Índíà
India, fun tonibise bi orile-ede Olominira ile India ( ""; see also in other Indian languages), je orile-ede kan ni Guusu Asia. Ohun ni orile-ede keje titobijulo gege bi itobi jeografi, orile-ede keji toni iye awon eniyan julo pelu bi 1.18 egbegberunkeji eniyan, ati orile-ede oseluaralu toni iye awon eniyan julo lagbaye. O ja mo Okun India ni guusu, Okun arabu ni iwoorun, ati Ebado Benga ni ilaorun, India ni ile eti odo to je . O ni bode mo Pakistan ni iwoorun; Saina, Nepal, ati Bhutan si ariwa; ati Bangladesh ati Burma ni ilaorun. India wa nitosi Sri Lanka, ati Maldives ti won wa ni Okun India.
Gege bi ile Asa-Olaju Afonifoji Indus ati agbegbe ojuona owo latayeraye ati awon ile obaluaye, abeorile India je didamo fun ola aje ati asa re kakiri atigba to ti wa. Esin nla merin, Hinduism, Buddhism, Jainism ati Sikhism ni won bere latibe, nigbati Zoroastrianism, Esin Ju, Esin Kristi ati Imale de sibe ni egberundun akoko IO (CE) won si kopa ninu bi orisirisi asa agbegbe na seri. Diedie o je fifamora latowo British East India Company lati ibere orundun ikejidinlogun, o si di ile amusin Ile-oba Isodokan lati arin orundun ikandinlogun, India di orile-ede alominira ni 1947 leyin akitiyan fun isominira to se pataki fun isatako alaise jagidijagan kakiri.
India je orile-ede olominira kan to ni ipinle 28 ati awon agbegbe isokan meje pelu sistemu onileasofin oseluaralu. Okowo India ni okowo ikokanla titobijulo gege bi olorujo GDP lagbaye ati ikerin titobijulo gege bi ibamu agbara iraja. Otun je omo egbe Ajoni awon Orile-ede, G-20, BRIC, SAFTA ati Agbajo Owo Agbaye. India je orile-ede toni ohun-ijagun bombu inuatomu, o si ni ile-ise ologun ikewa ton nawojulo pelu ile-ise ologun adigun keji titobijulo lagbaye. Atunse okowo to bere lati 1991 ti so India di ikan ninu awon okowo to n dagba kiakia julo lagbaye; sibesibe, aini si tun ba ja, aimookomooka, iwa-ibaje, arun, ati aijeunkanu. Gege bi awujo esin olopolopo, eledepupo ati eleya eniyan pupo, India tun je ibugbe fun opolopo awon eran-igbe ni opolopo ibi alaabo.
"India" () gege bi oruko wa lati "Indus", to wa lati oro Persia Atijo "Hindu", lati Sanskrit सिन्धु "Sindhu", oruko ibile fun Odo Indus. Awon Griiki ayeijoun n pe awon ara India ni "Indoi" (Ινδοί), awon eniyan Indus. Ilana Ibagbepo ile India ati lilo oro towopo ninu opo awon ede India bakanna tun seidamo "Bharat" (pipe ) gege bi oruko onibise iru kanna. Bharat gege bi oruko wa lati oruko oba olokiki Bharata ninu awon Itan-Awaso Hindu. "Hindustan" (), ni berebere to je oro Persia fun “Ile Hindus” lati toka si apaariwa India, bakanna tun lilo gege bi oruko gbogbo India.
Awon ibugbe apata Igba Okuta pelu awon iyaworan ni Bhimbetka rock shelters ni Madhya Pradesh ni eri igbe eniyan pipejulo ni India. Awon ibudo akoko ti a mo bere ni odun to ju 9,000 seyin lo, diedie o si dagba soke si Indus Valley Civilisation, ti ojo ori re to odun 3400 BCE ni apaiwoorun India. Eyi je titele pelu Vedic period, to se ipilese Esin Hindu ati awon asa miran igba ibere awujo India, o si pari ni awon odun 500 BCE. Lati bi 550 BCE, opolopo awon ile-oba alominira ati orile-ede olominira ti a mo bi Mahajanapadas je didasile kakiri ibe. Ni orundun keta KIO (BCE), opo gbogbo Guusu Asia je piparapo di Ileobaluaye Maurya latowo Chandragupta Maurya o si lokunkun ni asiko Ashoka Olokiki. Lati igba orundun keta IO (CE), ijoba iran Gupta samojuto igba ti a mo bi ancient "Igba Oniwura India ayeijoun." Awon ileobaluaye ni Apaguusu India je kikopomo gbogbo awon ti Chalukya, ti Cholas ati ti Vijayanagara Empire. Sayensi, teknoloji, ise-ero, ise-ona, ogbon, ede, litireso, mathematiiki, itorawo, esin ati imo-oye di olokunkun labe itoju awon oba wonyi.
Leyin awon iborile lati Arin Asia larin orundun 10th ati 12th, opo Ariwa India ni won bo si abe ijoba Delhi Sultanate ati leyin eyi sabe Ileobaluaye Mughal. Labe isejoba Akbar the Great, India gbadun idagbasoke asa ati okowo pupo ati irepo esin. Awon obaluaye Mughal diedie fe ile won si pupo lati dori apa nla abeorile. Sibesibe, ni Ariwa-Apailaorun India, alagbara to joba ibe ni ileoba Ahom ti Assam, gege bi ikan ninu awon ileoba ti won lodi si ijobalenilori Mughal. Ihalemo ninla akoko si agbara ijoba Mughal wa latodo oba Hindu Rajput kan Maha Rana Pratap ti Mewar ni orundun 16th ati leyin eyi latodo orile-ede Hindu kan to n je adapapo Maratha, to joba lori opo India ni arin orundun 18th.
Lati orundun 16th, awon alagbara ara Europe bi Portugal, Hollandi, Fransi, ati Iparapo Ileoba se idasile ibudo owo (trading posts) be sini leyin eyi won lo anfani ti awon ija abele ibe fa wa lati sedasile awon ibiamusin nibe. Nigba to fi di 1856, opo India ti bo sabe idari British East India Company. Odun kan leyin eyi, igbogundi kakiri awon eyo ologun olodi ijoba ati awon ileoba, ti a mo bi Ogun Ilominira Akoko India tabi Sepoy Mutiny, koju idari ile-ise yi gidigidi sugbon ko yori si rere. Nitori aidurorege, India bo si abe isejoba taara Oba Alade Britani.
Ni orundun 20th, akitiyan fun ilominira kakiri orile-ede bere latowo Indian National Congress ati awon agbajo oloselu miran. Olori India Mahatma Gandhi lewaju awon egbegberun eniyan ni opolopo igbese torile-ede fun aigboran araalu aini-jagidijagan .
Ni ojo 15 osu kejo 1947, India gba ilominira kuro lowo isejoba Britani, sugbon nigba kanna awon agbegbe ogunlogo Musulum je pipinniya lati da orile-ede otooto Pakistan. Ni ojo 26 osi kinni 1950, India di orile-ede olominira be sini ilana ibagbepo tuntun je gbigbe jade.
Lati igba ilominira, India ti ni awon isoro lati owojagidijagan esin, casteism, naxalism, isedaniloro ati latowo awon igbogunti oludase agbegbe, agaga ni Jammu ati Kashmir ati Ariwailaorun India. Lati igba awon odun 1990 awon ti nipa lori opolopo awon ilu India. India ni ariyanjiyan ile pelu orile-ede Olominira awon Eniyan ile Saina, to di ni odun 1962 Ogun Saina-India, ati pelu Pakistan, to fa awon ogun ni 1947, 1965, 1971 ati ni 1999. India je omo egbe adasile Iparapo awon Orile-ede (gege bi India Britani) ati Non-Aligned Movement. Ni odun 1974, India se nuclear test nipamo ati idanwo marun ni 1998, eyi so India di orile-ede to ni bombu inuatomu. Lati 1991, atundase okowo pataki ti so India di ikan ninu awon okowo to n dagba kiakia julo lagbaye, eyi fun lagbara pupo laye.
Ilana-Ibagbepo ile India, to je ilana-ibagbepo togunjulo ati to kunrerejulo ti orile-ede alominira lagbaye, je gbigba bi ofin ni 26 January 1950. Akokoso ilana-ibagbepo yi setumo India gege bi orile-ede olominira toseluaralu sovereign, sosialisti, ti araaye. India ni ileasofin oniyewumeji to n sise bi sistemu onileasofin iru Westminster. Iru ijoba re je jijuwe pe o je bi 'quasi-federal' pelu gbongan to lagbara ati awon ipinle ti won ko lagbara, sugbon o ti di apapo diedie lati opin awon odun 1990 nitori awon iyipada oloselu, olokowo ati alawujo.
Aare ile India ni olori orile-ede to je didiboyan latowo igbimo onidiboyan fun igba odun marun kan. Alakoso Agba ni olori ijoba, ohun lo si segbese opo agbara alase. Gege bi yiyan latowo Aare,Alakoso Agba je titileyin latowo egbe oloselu tabi ifowosowopo oloselu to ni ogunlogo awon ijoko ni ile kekere Ileasofin. Apa ijoba apase ni Aare, Igbakeji Aare, ati Igbimo awon Alakoso (Kabinet ni igbimo apase re) ti olori re je Alakoso Agba. Alakoso yiowu to ni ipo gbodo je ikan ninu awon omo ile ileasofin. Ninu sistemu onileasofin ti India, apase wa labe asofin, nibi ti Alakoso Agba ati Igbimo re wa labe ile kekere.
Asofin ile India ni Ileasofin oniyewumeji, to ni ile oke ti o n je Rajya Sabha (Igbimo awon Ipinle) ati ile kekere to n je Lok Sabha (Ile awon Eniyan). Rajya Sabha, agbarajo aiyese, ni 245 omo egbe ti won wa nibe fun odun marun. Opo won je didiboyan taara latowo awon asofin ipinle ati agbegbe gege bi iye awon eniyan won.