พระครูพิพัฒน์นิโรธกิจ (ปาน อคฺคปญฺโญ)
พระครูพิพัฒน์นิโรธกิจ (หลวงพ่อปาน อคฺคปญฺโญ) (พ.ศ. 2368 - 29 สิงหาคม พ.ศ. 2453) วัดมงคลโคธาวาส (วัดบางเหี้ย) อำเภอบางบ่อ จังหวัดสมุทรปราการ
หลวงพ่อปาน เกิดที่คลองนางโหง (คลองนางหงษ์) ตำบลบางเหี้ย(ตำบลคลองด่านในปัจจุบัน) อำเภอบางบ่อ จังหวัดสมุทรปราการ เกิดเมื่อปี พ.ศ. 2368 บิดาเชื้อชาติจีน ชื่อ "ปลื้ม" มารดาเชื้อชาติไทยชื่อ "นางตาล" อาชีพทำป่าจาก มีพี่น้องร่วมมารดา 5 คน คือ
ต่อมาในสมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้ตราพระราชบัญญัตินามสกุลขึ้นใช้ ลูกหลานของหลวงพ่อปาน ได้ใช้ชื่อของบรรพบุรุษมาตั้งเป็นนามสกุลว่า "หนูเทพย์"
สมัยเป็นเด็กหลวงพ่อปานใช้ชีวิตตามแบบชาวชนบทธรรมดา จนเมื่อโตเป็นหนุ่มมีเรื่องเล่าว่าวันหนึ่งท่านเดินทางไปหาหญิงสาวที่รักใคร่กันอยู่แต่พอล้างเท้าก้าวขึ้นบันได บันไดไม้ตะเคียนที่แข็งแรงก็หลุดออกจากกันจนท่านพลัดตกบันไดเป็นที่อัศจรรย์ ท่านจึงมีลางสังหรณ์ว่าชาตินี้คงสิ้นวาสนาในทางโลกเสียแล้ว หลักจากกลับถึงบ้านท่านก็ชั่งใจอยู่หลายวันก่อนจะตัดสินใจออกบวชในที่สุด
หลวงพ่อปาน ได้มาบรรพชาเป็นสามเณร ที่วัดอรุณราชวราราม(วัดแจ้ง)ฝั่งธนบุรี กรุงเทพมหานครฯ จวบจนเมื่ออายุครบ 20 ปี ท่านก็ได้อุปสมบท ณ พัทธสีมาวัดอรุณราชวราราม(อารามหลวง) นั่นเอง โดยมี "ท่านเจ้าคุณศรีศากยมุนี" เป็นพระอุปัฌาย์
หลวงพ่อปาน ศึกษาทั้งด้านวิปัสสนากรรมฐาน รวมไปถึงไสยศาสตร์ต่างๆ โดยได้รับการถ่ายทอดจากคณาจารย์หลายองค์จนเชี่ยวชาญ ในเวลาต่อมาท่านจึงได้ย้ายมาจำพรรษาอยู่วัดบางเหี้ยนอก(วัดมงคลโคธาวาส) โดยมีพระซึ่งเป็นสหายสนิทตามมาด้วยองค์หนึ่งชื่อ หลวงพ่อเรือน หลังออกพรรษาท่านและหลวงพ่อเรือนก็เริ่มออกธุดงค์ไปยังสถานที่ต่างๆ(ป่าเขา) เป็นประจำ ในพรรษาต่อๆ มาจึงเริ่มมีพระผู้ติดตามมากขึ้นจนกระทั่งออกธุดงค์ครั้งละเป็นร้อยรูป
หลวงพ่อปานและหลวงพ่อเรือนได้ดั้นด้นไปจนถึง วัดอ่างศิลา จังหวัดชลบุรี เพื่อศึกษาพระธรรมและได้ฝากตัวเป็นสานุศิษย์ของ หลวงพ่อแตง เจ้าอาวาสวัดอ่างศิลา โดยเน้นศึกษาด้านวิปัสนาธุระและไสยเวทมนตร์ต่างๆ จนเมื่อมีความเชี่ยวชาญแล้วจึงได้อำลาพระอาจารย์กลับมาพำนักอยู่ที่วัดบ้านเกิดพร้อมด้วยพระอาจารย์เรือน ณ วัดบางเหี้ย(ปัจจุบันคือวัดมงคลโคธาวาส)
หลวงพ่อปาน เป็นพระภิกษุที่ปฏิบัติธรรมวินัยเคร่งครัดโดยปฏิบัติกิจของสงฆ์เป็นประจำทุกวัน เช่น การนำพระสงฆ์ออกบิณฑบาตทุกๆ เช้า นอกจากวันที่เจ็บป่วยจนไปไม่ไหวแล้วท่านก็ปฏิบัติเป็นประจำทุกวัน หรือการนำพระสงฆ์สวดมนต์เช้าเย็นที่หอสวดมนต์เป็นประจำทุกวันโดยสวดมนต์เป็นคัมภีร์หรือผูกเป็นเล่มเป็นวันๆ ไปกระทั่งสวดปาฏิโมกข์ ด้วยเหตุนี้ในสมัยของท่านนั้นบรรดาพระลูกวัดของท่านจึงสวดมนต์เก่งมาก
รูปหล่อหลวงพ่อปาน
ด้วยคุณความดีและคุณธรรมอันสูงส่งของหลวงพ่อปานที่ได้ประกอบขึ้นไว้แต่เมื่อครั้งท่านยังมีชีวิตอยู่ ทำให้ราษฎรทั้งในตำบลใกล้เคียงไปจนกระทั่งต่างอำเภอและต่างจังหวัดพากันเคารพนับถือและรำลึกถึงท่านอย่างไม่เสื่อมคลาย
ก่อนที่หลวงพ่อปานจะมรณภาพนั้นประชาชนที่มีความเคารพบูชาท่านได้พร้อมใจกันหล่อรูปเหมือนของท่านขึ้นมาองค์หนึ่งขนาดเท่าตัวจริง เพื่อไว้เป็นที่เคารพบูชากราบไหว้รูปหล่อแทนตัวท่าน เพราะท่านไม่ค่อยได้อยู่วัดเนื่องจากมักจะเดินธุดงค์ไปในที่ต่างๆ เป็นประจำ แต่เมื่อหล่อรูปเหมือนท่านขึ้นแล้วท่านก็ไม่ค่อยจะเข้าวัด มักจะปลีกตัวไปจำวัดที่พระปฐมเป็นประจำ
การที่หลวงพ่อปานไม่อยากเข้าวัดนั้นอาจเป็นเพราะท่านรู้ล่วงหน้าว่าถึงคราวจะหมดอายุขัยแล้วจึงต้องการความสงบในการพิจารณาธรรมก็เป็นได้ แต่ท่านก็ไม่ได้บอกกับใครๆ เมื่อญาติโยมอ้อนวอนมากๆ เข้า ท่านก็บ่ายเบี่ยงไปว่า “เข้าไปไม่ได้ อ้ายดำมันอยู่ ขืนเข้าไปอ้ายดำมันจะเอาตาย” ซึ่งคำว่า “อ้ายดำ” หมายถึงรูปหล่อของท่านนั่นเอง
ปัจจุบันนี้รูปหล่อของหลวงพ่อปานก็ยังประดิษฐานอยู่ที่วัดมงคลโคธาวาส ที่กุฏิของท่านซึ่งได้จัดสร้างขึ้นใหม่ในภายหลัง ซึ่งปรากฏความศักดิ์สิทธิ์มากมาย น้ำมนต์ที่หน้ารูปหล่อของท่านก็มีคนนำไปดื่ม ทองคำเปลวที่รูปหล่อก็มีคนนำไปปิดที่หน้าผากเพื่อรักษาโรค เป็นต้น
หลวงพ่อปาน เป็นผู้นำในการสร้างงานสาธารณประโยชน์หลายประการ ทั้งถนนจากคลองด่านไปบางเพรียง, ถนนจากวัดมงคลโคธาวาสไปวัดสว่างอารมณ์, ถนนจากวัดมงคลโคธาวาสไปจรดคลองนางหงษ์ ซึ่งถนนแต่ละสายปัจจุบันได้พัฒนาเป็นถนนถาวรและใช้สัญจรไปมาจนถึงทุกวันนี้
หลวงพ่อปาน อคฺคปญฺโญ ได้รับพระราชทานสมณศักดิ์เป็น พระครูพิพัฒน์นิโรธกิจ
ท่านมรณภาพ เมื่อ วันที่ 29 สิงหาคม พ.ศ. 2453 เวลา 4 ทุ่ม 45 นาที พระราชทานเพลิงศพ เมื่อวันอาทิตย์ที่ 9 เมษายน พ.ศ. 2454
เขี้ยวเสือหลวงพ่อปาน
เรื่องราวของเครื่องรางของขลังของหลวงพ่อปานสร้างชื่อเสียงให้ท่านเป็นอย่างมากโดยเฉพาะ "เขี้ยวเสือโคร่ง" ซึ่งแกะสลักเป็นรูปเสือนั่ง(เขี้ยวเสือหลวงพ่อปานนั้นใช้ช่างแกะอยู่ 6 คน จึงมีรูปร่างไม่เหมือนกัน มีทั้งอ้าปาก, หุบปาก เล็กบ้างใหญ่บ้าง ตัวเล็กที่สุดเท่าที่เคยพบเห็นมีขนาดเท่าเม็ดข้าวสาร ตัวใหญ่ๆ เป็นเขี้ยวของเสือโคร่ง หรือพญาเสือโคร่ง ซึ่งมีขนาดลำตัวถึง 8 ศอก มีขนาดใหญ่เป็น2เท่าของเสือปัจจุบัน เขี้ยวของพญาเสือจึงมีขนาดใหญ่กว่าเขี้ยวของเสือทั่วไปเมื่อนำมาให้ช่างแกะ จึงได้เสือตัวใหญ่พอๆกับถ่านไฟถายก้อนใหญ่เลยทีเดียว จากนั้นจะนำมาให้หลวงพ่อปาน ปลุกเสก สูตรคาถาวิชาอาคมต่างๆถ่ายทอดลงมาที่ตัวเสือ ท่านใช้เหล็กจารจุ่มหมึกจีนแล้วจารอักขระเลขยันต์กำกับไว้ที่ตัวเสือ จารสวย จารไม่สวยก็มี เขี้ยวเสือหลวงพ่อปาน หน้าตาเป็นเอกลักษณ์เหมือนมีชีวิต ราวกับมีมนต์ขลัง
เรื่องเล่าเกี่ยวกับพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
เมื่อประมาณต้นปี พ.ศ. 2452 ประตูน้ำที่กั้นแม่น้ำบางเหี้ยหรือที่เรียกกันในทุกวันนี้ว่า ประตูน้ำชลวิหารพิจิตร หรือที่เรียกกันโดยทั่วไปว่า ประตูน้ำคลองด่าน มีปัญหาปิดน้ำไม่อยู่ แม้จะให้นายช่างผู้ชำนาญการมาซ่อมแซมสักกี่ครั้งก็ยังชำรุดอยู่ทุกปี
ข้าราชการส่วนท้องถิ่นจึงได้ปรึกษากันและนำความเข้ากราบบังคมทูลพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวให้ทรงทราบ และขอพระราชทานให้พระองค์ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ความช่วยเหลือ
นับได้ว่าประตูน้ำชลวิหารพิจิตรคงจะเป็นประตูน้ำที่มีความสำคัญแห่งหนึ่งในสมัยนั้น เพราะพระพุทธเจ้าหลวงรัชกาลที่ 5 เสด็จมาประทับอยู่นานถึง 3 วัน ซึ่งระหว่างที่ประทับอยู่พระองค์ก็มีรับสั่งให้นิมนต์หลวงพ่อปานเข้าเฝ้าเพื่อไต่ถามเรื่องราวต่างๆ อีกด้วย
มีเรื่องเล่าว่าขณะที่หลวงพ่อปานเดินทางเข้าเฝ้าพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวนั้น ได้ให้เด็กวัดถือพานใส่เขี้ยวเสือที่แกะเป็นรูปเสือไปด้วย(ในสมัยนั้นแกะจากเขี้ยวเสือจริงๆ) เมื่อไปถึงที่ประทับหลวงพ่อได้เรียกเอาพานใส่เขี้ยวเสือจากเด็กวัดที่ถืออยู่ แต่พบว่าไม่มีเขี้ยวเสืออยู่ในพานแล้วโดยเด็กวัดบอกว่าเสือกระโดดลงน้ำระหว่างทางจนหมดแล้ว
พอหลวงพ่อปานทราบก็ได้ให้เด็กวัดนำเอาดินเหนียวมาปั้นเป็นรูปหมูแล้วเสียบไม้แกว่งล่อเสือขึ้นมาจากน้ำต่อหน้าพระพักตร์ของสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวรัชกาลที่ 5 ซึ่งประทับทอดพระเนตรอยู่ตลอด จนถึงกับตรัสกับหลวงพ่อปานว่า "พอแล้วหลวงตา"
พระราชนิพนธ์ ในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เรื่อง "เสด็จประพาสมณฑลปราจิณ" ได้เล่าถึงพระปานไว้ว่า
“พระครูปานมาหาด้วย พระครูปานรูปนี้นิยมกันในทางวิปัสสนาและธุดงค์วัตร มีพระสงฆ์วัดต่างๆ ไปธุดงค์ด้วยสองร้อยสามร้อย แรกลงไปประชุมที่วัดบางเหี้ยมีสัปบุรุษที่ศรัทธาเลื่อมใสช่วยกันเลี้ยงกินน้ำจืดที่มีไว้เกือบจะหมดแล้วก็ออกเดิน ทางที่เดินนั้นลงไปบางปลาสร้อย แล้วจึงเวียนกลับขึ้นไปปราจิณ นครนายก ไปพระบาท แล้วเดินลงมาทางสระบุรี ถ้ามาตามทางรถไฟแต่ไม่ขึ้นรถไฟเว้นแต่พระที่เมื่อยล้าเจ็บไข้ ผ่านกรุงเทพฯ กลับลงไปบางเหี้ย ออกเดินทางอยู่ในแรมเดือนยี่กลับไปวัดอยู่ในราวเดือนห้าเดือนหก ประพฤติเป็นอาจิณวัตรเช่นนี้มา 40 ปีแล้ว
คุณวิเศษที่คนเลื่อมใสคือ ให้ลงตะกรุด ด้ายผูกข้อมือ รดน้ำมนต์ ที่นิยมกันมากคือ เขี้ยวเสือแกะเป็นรูปเสือ เล็กบ้าง ใหญ่บ้าง ฝีมือหยาบๆ ข่าวที่ร่ำลือกันว่า เสือนั้นเวลาจะปลุกเสกต้องใช้หมูมาล่อ ปลุกเสกเป่าเข้าไปเมื่อไรเสือนั้นจะกระโดดลงไปในเนื้อหมูได้
ตัวพระครูเองเห็นจะได้ความลำบากเหน็ดเหนื่อยในการที่ใครๆ กวนให้ลงโน่นลงนี่ เขาว่าบางทีก็หนีไปอยู่ในป่าช้าที่พระบาทฯ(สระบุรี) บางทีก็หนีไปอยู่บนเขาโพธิ์ลังกา คนก็ยังตามไปกวนไม่เป็นอันหลับอันนอน แต่บริวารเห็นจะได้ผลประโยชน์ในการทำอะไรๆ ขาย เวลาแย่งชิงก็ขึ้นไปถึง 3 บาท ว่า 6 บาทก็มี ได้รูปเสือนั้นแล้วจึงไปให้พระครูปลุกเสก สังเกตดูอัธยาศัยเป็นคนแก่ใจดีมีกิริยาเรียบร้อย อายุ 70 แล้วยังไม่แก่มาก รูปร่างล่ำสันใหญ่โต เป็นคนพูดน้อยมีคนมาช่วยพูด"
จะเห็นว่าในพระราชนิพนธ์ “เสด็จประพาสมณฑลปราจิณ” ได้เล่าถึง “พระปาน” อย่างละเอียด สิ่งสำคัญยิ่งก็คือเครื่องรางเขี้ยวเสือที่ทำเป็นรูปเสือในขณะที่ท่านมีชีวิตอยู่ ราคาเช่าตัวละ 1 บาทบ้าง 3 บาทบ้าง 6 บาทบ้าง ซึ่งถือเป็นราคาที่สูงมากในสมัยนั้น
งานนมัสการและปิดทองหลวงพ่อปานที่จัดกัน ณ ที่ว่าการอำเภอบางบ่อนั้น ได้เริ่มจัดกันมาตั้งแต่ประมาณปี พ.ศ. 2486 จากความคิดของชาวบ้านที่เห็นว่าการที่ประชาชนจะไปปิดทองหลวงพ่อที่วัดนั้นไม่ค่อยสะดวก เนื่องจากการเดินทางในสมัยก่อนนั้นไปได้ทางเดียวคือทางเรือ เมื่อเห็นว่าหากมาจัดงานที่บริเวณที่ว่าการอำเภอน่าจะสะดวกกว่าเพราะเป็นศูนย์กลางของทุกตำบล ชาวบ้านจึงได้ติดต่อขอยืมรูปหล่อหลวงพ่อจากวัดมงคลโคธาวาสหลังจากที่ทางวัดจัดงานประจำปีเสร็จแล้วไปจัดงานประจำปีของอำเภอต่อจากทางวัด ในวันขึ้น 5-7 ค่ำ เดือน 12 ของทุกๆ ปี
ในงานทางอำเภอจะจัดตกแต่งเรือบรรทุกข้าวด้วยต้นกล้วย ต้นอ้อยไปรับรูปเหมือนหลวงพ่อปานจากวัดมงคลโคธาวาส โดยใช้เรือพายลากจูงเรือหลวงพ่อมาจัดงานฉลองกัน ณ บริเวณที่ว่าการอำเภอบางบ่อ ส่วนเรือที่ลากจูงมาก็จะจัดแข่งขันกันเพื่อความสนุกสนานของงานโดยมีรางวัลมอบให้ด้วย
ในปี พ.ศ. 2504 ทางอำเภอได้งดการจัดงานปิดทองหลวงพ่อปานลง เนื่องจากพร้อมใจกันเตรียมการถวายการรับเสด็จพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ซึ่งเสด็จมาทอดพระกฐินต้นที่วัดบางพลีใหญ่ใน(วัดหลวงพ่อโต) และมีหมายกำหนดการเสด็จมาเยี่ยมราษฎรชาวอำเภอบางบ่อด้วย อันเป็นระยะเวลาใกล้งานประจำปีพอดี (ประชาชนชาวบางบ่อถือเป็นศุภนิมิตรที่ดียิ่งเนื่องจากนับเป็นครั้งแรกที่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวได้เสด็จมายังอำเภอบางบ่อ)
ในปี พ.ศ. 2505 เกิดความขัดข้องเนื่องจากความไม่เข้าใจกันบางประการในเรื่องของผลประโยชน์ในการจัดงานปิดทองหลวงพ่อปาน ทางวัดมงคลโคธาวาสจึงไม่ให้ยืมรูปเหมือนของหลวงพ่อมาจัดงานที่อำเภออีก เมื่อไม่มีรูปหล่อของหลวงพ่อจึงจำเป็นต้องงดการจัดงานไปอีก 1 ปี
จวบจนในปี พ.ศ. 2506 ประชาชนเริ่มอึดอัดที่ต้องงดการจัดงานมาแล้วถึง 2 ปี จึงได้พร้อมใจกันสร้างรูปหล่อหลวงพ่อปานขึ้นอีกองค์หนึ่งเพื่อจัดงานประจำปีของอำเภอบางบ่อ โดยมีผู้ริเริ่มคือ พ.ต.ท.บุญศรี จันทนชาติ อดีตนายอำเภอบางบ่อ นายวุฒิศาล ศุภพิพัฒน์(บิดากำนันวิรุฬ ศุภพิพัฒน์) และนายแพทย์นุภาพ พงษ์พูนสิน อดีตผู้อำนวยการโรงพยาบาลบางบ่อ
ในความตั้งใจของผู้ริเริ่มนั้น นอกจากจะหล่อรูปหลวงพ่อปานขึ้นไว้จัดงานประจำปีแล้ว ยังมีความคิดว่าถ้านำหลวงพ่อมาประดิษฐ์ฐานไว้ที่สถานีอนามัยชั้น 1 อำเภอบางบ่อ(ปัจจุบันคือโรงพยาบาลบางบ่อ) ก็คงจะเป็นเครื่องยึดเหนี่ยวจิตใจให้ผู้ป่วยได้สักการบูชาระหว่างที่ต้องพักรักษาตัวได้อีกทางหนึ่งด้วย
สำหรับทองที่นำมาหล่อรูปเหมือนหลวงพ่อปานองค์ใหม่นี้ ก็ได้จากศรัทธาของประชาชนชาวอำเภอบางบ่อและใกล้เคียง โดยให้ นายฟุ้ง อ้นเจริญ เจ้าหน้าที่สำนักงานไตรสรณาคม บ้านเลขที่ 322/2 ตรอกวัดวิเศษการ ซึ่งเป็นนายช่างฝีมือดี เป็นผู้ปั้นปูนรูปหุ่นองค์หลวงพ่อเพื่อนำมาใช้เป็นแม่แบบเททองในวันงาน ซึ่งในระหว่างการหล่อรูปหลวงพ่อนี้ก็มีสิ่งมหัศจรรย์ต่างๆ เกิดขึ้นมากมาย อาทิ
เมื่อหล่อรูปหลวงพ่อปานเสร็จเรียบร้อยแล้วก็ได้อาราธนาหลวงพ่อไปประดิษฐานไว้ในห้องจ่ายบัตรของสถานอนามัยชั้น 1 อำเภอบางบ่อ(โรงพยาบาลบางบ่อ) จนคืนหนึ่งในปี พ.ศ. 2508 นายแพทย์อนุภาพ พงษ์พูนสิน ได้ฝันเห็นหลวงพ่อปานกำลังเดินลงจากสถานีอนามัย จึงวิ่งเข้าไปนมัสการหลวงพ่อว่าหลวงพ่อกำลังจะไปไหน ท่านก็บอกว่าอยู่ไม่ไหวในห้องมันร้อนเหลือเกิน หมอจึงอ้อนวอนให้ท่านกลับไปอยู่ที่อนามัยก่อนแล้วจะสร้างมณฑปให้ท่านอยู่องค์เดียว หลวงพ่อจึงบอกว่าเมื่อหมอขอร้องก็จะอยู่ที่อนามัยกับหมอ
รุ่งเช้านายแพทย์อนุภาพจึงได้เล่าความฝันให้ผู้ใกล้ชิดทราบและได้ขอรับบริจาคจากผู้มีจิตศรัทธาเพื่อสร้างมณฑปให้หลวงพ่อปาน โดยสร้างเป็นมณฑปไม้ไว้ด้านหน้าสถานีอนามัยริมคลองสำโรง ซึ่งแล้วเสร็จในปี พ.ศ. 2508 ก่อนจะได้อาราธนาหลวงพ่อขึ้นประดิษฐานมาจนถึงปัจจุบัน ใบเซียมซีหลวงพ่อปาน
ผู้แต่งใบเซียมซีคือ "ผู้ช่วยศาสตราจารย์สนองชาติ เศรษฐศิโรตม์" มหาวิทยาลัยราชภัฎรำไพพรรณี จังหวัดจันทบุรี ขณะแต่งท่านยังเป็นครูอยู่โรงเรียนชุมชนบางบ่อ สมัยอาจารย์เดช ศิริพัลลภ เป็นครูใหญ่ เวลานั้น ผศ.สนองชาติ ยังเป็นครูน้อยแต่งกลอนยังไม่สันทัดนัก เมื่อได้รับมอบหมายก็ไปจุดธูปบอกหลวงพ่อปานให้ช่วยดลใจ โดยใช้เวลาเพียง 4-5 วัน ก็แต่งเสร็จเรียบร้อย ซึ่งความแม่นยำเป็นก็ที่กล่าวขานไปทั่ว