hotchpotch/miracl-hf-unified huggingface dataset:
Alan S. Kaye
Alan S. Kaye Kaye ti o je gbajugbaja onimo eda-ede ku ni 31/5/2007. Kaye ti sise ti o po lori ede Semitic. Ibi ti o ti n fi isinmi re se iwadii ni United Arab Emirate ni won ti ri i pe o ni kansa (Cancer) ni 1/5/2007 ti omo re, Jeremy Kaye, si gbe e wa si ile ni 22/5/2007.
Pẹ̀lẹ́
Pele
Mo kí ìyáálé ilé kan pẹ̀lú ọ̀wọ̀ níjọ́sí,
Irahun aja kan
Aja
Irahun
Ìgbà tí mo kọ́kọ́ fojú bale ayé,
A ti rẹ́ni tó gungi dé téńté tí ò jábọ́.
Ọ̀rọ̀ ọgbọ́n pọ̀ lẹ́nu Yorùbá.
A bí Ọ̀jọ̀gbọ́n Olúgbóyèga Àlàbá ní ìlú Ìgàngàn ní ìwọ̀n àádọ́ta ọdún síwájú àkókò yìí.  Ó lọ sí ilé-ẹ̀kọ́ alákọ̀ọ́bẹ̀rẹ̀ ti Ìjọ Elétò àti ilé-ẹ̀kọ́ mọdá ti Ìjọ yìí kan náà ní ìlú Ìgàngàn. Ó lọ sí ilé-ẹ̀kọ́ Olùkọ́ni Leo Mímọ́ ti Ìjọ Àgùdà ní ìlú Abẹ́òkúta. Ó tún lọ sí Yunifásítì ti Èkó ní Akọkà...
‘Ẹni a bá ní a ó jọ
Ọlátúnjí Ọ̀pádọ̀tun (2005); Àwọn Akéwì Ṣàṣàrò University Press PLC. ISBN 978-030-741-9, oju-iwe 20-35.
Olatunji Opadotun
link title
Ojú
Oju jẹ èyà ara tí ènìyàn àti eranko nfi ríran, ó fére jé gbogbo eranko ló ní ojú(sùgbón kìí se gbogbo eranko). Fún eniyan àti òpòlopò eranko, àwòrán tí ojú bá rí a lo sí opolo, opolo ásì túmò àwòrán na. Ènìyàn àti òpòlopò eranko ní ojú méji, àwon eranko odo míràn tí a ún pè ní "copepods" ní ojú kan
, awon eranko míràn ní ojú méta[https://lisbdnet.com/what-animal-has-3-eyes/ [3]], àwon míràn ni meri Ìjàmbá sí ojú le fa àìríran tàbí ìsòro ní riri ran. Ì.
Etí
Etí jé èyà ará tí ènìyàn àti eranko fi ngbo òrò àti láti dúró déédé. Ènìyàn ati eran òsìn(tí oyinbo n pè ní "mammals") ni etí méjì. A lè pín etí sí èyà méta; etí ìta, etí àárín àti etí inú, awon èyà méta n sise papò láti mú kí ènìyàn tàbí eranko gbóro. Ìjàmbá sí eti(pàápa jù lo; ìlù etí) le fa aigboran tàbí ìsòro ní gbigboran.
Ọkọ̀-àlọbọ̀ Òfurufú Atlantis
Ọkọ̀-ayára Òfurufú "Atlantis" ti o ti lo si inu ofurufu lati nnkan bi ose meji ni o pada si ile aye ni Edwards Airforce Base, California, U.S.A. ni oni ojo Ketalelogun osu kefa odun 2007. Gbogbo awon mejeeje ti won wa ninu re ni won ba a de. Sunita Williams naa ti gunle si ile aye. Oun ni obinrin ti o pe ju ni oju ofurufu. Ojo marundinlogowaa (195 days) ni o gbe ni oju ofurufu. Oun naa ni obinrin ti o rin ni oju ofurufu ju.
Ali Hassan al-Majid
Ali Hassan al-Majid ti won maa n pe ni Chemical Ali ti o je ara ile ti o je ara ile Sadam Hussein ni won ti dajo iku fun ipa ti o ko nitori ipolongo ti o se tako awon Kurds ni 1988.
William Lawrence Bragg
Sir William Lawrence Bragg CH OBE MC FRS (31 March 1890 – 1 July 1971) ni o kere ju ninu awon eni ti o ti gba Nobel Prize titi di odun 2001. Omo Australia ara Britani ni. Omo odun marundinlogbon ni o je nigba ti o gba Nobel Prize ninu fisiksi ni odun 1915.
Colin Maclaurin
Colin Maclaurin (1698 - 14 June, 1746) ni ojogbon ti o kere ju lo. omo odun mokandinlogun ni nigba ti o di ojogbom matimatiiki ni Marischa College ni Aberdeen ni Scotland ni Ogbon-ojo osu kesan-an odun 1717. Leyin eyi ni o lo di ojogbon Matimatiiki ni Edinburgh ni scotland ni 1725. Sir Isaac Newton ni o ni ki won so o di ojogbon nibe.
Tòmátò
Tòmátò je eso kan ti a fi maa n se obe. Ti o ba pon tan, kii pe ra nitori naa, awon oloja maa n fe tete ta a tan. Ile Hausa ni gbigbe tòmátò wopo si ju ni ile Naijiria.
Àfin ilé-ìṣọ́ Egeskov
Egeskov Castle
Oruko miiran ti a n pe Egeskov Castle ni Danish Egeskov Slot. Castle yii wa ni gusu erekusu Funen ni Denmark. Omi ipamo igba 'renaissance' ti o wa nibe ni o dara ju ni ilu Oyinbo. Itan Castle naa ti bere lati nnkan bii Senturi kerinla. Eni ti o ya aworan castle naa ni Frands brockenhuus ni 1554.
Tony Blair
Anthony Charles Lynton "Tony" Blair (ọjọ́ìbí 6 May, 1953) jẹ́ olóṣèlú ọmọ ilẹ̀ Britani tó jẹ́ Alákòóso Àgbà orílẹ̀-èdè Ilẹ̀ọba Ìṣọ̀kan ti Britani Nínlá àti Irelandi Apáàríwá láti ọjọ́ 2 May ọdún 1997 títí di ọjọ́ 27 June ọdún 2007.
Gordon Brown
James Gordon Brown (20 February, 1951) jẹ́ Alákòóso Àgbà orílẹ̀-èdè Ilẹ̀ọba Ìsọ̀kan ti Britani Nínlá àti Irelandi Apáàríwá (United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland) tele.
Èkánná
Èkánná ri bi iwo ni ori ika-owo tabi ika-ese omo eniyan.
Kamẹrúùnù
Kamẹrúùnù tàbí Orile-ede Olómìnira ilẹ̀ Kamẹrúùnù () ni orílẹ̀-èdè àsọdọ̀kan ni arin ati apaiwoorun Afrika. O ni bode mo Naijiria ni iwoorun; Tsad ni ariwailaorun; orile-ede Olominira Apaarin Afrika ni ilaorun; ati Guinea Alagedemeji, Gabon, ati orile-ede Olominira ile Kongo ni guusu.
Ìwéìròyìn
Ìwé-ìròyìn ni itejade iroyin wiwopo..
Omi
Omi jẹ́ ohun tí ó ṣe pàtàkì fún gbogbo ohun ẹlẹ́mìí. Omi ò lóòórùn, kò ní àwọ̀ àti bẹ́ẹ̀ ni kò ní adùn, ó jẹ́ èròjà tó pọ̀ nínú afẹ́fẹ́, ilẹ̀ àti òkun. Omi tún wà nínú ara gbogbo ohun ẹlẹ́mìí tí ó ma ń yòrò.
"Omi" ni orúkọ àdàpè tí àwọn Gẹ̀ẹ́sì ń pèé ní H0 ní ipò ṣíṣàn. Ní ipò yìí omi lè di ohun tí ń rọ̀ bíi òjò, tàbí ohun tí afẹ́fẹ́ ń gbé bí kùrukùru. A lè rí ìkùukùu nígbà tí omi àti omi dídì bá ṣù pọ̀ lójú sánmà. Nígbà tí omi náà bá ṣèpínyà, omi dídì oníkírísítálì lè já bọ́ gẹ́gẹ́ bí yìnyín. À ń pè omi onípò gáàsì ní oruku omi. Omi máa ń yí ipò rẹ̀ ní ìpele kọ̀ọ̀kan ti "ìyípoyípo omi". Bí ìyípopyípo omi ṣe ń ṣẹlẹ̀ rèé: Kùrukùru omi yóò gòkè lọ sójú sánmà, yóò wá di òjò. Òjò náà yóò wá rọ̀, yóò sì wọnú àwọn adágún, àwọn ọ̀sà, àti àwọn odò, yóò sì “rin ilẹ̀ ayé gbingbin.” Lẹ́yìn èyí, omi sábà máa ń wọnú òkun lẹ́ẹ̀kan sí i.
Ní ìgbà ìgbàanì, etí odò tàbí ìladò ni ọ̀lájú máa ń gbòòrò: Mesopotámíà wà láàárín odò méjì tó ṣe pàtàkì — Odò Tígírísì àti Odò Yúfírétì; Odò Náílì ṣe kókó fún Íjíbítì ìgbàanì. Ọ̀làjú àfonífojì Indus ìjímìjí (c. 3300 BCE to 1300 BCE) dàgbàsókè lẹ́bàá Odò Indus àti àwọn odò míì tí ń ṣàn láti òkè Himalaya. Wọ́n kọ́ Ìlú Róòmù ìgbàanì ní bèrè Odò Táíbà tó wà lórílẹ̀-èdè Ítálì. Àwọn ìgboro ìlú ńlá ìgbàlóde bíi Èkó, Lọ́ńdọ́nù, Tokyo, Parisi, Montreal, Rotterdam, Shanghai, Buenos Aires, New York àti Ṣìkágò ti gbòòrò lápá kan nítorí wọ́n láǹfààní sí omi. Àwọn erékùṣù tó ní èbúté aláìléwu, gẹ́gẹ́ bí Singapore, ti dọlọ́rọ̀ nítorí ìdí ọ̀hún bákan náà. Ní ẹkùn ilẹ̀ aláìtó omi gẹ́gẹ́ bíi apá àríwá Áfíríkà àti Ilẹ̀ Lárúbáwá, àǹfààní omi tó ṣeé mu ti ń ṣe kókó fún ìdàgbàsókè ènìyàn.
"Omi tó ṣeé mu" là ń pè omi tí kò lárùn nínú. Bí omi kò bá ṣeé mu, àá sẹ́ ẹ, tàbí kí a sè é kí a tó mu ún. Nǹkan bí àádọ́ta ọ̀kẹ́ lọ́nà 660 ènìyàn wà tí kò láǹfààní sí omi tó ṣeé mu.
Omi tí a ò lè mu ṣùgbọ́n tí a lè lò ó láti wẹ̀ là ń pè é ní "omi tí kò léwu" tàbí "omi tó dára". Kiloríìnì ni wọ́n máa ń fi sínú omi kí a lè lò ó láti wẹ̀ tàbí mu ún.
Nínú ẹ̀sìn púpọ̀, wọ́n ka omi sí ohun mímọ́. Lílo omi fún ìmọ́ra wà nínú àwọn ẹ̀sìn mélòó kan, bí àpẹẹrẹ: Ẹ̀sìn Ìmàle, Ẹ̀sìn Kírísítì, Ìsìn Júù, Ìṣẹ̀ṣe, Ẹ̀sìn Híńdù àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. Ní ẹ̀sìn Kírísítì, wọ́n máa ń ṣe "ìrìbọmi" gẹ́gẹ́ bíi "ìyàsímímọ́". Ẹ̀sìn Ìmàle ń ṣe "ghusl" kí wọ́n tó gbàdúrà.
Ní Ìṣẹ̀ṣe, àwọn òrìṣà olómi wà. Àwọn tí wọ́n ń sìn wọ́pọ̀ jù lọ jẹ́: Ọ̀ṣun, Yemọja àti Olókun. Òrìṣà Ọ̀ṣun àti Yemọja jẹ́ obìnrin, ṣùgbọ́n Olókun ò jẹ́ obìnrin tàbí ọkùnrin. Orúkọ "Odò Ọ̀ṣun" tó wà ní Ìpínlẹ̀ Ọ̀ṣun ni wọ́n fàyọ láti orúkọ òrìṣà yẹn. Odò Ọ̀ṣun ni àwọn olùjọ̀sìn Ọ̀ṣun máa ń ṣayẹyẹ Ọ̀ṣun Òṣogbo lọ́dọọdún.
Martin Luther King, Jr.
Martin Luther King, Jr.(January 15, 1929 – April 4, 1968) jẹ́ ẹni ọ̀wọ̀, alákitiyan ọmọ orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà, bẹ́ẹ̀ ni ó sí jẹ́ olórí ẹgbẹ́-ìjíndé fún ẹ̀tọ́ ọmọ-àwùjọ ni ilé Amẹ́ríkà. Gẹ́gẹ́ bí oníwasú Ìjọ Onítẹ̀bọmi, King di alakitiyan fún ẹ́tọ́  ará-ìlú ní ìbẹ̀rẹ̀ ayé rẹ̀.
Malcolm X
Malcolm X (; May 19, 1925 February 21, 1965), abiso Malcolm Little bakanna bi El-Hajj Malik El-Shabazz () je omo ile orile-ede Amerika.
Thabo Mbeki
Thabo Mvuyelwa Mbeki tí wọ́n bí ní Ọjọ́ kejìdínlógún oṣù kẹfà ọdún 1942 (18 June, 1942) jẹ́ Ààrẹ àná orílẹ̀-èdè Guusu Áfíríkà láti ọdún 1999 títí dé 2008.
Gúúsù Áfríkà
Orílẹ̀-èdè Olómìnira ilẹ̀ Gúúsù Áfíríkà wà ní ẹnu igun Apá guusu Áfíríkà. Ó ní ibodè pẹ̀lú orílẹ̀-èdè Namibia, Botswana àti Zimbabwe ní àríwá, mọ́ Mozambique àti Swaziland ní ìlà Òòrùn, 2,798 kilometres (1,739 mi) etí odò ní Okun Atlantiki àti Okun India, ti Lesotho si budo je yiyika pelu re.
Orílẹ̀-èdè Gúúsù Áfíríkà pín sí igberiko 9.
South Africa jẹ orílẹ-èdè kan pẹlu ìtàn àkọọ́lẹ̀ ti ẹlẹ́yàmẹ̀yà; láti igba miiran ti iṣagbega iwa-ipa ti o kọja, orilẹ-ede yii ka lati jẹ idagbasoke julọ julọ lori ilẹ Afirika da duro diẹ ninu awọn aleebu irora.
Ṣugbọn a ko le dinku ilẹ ikọja yii si awọn abawọn itan rẹ: loni, orilẹ-ede jẹ ọkan ninu awọn irin-ajo ti o dara julọ julọ ni agbaye, ni ifamọra ẹgbẹẹgbẹrun awọn ọmọ ile-iwe, ati pe ọpọlọpọ awọn alejo ṣe irin ajo lati ṣe ẹwa si agbegbe ti o dara yii.
Ìgè
Opadotun
Olátúnjí Ọ̀pádọ̀tun
Ewì Fún Àwọn Ògo Wẹẹrẹ Ìwé Kejì
Ige
Ìgé Adùbí ìsa
Ojo
Òjó olúkù-lóyè
Ajayi
Àjàyí Ògídí olú
Irele
Títí tí n ó fi kú
Onígbérí kíjìpá
Táyélolú, Kẹ́yìndé
Olátúnjí Ọ̀pádọ̀tun (2001) Ewì Fún Àwọn Ògo Wẹẹrẹ Ìwé Kejì Rasmed Publications LTD. Ibadan, oju-iwe 1-12.
Olatunji Opadotun
Òkun
Òkun je gbogbo omi oniyo, ati eyi to se pataki ara ile-aye. Bi 71% oju Ile-Aye ni okun bo mo le.
Òjò
Òjò
Òjò jẹ́ omi tí ó ń rọ̀ láti sánmọ̀, tí ó ṣì ń di omi ní orí ilẹ̀. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ àǹfààní ni omi tí ó ń sọ̀kalẹ̀ yí ń ṣe fún ọmọ ènìyàn, kí lára rẹ̀ ni a ti ń pèsè iná mọ̀nàmọ́má, ó lò nínú ilé, ó fún mímu, ìdáná àti ìtọ́jú oúnjẹ, ó ìwẹ̀, I àti bẹẹ bẹẹ lọ. Síwájú sí, a tún ń lọ omi fún àǹfààní àwọn ǹkan ọ̀gbìn wá gbogbo.
Desmond Tutu
Desmond Mpilo Tutu (ojo ibi 7 October 1931 - 26 December 2021) je omo orile-ede Guusu Afrika
Ẹ̀bùn Nobel
Ẹ̀bùn Nobel ("Ẹ̀bùn Nobel ní èdè Gẹ̀̀ẹ́̀si àti Nobelpriset ní ède Sweden" Norwegian: "Nobelprisen") ní àwọn èbùn odoódún káríayé tí àwọn ìgbìmọ̀ ará Scandinafia ń fún ni fún ìdámọ̀ ìmúlọsíwájú àṣà àti ìmọ̀ ìjìnlẹ̀. Wọ́n jẹ́ dídásílẹ̀ ní ọdún 1895 latowo ara Sweden onímọ̀ ẹ̀kọ́ ẹ̀lá (kẹ́místri) Alfred Nobel, olúṣé dynamite. Àwọn èbún nínú Fisiksi, Kemistri, Ìwòsàn, Litireso, ati Alafia koko je bibun ni 1901. Ebun Sveriges Riksbank ninu ìmọ̀ ìjìnlẹ̀ Okòwò ní Ìrántí Alfred Nobel jẹ́ dídìmúlẹ́ látọwọ́ Sveriges Riksbank ní ọdún 1968 ó sí kọ́kọ́ jẹ́ bíbùn ní ọdún 1969. Bótilẹ̀jẹ́pẹ́ èyí kìí ṣe ẹ̀bùn Nobel gangan, ìkéde àti ìfifún ré̀ ń sélẹ̀ nígbà kan náà mọ́ àwọn ẹ̀bùn yókù. Ẹ̀bùn kọ̀ọ̀kan jẹ́ dídámọ̀ ní pàápàá fún iṣé wọn.
Dìde, Èyin Ará
Nigeria's present national anthem, "Arise, O compatriots" was adopted in 1978.
It replaced the anthem "Nigeria We Hail Thee", adopted on independence in 1960. The words were written by a British expatriate, Lilian Jean Williams, while the music was composed by Frances Benda.
Odò
Odò jẹ́ ojú-ọ̀nà fún omi tó ń ṣàn ní orí ilẹ̀ láti ibi gíga sí ibi ìsàlẹ̀.
Odò Ọya
Odò Niger tabi Odò Ọya ni èdè Yorùbá je odo gbangba ni apa iwoorun Afrika ti o gun to maili 2500 (bi 4180 km).
Àsìkò
Àsìkò tabi àkókò je esese isele lati ibere titi de opin tabi lati igba eyin titi de isinyi ati titi de igba to n bo niwaju.
Tábìlì àyè àwọn ẹ́límẹ̀ntì
Tábìlì àyè àwọn ẹ́límẹ̀ntì je ona eleto agbehan awon apilese egbo. Bo tile je pe iru tabili yi ti wa tele, eni ti gbogbo eniyan gba pe o da ni onimo khemistry Ararussia Dimitri Mandeleev ni odun 1869. Mandeleev fe tabili yi lati s'afihan ("igba") isele bi a se n da awon apilese mo. Atunse ti bo si iyasile tabili yi, be ni o si ti fe si bi a ba se n seawari awon apilese tuntun be sini a ti se iko apere elero (theoretical model) tuntun la ti se alaye iwuwa egbo.
Tabili igba ti je pataki nisinyi ninu imo eko Khemistry, nipa lati pin si owoowo, la si ona to mogbon wa ati lati safiwe awon orisirisi iru iwa egbo. Be na sini tabili yi n je lilo ninu eko Fisiki, Biology, imoero ati Ileise ero. Tabili ise (standard) isinyi ni 117 apilese ti a le fihan gege bi January 27, 2008 (nigbati apilese 118 ti je imudipo (synthesized) apilese 117 ko ti je be).
Iyasile tabili igba n safihan (igba) isele fun idamo awon egbo. A se akojo awon apilese bi nomba atomu won se n po si (eyun àkọ́wá ati inuikun atomu). Lori ila kanna ni awon apilese ti won ni idamo kanna wa ("akojopo")
Tábìlì ìgbà (standard)
This is a standard display of the periodic table of the elements. For more information on its contents and history, see the article Periodic table. Notes
Orin fújì
Orin fújì
Ọjọ́ Ajé
Ọjọ́ Ajé jẹ́ ọjọ́ ọ̀sẹ̀ tí ó tẹ̀ lé Ọjọ́ Àìkú tí ó sì síwájú Ọjọ́ Ìsẹ́gun.
Ọjọ́ Àìkú
Ọjọ́ Àìkú je ọjọ́ ọ̀sẹ̀ ti o tele ọjọ́ Àbámẹ́ta sugbon ti o siwaju ọjọ́ Ajé.
Ọjọ́ Ìsẹ́gun
Ọjọ́ Ìsẹ́gun je ọjọ́ ọ̀sẹ̀ ti o tele ọjọ́ Ajé sugbon ti o siwaju Ọjọ́rú.
Ọjọ́rú
Ọjọ́rú je ọjọ́ ọ̀sẹ̀ ti o tele ọjọ́ Ìsẹ́gun sugbon ti o siwaju Ọjọ́bọ̀.
Ọjọ́ Ẹtì
Ọjọ́ Ẹtì je ọjọ́ ọ̀sẹ̀ ti o tele Ọjọ́bọ̀ sugbon ti o siwaju Ọjọ́ Àbámẹ́ta.
Ọjọ́
Ọjọ́ kan je eyo asiko to je wakati 24. Ki i se eyo SI
2007
Ọdún 2007 ni esin.
Gbéringbérin
Gbéringbérin je ohun yiowu ti ni papa gberigberin. Papa gberingberin yi ko se foju ri sugbon ohun ni un fa ini pataki gberingberin kan: agbara la ti fa awon eroja gberingberin ferro bi irin be ni o si un fa mora tabi sun sohun awon gberingberin miran.
Ìlú Ayétẹ̀
Olúgbóyèga Àlàbá
Onírúurú Àròfọ̀
Gboyega
Alaba
Ilu Ayete
Ayete
Kò sẹ́ni tí ò níí kú,
Ilu Tapa ni Ibarapa
Tapa
Ibarapa
Ẹ tẹ́tí ẹ gbọ́n ná, jànmán-àn mi,
Ojaa warawara
Oja
Warawara
Kò sẹ́ni tí ò níí kù,
Irora atokewa
Iro ara
Ara
Ẹ tẹ́tí ẹ gbọ́ ná, jànmán-àn mi,
Bi ala
Ala
Bí àlá ni gbogbo ayé rí,
Ogede aye
Aye
Bọ́gẹ̀dẹ̀ ayé ti ń bàjẹ́ bẹ́ẹ̀ ló ń pọ́n,
Gba tire
Tire
Ire
Kó sẹ́ni tí ó fi ọ́ ṣe yẹ̀yẹ́,
Ogun nla
Ogun ńlá kan ń ṣẹlẹ̀ látàrí,
O ti loju ogun
Ogun
Ifá kan wáa jẹ dé,
Tibitire
Ibi
Ire
Àìlera ni bàbá ìlera,
Ipade ore merin
Ore
Lágbájá ń wá owó kágbó,
Owo airi
Kò sẹ́ni tó mọ lé ayé tán,
Ori to sunwon
Orí tí ò sunwọ̀n a bà lú jẹ́,
Odikeji arokan
“Àròkàn, Àròkàn, Àròkàn,
O kari aye
Aye
Ẹni ó lówó tí ò ní Àmúmọ́ra
Iduro o si
“Ìdúró ò sí, ìbẹ̀rẹ̀ ò sí,
Adura fun irin gbere
Irin gbere
Irin
“Arìnrìngbẹ̀rẹ̀ ni yóò móyè délé,
Ayanmo o to iwa
Ayanmo
Iwa
Bó o lórí lọ́wọ́,
Oro idaraya
Idaraya
Àpárá dùn lẹ́gbẹ́,
Igbagbe Oloosa
Oloosa
Wọ́n ní “Bí kúu lé ò pa ni,
Oju ti ra
Kàkà kó ní “Ojú ti là”,
Aajo ara
Aajo
Aájò ara bẹ̀rẹ̀ lórí ìmọ́tótó,
Aye yi
Òbìrí, ayé yi dà sí tàtijọ́,
Ojulari
Bábá kan bàbà kàn,
Ilu Odaju
Ẹ̀kọ́, ìlú ọ̀dájú.
Eda naa n da nnkan
Kí lènìyàn wà láyé fún?
Alaininnkan-anse
Ifá ní Ṣòtítọ́ọ́ọ́,
Oga nla
Ẹyẹ kan,
Ebe
Òkun layé o, ọ̀rẹ́ẹ̀ mi.
Afefe laye
Bí ò sí afẹ́fẹ́
Ebo adarudurudu
Adarudurudu
Rudurudu
Ọ̀rọ̀ dọ̀rọ̀ àwa araa wa –
Oju o tori
Ojú ẹ̀dá ò tórí –
Akanti
Àkàntì tí ẹ rí yìí
Ka sora
Igba ẹká níí fọwọ́ọ́ tilé;
Owere eniyan meji pere
Alàgbà kan ń bẹ nífẹ̀ Oòyè
Igbaradi ebo ayipada
Omí parade
Adura fun won
Wọ́n ní “Ta ló wà nínú ọgbà náà?
Béwì kéré tá `o rí rú ẹ̀ rí,
Mélòómélòó òjò ló ti rọ̀ látàrí;
Wọ́n ní “Ṣe bó o ti mọ,
Ọlọ́run tó layé lọ̀run.
Bó o lówó bó ò lọ́rọ̀ láyé,
Ọmọ kékee ilé, ẹ sáré wá.
Bá a bá fa gbùrù,
Bá a bá kọ́ gbọ́ “Èrúwà”,
Ìdèrè jẹ́ ìlú pàtàkì,
Ayétẹ̀ jẹ́ ìlú pàtàkì,
Olúgbóyèga Àlàbá (1993) Onírúurú Àròfọ̀ Onibonoje Press & Book Industries (NIG.) LTD. ISBN 978-145-497-0.
Ìlú Igbó-Ọrà
Olúgbóyèga Àlàbá
Onírúurú Àròfọ̀
Gboyega
Alaba
Ilu Igboora
Igboora
Ìdèrè jẹ́ ìlú pàtàkì,
Ilu Idere
Idere
Ayétẹ̀ jẹ́ ìlú pàtàkì,
Ilu Ayete
Ayete
Kò sẹ́ni tí ò níí kú,
Ilu Tapa ni Ibarapa
Tapa
Ibarapa
Ẹ tẹ́tí ẹ gbọ́n ná, jànmán-àn mi,
Ojaa warawara
Oja
Warawara
Kò sẹ́ni tí ò níí kù,
Irora atokewa
Iro ara
Ara
Ẹ tẹ́tí ẹ gbọ́ ná, jànmán-àn mi,
Bi ala
Ala
Bí àlá ni gbogbo ayé rí,
Ogede aye
Aye
Bọ́gẹ̀dẹ̀ ayé ti ń bàjẹ́ bẹ́ẹ̀ ló ń pọ́n,
Gba tire
Tire
Ire
Kó sẹ́ni tí ó fi ọ́ ṣe yẹ̀yẹ́,
Ogun nla
Ogun ńlá kan ń ṣẹlẹ̀ látàrí,
O ti loju ogun
Ogun
Ifá kan wáa jẹ dé,
Tibitire
Ibi
Ire
Àìlera ni bàbá ìlera,
Ipade ore merin
Ore
Lágbájá ń wá owó kágbó,
Owo airi
Kò sẹ́ni tó mọ lé ayé tán,
Ori to sunwon
Orí tí ò sunwọ̀n a bà lú jẹ́,
Odikeji arokan
“Àròkàn, Àròkàn, Àròkàn,
O kari aye
Aye
Ẹni ó lówó tí ò ní Àmúmọ́ra
Iduro o si
“Ìdúró ò sí, ìbẹ̀rẹ̀ ò sí,
Adura fun irin gbere
Irin gbere
Irin
“Arìnrìngbẹ̀rẹ̀ ni yóò móyè délé,
Ayanmo o to iwa
Ayanmo
Iwa
Bó o lórí lọ́wọ́,
Oro idaraya
Idaraya
Àpárá dùn lẹ́gbẹ́,
Igbagbe Oloosa
Oloosa
Wọ́n ní “Bí kúu lé ò pa ni,
Oju ti ra
Kàkà kó ní “Ojú ti là”,
Aajo ara
Aajo
Aájò ara bẹ̀rẹ̀ lórí ìmọ́tótó,
Aye yi
Òbìrí, ayé yi dà sí tàtijọ́,
Ojulari
Bábá kan bàbà kàn,
Ilu Odaju
Ẹ̀kọ́, ìlú ọ̀dájú.
Eda naa n da nnkan
Kí lènìyàn wà láyé fún?
Alaininnkan-anse
Ifá ní Ṣòtítọ́ọ́ọ́,
Oga nla
Ẹyẹ kan,
Ebe
Òkun layé o, ọ̀rẹ́ẹ̀ mi.
Afefe laye
Bí ò sí afẹ́fẹ́
Ebo adarudurudu
Adarudurudu
Rudurudu
Ọ̀rọ̀ dọ̀rọ̀ àwa araa wa –
Oju o tori
Ojú ẹ̀dá ò tórí –
Akanti
Àkàntì tí ẹ rí yìí
Ka sora
Igba ẹká níí fọwọ́ọ́ tilé;
Owere eniyan meji pere
Alàgbà kan ń bẹ nífẹ̀ Oòyè
Igbaradi ebo ayipada
Omí parade
Adura fun won
Wọ́n ní “Ta ló wà nínú ọgbà náà?
Béwì kéré tá `o rí rú ẹ̀ rí,
Mélòómélòó òjò ló ti rọ̀ látàrí;
Wọ́n ní “Ṣe bó o ti mọ,
Ọlọ́run tó layé lọ̀run.
Bó o lówó bó ò lọ́rọ̀ láyé,
Ọmọ kékee ilé, ẹ sáré wá.
Bá a bá fa gbùrù,
Bá a bá kọ́ gbọ́ “Èrúwà”,
Olúgbóyèga Àlàbá (1993) Onírúurú Àròfọ̀ Onibonoje Press & Book Industries (NIG.) LTD. ISBN 978-145-497-0.
Ìlú Ìgàngàn
Ilu Igangan je ilu kekere ni Ipinle Oyo ni Naijiria
Èdè Gẹ̀ẹ́sì
Èdè Gẹ̀ẹ́sì
Kwame Nkrumah
Kwame Francis Nwia Kofie Nkrumah ((21 September, 1909 - 27 April, 1972) je oloselu ati Alakoso Agba akoko fun orile-ede Ghana lati March 6, 1957 titi di 1 July 1960. Nkrumah je oloselu pataki ni ile Afrika be sini o se ipolongo fun iferan larin gbogbo awon omo Afrika kakiri.
Joseph Òkéfọláhàn Ọdúnjọ
Joseph Òkéfọláhàn Ọdúnjọ je olukowe omo ile Naijiria
Lítírṣọ̀ adíláwọ̀ ti di ìlúmọ̀miká báyìí; ó ti gbayi ni ilé; ó ti gbayì lóko bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé ó ti gba iyì ní ìdálẹ̀ ju ilé lọ. Ọ̀pọ̀ òyìnbó ni ó ti fi ọ̀rọ̀ ìjìnlẹ̀ lítíréṣọ̀ adúláwọ̀ gboyè ìjìnlẹ̀ ìwé, pupọ ninu awọn ọmọ adúláwọ̀ lo si ti di olówó àti olórúkọ nipa fifi èdè àjòjí bi èdè Gẹ̀ẹ́sì kọ ìwé lítíréṣọ̀ adúlawọ̀. Nínú wọn ni Amos Tutuola, Chinua Achebe, Àlùkò, Nwankwo ati Wole Soyinka.
Ọ̀rọ̀ Àkọ́sọ
O ti tó ọdún mẹ́ẹ̀dógún (láti 1970) tí mo ti ń ṣiṣẹ́ ìwádìí nípa àwọn ìwé kika fun Alákọ̀ọ́bẹ̀rẹ̀ Yorùbá. Mo lo ọ̀pọ̀ àwọn ìweé ti a darúkọ nínú iṣẹ yìí yàlà gẹ́gẹ́ bí alákọ̀ọ́bẹ̀rẹ̀ funraami, gẹ́gẹ́ bí olùkọ́ ní ilé ẹ̀kọ́ alákọ̀ọ́bẹ̀rẹ̀ àti gẹ́gẹ́ bí ẹni ti ń tanná wá ìmọ̀.
Ẹni tí ó ba ẹran eerinlórí àtẹ, ko le mọyì eerin, ni ọrọ ìtàn-àròsọ Yorùbá jẹ fún ọpọlọpọ ènìyàn lode òní. Nígbà tí a bá sì wo orí àtẹ lọjọ òní ti a le tọ́ka sí ìwé ìtàn-àròsọ ogún, ọgbọ̀n tàbí ju bẹ́ẹ̀ lọ, tí a ń ṣà, tí a ́ rọ̀, ti a ń sọ pé a fẹran ọ̀kan tàbí a yan ọkan ni ìpọ̀sì, nítori pé wọ́n wà ni. Èyí nikan ki ọna ti awa òǹkàwé òde-òní fi máa ń yunra.
Àríwá Amẹ́ríkà
Àríwá Amẹ́ríkà
2008
Odun 2008
2002
Odun 2002
2000
Odun 2000
Ilu Ọyẹ́
Yemitan
Yoruba oral literature
Poetry
Ijala
Literature
Ọladipọ Yemitan
Ijala Aré Ọdẹ
Itan ilu Oye ati Igbeti
Oye
Igbeti
Alaye: Ọyẹ́ ati Ígbẹ́tì jẹ meji ninu awọn ilu ilẹ Yoruba. Itan bi nwọn ti ṣe dá ilu mejèji yi silẹ ni a sọ ninu ijalá yi. Ilu Ọyẹ́ tit u tipẹ ṣugbọn Ìgbẹ́tì ṣI wà sibẹ-sibẹ.  Lẹhin itan ilu mejèji yi. Ijalá yi tun ki oríkì awọn ara ilu mejèji.
Aponle Ogun
Ogun
Alaye: Ó jẹ àṣà awọn ọdẹ lati ma ṣe apọnlè Ògún ti noẉn gbagbọ pe on ni o nse akoso iṣẹ ọdẹ, on ni o si ndabobo gbogbo awọn t’o nṣe ọdẹ.  Omo Odu Apanada
Odu
Alaye: Eyi yi jẹ oriki awọn Ijẹsa. Gẹgẹbi mo ti sọ ni ibẹrẹ iwe yi, o jẹ àṣà awọn ọdẹ lati ma ki ara wọn bi noẉn ba pejọ. Bi ọkan ninu wọn ba jẹ ọmọ Ijẹsa. Ijala yi ni nwọn yio fi ki i ni awujọ ọdẹ.
Idi re ti Onikoyi kii fii je okete
Okete
Onikoyi
Alaye: Ni Ilẹ Yoruba, idile kọkan l’o ni ewọ̀ tirẹ̀. Idile miran wà ti kò gbọdọ fi ẹnu kan pẹpẹiyẹ; idile miran wà ti ọmọ ibẹ ko gbọdọ jẹ ejò: idile miran si wà ti ọmọ ibẹ ko gbọdọ fi agbo wẹ ọmọ. Ibomiran wà ti ọmọ ibẹ ko gbọdọ fi omi gbigbona mọ́ ara bi obinrin ba bimọ, ati bẹbẹ lọ.
Alaye: Ijalá jẹ apẹrẹ ohun ti o ma nṣẹlẹ nigbamiran nigbati baba kan ba ku, ti o fi awọn ọmọ ati ohun-ini silẹ. Ohun ti i ma ṣẹlẹ nip e olukuluku ninu awọn ọmọ rẹ̀ yio bẹrẹsi dù lati ní ipin ti o tọ́ si on ninu ogun baba wọn, olukuluku ko si jẹ gbà ki nwọn fi ọbẹ ẹhin jẹ on ni iṣu.
Alaye: Gbobgo enia ni o ma bẹru ẹkùn nitori agbara ati ekanna rẹ̀; ṣugbọn ọkunrin kan gboju-gboiya pe on kò ni i sa bi on ba pade ẹkùn. O ti gbojule ọfa ati ogun rẹ̀.
Ọladipọ Yemitan (1988) Ijala Aré Ọdẹ University Press Limited, Ibadan, ISBN 0-19-575217-1.
Ọ̀fà
Ìlú Ọ̀ffà jẹ́ ìlú kan ní Ìpínlẹ̀ Kwara ní apá iwọ̀-oòrùn ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà
Ọ̀ffà ni adásílẹ́ nípasẹ̀ Olálómi Ọlọ́fà-gangan; ọmọ-aládé adé láti Ọ̀yọ́, àti irú-ọmọ tààrà tí ọba Ọ̀rànmíyàn ní Ilé-Ifè, ní bí ọdún1395. Ó jẹ́ ọdẹ olókìkí tafàtafà. Ọ̀ffà ni Olú-ìlú ìbílè ti èdè abínibí ti Ìbòlò ti àwọn ènìyàn tí ó ńsọ èdè Yorùbá ti Kwara àti Osun States. Ọ̀ffà ní Ìjọba Agbègbè àwọn ẹ̀wọ̀n márùn-ún márùn-ún, èyí ni; Essà, Ọjọmu, Balógun, Ṣawo ati Igbó-Idún. Ọ̀ffà ni ilé alákiyan obìnrin nì Mọrèmi, ẹnití o gbagbọ pe ógba àwọn Ilé-Ifè sílè lọ́wọ́ àwọn tí ń wá gbógun jà wọ̀n, lóòrèkóòrè tí ó ja Ifè, ìlè Yorùbá.
Boris Yeltsin
Bọris Nìkòláyefìts Yẹ́ltsìn (; ) (1 February 1931 23 April 2007) ni o je Ààrẹ àkọ́kọ́ ile Rọ́síà.
Adebayo Adefarati
Adebáyò Adéfaratì (February 14, 1931 – March 29 2007) je oloselu ara orile-ede Naijiria ati Gómínà Ìpínlẹ̀ Òndó tele. Adefarati kú ní ojokandinlogbòn osù kéta odún 2007.
Ryszard Kapuscinski
Ryszard Kapuściński je omo ilẹ̀ Polandi tí ó jẹ́ òǹkọ̀wé àti oníròyìn kú ní ọjọ́ kejìlélógún oṣù kìíní ọdún 2007.
Cristina Fernández de Kirchner
Cristina Elisabet Fernández de Kirchner (; born 19 February 1953), sometimes referred to by her initials CFK, je oloselu ati agbejoro ara Argentina ati aare ile Argentina tele. Òun ni obìnrin àkọ́kọ́ tí wọn yóò dìbò yàn gẹ́gẹ́ bí olórí ìjọba (President) ní ilẹ̀ Argentina. Ọwọ́ ọkọ rẹ̀, President Nestor Kirchner ni ó ti gba ìjọba lẹ́yìn ìgbà tí wọ́n ti dìbò yàn án wọlé ní ilẹ̀ náà. Ìbò náà wáyé ní oṣù kẹ́wàá ọdún 2007.
Ìjẹ̀bú
Inẹ̀bú Ìjẹ̀bú jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ẹ̀yà èdè Yorùbá. Ó ṣòro láti sọ pàtó ìgbà tí a dá ìlú Ìjẹ̀bú sílẹ̀ nítorí pé àwọn àgbà tí a fi ọ̀rọ̀ wá lẹ́nu wò wọn kò mọ̀-ọ́n-kọ tàbí mọ̀-ọ́n-kà. Ṣùgbọ́n wọ́n sọ wí pé “Ajẹbú” ni orúkọ ẹni tí ó dá ìlú Ìjẹ̀bú sílẹ̀ ń jẹ́.
Ajẹbú àti Olóde jẹ́ ọdẹ. Gẹ́gẹ́ bí wọ́n ti sọ, níbi tí ẹnìkọ̀ọ̀kan wọn ti ń dẹ igbó kiri ni wọ́n ti pàdé ara wọn nínú igbó.  Báyìí ni wọ́n ṣe di ọ̀rẹ́ tímọ́tímọ́. Ní ọjọ́ kan, wọ́n dá ìmọ̀ràn láàrin ara wọn pé ó yẹ kí wọ́n dá ibìkan sílẹ̀ tí àwọn yóò fi ṣe ìbùgbé lẹ́yìn tí wọ́n bá ṣe ọdẹ lọ. Wọ́n lọ bi Ifá léèrè, Ifá si ṣe atọ́nà Ajẹbú wí pé kí ó lọ tẹ̀dó sí ibi kan, èyí tí à ń pè ní Imẹ̀pẹ̀. Olóde àti Àjànà darapọ̀ wọ́n tẹ ibi tí à ń pè ní Ìta Ajànà dó, èyí sì wà ni ìlú Ìjẹ̀bú-Òde títí di òní yìí.
Ibojì Ajẹbú wà ní Imẹ̀pẹ̀ lẹ́bàá ọjà Òyìngbò lọ́nà Èjirín tí Olóde sì wà ní ibi tí à ń pè ní “Itún Olóde” ní Ìta Àjàná títí di òní yìí. Àwọn méjì tí ó jẹ́ akíkanjú jùlọ ìyẹn Ajẹbú àti Olóde ni a pa orúkọ wọn pọ̀ tí ó wá di “AJẸ́BU-OLÓDE” èyí tí à ń pè ní ÌJẸ̀BÚ-ÒDE títí di òní olóni yìí.
Èdè Ìjẹ̀bu ni àwọn ẹ̀yà yìí máa ń sọ. A sì le rí wọn káàkiri ilẹ̀ Nàìjíríà. Àpẹẹrẹ àwọn ìlú tí a lè rí ni ẹkùn Ìjẹ̀bú ni Ìjẹ̀bú-Òde, Musin, Ata-Ìjẹ̀bú, Imọ̀pè, Òdo-Pótu, Àgọ́-Ìwòyè, Ìjẹ̀bú-Igbó, Orù, Awà, Ìlápòrú, Ìṣònyìn, Ìpàrí-Ńlá, Òdokálàbà, Ìdọwá, Merígò, Òdoogbolú, Ọ̀ṣọṣà àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ.
Ìtàn sọ pé Ilé-Ifẹ́ ni wọ́n ti sí wá. Àtipé wọ́n pẹ̀lú àwọn tí ó bá Odùduwà kúrò ní Mẹ́kà nígbà tí àwọn Mùsùlùmí gbógun ti wọ́n. Adétoun (2003:1) ṣàlàyé pé orí ìtàn àtẹnudẹ́nu ni ìtàn Ìjẹ̀bú àti ìṣẹ̀dálẹ̀ wọn dá lé. Ọ̀kan nínú àwọn ìtàn wọ̀nyìí sọ pé Ọ̀báńta ni ó kó àwọn Ìjẹ̀bú kúrò ní Ilé-Ifẹ̀ wá tẹ̀dó sí Ìjẹ̀bú-Òde Ìtàn mìíràn fi ìdí rẹ̀ múlẹ̀ pé orísun àwọn Ìjẹ̀bú ni Wàdáì. Olú-Ìwà ni ẹni tó ṣe atọ́nà wọn wá sí ilẹ̀ Ìjẹ̀bú. Ajẹ́bu àti Olóde tẹ̀lé Olú-Ìwà nínú ìrìnàjò wọn wá sí agbègbè Ìjẹ̀bú. Wọ́n ṣèdàá orúkọ ìlú Ìjẹ̀bú-Òde láti ara àpapọ̀ orúkọ Ajẹ́bu àti Olóde tí ó jẹ́ àtèté tó gbajúgbajà.
Adétoun gbà pé àwọn Ìjẹ̀bú tí wọ́n sí wá sí orílẹ̀-èdè Nàìjíríà ni a lè bá ní abẹ́ ọ̀wọ́ mẹ́fà ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀. Ọ̀wọ́ àkọ́kọ́ ni wọ́n wà lábẹ́ Olú-Ìwà tí àwọn ẹ̀gbọ́n rẹ̀ Ajẹ́bu àti Olóde tẹ̀lé àwọn wọ̀nyìí ni wọ́n tẹ ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìletò dó ní ìlú Ìjẹ̀bú-Òde. Ọ̀wọ́ kejì ni àwọn tó wà lábẹ́ Arisu ìbátan Olú-Ìwà. Ògborogondá tí a mọ̀ sí Ọ̀bánta tí o ń wá Olú-Ìwà baba baba rẹ tí ó ti kú kí ó tó dé ni ó jẹ́ ìpín kẹta.
Àjàlọ́run àti Balufẹ́ ni ó jẹ́ adarí ọ̀wọ́ kẹrìn. Èbúmàwé àti Òsémàwé ni ó wà ní ìpín karùn ún. Àwọn wọ̀nyìí ni ó ń gbé ní Àgọ́-Ìwòyè. Ọ̀wọ́ kẹfà ni Koyolu àti Ẹlẹ́pẹ̀ẹ́ àkọ́kọ́ tí wọ́n wá láti Ilé-Ifẹ̀ láti ṣe àwárí ọ̀wọ́ ti Ọbanta. Wọ́n dé ní Ọ̀rùndún keje. Àwọn wọ̀nyìí ni ojúlówó Ìjẹ̀bú-Rẹ́mọ ní ìpìlẹ̀
Ìṣọ̀kan Áfríkà
Ìṣọ̀kan Áfríkà (Gígékúrú bí AU ní èdè Gẹ̀ẹ́sì tàbí UA jẹ́ ẹgbẹ́ ìṣọ̀kan tó ní àwọn Orílẹ̀-èdè Olómìnira Adúláwọ̀ márùnléláàádọ́ta (55) bí ọmọ ẹgbẹ́.[Morocco]] nìkan ni orílẹ̀-èdè Olómìnira tí kìí ṣe ọmọ ẹgbẹ́ àjọ Ìṣọ̀kan Adúláwọ̀ . Ìṣọ̀kan Afrikà jẹ́ dídásílẹ̀ ní ọjọ́ Kẹsàn án oṣù Keje, ọdún 2002 (9-7-2002), Àjọ (AU) ni ó kalẹ̀ sí ìlú Addis Ababa, ní orílẹ̀-èdè Ethiopia. Àwọn orílẹ̀-èdè ìsàlẹ̀ wọ̀nyí ni ọmọ ẹgbẹ́ Ìṣọ̀kan Áfríkà:
Ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́
Ìpínlẹ̀ Oyo jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ìpínlẹ̀ Mẹ́rìndínlógójì tí ó wà ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Ìpínlẹ̀ yí wà ní Ìwọ̀ Oòrùn orílẹ̀-èdè Nàìjíríà, tí olú ìlú rẹ̀ sì fìdí kalẹ̀ sí ìlú Ìbàdàn.
Ìpínlẹ́ Ọ̀yọ́ ní agbègbè ìjọba ìbílẹ̀ Mẹ́tàlélọ́gbọ̀n. Awon ni:("E tun wo" awon AII Naijiria)
Ìpínlẹ̀ Adámáwá
Ìpínlẹ̀ Adámáwá jẹ́ ìpínlẹ̀ kan nínú àwọn ìpínlẹ̀ mẹ́rìndínlógójì tí ó wà ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà .
Agbegbe Ijoba Ibile 21 lowa ni Ipinle Adamawa :
Ìpínlẹ̀ Akwa Íbọm
Ipinle akwa Ibom je ikan ninu awon ipinle 36 ni orile-ede Naijiria.
Ìpínlẹ̀ Anámbra
Ipinle Anambra je ikan ninu awon ipinle 36 ni orile-ede Naijiria.
Ìpínlẹ̀ Bauchi
Ipinle Bauchi je ipinle kan ninu awon Ipinle merindinlogoji ti o wa ni orile-ede Naijiria.
Wikipedia
Wikipedia jé isé owó òpòlopò àwon ènìyàn kâkiríayé láti se ìwé ìmò tó jé òfé ni òpòlopò èdè ni òrí Internet ti Wikimedia Foundation n se onigbowo.
wikipedia a ma ran eniyan pupo lowo lopolopo.
Ìpínlẹ̀ Bàyélsà
Ipinle Bayelsa jẹ́ ọ̀kan nínú àwọn Ìpínlẹ̀ 36 tó wà ní orílè-èdè Nàìjíríà. Wọ́n dá ìpínlẹ̀ Bayelsa sílẹ̀ ní Ọjọ́ kìíní oṣù kẹwàá ọdún 1996. Ọ̀gbẹ́ni Seriake Henry Dickson tí ẹgbẹ́ òṣèlú PDP ni Gómìnà ìpínlẹ̀ Bayelsa tí ó ń palẹ̀mọ́ láti kúrò ti Ọ̀gbẹ́ni David Lyon tí wọ́n ṣẹ̀ṣẹ̀ dìbò yàn lábẹ́ ẹgbẹ́ àsíyá All Progressives Congress yóò gba ọ̀pá àṣẹ láti di Gómìnà ìpínlẹ̀ náà. Yenagoa ni Olú-ìlú ìpínlẹ̀ Bayelsa.
Ìpínlẹ̀ Bẹ́núé
Ìpínlẹ̀ Bẹ́nùè je ikan ninu awon Ipinle 36 ni orile-ede Naijiria.
Ìpínlẹ̀ Bọ̀rnó
Ìpínlẹ̀ Bọ̀rnó jẹ́ ọ̀kan nínú àwọn Ìpínlẹ̀ mẹ́rìndínlógójì ní orílè-èdè Nàìjíríà.
Ìpínlẹ̀ Ábíá
Ìpínlẹ̀ Ábíá je ikan ninu awon ipinle 36 ni orile-ede Naijiria. Umuahia ni oluilu re wa bo ti le je pe Abá ni ilu gbangba fun aje. Ni odun 1991 ni ijoba Babangida da sile lati apa Ipinle Imo. Awon aralu to po ni be je Igbo (95% awon onibugbe).
Àwọn Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ (17):
Ìpínlẹ̀ Dẹ́ltà
Ipinle Delta je ipinle kan nini awon Ipinle ni orile-ede Naijiria.
Ìpínlẹ̀ Ẹ̀bọ́nyì
Ìpínlẹ̀ Ẹ̀bọ́nyì je ikan ninu awon Ipinle 36 ni orile-ede Naijiria.
Ìpínlẹ̀ Ẹdó
Ìpínlẹ̀ Ẹdó jẹ́ ọ̀kan nínú àwọn ìpínlẹ̀ mẹ́rìndínlógójì ní orílẹ̀ èdè Nàìjíríà. Ó sàgbè pẹ̀lú àríwá àti ìwọ̀ oòrùn ìpínlẹ̀ Kogi, àgbè pẹ̀lú gúúsù ìpínlẹ̀ Delta àti ìlà-oòrùn ìpínlẹ̀ Ondo.
Àwọn ìjọba ìbị́lẹ̀ méjìdínlógun ló wà lábẹ́ ìpínlẹ̀ Edo.
Ìpínlẹ̀ Èkìtì
Ìpínlẹ̀ Èkìtì je Ipinle ni apa iwoorun Naijiria ti o je didasile ni 1 October, 1996 bakanna mo awon ipinle tuntun marun miran latowo Ogagun Sani Abacha
Ìpínlẹ̀ Ẹnúgu
Ìpínlẹ̀ Ẹnúgu je ikan ninu awon Ipinle 36 ni orile-ede Naijiria.
Ìpínlẹ̀ Ímò
Ipinle Imo je ikan larin awon ipinle ijoba merindinlogoji ni orile-ede Naijiria.
Ìpínlẹ̀ Ọ̀ṣun
Ìpínlẹ̀ Ọ̀ṣun jẹ́ ọ̀kan nínú àwọn Ìpínlẹ̀ ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Ìpínlẹ̀ Ọ̀ṣun jẹ́ Ìpínlẹ̀ tí ó wà ní àárín gbùngbùn apá Ìwọ̀-Oòrùn Gúúsù orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Olú-ìlú rẹ̀ wà ní Ìlú Òṣogbo. Ó ní ibodè ní àríwá mọ́ Ipinle Kwara, ní ìlà-oòrùn díẹ̀ mọ́ Ipinle Ekiti àti díẹ̀ mọ́ Ipinle Ondo, ní gúúsù mọ́ Ipinle Ogun àti ní ìwọ̀oòrùn mọ́ Ipinle Oyo. Gómìnà ìpínlẹ̀ náà lọ́wọ́lọ́wọ́ báyìí ni Gómìnà Gboyega Oyetola . Wọ́n dìbò yàn-án wọlé ní 2018. Ọsun ní ibi tí ọ̀pọ̀ àwọn ibi mèremère tó gbajúmọ̀ wà. Ọgbà Yunifasiti Obafemi Awolowo to wa ni Ile-Ifẹ, ibi tó ṣe pàtàkì nínú àṣà Yorùbá. Àwọn ìlú tóṣe pàtàkì ní ìpínlẹ̀ Ọ̀sun tún ni Oke-Ila Orangun, Ila Orangun, Ede, Iwo, Ejigbo, Esa-Oke àti Ilesa.
Ibi tí a ń lè ní Ìpínlẹ̀ Ọ̀ṣun lo nii ni wọ́n da sileẹ̀ ní ọjọ́ kẹtàdínlọ́gbọ̀n oṣù Kẹ́́́́ ọdún 1999. Wọ́ ṣe àfàyọ ìpínlẹ̀ Ọ̀ṣun láti ara Ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́ wọ́n fún Ìpínlẹ̀ náà ní orúkọ rẹ̀ látara omi Odò Ọ̀ṣun ìyẹn omi tí ó jẹ́ ọ̀kan lára àwọn òrìṣà ilẹ̀ [Yorùbá]].
ruba goddess of the same name.
The former Governor Olagunsoye Oyinlola launched and laid the foundation for the groundbreaking of Osun State University with six campuses (Osogbo, Okuku, Ikire, Ejigbo, Ifetedo, and Ipetu-Ijesha) strategically located across the state. Important cultural events in the state include the Ori Oke and Egungun festival in Iragbiji, Olojo in Ife and the Osun Osogbo festival.
The modern State of Osun was created on August 27, 1991 from part of the old Oyo State. The state's name is derived from the River Osun, the venerated natural spring that is the manifestation of the Yoruba goddess of the same name.
Ìpínlẹ̀ Òndó
Ipinle Ondo je ipinle ni guusu-iwoorun orile ede Naijiria. Won da sile ni odun 1976 lati iwo-oorun ipinle Ekiti ti o pa ala pelu ipinle ondo.
Ìpínlẹ̀ Ògùn
Ìpínlẹ̀ Ògùn jẹ ọ̀kan lára àwọn Ìpínlẹ̀ mẹ́rìndínlógójì tí ó wà ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Wọ́n da Ìpínlẹ̀ Ògùn sílẹ̀ ní ọjọ́ kẹtàlá oṣù kejì, ọdún 1976. Ìpínlẹ̀ Ògùn fi ẹ̀gbẹ́ kan ẹ̀gbẹ́ pẹ̀lú Ìpínlẹ̀ Èkó lápá gúúsù, Ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́ àti Ìpínlẹ̀ Ọ̀ṣun lápá àríwá, Ìpínlẹ̀ Òndó àti Orílẹ̀-èdè Olómìnira ilẹ̀ Benin lápá ìwọ̀-oòrùn. Gómìnà ìpínlẹ̀ náà lọ́wọ́lọ́wọ́ báyìí ni Ọmọọba Dapo Abiodun tí wọ́n dìbò yàn-án wọlé lọ́dún 2019. Abẹ́òkúta ni olú-ìlú Ìpínlẹ̀ Ògùn àti ìlú tí ó ní ọ̀pọ̀ olùgbé jùlọ ni ìpínlẹ̀ náà. Méjì lára àwọn ìlú míràn tí ó ṣe pàtàkì ni Ìpínlẹ̀ Ògùn ni Ìjẹ̀bú-Òde, olú-ìlú ọba aládé tí Ìjẹ̀bú Kingdom fún ìgbà kàn rí àti Sagamu, ìlú tí ńṣe aṣáájú níbi ká gbin obì lórílẹ̀-èdè Nàìjíríà.
Ìpínlẹ̀ Rivers
Ìpínlẹ̀ Rivers tí a tún mọ̀ bíi Rivers, ni ìkan nínú àwọn ìpínlẹ̀ ilẹ̀ Nàìjíríà 36. Gẹ́gẹ́ bí dátà ìkanìyàn tó jáde ní ọdún 2006 ṣe fihàn, ìpínlẹ̀ náà ní iye ènìyàn 5,198,716, èyí sọ ọ́ di ìpínlẹ̀ tó ní iye èniyàn púpọ̀jùlọ kẹfà ní Nàìjíríà. Olúìlú àti ìlú tótóbijùlọ rẹ̀ ni Port Harcourt. Ìlú Port Harcourt ní Nàìjíríà gẹ́gẹ́bí gbọ̀ngàn àwọn ilé-iṣẹ́ epo. Ìpínlẹ̀ Rivers jámọ́ Òkun Atlantiki ní gúúsù, ó ní bodè mọ́ àwọn ìpínlẹ̀ Imo and Abia ní àríwá, ìpílẹ̀ Akwa Ibom ní ìlàòrùn, àti àwọn ìpínlẹ̀ Bayelsa àti Delta ní ìwọ̀òrùn. Ìpínlẹ̀ Rivers ní ọ̀pọ̀ ẹ̀yà tí nínú wọn ni: àwọn Ikwerre, àwọn Ijaw, àwọn Ògóni àti àwọn ẹ̀yà púpọ̀ míràn. Orúkọ fún àwọn ará ìpínlẹ̀ yìí ni "Riverians" tàbi "àwọn ará Rivers".
Apá inú ìpínlẹ̀ náà jẹ́ ẹgàn tútù olóoru; ní towards the coast, the typical Niger Delta environment features many mangrove swamps.
Rivers State, named after the many rivers that border its territory, was part of the Oil Rivers Protectorate from 1885 till 1893 when it became part of the Niger Coast Protectorate. In 1900, the region was merged with the chartered territories of the Royal Niger Company to form the colony of Southern Nigeria. The state was formed in 1967 with the split of the Eastern Region of Nigeria. In 1996 the state lost territory to form Bayelsa State.
Idi Amin Dada
Idi Amin Dada (c.1925 – 16 August 2003) je oga ologun ati Aare orile-ede Uganda lati 1971 de 1979.
Ewì ajẹmókùú
Songs
Yorùbá jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ẹ̀yà tó fẹ́ràn orin púpọ̀. Kò sí abala kan nínú ìgbésí ayé ọmọnìyàn tí a kò ti lè kọrin. A ń kọ orin níbi ìgbeyàwó, à ń kọ orin nígbà tí a bá bímọ, nígbà ìsìnkú àgbà, orin wà láti yin Olódùmarè bẹ́ẹ̀ ni orin wà láti fi àseyọrí tàbí kù dìẹ̀ ku diẹ ẹ̀dá hàn. Gbogbo ìwà àti ìṣe Yorùbá ló ní orin tí ó bá wọn mu rẹ́gí yálà nígbà ayọ̀, nígbà ìbànújẹ́ lẹ́nu iṣẹ́ tàbí nígbà tí ọwọ́ bá dilẹ̀.
Beier (1956), Olúkòjú (1978), Ọlátúnjí (1984), Ilésanmí (1985), Sheba (1988) àti Agbájé (1995) gbà pé ẹ̀ka pàtàkì ni orin jẹ́ nínú lítíréṣọ̀ alohùn Yorùbá. Bí àwọn orin yìí ṣe ń jẹyọ ni wọ́n ní iṣẹ́ tí wọ́n ń ṣe nínú ewì ajẹmókùú láàrin àwọn Ẹ̀gbá àti Ìjẹbú. Bí àpẹẹrẹ:
E è yà
Mo r’Ògùn la fọṣọ
E è o yà
Mo r’Ògùn la fọṣọ
Ìgbì mo délé o mi o bá baba
Ojú mi n ṣomi gbéré
Ọ̀nà tí akéwì gbà lo orin òkè yìí bu ẹwà kún ìgbálá tó sín. Akéwì lo orin yìí láti pe ọkàn àwọn olùgbọ́ wá sílé. Bákan náà, nínú ewì ajẹmókùú láàrin àwọn Ẹ̀gbá àti Ìjẹ̀bú a lè rí àpẹẹrẹ ìlò orin mìíràn:
Èrò sọ́run làwa ńṣe
Ayé làjò
Ọ̀run nilée wa
Nínú àpẹẹrẹ òkè yìí, akéwì lo irúfẹ́ orin yìí láti síde ègè dídá rẹ̀. Pàápàá jùlọ láti pèsè ọkàn àwọn olùgbọ́ sílẹ̀ nípa àkóónú ègè rẹ̀. Àwọn àpẹẹrẹ orin tí a rí tọ́ka sí nínú ewì ajẹmókùú láàrin àwọn Ẹ̀gbá àti Ìjẹ̀bú ni ìwọ̀nyí:
Lílé: Àwa náà yóò jẹun ọmọ
Ègbè: Gbogbo wa náà ni ó jẹun ọmọ
Lílé: Bénìyàn bímọ tí ò bà tètè kú,
A jẹun ọmọ
Ègbè: Àwa náà á jẹun ọmọ
Bóbà sèyá ẹlòmíràn ló kú
Wọn a ṣe yẹ̀yẹ́ ẹ
Wọn a dákẹ́ o
Kí ló pàyá
Omi àjàlolo
Ìwà ti ò tọ́ lolóńgbò ń hù
Ìwà tí ò tọ́ lolóńgbo ń hù
Eku bímọ rẹ̀, olóńgbò ń ko
Ó jásí pé ìwà tí ò tọ
Lọmọdé yẹn ń hù
A wá a
Àwa ò ríi o
À ń wá a
Àwa ò rí i o
Màmá wa ló mà kú o
Ẹwẹlẹ wẹ̀kú ẹwẹlẹ
Ìyá wa ló mà kù o
Ẹwẹlẹ wẹ̀kú ẹwẹlẹ
Ẹkún mo wá sun o
É è àrò mo wá ṣe
Ẹkún mo wá sun
Ẹkún mo wá sun o
Àrò, àrò mo wá ṣe
Àrò, àrò mo wá ṣe
Mudasiru Abayomi Kareem
ÌTÚPALẸ̀ EWÌ AJẸMÓKÙÚ LÁÀRIN ÀWỌN Ẹ̀GBÁ ÀTI ÌJẸ̀BÚ (A CRITICAL APPRAISAL OF FUNERAL DIRGES AMONG THE Ẹ̀GBÁ AND ÌJẸ̀BÚ),
M.A. Thesis, Department of Linguistics and African Languages,
Obafemi Awolowo University, Ile-Ife, Nigeria. (2007).
Dr. J.B. Bode Agbaje (Supervisor)
Ùgándà
Ùgándà tabi orile-ede Olominira ile Uganda je orile-ede ni apa ilaoorun Afrika. O ni bode pelu orile-ede Kenya.
Ìpínlẹ̀ Kwara
Kwara () jẹ ìpínlẹ̀ ní apá ìwọ̀-oòrùn ní orílẹ̀ èdè Nàìjíríà. Olú-ìlú rẹ̀ ni ìlọrin. Ó wà ní àríwá àárín gbùngbùn ti a mò sí ìgbánú àárín ìlú. Yorùbá, pèlú ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn Nupe, Ìbàrìbá àti Fúlàní díẹ̀ ni wọ́n tẹ̀dó síbẹ.
Ìpínlè kwárà ní ìjoba ìpínlè mérìndilógún, ìjoba ìpínlè ti ìwò oòrùn Ìlorin ni ènìyàn tó pòjù [https://www.citypopulation.de/php/nigeria-admin.php?adm1id=NGA024 [2]]
2.
Ìpínlẹ̀ Kogí
Ìpínlẹ̀ Kogí je ikan ninu awon Ipinle 36 to wa ni orile-ede Naijiria.
Ìpínlẹ̀ Plateau
Ipinle Plateau je ikan ninu awon ipinle ijoba ni orile-ede Naijiria.
Ìpínlẹ̀ Kàdúná
Ìpínlẹ̀ Kàdúná je ikan ninu awon Ipinle 36 ni orile-ede Naijiria.
Ìpínlẹ̀ Jígàwà
Ìpínlẹ̀ Jigawa je Ipinle ni apa ariwa Naijiria.
Àdìsá Akinloyè
Augustus Meredith Àdìsá Akinloyè (August 19, 1916 – September 18, 2007) je oloselu omo ile Naijiria.
Ìpínlẹ̀ Niger
Ìpínlẹ̀ Niger je ikan ninu awon Ipinle 36 ni orile-ede Naijiria.
Ìpínlẹ̀ Násáráwá
Ìpínlẹ̀ Násáráwá je ikan ninu àwon Ipinle 36 ni orile-ede Naijiria. Oluilu re ni Lafia.
Ipinle Kano
Ìpínlẹ̀ Kánò jẹ́ olú ìlú Ìpínlẹ̀ Kánò àti ìlú tí ó tóbijùlo ẹ̀kẹta ní orílẹ̀ èdè Nàìjíríà lẹ́yìn ìlú Ìbàdàn àti ìlú Èkó. Gẹ́gẹ́ bí ìkànìyàn ọdún 2006, Kano jẹ́ ìpínlẹ̀ tí ó ní èrò jùlọ ní orílẹ̀̀ èdè Nàìjíríà. Àwọn ibi tó lajú níbẹ̀ gba ìlẹ̀ tó tóbi tó 137 km2 tí ó sì ní àwọn ìjọba ìbílẹ̀ mẹ́fà — Kano Municipal, Fagge, Dala, Gwale, Tarauni àti Nasarawa — pẹ̀lú olùgbélú 2,163,225 ní ìkànìyàn ọdún 2006.
Lucky Dube
Lucky Dube
Omo ile South Africa ni Lucky Dube Orin Reggae ni Lucky Dube maan ko nigba aye re
Olórin Reggae ní South Africa kú ní ọjọ́ kejìdínlógún oṣù kẹ́wàá ọdún 2007.
Ìpínlẹ̀ Kébbí
Ìpínlè Kébbì jẹ́ ìkan nínú àwon Ìpínlé mérìndí́nlógójì ní orílè-èdè Nàíjíríà.
Peter Abelard
Peter Abelard A bí i ní 1079. Ó kú ní 1142. Ó jé òkan lára àwon tí ó sèdá ohun tí a n pè ní scholastic theology. Olùkó ni ní Paris. Òpò akékòó ni ó máa n wá sódò rè. Òpin ìfé láàrin òun àti Heliose kò dára
Ìtàn ìsèdálẹ̀ Ilé-Ifẹ̀
Ìlú Ilé-Ifẹ̀ jẹ́ ìlú tí Òrìṣà Bàbá Ṣìgìdì tí mo fẹ́ sọ ìtàn rẹ̀ ti wá. Èyí ló mú mi yà bàrá láti sọ ní ṣókí nípa ìtàn ìṣẹ̀dálẹ̀ ìlú Ilé-Ifẹ̀.  Ọ̀pọ̀lọpọ̀ iṣẹ́ ló ti wà lórí ìtàn ìṣẹ̀dálẹ̀ ìlú Ilè-Ifẹ̀ bẹ́ẹ̀ ọ̀pọ̀lọpọ àwọn òǹkọ̀wé àti òǹpìtàn ló ti fi èrò wọn hàn lórí ìtan ìṣẹ̀dálẹ̀ ìlú Ilé-Ifẹ̀. Ọ̀jọ̀gbọ́n Bíòbákú (1955) dábàá wí pé a dá ìlú Ilé-Ifẹ̀ sílẹ̀ láàrin ọ̀rùndún kéje àti ìkẹ́jọ (seventh & eighth centuries). Jeffrey. (1958:21-25) Ṣe àfojúsùn pé ìlú náà tí yẹ kó di ńlá láti ọ̀rùndún kọkànlá (eleventh century). Ìwòye àwọn méjéèjì fì ìmọ̀ ṣòkan pé Ilé-Ifẹ̀ jẹ́ ilẹ̀ kan gbòógì láààrin òrùndún kéje sí ìkejìlá (seventh to twenth centuries) àti pé Ilé-Ifẹ̀ ti wà ní ìletò kékèèkéé tẹ́lẹ̀ rí kó tó di pé ó wá para pọ̀ dí odidi tí ó wà lónìí yìí. Nínú ìfọ̀rọ̀wánilẹ́nu wò pẹ̀lú olóyè Ọbadio, ó ní ìtàn Yorùbá bẹ̀rẹ̀ láti Ilé-Ifẹ̀ gẹ́gẹ́ bí oríṣun. Ìdí nìyí tí a fí ń pe “Ilé-Ifẹ̀ ní ìlú ibi tí o júmọ́ ti ń mọ́ wá”  Lékèè gbogbo rẹ̀, ọ̀nà mẹ́rin pàtàkì nípa ìtàn ìṣẹ̀dálẹ̀ Ilé-Ifẹ̀ ni àwọn òǹkọ̀tàn ti kọ sílẹ̀ tí wọ́n sì gbé yẹ̀wò. Cordellia (2006:33-36), sọ fún wa nínú ìtàn àkọ́kọ́ pé odùduwà fi ẹ̀wọ̀n rò kalẹ̀ pẹ̀lú àwọn igba irúnmọlẹ̀ (200 deties) láti ọ̀run láti wá tẹ Ilé-Ifẹ̀ dó. Nígbà tí ìtàn kejì sọ fún wa pé Odùduwà àti àwọn ẹmẹ̀wà rẹ̀ kúrò láti ìlú Mẹ́kà. Nínú ìrìnàjò wọn, olúkúlùkù bẹ̀rẹ̀ sí níí tẹ̀dó sí ojú ọ̀nà, nínú èyí tí Kòkòbírí ní Òkè Ọya wà. Odùduwà kò àwọn ẹmẹ̀wa rẹ̀ yóòkù dé Ilé-Ifẹ̀ ní ìgbẹ̀yíngbéyín. Bẹ́ẹ̀ sì ni Odùduwà bá àwọn àgbà awo ní Ilé-Ìfẹ̀ tí Odùduwà sì ja ìjà àjàborí tí ó sì borí lọ́wọ́ wọn. (Biobaku 1955 : 88).  Èrò kẹ́ta yìí jẹ èrò Elúyẹmí tí ó jẹ́ ọmọ bíbí ìlú Ilé-Ifẹ̀, Ó gbà pé ìlà oòrùn tí àwọn ènìyàn ń tọ́ka sí gẹ́gẹ́ bí oríṣun Yorùbá ni “Òkè-Ọrà”. Elúyẹmí (1986 :16) ní Odùduwà àti àwọn ẹmẹ̀wà rẹ̀ sọ̀kalè láti òkè wá sí ìsàlẹ̀ láti wá ilẹ̀ tí ó lọ́ràá tí wọn lè fi dáko pẹ̀lú ohun èlò ìgbàlódé. Òkè Ọrà ní ìlẹ̀ tí ó lọ́ràá tí Odùduwà àti àwọn ẹmẹ̀wà rẹ̀ rí láti fi dáko, wọ́n sì gbà ilẹ̀ náà lọ́wọ́ àwọn ẹni tí wọ́n bá níbẹ̀. Isichei (1982 :132) fi hàn nínú èrò kẹ́rin nígbà tí ó fara mọ́ ọn pé Ifẹ̀ ti wà kí ó tí di wí pé Odùdudwà tí ó jẹ́ jagunjagun akọni àti Bàbáńlá Yorùbá wáyé. Kí Odùduwà tó wáyé àti kí ìlú Ilé-Ifẹ tó fìdí múlẹ̀ ni àwọn ìletò mẹ́tàlá ti wà káàkiri agbègbè náà tí òkọ̀ọ̀kan wọn sì ní Baálẹ̀. Àwọn ìletò mẹ́tàlá yìí ló para pọ̀ di ìletò ọ̣̀kan ṣoṣo tí òkọ̀ọ́kan Baálẹ̀ àwọn ilètò wọ̀nyí ṣì ń ṣe olùdarí àpapọ̀ lóòrèkóòrè. Ìletò náà ní wọ̀nyìí: Parakin, Ìráyè, Ìdìta, Òkè-Ọrà, Ọmọlogun, Iwìnrìn, Ìmójùbí, Ijùgbẹ̀, Ìdó, Ìlórómù, Ìlọràn, Odin, àti Òkè Awo. Ohun tí ó ṣe pàtàkì ni pé púpọ̀ nínú àwọn orúkọ wọ̀nyìí ló sì wà títí di òní gẹ́gẹ́ bí àdúgbò tàbí agbègbè lábẹ́ Ilé-Ifẹ̀. Òranfẹ̀ Baálẹ̀ Òkè Ọrà ni ó kọ́kó ṣe Baálè àpapọ̀ ìletò wọ̀nyí nígbà tí Ọ́bàtálá ṣe Baálẹ̀ tó gbẹ̀yìn. Ní àkótán, gbogbo èrò mẹ́rẹ̀ẹ̀rin tí mo ti mẹ́nu bà ní sókí náà ló sọ nípa ìtàn ìṣẹ̀dálẹ̀ ìlú Ilé-Ifẹ̀. Nínú èrò tèmi, ní àfikún, ìtàn àtẹnudénu ni ìtàn àwọn ará Ilé-Ifẹ̀ ó kún fún ẹ̀kọ́ àti àṣà, bí ó ti wù kí ó rí ó yẹ kí á sọ pé irú ìtàn bẹ́ẹ̀ kò ní àkọsílẹ̀ ṣùgbọ́n ó jẹ́ ìjìnlẹ̀ ìtàn.
Ọ̀nà tí a lè pín òrìṣà ilẹ̀ Yorùbá sí
Ọ̀NÀ TÍ A LÈ PÍN ÀWỌN ÒRÌṢÀ ILẸ̀ YORÙBÁ SÍ Ẹnu kò kò lórí iye àwọn òrìṣà tó wà nílẹ̀ Yorùbá. Bí àwọn kan se sọ pé ọ̀kànlénígba òrìṣà ló wà ní aàfin Ọ̀ọ̀ni bẹ́ẹ̀ náà ni àwọn kan ń sọ pé irinwó òrìṣà ó lẹ́ ọ̀kan (401 deities) ló wà lóde ìṣálayé à ò lè sọ pàtó iye òrìṣà ilẹ̀ Yorùbá tó wà pẹ̀lú iye òrìṣà tí a ti mẹ́nu bà lókè yìí, nítorí pé kì í ṣe gbogbo òrìṣà tó rọ̀ láti òde-ọ̀run wá sí òde-ìṣálayé ni à ń pè ní òrìṣà. A rí àwọn abàmì nǹkan mìíràn tí àwọn ènìyàn sọ di òrìṣà. Bẹ́ẹ̀ a sì rí àwọn alágbára àtijọ́ tí a sọ di ẹni òrìṣà èyí tí Òrìṣà Bàbá Ṣìgìdì tí ìwádìí yìí dá lé lórí wà. Pẹ̀lú gbogbo àlàyé wọ̀nyìí, ọ̀pọ̀lọpọ̀ onímọ̀ ló ti gbìyànjú láti pín Òrìṣà ilẹ̀ Yorùbá sí oríṣìírìíṣìí ọ̀nà. Àwọn kan pín in sí ọ̀nà méjì, àwọn kan pín in sí ọ̀nà mẹ́rin. Bákan náà ni a tún rí àwọn kan tí wọ́n pín òrìṣà ilẹ̀ Yorùbá sí ọ̀nà márùn-ún. Awolàlú àti Dọ̀pèmú (1979:73) gbà pé ọ̀nà mẹ́ta ni a lè pín òrìṣà ilẹ̀ Yorùbá sí.
Lẹ́yìn àgbéyẹ̀wò iṣẹ́ tí àwọn ènìyàn kan ti ṣe lóríi ọ̀nà tí a lè gbà pín àwọn òrìṣà ìlẹ̀ Yorùbá, nínú èrò tèmi, pínpín òrìṣà sí ìsọ̀rí mẹ́rin ni mo fara mọ́ nítorí ìsọ̀rí yìí ló ṣàlàyé fínnífínní gbogbo nǹkan tí a kà sí òrìṣà nílẹ̀ Yorùbá.
Àwọn ọ̀nà mẹ́rìn tí àwọn onímọ̀ pín in sí ni: "òrìṣà atẹ̀wọ̀nrọ̀", "àwọn ẹ̀dá tí a sọ di òrìṣà lẹ́yìn ikú wọn", "àwọn òrìṣà nípa ìbí", àti "àwọn àdàmọ̀dì òrìṣà".Láti ọwọ́: Adéoyè, Adérónkẹ́ Motúnráyọ̀ (Oṣù ọ̀pẹ, 2007)
Mohandas Karamchand Gandhi
Mohandas Karamchand Gandhi (ojo ibi 2 October, 1869 - 30 January, 1948) je omo ile India
Egbé Osèlú Olómìnira tí Puèrtó Ríko
Egbé Osèlú Olómìnira tí Puèrtó Ríko jẹ́ ègbé òsèlú ni orílè-èdè Puerto Rico.
Ìpínlẹ̀ Sókótó
Ipinle Sokoto je ikan ninu awon ipinle 36 ni orile-ede Naijiria.
Ìpínlẹ̀ Tàràbà
Ipinle Taraba je ikan ninu awon ipinle 36 ni Naijiria. Oluilu re ni Jalingo
Ìpínlẹ̀ Yòbè
Ìpínlẹ̀ Yòbè je ikan ninu awon Ipinle 36 ni orile-ede Naijiria.
Ìpínlẹ̀ Zamfara
Ìpínlẹ̀ Zamfara je ikan ninu awon Ipinle 36 ni orile-ede Naijiria.
Ọdún Tódọ́gba
Ọdún Tódọ́gba je odun kalenda to ni ọjọ́ kan le lati ba je ki odun kalenda o ni ibamu po mo igba odun.
Frederick Douglass
Frederick Douglass (oruko abiso Frederick Augustus Washington Bailey, February 1818 – February 20, 1895) je ara Amerika alatunse, alasodun, olukowe ati babaalu. Leyin igba to sakuro ni oko-eru, o di olori egbe irinkankan apokoerure, pelu oro kankan re ati iwe alodi si oko-eru to ko. Ohun lo duro bi apere tolodi si ijiyan awon akonileru pe awon eru ko ni laakaye lati sise bi omo Amerika alominira. Opo awon ara Ariwa na si tun nira lati gbagbo pe iru eni unla bayi ti je eru tele.
Douglass ko opo iwe igbesiayearaeni, nibi to ti ohun todun juwe irire ninu oko-eru ninu iwe igbesiayearaeni to ko ni 1845, "Itan Igbesiaye Frederick Douglass, Eru ara Amerika", to kopa kikan nipa fifowokun ipokoerure. O tun ko iwe igbesiaraeni meji miran, eyi to gbeyin toko unje, "Igbsiaye ati Igba Frederick Douglass", toje titejade ni 1881 to si dalori awon isele to waye nigba ati leyin Ogun Abele. Leyin Ogun Abele, Douglass ko kose ninu ijagudu Orile-ede Amerika lati di "ile olominira" looto. Douglass se itileyin eto idibo awon obinrin. Lai lowo unbe o di omo Afrika Amerika akoko to je didaloruko fun ipo Igbakeji Are Amerika bi elegbe ajodubo si Victoria Woodhull ti egbe oselu kekere Equal Rights Party. Douglass di opo ipo ijoba mu.
Douglass nigbagbo gidigidi ninu ijedogba gbogbo eniyan, boya o je adulawo, abo, Abinibi ara Amerika, tabi asesekowolu, o gbajumo pe o so pe, "Un o parapọ̀ mọ́ ẹni yìówù láti ṣe rere, unkò ní parapọ̀ ṣèbàjẹ́ pẹ̀lú ẹnìkankan."
Ibrahim Babangida
Ibrahim Badamasi Babangida (ojoibi August 17, 1941) je omo Naijiria oga ologun to ti feyinti. Ogagun Babangida fi igba kan je olori orile-ede Naijiria lati odun 1985 titi de 1993.
Ọdún
Ọdún kan je iye asiko ti o gba planeti Ilẹ̀-ayé lati fi yipo Òòrùn ka leekan pere. Ni fifagun, a le se mule eyi fun planeti yiowu. Fun apere, "odun Marsi" kan yio je asiko ti yio gba Marsi lati yipo Oorun leekan.
2000 - 2001 - 2002 - 2003 - 2004 - 2005
Àbújá
Àbújá jẹ́ olú-Ìlú fún orílé-èdè Nàìjíríà. Ìlú yí ni ó jẹ́ àrin-gbùngbùn fún orílẹ̀-èdè Nàìjíríà, tí ilé ìjọba àpapọ̀ sì fìdí kalẹ̀ sí ní abẹ́ Aso Rock, Àpáta Agbára ni Àbújá.
Náírá
Naira ni owóníná ile Naijiria. Ami-idamo fun naira je ₦.
Euro
Euro ni oruko-owo Egbe Irepo Europe. Ami owo euro je €.
Barack Obama
Barack Hussein Obama Jr. (ojóìbí 4 August, 1961) jẹ́ òlòsèlú àti Ààre Orélè-èdè ilè Amerika tele. A bí Barack Obama ní ọjó ìkérin, oṣù èkéjọ, odún 1961. Ó jé òloṣèlú orílè èdè Améríkà, ọmọ ilé ìgbìmó aṣòfin láti ìpínlè Illinois, ọmọ ẹgbé òṣèlú Democrat. Barack Obama jé òkan nínú àwọn òṣèlú méjì tí wón figa gbága láti je Àrẹ ilè Amerika. Ẹni èkejì ni John Mccain. Ni ọjọ́ kerin osú kokànlá odún 2008 Obama wolé ìbò fún ipò Ààre ilè Amẹ́ríkà. Obama gorí oyè ní ogún jó osù kinni odún 2009.  Barack Obama jé ènìyàn dúdú àkọ́kọ́ tí òkan nínú àwọn egbé òṣèlú nlá ti ilè Amerika fún ní ànfàní láti kóra nínú eré ìje àti di Ààrẹ ilè Amerika láti ẹgbẹ́ òṣèlú Demokratiki.
Wón bí Barack Obama ní ìlú Honolulu, ìpínlè Hawaii ní ọdun 1961. Àwòn òbí ré rí ara won ní ìgbà tí wón nka ìwé ní ilé èkó Unifásítì Hawaii ní ìlu Manoa. Bàba rè wá láti orílè èdè Kenya. Barack Hussein Obama- àgbà, lọ ka ìwé nípa òrò ajé ní ilè Amerika. Ìya rè, ènìyàn funfun, ọmọ ilè Améríkà, Stanley Ann Dunham, jé ọmọ ilé èkó Unifásítì láti ìlu Wichitta, ìpínlè Kansas. Àwọn òbí ìya rè lòdì sí àjọṣe àwọn méjèjì, ṣùgbón wón fé ara wọn ní odún 1960. Ọdún méjì léhìn tí wón bí Obama, bàbá rè lọ si Howard fún ìtèsíwájú èkọ rè, ṣùgbón kò mú ẹbí rè lọ nítorí àìsí owó. Ní àìpé ọjó wón yapa.  Ní ìgbà èkó rè ní Howard, Obama- àgbà fé Ruth Nidesand, ẹni tí ó bá padà sí orílè èdè Kenya léhìn ìparí èkò rè. Ruth Nidesand jé ìyàwó rè ẹ̀kẹ́ta, wón sì ní ọmọ méjì. Ní orílè èdè Kenya, Obama- àgbà bèrè iṣé ní ilé iṣé tí ó nwa epo ròbì, léhìn èyí, ó ṣiṣé fún ìjọba, gégébí olóòtú ètò ọrò ajé. Ó fi ojú kan ọmọ rè, Obama, ní ìgbàkan péré- ní ìgbà tí oní tòhún pé ọmọ ọdún méwàá. Obama- àgbà fi arapa nínú àgbákò ọkò nípa èyí tí ó sọ ẹsè méjèjì nù. Ní ìgbà tí ó pé ọmọ ọdún mérin-dí-láàdóta, ní ọdún 1982, ó sọ èmí rè nù nínú àgbákò ọkò.
Léhìn ìyapa pèlu bàba Obama, ìya rè fé Lolo Soetoro, ọmọ ilé èkó gíga unifasiti láti orílè èdè Indonesia. Ní ọdún 1967 ó sì bá Lolo Soetoro lọ sí Indonesia. Barack Obama ní ọbàkàn, obìnrin, ọmọ Lolo àti Stanley Ann. Stanley Ann Dunham pèhìndà ní ọdún 1995.
King Sunny Adé
Olóyè Sunday Adéníyì Adégẹyè (ọjọ́ọ̀bí- Ọjọ́ kejìlélógún Oṣù Ọ̀wẹwẹ̀, Ọdún 1946), tí a mọ̀ sí King Sunny Adé, jẹ́ olórin jùjú ọmọ Nàìjíríà, òǹkọ̀tàn-orin àti onimọ̀-ọlọ́pọ̀ irinṣẹ́. Ó jẹ́ ọ̀kan lára àwọn olórin tàkasúfèé tí ó ṣe àṣeyọrí káríayé, tí wọ́n sì tún mọ̀ ọ́ bí ọkàn lára àwọn olórin tó làmìlaka nígbà gbogbo.
Sunny Adé dá ẹgbẹ́ olórin àkọ́kọ́ rẹ̀ sílẹ̀ ní ọdún 1967, tí ó pè ní African Beats. Lẹ́yìn tí ó di onílùúmọ̀ọ́nká ni orílẹ̀-èdè Nàìjíríà tí ó dá ẹgbẹ́ akọrin rẹ̀ sílẹ̀ ni àkókò 1970, Sunny Ade bá ilé-iṣẹ́ Island Records ṣiṣẹ́ ní 1982 tí àwọn àwo rẹ̀ Juju Music (1982) àti Synchro System (1983) sì jẹ́ àgbà wọlé ní káríayé. Synchro System yìí ló mu wọlé gẹ́gẹ́ bíi ọ̀kan lára àwọn tí wọ́n du ipò Grammy, tí ó mu jẹ́ olórin àkọ́kọ́ láti Nàìjíríà tí yóò dé irú ipò bẹ́ẹ̀.
Iṣẹ́ àwo rẹ̀ tí ó pè ní Odù náà jẹ́ ìtẹ́wọ́gbà fún Grammy.
Sunny Ade ni ó jẹ́ alága ẹgbẹ́ olórin ti Nàìjíríà ní àkókò yìí.
Adé ni a bí ní Òṣogbo sí ìdílé ọba ti orílẹ̀-èdè Nàìjíríà láti Ondo. Nítorí náà ṣe ni Ọba Olóyè Ọmọọba ti àwọn ará ìlú Yorùbá.  Bàbá rẹ̀ jẹ́ organist ilé ìjọsìn, tí ìyá rẹ̀ jẹ́ oniṣowo kan.Adé fi ile-iwe grammar silẹ ni Ondo labẹ ete ti lilọ si Ile-ẹkọ giga Eko.
O gba bi ọkan ninu awọn akọrin pop olorin akọkọ ti Afirika lati ni aṣeyọri kariaye, a ti pe ni ọkan ninu awọn akọrin ti o ni agbara julọ ti gbogbo akoko. n Oṣu Kẹta ọdun 2017, o ti yan ajẹkù fun ipolongo Bibẹrẹ Pẹlu Me. minisita fun Alaye ti orilẹ-ede Naijiria Lai Mohammed .King Sunny ni ipa nipasẹ aṣáájú-ọna Juju Tunde Nightingale ati awọn eroja ti o ni agbara alailẹgbẹ lati ‘So wa mbe’ ara ti juju.
O da ipilẹ King Sunny Ade Foundation, agbari ti o ba pẹlu ile-iṣẹ iṣe adaṣe kan, ipinlẹ ti ile-iṣẹ gbigbasilẹ aworan, ati ile fun awọn akọrin ọdọ.
O jẹ olukọni ni abẹwo ni Ile-ẹkọ giga Obafemi Awolowo, Ile-Ife ati olugba ti aṣẹ ti Federal Republic.
Ni awọn ọdun 1970 ati ọdun 1980 Adé bẹrẹ irin-ajo irin-ajo ti Ilu Amẹrika ati Yuroopu. Iṣe ipele rẹ ni a ṣe afihan nipasẹ awọn igbesẹ ijó onijagidijagan ati agbara gita. Itusilẹ agbaye ti Juju Orin ati irin-ajo ti o tẹle ni “o fẹrẹ ṣọkan lapapọ nipasẹ awọn olototo (ti ko ba jẹ awọn alabara) nibi gbogbo” A ṣàpèjúwe Adé ni The New York Times bi “ọkan ninu awọn oludari ẹgbẹ nla agbaye”, ninu Igbasilẹ bi “ẹmi ti afonifoji titun, ariwo rere ti a yoo nilati fun akoko diẹ lati wa” ati ni Sokoto
sunny Adé pẹlu ẹgbẹ́ rẹ ṣe ẹ̀rọ àrà ọ̀tọ̀ rẹ
Bob Marley
Robert "Bob" Nesta Marley (6 February, 1945 – 11 May, 1981) je olorin reggae omo ile Jamaika.
UNICEF
UNICEF ni ede geesi duro fun "United Nations Children's Fund" (Ajo Isokan awon Orile-ede fun awon Omode).
Ìwọ̀n Ẹyọ Akáríayé SI
Ìwọ̀n Ẹyọ Akáríayé SI ti a mo bi iwon SI nisoki (lati ede fransi to je Le Système international d'unités) je ona iwon metriki.
Ẹgbẹ́ Ìgbìmọ̀ Torile-ede Áfríkà
ANC ni ede geesi duro fun "African National Congress" (eyun Egbe Igbimo Torile-ede Afrika). ANC je egbe oselu ni ile Guusu Afrika.
Aristotulu
Aristotulu () onímoye araàyèíjòun omo ilé Gréésì, akékò Plato àti olùko Aléksanda Eni ńlá.
Orílẹ̀
Orílẹ̀
The total land area of all continents is 148,647,000 km², or 29.1% of earth's surface (510,065,600 km).
Internet
Íńtánẹ́ẹ̀tì jẹ́ asopọ̀ bí ìtakùn àwọn ẹ̀rọ kọ̀m̀pútà káàkiri àgbáyé fún ìpàṣípààrọ̀ ìpolongo àti ìmọ̀. Ní èdè Gẹ̀ẹ́sì ó wá láti orúkọ "inter - network", nítorí náà ní èdè Yorùbá à ń pè ní "Íńtánẹ́ẹ̀tì".