โรงเรียนเฉลิมพระเกียรติสมเด็จพระศรีนครินทร์ พะเยา
โรงเรียนเฉลิมพระเกียรติสมเด็จพระศรีนครินทร์ พะเยา เป็นโรงเรียนระดับมัธยมศึกษาที่ก่อตั้งขึ้นตามโครงการโรงเรียนเฉลิมพระเกียรติสมเด็จพระศรีนครินทร์ 12 โรง ในแต่ละภูมิภาคของประเทศไทย ประกาศจัดตั้งเมื่อ 24 ธันวาคม พ.ศ. 2539โดยนายสุขวิช รังสิตพลรัฐมนตรีว่าการกระทรวงศึกษาในขณนั้น
เนื่องจากในวันที่ 18 กรกฎาคม พ.ศ. 2538 สมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนีทรงพระประชวรและเสด็จสวรรคตลง นายสุขวิช รังสิตพลรัฐมนตรีว่าการกระทรวงศึกษาธิการในขณะนั้น จึงประกาศจัดตั้งโรงเรียนเฉลิมพระเกียรติสมเด็จพระศรีนครินทร์ 12 จำนวนโรง ในแต่ละภูมิภาคของประเทศ เพื่อเป็นอนุสรณ์สถานให้อนุชนรุ่นหลังได้รำลึกถึงพระมหากรุณาธิคุณของพระองค์ท่านสืบไป โดยมีวัตถุประสงค์เพื่อจัดตั้งโรงเรียนมัธยมศึกษาเป็นการเฉลิมพระเกียรติ และน้อมเกล้าถวายเป็นราชสักการะ แด่สมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนี โดยขณะแรกสถาปนาโรงเรียนได้ใช้ชื่อว่า "โรงเรียนเฉลิมพระเกียรติ สมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนี" และต่อมาได้รับพระมหากรุณาธิคุณอันสูงสุด จากพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช พระราชทานชื่อใหม่เป็น “โรงเรียนเฉลิมพระเกียรติสมเด็จพระศรีนครินทร์” และตามด้วยชื่อจังหวัดที่โรงเรียนตั้งอยู่
จังหวัดพะเยา เป็นจังหวัดหนึ่งที่สมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนีเสด็จมาประทับ ณ พระตำหนักกว๊านพะเยาเป็นเวลา 7 ปี จึงได้เป็นอีกจังหวัดที่ได้จัดตั้งโรงเรียนมัธยมศึกษาเพื่อเป็นการเฉลิมพระเกียรติ โดยประกาศจัดตั้งเมื่อวันที่ 24 ธันวาคม พ.ศ. 2539 และได้ใช้ที่ดินสาธารณะประโยชน์ในพื้นที่ตำบลห้วยแก้ว อำเภอภูกามยาว จังหวัดพะเยา จำนวน 120 ไร่ เป็นพื้นที่ในการก่อสร้างโรงเรียน โดยเริ่มลงมือก่อสร้างโรงเรียน ตั้งแต่วันที่ 9 กันยายน พ.ศ. 2540 และกรมสามัญศึกษาได้มีคำสั่งให้ นายธวัช ชุมชอบ มาปฏิบัติหน้าที่ผู้บริหารโรงเรียน ในตำแหน่งครูใหญ่เป็นคนแรกตั้งแต่วันที่ 11 กรกฎาคม พ.ศ. 2540
ต่อมา ในวันที่ 17 เมษายน พ.ศ. 2541 พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช ทรงพระกรุณา โปรดเกล้าฯ ให้ สมเด็จพระบรมโอรสาธิราชฯ สยามมกุฎราชกุมาร ทรงพระสุหร่าย ทรงเจิม และพระราชทานแผ่นศิลาฤกษ์ให้ นายธวัช ชุมชอบ ผู้บริหารโรงเรียนเฉลิมพระเกียรติสมเด็จพระศรีนครินทร์ พะเยา เพื่อประกอบพิธีวางศิลาฤกษ์ พร้อมกันทั่วประเทศ เมื่อวันที่ 27 พฤษภาคม พ.ศ. 2541 เวลา 14.09 น.
โรงเรียนเฉลิมพระเกียรติสมเด็จพระศรีนครินทร์ พะเยา ได้เปิดรับนักเรียนชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 1 ตั้งแต่ปีการศึกษา 2541 เป็นต้นมา รับนักเรียนระบบประจำ ในเขตพื้นที่บริการ 8 จังหวัดภาคเหนือ คือ เชียงใหม่ แพร่ น่าน ลำพูน ลำปาง เชียงราย แม่ฮ่องสอนและพะเยา โดยแผนชั้นเรียนเต็มรูป 48 ห้องเรียน คือ 10 - 10 - 10 / 6 - 6 - 6 ซึ่งจัดเป็นโรงเรียนที่สมบูรณ์ มีความพร้อมทั้งด้านอาคารเรียน อาคารประกอบ ตลอดจนวัสดุอุปกรณ์ คุรุภัณฑ์ต่าง ๆ เพื่อให้เป็นโรงเรียนที่สามารถจัดการเรียนการสอนได้เป็นอย่างดี
พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวฯ ทรงมีพระบรมราชานุญาตให้กลุ่มโรงเรียนเฉลิมพระเกียรติสมเด็จพระศรีนครินทร์ เชิญอักษรพระปรมาภิไธยย่อ ส.ว. อยู่เหนือตราเสมาธรรมจักรรองรับด้วยริ้วกนกสีทอง และมีผืนธงตัดขอบสีเหลืองมีเชื่อเต็มของโรงเรียนเป็นตัวอักษรสีแดงใต้ตราเสมาธรรมจักรโรงเรียนเฉลิมพระเกียรติสมเด็จพระศรีนครินทร์ พะเยา, ตราประจำโรงเรียน/อักษรย่อ/คำขวัญ, สืบค้นเมื่อ 8 กันยายน พ.ศ. 2559
พระพุทธรูปปางถวายเนตร ซึ่งเป็นพระพุทธรูปประจำวันพระราชสมภพ สมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนี คือวันอาทิตย์ เป็นพระพุทธรูปยืน พระหัตถ์ทั้งสองห้อยลงมาประสานทับกันอยู่หน้าพระเพลา พระหัตถ์ขวาประกบทับพระหัตถ์ซ้าย ลืมพระเนตรทั้งสองข้าง โดยสมเด็จพระสังฆราช สกลมหาสังฆปริณายก ได้ประทานนามพระพุทธรูปประจำโรงเรียนว่า "พระพุทธะสร้างเฉลิมพระบารมีสมเด็จพระศรีนครินทร์"