จูกัดเหลียง
จูกัดเหลียง (; ) หรือที่รู้จักกันดีในชื่อ ขงเบ้ง (孔明; "Kǒngmíng") เป็นตัวละครในวรรณกรรมจีนอิงประวัติศาสตร์เรื่องสามก๊กที่มีตัวตนจริงในประวัติศาสตร์ยุคสามก๊ก นอกจากนี้ยังมีฉายาอื่นเช่น "มังกรหลับ" (臥龍先生) หรือ (伏龍) เป็นนักการเมืองสมัยปลายราชวงศ์ฮั่นของจีน หรือในสมัยหลังราชวงศ์ฮั่นหากกล่าวอ้างอิงตามประวัติศาสตร์
จูกัดเหลียงดำรงตำแหน่งเป็นที่ปรึกษาด้านการยุทธนาการของพระเจ้าเล่าปี่ในตำแหน่งสมุหนายกและผู้บัญชาการทหารสูงสุดแห่งจ๊กก๊ก รวมทั้งมีความสามารถในด้านการเมือง การทูต นักปราชญ์ วิศวกรและได้ชื่อว่าเป็นผู้ประดิษฐ์คิดค้นที่สำคัญ โดยคิดค้นหมั่นโถว หน้าไม้กล โคมลอยและระบบชลประทาน
ศิลปินมักวาดภาพให้จูกัดเหลียงสวมชุดยาวแบบนักปราชญ์ สวมหมวก และถือพัดขนนกกระเรียน (บ้างก็ว่า ขนนก ขนห่าน) อยู่ในมือเสมอ
โดยขงเบ้งเป็นชื่อรอง เป็นบุตรชายคนที่ 2 ของ จูเก๋อกุย ขุนนางตงฉินของพระเจ้าเหี้ยนเต้ โดยขงเบ้งมีพี่ชาย และน้องชายอย่างละคน คือ จูเก๋อกึ๋น พี่ชาย เป็นที่ปรึกษาของง่อก๊ก และน้องชาย จูเก๋อจิ๋น
ขงเบ้ง เป็นผู้ฉลาดปราดเปรื่อง รอบรู้สรรพวิชาอย่างแตกฉาน ทั้งวิทยาศาสตร์ โหราศาสตร์ การเมืองการปกครอง การทูต และแม้กระทั่งไสยศาสตร์ มีอุปนิสัยใจคอเยือกเย็น มีเมตตา ชอบลองดีกับผู้ที่อวดโอ้ อุดมด้วยวาทะศิลป์ ใช้ชีวิตอยู่อย่างสงบกับชาวบ้าน ที่เชิงเขาโงลังกั๋ง โดยช่วยเหลือชาวบ้านในการทำนาต่าง ๆ จนเป็นที่นับถือของชาวบ้าน ขงเบ้งมักจะเสวนากับผู้รู้เสมอ ๆ โดยเพื่อนร่วมวงเสวนากับเขานั้นได้แก่ ชีซี สื่อกวงเหวียน เมิ่งกงเวย และซุยเป๋ง และขงเบ้งมักจะยกตัวเองเทียบกับขวันต๋งและงักเย สองยอดนักปราชญ์ยุคชุนชิวและราชวงศ์ฉิน ซึ่งเพื่อน ๆ มักแปลกใจที่ขงเบ้งกล้ายกตนเช่นนั้น มีแต่ชีซีเท่านั้น ที่เชื่อว่าไม่ได้เป็นการยกตนเกินเลยไปเลย
ขงเบ้ง มาเป็นกุนซือให้เล่าปี่จากการได้รับคำแนะนำจากชีซี โดยเล่าปี่ต้องมาคาราวะขงเบ้งถึงกระท่อมไม้ไผ่ ที่เขาโงลังกั๋ง ถึง 3 ครั้ง 3 ครา เมื่อขงเบ้งอายุได้เพียง 26 แต่ระยะแรกนั้น ขงเบ้งมิได้เป็นที่ยอมรับของบรรดานายทหารจ๊กก๊ก รวมทั้งกวนอูและเตียวหุยด้วย แต่เมื่อขงเบ้งได้แสดงฝีมือให้ปรากฏด้วยการทลายทัพของโจโฉที่เนินพกบ๋องแล้ว ขงเบ้งก็กลายเป็นที่นับถือและเลื่องลือถึงความสามารถอันปราดเปรื่อง
ขงเบ้ง ยามออกศึก จะบัญชาการการรบบนรถเลื่อน โดยมีหมวกและพัดขนนกเป็นของประจำตัว ขงเบ้งเป็นผู้รอบรู้สรรพวิชาอย่างถ่องแท้ มองจิตใจคนทะลุปรุโปร่ง ทำนายเหตุการณ์ล่วงหน้าได้แม่นยำ จึงสามารถล่วงรู้ได้ถึงสภาพดินฟ้าอากาศ สามารถเรียกลมได้ ผู้คนจึงกล่าวขานว่า เป็นผู้หยั่งรู้ดินฟ้า
ขงเบ้ง เป็นกำลังสำคัญของแคว้นจ๊กก๊ก ภายหลังการสิ้นของเล่าปี่ กวนอู เตียวหุย ผู้นำคนสำคัญ โดยขงเบ้งมีฐานะเป็นเสนาบดีใหญ่ (เสิงเสี้ยน) ดูแลกิจการแทบทุกอย่างของจ๊กก๊ก เนื่องจากความอ่อนแอของพระเจ้าเล่าเสี้ยน (อาเต๊า) ขงเบ้งประสบความสำเร็จจากการยกทัพไปปราบเบ้งเฮ็ก อานารยชนที่แดนใต้ แต่ไม่ประสบความสำเร็จเลยในการยกทัพบุกเหนือถึง 5 ครั้ง เพื่อพิชิตแคว้นวุยก๊ก บั้นปลายชีวิต ขงเบ้งเจ็บออด ๆ แอด ๆ เสมอ ๆ ขงเบ้งสิ้นอายุเมื่อได้ 54 ปี บนรถม้ากลางสนามรบ ก่อนสิ้นชีพ ขงเบ้งได้ตรวจดวงชะตาตนเองแล้วรู้ว่า ใกล้ดับ จึงทำพิธีต่อชะตาอายุ แต่พิธีต้องล่มกลางคัน เมื่ออุยเอี๋ยน ทหารคนหนึ่งวิ่งทะเล่อทะล่าเข้ามา จนตะเกียงน้ำมันดับลง
เล่าปี่
เล่าปี่ให้ความเคารพและศรัทธาในตัวจูกัดเหลียงเป็นอย่างมาก ตั้งแต่ที่จูกัดเหลียงยังอาศัยอยู่ที่เขาโงลังกั๋ง ด้วยการแนะนำของชีซีถึงความเป็นสุดยอดนักปราชญ์ ถึงกับพยายามดั้นด้นเดินทางท่ามกลางอากาศหนาวเย็นเพื่อมาเชิญตัวจูกัดเหลียงไปเป็นที่ปรึกษาถึงสามครั้งแต่กับไม่พบตัวจูกัดเหลียง แต่หาได้ละความพยายามในการขอพบตัวจูกัดเหลียงแต่อย่างใด เล่าปี่เดินทางมาพบจูกัดเหลียงที่กระท่อมภายในเขาโงลังกั๋งเป็นครั้งที่สาม ระหว่างทางได้รับความอัปยศอดสูด้วยการเข้าใจผิด คิดว่าผู้อื่นที่มีถ้อยคำวาทะการเจรจาที่ฉลาดหลักแหลมคือจูกัดเหลียง ก็ตรงเข้าไปคาราวะด้วยความศรัทธาเสียหลายต่อหลายครั้ง จนกวนอูและเตียวหุย สองพี่น้องร่วมสาบานในสวนดอกท้อไม่พอใจการกระทำของเล่าปี่ เตียวหุยถึงกับเอ่ยปาก ในเมื่อยากได้ตัวจูกัดเหลียงก็จะไปจับมามอบให้ แต่กลับถูกเล่าปี่ต่อว่าด้วยความโกรธ
เมื่อเล่าปี่ได้พบจูกัดเหลียง จึงพยายามขอร้องและอ้อนวอนให้จูกัดเหลียงเป็นที่ปรึกษาเพื่อช่วยราชการกอบกู้แผ่นดิน จนจูกัดเหลียงใจอ่อนต่อความอ่อนน้อมและความศรัทธาอย่างแรงกล้าในตนเองของเล่าปี่ จึงยอมละทิ้งอาชีพชาวนาที่ใช้ชีวิตอย่างสงบที่เขาโงลังกั๋งเพื่อเป็นที่ปรึกษาให้แก่เล่าปี่ เล่าปี่นับถือจูกัดเหลียงดุจเช่นอาจารย์ผู้ประสาทวิชาให้แก่ศิษย์ ยอมรับคำแนะนำและความคิดเห็นของจูกัดเหลียงเสมอมา ซึ่งจูกัดเหลียงเองก็มอบความจงรักภักดีต่อเล่าปี่เช่นกัน แม้จะมีผู้อื่นเข้าเกลี้ยกล่อมให้นำใจออกห่างจากเล่าปี่เช่นจูกัดกิ๋นพี่ชายของตนเกลี้ยกล่อมให้มาอยู่ข้างซุนกวน แต่จูกัดเหลียงกลับปฏิเสธและเป็นฝ่ายชักชวนจูกัดกิ๋นมาอยู่ด้วยกับเล่าปี่แทน จูกัดเหลียงช่วยเล่าปี่กอบกู้ราชการแผ่นดินจนได้เป็นฮ่องเต้แห่งจ๊กก๊ก ถึงแม้ต่อมาพระเจ้าเล่าปี่สวรรคต แต่จูกัดเหลียงก็ยังคอยช่วยเหลือพระเจ้าเล่าเสี้ยนผู้เป็นโอรสของพระเจ้าเล่าปี่ ด้วยความภักดีจนวาระสุดท้ายของตนเองจ๊กก๊กล้มสลายเพราะพระเจ้าเล่าเสี้ยนเป็นคนหูเบา
เล่าเสี้ยน
พระเจ้าเล่าเสี้ยนกับจูกัดเหลียงมีความสัมพันธ์ที่ผูกพันลึกซึ้งเช่นนายกับบ่าวรวมทั้งลูกกับพ่อด้วย ซึ่งก่อนหน้าที่พระเจ้าเล่าปี่จะสวรรคต ได้เรียกจูกัดเหลียงและพระเจ้าเล่าเสี้ยนเข้าพบ ก่อนสั่งเสียให้จูกัดเหลียงดูแลและสั่งสอนพระเจ้าเล่าเสี้ยน ให้การสั่งสอน อบรบตักเตือน ประหนึ่งบิดาเลี้ยงดูบุตร เมื่อพระเจ้าเล่าเสี้ยนขึ้นครองราชย์ต่อจากพระเจ้าเล่าปี่ ก็ทรงให้ความเคารพนับถือจูกัดเหลียงประหนึ่งเป็นบิดาบุญธรรม และทรงขอความคิดเห็นในด้านต่าง ๆ จากจูกัดเหลียงอยู่เสมอ ในขณะที่จูกัดเหลียงคงปฏิบัติตนเช่นเดิม ด้วยไม่ถือตนว่าเป็นบิดาบุญธรรมของพระเจ้าแผ่นดิน คงมอบความจงรักภักดีต่อพระเจ้าเล่าเสี้ยนตามคำสั่งเสียของพระเจ้าเล่าปี่ และเป็นผู้นำทัพขยายอาณาเขตให้แก่พระเจ้าเล่าเสี้ยนอีกด้วย
พระเจ้าเล่าเสี้ยนเป็นคนอ่อนแอ โง่และหูเบาเป็นอย่างมาก ทรงหลงเชื่อถ้อยคำของเหล่าขุนนางที่มีใจคิดการกบฏ กล่าวหาจูกัดเหลียงว่าคิดการใหญ่ในการยึดครองราชสมบัติของพระเจ้าเล่าเสี้ยนเป็นของตนเอง เมื่อคราวที่จูกัดเหลียงนำทัพออกรบกับสุมาอี้และเกือบได้ชัยชนะ สุมาอี้วางแผนการเป่าหูให้พระเจ้าเล่าเสี้ยนหลงเชื่อถ้อยคำว่าจูกัดเหลียงคิดไม่ซื่อ และเรียกตัวกลับด่วนทำให้สุมาอี้รอดชีวิตจากการถูกโจมตีจากจูกัดเหลียงได้สำเร็จ ภายหลังเมื่อจูกัดเหลียงกลับเมืองหลวงแล้วได้เรียกพระเจ้าเล่าเสี้ยนเข้าพบและอบรมสั่งสอนเช่นพ่อสอนลูกถึงความหูเบาและเชื่อคนง่ายของพระเจ้าเล่าเสี้ยน
กวนอู,เตียวหุย
จูกัดเหลียง เตียวหุยและกวนอูนั้นมีความสัมพันธ์ที่ไม่ค่อยจะลงรอยกันในช่วงแรก ๆ ที่เล่าปี่เชิญจูกัดเหลียงมาอยู่ด้วย ด้วยอายุยังน้อยของจูกัดเหลียงที่อ่อนกว่าเล่าปี่ถึงสิบปี และน้อยกว่าเตียวหุยถึงเจ็ดปี ทำให้กวนอูและเตียวหุยไม่นับถือและเลื่อมใสในตัวจูกัดเหลียงมากนัก และเมื่อเล่าปี่ให้การปรนนิบัติดูแลจูกัดเหลียงจนเกินควร รวมทั้งยอมให้จูกัดเหลียงต่อว่าเช่นเมื่อคราวถึงยามศึกแต่เล่าปี่กลับนำขนจามรีมาถักหมวกเล่น สร้างความไม่พอใจแก่กวนอูและเตียวหุยยิ่งนัก จนถึงคราวศึกใหญ่ที่โจโฉให้แฮหัวตุ้นนำทหารยกทัพมาตี ซึ่งจูกัดเหลียงได้วางแผนการใช้กลอุบายโดยกำหนดหน้าที่ต่าง ๆ ให้แก่เตียวหุย กวนอูและจูล่ง ส่วนตนอยู่เฝ้าดูแลเมือง ทำให้กวนอูและเตียวหุยเอ่ยคำสบประมาทจูกัดเหลียงที่คิดเอาแต่ตนสบาย ไม่ลงแรงในการออกรบ
แต่เมื่อแผนการลวงกองทัพของแฮหัวตุ้นมาเผาที่ทุ่งพกบ๋องสร้างความเสียหายย่อยยับให้แก่กองทัพของโจโฉ กวนอูและเตียวหุยก็ตระหนักและเกิดความเลื่อมใสศรัทธาในสติปัญญาของจูกัดเหลียงเป็นอย่างยิ่ง ต่อมาเมื่อถึงคราวออกศึกคราใด กวนอูและเตียวหุยจะยินยอมและเชื่อฟังคำแนะนำของจูกัดเหลียงตลอดด้วยความเต็มใจ เช่นคราวศึกเซ็กเพ็กที่จูกัดเหลียงมอบหมายให้เตียวหุยนำกองทัพรอสุ่มโจมตีโจโฉเมื่อสุมไฟหุงหาอาหาร แต่ไม่มอบหมายหน้าที่ใด ๆ ให้แก่กวนอู จนถึงกับเอ่ยปากบ่นด้วยความน้อยใจที่จูกัดเหลียงให้ใช้ตนบ้าง จูกัดเหลียงจึงมอบหมายให้กวนอูไปดักรอโจโฉและนำหัวโจโฉมาให้ โดยให้คำสัญญาซึ่งกันและกันถ้ากวนอูไปดักรอตามที่จูกัดเหลียงบอกแล้วไม่พบโจโฉ จูกัดเหลียงยินยอมมอบหัวตนเองให้ แต่ถ้ากวนอูไม่ได้หัวโจโฉกลับมา กวนอูจะต้องมอบหัวตัวเองให้แทน ซึ่งจูกัดเหลียงเองก็มอบความไว้ใจให้แก่กวนอูเช่นกัน เมื่อถึงคราวที่จูกัดเหลียงต้องไปช่วยทัพเล่าปี่ตีเสฉวน จูกัดเหลียงได้ฝากเมืองเกงจิ๋วให้กวนอูดูแลแทน
จูล่ง
จูกัดเหลียงและจูล่งมีความสัมพันธ์ที่ดีต่อกันในการช่วยเล่าปี่กอบกู้ราชวงศ์ฮั่น จูกัดเหลียงนั้นไว้วางใจจูล่งเป็นอย่างมากมาก มอบหมายหน้าที่ซึ่งเป็นงานสำคัญ ๆ ให้จู่ลงรับคำสั่งไปปฏิบัติเสมอ จูกัดเหลียงนั้นเคยกล่าวเปรียบเปรยและยกย่องจูล่งว่าเปรียบเสมือนแขนข้างหนึ่งของตนเลยทีเดียว จูกัดเหลียงมอบหมายงานแก่จูล่งนำไปปฏิบัติในการรบหลายสิบครั้ง เริ่มจากศึกครั้งแรกของจูกัดเหลียงและจูล่งที่นำทัพออกเผาทหารแฮหัวตุ้นที่พกบ๋อง น้ำท่วมแปะโห ศึกยุทธนาวีเซ็กเพ็ก ช่วยอาเต๊า ปราบเบ้งเฮ็กอ๋องแห่งม่าน และอื่น ๆ อีกมากมาย
จูล่งคงสวามิภักดิ์ต่อพระเจ้าเล่าปี่และจูกัดเหลียงมาตลอด เมื่อพระเจ้าเล่าปี่สวรรคตและจูกัดเหลียงนำทัพออกรบแทนพระเจ้าเล่าเสี้ยน จูล่งก็คงปฏิบัติตนเช่นเดิม คอยดูแลและช่วยเหลือจูกัดเหลียงมาตลอดจนถึงแก่กรรมอย่างสงบเมื่ออายุ 72 ปี หลังจากที่จูล่งถึงแก่กรรม สร้างความเศร้าโศกเสียใจแก่จูกัดเหลียงเป็นอย่างมาก ถึงกับเอ่ยปากว่า "เมื่อจูล่งตายลงเสียแล้ว ตัวข้านี้ก็เปรียบเสมือนแขนหักไปข้างหนึ่ง"ซึ่งเล่าเสี้ยนก็มิอาจกลั้นน้ำตาไว้ได้
ฮองตง
ความสัมพันธ์ระหว่างจูกัดเหลียงและฮองตงไม่ชัดเจนนัก แต่ในการยกทัพบุกตะวันออกของเล่าปี่ จูกัดเหลียงเป็นผู้ยั่วฮองตงให้ฮึกเหิมว่า ฮองตงอายุมากแล้วคงทำศึกไม่ได้เต็มกำลัง ฮองตงจึงฮึกเหิมและกล่าวเหตุผลต่างๆนานาและขอไปทำศึกได้สำเร็จ และสามารถยึดเขาเตงกุนสันสังหารแฮหัวเอี๋ยนได้ ถือได้จูกัดเหลียงเป็นผู้หนึ่งที่มีส่วนในความสำเร็จในการยึดเขาเตงกุนสัน
บังทอง
บังทองเป็นเพื่อนสนิทของจูกัดเหลียงตั้งแต่สมัยเรียน โดยที่สุมาเต็กโช ปราชญ์ในสมัยนั้นยกย่อง 2 คนนี้ว่า เป็นดัง มังกรซุ่ม-ฮกหลง และ หงส์ดรุณ-ฮองซู ซึ่งฮองซูคือบังทองนี่เอง ตัวจูกัดเหลียงยังยกย่องว่าบังทองฉลาดกว่าตน 10 เท่า ในครั้งที่จิวยี่ตายจูกัดเหลียงได้ไปพบกับบังทองเพื่อชักชวนไปทำงานกับเล่าปี่ เมื่อบังทองได้รับราชการกับเล่าปี่ และได้เป็นทัพหน้าในการตีเมืองเสฉวน ระหว่างการรบ จูกัดเหลียงได้ส่งจดหมายมาเตือนเล่าปี่ว่า ดาวศุกร์ขึ้นเหนือเมืองลกเสีย เป็นลางว่าจะเกิดอันตรายกับแม่ทัพคนสำคัญ เล่าปี่จะยกทัพกลับ แต่บังทองคิดว่าจูกัดเหลียงอิจฉาที่ตนกำลังจะได้ผลงาน จึงห้ามมิให้เล่าปี่ถอยทัพกลับ จนในที่สุดบังทองจึงเสียชีวิตที่เนินหงส์ตก เมื่อจูกัดเหลียงทราบข่าวการตายของบังทองก็ร้องไห้อาลัยในตัวบังทอง ทำให้เกิดการถกเถียงกันว่าขงเบ้งเก่งกว่าบังทอง
จิวยี่
จิวยี่ผู้ที่ถ่มน้ำลายรดฟ้า จิวยี่เป็นเพื่อนสนิทกันกับซุนเซ็ก และได้รับใช้ซุนกวนจนมาปรึกษากับจูเก๋อขงเมิ่งหรือขงเบ้งในผาแดงหรือศึกเซ็กเพ็กหรือพันธมิตรซุนเล่าทำให้โจโฉแตกทัพเรือที่ศึกผาแดงได้ชัยชนะอันยิ่งใหญ่ทำให้ง่อก๊กแข็งแกร่งยิ่งขึ้น และจิวยี่คิดทำร้ายขงเบ้งแต่ถูกขงเบ้งซ้อนกลทำให้จิวยี่กระอักเลือดตายในที่สุด ก่อนตายจิวยี่ได้ตะโกนร้องออกมาว่า "ฟ้าส่งจิวยี่มาเกิดแล้ว ไฉนให้ขงเบ้งมาเกิดด้วยเล่า"
โดยกล่าวเป็นภาษาจีนว่า เทียนกี้แซยี่ ฮ่อปิดแซเหลียง
จูกัดกิ๋น
ถึงแม้ว่าจูกัดเหลียงและจูกัดกิ๋นจะเป็นพี่น้องกัน แต่ค่อนข้างเหินห่างกัน เพราะรับใช้นายคนละคนกัน โดยจูกัดเหลียงรับใช้เล่าปี่ จูกัดกิ๋นรับใช้ซุนกวน ทำให้ความสัมพันธ์ของทั้งสองไม่ค่อยดีนัก จูกัดกิ๋นมักจะเป็นผู้ที่ซุนกวนส่งให้มาทวงเมืองเกงจิ๋วจากเล่าปี่หรือกวนอู โดยใช้ความเป็นพี่ของจูกัดเหลียงให้เป็นประโยชน์ แต่ก็อุบายของจูกัดเหลียงทำให้จูกัดกิ๋นกลับไปมือเปล่าทุกครั้ง
สุมาอี้
สุมาอี้คือคู่ปรับตลอดกาลของจูกัดเหลียงตามที่ปรากฏบทบาทในนิยายสามก๊ก และยังมีบันทึกในประวัติศาสตร์ สุมาอี้เป็นเพียงไม่กี่คนที่สามารถอ่านแผนการทำศึกของจูกัดเหลียงได้(นานๆครั้ง) และยังสามารถคาดเดาได้ว่าเขาจะอายุสั้นเพราะตรากตรำทำงานหนักเกินไป สุมาอี้เป็นศัตรูที่แทบจะไม่อาจเอาชนะจูกัดเหลียงได้เลย จนกระทั่งวาระสุดท้าย เป็นที่เชื่อกันว่าสุมาอี้ให้ความเคารพยกย่องในสติปัญญาของจูกัดเหลียงไม่น้อย แม้ว่าทั้งคู่จะเป็นศัตรูกันยามออกศึก จูกัดเหลียงจะบัญชาการการรบบนรถเลื่อน โดยมีหมวกและพัดขนนกเป็นของประจำตัว จูกัดเหลียงเป็นผู้รอบรู้สรรพวิชาอย่างถ่องแท้ มองจิตใจคนทะลุปรุโปร่ง ทำนายเหตุการณ์ล่วงหน้าได้แม่นยำ จึงสามารถล่วงรู้ได้ถึงสภาพดินฟ้าอากาศ สามารถเรียกลมได้ ผู้คนจึงกล่าวขานว่าเป็นผู้หยั่งรู้ดินฟ้า จูกัดเหลียงเป็นกำลังสำคัญของแคว้นจ๊กก๊ก ภายหลังการสิ้นของเล่าปี่ กวนอู เตียวหุย ผู้นำคนสำคัญ โดยจูกัดเหลียงมีฐานะเป็นสมุหนายก (ไจ่เซียง, เสิงเสี้ยงในสำเนียงจีนกลาง) ดูแลกิจการแทบทุกอย่างของจ๊กก๊ก จูกัดเหลียงประสบความสำเร็จจากการยกทัพไปปราบเบ้งเฮ็ก อานารยชนที่แดนใต้ แต่ไม่ประสบความสำเร็จเลยในการยกทัพบุกเหนือถึง 6 ครั้ง เพื่อพิชิตแคว้นวุยก๊ก บั้นปลายชีวิตจูกัดเหลียงเจ็บออดๆ แอดๆ อยู่เสมอ จูกัดเหลียงสิ้นอายุเมื่อได้ 54 ปี (จูกัดเหลียงฉบับการ์ตูนบอกว่าสิ้นอายุเมื่อตอน 52 ปี) บนรถม้ากลางสนามรบ ในหนังสือสามก๊กฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน) เขียนไว้ดังนี้
เรื่องการดูดาวประจำตัวนั้นจูกัดเหลียงรู้แต่สุมาอี้ก็รู้ สุมาอี้ต้องการยืนยันความรู้ของตนว่าจูกัดเหลียงใกล้ตายแล้วหรือไม่ด้วยการส่งทัพมาท้ารบ ถ้าทัพจูกัดเหลียงออกสู้ แสดงว่าจูกัดเหลียงยังไม่เป็นอะไรถ้าไม่สู้แสดงว่าจูกัดเหลียงแย่แล้วจะได้ตีซ้ำบดขยี้ทัพจูกัดเหลียงให้แหลกลาญ จูกัดเหลียงรู้ทันความคิดแม้รู้ว่าชีวิตจะสิ้นยังคงสติได้ดีสั่งให้ทหารออกปะทะขับไล่ทัพสุมาอี้ถอยไปตามเดิม
ถึงจูกัดเหลียงลาลับดับโลก แต่ยังได้ทำพิธีรักษาดวงดาวประจำตัวไม่ให้ร่วงหล่นจากฟากฟ้า เป็นการขู่สุมาอี้ มิให้ตามโจมตีเวลาถอยทัพ ซึ่งอุบายนี้สามารถรักษาชีวิตทหารของตนได้หลายหมื่น และยังทำให้อาณาจักร จ๊กก๊ก (ของเล่าปี่) ยืนยาวอยู่ได้อีกกว่ายี่สิบปี พระเจ้าเล่าเสี้ยนโศกเศร้าเสียพระทัยมาก ศพของจูกัดเหลียงถูกฝังอยู่ที่เชิงเขาเตงกุนสัน ปากทางเข้าเสฉวน
ภายหลังจากที่จูกัดเหลียงสิ้นชีวิตไปแล้ว 29 ปี เมื่อเตงงายแม่ทัพของวุยก๊กได้ยกทัพผ่านมาทางเขาเหยียดฟ้าปากทางเข้าเมืองเสฉวนอีกทาง ได้พบกับป้อมค่ายที่ร้างบนเขาซึ่งปราศจากทหารดูแลเมื่อจูกัดเหลียงสิ้นชีวิตไปแล้ว ซึ่งจูกัดเหลียงทำนายว่า ในอนาคตข้างหน้าจะมีแม่ทัพของวุยก๊กยกทัพผ่านทางนี้จึงให้เฝ้าระวังไว้ และเมื่อจงโฮยแม่ทัพวุยก๊กอีกคนที่ยกทัพผ่านมาทางเขาเตงกุนสัน นอนหลับไปฝันเห็นว่าจูกัดเหลียงมาเข้าฝันว่า เมื่อยกทัพเข้าเสฉวนได้แล้วขอให้ไว้ชีวิตราษฎร ซึ่ง จูกัดเจี๋ยม ที่เป็นแม่ทัพคนหนึ่งของจ๊กก๊กได้เข้าต่อต้านทัพวุยและก็เสียชีวิตพร้อมบุตรชายตัวเองในครั้งนี้ด้วย ปัจจุบันมีศาลเจ้าจูกัดเหลียงและเล่าปี่ กวนอู เตียวหุย และบรรดาขุนพลของจ๊กก๊กที่เมืองเฉินตู มณฑลเสฉวน ซึ่งได้รับการบูรณะในปีที่ 11 ของรัชสมัยจักรพรรดิคังซีของราชวงศ์ชิง
ในวรรณกรรมเรื่องสามก๊ก จูกัดเหลียงได้รับการยกย่องว่าเป็นผู้หยั่งรู้ดินฟ้ามหาสมุทร ได้รับฉายาจากบังเต็กกงว่า "ฮกหลง" หมายถึงมังกรซุ่มหรือมังกรหลับ จากคำแนะนำของสุมาเต็กโชและชีซีที่หลงกลอุบายของโจโฉจำต้องหวนกลับไปอยู่วุ่ยก๊กด้วยความจำใจ ทำให้เล่าปี่ต้องดั้นด้นมาเชิญตัวจูกัดเหลียงด้วยตัวเองถึงสามครั้งสามครา จูกัดเหลียงมีความรู้เป็นเลิศ รับใช้ราชวงศ์เล่าถึง 2 ชั่วอายุคน ภายหลังก่อนที่พระเจ้าเล่าปี่จะสวรรคต ได้ฝากฝัง เล่าเสี้ยนให้ดูแลบ้านเมืองต่อไป แต่ไม่อาจสำเร็จได้เพราะพระเจ้าเล่าเสี้ยนหูเบาเชื่อแต่คำยุยงของขันทีฮุยโฮสิ่งประดิษฐ์ส่วนใหญ่ของจูกัดเหลียงใช้เพื่อการสงคราม มีดังต่อไปนี้
ผลงานและบทประพันธ์ของจูกัดเหลียง
สถานที่พำนักของขงเบ้ง ที่ถูกบรรยายในวรรณกรรมว่าเป็นกระท่อมไม้ไผ่หรือกระท่อมหญ้าบนเขาโงลังกั๋ง ในปัจจุบันยังมีการถกเถียงกันอยู่ระหว่าง 2 ที่ คือ กู่หลงจง ตั้งอยู่ห่างจากเมืองเสียนหยาง มณฑลหูเป่ย ไปประมาณ 10.6 กิโลเมตร ทางตะวันตกเยืองไปทางใต้ ที่นั่นมีศาลขงเบ้งตั้งอยู่ทั้งศาลเก่าและศาลที่สร้างขึ้นใหม่ ณ ที่นี่เชื่อว่าเป็นสถานที่ ๆ ขงเบ้งเสนอยุทธศาสตร์หลงจงแก่เล่าปี่ และอีกที่หนึ่ง คือ โว่หลงกัง หรือเขาโงลังกั๋ง ในมณฑลเหอหนาน อยู่ห่างจากเมืองหนานหยาง ไปทางตะวันตกเฉียงใต้ประมาณ 4 กิโลเมตร
ขงเบ้งตัวตนจริงในประวัติศาสตร์แตกต่างจากบทบาทที่ปรากฏในวรรณกรรม โดยขงเบ้งไม่เคยวางกลอุบายการศึกแต่อย่างใด เพียงแต่นำทัพด้วยความสุขุมรอบคอบ และใช้เพียงกลยุทธธรรมดา ๆ การยืมลูกธนูแสนดอกจากโจโฉในศึกผาแดง ก็มิใช่ผลงานของขงเบ้ง แต่เป็นซุนกวน ผู้นำง่อก๊ก และเหตุการณ์นี้ก็เกิดหลังจากศึกผาแดงนานถึง 5 ปี โดยซุนกวนล่องเรือไปเผชิญหน้ากับกองทัพของโจโฉ โจโฉจึงสั่งยิงธนูเข้าใส่เรือของซุนกวน ซุนกวนได้หันข้างเรือรับ จนเมื่อหนักกราบเรือปริ่มน้ำแล้วก็ให้หันอีกข้างรับต่อ และเดินทางกลับได้โดยปลอดภัย อีกทั้งกลอุบายเมืองร้าง ที่ม้าเจ๊กเสียด่านเกเต๋งให้แก่สุมาอี้ แม่ทัพของวุยก๊กครั้งนั้นก็มิใช่สุมาอี้ หากแต่เป็นเตียวคับ เพราะขณะนั้นสุมาอี้อยู่ที่เมืองลกเอี๋ยง ไกลจากที่เกิดเหตุนับพันกิโลเมตร ขงเบ้งมิได้ใช้กลยุทธอุบายหลอกล่อใด ๆ เพียงแต่ถอยทัพด้วยความรวดเร็วเท่านั้น