ไนอาลาโธเทป
ไนอาลาโธเทป (Nyarlathotep) หรือไนอาลัทโฮเทป หรือเนียลาโธเทป เป็นหนึ่งในสิ่งที่เรียกว่า เอาเตอร์ก็อด ในงานประพันธ์ของเอช. พี. เลิฟคราฟท์ ไนอาลาโธเทปมีฉายาว่า "ความวุ่นวายที่คืบคลาน (Crawling Chaos)" ปรากฏตัวในเรื่องสั้นชื่อ "ไนอาลาโธเทป" (พ.ศ. 2463) และนับเป็นเทพที่มีบทบาทมากที่สุดตัวหนึ่งในงานประพันธ์ของเลิฟคราฟท์
ไนอาลาโธเทปมีร่างอวตารอยู่มากมายและมีรูปร่างที่แตกต่างกันนับไม่ถ้วน บางครั้งไนอาลาโธเทปจะปรากฏตัวบนโลกในร่างมนุษย์ ซึ่งมักเป็นชายร่างสูง มีนิสัยขี้เล่น และแต่งกายด้วยชุดสีดำล้วน แต่ส่วนใหญ่จะเป็นสัตว์ประหลาดซึ่งมีรูปร่างน่าสะพรึงกลัว ในบทกวี Nyarlathotep และนิยาย เดอะดรีมเควสต์ออฟอันโนนคาดัธ (พ.ศ. 2469) ไนอาลาโธเทปปรากฏกายเป็นชายที่มีลักษณะคล้ายฟาโรห์ของอียิปต์โบราณ ซึ่งมีเหล่าสาวกติดตามเป็นจำนวนมาก ในเรื่องสั้น The Dreams in the Witch House (พ.ศ. 2476) ไนอาลาโธเทปปรากฏตัวในร่างของ "บุรุษดำ" ซึ่งเป็นปิศาจผิวดำในลัทธิแม่มดของนิวอิงแลนด์ และใน The Haunter of the Dark (พ.ศ. 2476) อสุรกายซึ่งเป็นเงามืดที่มีหนวดระยาง ปีกค้างคาว และดวงตาที่ลุกเป็นไฟสามดวง (three-lobed burning eye) ซึ่งอยู่ในวิหารแห่งลัทธิสตารีวิสดอมก็เป็นหนึ่งในร่างอวตารของไนอาลาโธเทป นักประพันธ์ในกลุ่มตำนานคธูลูยังได้เขียนถึงร่างอวตารของไนอาลาโธเทปอีกมากมายในภายหลัง เช่น ไนอาลาโธเทปสามารถพูดภาษามนุษย์ได้ และเป็นเหมือนสื่อกลางระหว่างเอาเตอร์ก็อดและเกรทโอลด์วันกับเหล่าสาวกซึ่งบูชาเทพเหล่านี้ ไนอาลาโธเทปยังมีหน้าที่คอยทำตามความประสงค์ของอซาธอท ไนอาลาโธเทปยังมีนิสัยชอบหลอกให้เหยื่อเสียสติยิ่งกว่าจะฆ่าให้ตาย บางครั้งไนอาลาโธเทปจะทำลายผู้อื่นหรืออารยธรรมโดยการสอนเวทมนตร์หรือวิทยาการที่ทรงอำนาจให้ จากนั้นจึงเฝ้าดูผู้ที่ได้รับความรู้นั้นไปทำลายตัวเองอย่างช้าๆ นับเป็นเอาเตอร์ก็อดที่มีบุคลิกคล้ายมนุษย์มากที่สุด
ในเรื่องชุดความฝันของเลิฟคราฟท์ ไนอาลาโธเทปยังเป็นผู้คุ้มครองเหล่าเทพเกรทวัน ซึ่งเป็นเทพแห่งโลกที่อ่อนแอ ใน Dream Quest of Unknown Kadath ไนอาลาโธเทปอ้างว่าตนคือเจตจำนงแห่งเอาเตอร์ก็อด และแท้จริงแล้ว ไนอาลาโธเทปก็ทั้งดูแคลนและไม่พอใจเอาเตอร์ก็อดตนอื่นๆที่ไร้จิตใจ
ในจดหมายที่เลิฟคราฟท์ส่งถึง ไรน์ฮาร์ด ไคลเนอร์ เลิฟคราฟท์ได้เล่าถึงฝันร้ายซึ่งเป็นที่มาของบทกวี "ไนอาลาโธเทป" โดยในฝันนั้น เลิฟคราฟท์ได้รับจดหมายจาก ซามูเอล เลิฟแมน ซึ่งมีเนื้อหาแนะนำให้เลิฟคราฟท์ไปหาไนอาลาโธเทปถ้าเขาไปที่โพรวิเดนซ์ โดยระบุว่าไนอาลาโธเทปนั้น ""น่ากลัวกว่าทุกสิ่งที่คุณจะจินตนาการได้ แต่ก็น่าอัศจรรย์มาก"" เลิฟคราฟท์ไม่เคยได้ยินชื่อไนอาลาโธเทปมาก่อน แต่ก็เข้าใจถึงชื่อนั้นดี
วิลล์ เมอเรย์ตั้งข้อสังเกตว่า ไนอาลาโธเทปในความฝันของเลิฟคราฟท์นี้น่าจะมีที่มาจากการทดลองต่อสาธารณชนของนิโคลา เทสลา และโรเบิร์ต เอ็ม. ไพรซ์ได้เสนอว่าชื่อของไนอาลาโธเทปนั้นอาจจะมาจากตัวละครของลอร์ดดุนซานีซึ่งเป็นนักประพันธ์ที่เลิฟคราฟท์ชื่นชอบ คือ "อัลฮิเรธ โฮเทป" นักทำนายปลอมในเรื่อง The Gods of Pegana และ "ไมนาธิเทป" เทพผู้พิโรธในเรื่อง The Sorrow of Search
ในปี พ.ศ. 2539 บริษัท Chaosium ได้จัดพิมพ์ "The Nyarlathotep Cycle" ซึ่งรวมบทประพันธ์ซึ่งเกี่ยวข้องหรือได้รับแรงบันดาลใจจากไนอาลาโธเทป "The Nyarlathotep Cycle" ได้รับการเรียบเรียงโดยโรเบิร์ต เอ็ม ไพรซ์ ผู้ศึกษางานประพันธ์ของเลิฟคราฟท์ หนังสือเล่มนี้ได้รวมบทนำของไพรซ์ซึ่งอธิบายที่มาและพัฒนาการของไนอาลาโธเทป
ภายในเล่มประกอบด้วย:ในวิดีโอเกมชุดเมกามิเทนเซย์ ไนอาลาโธเทปเป็นหนึ่งในปิศาจที่ปรากฏตัวในเกมหลายๆภาค ซึ่งในภาค "เพอร์โซนา 2" ไนอาลาโธเทปปรากฏตัวเป็นตัวร้ายซึ่งมีบทบาทสำคัญและศัตรูตัวสุดท้าย ซึ่งในเรื่องนั้นไนอาลาโธเทปเป็นตัวแทนจิตใต้สำนึกร่วม (collective unconscious) ด้านทำลายล้างของมนุษยชาติ ตรงข้ามกับฟิเลมอนซึ่งเป็นจิตใต้สำนึกร่วมด้านสร้างสรรค์ตามทฤษฏีของคาร์ล จุงก์ ในภาค Innocent Sin นั้น อดอล์ฟ ฮิตเลอร์ยังปรากฏตัวเป็นร่างอวตารของไนอาลาโธเทปอีกด้วย
ในวิดีโอเกมและอะนิเมะ เดมอนเบน เทพอสูรคำราม (Demonbane) ซึ่งได้รับอิทธิพลจากงานประพันธ์ชุดตำนานคธูลู ไนอาลาโธเทปมีบทบาทเป็นตัวร้ายสำคัญของเรื่อง โดยนอกจากร่างจริงซึ่งเป็นเงามืดขนาดใหญ่ที่มีตาลุกเป็นไฟสามดวงและเต็มไปด้วยเขี้ยวเล็บกับสายระยางแล้ว ไนอาลาโธเทปยังปรากฏตัวเป็น ไนอา เจ้าของร้านขายหนังสือซึ่งเต็มไปด้วยตำราลึกลับ ไนอาร์ลา หญิงรับใช้ของ ออกัสตา เดอเลธ บาทหลวง ไน หัวหน้าลัทธิสตารีวิสดอม และคล็อกเวิร์กแฟนธอม ซึ่งเป็นหุ่นยนต์เดอุสมาคินา รวมถึงบุรุษดำนิรนามจากอียิปต์และหนูพูดได้สีดำ
ในไลท์โนเวล ไฮโยเระ! เนียร์โกะซัง (這いよれ! ニャル子さん) ซึ่งเป็นเรื่องล้อเลียนแนวตลก "เนียร์โกะ" ซึ่งเป็นตัวเอกของเรื่องนั้นเป็นเด็กสาวผู้ร่าเริงจากเผ่าไนอาลาโธเทป ตามเนื้อเรื่องนั้นพี่ชายของเธอเป็นผู้เล่าเรื่องของมนุษย์ต่างดาวต่างๆให้เลิฟคราฟท์ฟัง ซึ่งเลิฟคราฟท์ได้ใช้เป็นแรงบันดาลใจของเรื่องต่างๆ