พระพิทักษ์เจดีย์ (ถง รามางกูร)
พระพิทักษ์เจดีย์ (ถง รามางกูร) อดีตนายกองข้าอุปัฏฐากพระมหาธาตุพนมหรือนายกองบ้านธาตุพนมลำดับที่ ๕ (พ.ศ. ๒๔๑๗-๒๔๒๒ หรือ ๒๔๒๓) ในอำเภอธาตุพนม จังหวัดนครพนม ภาคอีสานของประเทศไทย เป็นเจ้านายจากราชวงศ์เวียงจันทน์ผู้ปกครองธาตุพนมในลำดับที่ ๘ เดิมมีบรรดาศักดิ์เป็นที่ ท้าวอุปละ ผู้ควบคุมท้าวเพี้ยตัวเลกข้าพระมหาธาตุพนม สืบเชื้อสายเจ้านายลาวจากราชวงศ์เวียงจันทน์และจำปาศักดิ์ ตั้งแต่สมัยก่อนสงครามกู้เอกราชของสมเด็จพระเจ้าอนุวงศ์แห่งเวียงจันทน์ ได้รับพระราชทานบรรดาศักดิ์ที่ พระพิทักษ์เจดีย์ เป็นท่านแรกของเมืองธาตุพนมจากทั้งหมด ๔ ท่าน ซึ่งเป็นราชทินนามที่พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ ๕) โปรดเกล้าฯ ให้ตั้งขึ้นคู่กันกับบรรดาศักดิ์พระพิทักษ์เจดีย์พระมหาธาตุเชิงชุมแห่งเมืองสกลนคร
พระพิทักษ์เจดีย์ (ถง) มีนามเดิมว่า ท้าวสุวรรณคำถง หรือ ท้าวคำถง แปลว่า ถุงทอง ในพื้นประวัติวงศ์เจ้าเมืองพนมออกพระนามว่า เจ้าพระพิทักษ์คำถง หรือ ญาพ่อพระพิทักษ์ เป็นบุตรชายคนแรกและเป็นบุตรลำดับที่ ๒ ในท้าวอุปละ (มุง รามางกูร) หรือท้าวคำมุง (คนทั่วไปออกนามว่า ญาพ่อผ้าขาวหรือผ้าขาวอุปละ) อดีตหัวหน้าข้าอุปัฏฐากผู้ควบคุมท้าวเพี้ยตัวเลกข้าพระมหาธาตุพนมลำดับที่ ๔ และผู้ปกครองธาตุพนมลำดับที่ ๗ มารดามีนามว่าอาชญาแม่จันทราวดี พระพิทักษ์เจดีย์ (ถง) เป็นพระนัดดาในท้าวอุปละ (คำมั่น) กรมการเมืองธาตุพนม เป็นพระปนัดดาในพระมหาสุระนันทากับอาชญานางแก้วอาไพ พระราชธิดาในเจ้าพระรามราชรามางกูรขุนโอกาส (ราม รามางกูร) เจ้าเมืองธาตุพนมองค์แรกจากราชวงศ์เวียงจันทน์ พระมหาสุระนันทาเป็นพระโอรสในเจ้าสุทธฮาช (สุทธราช) พระอนุชาในอาชญานางยอดแก้วศรีบุญมา พระชายาในเจ้าพระรามราชรามางกูรขุนโอกาส (ราม รามางกูร) เจ้าสุทธฮาช (สุทธราช) และอาชญานางยอดแก้วศรีบุญมาเป็นพระโอรสพระธิดาในเจ้าสีสุมังกับพระนางคำส่วงตา เจ้าสีสุมังเป็นพระโอรสในเจ้าพระยาหลวงกางสงคราม (คำวิสุต) พระราชโอรสในพระเจ้านครจำปาศักดิ์กับพระสนมไม่ปรากฏพระนาม ดังนั้น พระพิทักษ์เจดีย์ (ถง) จึงสืบเชื้อสายราชวงศ์เวียงจันทน์และเจ้าเมืองธาตุพนมผ่านทางอาชญานางแก้วอาไพผู้เป็นพระปัยยิกา (ย่าทวด) และสืบเชื้อสายราชวงศ์จำปาศักดิ์ผ่านทางพระมหาสุระนันทาผู้เป็นพระปัยกา (ปู่ทวด)
พ.ศ. ๒๔๑๗ เพี้ยอัครฮาชหรือท้าวอุปละ (มุง) หัวหน้าข้าอุปัฏฐากผู้ควบคุมท้าวเพี้ยตัวเลกข้าพระมหาธาตุพนมลำดับที่ ๔ ผู้เป็นบิดาในท้าวสุวรรณคำถง (ถง) ได้ถึงแก่กรรมลง ท้าวสุวรรณคำถง (ถง) ผู้เป็นบุตรจึงได้รับเลื่อนขึ้นเป็นที่ ท้าวอุปละ จากเจ้าเมืองลครพนม (นครพนม) แทนท้าวอุปละ (มุง) ผู้เป็นบิดา คอยควบคุมท้าวเพี้ยตัวเลกข้าพระมหาธาตุพนมสืบต่อมา จากนั้นท้าวเพี้ยตัวเลกข้าพระได้สมัครไปทำราชการขึ้นเมืองมุกดาหารเป็นเลกฉกรรจ์ขึ้นใหม่ ๙๖๗ คน สมัครไปทำราชการขึ้นเมืองนครพนม ๕๓๑ คน สมัครไปทำราชการขึ้นเมืองสกลนครเป็นเลกฉกรรจ์ขึ้นใหม่ ๒๒๗ คน รวมเลกฉกรรจ์ขึ้นใหม่ ๑,๗๗๕ คน ครั้นท้าวอุปละ (มุง) หัวหน้าข้าอุปัฏฐากผู้ควบคุมท้าวเพี้ยตัวเลกข้าพระมหาธาตุพนมไปกะเกณฑ์เอาท้าวเพี้ยตัวเลกมาซ่อมแซมปฏิสังขรณ์พระเจดีย์พระธาตุพนม เจ้าเมืองและกรมการเมืองนครพนม เมืองมุกดาหาร และเมืองสกลนคร ก็ขัดขวางเอาตัวเลกข้าพระไว้เสียไม่ยอมส่งให้ท้าวอุปละ (มุง) ตามจารีตบ้านเมือง
พ.ศ. ๒๔๒๑ ท้าวอุปละ (ถง) ได้ตั้งบ้านเรือนหอโฮงการอยู่บ้านธาตุพนม ขณะที่ยังเป็นหัวหน้าหมวดเลกข้าพระธาตุพนม ได้ทำการกล่าวฟ้องกรมการเมืองมุกดาหารลงไปกรุงเทพมหานครว่า เนื่องจากเขตแดนเมืองมุกดาหารต่อแดนกับเมืองนครพนมที่หน้าองค์พระธาตุพนม ให้เมืองมุกดาหารและเมืองนครพนมรักษา มีข้าพระธาตุพนมเป็นเลกข้าพระ ยกเว้นไม่ต้องเก็บส่วย แต่มีหน้าที่ดูแลรักษาและถูกเกณฑ์สิ่งของ เช่น อิฐ ปูน ทราย กรวด ไว้บูรณะปฏิสังขรณ์องค์พระธาตุพนม ต่อมาเมื่อ พ.ศ. ๒๔๑๕ ท้าวอุปละได้เกณฑ์อิฐ ปูน ทองคำเปลว และน้ำรักกับตัวเลกเพื่อจะซ่อมแซมองค์พระธาตุพนม เจ้าเมืองมุกดาหารจะจับเอาตัวจำขังตะราง ฝ่ายกรุงเทพมหานครจึงได้มีท้องตราพระราชสีห์ให้อำแดงล่า (อาชญานางหล่า) ผู้เป็นพี่สาวท้าวอุปละถือขึ้นมาถึงผู้รักษาราชการเมืองมุกดาหาร ว่าให้เร่งแต่งท้าวเพี้ยกรมการผู้ใหญ่ที่รู้ราชการบ้านเมือง พาตัวท้าวอุปละลงไปพร้อมด้วยอำแดงล่าให้ถึงกรุงเทพมหานครโดยเร็ว จะได้ให้ตระลาการชำระกล่าวตัดสินให้แล้วแก่กัน
พ.ศ. ๒๔๒๒ ท้าวอุปละ (ถง) และเจ้าพระอัคร์บุตร (บุญมี รามางกูร) หรือท้าวสุวรรณบุญมี ต้นสกุลบุคคละ และรามางกูร ณ โคตะปุระ ได้เกิดวิวาทบาดหมางกัน เจ้าพระอัคร์บุตร (บุญมี) เป็นเครือญาติใกล้ชิดกับท้าวอุปละ (ถง) โดยพระอัคร์บุตร (บุญมี) ทรงเป็นพระราชนัดดาในเจ้าพระรามราชรามางกูรขุนโอกาส (ราม รามางกูร) จึงมีศักดิ์เป็นพระอัยกา (ปู่) ของท้าวอุปละ (ถง) เนื่องจากพระปัยยิกา (ย่าทวด) ของท้าวอุปละ (ถง) มีศักดิ์เป็นน้องสาวต่างพระมารดาของเจ้าพระรามราชปราณีศรีมหาพุทธปริษัท (ศรี รามางกูร) ผู้เป็นพระราชบิดาในเจ้าพระอัคร์บุตร (ุบุญมี) เหตุที่วิวาทกันนั้นเนื่องด้วยเจ้าพระอัคร์บุตร (บุญมี) ปรารถนาจะเป็นเจ้าเมืองธาตุพนมและกล่าวหาว่าท้าวอุปละ (ถง) มีอายุน้อยกว่าตนไม่ควรขึ้นเป็นใหญ่เพื่อควบคุมข้าเลกพระมหาธาตุพนมแต่ผู้เดียว ท้าวอุปละ (ถง) จึงท้าให้เจ้าพระอัคร์บุตร (บุญมี) เดินทางไปกรุงเทพมหานครเข้าเฝ้าพระเจ้าอยู่หัวสยามเพื่อว่าความกัน แต่เจ้าพระอัคร์บุตร (บุญมี) ปฏิเสธ ท้าวอุปละ (ถง) จึงได้เดินทางลงไปยังกรุงเทพมหานครด้วยราชการพร้อมกับกรมการบ้านธาตุพนม แล้วให้เจ้าพระอัคร์บุตร (บุญมี) อยู่รักษาราชการที่ธาตุพนม ความปรากฏในพื้นพระบาทใช้ชาติว่า
"...คันพระจุลสังกาชได้ ๑๒๔๑ ตัว เจ้าพระอัครบุตร์สุวรรณบุญมีว่าตนนี้อาจ ว่าตนนี้แม่นหลานแลลูกเจ้าโอกาสศาสนานคร จิ่งว่าเจ้าพระอุปละเกิดตามหลังบ่ให้เป็นใหญ่ในกองข้อยน้อยใหญ่เวียงพระมหาธาตุเจ้า เจ้าอัครบุตร์จิ่งเชินองค์พระบาทธัมมิกฮาชและองค์ครุธฮาชมาช่อยยาดกองข้อยพระมหาธาตุแลเสกขึ้นเป็นเจ้าทังมวล...อุปละคำถงจิ่งไปฟ้องเจ้าละคร เจ้าละครว่าความบ่ได้จิ่งให้ทั้ง ๒ ตนไปบังกอกเฝ้าเจ้าชีวิตสยาม เจ้าอัครบุตร์บ่ยอมจิ่งให้ญาพ่ออุปละคำถงไปบังกอกฟ้องเจ้าละคร บังมุกแลสกล ฝ่ายตนยู่เป็นใหญ่ในเวียงพระมหาธาตุแลวิวาทสุวรรณคำเรืองเจ้าตนน้องว่าเสกเป็นอุปฮาชเหนือตน..."
ครั้นถึงปีเถาะ พ.ศ. ๒๔๒๒ ท้าวอุปละ (ถง) ได้เดินทางลงไปยังกรุงเทพมหานคร ทำเรื่องคำร้องทุกข์ขึ้นกราบทูลในสมเด็จพระเจ้าบรมวงษ์เธอ เจ้าฟ้ามหามาลา กรมพระยาบำราบปรปักษ์ ซึ่งสำเร็จราชการกรมมหาดไทย ว่าเจ้าเมืองกรมการเมืองมุกดาหาร เมืองนครพนม เมืองสกลนคร ได้ขัดเอาท้าวเพี้ยตัวเลกข้าพระธาตุพนม (พระทาษพนม) ไว้ หาให้ท้าวเพี้ยตัวเลกมาซ่อมแซมปฏิสังขรณ์พระเจดีย์ไม่ และเจ้าเมืองกรมการเมืองมุกดาหาร เมืองนครพนม เมืองสกลนคร ได้เก็บเอาเงินส่วยและข้าวถังกับตัวเลกข้าพระเจ้าธาตุพนม (พระเจ้าทาษพนม) ทุกปีมิได้ขาด เมื่อร้องทุกข์ดังนี้แล้วสมเด็จพระเจ้าบรมวงษ์เธอ เจ้าฟ้ามหามาลา กรมพระยาบำราบปรปักษ์ จึงโปรดเกล้าฯ แต่งตั้งให้ท้าวอุปละ (มุง) เป็นที่พระพิทักษ์เจดีย์ นายกองข้าพระธาตุพนม
พ.ศ. ๒๔๒๓ สมเด็จพระเจ้าบรมวงษ์เธอ เจ้าฟ้ามหามาลา กรมพระยาบำราบปรปักษ์ ผู้สำเร็จราชการมหาดไทย ทรงมีท้องตรามาถึงเจ้าเมืองมุกดาหารและเจ้าเมืองนครพนมว่า
"...ด้วยท้าวอุปละ (ถง) ท้าวเพี้ยข้าพระธาตุพนมลงไปทำเรื่องราวกล่าวโทษเจ้าเมืองมุกดาหาร เจ้าเมืองนครพนมว่า กดขี่ข่มเหงกะเกณฑ์ใช้สอย ถึงปีก็เก็บเอาข้าวเปลือกไปเป็นอาณาประโยชน์ ตัวเลกข้าพระธาตุพนมได้รับความเดือดร้อน ความทั้งนี้จะเท็จจริงอย่างไรไม่แจ้ง แต่ท้าวอุปละกับครอบครัวตัวเลกรายนี้ ก็ปรนนิบัติรักษาพระอารามเจดีย์พระธาตุพนมมาช้านานหลายเจ้าเมืองแล้ว ถ้าจะไม่ตั้งเป็นหมวด เป็นกองไว้ ท้าวเพี้ยตัวเลกข้าพระธาตุจะพากันโจทย์ไปอยู่ต่างบ้านต่างเมือง เลกข้าพระธาตุพนมก็จะร่วงโรยเบาบางลงจะเสียไพร่พลเมือง การปฏิสังขรณ์วัดวาอารามก็ไม่เป็นที่รุ่งเรืองขึ้นเหมือนแต่ก่อน พระจันทรสุริยวงษ์ พระพนมนครานุรักษ์ กรมการก็พลอยเสียชื่อเสียงไป หัวเมืองทั้งปวงก็จะว่ากล่าวติเตียนไปต่างๆ หาควรไม่ จึงให้ตั้งท้าวอุปละ เป็นพระพิทักษ์เจดีย์ นายกอง ควบคุมท้าวเพี้ยสำมะโนครัวตัวเลกญาติพี่น้องในหมวดท้าวอุปละ เป็นกองขึ้นเมืองมุกดาหาร เมืองนครพนม แผนกหนึ่ง เป็นคนชรา ๘๔ พิการ ๔๘ ท้าว ๑๓ เพี้ย ๑๑๔ พระ ๔ หลวง ๒๖ เสมียน ๔ ทนาย ๙ รวม ๑๗๐ คน ชายฉกรรจ์ ๕๗๙ โสด ๔๕ ทาส ๖๔ รวม ๖๘๘ ครัว ชายหญิง ๑,๗๓๘ รวม ๒,๗๒๘ คน และให้พระพิทักษ์เจดีย์ นายกอง ฟังบังคับบัญชา พระจันทรสุริยวงษ์ เจ้าเมืองมุกดาหาร พระพนมนครานุรักษ์ เจ้าเมืองนครพนมแต่ที่ชอบด้วยราชการ..."
แบบแผนการปกครองของสยามภายหลังเข้ามามีอิทธิพลต่อระบบการปกครองอาญาสี่ของล้านช้างนั้นมีแบบแผนอยู่ว่า ชุมชนหมู่บ้านมีนายหมู่เป็นหัวหน้า หลายหมุ่บ้านรวมกันเป็นหมวดมีนายหมวดเป็นหัวหน้า หลายหมวดรวมกันเรียกว่ากองมีนายกองเป็นหัวหน้าควบคุม เมืองมุกดาหารมีกองนอกและกองส่วยขึ้นรวมกันได้ ๔ กอง แบ่งเป็นกองนอก ๑ กอง และกองส่วย ๓ กอง เมืองธาตุพนมหรือบ้านธาตุพนมได้กลายเป็นกองนอกขึ้นแก่เมืองมุกดาหารด้วย ดังนี้นับแต่ พ.ศ. ๒๓๗๑-๒๔๓๖ เมืองนครพนมมีเมืองขึ้นและกองขึ้นที่สำคัญ ดังต่อไปนี้
พระพิทักษ์เจดีย์ (ถง) มีพี่น้องทั้งหมด ๗ ท่านได้แก่
พระพิทักษ์เจดีย์ (ถง) มีภริยาที่ปรากฏนาม ๒ ท่านคือ นางพิทักษ์เจดีย์หรืออาชญาแม่รัตนะจันทน์ กับอาชญาแม่แก้วบัวพา และมีบุตร์ธิดารวม ๖ ท่าน คือ
พระพิทักษ์เจดีย์ (ถง) ได้ป่วยและถึงแก่กรรมลง ณ กรุงเทพมหานคร ใน พ.ศ. ๒๔๒๒ หรือ ๒๔๒๓ ก่อนปฏิรูปการปกครองหัวเมืองลาวเป็นระบบมณฑลเทศาภิบาล (พ.ศ. ๒๔๔๔) ด้วยเหตุเดินทางไปฟ้องร้องเจ้าเมืองนครพนม เจ้าเมืองมุกดาหาร และเจ้าเมืองสกลนคร เรื่องแย่งชิงข้าเลขพระมหาธาตุพนมและเก็บเงินส่วยข้าวถังข้าเลกพระมหาธาตุ แม้พระพิทักษ์เจดีย์ (ถง) จะได้รับพระกรุณาโปรดเกล้าฯ แต่งตั้งให้เป็นนายกองธาตุพนมแล้ว แต่ยังไม่ได้เดินทางกลับมาว่าราชการถึงธาตุพนมก็ถึงแก่กรรมเสียก่อน ด้วยปัญหาความยุ่งยากหลายประการทางฝ่ายสยามจึงมิได้ส่งศพกลับขึ้นมาธาตุพนม ยังคงโปรดเกล้าฯ พระราชทานเพลิงอยู่ ณ กรุงเทพมหานครแล้วส่งพระอัฐิกลับคืนมายังธาตุพนม ทายาทบุตรหลานได้บรรจุพระอัฐิไว้ยังเจดีย์ด้านทิศเหนือนอกกำแพงแก้วองค์พระธาตุพนมร่วมกับเจ้านายกรมการเมืองธาตุพนมองค์ก่อน ต่อมาพระเจดีย์รกร้าง ครั้น พ.ศ. ๒๕๑๘ พระมหาธาตุพนมถล่มลงจึงได้รื้อธาตุเจดีย์น้อยใญ่ทั้งมวลออกเสีย เหลือไว้แต่หอข้าวพระของพระยาหลวงนครพิชิตราชธานีศรีโคตรบูรหลวงกับธาตุเจ้าราชครูหลวงโพนสะเม็ก
ชาวธาตุพนมและทางราชการได้ตั้งนามสถานศึกษาซึ่งเป็นโรงเรียนประจำหมู่บ้านธาตุพนมขึ้น เพื่อเป็นการรำลึกถึงนามหมู่บ้านธาตุพนมซึ่งเป็นหมู่บ้านข้าโอกาสพระมหาธาตุพนมมาแต่เดิมว่า โรงเรียนบ้านธาตุพนม (พิทักษ์วิทยา) ภาษาอังกฤษคือ Banthatpanom (Pitakwittaya) โดยใช้ชื่อในวงเล็บท้ายชื่อโรงเรียนว่า พิทักษ์วิทยา เพื่อเป็นการลำรึกถึงราชทินนามเดิมของพระพิทักษ์เจดีย์ผู้ได้รับพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานบรรดาศักดิ์เป็นนายกองปกครองข้าโอกาสพระมหาธาตุพนมทั้งมวลเป็นคนแรก โรงเรียนบ้านธาตุพนม (พิทักษ์วิทยา) ก่อตั้งเมื่อวันที่ ๑๗ สิงหาคม พ.ศ. ๒๔๗๖ หลังเปลี่ยนแปลงการเมืองการปกครองจากระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชมาเป็นระบอบประชาธิปไตย ๑ ปี โรงเรียนตั้งอยู่ติดกับวัดหัวเวียงรังษีใกล้ริมฝั่งแม่น้ำโขง ซึ่งเป็นวัดโบราณประจำตระกูลเจ้าเมืองและขุนโอกาสนายกองผู้ปกครองข้าโอกาสพระธาตุพนมมาแต่อดีต โรงเรียนบ้านธาตุพนม (พิทักษ์วิทยา) ตั้งอยู่ ณ หมู่ที่ ๒ บ้านธาตุพนม ตำบลธาตุพนม อำเภอธาตุพนม จังหวัดนครพนม เปิดสอนระดับชั้นอนุบาลและประถมศึกษา รหัสโรงเรียน ๑๐ หลัก ๑๐๔๘๑๙๐๑๑๗ รหัส Smis ๘ หลัก ๔๘๐๑๐๑๒๑ รหัส Obec ๖ หลัก ๑๙๐๑๑๗