Speaker 1: अं अरे यार, कपाटावर ताना काय सापडला बघ मला आज किती वर्ष झाली असतील यार! ही पेटी उघडून ती जुनी लोखंडी कंपास पेटी अचानक सापडली. कपाटात त्यावरचं. ते नटराजचं चित्र आणि आत्ता जे गंजलेले दाग पडलेत ना, त्यावर बस तो. तो एक विशिष्ट मेटालिक वास आला आणि थेट पाचवीची सहावीची आठवण आली. यार एकदम डायरेक्ट फ्लॅशबॅक. त्या आतल्या पेन्सिल, ते रबर आणि ते कर्कटक म्हणजे डिव्हाइडरचं टोक. अरे ही पेटी म्हणजे आपल्यासाठी एखादा खजिना असायची यार, एकदम ट्रेझर सारखी. कळतं ना मी काय म्हणतोय?

Speaker 2: अरे यार, खरंच बोलतेस का? चल ना, खोटं बोलतेस. आजकालच्या या आयपॅड आणि डिजिटल पेनच्या जमान्यात आणि त्या कॅल्क्युलेटरच्या युगात, जिथे भूमितीचे आकार म्हणजे ज्या मेट्रीचे शेप्स काढण्यासाठी फक्त स्क्रीनवर टच करावा लागतो, तू अजूनही त्या गंजलेल्या डब्यात अडकलेय. कुठल्या युगात आहेस तू? प्रगती बघ ना कुठे गेली आहे. आता लोक स्मार्ट स्टेशनरी वापरतात जिथे पेन्सिलचा टोक मोडायचा प्रश्नच येत नाही. आणि ही तुझी ती कंपास पेटी. अरे देवा, बॅगमध्ये ती व्हायला लागली की जो कण कण कण कण आवाज यायचा ना, त्याने तर माझं डोकं दुखायला लागायचं. यार एकदम इरिटेटिंग.

Speaker 1: नाही यार, तू सुटीच्या अँगलने बघतीयेस. खरं सांगू तर तू त्या म्युट टेक्नॉलॉजीमध्ये शाळेत जीवनाचा तो जो नाद होता ना, तो विसरली आहेस. अरे, त्या आवाजातच तर एक प्रकारची लय होती. म्हणजे आठवतं, आपण शाळेत चालत चालत जाताना पाठीवर बॅग असायची. एकीकडे पाण्याची बाटली आणि आतमध्ये ती पेटी हलून तो कण कण आवाज यायचा. ती एक रिदम होती. यार, आजकाल सगळे एकदम शांत म्युट झाले आणि तू वासा बद्दल आणि आवाजाबद्दल बोलतीयेस ना? कालच मी एक रिसर्च पेपर वाचला यार. त्यात स्पष्ट लिहिलंय की, आपल्या मेंदूचा जो ऑल्फॅक्टरी बल्ब असतो ना, म्हणजे वास घेण्याची जी सिस्टम आहे ती थेट आपल्या मेंदूच्या मेमरी सेंटरला म्हणजे हिप्पोकॅम्पसला कनेक्ट असते. म्हणून तर हा गंजलेला वास आला आणि मला डायरेक्ट पाचवीची आठवण आली. त्या आवाजाची आणि वासाची एक हॅपपी मेमरी असते, कळते ना?

Speaker 2: ऑल्फॅक्टरी, बाले आणि हॅपपी मेमरी. अरे बापरे, तू तर एकदम सायन्स झडायला लागलास. एका साध्या डब्यावरून. पण तुला खरं सांगू, किती कर्कश आवाज असायचा तो. म्हणजे आपण शाळेतून पळत सुटलो की, पाठीवर ते डबे आणि कंपास पेटी एकमेकावरून आडत असायचे. डोक्यात झय झय व्हायचं. एकदम प्रगती झाली आहे यार. आता शांतता आहे. सगळे एकदम स्मूद आणि सायलेंट आहे आणि ते मेमरीचं ठीक आहे रे. पण जेव्हा ती पेटी खाली पडायची क्लासमध्ये बापरे, पूर्ण क्लासमध्ये डिस्टर्बन्स. आत्ताच्या अॅप्समध्ये नॉईज कॅन्सलेशन आहे, फोकस आहे. तू ते पेपर नीट वाचला नाहीच वाटतंय. कारण डिजिटल इंटरफेस आपल्या मेंदूला अननेसेसरी सेन्सरी ओव्हरलोड पासून वाचवतात हे तर चांगलंच आहे ना?

Speaker 1: शांतता आहे पण त्या शांततेत ती फिजिकल फीलिंग नाहीये यार. आणि आवाजाचा सोड. तू सेन्सरी ओव्हरलोड बद्दल बोलतीयेस ना? तू एक विचार कर, जेव्हा आपण ती पेटी उघडायचो आणि त्यातल्या वस्तूंची मांडणी करायचो ते आठवतंय तुला. वरच्या कप्प्यात बरोबर पेन्सिल आणि पेन ठेवायचे आणि खाली खालच्या भागात ती चापटी पट्टी म्हणजे स्केल आणि तो कोणमापक ठेवायचं. तो जो ऑर्गनायझिंगचा धडा आपल्याला तिथून मिळाला ना, तो कोणत्याही अॅपमध्ये मिळणार नाही. त्या वाचलेल्या आर्टिकलमध्ये अजून एक भारी कॉन्सेप्ट होती. टॅक्टाइल लर्निंग आणि स्पेशल अवेयरनेस. म्हणजे जेव्हा तू स्वतःच्या हाताने वस्तू त्या पेटीच्या छोट्या जागेत सेट करतेस ना, तेव्हा तुझा मेंदू हे शिकत असतो की स्पेस कशी वापरायची? हाताने वस्तू लावण्याची सवय आपल्या मेंदूची स्पेशल अवेयरनेस वाढवते. बरोबर ना?

Speaker 2: स्पेशल अवेयरनेस. अरे पण आता आपण डिव्हाइसेस मध्ये सगळं किती नीटली ऑर्गनायझ करतो! फोल्डर्स आहेत, टॅग्स आहेत, सर्च बार आहे. एक क्लिकवर सगळं मिळतं. त्या लोखंडी डब्यात ऑर्गनायझ करण्याची काय एवढी मोठी गोष्ट होती? उलट डिजिटल ऑर्गनायझेशनमध्ये आपल्या मेंदूला स्पेस लिमिटेशनच्या टेन्शनमधून मुक्ती मिळते. तुला माहिती आहे, कॉग्निटिव्ह सायन्स म्हणतं की, जेव्हा आपल्याकडे अनलिमिटेड स्पेस असते तेव्हा आपण जास्त क्रिएटिव्ह होतो. त्या डब्यात फक्त पाच वस्तू बसायच्या आणि एखादी गोष्ट जरा वेडीवाकडी ठेवली म्हणजे स्केल चुकीच्या अँगलला ठेवली किंवा डिव्हाइडर बरोबर बसला नाही तर पेटी बंदच व्हायची नाही. तुला परत सगळं व्यवस्थित ठेवावं लागायचा. ती किती कचकच होती यार!

Speaker 1: अरे यार, तिथेच तर गंज आहे म्हणजे तिथेच तर खरी गंमत आहे. प्रगती झाली म्हणून आपण आता फोल्डर्स बनवतो हे मी मान्य करतो. पण पण त्या पेटीमध्ये वस्तू नीट बसवताना जी एक एकाग्रता लागायची ती कॉन्सन्ट्रेशन लेवल आता कुठे आहे? तू म्हटलास ना की इन्फायनाइट स्पेसमुळे क्रिएटिव्हिटी वाढते. मी म्हणतो कन्स्ट्रेंट ब्रीड क्रिएटिव्हिटी. त्या पेटीत लिमिटेड जागा होती आणि त्यात सगळं नीट बसवणं हे एक स्किल होतं. आपल्याला ते प्रॉब्लेम सॉल्विंग शिकवायचं. आता आपण फक्त स्वामी समर्थ सारखे डिजिटल आयटम्स ड्रॅग अँड ड्रॉप करतो. ती जी फिजिकल स्पेसची समज होती ना, ती एकाग्रता आता हरवली आहे यार आहे ना?

Speaker 2: अरे यार, तू किती इमोशनल होतोयस त्या स्केल आणि पेन्सिलवरून. पण हा एकाग्रता आणि प्रॉब्लेम सॉल्विंग हा पॉइंट मांडण्यासारखा आहे. टॅक्टाइल फिडबॅक मेंदूला एंगेज करतो हे मी मान्य करते. पण जरा थांब. तू म्हटलास ना, ते डिव्हाइडर कर्कटक. अरे, माझा आवडता टूल होता तो. पण तो ऑर्गनायझिंग पेक्षा दुसऱ्याच कामासाठी जास्त वापरला जायचा. त्या डिव्हाइडरमध्ये पूर्ण पेन्सिल कधीच बसली नाही. आपण ती एकदम छोटीशी दातांनी चावलेली पेन्सिलची तुकडी घालायचो आपण त्यात.

Speaker 1: अरे हो आणि मला माहिती आहे, तू त्या डिव्हाइडरचा अजून कुठे वापर करायची ते बाकावर कोरलेल्या डिझाईन.

Speaker 2: एक्झॅक्टली! अरे, ते कर्कटकाने बाकावर कोरलेली ती नावं आणि केलेली ती नक्षी आठवते तुला. म्हणजे ज्या मेट्रीपेक्षा आपण त्याचा वापर लाकडी बाकावर डिझाईन काढण्यासाठी जास्त करायचो. पण सिरीयस विषय म्हणजे प्रगती म्हणजे काय? तर शिस्त आणि सुरक्षितता. आता आपल्याकडे अशा वस्तू आहेत ज्या सेफ आहेत.... तुझे ते कंपास मधले डिव्हाइडर म्हणजे तर जणू काही शस्त्रच असायची यार! कोणाला पण टोचायची भीती असायची यार. भांडण झाला की पोर डिव्हाइडर कडून उभी राहायची. एकदम डेंजरस होतं ते. डिजिटल पेनने कोणाला इजा नाही करत येते. अटॅचमेंट. अरे कुठली अटॅचमेंट? आणि ती पट्टी अरे देव अरे! ती प्लास्टिकची पट्टी मधूनच मोडली की जो हिरमोड व्हायचा ना, बाप रे... म्हणजे तू लाईन मारतोयस आणि अचानक ती कडकन मोडायची किंवा कोणीतरी बॅगवर बसला आणि आतल्यात पट्टीचे दोन तुकडे. जो राग यायचा ना तेव्हा डिव्हाइडर शस्त्र होता हे खरं. पण सर्वात जास्त विश्वासघात कोणी केला असेल तर त्या प्लास्टिकच्या पट्टीने. आता बघ, प्रगतीमुळे आपण अनब्रेकेबल वस्तूंवर आलो आहोत. किती सेफ आणि ड्युरेबल आहेत आताच्या स्केल. मग ते जुन्या तकलाडू गोष्टींचा इतिहास कशासाठी करायचा आपण? प्रगती झाली आहे. आपण ते अॅक्सेप्ट करायला हवं.

Speaker 1: बरोबर आहे तुझा पॉईंट की आता गोष्टी अनब्रेकेबल आहेत. पण, पण यार तू विचार कर, आपल्याला त्या मोडलेल्या पट्टीचा एवढा त्रास का व्हायचा? कारण ती एका सेटची गोष्ट होती. तू जायगार्निक इफेक्ट बद्दल ऐकलेस का? मेंदूला इन्कम्प्लीट गोष्टी जास्त आठवतात. त्यामुळे ती मोडलेली पट्टी ती आपल्या डोळ्यात अशी फिट बसली आहे. कारण ती एक इन्कम्प्लीट टास्क सारखी फील व्हायची. त्या मोडलेल्या पट्टीत आणि त्या गंजलेल्या कंपासमध्येच तर आपल्या संघर्षाची कहाणी दडलेली असायची. तुझे ते नवे अनब्रेकेबल टूल्स ना एकदम इमोशनल आहेत. त्यात हरवण्याची किंवा तुटण्याची भीती नाहीये म्हणून त्यांची किंमत पण नाहीये. हमम.

Speaker 2: जायगार्निक इफेक्ट म्हणजे इन्कम्प्लीट गोष्टींचं टेन्शन. हे थोडं डीप आहे. पण यार, त्या टेन्शनची गरजच काय? आपण डिजिटल टूल्स वापरून ते टेन्शन कम्प्लीटली अवॉइड करू शकतो ना?

Speaker 1: नाही, कारण ते टेन्शन आपल्याला रिस्पॉन्सिबिलिटी शिकवायचं. आणि तुला माहिती आहे का? ती कंपास पेटी म्हणजे आपल्यासाठी एक स्टेटस सिंबल असायचा. कळतंय का मी काय म्हणतोय? त्या डब्यामुळे आपली वर्गात एक आयडेंटिटी असायची.

Speaker 2: स्टेटस सिंबल! अरे लोखंडी डबा कुठला स्टेटस सिंबल यार. आता लोक अॅपल इकोसिस्टम आयपॅड प्रो हे स्टेटस सिंबल म्हणून घेतात. त्या एखाद्या डब्याला तू स्टेटस सिंबल किती इझीली म्हणतोय?

Speaker 1: अरे आठवतं ना, कोणाकडे मॅग्नेटिक लॉक असलेली पेटी आहे, कोणाकडे दोन मजली म्हणजे डबल डेकर पेटी आहे. त्यावरून क्लासमध्ये अवकास ठरवायची दोस्त. ज्याकडे ती बटण वाली पेटी असायची, ज्यातून अचानक शार्पनर बाहेर यायचा तो तर क्लासचा राजा असायचा. ही एक प्रकारची प्रगतीच होती ना आपली. म्हणजे सिंपल पेटीकडून मॅग्नेटिक पेटीकडे जाणं हा आपल्या बालपणाचा विकास होता. प्रगती झाली म्हणून आपण आता ब्रँडेड बॅगा घेतो. तेच इकोसिस्टम बद्दल बोलतो. पण त्या साध्या लोखंडी पेटीवर आपण जो जीव लावायचो ती आपली संस्कृती होती. ती पेटी म्हणजे आपल्या स्वप्नांची टूलकिट होती यार. फक्त डब्बा नव्हता तो.

Speaker 2: हं, आता तू जे सांगतोयस ना, तसतसं मला पण ते डीपली रिलेट व्हायला लागलंय. तू जे कॉग्निटिव्ह अटॅचमेंट बद्दल बोलतोयस ते त्या स्टेटस सिंबलच्या पॉईंटवरून क्लिअर होतंय. तो मॅग्नेटिक डब्याचा पॉईंट एकदम बरोबर बोललास तू. माझा पण एक मित्र होता. त्याच्याकडे ती दोन मजली पेटी होती आणि मला किती जेलसी फील व्हायची त्याची. आणि आता आठवतंय, परीक्षेला जाताना ती कंपास पेटी सोबत असणं म्हणजे जणू काही आपण युद्ध जिंकायला सज्ज झालो आहोत असा फील यायचा बघ. एकदम सोल्जर सारखा फील. दोन पेन्सिल शार्प करून ठेवलेल्या नवीन रबर एकदम करकरीत पट्टी. परीक्षेच्या आधी ते सगळं चेक करायचो आपण. ती एक रिच्युअल होती.

Speaker 1: एकदम बरोबर. युद्धाच्या आधी शस्त्र चेक केल्यासारखा आपण ती पेटी चेक करायचो. ते फीलिंगच वेगळी होती ना? ती एक सायकोलॉजिकल प्रिपरेशन होती. आपण फिजिकल वस्तू सेट करून स्वतःचा माईंड सेट करत होतो परीक्षेसाठी.

Speaker 2: हो यार, प्रगतीमुळे आपण आता स्मार्ट झालो आहोत हे मान्य आहे मला. तू म्हणतोस तशी स्पेशल अवेयरनेस डिजिटलमध्ये नसते हे पण खरं आहे. कारण त्या पेटीतला रब्बर किंवा शार्पनर हरवला की जो जीव तुटायचा ना, तो जीवाला आता उरला नाही. म्हणजे आताच्या हायटेक जगात एखादी डिजिटल गोष्ट हरवली तर बॅकअप असतो. क्लाऊड स्टोरेज आहे, पण तो साधा रब्बर हरवल्यावर जो त्रास व्हायचा तो अगदी रियल होता. आपण हायटेक झालो पण त्या साध्या डब्यात दडलेली ती जी सुरक्षितता होती ती आपलेपणाची फीलिंग ती आपण मागे सोडली असं वाटतंय मला आता. आता खरं सांगू तर मी टेकला सपोर्ट करत होते कारण ते इझी आहे पण इझी गोष्टींमध्ये अटॅचमेंट नसते.

Speaker 1: समजला का? आता हेच तर मी समजायचा प्रयत्न करतोय तुला. ती अटॅचमेंट फिजिकल एफर्ट मधून येते आणि विशेष म्हणजे सर्वात महत्त्वाचा पॉईंट तुला सांगतो. त्या कंपास पेटीच्या झाकणावर आपण वेळापत्रक चिकटवायचो. आठवते तुला ते परफेक्ट कट करून आत बसवलेलं.

Speaker 2: अरे बाप रे, हो! ते छोट्या चिठ्ठ्यावर छोट्या अक्षरात लिहिलेलं टाईमटेबल आणि ते पण फेविकॉलने घाणेरडे दाग पडून चिटकवलेला आणि मंगळवारचा कॉलम नेहमीच स्मज्ड असायचा.

Speaker 1: एक्झॅक्टली. प्रगती झाली म्हणून आपण आता गुगल कॅलेंडर वापरतो. सगळे रिमाइंडर्स फोनवर येतात. पण, पण डोळ्यासमोर असणारं ते हाताने लिहिलेलं वेळापत्रक आपल्याला रोज नवी उमेद द्यायचं यार. रात्री बॅग भरताना पेटी उघडून तो करताच बघायचा आणि त्यानुसार वयांची आवराआवर करायची. ती एक डेली रिच्युअल होती. सायकोलॉजीमध्ये याला जनरेशन इफेक्ट म्हणतात. जेव्हा तू स्वतःच्या हाताने एखादी इन्फॉर्मेशन जनरेट करतेस म्हणजे ते टाईमटेबल लिहितेस तेव्हा तुझा मेंदू त्या गोष्टीला जास्त व्हॅल्यू करतो. गुगल कॅलेंडरचे नोटिफिकेशन फक्त टेन्शन देतात कारण ते मशीनने जनरेट केलेले आहेत. पण ते हाताने चिटकवलेल्या वेळापत्रक एक जिव्हाळ्याची गोष्ट होती. त्यात आपलं कॉग्निटिव्ह कमिटमेंट होतं. ही कंपास पेटी म्हणजे आपल्या बालपणाच्या शिस्तीचा आणि सृजनशीलतेचा म्हणजे क्रिएटिव्हिटीचा एक मेटल बॉक्स आहे यार.

Speaker 2: वा! आई यार, तू तर आज एका साध्या लोखंडी डब्याला थेट सायकोलॉजी आणि कॉग्निटिव्ह सायन्सचा बेस देऊन स्मृतींचा डबा बनवून टाकलास यार. म्हणजे मी कम्प्लीटली अपोज करत होते. म्युट टेक्नॉलॉजी आणि अनब्रेकेबल स्केलचे फायदे सांगून. पण तुझा पॉईंट एकदम डायरेक्ट डीलला लागला. आता ती फिजिकल रिच्युअल खरंच आपल्याला शिस्त लावायची. दे भर ती पेटी इकडे. मी एकदा तिचं झाकण उघडून बघते.

Speaker 1: गे उघडून बघ. हळू उघड. गंजली आहे ती.

Speaker 2: छर. अरे यार, काय तो आवाज आहे यार हा! एकदम बालपणात नेला मला या एक आवाजाने. तो गंजलेल्या हिंजचा आवाज छर. म्हणजे तू म्हटलास ते खरं आहे. आपल्या मेंदूत हॅप्टिक मेमरी किती स्ट्रॉंग असते हे आज मला प्रॅक्टिकली समजला. प्रगती झाली म्हणून काय झालं? आपण या गंजलेल्या पण सुवर्ण आठवणींचा स्वीकार करायलाच हवा यार. एकदम गोल्डन मेमरीज आहेत या आणि त्यात शिकलेले ऑर्गनायझिंगचे धडे डिजिटल फोल्डरमध्ये कधीच मिळणार नाहीत.

Speaker 1: हा हा हा नक्कीच यार. प्रगती म्हणजे आधुनिक नक्कीच व्हावा, बदल स्वीकारा. पण दप्तरातल्या त्या कंपास पेटीने दिलेली भूमितीची आणि जीवनाची शिस्त कधीच विसरू नका. ती शिस्त आपल्या ब्लडमध्ये आहे आता.

Speaker 2: एकदम बरोबर! म्हणजे कितीही स्मार्ट डिव्हाइसेस आले, क्लाऊड बॅकअप आले तरी हा मेटल बॉक्स एक इमोशन आहे. या पेटीने आपल्याला लिमिटेड रिसोर्सेसमध्ये बेस्ट काडी द्यायची शिकवलं.

Speaker 1: हं, आणि एक शेवटचा विचार कर यार. आपण जनरेशन इफेक्ट आणि टॅक्टाइल लर्निंग बद्दल बोललो. पण कदाचित त्या छोट्या लोखंडी डब्यातल्या वस्तू जागेवर ठेवणं हा आपल्या आयुष्यातील गोंधळ आवरण्याचा पहिला धडा होता. कळतंय का तुला मी काय म्हणतोय? म्हणजे सगळे शेप, शार्पनर, रबर, पट्टी बरोबर त्या छोट्या जागेत बसवणं हा एक प्रकारचा आयुष्याचा किऑस्क ऑर्गनायझ करण्याचा फिजिकल धडा होता. आज सगळं डिजिटल झाल्यामुळे आपण स्वतःच्या हाताने गोष्टी सावरण्याची ती खरी फिजिकल सवयच तर गमावून बसलो नाही ना? सगळं आता व्हर्च्युअल स्पेसमध्ये आहे. पण हाताने वस्तू नीट ठेवण्याची ती सवय ती कुठेतरी हरवली आहे आणि त्याबरोबर आयुष्यातला फिजिकल क्लटर आवरण्याची क्षमता पण.

Speaker 2: हं, विचार करण्यासारखा आहे हा ना?