hotchpotch/miracl-hf-unified huggingface dataset:
Ọṣẹ
Ọṣẹohun èlò tí a ń lò láti fi fọ ohun tí ó bá ṣeé ṣe imọ́ tótó, gẹ́gẹ́ bí imọ́ tótó ara, aṣọ, ilẹ̀, abọ́ àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. Àwọn ohun èlò yí lè jẹ́ ohun tí a ń lò nínú ilé tàbí ní ìta, ilé tàbí ilé iṣẹ́.  Bí a bá lo ọṣẹ́ fún imọ́ tótó, ó ma ń yọ ìdọ̀tí òun ẹ̀gbin kúrò nínú ohun tí a bá fi ọṣẹ fọ̀ tàbí kí ó mú àdínkù bá irúfẹ́ ìdọ̀tí bẹ́ẹ̀.  A ma ń lo ọṣẹ fún imọ́ tótó pẹ̀lú ìrànọ́wọ́ omi, nítorí ọṣẹ nìkan kò ṣeé dá lò láti fi fe nkan. Láyé àtijọ́, ọṣẹ ìgbámú ni gbogbo ènìyàn mọ̀ tí wọ́n sì ń lò. Àmọ́ laye òde òní, ìmọ̀ ìjìnlẹ̀ ti jẹ́ kí á ma lo ọṣẹ olómi, àti ọṣẹ òníyẹ̀fun. Ọmọ ènìyàn ti ń lo ọṣẹ láti ayébáyé fún ìṣe ìmọ́ tótó àyíka òun ara wọn.
Àjàkálẹ̀ àrùn Nipha
Àjàkálẹ̀ àrùn Nipha jẹ́ àrùn kan tó jákè jáko ní kòkò àìfojúrí Nipha ń ṣokùfà rẹ̀. Àrùn yí ma ń fojú han lára ẹni tí ó ba ko nípa kí ẹni náà ó ní àìsàn Ibà,Ikọ́, Orí fífọ́, Àìlè mí Kanlẹ̀ àti Iye méjì Èyí tún lè mú kí alásìn yí ó dákú lọ gbọnrangandan.
Kòkòrò àrùn Nípha ni ó jẹ́ ọ̀kan nínú ẹbí kòkòrò tí Ẹnipafírọ́ọ́sì tí má ń gbe nínú ẹjẹ̀ ohun abẹ̀mí. Kòkòrò arùn àìfojúrí yí ni ó a lè kó nípa jíjẹ lalára èso tí ẹyẹ Àdán bá ti fẹnu bà. Ẹ̀wẹ̀, àrùn yí lè tàn kálẹ̀ láti ọ̀dọ̀ ọmọnìyàn sí ọmọnìyàn tàbi ẹranko sí eranko, bákan náà láti ọ̀dọ̀ ẹranko sí ènìyà àti ènìyàn sí ẹranko nígbà tí a bá ní ìfaragbà yálà èémí, ẹ̀jẹ̀, sínsín ẹni tí ó àrùn yí àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ . Ìṣèwádí àrùn yí lò m ń dá lè orí ììfiléde ìwádí tí ó bá jáde láti iyàrá ayàfiẹ̀wò jáde.
Títọ́jú aláìsàn tí ó ní àrùn Nipha ni pípèsè ìtọ́jú tó péye. Ní àsìkò ọdún 2018, kòì tíì sí Oògùn kan pàtó fún ìtọ́jú àrùn náà. Àmọ́, ṣíṣọ́ra-ẹni nípa sísúnmọ́ ẹyẹ àdán, Ẹlẹ́dẹ̀ àti kí a má jẹ dàbínù tútù ni ọ̀nà kan pàtàkì tí a fi lè ṣọ́ ara wa kúrò níbi ìkọlù àrùn náà. Àwọn tí wọ́n kò àrùn Nípa ni ọdún 2018 ń lọ sí nkan bí ọgọ́ta ó lè mẹ́wàá tí ìdá 75 nínú àwọn wọ̀nyí sì dèrò ọ̀run. Ní inú oṣù Karùn ún ọdú 2018, yí kan náà, àwọn .ẹ́tàdínlógún ni wọ́n gbèkuru jẹ lọ́wọ́ ẹbora ní Ìpínlẹ̀ Ke ra la ní orílẹ̀-èdè India.
Wọ́n kọ́kọ́ kẹ́fín sí àrùn yí ní ọdún 1988, nígbà tí ó bẹ́ sílẹ̀ ní orílẹ̀-èdè Malaysia, tí wọ́n sì àmúpamọ́ rẹ̀ ní ọdún 1999. .
Lẹ́yìn ọjọ́ mẹ́rìnlá tí aláìsàn bá ti lùgbàdì àrùn yí ni yóò ma bẹ̀rẹ̀ sí ní àìsàn Ibà, orí- fífọ́, ìṣe iyè méjì àti sise ségesège ọpọlọ aláìsàn náà. Àwọn àmì yí lè sun síwájú kí ó sì di ara wíwú, tí ó sì lè fa kí ọpọlọ ẹni náà ó pajúdé. Èyí ni àmì tó búrú jùlọ tí àrùn Nípa ń fún ni. Ẹ̀wẹ̀, aláìsà náà tún lè ma kojú ìṣòro níbi ọ̀rọ̀ sísọ, àti àwọ ibi kọ́lọ́fín ara. Àwọn aláìsàn tí wọ́n ní kòkòrò àrùn Nipha tí wọn kò lè má kanlẹ̀ ni wọ́n ní ànfàní àti kò àrùn náà bá èlò mìíràn kíá kíá.
Àwọn òṣìṣẹ́ ilé Ìwòsàn ni wọ́n ní wà ní ipò ewu jùlọ nítorí wípé àwọn ni wọ́n ń ṣètọ́jú àwọn aláìsàn fúndí èyí, ó ṣeé ṣe kí wọ́n tètè kò àrùn yí lára àwọn aláìsàn tí wọ́n ń tọ́jú. Ìdẹ́kun àjàkálẹ̀ àrùn Nipha ni ó ṣe pàtàkì jùlọ nígbà tí kò tíì sí Oògùn tí a lè fi dẹ́kun àrùn náà. Láti ṣe èyí, a gbọ́dọ̀ yálà fún jíjẹ àwọn èso èyíkéyí tí ẹyẹ bá ti jẹ, kí á yẹra fún sísúnmọ̀ àwọn ẹlẹ́dẹ̀ àti lílọ sí àyè tí àrùn yí bá ti wà. Kíkó àwọn ohun jíjẹ sínú àpò ìpamọ́ tí ó lè dáàbò bò àwọn ohun jíjẹ wa. Ṣíṣe ìfiléde nípa àjàkálẹ̀ àrùn yí kí a lè dẹ́kun ìtànkálẹ̀ rẹ̀.
Patrick Seubo Koshoni
Patrick Seubo Koshoni tàbí Patrick Sẹ́húbò Koshoni tí wọ́n bí ní Ọjọ́ kẹtàdínlógún oṣù kẹrin ọdún 1943 tí ó sìn kú ní ọjọ́ kẹẹ̀ẹ́dọ́gbọ̀n oṣù kìíní ọdún 2020 (April 17, 1943- 25 January, 2020) jẹ́ ajagun-fẹ̀yntì orí omi Nigerian Navy Vice Admiral, ọ̀gágun yányán Chief of Naval Staff àti mínísítà-ana fún ìlera nígbà ìṣèjọba ológun Ààrẹ Muhammadu Buhari. Nígbà ìṣèjọba rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí mínísítà-ana fún ètò ìlera, ó gbìyànjú láti ṣe ìdásẹ̀lé ètò Máàdámidófò lórí ìlera láìsí owó sísan kalẹ̀
Àtòjọ Orúkọ Àwọn Ikọ̀ Ẹgbẹ́ Agbábọ́ọ̀lù Jẹun Lórílẹ̀-èdè Nàìjíríà
Àwọn wọ̀nyí ni Àtòjọ Orúkọ Àwọn Ikọ̀ Ẹgbẹ́ Agbábọ́ọ̀lù Jẹun Lórílẹ̀-èdè Nàìjíríà Yankari Babes FC
Abia Warriors F.C.
Abia Warriors Football Club jẹ́ ikọ̀ ẹgbẹ́ agbábọ́ọ̀lù àfẹsẹ̀gbá jẹun lórílẹ̀ èdè Nàìjíríà tí wọ́n wà ní ìlú Umuahia, ní ìpínlẹ̀ Abia.
Lọ́dún 2005 sí ọdún 2010, "Orji Uzor Kalu FC" ni orúkọ tí wọ́n ń jẹ́. Wọ́n ṣe èyí láti bọlá fún Gómìnà ìpínlẹ̀ Abia nígbà náà Orji Uzor Kalu fún ìrànlọ́wọ́ àti akitiyan rẹ̀ tí wọ́n fi gba ìgbéga sí ikọ̀ Agbábọ́ọ̀lù Àgbábuta àgbà ti Nàìjíríà. Wọ́n padà sí orúkọ wọn àná lọ́dún 2010.
Wọ́n ní ìgbéga sì ìdíje Agbábọ́ọ̀lù àgbà ti Nàìjíríà fún ìgbà àkọ́kọ́ lọ́dún 2013 lẹ́yìn tí wọ́n pegedé nínú ikọ̀ adíje Àgbábuta ẹgbẹ́ agbábọ́ọ̀lù àfẹsẹ̀gbá kékeré.
Abiola Babes
Abiola Babes jẹ́ ikọ̀ ẹgbẹ́ agbábọ́ọ̀lù àfẹsẹ̀gbá jẹun nígbà kan rí, ní ìlú Abẹ́òkúta lórílẹ̀ èdè Nàìjíríà. Àgbà òṣèlú, olóògbé Bashorun Moshood K Abiola ní ó ni ín. Wọ́n gba ìgbéga sí ìdíje Àgbábuta Bọ́ọ̀lù Àfẹsẹ̀gbá tí orílẹ̀ èdè Nàìjíríà lọ́dún 1984.
Lodun 2000, àtúnṣe dé bá ikọ̀ ẹgbẹ́ agbábọ́ọ̀lù àfẹsẹ̀gbá náà, ṣùgbọ́n wọ́n gbé ààlè lé wọn lọ́dún 2001 nítorí ìṣòro àìlówó.  Their last game was in the 2001 Challenge Cup against NIPOST FC.
1983)
ABS F.C.
ABS F.C. tí àpèjá rẹ̀ ń Abubakar Bùkọ́lá Saraki FC jẹ́ ikọ̀ ẹgbẹ́ agbábọ́ọ̀lù àfẹsẹ̀gbá tí ó fìkàlẹ̀ sí ìlú [[Ìlọrin] lórílẹ̀-èdè [[Nàìjíríà]]. Wọ́n gba ìgbéga sí ìdíje Àgbábuta Bọ́ọ̀lù Àfẹsẹ̀gbá tí orílẹ̀ èdè Nàìjíríà sáà ìdíje tí 2009-2010. Wọ́n gbá ìdíje Àgbábuta bọ́ọ̀lù-àfẹsẹ̀gbá àkọ́kọ́ tí Nàìjíríà ní ìlú [[Ọ̀fà]] àti [[Bauchi]] nígbà tí àtúnṣe ń lọ lọ́wọ́ lórí gbọ̀ngàn ìdárayá tí ìpínlẹ̀ Kwara [[Kwara State Stadium]]. Ọdún 2011 ní [[Bukola Saraki|Bùkọ́lá Sàràkí]], tí ó jẹ́ Gómìnà Ìpínlẹ̀ Kwara nígbà náà ra ikọ̀ ẹgbẹ́ agbábọ́ọ̀lù àfẹsẹ̀gbá-jẹun yìí ní N250,000:00
Èyí ni ó sọ ikọ̀ ẹgbẹ́ agbábọ́ọ̀lù àfẹsẹ̀gbá yìí di àti [[JUTH F.C.]] di ikọ̀ ẹgbẹ́ agbábọ́ọ̀lù àfẹsẹ̀gbá tí kìí ṣe tí Ìjọba ìpínlẹ̀ kankan.
Lọ́dún 2011 ni wọ́n pàrọ̀ orúkọ ikọ̀ ẹgbẹ́ agbábọ́ọ̀lù àfẹsẹ̀gbá yìí kúrò ní Bukola Babes sí ABS (Abubakar Bukola Saraki) FC.
Abuja F.C.
Abuja FC jẹ́ ikọ̀ ẹgbẹ́ agbábọ́ọ̀lù àfẹsẹ̀gbá-jẹun lórílẹ̀ èdè Nàìjíríà, tí ó ń díje ni abala ìdíje Nigeria Nationwide League. Wọ́n dá ikọ̀ ẹgbẹ́ agbábọ́ọ̀lù àfẹsẹ̀gbá yìí sílẹ̀ ní ìpínlẹ̀ Kano, kí wọ́n tó darí rẹ̀ sí Olú ìlú Nàìjíríà, Àbújá. Wọ́n máa ń lo pápá ìṣeré Old Parade Ground gẹ́gẹ́ bí gbọ̀ngàn ìdíje nílé wọ́n.
Olùkọ́ èdè Faransé kan tí orúkọ rẹ ń jẹ́ Luc Lagouche ló dá ikọ̀ ẹgbẹ́ agbábọ́ọ̀lù àfẹsẹ̀gbá yìí sílẹ̀ lọ́dún 1998 nílé ẹ̀kọ́ èdè Faransé ní ìlú Kano. Buffalo FC ni orúkọ tí ó fún un ní ìbẹ̀rẹ̀ pẹ̀pẹ̀. Lẹ́yìn ọ̀pọ̀lọpọ̀ àṣeyọrí ikọ̀ ẹgbẹ́ agbábọ́ọ̀lù àfẹsẹ̀gbá yìí ni abala àwọn ìdíje Àgbábuta kéréje, Abuja FC gba ìgbéga sí abala ìdíje tó ga.
Buffalo FC dèrò olú ìlú Nàìjíríà, Àbújá lọ́dún 2006,wọ́n sìn yí orúkọ rẹ̀ padà sí Àbújá FC, lẹ́yìn tí ilé iṣẹ́ ìjọba àpapọ̀ tí ó ń gbógun ti ìwà ìkówó jẹ EFCC bẹ̀rẹ̀ sí ní ṣe onígbọ̀wọ́ fún wọn. Wọn gbìyànjú púpò nínú ìdíje abala tí wọ́n wà nígbà náà pẹ̀lú àmìn ìfẹ́ ẹ̀yẹ méjì léraléra (Federal Capital Territory Cups)
Àbújá FC gba ìgbéga sí ìdíje Àgbábuta bọ́ọ̀lù-àfẹsẹ̀gbá àgbà Nigeria Premier League nígbà tí wọ́n pegedé ni ipò kejì nínú ìdíje Àgbábuta bọ́ọ̀lù-àfẹsẹ̀gbá ipele kìíní Division 1A.
Àtòjọ Àwọn Olú-ìlú Àwọn Ìpínlẹ̀ Ní Nàìjíríà
Àwọn wọ̀nyí ni Àtòjọ Àwọn Olú-ìlú Àwọn Ìpínlẹ̀ Ní Nàìjíríà
Ronke Odusanya
Ronke Odusanya tí wọ́n bí ní ọjọ́ kẹta oṣù karùn-ún ọdún 1973 (3rd May 1973) jẹ́ gbajúmọ̀ òṣèrébìnrin sinimá àgbéléwò èdè Yorùbá, ọmọ bíbí ìpínlẹ̀ Ògùn lórílẹ̀ èdè Nàìjíríà, film producer and stage performer.
Wọ́n bí Rónkẹ́ ní ọjọ́ kẹta oṣù karùn-ún ọdún 1973, (3rd May 1973) ní Ìpínlẹ̀ Ògùn lórílẹ̀ èdè Nàìjíríà. Ó kàwé ní St. Benedict Nursery & Primary School àti Federal Government Girls College, Akure. Rónkẹ́ tún tẹ̀síwájú nínú ẹ̀kọ́ ní Ifáfitì Ọlábísí Ọnàbáńjọ, níbi tí ó ti gba ìwé-ẹri nínú ìmọ̀ Iṣẹ́ Ìròyìn.
Rónkẹ́ Òdúsànyà bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ sinimá àgbéléwò nígbà tí ó wà ní ọmọ ọdún mẹ́rìndínlógún, lẹ́yìn tí ó kàwé gbàwé ẹ̀rí. Wọ́n fún un ní Flakky Idi Dowo gẹ́gẹ́ bí orúkọ ìnagijẹ lágbo àwọn òṣèré sinimá àgbéléwò lẹ́yìn tí ó kópa nínú sinimá àgbéléwò kan tí Fathia Balogun kọ, tí àkọ́lé rẹ̀ ń jẹ́ "Folúkẹ́" lọ́dún 2006. Lẹ́yìn èyí, Rónkẹ́ kópa nínú sinimá àgbéléwò kan tí Adébáyọ̀ Sàlámì, tí gbogbo ènìyàn mọ̀ sí Ọ̀gá Bello kọ, tí àkọ́lé rẹ̀ ń jẹ́ "Kerikeri". Lọ́dún 2001 ni ó kọ́kọ́ kópa gẹ́gẹ́ bí òṣèré Nollywood, nínú sinimá àgbéléwò kan tí àkọ́lé rẹ̀ ń jẹ́ "Baba Ologba". Lẹ́yìn ìgbà náà, ó ti kópa nínú ẹgbẹlẹmùkú sinimá àgbéléwò, lára wọn ni ""Jenifa" níbi tí ó ti kópa gẹ́gẹ́ bí "Becky", "Twisted", àti "A Girl's Note", àti àwọn sinimá-àgbéléwò mìíràn. Lọ́dún 2017, wọ́n yàn án gẹ́gẹ́ bí òṣèrébìnrin tí ó dára jù gẹ́gẹ́ bí olú-ẹ̀dá ìtàn nínú sinimá àgbéléwò èdè Yorùbá, fún ipa tí ó kó nínú sinimá àgbéléwò tí àkọ́lé rẹ̀ ń jẹ́ "Àìlátúnṣe".
Roman Polanski
Roman Polanski (ojoibi Ọjọ́ 18 Oṣù Kẹjọ, 1933) oludari filmu Faranse
Solomon Ọlámilékan Adéọlá
Solomon Ọlámilékan Adéọlá tí orúkọ ìnagijẹ rẹ̀ ń jẹ́ Yáyì ni wọ́n bí ní Ọjọ́ kẹwàá oṣù kẹwàá ọdún 1969 (August 10, 1969), jẹ́ Onímọ̀ Ìṣirò àti Aṣòfin-àgbà nílé ìgbìmọ̀ aṣòfin orílẹ̀ èdè Nàìjíríà tí ó ń ṣojú apá ìwọ̀ oòrùn Ìpínlẹ̀ Èkó. Ó ti fìgbà kan jẹ́ ọmọ Ilé Ìgbìmọ̀ Aṣojú-ṣòfin Orílẹ̀ èdè Nàìjíríà kí ó tó di Sínétọ̀. Ó jẹ́ ọmọ ẹgbẹ́ Association of Accounting Technicians (AAT).
Joaquin Phoenix
Joaquin Rafael Phoenix (; né Bottom; tí wọ́n bí ní Ọjọ́ kejìdínlọ́gbọ̀n oṣù kẹwàá ọdún 1984 (October 28, 1974) jẹ́ gbajúmọ̀ òṣèré sinimá àgbéléwò àti olóòtú ọmọ bíbí orílẹ̀ èdè Amẹ́ríkà Ó ti gba ẹgbẹlẹmùkú àmìn ẹ̀yẹ nínú iṣẹ́ rẹ̀, pàápàá jùlọ àmìn ẹ̀yẹ BAFTA Award, a Grammy Award, Golden Globe Awards méjì, Screen Actors Guild Award, wọ́n sìn yàn án fún àmìn ẹ̀yẹ Academy Awards nígbà mẹ́rin.
Phoenix bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ òṣèré sinimá àgbéléwò lórí ẹ̀rọ tẹlifíṣàn pẹ̀lú àwọn ẹ̀gbọ́n rẹ̀, River àti Summer. Ipa gbòógì àkọ́kọ́ rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí òṣèré sinimá ni nínú sinimá "SpaceCamp" lọ́dún (1986). Ní àkókò náà, ó sọ ara rẹ̀ ní Leaf Phoenix. Nígbà tí ó ṣe fẹ̀ẹ̀rẹ̀, ó tún lọ ṣe ìyípadà sí orúkọ àbísọ rẹ̀. Ó sìn gba lámèyítọ́ tó dára nínú sinimá aláwàdà rẹ̀, tí àkọ́lé rẹ̀ ń jẹ́ "To Die For" lọ́dún (1995) àti sinimá mìíràn tí àkọ́lé rẹ̀ ń jẹ́ "Quills" lọ́dún (2000). Ó bẹ̀rẹ̀ sí ní gbajúmọ̀ si nígbà tí ó kópa gẹ́gẹ́ bí ẹ̀dá ìtàn tí wọ́n pè ní Commodus nínú sinimá tí àkọ́lé rẹ̀ ń jẹ́ "Gladiator" lọ́dún (2000), ó gba àmìn ẹ̀yẹ Academy Award for Best Supporting Actor fún sinimá yìí. Bẹ́ẹ̀ náà wọ́n yàn án fún àmìn ẹ̀yẹ Best Actor fún ipa tó kó gẹ́gẹ́ bí ẹ̀dá ìtàn olórin Johnny Cash nínú "Walk the Line" lọ́dún (2005), ọ̀mùtí ajagun fẹ̀hìntì nínú sinimá "The Master" lọ́dún (2012), nínú èyí tí ó ti gba àmìn ẹ̀yẹ ti Volpi Cup for Best Actor, àti the title character ní "Joker" lọ́dún (2019). Àwọn fíìmù rẹ̀ mìíràn ni; "Signs" (2002) àti "The Village" (2004), gbajúmọ̀ sinimá nì "Hotel Rwanda" lọ́dún (2004), sinimá olólùfẹ́ "Her" lọ́dún (2013), "Inherent Vice" lọ́dún (2014), àti "You Were Never Really Here" lọ́dún (2017), èyí tí ó fi gba àmìn ẹ̀yẹ Cannes Film Festival Award for Best Actor.
Phoenix máa ń ṣiṣẹ́ olóòtú, olùdarí sinimá àgbéléwò àti tẹlifíṣàn. Ó sìn gba àmìn ẹ̀yẹ Grammy Award for Best Compilation Soundtrack for Visual Media lórí "Walk the Line".
Àtòjọ Àwọn Orílẹ̀-èdè Áfíríkà Nípa Bi Wọ́n Ṣe Pọ̀ Tó Níye
Èyí ni Àtòjọ Àwọn Orílẹ̀-èdè Àfíríkà Nípa Bí Wọ́n Ṣe Pọ̀ Tó Níye, a kọ èyí sílẹ̀ nípa lílo ìwòye iye ènìyàn tí ó wà lórílẹ̀ èdè kọ̀ọ̀kan pẹ̀lú Ìtọ́kasí ètò ìkànìyàn tí wọ́n ṣe lẹ́yìn lórílẹ̀ èdè kọ̀ọ̀kan. Láìsí àní-àní, ilẹ̀ Áfíríkà ṣì ní ilẹ̀ tí ó ń dàgbà jùlọ níye ènìyàn ní gbogbo àgbáyé lẹ́yìn ilẹ̀ Asia. Ìdá ọgọ́ta (60%) àwọn ènìyàn Áfíríkà ní wọ́n wà ní ọmọ ọjọ́ orí mẹ́ẹ̀ẹ́dọ́gbọ̀n tàbí kéré sí iye ọjọ́ orí yẹn sí ọjọ́ orí wọn, èyí wá mú kí ṣíṣe àtẹ ìdàgbàsókè iye ènìyàn tí ó wà lórílẹ̀ èdè kọ̀ọ̀kan dá lé bí ètò ìṣèjọba àti ìdàgbàsókè ètò ọ̀rọ̀-ajé ṣe ṣe pàtàkì tó.
Àrùn Kòkòrò jẹjẹrẹ
Àrùn kòkòrò jẹjẹrẹ jẹ́ àkójọpọ̀ àrùn tí ó kódà je pọ̀ tí wọ́n sì ń dàgbà lọ́nà àtiọ́ nínú apá ibìkan nínú ara tí ó sì lánfàní láti tan ká gbogbo oríkèríkè ara tó kù.. Àrùn jẹjẹrẹ yàtọ̀ sí benign tumor, èyí tí kìí tan ká ara. Lára àwọn ọ̀nà tí a lè gbà mọ̀ wípé a ní àrùn kòkòrò yí ni kí apá ibi kan ó wú, kí ó pupa, kí ó sì lè gbàgìdì, kí ẹ̀jẹ̀ ó ma ya láì dúro, ikọ́ ẹ̀gbẹ, kí ènìyàn ó dé dé ma re láì nídí àti kí ìyàtọ̀ ó dé bá bí eniyan ṣe ń ṣègbọ̀nsẹ̀. Àwọn tí a kà sílẹ̀ yí ń tọ́ka sí níní àrùn kòkòjẹjẹrẹ, àwọn àmì mìíràn náà tún lè sọni yànọ̀ sí àwọn wọ̀nyí. Over 100 types of cancers affect humans.
Lára àwọn ohun tí ó ń fa ni   Àwọn ohun tí ó ń ṣokùnfà àrùn yí mìíràn ni Kàkà àìsàn mìíràn.
Àtòjọ Àwọn Orílẹ̀-èdè Nílẹ̀ Asia Nípa Àgbègbè Wọn
Lábẹ́ yìí Àtòjọ Àwọn Orílẹ̀-èdè Nílẹ̀ Asia Nípa Àgbègbè Wọn ní àtò álúfábẹ́ẹ̀tì. Àpapọ̀ ìwọ̀n nípa ìbú àti Òró ilẹ̀ Éṣíà jẹ́ 44,579,000 km².Àkíyèsí: Àwọn kan nínú àwọn orílẹ̀ èdè yìí jẹ́ orílẹ̀ tí wọ́n wọnú ilẹ̀ mìíràn, tàbí tàn ká sí ilẹ̀ mìíràn yàtọ̀ sí Éṣíà. Àwọn wọ̀nyí ni a fi àmìn ìràwọ̀ (*) yìí fi ṣàfihàn wọn.
Ìfètò sọ́mọ bíbí
Ìfètò sọ́mọ bíbí ni a lè pe ní ìlànà ìdánilẹ́kọ̀ọ́ tí ó ní ṣe pẹ̀lú bí a ṣe lè pinu lórí iye ọmọ tí ó bá wuni láti bí, láì kò sí ìjẹni nípa lórí bí a ṣe lè fi àsìkò sí àárín àwọn ọmọ tí a fẹ́ bí náà lọ́nà tí kò ní pa wá lára, yálà ní Oògùn lílò, ìgbé ayé tí ó dára nínú àwùjọ fún ẹnì kọ̀ọ̀kan ni àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ . Ètò ìlànà ìfètò sọ́ọ́mọ bíbí tún dá lórí pípinu lórí bóyá kí obìnrin ó me iye ọmọ tí ó bá fẹ́ bí kí ó sì fi àsìkò sí àárín wọn, tàbí kí ó pinu lá má tilẹ̀ dábàá àti bímọ kankan rárá láyé rẹ̀, tàbí kí ó fi aye sílẹ̀ fún ọmọ bíbí nínú ònkà ọjọ́ ayé rẹ̀ tí ó fẹ́ fi bímọ. Àwọn ìpinu tí a ká sókè yí ni àyípadà ma ń dé bá látàrí àwọn kókó bí :  Tí lọ́kọ-láyà bá sì wà nípò àti bímọ, tí wọ́n sì ti ní àwọn ọmọ nílẹ̀ rẹpẹtẹ, àmọ́ ayé sì tún wà láti bímọ si, ayé wà fún wọn láti lo oògùn tí wọ́n lè fi fètò sọ́mọ bíbí wọn, tàbí kí wọ́n lo àwọn ọ̀nà mìíràn láti fi fètò sọ́mọ bíbí wọn pẹ̀lú. Àwọn ìlànà míràn ni ìkẹ́kọ̀ọ́ nípa ìbálòpọ̀ , Ìdáàbòbò àbójútó àwọn àrùn ìbálòpọ̀ ọlọ́kan ò jọ̀kan. ìdánilẹ́kọ̀ọ́ ṣáájú kí obìnrin tó lóyún,àti àbójútó Oyún.
Oyún ṣíṣẹ́ kìí ṣe dandan la lára ìlànà ìfètò sọ́mọ bíbí, lóòtọ́, oògùn lílò àti àwọn ìlànà míràn ti a ti la kalẹ̀ ma ń dènà kí obìnrin ṣẹ́yún. Family planning, as defined by the United Nations and the World Health Organization, encompasses services leading up to conception. Abortion is not considered a component of family planning,  Pupọ̀ nínú àwọn obìnrin tí wọ́n ń lo oògùn láti fi de na oyún ni wọ́n ń ṣe ìfètò sọ́mọ bíbí. Àwọn bí wúndíá, ọ̀dọ́mọ bìnrin tí kò tíì lọ́kọ, àwọn lọ́kọ-láyà tí wọ́n fẹ́ ṣiṣẹ́ lówó lọ́eọ́ kí wọ́n tó bímọ, àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ.
Rọ́bà Ìdáàbòbò
Rọ́bà Ìdáàbòbò jẹ́ ohun èlò kan tí a lè fi dènà oyún àbadì, àìsàn, àrùn àti ìfara-káṣá tí ó lè ṣàkóbá fún àgọ́ ara ọkùnrin tàbí obìnrin nípasẹ̀ Ìbálòpọ̀ lásìkò tí a bá ń ní ìbòpọ̀ lọ́wọ́ tàbí lẹ́yì ìbálòpọ̀ ọ̀hún. (STI). Tọkùnrin tobìnrin ni wọ́n ní rọ́bà ìdáàbòbò tiwọn.  Ìwádi fi yéni wípé ó kéré tán ìdá méjì obìnrin ni wọ́n ma ń lóyún lọ́dún, nígbà tí ìdáná méjìdínlógún %18 l ó ma ń lóyún lọ́dún nígbà tí ọkọ wọn tàbí olólùfẹ́ wọn bá lo rọ́bà Ìdáàbòbò. With typical use the rate of pregnancy is 18% per-year. Lílo rọ́bà Ìdáàbòbò ti mú àdínkù bá kíkó àrùn àtọ̀sí, àrùn Eèdì àti àwọn mìíràn jọjọ.
Ìbálòpọ̀
Ìbálòpọ̀ tàbí Iyàrá ẹni lòpọ̀)  Jẹ́ gbólóhùn kan tí ó ń tọ́ka sí ìdàpọ̀, ìwọ̀nú-bọ̀nú akọ àti abo (ọkùnrin àti obìnrin), nípa kí akọ ó ki nkan ọmọkùnrin rẹ̀ bọ inú ojú nkan ọmọbìrin abo yálà léte àti ṣòwò ọmọ ni tàbí fi ṣeré lákọ-lábo tàbí méjèèjì This is also known as vaginal intercourse or vaginal sex.  Lára àwọn ọ̀nà míràn tí ènìyàn lè gbà ní àṣepọ́ ni: Àmọ́ irúfẹ́ àwọn ọ̀nà ìbálòpọ̀ tí a kà sílẹ̀ yí kò bá ìlànà àṣà Yorùbá mu yàtọ̀ sí kí á bára ẹni lò pọ̀ láti ojú ara, èyí tí ó tọ̀nà jùlọ.
Fùrọ̀ / Ihò ìdí
Fùrọ̀ túmọ̀ sí ihò róbótó tí jásínú tí ó wà ní ẹ̀gbẹ́ àpò-àjẹsí ẹranko tàbí tènìyàn, tí ó sì já sóde tí ó ń ṣiṣẹ́ fún yíya tàbí ṣíṣe igbáọ̀nsẹ̀ àwọn ohun burúkú tí kò wúlò fún ara mọ́ tó wà ní àgbàọ́ ara.
Jídé Ògúnsànyà
ni wọ́n bí ní ọjọ́ Kẹrìndínlógún oṣù Kẹrin jẹ́ oníṣòwò, ìlú bá ní tajà, aláṣe àti olùdarí búlọ́ọ́gì Ògbóngẹ́ ti orí ẹ̀rọ alátagbà níb i tí ó ti ń dá àwọn ènì😨 nípà bí a ṣe lè lówó-jèrè.
Gozel Green
Gozel Green jẹ́ ilé iṣẹ́ ìránṣọ ti  àwọn obìnrin ìgbàlódé tí àwọn ìbejì tí orúkọ wọn ń jẹ́ Sylvia Enekwe àti Olivia Okoji dá sílẹ̀ ní ọdún 2012, ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Wọ́n bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ ìránṣọ ti ìgbàládé yí pẹ̀lú ìwúrí ará ọ̀tun láti ọ̀dọ̀ Ìyá tó bí wọn lọ́mọ tí òun náà jẹ́ aránṣọ jẹun. Pupọ̀ nínú aṣọ tí àwọn ìbejì yí ń ran ni ó ma ń sè ìtàn kan tàbí òmíràn.
Rose Odika
Rose Odika jẹ́ gbajúmọ̀ òṣèrébìnrin sinimá àgbéléwò àti oníṣòwò ọmọ bíbí ìpínlẹ̀ Delta lorílẹ̀-èdè Nàìjíríà ṣùgbọ́n tí àwọn òbí rẹ̀ bí sí ìlú Ìbàdàn ní ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́. Ó bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ tíátà lọ́dún 1988. Ó ti tó ọgbọ̀n (30) tí ó ti ń ṣiṣẹ́ sinimá-àgbéléwò lédè Yorùbá. Òun ni Gómìnà ẹgbẹ́ tíátà tí wọ́n ń pè ní Theater Arts and Motion Pictures Practitioners Association of Nigeria (TAMPAN) tí èka ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́.
Waaris
Waaris tí ìtumò rẹ̀ lédè Yorùbá jẹ́ "Àrólé" ni eré sinimá onípele aládùn lédè Hindu láti orílẹ̀ èdè Indian tí wọ́n gbé jáde lọ́dún 2016, tí wọ́n máa ń ṣe àfihàn rẹ̀ lórí ẹ̀rọ tẹlifíṣàn. Àwọn olórin Nooran Sisters ti kọrin nípa àkọ́lé eré yìí. Gẹ́gẹ́ bí ìṣe àwọn Bacha posh, Olú-ẹ̀dá ìtàn eré yìí, Arti Singh àti Sania Touqueer tí ó tún kópa pàtàkì gẹ́gẹ́ bí ẹ̀dá ìtàn nínú eré yìí. Àwọn tí wọ́n tún kópa pàtàkì gẹ́gẹ́ bí ẹ̀dá-ìtàn nínú Waaris ni; Anand Suryavanshi, Akshay Dogra, Swati Bajpai
Fúrá
Fúrá jẹ́ ónjẹ́ tí a fi ọkà bàbà àti àwọn èròjà míràn ṣe tí ọ́ wọ́pọ̀ láàrín àwọn ẹ̀yà Fúlàní àti Hausa ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà àti Niger. Àwọn Fúlàní ni wọ́n ni ẹ̀yà ónjẹ ìbílẹ̀ yí. Wọ́n sì ma ń ṣe Fúrá dà nunù pẹ̀lú lílọ àgbàdo tàbí ọkà bàbà tí wọn yóò sì fi wa ra tí wọ́ fún láti ara màlúù pòó pọ̀ fún mi mu.
Lẹ́tà gbẹ̀fẹ̀
Lẹ́tà gbẹ̀fẹ̀ ni irúfẹ́ lẹ́tà tí a ma ń ká sí àwọn ará, ẹbí, ọ̀rẹ́ àti iyèkan ẹni. Ìdí tí wọ́n fi pe lẹ́tà yí ní gbẹ̀fẹ̀ ni wípé àyè gbà wá gidi-gidi láti dá àpárá, ṣẹ̀fẹ̀, ṣòfófó àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ nítorí ẹni tí a ń ke lẹ́tà náà sí jẹ́ a mọ̀ tẹ́lẹ̀ tí a sì ma ń bá ṣàwàdà. Ohun anọ́kọ́ tí ó ṣe pàtàkì nínú lẹ́tà èyíkéyí tí a bá fẹ́ kọ ni   Ìlànà Olóòró
Ìlànà Oníbú
Amọ́ ṣá, ìlànà Olóòró ni àwọn ènìyàn fẹ́ràn jùlọ. Lẹ́yìn àdírẹ́sì ni ó kan Ìkíni. Àpẹẹrẹ: "Ìyá mi ọ̀wọ́n, Àbúrò mi àtàtà, Ọ̀rẹ́ mi ọ̀wọ́n" àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. Lẹ́yìn Ìkíni ni ó kan Ìfáàrà. Èyí lè gba ọ̀nà oríṣiríṣi wá bí ònkọ lẹ́tà bá ṣe fẹ́. Yálà ó fẹ́ pilẹ̀ lẹ́tà kíkọ ni tàbí ó fẹ́ fèsì sí lẹ́tà tí àwọn ènìyàn rẹ̀ kọ si bóyá látòkèrè ni tàbí nítòsí. Àpẹẹrẹ Ìfáàrà:
"Bàbá mi ọ̀wọ́n, inú mi dun láti kọ iwé yí sí yín, mo sì mọ́ wípé ayọ̀ àti àláfíà ni yóò ba yin gẹ́gẹ́ bí èmi náà ṣe wà? Ṣe dáadáa ni gbogbo ilé wà, àwọn àbúrò mi ń kọ́; ṣálàfíà ni wọ́n wà? Èyí ni bí ònkọ lẹ́tà gbẹ̀fẹ́ bá fẹ́ pilẹ̀ lẹ́tà kíkọ.
Bí ònkọ lẹ́tà bá fẹ́ fèsì sí lẹ́tà tí ó ti rí gbà, yóò gbe kalẹ̀ bayi:
"Ìyá mi àtàtà, ṣe àlááfiá ni? Inú mi dun láti fèsì sí lẹ́tà tí ẹ ke sí mi ní ọjọ́ Kejì oṣù Kẹri, ọdún 2017 lórí owó ilé-ẹ̀kọ́ mi tí ẹ fi ránṣẹ́ sí mi"
Lẹ́yin èyí,ònkà lẹ́tà yóò sè gbogbo ohun tí ó bá fẹ́ sọ, tàbí ṣàlàyé sínú lẹ́tà rẹ̀ láàrín ola mẹ́ta sí mẹ́rin. Láti Ìfáàrà sí ibi tí ó pin sí ni àárín lẹ́tà
Lẹ́yìn èyí ni olùkọ lẹ́tà yóò ṣe ìkádí lẹ́tà rẹ̀ pẹ̀lú "Emi ni ọmọ yin tòótọ́ tàbí Temi ni ti yin ní tótóọ́, àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. Àsùnmọ́.
Lẹ́tà Àìgbẹ̀fẹ̀
Lẹ́tà àìgbẹ̀fẹ̀ ni oríṣi lẹ́tà kejì tí a ma ń kọ sí àwọn ènìyàn tí wọ́n ń ṣiṣẹ́ ní ilé iṣẹ́ àdáni tàbí ti ìjọba, yálà nígbà tí a bá ń wáṣẹ́ tàbí fẹ́ gba ohun kan tàbí òmíràn ní ọwọ́ irúfẹ́ ènìyàn bẹ́ẹ̀. Ó fi han wípé irúfẹ́ ènìyàn yí kò ní ra ye láti ma ka ìtàn tàbí ka yẹ̀yẹ́ tàbí àwàdà èyíkéyí, nítorí iṣẹ́ wọ́n pọ̀ ju àwọn nka wọ̀nyí lọ. Fúndí èyí ṣókí lọbẹ̀ oge lọ̀rọ̀ inú lẹ́tà yí. . Àwọn ènìyàn yí lè jẹ́ Ọ̀gá àgbà, Olóòtú àgbà, ọ́gá Ọlọ́pá, Gómìnà, Ààrẹ orílẹ̀-èdè àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ.  Àdírẹ́sì mèjì èyíọ̀kan la pa ọ̀tún, ọ̀kan lósì. Èyí tí yóò wà ní apá ọ̀tún yóò jẹ́ ti olùkọ lẹ́tà, tí èyí tí yòó wà ní apá òsì yóò jẹ́ àdírẹ́sì ẹni tí ó fẹ́ gba lẹtà ká. Àpẹẹrẹ:
Lẹ́yìn Ìfáàrà ni olùkọ lẹ́ta yóò sè bí ó ti jẹ́ tí yóò sì ṣàlàyé ohun tí ó torí rẹ̀ kọ lẹ́tà náà ní ṣókí. Lẹ́yìn èyí ni ó kan ìkádí tí ó dúro fún opin lẹ́tà rẹ̀. Oní lẹ́tà yóò kádí rẹ̀ báyí: Yóò wá sign sí abẹ́ orúkọ rẹ̀.  Lẹ́tà àìgbẹ̀fẹ̀ ní àdírẹ́sì méjì", àdírẹ́sì Olóòró ni a gbọ́dò lò"'. Gbogbo ìparí ọ̀rọ̀ nínú àdírẹ́sì ni ó gbọ́dọ̀ àwọn àmì ìdánu dúro diẹ̀ àti ìdáná-dúro pátá pátá. Ìfáàrà tí ó ń tọ́ka ohun tí a fẹ́ kí wọ́n ṣe fún wa gbọdọ̀ dá dúro.
Sílábọ́ọ́sì
Sílábọ́ọ́sì (; jẹ́ ìlapa-èrò iṣẹ́ ) tàbí àkóónú kókó iṣẹ́ inú ètò ẹ̀kọ́ kan tí a fẹ́ fi kọ́ àwọn akẹ́kọ̀ọ́. Kéré àti jẹ́ kí olùkọ ó ní ìkápá lórí ohun tí ó fẹ́ kọ́, kí àwọn akẹ́kọ̀ọ́ náà ó sìn lè gbaradi fún kókó ẹ̀kọ́ tó kan kí Won lè ṣe àṣeyege kẹ́yìn ẹ̀kọ́ náà.
Kọ̀ríkúlọ́ọ̀mù
Nínú ètòẹ̀kọ́, Kọ̀ríkúlọ́ọ̀mù ni ó túmọ̀ sí pààpin kókó ètò-ẹ̀kọ́ nínú ìlànà ikọ́ni. Ó tún lè jẹ́ àgbékalẹ̀ pàtó tí ó dá lé ìrírí àti òye àwọn akẹ́kọ̀ọ́ fún ìkọ́ni tààrà.. Kọ̀ríkúlọ́ọ̀mù ma ń kó kókó iṣẹ́, ohun èlò ìkẹ́kọ́ àti ọ̀nà ìṣe ìgbéléwọ̀n fún ètò ìkẹ́kọ̀ọ́ náà.
Àgbékalẹ̀ Ẹ̀kọ́
Àgbékalẹ̀ Ẹ̀kọ́ ni ó dá lè ìfọ́sí wẹ́wẹ́ ìlapa èrò olùkọ tí ol ùkọ́ ti pèsè kalẹ̀ ní kíkùn lórí ìgbékalẹ̀ bí ẹ̀kọ́ yóò ṣe ye àwọn akẹ́kọ̀ọ́ nínú iyàrá ìkẹ́kọ́. Ẹ̀wẹ̀, ojojúmọ́ ni olùkọọ́ gbọdọ̀ ma kọ ìlapa èrò ẹ̀kọ́ fún àsìkò ìkẹ́kọ́ kọ̀ọ̀kan ṣáájú kí ó tó wọ iyàrá ìkẹ́kọ̀ọ́. Èyí yóò mú kí ẹ̀kọ́ ó ye àwọn akẹ́kọ̀ọ́ lásìkò ìdánilẹ́kọ̀ọ́ wọn. Àgbékalẹ̀ ẹ̀kọ́ ma ń dá lè orí nkan mẹ́ta. Àgbékalẹ̀ ẹ̀kọ́ yí ni yóò ran olùkọ lọ́wọ́ láti ṣe àṣeyọrí lórí ètò ìkọ́ni rẹ̀ gbogbo. A  Nínú ẹ̀kọ́ èdè Yorùbá a ó ṣe àgbékalẹ̀ ẹ̀kọ́ wa báyí :
Nígbà tí Olùkọ yóò bá fi ṣe gbogbo ìwọ̀n yí Ogójì ìṣẹ́jú àt àbọ̀ yóò ti re kọjá. Àgbékalẹ̀ ẹ̀kọ́ gbọ́dọ̀ wà ní ìbámu pẹ̀lú àlàklẹ̀ ètò Sílábọ́ọ́sì àti Kọ̀ríkúlọ́ọ̀mù.
Orin-ìyìn orílẹ̀-èdè Nàìjíríà Lédè Yorùbá
Wọ́n gba orin-ìyìn orílẹ̀ èdè Nàìjíríà tí àkọ́lé rẹ̀ ń jẹ́ "Arise O Compatriots" tí ìtumọ̀ lédè Yorùbá jẹ́ "Ẹ dìde Ẹ̀yin Ará" wọlé gẹ́gẹ́ bí orin-ìyìn orílẹ̀ èdè náà lọ́dún 1978, tí wọ́n sìn fi í rọ́pò orin ìyìn àtijọ́ tí àkọ́lé rẹ̀ ń jẹ́ "Nigeria, We Hail Thee", tí ìtumò rẹ̀ lédè Yorùbá jẹ́ "Nàìjíríà, Ayìn Ọ́"  It was adopted in 1978 and replaced the previous national anthem, "Nigeria, We Hail Thee".
Ohùn orin-ìyìn jẹ́ àpapọ̀ ọ̀rọ̀ àti awẹ́-gbólóhùn tí wọ́n pò pọ́ láti márùn-ún àwọn orin ìyìn orílẹ̀ èdè Nàìjíríà tí wọ́n fi díje àpapọ̀ lórílẹ̀ èdè Nàìjíríà. Ẹgbẹ́ akọrin àwọn Ọ̀lọ́pàá lábẹ́ ìṣàkóso Benedict E. Odiase ni wọ́n pawọ́n pọ̀ tí wọ́n sọ ọ́ di Orin-ìyìn orílẹ̀ èdè Nàìjíríà tí à ń kọ́ báyìí. Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé abala méjì ni Orin-ìyìn yìí wà, abala àkọ́kọ́ ni wọ́n sáàbà máa ń kọ, ṣùgbọ́n nígbà mìíràn ẹ̀wẹ̀, wọ́n máa ń kọ abala kejì gẹ́gẹ́ bí "Orin Ìwúre fún Nàìjíríà" ní àwọn ayẹyẹ mìíràn.
Àjọ̀dún Fanti Ní Ìpínlẹ̀ Èkó
Àjọ̀dún Fanti Ní Ìpínlẹ̀ Èkó tí wọ́n tún máa ń pè ní Àjọ̀dún Kàrétà Èkó tí gbogbo ènìyàn mọ̀ sí Lagos Carnival lédè Gẹ̀ẹ́sì, jẹ́ Àjọ̀dún tí ó gbajúmọ̀ jùlọ ìwọ oòrùn Afíríkà. Àjọ̀dún yìí máa ń wáyé nígbà Àjọ̀dún Lagos Black Heritage Festival, èyí ni Àjọ̀dún alárinrin agbáṣà àti ìṣe ìbílẹ̀ ga tí ó máa ń wáyé lọ́dọọdún. Ìṣẹ̀dálẹ̀ Àjọ̀dún Fanti bẹ̀rẹ̀ ní Erékùṣù Èkó nígbà ìṣèjọba àwọn òyìnbó amúnisìn àti àsìkò okoowò ẹrú ní sẹ́ńtúrì ókàndínlógún sẹ́yìn, nígbà tí àwọn ẹrú tí wọ́n kó lọ sí orílẹ̀ èdè Brazil padà bọ́ sí ilé. Ọdún 2010 ni wọ́n tún bẹ̀rẹ̀ sí ní ṣodún yìí padà lẹ́yìn tí wọn kò ṣe é fún ẹgbẹlẹmùkú ọdún. Erékùṣù Èkó ní ìpínlẹ̀ Èkó ni Àjọ̀dún yìí tí máa ń wáyé. Oríṣiríṣi ìmúra àṣà pẹ̀lú aṣọ aláràǹbarà ni àwọn ènìyàn máa ń wọ̀ lásìkò Àjọ̀dún yìí. Oríṣiríṣi ijó, ìlù àti orin ìbílẹ̀ ni ó máa ń wáyé lásìkò ọdún yìí. Àmúlùmálà àṣà Yorùbá àti Brazil ni wọ́n máa ń gbé lárugẹ nígbà ọdún Fanti ni erékùṣù Èkó.
Allwell Adémọ́lá
Allwell Adémọ́lá tí wọ́n bí ní Ọjọ́ Ọjọ́ Kẹ̀sán-án oṣù kẹjọ ọdún 1983 jẹ́ gbajúmọ̀ òṣèrébìnrin, olùdarí, oǹkọ̀tàn, akọrin àti olóòtú sinimá àgbéléwò ọmọ bíbí ìpínlẹ̀ Ògùn lórílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Ó jẹ́ ọmọ-ọmọbìnrin adájọ́-àgbà jùlọ àkọ́kọ́ ní Nàìjíríà, Adájọ́-Àgbà, Olóògbé Adétòkunbọ̀ Adémọ́lá .
Ó kàwé gbàwé ẹ̀rí ní ifáfitì ìjọba àpapọ̀ tó gúnwà sí Ilé-Ifẹ̀, OAU. Allwell bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ sinimá àgbéléwò láti èwe ṣùgbọ́n ní ọdún 2008 ni ó bẹ̀rẹ̀ sí ní gbajúmọ̀ gẹ́gẹ́ bí òṣèré sinimá àgbéléwò. Láti ìgbà náà, ó ti kópa nínú ọ̀pọ̀lọpọ̀ sinimá àgbéléwò, lára àwọn sinimá-àgbéléwò tó gbé ìràwọ̀ rẹ̀ síta ni; Láródó Ọjọ́, Etí kẹta, Ọmọ Ẹ̀mí, You. Or I, Ayé Kejì.
Ìkẹ́kọ́ Òkèrè
Ìkẹ́kọ̀ọ́ Òkèrè ìlànà ìkẹ́kọ̀ọ́ yí wà fún àwọn akẹ́kọ̀ọ́ tí ọ̀nà wọn jìn, tí wọ́n sì kò sì ní ànfàní láti dara pọ̀ mọ́ àwọn akẹgbẹ́ wọn nílé ẹ̀kọ́. Ìlànà ìkẹ́kọ̀ọ́ yí ma ń dá lé fífi àwọn àkóónú, kókó, àti àwọn àtúpalẹ̀ ẹ̀kọ́ gan an ránṣẹ́ sí akẹ́kọ̀ọ́ ní ibi kíbi tí ó bá wà lórílẹ̀ àgbáyé, nípa lílo àpò ìfìwé -ránṣẹ.́  Àmọ́, láyé ode òní, ìlànà Ìkíniẹ́kọ̀ọ́ yí ti gbọ̀nà ará ọ̀tọ̀ nípa kíkẹ́kọ̀ọ́órí ẹ̀rọ ayélujára.  Ikẹ́kọ̀ọ́ òkèrè lè jẹ́ alásínpọ̀ tí akẹ́kọ̀ọ́ yóò ma kẹ́kọ̀ọ́ láti ọ̀nà jíjìn tí yóò sì tún ní ànfàní láti dara pọ̀ mọ́ àwọn akẹgbẹ́ rẹ̀ nínú iyàrá ìkẹ́kọ̀ọ́.
Aliyu Mai-Bornu
Mallam Aliyu Mai-Bornu tí wọ́n bí ní ọdún 1919,tí ó sìn ṣaláìsí lọ́jọ́ kẹtàlélógún oṣù kejì ọdún 1970 (1919 - 23 February 1970) jẹ́ òkúná-gbòǹgbò onímọ̀ nípa ètò ọ̀rọ̀ ajé ọmọ bíbí orílẹ̀ èdè Nàìjíríà. Òun ni ọmọ orílẹ̀ èdè Nàìjíríà àkọ́kọ́ tó jẹ́ Gómìnà Ilé Ìfowópamọ́-àgbà tí Nàìjíríà.
Clement Nyong Isong
Clement Nyong Isong, CFR tí wọ́n bí ní ogúnjọ́ oṣù kẹrin ọdún 1920, ó sìn kú ní ọjọ́ kọkàndínlọ́gbọ̀n oṣù karùn-ún ọdún 2000 (20 April 1920 – 29 May 2000). O jẹ́ gbajúmọ̀ olóṣèlú àti onímọ̀ ilé-ìfowópamọ́ tí ó jẹ́ Gómìnà Ilé Ìfowópamọ́-àgbà tí Nàìjíríà lọ́dún 1967 sí 1975 nígbà ìṣèjọba ológun Ọ̀gágun Yakubu Gowon. Wọ́n wá padà dìbò yàn án gẹ́gẹ́ bí gómìnà ìpínlẹ̀ Cross River lọ́dún 1979 sí 1983.
A bi Isong ni ọjọ 20 Oṣu Kẹrin ọdun 1920 ni Eket, Ipinle Akwa Ibom. O kẹkọọ ni University College, Ibadan, Iowa Wesleyan College, Mount Pleasant, Iowa, ati Harvard Graduate School of Arts and Sciences, nibi ti o ti gba Ph.D. ni Iṣowo. O jẹ olukọni nipa ọrọ -aje ni University of Ibadan ṣaaju ki o to darapọ mọ Central Bank of Nigeria (CBN) gẹgẹbi akọwe, titi ti o fi di oludari iwadii. Otun wa pẹlu International Monetary Fund gẹgẹbi onimọran ni Ẹka Afirika
Yakubu Gowon yan Isong gomina CBN ni Oṣu Kẹjọ ọdun 1967, ọfiisi ti o wa titi di Oṣu Kẹsan ọdun 1975. Ohun kan na lo je Gomina banki Naijiria ni àsìkò ogún abele ti Biafra (1967-1970) àti nígbà tí èpò robi burẹkẹ ni orile-ede Naijiria. Ní akoko rẹ Naijiria yago fun jíjẹ gbèsè.O takò bi orile-ede Naijiria ṣe n ṣe ikojọpọ isura jọ sí òkè okun lai fi se idoko owo sí bí to yẹ, bi ọ tile je wipe iyato wa ni eto amayederun ni orílẹ̀-èdè Nàìjíríà
Babagana Umara Zulum
Ọ̀jọ̀gbọ́n Babagana Umara Zulum tí wọ́n bí ní Ọjọ́ kẹrìndínlọ́gbọ̀n oṣù kẹjọ ọdún 1969 (August 26th, 1969) jẹ́ ọ̀jọ̀gbọ́n àti olóṣèlú ọmọ bíbí ìpínlẹ̀ Borno lórílẹ̀ èdè Nàìjíríà. Òun ni Gómìnà Ìpínlẹ̀ Born Lọ́wọ́lọ́wọ́. Wọ́n dìbò yàn án lọ́dún 2019 lábẹ́ àsíyá ẹgbẹ́ òṣèlú APC.
Gẹ́gẹ́ bí a ti sọ ṣáájú, wọ́n bí Babagana lọ́jọ́ kẹrìndínlọ́gbọ̀n oṣù kẹjọ ọdún 1979 ní Ìjọba Ìbílẹ̀ Mafa ní Ìpínlẹ̀ Borno .
Ìjọba ìbílẹ̀
Ìjọba ìbílẹ̀ jẹ́ ìṣèjọba tí ó kéré jùlọ, tí wọ́n dá sílẹ̀ ní ìpín ágbègbè kọ̀ọ̀kan láti jẹ́ kí ètò ìṣèjọba pẹ́ẹ́pẹ̀ẹ̀pẹ́ẹ́ sún mọ́ àwọn ará ìlú. Ó jẹ́ ìpín ìṣèjọba tó kéré sí Ìjọba Ìpínlẹ̀ àti ìjọba Àpapọ̀, pàápàá pàápàá jùlọ lorílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Lábẹ́ ètò ìṣèjọba Àpapọ̀ lórílẹ̀ èdè Nàìjíríà, Ìjọba Ìbílẹ̀ máa ń wà lábẹ́ àkóso yálà ìjọba Ìpínlẹ̀ tàbí Ìjọba Àpapọ̀.
Ìgbìmọ̀ Òpútà
Ìgbìmọ́ Òpútà ni ìgbìmọ̀ tí ó túmọ̀ sí "Ìgbìmọ̀ tí ó ń rí sí ìwádí ìlòdì sí ẹ̀tọ́ ọmọnìyàn. Jẹ́ ìgbìmọ̀ tí ọ̀gágun àti Ààrẹ tẹ́lẹ̀ rí Olúṣẹ́gun Ọbásanjọ́ fu lọ́lẹ̀ lẹ́yìn ìṣubú ìjọba ológun tí ó ti jẹ gàba ní orí orílẹ̀-èdè Nàìjíríà títí di ọdún 1998.  In terms of reconciliation, the commission also worked towards unifying communities previously in conflict. Ojú ṣe ìgbìmọ̀ yí ni láti ṣe ìwádí ẹ̀tọ́ ọmọnìyàn tí àwọn ìjọba ológun ti tẹ̀ lójú lásìkò tí wọ́n ń jẹ gàba, kí wọ́n sì pẹ̀tù sí aáwọ̀ náà, pàá pàá jùlọ kí wọ́n mú Irẹ́pọ̀ wà láàrín ìlú, agbègbè àti àwùjọ tí yánpọn yánrin ti wà tẹ́lẹ̀.
Wíwà tí orílẹ̀-èdè Nàìjíríà wà lábẹ́ ìjọba amúnisìn títí di ọdún 1960 tí a gba òmìnira lọ́wọ́ ìjọba HGẹ̀ẹ́sì. Lẹ́yìn ìgbòmìnira yí, oríṣiríṣi dàgbà-dìyàn ogun abẹ́lé ni ó bẹ́ sílẹ̀ tí ó sì mú ìfàsẹ́yìn bá orílẹ̀-èdè Nàìjíríà láti wà ní ìrẹ́pọ̀ àti ìṣọ̀kan. Àwọn ìṣòro bí ìjà ẹ̀sìn, ẹlẹ́yà-mẹ̀yà, tí ó mú kí ogun abẹ́lé tí ó bẹ́ sílẹ̀ pẹ́ nílẹ̀ títí di ọdún 1970, ní èyí tí ó mú kí orílẹ̀-èdè náà ó wà ní abẹ́ ìṣàkóso ìjọba ológun, tí ogunlọ́gọ̀ ẹ̀mí sì ṣòfò. Bí orílẹ̀-èdè yí ṣe wà láboẹ́ ìṣàkóso ìjọba ológun apàṣẹ wàá, oríṣiríṣi ìdìtẹ̀ gbàjọba ni ó ṣẹlẹ̀, ní èyí tí ìdìtẹ̀-gbàjọba ọdún 1966 bẹ̀rẹ̀ rẹ̀, títí di àsìkò ìjẹ gàba Ọ̀gágun Ibrahim Babangida tí rògbòdìyàn ìdàbònù tí gbogbo ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà dì yan ní ọdún Olóyè MKO Abiọ́lá. Ìṣẹ̀lẹ̀ yí ni ó sì lé Babangida kúrò lórí ìtẹ́ ní ọdún 1993. Wàhálà òun rògbòdìyàn tún tẹ̀ síwájú nígbà tí Ọ̀gágun Sani Abacha gba ìjọba lẹ́yìn Bàbángídá tí òun náà sì papò dà ní ọdún 1998. Iku Abacha ni ó sì gbe Ọ̀gágun Oluṣẹ́gun Ọbásanjọ́ dé ipò gẹ́gẹ́ bí Ààrẹ nínú ìjọba Awa arawa.
Kẹ̀kẹ́ Alùpùpù
Kẹ̀kẹ́ Alùpùpù) ni kẹ̀kẹ́ ẹlẹ́sẹ̀ méjì tí ó ń lo ẹngìnì àti epo bẹntiróò láti fi rìn ní ojú pópó. Wọ́n fún kẹ̀kẹ́ alùpùpù yí ní orúkọ ìbílẹ̀ rẹ̀ Ọ̀kadà ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà ní àfijọ ọkọ̀ òfurufú kan Okada Air tí ó wà ní àrọko Ìpínlẹ̀ Benin amọ́ tí kò sí mọ́. Kẹ̀kẹ́ alùpùpù ni ó wọ́pọ̀ jùlọ ní apá Ìwọ̀ Oòrùn ilẹ̀ Adúláwọ̀, nítorí ìjá fáfá rẹ̀ láti gbéni dé ibi tí ènìyàn ń lọ lásìkò.
Orílẹ̀-èdè [Togo]] orúkọ tí wọ́n ń pèé : ("oléyia"). Orílẹ̀-èdè Benin orúkọ tí wọ́n ń pèé : ("zémidjans") Orílẹ̀-èdè Burkina Faso Orílẹ̀-èdè Liberia  orúkọ tí wọ́n ń pèé : ("phen-phen") àti orílẹ̀-èdè Sierra Leone.
Àtòjọ Àwọn Ààrẹ orílẹ̀-èdè Cameron
Èyí ni Àtòjọ Àwọn Ààrẹ Orílẹ̀-èdè Cameron láti ìgbà tí wọ́n ti gba òmìnira lọ́wọ́ Orílẹ̀-èdè Faransé lọ́dún 1960 títí di òní yìí.
Ènìyàn méjì péré ló ti jẹ Ààrẹ Orílẹ̀-èdè Cameron lẹ́yìn òmìnira wọn.
Ààrẹ tó wà lórí àléfà lọ́wọ́́lọ́wọ́ ni Paul Biya. Ó ti wà lórí oyè láti Ọjọ́ kẹfà oṣù kọkànlá ọdún 1982
Àtòjọ àwọn Ìwé ìròyìn Azerbaijan
Àtòjọ́ àwọn Ìwé ìròyìn Azerbaijan jẹ́ àwọn ìwé ìròyìn olójoojúmọ́ tí ó ń jáde ní àti orílẹ̀-èdè Azerbaijan. Wọ́n ń gbe àwọn ìwé ìròyìn yí tí ó tó 3500 jáde ni èdè Azerbaijani, tí wọ́n sì ń gbé ọgọ́rún àti ọgbọ̀n (130) jáde ní èdè Russian, tí wọ́n ń gbé àádọ́rin (70) ní èdè Gẹ̀ẹ́sì tí wọ́n sì ń gbé àádọ́ta (50) jáde ní àwọn èdè mírn bi:(Turkish, French, German, Arabic, Persian, Armenian, etc.).
Eyín
Eyín jẹ́ ẹ̀yà ara kan tí ó le koko tí kìí rọ̀ tí ó ma ń hù jáde láti inú erìgì nínú ẹnu tí a ma ń lò láti jẹun tàbí fọ́ egungun. Gbogbo eranko tí ó ní egungun lẹ́yìn tí wọ́n sì ma ń rún ónjẹ lẹ́nu ni wọ́n ma ní eyín. Nígbà tí p7pọ̀ nínú wọn ma ń fi eyin ṣọdẹ tàbí dáàbò bo ara wọn lọwọ́ ewu. Àwọn onímọ̀ fìdí rẹ̀ múlẹ̀ wípé eyín kìí ṣe egungun rárá bí ó ti wulẹ̀ kí ó mọ, amọ́ eyín jẹ́ àkójọ pọ̀ àwọn tíṣù kan tí wọ́n ń pè ní ectoderm ni wọ́n para pọ̀ di eyín.  Híhù eyín láàrín àwọn ẹranko elégungun ma ń sábà jẹ́ bá ká ń náà, àmọ́ ìyàtọ̀ ma ń wà láàrín ipò àti bí wọ́n ṣe ń hù láàrín ẹranko sí ẹranko. Kìí ṣe àwọn ẹranko nikan ni ó ma ń hu eyín, àwọn ẹja àti ẹran inú omi náà ma ń hu eyín.  Eyín kìí sábà ju nínú ẹnu nikan gẹ́gẹ́ bí àwọn ẹ́yà ẹranko kan ṣe ma hu ti wọn. Híhù eyín láàrín àwọn ẹjaa sábà ma ń wà ní pẹ̀tẹ́lẹ̀ ẹnu wọn, nígbà tí ti àwọn kan so mọ́ ẹ̀gbẹ́ erìgì wọn àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ.
Àtòjọ Àwọn Ìwé-ìròyìn Lórílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà
Èyí ni Àtòjọ Àwọn Ìwé-ìròyìn tí wọ́n ń tẹ̀ jáde tí wọ́n sìn ń tà lórílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà
, iye ìwé ìròyìn ojoojúmọ́ tí wọ́n wà lórílẹ̀ èdè Amẹ́ríkà jẹ́ 1,331.
Àwọn wọ̀nyí ni mẹ́wàá nínú àwọn ìwé-ìròyìn Amẹ́ríkà tó gbajúmọ̀ jùlọ ní títàn káàkiri lóòjọ́ lọ́sẹ̀, tí kìí ṣe ọ̀fẹ́. Àtòjọ Àwọn àtòjọ Ìwé-ìròyìn:
Lúwòó Gbàgídà
Lúwòó Gbàgídà jẹ́ Ọba obìnrin àti Ọọ̀ni akọ́kọ́ fún ìlú Ilé-Ifẹ̀ tí ó jẹ́ orírun gbogbo ọmọ kóòtù-oòjíire.  Lúwòó jẹ́ ẹni Abiyì, arẹwà, onímọ́-tótó àti akínkankú obìnrin. Gẹ́gẹ́ bí àjogúnbá àṣà àti ìṣe, àwọn Yorùbá gbà wípé ọmọ ọkùnrin níyì wọ́n sì tọ́ nípò àṣà ju obìnrin lọ ; nítorí wípé ọmọ obìnrin yóò relé ọkọ bópẹ́ bóyá, àmọ́ ọmọ ọkùnrin ni yóò jẹ́ òpómúléró tí kò sì níbì kan tí yóò filé baba rẹ̀ síléẹ̀ lọ. Ìtàn fi ye ni wípé Lúwòó jẹ́ ọmọ bíbí Ọ̀táátàá nínú agbolé ẹbí Ọba Owódé Okèréwé ní ìlú Ilé-Ifẹ̀. Ó fẹ́ Ọbalọ̀ràn ti Ìlú Ilode tí ó sì bí ọmọ kan ṣoṣo Adékọ́lá Telu tí ó jẹ́ Olúwòó ti Ìwó àkọ́kọ́ tí ó sì ta ìlú Ìwó dó. Lúwòó ni obìnrin àkọ́kọ́ tí yóò tẹ́rí gbadé gẹ́gẹ́bí Ọọ̀ni obìnrin àkọ́kọ́ lẹ́yìn iku Ọọ̀ni Gíẹ̀sí ní ònkà ẹ̀ẹ́ẹ́gbẹ̀fà ọdún, ìyẹn (1100 AD), tí Ọọ̀ni Lúmọ̀bí sì jẹ lẹ́yìn rẹ̀. Ònkà àwọn Ọba Ifẹ̀ to Lúwòó sí ipò kọkàndínlógún nínú àtò Ọba jíjẹ ní Ilé-Ifẹ̀.
Lúwòó jẹ́ arẹwà obìnrin tí ó kórira ìdíọ̀tí òun ẹ̀gbin, èyí ni ó jẹ́ kí ó pọn ọ́n ní dandan fún gbogbo ọmọ ìlú láti ma tún àyíká àti agbègbè wọn ṣe kí ó lè dùn ún wò. Gbàgídà kórira láti ma rìn wàṣà wàṣà nílẹ̀ lásán, yálà nílé ni tàbí ní àjò. Èyí ni ó mu pàá láṣe kí wọ́n ma fọ́ ìkòkò sílẹ̀ kí ó lè ma rí ohun gbẹ́sẹ̀ lé gẹ́gẹ́ bí àwo àlẹ̀mọ́lẹ̀ ode òní. Gbogbo ẹlẹ́ṣẹ̀ tàbí ọ̀daràn ni ó ma ń pàṣẹ fún kí wọ́n mọ Èkó kò kínwọ́n sì ma tòó ìkòkò náà sílẹ̀ káàkiri ìlú lẹ́yìn tí wọ́n bá fe tán gẹ́gẹ́ bí ìjìyà ẹ̀ṣẹ̀ wọn ní gbogbo ibi tí ó bá ń lọ. Àwọn akoko tí wọ́n fọ́nsílẹ̀ kiri Ààfin Ọọ̀ni igbá náà ni wọ́n fi ṣe ọ̀ṣọ̀ sí Àárín náà títí dòní. Iya tún sè fún wa pe gbogbo ènìyàn ni wọ́n bẹ̀rù rẹ̀ tó fi mọ́ àwọn olóyè láàfin, nítorí wípé ó kórira iwà imẹ́lẹ́, tí ó sì kórira àwọn arúfin gbogbo. Wọ́n tún fi kun wípé kò fi àyè sílẹ̀ kí ẹnìkẹ́ni ónfìyà jẹ ẹrú, nítorí ibi kò jùbí. Àwọn àgbààgbà ìlú wòye wípé agbára rẹ̀ ti pọ̀jù, kò sì sẹ́ni tó lè fọwọ́ padà rẹ̀ lójúni wọ́n ṣe pinu láti má fi obìnrin jẹ Ọọ̀ni ti Ifẹ̀ mọ́ láé láé. Ìtàn àtẹnudẹ́nu àdáyébá ẹnu àwọn bàbá ńlá wa fo orúkọ Lúwòó Gbàgídà gẹ́gẹ́ bí Ọ̀ọ̀ni obìnrin.
Àtòjọ Àwọn ìwé ìròyìn Amẹ́ríkà Ní Ìpínlẹ̀ Alabama
Èyí ni àtòjọ Àwọn ìwé ìròyìn Amẹ́ríkà Ní Ìpínlẹ̀ Alabama. Wọ́n ṣẹ̀dá àkọ́kọ́ lọ́dún 1811, ṣùgbọ́n kí ó tó di ọdún 1850, ìpínlẹ̀ Alabama tí ní ìwé-ìròyìn tó tó éjìlélọ́gọ́rin (82), tí mẹ́rin nínú wọn jẹ ìwé-ìròyìn ojoojúmọ́.
Àwọn wọ̀nyí ni ìwé-ìròyìn ojoojúmọ́ àti àwọn tí kìí ṣe ojoojúmọ́ tí wọ́n ń tẹ̀ jáde ní ìpínlẹ̀ Alabama
Àtòjọ Àwọn ìwé ìròyìn Amẹ́ríkà Ní Ìpínlẹ̀ Alaska
"Èyí ni àwọn ìwé-ìròyìn ọ̀sẹ̀-ọ̀sẹ̀ tí wọ́n ṣì ń tẹ̀ jáde ní ìpínlẹ̀ Alaska lorílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà.
"Èyí ni àwọn ìwé-ìròyìn oṣooṣù tí wọ́n ṣì ń tẹ̀ jáde ní ìpínlẹ̀ Alaska lorílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà.
Àwo Àlẹ̀mọ́lẹ̀
Awo Àlẹ̀mọ́lẹ̀ni ohun tí wọ́n fi àwọn èlò bí sẹ̀rámíìkì, òkúta láti ara àpáta, irin, amọ̀ tàbí díígí ṣe.  Wọ́n ma ń lo àwo àlẹ̀mọ́lẹ̀ fún ṣíse ilẹ̀, ara ilé tàbí òrùlé ṣe lọ́jọ̀.  Àwo àlẹ̀mọ́lẹ̀ ma ní igun mẹ́rin, mẹ́ta, tàbí kí ó rí róbótó nígbà tí wọ́n bá ṣeé tán. Ìrísí rẹ̀ dá lórí bí olùpèsè rẹ̀ bá ṣe fẹ́ kí ó rí. Pàtàkì àwo Alẹ̀mọ́lẹ̀ ni kí ó ma san gbinrin. Dídán yí ni yóò mú kí ẹwà ibi tí wọ́n bá lẹ̀ẹ́ mọ́ ó yọ.
Àtòjọ Àwọn ìwé ìròyìn Amẹ́ríkà Ní Ìpínlẹ̀ Arizona
Fún iwé ìròyìn olọ́sẹ̀ọ̀sẹ̀, wò àtòjọ Ìwé ìròyìn ní ìpínlẹ̀ Arizona". Arizona Business Daily - lórí ìkànnì ayélujára ní AZBusinessDaily.com
Àtòjọ Àwọn ìwé ìròyìn Amẹ́ríkà Ní Ìpínlẹ̀ Arkansas
Èyí ni Àtòjọ Àwọn ìwé ìròyìn Amẹ́ríkà Ní Ìpínlẹ̀ Arkansas  , lórílẹ̀ èdè USA.
Àtòjọ Àwọn ìwé ìròyìn Amẹ́ríkà Ní Ìpínlẹ̀ California
Èyí ni Àtòjọ Àwọn ìwé ìròyìn Amẹ́ríkà Ní Ìpínlẹ̀ California, lójoojúmọ́ àti ọ̀sẹ̀-ọ̀sẹ̀ lọ́wọ́lọ́wọ́ ní ààtò ìlú tí wọ́n ti ń tẹ̀ wọ́n jáde.
Ẹ wo Àtòjọ Àwọn Ìwé ìròyìn Amẹ́ríkà Ìpínlẹ̀ California tó ti foríṣánpọ́n
Àtòjọ Àwọn Ìlú Ńlá Lórílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà
Àwọn àpilẹ̀kọ yìí kún fún àtòjọ àwọn ìlú ńlá lórílẹ̀ èdè Amẹ́ríkà
Àtòjọ àwọn ìlú ǹlá tí àwọn ènìyàn tí pọ̀jù lórílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà
Èyí ni àtòjọ àwọn àtòjọ àwọn ìlú ńlá, ìlú àti àwọn abúlé lórílẹ̀ èdè Amẹ́ríkà ní àtò ìpínlẹ̀ kọ̀ọ̀kan, àgbègbè tàbí àgbègbè àwọn ará Colombia
Àtòjọ àwọn àgbègbè tí wọ́n yà sọ́tọ̀ fún ètò ìkànìyàn ní ìpínlẹ̀ Alabama
Àwọn ibi ìyàsọ́tọ̀ fún ètò ìkànìyàn jẹ́ àwọn àgbègbè tí Ìjọba kò ì tí ì mú mọ́ra, tí wọ́n kò sìn ní asojú adìbòyàn àti àlà lábẹ́ òfin Àpapọ̀ àwọn [[Census-ibi ìyà sọ́tọ̀ fún ètò ìkànìyàn ní ìpínlẹ̀ [[Alabama]] jẹ́ énìdínlógúnlélọ́gọ́rùn ún (118) Semmes- Mobile County *2013
Àtòjọ Àwọn Ìlú Ńlá lórílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà nípa àgbègbè wọn
Àtòjọ yìí jẹ́ ti àádọ́jọ àwọn ìlú-ńlá nípa ilẹ̀ àgbègbè wọn.  Àwọn ibi tí omi wà wà nínú àpapọ̀  Ìlẹ̀ àgbègbè yìí, ṣùgbọ́n bí a bá tò wọ́n nípa àpapọ̀ àgbègbè, àwọn ìlú-ńlá tí wọ́n wà létí omi yóò tóbi ju àwọn ìlú-ńlá tó kù lọ lọ́nà tó kọjá òṣùwọ̀n. San Francisco Gẹ́gẹ́ bí àpẹẹrẹ ńlá: àpapọ̀ ibi tí omi wà níbẹ̀ tó ìdá ọgọ́rin (80) nínú àpapọ̀ ilẹ̀ àgbègbè náà tí ó jẹ́ igba àti méjìlélọ́gbọ̀n (232) máìlì ní ìwọ̀n ìbú àti Òró rẹ̀. (601 km). Àwọn àkọsílẹ̀ tí a lò jẹ́ àkọsílẹ̀ tí Ètò Ìkànìyàn tí orílẹ̀ èdè Amẹ́ríkà 2010.
Ọkọ̀ ojú-omi Akérò
Ọkọ̀ ojú-omi Akérò jẹ́ àgbàyanu ọkọ̀ akérò, akẹ́rù, tí ó lé rin irin-àjò káàkiri àgbáyé lórí alagbalúgbú omi. Ọkọ̀ ojú-omi akérò tún jẹ́ ọ̀kan pàtàkì lára ohun ìrìnsẹ̀ tí ó ń ṣe ọmọnìyàn ní ànfàní pupọ̀, yálà fún iṣẹ́,okòwò tàbí ìṣèwádí ìmọ̀ ìjìnlẹ̀.
Bùkọ̀lá Awóyẹmí
Bùkọ́lá Àwoyẹmí tí gbogbo ènìyàn mọ̀ sí Arugbá, tí wọ́n bí lọ́dún 1988 jẹ́ gbajúmọ̀ òṣèrébìnrin ọmọ bíbí ìpínlẹ̀ Kwara lórílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Òun ni ìyàwó gbajúmọ̀ òṣèré mìíràn tí ó ń jẹ́ Dàmọ́lá Ọlátúnjí.Ó gba orúkọ ìnagijẹ rẹ̀, Arugbá látàrí ipa tí ó kó nínú sinimá àgbéléwò kan tí ògbóǹtarìgì òní-sinimá, Túndé Kèlání gbé jáde lọ́dún 2008.
Wọ́n bí Bùkọ́lá Arugbá ní ìpínlẹ̀ Kwara lọ́dún 1988. Láti ìgbà èwe ni Bùkọ́lá tí fẹ́ràn láti di eléré tíátà. Ó kàwé gbàwé ẹ̀rí nínú ìmọ̀ iṣẹ́ Tíátà ní ifáfitì ìjọba àpapọ̀ ní Ìlọrin, University of Ilorin. Nígbà tí ó ń kẹ́kọ̀ọ́ ló ti ń gbìyànjú láti máa ṣeré tíátà, ṣùgbọ́n ìràwọ̀ rẹ̀ kò tàn àfi ìgbà tí ó kópa nínú sinimá àgbéléwò tí Túndé Kèlání dárí lọ́dún 2008,tí àkọ́lé rẹ̀ ń jẹ́ Arugbá. Lẹ́yìn náà o tún kópa nínú "Poisonous Affair" àti àwọn sinimá-àgbéléwò gbankọgbì mìíràn lédè Yorùbá. "Ìgbà Ǹ Bá Jó" ni sinimá àgbéléwò àkọ́kọ́ tí Bùkọ́lá Àwoyẹmí ṣe agbátẹrù rẹ̀ fún ara rẹ̀ lọ́dún 2013.
Dàmọ́lá Ọlátúnjí
Dàmọ́lá Ọlátúnjí tí wọ́n bí ní Ọjọ́ kejì oṣù kejì (February 2nd) jẹ́ gbajúmọ̀ òṣèré àti olóòtú sinimá àgbéléwò ọmọ bíbí ìpínlẹ̀ Ọ̀ṣun lórílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Dàmọ́lá ní ọkọ gbajúmọ̀ òṣèrébìnrin, Bùkọ́lá Awóyẹmí , tí gbogbo ènìyàn mọ̀ sí Arugbá. Kí Dàmọ́lá tó fẹ́ Arugbá, ìyàwó àkọ́fẹ́ rẹ̀ ni Raliat Abíọ́dún. Wọ́n ti pínyà.
Dàmọ́lá Ọlátúnjí jẹ́ ọmọ bíbí ìpínlẹ̀ Ọ̀ṣun lórílẹ̀ èdè Nàìjíríà. Wọ́n bí I lọ́jọ́ kejì oṣù kejì. Láti ìgbà èwe rẹ̀ ni ó ti fẹ́ràn ère tíátà. Ọ̀pọ̀ ìgbà ló ti kópa nínú eré orí ìtàgé.  Ilé Ifẹ̀ ní ìpínlẹ̀ Ọ̀ṣun lo tí kàwé ní kékeré rẹ̀. Ilé ìwé Yaba College of Technology (YABA TECH), ní ìpínlẹ̀ Èkó, níbi tí ó ti kàwé gbàwé ẹ̀rí nínú ìmọ̀ ẹ̀rọ. Ó bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ tíátà pẹ̀lú ìrànlọ́wọ́ Yọ̀mí Fash-Láńsò, nígbà náà ló kópa pàtàkì nínú eré tí àkọ́lé rẹ̀ ń jẹ́ "Òjò", tí Ọpẹ́yẹmí Ayéọ̀la kọ. Lẹ́yìn èyí, Dàmọ́lá tí kópa, bẹ́ẹ̀ ó sìn ti kọ ọ̀pọ̀lọpọ̀ sinimá àgbéléwò.
Àtòjọ Àwọn Olú-ìlú Àwọn Orílẹ̀-èdè Ní Àgbáyé
Èyí ni àtòjọ Àtòjọ Àwọn Olú-ìlú Àwọn Orílẹ̀-èdè Ní Àgbáyé, nínú rẹ̀, a lè rí tí àwọn olú-ìlú àwọn orílẹ̀-èdè Olómìnira, àwọn orílẹ̀ èdè tí kò ì tí ì dá dúró tàbí àwọn tí ó ṣì ń jìjà àlà-ilẹ̀ tàbí ibodè.  Àwọn Olú-ìlú àwọn orílẹ̀-èdè lágbáyé tí wọ́n wà nínú àtòjọ yìí ni àwọn orílẹ̀-èdè tí wọ́n wà ní àkọsílẹ̀ pẹ̀lú àjọ International Standard ISO 3166-1, tàbí tí wọ́n wà ní àtòjọ àwọn orílẹ̀-èdè tí wọ́n dá mọ̀ ní ráńpẹ́.
Àwọn Orílẹ̀ èdè Olómìnira àti àwọn tí wọ́n wà lábẹ́ àyẹ̀wò àjọ Àgbáyé, United Nations ní fihàn nípa títóbi àrokò-ìkọ̀wé
Michael Bloomberg
Michael Rubens Bloomberg tí wọ́n bí ní Ọjọ́ kẹrìnlá oṣù kejì ọdún 1942 (February 14, 1942) jẹ́ pàràkòyí olóṣèlú, oníṣòwò àti oǹkọ̀wé ọmọ orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà. Òun ni Aláṣẹ àti ọ̀kan lára olùdásílẹ̀ Bloomberg L.P., Bloomberg ni Alákòóso Ìlú-ńlá New York láti ọdún 2002 sí 2013. Lọ́wọ́ báyìí, òun ní adíje dùpò Ààrẹ Orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà lábẹ́ ẹgbẹ́ òṣèlú Democratic Party tí yóò wáyé lọ́dún 2020.
Délé Mọ́mọ́dù
Chief Délé Mọ́mọ́dù èyí ti orúkọ àpèjá àbísọ rẹ̀ ń jẹ́ Ayòbámidélé Àbáyọ̀mí Ojútẹlẹ́gàn Àjàní Mọ́mọ́dù, tí wọ́n bí lọ́jọ́ kẹrìndínlógún oṣù karùn-ún ọdún 1960 (16th May, 1960)jẹ́ gbajúmọ̀ akọrọ̀yìn, oníṣòwò àti asọ̀rọ̀ṣínilọ́yẹ̀ ọmọ orílẹ̀ èdè Nàìjíríà. Òun ni olórí àti olùdásílẹ̀ ìwé-ìròyìn olóṣooṣù àwọn aláfẹ́ ní Nàìjíríà àti ní gbogbo àgbáyé, "Ovation International". Lọ́dún 2015, ó dá ilé-iṣẹ́ tẹlifíṣàn sílẹ̀ tí ó pè ní l Ovation TV àti ìwé-ìròyìn ayélujára tí ó "The Boss". Ọ̀pọ̀lọpọ̀ àmìn ẹ̀yẹ ni Mọ́mọ́dù tí gbà nínú iṣẹ́ rẹ̀ lágbo òṣèlú, okowò, ìṣe-ọ̀nà lítíréṣọ̀, ìmúra àti lágbo fàájì, pàápàá jùlọ orin. Òun ni ó máa ń kọ abala kan tí ó pè ní "Pendulum" lọ́sẹ̀ọ̀sẹ̀ nínú ìwé-ìròyìn This day. Nínú abala yìí ni ó ti máa ń kọ̀wé awíkoko lójú ọlọ́rọ̀ lórí ètò òṣèlú àti àwọn nǹkan tí ó ń ṣẹlẹ̀ lọ́wọ́́lọ́wọ́.
Agége
Agége jẹ́ ìlú kan tí ó wà ní Ìpínlẹ̀ Èkó, tí ó sì tún jẹ́ ìjọba ìbílẹ̀ kan tí wọ́n ṣe àfàyọ rẹ̀ láti ara ìjọba ìbílẹ̀ Ìkẹjà ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà.
Agége jẹ́ ìlú kan tí ó ti wà tipẹ́, wọ́n ọ ìlú náà ní orúkọ nígbà ti iná òwò òwò obì ṣe ń jo gerege níléẹ̀ [[Nàìjíríà] Àwọn tí wọ́n ta ìlú yí do ni àwọn ènìyàn [[Àwórì]] àmọ́, irú wá ògìrì wá ọ̀pọ̀lọpọ̀ ènìyàn pàá pàá jùlọ àwọn [[Hausa]] tí wọ́n ma ń ṣòwò Obì. Lára àwọn Hausa yí ni wọ́n ma ń gé igi tí wọ́n sì tún ma ń káà. Nígbà kúùgbà tí àwọn ènìyàn [[Yorùbá]] bá ti nílò láti gé tàbí la igi, wọ́n ma ń pe àwọn Hausa láti ṣe àwọn iṣẹ́ wọ̀nyí, ó pẹ̀ tí àwọn Hausa yí ti ń gbé ní ibẹ̀ tí wọ́n sì ti ní àdúgbò tí wọ́n yà sọ́tọ̀ fún wọn tí wọ́n pe ní " Ìlú Àwọn Agé igi" , tí wọ́n sè di "Agége" lóní.
Wọ́n dá ìjọba ìbílẹ̀ Agége sílẹ̀ ní ọdún 1954, tí ó sì dá wà títí di ọdún 1967 tí àwọn ológun kọ́kọ́ dìtẹ̀ gbàjọba, tí wọ́n sì dàá pọ̀ mọ́ ìjọba ìbílẹ̀ [[Ìkẹjà]]. Wọ́n tún yọ Agége kúrò lábẹ́ Ìkẹjà ní ọdún 1980 láboẹ́ ìjọba alágbádá tí ó sì tún dá wà fún ọdún mẹ́ta, lẹ́yìn tí àwọn ológun pa ohun tí ó ń jẹ́ ìjọba ìbílẹ̀ rẹ́ ní inú ètò ìṣèjọba wọn. sí abẹ́ Ìkẹjà nígbà tí wọ́n tún dìtẹ̀ gbàjọba ní ọdún 1983.  Lára àwọn ìjọba ìbílẹ̀ tí wọ́n tu dá sílẹ̀ láti ará ìjọba ìbílẹ̀ Agége lábẹ́ ìṣèjọba alágbádá ni:
[[Ẹ̀ka:Àwọn agbègbè ìjọba ìbílẹ̀ ní Ìpínlẹ̀ Èkó]]
Laide Bakare
Laide Bakare tí wọ́n bí ní Ọjọ́ keje oṣù kẹwàá ọdún 1980 (7th October 1980) jẹ́ gbajúmọ̀ òṣèré, olóòtú àti oníṣòwò ọmọ bíbí ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́ lórílẹ̀ èdè Nàìjíríà.
Gẹ́gẹ́ bí a ṣe sọ ṣáájú, Láídé Bákàrè jẹ́ ọmọ bíbí ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́ ní Nàìjíríà. Lẹ́yìn tí ó parí ẹ̀kọ́ gírámà rẹ̀, Ó kàwé gbàwé ẹ̀rí nínú ìmọ̀ Ìtàn àti ẹ̀kọ́ nípa ète (History and Strategic Studies) ní Ifáfitì ìjọba Àpapọ̀ tí ó wà ní ìlú Èkó. Bákan náà, ó kàwé gbàwé ẹ̀rí Dípólómà nínú ìmọ̀ iṣẹ́ Tíátà ní Ifáfitì Ìbàdàn ní ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́.
Láídé bẹ̀rẹ̀ sí ní nífẹ̀ẹ́ iṣẹ́ sinimá àgbéléwò nígbà tí àwọn oníṣẹ́ tíátà máa wá ń lo ilé ìtura bàbá rẹ̀ fún sinimá àgbéléwò. Bàbá rẹ̀ jẹ́ pàràkòyí oníṣòwò tí ó ní ilé-ìtura tó lẹ́wà. Láídé bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ sinimá àgbéléwò lọ́dún 1999 nígbà tí ó kópa nínú sinimá àgbéléwò kan tí Muka Ray kọ tí àkọ́lé rẹ̀ ń "Adéyẹmí". Lẹ́yìn ìgbà náà, ó ti kópa nínú sinimá àgbéléwò tí ó ju àádọ́ta lọ.
2Shortz
William Orioha tí gbogbo ènìyàn mọ̀ sí 2Shortz ni wọ́n bí ní ọjọ́ Kẹta oṣù Kẹta, ọdún 1979 (3 March 1979). Jẹ́ ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà, olùkọ orin àti ọ̀kọrin ráápù tẹ́lẹ̀, àmọ́ tí ó ti di ayàwòrán àti olùgbéré ìtàgé jáde ní orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà báyí. Ó gba àmì-ẹ̀yẹ fún Best Collaboration eré The Headies ní ọdún 2006. Àwo orin tí ó gbé 2Shortz jáde tí ó pè ní "Pirated Copy" ni ó gbé jáde ní ọdún 2004, tí ó sì tún fi àwọn orin àdákọ mẹ́ta lée lórí tí ó pè àkọ́lé wọ́n ní: "Carry Am Go", "Odeshi" àti "Delicious". Ó gbe awo orin èkejì jáde ní ọdún 2005 tí ó pe ní 'Original Copy", nígbà tí ó gbe awo Ìkẹjà tí ó pe ní "Commercial Avenue" jáde ní ọdún 2007. Òun ló tún kọ "Music Business" tí ó gbe jáde ní ọdún 2008. Ọdún 2010 ni ó kọ "I am William" tí ó sì kọ"Loud Silence" ní ọdún 2016. Èdè Gẹ̀ẹ́sì, èdè Igbo àti èdè àdàmọ̀dì Gẹ̀ẹ́sì (pigin) ni 2Shortz fi ma ń kọrin ráápù rẹ̀.
Beverly Osu
Beverly Ada Mary Osu tí wọ́n bí ní ọjọ́ Kẹtàdínlọ́gbọ̀ oṣù Kẹjọ ọdún 1992 (September 27,1992) jẹ́ alájótà oníhòhò ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. ó di ìlú mọ̀ọ́ká lórí àwọn ipa rẹ̀ ní oríṣiríṣi sinimá àti ipa tí oko ní inú Big Brother Africa ẹlẹ́kẹjọ Irú rẹ̀. Ó gba àmì-ẹyẹ ti Dynamix All Youth Awards ti ọdún 2011.
Osu, jẹ́ ọmọ ìpínlẹ̀ Delta àmọ́ tí wọ́n bí sí Ìpínlẹ̀ Èkó. Ó lọ sí ilé-ẹ̀kọ́ alákọ̀ọ́bẹ̀rẹ̀  Daughters of Divine Love Convent, tí ó wà ní Ìpínlẹ̀ Enugu, nígbà tí ó lọ sí ilé-ẹ̀kọ́ Fásitì Babcock, láti kẹ́kọ̀ọ́ gboyè àkọ́kọ́ nínú ìmọ̀ Ibà ọ̀pọ̀ ènìyàn sọ̀rọ̀ (mass communication), àmọ́ kò parí níbẹ̀. Ẹ̀wẹ̀, ó darí ẹ̀kọ́ rẹ̀ sí National Open University of Nigeria láti parí ìkẹ́kọ́ gboyè rẹ̀ láti ilé-ẹ̀kọ́ Fásitì Babcock. .
Ìlú Muṣin
Ìlú Muṣin agbègbè àti ìjọba ìbílẹ̀ kan ní Ìpínlẹ̀ Èkó. Ìlú yí wà ní àdojúkọ òpópó tó lọ sí ìlú Ìkẹjà. Muṣin jẹ́ ìlú kan tí ilé àt èrò pọ̀ sí gidi tí ètò ìmọ́ tótó sì mẹ́hẹ ní àárín Èkó, gẹ́gẹ́ bí ètò ìkànìyàn ọdún 2006 ṣe fìdí rẹ̀ múlẹ̀ wípé àwọn ènìyàn tí wọ́n ń gbe níbẹ̀ tó 633,009 níye.
Charles Olúmọ
Charles Olúmọ tí gbogbo ènìyàn mọ̀ sí Àgbákò ṣùgbọ́n tí orúkọ àbísọ rẹ̀ ń jẹ́ Abudul Salam Sànyàolú jẹ́ gbajúmọ̀ òṣèré sinimá àgbéléwò ọmọ bíbí ìlú Abẹ́òkúta ní ìpínlẹ̀ Ògùn lórílẹ̀ èdè Nàìjíríà. Nínú sinimá àgbéléwò èdè Yorùbá tí ó jẹ́ abala Nollywood ni ó ti gbajúmọ̀.
Àgbákò bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ tíátà lọ́dún 1953 ní ilé ìjọsìn, The Apostolic Church ni ìpínlẹ̀ Èkó.
Túndé Àlàbí-Hùndéyín
Túndé Àlàbí-Hùndéyín tí orúkọ ìnagijẹ rẹ̀ ń jẹ́ Dúdú tí wọ́n bí ní Ọjọ́ kẹfà oṣù kẹfà ọdún 1953 (6th June 1953) jẹ́ gbajúmọ̀ a yàwòrán, olùdarí àti olóòtú sinimá àgbéléwò ọmọ bíbí ìlú Àgbádárìgì|Badagry ní ìpínlẹ̀ Èkó lórílẹ̀ èdè Nàìjíríà.
Ní ìbẹ̀rẹ̀ pẹ̀pẹ̀, Túndé Àlàbí-Hùndéyín jẹ́ gbajúgbajà afẹ̀rọ-yawòrán. Bẹ́ẹ̀ náà ló ń ṣiṣẹ́ olùdarí àti olóòtú sinimá àgbéléwò. Dúdú tún jẹ́ ọ̀kan gbòógì nínú àwọn tí ó máa ń yà sinimá àwọn gbajúmọ̀ àwọn olórin. Bẹ́ẹ̀, ó ti ṣíṣe ní ilé iṣẹ́ tẹlifíṣàn tí ìpínlẹ̀ Ògùn rí ní Abẹ́òkúta. Gbajúmọ̀ rẹ̀ gbòde gẹ́gẹ́ bí olùdarí sinimá-àgbéléwò lọ́dún 1983 nígbà tí ó darí sinimá àgbéléwò kan tí àkọ́lé rẹ̀ ń Ìrèké Oníbùdó. Òun ni Aláṣẹ àti olùdásílẹ̀ ilé iṣẹ́ "Dudu Productions" tí ó ṣe agbátẹrù sinimá-àgbéléwò tí àkọ́lé rẹ̀ ń "Ìyàwó Àlájì", èyí tí ó jẹ́ sinimá àgbéléwò àkọ́kọ́ tí ilé iṣẹ́ ìjọba àpapọ̀ tí ó ń ṣe àyẹ̀wò àwọn sinimá-àgbéléwò, National Film and Video Censors Board, (NFVCB) yẹ̀wò, tí wọ́n sìn gbà á wọlé tó bójú mú láti ṣàfihàn lọ́dún 1994.
Túndé Alabi-Hundeyin tí fìgbà kan jẹ́ Alága Ìjọba Ìbílẹ̀ Badagry, ní ìpínlẹ̀ Èkó.
Mọsún Fìlání
Wọ́n bí ní ìlú Ìbàdàn ní ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́. Ṣùgbọ́n Ìpínlẹ̀ Èkìtì ni àwọn òbí rẹ̀ tí ṣẹ̀ wá. Ó jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ọmọ márùn-ún tí àwọn òbí rẹ̀ bí. Mọsún lọ sí ilé ìwé gíga ìkẹ́kọ̀ọ́ nípa olùkọ́, Abeokuta College of Education, bẹ́ẹ̀ náà ó kàwé gbàwé ẹ̀rí nínú ìmọ̀ ètò okoòwò ṣíṣe ní ifáfitì Tai Solarin University of Education.
Mọsún tí kópa nínú ọ̀pọ̀lọpọ̀ sinimá àgbéléwò, pàápàá jùlọ lédè Yorùbá. Bẹ́ẹ̀ náà ló jẹ́ olóòtú lórí ètò lórí rédíò láti ọdún 2005. Wọ́n sìn tí yàn án fún àmì ẹ̀yẹ fún òṣèrébìnrin tí ó dára jù ní ipò amúgbálẹ́gbẹ̀ẹ́ olú-ẹ̀dá ìtàn lọ́dún 2009 àti 2011.
Bídèmí Kòsọ́kọ́
Bídèmí Kòsọ́kọ́ tí wọ́n bí ní Ọjọ́ kọ̀kàndínlógún oṣù kẹwàá ọdún 1988 (21st October 1988) jẹ́ gbajúmọ̀ òṣèrébìnrin sinimá àgbéléwò ọmọ bíbí ìpínlẹ̀ Èkó, lórílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Ó jẹ́ ọ̀kan nínú àwọn ọmọ gbajúgbajà òṣèré sinimá àgbéléwò, ọmọba Jídé Kòsọ́kọ́. Ẹbí wọn ní à bá má pè ní ẹbí sinimá àgbéléwò lórílẹ̀ èdè Nàìjíríà, nítorí yàtọ̀ sí bàbá rẹ̀, ẹ̀gbọ́n rẹ̀ Ṣọlá Kòsọ́kọ́ àti ìyàwó bàbá rẹ̀, olóògbé Henrietta Kòsọ́kọ́ náà jẹ́ gbajúmọ̀ òṣèré sinimá àgbéléwò.
Táíwò Oyèbọ́lá Agbóná
Táíwò Oyèbọ́lá Agbóná jẹ́ ọ̀dọ́mọbìnrin ọmọ ọdún mẹ́rìnlélógún tí ó jọba nípò Adelé ní ìlú Ààyè ní ìpínlẹ̀ Oǹdó lorílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Ó wà lọ́mọ ọdún méjìlélógún, ọmọ Ilé ẹ̀kọ́ gíga ifáfitì, Achievers University, ní ìlú Ọ̀wọ̀ ní ìpínlẹ̀ Oǹdó, tí ó ń kẹ́kọ̀ọ́ nípa ìṣègùn òyìnbó lọ́dún 2017 tí ifá fi yàn án lẹ́yìn tí bàbá rẹ̀, tí ó jẹ́ Ọ̀ba, Kábíyèsí Aláàyè tí ìlú Aàyè, Ọba J. B. Agbóná wàjà lọ́jọ́ kẹrin oṣù karùn-ún ọdún 2017.. Táíwò Oyèbọ́lá Agbóná ní ó wà nípò Ọba ìlú Aàyè, gẹ́gẹ́ bí Adelé, tí ó sìn ń pàṣẹ ìlú náà lọ́wọ́lọ́wọ́.
Achievers University
Achievers University jẹ́ ilé ẹ̀kọ́ gíga ifáfitì tí wọ́n tẹ̀dó sí ìlú Ọ̀wọ̀ ní ìpínlẹ̀ Oǹdó , lórílẹ̀ èdè Nàìjíríà
Ó jẹ́ ifáfitì Aládàání tí wọ́n dá sílẹ̀ lọ́dún 2017, tí Ìjọba Àpapọ̀ sìn fọwọ́ sí. Ó gúnwà sí àgbègbè Ìdásẹ̀n ní ìlú Ọ̀wọ̀.
Ifáfitì Achievers University jẹ́ ọ̀kan lára ilé iṣẹ́ ẹ̀kọ́, the Achievers Group of Education and Training Organization, tí ó gúnwà sí ìlú Ìbàdàn ní ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́ lórílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Ọ̀gbẹ́ni Bọ̀dé Ayọ̀rìndé àti àwọn onímọ̀ nípa ìkẹ́kọ̀ọ́ mìíràn ní wọ́n dá a sílẹ̀. Ifáfitì yìí bẹ̀rẹ̀ lọ́dún 2007 sí 2008. Àjọ tí ó ń ṣe kòkárí ètò ẹ̀kọ́ ifáfitì lórílẹ̀ èdè Nàìjíríà the Nigerian National University Commission kà á sí ipò mẹ́tàléláàádọ́ta nínú àwọn Ifáfitì tó pójúwọ̀n lórílẹ̀-èdè Nàìjíríà lọ́dún 2013.
Àtòjọ àwọn ifáfitì aládàání lórílẹ̀-èdè Nàìjíríà
Àwọn wọ̀nyí ni àtòjọ àwọn Ifáfitì Aládàání tí National University Commission, (NUC) tí Ìjọba Àpapọ̀ fún láṣẹ lórílẹ̀-èdè Nàìjíríà. A ṣe àtòjọ yìí nípa àtò álúfábẹ́ẹ̀tì.
Àtòjọ àwọn ifáfitì ìjọba lórílẹ̀-èdè Nàìjíríà
Ifáfitì ìjọba pín sí ọ̀nà méjì gbòógì ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Ìjọba Àpapọ̀ àti ìjọba ìpínlẹ̀ ní wọ́n ní ẹ̀tọ́ àti àṣẹ láti ọwọ́ National University Commission, àjọ ìjọba Àpapọ̀ tí ó ń darí, mójútó Ìdásílẹ̀ ifáfitì lórílẹ̀-èdè Nàìjíríà, láti ṣe Ìdásílẹ̀ Ifáfitì.
Ikọ́
Ikọ́ jẹ́ ọ̀nà gbígbé atẹ́gùn jáde pẹ̀lú agbára láti ọ̀nà ọ̀fun kí a lè fọ ọ̀nà ọ̀fun náà mọ́ kúrò lọ́wọ́ ìdọ̀tí tí ó sá pamọ́ síbẹ̀. Ikọ́ wíwú lè jẹ́ lẹ́ẹ̀kan tàbí léra-léra tí yóò sì mú kẹ̀lẹ̀bẹ̀ dání. Wíwúkọ́ léra-léra lè túmọ̀ sí wípé àìsàn tàbí àrùn kan wà ní àgọ́ ara nítorí wípé púpọ̀ lára àwọn àrùn àgọ́ ara ni a lè tàn kálẹ̀ tàbí pin fún ẹlòmíràn
Ṣíṣe ìtọ́jú ikọ́ nííṣe pẹ̀lú wíwádí ohun tí ó fa ikọ́ fúnra rẹ̀, bí a bá ti mọ̀ọ́n, ìtọ́jú rẹ̀ yóò yá kánkán.