hotchpotch/miracl-hf-unified huggingface dataset:
Iganga
Iganga jẹ́ Ìlú kan tí ó wà ní apá Ìlà Oòrùn orílẹ̀ èdè Uganda. Ibẹ̀ ni ó jẹ́ ilé agbára, àṣ àṣẹ ìjọba Uganda, Ìlú yí náà ni ó tún jẹ́ pẹpẹ ọrọ̀ ajé jùlọ fún àwọn ènìyàn ilẹ̀ Uganda.
Iganga wà ni erékùṣù ilẹ̀ Uganda, tí ó ní ilẹ̀ tí ó tó ìwọ̀n márùndín láàádọ́ta (45 Kilometres) ìyẹn (25 mi) tí a bá rí ojú ọ̀nà tí ó ja sí ìlú ńlá Jinja àti Tororo. Tí a bá ṣí gbogbo rẹ̀ pọ̀, yóò ma tó bí ìwọ̀n kìlómítà ọgọ́rùún ólé Mọ́kàndínlógún (, bá kàn náà ló ja sí Mbale Tìbú tòró Iganga jẹ́ :0°36'54.0"N, 33°29'06.0"E (Ìbú rẹ̀ :0.6150; Òró rẹ̀ :33.4850).
Àwọn ohun tí ókóra jọ sí Iganga tí ó fi gbayì tobẹ́ẹ̀ ni : Ó ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ internet cafes, ilé ìrura lóríṣiríṣi àti Ọjà elérò rẹpẹtẹ tí kò kíkà sí Ibùdókọ̀ èrò. Lára àwọn iṣẹ́ àkànṣe tó lààmì laaka láàrín ìlú náà ni : iṣṣẹ́ àkànṣe DevelopNet Iganga Project, tí ó kó Internet cafe àti community center sínú fún àwọn àjọ tí kìí ṣe tìjọba àti àjọ Ìbílẹ̀ lábẹ́lé (NGO/CBO Forum). Iṣẹ́ àkànṣe International Hand Iganga ni ó jẹ́ ti ìjọba t is atí ó wà ní agbègbè náà láti ṣe ìkúnpá fún iṣẹ́ àkànṣe nípa èt ti ètò ẹ̀kọ́ àti ìdàgbàsókè àwọn àjọ tí kìí ṣe ti ìjọba.
Ibùdókọ̀ Ọkọ̀ ojú irin ti Uganda Railways￼￼, ni ó bẹ̀rẹ̀ láti ìloro Uganda tí ó la Iganga kọjá sí orílẹ̀-èdè Kenya èyí tí ó jẹ́ márosẹ̀ ni ó lọ sí Malaba, tí ó sì gba Tororo àti Iganga, kọjá lè sí ọ̀nà Jinja àti ìlú Kampala, tí ó jẹ́ ìlú tí ó tóbi jùlọ tí ó sì tún jẹ́ Olú Ìlú fún orílẹ̀-èdè Uganda.
Ètò ìkànìyàn tí ó wáyé ní́ ọ̣dún 2002, fi hàn wípé ó tó ẹgbẹ̀rún mókàndínlógójì ó lé 500 (39,500) ènìyàn ni ó ń gbé ibẹ̀ lásìkò náà.. Àmọ́ ní ọdún 2010, àjọ tí ó rí sí ònkà ní orílẹ̀-èdè Uganda ìyẹn 'Bureau of Statistics' (UBOS) ṣe ìṣirò iye ènìyàn sí ẹgbẹ̀rún lọ́nà àádọ́ta ó lé àádọ́jọ (51,8000), ìṣirò UBOS ní ọdún 2011 jẹ́ (53,700). Nígbà tí ti ọdún 2014 já sí (53,870).
Iganga General Hospital ni ó jẹ́ ọ̀kan pàtàkì nínú ohun tí ó wà ní Ignaga, tí ó sì tún jẹ́ ohun ìwúrí fún àwọn ènìyàn agbèbè ibẹ̀. Ilé ìwòsàn ni wọ́n tọ́ka rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí èyí tí ó peregedé jùlọ nínú àwọn ilé ìwòsàn ìjọba tị́ ó wà ní Uganda. kódà bí ó tilẹ̀ jẹ́ wípé ilé ìwòsàn náà ń bèrè fún ìtọ́jú tó péye, ní títụ́nṣe àti fífi ohun èlò ìgbàlódé síbẹ̀. Ìjọba orílẹ̀-èdè Uganda tún ilé ìwòsàn náà kó ní oṣù kọkànlá ọdún 2015.
Ìgbìyànjú oríṣiríṣi ni wọ́n ti gbé láti dá ètò iṣẹ́ ìwòsàn pàjáwìrì kalẹ̀ ní Iganga. Àwọn àjọ kọ̀ọ̀kan náà tí kìí ṣe ti ìjọba náà ti gbé ̀̀àwọn ìgbésẹ̀ láti ṣètò pàtàkì jùlọ pẹ̀lú ìdàgbàsókè ti ètò 'First responder' pèlú àjọṣepọ̀ Ile-iwe Washington ni St. Louis, LFR International àti Uganda Red Cross Society . ní ọdún 2016
Àwọn àyè tó fani mọ́ra tó wà ni àárín tàbí nítòsí Iganga ni:
Abúlé Abẹ́òkúta Ní Jamaica
Abúlé Abẹ́òkúta jẹ́ ibi ìgbà fẹ́ tó rẹwà lọ́pọ̀lọpọ̀ ní orílẹ̀-èdè Jamaica. Ó yàtọ̀ sí Abẹ́òkúta tí ó jẹ́ olú-ìlú ìpínlẹ̀ Ògùn, lórílẹ̀ èdè Nàìjíríà. Ó jẹ́ ibi ìgbafẹ́ tí ó kún fún àwọn ohun Ìgbé-ayé àtijọ́ tí kò lábàwọ́n àwọn ohun-èlò ọ̀làjú ayé òde òní. Wọ́n dá Abúlé Abẹ́òkúta ní ibi tí wọ́n ń pè ní Dean’s Valley Westmoreland ní Jamaica ní nǹkan bí ọ̀ọ́dúnrún ọdún sẹ́yìn nígbà okowò ẹrú. Lọ́jọ́ karùn-ún oṣù kìíní ọdún 2003 ni aṣojú orílẹ̀-èdè Nàìjíríà sí Orílẹ̀ èdè Jamaica, Florentina Ukonga wá ṣí ibi ìgbafẹ́ Abúlé Abẹ́òkúta ní Jamaica.
Ìtàn sọ wípé, àwọn ẹrú àkọ́kọ́ tí wọ́n kó ní nǹkan bí ọ̀ọ́dúnrún ọdún sẹ́yìn láti Abẹ́òkúta ní ìpínlẹ̀ Ògùn lórílẹ̀ èdè Nàìjíríà lọ sí orílẹ̀-èdè Jamaica ní wọ́n kó si oko, ibi tí wọ́n ń pè ní Abúlé Abẹ́òkúta ní Jamaica lónìí. Abúlé Abẹ́òkúta tóbi tó ìwọ̀n-ilẹ̀ ékà mẹ́tàlá. Àwọn òkúta àti òkè Abúlé Abẹ́òkúta ní Jamaica mú un dàbí Abẹ́òkúta ti orílẹ̀ èdè Nàìjíríà. Òkúta ńlá bí tó fara jọ Òkúta Olúmọ wà ní Abẹ́òkúta ní Jamaica. Ìjọra àgbègbè yìí ní Jamaica pẹ̀lú Abẹ́òkúta pọ̀ tó bẹ́ẹ̀ tí wọ́n fi sọ ọ́ ní Abẹ́òkúta.
Apata Katampe
Àpata Katampe je akọ okuta. O wa ni ilu Abuja olu Ilu Orile Ede Naijiria.
Ile Gbigbe Mambilla
Ilẹ̀ gbígbe Mamìbíllà wà ní Gémbù, ìjọba ìbílẹ̀ Sáúdánà ní ìpínlẹ̀ Tàrába ní Oríĺ èdè Nàìjìríà. Ile gbigbe yii je itesiwaju arewa orile ede Naijiria ti oke ile okeere Kameruunu. Ó wà ní agbede ìgbéga 1600meters (5,249ft) ìpele odò, tí ó sọ di òkè tí ó ga jù ní orílẹ̀ èdè Nàíjíríà. Àwọn abúlé tí ó wà ní orí òké náà tí ó ga kéré jù lọ ní 1828 meter (iwon ese bata 5,997) kọjá ìpele odò.
Awọn òkè tí ó yípo ilè gbígbẹ náà ga ní ẹgbẹ̀rún méjì mítà (2,000metres), ìwọ̀n ẹsẹ̀ bàtà Ẹ́ẹ́rìn- dín- lọ́gbọ̀n- lé- ̀ẹẹ́dẹ́gbẹ̀ta- lé -lẹ́ ẹgbẹ̀rún mẹ́fà (6526ft),bíi òkè chapali Waddi tí ó ga ní ìgbede mítà Óókàn- dí- lógún -lenírinwó- lé lẹ́gbẹ̀rún méjì( 2,419meters), ìwọ̀n ẹsẹ̀ bàtà Éérìn -dín- lógójì -lé- lẹ̀ẹ́dẹ́gbẹ̀rún -lé - lẹ́gbẹ̀rún méje (7,936ft) kọjá ìpele odò. Tí a bá yọ ÒKè kamẹrúùnù kúrò, Màmìbíllà ni òkè tí ó ga jù níorílẹ̀ èdè Nàíjíríà àti Ìwọ̀ òòrùn Áfíríkà.
Ilẹ̀ gbígbe Màmìbílà wọn kìlòmítà Ẹ́ẹ́rìn -dín -lọ́gọ̀rún ní ìparí igun (96km) (60mi); ogójì kìlòmítà ní ìbú (40km) (25mi) , pẹ̀lú ìyípo tí ó ga ní ẹ̀ẹ́dẹ́gbẹ̀rún mítà (900m), ìwọ̀n ẹsẹ̀ bàtà ẹ́ẹ́tà lé- láádọ̀ta -lé- lẹ́gbẹ̀rún méjì (2,953ft) . Òkè náà gba agbègbè tí ó lé ní kìlòmítà oníhàmẹ́rin Óókàn -dín̄- lé -láádọ̀rún -lé lọ́ọ́dúrún lé lẹ́ẹ́gbẹ̀rún mésàn. (9389 square kilometer) (3625mi
Àwọn Ìtọ́kasí
1.
2.
Ile Itaja Jabi
Ile Itaja Jabi wa ni Ilu Abuja , olu ilu Orile ede Naijiria.
Sola Sobowale
Ṣọlá Ṣóbọ̀wálé tí wọ́n bí ní ọjọ́ kejìdínlógún, oṣù kejìlá, ọdún 1963, jẹ́ òṣèré sinimá àti adarí eré ti orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Ó di olókìkí ní ọdún 2001, nínú ìṣàfihàn ti Ìtàn-àkọọ́lẹ̀ Super Story : "Oh Father, Oh Daughter."
Ó dara pọ̀ mọ́ eré orí ìtàgé nípasẹ̀ ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn fíìmù tí Ẹgbẹ́ Awada Kẹrikẹri ṣe lábẹ́ adarí Adébáyọ̀ Sàlámì . Láàárín ọdún díẹ̀, ó ti ṣe iṣẹ́ akọ̀wé, ìtọ́sọ́nà àti ìgbéjáde ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn fíìmù Nàìjíríà. Ó ṣe akọ̀wé, àgbékalẹ̀ ati ìtọ́sọ́nà, "Ohun Oko Somida", fíìmù Nàìjíríà kan tí ó jáde ní ọdún 2010 èyí tí ó ṣe ìràwọ̀ Adébáyọ̀ Sàlámì . Ó ṣe ìfihàn nínú Dangerous Twins, fíìmù ti Nàìjírà tí ó jáde ní ọdún 2004 tí Tádé Ògìdán ṣe, ẹni tó kọ fíìmù yìí ni Níji Àkànní . Ó tún ṣe ìfihàn nínú "Family on Fire" ìṣelọ́pọ̀ ati ìtọ́sọ́nà nípasẹ̀ Tádé Ògìdán .
Sola Sobowale jẹ́ ìyàwó Dotun Sobowale. Ó bí ọmọ mérin fún ọkọ rẹ̀.
Ní ọdún 2019, ó gba àmì ẹ̀yẹ African Academy Academy (AMAA) fún Òṣèré tó dára jù lọ fún ipá rẹ̀ ní fíìmù "King of Boys" tó jáde ní ọdún 2018.
Tóbi Oyinlolá
Tóbi oyinlolá (ojó ìbí:ojó kewàá osù Kaàrún odún 1992 ni ilú ìbàdàn,Ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́ Nàìjíríà)
Omo bíbí orílè èdè Nàìjíríà tí ó jé onísòwò àti òjògbón. Ó lààmìlaaka lénu isé rè pèlú ilé-isé rloop incorporated, ilé-isé tí ó n gbìmò pò láti rii dájú pé àlá ìlanà ìrin àjò oní ìpele kaàrún ti Elon Musk se agbáterù rè wà sí ìmuse.
Tóbi Oyinlolá ni ó se agbáterù èro ònkà ìgbàlódé tí ó ma fún wa láàye láti San owó gáàsì ìdáná bí a sé n lòó. Èyí máa se àrídájú wípé àwon asàmúlò gáàsì ìdáná kò ní láti San owó gboboi lóríi gáàsì lékàn-an náà,tí ó sì jé pé owó ìwònba tí wón bá lò ni wón yíò San.
Ògbéni Olúwatóbi se agbáterù irinsé tó dá sisé,pèlú ìtònsán Òrùn(Solar energy)fún ijó méta pèlú àjòsepò ìlú Kòréà Gúúsù,Amẹ́ríkà,àti Índíà.
Ní Odún 2018,Wón dárúko rè pèlú àwon òdó mìíràn pèlú Davido gégébí àwon tí ó wúlò fún àwùjo.
Patience Ozokwor
Patience Ozokwor (tí wọ́n bí ní Ọjọ́ kẹrìnlá oṣù kẹsàn-án ọdún 1958) jẹ́ òṣèré sinimá-àgbéléwò, akọrin ìyìn rere àti olùránṣọ ọmọ bíbí ìlú Ngwọ ní ìpínlẹ̀ Enugu lorílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Ó gbajúmọ̀ nípa ṣíṣe ère tí ẹ̀dá-ìtàn rẹ̀ sáàbà máa ń burú. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ ni àmín ẹ̀yẹ ló ti gbà lórí siniá-àgbéléwò ṣíṣe. Lára wọn ni àmìn ẹ̀yẹ Movie Academy Awards fun amúgbalẹ̀gbẹ̀ẹ́ ẹ̀dá-ìtànbìrin tó dára jùlọ lọ́dún 2012 àti 2013. Ó gbajúmọ̀ débi pé Ìjọba Àpapọ̀ orílẹ̀ èdè Nàìjíríà dá a lọ́lá pẹ̀lú àwọn mọ́kàndínlọ́gọ́rùn-ún mìíràn nígbà ayẹyẹ ọgọ́rùn-ún ọdún ìsọdọ̀kan apá ìlà-oòrùn àti àríwá orílẹ̀-èdè Nàìjíríà lọ́dún 2014.
Gégé bí a ṣe sọ ṣáájú, wọ́n bí Patience Ozokwor ní ìlú Ngwo ní ìpínlè Enugu, lórílẹ̀ èdè Nàìjíríà, ṣùgbọ́n ìlú Èkó ló ti bẹ̀rẹ̀ ẹ̀kọ́ rẹ̀ kíkà ní ilé-ìwé Abimbola Gibson Memorial School. Ó tẹ̀ síwájú nínú ẹ̀kọ́ rẹ̀ ní ilé ìwé gígaInstitute of management and technology ní ìpínlẹ̀ Enugu, níbi tí ó ti kàwé gboyè dìgírì àkọ́kọ́ nínú ìmọ̀ nǹkan yíyà (Fine Art). Láti ìgbà èwe rẹ̀, láti ilé ìwé àkọ́bẹ̀rẹ̀ ní Patience Ozokwor ti fẹ́ràn ère orí ìtàgé, láti ìgbà náà ló ti máa ń kópa oríṣiríṣi ní ilé-ìwé àkọ́bẹ̀rẹ̀. Nítorí ìdí èyí, ó ti di ìlúmọ̀ọ́kà kí ó tó gbajúmọ̀ nìdí sinimà àgbéléwò. Ó kópa pàtàkì nínú sinimà aṣàfihàn lórí ẹ̀rọ amọ́hùnmáwòrán, the Nigerian Television Authority (NTA), tí àkọ́lé rẹ̀ ń jẹ́ "Someone Cares" Nígbà tí ó wà lọ́mọ ọdún ókàndínlógún ló ti fẹ́ oko, ó bímọ mẹ́ta fúnrarẹ̀, ó sìn gba ọmọ márùn-ún tọ́, tí gbogbo wọn sìn ń jẹ́ orúkọ rẹ̀. Ọkọ rẹ̀ kú lọ́dún 2000. Kò sìn lọ́kọ mìíràn mọ́.
Ìdòwú Phillips
Ìdòwú Philips ni a bí ní ọjọ́ Kẹrìndílógún oṣù Kẹwàá ọdún 1942 (26-10-1942), òun ni a mọ̀ sí Ìyá Rainbow, jẹ́ gbajúgbajà Òṣeré kan tí ó jé ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà .
A bí Ìyá Rainbow ní ìlú Ìjẹ̀bú-Òde ní Ìpínlẹ̀ Ògùn, tí ó jẹ́ apá Gúsù ìwọ̀-Oòrùn ilẹ̀ Naijiria . Orúkọ àpèjẹ orí ìtàgé rẹ̀ ni "Ìyá Rainbow" tí ó túmọ̀ sí "Òṣùmàrè" (tí ó túmọ̀ sí "Rainbow" ní èdè Gẹ̀ẹ́sì), orúkọ tí Ìdòwú tẹ̀ mọ́ra yí ni ó jẹ́ orúkọ ẹgbẹ́ òṣèrè ọkọ rẹ̀ Sir Hubert Ògúùndé, tí ó kú ní ọdún 1990. Ó ti fìgbà kan ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí olùtọ́jú aláìsàn ní àwọn ilé-ìwòsàn gbogbo-gbò ti ìjọba ni ilẹ̀ Nàìjíríà fún ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọdún, tí ó sì ma ń ṣe eré orí ìtàgé nídàákú rekú ní àwọn àsìkò tí ó ń ṣiṣẹ́ nọ́ọ̀sì. Ó bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ tíátà ní pẹrẹu ní ẹ̀yìn ikú ọkọ rẹ̀, ìyẹn Augustine Àyànfẹ́mi Phillips (ẹni tí ó ́jẹ́ òṣìṣẹ́ gidi pẹ̀lú olùdásílẹ̀ Sinimá Àgbéléwò ní ilẹ̀ Nàìjíríà (Sir Hubert Òguúndẹ́). Ìdòwú ti kópa nínú ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn fíímù ilẹ̀ Nàìjíríà, bíi "Àpáàdì", "Ẹrú", "Àjẹ́ ni ìyá mi" àti àwọn mìíràn. Ọlórun fi ọmọ márùún ta á lọ́rẹ.
Ogun Àgbẹ̀kọ̀yà
Ogun Àgbẹ́kọ̀yà ni ìjà ìfẹ̀hónú àwọn ẹgbẹ́ àwọn àgbẹ̀ tó bẹ́ sílẹ̀ lọ́dún 1968 sí 1969 nílẹ̀ Yorùbá nígbà ìṣéjọba ẹlẹ́kùnjẹkùn lórílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Àwọn àgbẹ̀ adáko kòkó ló ṣe agbátẹrù ìjà ìfẹ̀hónú yìí tí àwọn àgbẹ̀ yòókù sì dára pọ̀ láti tako ìṣèjọba aninilára ní àsìkò ìjọba ológun lápá iwọ̀-oòrùn Nàìjíríà.
Ogun tàbí Ìjà Àgbẹ́kọ̀yà jẹ́ ìjà ìfẹ̀hónúhàn àwọn mẹ̀kúnnùtó gbajúmọ̀ jùlọ lorílẹ̀-èdè Nàìjíríà tako ìṣéjọba tó bẹ́ẹ̀ gé tí ó fi di ohun Ìtọ́kasí di òní yìí. Ó jẹ́ ìjà ìfẹ̀hónúhàn láti tako ọ̀wọ́n gógó owó-orí tí àwọn ìjọba ìgbà náà ń dábáà láti bẹ̀rẹ̀ sí ní gbà lọ́wọ́ àwọn àgbẹ̀, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé àwọn kan gbà á lérò pé ó ní ìsúnnásí òṣèlú nínú. Ìjà ìfẹ̀hónúhàn hàn yìí bẹ́ sílẹ̀ nígbà ìṣéjọba Ọ̀gágun Robert Adéyínká Adébáyọ̀, tí ó jẹ́ gẹ́gẹ́ bí Ààrẹ apá ìwọ̀-oòrùn Nàìjíríà. Ìjà yìí bẹ́ sílẹ̀ nígbà tí ìṣèjọba Ọ̀gágun Ọláyínká Adébáyọ̀ fi kún owó-orí tí àwọn àgbẹ̀ ń san fún ìjọba. Àwọn àgbẹ̀ yarí, tí wọ́n sì kọ̀ jálẹ̀ láti san ẹ̀kúnwó owó-orí yìí. Ọjọ́ burúkú èṣù gbomi mú ní lọ́jọ́ tí ìjà yìí bẹ́ sílẹ̀ lóríta abúlé Ọ̀lọ́rundá ní Ìbàdàn, olú-ìlú ìṣèjọba ìwọ-oòrùn (western region). Ìjọba ìgbà náà sọ owó-orí di dọ́là mẹ́jọ ($8), ṣùgbọ́n tí àwọn àgbẹ̀ yarí pé wọn kò lè san ju ọgbọ̀n ṣílè. Gẹ́gẹ́ bí Àlájì Lálékan Làsísì Akékaaka , ẹni tí ó jẹ́ ọ̀kan gbòógì lára àwọn tó jẹ́ olórí àwọn Àgbẹ́kọ̀yà ṣé sọ láìpẹ́ nínú ìfọ̀rọ̀wérọ̀ pẹ̀lú ìwé ìròyìn Punch, ó ní ṣàdédé ni àwọn ọlọ́pàá ìjọba ìgbà náà ṣà dédé yìn ọn pa méjì nínú àwọn àgbẹ̀-agbinkòkó tí wọ́n péjọ sí oríta Ọlọ́rundà láti dúnàádúràá pẹ̀lú àwọn aṣojú ìjọba lórí ẹ̀kúnwó owó orí yìí. Ìṣekúpa àwọn wọ̀nyí ló mú inú bí àwọn àgbẹ̀ tí àwọn náà dojú ìjà kọ àwọn ọlọ́pàá. Ìjà yìí tàn káàkiri ilẹ̀ Yorùbá, ọ̀pọ̀lọpọ̀ dúkìá ìjọba àti ẹ̀mí ló ṣòfò nígbà ìfẹ̀hónúhàn yìí. Olórí àwọn Àgbẹ́kọ̀yà nígbà náà ni Tàfá Adéoyè. Ẹgbẹ́ Àgbẹ́kọ̀yà sṣì wà títí di òní yìí.
Robert Adéyínká Adébáyọ̀
Robert Adeyinka Adebayo (tí a bí ní Ọjọ́ Kẹ̀sán-án oṣù kẹta ọdún 1928 tí ó sì fáyé lẹ̀ ní ọjọ́ kẹjọ oṣù Kẹta ọdún 2017) jẹ́ ọ̀gágun àti Gómìnà ètò ìṣèjọba-àná ní ìwọ-oòrùn, ilẹ̀ Yorùbá, lórílẹ̀-èdè Nàìjíríà láti ọdún 1966 sí 1971. Òun náà ní Adarí àwọn òṣìṣẹ́ ológun àti ọ̀gá àgbà ilé ìwé ìkẹ́kọ̀ọ́ àwọn ológun (the Nigerian Defence Academy).
Adéyínká Adébáyọ̀ tí a bí lọ́dún 1928 jẹ́ ọmọ òṣìṣẹ́ ìjọba ní Ìpínlẹ̀ Èkìtì lórílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Ó bẹ̀rẹ̀ ìwé kíkà rẹ̀ ní All Saints School, Iyin-Ekiti, ó tẹ̀síwájú nínú ẹ̀kọ́ rẹ̀ ní Eko Boys High School àti Christ's School Ado Ekiti. Ó dára pọ̀ mọ́ ilé-ìwé àwọn ológun, the West African Frontier Force lọ́dún 1948, níbi tí ó ti gboyè ológun kí ó tó tẹ̀síwájú nínu ẹ̀kọ́ láti gboyè ológun síi ní ìlú Teshie lorílè-èdè Ghana lọ́dún 1950 sí 1952. Lẹ́yìn tí ó pegedé tí ó sì kàwé gboyè ológun (War Office Examination for Commonwealth cadets) lọ́dún, ó tún tẹ̀síwájú láti ríi pé òun kàwé pegedé nínú ìdánwò 1952 as well as ilé ìwé gíga (the West African) lọ́dún 1953 wọ́n fún un ní oyè ológun nílé ẹ̀kọ́ ológun ti the Royal West African Frontier Force) gẹ́gẹ́ bí ọmọ ìwọ oòrùn Afíríkà ẹlẹ́ẹ̀kẹ̀tàlélógún tó kàwé gboyè ológun (West African military officer), òun sì ni ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà keje tí ó kàwé gboyè ológun bẹ́ẹ̀ lẹ́yìn ìtẹ̀síwájú ẹ̀kọ́ ológun rẹ̀ ní Eaton Hall lórílẹ̀ èdè Gẹ̀ẹ́sì. Ó tún kàwé gboyè ní Staff College Camberley (Surrey) lọ́dún 1960, àti ní ilé ìwé ológun tí Imperial Defence College, ní ìlú Gẹ̀ẹ́sì bákan náà lọ́dún 1965.
Joseph Ayọ́ Babalọlá
Joseph Ayọ́ Babalọlá (ni wọ́n bí ní Ọjọ́ kẹẹ̀ẹ́dọ́gbọ̀n oṣù kẹrin ọdún 1904 tí ó sì kú ní ọjọ́ kẹrìndínlọ́gbọ̀n Osun kẹfà ọdún 1959) jẹ́ ajíyìn rere àgbà àti olùdásílẹ̀ Christ Apostolic Church, tí gbogbo ènìyàn mọ̀ sí CAC. Nígbà ayé rẹ̀, Babalọlá ní wọ́n gbàgbọ́ pé ó ní agbára iṣẹ́ ìyanu, nítorí ọ̀pọ̀lọpọ̀ iṣẹ́ ìyanu tí ó ṣe.
Ayọ́ Babalọlá jẹ́ ọmọ Yorùbá ní Odò-ọwá ní ìpínlẹ̀ Kwara lórílẹ̀ èdè Nàìjíríà. Ó bẹ̀rẹ̀ i ẹ̀kọ́ kíkà rẹ̀ ní Ọ̀tọ̀-Àwórì, ní ìpínlẹ̀ Èkó lọ́dún 1914. Kíláàsì kẹrin ni ó kàwé dé tó fi bẹ̀rẹ̀ sí ń kọ́ iṣẹ́ àgbẹ̀dẹ, èyí ló kọ́ fún ọdún méjì kí ó tó rí iṣẹ́ awakọ̀-akilẹ̀ nílé ìṣe àkànṣe ìṣe ìjọba lábẹ́ ìṣèjọba àwọn òyìnbó Gẹ̀ẹ́sì tí wọ́n ń ṣàkóso orílẹ̀ èdè Nàìjíríà nígbà náà. Nítorí pé ó dáńgájíá lẹ́nu awakọ̀-akilẹ̀ yìí, ilé ìṣe rẹ̀ rán an sí Àkúré láti lọ ṣiṣẹ́ níbẹ̀. Ọmọ ìjọ Anglican ni Ayọ́ Babalọlá, wọ́n ṣe ìtẹ̀bọmi fún un lọ́dún 1929.
Odò Ògùn
Odo Ògùn lò bẹ̀rẹ̀ láti river rises in Ìpínkẹ̀ Ọ̀yọ́ ní ìtòsí ìlú Ṣakí tí fífẹ̀ rẹ̀ sì tó nkan bí tí ó sì ń ṣàn gba flows through Ìpínlẹ̀ Ògùn ọjá lọ sí inú odò Ọ̀sà ní Ìpínlẹ̀ Èkó . Wọ́n dẹ́bùú omi yí ní Ikere Gorge Dam iní ó wà ní ìlú Ìsẹ́yìn ní agbègbè ìjọba Ìbílẹ̀ Ìsẹ́yìn ní ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́ Ojúkò (reservoir) omi yí tó . Ojú kò omi yí tánọ̀ bu iyì kún Oyo National Park, nípa ṣíṣe àlékún ọ̀nà ìgbafẹ́ níbẹ̀ pẹ̀lú bí ó ṣe ń ṣàn kiri agbègbè náà. Odò Ofiki tí òun náà tún ń ṣàn nítòsí Ìlú Ṣakí ni ó ń tọ Odò Ògùn lẹ́yìn.  Ẹ̀wẹ̀ Odò Ọ̀yán náà tún jẹ́ ọ̀kan pàtàkì lára wọn, èyí tí wọ́n dẹ́bùú rẹ̀ ní Ọ̀yán River Dam èyí tí ó jẹ́ orísun omi fún ìlú Abẹ́òkúta àti ìlú Èkó lápápọ̀.  Ní àqọn agbègbè tí ènìyàn ti pọ̀jù, wọ́n ma ń lo omi yí láti fi wẹ̀ tàbí fọ aṣọ pàá pàá jùlọ fún mímu, lọ́pọ̀ ìgbà. Omi yí tún m ń jẹ́ ohun èlò tí wọ́n fi ma ń fọ ohun kóhun pàápàá jùlọ odò ẹran
Nínú Ìgbàgbọ́ Yorùbá, Yemọja jẹ́ Olú Odò Ògùn. Olúṣọ́ ìjọ Àgùdà kan Charles Phillips, tí ó jẹ́ bàbá fún Charles Phillips tí ó padà di Bíṣọ́ọ́bù fún ìjọ Àgùdà ti ìpínlẹ̀ Òndó nígbà ayé rẹ̀, kọ̀wé kan ní ọdún 1857 pé: "àwọn ènìyàn tí ó ń gbé lẹ́bàá odò Ògùn ma ń sin Odò náà, ṣáájú kí ó tó ṣàn wọ inú ọ̀gbun / ibúdò ńlá. Odò náà gba àárín ìlú Ọ̀yọ́ à̀tijọ̣́ kojá. Ìlú Ọ̀yọ́ ni a lè pín sí ìsọ̀rí mẹ́fà. Mẹ́ta ní apá ìwọ̀-Oòrùn ti Odò Ògùn àti mẹ́ta sí ìlà-Oòrùn Odò náà. Nígbà kan rí, Odò náà kópa nínú lílànà fún àwọn oníṣòwò nípa kíkó àwọn ọjà wọn wọ ọkọ̀ ojú omi láti ìlú Abẹ́òkúta sí Ìletò Èkó .
Babátúndé Húnpẹ
Babátúndé Húnpẹ (tí wọ́n bí ní Ọjọ́ kejì oṣù kẹjọ ọdún 1963) jẹ́ Olóṣèlú ọmọ bíbí ìlú Àgbádárìgì (Badagry) ní Ìpínlẹ̀ Èkó ní orílẹ̀ èdè Nàìjíríà. Ó jẹ́ ọmọ ilé ìgbìmọ̀ aṣojú-aṣòfin Nàìjíríà tí ó ń ṣojú ìjọba ìbílẹ̀ Àgbádárìgì (Badagry Federal Constituency) lọ́wọ́́lọ́wọ́.
Kí ó tó di ọmọ ẹgbẹ́ ilé aṣojú-ṣòfin, tó ń ṣojú ẹkùn ìdìbò Àgbádárìgì (Badagry Federal Constituency) ó ti fìgbà kan ṣiṣẹ́ ní Fásitì ìpínlẹ̀ Èkó (Lagos State University), ó jẹ́ Olùdámọ̀ràn Pàtàkì fún Gómìnà-àná fún ìpínlẹ̀ Èkó, Akínwùnmí Aḿbọ̀dé lórí ètò àyíká lọ́dún 2015 sí 2019. Bẹ́ẹ̀ náà ó bá Babátúndé Rájí Fáṣọlá ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí òlùràlọ́wọ́ pàtàkì lórí àyíká nígbà ìṣèjọba rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí gómìnà ìpínlẹ̀ Èkó lọ́dún 2011 sí 2015. Ọmọ ẹgbẹ́ òṣèlú All Progressives Congress ni.
Ibùdó Ogunléndé
Ibùdó Ogunléndé jẹ́ ibùdó pàjáwìrì tí wọ́n kọ́ láti pèsè ilé, àbọ̀, oúnjẹ, ìlera àti àwọn nǹkan mìíràn fún àwọn tí ó móríbọ́ ní agbègbè, ìlú tàbí orílẹ̀ èdè tí ogun ń jà tàbí tí wàhálà kan bẹ́ sílẹ̀ sí. Nígbà mìíràn ẹ̀wẹ̀, ó lè máà jẹ́ ogún, kí ó jẹ́ ìṣẹ̀lẹ̀ ìjàmbá pàjáwìrì bíi, ìjì búburú, iná, ìṣẹ̀lẹ̀ ẹṣin-ò-kọkú àti àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ tàbí ìjàm̀bá búburú mìíràn ni wọ́n ṣe máa ń dá ibùdó Ogunléndé sílẹ̀.
Ìjọba orílẹ̀ èdè, ìpínlẹ̀, ajo àgbáyé tàbí àjọ tó da orílẹ̀-èdè sí orílẹ̀-èdè pọ̀, àjọ aṣèrànlọ́wọ́-ọ̀fẹ́ tí kìí ṣe ti ìjọba ló máa ń dá ibùdó Ogunléndé sílẹ̀ láti dá àbò bo àwọn tí ogún tàbí ìṣẹ̀lẹ̀ ìjàm̀bá lé kúrò nílé tàbí orílẹ̀-èdè wọn.
Guru Maharaj Ji
Guru Maharaj Ji tí orúkọ àbísọ rẹ̀ ń jẹ́ Mohammed Ajírọ́batán jẹ́ olùdarí ilé ìjọsìn kan tó fìkàlẹ̀ sí ìlú Ìbàdàn ní ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́ lórílẹ̀ èdè Nàìjíríà. Ó júwe ara rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí "Ọ̀gá Ẹ̀dá-Àlàyè tó mọ́ jùlọ", ó sì tún pe ara rẹ̀ ní "Jésù dúdú". Ó ní òun lágbára láti ṣe ìwòsàn àti gbogbo nǹkan tó bá ń da ènìyàn láàmú.
Aríṣekọ́lá Àlàó
Arisekola Abdulazeez Àlàó (tí a bí ní Ọjọ́ kẹrìnlá oṣù kejì ọdún 1945 tí ó sì kú ọjọ́ kejìdínlógún oṣù Kàrún ún ọdún 2014) jẹ́ gbajúmọ̀ oníṣòwò láti ìlú Ìbàdàn . Ó joyè Ààrẹ Mùsùlùmí tí gbogbo ilẹ̀ Yorùbá, èyí wáyé nípa ìrànlọ́wọ́ lóríṣiríṣi tí ó máa ń ṣe láti gbé ẹ̀sìn Mùsùlùmí ga. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ mọ́ṣáláṣí ló kọ́ káàkiri ilẹ̀ Yorùbá nígbà ayé rẹ̀.
Gẹ́gẹ́ bí a ṣe sọ ṣáájú, wọ́n bí Aríṣekọ́lá Àlàó ni Ọjọ́ kẹrìnlá oṣù kejì ọdún 1945 sì abúlé Ajia, ní ìjọba-ìbílẹ̀ Ọ̀nà àrà ní ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́ lórílẹ̀ èdè Nàìjíríà. Orúkọ bàbá rẹ̀ ni Alhaji Abdul Raheem Ọlátúnbọ̀sún Ọláníyan Àlàó, orúkọ ìyá rẹ̀ ni Alhaja Rábìàtù Ọlátútù Àlàó. Aríṣekọ́lá bẹ̀rẹ̀ ẹ̀kọ́ ní St. Luke’s School ní Ìbàdàn, Adigun, ó tún kàwé àkọ́bẹ̀rẹ̀ ní ICC Primary School, Igosun, ní Ìbàdàn Ibadan kan náà ó sì kà á parí lọ́dún 1960. Ó gbìyànjú láti tẹ̀ síwájú nínú èkó rẹ̀ ṣùgbọ́n owó ṣàgbà fún àwọn òbí rẹ̀, ìdí nìyí tí ó fi kúkú kọ́ ẹ̀kọ́ kéwú, èyí tí ń ṣe ẹ̀kọ́ nípa èdè Lárúbáwá. Ó pegedé nínú èyí, Ọlọ́run ràn án lọ́wọ́ tí ó sì di pàràkòyí olókowò ili-mọ́ọ́nká. Nídìí okowò rẹ̀, ó là, ó sì di olówó rẹpẹtẹ. Ó fi owó rẹ̀ sin Ọlọ́run nípa ṣíṣe ìrànlọ́wọ́ fún ẹ̀sìn Mùsùlùmí káàkiri ilẹ̀ Yorùbá, èyí ló fà á tí wọ́n fi í joyè Ààrẹ Mùsùlùmí fún gbogbo ilẹ̀ Yorùbá lọ́dún 1980. Aríṣekọ́lá Àlàó fi àyè sílẹ̀ lọjọ́ kejìdínlógún oṣù Kàrún ún ọdún 2014.
Aina Gold
Aina Gold (tí wọ́n bí ní Ọjọ́ kẹrìnlélógún oṣù kẹta ọdún 1963) jẹ́ gbajúmọ̀ òṣèré àti olóòtú sinimá àgbéléwò. Ó tún jẹ́ gbajúgbajà onímọ̀ káràkátà ilé àti ilẹ̀.
Àìná Gold kàwé gboyè ni ilé ìwé gíga ti Yaba Tech, ní ìlú Èkó. Ó bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ tíátà gẹ́gẹ́ bí olúkọ́ṣẹ́ lábẹ́ Òṣùmàrè Theatre Group àti àgbà òṣèrébìnrin, Ìdòwú Phillips tí gbogbo ènìyàn mọ̀ sí Ìyá Rainbow. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ ni sinimá àgbéléwò tí ó ti kópa pàtàkì, lára wọn ní Alápátirá, Àgékù Àbẹ́là, Ẹ̀rùkẹ́rù, Ìlù Gángan, Akoto Ọlọ́kadà àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. Yàtọ̀ sí iṣẹ́ tíátà, Àìná Gold tún ní olùdásílẹ̀ ilé ìṣe Àìná Gold Estate ní ìlú Abẹ́òkúta olú ìlú ìpínlẹ̀ Ògùn, àti Multi-Choice Estate ní ìpínlẹ̀ Èkó.
Lola Alao
Lola Rhodiat Alao (tí wọ́n bí ní Ọjọ́ kọ̀kàndínlógún oṣù Kejìlá ọdún 1970) jẹ́ òṣeré sinimá àgbéléwò ọmọ Ìgbìrà ní ìpínlẹ̀ Kogí lórílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Gẹ́gẹ́ bí òṣèré, ó ti kópa nínú sinimá àgbéléwò lédè Yorùbá àti Gẹ̀ẹ́sì tí ó ju ọgọ́rùn-ún lọ.
Ní ìgbà èwe rẹ̀, ó bẹ̀rẹ̀ ẹ̀kọ́ kíkà ni Army Children School, Ìlọrin. Ó tẹ̀ síwájú nínú ẹ̀kọ́ rẹ̀ ní Sóbí Government School. Ó kàwé gboyè dìgírì àkọ́kọ́ ní ifáfitì ìjọba àpapọ̀ to wà ní ìpínlẹ̀ Èkó, (University of Lagos). Lọlá bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ tíátà pẹ̀lú ère àṣàfihàn lórí tẹlifíṣọ̀nnù tí àkọ́lé rẹ̀ ń jẹ́ "Ripples". Lẹ́yìn èyí, ọ̀pọ̀lọpọ̀ ni sinimá àgbéléwò ló ti kópa. Òun fún ara rẹ̀ tí ṣẹ olóòtú sinimá tó ju ọgbọ̀n lọ.
Allen Onyema
Allen Ifechukwu Onyema (tí wọ́n bí ní ọdún 1964) jẹ́ olùṣòwò àti agbẹjọ́rọ̀ ọmọ ìpínlẹ̀ Anambra lórílẹ̀ èdè Nàìjíríà. Òun ni Alága àti olùdásílẹ̀ ilé iṣẹ́ ọkọ̀ Òfurufú tí wọ́n ń pè ni Air Peace airlines. Ilé ìṣe ọkọ̀ òfuurufú rẹ̀ ló ṣètò gbígbé àwọn ọmọ orílẹ̀ èdè Nàìjíríà lọ́fẹ̀ẹ́ láti South Africa padà sí ilé nígbà tí àwọn ọmọ South Africa bẹ̀rẹ̀ sí ní pa wọ́n látàrí ija-aòfájòjì lórílẹ̀ èdè náà.
Lóòótọ́ ọmọ ìpínlẹ̀ Anambra ni Allen Onyema ṣùgbọ́n wọ́n bí i sí ìlú Benin ní ìpínlẹ̀ Edó lórílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Ó jẹ́ àkọ́bí ọmọ nínú àwọn ọmọ mẹ́sàn-án fún àwọn òbí rẹ̀. Orúkọ wọn ní Michael àti Helen Omyema. Ní ìlú Bíní àti Warri ni ó kàwé àkọ́bẹ̀rẹ̀. Ó tẹ̀ síwájú ní ilé ìwé gírámà ní Orhobo College, St. Anthony Secondary school, Azia, Effurum àti Government College, Ughelli. Ó kàwé gboyè dìgírì lórí ìmọ̀ òfin ní Ifáfitì ìjọba àpapò ní ìpínlẹ̀ ní ìlú Ìbàdàn (University of Ìbàdàn lọ́dún 1987 kí ó tó lọ sí ilé ìwé ìmò òfin (law school) tí ó sì pegedé gẹ́gẹ́ bí amọ̀fin lọ́dún 1989.Aáyan rẹ̀ láti láti dẹni ara rẹ̀ kò jẹ́ kó ṣíṣe agbẹjọ́rọ̀ tí ó kàwé gboyè rẹ̀ kí ó tó bẹ̀rẹ̀ okowò. Èyí ló sì sọ ó di ènìyàn ńlá lónìí.
Gemma Chan
Gemma Chan jẹ́ òṣeré sinimá àgbéléwò ọmọ orílẹ̀ èdè Gẹ̀ẹ́sì. Ipa tí ó kó nínú sinimá àgbéléwò kan tí àkọ́lé rẹ̀ ń jẹ́ Crazy Rich Asians lọ́dún 2018 ló sọ ó di gbajúmọ̀ òṣèré ìlúmọ̀ọ́kà káàkiri gbogbo àgbáyé.
Wọ́n bí Gemma Chan sì ìlú London ṣùgbọ́n ó dàgbà sí ìlú Kent. Ó kàwé ní ilé ìwé àwọn obìnrin Newstead Wood School for Girls, ó sìn tún lọ kẹ́kọ̀ọ́ gíga ní Worcester College, ní ìlú Oxford, ibẹ̀ gboyè nípa ìmọ̀ òfin. Bí ó ti jẹ́ amọ̀fin tó, kò fi ṣiṣẹ́, kàkà bẹ́ẹ̀ ó fara mọ́ iṣẹ́ èrè sinimá àgbéléwò lẹ́yìn tí ó tún kẹ́kọ̀ọ́ si ní ilé ìwé Drama Centre ní London. Ó wà nínú onírúurú ère orí ẹ̀rọ amóhùnmàwòrán bíi Doctor Who special "The Waters of Mars", Secret Diary of a Call Girl (2011), Fresh Meat (2011) àti Bedlam (2011). Ọ̀pọ̀lọpọ̀ erè sinimá àgbéléwò ló ti kópa tí ó sì tún gba àmìn ẹ̀yẹ lóríṣiríṣi.
Commonwealth Youth Council
= Ìgbìmọ̀ Ọ̀dọ́ ti Commonwealth =
CYC(Commonwealth Youth Council) jẹ́ onírúurú àwọn àjọ tí ó tóbi jùlọ ní àgbáyé. Àwọn olórí ìjọba ti Commonwealth ti kọ́kọ́ gba ìdásílẹ̀ ọ̀dọ́ ti Commonwealth wọlé ní agbègbè Perth ní oṣù kọkànlá ọdún 2011 kí wọn tó wá se ìdásílẹ̀ ìgbìmọ̀ ọ̀dọ́ yi ní ọdún 2013 pẹ̀lú àtìlẹyìn ẹ̀ka ti o nrisi ètò àwọn ọ̀dọ́ Commonwealth ti Commonwealth Secretariat.. Ìgbìmọ̀ yí nko ipa lórí ìtẹ̀síwájú àti ìdàgbàsókè àwọn ọ̀dọ́ wọ́n sì tún nse àmójútó lórí orísirísi akitiyan tí àjọ Commonwealth nse ní ẹ̀ka ti àwọn ̀ọdọ́. Ìgbìmọ̀ yí lo tun nṣiṣẹ gẹ́gẹ́ bi asojú àwọn ọ̀dọ́ laarin ojileladọrun àwọn orílẹ̀-èdè Commonwealth..
Orísirísi àwọn ètò ìmúṣẹ́ṣe ni wón ti jíròrò ti wọ́n si ti fi ohùn ṣọ̀kan lé lórí. Àwọn bii
Àwọn ọ̀dọ́ ti Commonwealth mọ pe àìníṣẹ́ àwọn ọ̀dọ́ jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ìpèníjà tó ga jùlọ to nkojú àwọn orílẹ̀-èd̀e tó jẹ́ ọmọ ẹgbẹ́. Àìníṣẹ́ jẹ́ èyí tí kò dara ní èyíkèyí ọjọ́ orí, sùgbọ́n fún àwọn ọ̀dọ́, àìníṣẹ́ ọjọ́ pípẹ́ jẹ́ ǹkan tó lápẹrẹ. Àwọn òṣìṣẹ́ àti oníṣòwò tí wọ́n jẹ́ ọ̀dọ́ nlọwọ sí ìdàgbà sókè ọrọ̀ ajé kakaakiri agbègbè Commonwealth.
Àyípadà ojú ọjọ́ ́ntẹ̀síwájú láti jẹ́ ìpèníjà pàtàkì fún àwọn orilẹ̀-èdè tí ó jẹ́ ọmọ ẹgbẹ́ Commonwealth paapa fún àwọn orílẹ̀-èdè tó ṣẹ̀ṣẹ̀ ndagba tí wọ́n si ńkojú ìpèníjà ojú ọjọ́. Nípa bayi, àwọn ìgbìmọ̀ ọ̀dọ́ Commonwealth tẹnumọ́ pàtàkì ìmúgbòòrò agbára orísun àyípadà ọjó tí ó dára ní ìbámu pẹ̀lú àwọn ohun pàtàkì ní orílẹ̀-èdè.
Tí a bá wo bí títóbi àgbègbè ṣe ńgbòòrò si, ó se pàtàkì fún àwọn ọmọ ẹgbẹ́ orílẹ̀-èdè Commonwealth láti fi àwọn ọ̀dọ́ sí ipò ti o ma mú kí ìdàgbàsókè ki o dúró ṣinṣin. A gbọ́dọ̀ mú àìní àwọn ọ̀dọ́ yi, ìlépa wọn àti ìpèníjà wọn ní òkúkúndùn. Ní pàtàkì, a gbọ́dọ̀ ṣe akitiya láti ri i dájú wípé a ka ohùn àwọn ọdọ tí a ti patì sí. Paapa bí àwọn ọ̀dọ́ ti nsise takuntakun láti mú àlàáfíà wá sí ayé. Ó se pàtàkì láti mọ wípé ìlàjà àti níní òye aṣa jẹ àwọn ipa ọ̀nà gboogi si ìṣọ̀kan àwùjọ..
Àwọn ọ̀dọ́ ṣe pàtàkì nínú ètò ẹ̀kọ́ sùgbọ́n nígbàgbogbo ni wọ́n kìí sábà kan sí wọn nígbàtí wọ́n ba nṣe àgbékalẹ̀, àmúṣe tàbí ṣàgbéyẹ̀wò àwọn ìlànà iṣẹ́ tó kàn wọ́n taara ba n wáyé. Àwọn ìlànà-iṣẹ́ ọ̀dọ́ ti orílẹ̀-èdè ni láti dáhùn sí àwọn ìpèníjà tó nkojú àwọn ọ̀dọ́, pẹ̀lú ṣíṣe àtìlẹ́hìn lórí àwọn ìṣe àti àlàyé tí ó jọmọ́ ìbálòpọ̀ àti ìlera nípa ìbísí, ìlera ti o jẹmọ́ ọpọlọ àti àwọn àrùn tí kii sabaa ran mọ ènìyàn.
Ìyábọ́ Òjó
Ìyábọ́ Alice Òjó (tí a bí ní Ọjọ́ kọnkànlélógún oṣù Kejìlá ọdún 1977)jẹ́ òṣèrébìnrin àti olóòtú sinimá àgbéléwò ọmọ Abẹ́òkúta ní ìpínlẹ̀ Ògùn lórílẹ̀ èdè Nàìjíríà. Ó jẹ́ gbajúmọ̀ òṣèré tó ti kópa nínú sinimá àgbéléwò tí ó tó àádọ́jọ. Òun náà sì ti ṣe olóòtú sinimá àgbéléwò tó tó mẹ́rìnlá.
Gẹ́gẹ́ bí a ṣe sọ ṣáájú, wọ́n bí Ìyábọ́ Òjó lọ́jọ́ kọnkànlélógún oṣù Kejìlá ọdún 1977. Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé ọmọ Abẹ́òkúta ní ìpínlẹ̀ Ògùn ni bàbá rẹ̀, Ìlú Èkó ni wọ́n bí i sí. Ó kàwé àkọ́bẹ̀rẹ̀ rẹ̀ ní Gbàgágà nílùú Èkó, ó kàwé ní National College ní Gbàgágà kó tó tẹ̀ síwájú ní ní ilé ìwé gíga Polí ti ìpínlẹ̀ Èkó, Lagos State Polytechnic níbi tí ó ti gboyè nínú imọ̀ ètò ìkọlé, (Estate Management)
Ìyábọ́ Òjó tí kópa nínú sinimá àgbéléwò tó tó àádọ́jọ. Láti ìgbà èwe rẹ̀, pàápàá jùlọ ní ilé ẹ̀kọ́. Lọ́dún 1998 ló bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ tíátà ní ṣàn-án. Ọ̀rẹ́ rẹ̀ kan, Bím̀bọ́ Akíntọ̀lá ló ràn án lọ́wọ́ láti dára pọ̀ mọ́ ẹgbẹ́ òṣèré tíátà, (the Actors Guild of Nigeria). Ìyábọ́ Òjó kì í ṣe òṣèrébìnrin sinimá àgbéléwò èdè Yorùbá nìkan, ó máa ń kópa nínú sinimá àgbéléwò ti èdè òyìnbó bákan náà. Lọ́dún 1998, ó kópa nínú eré èdè òyìnbó kan tí àkọ́lé rẹ̀ ń jẹ́ "Satanic". "Baba Dáríjìnwọ́n" ni sinimá àgbéléwò rẹ̀ àkókò lédè Yorùbá lọ́dún 2002. Lẹ́yìn èyí, ó ti kópa nínú sinimá àgbéléwò tó pọ̀ súa. Ìyábọ́ Òjó tí lọ́kọ, ó sìn tí sabiyamọ.
Eden Hazard
Eden Michael Hazard (tí wọ́n bí ní Ọjọ́ keje oṣù kìíní ọdún 1991) jẹ́ agbá-bọ́ọ̀lù àfẹsẹgbá-jẹun ọmọ orílẹ̀ èdè Belgium. Ẹgbẹ́ agbá-bọ́ọ̀lù Real Madrid ní orílè-èdè Spain ló ti ń gbá bọ́ọ̀lù ṣiṣẹ́ lọ́wọ́́lọ́wọ́ báyìí.
Ìlú La Louvière ni wọ́n bí Eden Hazard sí ṣùgbọ́n wọ́n tó o dàgbà ni Braine-le-Comte. Agbàbọ́ọ̀lù-jẹun ni bàbá rẹ̀ Thierry àti ìyá rẹ̀, Carine. Ìdílé Eden Hazard ni wọ̀n bá má pè ní ìdílé Agbàbọ́ọ̀lù-jẹun nítorí pé yàtò sí àwọn òbí wọ́n méjèèjì tó jẹ́ Agbàbọ́ọ̀lù-jẹun, gbogbo àwọn àbúrò mẹ́tẹ̀ẹ̀ta ló tún jẹ́ Agbàbọ́ọ̀lù-jẹun pẹ̀lú ẹgbẹ́ agbá-bọ́ọ̀lù káàkiri àgbáyé. Owó bọ́ọ̀lú gbígbá ni àwọn òbí wọn fi tọ́ wọn dàgbà.
Ikọ̀ agbá-bọ́ọ̀lù Chelsea lórílẹ̀ èdè Gẹ̀ẹ́sì ló ti kúrò darapọ̀ mọ́ Real Madrid lọ́dún 2019. Ikọ̀ Chelsea yìí ló ti di ìlúmọ̀ọ́kà agbá-bọ́ọ̀lù káàkiri gbogbo àgbáyé. Hazard jẹ́ elésẹ̀ ayò àti elégèé àrà agbá-bọ́ọ̀lù. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ àmín ayò ló ti gbá wọlé nígbà tó wà ní Chelsea. Ẹgbẹ́ agbá-bọ́ọ̀lù Lile lórílẹ̀ èdè Faransé ló ti kọ́kọ́ tí ń gbá bọ́ọ̀lù kí ó tó darapọ̀ mọ́ ikọ̀ Chelsea lọ́dún 2012. Ó dára pọ̀ mọ́ Líle lọ́dún 2005.
Ẹfúnṣetán Aníwúrà
Ẹfúnṣetán Àníwúrà (tí wọ́n bí ní nǹkan bíi ọdún 1790s, tí ó sì ta téru nípàá ní ọgbọ̀njọ́ oṣù karùn-ún ọdún 1874) jẹ́ ìyálóde kejì tí ó jẹ ní ìlú Ìbàdàn. Ó jẹ́ gbajúmọ̀ oníṣòwò ẹrú tí gbogbo ènìyàn bẹ̀rù. Gbajúmọ̀ rẹ̀ kọjá okowò níkan, bó ṣe gbajúmọ̀ lóde òṣèlú, náà ló jẹ́ ìlúmọ̀ọ́kà nípa ẹ̀sìn àbáláyé, ogun jíjà àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. Ẹfúnṣetán jẹ́ ọ̀kan gbòógì nínú àwọn akoni-bìnrin nílẹ̀ Yorùbá tó lowo jùlọ láyé àtijó. Àwọn òpìtàn júwe rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí apàṣẹwàá tí ó máa ń dájọ́ ikú fún èyíkéyìí nínú àwọn ẹrú rẹ̀ tí ó bá ṣẹ̀ ẹ́. Wọ́n júwe rẹ̀ pé ó burú ju jogbo lọ. Wọ́n ni bóyá ikú ọmọ bíbí rẹ̀ kan ṣoṣo àti pé àìrọ́mọ bí rẹ̀ mọ́ lọ fà á tí kò fi láàánú ènìyàn kankan mọ́.
Gẹ́gẹ́ bí a ṣe sọ ṣáájú, wọ́n bí Ẹfúnṣetán Aníwúrà ni nǹkan bí i ọdún 1790s. Ọmọ bíbí ìlú Ẹ̀gbá ni ní Abẹ́òkúta ni ìpínlẹ̀ Ògùn. Balógun ìlú Ìkijà ni bàbá rẹ̀ tí wọ́n ń pè ní Ògúnrìn, ìyá rẹ̀ sìn jẹ́ ọmọ bíbí ìlú Ilé-Ifẹ̀. Àwọn òpìtàn ṣàlàyé pé, Ẹfúnṣetán jogún okowò ṣíṣe lọ́wọ́ ìyá rẹ̀ ni, nítorí pé láti kékeré ló ti máa ń tẹ̀lẹ́ ìyá lọ sọ̀jà. Wọ́n ni olókowò ńlá ni ìyá tó bíi lọ́mọ kí ó tó kú ilẹ̀ Ẹ̀gbá. Wọ́n ní ọ̀pọ̀ ọkọ ni Ẹfúnṣetán ní, ṣùgbọ́n ẹ̀kan péré ló ṣabiyamọ tí ọmọ náà sìn kú lọ́jọ́ to bí i, tí kò sìn lè bímọ mọ́. Ipò àìlọ́mọ àti àìlè bímọ mọ́ rẹ̀ yìí kópa tó pọ̀ nínú ìgbésí ayé rẹ̀. Àwọn òpìtàn sọ pé èyí ló fà á tí kò fi láàánú àwọn ẹrú rẹ̀ nígbà tí ó dolówó dọlọ́là tán.
Ọpẹ́yẹmí Ayéọ̀la
Ọpẹ́yẹmí Ayéọ̀la (tí a bí ní Ọjọ́ kọkàndínlọ́gbọ̀n oṣù kẹjọ ọdún 1977) jẹ́ gbajúmọ̀ òṣèré-bìnrin sinimá-àgbéléwò ọmọ bíbí ìlú ṣàgámù ní ìpínlẹ̀ Ògùn lórílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Ó ti kópa nínú oríṣiríṣi sinimá àgbéléwò. Ó bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ tíátà gẹ́gẹ́ bí gẹ́gẹ́ bí òṣèré nínú eré àgbéléwò nínú ẹ̀rọ amóhùnmáwòrán tí wọ́n ń pè ní "Bàbá Ajasco and Company".
Ọpẹ́yẹmí Ayéọ̀la bẹ̀rẹ̀ ẹ̀kọ́ kíkà ní ilé-ìwé àkọ́bẹ̀rẹ̀ ni Our Lady of Apostles Private School, ní Yábàá nílùú Èkó. Ó tẹ̀ síwájú nínú ẹ̀kọ́ rẹ̀ ní in Rẹ́mọ́ Schools. Ó lọ sí ilé ẹ̀kọ́ í gíga tí Moshood Abiola Polytechnic, Abẹ́òkúta, níbi tí ó ti kàwé gboyè Ordinary National Diploma (OND) nínú ìmọ̀ Ìṣirọ̀ Owó (Accountancy), bákan náà, ó tẹ̀ síwájú nínú ẹ̀kọ́ rẹ̀ dé Ifáfitì ìpínlẹ̀ Èkó (Lagos State University), níbi tí ó ti kàwé gboyè dìgírì nínú ìmọ̀ ìṣirọ̀-owó bákan náà.
Ọ̀rọ̀-Orúkọ (Èdè Yorùbá)
Ọ̀rọ̀ orúko ni ọ̀rọ̀kọrọ̀ nínú gbólóhùn èdè Yorùbá tí ó jẹ́ orúkọ tàbí tí ó ń tọ́ka sí orúkọ ènìyàn, ẹranko, ìlu, nǹkan (ẹlẹ́mìí tàbí aláìlẹ́mìí, nǹkan afòyemọ̀, nǹkan aṣeékà, aláiseéka ) ọ̀rọ̀ orúkọ ni olùwà fún àbọ̀ .
*Bọ́lá, Shadè, Adé wálé - Ọ̀rọ̀-Orúkọ Ènìyàn
Bọ́lá wọ aṣọ.
Ewúré ni mo pa.
Ipò méjì pàtàkì ni ọ̀rọ̀ orúkọ lè wà lédè Yorùbá. Ó lè wà nípò olùwà tàbí nípò àbọ̀. Ọ̀rọ̀-Orúkọ lédè Yorùbá lè wà ní ipò olùwà. Bí àpẹẹrẹ; Bọ́lá lọ jẹun. Ọ̀rọ̀-Orúkọ lédè Yorùbá lè wà nípò àbọ̀. Bí àpẹẹrẹ; Ṣadé ra bàtà.
Mambilla Plateau
Mambilla Plateau náà ní àgbède ìgbẹ́ga tí ọ́ tó bií ní èyí tí ó sọ di òkè tó ga jù Nàìjíríà. Àwọn abúlé rẹ̀ wa ̀ni ́ orí òkè tí ó gbọ́́dọ̀̀ ga kéré jù bíi lókè ìpele omi òkun.
Die ninu awon oke nla ti o yiika ga ni giga, bii Chappal Waddi ( ti oruko ti o ye si nje : Gang) eyiti o ga niwon bii loke ipele omi okun. O je oke ti o ga julo ni Naijiria.. ati ooke ti o ga julo ni Iwo-oorun Afirika ti awon oke nla Kameruunu, gege bii oke Kameruunu ..
Pete Edochie
Oloye Pete Edochie, MON (tí wọ́n bí ní Ọjọ́ keje oṣù kẹta ọdún 1947) jẹ́ àgbà-ọ̀jẹ̀, gbajúmọ̀ àti ìlúmọ̀ọ́kà òṣèré sinimá àgbéléwò ọmọ ẹ̀yà Ìgbò láti ìpínlẹ̀ Anambra, lorílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Sinimá àgbéléwò lédè Gẹ̀ẹ́sì àti Ìgbò ló ti ń kópa. Wọ́n kà á sí àgbà òṣèré sinimá-àgbéléwò tó lẹ́bùn eré sinimá ṣíṣe jùlọ nílẹ̀ adúláwọ̀ Áfíríkà. Èyí hànde látàrí onírúurú àmìn ẹ̀yẹ tí ó ti gbà gẹ́gẹ́ bí òṣèré sinimá àgbéléwò, pàápàá jùlọ àmìn ẹ̀yẹ láti ọwọ́ African Magic àti Africa Film Academy. Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé akọ̀ṣẹ́mọṣẹ́ olùṣàkóso àti gbajúgbajà agbóhùnsáfẹ́fẹ́ ni, ó di ìlúmọ̀ọ́kà òṣèré lọ́dún 1980 nígbà tí ó kópa gẹ́gẹ́ bí olú-ẹ̀dá ìtàn tí wọ́n pè ní Okonkwo nínú ìwé ìtàn àròsọ kan, Things Fall Apart tí àgbà-ọ̀jẹ̀ òǹkọ̀wé, Chinua Achebe kọ, tí wọ́n sọ di eré àgbéléwò orí ẹ̀rọ tẹlifíṣọ̀n NTA tó gbajúmọ̀ jùlọ nígbà náà. Gbajúmọ̀ Edochie pọ̀ tó bẹ́ẹ̀ gẹ́ tí Ààrẹ àná, Olúṣẹ́gun Ọbásanjọ́ fi dá a lọlá pẹ̀lú àmìn ẹ̀yẹ orílẹ̀ èdè Nàìjíríà, Member of the Order of the Niger, MON lọ́dún 2003. Pete Edochie jẹ́ ọmọ ìjọ àgùdà.
Gẹ́gẹ́ bí a ṣe sọ ṣáájú, wọ́n bí Pete Edochie ní Ọjọ́ keje oṣù kẹta ọdún 1947. Ọmọ bíbí ìpínlẹ̀ Anambra ni ṣùgbọ́n Zaria, ní ìpínlẹ̀ Kaduna ló ti ṣe kékeré rẹ̀ dàgbà. Ó bẹ̀rẹ̀ ilé ìwé ní St. Patrick and James Primary School, Zaria, kí ó tó tẹ̀ síwájú ní St. John's College fún Ẹ̀kọ́ gírámà rẹ̀, lẹ́yìn èyí ló sí orílẹ̀ èdè Gẹ̀ẹ́sì fún ìtẹ̀síwájú ẹ̀kọ́ rẹ̀ tí ó sìn kàwé gboyè nínú ìmọ̀ ìwé-ìròyìn àti ìgbóhùnsáfẹ̀fẹ̀. Lẹ́yìn èyí, ó ṣíṣe ní ilé iṣẹ́ ìjọba tó ń rí sí ọkọ̀ ojú-irin kí ó tó dára pọ̀ mọ́ ilé iṣẹ́ Nigeria Television Authority, NTA lọ́dún 1967 nígbà tó wà lọ́mọ ogún ọdún. Kò pẹ́ nídìí iṣẹ́ púpọ̀ kí ó tó dara pọ̀ mọ́ iṣẹ́ tíátà.
Marcel Quinet
Marcel Alfred Quinet (6 Keje 1915 - 16 Oṣu kejila ọdun 1986) jẹ olupilẹṣẹ ilu ati ara ilu Belijiomu.
O kọ ẹkọ ni Ile Mons Conservatory ni ṣoki ati lẹhinna Brussels Conservatory, nibiti o ti gba awọn onipokinni fun isokan ni 1936, counterpoint ni ọdun 1937, fugue ni ọdun 1938, ati iwe abinibi piano ti o ga julọ ni 1943. Lara awọn olukọ rẹ ni Conservatory ni Raymond Moulaert ati Léon Jongen . A tẹsiwaju awọn iwe-ẹkọ rẹ pẹlu Jean Absil, o si bori Prix de Rome ni ọdun 1945 fun cantata La vague et le sillon. Ni odun 1946 o fun un ni Aami Eye Agniez fun Divertissement olorin rẹ. Ni ọdun 1943, o di olori ile-iwe duru ni ile-iṣẹ Conservatory ti Brussels nibiti o tun kọ isokan ati fugue. Laarin awọn ọmọ ile-iwe rẹ nibẹ Paul Danblon wa. Ni ọdun 1956 o ti di olukọ ọjọgbọn ni Chapelle Musicale Reine Elisabeth. Ni ọdun 1957 o gba ẹbun keji ni idije Queen Elisabeth Music and Piano Concerto no.1 rẹ ti lo gẹgẹ bi nkan idanwo ni igba 1964 ti idije kanna. Ni ọdun 1976 o di ọmọ ẹgbẹ ọmọ ẹgbẹ ti Royal Academy of Bẹljiọmu.
Orin Quinet jẹ irufẹ kanna ni ara si Hindemith ati pe o ṣe iyasọtọ nipasẹ asọye t’olorun ati isansa ti imukuro ọrọ-ọrọ. Awọn iṣẹ iṣaaju rẹ ti ni ibatan pẹkipẹki si ipa Absil, ṣugbọn nipasẹ awọn ibẹrẹ ọdun 1950 iṣẹ rẹ bẹrẹ lati ṣe afihan aṣa ti ara ẹni diẹ sii bi ni Three Orchestral Pieces (1951), eyiti o jẹ iranti pupọ diẹ sii ti orin Faranse pẹlu iṣọpọ okiki si Bartók. Quinet nigbagbogbo lo awọn awoṣe ti iṣeto, gẹgẹbi awọn passacaglia tabi awọn fọọmu ijo atijọ. Fun apẹẹrẹ, Awọn iyatọ orchestral rẹ ni a sọ bi Baroque suite, ati pe ballet La nef des fous ni a kọ gẹgẹ bi ohun inu pẹlu akọọlẹ akọle iyara kan ti o jẹ iyipada pẹlu awọn ọrọ asọye. Orin rẹ dagba lati polytonality si atonality ṣugbọn o han nigbagbogbo ninu timbre ati sojurigindin. Ni afikun si awọn iṣẹ orchestral lọpọlọpọ, orin iyẹwu, balleti meji, ati diẹ ninu awọn iṣẹ iṣupọ, Quinet kowe opera kan, awọn bavards Les Deux, eyiti o ṣe ni ọdun 1966.
Kọ́lá Òyéwọ̀
Kọ́lá Òyéwọ̀ (tí wọ́n bí ní Ọjọ́ kẹtàdínlógbọ̀n oṣù kẹta ọdún 1946) jẹ́ àgbà òṣèré sinimá àgbéléwò àti olùkọ́ ilé ìwé Ifáfitì ọmọ orílẹ̀ èdè Nàìjíríà. Ó ti kópa nínú sinimá àgbéléwò lóríṣiríṣi. Sinimá kan gbòógì tó gbé ìràwọ̀ rẹ̀ jáde ní "Orogún Adédigba" Bí ó ṣe ń ṣiṣẹ́ tíátà náà ló ń ṣíṣe olùkọ́. Ó ti jẹ́ olùkọ́ ní ifáfitì Ọbáfẹ́mi Awolọ́wọ̀ tí wọ́n ń pè ní Obafemi Awolowo University, O.A.U., ní Ilé-Ifẹ̀, Redeemer's University, ní ìlú Ọ̀tà ní ìpínlẹ̀ Ògùn, bẹ́ẹ̀ náà ní Elizade University Ilara-Mokin, ní ìpínlẹ̀ Oǹdó.
Wọ́n bí Olóyè Kọ́lá Òyéwọ̀ sí ìlú Ọ̀bà-Ilé ni ìpínlẹ̀ Ọ̀ṣun lỌjọ́ kẹtàdínlógbọ̀n oṣù kẹta ọdún 1946. Àkọsílẹ̀ nípa ẹ̀kọ́ ìgbà èwe rẹ̀ farasin, ṣùgbọ́n ó kàwé gboyè nínú iṣẹ́ tíátà àti lítíréṣọ̀ a lóhùn èdè Yorùbá ní ifáfitì Ọbáfẹ́mi Awolọ́wọ̀ ní Ilé-Ifẹ̀ lọ́dún 1995. Ó tẹ̀ síwájú ní ifáfitì ìlú Ìbàdàn níbi tí ó ti kàwé gboyè dìgírì kejì àti oyè ọ̀mọ̀wé dọ́kítà nínú iṣẹ́ tíátà.
Ẹ̀wà Àgànyìn
Ẹ̀Wà Àgànyìn jẹ́  óunjẹ àdúgbò tí ó wọ́pọ̀ ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìpínlẹ̀ ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà pàá pàá jùlọ Ìpínlẹ̀ Èkó Wọ́n ma ń sábà se ẹ̀wà yí kí ó rọ̀ tàbí kí ó fọ́ dára dára . wọ́n sábà ma ń jẹ́ ẹ̀wà yi pẹ̀lú ata díndín tí wọ́n fepo gbá , àmọ́, ata náàa ń ta gidi. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ ènìyàn ni wọ́n ma ń ṣe ìkékúrú orúkọ ẹ̀wà náà 'Ẹ̀wà G'. Àwọn ńkan mìíràn tí wọ́n ma ń fi pèsè ata tàbí ọbẹ̀ rẹ̀ ni Epo pupa,Àlùbọ́sà, Edé àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ.
Ọ̀pọ̀ ènìyàn ló ma ń fi ẹ̀wà yí jẹ búgan tàbí búrẹ́dì, sí ó sì ma ń jẹ́ kí ó dùn yàtọ̀. Óunjẹ yí jẹ́ eyi tí ó gbajúmọ̀ láàrín àwọn ènìyàn ilẹ̀ Adúláwọ̀.
Vlekete (Ọjà Ẹrú)
Vlekete, ọjà okowò ẹrú jẹ́ ọjà tí wọ́n ti ń ṣe káràkátà ẹrú ní ìlú Àgbádárìgì tí gbogbo ènìyàn mọ̀ sí Badagry ní ìpínlẹ̀ Èkó lórílẹ̀ èdè Nàìjíríà (Nigeria). Wọ́n dá ọjà yìí sílẹ̀ lọ́dún 1502. Òrìṣà kan tí wọ́n ń pè ní Vlekete ni wọ́n fi orúkọ rẹ̀ dá ọjà náà. Ó jẹ́ ọjà ẹrú tó gbajúmọ̀ gidigidi nílẹ̀ adúláwò nígbà okowò ẹrú ní Badagry tí gbogbo àwọn olókowò káàkiri ilẹ̀ Áfíríkà máa ń kó ẹrú wọn wá tà fún àwọn òyìnbó. Èyí ló mú Vlekete jẹ́ ọjà ẹrú tó tóbi jù lọ ní Áfíríkà.
Òrìṣà Vlekete
Òrìṣà Vlekete jẹ́ òrìṣà omi-òkun àwọn ẹ̀yà Ògù ní ìlú Àgbádárìgì tí gbogbo ènìyàn mọ̀ sí Badagry ní ìpínlẹ̀ Èkó lórílẹ̀ èdè Nàìjíríà. Ojúbọ òrìṣà yìí wà ní ibi kan ni ìlú náà tí wọ́n ń pè ní Ojúbọ Vlekete, Ojúbọ yìí ni wọ́n fi sọ orúkọ ọjà ẹrú náà tí wọ́n ń pè ní ọjà Vlekete ni Àgbádárìgì. Ọjà Vlekete jẹ́ ọjà ẹrú tó tóbi jù lọ ní ilẹ̀ Áfíríkà.
Ìlù Sàtọ́
Ìlù Sátọ́ jẹ́ ìlú ìbílẹ̀ pàtàkì ní ìlú Àgbádárìgì tí gbogbo ènìyàn mọ̀ sí Badagry ní ìpínlẹ̀ Èkó lórílẹ̀-èdè Nàìjíríà . Ó jẹ́ ìlú kan tí ó gbajúmọ̀ jùlọ láwùjọ àwọn ẹ̀yà Ògù ní Badagry. Ìlú Sátọ́ jẹ́ ìlù méjì tí ó tóbi tí gíga rẹ̀ ju Ènìyàn lọ ní ìdúró. Ó jẹ́ ìlú tí wọ́n fi ń ré ibi dànù láyé àtijó. Ṣùgbọ́n lóde òní, wọ́n tí ń lu ìlù Sátọ́ níbi àwọn ayẹyẹ pàtàkì. Ìlù Sátọ́ jẹ́ ìlú tí ó ga jùlọ ní àgbáyé.
Sátọ́ jẹ́ ìlú tí wọ́n fi ń ṣe ètùtù láyé àtijó. Wọ́n gbàgbọ́ pé dídún ìlù Sátọ́ máa ń ré ibi dànù. Àwọn onílù yìí gbàgbọ́ pé ìró ìlú yìí máa ń jẹ́ kí àwọn èmi burúkú tí ó máa ń fa àjàkálẹ̀ àrùn. Láyé àtijó, ó ṣọ̀wọ́n kí ìlù Sátọ́ tó jáde, àyàfi tí wọ́n bá ní ètùtù tàbí ọdún ìbílẹ̀ kan láti ṣe, ṣùgbọ́n lóde òní, wọ́n tí ń lu ìlú Sátọ́ ní ibi ayẹyẹ lóríṣiríṣi.
Ilé Alájà Àkọ́kọ́ Lorílẹ̀-èdè Nàìjíríà
Ilé Alájà Àkọ́kọ́ Lorílẹ̀-èdè Nàìjíríà ni wọ́n kọ́ sí ìlú Àgbádárìgì tí gbogbo ènìyàn mọ̀ sí Badagry lọ́dún 1845. Ìtàn sọ wípé ọdún 1842 ni àwọn òyìnbó tí wọ́n kọ́kọ́ gbé ẹ̀sìn ìgbàgbọ́ tí a mọ̀ sí ẹ̀sìn kírísítẹ́nì wá sí orílẹ̀-èdè Nàìjíríà bẹ̀rẹ̀ sí ní kọ́ ilé alájà náà tí wọ́n sìn parí rẹ̀ lọ́dún 1845. Bíṣọ́ọ̀bù àkọ́kọ́ nílẹ̀ adúláwọ̀ Áfíríkà, Bíṣọ́ọ̀bù Samuel Àjàyí Crowther, ẹni tí ó ṣe ògbufọ̀ Bíbélì Mímọ́ láti èdè Gẹ̀ẹ́sì sí èdè Yorùbá wà lára àwọn tí wọ́n ti fìgbà kan gbé inú ilé alájà àkọ́kọ́ yìí. Nínú ilé yìí ló ti ṣe ògbufọ̀ náà.
Rilwan Akinolú
Ọba Rilwan Babátúndé Oṣùọlálẹ́ Àrẹ̀mú Akiolú (tí wọ́n bí ní Ọjọ́ kọkàndínlọ́gbọ̀n oṣù kẹwàá ọdún 1943) ni Ọba ìlú Èkó àti alága gbogbo ọba aládé tó wà ní ìpínlẹ̀ Èkó. Akiolú gorí ìtẹ́ ọba ìlú Èkó ni ọjọ́ kẹsàn-án oṣù kẹjọ odun 2003. Ọba Adéyínká Oyékàn ló jọba, tí ó sìn wàjà kí Akiolú tó gorí ìtẹ́.
Ọba Akiolú lọ sí ilé ìwé Ansar-Ud-Deen College, ní Surulere, ìpínlẹ̀ Èkó lọ́dún 1961-1965, kàwé gboyè nínú ìmọ̀ òfin, (Bachelor of Laws degree, (LL.B) ní Ifáfitì ìjọba àpapọ̀ tí ó wà ní ìpínlẹ̀ Èkó, the University of Lagos ní Akoka, receiving his Bachelor of Laws degree (LL.B)
Ọba Síkírù Adétọ̀nà
Ọba Síkírù Káyọ̀dé Adétọ̀nà, Awùjalẹ̀ tí ìlú Ìjẹ̀bú pátápátá (tí wọ́n bí ní Ọjọ́ kẹwàá oṣù karùn-ún ọdún 1934) ni Ọba aládé tí ó ga jùlọ nílẹ̀ Ìjẹ̀bú ni ìpínlẹ̀ Ògùn lórílẹ̀ èdè Nàìjíríà. Awùjalẹ̀ gorí ìtẹ́ àwọn bàbá rẹ̀ lọ́dún 1960.
Gẹ́gẹ́ bí a ti sọ ṣáájú, wọ́n bí Ọba Síkírù Káyọ̀dé Adétọ̀nà lọ́jọ́ kẹwàá oṣù karùn-ún ọdún 1934 sì ìdílé ọlọ́ba Aníkìláyà ti Ọmọba Rùfáí Adétọ̀nà, bàbá rẹ̀, àti Àlájà Ajíbábi Adétọ̀nà. Ó bẹ̀rẹ̀ ìkẹ́kọ̀ọ́ rẹ̀ ní Ògbéré United Primary School, ní Òkè Agbo, Ìjẹ̀bú Igbó àti Ansar-Ud-Deen School, Ìjẹ̀bú-Òde láàárín ọdún 1943 sí 1950. Fún ìpele kejì ẹ̀kọ́ rẹ̀, ó lọ sí Olú Ìwà College, (tí wọ́n ń pè ní Adéọlá Odùtọ́lá College báyìí). Ní kété tí ó ṣèyí, àwọn òyìnbó tí ń ṣàkóso orílẹ̀ èdè Nàìjíríà gbà á sí isẹ́ ní ìlú Ìbàdàn lọ́dún 1957. Ọmọba Adétọ̀nà kọ̀wé fiṣẹ́ sílẹ̀ lọ́dún 1958 láti tẹ̀ síwájú nínú ẹ̀kọ́ rẹ̀ ní orílè-èdè Gẹ̀ẹ́sì nínú ìmọ̀ ìṣirò owó.
Ìlú Gẹ̀ẹ́sì ni Ọmọba Adétọ̀nà wà tí ìjọba orílẹ̀ èdè Nàìjíríà fi fọwọ́ sí ìwé àṣẹ láti fi í jọba lọ́jọ́ kẹrin oṣù kìíní ọdún 1960. Ó jọba lọ́jọ́ karùn-ún oṣù karùn-ún lọ́dún 1960.
Awùjalẹ̀ Tí Ìjẹ̀bú
Awùjalẹ̀ jẹ́ orúkọ oyè Ọba ti ó nílẹ̀ Ìjẹ̀bú. Ìjẹ̀bú-Òde ni ààfin Ọba Awùjalẹ̀ tèdó sí. Ọba Síkírù Káyọ̀dé Adétọ̀nà Ọ̀gbágbá II ni Awùjalẹ̀ Ìlú Ìjẹ̀bú tí ó wà lórí ìtẹ́ lọ́wọ́́lọ́wọ́ gẹ́gẹ́ bí Awùjalẹ̀ tí ilẹ̀ Ìjẹ̀bú pátápátá. Ìdílé ọlọ́ba Aníkìláyà ló ti wá.
Gẹ́gẹ́ bí òfin àti ìlànà ìbílẹ̀ tí là á kalẹ̀ lọ́dún 1959, àwọn ìdílé mẹ́rin péré ló ní àṣẹ láti jẹ òye ọba Awùjalẹ̀ tí ilẹ̀ Ìjẹ̀bú. Àwọn ìdílé ọlọ́ba náà ni;
Ọba AbdulRasheed Adéwálé Àkànbí
Oba AbdulRasheed Adéwálé Àkànbí, Oluwo tì ilẹ̀ Ìwó (tí a bí ní Ọjọ́ kọkànlélógún oṣù kẹfà ọdún 1967) jẹ́ Ọba ìlú Ìwó ní ìpínlẹ̀ Ọ̀ṣun lórílẹ̀-èdè Nàìjíríà tí ó wà ìtẹ́ lọ́wọ́́lọ́wọ́.
Ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ọmọ òye láti ìdílé ọba ni ìlú Ìwó ni wọ́n du oyè ọba Olúwòó kí orí tó bá Ọba Adéwálé ṣe é tí ó sìn gorí ìtẹ́ àwọn bàbáńlá rẹ̀ lọ́jọ́ kẹsàn-án oṣù kọkànlá ọdún 2015. Agbolé Molààsán tí ìdílé ọba Gbàásè ni ó ti wá. Orílẹ̀ èdè Canada ló wà tí wọ́n fi yàn án lọ́mọ oyè tí ìlú yàn láti jọba Ìwó.
Ọba Adéwálé bẹ̀rẹ̀ ẹ̀kọ́ kíkà ní ilé ìwé alákọ̀ọ́bẹ̀rẹ̀ ti Omolewa Nursery and Primary School, Orítamẹ́fà ní ìlú Ìbàdàn lọ́dún 1972 sí 1978. Ó tẹ̀ síwájú ní Ìwó Grammar School, Arárọ̀mí ní ìlú Ìwó gangan lọ́dún 1978 sí 1982, ó parí ẹ̀kọ́ girama rẹ̀ ní ìlú Ìbàdàn ní ilé ìwé Ọba Akínyẹlé Memorial High School, Ìdí -Apẹ ní Ìbàdàn. Ó kàwé gboyè National Diploma nínú iṣẹ́ ìròyìn ni The Polytechnic Ìbàdàn lọ́dún 1985 sí 1987. Ọmọba Adéwálé kàwé gboyè B.Sc. nínú ìmọ̀ ìṣàmọ́jútó Okowò (Business Administration) ní ilé ẹ̀kọ́ gíga George Brown College, ní ìlú Ontario, Toronto lorílẹ̀ èdè Canada lọ́dún 2005 sí 2009. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ ilé iṣẹ́ ni Ọba Adéwálé tí ṣiṣẹ́ lórílẹ̀ èdè Canada kí ó tó padà wálé wá jọba. Orílẹ̀ èdè Canada yìí ló wà tí wọ́n fi yàn án lọ́mọ oyè tí ìlú yàn láti jọba Ìwó lọ́dún 2015.
Akin Lewis
Akin Lewis (tí wọ́n bí ní ọdún 1957) jẹ́ gbajúmọ̀ òṣèré ọmọ bíbí ìlú Ìbàdàn ní ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́ láti orílẹ̀ èdè Nàìjíríà. Akin Lewis bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ sinimá àgbéléwò lọ́dún 1973.
Gẹ́gẹ́ bí a ti sọ ṣáájú, Akin Lewis jẹ́ ọmọ bíbí Ìbàdàn ní ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́ láti orílẹ̀ èdè Nàìjíríà. Ìlú [] Zaria]] lókè Ọya ní ìpínlẹ̀ Kaduna ló dàgbà sí. Ó bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ tíátà lọ́dún 1973 ní kété tí ó dara pọ̀ ẹgbẹ́ òṣèré sinimá àgbéléwò tí ọ̀jọ̀gbọ́n Bọ̀dé ṣówándé, gbajúgbajà oǹkọ̀wé àti onítíátà. Eré aláwàdà orí telifísàn tí ìjọba àpapọ̀, Nigeria Television Authority, NTA, kan tí àkọ́lé rẹ̀ ń jẹ́ "Why Worry" ló mú un gbajúmọ̀ lọ́dún 1982. Kódà, Akin Lewis gba àmín ẹ̀yẹ lórí rẹ̀ lọ́dún náà. Àwọn eré mìíràn tó tún mú un gbajúmọ̀ ni "Madam Dearest" tí gbajúmọ̀ olùdarí eré sinimá àgbéléwò, Tádé Ògìdán darí lọ́dún 2005. Láti ìgbà náà ni Akin Lewis tí di gbajúmọ̀ òṣèré ìlúmọ̀ọ́kà, tí ó sìn tí kópa nínú ọ̀pọ̀lọpọ̀ sinimá àgbéléwò. Oríṣiríṣi àmìn ẹ̀yẹ ló sìn ti gba. Lọ́dún díè sẹ́yìn, ilé ẹ̀kọ́ gíga kan, Graig-Phillips College of Technology yan Akin Lewis ni ọ̀gá àgbà ilé ìwé náà tí ó fìkàlẹ̀ sí Maryland, ní ìlú Èkó. Ilé ẹ̀kọ́ Graig-Phillips College of Technology máa ń kọ́ àwọn akẹ́kọ̀ọ́ wọn nípa ìmọ̀ tuntun lórí fíìmù.
Bím̀bọ́ Ọ̀ṣìn
Bím̀bọ́ Ọ̀ṣìn (tí wọ́n bí ní Ọjọ́ kẹrìnlélógún oṣù keje ọdún 1971) jẹ́ gbajúmọ̀ òṣèrébìnrin ọmọ bíbí ìpínlẹ̀ Oǹdó lorílẹ̀ èdè Nàìjíríà.
Gẹ́gẹ́ bí a ti sọ ṣáájú pé wọ́n bí Bím̀bọ́ Ọ̀ṣìn lọ́jọ́ kẹrìnlélógún oṣù keje ọdún 1971 ni ìpínlẹ̀ Oǹdó lórílẹ̀ èdè Nàìjíríà , ó kàwé gboyè dìgírì nínú ìmọ̀ Philosophy. Bím̀bọ́ Ọ̀ṣìn bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ sinimá àgbéléwò lọ́dún 1996 Ọ̀pọ̀lọpọ̀ ni eré sinimá àgbéléwò tí ó ti kópa ṣùgbọ́n ìràwọ̀ rẹ̀ tán síta lẹ́yìn tí ó kópa pàtàkì nínú sinimá àgbéléwò kan tí àkọ́lé rẹ̀ ń jẹ́ "Ọmọ Ẹlẹ́mọ̀ṣọ́" lọ́dún 2012.
Jíbọ́lá Dábọ̀
Jíbọ́lá Dábọ̀ (tí wọ́n bí ní Ọjọ́ Kejìlá oṣù kẹjọ ọdún 1942) jẹ́ gbajúmọ̀ oǹkọ̀wé, Adarí, olóòtú àti òṣèré sinimá àgbéléwò ọmọ bíbí ìlú Ọ̀wọ̀ ní ìpínlẹ̀ Oǹdó ṣùgbọ́n tí wọ́n bí sí ìlú Èkó lorílẹ̀-èdè Nàìjíríà.
Jíbọ́lá Dábọ̀ dàgbà sí ìlú Èkó, gẹ́gẹ́ bí a ti sọ ṣáájú. Ìlú Èkó yìí náà ló ti bẹ̀rẹ̀ ẹ̀kọ́ kíkà rẹ̀. Ó kàwé gboyè dìgírì àkọ́kọ́ rẹ̀ ní University of Lagos nínú ìmọ̀ a yàwòrán àtinúdá. Lẹ́yìn èyí, ó fòfẹ̀ẹ̀rẹ̀, ó dèrò ìlú òyìnbó ní Amẹ́ríkà, ibẹ̀ ló ti kàwé gboyè dìgírì kejì ni Columbia State University nínú ìmọ̀ akọròyìn.
Láti ìgbà èwe ni Jíbọ́lá Dábọ̀ tí nífẹ̀ẹ́ eré tíátà. Láti ilé ìwé alákọ̀ọ́bẹ̀rẹ̀ ló ti ń kópa nínú eré orí ìtàgé. Ó dara pọ̀ mọ́ ẹgbẹ́ sinimá àgbéléwò lọ́dún 2006, ó sìn tí kópa nínú ọ̀pọ̀lọpọ̀ sinimá àgbéléwò. Bẹ́ẹ̀ ni ó ti gba àmìn ẹyẹ nídìí iṣẹ́ yìí.
Tony Elumelu
Tony Onyemaechi Elumelu (tí wọ́n bí ní Ọjọ́ kejìlélógún oṣù kẹta ọdún 1963) jẹ́ pàràkòyí oníṣowò, onímọ̀ ètò ọ̀rọ̀ ajé ati afowóṣàánú ọmọ orílẹ̀ èdè Nàìjíríà. Òun ni Alága àti olùdásílẹ̀ ilé iṣẹ́ Heirs Holdings,Transcorp at ilé ìfowópamọ́ the United Bank for Africa. Bẹ́ẹ̀ náà òun ni olùdásílẹ̀ Tony Elumelu Foundation, àjọ olùrànlọ́wọ́-aláìlérè, tí ń ran àwọn) ọ̀dọ́ lọ́wọ́ láti dá okowò ara wọn sílẹ̀. Ibi tí ó ṣàánú dé pẹ̀lú akitiyan rẹ̀ fún ìdàgbàsókè Nàìjíríà, ìjọba àpapọ̀ dá a Kọ́lá pẹ̀lú oyè "the Commander of the Order of the Niger (CON)" àti "Member of the Order of the Federal Republic (MFR)" lọ́dún 2003. Wọ́n bí ọlá fún un gẹ́gẹ́ bí ẹni tó wà ní ipò ogún nínú àwọn tó lágbára jùlọ nílẹ̀ Áfíríkà.
United Bank for Africa (UBA)
United Bank for Africa (UBA) Plc jẹ́ ilé ìfowópamọ́ tí ó ga jùlọ nílẹ̀ Áfíríkà tí olú ilé iṣẹ́ rẹ̀ gúnwà sí orílẹ̀ èdè Nàìjíríà. Ó jẹ́ ilé ìfowópamọ́ tó dáńgájíá jùlọ nílẹ̀ Áfíríkà tí ó sìn wà káàkiri orílẹ̀ èdè ogún nílẹ̀ Áfíríkà àti lórílẹ̀ èdè Faransé, Gẹ̀ẹ́sì àti New York ní orílè-èdè Amẹ́ríkà. Tony Elumelu ni Alága àti ọ̀gá pátápátá ilé ìfowópamọ́ UBA
Ẹ̀yà ara Ènìyan
Ẹ̀yà ara ènìyàn tí a ń sọ yí ti bẹ̀rẹ̀ láti Orí, Ọrùn, Ọ̀fun níbi tí a ti lè rí Tááná tàbí Gògóngò tí ó lọ sínú Ikùn tàbí Inú), Apá, Ọwọ́, àti Ẹsẹ̀ tí ó parí sí àtẹlẹsẹ̀.
Ìmọ̀ nípa ẹ̀kọ́ tí ó níṣe pẹ̀lú ẹ̀ [[ẹ̀yà ara ènìyàn ni wọ́n ń pé ní [[anatomy]], [[physiology]], [[histology]] àti [[embryology]]. Àwọn Onímọ̀ nípa Physiology ni wọ́n ń kọ́ nípa báwo ni ara àti àwọn ohun to kórajọ di ara ní inú ṣe ń ṣiṣẹ́ sí. Ọ̀pọ̀ ẹ̀yà ara wọ̀n yí ni wọ́n ń ba ra sọ̀rọ̀, ba ra wọn ṣiṣẹ́ pọ̀ Ki ohun tí ó ń jẹ́ ọmọ ènìyàn ó to ma yan fanda, látàrí ohun tí wọ́n pé ní homeostasis. Homeostasis yí ni ó ń ṣàkóso lórí ìwọ̀n tí ó ya kí ṣúgà àti atẹ́gùn (oxygen) ó wá nínú ẹ̀jẹ̀ ọmọnìyàn .
Funke Akindele
Funke Akindele (tí wọ́n bí ní ọjọ́ kẹrìnlélógún oṣù kẹjọ ọdún 1977) tí orúkọ ìnagijẹ rẹ̀ ń Jennifer jẹ́ òṣèrébìnrin àti olóòtú sinimá àgbéléwò ọmọ orílẹ̀ èdè Nàìjíríà. Wọ́n bí Fúnkẹ́ sí ìlú Ìkòròdú, ní ìpínlẹ̀ Èkó lórílẹ̀ èdè Nàìjíríà . Eré orí tẹlifíṣọ̀n kan tí àkọ́lé rẹ̀ ń jẹ́ "I need to know" ló mú un di gbajúmọ̀ ìlúmọ̀ọ́kà òṣèrébìnrin lọ́dún 1998 sí ọdún 2002. Lọ́dún 2009, ó gba àmìn ẹ̀yẹ tí "Africa Movie Academy Award" gẹ́gẹ́ bí òṣèré tó dára jùlọ. Sinimá àgbéléwò kan tí òun fúnra rẹ̀ kọ, tí ó sìn ṣe agbátẹrù rẹ̀, tí àkọ́lé rẹ̀ ń jẹ́ "Jennifer" mú un gbajúmọ̀ tó bẹ́ẹ̀ gẹ́ tí àwọn ènìyàn fi fún ní orúkọ ìnagijẹ, "Jennifer" tí gbogbo ènìyàn ń pè é. Lẹ́yìn èyí, ó tún ń ṣe sinimá aláwàdà tí ó pè ní "Jennifer Diary", sinimá yìí mú un gba àmìn ẹ̀yẹ òṣèrébìnrin aláwàdà tó dáńgájíá jùlọ lọ́dún 2016. Fúnkẹ́ Akíndélé tí kópa nínú sinimá àgbéléwò to tì ju ọgọ́rùn-ún lọ.
Mercy Aigbe
Mercy Aigbe (ojo akoko osu kinni odun 1978) je oserebirin ara Nigeria, oludari ati obinrin onitowo . Oje gbajumo fun awọn fiimu abinibi abinibi rẹ .
A bi ni ojo akoko Oṣu kini ọdun 1978 ni Ipinle Edo . O wa lati ilu Benin eyiti o jẹ olu-ilu ti Ipinle Edo. O jẹ ọmọ keji ni idile ti marun. O lọ si Maryland Comprehensive Secondary School Ikeja, Lagos. O tun jẹ ọmọ ile-iwe giga ti The Polytechnic, Ibadan, Ipinle Oyo, nibi ti o ti gba OND rẹ ni Imọ-iṣe Iṣowo ati lẹhinna The University of Lagos fun oye ni Theatre Arts.
O gba oye ni Theatre Arts lati University of Lagos ni ọdun 2001, o si darapọ mọ ile-iṣẹ ni kikun ni ọdun 2006. O da "Mercy Aigbe Gentry School of Drama" sile ni ọdun 2016.  Mercy Aigbe ni a mọ fun aṣa ati imura ti o yatọ. Ni ọdun 2016 Africa Magic Viewers Choice Awards, imura Mercy Aigbe ṣe iyin nla fun rẹ lati ọdọ awọn onigbọwọ aṣa, ati pe o ṣe aṣa lori media paapaa lẹhin ayẹyẹ. A yin aṣọ naa fun apẹrẹ alailẹgbẹ rẹ. Ni oṣu kọkanla ọdun 2014, Aigbe ṣe ifilọlẹ ile itaja aṣọ rẹ, Mag Divas Boutique ni ilu Eko, lẹhinna ṣi iwọle miiran ni ilu Ibadan. A fun un ni "Iṣowo Iṣowo ti Ọdun" ni Awọn ọna asopọ ati Glitz World Awards.
Ni ọdun 2013, Mercy Aigbe fẹ onisowo ile Naijiria kan, Lanre Gentry, o si ni ọmọ meji (Juwon Gentry ati Michelle Aigbe) ati awọn ọmọbinrin mẹta. Ni ọdun 2017, o pin awọn fọto ti ara rẹ lẹhin titẹnumọ pe ọkọ rẹ lu u. Nitori naa o yapa kuro lọdọ ọkọ rẹ nitori awọn ẹtọ ti iwa-ipa abele, o si bẹrẹ ipolongo si i. Mercy Aigbe ti ra ile nla tuntun ti ọpọlọpọ-miliọnu naira ni ọdun 2018.