Streptococcal pharyngitis
Ọna-ọfun to ndun ni eyiti kokoro ti a ko le f’oju lasan ri nfa(Strep throat)jẹ aisan ti awọn kokoro to nfa arun ti a npe ni “ẹgbẹ bakiteria streptokokal ti A” nfa. Ọna-ọfun to ndun ni ti kokoro ti a ko le f’oju lasan ri nfa maa nyọ ọna-ọfun, awọn belubelu (awọn gilandi ribiti meji ti o wa ni ọna-ọfun, ni ẹyin ẹnu), ati bi o ba ṣee ṣe apoti ohùn (larynx)lẹnu. Awọn aami aisan ti o wọpọ ní ninu ibà, ọna-ọfun ti o ndun ni(ti a tun npe ni ọọfun to ndun ni, ati awọn nodu ẹjẹ funfun ti o wu (lymph nodes) ni ọrùn. Ọna-ọfun to ndun ni ti kokoro ti a ko le f’oju lasan ri nfa maa nfa ida mẹtadinlogoji ninu ọgọrun (37%) ọna-ọfun ti o ndun ni laarin awọn ọmọde.
Ọna-ọfun to ndun ni ti kokoro ti a ko le f’oju lasan ri nfa maa ntan nipasẹ ifarakora pẹkipẹki pẹlu alaisan kan. Lati rii daju wipe eniyan kan ni ọna-ọfun to ndun ni ti kokoro ti a ko le f’oju lasan ri nfa eyiti o ndun ni, ayẹwo kan ti a npe ni mimu awọn nkan ẹlẹmi dagba lori nkan amu nkan ẹlẹmi dagba l’ode ara lati inu ọna-ọfun (throat culture)fun iwadi ṣe pataki. Lai ṣe ayẹwo yii papa ẹwẹ, a le mọ nipa ọna-ọfun to ndun ni ti kokoro ti a ko le f’oju lasan nfa nipasẹ awọn aami aisan. Ni eyiti o jọ bẹẹ tabi ti a mọ daju, awọn apakokoro(antibiotics)(awọn oogun ti o npa bakiteria) le dẹkun aisan naa lati ma l’ewu gan-an ati lati mu ara pada bọ s’ipo ni kiakia.
Aami aisan ti o wọpọ fun ọna-ọfun to ndun ni ti kokoro ti a ko le f’oju lasan ri nfa ni ọna-ọfun ti o ndun ni, ibà ti o ju 38°C (100.4°F) lọ, ọyún (olomi yẹlo tabi alawọ-ewé) lori belubelu, ati awọn gilandi ti o wu ninu ọrùn.
Awọn aami aisan miiran tun le wa:
Ẹni ti o ba ni ọna-ọfun to ndun ni ti kokoro ti a ko le f’oju lasan ri nfa yoo fi awọn aami aisan han laarin ọjọ kinni si ikẹta lẹyin ti o ni ifarakora pẹlu alaisan kan. Awọn kokoro to nfa arun(tabi bakiteria)ti a npe ni ẹgbẹ streptokokus ti bita A (A beta-hemolytic streptococcus) (GAS)lo nse okunfa ọna-ọfun to ndun ni ti kokoro ti a ko le f’oju lasan ri nfa. Awọn kokoro miiran to nfa arun tun le fa ọna-ọfun ti o ndun ni. Ọna-ọfun to ndun ni ti kokoro ti a ko le f’oju lasan ri nfa maa ntan nipasẹ ifarakora pẹkipẹki ni taara pẹlu alaisan kan. Ợpọ̀ eniyan, bii awọn ti o wa ni ọmọ-ogun tabi awọn ile-iwe maa mu bi aisan naa ti ntan kaakiri lati pọ sii. Awọn kokoro to nfa arun ti a ko le f’oju ri ti wọn ti gbẹ tan ti a si ri ninu erupẹ ko le sọ eniyan di aláàárẹ̀. Awọn kokoro to nfa arun ti ko tii gbẹ, bii eyiti a ri lori pako-oyinbo (burọṣi), le jẹ ki eniyan ṣe àárẹ̀fun bi ọjọ mẹẹdoogun (15 days). Ko wọpọ ki awọn kokoro to nfa arun ti a ko f’oju ri yii lati gbe ninu ounjẹ ki wọn si mu awọn ti wọn jẹ ounjẹ naa ṣe àárẹ̀. Ida mejila ninu ọgọrun awọn ọmọde ti ko ni awọn aami aisan kan fun ọna-ọfun to ndun ni ti kokoro ti a ko le f’oju lasan ri nfa ngbe GAS awọn kokoro ti o nfa arun kaakiri ninu ọfun wọn.
Akojọ abuda ti a npe ni iye Sẹntọr ti atunṣe (modified Centor score)ni a nlo lati mọ bi a ti nṣe abojutọ awọn eniyan ti wọn ni ọna-ọfun ti o ndun ni. Eyi dale lori abuda ọna ayẹwo ti iwadi nipa imọ ijinlẹ ti oyinbo marun, iye Sẹntọ naa nṣe itọkasi bi ọna-ọfun ti o ndun ni ṣe le waye si.
Aami kan ni a fun ọkọọkan awọn abuda wọnyii:
Ayẹwo kan ti a npe ni mimu nkan ẹlẹmi ti a mu dagba lori nkan amu ẹlẹmi dagba l’ode ara lati ọna-ọfun (throat culture)ni ọna ti o ṣe koko ju lọ. lati mọ boya eniyan kan ni ọna-ọfun to ndun ni ti kokoro ti a ko le f’oju ri. Ayẹwo yii maa nmọ ni ọna ti o daniloju ida 90 si 95 ninu awọn ti o ṣe aisan ti a yẹwo. Ayẹwo kan ti a npe ni ayẹwo kokoro to nfaa ni kankan (eyiti a tun npe ni ayewo mimọ antigini ni kankan (rapid antigen detection testing), tabi RADT) tun ṣe e lo. Ayẹwo kokoro to nfaa ni kankan yara ju mimu nkan ẹlẹmi ti a mu dagba lori nkan amu ẹlẹmi dagba l’ode ara lati ọna-ọfun lo sugbọn o maa nmọ aisan daju ninu ida aadọrin ninu ọgọrun (70 percent) awọn eniyan ti ayẹwo. Awọn ayẹwo mejeeji le mọ ni ọgbọọgba nigbati eniyan ko ba ni ọna-ọfun to ndun ni ti kokoro ti a ko le f’oju ri nfa (ni ida mejidinlọgọrun awọn eniyan ti a yẹwo (98 percent)).
Ayẹwo nkan ẹlẹmi ti a mu dagba lori nkan amu ẹlẹmi dagba l’ode ara lati ọna-ọfun ti o ri bẹẹ (ni ọrọ miiran, eyiti o mo wipe eniyan ṣe aisan) tabi ayẹwo kokoro to nfaa ni kankan, pẹlu awọn aami aisan ọna-ọfun to ndun ni ti kokoro ti a ko le f’oju ri nfa, nfidi wiwa aisan naa mulẹ. A ko gbọdọ maa ṣe ayẹwo nkan ẹlẹmi ti a mu dagba lori nkan amu ẹlẹmi dagba l’ode ara lati ọna-ọfun tabi ayẹwo kokoro to nfaa ni kankan loorekoore fun awọn eniyan ti ko ni aami aisan. Ida awọn eniyan kan l’awujo ni kokoro aifoju lasan ri streptokokal bakiteria naa ninu ọfun wọn lai si abajade ewu kankan.
Awọn aami aisan ọna-ọfun to ndun ni ti kokoro ti a ko le f’oju lasan ri nfa fi ara jọ awọn aami aisan miiran. Fun idi eyi, mimọ ọna-ọfun to ndun ni ti kokoro ti a ko le f’oju lasan ri mọ lai lo nkan ẹlẹmi ti a mu dagba lori nkan amu ẹlẹmi dagba l’ode ara lati ọna-ọfun tabi ayẹwo kokoro to nfa ni kankan le soro. Ikọ́ wiwu, fi fun ikun-imu, igbẹ-ọrin ati oju pipọn ti o nta ni ni afikun pẹlu ibà ati ọna-ọfun to ndun ni le fẹẹ jẹ ọna-ọfun to ndun ni ti kokoro ti a ko le f’oju lasan ri ti fairọsi (virus)fa ju ki o jẹ ọna-ọfun to ndun ni ti kokoro ti a ko le f’oju lasan ri nfa lọ. Wiwa awọn gilandi ti o wu (lymph nodes) ninu ọrun pẹlu ọna-ọfun ti o ndun ni, iba ati awọn gilandi ti o tobi (awọn belubelu) ninu ọrùn le tun waye ninu awọn aisan miiran ti a npe ni infectious mononucleosis.
Yiyọ awọn belubelu kuro le jẹ ọna ti o loye lati dẹkun ọna-ọfun to ndun ni ti kokoro ti a ko le f’oju lasan ri nfa ninu awọn eniyan to maa nsaba ni aisan naa. Ṣiṣe aisan pẹlu ọna-ọfun to ndun ni ti kokoro ti a ko le f’oju lasan ri fun igba mẹta tabi ju bẹẹ lọ ninu ọdun kan ni a ri bii idi lati yọ awọn belubelu kuro, ni titi di ọdun 2003. Kikiyesara nigbati eniyan nduro naa tun tọna.
Ọna-ọfun to ndun ni ti kokoro ti a ko le f’ju ri nfa eyiti a ko tọju maa nsaba yanju ara rẹ laarin ọjọ melo kan. Itọju pẹlu oogun (awọn apakokoro) maa ndin pipẹ awọn aami aisan ku fun bii wakati mẹrindinlogun (16 hours). Idi akọkọ fun titọju pẹlu awọn apakokoro ni lati din ewu nini aisan ti o l’ewu gan-an, bii ibà ti o l’ewu (ti a mọ ni ibà rọọgun-rọọgun)tabi akojọ ọyún ninu ọfun (ti a mọ si retropharyngeal abscesses) ku. Awọn oogun wọnyii munadoko bi a ba lòó laarin ọjọ mẹsan (9 days)ti awọn aami aisan bẹrẹ.
Oogun lati din irora ku, bii oogun ti o ndin wiwu ku (non-steroidal anti-inflammatory drugs, tabi NSAIDs) tabi ogun ti o ndin ibà ku(parasitamọ, tabi asẹtaminofeni), le ranilọwọ lati ṣakoso irora ti o ni asopọmọ ọna-ọfun to ndun ni ti kokoro ti a ko le f’oju lasan ri nfa. Awọn sitẹriọdu naa tun wulo , gẹgẹ bii kirimu tabi olomi ti a npe ni lidokaini. A le lo asipirini fun awọn agbalagba ṣugbọn a ko gbani nimọran rẹ fun awọn ọmọde nitori o nmu ewu nini aisan ti o mu ewu ba ẹmi ẹni ti a npe ni akojọ aisan Reye (Reye's syndrome)gberu.
Oogun apakokoro ààyò ni orilẹ-ede Amẹrika fun titọju ọna-ọfun to ndun ni ti kokoro ti a ko le f’oju lasan ri nfa ni pẹnisilini V. Oogun yii gbayi nitori ailewu rẹ, owo rẹ ti ko wọn ati mimunadoko rẹ. Oogun ti a npe ni amosilini ni wọn yan ni Europe. Ni India, ni ibiti ewu nini ibà rọọgun-rọọgun ti ga gan-an, oogun alabẹrẹ ti a npe ni bẹnsatini pẹnisilini G ni ààyò akọkọ fun abojuto. Oogun apakokoro ti o tọna maa ndin iye igba aami aisan ku (eyiti o jẹ ọjọ mẹta si marun)fun bi ọjọ kan. Awọn oogun wọnyii tun maa ndin titan kaaakiri aisan naa ku. A ma a kọ awọn oogun naa fun lilo lọpolọpọ igba lati gbiyanju lati din awọn ewu ti ko wọpọ bii ibà ti o le gan-an,ara to njanijẹ, tabi awọn arun ku. Awọn anfani ṣiṣe abojuto ọna-ọfun to ndun ni ti kokoro ti a ko le f’oju lasan ri pẹlu oogun apakokoro ni a gbọdọ mu dọgba pẹlu awọn ewu ti o le waye pẹlu lilo wọn. A ko nilo lati fun awọn agbalagba ti ara wọn da saka ti wọn ni ihuwasi ara si awọn oogun eyiti ko dara ni oogun apakokoro fun itọju. Awọn oogun apakokoro ni a kọ fun lilo fun ọna-ọfun to ndun ni ti kokoro ti a ko le f’oju lasan ri nfa ni ipo ti o ga gan-an ju eyiti a lero lọ nitori bi o ti ṣe l’ewu si ati bi o ṣe ntan kaakiri. Oogun eritiromaisini (ati awọn oogun miiran ti a npe ni makrolidi) ni a gba awọn eniyan ti ara wọn ni ikorira ti o le si pẹnisilini niyanju lati lo. Akọkọ, oriṣi oogun ti a npe ni sẹfalosporini ṣee lo fun awọn ti ara wọn ni ikorira ti ko fi bẹẹ l’ewu. Awọn arun ti kokoro streptokokal ti a ko le f’oju lasan ri nfa (Streptococcal infections) tun le fa wiwu awọn kidirin. Awọn oogun apakokoro ko le din nini eyi ku.
Awọn aami aisan ọna-ọfun to ndun ni ti kokoro ti a ko le f’oju lasan ri nfa maa nsan nipa ṣiṣe abojuto rẹ tabi aiṣe abojuto rẹ, laarin ọjọ mẹta si marun. Ṣiṣe abojuto pẹlu oogun apakokoro maa ndin ewu awọn aisan ti o l’ewu ku ati titan kaakiri aisan naa. Awọn ọmọde le pade si ile-iwe lẹyin wakati mẹrinlelogun (24 hours)ti wọn ba ti lo oogun apakokoro.
Awọn iṣoro ti o l’ewu gan-an wọnyii le waye nitori ọna-ọfun to ndun ni ti kokoro ti a ko le f’oju lasan ri nfa:
ọna-ọfun to ndun ni(tabi faringitisi), iṣori ti o gbòòrò ninu eyiti ti ọna-ọfun to ndun ni ti kokoro ti a ko le f’oju lasan ri wa, ni a ṣe awari rẹ ninu awọn eniyan milliọnu mọkanla (11 million) l’ọdọọdun ni orilẹ-ede Amẹrika. Fairọsi ni o ma nfa ọpọlọpọ iṣẹlẹ ọna-ọfun to ndun ni ti kokoro ti a ko le f’oju lasan ri nfa. Ṣugbọn, ẹgbẹ bakiteria ti kokoro ti a ko f’oju ri ti bita A (group A beta-hemolytic streptococcus)maa nfa ninu ọgọrun ida 15 si 30 ọfun ti o ndun ni laarin awọn ọmọde ati 5 si 20 laarin awọn agbalagba. Awọn iṣẹlẹ maa nsaba waye nigba ti jijabọ yinyin baa nkasẹ nlẹ ti Ợrinrin (Spring)si ṣẹṣẹ nbẹrẹ.