ภาควิชาประวัติศาสตร์ คณะสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ
ภาควิชาประวัติศาสตร์ คณะสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒเป็นหน่วยงานที่มีหน้าที่และความรับผิดชอบใน การจัดการศึกษาเพื่อผลิตบัณฑิตทั้งระดับปริญญาตรีและปริญญาโท และจัดบริการวิชาการแก่สังคมในสาขาวิชาประวัติศาสตร์ รวมทั้งให้การทำนุบำรุงศิลปวัฒนธรรม ทั้งนี้เพื่อพัฒนาบุคลากรของประเทศให้มีคุณภาพที่ดี และสอดคล้องกับความต้องการของสังคมและประเทศชาติ ก่อตั้งขึ้นตั้งแต่ พ.ศ. 2518 เดิมมีสถานะเป็นแผนกวิชาประวัติศาสตร์ สังกัดวิทยาลัยวิชาการศึกษาประสานมิตร ซึ่งต่อมาได้ยกสถานะเป็นมหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒในปัจจุบัน
ภาควิชาประวัติศาสตร์ คณะสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ (มศว) ก่อตั้งขึ้นใน พ.ศ. 2518 เดิมมีสถานะเป็นแผนกวิชาประวัติศาสตร์ สังกัดคณะวิชามนุษยธรรมศึกษาและสังคมศาสตร์ วิทยาลัยวิชาการศึกษา ประสานมิตร (วศ. ประสานมิตร) โดยมีหัวหน้าคณะวิชามนุษยธรรมศึกษาและสังคมศาสตร์คนแรกคือ ศ.เทือก กุสุมา ณ อยุธยา 
เดิมสถานที่ตั้งของคณะวิชามนุษยธรรมศึกษาและสังคมศาสตร์อยู่ตั้งอยู่ ณ ชั้น 2 อาคาร 3 (อาคารประสานมิตรในปัจจุบัน) ต่อมาย้ายไปยังอาคาร 4 เมื่อคณะวิทยาศาสตร์สร้างเสร็จ (ปัจจุบัน อาคาร 4 ถูกรื้อลงและสร้างเป็นอาคารคณะทันตแพทยศาสตร์ สำนักคอมพิวเตอร์ และคณะศิลปกรรมศาสตร์)
อย่างไรก็ดี วิชาประวัติศาสตร์ปรากฏอยู่ในหลักสูตรที่ร่างขึ้นมาใน พ.ศ. 2496 ตั้งแต่เมื่อครั้งยังเป็นวิทยาลัยวิชาการศึกษาแล้ว โดยรวมอยู่ในวิชาสังคมศึกษา ซึ่งประกอบด้วย วิชาประวัติศาสตร์ ภูมิศาสตร์ เศรษฐศาสตร์ สังคมวิทยา และพลเมืองวิทยา ตามหลักสูตรดังกล่าว รายวิชาประวัติศาสตร์เป็นวิชาเลือกสำหรับนิสิตวิทยาลัยวิชาการศึกษา สาขาอาชีวศึกษาเลือกเรียน มีทั้งสิ้น 19 รายวิชา ได้แก่ (1) โลกปัจจุบัน (2) ความเจริญของชาติตวันตก (ค.ศ. 1500 ถึงปัจจุบัน) (3) The Ancient World (4) The Middle Age (5) ประวัติศาสตร์เกี่ยวกับสังคมและวัฒนธรรมของไทย (6) ประวัติศาสตร์ไทย ภาคก่อนยุคสุโขทัย (7) ประวัติศาสตร์ไทยยุคสุโขทัย (8) ประวัติศาสตร์ไทยยุคอยุธยา (9) ประวัติศาสตร์ไทยยุครัตนโกสินทร์ (10) ประวัติศาสตร์การปกครองของไทย (11) ประวัติศาสตร์สหรัฐอเมริกา (ตั้งแต่สมัยโคลัมบัสถึง 1763) (12) ประวัติศาสตร์สหรัฐอเมริกา (ตั้งแต่ 1763 ถึงสมัยปัจจุบัน) (13) The Renaissance (14) The Reformation (15) ประวัติรัฐธรรมนูญประเทศอังกฤษ (16) ประวัติศาสตร์ตวันออก (จีน ญี่ปุ่น อินเดีย) (17) สหภาพโซเวียตรัสเซีย (18) ประวัติศาสตร์ประเทศกรีก (19) ประวัติศาสตร์ประเทศโรม
ใน พ.ศ. 2505 วิทยาลัยวิชาการศึกษาเริ่มให้นิสิตระดับปริญญาตรีเลือกเรียนวิชาเอกประวัติศาสตร์ได้เป็นครั้งแรก ต่อมา ใน พ.ศ. 2509 ก็เริ่มมีการเรียนวิชาเอกนี้ในระกับปริญญาโท (เป็นการศึกษามหาบัณฑิต) มีการทำปริญญานิพนธ์วิชาเอกประวัติศาสตร์เล่มแรก เรื่อง "นโยบายการจัดการศึกษาของไทยในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว" โดย วุฒิชัย มูลศิลป์ (ปัจจุบันเป็นรองศาสตราจารย์ เกษียณอายุราชการแล้ว) ซึ่งได้รับรางวัลวิทยานิพนธ์ดีเด่นจากมูลนิธิสมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพใน พ.ศ. 2512 ด้วย
ใน พ.ศ. 2517 มีการเปลี่ยนแปลงสถานะของวิทยาลัยวิชาการศึกษาประสานมิตรมาเป็นมหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ ต่อมา ในวันที่ 21 สิงหาคม พ.ศ. 2518 ทบวงมหาวิทยาลัยออกประกาศเรื่องแบ่งส่วนราชการในมหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ ซึ่งกำหนดให้มีภาควิชาประวัติศาสตร์ สังกัดคณะสังคมศาสตร์ขึ้นในครั้งนั้น (ประกาศในราชกิจจานุเบกษา เล่มที่ 92 ตอนที่ 166 วันที่ 21 สิงหาคม พ.ศ. 2518) ได้มีการจัดการเรียนการสอนวิชาประวัติศาสตร์ใหม่ โดยหลักสูตรปริญญาตรี กศ.บ (ประวัติศาสตร์) และหลักสูตร กศ.ม. (ประวัติศาสตร์) ได้รับการปรับเปลี่ยน และได้มีการบรรจุหลักสูตร ศศ.บ. (ประวัติศาสตร์) ขึ้นแทน ผู้ดำรงตำแหน่งหัวหน้าภาควิชาคนแรกหลังการจัดส่วนราชการใหม่คือ รศ.สาคร ช่วยประสิทธิ์ และได้เปิดรับนิสิตรุ่นแรกใน พ.ศ. 2519 จำนวน 22 คน
สำหรับอาจารย์สอนวิชาประวัติศาสตร์รุ่นแรก ๆ ตั้งแต่ยังเป็นวิทยาลัยวิชาการศึกษา ได้แก่ อ.สมบูรณ์ ครองธรรมอาตม์ ผศ.เนื้อทิพย์ ลืออำรุง ท่านผู้หญิงวรุณยุพา สนิทวงศ์ ณ อยุธยา ผศ.ดร.วิจิตร สินสิริ รศ.นันทา โชติกะพุกกณะ ดร.วิชัย ตันศิริ อ.ประชุมพร คงทน
อนึ่ง เมื่อเมื่อวิทยาลัยวิชาการศึกษาได้สถาปนาเป็นมหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ วิทยาเขตต่าง ๆ ทั้งในเขตกรุงเทพฯ และภูมิภาคของวิทยาลัยวิชาการศึกษาเดิมนั้น บางแห่งได้ยุบรวม บางแห่งยังคงอยู่ในสังกัดของมหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ ทั้งยังมีการขยายวิทยาเขตเพิ่มเติมอีก และในเวลาต่อมาหลายวิทยาเขตได้ยกฐานะเป็นมหาวิทยาลัยด้วย คือมหาวิทยาลัยบูรพา, มหาวิทยาลัยนเรศวร, มหาวิทยาลัยมหาสารคาม และมหาวิทยาลัยทักษิณ ซึ่งวิทยาเขตเดิมเหล่านี้บางแห่งก็เคยมีภาควิชาประวัติศาสตร์ด้วย ส่วนวิทยาเขตบางเขนและปทุมวัน ซึ่งเดิมก็มีภาควิชาประวัติศาสตร์ได้ยุบรวมกับวิทยาเขตประสานมิตรเดิม
ภาควิชาประวัติศาสตร์ มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒเคยเป็นแหล่งการศึกษาประวัติศาสตร์ในระดับแนวหน้าของประเทศ ตามที่ รศ.ดร.โกวิท วงศ์สุรวัฒน์ ภาควิชารัฐศาสตร์ มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ เคยกล่าวไว้ว่า "ในช่วง พ.ศ. 2510-2525 นั้น ตักกสิลาทางวิชาประวัติศาสตร์ไทยที่เกรียงไกรที่สุดและเป็นที่ยอมรับกันทั่วไป...ก็คือที่ภาควิชาประวัติศาสตร์ ที่มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ ที่ตั้งอยู่สุดซอยประสานมิตร ถนนสุขุมวิท"
ปีการศึกษา 2542 สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารีมีพระมหากรุณาธิคุณแก่ภาควิชาประวัติศาสตร์ ด้วยการทรงรับเป็นคณะกรรมการควบคุมสารนิพนธ์ระดับปริญญาโทหลักสูตร ศศ.ม. (ประวัติศาสตร์เอเชีย) ของอชรา อิสรเสนา ณ อยุธยา เรื่อง "การรับวัฒนธรรมต่างชาติที่มาจากตะวันตกของจีนในสมัยราชวงศ์ถังผ่านเส้นทางสายแพรไหม (ค.ศ. 618-907)" โดยมีคณะกรรมการควบคุมอีก 2 ท่าน คือ รศ.ศุภรัตน์ เลิศพาณิชย์กุล และ ผศ.ดร.วงเดือน นาราสัจจ์
ปัจจุบันภาควิชาประวัติศาสตร์ย้ายที่ทำการไปอยู่ ณ ชั้น 8 อาคารบริการ: ศาสตราจารย์ ม.ล.ปิ่น มาลากุล ("อาคาร 300 ล้าน") มีอาจารย์ประจำ 10 คน และเจ้าหน้าที่ 2 คน หัวหน้าภาควิชาคนปัจจุบันคือ อ.ดร.ปิยะนาถ อังควาณิชกุล
(ภาควิชายังเปิดสอนอีก 2 วิชาโท ได้แก่ วิชาโทประวัติศาสตร์ และวิชาโทมัคคุเทศก์ (มัคคุเทศก์ทั่วไป))ในด้านวิชาการ ภาควิชาประวัติศาสตร์ มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒได้ผลิตวารสารวิชาการเผยแพร่สู่สาธารณะอย่างต่อเนื่อง ในชื่อ "วารสารประวัติศาสตร์" ฉบับแรกออกใน พ.ศ. 2519 และยังคงผลิตอย่างต่อเนื่องจนกระทั่งปัจจุบัน และยังมีการตีพิมพ์ตำราเรียน, งานแปล, และผลงานทางวิชาการของคณาจารย์และนิสิต ผลงานวิชาการตีพิมพ์อันดับแรกในนามภาควิชาประวัติศาสตร์คือ ข้อมูลประวัติศาสตร์ไทย: สมัยบางกอก ของ ศ. (พิเศษ) ขจร สุขพานิช ที่พิมพ์ใน พ.ศ. 2518 นอกจากนี้ ยังมีการค้นคว้าหาหลักฐานทางประวัติศาสตร์ใหม่ ๆ มาแปลหรือตีพิมพ์เผยแพร่อีกด้วย เช่น
ชมรมประวัติศาสตร์ มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ (อักษรย่อ ช.ปวศ.) เป็นองค์กรของนิสิตภาควิชาประวัติศาสตร์ เพื่อจัดกิจกรรมเชิงสร้างสรรค์และวิชาการเชิงสังคมศาสตร์ ประวัติศาสตร์ และโบราณคดีของนิสิตภาควิชาประวัติศาสตร์ คณะสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ เดิมมีสถานะเป็นชมรมประวัติศาสตร์ ฝ่ายส่งเสริมวิชาการ องค์การนิสิต มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ (ชมรมใช้รูปศิลาจารึกพ่อขุนรามคำแหง (ศิลาจารึกหลักที่ 1) และรูปพระเจดีย์เป็นตราประจำชมรม ตามลำดับ) ต่อมา จึงได้เปลี่ยนสถานะเป็นชุมนุมประวัติศาสตร์ ใช้รูปพระพฤหัสบดีเป็นตราประจำชุมนุมตั้งแต่ พ.ศ. 2550 และใช้สีส้มเป็นสีประจำชุมนุม ซึ่งตั้งแต่เมื่อครั้งยังเป็นชมรมประวัติศาสตร์ในระยะที่มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒในปัจจุบันยังคงมีสถานะเป็นวิทยาลัยวิชาการศึกษาประสานมิตร นอกจากจะจัดได้กิจกรรมต่าง ๆ แล้ว ท่ามกลางบรรยากาศของเหตุการณ์ 14 ตุลา ชมรมยังได้มีการเผยแพร่งานวิชาการด้วย อาทิ ใน พ.ศ. 2516 ชมรมประวัติศาสตร์ได้จัดพิมพ์ ประวัติศาสตร์สาร ฉบับใต้น้ำ ลงบทความของสุลักษณ์ ศิวรักษ์ (ส. ศิวรักษ์), ขจร สุขพานิช และณรงค์ พ่วงพิศ เป็นต้น บุญรัตน์ วงศ์ใหญ่ ประธานชมรมได้ชี้แจงจุดมุ่งหมายในการออกวารสารในครั้งนั้นว่า ""คือต้องการเห็นประเทศไทยปกครองในระบอบประชาธิปไตย อยากให้ประชาชนรับผิดชอบต่อบ้านเมือง และผู้บริหารประเทศรับผิดชอบต่อประชาชนและประเทศชาติ""