เฉลิม ม่วงแพรศรี
นายเฉลิม ม่วงแพรศรี (2 สิงหาคม พ.ศ. 2481 - 4 กรกฎาคม พ.ศ. 2557) ศิลปินแห่งชาติ สาขาศิลปะการแสดง (ดนตรีไทย) พ.ศ. 2556, ผู้เชี่ยวชาญการสีซอสามสายของไทย, อดีตอาจารย์วิชาภาษาไทย วิทยาลัยนาฏศิลป และอดีตอาจารย์ประจำภาควิชาศิลปนิเทศ คณะมนุษยศาสตร์ มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์
นายเฉลิม ม่วงแพรศรี เป็นบุตรชายคนเดียวของนายช่วง ม่วงแพรศรี และนางพร้อม ม่วงแพรศรี เกิดเมื่อวันอังคาร ขึ้น 6 ค่ำ เดือน 9 ปีขาล รัตนโกสินทร์ศก 157 ตรงกับวันที่ 2 สิงหาคม พ.ศ. 2481 ที่วชิรพยาบาล กรุงเทพมหานครนายเฉลิม ม่วงแพรศรี มีความสนใจดนตรีไทยมาตั้งแต่ครั้งเยาว์วัย ท่านเริ่มหัดดนตรีครั้งแรกด้วยการซื้อซออู้จีนมาหัดเอง โดยอาศัยโน้ตเพลงที่ซื้อมาจากร้านดุริยบรรณ หลังจากนั้นนายเฉลิมได้รู้จักกับนายประเสริฐ มณีธร นายประเสริฐจึงพาไปฝากเรียนซอด้วงกับนายจำลอง อิศรางกูร ณ อยุธยา โดยได้หัดตั้งแต่เพลงพื้นฐานจนถึงเพลงที่ยากขึ้นตามลำดับ เช่น เพลงแป๊ะสามชั้น เพลงสาลิกาชมเดือนเถา เพลงสารถีสามชั้น เพลงแขกไทรสองชั้น และเพลงขอมใหญ่สองชั้น เป็นต้น
ระหว่างที่กำลังศึกษาอยู่ในชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 1 - 2 นายเฉลิม ม่วงแพรศรี มีโอกาสได้รู้จักกับหม่อมเจ้าหญิงศรีอัปสร วรวุฒิ (นักดนตรีในวงเตชะเสนีย์ และวงของนายโองการ กลีบชื่น) ท่านหญิงศรีอัปสรได้พานายเฉลิมมาพบและฝากตัวเป็นลูกศิษย์กับนายโองการ กลีบชื่น ได้ให้ความเมตตาต่อเพลงให้มากมายทุกประเภท และนอกจากการต่อเพลงตามปกติแล้ว นายเฉลิมยังมีโอกาสร่วมบรรเลงกับวงดนตรีคณะกลีบชื่น และอาทรศิลป์อยู่เสมอ รวมทั้งได้บรรเลงซอด้วงออกอากาศทางสถานีวิทยุกับวงดนตรีดังกล่าวเป็นประจำ
ใน พ.ศ. 2503 ขณะที่เข้าศึกษาในคณะอักษรศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย นายเฉลิมได้รู้จักกับนางสาวดวงใจ เลขะกุล (บุตรสาวนางเจริญใจ สุนทรวาทิน) และนางมาลิทัศน์ พรหมทัศน์เวที ซึ่งเป็นเพื่อนกับบุตรชายพระยาภูมีเสวิน (จิตร จิตตเสวี) ทั้งสองจึงได้พามาพบและขอเรียนซอสามสายจากท่านและนับเป็นก้าวแรกของนายเฉลิม ม่วงแพรศรี ที่เริ่มฝึกหัดซอสามสายอย่างจริงจัง โดยเริ่มเรียนตั้งแต่พื้นฐานการใช้นิ้ว การใช้คันชัก ตามแบบราชสำนักที่พระยาภูมีเสวินได้รับการถ่ายทอดมาจากเจ้าเทพกัญญา บูรณพิมพ์ ทั้งนี้ การสืบสานวิธีการบรรเลงซอสามสายในสายของพระยาภูมีเสวินนั้น เป็นที่ยอมรับในวงการดนตรีไทยว่าถูกต้องตามแบบแผนและงดงามลงตัวตามแบบฉบับซอสามสายในราชสำนักโดยแท้ นายเฉลิมได้หัดซอสามสายกับพระยาภูมีเสวินตั้งแต่เพลงขับไม้บัณเฑาะว์ เพลงตับต้นเพลงฉิ่ง เพลงทะแย ไปจนถึงเพลงที่สูงขึ้นตามลำดับ เช่น เพลงสุรินทราหู และเพลงแขกมอญ เป็นต้น ระหว่างที่เรียนซอสามสายกับพระยาภูมีเสวินอยู่นี้ นายเฉลิมจะไปร่วมบรรเลงออกอากาศรายการวิทยุคลื่นสั้นของกรมประชาสัมพันธ์กับท่านอยู่เสมอ ทุก ๆ วันอังคารและวันพฤหัสบดี
ในช่วงประมาณ พ.ศ. 2508 นายเฉลิมสอบเข้ารับราชการได้ที่โรงเรียนนาฏศิลป กรมศิลปากร (ปัจจุบันคือ วิทยาลัยนาฏศิลป) ในตำแหน่งอาจารย์วิชาภาษาไทย แต่ด้วยความรักในดนตรีไทยจึงทำให้ท่านได้รู้จักกับครูดนตรีอาวุโสอีกหลายคน ประกอบกับการที่มีโอกาสไปบรรเลงดนตรีไทยตามงานต่าง ๆ อยู่เสมอ จึงทำให้ท่านคุ้นเคยกับนักดนตรีที่มีฝีมืออีกเป็นจำนวนมาก เช่น หลวงไพเราะเสียงซอ (อุ่น ดูรยะชีวิน) นายเทวาประสิทธิ์ พาทยโกศล นางสนิทบรรเลงการ (ละเมียด จิตตะเสวี) และนายประเวช กุมุท เป็นต้น ทำให้นายเฉลิมได้มีโอกาสศึกษาความรู้จากท่านเหล่านั้นมากมาย ในลักษณะครูพักลักจำบ้าง จากการสอบถามเทคนิคและแนวทางการบรรเลงบ้าง ถึงแม้จะไม่ใช่ลูกศิษย์โดยตรงแต่ก็ได้รับความเมตตาอยู่เป็นเนืองนิตย์ โดยเฉพาะหลวงไพเราะเสียงซอนั้น มักจะปรารภกับผู้อื่นเสมอว่าท่านสีซออย่างไรนายเฉลิมก็จะจำไปหมด สีซอได้ฉลาดเฉลียว
ด้วยเหตุที่นายเฉลิมมีประสบการณ์ด้านดนตรีไทย โดยเฉพาะได้เรียนรู้เทคนิคและแนวทางการบรรเลงซอชนิดต่าง ๆ ที่หลากหลาย ประกอบกับยอมรับและเห็นคุณค่าในความงามที่แตกต่างกันไปของครูแต่ละท่าน ทำให้นายเฉลิมได้พยายามนำแนวทางต่าง ๆ มาฝึกฝน หลอมรวม และปรับปรุงให้เป็นแนวทางของตนเองในการสร้างสรรค์ศิลปะการบรรเลงซอด้วง ซออู้ และซอสามสายได้อย่างกลมกลืนลงตัว โดยอยู่ในขนบของการบรรเลงดนตรีไทยที่เป็นแบบแผน และเป็นที่ยอมรับกันโดยทั่วไปในวงการดนตรีไทยว่าแนวทางการบรรเลงซอด้วง ซออู้ และซอสามสายของท่านมีความโดดเด่นเป็นเอกลักษณ์เฉพาะตัวและมีความวิจิตรไพเราะเป็นอย่างยิ่งอีกแนวทางหนึ่งผลงานการประพันธ์เพลงใหม่
นอกเหนือจากการประพันธ์เพลงใหม่ ๆ แล้วนายเฉลิมยังได้ประพันธ์ทำนองทางเปลี่ยนสำหรับการบรรเลงเพลงสองชั้นขึ้นไว้หลายเพลงด้วยกัน เช่น เพลงขึ้นพลับพลา เพลงแขกพราหมณ์ (สำเนียงจีน) เพลงกล่อมนารี เป็นต้น นอกจากนี้ นายเฉลิมยังได้ตัดเพลงแขกมอญชั้นเดียวลงเป็นอัตราจังหวะครึ่งชั้น เพื่อให้นิสิต มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ บรรเลงออกท้ายเพลงแขกมอญเถาอีกด้วย
นายเฉลิม ม่วงแพรศรี ได้ประพันธ์ทางเดี่ยวสำหรับซอด้วง ซออู้ และซอสามสาย ไว้หลายเพลงด้วยกัน ทางเดี่ยวเหล่านี้เกิดขึ้นจากประสบการณ์การบรรเลงและการเรียนรู้เทคนิคและแนวทางการบรรเลงซอของครูท่านต่าง ๆ อาทิ พระยาภูมีเสวิน หลวงไพเราะเสียงซอ นายเทวาประสิทธิ์ พาทยโกศล และนายประเวช กุมุท
นายเฉลิม ม่วงแพรศรี ได้ประพันธ์ทางเดี่ยวซอโดยใช้กรอบตามขนบนิยมและระเบียบวิธีของดุริยางค์ไทยตามแบบแผนที่สืบทอดกันมา แต่มีลีลาและสำนวนเพลงเป็นของตนเองซึ่งแสดงอัตลักษณ์ทางดนตรีของท่านได้เป็นอย่างดี เพลงที่แต่งทางเดี่ยวไว้มีดังนี้เนื่องจากนายเฉลิม ม่วงแพรศรี จบการศึกษาจากคณะอักษรศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย โดยเลือกเรียนภาษาไทยเป็นวิชาเอก กอปรกับมีความรักในวรรณคดีไทยเป็นอย่างยิ่ง อีกทั้งท่านยังมีความสนใจและชมชอบในการประพันธ์บทร้อยกรอง เมื่อเข้ารับราชการที่วิทยาลัยนาฏศิลป นายเฉลิมจึงได้รับเกียรติให้แต่งบทสำหรับขับร้องประกอบการแสดงในโอกาสพิเศษอยู่เสมอ เช่น บทถวายพระพร บทขับร้องประกอบการแสดงนาฏศิลป บทไหว้ครู ฯลฯ นอกจากการประพันธ์บทขับร้องให้แก่วิทยาลัยนาฏศิลปะแล้ว นายเฉลิมยังประพันธ์บทขับร้องประกอบการแสดงให้แก่หน่วยงานอื่น ๆ อีกมากมาย เช่น มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ ธนาคารทหารไทย เป็นต้น
แต่เดิมในวงเครื่องสายไม่เคยนำปี่มอญมาประสมวง ผู้ที่คิดทดลองประสมปี่มอญในวงเครื่องสายเป็นท่านแรกคือ นายประสิทธิ์ ถาวร และนายเทียบ คงลายทอง บรรเลงครั้งแรกในการออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย กรมประชาสัมพันธ์ ในนามของวิทยาลัยนาฏศิลป โดยขับร้องและบรรเลงเพลงสุดสงวนเถา และเพลงสุรินทราหูสามชั้น มีนักดนตรีที่ร่วมบรรเลงดังนี้ คือ นายเทียบ คงลายทอง - ปี่มอญ, นางสนิทบรรเลงการ (ละเมียด จิตตะเสวี) - ซออู้, นางทองดี สุจริตกุล - จะเข้, นายเฉลิม ม่วงแพรศรี - ซอด้วง, นายบาง หลวงสุนทร - ขลุ่ยเพียงออ, นางอุษา สุคันธมาลัย - ขับร้อง หลังจากออกอากาศไปแล้วปรากฏว่าไพเราะน่าฟังมาก เนื่องจากมีเสียงปี่มอญมาเติมเต็มช่วงเสียงทุ้มที่ขาดหายไปในวงเครื่องสาย ทำให้ได้อารมณ์และลีลาของสำเนียงมอญที่ชัดเจนขึ้น
นายเฉลิม ม่วงแพรศรี มีความประทับใจในการบรรเลงเพลงสำเนียงมอญด้วยวงเครื่องสายประสมปี่มอญเป็นอย่างมาก จึงได้เป็นผู้สืบสานต่อมาและเผยแพร่การบรรเลงในลักษณะนี้อยู่หลายครั้ง โดยท่านได้ถ่ายทอดการบรรเลงและปรับวงเครื่องสายประสมปี่มอญให้กับลูกศิษย์ในสถาบันการศึกษาต่าง ๆ รวมทั้งแสดงเผยแพร่สู่สาธารณชนตามโอกาสอันควรอยู่หลายครั้งหลายหน ในระยะหลังได้ประสมซอสามสายเข้าไปในวงอีกชิ้นหนึ่ง เพื่อช่วยให้มีเสียงคลอร้องและเชื่อมเสียงปี่มอญกับเครื่องสายให้กลมกลืนกันยิ่งขึ้น การบรรเลงเพลงสำเนียงมอญด้วยวงเครื่องสายประสมปี่มอญและซอสามสายนี้ทำให้ได้อรรถรสของเพลงไทยสำเนียงมอญเป็นอย่างยิ่ง
นายเฉลิม ม่วงแพรศรี ได้ทำหน้าที่สร้างสรรค์และเผยแพร่การแสดงดนตรีไทยทั้งในประเทศและต่างประเทศไว้เป็นจำนวนมาก หลายรายการเป็นการแสดงระดับชาติและนานาชาติ ดังจะขอยกตัวอย่างเฉพาะรายการที่สำคัญ ๆ ดังต่อไปนี้เช่น แถบบันทึกเสียง วีซีดี ดีวีดีนายเฉลิม ม่วงแพรศรี เป็นผู้มีความรู้ความสามารถ และเชี่ยวชาญในเครื่องสายไทย ซอด้วง ซออู้ และซอสามสาย เป็นอย่างยิ่งทั้งในทางทฤษฎีและปฏิบัติด้วยความรักและเห็นคุณค่าดนตรีไทย ได้นำความรู้เหล่านั้นมาถ่ายทอดฝึกฝนให้กับศิษย์ด้วยความตั้งใจจริงไม่ปิดบัง อีกทั้งยังอบรมให้ศิษย์เป็นผู้ประพฤติดี รวมทั้งเป็นแบบอย่างที่ดีต่อศิษย์และผู้ร่วมงานมาโดยตลอด ด้วยความสามารถและจิตวิญญาณความเป็นครู ทำให้ได้รับเชิญจากสถานศึกษาและองค์กรต่าง ๆ ให้ทำหน้าที่สอนวิชาดนตรีมาอย่างต่อเนื่องยาวนาน ดังตัวอย่างองค์กรหรือสถานศึกษาที่ได้สอนดนตรีไทยให้ ได้แก่ วิทยาลัยนาฏศิลป มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ สถาบันเทคโนโลยีราชมคล วิทยาลัยพยาบาลเกื้อการุณย์ โรงเรียนสวนกุหลาบวิทยาลัย โรงเรียนจิตรลดา มหาวิทยาลัยมหิดล จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ สถาบันบัณฑิตพัฒนศิลป์
นอกเหนือจากสอนในสถาบันการศึกษาดังที่ได้กล่าวมาแล้วในข้างต้น นายเฉลิม ม่วงแพรศรี ยังได้สอนทักษะการบรรเลงซอด้วง ซออู้ และซอสามสาย ในลักษณะการเรียนตามอัธยาศัยให้แก่นักเรียนนักศึกษาจากสถาบันการศึกษาอื่น ๆ รวมทั้งผู้สนใจทั่วไปในศิลปะด้านการบรรเลงซอสามสาย ซอด้วงและซออู้ ที่บ้านพัก ในช่วงวันหยุดเสาร์ - อาทิตย์ ตั้งแต่ พ.ศ. 2520 - 2557 โดยไม่คิดค่าใช้จ่าย
นายเฉลิม ม่วงแพรศรี นอกเหนือจากการถ่ายทอดทักษะการบรรเลงดนตรีไทยให้แก่สถาบันการศึกษาและองค์กรต่าง ๆ แล้ว ยังได้ใช้ความรู้ความสามารถด้านการดนตรีที่มีอยู่รับใช้หน่วยงานต่าง ๆ ทั้งภาครัฐและเอกชน ในการเป็นกรรมการหรือวิทยากรมากมายด้วยกัน เช่นแม้นายเฉลิม ม่วงแพรศรี จะมีอายุเข้าสู่วัยชราแล้ว และสุขภาพทรุดโทรมลงไปตามกาลเวลา แต่นายเฉลิมยังคงมุ่งมั่นที่จะสร้างสรรค์ผลงานศิลปะด้านการบรรเลงซอสามสาย ซอด้วง และซออู้ รับใช้สังคมไทย ทั้งงานจากหน่วยราชการต่าง ๆ และงานเอกชน รวมถึงถ่ายทอดศิลปะด้านการบรรเลงดนตรีไทยให้แก่ลูกศิษย์อย่างต่อเนื่องมาโดยตลอด ทั้งสอนลูกศิษย์ที่แวะเวียนมาต่อเพลงที่บ้านในช่วงวันหยุดเสาร์-อาทิตย์ รวมทั้งยังคงทำหน้าที่สอนให้แก่สถาบันการศึกษาต่าง ๆ อีกหลายสถาบันได้แก่ มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย และสถาบันบัณฑิตพัฒนศิลป์ โดยเฉพาะการสอนให้แก่นิสิตนักศึกษาทั้งระดับปริญญาตรี และปริญญาโทจากสถาบันต่าง ๆ ทำให้นายเฉลิมต้องคิดสร้างสรรค์งานศิลปะทางเดี่ยวเครื่องดนตรีใหม่ ๆ เพิ่มขึ้น เพื่อให้นิสิตนักศึกษาเหล่านั้นได้รับความรู้เพิ่มขึ้นมากที่สุดตามศักยภาพของแต่ละคน
ด้วยความรักและตระหนักในคุณค่าของศิลปะด้านดนตรีไทยเป็นอย่างยิ่ง ทำให้มีสถาบันการศึกษาและหน่วยงานต่าง ๆ เชิญนายเฉลิม ม่วงแพรศรี ไปถ่ายทอดการสร้างสรรค์งานศิลปะหรือเป็นกรรมการในการตัดสินการประกวดต่าง ๆ ท่านก็จะไปร่วมกิจกรรมเสมอ ไม่ว่าจะใกล้ไกลเพียงใด และไม่ว่าจะได้รับค่าตอบแทนหรือไม่ก็ตาม ท่านมีปณิธานที่มุ่งมั่นในการธำรงรักษาดนตรีไทยอันเป็นศิลปะชั้นสูงของชาติ และตั้งใจมาโดยตลอดว่าจะสร้างสรรค์และถ่ายทอดความรู้ศิลปะด้านดนตรีไทยที่มีอยู่เพื่อสืบสานศิลปะอันทรงคุณค่านี้ต่อไป
นายเฉลิม ม่วงแพรศรี ถึงแก่กรรมด้วยอาการหัวใจล้มเหลว ที่บ้านพักย่านอ่อนนุช เมื่อคืนวันที่ 4 กรกฎาคม พ.ศ. 2557 สิริรวมอายุ 75 ปี 11 เดือน
ในการนี้ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานน้ำหลวงอาบศพนายเฉลิม ม่วงแพรศรี เมื่อวันที่ 6 กรกฎาคม พ.ศ. 2557 เวลา 17.00 น. ณ ศาลา 9 วัดดุสิดาราม เขตบางกอกน้อย กรุงเทพมหานคร พร้อมทั้งพระราชทานหีบทองลายสลักตั้งประกอบศพ พวงมาลาหลวงและพวงมาลาของพระบรมวงศานุวงศ์
สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ รับศพไว้ในพระราชานุเคราะห์ มีกำหนด 7 คืน ตั้งแต่วันที่ 6 ถึง 12 กรกฎาคม พ.ศ. 2557 โดยมีพระพิธีธรรมสวดพระอภิธรรมศพ ในเวลา 19.00 น.
ในการนี้ สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี เสด็จพระราชดำเนินไปในการพระราชทานเพลิงศพ นายเฉลิม ม่วงแพรศรี ณ เมรุดุสิตาราม เขตบางกอกน้อย กรุงเทพมหานคร เมื่อวันอาทิตย์ที่ 26 ตุลาคม 2557 เวลา 17.15 น.