hotchpotch/miracl-hf-unified huggingface dataset:
26 December
25 December - 26 December - 27 December
27 December
26 December - 27 December - 28 December
29 December
28 December - 29 December - 30 December
30 December
29 December | 30 December | 31 December
M. K. O. Abíọ́lá
Moshood Káṣìmawòó Ọláwálé Abíọ́lá (August 24, 1937 - July 7, 1998) tí ó túmọ̀ sí M.K.O Abíọ́lá jẹ́ ọmọ orílẹ̀ èdè Nàìjíríà. A bi ní ìlú Abẹ́òkúta ní Ìpínlẹ̀ Ògùn. Ó jẹ́ oníṣòẁò,òǹtẹ̀wé, olóṣèlú àti olóyè ilẹ̀ Yorùbá Ẹ̀gbá pàtàpátá. Ó díje sípò Ààrẹ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà ní ọdún 1993, òun náà sì ni gbogbo ènìyàn gbàgbọ́ tí wọ́n sì fẹnukò sí jákè-jádò orílẹ-èdè Nàìjíríà wípé ó jáwé olúborí nígbà tí olóri ìjọba ológun ìgbà náà Ibrahim Babangida kò kéde rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí olúborí ètò ìdìbò náà tí ó sì fi ẹ̀sùn àìṣòtítọ́ àti àìṣòdodo ètò ìdìbò yàn náà. M.K.O kú ní ọdún 1998.
Moshood Abíọ́lá ni àkọ́bí  bàbá àti ìyá rẹ̀ lẹ́yìn ìkúnlẹ̀ ọmọ kẹtàlélógún, ìdí èyí ní ó fàá tí wọ́n fi dúró títí di ẹ̀yìn ọdún mẹ́ẹ̀dógún (15 years) kí àwọn òbí rẹ̀ tó fún lórúkọ rẹ̀ “Kasimawo” . Moshood fakọyọ nínú ìmọ̀ ìdágbálé (entrepreneur) láti ìgb̀a èwe rẹ̀, ó bẹ̀rè iṣẹ́ igi-ṣíṣẹ́ tà láti ọmọ ọdún mẹ́sàán. Ó ma ń jí ní ìdájí lọ sóko igi láti wági tí yóò tà ṣáájú kí ó tó lọ sị́ ilé-ìwé kí òun àti bàbá rẹ̀ tó ti rúgbo pẹ̀lú àwọn àbúrò rẹ̀ kó lè rówó ná. Nígb̀a tí ó t́o ọmọ ọdún mẹ́ẹ̀dógún (15 years), ó dá ẹgbẹ́ eré kan kalẹ̀ tí wọ́n ma ń kọrin kiri láti lè rí óúnjẹ jẹ níbi ìnáwo èyíkéyìí tí wọ́n bá lọ. Láìpẹ́, ó di gbajú-gbajà níbi orin rẹ̀ tó ń kó kiri, ó sì di ẹni tí ó ń bèrè fún owó iṣẹ́ kí wọ́n tó kọrin lóde ìnáwó kòkan. Àwọn owó tí ó ń rí níbi eré rẹ̀ yìí nị́ ó fi ń ran ẹbí rẹ̀ lọ́wọ́ tí ó sì ń san owó ilé-ẹ̀kọ́ gíga tí ìjọ Onítẹ̀bọmi tí ó wà ní Abéòkúta . Abíọ́́lá jẹ́ Olóòtú ìwé ìròyìn ọ̀sọ̀ọ̀sẹ̀ ilé-ìwé wọn tí ó ń jẹ́ The Trumpeter tí Olúṣẹ́gun Ọbásanjọ́ sì jẹ́ igbákejì rẹ. Ó dára pọ̀ mọ́ ẹgbẹ́ National Council of Nigeria and the Cameroons ní ìgbà tí ó di ọmọ ọdún mọ́kàndínlógún nítorí ìfẹ́ tí ó ní sí ètò òṣèlú àwa arawa lábẹ́ àsíá Ọbáfẹ́mi Awólọ́wọ̀ olùdásílẹ̀ ẹgbẹ́ òṣèlú Action Group.
Ni odun 1960, Moshood gba sikolashipu ijọba lati ka iwe ni University ti Glasgow ni ilu Scotland ni bii ti o gba oye ni isiro sebe sebe o o je oye oniṣiro iwiregbe. Moshood di Ẹlẹgbẹ ti Institute of Chartered Accountants of Nigeria (ICAN) (ICAN).
Atom
Átọ̀mù je eyo kan ipile èlò ni a mo si ohun to kere julo fun awon apilese (element). Bo tile je pe atomu ni ede Griki tumosi eyi ti ko se fo si wewe, imo atomu nisinyi ni pe awon ohun abeatomu miran tun wa:
Akowa ati alaigbara ni won po ti won kun inu inuikun atomu (atomic nucleus) a si n pe won ni abikun (nucleons). Nigbati atanna si parapo da ìsú atanna to yipo inuikun.
O se se ki atomu o yato nipa iye awon ohun abeatomu ti won ni. Atomu ti won ni apilese kanna ni iye akowa kanna (ti a mo si nomba atomu). Fun apilese kan pato, iye alaigbara yato, eyi si ni n so bi olojukanna (isotope) apilese na yio se ri. Atomu ko ni agbara ina kankan ti iye akowa ati atanna won ba dogba. Atanna ti won jinna julo si inuikun atomu se gbe lo si odo atomu miran to wa ni tosi won tabi ki won o je pin larin awon atomu o hun. Bayi ni awon atomu se n sopo lati di ẹyọ (molecule). Fun apere eyo kan omi je akopapo atomu meji hydrogen ati atomu kan oxygen. Atomu ti atanna won ku die kato tabi to po ju bose ye lo ni an pe ni ioni. Ona miran ti iye akowa ati alaigbara fi le yipada ninu inuikun atomu ni yiyo inuikun (nuclear fussion) tabi fífọ́ inuikun (nuclear fission).
Atomu je ipilese ti ẹ̀kọ́ egbò (chemistry) duro le lori, be ni won si kopamo (conserve) ninu adapo elegbo (chemical reaction).
Fun awon elefufu (gas) ati onisisan (liquid) ati onilile (solid) eleyo (molecular) (fun apere omi ati suga), eyo je ipin to kere julo ohun ti o ni idamo elegbo.
Àdìjọ ìtanná
Àdìjọ ìtanná tabi àdìjọ iná (electric charge) adamo ipilese ifipamo awon igbonwo abeatomu ti o n so bi abasepo inagberigberin won se je. Ohun ti o ba ni agbara ina n pese papa inagberingberin eyi si n nipa lori re. Ibasepo larin agbara ina to n gbera lo ati papa inagberingberin ni o n fa Ipa inagberingberin (electromagnetic force), ti o je ikan larin merin ipilese ipa.
Sístẹ̀mù Òrùn
Ọ̀nà ètò tòòrùn (solar system) je oorun ati awon ohun oke-orun ti o n yi ka.
Èrò mi l'órí ẹ́kọ́
Èrò mi l'órí ẹ́kọ́ (1693) ni ìwé kan tí àmoye omo ilé Gèésì, John Locke kò. Fún ogórun - ọdún kan ó jẹ́ ìwé pàtàkì nípa òrò ẹ́kọ́ ni ilé Britani. A yí padà sí orísirísi èdè pàtàkì ni orílè Yúrópù ni arin ogórun - ọdún èjìdínlógún, bé sí ni òpòlopò omòwe ni orílè Yúrópù ni won tókasí ipa rè ni òrí òrò ẹ́kọ́ ni bé. Okan nínú won ni Jean-Jacques Rousseau.
Ìsúlẹ̀ Òòrùn
Ìsúlẹ̀ Òòrùn (solar eclipse) n sele nigbati Òsùpá ba gba arin ile-aye ati oorun koja ti o si di ile-aye loju patapata tabi die lati ri oorun.
Ayé
Ayé, Ilé-ayé tabi Ilẹ̀-ayé jẹ́ pálánẹ́tì kẹta ní ìbẹ́rẹ́ láti ọ̀dọ̀ oòrùn, ó sìn jẹ́ èyí tí ó tóbi jùlo nínú àwọn pálánẹ̀tì tì wọ́n ní ilẹ́ tí ó ṣeè tẹ̀. Aami: .
Ilé-ayé jé pálánẹ́tì àkọ́kọ́ tí ó ní omi tó ń sàn ní odeojú rè. bẹ́ẹ̀ sìni Ilé-ayé nìkan ni plánétì ti a mọ̀ ní àgbálá-aye (universe) tí o ní ohun ẹlẹ́mí. Ayé ní padà gbẹ́ringbẹ́rin tó jẹ́ pé lápapọ̀ mò ojú-òorun (atmosphere) tó jẹ́ kìkì nitrogen àti oxygen n dà àbò bo ilé-ayé lọ́wọ́ àtàngbóná (radiation) tó léwu si eni. Bakanna ojú-òorun ko gbà àwọn yanrín-oòrun lááyé láti jábò si ilé-ayé nípa sísùn wọn níná ki wọn o to le jábò sí ilé-ayé.
Plánẹ́tì
Plánẹ́tì gege bi Egbeirepo imo Ofurufu Kakiriaye (IAU) se se'tumo re je ohun oke-orun ti o n yi irawo ka tabi aloku orun ti tiwuwosi re je ki o ri roboto, ti ko tobi pupo lati gba yiyo igbonainuikun (anthothermonuclear fusion) laaye ninu re, ti o si ti gba awon orisirisi idena kura cartele de santata lona ti o n gba koja.
Gege bi (IAU) se so, planeti mejo ni won wa ninu ètò òòrùn. Awon niwonyi bi won se njinna si Òòrùn:
Òrùn
Òòrùn ni ìràwọ̀ tó wà láàárín ètò òòrùn. Ilẹ̀-ayé àti àwọn ohun mìíràn (àwọn pílánẹ́ẹ̀tì yoku, oníràwọ̀, olókùúta, òkúta iná àti eruku) wọ́n ń yípo òòrùn, tó ṣe fúnra rẹ̀ nìkan ni ìtóbi 99.8% gbogbo Ètò Òòrùn. Okun láti inú òòrùn gẹ́gẹ́ bíi ooruntitan ń pèsè fún àwọn ohun ẹlẹ́mìí lọ́nà tí a mọ̀ sí ikommolejo (photosynthesis), bẹ́ẹ̀ ni òòrùn ló ń sọ bí ìgbà àti ojú-ọjọ́ ṣe ń rí.
Ìràwọ̀
Ìràwọ̀ je agbajo plasma to n tan yindinyindin. Awon irawo korapo lati di galaksi.
Ẹ́límẹ̀ntì kẹ́míkà
Ẹ́límẹ̀ntì kẹ́míkà (chemical element) kan tabi ẹ́límẹ̀ntì ni soki ni iru átọ́mù ti nomba atomu re n fi han (iye protoni to wa ninu nukleu re).
Apere elimenti to gbajumo ni háídrójìn, náítrójìn ati kárbọ̀nù. Ni apapo 118 ni iye awon apilese ti ati se awari won titi de odun 2007, ninu awon eyi 94, eyun plutoniumu ati ni sale lo, wa fun ra ara won ni orile aye.
Leonhard Euler
Leonhard Euler (April 15, 1707 – September 7, 1783) je onimo isiro ati onimo fisisi omo orile-ede Switzerland ti o gbe gbogbo ojo aye re ni Russia ati Jẹ́mánì.
Gbòngbò alágbáraméjì
Ninu imo isiro gbòngbò alágbáraméjì tabi gbongbo ìlọ́poméjì (square root) fun nomba "x" je nomba "r" ti yio je formula_1 tabi pe nomba "r" ti alagbarameji re (ti a ba so di pupo pelu ara re) je "x".
Adaba
ÀDÀBÀ
Àdàbà yí yọ lókè
Àdàbà yí yọ lókè
Àdàbà yí yọ lókè
Àdàbà yí yọ o
Sọ̀kalẹ̀ wá ò adaba
Bàbá lọ ò sókè  85
Edumarè wọlé ẹ ò
Bàbá mi délé ògo
Ojú ti júdasì dandan
Sìkàsìkà má sìkà mọ́
Ojú baba níkàn ẹ ló yẹ́
Eléte lète ń yé
Ẹní deérú leérú ma tọ̀ dandan
Ará mi mo tọrọ gáfárà ná
Mo fẹ́ ki bàbá mì dada
Aṣiwájú Onígbàgbọ́
Ìlá nilé babáà rẹ
Ọmọ ọ̀ràngún ọmọ ògóyè mi o
Déyẹmí
‘Caretaker’ tó pawó
Afínjú caretaker’ ni
Èrò tí ń lọ sílàá òràngún
Bẹ́ẹ dókè ìlá, ẹ bá mi yà kí baba
Bàbá Adéfolúṣọ́, ọkọ Àdùkẹ́ mi daada
Ọ̣̀kọ Táyélolú mì
Òkè ìlá nilé bàbáà rẹ
Ọmọ Oyètáyọ̀ Bámigbádé
‘Reverened’ tó pawó gidi ni
Adéyẹmí, ọmọ afínjú ọlọ́jà o
Wọn a rìn gbẹndẹ́kẹ
Wọ́n a rìn gbẹndẹ́kẹ
Ọmọ ọ̀bùn wọn a rìn ràdàràdà wọja
Ọ̀bùn ràdàràdà ní ó rẹrù afínjú wọlé
Adéyẹmi bàbá mi daada
Bá mi kí bàbá rẹ daada,
Nínú Olúwa
Bàbá mi John Àjàyí atọ́nà,
Afínjú onígbàgbọ́ ni
Àrànse olúwa pàtàkì,
Kó máa bá bàbá mi dada
Ìgò ńlá lorókè  120
Edumaré wọlé ò
Júdásì ojú tí ẹ o,
Olùgbàlà ti jíǹde
Ẹ bá mi kí bàbá mi William Adétọ̀nà
Àwọ̀n kan mí bẹ lókè  125
Wọ́n ń kọrin àléluyà
Lílé: E ké Hosánà
Ègbè: Lelú, lèlu
Lílé: Hosánà
Ègbè: Lelú, lèlu
Lílé: Lelú
Ègbè: Lelú, lèlu
Lílé: Lelúyà
Ègbè: Lelú, lèlu
Lílé: Sákà sakà mi
Ègbè: Lelú, lèlu
Lílé: Lelúyà
Ègbè: Lelú, lèlu
Charles Darwin
Charles Darwin jẹ́ onímọ̀ àdáyébá ọmọ ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì (Ọjọ́ kejìlá Oṣù kejì Ọdún 1809 – Ọjọ́ ọkọkàndínlógún Oṣù kẹrin Ọdún 1882) tí ó mú àbá àti òfin tí ó de èrò ìmọ̀ ìjìnlẹ̀ wipé gbogbo ohun ẹlẹ́mí pátá jọ wá láti ọ̀dọ̀ adẹ́dàá kan náà ni...
Émile Durkheim
Émile Durkheim (April 15, 1858 – November 15, 1917) je onimo awujo omo ile Fransi ti o ko ipa pataki ninu imo awujo ati imo eda. O ko opolopo iwe lori eko, iwa odaran, esin igbaemi araeni ati lori opolopo eka awujo.
Max Weber
Maximilian Carl Emil Weber (21 April 1864–14 June 1920) je onimo eto inawole ati onimo awujo omo ile Jẹ́mánì ti a mo gege bi okan ninu awon oludasile eko nipa awujo ati iseijoba igboro.
Jürgen Habermas
Jürgen Habermas (abi ni osu June ojo 18, odun 1929 ni ilu Düsseldorf) je amoye ati onimo awujo omo ile Jẹ́mánì nini eka imo oye to je mo agbeyewo ero ati asa amerika lori oyegangan. O gbajumo lati inu ise re lori igboro roboto ti o gbeduro lori ero ise ibanisoro.
Àdìtú Olódùmarè
Àdìtú Olódùmarè jẹ́ orúkọ iwe ti D.O. Fagunwa kọ.
Ọ̀rọ̀ Àkọ́sọ Ìwé ìtàn-àròsọ yìí wà fún tọmọdé tàgbà lọ́kùnrin lóbìnrin tí wọ́n mọ èdè Yorùbá kà dáadáa. Òun pẹ̀lú àwọn ìyóòkù rẹ̀ bíi Ògbójú Ọdẹ nínú Igbo Irúnmọlẹ̀, Ìrèké Òníbùdó, Ìrìnkèridò nínú Igbo Elégbèje àti Igbó Olódùmarè, tí D.O Fagunwa kọ jẹ́ ọ̀kan gbòógì lára ìwé tí àwọn ọmọ Iléẹ̀kọ́ gíga yunifásítì tàbí Iléẹ̀kọ́ àwọn olùkọ́ni fún iṣẹ́ akadá lọ́pọ̀ ìgbà. Iṣẹ́ gbooro lórí ìwé bíi ìtúpalẹ̀, lámèyító, abbl bákan àwọn akẹ́kọ̀ọ́ lè lo fún iṣẹ́ àpilẹ̀kọ fún àṣekágbá ẹ̀kọ́.
Ògún Lákáayé
Ògún nínú ìtàn aròsọ àtẹnu-dẹ́nu ní ilẹ̀ Yorùbá jẹ́ òrìṣà tó ní agbára lórí ina, irin, ìsọdẹ, ìṣèlú àti ogun. “Ọmọ ti yóò j’aṣàmú, kékeré ló ti ńjẹnu ṣámúṣámú lọ.” Owe àwọn àgbà yìí ló bá ẹni tí ó kọ ìwé yìí mu ọ̀gbẹ́ni Ọlátúbọ̀sún Ọládàpọ̀, nitori àkókò ti o ńkẹ́kọ̀ọ́ ni ilé-ìwé àwọn olùkọ́ ti Lúkù Mimọ́ ni ó kọ ìwé yìí, nílùú Ìbàdàn.  Lákòókò yìí, mo ni àǹfàní àti jẹ́ olùkọ́ọ rẹ̀ nínú ẹ̀ka ẹ̀kọ́ Yorùbá, àti láti tún jẹ́ alábòjútó Ẹgbẹ́ Ìjìnlẹ̀ Yorùbá ti Kọ́lẹ́ẹ̀jì náà. Lọ́nà méjèèji yii ni Ọ̀gbẹ́ni Ọládàpọ̀ ti fi ara rẹ̀ hàn bii akọni nínú èdèe Yorùbá. dé ibi pé ni ọdún kẹta rẹ̀ ni Kọ́lẹ́ẹ̀jì, òun ni a fi jẹ alága Ẹgbẹ́ Ìjinlẹ̀ Yorùbá ti Kọ́lẹ́ẹ̀jì náà.  Nígbà tí ó sì dip é ki á máa wá eré ti ẹgbẹ́ yóò ṣe ní ọdún 1967, eré tirẹ̀ yii ni a yàn pé ó gbayì jù nínú gbogbo àwọn eré ti a yẹ̀wò nígbà náà. Àwọn ti ó wo eré náà nígbà ti àwọn ọmọ ẹgbẹ́ ṣe é ni Gbọ̀ngàn Sẹ̀ntínárì ní Aké, Abẹ́òkútà àti ni Gbọ̀ngàn Àpèjọ ti Ilé-Ẹkọ́ giga tí ìlú Ayétòrò ni, “àrímá -leèlọ àwò-padà-sẹ́hin” ni eré náà í-ṣe. Eyi ló fún mi ni ìdùnnú láti lè kọ ọ̀rọ̀ àsọsiwájú yìí lórí ìwé ÒGÚN LÁKÁAYÉ. Eré náà kọ́ ènìyàn ni ògidìi Yorùbá. o fi oriṣiriṣI àṣà Yorùbá hàn; ju gbogbo rẹ̀ lọ, ó kọ́ ènìyàn lọ́gbọ́n lóríṣiríṣi ọ̀nà.
Ẹ̀wù Àgbà
Thomas Makanjuola Ilesanmi
Thomas Mákánjúọlá Ilésanmí (2002) Ẹ̀wù Àgbà Ibadan; University Press PLC Ibadan, ISBN 978-030-823-7 Ojú-iwé 68.
Ìfáárà
Ohun gún-ún mọ́ ń sọnù nílẹ̀ yìí.
Àwọn ènìyàn ní ò fura.
Ohun ràbàtà ń pòórá láwùjọ aṣùwàdà,
Ọmọ adáríhunrun ni kò náání
Àwọn àfín olókun wọlé tọ̀ wá wá.
Wọ́n fara nù wá lára,
Wọ́n ṣe bí eré bí eré,
Wọ́n jí orí Olókun lọ.
Wọ́n pọ́ mìnì mìnì bí ológìnní,
Wọ́n gbé iṣẹ́-ọnà ìṣẹ̀ǹbáyé lọ
Mọ́ gbogbo ọmọ Oòduà lọ́wọ́.
Agọ̀ eégún ń pòórá nígbó ìgbàlẹ̀,
Ilé orí ọlọ́jọ́ gbọọrọ ti báfẹ́fẹ́ wọn lọ.
Ẹdan tó ní láárí ń bẹ ní mùsíọ́ọ̀mù,
Ní ilé ààbò fún ìtọ́jú nǹkan ìṣẹ̀nbáyé, tí àwọn ẹni funfun
Tí wọ́n dira bí asínwín
Fi jí wa lóhun ribiribi lọ.
Ọọ̀ni Ife
Oriki Sooko
Ooni Ife
ORÚKỌ AWỌN Ọ̣Ọ̀NI TÍ Ó TI JẸ
1. Ọlọfin Odùduwà
2. Ọbàlùfọ̀n Ògbóderin
3. Ọbàlùfọ̀n Aláyémọrè
4. Òdelé Ọ̀rànmíyàn
5. Ọbalùfọ̀n Aláyémọré
6. Awoorokolokin
7. Èfọ̀n Ayíóyè
8. Àjímú Ẹkùn
9. Aláyémọrè ofifari láti ilé Molódò
10. Ọ̀sẹgànderùkù
11. Oyè
12. Lájàmìsán
13. Láàrókà
14. Owodo
15. Arírèré Ọ̀kínwo
16. Otataa
17. Lápeléke
18. Atújàbíòjò
19. Lúwogbàgìdá
20. Lájódogun
21. Lafogun
22. Láfogído
23. Ọọ̀ni Ọ̀sínkọ́lá
24. Ọọ̀ni Ògboòrú
25. Ọọ̀ni Gíẹ̀sí
26. Ọọ̀ni Adéjinlé
27. Ọọ̀ni Àróganganlàgbo
28. Ọọ̀ni Aríbiwóso
29. Ọọ̀ni Sọ́júolá
30. Ọọ̀ni Adésúnmákin
31. Ọọ̀ni Ọlọ́jọ
32. Ọọ̀ni Ọ̀sin-ín-ladé
33. Ọọ̀ni Ajífadésiré
34. Ọọ̀ni Àjílà Oòrùn
35. Ọọ̀ni Òjìgìdìrí
36. Ọọ̀ni Kúmóyèró Ọ̀dunlẹ̀bíòjò
37. Ọọ̀ni Gbániárè
38. Ọọ̀ni Gbégbáajé
39. Ọọ̀ni Wúmọníjẹ̀
40. Ọọ̀ni Adégúnlẹ̀ Abewéelá
41. Ọọ̀ni Dérin Kùm̀búsù
42. Ọọ̀ni Ọ̀ráyẹ̀gbà ọ̀jájá, 1878-1850
43. Ọọ̀ni Dérin Ọlọ́gbéńlá (kò dé adé), 1880-1894
44. Ọọ̀ni Adélékan Olúbùse I, 1894-1910
45. Ọọ̀ni Kọ́lá (Osù méjì péré), June – July  1910
46. Ọọ̀ni Àjàgún Adémilúyì, 1910-1930
47. Ọọ̀ni Sir Adésọjí Adérẹ̀mí, 1930-1980
48. Ọọ̀ni Okùnadé Ṣíjúwadé Olúbùṣe II, 1980 títí di òní
N.B:- Ní ayé ìgbàanì, àwọn baba-ńlá àti ìyá-ńlá wa kò mọ̀ nípa  déètì. Ìdí nìyí tí kò fi sí àkọsílè déètì tí àwọn Ọọ̀ni ìgbà náà  jẹ. Àkọsílẹ̀ déètì bẹ̀rẹ̀ láti ayé Ọọ̀ni Ọ̀ráyẹ̀gbà ọ̀jájá.
Ewì Ayaba
Ewi Ayaba
EWÌ AYABA ÀTI ÌLÀNÀ ÌGBÉKALẸ̀ LÁÀRIN ÀWỌN Ọ̀YỌ́ Ọ̀ṢUN
KÍ NI EWÌ AYABA? Ewì ayaba jẹ́ ewì tí a mọ̀ mọ́ àwọn ìyàwó ọba nìkan. Ọ̀kan pàtàkì lára ẹ̀yà ewì alohùn ilẹ̀ Yorùbá ni pẹ̀lú. Ààfin ọba ni a ti ń bá ewì ayaba pàdé. Ní pàtàkì jù lọ, ewì obìnrin ni ewì ayaba. Ohun tí à ń sọ ni pé àwọn obìnrin nìkan ló ń kópa nínú àgbékalẹ̀ ewì ayaba.
Ọjọ́ ewì ayaba ti pẹ́ láwùjọ Yorùbá. Láàrin àwọn Ọ̀yọ́ ni ewì yìí ti wọ́pọ̀ jù lọ. Ìwádìí jẹ́ kí á mọ̀ pé irú ewì yìí náà ń wáyé láàrin àwọn Èkìtì. (Aládésurú, 1985) Orúkọ tí a mọ̀ mọ́ ewì yìí ní agbègbè Èkìtì ni orin olorì. Yálà kí á pe ewì yìí ní “ewì ayaba” tàbí “orin olorì”, sibẹ́ iṣẹ́ kan náà ni wọ́n ń ṣe láwùjọ Yorùbá. Ìwádìí jẹ́ kí á mọ̀ pé àwọn ayaba kì í gbé ewì yìí jáde kọjá àsìkò ayẹyẹ tàbí ìṣẹ̀ṣe inú ààfin ọba láyé àtijọ́. Lóde òní, ewì ayaba ti ń wáyé nínú ayẹyẹ tó jẹ́ ti ìdílé ọba. Bákan náà, ewì ayaba a tún máa wáyé nínú ayẹyẹ ìlú; tí ọba bá ti wà níbè.̣ Nípa àkíyèsí wọ̀nyìí, a rí i pé ewì ayaba wà fún ọba, ayaba àti ẹbí ọba lápapọ̀.
Gbogbo ewì alohùn Yorùbá ló ní kókó tí wọ́n má ń dá lé lórí. Lára kókó tí ewì ayaba máa ń dá lé lórí ni ìjúwe àwọn ayaba gẹ́gẹ́ bí i aya aládé, àrẹ̀mọ ọba tàbí abọ́baṣèlú. Ọ̀rọ̀ nípa ìgbésí-ayé ayaba, àti ọba nínú ààfin. Àlèébù to wà nínú ilé ọba. Ìwà òjòwú láàrin ayaba, ìṣàfihàn ipò ọba láàrin ìlú. Orúkọ àdàpè ọba. Ítàn àwọn ọba tó ti jẹ rí. Ọ̀rọ̀ nípa ìdàgbàsókè tó wọ inú ìlú lásìkò ọba kọ̀ọ̀kan. Àkíyèsí nípa ìwà ọba tàbí ìrísí ọba. Ọ̀rọ̀ nípa ọdún àti ìbọ tó ń wáyé láàrin ìlú tó jẹ́ ti ọba Ọ̀yọ́-Ọ̀ṣun. Ìwúre fún ọba àti ẹbí ọba.
M. O. Oyewale, ‘Àgbéyẹ̀wò Ewì Ayaba láàrin Àwọn Ọ̀yọ́-Ọ̀ṣun’., Àpilẹ̀kọ fún Oyè Ẹẹ́meè, DALL, OAU, Ifè, Nigeria.
ÀṢAMỌ̀
Alámòójútó: Ọ̀mọ̀wẹ́ J.B. Agbájé
Ojú Ewé: 228
Olúyọ̀lé
Baṣọ̀run Olúyọ̀lé jẹ́ ọ̀kan gbòógì nínú àwọn jagunjagun tí ó wá láti ìlú Ọ̀yọ́ sí ìlú Ìbàdàn. Wọ́n bí Baṣọ̀run Olúyọ̀lé ní Ọ̀yọ́ àtijọ́ sí inú ìdílé Olúkùoyè tí bàbá rẹ̀ sì jẹ́ Àrẹmọbìnrin Àgbọ̀nyín tí ó jẹ́ ọmọ Aláàfin Abíọ́dún nígbà náà . Òun ni ó kọ́kọ́ rí ìlú Ìbàdàn gẹ́gẹ́ bí ìlú olókìkí yàtọ̀ sí ibùdó ogun. Ìdí rèé tí ó fi fi ìdí ìjọba tó gíríkì múlẹ̀ nígbà náà.
Àsìko rẹ̀ ni àwọn ìlú tí wọ́n wà ní abẹ́ Ìbàdàn gbèrú si. Kò kùnà láti gbé iṣẹ́ àgbẹ̀ lárugẹ, bẹ́ẹ̀ ni ó fi ìpìlẹ̀ ọrọ̀ ajé tí ó nípọn múlẹ̀. Ìdí rèé tí a fi ń pe Ìbàdàn ní "ilé Olúyọ̀lé".
Látàrí họ́u họ́ù tí ogun dá sílẹ̀ láàárín àwọn àgbààgbà olóyè ìlú Ọ̀yọ́-ilé láti gorí àpèrè Aláàfin ti Ọ̀yọ́ nígbà náà tí ó ṣófo, èyí ni ó mú kí wàhálà bẹ́ sílẹ̀ láàárín Aláàfin àti Baṣọ̀run Gáà tí ọ̀pọ̀ àwọn ọmọ Ọ̀yọ́ ìgbà náà sá àsálà fún ẹ̀mí ara wọn. Fífọ́nká tí àwọn ọmọ Ọ̀yọ́ fọ́n ká yí, tí wọ́n sì ti lọ tẹ̀dó sí oríṣìíríṣìí ibùgbé tí wọn kò sì fẹ́ san ìsákọ́lẹ̀ fún Ọ̀yọ́ mọ́, àsìkò yìí ni Iba Olúyọ̀lé di lààmì-laaka láàrín àwọn jagunjagun. Ó kọ́kọ́ di ìlúmọ̀ọ́ká látàrí ipa tí ó kó láàárín àwọn ọmọ ogun tí wọ́n borí ogun Òwu, ní èyí tí ó sì mú kí ìjọba ilẹ̀ Ẹ̀gbá àti àwọn ìlú bí Ìbàdàn ó ṣubú. Láti bu ọlá fún pẹ̀lú ipa rẹ̀ láti lè jẹ́ kí ìjọba Ọ̀yọ́ tí ó ti ń dẹnụ kọlẹ̀ ó tún gbìnà yá nínú àwọn ogun tí ó mú Ọ̀yọ́ borí ilẹ̀ Ẹ̀gbá, Ìjẹ̀bú-Rẹ́mọ yí ni ó mú kí wọ́n fi jẹ "Ààrẹ Àgò ilẹ̀ Ìbàdàn". Òun náà sì fi ara rẹ̀ jẹ oyè "Òsì-Kakaǹfò", tí ó sọ ọ́ di ológun apàṣẹ wàá kẹta fún ilẹ̀ Ìbàdàn.
Kurów
Kurów
Abule kan ni ila-oorun gusu ile Polandi ni o n je Kurów. O wa laarin Pulawi ati Lubiliini. Ilu ti awon kan jumo da sile ni. Ibe ni won ti n ta awon ounje ti won n pese ni agbegbe re. Awon ile-ise ti won ti n fi awo eran se nnkan wa ni ibe pelu. Ni senturi kerindinlogun, ibe ni awon ti o n se Kafinisiimu (Calvinism) ti maa n pe jo nitori pe ibe ni awon kan ti won n pe 'polish brethren' maa n gbe. nigba ti yoo fi di odun 1660, opolopo ninu awon eniyan ibe ti yi pada si esin arianisiimu (Arianism). Fun ekunrere liri abule kekere yii, wo ohun ti won ko nipa re ni http://en.wikipedia.org/wiki/Kur%C3%B3w ni ede Geesi.
Ìran Yorùbá
Ọmọ Káàárọ̀-oòjíire, Ìran Yorùbá tabi Àwọn ọmọ Yorùbá jé árá ìpinle ẹ̀yà ila ọ́wọ́ òsi ní orílẹ̀ Áfríkà. Wọn jé árá ìpin àwọn ìran to pò ju ní orílẹ̀ Áfríkà. Ilẹ̀ Yorùbá ní púpò nínú wọ́n. Ẹ lè ri wọ́n ní ìpínlẹ̀ púpò bíi ìpínlẹ̀ Ẹdó, Ìpínlẹ̀ Èkìtì, ìpínlẹ̀ Èkó, Ìpínlẹ̀ Kwara, ìpínlẹ̀ Kogí, ìpínlẹ̀ Ògùn, Ìpínlẹ̀ Oǹdó, ìpínlẹ̀ Ọ̀ṣun, ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́, àti ní ẹ̀yà ila ọ́wọ́ òsi ti ilè Nàìjíríà. Ẹ tún le rí wọ́n ní ìpínlẹ̀ to wa nínú orílẹ̀-èdè Olómìnira Benin (Dahomey), ní orílẹ̀-èdè Sàró (Sierra Leone), àti ní àwọn orílẹ̀-èdè miiran bíi àwọn tí wọ́n pè ní Togo, Brazil, Cuba, Haiti, Amẹ́ríkà ati Venezuela. Àwọn Yorùbá wà l'árá àwọn to tóbí ju ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Ó le jẹ́ pe àwọn lo pọ̀ jù, abí kí wọ́n jẹ́ ìkejì, tàbí ẹ̀yà kẹta tí wọ́n pọ̀ jùlọ ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà.
Àwọn Yorùbá jẹ́ àwọn ènìyàn kan ti èdè wón pín sí orísirísi. Diẹ̀ lára àwọn ìpínsísọ̀rí àwọn èdè wọn ni a ti ri: "Èkìtì"; "Èkó"; "Ìjèbú"; "Ìjẹ̀ṣhà"; "Ìkálẹ̀"; "Ọ̀yọ́"; "Ẹ̀gbá" àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. Àwọn ìpínsísọ̀rí yí ni a ń pe ní "ẹ̀ka èdè tàbí èdè àdúgbò". Ìran Yorùbá je ènìyàn kan tí wọ́n fẹ́ràn láti máà se áájò àti àlejò àwọn ẹlẹ́yà míràn, wọ́n sì ma ń nífẹ́ sí ọmọ'làkejì.
Èdè Yorùbá jé èdè ti àwọn ìran Yorùbá ma'n sọ si árá wọn. O jẹ́ èdè to pé ju ni ilẹ́ Yorùbá. Ẹ lè ri èdè yi ni Ilẹ Nàìjíríà, Ilẹ Benin, ati ni Ilẹ Togo. Iye to'n sọ èdè yi ju ni gbogbo ilẹ́ Yorùbá 30 milliọnu lọ.
Ẹ̀gbá Owódé
Egba Owode
Oludare Olajubu
Babatunde Agiri
Ìwé Àṣà ìbílẹ̀ Yorùbá tí Olóyè Olúdáre Ọlájubù jẹ́ Olóòtu, Ojú-iwé 1-11, Ikẹja; Longman Nigeria Limited, 1975.
Babátundé Agírí. Gẹ́gẹ́ bí a ti ńní ilẹ̀ ní ẹkùn Ẹ̀gbá Owódé; Ojú-iwé 113-119.
Agbègbè kọ̀ọ̀kan ni ó ní òfin àti àṣà nipa bí ènìyàn ṣe lè ní ilẹ̀ fún ìgbà díẹ̀ tàbí fún ìgbà pípẹ́. Ní àwọn àgbègbè tí ọ̀làjú ti gòkè ní gbogbo àgbáyé, ilẹ̀ nínú ṣe pàtàkì fún àǹfàní iṣẹ́ẹ jíjẹ, mímu àti òwò nìkan. Ọ̀rọ̀ òṣèlú kò ṣe dandan lóríi rẹ̀ bíkọ̀ṣe nínú àwọn ọ̀ràn tí ó da ìlú méjì pọ̀.  Láti ilẹ̀ wá láàrín àwọn Yorùbá, ilẹ̀ nínú ṣe pàtàkì fún àǹfàní jíjẹ, mímú àti ti òwò. Láti kọ́lé àti láti ṣe oko ni ó ńmú kí gbogbo ènìyàn ní ìfẹ́ láti ní ilẹ̀. Ní ìwọ̀n ìgbà tí ó jẹ́ iṣẹ́ àgbẹ̀ ni kókó iṣẹ́ẹ wa, àwọn olóyè tàbí àwọn ọba ìlú tí wọn ní ọ̀gọ̀ọ̀rọ̀ ènìyàn lábẹ́ ìtọ́júu wọn máa ńní ilẹ̀ tó pọ̀ ní ikáwọ́ọ wọn ju ẹlòmíràn tí ẹbíi rẹ̀ kéré. Gẹ́gẹ́ bí àwọn ènìyàn tó wà lábẹ́ àṣẹ olóyè kan, tí wọ́n sì ńṣiṣẹ́ sìn í ti pọ̀ tó ni iyì àti ẹ̀yẹẹ rẹ̀ ṣe máa pọ̀ tó láàrín ẹgbẹ́ àti ìlú. Èyí ni ó mú ọ̀rọ̀ àwọn àgbà kan wá tí o sọ pé, ‘Ohun tó wunni ní ńpọ̀ nínú ọrọ̀ ẹni, ológún ẹrú kú, aṣọ ọ rẹ̀ jẹ́ ọkan.” Ọ̀nà tí ìjòyè yìí fi lè di aláṣẹ lórí àwọn irú ènìyàn wọ̀nyí ni nípa fífi ilẹ̀ fún àwọn ẹbí tàbí ìdílée rẹ̀, ìbátan tàbí àlejò fún ọ̀gbìn ṣíṣe àti àwọn nǹkan míràn gbogbo, àti nípa pínpín oriṣiriṣi ẹ̀bún lẹ́ẹ̀kọ̀ọ̀kan láàrín àwọn ènìyàn wọ̀nyí. Lílo ilẹ̀ tí a tọrọ yìí lè jẹ́ fún ìgbà díẹ̀ tàbí fífún láyéláyé. Fún ìdí èyí, a ní láti rí i pé kì í ṣe fún iyì láàrín ẹgbẹ́ tàbí ìlú nìkan ni ó mú kí àwọn ìdílé olóyè kan máa ní ilẹ̀ tó pọ̀, ṣùgbọ́n èyí jẹ́ ọ̀nà láti pín nǹkan jíjẹ, mímú àti ti òwò tí ó wọ́n eyíyìí ni ilẹ̀, ní ọ̀nà ìbámu pẹ̀lú ìfẹ́ orìíṣiríṣi ènìyàn tí ó wà ní ìlú tàbí abúlé. Nítorí náà, bí a bá wò ó láti ìhín lọ, ó ṣe é ṣe kí a sọ̀rọ̀ ilẹ̀ níní láàrín àwọn Yorùbá láti ipa jíjẹ, mímu àti ti òwò. Ṣùgbọ́n a ó mẹ́nu ba díẹ̀ nínú ètò ìlú ṣíṣe àti ẹgbẹ́ kíkó tí ó bá jẹ mọ́ tí ilẹ̀ nínú. ...
Ìranraẹnilọ́wọ́
Self-Help
Iranraenilowo
Oludare Olajubu
Afolabi ojo Ìwé Àṣà ìbílẹ̀ Yorùbá tí Olóyè Olúdáre Ọlájubù jẹ́ Olóòtu, Ojú-iwé 1-11, Ikẹja; Longman Nigeria Limited, 1975.
Ọ̀jọ̀gbọ́n Afọlabí Òjó. Àṣà Ìran-ara-ẹni-lọ́wọ́; Ojú-iwé 158-164.
Gẹ́gẹ́ bí gbogbo wá ṣe mọ̀ láti ọjọ́ tí aláyé ti dáyé ni àwọn èèyàn ti ńran ara wọn lọ́wọ́. Bí a ba nsọrọ nipa ọjọ tí alaye ti dáyé àwọn ti nka ìwé Bíbélì lára wa á fẹ́ mú ọkàn wọn lọ si àkókò tó jẹ pe ọkùnrin kan ṣoṣo ló wa lórílẹ̀ èdè ayé yìí, èyí ni Adamu. Mo rò pé a ò mọ gbogbo iṣẹ tó ṣe nínú ọgbà tí ó wà, ṣùgbọ́n tí ó bá ṣe ẹni ti ó mọ oúnjẹẹ́ jẹ nib í èèyan bíi tiwa ni, ó dáni lójú wí pé yíó máa gbìyànjú láti fi ọwọ ká èso igi jẹ ni. Ounjẹ sì nìyí kì í dùn tó bẹ́ẹ̀ tó bá ṣe èèyàn nìkan ṣoṣo ló ńjẹ́ ẹ́ láarọ̀, lọ́sàán àti lálẹ́ láti ọjọ kan dé ọ̀sẹ̀ kan, dé oṣù kan, dé ọdún kan. Itan Bíbélì náà sọ fun wa pé nígbà tí o bùṣe, Olúwa fi olùrànlọ́wọ́ kan jíǹkí rẹ̀, eléyìí náà ni obinrin tí a ńpè ni Éèfà. O dà bí ẹni pe inú ọgbà Ídẹ́nì náà gbádùn si i lẹ́hin tí àwọn méjèèjì ti wà níbẹ̀. Ṣùgbọ́n oríṣi ìrànlọ́wọ́ ti wọ́n rí náà kì í ṣe nkan ti kò ní ní ìfàsẹ̀hìn-in tirẹ̀. Mo fi ìyókù si ọkàn ẹ̀yin tí ó jẹ́ ọ̀jọ̀gbọ́n nínú ìwée ti Bíbélì.
Ohun tí mo fẹ fàyọ nínú ifisíwájú ọ̀rọ̀ mi yìí ni pé ọwó kan kò gbé ẹrù dé orí, a sì ti mọ̀ dájú pé bi ọwọ́ ọmọdé kò ṣe tó pẹpẹ bákan náà ní ọwọ́ àgbàlagbà kò ṣe wọ akèrèbè. Bẹ́ẹ̀ náà ní àwọn olóye èèyàn ṣe máa ńsọ́ fún wa nígbà gbogbo pé ‘òsì wẹ ọ̀tun ọ̀tún wẹ òsì òun ni ọwọ́ fi ńmọ́’. Lọ́rọ̀ kan àwọn èèyàn ilẹ̀ẹ Yorùbá ti gbà á ni àṣà kan pàtàkí pé a ní láti máa ran ara wa lọ́wọ́, kó tó dip é a lè da ohunkóhun oníyebíye kankan ṣe. OríṣiríṣI iṣẹ́ ìran-ara-ẹni-lọ́wọ́ ni ó wà. Ní ìṣẹ̀dálẹ̀ẹ wa àwọn ọdọmọkunrin tó bá ti ńfẹ́ aya, wọn a máa ran òbí àfẹ́sọnà wọn lọ́wọ́. Kó tó tilẹ̀ dip e a bẹrẹ si í ná owó, eeyan yíó tin a ara ṣáájú-ṣáájú. Èyí nip é àwọn èèyàn bẹ́ẹ̀ lè máa bá àna wọn lọ sí oko láti kọlẹ̀ tàbí láti tun ohun ọgbin-in wọn ṣe. Bákannáà ni wọn nṣe ìrànlọ́wọ́ nínú ilé láti kọ́ ilé tuntun tàbí láti tún ilé tí ó bá mbàjẹ́ ṣe, bóyá o ńjò ni, tàbí iganna rẹ̀ ńfẹ́ ki a túbọ̀ gbe oun dúró dáadáa. Ju gbogbo rẹ̀ lọ, nigbakugbà tí wọn bá ti ńṣe irú iṣẹ́ bi eléyìí kìí ṣe ẹni tí o ńfẹ́ àfẹsọ́nà nìkan ṣoṣo lo ńṣe iṣẹ́ bí eléyìí...
Òndó
Ondo je ilu ni Ipinle Ondo ni Naijiria. Ki a to ri wakati mji lẹhin ti a ti gunlẹ si Okitipupa, a ti de Ondo.  Bi a ti wọ Ondo, ilu meji li o sọ si mi lọ́kàn: mo ranti Eko, mo sit un ranti Ijẹbu-Ode. Ti enia ba kọ́kọ́ ri awọn ile nlá nlá ti o wà li apa ọtun ati li apa osi títì, oluwa rẹ̀ yio ṣebi igboro Eko li on wa. ti enia bas i yi ile ọja awọn oyinbo oniṣowo ati awọn ṣọpu ké-kè-ké kakiri daradara, yio mọ pe ilu oniṣowo pataki kan li Ondo jẹ lárin awọn ilu nla nla ilẹ Yoruba.  Ile ọkan ninu awọn gbajumọ ilu ti o jẹ oniṣòwò li a wọ̀ si li ọjọ ti a de Ondo. Nigbati o di alẹ, ti a jẹun tan, ti a ntàkúrọ̀sọ, li ọkan ninú awọn ọrẹ mi berè lọwọ bale ile wa, o ni, ‘Ẹ jọwọ, ẹ má pe mo ntọpinpin o, òwò kili ẹnyin ara Ondo nṣe ti ẹ fi li owó lọwọ to bayi, ti ile mèremère si fi pọ̀ ni ilu nyin to bawọnyi?”…...
Ràkùnmí
Ràkunmí ("Camelus")
Twins Seven-Seven
Twins Seven-Seven tabi Taiwo Olaniyi Bamidele Huseini Oyewale Toyeje Oyekale Osuntoki (ojoibi 1941 ni Ogidi, Ipinle Kogi) je onise ona ati olorin omo ile Naijiria.
Ademola Onibonokuta
Ademola Onibonokuta je omo Nàìjíríà amoye ninu ede Yorùbá.
Dundun
DundunOro nipa dundun ti o je ilu kan pataki ni ile Yoruba ni onkowe yii soro le lori. O menu ba ipo dundun ninu asa Yoruba, itan ti o je mo dundun, ibi ti a ti maa n lo o ti o si fi ibi aseye kan se apeere. O soro nipa bi won sen se e ati awon ilu miiran ti won maa n lu mo on. Aworan po ninu iwe naa. Ami ti awon onitilutifon maa n lo fun orin naa wa ninu re pelu.
Akin Euba
Akin Euba (born Olatunji Akin Euba, Lagos, Nigeria, April 28, 1935)
Ise Akin Euba ni onkowe ye wo ninu ise re yii. Loooto, ilana awon nGeesi ni Akin Euba fi n korin sugbon asa awon Yoruba ni o gbe ise re ka. Onkowe yii soro nipa iwadii ti Akin Euba se lori ilu. Onkowe yii ko saipin orin si isori. Gbogbo eni ti o ba ni nnkan se pelu tilutifon (music) ni iwe yii yoo wulo fun.
Yunifásítì Ọbáfẹ́mi Awólọ́wọ̀
Yunifásítì Ọbáfẹ́mi Awólọ́wọ̀ je yunifasiti ijoba apapo ni Naijiria to budo si Ile-Ife. dá ilé-ẹ̀kọ́ yí sílẹ̀ ní ọdún 1961, tí wọ́n sì bẹ̀rẹ̀ ìkẹ́kọ̀ọ́ níbẹ̀ ní oṣù Kẹwàá ọdún 1962
Felix Abidemi Fabunmi
Felix Abidemi Fabunmi je ojogbon (Professor) ninu imo eda-ede (Linguistics) ati ede Yoruba (Yoruba Language) ni Eka-Eko Imo Eda-ede ati Awon Ede Adulawo (Department of Linguistics and African Languages) ni Yunifásítì Ọbáfẹ́mi Awólọ́wọ̀ ni Ile-Ife , Nigeria. Ni odun 2006 ni o gba oye ijinle omowe (PhD). Apileko re da lori Mofoli, eka-ede Yoruba kan ti won n so ni ile Bene (Benin Republic). Akori iwe apileko akogboye naa ni "Asiko ati Iba-Isele ninu Eka-ede Yoruba Mofoli" (Tense and Aspect in the Mofoli Dialect of Yoruba). Opolopo ise ni o ti se lori ede Yoruba. O gba oye imo ijinle akoko (BA Yoruba) lodun 1992, oun lo gbegba oroke ju: First Class Honours. Lodun 1998 lo gba oye imo ijinle keji (MA Yoruba Language); bakan naa lo tun gba oye imo ijinle keji miiran (MA Linguistics) lodun 2004 ni Yunifasiti ilu Ibadan. Obafemi Awolowo University lo ti gba oye omowe (PhD Yoruba Language & Linguistics) ni 2006. Lodun 2013 ni Felix Abidemi Fabunmi di ojogbon ni Obafemi Awolowo University, Ile-Ife, Nigeria. O tun gba oye imo ijinle miiran lori eko Tiologi (Theology) - (M.Div.Th) lodun 2018 lati ile-eko giga ti awon oniwaasu: the Nigerian Baptist Theological Seminary, Ogbomoso, Nigeria. Oun naa lo tun gbegba oroke ju lo laarin awon akekoo kilaasi re. Akori ise apileko M.Div.Th re ni: """Contemporary Evangelistic and Church Growth Strategies in Ebenezer Baptist Church, Ile-Ife."""
Lodun 1993 ni Ojogbon Felix Abidemi Fabunmi bere ise oluko ni OAU Ile-Ife. O di Olori Eka-Eko (HoD) Imo Eda-ede ati Ede Adulawo (Acting Head, Department of Linguistics and African Languages) OAU Ile-Ife lodun 2007. Die lara awon ise to ti fi koni niwonyi: YOR 105-Introduction to the Study of Language; YOR 106-General Phonetics; YOR 207-Phonology of Yoruba; YOR209-Introduction to Morphology; YOR301-Yoruba Syntax II; YOR 305-Grammar of the Yoruba Language from the Earliest to the Present; YOR407-Dialects of the Yoruba Language; YOR 402-Topics in the Structure of Yoruba; LIN 101-Language & Linguistics; LIN 103-Basic Grammatical Concepts; LIN 105-The Production of Speech I; LIN 102-Languages in Nigeria; LIN 104-Language Use & Language Attitudes; LIN 106-The Production of Speech II; LIN201-Basic Grammar; LIN207-Introduction to Sociolinguistics; LIN303-Semantics; LIN305-Transformational Grammar; LIN307-Morphology; LIN309-Phonology; LIN405-Transformational Grammar III; LIN302-Linguistics for Students of Literature; LIN304-Linguistics and Languages Teaching; LIN310-Linguistics and Translation; LIN204-The Production of Speech IV; LIN206-Basic Grammar II; LIN102 Languages in Nigeria; LIN402-Pidgin & Creole Languages; LIN408-Lexicography; LIN601 General Phonetics; LIN603-Syntactic Descriptions; YOR601-The Phonology of Yoruba;YOR602-Yoruba Verb Phrase; etc.
Ojogbon Felix Abidemi Fabunmi ti sise iwadii lori ede Yoruba, imo eda-ede Yoruba; o tun n sise lori awon eka-ede Yoruba paapaa ju lo awon eka-ede Yoruba to wa leyin-odi Naijiria. Die lara awon ise re to ti te jade niwonyi:
Janet Olaide Sheba
Janet Olaide Sheba
Oluko ni Janet Olaide Sheba je ni eka-eko ede ati Litireso Aafirika ni OAU, Ife, Nigeria. Odun 1996 ni o gba oye omowe lori litireso Yoruba. Opolopo ise ni o ti se lori litireso ile Aafirika.
Olasope O. Oyelaran
Olasope O. Oyelaran jẹ́ ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà àti ọ̀jọ̀gbọ́n ìmọ̀ ẹ̀dá-èdè ní ẹ̀ka-ẹ̀kọ́ èdè àti lítíréṣọ̀ Áfíríkà ní ilé-ẹ̀kọ́ Yunifásitì Ọbáfẹ́mi Awólọ́wọ̀, ní Ilé-Ifẹ̀. Láti ìgbà tí wọ́n ti dá ẹ̀ka-ẹ̀kọ́ yìí sílẹ̀ ní ọdún 1975 ó ti wà ní ibẹ̀. Kí ó tó di àsìko ̀ yí, ó ti ń ṣiṣẹ́ ní Institute of African Studies, OAU, Ifẹ̀ láti ọdún 1970. Òun ni olùkọ́ àkọ́kọ́ ní ẹ̀ka-ẹ̀kọ́ èdè àti Lítíréṣọ̀ Afirika, OAU. Ó fẹ̀yìn tì lẹ́nu iṣẹ́ olùkọ́ni ní ọdún 1988.
Olabiyi Yai
Olabiyi Babalola Joseph Yaï (ojoibi 1942) je omo ile Benin ati ojogbon litireso ni eka-eko Ede ati Litireso Afrika, OAU, Ife, Nigeria. Odun 1988 ni oluko yii fi eyin ti ni eka-eko yii. Lowolowo Yai ni asoju orile-ede Benin si UNESCO, be si ni o tun je alaga igbimo apase re.
Karin Barber
Karin Barber
Oluko litireso ni Karin Barber je ni eka-eko Ede ati Litireso Aafirika fun ojo pipe. Eka-eko yii ni o ti n sise nigba ti o n kawe oye omowe re lori litireso. 1984 ni o fi eka-eko yii sile. Ni odun 2001 o gba Ẹ̀bùn Herskovits fun ise re, "The Generation of Plays: Yoruba Popular Life in Theater."
Wande Abimbola
Wándé Abímbọ́lá (ojoibi Oṣù Kẹfà 26, 1932 ni ilu Oyo, Nigeria) je oluko litireso ni eka-eko Ede ati Litireso Aafirika ni Yunifasiti Obafemi Awolowo ni Ile-Ife, Nigeria. O je olori eka-eko yii fun ojo pipe ki o to wa di 'Dean Faculty of Arts' ni ile-eko kan naa. Igba ti o se ni o di olori oko fun OAU. Saa meji ni o fi je olori oko yii. Leyin igba ti o fi ipo olori oko yii sile ni o feyin ti. O se opolopo ise lori ede Yoruba ni pataki Ifa.
Segun Akeem Salawu
Segun Akeem Salawu jẹ́ olùkọ́ ìmọ̀ ẹ̀dá-èdè ní ẹ̀ka-ẹ̀kọ́ èdè àti Lítíréṣọ̀ Áfíríkà. Ó gba oyè ọ̀mọ̀wé ní ọdún 2006 lẹ́yìn tí ó kọ àpilẹ̀kọ lórí Yorùbá àti oko Osanyen. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ iṣẹ́ ni ó ti ṣe lórí èdè Yorùbá.
James Bode Agbaje
James Bode Agbaje je oluko ede ati Litireso ile Afrika ni OAU, Ife, Nigeria. Litireso ni o n ko ni eka-eko yii o si ti se opolopo ise lori litireso ede Yoruba.
Abiodun Abodunde
[Abíọ́dùn Abọ́dúndé]]
Olùkó lítírésò ni Ọ̀jọ̀gbọ́n Abíọ́dùn Abọ́dúndé ní ẹ̀ka-ẹ̀kọ́ èdè àti Lítíréṣọ̀ Áfíríkà ní Yunifásítì Ọbáfẹ́mi Awólọ́wọ̀, Ilé ifẹ̀ ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ iṣẹ́ ni Ọ̀jọ̀gbọ́n yìí ṣe lórí Àlọ́, kódà, púpọ̀ nínú àwọn iṣẹ́ rẹ̀ dá lé Àlọ́ onítàn. Ó síṣẹ́ fún ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọdún ní ẹ̀ka-ẹ̀kọ́ yìí kí ó tó fẹ̀yìntì. Léyìn rẹ̀ ni ó ṣe aláìsí lẹ́yìn àìsàn ráńpẹ́.
Laide Adewale
Laide Adewale (tabi "Uncle Laide" 1944 - 17 May, 2007) je osere ori itage ati oluko omo ile Naijiria, osise ni eka-eko Dirama ni OAU, Ile-Ife ki o to se alaisi ni ojo ketadinlogun, osu karun-un odun 2007 (17/5/2007). Odun 1944 ni won bi i. Odun 1974 ni o bere ise ni eka-eko yii leyin igba ti o ti feyin ti lenu ise olopaa. Inu ere ti o ti gbajumo ju ni Kurumi ati Afonja. Odun 2006 ni o feyinti lenu ise ni Dramatic Arts Dept., OAU, Ife. Ki Olorun te e si afefe rere.
Adeola Faleye
Adeola Adijat Faleye (ọjọ́ìbí October 10, 1968) jẹ́ olùkọ́ ní Ẹ̀ka-ẹ̀kọ́ Imọ̀-èdè àti Litirésọ̀ Áfríkà ní Obafemi Awolowo University. Litireso apohun ni o ni ife si ju lo, ibe si ni pupo ninu awon ise re da le lori. Sasa ni ohun ti ko le pe, ijala ni o, alamo ni o, esa eegun ni o, gbogbo re ni o le pe daadaa.
Phillip Adedotun Ogundeji
Phillip Adédọ̀tun Ògúndèjì jẹ́ olùkó ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà Ó jẹ́ olùkọ́ lítíréṣọ̀ Èdè Yorùbá ní ẹ̀ka-ẹ̀kọ́ èdá-èdè Afíríkà ní ilé-ekọ́ UI Ìbàdàn, ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Púpọ̀ nínú àwọn iṣẹ́ rẹ̀ ló dá lé orí eré orí ìtàgé . Bakan náà ni ó ti gba oyè ọ̀jọ̀gbọ́n ní Yunifasitì yí.
Ọlálékan Sàlámì
Ọlálékan Sàlámì
Lekan Salami
Ìdí odó la sìnlú agúnyán;
Ìdí ọlọ la sìnkú ìlọ̀gì;
Níbi a rílẹ̀ sí la sìnkú ọ̀lẹ.
Ìdi igbá la sìnkú asíngbá;
Ìdí gi la sìnkú ìṣọ̀nà,
Níbi a rílẹ̀ sí la sìnkú ọlẹ
Ìdí ẹjọ́ la sìnkú ìbaka;
Níbi a rílẹ̀ sí la sìnkú ọ̀lẹ.
Nígbà tỌ́mọlolú Oníkòyí kú lọ́jọ̀sí;
Ẹ lọ inú yàrá,
Ẹ gbẹ́lẹ̀ ken ìkótó-ikótó;
Ẹ gbẹ́lẹ̀ ken ìkòkò ikòtò
S.M. Raji (2003), Igi Ń dá Lektay Publishers, Ibadan, Oju-ìwé 83-86.
Adésọjí Adérẹ̀mí
Adésojí Adérèmí (15 November 1889 – 7 July 1980) je Ọ̀ọ̀ni Ilé Ifẹ̀ lati odun 1930 de 1980. Ohun tun ni Gomina Agbegbe Apaiwoorun ile Naijiria.
Emó kú ojú òpó dí.  Afèèbòjò kú, enu isà ń sòfò Ohun  Ekùn ti lo.  Oba nÍfè Onòni.  Ikú ò meni à á pa, òjò ò mẹni ọ̀wọ̀.  Òjò ìbá meni òwò ni,  Ìbá tí poníSàngó,  Ìbá tí POlóya.
Kááábíyèsí!...
Ògún (Ọdúnjọ)
AWỌN ÒRÌṢÀ TI YORUBA NSÌN
(1) Ògún
(2) Oríkì Ògún Onírè
(3) Ṣọ̀pọ̀nnọ́
(4) Ṣọǹgó Olúkòso
(1) Ògún Òrìṣà ti o jẹ aláàbò fun àwọn ti o nṣe iṣẹ ogun jíjà, awọn ọlọ́dẹ, ati awọn alágbẹ̀dẹ ni Ògún; irin iṣẹ́ rẹ̀ sin i ohunkóhun ti a ba fi irin ṣe. Nitorináà, gbogbo awọn ti o ba nfi ohun ti a fi irin ṣe ṣiṣẹ wà labẹ ààbo rẹ̀ pẹlu. Fun àpẹẹrẹ, awọn ti o nfi áàké tabi ayùn gé igi; awọn gbẹ́nàgbẹ́nà ati awọn ti o nrán aṣọ; awọn ti o ti kọlà ati awọn ti o nrán awọ; awọn ti o nwa ọkọ̀ ilẹ̀, ati awọn ti o nlu irin; gbogbo awọn wọnyi gba Ògún bio aṣíwájú ati aláàbò wọn; nwọn a si maa bẹ̀ pe ki o máà jẹ ki nwọn rí ìpalára ninu iṣẹ́ wọn...
J.F. Ọdunjọ (1969), Ẹkọ Ijinlẹ Yoruba Alawiye, Fun Awọn Ile Ẹkọ Giga, Apa Keji, Longmans of Nigeria, Ojú-ìwé 88-94.
Ọlágúnsóyè Oyinlọlá
Ọlágúnsóyè Oyinlọlá (ojoibi February 3, 1951) je omo ologun to tifeyinti ati oloselu omo ile Naijiria. Ó jẹ́ alámóójútó ológun fún Ìpínlẹ̀ Èkó láti 1993 de 1996. Ní ìgbà òṣèlú ẹ̀ẹ̀kejì, wọ́n dìbò yàn bí Gomina Ipinle Osun lati 29 May, 2003 de 26 November 2010 nigbati ile-ejo fagile idiboyan re sipo fun igba keji gege bi gomina ninu idiboyan 2007.
Sẹ́ríkí ń góómà
Seriki n gooma
Ọba mẹ́wàá ìgbà mẹ́wàá,
Ìgbà kan ò lolé ayé gbó
Sẹ́ríkí ń góómà, sànmọ́nì góómà
Ìgbà ti lọ ńlẹ̀ yìí
Ohun gbogbo ti yí padà ni wàràwàra.
Ejò ìgbà ti wọ́ kúò níbi tàná,
Ìgbà tó dé làwá ń lò ẹ̀bi wa kọ́ rárá,
Ọ̀pọ̀ èèyàn tí ò bá fẹ́ bágbà yí ló le máa jàgbùrín èṣí lọ́bẹ̀
Mo rántí lákòókò kan nílẹ̀ yí
Mo kúkú ti gbọ́njú, ń ò tí ì bàlágà ni.
Pẹ́bẹ́ lọ, pẹ́bẹ́ bọ̀ àtẹ́lẹsẹ̀ ni láti Èkó títí dé ‘Bàdàn,
Kò sí mọ́tò bẹ́ẹ̀ ni kò sí bàtà lẹ́sẹ̀
Bóòrùn ti ń pawọ ori, ... Akinwumi feyin ti
Òréré ilé ayé rèé,
Kò sóhun tó nibẹ̀rẹ̀ tí ò ní í lópin jọjọ
Bóòrùn ti lágbára to,
Tiná ọmọ ọrara ń pa tẹru-tọmọ
Bó pẹ́ bó yá ojú ọjọ́ a rọ̀ wọ̀ọ̀,
Òòrùn a sì wọ̀ọ̀kùn, ààjin dùndùn.
Òṣúpá jèréjèré, a-mọ́-láwọ̀ bí ọ̀kinkin,
Nǹkan rìbìtì tó ń tànmọ́lẹ̀ lálẹ́.
Tí gbogbo wá fí ń tànmọ́lẹ̀ lálẹ́.
Ti gbogbo wá fi ń gbáfẹ́ orí,
Ìgbà tòṣù bá sì dàràn-mọ́jú,
Ara kálukú a sì rọ̀ wọ̀ọ̀,
A sì di wọ̀mù lórí ibùsùn.
Bó ti wù kọ́mọdé gbádùn eréṣùpá tó. Bóṣú bá paná, eré a sì dìkàsìn... Ori mi ape
Orí mi àpé,
Àyà mi àkóbì-bọ
Nígbà tórí ń gbeni
Kín lòòṣà ń wò?
Orí lẹja fi í labú já,
Orí lọ̀kàsà fi í ṣe rere lálẹ̀ odò
Orí la fi í mẹ́ran láwo
Tá à kì í fì í méyìí tó léegun
Orí lobìnrin fí í yan ọkọọre ńlé ayé,
Orí lobìnrin fí í jókòó nílé ọkọ rẹ̀
Kó tóó dòpìtàn.
Orí ló ṣọba tó fi dádé owò,
Orí ló ṣèjòyè tó fi tẹ̀pá ilẹ̀kẹ̀. ...
Bi mo ba lowo
Onígbèsè mọ ọbẹ̀ẹ́ sè owó ni ò sí lọ́wọ́
Tálákà náà lè jẹ̀dọ̀ ẹran,
Ó le jẹ Ṣàkì, jabọ́dìí, jẹ ibi iké inú ẹran.
Ẹrú le ṣe bí Ọba, kò tún tẹ̀páàlẹ̀kẹ̀.
Ẹni bá ń ṣe fújà láìlówó lọ́wọ́,
Ṣe ló fẹ́ gbéra rẹ̀ sí kòtò
Èèyàn ò lówó lọ́wọ́.
Ó ní pẹ́tẹpẹ̀tẹ́ lè jábọ́
Bá a bá bẹ̀dí ọ̀rọ̀ wò,
Onitọ̀hún fẹ́ ṣu bára ni.
‘N ò nigbá, ń ò láwo’
Ẹni náà ò tí ì sọ ǹkan tí kò ní. ...
Débọ̀ Awẹ́ (2004), Ẹkún Elédùmarè Elyon Publishers, ISBN 978 2148 17  2, oju-iwe 1-20.
Fáwẹ̀lì Yorùbá
Fáwẹ̀lì Yorùbá Fáwẹ̀lì ni ìró tí a pè tí kò sí ìdiwọ́ fún afẹ́fẹ́ tàbí èémí tÍ ó ń ti inú ẹ̀dọ̀ fóró bọ̀ wá sí ọ̀nà ẹnu.  Bí àpẹẹrẹ: a, e, ẹ, i, o, ọ, u, an, ẹn, in, ọn, un.
Gbogbo ìró fáwẹ̀lì èdè Yorùbá ló jẹ ìró akùnyùn. Èyí ni pé tán-án-ná gbọ̀n rìrì nígbà tí a pè wọ́n.  Oríṣi méjì ni fáwẹ̀lì èdè Yorùbá, àwọn ìsọ̀rí méjì náà ni…Fáwẹ̀lì àìránmúpè àti fáwẹ̀lì àránmúpè...
Fóníìmù ni òṣùwọ̀n ìró tó mú ìyàtọ̀ wá láàrin ọ̀rọ̀ méjì. Nínú orí yìí, a ó ṣe àgbéyẹ̀wò fóníìmù fáwẹ̀lì àti fóníìmú kọ́ńsónáǹtì. A ó yẹ fóníìmú ohùn wò ni orí kárùn-ún ìwé yìí.
bí bọ́
Àwọn ọ̀rọ̀ Yorùbá a máa dún bí orin nítorí pé èdè olóhùn ni èdè náà í ṣe. Àwọn ọ̀rọ̀ kan ní sípẹ́lì kan náà, ṣùgbọ́n ìtumọ̀ wọn yàtọ̀ nitorí ohùn ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ tí wọn gbérù. Bí àpẹẹrẹ:
Rótìmí Ọláníyan ati Fẹ́mi Ọlọ́runfẹ́mi (2003), Àtùpà Àṣeyọrí, Àkọkún Ìsípayá Lórí Fònẹ́tíìkì pẹ̀lú ètò ìró Yorùbá ìwé Kìn-ín-ní. Ascent & Thrust Books Lagos, ISBN 978-32402-4-4, oju-iwe 8-25.
Ìjálá
Ìjálá fún àkókò kan nípa ìgbésí ayé àwùjọ kan ni èyí Ma ń sábà bá mu. Asùnjàlá tún lè yi padà bí Ó bá fẹ́ lòó fún àwùjọ mìíràn. Ìjálá tí Asùnjàlá bá sun Ma ń ṣàfihàn bí àwùjọ náà ṣe rí nípa ìrísí, ìhùwàsí àwọn ènìyàn ibẹ̀, àṣà, ìbáṣepọ̀ ètò ìṣèlú àti ètò ọrọ̀ ajé àwùjọ náà. Eranko, ẹyẹ, igi àti àwọn ńkan mìíràn wọ̀nyí ni asùnjálá ma ń mẹ́nu bà nínú ìjálá nígbà tí ó bá wà láàrín àwọn Ọdẹ ẹgbẹ́ rẹ̀
Nínú lítíréṣọ̀ Yorùbá, oríṣiríṣi ewì alohùn ni ó wà tí ó yàtọ̀ sí Ìjálá. Bí Yorùbá ṣe ní ìjálá, ni wọ́n ní ègè, ọfọ̀, àásán, ìyẹ̀rẹ̀, rárà, ẹ̀sà àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ
Awon ohun ti o maa n je akejaala logun ni o wa ni ori yii. Won maa n fi ijala ki eniyan a kii sii sabaa mo eni ti o seda iru ijala bee. Bi apeere, ijala ti o je mo oba Abiodun ni o wa ni ori yii. Lile ke ijala naa daadaa ni oriyin fun eni ti o ke ijala kii se ti pe boya ohun ni o seda re.
In the repertoire of a master ijala-artist, there is usually a preponderance of ijala poems which are eulogies on individual progenitors or groups of progenitors. The praise poems are anonymous classics which date back to the halcyon days of the Yoruba kingdom during the reign of King Abiọdun (1770-1830). In rendering these classics, the ijala-chanter takes credit for his ability to recall the texts accurately from memory and for his ability to chant them in the special traditional style. The credit for the composition of the texts belongs to anonymous authors of bygone eras...
Eni kan ti akewi mo daadaa ni o ke ijala nipa re ni ori yii. Loooto, akewi yii yin in daadaa, sibe o so awon okodoro kan ti o koro nipa re.
The theme of many an ijala poem is the charater of a particular personage who is well known to the poet. The poet presents a character-portrait of the personage as a verbal salute to the personage himself and so the portrait tends to be biased in favour of him, but nevertheless, some unpalatable truths about him may be mentioned in the poem...
DR. Adeboye Babalọlá (1963), Ijala (A Form of Oral Poetry in Nigeria) Programme : October Lectures 1963, oju-iwe 1-37.
Èṣù
Èṣù je òrìsà kan pàtàkì ti a ńsin jakejado ile Yorùbá Esù ni o lagbara ju nínú gbógbó iranse Olorun.  Itan so fun wa pe Esu je eda kan pàtàkì ti Olorun feràn, sùgbòn nítorí iwa agidi ati lilo agbara re fun ara re, Olorun gegun fun o si ko ni iranse re pèlú. ...
Ajọfọ̀nàkò Àsìkò Káríayé
UTC ni ede geesi duro fun "universal time coordinated". Eyi tumosi Ajofonako Asiko Kariaye.
Ribonúkléù kíkan
Ribonúkléù kíkan tabi ásìdì ribonúkléù ("Ribonucleic acid") (), tabi RNA, je ikan ninu awon horogigun agba meta (lapapo mo DNA ati awon proteini) ti won se koko fun gbogbo iru awon ohun alaye.
Bi DNA, RNA na je dida pelu ewon gigun to unje nukleotidi. Nukleotidi kookan ni ipilenukleu (pipe nigba mi ni ipile oloponitrojin), suga ribosi kan, ati adipo oniyofosforu kan.
Sáyẹ́nsì
Sáyẹ́nsì tabi imo ijinle
AIDS
AIDS ni ede geesi duro fun "Acquired immune deficiency syndrome", eyi tumosi Àrọ́lù àìsàn ìdébá àìtó àjẹ́sára je arun sístẹ́mù àjẹsára ninu eniyan ti Èràn Àìtó-Ìgbóguntàrùn Ènìyàn n fa.
Èràn àìtóagbóguntàrùn ènìyàn
HIV (ni ede Geesi duro fun "Human immunodeficiency virus", eyi tumosi Èràn àìtóagbóguntàrùn ènìyàn ni ede Yoruba) je erantiotio to n fa okunrun AIDS.
Tẹlifísàn
Tẹlifísàn tabi Àfigbéwòran (TV) je afigbebanisoro amohunmuaworan to un se igbejade ati to n se igbawole aworan arekoja, ki ba je alawo funfun ati dudu tabi ti alawo orisirisi.
Oyo
Oyo ni Naijiria le je:
Ilẹ̀ọba Ọ̀yọ́ tabi Iluoba ayeijoun
Ipinle Oyo ipinle kan ni Naijiria
Ọ̀yọ́ ilu ni Naijiria
Tabi: Oyo, Kongo
Ìlú ẹ̀yọ
Ilu eyo kiki Egba
Oorun!
Tọwọ́ ọmọdé nìkan ló ha ń gbà nì? N ò mọ ìgbà tí oorun tún rá mi lọ pàfe. Mo wá tẹ́ra sílẹ̀ bí àtẹ ọ̀rúnlá tàbí bí obìnrin tí ń sàníyàn ọkọ. Mo nawọ́ mú oorun yìí lójú páálí. Àlá àkọ́kọ́ ni mo rí tí mò ń wí, gbankọgbì nit i ìkejì tí n ó ròyin rẹ̀ fún yín yìí...
Bo ba tasiko Bàbá Amòye wò mi. Ó fẹ̀rín sí. Bàbá Amòye tún ń bá ọ̀rọ̀ rẹ lọ pé: Méjì là á wònìyàn; Bí ò jẹ́ ti yínyìn, a jẹ́ ti èébú. Gbogbo ẹyẹ kọ́ ló sì ṣe ń sùn lálẹ́. Gbogbo ìgbà tí ẹ̀nìyàn bá wọsọ olúmẹ̀yẹ kọ́ laráyé máa ń fẹ́ kọ́ yẹni. Àrokò ńlá ni ọmọ tó bẹ́tọ́ sí ọ lára pa fún ọ ti o ò mọ̀. Kò mọ̀ ṣéni tó le ríre tí ò ni ribi gín-ń-ginní rẹ̀ tọ̀ ọ́...
Ifa o si lodo Oba
Odo Oba
Tàánú-tàánu tí ológbò ń rìn sọdẹ eku ni à ń rìn ni Ìkọ̀lé ọ̀run. Èmi àti baba Amòye la jẹun tán, mo yó. Mo yó, mo ṣekùn wọnle; mo yó, mo ṣekùn bọnbọ. Mo fi ọkàn balẹ̀ jẹun ọ̀ún ni. Baba wọlé jáde. Jíjáde rẹ̀ yìí bà mi lẹ́ru gan-an ni. Ara mi ń sú gàn-in gàn-ìn. Ẹ̀rù sì ń yọ́ mi bà láìjẹ gbèṣè...
Iwoyi Ijebu, mo ti tanaa de
Ìwòyí Ìjẹ̀bú, mo ti tàná dé. Èpè kọ́, n ó máa nà án lẹ́fọ̀ ni. A lọ́mọdé ò mẹ̀là. Ó lóun mẹ̀làkátakàta. Bẹ́ẹ̀ ẹ̀lá kátakàta ni baba ẹ̀là. Dákun máà saájú mọ - risà o. Bí a bá ti ń pọn Mọ́gbè. Kò yẹ kí Mọ́gbè tún máa pọngbá. Bí o wà níbí di ẹgbẹ̀rún ọdún, a ò ni fi ìkan pe méjì fún ọ. Kí o wá padà si Ìkọ̀lé ayé. Ó tó gẹ́ẹ̀, aludùndún kì í dárin. ...
Ikole orun
Heaven
Fọ̀rànsínú lajá mi ń jẹ́; N ò n fi ọ̀rọ̀ eléyìí sinú. Tẹnumọ́ràn ni mo sọ ẹran mi. Ibi ọ̀rọ̀ ni mo wà; N ò tí ì lọ.
Kí Ọlọ́run má fi wá sí kọ̀rọ̀ ayé, ọ̀run náà mọ̀ ni kọ̀rọ̀; Bẹ́ẹ̀-kí-í-ṣe, a à ní bá bẹ́ẹ̀ lọ́wọ́ rẹ̀; Bẹ́ẹ̀-ni-i-ṣe ò sin í í fi bẹ́ẹ̀ sílẹ̀. Àtire àtìkà wa nìyí kò sí ọ̀ken tó gbé; A ó jèrè rẹ̀ láyé níbí. ...
Ó na mọ́lúbí àkọ́kọ́ si mi. Mo ranjú kankan mọ́ mọ́lúbi Ọ̀nà riri lẹ̀gbọ́n; Agbára làbúrò ènìyàn le lagbára kó máà rí ọ̀nà. Ọkùnrin Arẹwà ti mo ri lójú mọ́lúbi yìí rẹwà; ẹ̀gàn ni hẹ̀ẹ̀ẹ̀. Kò sẹ́ni tỌ́lọ́run ó ṣe fún; ó ṣe fájá; ó ṣe fẹ́ran; Ó ṣe fún kùkùté ẹ̀bá ọ̀nà; ó ṣe fún akúwárápá ó ń janra rẹ̀ mọ́lẹ̀. ...
Baba tún fa mọ́lúbi mìíràn yọ. N óò sọ ohun tí mo rí nibẹ̀ fún ọ. Mo ranjú kankan kan mọ́ dińgi ni. àwò-àìṣẹ́jú; Àwòyanusílẹ̀; Awòsílẹ̀kùn èrò. Oríṣìíríṣìí èrò ló ń gba ọkàn mi bí mo ti ń wo díńgí yìí lọ. Ìgbà mìíràn màá dájọ́. Ìgbà mìíràn màà pòṣé sààràsà; ìgbà mìíràn màá tú yẹ̀rì ètè; màá tújú ká. Ọ̀pọ̀ ìgbà ni mo sì ń yanu tán rẹ́rìn-ín. ...
Ẹni ti oríyà rí ni kó gbá àbúlé Ẹ̀san lọ. Kó yà ni apá ọ̀tún ní òpópó ìjìyà ẹ̀sẹ̀. Tó bá dé ibẹ̀, yóò ṣe ìdárò fálábiamọ. Ibi ti àwọn kan ti ń gbá adùn ní ikọ̀lé ọ̀run ni a tún ti rí àwọn kan tí ń gbá ìyà. Ibi tí àwọn kan ti ń gbá owó ni àwọn kan ti ǹ gbá òsi. ..
Bí wọn tí ń ṣe láyé náà ni wọn ń ṣe lọ́run. Ẹ̀rín ò yàtọ̀ tó fi délùú Òyìnbó. Wọ́n ń sún láyé; wọ́n ń sùn lọ́run. Wọ́n ń gbádùn láyé; wọn ń gbádùn lọ́run. Lẹ́yìn ọ̀pọ̀lọpọ̀ ẹ̀kọ́ tí mò tí rí kọ́ nÍkọ̀lé ọ̀run, oorun rá mi lọ lọ́wọ́ kan ni sáá. Mo wá ń fa oorun ọ̀ún fin-ìn bi igbà tí ẹ̀fọn bá mùjẹ̀. ...
S.M. Raji (2001), Ìkọ̀lé Ọ̀run Alafas Nigeria Company Ibadan. ISBN 978 32525 02, oju-iwe 1-73.
S.M. Raji
link title
John Augustus Otunba Payne
Awon Agbejoro Omo Yoruba
Àwọn Lọ́ọ́yà àkọ́kọ́ ní ilẹ̀ Nàìjíríà tí wọ́n jẹ́ ọmọ Yorùbá. A kọ ọdún tí wọ́n di looya sí òkè orúkọ wọn
O di looya ni 1880 Christopher Alexander Sapará Williams  Òun ni ọmọ Nàìjíríà tí ó kọ́kọ́ di Lọ́ọ́yà
O di loya ni 1892
O di looya ni 1900
O di looya ni 1905
O di looya ni 1909
O di looya ni 1910
Won di looya ni 1913
Won di looya n 1921
Won di looya ni 1922
Won di looya ni 1923
Won di looya ni 1924
Won di looya ni 1925
Won di looya ni 1926
Won di looya ni 1927
Won di looya ni 1928
Won di looya ni 1929
O di looya ni 1930
O di looya ni 1931
O di looya ni 1933
O di looya ni 1934
O di looya ni 1935
O di looya ni 1936
Won di looya ni 1940
Won di looya ni 1941
Won di looya ni 1942
O di looya ni 1944
Won di looya ni 1946
Won di looya ni 1947
Won di looya ni 1948
Won di looya ni 1949
Won di looya ni 1950
Won di looya ni 1952
Won di looya ni 1953
Won di looya ni 1954
Won di looya ni 1959
Lọ́yà àkọ́kọ́ ní ilẹ̀ Nàìjíríà tí ó jẹ́ ọmọ Nàìjíríà ni Williams  Alexander Sapara Williams. Ó di agbẹjọ́rò ní odún 1880.
Ọmọ Yorùbá  nì Májísíréètì kìíní ní ilẹ̀ Nàìjíríà tí ó jẹ́ ọmọ Nàìjíríà ni Sir Olumuyiwa Jibalaru. Ọdún 1938 ni ó di Majísíréètì yìí.
Sir Olumuyiwa Jibalaru ni ọmọ Nàìjíríà kìíní tí yoo di adájọ́ ilé-ẹjọ́ kóòtù gíga (High Court of Judge).
Ọmọ Yorùbá ni Ọmọ Nàìjíríà àkọ́kọ́ tí yóò di ‘Chief Justice’ ilẹ̀ Nàìjíríà ni Sir Adétòkunbọ̀ Adémọ́lá. Ọmọ Yorùbá ni Ọmọ-ọba Abẹ́òkúta ni.
Lọ́yà tí ó kọ́kọ́ gba ‘Senior Advocate of Nàìjíríà ‘Chief F.R.A. Williams. Ọmọ Yorùbá ni.
Lọ́yà obìnrìn àkọ́kọ́ tí ó jẹ́ ọmọ Nàìjíríà tí yóò di adájọ́ ilé ẹjọ́ àgbà (High Court Judge) ní ilẹ̀ Nàìjíríà ni Mrs Modupẹ Ọmọ-Ẹboh tí ó jẹ́ ọmọ Akingbẹhin. Ọmọ Yorùbá ni.
Lọ́yà obìnrìn àkọ́kọ́ tí ó jẹ́ ọmọ Nàìjíríà tí yóò di adájọ́ ilé ẹjọ́ àgbà (High Court Judge) ní ilẹ̀ Nàìjíríà ni Mrs Modupẹ Ọmọ-Ẹboh tí ó jẹ́ ọmọ Akingbẹhin. Ọmọ Yorùbá ni.
link title
Fàájì
Àwon Yorùbá jé eni tí ó féràn fáàjì dárá dara. Won a maa se ere idaraya bii Tita Ayo Olopon, Ere Ijakadi ati bee bee lo.
Kurt Waldheim
Kurt Josef Waldheim ti o je akowe agba fun United Nation Organisation (UNO) laarin odun 1972 - 1982 ti o si tun wa di Aare (president) Austria ni 1986 ku ni 14/6/2007 nigba ti o di omo odun mejidinlaaadorun-un (88).
Àwọn Ọ̀jọ̀gbọ́n nínú Èdè áti Lítíréṣọ̀ lédè Yorùbá
Yoruba Professors
Ojogbon Yoruba
Awon Ojogbon Onimo Ede Yoruba
Awon Ojogbon Onimo Litireso Yoruba
Michael Kearney
Michael Kearney Òun ni ó kéré jù láti gba oyè ní Yunifásítì. Ọmọ ọdún mẹ́fà àti oṣù méje ni ó jẹ́ nígbà tí ó wọ santa Rosa Junior College, California ní ilẹ̀ Amẹ́ríkà ní 1990. Ní ọdún 1994 ni ó gba oyè B.A. nínú Anthropology ní. University of South Alabama ní ilẹ̀ Amẹ́ríkà nígbà tí ó jẹ ọmọ ọdún mẹ́wàá àti oṣù mẹ́rin.
Lichtenstein Castle
Lichtenstein Castle
Legbee Honau ni Swabian Alb, Baden-Wurttemberg, Jẹ́mánì ni 'Castle' yii wa. Itumo oruko ti won n sapejuwe re yii ni ede Geesi ni 'light (cloured) stone', iyen ni okuta ti awo ara re ko po. Fun ekunrere alaye nipa 'castle' yii, wo link title
Odò Amasónì
Odo Amasonini odo to tobijulo lagbaye. Awon oniwadii kan ni ile Brazil ti so pe odo Amazon ni o gun ju ni agbaye. Teletele, odo Amazon ni a mo pe o ni omi ninu ju lo ni gbogbo agbaye ti o si je pe odo Nile ni o gun ju sugbon, awon oniwadii yii so pe Mismi ni ile Peru ni Amazon ti bere ati pe o gun ni iwon 6,800 km (4,250 miles) ni gba ti Nile si gun ni iwon 6,695 km.
Sunita Williams
Sunita Williams (ojoibi September 19, 1965) jẹ́ ajagun ojú omi ti ìlẹ̀ Amẹ́ríkà tí ó sì tún jẹ́ òṣìṣẹ́ NASA.
Shannon Lucid
Shannon Matilda Wells Lucid (ojoibi January 14, 1943) je asekemistrialaye ati Arinlofurufu fun NASA ara Amerika.
Kathryn Thornton
Kathryn Ryan Cordell Thornton (Ph.D.) (ojoibi August 17, 1952 in Montgomery, Alabama) je onimosayensi ati arinlofurufu tele fun NASA ara Amerika to ti lo wakati 975 ni ofurufu. Lowolowo ohun ni Igbakeji Olori Eko fun awon Eto Iparieko ni Ile-Eko Iseero ati Sayensi Alamulo ti University of Virginia.
Lẹ́yìn ọdún mẹ́ta
Leyin odun meta
Ohun t’ó bá gba ni lọ́jọ́ ogun
Òun l’ó yẹ ká wárí fún bíi gbanigbani
Ohun t’ó bá gba ni sìlẹ̀ lọ́jọ̀ ọ̀ràn
Òun ló yẹ ká sátọ̀ bíi olùgbèjà
Ṣéb’Olùfọ̀n ni kò jógun ó jà l’Ẹ́rìn
Ṣeb’Ájàlá Ṣàngó ni kò jógun ó kó Kòso
Àní ‘hun t’ó bá gba ni làá sin
Ṣùgbọ́n Òbìrí ayé ti yí bìrí
Ọmọ adáríhunrun ò níran olóore ...
Asiri alabosi
Bí abẹ́rẹ́ bí abẹ́rẹ́ là ń ṣèké
Ojo t’ó bá tọ́kọ́ rọ ni í pa ni
B’írọ́ bá fẹ́ k’ó máa báfẹ́fẹ́ siré
Òtìítọ́ ò ní gbé ‘ṣè t’ó sì dunra
Òtíìtọ́ kò ní sáré jù ‘gbín
Ibi t’írọ́ bá ṣubú sí l’òtíìtọ́ ó ti kì í mọ́lẹ̀
Ẹ má jẹ ń f’àkàwé gbàgbé alábòsí
Ẹ má jẹ ń sàròyé gbàgbé oníṣẹ́ ibi
Bàbá àlùsì tí mo fẹ sọ̀rọ̀ bá l’Obìnrin ti jàrábà
Wọn gba ṣòkòtò nídìí àgbààyà tán ...
Eyi fara, eyi foro
Ìran ajá kan kìí mọ baba t’ó bá wáyé
Ẹjọ́ ajá kọ́, ohun a dá májá ni
Ìran òbúkọ kì í m’ọkọ iyá rẹ̀
Itú ò lẹ́ṣẹ̀ rárá, kádàrá ìran wọn ni
Ọmọ adáríhunrun tí kò lólú ni wọn ń pè ní t’àlè
Baba alábẹ́ oró t’idìí Obìnrin jẹ lógún
B’óo bá ti r’ábo l’abẹ́ẹ̀ rẹ ń dide
Aya aláya lo wò lásán loò gbádùn
Ọjọ ọ̀kẹ́rẹ́ ti ń fọ epo...
Ìran ajá kan kì í mọ baba t’ó bá wáyé
Ẹjọ́ ajá kọ́, ohun a dá májá ni
Ìran òbúkọ kì í m’ọkọ ìyá rẹ̀
Itú ò lẹ́ṣẹ̀ ràrá, kádàrá ìran wọn ni
Ọmọ adáríhunrun tí kò lólú ni wọn ń pè ní t’àlè
Baba alábẹ́ oró t’ídìí Obìnrin jẹ lógún
B’óo bá ti r’ábo l’abẹ́ẹ̀ rẹ ń dide
Aye aláya lo wò lásán loò gbádùn
Ọjọ ọ̀kẹ́rẹ́ ti ń fọ epo
Epo rẹ̀ ò kún ‘kòkò kan ṣoṣo
Ọjọ́ t’ólógbò ti ń gbówùú arúgbó...
Gbogbo ẹní ṣẹ̀ṣẹ̀ dé
Ẹ kú ewu odò láì fara b’omi
Ẹ kú oríire
Ẹ kú àjàyè tẹ́ẹ mọ̀ ọ́n jà
Àlááfíà kọ́ lẹ wà bí?
Ará le tàbí kò le?
Ṣ’ẹ́ṣin ń joko koro koro
Ṣé bàbà rẹ̀ ò yéé mì làbà làbà?
Ede Yorùbá ti t’ámòójútó
Nítorí afárá ìjọ́sí ti yí padà
Afárá sì ti d’okinni ...
Mo dé ‘gbó mọláró
N ò róye ọba Aláró
Mo dé ‘gbó Màkẹfun
N ò róye Ọba Ẹlẹ́fun
Mo dé ‘gbó Màkosùn
N ò róye Ọba Afosùndárà.
Dọ̀dàani ni mo dé
Mo ní Múrítàlá ńkọ́
Ẹ jọ̀wọ̀, ẹ bá mi wọ́gàá àwa lọ
Ẹ bá ní wá Múrítàlá ọmọ Mọ̀nmọ́dù ...
Ọlátunjí Ọ́pédọ̀tun (2000), Àròfọ̀ Eléwì-odò Oníbonoje Press ISBN 978-145-069-X, oju-iwe 17-32.
Olatunji Opadotun
link title
Vilma Espin
Vilma Lucila Espín Guillois (tí a bí ní ọjọ́ keje oṣù kẹrin ọdún 1930 tí ó sì kú ní ọjọ́ kejìdínlógún oṣù kẹfà ọdún 2007) jẹ́ ọmọ ilẹ̀ Kuba bẹ́ẹ̀ sì ni ó tún jẹ́ ìyàwó Raul Kastro Ààrẹ ilẹ̀ Kuba. Ó kó ipa tí ó ṣe kókó nínú ìjà gbára ilé Cuba.