พระพิทักษ์เจดีย์ (แก่น รามางกูร)
พระพิทักษ์เจดีย์ (แก่น รามางกูร) อดีตนายกองข้าอุปัฏฐากพระมหาธาตุพนมหรือนายกองบ้านธาตุพนมลำดับที่ ๖ (พ.ศ. ๒๔๒๒-๒๔๒๗) ในอำเภอธาตุพนม จังหวัดนครพนม ภาคอีสานของประเทศไทย เป็นเจ้านายจากราชวงศ์เวียงจันทน์ผู้ปกครองธาตุพนมในลำดับที่ ๙ เดิมมีบรรดาศักดิ์เป็นที่ ท้าวพระลคร หรือ ท้าวพลคร เจ้านายตระกูลนี้ปกครองธาตุพนมมาตั้งแต่สมัยก่อนสงครามกู้เอกราชของสมเด็จพระเจ้าอนุวงศ์แห่งเวียงจันทน์ ต่อมาได้รับพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานบรรดาศักดิ์ที่ พระพิทักษ์เจดีย์ เป็นท่านที่ ๒ ต่อจากบิดา
พระพิทักษ์เจดีย์ (แก่น) มีนามเดิมว่า ท้าวสุวรรณคำแก่น หรือ ท้าวแก่นคำ แปลว่า ก้อนทอง ในพื้นประวัติวงศ์เจ้าเมืองพนมออกพระนามว่า เจ้าพิทักษ์แก่นคำ หรือ ญาพ่อคำแก่น เป็นบุตรชายคนแรกในพระพิทักษ์เจดีย์ (ถง รามางกูร) หรือท้าวอุปละสุวรรณคำถง อดีตหัวหน้าข้าอุปัฏฐากผู้ควบคุมท้าวเพี้ยตัวเลกข้าพระมหาธาตุพนมลำดับที่ ๕ และผู้ปกครองธาตุพนมลำดับที่ ๘ มารดามีนามว่านางพิทักษ์เจดีย์ (อาชญาแม่รัตนะจันทน์) พระพิทักษ์เจดีย์ (แก่น) เป็นนัดดาในท้าวอุปละ (มุง รามางกูร) นายกองข้าอุปัฏฐากผู้ควบคุมท้าวเพี้ยตัวเลกข้าพระมหาธาตุพนม หรือนายกองบ้านธาตุพนมลำดับที่ ๔ เป็นพระปนัดดาในท้าวอุปละ (คำมั่น) กับอาชญาแม่รัตนะหน่อแก้วชาวเมืองธาตุพนม เป็นพระปทินัดดาในพระมหาสุระนันทากับอาชญานางแก้วอาไพ พระราชธิดาในเจ้าพระรามราชรามางกูรขุนโอกาส (ราม รามางกูร) เจ้าเมืองธาตุพนมองค์แรกจากราชวงศ์เวียงจันทน์ พระมหาสุระนันทาเป็นพระโอรสในเจ้าสุทธฮาช (สุทธราช) พระอนุชาในอาชญานางยอดแก้วศรีบุญมา พระชายาในเจ้าพระรามราชรามางกูรขุนโอกาส (ราม รามางกูร) เจ้าสุทธฮาช (สุทธราช) และอาชญานางยอดแก้วศรีบุญมาเป็นพระโอรสพระธิดาในเจ้าสีสุมังกับพระนางคำส่วงตา เจ้าสีสุมังเป็นพระโอรสในเจ้าพระยาหลวงกางสงคราม (คำวิสุต) พระราชโอรสในพระเจ้านครจำปาศักดิ์กับพระสนมไม่ปรากฏพระนาม ดังนั้น พระพิทักษ์เจดีย์ (แก่น) จึงสืบเชื้อสายราชวงศ์เวียงจันทน์และเจ้าเมืองธาตุพนมผ่านทางอาชญานางแก้วอาไพผู้เป็นพระมารดาของพระปัยยิกาหรือมารดาของย่าทวด และสืบเชื้อสายราชวงศ์จำปาศักดิ์ผ่านทางพระมหาสุระนันทาผู้เป็นพระบิดาของพระปัยกาหรือบิดาของปู่ทวด
ก่อน พ.ศ. ๒๔๑๗ แต่เมื่อครั้งท้าวอุปละ (มุง) บิดาของท้าวสุวรรณคำแก่น (แก่น) ได้เป็นนายกองข้าโอกาสพระมหาธาตุพนม ได้ตั้งบุตรชายให้มีบรรดาศักดิ์เป็นที่ ท้าวพระลคร (ท้าวพลลคร) แล้วเลื่อนเป็นที่ เพี้ยพระละคอรมหาโคตร หัวหน้าพวกคัพพชุมหรือพวกเสพบรรเลงวงมโหรีในพระราชสำนักถวายพระมหาธาตุพนม ตลอดจนดูแลพวกท้าวกรมการสิบฮ้อยน้อยใหญ่ของบ้านธาตุพนมผู้คอยบรรเลงดุริยดนตรีและการนาฏศิลป์ถวายพระมหาธาตุพนมตามจารีตบ้านเมืองที่มีมาแต่เดิม โดยมีท้าวพลเสพขวาและท้าวพลเสพซ้ายเป็นผู้ช่วยราชการ บรรดาศักดิ์ที่ ท้าวพระละครนี้ได้ปรากฏมีครั้งแรกเมื่อครั้งเจ้าพระรามราชรามางกูรขุนโอกาส (ราม รามางกูร) เจ้าเมืองธาตุพนมหรือขุนโอกาสพระมหาธาตุพนมองค์แรก ได้อพยพผู้คนบางส่วนจากนครหลวงเวียงจันทน์เข้ามาอาศัยอยู่ในเมืองธาตุพนม ดังความปรากฏในพื้นประวัติวงศ์เจ้าเมืองพนมว่า
"...พระรามราชาเจ้าโอกาสศาสนาพระมหาธาตุพนมจิ่งให้เอาคนมาแต่เวียงใส่ไว้เสพถวายพระมหาธาตุ ๔ ตน ใส่ให้ตน ๑ เป็นท้าวพระละคร ตน ๑ เป็นท้าวพระไชยา ตน ๑ เป็นท้าวพระเสพขวา ตน ๑ เป็นท้าวพระเสพซ้าย ถวายงันทั้งสันเช้าสันเพลแลงมาถวายงันยังหอโฮง เมืองพระมหาธาตุเจ้าแสนสนุกคีคึกคีคื่นแท้แล..."
สมัยต่อมา สมเด็จพระเจ้าอนุวงศ์พระมหากษัตริย์แห่งนครหลวงเวียงจันทน์ผู้เป็นพระญาติใกล้ชิดกับเจ้าพระรามราชรามางกูรขุนโอกาส (ราม รามางกูร) ได้เดินทางมานมัสการและบูรณะปฏิสังขรณ์พระมหาธาตุพนม ครั้งนั้น สมเด็จพระเจ้าอนุวงศ์ได้ทรงโปรดเกล้าฯ ให้ ท้าวคำป้อง เป็นที่พระลครคอยควบคุมพวกเสพหรือพวกคัพพชุม คนทั่วไปออกนามว่าพระยาคำป้อง (ต้นตระกูล คำป้อง แห่งอำเภอธาตุพนม) พร้อมทั้งถวายเครื่องดุริยดนตรีให้แก่วัดพระมหาธาตุพนม อาทิ นางนาด กลอง ฆ้องวง (ฆ้องวงนี้ปัจจุบันเก็บไว้ที่พิพิธภัณฑ์รัตนโมลีศรีโคตรบูร วัดพระธาตุพนมวรมหาวิหาร อำเภอธาตุพนม จังหวัดนครพนม) เป็นต้น ต่อมาก่อน พ.ศ. ๒๔๒๒ พระพิทักษ์เจดีย์ (ถง) พี่ชายของพระลอรมหาโคตร (แก่น) ได้รับแต่งตั้งเป็นนายกองข้าอุปัฏฐากพระมหาธาตุพนมหรือนายกองบ้านธาตุพนมลำดับที่ ๕ จากนั้นใน พ.ศ. ๒๔๒๒-๒๔๒๓ พระพิทักษ์เจดีย์ (ถง) ผู้เป็นพี่ชายถึงแก่กรรม ณ กรุงเทพมหานคร ด้วยเหตุเดินทางไปฟ้องร้องเจ้าเมืองนครพนม เจ้าเมืองมุกดาหาร และเจ้าเมืองสกลนคร เรื่องแย่งชิงเก็บส่วยข้าเลกพระมหาธาตุพนม สมเด็จพระเจ้าบรมวงษ์เธอ เจ้าฟ้ามหามาลา กรมพระยาบำราบปรปักษ์ จึงทำเรื่องกราบบังคมทูลขอพระกรุณาโปรดเกล้าฯ แต่งตั้งให้ท้าวพระลคร (แก่น) กรมการบ้านธาตุพนมผู้น้องเป็นที่ พระพิทักษ์เจดีย์ นายกองข้าโอกาสผู้ควบคุมท้าวเพี้ยตัวเลกข้าพระมหาธาตุพนมต่อไป
พ.ศ. ๒๔๒๒ พระพิทักษ์เจดีย์ (ถง) พี่ชายท้าวพระลคร (แก่น) ได้ป่วยถึงแก่กรรมที่กรุงเทพมหานคร ยังหาได้กลับขึ้นมายังธาตุพนม จึงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ แต่งตั้งท้าวพระละคร (แก่น) ให้เป็นที่พระพิทักษ์เจดีย์นายกองแทนพระพิทักษ์เจดีย์คนเก่า แล้วโปรดมีตราพระราชสีห์น้อยมาถึงเจ้าเมืองกรมการเมืองมุกดาหารฉบับหนึ่ง เมืองลครพนมฉบับหนึ่ง เมืองสกลนครฉบับหนึ่ง รวม ๓ ฉบับ ดังมีใจความในสาส์นตราของพระพิทักษ์เจดีย์ (เทพพระจิตต์) นายกองข้าโอกาสพระธาตุพนม อดีตผู้รักษาราชการธาตุพนม เขียนคำฟ้องไปถึงเจ้านายกรุงเทพมหานคร ความว่า
"...ให้เจ้าเมืองกรมการเมืองมุกดาหาร, เมืองลครพนม, เมืองสกลนครชำระตัวเลกข้าพระทาษพนมส่งให้พระพิทักษ์เจดีย์นายกองตามเดิม อย่าให้ขัดขวางเอาตัวเลกข้าพระทาษพนมไว้แล้วห้ามเจ้าเมืองกรมการเมืองมุกดาหาร, เมืองลครพนม, เมืองสกลนครไม่ให้เก็บเงิน, ข้าวถังกับตัวเลกข้าพระทาษพนมไปเป็นอาณาประโยชน์ของเจ้าเมืองกรมการเมืองมุกดาหาร, เมืองลครพนม, กะเกณฑ์ใช้ราชการเหมือนแต่ก่อน ให้ท้าวเพี้ยตัวเลก ซ่อมแซมปฏิสังขรณ์พระทาษพนมสืบไปแจ้งอยู่ในตราพระราชสีห์น้อย ๓ ฉบับนั้นแล้ว แล้วเจ้าเมืองกรมการ เมืองมุกดาหาร, เมืองลครพนม, เมืองสกลนครส่งให้พวกฯ ข้าฯ ไม่ เจ้าเมืองกรมการเมืองมุกดาหาร, เมืองลครพนม, เมืองสกลนครยังขืนเก็บเอาเงิน, ข้าวถังกับตัวเลกข้าพระทาษพนมไปเป็นอาณาประโยชน์ ของเจ้าเมืองกรมการทั้งสิ้นและใช้ราชการกะเกณฑ์ทุกปีมิได้ขาด..."
พระพิทักษ์เจดีย์ (แก่น) มีพี่น้องทั้งหมด ๖ ท่านได้แก่
พระพิทักษ์เจดีย์ (แก่น) มีภริยาที่ปรากฏนาม ๑ ท่านคือ นางพิทักษ์เจดีย์หรืออาชญาแม่พิมมะทา และมีบุตร์ธิดารวม ๘ ท่าน คือ
พระพิทักษ์เจดีย์ (แก่น) ได้ป่วยและถึงแก่กรรมลง ณ กรุงเทพมหานคร ใน พ.ศ. ๒๔๒๗ ก่อนปฏิรูปการปกครองหัวเมืองลาวเป็นระบบมณฑลเทศาภิบาล (พ.ศ. ๒๔๔๔) ๑๗ ปี หลังได้รับพระกรุณาโปรดเกล้าฯ แต่ตั้งเป็นพระพิทักษ์เจดีย์ได้ ๖ ปี ด้วยเหตุเดินทางไปฟ้องร้องเจ้าเมืองนครพนม เจ้าเมืองมุกดาหาร และเจ้าเมืองสกลนคร เรื่องแย่งชิงข้าเลขพระมหาธาตุพนมและเก็บเงินส่วยข้าวถังข้าเลกพระมหาธาตุ ดังมีใจความในสาส์นตราของพระพิทักษ์เจดีย์ (เทพพระจิตต์) นายกองข้าโอกาสพระธาตุพนม อดีตผู้รักษาราชการธาตุพนม เขียนคำฟ้องไปถึงเจ้านายกรุงเทพมหานคร ความว่า "...ครั้นถึงปีวอก จศก (พ.ศ. ๒๔๒๗) พระพิทักษ์เจดีย์ (แก่น) ลงไปกรุงเทพฯ ทำคำร้องทุกข์ขึ้นกราบทูลในสมเด็จกรมพระบำราบปรปักษ์ยังหาทันได้ขึ้นมาไม่ พระพิทักษ์เจดีย์ (แก่น) ป่วยถึงแก่กรรมอยู่กรุงเทพฯ..."
ส่วนพื้นประวัติวงศ์เจ้าเมืองพนมกล่าวว่า พระพิทักษ์เจดีย์ (แก่น) ถึงแก่กรรมเมื่อ พ.ศ. ๒๔๒๘ (จ.ศ. ๑๒๔๗) ดังปรากฏรายละเอียดว่า "...เมื่อเจ้าพิทักษ์สุวรรณคำแก่นไปเถิงบังกอก เจ้าก่เปนไข้เจ็บหลายยู่ได้ ๕ เดือน ยังบ่ทันคืนมาเมืองพระมหาธาตุเจ้า พระสังกาชได้ ๑๒๔๗ ตัว เจ้าก็เถิงพิราลัยยู่บังกอก เจ้าบังกอกจิ่งราชทานไฟพระศพและแปงหอผาสาทส่งสะขาร บอรบวรณ์แล้วจิ่งเอาเถ้าพระธาตุเจ้ามากวมดูกยังอุตราทิศพระมหาธาตุเจ้าพระนม บอรบวรณ์แล้วจิ่งเอาท้าวเทพพระศรีขึ้นรัตนะปาลังแก้วเวียงพระมหาธาตุเจ้าหั้นแล..."
ด้วยปัญหาความยุ่งยากหลายประการทางฝ่ายสยามจึงมิได้ส่งศพพระพิทักษ์เจดีย์ (แก่น) กลับขึ้นมาธาตุพนม ยังคงโปรดเกล้าฯ พระราชทานเพลิงอยู่ ณ กรุงเทพมหานครแล้วส่งพระอัฐิกลับคืนมายังธาตุพนม ทายาทบุตรหลานได้บรรจุพระอัฐิไว้ยังเจดีย์ด้านทิศเหนือนอกกำแพงแก้วองค์พระธาตุพนมร่วมกับเจ้านายกรมการเมืองธาตุพนมองค์ก่อน ต่อมาพระเจดีย์รกร้าง ครั้น พ.ศ. ๒๕๑๘ พระมหาธาตุพนมถล่มลงจึงได้รื้อธาตุเจดีย์น้อยใญ่ทั้งมวลออกเสีย เหลือไว้แต่หอข้าวพระของพระยาหลวงนครพิชิตราชธานีศรีโคตรบูรหลวงกับธาตุเจ้าราชครูหลวงโพนสะเม็ก