hotchpotch/miracl-hf-unified huggingface dataset:
Èdè Àbèsàbèsì
Àbèsàbèsì tàbí Akpes jẹ́ èdè ní Nàìjíríà (ní àwọn Ìpínlẹ̀ Òndó).
Àbèsàbèsì dialects and Èdè Yorùbá:
Èdè Àhàn
Àhàn jẹ́ èdè ní Nàìjíríà (ní àwọn Ìpínlẹ̀ Òndó).
Èdè Àhàn, Èdè Ayere, Èdè Yorùbá:
Èdè Ọ̀kọ́
Ọ̀kọ́ jẹ́ èdè ní Nàìjíríà (ní àwọn Ìpínlẹ̀ Kogí).
Èdè Ọ̀kọ́, Èdè Yorùbá:
Ìwé Ìrìnà
Ìwé Ìrìnà ni àkójọ pọ̀ ìwé ìdánimọ̀ tí ìjọba orílẹ̀-èdè kan sì fi òntẹ̀ lù fún ìrìn-àjò ọmọ orílẹ̀-èdè bẹ́ẹ̀. Àmọ́ èyí kìí ṣi ìwé àṣẹ ìgbélùú rárá. Ìwé yí wà fún ìrìn-àjò lọ sí orílẹ̀-èdè mìíràn. Àwọn ohun tí ó ṣe kókó jùlọ ni orúkọ ẹni tí ó ni ìwé ìrìnà náà, ibi tí wọ́n ti bíi, ọjọ́ ìbí, àwòrán ìdánimọ̀ pélébé, ìbuwọ́lù àti àwọn nkan tí a lè fi dá ẹni tí ó ni ìwé ìrìnà náà. Púpọ̀ nínú àwọn orílẹ̀-èdè ni wọ́n ti gùn lé ìpèsè ìwé ìrìnà onítẹ̀ka tí ó ní àmì ìdánimọ̀ chip nínú, tí yóò dènà ṣíṣe ayédèrú ìwé ìrìnà lọ sí ìlú mìíràn.
Ilà kíkọ nílẹ̀ Yorùbá
Ilà kíkọ nílẹ̀ Yorùbá jẹ́ kíkọ tàbí fífa ìlà sí ojú, orí, apá tàbí itan gẹ́gẹ́ bí ọ̀nà kan pàtàkì tí àwọn Yorùbá ń gbà láti ṣe ọ̀ṣọ́, dá ara wọn mọ̀ àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ gẹ́gẹ́ bí àṣà àti ìṣe.  Kókó àti pàtó ilà kíkọ nílẹ̀ Yorùbá ni kí wọ́n lè mọ ènìyàn mọ́ ìdílé rẹ̀ ní gbogbo ibi tí ó bá lọ. Ilà yí lè jẹ́ ti ìdílé Ìyá tàbí ti Bàbá àmọ́ lọ́pọ̀ ìgbà, ti ìdílé bàbá ni wọ́n sábà ba ń kọ fún ọmọ. Àṣà ilà kíkọ wọ́pọ̀ láàrin àwọn ènìyàn
Ilé iṣẹ́ tó ń pèsè ìtàkùn ìbára-ẹni sọ̀rọ̀
Ilé iṣẹ́ tó ń pèsè ìtàkùn ìbára-ẹni sọ̀rọ̀ tí a lè ṣe ìkékúrú rẹ̀ sí (TSP) jẹ́ ilé iṣẹ́ tí ó eà ní ọ̀nà bí a ṣe lè rí ara ẹni bá sọ̀rọ́, yálà nípa lílo ẹ̀rọ ìpè ìléwọ́, tàbí ìtàkùn ayélujára.
Ilé iṣẹ́ tó ń pèsè ìtàkùn ìbára-ẹni sọ̀rọ̀ tàbi  TSPs, ni ó jẹ́ wípé nígbà kan rí, ìjọba orílẹ̀-èdè nìkan ló ma ń ṣàkóso lórí pípèsè irúfẹ́ ohun èlò ìbára-ẹni sọ̀rọ̀ bẹ́ẹ̀ nítorí owó tabua tí ó má ń náni láti pèsè rẹ̀. Àmọ́ nkan ti yí padà tí àwọn ilé-iṣẹ́ aládàáni náà ti ń pèsè àwọn ohun èlò yí.
Ìlà ìpè
Ìlà ìpè ni a lè pè ní Àmì ìdánimọ̀ fún oníbàárà (subscriber identity module) tí gbogbo ènìyàn ń pè ní SIM card, jẹ́ àmúpamọ́ circuit) kan tí ó wà fún títọ́jú orúkọ àti àwọn àmì ìdánimọ̀ gbogbo tí oníbàárà bá fi sílẹ̀ lásìkò tí ó fẹ́ gba ìlà ìpè rẹ̀. Àwọn ohun tí oníbàárà fi sílẹ̀ yí ni yóò jẹ́ ohun tí wọ́n lè fi ṣe ìdámọ̀ rẹ̀ lórí ìtàkùn tàbí lórí ẹ̀rọ ìpè ìléwọ́. Ó ṣe é ṣe kí a fi orúkọ àti ìlà ìpè àwọn ènìyàn bí ẹbí, ọ̀rẹ́ àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ pamọ́ sórí ilà ìpè wa.
A lè lo ìlà ìpè ní orí ẹ̀rọ ìléwọ́, sátáláìtì, agogo ọrùn ọwọ́, ẹ̀rọ kọ̀mpútà tàbí àwọn ẹ̀rọ ayàwòrán tí óníkàápá irú rẹ̀.
Bright Chimezie
Bright Chimezie tí wọ́n bí ní Ọjọ́ kìíní oṣù kẹwàá ọdún 1960 (1st October 1960) jẹ́ gbajúmọ̀ olórin ìgbà kan ọmọ bíbí Ìgbò lórílẹ̀-èdè Nàìjíríà.
Monalisa Chinda
Monalisa Chinda tí wọ́n bí ní Ọjọ́ kẹtàlá oṣù kẹsàn-án ọdún 1974 (13th September 1974) jẹ́ gbajúmọ̀ òṣèrébìnrin àti olóòtú sinimá àgbéléwò, ọmọ bíbí orílẹ̀ èdè Nàìjíríà. Ó jẹ́ olóòtú ètò orí tẹlifíṣàn àti gbajúmọ̀ olúgbóhùnsáfẹ́fẹ́.
Eṣinṣin ilé
Eṣinṣin Ilé tí wọ́n ń dà pè ní ("Musca domestica") jẹ́ ohun tí ó ń fò, tí ó sì jẹ́ ọ̀ksn lára ẹbí Cyclorrhapha. Wọ́n fìdí rẹ̀ múlẹ̀ wípé eṣinṣin yí wá láti ayé Cenozoic, kí ó tó na fọ́n ká sí orílẹ̀ àgbáyé. Ó jẹ́ ọ̀kan lára kòkòrò tí ó wọ́pọ̀ nínú Ilé.  Eṣinṣin ilé tí ó bá ti dàgbà ma ń ní àwọn olómi eérú sí àwọ̀ dúdú, tí ó sì ní ìlà olóòró ní ẹ̀yìn, ó nírun wẹ́rẹ́ wẹ́rẹ́ lára, pẹ̀lú ìyẹ́ méjì. Wọ́n ní ojú pupa tí yọ kòngbà síta.  Eṣinṣin ilé tí ó jẹ́ abo ma ń sábà ní àṣepọ̀ ní ẹ̀ẹ̀kan, tí ó sì ma ń gbé àtọ̀ akọ kiri láti lòó nígbà tí àsìkò àti yẹ́yin bá tó. Ó ma ń yé ẹyin tí ó tó ọgọ́rùn ún nípa sísàba lé ohun kan tí ó ti ń jẹrà bí ónjẹ bíbàjẹ́ tàbí ìgbẹ́. Àwọn ẹyin yí ni wọ́n ma ń yíra padà sí ohun abẹ̀mí tí kò lẹ́sẹ̀ tí a mọ̀ sí [ìdin.
Ilé
Ilé tí a tún ńndà pè ní Ibùgbé jẹ́ ibi tàbí àyè tí a lè ma sùn tàbí gbé pẹ̀lú àwọn ẹbí wa.  Ilé lọ́pọ̀ ma ń jẹ́ ohun tí wọ́n ms ńa fi igi àti ikí kọ́bláyé àtijọ́. Irúfẹ́ ilé báyí ni wọ́n ń ń pè ní Abà. Àmọ́ láyé òde òní, oríṣríṣi ohun èlò ni wọ́n fi ń kọ́lé, àwọn ohun èlò bí: iyẹ̀pẹ̀, sìmẹ́ntì, òkúta, páànù ìṣó àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ.  Ilé ma ń ga bí ó bá ṣe wu onílé kí ilé òun ṣe ga sí, ilé gbọ́dọ̀ ní fèrèsé, ẹnu ọ̀nà àbáwọlé, iyàrá ksn tàbí púpọ̀, balùwẹ̀, ilé ìdáná, ilé ìgbọ̀sẹ̀ àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ
Hanks Anuku
Hanks Anuku tí wọ́n bí ní Ọjọ́ kẹtàdínlógbọ̀n oṣù kẹjọ ọdún 1960 (27 August 1960) jẹ́ gbajúmọ̀ òṣèré sinimá àgbéléwò ọmọ bíbí orílẹ̀-èdè Nàìjíríà tí ó máa ń kópa nínú sinimá àgbéléwò èdè Gẹ̀ẹ́sì àti Ìgbò As of 2017, Anuku was naturalized and became a Ghanaian.
Anuku lọ sí ilé-ìwé Loyola College, ní ìlú Ìbàdàn ní ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́ lórílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Ó kàwé gbàwé ẹ̀rí ní ilé-ìwé Auchi Polytechnic in 1981, and he was born 1960 in Ibadan.
Osita Iheme
Osita Iheme, MFR tí wọ́n bí ní ogúnjọ́ oṣù kejì ọdún 1982 (February 20, 1982) jẹ́ gbajúmọ̀ òṣèré sinimá àgbéléwò ọmọ bíbí orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Ó di gbajúmọ̀ òṣèré ìlúmọ̀ọ́kà tí gbogbo ènìyàn mọ̀ sí "Pawpaw" látàrí ipa tó kó gẹ́gẹ́ bí ẹ̀dá-ìtàn Pawpaw nínú sinimá àgbéléwò kan tí àkọ́lé rẹ̀ ń "Aki na Ukwa" pẹ̀lú Chinedu Ikedieze. Òun ni olùdásílẹ̀ Inspired Movement Africa, èyí tí ó dá sílẹ̀ láti ṣe móríyá fún àwọn màjèsín àti ọ̀dọ́ ọmọ orílẹ̀ èdè Nàìjíríà àti Áfíríkà lápapọ̀.
Lọ́dún 1988, Iheme gba àmì ẹ̀yẹ "Lifetime Achievement Award", èyí tí African Movie Academy Awards fún un. Wọ́n kà á sí ọ̀kan nínú àwọn òṣèré sinimá àgbéléwò ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà tó gbajúmọ̀ jùlọ.
Lọ́dún 2011, ìjọba àpapọ̀ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà nígbà ìṣèjọba Ààrẹ Goodluck Jonathan fún un ní àmì ìdálọ́lá ọmọ ẹgbẹ́ ọlọ́lá Order of the Federal Republic (MFR).
Ó jẹ́ ọmọ bíbí Mbaitoli ní ìpínlẹ̀ Ímò lórílẹ̀-èdè Nàìjíríà, ṣùgbọ́n ìpínlẹ̀ Abia ló gbé dàgbà, ó sìn kàwé gbàwé ẹ̀rí dìgírì nínú ìmọ̀ ìjìnlẹ̀ kọ̀m̀pútà ní ifáfitì Lagos State University.
Chinedu Ikedieze
Chinedu Ikedieze, MFR tí wọ́n bí ní Ọjọ́ Kejìlá oṣù Kejìlá ọdún 1977 (12 December 1977 ní ìlú Bende, ní ìpínlẹ̀ Abia, lórílẹ̀ èdè Nàìjíríà jẹ́ gbajúmọ̀ òṣèré sinimá àgbéléwò ọmọ orílẹ̀ èdè Nàìjíríà. Ó di gbajúmọ̀ nípa ipa tí ó máa ń kó pẹ̀lú Osita Iheme nínú àwọn sinimá àgbéléwò pàápàá jùlọ sinimá àgbéléwò kan tí àkọ́lé rẹ̀ ń jẹ́ "Aki na Ukwa".
Lọ́dún 2007, Ikedieze gba àmì ẹ̀yẹ ìdánilọ́lá "Lifetime Achievement Award" ní African Movie Academy Awards.
Clem Ohameze
Clem Ohameze jẹ́ gbajúmọ̀ òṣèré sinimá àgbéléwò ọmọ bíbí ìpínlẹ̀ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà tí ó ti ń ṣeré fún nǹkan bí ogún ọdún sẹ́yìn. Clem Ohameze bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ sinimá àgbéléwò lọ́dún 1995. Ṣùgbọ́n ó bẹ̀rẹ̀ sí ní gbajúmọ̀ ní kété tí ó kópa nínú sinimá àgbéléwò kan tí àkọ́lé rẹ̀ "End TIME". Ó ti kópa nínú sinimá àgbéléwò tó ti to ẹ̀ẹ́dẹ́gbẹ̀ta (500) fún ọdún ogún tí ó ti ń ṣeré láti ọdún 1995 títí di àkókò yìí.
Wọ́n bí Clem Ohameze lọ́jọ́ kẹtàdínlógbọ̀n oṣù kẹfà ọdún 1965 (27 June 1965) nílùú Port Harcourt, ní ìpínlẹ̀ Rivers, lórílẹ̀ èdè Nàìjíríà.Ó kẹ́kọ̀ọ́ ní Holy Family College/Baptist High School fún ẹ̀kọ́ ilé-ìwé gírámà. Ó tẹ̀ síwájú nínú ẹ̀kọ́ rẹ̀ ní Institute of Management Technology, Enugu, lórílẹ̀-èdè Nàìjíríà níbi tí ó ti kàwé gbàwé ẹ̀rí nínú Dípólómà nínú ìmọ̀ Ìbánisọ̀rọ̀. Bákan náà ó lọ sí University of Port Harcourt níbi tí ó ti kàwé gbàwé ẹ̀rí nínú dìgírì nínú Ìmọ̀ Àyíká àti Ènìyàn (Ìṣeọ̀rọ̀àwùjọ àti Anthropology) lọ́dún 1989. Bákan náà, ó tún kàwé gboyè dìgírì kejì nínú ìmọ̀ ìṣègùn àbò àti àyíká ní òkè-òkun ní Buckingham University, ní London lọ́dún 2010.
Blessed Stars Football Academy
Blessed Stars Football Academy ile-ẹkọ ijinlẹ ere idaraya ti o da ni Ipinle Akwa Ibom, Nigeria. Ile-ẹkọ giga naa da ni 2002 o si fi aṣẹ nipasẹ Gomina ti tẹlẹ ti ipinle Akwa Ibom, Akpan Isemin. Ile-ijinlẹ yii da pẹlu ero-iṣe iṣere ati idagbasoke awọn elere idaraya ni Nigeria. Ile-ijinlẹ wa ni a mọ fun dida ọpọlọpọ awọn oṣere U-17 fun ẹgbẹ afẹsẹgba orilẹ-ede Naijiria labẹ-17. Ti yan ile-iwe giga fun Ile-ẹkọ giga Grassroot ti o dara julọ ni Ile-iṣere Ere idaraya ti Ilu Naijiria 2019.
Lafiaji Okuneye Bilikis
Láfíàjí Okùnẹ́yẹ Bilikis jẹ́ ọ̀jọ̀gbọ́n ìlera, ọmọ bíbí Ìpínlẹ̀ Èkó. A bí Bilikis ní ọjọ́ kejì oṣù kejì ọdún 1972 ní erékùṣù ìlú Èkó. Ó jẹ́ gíwá Ilé ẹ̀kọ́ olùkọ́ni àgbà ti Adéníran Ògúnsànyà College of Education‎.
Àsálà
Àsálà ni èso igi èyíkéyí nínú àwọn ẹ̀yà igi tí àwọn gẹ̀ẹ́sì ń pè ní "Juglans" . Àsálà jẹ́ ọ̀kan lára èso jíjẹ nígbà tí ó bá ti gbó. Èso àsálà dára fún wíwo àìsàn ìtọ̀ ṣúgà, ó dára fún  kí ọpọlọ ó pé.
Èso àsálà rí roboto, èpo rẹ̀ dúdú mìnì, àmọ́ tí a bá fọ tàbí làá, inú rẹ̀ funfun báláú tí ohun kan fẹ́lẹ́fẹ́lẹ́ funfun sì pín èso kan tí a là yí sí ọ̀nà méjì.
Àgbo
Àgbo jẹ́ ohun mímu àti ọ̀kan pàtàkì nínú ohun tí a lè fi ṣe ìwòsàn àgọ́ ara nípa kíkó egbògi, ewé, àti èpo ìbílẹ̀ pa pọ̀ láti lè fi tọ́jú àìsàn, àrùn àti Ooríṣríṣi ohun tí ó lè fa àìlera sí ara ẹ̀dá tàbí ẹranko. Lára àwọn ànfàní àgbo ni
Andrew Fielding
Andrew Fielding jẹ́ ọmọ bíbí ìlú Hampstead, ní ìlú London ní orílẹ̀-èdè England. A bi nínú oṣù Belu, ó si kú ní ọgbọ̀n ọjọ́ oṣù Èbìbì ọdún 2012. Ó jẹ́ ọ̀jọ̀gbọ́n onímọ̀ ìwádí Òun pẹ̀lú Alan àti john Carew lórí ìmọ̀ oògùn. Ìwádí rẹ̀ dálé ìmọ̀ Iṣan ara àti pataki lori ìbáṣepọ̀ iṣan nínú ara. Ó jẹ́ Ààrẹ fún àwọn Royal society láti ọdún 1980 sí 1985.
Mahdi Aliyu Gusau
Mahdi Aliyu Gusau igbakeji gomina lọwọlọwọ ti Ipinle Zamfara . O jẹ ọkan ninu igbakeji alabojuto ti abikẹhin lati dibo ni ọjọ-ori rẹ lati Ọjọ Kẹrin ti Orilẹ-ede Naijiria . O jẹ ọmọ si Gbogbogbo Aliyu Mohammed Gusau, minisita fun aabo aabo. Aliyu Muhammad gusau
Ọ̀rọ̀ ìṣe
Ọ̀rọ̀ ìṣe ni ọ̀rọ̀ tí ó ń fi ohun tí a ń ṣe lọ́wọ́ tí a ti ṣe kọjá tàbí ohun tí a óò ma ṣe lọ́jọ́ iwájú hàn nínú gbólóhùn. Èyí ni kókó inú gbólóhùn èdè Yorùbá, òhun ni ó wà láàrin Olúwa àti àbọ̀, ó lè ṣíwájú ólùwa ó sì lè síwájú àbọ̀, òpómúléró inú gbólóhùn ni ọ̀rọ̀ ìṣe je.
Sikiru Kayode Adetona
Ọba Sikiru Kayode Adetona (Tí a bí ní ọjọ́ kẹwa oṣù karun ọdún 1934) ni Awujale ti Ìjẹ̀bú. Wọ́n fi jẹ ọba ní ọdún 1960, èyí ló mú kí Adetona jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ọba tí o tí pẹ́ lórí àléfà ní ilẹ̀ Naijiria. Baba rẹ ni ọmọ ọba Rufai Adetona tí Ìyá rẹ si jẹ Alaja Wolemotu Ajibabi Adetona (nee Onasile). Gẹ́gẹ́ bí ọba, Ó jẹ aṣojú fún ìdílé ọba Anikilaya.
Ọ̀dọ́mọdé ọmọ ọba Adetona lọ sí oríṣiríṣi ilé ẹ̀kọ́ bi i ilé-ẹ̀kọ́ ti onítẹ̀bọmi (Baptist) tí ó wà ní Eroko ní Ìjẹ̀bú Òde; ilé-ẹ̀kọ́ alakọbẹrẹ Ogbere United tí ó wà ní Òkè-Àgbò ní Ìjẹ̀bú Igbó, àti ilé-ẹ̀kọ́ Ansar-Ud-Deen ni ́Ìjẹ̀bú Òdé laarin ọdún 1943 sí ọdún 1950. Ní ìtẹ̀síwájú lọ sí ilé-ẹ̀kọ́ gíga ti koleeji, Ó lọ sí koleeji Olú-Ìwà (Èyí tí ó di Adeola Odutola bayi) tí ó wà ní Ìjẹ̀bú Òde láti ọdún 1951 sí ọdún 1956. Laarin ọdún 1957 sí ọdún 1958, ó ṣe iṣẹ́ pẹ̀lú ẹ̀ka tí ó nṣe àyẹ̀wò nípa owó ní Ibadan. Ní ọdún 1958, ọmọ ọba Adetona kọ̀wé fi iṣẹ́ sílẹ̀ láti tẹ̀síwájú nínú ẹ̀kọ́ rẹ lórí olùṣírò owó (Accountancy) ní ìlú aláwọ̀ funfun (United Kingdom), ìlú tí nse àkoso orílẹ̀ èdè Naijiria nigba na.
Látipasẹ̀ lẹ́tà ti wọ́n kọ ni ọjọ́ kẹrin oṣù kini ọdún 1960, èyí ti akọ̀wé àgbà ti ìjọba ìbílẹ̀ fi ránṣẹ́ si olùdámọ̀ràn ìjọba ìbílẹ̀ ti Ìjẹ̀bú òde Pẹ̀lú ìtẹ́wọ́gbà baalẹ ìgbìmọ̀ fún agbègbẹ̀ ìwọ̀ oorun fún yínyàn ọmọ ọba Síkírù Káyọ̀dé Adétọ̀nà gẹ́gẹ́ bi ọba àti fífi ẹsẹ̀ rẹ múlẹ̀ gẹ́gẹ́ bi Awujale ti ilè Ìjèbú láti ìgbà ti wọ́n ti kọ lẹ́tà yi ni ọjọ́ kẹrin oṣù kini ọdún 1960. Èyí lo mú ki àwọn olókìkí ọmọ ilẹ̀ Ìjẹ̀bú bi i olóògbé Ọ̀gbẹ́ni-Ọjà, Olóyè (dọ́kítà) Timothy Adéọlá Òdútọ́lá, Bòbasuwà 1 Olóyè Emmanuel Òkúsànyà Òkunọwọ àti Aṣíwájú, Olóyè Samuẹl Olátúbọ̀sún Shonibarẹ ṣe ètò ìpàdá bọ ọba ti wọ́n ṣẹṣẹ yàn wa sílè. Ní ọjọ kejìdínlógún oṣù kini ọdún 1960, olórí ìgbìmọ̀ afọbajẹ ti ilẹ̀ Ìjẹ́bú, Ọ̀gbẹ́ni-Ọjà, Olóyè Timothy Adéọlá Òdútọ́lá ṣe àfihàn ọba tuntun fún gbogbo àgbáyè. Àfihàn yi ni ó jẹ́ ìbẹ̀rẹ̀ ayẹyẹ fifi ọba ti wọ́n ba ti yàn si orí ìtẹ́. Eleyi jẹ́ ìbẹ̀rẹ̀ ọ̀tun fún àwọn ọmọ Ìjẹ̀bú. Lẹ́hín èyí ní ọba ti wọn yàn yi yio tẹ̀síwájú lọ si Ìpẹ̀bí ni "Odo" fún oṣù mẹ́ta.
Ọba Síkírù Káyòdé Adétọ́nà, ẹni ti "ODIS" tí kọ́koọ́ yàn pẹ̀lú àwọn marun miran ni àwọn afọbajẹ pawọ́pọ̀ mu ni ìbámu pẹ̀lú abala ìkọkànlá òfin òye jíjẹ ti ọdún 1957 ní agbègbè ìwọ òorùn ilẹ̀ Nàíjírià. Gómìnà nìgbà na fi ọwọ́ si yíyàn Síkírù Káyọ̀dé Adétọ̀nà gẹ́gẹ́ bi Awujalẹ ti ilẹ̀ Ìjẹ̀bú. Ayẹyẹ igbade waye ni ọjọ Abamẹta ti i ṣe ọjọ́ kejì, oṣù kẹrin ọdún 1960.
Ni ọjọ́ Ìṣẹ́gun ti i ṣe ọjọ́ karun oṣù kẹrin ọdún 1960, ọba tuntun, ọba Adétọ̀nà darapọ̀ mọ àwọn ọba ti agbègbè ìwọ òorùn lẹ́hìn ti wọ́n ti ṣe àfihàn rẹ. Ọba Síkírù Káyọ̀dé Adétọ̀nà jẹ aláànú ọba. Èyí lo mú ki àwọn ọba àti àwọn ìjòyè dárúkọ rẹ gẹ́gẹ́ bi àarẹ fún ìgbìmọ̀ lọ́ba lọ́ba. Sùgbọ́n ẹni tí o ti dàgbà ti o si tún jẹ àgbà ọba gẹ́gẹ́ bi ìṣẹ̀dálẹ̀, olóògbé sir Adésọjí Adérẹ̀mí, Òoni ti Ilé-Ifẹ̀ ni wọn padà wa yàn gẹ́gẹ́ bi i àarẹ. Èròngbà wọn ní pe gẹ́gẹ́ bí ọ̀dọ́modẹ́ ọba, Àwújálẹ̀ ti O jẹ ọmọ ọdún mẹ́rìndínlógún yio ni akitiyan fún ipò gíga yi. La i se aniani, èròngbà yi lo mu ki wọn gbà Àwújálẹ̀ ti ilẹ̀ Ìjẹ̀bú gẹ́gẹ́ bi ẹni ọ̀tọ̀.
Àṣà Ìsìnkú
Ìgbà tá a kú là á dère ,ènìyàn kò sunwọ̀n láàyè,bẹ́ẹ̀ gẹ́gẹ́ ni ọ̀rọ́ ìsìnkú ní ilẹ̀ káàárọ̀ o o jíire.Adìyẹ ṣe pàtàkì nínú ètò ìsìnkú àgbà.
Eré ọmọdé
Eré ọmọdé  Gbogbo ọmọdé ní orílẹ̀-ayé ni o fẹran eré ṣíṣe nínú ilé,nínú ọgbà, ní àdúgbò àti ní ìgbro. Ọmọdé a maa ba gbogbo ènìyàn ṣiré tàbí ki o jáde láti bá ẹlẹgbẹ rẹ̀ ṣiré ni àdúgbò kan naa. Inú dídùn àti ẹ̀rín jẹ́ àmì eré ṣiṣe laarin ọmọdé àti àgbà.  Akọ́mọlédè ìjìnlẹ̀ Yorùbá vol 1
Efunroye tinubu
Abí arábìnrin "Efúnpòróyè Ọ̀suntínúbu Olúmọ̀sà" ní odún 1810. Arábìnrin yii jẹ gbajúgbajà onísòwò nípa òwò erú . O jẹ ẹni tí o gbajúmò ni ìlú èkó nígbàtí Ọba Adele, Olúwolé, Akíntóyè àti Dòsúmú wa lórí oyè nìgbà náà. Abí akínkanjú obínrin yii ní agbẹ̀gbẹ̀ ojókòró ní ìlú Ẹ̀gbá ti orúko bàbá re a sì maa jẹ Olúmọ̀sà. A gbẹ́ arábìnrin Tinúbu ni ìyàwó ní òpò ìgbà. Ọko àkókó re wa láti ìlú Òwú tí o sì bi ọmọ méjì fún. Léyìn tí arákùnrin yi papòdà, o fe Ọba Adele Adéọ̀sun ní odún 1933 nígbàtí Tinubu be ìlú Abéòkuta wò ti a si fi ògùn fe. O télè Ọba yii de Ìlú Badagry ti o jẹ ibi ìfarapamó si fún àwọn Ọba àlàyé nìgbà naa.Nàíjírià Ní Ìlú Badagry yii bakan na a, o ló ipò ìyàwó Ọba tí o wa láti ta àwọn ojà ti o lòdì si èyí tí o ye ki o ta bii tòbákò, iyò àti òwò ẹrú.Ìya oba ni óbá oba ati ajélẹ̀ pẹ̀lú ẹfúnróyè parí ìjá ẹfúnróyè síì kúrò ìlú
Gambo Sawaba
Hajia Gambo Sawaba tí wọ́n bí ní Ọjọ́ kẹẹ̀ẹ́dógún oṣù kejì ọdún 1933, tí ó sìn ṣaláìsí lóṣù kẹwàá ọdún 2001 (15 February 1933 – October 2001) jẹ́ ajìjàǹgbara ẹ̀tọ́ obìnrin, afowóṣàánú àti òṣèlú ọmọ orílẹ̀ èdè Nàìjíríà. Òun ni igbákejì alága ẹgbẹ́ òṣèlú Great Nigeria People's Party, tí wọ́n sìn tún yàn án gẹ́gẹ́ bí olórí àwọn obìnrin nínú ẹgbẹ́ Northern Element Progressive Union (NEPU).
Láti ọmọ ọdún méjìdínlógún ni Sawaba tí bẹ̀rẹ̀ òṣèlú. Lásìkò náà, ẹgbẹ́ òṣèlú Northern People's Congress ní ó gbajúmọ̀ jùlọ lápá àríwá orílẹ̀ èdè Nàìjíríà, tí àwọn ọba wọ́n pẹ̀lú àwọn Aláṣẹ ìjọba Amúmisìn láti orílẹ̀ èdè Gẹ̀ẹ́sì ń gbè wọ́n lẹ́yìn nígbà náà, ṣùgbọ́n ní tìrẹ, ó dára pọ̀ mọ́ ẹgbẹ́ òṣèlú alátakò, Northern Element Progressive Union (NEPU). Ó jẹ́ olùpolongo tako gbígbé ọ̀dọ́mọbìnrin màjèsín ní ìyàwó, iṣẹ́-ipá àti aṣègbè ẹ̀kọ́ kíkà lápá àríwá Nàìjíríà.  Gambo, bẹ̀rẹ̀ sí ní gbajúmọ̀ nígbà tí ó bọ́ síta pẹ̀lú ìgboyà níbi ìdánilẹ̀kọ̀ọ́ òṣèlú kan tí ó sìn sọ̀rọ̀ níbi ìdánilẹ̀kọ̀ọ́ náà tí ó kún fún ọkùnrin ṣọ́ṣọ́. Arábìnrin Fúnmiláyọ̀ Ransome-Kuti ní ó tọ́ ọ sọ́nà nígbà náà, tí ó sìn wá sọ́dọ̀ rẹ̀ ní ìlú Abẹ́òkúta lẹ́yìn ìgbà náà. Òun obìnrin àkọ́kọ́ tí ó bẹ̀rẹ̀ ìjàǹgbara àwọn obìnrin apá àríwá Nàìjíríà.
Judy Sheindlin
Judith Susan Sheindlin ( "née" Blum;) ni abí ní ọjọ́ kọkànlélógún oṣù Kẹwàá, ọdún 1942. Ó jẹ́ ọmọ ilẹ̀ Amẹ́ríkà, amòfin àti akọ̀wé. Sheindlin ti gba àmì-ẹ̀yẹ ìdáni lọ́lólá ti Day-time Emmy Award ní ọdún 1996.
Aṣọ Àdìrẹ
Aṣọ Àdìrẹ jẹ́ ọ̀kan pàtàkì lára àwọn aṣọ ìbílẹ̀ ilẹ̀ Yorùbá. Tọmọdé tàgbà ni ó ń wọ aṣọ àdìrẹ tí wọ́n ṣiṣẹ́ ọnà oríṣríṣi sí lára nílànà ìbílẹ̀, tí ó sì wà ní àwọ̀ oríṣríṣi sí.
Hilda Dokubo
Hilda Dokubo tí a tún mọ̀ sí Hilda Dokubo Mrakpor jẹ́ gbajúmọ̀ òṣèrébìnrin sinimá àgbéléwò àti ajàfẹ́tọ̀ọ́ àwọn ọ̀dọ́ ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Ó ti fìgbà kan jẹ́ olùgbaninímọ̀ràn pàtàkì lórí ọ̀rọ̀ ọ̀dọ́ fún Gómìnà àná ìpínlẹ̀ Rivers, Peter Odili.
Wọ́n bí ní Hilda Dokubo, tí ó jẹ́ àkọ́bí fún àwọn òbí rẹ̀ ìlú Buguma, ní Asari-Toru, ìpínlẹ̀ Rivers, níbi tí ó ti kàwé àkóbẹ̀rẹ̀ àti sẹ́kọ́ndìrì ní ilé ìwé St Mary State School, lópópónà Aggrey àti Government Girls Secondary School. Ó kẹ́kọ̀ọ́ gbàwé ẹ̀rí dìgírì àkọ́kọ́ àti ìkejì nínú ìmọ̀ iṣẹ́ Tíátà ní ifáfitì.
Nígbà ìsìnlú, iṣẹ́ àgùnbánirọ̀ ni Dokubo kópa nínú sinimá àgbéléwò àkọ́kọ́ tí àkọ́lé rẹ̀ ń jẹ́ "Evil Passion" lọ́dún 1992. Láti ìgbà náà ló ti di gbajúmọ̀ òṣèré ìlúmọ̀ọ́kà nínú sinimá àgbéléwò, tí ó sìn ti ṣe olóòtú ọ̀pọ̀lọpọ̀ sinimá àgbéléwò lédè Gẹ̀ẹ́sì àti Ìgbò. Lọ́dún 2015, Dokubo gba àmìn ẹ̀yẹ tí Africa Movie Academy fún ipa ẹ̀dá ìtàn tí ó kó nínú sinimá àgbéléwò kan tí àkọ́lé rẹ̀ ń jẹ́ "Stigma". Fatal
Emeka Ike
Emeka Ikejẹ́ gbajúmọ̀ òṣèré ọmọ bíbí orílẹ̀ èdè Nàìjíríà.
Ògógóró
Ògógóró jẹ́ ọtí líle ìbílẹ̀ tí wọ́n pọn láti ara ẹmu igi ọ̀pẹ tàbí agbe. Ó jẹ́ ọtí líle ìbílẹ̀ tí wọ́n máa ń mú káàkiri ìwọ̀-oòrùn Áfíríkà, pàápàá jùlọ orílẹ̀ èdè Nàìjíríà. . Lóde òní, ọ̀pọ̀ èèyàn ló máa ń ka ethanol sí ògógóró, ṣùgbọ́n èyí kò rí bẹ́ẹ̀ rárá. Kẹ́míkà ni ethanol, ṣùgbọ́n ògógóró jẹ́ ọtí líle ìbílẹ̀ tí wọ́n pọn láti ara ẹmu igi ọ̀pẹ tàbí agbe.
Akpeteshie lórílẹ̀ èdè Ghana, Omi sapele, pàrágà, kain-kain, Sùn gbalaja, éégún inú ìgò, jẹ́ díè lára àwọn onírúurú orúkọ tí àwọn ènìyàn máa ń pe ògógóró káàkiri ilẹ̀ Yorùbá àti Áfíríkà. Àwọn orúkọ mìíràn tí onírúurú àwọn ènìyàn tún máa ń pè é ní "ufofop" ní Calabar, "rọ́birọ́bi" ní Abẹ́òkúta, "baba erin" Iléṣà, òyìnbó gọ̀, majidun, "etonto" lédè Àdàmọ̀dì Gẹ̀ẹ́sì, wuru, àwọn Ijaw, "Udi Ogagan" àti "" Bini, "Agbagba" Urhobo,àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ.
Àtòjọ àwọn gbajúmọ̀ òṣèlú-bìnrin ọmọ Yorùbá
Source: Category:Yoruba women in politics in the English-language Wikipedia. Names in red do not have a page in the Yoruba Wikipedia.
Each of these women has a page in the English-language Wikipedia. They are found in that category, and can be used as a base to translate to Yoruba.
Other names can be added below. Copy an existing line and replace the name between the pairs of square brackets, example: New Name
A •Oyinkansola Abayomi •Kudirat Abiola •Oluranti Adebule •Elizabeth Adekogbe •Mojisola Adekunle-Obasanjo •Kemi Adeosun • Mulikat Adeola Akande • Jumoke Akindele • Tejumade Alakija • Halima Tayo Alao • Iyabo Anisulowo • Amina Titi Atiku-Abubakar • Hannah Idowu Dideolu Awolowo
B • Kemi Badenoch • Bamidele Abiodun • Grace Folashade Bent • Kofoworola Bucknor
D • Abike Dabiri
E • Efunsetan Aniwura • Wuraola Esan • Patricia Etteh
F • Abimbola Fashola
G • Adenike Grange
J • Omobola Johnson • Simi Johnson
K • Haja Afsatu Kabba
O • Olusola Obada • Iyabo Obasanjo-Bello • Tanimowo Ogunlesi • Olajumoke Okoya-Thomas • Lateefat Okunnu • Funmilayo Olayinka • Omotayo Oduntan • Yetunde Onanuga • Adejoke Orelope-Adefulire • Ebun Oyagbola
P • Alimotu Pelewura
R • Funmilayo Ransome-Kuti
S • Gbemisola Ruqayyah Saraki • Toyin Saraki • Folashade Sherifat Jaji • Remi Sonaiya • Sarah Adebisi Sosan
T • Efunroye Tinubu • Oluremi Tinubu
W • Josephine Oluseyi Williams • Bukky Wright
Òkè Olúmọ
Òkè Olúmọ ni òkè kan tí nó wà ní ilẹ̀ Ẹ̀gbá ìlú Abẹ́òkúta tí ó jẹ́ olú ìlú Ìpínlẹ̀ Ògùn ní apá ìwọ̀ Oòrùn ilẹ̀ Nàìjíríà. Òkè Olúmọ jẹ́ ibìsálà fún àwọn ará Abẹ́òkúta ní àsìkò ogun abẹ́lé ní àsìkò 19th century. Wọ́n sì ń bọ òkè náà gẹ́gẹ́ bí Òrìṣà tí wọ́n sì ń bọọ́ pẹ̀lú oríṣríṣi ẹbọ.
Òkè Olúmọ jẹ́ ọ̀kan pàtàkì nínú àwọn òkè gbajúmọ̀ tí àwọn ènìyàn ma ń lọ bẹ̀wò láti gbafẹ́ ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà.
Anthonia Kẹ́hìndé Fátúnsìn
Anthonia Kẹ́hìndé Fátúnsìn jẹ́ onímọ̀ ìjìnlẹ̀ nípa Ìṣẹ̀dá ènìyàn tí wọ́n ń pè ní "Akiọ́lọ́gì" (archeologist), ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Òun ní obìnrin àkókò onímọ̀ archeology lórílẹ̀ èdè Nàìjíríà. Bákan náà òun ni obìnrin àkọ́kọ́ tí ó jẹ́ adarí àkọ́kọ́ tí ilé ìtọ́jú àwọn ohun alùmọ́nì tí Ìjọba Àpapọ̀, Nigerian National Museum, Ibadan. Àwọn iṣẹ́ àkànṣe rẹ̀ ló dá lórí iṣẹ́-ọ̀nà Yorùbá, pàápàá jùlọ láti agbègbè ìlú Ọ̀wọ̀, ní ìpínlẹ̀ Oǹdó.
Fátúnsìn bẹ̀rẹ̀ Ìwàkùsà nínu ilẹ̀ ìlú Igbólàjà àti Ìjẹ̀bú-Ọ̀wọ̀ láti ṣàwárí ohun alùmọ́nì tí wọ́n ń pè ní terracotta lọ́dún 1981. Ọ̀gbẹ́ni Babásẹ̀hìndé Adémúléyá lati ifáfitì Obafemi Awolowo University ṣàkíyèsí pé àyẹ̀wò rẹ̀ ni ìgbà kejì tí iṣẹ́ ìwádìí ìwàkùsà báyìí wáyé lẹ́yìn ti Ekpo Ẹyọ tí ó wáyé lọ́dún 1976. Bí ó tilẹ̀ wù kí ó rí, ìwádìí Fátúnsìn ni ó sàlàyé ọ̀ríkínniwín lórí iṣẹ́ ọ̀nà ayawòrán.
Nicole Scherzinger
Nicole Scherzinger ( /ʃ ɜːr z ɪ n ər / ; bi Nicole Prescovia Elikolani Valiente; June 29, 1978) jẹ́ akọrin, oníjó, òṣèrébìnrin sinimá àgbéléwò àti gbajúmọ̀ olóòtú tẹlifíṣàn ọmọ orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà Wọ́n bí I ní ìlú Honolulu, ní ìpínlẹ̀ Hawaii, ó gbé Louisville, Kentucky dàgbà, ó kẹ́kọ̀ọ́ ní Ilé-ẹ̀kọ́ Yunifásítì ti Wright ṣáájú kí ó tó jáde silẹ láti lépa ìrìn-àjò orin kan pẹ̀lú ẹgbẹ́ apata Ìlú Améríkà ti onje Days of the NEW nípasẹ̀ "Popstars." Scherzinger dìde di olókìkí bi akọrin olórin ti Àwọn ọmọlángídi Pussycat àti tu àwọn àwo orin "PCD" (2005) àti "Doll Domination" (2008) di ọ̀kan nínú àwọn ẹgbẹ́ ọmọbìrin tí o dára jùlọ ti gbogbo àgbáyè ni gbogbo àkókó.
Abísòyè Àjàyí Akínfọlárìn
Abísóyè Àjàyí Akínfọlárìn tí wọ́n bí ní ọjọ́ Kọkàndínlógún oṣù Karùn ún, ọdún 1985 (19 May 1985) ní ìpínlẹ̀ Òndó jẹ́ oníṣẹ́ àdáni àti olù polongo ìkẹ́kọ̀ọ́ fún àwọn ọmọbìnrin àti àwọn ìyá tí kò ní ànfàní láti kẹ́kọ̀ọ́. Oùn ni olùdásílẹ̀ àjọ 'Pearls Africa Youth Foundation', tí kìí ṣe ti ìjọba tí ó sì ń lo àjọ náà láti kọ́ àwọn ọmọbìnrin àti àwọn ìyá nípa ẹ̀kọ́ Ìmọ̀ Ẹ̀rọ. Wọ́n fún Akínfọlárìn ní àmì-ẹ̀yẹ Akọni CNN (CNN Heroes) ti ọdún 2018 ní ọjọ́ Kínní oṣù Kọkànlá, ọdún 2018, nígbà tí wọ́n tún fi orúkọ rẹ̀ sínú Àwọn obìnrin ọgọ́rún àkọ́kọ́ ti BBC (100 Women (BBC)|100 Women) ní òpin oṣù yí kan náà.
Àjàyí Akínfọlárìn bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ ní Ilé iṣẹ́ E. D. P Audit and Security Associates. Níbi tí ó ti ṣíṣẹ́ fún odidi ọdún Méje gẹ́gẹ́ bí olùkọ́ṣẹ́, ṣáájú kí ó tó ṣiṣẹ́ dé ipò Associate Consultant ní Ilé iṣẹ́ náà. Gẹ́gẹ́ bí onímọ̀ nípa Ìmọ̀ ẹ̀rọ, Skínfọlárìn ṣàkíyèsí wípé iye àwọn obìnrin tí ó nímọ̀ nípa ìmọ̀ ẹ́rọ kò tó nkan, pàá pàá jùlọ bí ìwádí tí ìjọba orílẹ̀-èdè Nàìjíríà ṣe ní ọdún 2013 ní agbọ́nrin yí fi han wípé ìdá mẹ́jọ péré nínú ìdá ọgọ́rùn ún àwọn obìnrin ló nímọ̀ nípa ìmọ̀ ẹ̀rọ ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Èyí ni ó gún Àjàyí ní kẹ́ṣẹ́ láti dá àjọ tirẹ̀ kalẹ̀ tí yóò ma ṣàmójútó àlébù yí. Ní ọdún 2012, Àjàyí dá Pearls Africa Youth Foundation' kalẹ̀ láti lè mú ìdàgbàsókè bá àwọn obìnrin nínú ìmọ̀ ẹrọ. Lára àwọn ẹ̀kọ́ tí ó ń kọ́ wọn ni: "GirlsCoding", "G.C Mentors", "GirlsInSTEM" and "Empowered Hands".Láti ọdún 2012, ilé iṣẹ́ rẹ̀ ti kọ́ àwọn obìnrin tí ó tó irinwó (400) lákọ̀ọ́ yanjú.
Padita Agu
Padita Agu tí wọ́n bí ní Ọjọ́ kẹtàlá oṣù kẹwàá ọdún 1980 (13th October 1980) jẹ́ òṣèrébìnrin sinimá àgbéléwò ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Ó ti kópa lóríṣiríṣi nínú àwọn sinimá-àgbéléwò èdè Gẹ̀ẹ́ṣì, ṣùgbọ́n ipa tó kó nínú sinimá àgbéléwò kan tí àkọ́lé rẹ̀ ń "The Last Three Digits" lọ́dún 2015 lo sọ ọ́ di gbajúmọ̀ òṣèré ìlúmọ̀ọ́kà.
Sanusi Lamido Sanusi
Muhammadu Sanusi II tí gbogbo ènìyàn mọ̀ sí Sanusi Lamido Sanusi tí wọ́n bí Ọjọ́ kọkànlélọ̀gbọ̀n oṣù keje ọdún 1961 (31 July 1961) jẹ́ Emir àná ti Ìlú Kánò tí Ìjọba Ìpínlẹ̀ Kano lábẹ́ ìṣàkóso Gómìnà Abdullahi Umar Ganduje rọ̀ lóyè lọ́jọ́ kẹsàn-án oṣù Kẹta ọdún 2020. Lọ́jọ́ yìí kan náà ni ìjọba ìpínlẹ̀ Kano kéde Aminu Ado Bayero gẹ́gẹ́ bí i Emir tuntun fún ìlú Kano. Ọdún 2014 Lamido Sanusi ló gorí ìtẹ́ àwọn Babańlá rẹ̀, lẹ́yìn ikú Ọba Emir ìjẹ́ta, Ado Bayero.
Ki o tó jọba, Sanusi jẹ́ ògbóǹtarìgì onímọ̀ nípa okoòwò àti Gómìnà Ilé Ìfowópamọ́-àgbà tí Nàìjíríà láti ọdún 2009 sí 2014,tí Ààrẹ àná, Goodluck Jonathan pàṣẹ kí ó dáṣẹ́ dúró látàrí owó kan tí Sanusi ṣẹnu bóró pé ó sọnù lápò ilé-iṣẹ́ ìjọba àpapọ̀ tí ó ń ṣe kòkárí epo lọ̀bì, NNPC.
Abdullahi Umar Ganduje
Abdullahi Umar Ganduje, OFR tí wọ́n bí ní Ọjọ́ kẹẹ̀ẹ́dọ́gbọ̀n oṣù Kejìlá ọdún 1945 (25 December 1945) jẹ́ olóṣèlú àti Gómìnà Ìpínlẹ̀ Kánò lọ́wọ́lọ́wọ́ láti ọdún 2015. Kí ó tó di Gómìnà, òun ni igbákejì Gómìnà Ìpínlẹ̀ Kano, lọ́dún 1999 sí 2003 àti 2011 sí 2015.
ÌGBÉYÀWÓ ÌṢẸ̀ǸBÁYÉ LÁÀÁRÍN ÀWỌN Ẹ̀YÀ ÌGBÒ
ÌGBÉYÀWÓ ÌṢẸ̀ǸBÁYÉ ni wọ́n ń pè ní "Igba Ukwu" ní ilẹ̀ Ìgbò. Ní apá ìlà oòrùn ilẹ̀ Nàìjíríà, ìgbéyàwó kìí ṣe ìsopọ̀ láàárín ọ̀dọ́bìnrin àti ọ̀dọ́mọkùnrin tó fẹ́ di ọkọ àti aya níkan ṣùgbọ́n ojúṣe àwọn òbí, àwọn ẹbí àti àwọn ará àdúgbò. Ìdí nìyí tí ìkọ̀sílẹ̀ fi ṣọ̀wọ́n láàárín wọn.lẹ́yìn tí ọkùnrin bá ti rí obìnrin tí yóò fi ṣe aya, ohun àkọ́kọ́ tí yóò ṣe ni pé kí ó fi tó àwọn òbí rẹ̀ létí. Ètò mọ̀mí-n-mọ̀-ẹ́ ní oríṣìíríṣìí ìgbésẹ̀ nínú ìgbéyàwó Ìgbò.
Nínú ìgbésẹ̀ àkọ́kọ́ yìí ni ọkùnrin tí yóò fẹ́ ìyàwó yóò ti lọ yọjú sí bàbá ìyàwó tàbí ẹbí rè (ìyàwó) kan, baba rẹ̀ ni yóò sìn-ín lọ. Ní àkókò fífi ojú gán-án-ní baba ìyàwó yìí, tí ó sábà máa ń wáyé ní ìrọ̀lẹ́, bàbá ọkọ yóò sọ ìdí tí wọ́n fi wá rí wọn. Àwọn òbí ìyàwó yóò gbà wọ́n tọwọ́tẹsẹ̀ ṣùgbọ́n wọn kò ní fún wọn ní ìdáhùn pàtó sí ohun tí wọ́n bá wà.
Yoruba gege bi ede akokunteni
Of in eto eko ede abinibi lo fa eko ede Akokunteni. Ede akokunteni ni ki a ko ede miiran ti ki i se ti awujo ti a bi ni si kun eyi ti a mo teletele. Eyi ni pe ki a ko ede ti a ko gbo teletele ri mo ti abinibi eni. Awon wo ni o le je akekoo? Ko si eni ti ko le ko ede kun tire. Omode n ko o, agba n koo. Bi apeere agbalagba ti o je omo ile Hausa ti ise gbe lo si ilu Ibadan le pinnu lati ko ede Yoruba. Eyi yoo je ki o rorun fun un lati ba awon alajogbe re soro laisi inu fuu edo fuu. Ajumose yoo waye laarin re ati awon ore tuntun to sese ni.
Jones Arogbofa
Jones Ọladẹhinde Arọgbọfa (Tí a bí ní ọjọ́ kẹwa oṣù kọkanla ọdún 1952) wá láti ìjọba Ìbílẹ̀ Akòko tí ó wà ní guusu ìwọ oorun ní Ipinle Ondo. Arọgbọfa jẹ́ ọ̀gágun tí ó ti fẹ̀hìntì nínú iṣẹ́ ológun.
Arogbofa gba oyè Diploma nínú ìmọ̀ ẹ̀rọ láti ilé-ẹ̀kọ́ gíga ti ìmọ̀ ẹ̀rọ Rochester Institute ní ìlú America, Ó tún gba oyè àkọ́kọ́ ti Yunifasiti nínú ìmọ̀ ẹ̀ro àti oyè ẹlẹ́ẹ̀kejì ti Yunifasiti nínú ìmọ̀ ẹ̀rọ bakana láti ilé-ẹ̀kọ́ gíga Yunifasiti ti Alabama ní ìlú America.
Àṣà Ìgbéyàwó
Àṣà Ìgbéyàwó
Tolu Odebiyi
Tolulope Odebiyi (Tí a bí ní ọjọ́ kẹrìnlá oṣù kọkànlá ọdún1963) jẹ́ olóṣèlú ọmọ orílẹ̀ èdè Naijiria tí Ó wá láti Ìpínlẹ̀ Ògùn. Odebiyi ni wọn dìbò yàn sí ilé Ìgbìmọ̀ Aṣojú Àgbà láti jẹ́ aṣojú fún ìwọ oorun ti Ìpínlẹ̀ Ògùn ní ọdún 2019. Ó ti kọ́kọ́ ṣiṣẹ́ pẹ̀lú gomina Ibikule Amosu ti Ìpínlẹ̀ Ògùn gẹ́gẹ́ bí olórí àwọn òṣìṣẹ́.
Ọdebiyi kọ́ ẹ̀kọ́ jáde ní ilé-ẹ̀kọ́ gíga ti Ìjọba ní Ibadan àti Institute of technology tí ó wà ní Boston ní Massachusetts. Ní ọdún 2018, Ó kọ̀ sí ìmọ̀ràn tí gomina Amosu gba a pé kí Ó fi ẹgbẹ́ òṣèlú onigbale ((All Progressive Congress) sílẹ̀ lọ sí ẹgbẹ́ òṣèlú miran. Ó so wípé òún gbọ́dọ̀ daabo bo ẹgbẹ́ òṣèlú òun.
Ọdẹbiyi jẹ́ ọmọ bíbí inú kẹmi ati Jonathan Ọdẹbiyi. Baba rẹ jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ọmọ Ìgbìmọ̀ Aṣojú tẹ́lẹ̀. iya rẹ si jẹ ọ̀kan lára àwọn ọmọ ẹgbẹ́ àjọ ti o nri si ètò ìdìbò ní orílẹ̀ èdè (Independent National Electoral Commission). Ọdẹbiyi kọ́ ẹ̀kọ́ gboyè àkọ́kọ́ lórí ẹ̀kọ́ nípa ilé kíkọ́ àti nípa ìmọ̀ ẹ̀rọ láti Wentworth Institute of Technology, Boston.
Ọdẹbiyi kọ́kọ́ lọ sí ilé-ẹ̀kọ́ alákọbẹ̀rẹ̀ ti All Saints primary school ní Ibadan kí ó tó di wípé Ó lọ gba ìwé ẹ̀rí onípele gíga ní ilé-ẹ̀kọ́ Ìjọba ní Ìbàdàn. Ó fi orílẹ̀ èdè Naijiria sílẹ̀ lọ sí ìlú Amerika láti tẹ̀ síwájú nínú ẹ̀kọ rẹ̀.
Lẹhinna, Ó bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ ajé rẹ lórí ojúlówó ohun ìní (Real Estate) kí ó to dí wípé Ó wá darapọ̀ mọ́ òṣèlú.
Lẹ́hìn ikẹkọ gba oyè rẹ, Ọdẹbiyi bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ nípa ojúlówó ohun ìní rékọjá lọ òkè òkun ní ìlú Amerika àti ní ilẹ̀ Naijiria. kí ó tó di wípé wọ́n yan an si ipò òṣèlú, Ó ti kọ́kọ́ ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí olùdarí ìṣàkóso ti Agbara Estate Limited. Ó tún jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ọmọ ìgbìmọ̀ ti Real Estate, Stururacasa Nigeria Limited, Travfirst Nigeria limited àti àwọn òmíràn.
Ọdẹbiyi jẹ́ ẹni tí ó dàgbà sínú òṣèlú. Baba rẹ, Jonathan Ọdẹbiyi ni olórí ọmọ ẹgbẹ́ tí ó kéré jùlọ ní ilé Ìgbìmọ̀ Aṣojú Àgbà nígbà ìjọba olómìnira kejì lórí pẹpẹ ẹgbẹ́ oníṣọ̀kan (Unity Party of Nigeria). Ó ti kọ́kọ́ ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bi akọ̀we àgbà ní ọfiisi olórí àwọn òṣìṣẹ́ tí ó wà ní ọfiisi gomina ti Ìpínlẹ̀ Ògùn ní ọdún 2006 kí ó tó di wípé Ìjọba gomina Ibikunle Amosu wa yan an gẹ́gẹ́ bí olórí àwọn òṣìṣẹ́. Ní ọdún 2015, ẹgbẹ́ òṣèlú rẹ kọ láti gbárùkù ti ìpinnu rẹ láti díje lọ sí ilé Ìgbìmọ̀ Aṣojú. Ó ti kọ́kọ́ pinnu láti díje gẹ́gẹ́ bi gómìnà fún Ìpínlẹ̀ Ògùn nínú ìdìbò ti ọdún 2019, ṣùgbọ́n Ó jáwọ́ ninu ìpinnu rẹ. Ní ọdún 2018, Ọdẹbiyi kọ̀wé fi ipò rẹ sílẹ̀ bí olórí àwọn òṣìṣẹ́ láti díje lọ sí ilé Ìgb̀imọ̀ Aṣojú gẹ́gẹ́ bí aṣojú fún ìwọ oorun ti Ìpínlẹ̀ Ògùn.
Ọdẹbiyi jẹ́ ọmọ ìbílẹ̀ Ibooro ní Ipinlẹ Ogun.
Nínú ìdìbò gbogboogbo tí o wáyé ní orílẹ̀ èdè Naijiria ní ọdún 2019, Ọdẹbiyi díje lọ sí ilé Ìgbìmọ̀ Aṣojú láti lọ ṣé aṣojú fún ìwọ oorun ti Ìpínlẹ̀ Ògùn lábẹ́ ẹgbẹ́ òṣèlú onigbalẹ (All Progressive Congress), ó sì borí ìbó yí. Òhun ló ní ìbò tí ó pọ̀ julọ tí ó jẹ 58,452 ní àkàwé sí èsì ìbò àwọn oludije ti o sunmọ tí wọ́n jẹ́ ọmọ ẹgbẹ́ Allied People's Movement tí ó ní ìbò 48,611 àti ọmọ ẹgbẹ́ Alaburada (People's Democratic Party) tí ó ní ìbò 43,454.
Aminu Ado Bayero
Aminu Ado Bayero (b. Ọdun 1961) ni Ami- ọba 15th ti Kano lati idile Sullubawa Fulani . O gun ori itẹ ni 9 Oṣu Kẹta ọjọ 2020, ni atẹle idogo ti Muhammad Sanusi II nipasẹ gomina ti Ipinle Kano, Abdullahi Ganduje .
Bayero ni lati Kano State ati ki o jẹ keji, ọmọ Ado Bayero, awọn 13th Emir ti Kano . O lọ si ile-iwe alakọbẹrẹ Ile-ẹkọ Kofar Kudu ati ṣiwaju si Ile-iwe Atẹle ijọba, Ilu Kudu. O kẹkọ ibasọrọ ibaraẹnisọrọ lati Bayero University Kano ati pe o tun lọ si Ile-ẹkọ giga Flying, Oakland, California, AMẸRIKA, ṣaaju ṣiṣe labẹ Igbimọ Iṣẹ ọdọ ti Orilẹ-ede ni Alaṣẹ Iṣilọ ti Ilu Nigeria, Makurdi.
Bayero ṣiṣẹ bi oṣiṣẹ ibasọrọ ti gbogbo eniyan ni Kabo Air, ṣaaju ki o to di ẹnjinia ọkọ ofurufu. Ni ọdun 1990, o ti yan Dan Majen Kano ati adari agbegbe Dala nipasẹ baba rẹ, Ado Bayero, ṣaaju ki o to ni igbega si Dan Buram Kano ni Oṣu Kẹwa ọdun kanna. Ni ọdun 1992, o ṣe igbega si Turakin Kano ati si Ọba Dawakin Tsakar Gida Kano ni ọdun 2000. O tun ṣe bi alaga ti igbimọ ijade ti ile ọba ni Kano. Ni ọdun 2014, ọba Kano lẹhinna, Muhammad Sanusi II, gbega rẹ si Wamban Kano, nitorinaa, gbe e lati Dala si ilu adugbo Kano nibiti o ti dibo Galadiman Kano, Alhaji Tijani Hashim gẹgẹbi olori agbegbe.
Ni ọdun 2019, o ti jẹ ọba ni Bichi nipasẹ gomina ti Ipinle Kano, Abdullahi Ganduje .
Ni Ọjọ 9 Ọjọ 9, Ọdun 2020, o ti yan gẹgẹ bi ọba kejidinlogun ti Ipinle Kano, lati rọpo Muhammad Sanusi II, ti o pa ọjọ kanna. uro ni kino ji meta
Bí COVID-19 ṣe rápálá wọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà
Bí COVID-19 ṣe rápálá wọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà kò ṣẹ̀yìn àrè kan láti ìlú Milan lórílẹ̀-èdè Italy tí ó wá sí orílẹ̀-èdè Nàìjíríà lọ́jọ́ kẹẹ̀ẹ́dọ́gbọ̀n oṣù kejì ọdún 2020.
Ìròyìn sọ wípé, àrè náà, ti wọn kò dárúkọ rẹ̀, rìnrìn àjò wá láti orílẹ̀-èdè Italy sí ilé-iṣẹ́ Lafarge, tí ó ń ṣe sìmẹ́ńtì ní Ewékorò, Abẹ́òkúta ní ìpínlẹ̀ Ògùn láti wá ṣe àyẹ̀wò àwọn irinṣẹ́ tuntun kan tí ilé-iṣẹ́ náà ṣẹ̀ṣẹ̀ rà láti orílẹ̀-èdè Sweden.  Ní kété tí ó wọ Nàìjíríà, kò pẹ́ kò jìnnà, tí àwọn àmìn ìfarahàn Covid-19 bẹ̀rẹ̀ sí ní ṣẹ̀yọ ní lára rẹ̀ ni àwọn elétò ìlera tí Ìjọba Àpapọ̀ àti ti ìpínlẹ̀ Èkó tá jìgí, tí wọn sìn mú un lọ sílé ìwòsàn ìyà sọ́tọ̀ tí wọ́n ti pèsè sílẹ̀ ní Yaba, ní ìpínlẹ̀ Èkó. Ibẹ̀ ni wọ́n tí ń tójú rẹ̀.
Ìbọ̀sẹ̀
Ìbọ̀sẹ̀ ni aṣọ pélébé kan tí a rán ní dédé ìwọ̀n tí ẹsẹ̀ lè gbà tí kò sì gùn ju dédé kókósẹ̀ lọ. S ma ń eọ ìbọ̀sẹ̀ sí ẹsẹ̀ nígbà tí a bá wọ irúfẹ́ àwọn bàtà kan kí ó lè jẹ́ kí ìrìn ẹni ó lè já geere. Ní ayé àtijọ́, awọ ẹran ni wọ́n ma ń wọ̀ sí ẹsẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ìbọ̀sẹ̀.  Ìbọ̀sẹ̀ wúlò púpọ̀ nítorí bí ó ṣe ma ń báni nígbà tí a bá wọ bàtà, pàá pàá jùlọ ó ma ń gba àágùn sára gẹ́gẹ́ bí a ti mọ̀ wípé ọ̀pọ̀ ìgbà ni ẹsẹ̀ ma ń sun àágùn nígbà tí a bá ń rìn.
Abel Olúwáfẹ́mi Dòsùmú
Abel Olúwáfẹ́mi Dòsùmú, ni gbogbo ènìyàn mọ̀ sí Mega 99, ni ó jẹ́ olórin ìyìnrere àti Jùjú, olùkọ orin akọrin àti ọmọ orílẹ̀ èdè Nàìjíríà.
Wọ́n bí Abel ní agbègbè Oṣòdì, ní Ìpínlẹ̀ Èkó, ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà.  Ó kẹ́kọ̀ọ́ ní ilé-ẹ̀kọ́ Yunifásitì Ọlábísí Ọnàbánjọ, tí ó sì gba oyè àkọ́kọ́ nínú ẹ̀kọ́ accountancy. Abel dá ẹgbẹ́ akọrin tí ó pè ní ẹgbẹ́ akọrin ti Mega 9'9, ní ọdún 1994. Àwo orin tí ó gbé Mega 99 yọ síta ni ó pè ní "Ìyá mi" tí ó kọ ní ọdún 1998, àti àwo mìíràn tí ó pè ní "Àdúrà" tí ó gbé jáde ní ọdún 2000, tí ó dì tún gbé òmíràn jásmde ní í ọdún 2004 tí ó pe àkọ́lé rẹ̀ ní "Owó" àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ.
Ìjọba Ìbílẹ̀ Oṣòdì-Ìsọlọ̀
Oṣòdì-Ìsọ̀lọ̀ jẹ́ Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ (LGA) kan láàrín Ìpínlẹ̀ Èkó. Ìjọba ìbílẹ̀ yí jẹ́ dídá sílẹ̀ lábẹ́ ìṣẹ̀jọba Gómìnà tẹ́lẹ̀ rí ní Ìpínlẹ̀ Èkó Alhaji Lateef Káyọ̀dé Jákàndè, tí gbogbo ènìyàn tún mọ̀ sí "Bàbá Kékeré". Ẹni tí ó kọ́kọ́ jẹ́ Alága àti Olùdarí ìjọba Ìbílẹ̀ náà ni Olóògbé  Sir Isaac Adémólú Bánjókó. Agbègbè ìjọba ìbílẹ̀ Oṣòdì-Ìsọlọ̀ yí jẹ́ ẹ̀ka Ìjọba Ìbílẹ̀ Ìkẹjà. Iye ènìyàn tí ó tó 621,509, ni ó ń gbé abẹ́ ìjọba ìbílẹ̀ náà gẹ́gẹ́ bí ètò ìkànìyàn ọdún 2006 ṣe fi yé ni. Ẹni tí ó jẹ́ Alága àti Olùdarí ìjọba ìbílẹ̀ náà lásìkò àpilẹ̀kọ yí ni Hon. Idris Bolaji Muse Ariyoh.
Ìjọba ìbílẹ̀ yí ní ẹkùn ìjọba ìbílẹ̀ Mọ́kànlá, àwọn ni:
Ngozi Ezeonu
Ngozi Ezeonu tí orúkọ àbísọ rẹ̀ ń jẹ́ Ngozi Ikpelue ni wọ́n bí ní Ọjọ́ kẹtàlélógún oṣù karùn-ún ọdún 1965 (May 23rd 1965) jẹ́ gbajúmọ̀ òṣèrébìnrin sinimá àgbéléwò àti akọ́ṣẹ́mọṣẹ́ òníròyìn tẹ́lẹ̀ ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Ó jẹ́ gbajúmọ̀ òṣèrébìnrin ìlúmọ̀ọ́kà nípa ṣíṣe ẹ̀dá-ìtàn Ìyá nínú sinimá àgbéléwò lédè Gẹ̀ẹ́sì àti Ìgbò. Lọ́dún 2012, ó kópa nínú sinimá àgbéléwò kan tí àkọ́lé rẹ̀ ń jẹ́ "Adesuwa", èyí ló mú un gba àmìn ẹ̀yẹ Akádẹ́mì nínú sinimá gẹ́gẹ́ bí òṣèrébìnrin tó dára jùlọ níbi ayẹyẹ igbàmìẹ̀ẹ ẹlẹ́ẹ̀kẹjọ 8th Africa Movie Academy Awards.
Wọ́n bí ní Ngozi Ezeonu ní ìlú Owerri. Kí ó tó di gbajúmọ̀ òṣèré ìlúmọ̀ọ́kà, ó kàwé gbàwé ẹ̀rí nínú ìmọ̀ iṣẹ́ ìròyìn ní Nigerian Institute of Journalism, ó sìn ṣiṣẹ́ ní Radio Lagos àti Eko FM.
Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé ó gbajúmọ̀ gẹ́gẹ́ bí kíkópa ẹ̀dá-ìtàn ìyá, ó ti kọ́kọ́ kópa gẹ́gẹ́ bí ẹ̀dá-ìtàn ọlọ́mọgé ní ìbẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ tíátà rẹ̀ ṣíṣe. Lọ́dún 1993, ni gbajúgbajà olùdarí sinimá-àgbéléwò nì, Zeb Ejiro fún ní ipa amúgbálẹ́gbẹ̀ẹ́ ẹ̀dá-ìtàn, tí ó pè ní Nkechi nínú sinimá àgbéléwò kan lédè Ìgbò, tí àkọ́lé rẹ̀ ń jẹ́ "Nneka The Pretty Serpent". Lẹ́yìn èyí, ó kópa nínú sinimá àgbéléwò mìíràn tí wọ́n pe àkọ́lé rẹ̀ ní "Glamour Girls" lọ́dún 1994, ó kópa gẹ́gẹ́ bí ẹ̀dá-ìtàn tí wọ́n pè ní .
Ngozi tí kópa nínú sinimá àgbéléwò tí ó ju àádọ́jọ lọ, lára wọn ni;
Angélique Kidjo
Angélique Kpasseloko Hinto Hounsinou Kandjo Manta Zogbin Kidjo, known as Angélique Kidjo (born July 14, 1960), jẹ́ gbajúmọ̀ olórin, òṣèrébìnrin sinimá àgbéléwò, ajìjàǹgbara ọmọbìnrin láti orílẹ̀-èdè Olómìnira Benin Beninese, tí ó tún míràn orílẹ̀ èdè Nàìjíríà. Ó gbajúmọ̀ olórin-bìnrin nípa Ìṣẹ̀wọ́ kọrin àti fídíò orin lọ́nà àrà. Lọ́dún 2007, gbajúgbajà ìwé ìròyìn àgbáyé nì, Time Magazine júwe rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí aṣáájú olórin-bìnrin nílẹ̀ Áfíríkà, "Africa's premier diva".
Gbajúmọ̀ nínú àwọn orin rẹ̀ máa ń dá lórí ẹ̀yà orin tí wọ́n ń pè ní Afropop, Caribbean zouk, Congolese rumba, jazz, Orin ẹ̀sìn Ìgbàgbọ́, àti Latin; bẹ́ẹ̀, àwọn orin rẹ̀ máa ń dá lé àwọn olórin àtijó tí ó kúndùn láti ìgbà èwe rẹ̀, àwọn olórin bí i Bella Bellow, James Brown, Nina Simone, Aretha Franklin, Celia Cruz, Jimi Hendrix, Miriam Makeba àti Carlos Santana. Ó ti kọ àwọn ẹ̀dà orin tí olórin àtijó George Gershwin tí àkọ́lé rẹ̀ ń jẹ́ "Summertime", Ravel's Boléro, Jimi Hendrix's "Voodoo Child" àti the Rolling Stones' "Gimme Shelter", bẹ́ẹ̀ náà dára pọ̀ mọ́ Dave Matthews àti Dave Matthews Band, Kelly Price, Alicia Keys, Branford Marsalis, Ziggy Marley, Philip Glass, Peter Gabriel, Bono, Carlos Santana, John Legend, Herbie Hancock, Josh Groban, Dr John, the Kronos Quartet, Yemi Alade, Cassandra Wilson àti gbajúmọ̀ olórin tàkasúfèé orílẹ̀-èdè Indonesia, Anggun. Lára àwọn orin Kidjo tí ó gbajúmọ̀ jùlọ ni "Agolo", "We We", "Adouma", "Wombo Lombo", "Afirika", "Batonga", àti ọ̀wọ́ orin "Malaika" tirẹ̀. Àwo orin rẹ̀, "Logozo" ni wọ́n yàn nípò kẹtàdínlógójì nínú àwọn gbajúmọ̀ orin àlùjó tó gbajúmọ̀ jùlọ ní àgbáyé, gbajúmọ̀ ìwé-ìròyìn àgbáyé nì, Vice Magazine ló ṣe agbátẹrù rẹ̀ ní ìkànnì ayélujára wọn.
Kidjo gbọ́ èdè márùn-ún ní àgbọ́dunjú, àwọn èdè náà ni: Fon, Faransé , Yorùbá, Gen (Mina), àti èdè Gẹ̀ẹ́sì.  Ní àwọn èdè yìí ló fi kọ àwọn orin rẹ̀, bẹ́ẹ̀ náà o ní àwọn àkànlò-èdè orin tìrẹ tí ó lò ní àkọ́lé orin rẹ̀ bí i "Batonga". "Malaika" jẹ́ àkọ́lé orin tí ó kọ lédè Swahili. Kidjo sáàbà máa ń kọ àwọn orin rẹ̀ ni Ìpèdè ìbílẹ̀ tí wọ́n ń pè ní often uses Benin's traditional Zilin àti vocalese.
Isah Misau
Isah Misau (Tí a bí ní ọdún 1970 ní Bauchi, orílẹ̀ èdè Naijiria) jẹ́ olóṣèlú ọmọ ilẹ̀ Naijiria. Lọ́wọ́lọ́wọ́, oun ni Alága Ìgbìmọ̀ ti o nri sí ọ̀rọ̀ nípa àwọn ọmọ ogun orí omi ní ilé Asojú Àgbà ti ilẹ̀ Naijiria. Ó jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ọmọ ẹgbẹ́ ilé Ìgbìmọ̀ Aṣòfin Àgbà ní Naijiria tí ó n ṣojú aringbungbun tí Ìpínlẹ̀ Bauchi.
Misau kọ́ ẹ̀kọ́ ní ilé-ẹ̀kọ́ gíga olókìkí ti Ahmadu Bello University, ní Kaduna níbití Ó ti kọ́ ẹ̀kọ́ gba oyè àkọ́kọ́ (BSc) nínú ẹ̀kó nípa ìṣàkóso òwò (Business Administaration) ní ọdún 1997. Bakanna ní ọdún 2010, Ó tún gba oyè eléèkejì (MSc) nínú ìmọ̀ lórí agbófinró (Law Enforcement) láti ilé ẹ̀kọ́ gíga Ahmadu Bello University bakanna
Isah Misau bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ rẹ ní ọdún 2000 gẹ́gẹ́ bí olùṣàkóso òṣìṣẹ́ (Administrative Officer) ní ilé iṣẹ́ ọlọ́pà ti orílẹ̀ èdè Naijiria (Nigeria Police Force) tí Ó sì ṣiṣé gẹ́gẹ́ bi ọlọpa fún ọdún mẹwa kí ó tó di wípé Ó kọ̀wé fi iṣẹ́ sílẹ̀. Ní ọdún 2015, Misau fi ìfẹ́ hàn láti díje lọ sí ilé Ìgbìmọ̀ Asojú Àgbà láti lọ ṣojú àríngbùngbùn ti Ìpínlẹ̀ Bauchi. Misau yege nínú Ìdìbò yí ní oṣù kẹ́ta ọdún 2015 nígbà tí Ó borí Abdu Ningi, ẹni tí Ó jẹ́ igbákejì olùdarí ọmọ ẹgbẹ́ tí ó pọ̀ jùlọ.
Ní oṣù kẹ́jọ ọdún 2017, Misau kojú àwọn ẹ̀sùn tí ó lágbára láti ọ̀dọ ọ̀gá àgbà pátápátá fún àwọn ọlọpa (IGP), Ibrahim Kpotun Idris. Ọ̀kan lára wọn ni ẹ̀sùn tí ọ̀gá àgbà pátápátá fún àwọn ọlọpa fi kan Misau pe Ó jẹ́ ẹni tí o ma nta ti o si ma nra Igbó (Indian hemp) lorekore. Wọ́n tún fi ẹ̀sùn kan Misau pé níse ni o sá nínú iṣẹ́ ọlọpa àti wípé ó ṣe é ṣe kí ó jẹ́ wípé Ó ṣe ayédèrú lẹ́tà ìfẹ̀yìntì lẹ́nu iṣẹ́. Wọ́n ṣe àwọn àfihàn yí ní àkókò ẹ̀sùn ẹjọ́ ìṣowó mọ́kumọ̀ku tí wọ́n fí kan ọ̀gá àgbà pátápátá fún àwọn ọlọpa. Ní oṣù kẹsan ọdún 2017, Ìgbìmọ̀ fún àwọn ọlọpa fi ẹsẹ̀ rẹ múlẹ̀ pé lẹ́tà ìfẹ̀yìntì lẹ́nu iṣẹ́ tí Misau fi sílẹ̀ ki i ṣe ayédèrú.
Kíndìnrín
kíndìnrín jẹ́ àwọn ẹ̀yà ara inú méjì tí Ìrísí wọn dà bí ẹ̀wà, tí a lè ṣalábàápàdé rẹ̀ ní árá gbógbó ẹranko élégúngún. Àwọn kíndìrín yí wà ní apá ọ̀tún àti apá òsí ní ìsàlẹ̀ àyà. Àwọn kíndìnrín wọ̀nyí ma ń gba ẹ̀jẹ̀ sára láti ara iṣan tí ó só pọ̀ mọ́ ọkàn tí wọ́n ń pè ní renal arteriee. Kíndìnrín kọ̀ọ̀kan ni ó tún so mọ́ iṣan mìíràn tí wọ́n ń pè ní (ureter), iṣan yí ni ó ń ran àwọn kíndìnrín yí lọ́wọ́ láti máa gbé ìtọ̀ láti inú kíndìnrín lọ sí inú ilé tàbí àpò ìtọ̀ tí wọ́n ń pè ní (bladder). Nínú kíndìnrín kọ̀ọ̀kan ni a ti rí àwọn iṣàn wẹ́wẹ̀wẹ́ í orúkọ wọn ń jẹ́ (nephron) tí ó tó Mííọ́nù kan níye, tí wọn kò tẹ́ẹ́rẹ́ ju irun orí lọ tí ojú lásán kò lè rí, àyàfi pẹ̀lú ìrànlọ́wọ́ ìwògbè (microscope), tí àwọn iṣan wẹ́wẹ̀wẹ́ wọ̀nyí náà tún gbọ́mọ pọ̀n. Nínú àwọn iṣan wẹ́wẹ́ yìí ni ìṣàyípadà ní omi àti ẹ̀jẹ̀ tí kò wúlò fún ara mọ́ ti ma ń yí padà sí ìtọ̀ tí yóò sì bá ojú ara ọkùnrin àti obìnrin jáde láti ilé ìtọ̀. Bákan náà ni kíndìnrín tún ń kópa pàtàkì nínú ṣíṣètò àti dídarí omi,ẹ̀jẹ̀, ásíídì, àti yíyọ àwọn ohun tí kò da kúrò lára. Kíndìnrín ni a lè pè ní asẹ́ tí ó ń jọ gbogbo ohun bíi omi, ẹ̀jẹ̀, àti ásíídì àti àwọn nkan mìíràn tó bá gba ọ̀dọ̀ rẹ̀ kọjá .
Iṣan
Iṣan ni okùn ara tí ó rọ̀ jùlọ tí a lè rí ní ara púpọ̀ nínú ẹranko. Nínú iṣan kọ̀ọ̀kan ni a ti rí protein, actin àtimyosin tí wọ́n gba orín ara wọn kọjá nínú iṣan lọ́hùn ún, àwọn èròjà wọ̀nyí ni wọ́n ń jẹ́ kí iṣan le, rọ̀ tábí kí ó wà láàrin méjì gẹ́gẹ́ bí ipò tí ara bá wà lásìkò kan.  Láamra iṣẹ́ àwọn iṣan inù ara ni kí ó ràn wá lọ́wọ́ láti lè rìn, gbéra tàbí lọ láti ibìkan sí ibòmíràn lásìkò kan. Iṣan ló ma ń ṣiṣẹ́ ìbójútó ipò ara níbi ìdúró, ìbẹ̀rẹ̀, ìjókòó àti nínà sílẹ̀ gbalaja, tàbí nígbà tí a bá sùn sílẹ̀, iṣan ni ó ń ṣàkóso ìgbòkègbodò àti lílọ bíbọ̀ ara. Ó tún má ń jẹ́ kí àwọn bí ẹ̀jẹ̀ àti omi ó ríbi gbà káàkiri inú ara. Skeletal muscles in turn can be divided into fast and slow twitch fibers.
Ẹ̀wà
Ẹ̀wà ni ìkan lára àwọn igi eléso tí ó ń so ohun jíjẹ ẹlẹ́yọ, tí ènìyàn tàbí ẹranko lè jẹ gẹ́gẹ́ bí óúnjẹ.  Ọ̀nà tí a lè gbà láti sè tàbí jẹ ẹ̀wà pọ̀ jántì-rẹrẹ. Lára rẹ̀ ni:
Yàtọ̀ sí àwọn óuńjẹ akẹgbẹ́ ẹ̀wà tókù, ẹ̀wà ní tirẹ̀ jẹ́ ohun eléso tí ó nílò ooru tàbí oòrun gbígbóná láti dàgbà. Kí ẹ̀wà tó lè dàgbà débi tí yóò tó kórè, yóò lò tó ọjọ́ Márùndínlọ́gọ́ta sí ọgọ́ta ọjọ́ kí ó tó lè ṣe é kórè lóko.  Níbẹ̀rẹ̀ ìdàgbàsókè rẹ̀, èpo tàbi pádi rẹ̀ yóò wà ní àwọ̀ ewé mìnìjọ̀, nígbá tí ó bá tún ìdàgbàsókè díẹ̀ si, pádi rẹ̀ yóò di àwọ̀ pípọ́n rẹ́súrẹ́sú, nígbà tí àwọ rẹ̀ yóò di dúdú nígbà tí ó bá gbó tán. Púpọ̀ ẹ̀wà ni ó ma ń nílò ìrànlọ́wọ́ igi lnítòsí wọn láti fi gbéra sókè, àmọ́, ẹ̀wà ṣèsé kìí nílò ìrànwọ́ kankan láti fi dàgbà rárá.
Dígí
Dígí tàbí "Díngí" "ìwògbè" ni ohun èlò kan tí a ń lò láti fi wo àwòrán ara ẹni tí yóò sì gbé àwòrán náà wá fúni gẹ́gẹ́ a ti rí.
Lára àwọn dígí tí ó wọ́pọ̀ tí a má ń rí tàbí lò jùlọ ni panragandan (plain mirror). Èkejì ni dígí ẹlẹ́bùú (cirved mirror), wọ́n ma ń lo dígí yìí láti fi pèsè irúfẹ́ àwọn dígí mìíràn tí a lè fi wo ohun tó bá wẹ́ níye.
Ìrẹsì
Ìrẹsì jẹ́ èso irúgbìn ohun ọ̀gbìn tí gbogbo ènìyàn ma ń jẹ jákè-jádò orílẹ̀ àgbáyé, pàá paa jùlọ ní ilẹ̀ Asia. Ohun ọ̀gbìn yí jẹ́ ọ̀kan gbòógì nínú ohun ọ̀gbìn óúnjẹ tí wọ́n pèsè jùlọ ní àgbáye ní iye ( 741.5 mílíọ́nù tọ́ọ̀nù ní ọdún 2014), lẹ́yìn Ìrèké àti àgbàdo.
Ìrèké
Ìrèké, jẹ́ igi tẹ́rẹ́ gíga tí ó ma dùn mìnsìn-mìnsìn nígbà tí a bá ge sẹ́nu. Ó sábà ma ń hù jùlọ níbi tí ilẹ̀ omi rẹ̀ bá wà ní ìwọ̀ntún-wọ̀nsì, òun sì ni wọ́n fi ń ṣe ṣúgà jíjẹ.  Ìrèké ma ń ga níwọ̀nn bàtà mẹ́fà sí ogún, ó.ma ń ní kókó ní ìpelel ìpele, tí adùn rẹ̀ sì ma ń dá lórí ìpele kọ̀ọ̀kan láti ìdí. Ìrèké tún jẹ́ ọ̀kan lára ẹbí àgbàdo, ìrẹsì, ọkà bàbà àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. Ìrèké ni ohun ọ̀gbìn tí wọ́n gbìn jùlọ ní àgbáyé pẹ̀lú iye 1.8 bílíọ́nù tọ́ọ̀nù ní ọdún 2017, nígbà tí orílẹ̀-èdè Brazil kó ìdá ogójì nínú ìpèsè ọ̀gbìn ìrèké lọ́dún náà. Ẹ̀yà ìrèké tí orúkọ rẹ̀ ń jẹ́ (Saccharum officinarum) tí iye rẹ̀ tó ìdá àádọ́rin ni wọ́n fi ń pèsè ṣúgà jùlọ.
Eewo orisa to je mo iwa mimo
Èèwò ni ohun àìgbodò se, ìyen ìwà èérí tí òrìsà kórìíra. Àpeere
Obàtálá lòdì sí ìdòtí tàbí nnkan ègbin, ìwà eke, ìwà àìsòdodo, àti òdàlè.
Sàngó kórìíra ìwà olè. Àrá ni ó n sán pa olè,tí yóò sì gbé ohun tó bá jí le ní àyà.
Ògún lòdì sí ìwà iró-pípa, èké-síse, èrú-síse àti ilè-dídà. Èrèdìí tí wón fi n fi àmì Ògún se ìbúra ní ilé Ejó.
Òrìsà onínú funfun ni Òsun. Ó lòdì sí ìwà èké tàbí ìwà òdàlè. Eni tí inú rè kò bá mó kò gbodò dé ìdí òrìsà Òsun.
Owo sise
Ise de omo alaseje Owo de omo alasela 1. O je ise aje ti n mu ki a nise eni lowo. 2. Owo sise n le ise ati osi danu, a si so ni di olowo. 3. O n mu ni i tepa mose, ki a ma sole. 4. O n mu ki ire oko wolu lopo yanturu 5. O sokunfa ajosepo laaarin eya Yoruba ati eya miiran. 1. Arobo tabi Agbata 2. Ajapa 3. Ounje tita 4. Worobo tabi Wosiwosi 5. Eran Osin: Awon onisowo miiran wa ti won n ta eran osin. Irufe eran osin bii: Ewure Maluu Ooya Aguntan Adie Igbin Agbo Pepeye Eja Odo Elede Tolotolo Ehoro.
Sandra Achums
Sandra Achums jẹ́ gbajúmọ̀ òṣèrébìnrin àti afowó-ṣàánú ọmọ bíbí orílẹ̀-èdè Nàìjíríà.
Hantavirus
Hantavirus tàbí orthohantavirus jẹ́ kòkòrò ẹ̀ràn àìfojúrí tí ó máa ń jẹyọ lára eku. Ó jẹ́ ẹ̀ràn kòkòrò àìfojúrí tí ó máa ṣẹ̀yọ lára eku, ṣùgbọ́n kìí ṣe wọ́n ní ìjàmbá kankan. Ènìyàn lè kó ẹ̀ràn kòkòrò àìfojúrí, Hantavirus láti ara ìtọ̀, irọ́ tàbí imìgbẹ́ eku. Èyí lè fà àìsàn ìbà tí wọ́n ń pè ní hantavirus hemorrhagic fever with renal syndrome (HFRS), tàbí èyí tí wọ́n ń pè ní hantavirus pulmonary syndrome (HPS), tí gbogbo ènìyàn mọ̀ sí hantavirus cardiopulmonary syndrome (HCPS), àwọn àìsàn mìíràn tí ẹ̀ràn kòkòrò àìfojúrí yìí máa ń fà, kò ì tí ì ṣẹ̀yọ lára ènìyàn. HPS (HCPS) yìí jẹ́ àrùn tí ó máa ń jẹ mọ́ èémí nípa fífa òórùn ìgbẹ́ tàbí ìtọ̀ eku tí ó ti ní ẹ̀ràn kòkòrò àìfojúrí Hantavirus símú."
Ènìyàn lè ko àgbákò àrùn tí ẹ̀ràn kòkòrò àìfojúrí Hantavirus máa ń fà bí ènìyàn bá fara kan ìgbẹ́ eku, ṣùgbọ́n lọ́dún 2005, ìròyìn gbé e pé ẹni kan kó àrùn náà lára ẹlòmíràn ní Gúúsù Amẹ́ríkà (South America).
Wọ́n ṣẹ̀dá orúkọ yìí, Hantavirus láti ara odò kan tí wọ́n ń pè ní Hanta lórílẹ̀-èdè South Korea, níbi tí àrùn náà ti kọ́kọ́ ṣẹ́yọ ,
Abà
Abà tàbí Abúlé ni ìletò kan tí a kọ́ ilé oríṣríṣi sí tí àwọn ènìyàn dá sílẹ̀ fún gbígbé. Abà tàbí abúlé ma ń fẹ̀, tóbi tí ó sì ma ń ní èrò púpọ̀ ju ahéré lọ. Lọ́pọ̀ ìgbà, abúlé ló sábà ma ń dàgbà sókè di ìlú ńlá nípa bí àwọn ènìyàn bá ṣe ń pọ̀ si. Kí á tó lè pe ibì kan ní abúlé, ó ní láti jẹ́ wípé iye àwọn ènìyàn tí ó ń gbé níbẹ̀ tó ọgọ́rùn ún sí ẹgbẹ̀rún kan níye. Púpọ̀ àwọn abúlé tàbí abà ni wọ́n ń wà ní ìgbèríko tàbi àrọko tí wọ́n sì ma ń yan iṣẹ́ ọ̀gbìn láàyò lọ́pọ̀ ìgbà tàbí nka mìíràn gẹ́gẹ́ bí ọrọ̀ ajé. Àwọn ilé inú abúlé ma ń sábà fún pọ̀ tàbí sún mọ́ ara wọn , èyí sì ni ó ma m mú ìbáṣepọ̀ tó dán mọ́rán wà láàrín àwọn olùgbé ibẹ̀. ..
Alákàn
Alákàn tàbí Akàn tí wọ́n ń dà pè ní decapod ní èdè Gẹ̀ẹ́sì jẹ́ ẹranko tí ó lè gbé lórí ilẹ̀ àti inú omí. ( = short, / = tail) Ẹranko yí ma ń gbé nínú pàlà pálá ihò ilẹ̀ tàbí abẹ́ àwọn ewéko ní etí omi. Bákan náà ni kò sí ibi tí wọn kò sí ní orílẹ̀ àgbáyé pátá.
Alákàn jẹ́ ẹranko tí gbogbo egungun ara rẹ̀ wà ní ìta tí àwọn ẹran rẹ̀ sì sá pamọ́ sí inú ihò egungun ara rẹ̀. Ó sábà ma ń ní ẹsẹ̀ mẹ́fà; mẹ́ta lọ́tùn ún mẹ́ta lósì, bẹ́ẹ̀ ni ó ní kiní kan bí ìlédìí kọ̀kan lọ́tún àti lósì, tí ó sì tún ní ọwọ́ méjì níwájú tí ọwọ́ náà sì tún ní ẹ̀mú (pincer) tí ó fi ma ń dáàbò bo ara rẹ̀ lọ́wọ́ ewu.
Oríṣríṣi akàn tí ó wà ni ó ní orúkọ tí wọ́n ń oè wọ́n ní agbègbè tí wọ́n bá wà ní orílẹ̀ àgbáyé. Lára orúkọ àti oríṣi akàn tí ó wà ni:
Pataki oruko ninu ede Yoruba
PATAKI ORUKO NINU EDE YORUBA.
Àrún èrànkòrónà ọdún 2019
Àrùn èrànkòrónà ọdún 2019 (tàbí ní èdè gẹ̀ẹ́sì bíi Coronavirus disease 2019, COVID-19) jẹ́ àrún àkóràn kan tí èràn àrọ́lù àìsàn ìmín olóró gbígboró, èràn kòrónà irú 2 (SARS-CoV-2) ń mú wá. Àrùn náà kọ́kọ́ jẹ́ dídámọ̀ ní December 2019 ní Wuhan, ní China, tó sì ti ràn ká gbogbo àgbáyé láti ìgbà náà pẹ̀lú ajakale-arun kaakiriaye erankorona odun 2019-2020. Nínú àwọn ami-aisan rẹ̀ tó wọ́pọ̀ ni iba, ikọ́, àti àìlèmín balẹ̀. Àwọn àmì àìsàn míràn tún lè jẹ́ irora, híha kelebe, igbe olomi, ikanra ona-ofun, ainlegbo oorun, ati irora ikun. Botileje pe opo alaisan arun yi ni ami-aisan to loworo, awon miran le ni eran edo ati ikuna patapata opolopo ifun-ara. Titi di ojo , iye awon alaisan COVID-19 ti a mo lagbaye je , iye awon alaisi je deaths.Iye awon ti ara won ti ya je .
Eré wúrà
Eré wúrà ti Ọ̀gbéni Gabriel Afoláyan ko. Wúrà yíì jẹ́ ohun tí gbogbo ènìyàn fẹ́ jogún. Àwọn alówò funfun wa láti òkè òkun láti wa wúrà yíì ẹ̀re yíì bakan náà lójẹ́ ki a mò iye owó ti wúrà yi gbẹ́wòn ti o je 1billion US dollar. Enìkan ni ìdílé kookan ni o létò láti mo ibi tí wúrà yíì wa. Nínú eré yíì bakan náà arákùnrin yíì gbìyànjú láti mú àfojúsùn re wa si ìmúsẹ láti rí wúrà náà. Wọ́n si jẹ́ ki a mò wípẹ́ Ọgbà Ẹ̀wòn ni Ìpínlè Èkìtì ni wón ni wúrà yíì wa.  Nítorí àti gbẹ́ wúrà yíì, arákùnrin yíì ni láti dáràn síra re lórùn. Ònà tí o gbà gbẹ́ wúrà yíì jádẹ ní láti pàdí àpòpò pèlú àwọn ẹlẹ́wòn tí o ku tí o si tàn wón wípẹ́ òun yóò gbẹ́ ilè tí a mò sí tunnel láti jẹ́ kí wón jádẹ. Èyí fún àwọn ẹlẹ́wòn tókù láti darapò mò lai mò wípẹ́ láti gbẹ́ wúrà náà jádẹ ní o se so fún wón wípẹ́ ki wón gbẹ́ ilè.  Kamá fà òrò gùn, arákùnrin yíì fi tó Ògá ẹlẹ́́wòn létí nípa ohun ti o gbẹ́ wa sílè ẹ̀wòn, o fi òrò náà tó ọ̀gbẹ́ni náà létí eni ti à mò si Àlí bàbá. Arákùnrin yíì náà darapò mo láti jẹ́ ki isé náà jee àseyorí. Arákùnrin se àseyorí nínú isé náà sùgbón o tún ri ìdojùko láti òdò ìjoba nípa Wúrà yíì sùgbón o ko jálè láti gbe sílè fún ìjoba. Léyìn eré yíì arákùnrin yíì àti àwọn ti wón jo lọ́wọ́ nínú isé yíì di ènìyàn ńlá.
Hadja Saran Daraba Kaba
Hadja Saran Daraba Kaba ní a bí ní 1945 ní Coyah, Guinea. O ṣe ìkẹ́kọ̀ bí ilè elẹ́gbogi ní Leipzig àti Halle ní Germany láàrin ọdún 1966 sí 1979. Ní ọdún 1970, o padà sí Guinea níbití o tí ṣe ìkẹ́kọ̀ ní Ẹ̀kọ́ Ilé-ìwòsàn tí Hadja Mafory Bangoura àti Lẹ́hínáà darapọ̀ mọ́ Pharmaguinée níbití o dìde láti di Igbákejì Olùdarí tí Orílẹ́-èdè òkèèrè ní Ilé-iṣẹ́ fún Ìṣòwò Àjèjì. Ní ọdún 1996 o di Mínísítà Àwùjọ Àwùjọ àti Ìgbẹ́ga ti Àwọn Obínrin àti Àwọn ọmọdé.
Ní ọdún 2010, o jẹ obínrin kan ṣoṣo nínú àwọn olúdíje fún Alákòso ìjoba Guinea .
Láàrin Oṣù Kẹsàn ọdún 2011 àti ọdún 2017, o jẹ́ àkọ̀wé gbogbogbò tí isọdọmọ òdò Mánò àti olùdásílè tí netiwọki obínrin tí Mánò River Union for Peace (REFMAP), ọkàn nínú àwọn ẹ̀yà pàtàkì jùlọ tí àwùjọ ara ìlú Áfríkà Áfríkà èyítí o ṣe ìránlọ́wọ́ púpò sí ìpinnu náà tí àwọn àríyànjiyàn púpò ní agbègbè agbègbè àti sí òminira tí àwọn obínrin Áfríkà àti pé o gbà Ààmì-ẹ̀tọ̀ Ọmọ-Ẹ̀nìyàn tí UN ní 2003 .
Islam Bibi
O jẹ arabinrin ọlọpa ti o ga julọ ni akoko iku rẹ ni Afiganisitani o si ṣe awọn iṣiṣẹ si awọn Talibans . O gba awọn irokeke ikuwo si pa on ni Oṣu Keje ijo merin, 2013 .
Won bi Bibi ni agbegbe Kunduz ni ọdun 1974 .
Bibi darapo mo olopa ni odun 2003. O jẹ arabinrin ọlọpa ti o ga julọ ni igba yẹn ati gba ọpọlọpọ awọn irokeke iku ti o fi ewu rẹ si . O mu ọkan ninu awọn ẹgbẹ ọlọpa obinrin ti o tobi julọ ni Afiganisitani ti o lepa awọn Taliban, wiwa fun awọn olukọ pipa ara ẹni ti o jẹ idiyele ni Burqas ati pe wọn ni akọkọ lati fọ sinu ile eyikeyi lakoko iwadii ni awọn agbegbe awọn obinrin nibiti a ko gba laaye awọn ọlọpa ọkunrin .
Won yin ibọn fun Bibi nigbati o jade kuro ni ile rẹ ni owurọ ti Oṣu Keje ọjọ kerin, ọdun 2013ni adugbo Lashkar Gah, olu-ilu ti Helmand . O ni ọmọ mẹfa.