เจ้าอุบลวรรณา
เจ้าอุบลวรรณา หรือสะกดว่า อุบลวัณณา () เป็นเจ้านายฝ่ายเหนือ เป็นพระธิดาในพระเจ้ากาวิโลรสสุริยวงศ์ ประสูติแต่เจ้าอุษา เป็นพระขนิษฐาของแม่เจ้าทิพเกสร พระชายาในพระเจ้าอินทวิชยานนท์
เจ้าบลวรรณาทรงเป็นที่ยอมรับว่าเป็นนักธุรกิจหญิงผู้เฉียบแหลม ที่มีบทบาททางด้านเศรษฐกิจอันโดดเด่นเคียงคู่กับแม่เจ้าทิพเกสร พระภคินี ที่มีความโดดเด่นด้านการปกครอง ทั้งนี้เจ้าอุบลวรรณายังเป็นผู้อุปการะเจ้าดารารัศมี พระราชชายา หลังจากการพิราลัยของเจ้าทิพเกสร จนกระทั่งเสด็จมายังกรุงเทพฯ เพื่อรับราชการฝ่ายในของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว อีกสองปีต่อมา
เจ้าอุบลวรรณาเป็นธิดาองค์เล็กของพระเจ้ากาวิโลรสสุริยวงศ์ เจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่ องค์ที่ 6 กับเจ้าอุษา เป็นขนิษฐาร่วมอุทร กับแม่เจ้าทิพเกสร ทั้งนี้ไม่มีการบันทึกเกี่ยวกับวันเกิดของพระนางอย่างแน่ชัด เพ็ญสุภา สุขคตะ ใจอินทร์ ได้สันนิษฐานว่าน่าจะประสูติในปี พ.ศ. 2388
เจ้าอุบลวรรณามีคุณสมบัติในเรื่องพระเมตตา พระหฤทัยอันกว้างขวาง ทรงให้การอุปการะเจ้าดารารัศมีด้วยกำพร้าพระมารดาตั้งแต่พระชันษา 11 ปี ครั้นเมื่อเจ้าดารารัศมีถวายตัวต่อพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระเจ้ากรุงสยาม เจ้าอุบลวรรณาก็ได้ประทานค่าตอไม้อันเป็นรายได้ส่วนหนึ่งของท่านเองถวายแด่เจ้าดารารัศมีเพื่อเป็นของขวัญ และประดับพระเกียรติยศ
เจ้าอุบลวรรณา สิ้นพระชนม์เมื่อใดไม่ปรากฏ และสาเหตุแห่งการสิ้นพระชนม์ยังคงเป็นปริศนา ดร. มาเรียน อาลอนโซ ชีก หมอสอนศาสนาชาวอเมริกัน พระสหายคนสนิทของเจ้าอุบลวรรณาระบุว่า พระนางสิ้นพระชนม์ด้วยยาพิษ แต่มิได้ระบุว่าถูกลอบปลงพระชนม์หรือทรงอัตวินิบาตกรรม
เจ้าอุบลวรรณา มีบุตรธิดา 5 พระองค์ ได้แก่
ทั้งนี้เจ้ารสสุคนธ์ เกิดแต่เจ้ามหาวงศ์ ณ เชียงใหม่ ส่วนเจ้าน้อยธรรมวงษา และเจ้ากรรณิกา เกิดกับเจ้าราชบุตร (ดวงคำ ณ ลำปาง)
นอกจากนี้บางแหล่งข้อมูลยังปรากฏนามพระธิดาอีกสองพระองค์ ได้แก่
เจ้าอุบลวรรณา เป็นสุภาพสตรีที่เพียบพร้อมไปด้วยจรรยามารยาท มีชั้นเชิงด้านธุรกิจ แต่ทรงมีเรื่องอื้อฉาวด้านคู่ครอง ทรงโต้ตอบท้าทายเจ้าราชบุตรว่าตนมีเสรีภาพในการเลือกคู่ครองหรือคบหากับใครก็ได้ จนกลายเป็นที่วิพากษ์วิจารณ์ ทั้งนี้เจ้าอุบลวรรณา เสกสมรสครั้งแรกกับเจ้ามหาวงศ์ ณ เชียงใหม่ แต่เลิกรากันเมื่อใดไม่ปรากฏ ตามรายงานของเดเนียล แมคกิลวารี ระบุว่าเมื่อแรกรู้จักกับพระนางในปี พ.ศ. 2425 พระนางก็ตกพุ่มหม้ายเสียแล้ว ส่วนฮอลต์ ฮัลเลต (Holt Hallett) วานิชชาวอเมริกันได้ระบุเรื่องราวของพระนางในหนังสือ ""เดินทางหนึ่งพันไมล์บนหลังช้างในรัฐฉาน"" (A Thousand Miles on an Elephant in the Shan States) ว่า พระนางมีพระโอรสชื่อ เจ้าสุขเกษมบุตรหัวปี และหลานสาวคือเจ้าดารารัศมี ซึ่งกำพร้ามารดา เด็กทั้งสองมีอายุห่างกันสองปี ฮัลเลตได้บันทึกอีกว่าบิดาของเจ้าสุขเกษมเป็นเพียงสามัญชนไม่มีเชื้อเจ้าจึงไม่เป็นที่ยอมรับของพระชายาพระเจ้าเชียงใหม่ (คือ เจ้าเทพไกรสร) เท่าใด
จากบันทึกของเจ้าวงศ์จันทร์ คชเสนี พระธิดาองค์โตในเจ้าราชบุตร (วงศ์ตวัน ณ เชียงใหม่) และ "หนังสือลำดับตระกูลคชเสนี" กล่าวว่า เจ้าอุบลวรรณาเสกสมรสกับเจ้าราชบุตร (หนานดวงคำ ณ ลำปาง) มีโอรสธิดาคือ เจ้าน้อยธรรมวงษา (น้อยคำวงษา) และ เจ้ากรรณิกา (เต่า) ซึ่งเจ้าราชบุตร (หนานดวงคำ ณ ลำปาง) เป็นหลานตาใน เจ้าชมภู โอรสองค์ที่ 2 ใน เจ้าพระยามหาโยธานราธิบดีศรีพิชัยณรงค์ (พญาเจ่ง) ต้นสกุลคชเสนี
ต่อมาเจ้าอุบลวรรณาก็เสกสมรสอย่างลับ ๆ กับพ่อค้าไม้สักชาวพม่าซึ่งเป็นคนในบังคับอังกฤษผู้หนึ่ง แต่พระประยูรญาติใช้กฎเหล็กแห่งฐานันดรศักดิ์กีดกันทั้งสอง ต่อมาเจ้าอุบลวรรณาก็ทรงสมัครรักใคร่กับพ่อค้าพม่าสามัญชนอีกคนหนึ่ง ชื่อหม่องบอง แต่เมื่อนัดพบกันในคืนเดือนมืด พม่าผู้นั้นก็ถูกวิสามัญฆาตกรรมเสียก่อน เจ้าอุบลวรรณาทรงเสียพระทัยมากและได้สืบหาฆาตกรอยู่หลายปี ท้ายที่สุดพระนางก็ครองโสดเป็นหม้ายจนสิ้นชีวิต
เจ้าอุบลวรรณา เป็นสตรีที่มีรูปร่างหน้าตางดงาม มีความสามารถในการดนตรี, เย็บปักถักร้อย และสื่อสารภาษาอังกฤษ ทรงคบค้าสมาคมธุรกิจ จนเป็นที่ยอมรับว่าเป็น "นักธุรกิจหญิงผู้เฉลียวฉลาด" ดังปรากฏในบันทึกของคาร์ล บอค นักธรรมชาติวิทยาชาวนอร์เวย์ ได้บันทึกเนื้อความกล่าวถึงเจ้าอุบลวรรณา ไว้ตอนหนึ่งความว่า
ทั้งนี้ยังทรงเล็งเห็นอนาคตทางธุรกิจการค้า ดังปรากฏเมื่อครั้งที่ชาวจีนขอผูกขาดการต้มเหล้า ระหว่างการพิจารณานั้นแม่เจ้าทิพเกสรได้ล้มป่วย และมีการจัดพิธีทรงเจ้าตามความเชื่อในอดีตโดยเจ้าอุบลวรรณารับเป็น "ม้าขี่" หรือร่างทรง เมื่อวิญญาณที่มาเข้าร่างทรงได้แสดงความไม่พอใจอย่างมากที่จะอนุญาตให้คนจีนผูกขาดการต้มเหล้า ทั้งยังได้ขู่สำทับด้วยว่า หากมีการอนุญาตจะเกิดเหตุใหญ่ร้ายแรงกว่านี้ และการที่แม่เจ้าทิพเกสรเจ็บป่วยครั้งนี้เป็นเพียงการสั่งสอนเท่านั้น แม้จะไม่ทราบว่าการทรงเจ้าดังกล่าวเป็นจริงหรือเป็นอุบายของเจ้าอุบลวรรณาเอง แต่อย่างไรก็ตามก็ทำให้ล้มเลิกการผูกขาดการต้มเหล้าไป
เจ้าอุบลวรรณา เป็นผู้ขอให้พระเจ้ากาวิโลรสสุริยวงศ์ ซื้อป่าไม้ตั้งแต่จังหวัดเชียงรายไปจรดแดนพม่า และป่าไม้จังหวัดแม่ฮ่องสอนทั้งหมด แล้วให้ชาวต่างชาติเช่าทำกิจการป่าไม้ ดังปรากฏในบันทึกของเจ้าวงศ์จันทร์ คชเสนี ความว่า "...ณ เชียงใหม่สายพระเจ้ากาวิโรรสจึงได้รับค่าตอไม้มากกว่าสายอื่น...ข้าพเจ้าจำได้ว่าเจ้ายายของข้าพเจ้าเปนธิดาของเจ้าหญิงอุบลวรรณามารับค่าตอไม้ เอากระบุงขนาดใหญ่อย่างใช้หาบข้าวมาโกยเงินจากบนโต๊ะที่นับไว้เปนกอง ๆ ลงกระบุงเต็มสองกระบุง เอากระด้งปิดปากกระบุง..."
นอกจากนี้ยังเป็นกำลังสำคัญในการตั้งโรงงานต่าง ๆ เช่น โรงงานทอผ้า โรงทำเครื่องเงิน โรงแกะสลักไม้ โรงต้มเหล้า ฯลฯ ทำให้ราษฎรมีงานทำ มีรายได้ และมีเงินภาษีบำรุงบ้านเมือง