ภาควิชาสังคมวิทยา คณะสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ
การศึกษาสังคมวิทยาของมหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ เริ่มต้นและได้รับการวางรากฐานที่สำคัญจาก ศาสตราจารย์ ดร. ประสาท หลักศิลา (อดีตรองอธิการบดีและคณบดี คณะสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ) ซึ่งท่านได้จัดการเรียนการสอนทางสังคมวิทยาให้กับผู้เรียนทางศึกษาศาสตร์ มนุษยศาสตร์ และสังคมศาสตร์จำนวนมากที่เข้ามาศึกษา ณ วิทยาลัยวิชาการศึกษา ประสานมิตร ตลอดมา และเมื่อภายหลังได้มีการยกฐานะจากวิทยาลัยวิชาการศึกษาเป็นมหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ ในปี พ.ศ. 2517 ก็ตามมาด้วยการสถาปนาคณะสังคมศาสตร์ขึ้นอย่างเป็นทางการใน พ.ศ. 2518 ซึ่งในเวลาเดียวกันนี้ได้มีการจัดตั้ง "ภาควิชาสังคมวิทยา" ขึ้นพร้อมกัน
ภาควิชาสังคมวิทยา ในยุคแรกที่เริ่มก่อตั้งมีหน้าที่ในการสอนวิชาที่เรียกกันว่าวิชาพื้นฐานการศึกษาทั่วไป และวิชาเลือกที่เป็นส่วนหนึ่งของหลักสูตรศึกษาศาสตร์ในสมัยนั้น ต่อมาเมื่อวิทยาลัยวิชาการศึกษาได้รับการสถาปนาขึ้นมาเป็นมหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒในปี พ.ศ. 2517 ภาควิชาสังคมวิทยามีภารกิจเพิ่มขึ้นอีกส่วนหนึ่ง คือเปิดวิชาโทสังคมวิทยาซึ่งดำเนินการเรียนการสอนเรื่อยมาจนกระทั่งทุกวันนี้ ต่อมาภาควิชามีหลักสูตรการพัฒนาชุมชน แต่มิได้เปิดดำเนินการสอนในวิทยาเขตประสานมิตรซึ่งอยู่ในเขตกรุงเทพมหานคร เนื่องจากเป็นหลักสูตรที่เน้นการศึกษาชนบท ในปี พ.ศ. 2540 ได้ดำเนินการเปิดสอนหลักสูตรการพัฒนาชุมชนเมือง เพิ่มเติมขึ้นมา และปี พ.ศ. 2560 ได้ปรับปรุงหลักสูตรการพัฒนาชุมชนเมือง เป็นหลักสูตรสังคมวิทยาเพื่อการพัฒนา
ภาควิชาสังคมวิทยา คณะสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ ถือกำเนิดขึ้นมาพร้อมกับวิทยาลัยวิชาการศึกษา เมื่อวันที่ 16 กันยายน 2497 ในขณะนั้นภาควิชาสังคมวิทยาเป็น “แผนกวิชา” ในคณะวิชามนุษยธรรมศึกษาและสังคมศาสตร์ ดังปรากฏใน “ข้อบังคับวิทยาลัยวิชาการศึกษาว่าด้วยการแบ่งแผนกในสำนักงานและวิชาในคณะ วิชา พ.ศ. 2504” ดังนี้
คณะวิชามนุษยธรรมศึกษาและสังคมศาสตร์
หลังจากนั้น ภาควิชาสังคมวิทยามีการปรับเปลี่ยนชื่อเป็นครั้งคราวเพื่อความเหมาะสมเช่น ปรับชื่อเป็น “แผนกวิชาสังคมวิทยาและเศรษฐศาสตร์” ดังปรากฏหลักฐานใน “ประมวลการสอนรายวิชาต่างๆ ของคณะมนุษยธรรมศึกษาและสังคมศึกษา พ.ศ. 2507” ในหลักฐานดังกล่าวมีรายวิชาที่สังกัดอยู่กับแผนกวิชาสังคม ได้แก่
ต่อมาเมื่อวิทยาลัยวิชาการศึกษาได้รับการยกฐานะเป็น “มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ” ตามที่ประกาศในราชกิจจานุเบกษา (28 มิถุนายน พ.ศ. 2518) กำหนดให้คณะสังคมศาสตร์เป็นอีกคณะหนึ่ง (ราชกิจจานุเบกษา ลงวันที่ 21 สิงหาคม พ.ศ. 2518) แผนกวิชาสังคมวิทยาและเศรษฐศาสตร์จึงแยกตัวออกมาเป็น “ภาควิชาสังคมวิทยา” จนถึงปัจจุบัน ตามประกาศของทบวงมหาวิทยาลัยของรัฐเรื่องการแบ่งส่วนราชการในมหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ พ.ศ. 2518
(ประกาศในราชกิจจานุเบกษา เล่มที่ 92 ตอนที่ 166 วันที่ 21 สิงหาคม พ.ศ. 2518) นั้น จึงถือได้ว่าวันที่ 22 สิงหาคม (บังคับใช้ราชกิจจานุเบกษา) เป็นวันกำเนิดของคณะสังคมศาสตร์ และภาควิชาสังคมวิทยา
ภาควิชาสังคมวิทยายึดหลักปรัชญาที่สอดคล้องกับของมหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒและคณะสังคมศาสตร์ที่ว่า “การศึกษา คือ ความเจริญงอกงาม” โดยมีปรัชญาประจำภาควิชา คือ
“การศึกษา คือ การพัฒนาสังคม”
ภาควิชาสังคมวิทยามีปณิธานสอดคล้องกับของคณะสังคมศาสตร์ ที่มุ่งมั่นที่จะผลิตและพัฒนาทรัพยากรบุคคลให้มีความรอบรู้ทางวิชาการ มีคุณธรรม จริยธรรม มีความรับผิดชอบและเป็นนักพัฒนาที่มีคุณภาพ
ภาควิชาสังคมวิทยาเป็นภาควิชาที่มีบทบาทในการจัดการศึกษา และการวิจัยเพื่อพัฒนาคุณภาพชีวิต พัฒนาชุมชนและสังคม อันจะนำไปสู่การสร้างสังคมที่เข้มแข็งและพึ่งพาตนเองได้ และสร้างความเป็นเลิศทางวิชาการในด้านการพัฒนาสังคม ตลอดจนมีความพร้อมที่จะปรับเปลี่ยนรูปแบบเป็นหน่วยงานในกำกับของรัฐ
ภาควิชาสังคมวิทยาเป็นหน่วยงานหนึ่งของคณะสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ มีหน้าที่รับผิดจัดการศึกษาและผลิตบัณฑิตด้านการพัฒนาชุมชนการศึกษาค้นคว้า วิจัยเพื่อสร้างองค์ความรู้ด้านการพัฒนาชุมชน ให้บริการด้านวิชาการที่เป็นประโยชน์ต่อสังคม ส่งเสริมการมีส่วนร่วมในการทำนุบำรุงศิลปวัฒนธรรม และภูมิปัญญาไทยเพื่อให้เกิดความภาคภูมิใจในความเป็นไทย
การจัดการเรียนการสอนภาควิชาสังคมวิทยา มีหลักสูตรที่รับผิดชอบ คือชื่อปริญญา : ศิลปศาสตรบัณฑิต (สังคมวิทยาเพื่อการพัฒนา) พ.ศ. 2560 เกิดจากการปรับปรุงหลักสูตรศิลปศาสตรบัณฑิต สาขาวิชาการพัฒนาชุมชนเมือง ซึ่งมีลักษณะเด่นคือเป็นสังคมวิทยาประยุกต์เชิงสหวิทยาการ โดยนำหลักการของสาขาวิชาที่เกี่ยวข้อง เช่น เศรษฐศาสตร์ รัฐศาสตร์ ภูมิศาสตร์ จิตวิทยาสังคม สังคมสงเคราะห์ศาสตร์ เป็นต้น มาประยุกต์ใช้ในการเรียนการสอนและเน้นให้นิสิตลงพื้นที่ชุมชนเพื่อฝึกปฏิบัติทำกิจกรรมเพื่อการพัฒนาชุมชน อย่างไรก็ตามการพัฒนาปรับปรุงหลักสูตรในปี พ.ศ. 2560 ได้คำนึงถึงความสำคัญของสังคมวิทยาและมานุษยวิทยาในฐานะที่เป็นศาสตร์สำคัญในการเรียนรู้ ทำความเข้าใจ และศึกษาสังคมในทุกมิติ จึงปรับเพิ่มวิชาเอกการวิจัยสังคมวิทยาเพื่อการพัฒนา ที่มุ่งผลิตบัณฑิตให้เป็นนักวิจัยทางสังคมที่มีประสิทธิภาพ โดยอาศัยระเบียบวิธีวิจัยทางสังคมวิทยาและมานุษยวิทยามาวิเคราะห์บริบททางสังคม ปัจจัยที่ก่อให้เกิดประเด็นต่างในสังคม และการนำเสนอยุทธวิธีในการแก้ไขและพัฒนาสังคมได้ ในขณะที่วิชาเอกการพัฒนาชุมชนเมือง มุ่งผลิตบัณฑิตที่สามารถสร้างสรรค์กิจกรรมหรือโครงการพัฒนาสังคมเมืองให้คนในชุมชนสามารถดำรงชีพได้ด้วยตนเองอย่างมีประสิทธิภาพและยั่งยืน
ทั้งนี้ เนื่องจากทั้งสองวิชาเอก เป็นการนำแนวคิดและทฤษฎีและระเบียบวิธีวิจัยทางสังคมวิทยามาเป็นพื้นฐานในการบูรณาการความรู้สู่การปฏิบัติ การปรับปรุงหลักสูตรในครั้งนี้จึงปรับชื่อสาขาวิชาจากการพัฒนาชุมชนเมือง เป็นสังคมวิทยาเพื่อการพัฒนา โดยแบ่งออกเป็น 2 วิชาเอก ได้แก่
ซึ่งมุ่งผลิตบัณฑิตที่มีความเชี่ยวชาญในการนำแนวคิดทางสังคมวิทยาไปประยุกต์ใช้เพื่อเป็นนักวิจัยทางสังคมและเป็นนักพัฒนาชุมชนที่มีความชำนาญในการพัฒนาสังคมเมืองตามลำดับ
ก่อตั้งขึ้นเมื่อปี พ.ศ. 2540 ริเริ่มโดย ผู้ช่วยศาสตราจารย์ สุขุม ศรีบุรินทร์ เป็นวิชาสังคมวิทยาประยุกต์ และเป็นวิชาใหม่ยังไม่เคยเปิดสอนมาก่อน ถือว่าเป็นแห่งแรกในประเทศไทย
ความจริงแนวคิดหลักของวิชานี้มิใช่เป็นเรื่องใหม่ โดยเฉพาะในต่างประเทศที่สังคมเมืองขยายตัวอย่างรวดเร็ว เช่น ประเทศสหรัฐอเมริกาหรือประเทศอุตสาหกรรมในยุโรปตะวันตก การศึกษาสังคมเมืองถือเป็น Special and Major Areas ของวิชาสังคมวิทยา ทั้งนี้เป็นเพราะว่า การเจริญเติบโตอย่างรวดเร็วของสังคมได้ก่อให้เกิดปัญหาต่างๆ มากมาย ไม่ว่าจะเป็น ปัญหาอาชญากรรมต่างๆ ปัญหาการจราจร ปัญหาการว่างงาน ปัญหาแรงงานอพยพ ปัญหาสลัมหรือชุมชนแออัด ปัญหามลพิษและสิ่งแวดล้อม ปัญหาโรงงานอุตสาหกรรม ปัญหาสุขภาพ ปัญหาโรคจิต ปัญหาการไหลบ่าของวัฒนธรรมต่างชาติ ปัญหาการปรับตัวของคนและชุมชนและปัญหาอื่นๆ อีกหลายประการ ปัญหาทั้งหมดนี้ในปัจจุบันนี้ก็เป็นที่ประจักษ์เห็นได้ชัดเจนในประเทศของเราแล้ว สังคมวิทยาได้เสนอแนวทางเลือกในแง่มุมของวิชาการสาขาหนึ่งที่จะศึกษาสภาพและปัญหาของชุมชนเมือง รวมทั้งกระบวนการทางสังคมและองค์ประกอบสำคัญต่างๆ ที่ประกอบกันขึ้นเป็นชุมชนเมือง เพื่อให้เข้าใจปรากฏการณ์ที่เกิดขึ้นและแนวโน้มในอนาคต รวมทั้งแนวทางแก้ไขที่มีความเป็นไปได้
แต่ในการเปิดสอนวิชาการพัฒนาชุมชนเมืองของภาควิชาสังคมวิทยา ครั้งนี้ไม่ได้จำกัดเฉพาะแนวทางของสังคมวิทยาเท่านั้น แต่มีลักษณะเป็นสหวิทยาการ หรือที่เรียกว่า Interdisciplinary คือมีการนำเอาหลักวิชาการสาขาที่เกี่ยวข้องเช่น มานุษยวิทยา สังคมสงเคราะห์ศาสตร์ รัฐศาสตร์ ประชากรศาสตร์ จิตวิทยาสังคม ภูมิศาสตร์ และวิชาเกี่ยวข้องกับการวางผังเมือง เป็นต้น เข้ามาประกอบด้วย เพื่อที่จะผลิตบัณฑิตที่เมื่อจบแล้วสามารถจะนำความรู้ที่ได้รับประสิทธิ์ประสาทไปจากสถาบัน ไปปรับใช้ให้เข้ากับสภาพความเป็นจริงของสังคมได้อย่างมีประสิทธิภาพ ทางภาควิชาคาดว่า ผู้ที่สำเร็จการศึกษาในสาขาวิชานี้แล้วจะสามารถ นำไปใช้ในหลายอาชีพและในหลายหน่วยงาน เพราะวิชาเอกนี้เน้นทักษะการประสานงานและการทำงานแบบแก้ปัญหาเชิงสร้างสรรค์ ในลักษณะเบ็ดเสร็จโดยพยายามมิให้เป็นการแก้ปัญหาอย่างหนึ่ง แต่ทำให้เกิดปัญหาอย่างอื่นตามมา ซึ่งในปัจจุบันนี้มีปัญหาต่างๆ ที่ยังแก้ไม่สำเร็จหรือที่ยังรอการแก้ไขอยู่มากมาย
ในทศวรรษ ค.ศ. 2000 เป็นต้นไปประชากรโลกที่อาศัยอยู่ในเขตชุมชนเมืองจะมีประมาณ 50 % ขึ้นไป ประชากรของประเทศไทยที่อาศัยอยู่ในเขตชุมชนเมือง ก็มีลักษณะการเติบโตไปในทิศทางเดียวกัน คือในปัจจุบันมีมากกว่า 30% แล้ว เพราะฉะนั้น การเปิดสอนวิชาเอกการพัฒนาชุมชนเมือง จึงนับว่ามีความสอดคล้องกับสภาวการณ์และแนวโน้มของสังคมไทยและของโลกเป็นอย่างมาก ภาควิชาสังคมวิทยา คณะสังคมศาสคร์ มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ มีความภูมิใจที่จะได้เป็นส่วนหนึ่งที่มีบทบาทในการดำเนินกิจกรรมทางการศึกษาเพื่อตอบสนองในส่วนนี้
คณะสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ
ภาควิชาสังคมวิทยา คณะสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ
เฟซบุ๊คหลักสูตร สังคมวิทยาเพื่อการพัฒนา มศว
วารสารสังคมศาสตร์ออนไลน์