สมเด็จพระอมรินทราบรมราชินี
สมเด็จพระอมรินทราบรมราชินี (9 มีนาคม พ.ศ. 2280 - 25 พฤษภาคม พ.ศ. 2369) พระนามเดิม นาค เป็นพระบรมราชินีพระองค์แรกของอาณาจักรรัตนโกสินทร์ เป็นพระอัครมเหสีในพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช เสด็จพระราชสมภพเมื่อวันที่ 9 มีนาคม พ.ศ. 2280 ในรัชสมัยของสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ แห่งอาณาจักรอยุธยา เป็นพระธิดาของทอง ณ บางช้าง และสมเด็จพระรูปศิริโสภาคย์มหานาคนารี (พระนามเดิม สั้น หรือมาก) เป็นคหบดีเชื้อสายมอญ
สมเด็จพระอมรินทราบรมราชินี มีพระนามเดิมว่า นาค เสด็จพระราชสมภพในตระกูลคหบดีเชื้อสายมอญ บิดามีนามว่า ทอง มารดามีนามว่า สั้น ทั้งสองเป็นญาติใกล้ชิดกัน บิดานั้นถึงแก่กรรมไปตั้งแต่สมัยอาณาจักรอยุธยา ส่วนมารดานั้นมีอายุยืนยาวจนถึงรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช แห่งอาณาจักรรัตนโกสินทร์ ภายหลังบวชเป็นแม่ชีจนกระทั่งถึงแก่กรรมเมื่ออายุราว 90 ปี ภายหลังพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯให้สถาปนาอัฐิขึ้นเป็นพระบรมวงศานุวงศ์ในราชวงศ์จักรี ถวายพระนามว่าสมเด็จพระรูปศิริโสภาคย์มหานาคนารี
สมเด็จพระอมรินทราบรมราชินี มีพระพี่น้องร่วมพระราชบิดา-พระราชมารดาทั้งสิ้น 10 คน โดยทุกคนล้วนได้รับพระราชทานยศเป็น "เจ้าคุณ" ได้แก่
นาคมีสิริโฉมงดงามสมเป็นกุลสตรี ครองตนเป็นโสดมา 23 ปี กระทั่งมีข้าหลวงเที่ยวไปตามหัวเมืองและตำบลใหญ่ ๆ ในชนบท เพื่อสืบหาหญิงงามเพื่อจะส่งชื่อไปถวายพระเจ้าแผ่นดินให้ทรงเลือก บิดาและมารดาของนาคจึงต้องรีบขวนขวายจัดหาคู่ครองให้เธอโดยเร็วเพื่อพ้นจากการถูกส่งไปเป็นพระสนม ประจวบกับหลวงยกกระบัตรเมืองราชบุรี (ทองด้วง; ต่อมาคือพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช) ข้าราชการหนุ่มรูปงามจากราชบุรีนั่งเรือผ่านมาเห็นเธอกำลังปีนต้นไม้ที่ริมคลองเพื่อเก็บผลไม้แล้วพลัดตกลงมาจุกเสียดอยู่โคนต้น หลวงยกกระบัตรจึงให้หยุดเรือลงไปช่วย แต่อาการไม่ดีขึ้นจึงอุ้มเธอลงเรือไปส่งที่บ้าน อาการจึงเป็นปกติ
การถูกเนื้อต้องตัวกันในสมัยนั้นถือเป็นสิ่งไม่งามสำหรับกุลสตรี หลวงยกกระบัตรจึงให้พระอักษรสุนทรศาสตร์ (ทองดี; ต่อมาคือสมเด็จพระปฐมบรมมหาชนก) บิดามาสู่ขอเธอกับพระยาแม่กลอง ญาติผู้ใหญ่ของเธอ และได้จัดพิธีมงคลสมรสขึ้นราวพ.ศ. 2304 ซึ่งขณะนั้นหลวงยกกระบัตรอายุ 25 ปี และเธออายุ 24 ปี
เมื่อพ.ศ. 2310 พม่าตีกรุงศรีอยุธยาแตก หลวงยกกระบัตรจึงตัดสินใจอพยพครอบครัวเข้าไปอยู่ในป่าลึก ในระหว่างนี้แก้ว(ต่อมาคือสมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ เจ้าฟ้ากรมพระศรีสุดารักษ์) พี่สาวของหลวงยกกระบัตรได้ให้กำเนิดธิดานามว่าบุญรอด(ต่อมาคือสมเด็จพระศรีสุริเยนทราบรมราชินี) ครั้นพระยาวชิรปราการ(ต่อมาคือสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรี)ได้รวบรวมกำลังขับไล่พม่าออกไปหมดแล้ว ได้ปราบดาภิเษกเป็นพระมหากษัตริย์ หลวงยกกระบัตรจึงได้อพยพครอบครัวกลับภูมิลำเนาเดิม ในช่วงนี้เองนาคได้ให้กำเนิดบุตรคนที่สี่ชื่อฉิม(ต่อมาคือพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย) หลังจากนั้นหลวงยกกระบัตรกลับเข้ารับราชการอยู่กับสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรี ได้รับพระราชทานบรรดาศักดิ์เป็นพระราชวรินทร์ เจ้ากรมพระตำรวจนอกขวา และเป็นสมเด็จเจ้าพระยามหากษัตริย์ศึก นาคจึงได้รับพระราชทานบรรดาศักดิ์เป็น ท่านผู้หญิง
ในสมัยกรุงธนบุรี ได้เกิดเหตุที่ทำให้ท่านผู้หญิงนาคและสามีเคืองใจกันคือสมเด็จเจ้าพระยามหากษัตริย์ศึกนั้นเป็นแม่ทัพไปตีเมืองเวียงจันทน์จนแตกพ่ายไป และได้รับคำแว่นเป็นภรรยาตามธรรมเนียม โดยได้เชิญเสด็จพระราชบุตรในพระเจ้าศิริบุญสาร (นักองค์บุญ) เจ้านันทเสน เจ้าอินทวงศ์ และเจ้าอนุวงศ์ ทั้งยังกวาดต้อนชาวลาวพร้อมทั้งทรัพย์สมบัติมีค่าต่าง ๆ กลับมายังธนบุรีด้วย มีบันทึกว่าสมเด็จเจ้าพระยาเสน่หาในตัวหญิงเชื้อสายลาวคนนี้มาก แต่เกรงท่านผู้หญิงนาคผู้เป็นภรรยาที่มีปากเสียงกับท่านด้วยเรื่องของหญิงบำเรอของท่านอยู่บ่อย ๆ ท่านจึงได้แต่ใช้สอยคำแว่นในฐานะบ่าวรับใช้ รอเวลาท่านผู้หญิงไปอาศัยอยู่ในพระราชวังหลวงกับธิดาที่เป็นพระสนมเอกในสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรี ท่านผู้หญิงนั้นรู้ทันสามีจึงสั่งบ่าวรับใช้ชื่อกลัด ซึ่งมีหน้าที่บีบนวดให้สามีทุกคืนว่า หากสามีสั่งหาคำแว่นให้มาเคาะบอกแก่เธอเสียก่อน แล้วค่อยไปตามคำแว่นมา และเธอเองก็ไม่เข้าไปค้างแรมในพระราชวังหลวงเป็นเวลาถึง 2 เดือน จนคืนหนึ่งสมเด็จเจ้าพระยาสั่งให้กลัดไปตามคำแว่นมา กลัดก็ทำตามที่ท่านผู้หญิงสั่งคือเคาะบอกเธอก่อนจึงไปตามคำแว่นมา ท่านผู้หญิงก็ถือดุ้นแสมไปยืนคอยดักอยู่ในที่มืดนอกชานเรือน พอคำแว่นเดินมาทางเรือนหลังใหญ่อันเป็นห้องของสมเด็จเจ้าพระยา ท่านผู้หญิงก็เอาดุ้นแสมตีลงไปกลางหัวคำแว่นจนเลือดไหลท่วมไปหมด คำแว่นจึงร้องขึ้นว่า "เจ้าคุณเจ้าขา ท่านผู้หญิงตีหัวดิฉัน" ฝ่ายท่านผู้หญิงเองเมื่อเห็นเลือดออกมากก็ตกใจวิ่งเข้าเรือนแล้วปิดประตูลั่นดาลไว้ สมเด็จเจ้าพระยาออกมาเห็นคำแว่นเจ็บก็โกรธยิ่งนัก ฉวยดาบออกจากเรือนจะมาฟันท่านผู้หญิงแต่ถีบประตูไม่ออก จึงเอาดาบฟันประตูเสียงดังอึกทึกครึกโครม เมื่อฉิม บุตรชายได้ยินเสียง จึงช่วยกันกับพี่เลี้ยงเข็นเอาครกตำข้าวมาต่อใต้หน้าต่างเรือนมารดาพลางร้องเรียกให้หนีลงมาและพาหลบหนีไปอยู่ในพระราชวังหลวง โดยอาศัยอยู่ในตำหนักเจ้าจอมฉิมใหญ่(พี่สาวที่เป็นพระสนมเอก) สมเด็จเจ้าพระยาจึงให้คำแว่นรับตำแหน่งดูแลบริวารและความเรียบร้อยในเรือนทั้งหมดแทนท่านผู้หญิง
เมื่อสมเด็จเจ้าพระยามหากษัตริย์ศึกได้ปราบดาภิเษกเป็นพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช และสถาปนากรุงรัตนโกสินทร์ขึ้น ท่านผู้หญิงนาคก็ไม่เคยเข้ามาอาศัยอยู่ในพระบรมมหาราชวังเลย แต่อาศัยอยู่ที่พระราชวังเดิมกับสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าฉิม พระราชโอรส และจะมาเยี่ยมพระราชธิดาในพระบรมมหาราชวังแต่เพียงครั้งคราวเท่านั้น ซึ่งจะออกจากวังก่อนประตูปิดทุกครั้งไป ทั้งนี้เธอไม่ยอมใช้ราชาศัพท์กับสามีหรือพระราชโอรสกับพระราชธิดาแต่อย่างใด แต่เรียกสามีว่าเจ้าคุณ เรียกพระราชโอรสว่า พ่อ และเรียกพระราชธิดาว่า แม่ โดยเธอยินดีที่จะใช้ภาษาสามัญ ส่วนพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกก็มิได้สถาปนาเธอขึ้นเป็นพระบรมวงศานุวงศ์แต่อย่างใด ยังคงเป็น ท่านผู้หญิงนาค ตามเดิม ดังในธรรมเนียมราชตระกูลในกรุงสยามปรากฏว่า
"...ในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก สมเด็จพระอมรินทรามาตย์เป็นท่านผู้หญิงเดิม มีพระราชโอรส พระราชธิดาเป็นเจ้าฟ้าต่างกรมใหญ่ ถึง ๔ พระองค์ ก็ไม่เห็นท่านยกย่องตั้งแต่งอย่างไร แต่คนทั้งปวงเข้าใจว่าท่านเป็นพระมารดาของเจ้าฟ้า ก็นับถือท่านว่าเป็นพระมเหสี..."
ถึงปีมะเมีย พ.ศ. 2353 พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยทรงสถาปนาพระเกียรติยศสมเด็จพระบรมราชชนนีพันปีหลวงเป็นสมเด็จกรมพระอมรินทรามาตย์ เทียบกับกรมพระเทพามาตย์ตามโบราณราชประเพณีเก่าตั้งแต่ครั้งกรุงศรีอยุธยา
ในช่วงปลายรัชกาลที่ 2 พระองค์ได้ทรงย้ายจากพระนิวาสสถานเดิมริมแม่น้ำเจ้าพระยาฝั่งธนบุรี เข้ามาอยู่ในพระบรมมหาราชวัง อันถือว่าเป็นการสิ้นสุดความเป็นสามัญชนชาวสวน ธิดาคหบดีเชื้อสายมอญโดยสิ้นเชิง แม้ว่าจะไม่ทรงยินดีแต่พระองค์ทรงมีพระชนมายุมากขึ้น จึงยากที่จะทรงต่อต้านและทัดทานได้
สมเด็จกรมพระอมรินทรามาตย์ เสด็จสวรรคตเมื่อวันพฤหัสบดีที่ 25 พฤษภาคม พ.ศ. 2369 ในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว สิริพระชนมายุได้ 89 พรรษา พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว พระราชทานพระโกศทองใหญ่ทรงพระบรมศพ อัญเชิญไปประดิษฐานไว้ ณ พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท และโปรดให้สร้างพระเมรุมาศขนาดใหญ่ ถวายพระเพลิงพระบรมศพสมเด็จพระอัยยิกาที่พระเมรุมาศท้องสนามหลวง และ นำพระบรมอัฐิไปประดิษฐาน ณ หอพระธาตุมณเฑียร ในพระบรมมหาราชวัง
ต่อมาพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงเฉลิมพระนามาภิไธยว่ากรมสมเด็จพระอมรินทรามาตย์ และพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงเฉลิมพระนามาภิไธยใหม่เป็น สมเด็จพระอมรินทราบรมราชินี
สมเด็จพระอมรินทราบรมราชินีทรงสร้างวัดอัมพวันเจติยาราม จังหวัดสมุทรสงคราม ขึ้นในบริเวณนิวาสสถานเดิมของพระองค์เพื่ออุทิศถวายแด่พระชนนี (สมเด็จพระรูปศิริโสภาคย์มหานาคนารี) ไว้ที่องค์พระปรางค์ด้วย
สมเด็จพระอมรินทราบรมราชินีทรงอภิเษกสมรสกับพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก เมื่อครั้งยังเป็นหลวงยกบัตรเมืองราชบุรี ประมาณ พ.ศ. 2301 - พ.ศ. 2304 มีพระราชโอรสและพระราชธิดารวมทั้งสิ้น 9 พระองค์ ได้แก่