สมโพธิ แสงเดือนฉาย
สมโพธิ แสงเดือนฉาย (24 พฤษภาคม พ.ศ. 2484 — ) เป็นผู้อำนวยการสร้าง และผู้กำกับภาพยนตร์ชาวไทย เป็นผู้ก่อตั้งบริษัท ไชโยโปรดักชั่นส์ จำกัด มีชื่อเสียงเป็นที่รู้จักกันดีในฐานะผู้อำนวยการสร้างและผู้กำกับภาพยนตร์ในแนวสัตว์ประหลาด, แฟนตาซี ที่ต้องใช้สเปเชียลเอฟเฟกส์ต่าง ๆ
สมโพธิ เกิดที่อำเภอพระประแดง จังหวัดสมุทรปราการ เป็นบุตรของชาวจีนโพ้นทะเลจากมณฑลกวางตุ้ง เดิมมีชื่อว่า "เล็ก" เนื่องจากเป็นบุตรชายคนเล็กของครอบครัว เป็นเด็กวัดตั้งแต่อายุเพียง 7 ขวบ โดยอาศัยอยู่ที่วัดไพชยนต์พลเสพย์ราชวรวิหาร ด้วยการขอพ่อแม่ออกไปอยู่เอง ด้วยความฝันที่อยากเป็นนักสร้างภาพยนตร์ตั้งแต่เด็ก โดยได้รับแรงบันดาลใจจากผลงานการ์ตูนของประยูร จรรยาวงษ์ และภาพยนตร์เร่ที่มาฉายข้างวัด และที่วัดนี้เอง ที่เจ้าอาวาสได้เปลี่ยนชื่อให้เป็น "สมโพธิ" อย่างในปัจจุบัน โดยมีความหมายถึงสัมโพธิญาณ หรือการตรัสรู้ ของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า
สมโพธิเริ่มต้นเรียนรู้งานสร้างภาพยนตร์จากการเป็นลูกจ้างร้านถ่ายรูปก่อน มีผลงานการฉายพระรูปพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวภูมิพลอดุลยเดช ทรงฉลองพระองค์ชุดลูกเสือ แทนช่างภาพตัวจริงที่ป่วย จนได้ลงปกนิตยสารชัยพฤกษ์ ขณะที่ศึกษาอยู่ชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 3 (ม.3) และได้เป็นช่างภาพประจำหนังสือพิมพ์สยามรัฐ ของม.ร.ว.คึกฤทธิ์ ปราโมช ตั้งแต่อายุเพียง 15 ปี ต่อมาได้เข้าศึกษาต่อด้านการถ่ายภาพและภาพยนตร์ที่วิทยาลัยเทคนิคกรุงเทพ และมีผลงานด้านภาพยนตร์โฆษณาชวนเชื่อต่อต้านลัทธิคอมมิวนิสต์ ตามนโยบายรัฐบาลในขณะนั้น เป็นภาพยนตร์สารคดีเกี่ยวกับพระราชกรณียกิจ หลังจากที่เข้าศึกษาได้เพียงปีเดียว อีกทั้งยังได้เป็นช่างภาพประจำตัวของจิม ทอมป์สัน อีกด้วย ต่อมาเมื่ออายุได้ 20 ปี ได้รับทุนการศึกษาจากธนาคารออมสิน กับธนาคารมิตซุยไปศึกษาต่อด้านเทคนิคภาพยนตร์ที่ประเทศญี่ปุ่นเป็นเวลา 2 ปี ในบริษัท โตโฮโปรดักชั่นส์ จำกัด และได้พบกับ เอจิ สึบุระยะ ในฐานะเป็นนักศึกษาฝึกงานและมีส่วนร่วมในการสร้างซีรีส์ "อุลตร้าแมน" โดยสมโพธิมีแนวความคิดเกี่ยวกับคาแรกเตอร์ของอุลตร้าแมนอยู่แล้ว โดยต้องการให้เป็นซูเปอร์ฮีโร่ของชาวเอเชียที่มีความแข็งแกร่งไม่แพ้ซูเปอร์แมนของชาติตะวันตก จึงได้เสนอแนวความคิดนี้แก่สึบุระยะ โดยใช้รูปถ่ายที่เจ้าตัวถ่ายเองของพระอัฏฐารส ซึ่งเป็นพระพุทธรูปยุคสุโขทัย ปางเปิดโลก เป็นต้นแบบ ซึ่งทางสึบุระยะเห็นด้วย โดยมี โทรุ นะริตะ นักออกแบบชาวญี่ปุ่นเป็นผู้ร่าง จนเป็นที่มาของซีรีส์อุลตร้าแมนในที่สุด รวมถึงได้ฝึกงานกับ อะกิระ คุโระซะวะ ผู้กำกับภาพยนตร์ชาวญี่ปุ่นที่มีผลงานระดับโลกมากมายอีกด้วย
สมโพธิ ได้สร้างภาพยนตร์เรื่องสุดท้าย คือ "กิ้งก่ากายสิทธิ์" ในปี พ.ศ. 2528 จากนั้นได้เดินทางไปประเทศญี่ปุ่นเพื่อทำงานเกี่ยวกับอุลตร้าแมนโดยเฉพาะ ซึ่งในภายหลังได้มีการฟ้องร้องกรณีเรียกสิทธิจากสึบุระยะโปรดักส์ชั่น จำกัด ประเทศญี่ปุ่น โดยอ้างถึงการเป็นเจ้าของลิขสิทธิ์ในส่วนที่เกี่ยวของกับอุลตร้าแมนในประเทศต่าง ๆ รวมถึงสิทธิ์ด้านการตลาดที่ประเทศจีน เนื่องด้วยอุลตร้าแมนเป็นตัวละครที่ได้รับความนิยมอย่างกว้างขวางเช่นดียวกับประเทศไทย
ผลของคดี ศาลฎีกาของญี่ปุ่นตัดสินให้สมโพธิเป็นเจ้าของลิขสิทธิ์อุลตร้าแมนทั้งหมด 7 ตัว (ประกอบไปด้วย อุลตร้าแมนโซฟี่, อุลตร้าแมน, อุลตร้าเซเว่น, อุลตร้าแมนแจ็ค, อุลตร้าแมนเอ, อุลตร้าแมนทาโร่ และเจ้าแม่อุลตร้า) และสัตว์ประหลาดอีกกว่า 350 ตัว ซึ่งทำให้สมโพธิมีสิทธิในลิขสิทธิ์ของอุลตร้าแมนไปทั่วโลก ยกเว้นที่ญี่ปุ่น แต่ผลคำพิพากษาของศาลฎีกาไทยและจีน ตัดสินให้สมโพธิแพ้คดี ทำให้ไม่มีสิทธิ์ในลิขสิทธิ์ใน 3 ประเทศ คือ ญี่ปุ่น ไทย และจีน ซึ่งขณะนี้เจ้าตัวได้ทำการร้องเรียนไปยังรัฐมนตรีว่าการกระทรวงยุติธรรม เนื่องจากมีความไม่ชอบมาพากลในคดีของทางสึบุระยะโปรดักส์ชั่น จำกัด
ปัจจุบัน สมโพธิพักอาศัยอยู่ในบ้านพักส่วนตัว ที่อำเภอบางปะอิน จังหวัดพระนครศรีอยุธยา ซึ่งเคยเป็นโรงถ่ายภาพยนตร์ในนามบริษัท ไชโยโปรดักชั่นส์ จำกัด หรือ ไชโยภาพยนตร์ มาก่อน ในเนื้อที่กว่า 80 ไร่ และได้ทำการสะสมสิ่งของต่าง ๆ ที่เป็นทรัพย์สินทางปัญญาเกี่ยวกับอุลตร้าแมนรวมถึงภาพยนตร์เรื่องอื่น ๆ ไว้เป็นจำนวนมากกว่า 1 ล้านชิ้น โดยเรียกว่า "อุลตร้าแมนแลนด์" และได้ยกฟิล์มต้นฉบับและผลงานภาพยนตร์ทั้งหมดให้แก่หอภาพยนตร์แห่งชาติเพื่อเก็บรักษาไว้เป็นมรดกของชาติ
บริษัท ไชโยโปรดักชั่นส์ จำกัด () หรือชื่อเดิมว่า ไชโยภาพยนตร์ เป็นบริษัทผลิตผลงานด้านสื่อประเภทภาพยนตร์ และละครโทรทัศน์ รวมถึงสื่อโฆษณา สัญชาติไทย ก่อตั้งโดย สมโพธิ แสงเดือนฉาย โดยชื่อ "ไชโย" หมายถึง "ชัยชนะ" เป็นชื่อที่ได้รับการตั้งจากม.ร.ว.คึกฤทธิ์ ปราโมช ในปี พ.ศ. 2509 จากการที่สมโพธิเคยได้ทำงานใกล้ชิดกับม.ร.ว.คึกฤทธิ์ ในฐานะช่างภาพของหนังสือพิมพ์สยามรัฐ จนกลายเป็นบุคคลสนิท
ไชโยโปรดักชั่นส์ มีผลงานครั้งแรกเป็นละครโทรทัศน์ เรื่อง "ไกรทอง" เมื่อปี พ.ศ. 2515 ออกอากาศทางสถานีโทรทัศน์ช่อง 7 ซึ่งเป็นเรื่องราวของนิทานพื้นบ้านเกี่ยวกับมนุษย์และจระเข้ ที่เป็นที่รู้จักกันดี โดย สมโพธิได้ใช้สเปเชียลเอฟเฟกส์ผสมกับการนำเสนอแบบลิเก ทำให้ได้รับความนิยมอย่างมากจนเรตติ้งขึ้นเป็นอันดับหนึ่ง และทำให้ได้มีผลงานเรื่องถัดมา คือ "พระอภัยมณี" ต่อมาจึงได้มีผลงานภาพยนตร์เรื่องแรก คือ "ท่าเตียน" ในปี พ.ศ. 2516 ซึ่งเป็นเรื่องราวของยักษ์วัดแจ้งสู้กับยักษ์วัดโพธิ์ เมื่ออกฉายประสบความสำเร็จอย่างงดงาม ทำรายได้อย่างมาก และยังมีผลงานในแนวเดียวกันออกมาอีกหลายเรื่อง ซึ่งทุกเรื่องประสบความสำเร็จทั้งสิ้นกับภาพยนตร์แนวสัตว์ประหลาด, ซูเปอร์ฮีโร่ หรือแฟนตาซี ที่ต้องใช้สเปเชียลเอฟเฟกส์จำนวนมาก ในช่วงที่รุ่งเรือง กล่าวกันว่าเมื่อใดที่สัญลักษณ์ของไชโยภาพยนตร์ปรากฏ คือ รูปสิงโตคู่ ผู้ชมโดยเฉพาะเด็ก ๆ จะวิ่งมาจองพื้นที่นั่งดูในแถวหน้า เป็นจำนวนมาก โดยมีผลงานทั้งสิ้น 16 เรื่อง บางเรื่องยังได้ร่วมสร้างกับบริษัทของต่างประเทศ เช่น สึบุรายะโปรดักชั่น ของญี่ปุ่น และได้ออกฉายยังต่างประเทศด้วย
ไชโยโปรดักชั่นส์ มีที่ตั้งอยู่ที่ เลขที่ 464 ถนนสุคนธสวัสดิ์ แขวงและเขตลาดพร้าว กรุงเทพมหานคร 10230 และมีโรงถ่ายตั้งอยู่ที่ ถนนพหลโยธิน กิโลเมตรที่ 52 ตำบลเชียงรากน้อย อำเภอบางปะอิน จังหวัดพระนครศรีอยุธยา 13180 ซึ่งใช้เป็นโรงถ่ายทำมาตั้งแต่อดีต ซึ่งปัจจุบันใช้เป็นที่พักอาศัยของสมโพธิ และใช้เป็นที่เก็บสินค้าและสิ่งต่าง ๆ เกี่ยวกับอุลตร้าแมนกว่า 1 ล้านชิ้น โดยเรียกว่า "อุลตร้าแมนแลนด์"
ปัจจุบัน ไชโยโปรดักชั่นส์ มิได้สร้างภาพยนตร์แล้ว โดยผลงานเรื่องสุดท้าย คือ "กิ้งก่ากายสิทธิ์" ในปี พ.ศ. 2528 (ในปี พ.ศ. 2544 และ พ.ศ. 2547 มีการแสดงโชว์ "อุลตร้าแมนมิลเลเนี่ยม" ที่อิมแพ็ค เมืองทองธานี  และในปี พ.ศ. 2550 มีการสร้างซีรีส์ชุด "โปรเจกต์อุลตร้าแมน" ร่วมกับบริษัทของจีน แต่มิได้เผยแพร่เนื่องจากติดปัญหาเรื่องลิขสิทธิ์) แต่ได้ดำเนินการจัดเก็บค่าลิขสิทธิ์ต่าง ๆ โดยไม่มีผลงานของบริษัทจัดจำหน่ายอีกแล้วในตลาด เนื่องจากสมโพธิได้จัดเก็บหมด โดยตั้งใจว่าจะออกเผยแพร่เป็นดีวีดีแบบบลูเรย์ ก็ต่อเมื่อปัญหาเรื่องลิขสิทธิ์ของอุลตร้าแมนได้จบลงและได้มีการสร้างใหม่อีกครั้งในนามบริษัท
ภาพยนตร์
ละครโทรทัศน์ (ภาพยนตร์ชุดทางโทรทัศน์/ ซีรีส์)