นรกภูมิ
นรกภูมิ หรือเรียกโดยย่อว่า "นรก" (, "นิรย"; , "นรก"; , "นาเหลาเจี๋ย"; , "จิโกะกุ"; , "งาเย"; "เนอรากา") คือ ดินแดนหนึ่งซึ่งตามศาสนาพุทธเชื่อกันว่าผู้ทำบาปจะต้องไปเกิดทันทีหรือถูกลงโทษตามคำพิพากษาของพญายมราช
ตามไตรภูมิกถาแล้ว นรกภูมิเป็นดินแดนหนึ่งในกามภพอันเป็นภพหนึ่งในภพทั้งสาม คือ กามภพ รูปภพ และอรูปภพ รวมเรียกว่า "ไตรภพ" หรือ "ไตรภูมิ"
นรกของทางพุทธศาสนาต่างจากนรกของทางตะวันตกในสองประการ คือ สัตว์โลกมิได้ถูกส่งตัวไปเกิดและลงโทษในนรกภูมิตามคำพิพากษาของเทพ แต่เป็นเพราะบาปกรรมที่ตนได้กระทำเมื่อมีชีวิต และระยะเวลาถูกลงโทษในนรกนั้นเป็นไปตามโทษานุโทษ มิได้ชั่วกัปชั่วกัลป์เหมือนอย่างนรกของฝรั่ง กระนั้นก็นานเอาการอยู่ ซึ่งเมื่อพ้นโทษจากนรกแล้วจะได้กลับไปเกิดในโลกที่สูงขึ้นตามแต่กรรมดีที่ได้กระทำไว้หรือตามแต่ผลกรรมที่เหลืออยู่ แล้วแต่กรณี
ตามจักรวาลวิทยาในศาสนาพุทธ นรกเป็นดินแดนหนึ่งซึ่งอยู่ใต้ชมพูทวีปหรือมนุษยโลกลงไป และมี 8 ชั้นหรือที่เรียกว่า "ขุม" สำหรับลงทัณฑ์ต่างๆ แก่สัตว์บาปที่ไปเกิด ประกอบไปด้วยมหานรก 8 ขุม ยมโลก 320 ขุม อยู่รอบ 4 ทิศๆละ 10 ของมหานรกแต่ละขุม และ อุสสทนรก 128 ขุม อยู่รอบๆ 4 ทิศๆ ละ 4 ของมหานรกแต่ละขุม สัตว์นรกเมื่อถูกลง ทัณฑ์ทรมานแล้วก็จะเกิดขึ้นใหม่ถูกทรมานซ้ำแล้วซ้ำเล่าจนกว่าจะหมดกรรม รายละเอียดของนรกแต่ละแบบได้แก่
มหานรกเป็นนรกขุมที่ใหญ่ที่สุดทุกๆสิ่งจะเป็นสีดำมืดสนิทมีแต่เพียงเหล่านายนริยบาลเท่านั้นที่สามารถมองเห็นสัตว์นรกได้ด้วยอำนาจแห่งวิบากกรรม โครงสร้างของมหานรก คือ บริเวณโดยรอบขอบของมหานรกจะมีกำแพงเหล็กสีดำร้อนขนาดใหญ่ล้อมรอบมหานรกไว้
1. สัญชีวมหานรก : สัตว์นรกในนรกขุมนี้จะถูกเหล่านายนริยบาลจับตรึงกับพื้นแล้วนายนริยบาลก็ใช้ มีด หอก ดาบ ฟันแทงร่างกายสัตว์นรกจนฉีกขาดเป็นชิ้นๆ สัตว์นรกต้องทนทุกข์ทรมานเวียนตายเวียนเกิดอย่างไม่รู้จบสิ้น บาปกรรมที่ทำให้ตกนรกขุมนี้เนื่องมาจากในอดีตชาติ มีจิตใจทารุณโหดเหี้ยม ทำบาปกรรมฆ่าสัตว์เป็นอาจิณ สัตว์นรกนี้ต้องรับโทษเป็นเวลาสี่พันห้าร้อยล้าน (4,500,000,000) ปีมนุษย์ หรือ 500 ปีนรก
2. กาฬสุตมหานรก : สัตว์นรกในนรกขุมนี้จะถูกนายนริยบาลนำเลื่อยเหล็กร้อนตัดที่มือทั้งสองของสัตว์นรกจนตาย บาปกรรมที่ทำให้ตกนรกขุมนี้เนื่องมาจากในอดีตชาติ มีเป็นคนโลภมาก ชอบลักขโมยของของผู้อื่นโดยเจ้าของมิได้ให้เป็นอาจิณ สัตว์นรกนี้ต้องรับโทษเป็นเวลาสามหมื่นหกพันล้าน (36,000,000,000) ปีมนุษย์ หรือ 1,000 ปีนรก
3. สังฆาฏมหานรก : สัตว์นรกในนรกขุมนี้จะถูกเหล่านายนริยบาลใช้มีดตัดหรือแทงเข้าไปในอวัยวะเพศของสัตว์นรกจนตาย บาปกรรมที่ทำให้ตกนรกขุมนี้เนื่องมาจากในอดีตชาติ มีเป็นคนมักมากในกาม เป็นคนเจ้าชู้ผิดลูกผิดเมียผู้อื่น ชอบประพฤติผิดในกามเป็นอาจิณ สัตว์นรกนี้ต้องรับโทษเป็นเวลาสองแสนเก้าหมื่นล้าน (290,000,000,000) ปีมนุษย์ หรือ 2,000 ปีนรก
4. โรรุวมหานรก : สัตว์นรกในนรกขุมนี้จะถูกเหล่านายนริยบาลใช้คีมเหล็กร้อนกระชากลิ้นออกมาตัดแล้วเฆี่ยนตีด้วยแส้เหล็กร้อนจนตาย บาปกรรมที่ทำให้ตกนรกขุมนี้เนื่องมาจากในอดีตชาติ มีเป็นคนชอบพูดเท็จ พูดส่อเสียด พูดคำหยาบเป็นอาจิณ สัตว์นรกนี้ต้องรับโทษเป็นเวลา เก้าแสนสามหมื่นหกพันล้าน (936,000,000,000) ปีมนุษย์ หรือ 4,000 ปีนรก
5. มหาโรรุวมหานรก : สัตว์นรกในนรกขุมนี้จะถูกเหล่านายนริยบาลจับตรึงกับพื้นแล้วนายนริยบาลก็นำกระบวยเหล็กร้อนที่ตักจากลำธารน้ำกรดสีดำร้อน มากรอกใส่ปากของสัตว์นรกจนเต็มท้องน้ำกรดก็จะกัดกินร่างของสัตว์นรกจนแหลกเหลวและตายในที่สุด บาปกรรมที่ทำให้ตกนรกขุมนี้เนื่องมาจากในอดีตชาติ มีเป็นคนชอบดื่มสุราเมรัยหรือยาเสพติดเป็นอาจิณ สัตว์นรกนี้ต้องรับโทษเป็นเวลาเจ็ดหมื่นสามพันล้านเจ็ดแสนสองหมื่นแปดพันล้านล้าน (73,000,728,000,000,000) ปีมนุษย์ หรือ 8,000 ปีนรก
6. ตาปนมหานรก : สัตว์นรกในนรกขุมนี้เมื่อมาสู่ในนรกกรรมก็จะบันดาลให้มีฝน อุปกรณ์การเล่นพนัน เหรียญและธนบัตร ที่เป็นเหล็กร้อนมีความคม ตกใส่ร่างสัตว์นรกจนแหลกเหลวและตาย ในที่สุด บาปกรรมที่ทำให้ตกนรกขุมนี้เนื่องมาจากในอดีตชาติ มีเป็นที่ติดการเล่นการพนันอย่างเป็นอาจิณ สัตว์นรกนี้ต้องรับโทษเป็นเวลา สองพันเก้าร้อยสี่สิบเจ็ดล้านสามแสนเก้าหมื่นสองพันล้านล้านปีมนุษย์ (2,947,392,000,000,000) หรือ 16,000 ปีนรก
7. มหาตาปนมหานรก : สัตว์นรกในนรกขุมนี้จะถูกเหล่านายนิรยบาลทั้งหลายใช้หอกไล่แทงสัตว์นรกให้ปีนขึ้นไปบนภูเขาไฟนรก แต่พอขึ้นไปถึงยอดภูเขาแล้ว มีลมนรกเกิดขึ้น เป็นลมพัดมาโดยรอบจนทำให้ สัตว์นรกเหล่านั้นตกลงมาจากยอดภูเขานั้น แต่พอตกลงมายังไม่ทันถึงพื้นดิน หลาวเหล็กร้อนก็ผุดขึ้นเสียบร่างกายสัตว์นรกเหล่านั้นจนแหลกเหลวและตายในที่สุด บาปกรรมที่ทำให้ตกนรกขุมนี้เนื่องมาจากในอดีตชาติเป็นคนชอบเที่ยวกลางคืนมัวเมาในอบายมุขทุกชนิด สัตว์นรกนี้ต้องรับโทษเป็นเวลาครึ่งกัลป์หรือคือเวลาอันประมาณมิได้
8. อเวจีมหานรก : สัตว์นรกในนรกในนรกขุมนี้จะไปถูกเผาอยู่ในห้องเหล็กร้อนมีเหล็กแหลมร้อนพุ่งออกมาจากกำแพงเหล็กทั้งหกด้านแทงทะลุร่างกายตรึงเอาไว้ถูกเผาไหม้ให้ทุรนทุรายอยู่อย่างนั้นไม่รู้จักตาย บาปกรรมที่ทำให้ตกนรกขุมนี้เนื่องมาจากในอดีตชาติได้ทำอนันตริยกรรมเอาไว้ ประกอบด้วย ฆ่าพ่อ ฆ่าแม่ ฆ่าพระอรหันต์ ทำพระพุทธเจ้าให้ห้อพระโลหิต และ ทำสังฆเภท หรือ ทำให้หมู่สงฆ์แตกกัน หรือทำกรรมของการฆ่าสัตว์ตัดชีวิตเป็นอาจิณอย่างไม่มีวันว่างเว้นจนจัดว่าเป็นกรรมหนัก สัตว์นรกนี้ต้องรับโทษเป็นเวลาหนึ่งกัลป์หรือคือเวลาอันประมาณมิได้
โลกันตนรก เป็นนรกขุมใหญ่พิเศษซึ่งอยู่นอกจักรวาล มืดมนไม่มีแสง มองไม่เห็นอะไรเลยและเต็มไปด้วยทะเลน้ำกรดเย็น ที่ตั้งอยู่ระหว่างโลกจักรวาล 3 โลก เหมือนกับวงกลม 3 วงติดกัน บริเวณช่องว่างของวงทั้ง 3 สัตว์นรกที่มาเกิดในนรกชั้นนี้จะมีรูปร่างสูงใหญ่และมีกงเล็บแหลมคมมักจะห้อยหัวจากเพดานเหมือนค้างคาว ด้วยการมองอะไรไม่เห็นเพราะความมืดสนิททำให้สัตว์นรกต้องไต่ไปมาอย่างไร้จุดหมาย และมีจำนวนมาก ถ้าสัตว์นรกไปเจอสัตว์นรกด้วยกันเองก็จะคิดว่าเป็นอาหารก็จะเข้าต่อสู้โรมรัมเพื่อหมายจะจับกินเป็นอาหาร เมื่อสัตว์นรกได้ตกลงไปในทะเลน้ำกรด น้ำกรดก็จะกัดร่างกายจนแหลกเหลวและได้รับความเจ็บปวดทรมานอย่างมาก แต่ไม่ตายเสียทีเดียวก็จะเกิดขึ้นมาใหม่และมาห้อยหัวบนเพดานเหมือนเดิมและต้องคอยเสาะหาอาหารต่อไป สัตว์นรกที่มาเกิดต้องรับทุกขเวทนาเป็นเวลา 1 พุทธันดร จากผลกรรมชั่ว คือ เป็นผู้ที่มีมิจฉาทิฏฐิ หรือ เห็นผิดเป็นชอบอย่างมืดมน ทรมานประทุษร้ายต่อบิดามารดา และผู้ทรงศีล ทรงธรรม ฆ่าตัวตาย เป็นต้น
แม้โลกันตนรกจะเป็นนรกขุมใหญ่ที่มืดมนไม่มีแสงเลย แต่จะมีแสงเกิดขึ้นได้นั้นก็ต่อเมื่อมีเหตุการณ์ครั้งสำคัญ 5 เหตุการณ์หรือ 5 ครั้ง ได้แก่
1. เมื่อพระโพธิสัตว์ทรงปฏิสนธิในครร์ภ์พระมารดา
2. เมื่อพระโพธิสัตว์ประสูติ
3. เมื่อพระโพธิสัตว์ตรัสรู้เป็นพระพุทธเจ้า
4. เมื่อพระพุทธเจ้าทรงแสดงพระธรรมเทศนาเรื่องธัมมจักรกัปปวัตนสูตร (ธรรมจักร)
5. เมื่อพระพุทธเจ้าทรงเสด็จปรินิพพาน
ยมบาลหรือนายนิรยบาล หมายถึง ผู้ที่มีหน้าที่คอยลงโทษสัตว์นรกในนรกภูมิทุกชั้นทุกขุม นายนิรยบาลจะมีอยู่ 2 ประเภท ได้แก่ นายนิรยบาลมาจากกุมภัณฑ์และนายนิรยบาลมาจากอำนาจกรรม นายนิรยบาลมาจากกุมภัณฑ์คือเป็นเทวดาจากชั้นจาตุมหาราชิกา จะคอยทำหน้าที่ลงโทษสัตว์นรกในยมโลกเท่านั้น พวกเขาสามารถลงโทษสัตว์นรกได้โดยไม่เป็นบาปเลย ส่วนนายนิรยบาลมาจากอำนาจกรรม จะเกิดขึ้นตามอำนาจกรรมชั่วที่สัตว์นรกทำไว้ พวกเขาจะไม่มีความรู้สึกนึกคิดอะไรเลย พวกเขาจะคอยทำหน้าที่ลงโทษสัตว์นรกในมหานรกและอุสสทนรกเท่านั้น