కిన్నౌర్
హిమాచల్ ప్రదేశ్ రాష్ట్ర 12 జిల్లాలలో కిన్నౌర్ జిల్లా ఒకటి. జిల్లాను 3 పాలనా విభాగాలు (పో, కిల్ప మరియు నిచార్) 5 తాలూకాలుగా విభజించారు. రికాంగ్ పియో జిల్లా కేంద్రంగా ఉంది. కిన్నౌర్ కైలాష్ పరమశివుని నివాసం అని విశ్వసిస్తున్నారు. 2011 గణాంకాలను అనుసరించి రాష్ట్రంలో అతి తక్కువ జనసంఖ్య కలిగిన జిల్లాలలో కిన్నౌర్ రెండవ స్థానంలో ఉంది. మొదటి స్థానంలో లాహౌల్ మరియు స్పితి ఉన్నాయి., జిల్లాలో ప్రధానంగా 9 భాషలు వాడుకలో ఉండడం విశేషం.
కిన్నౌర్ తూర్పు సరిహద్దులో టిబెట్ దేశం ఉంది. ఇది హిమాచల్ ప్రదేశ్ రాష్ట్ర ఈశాన్యభూభాగంలో ఉంది. ఇది రాష్ట్రరాజధాని సిమ్లాకు 235 కి.మీ దూరంలో ఉంది. జిల్లాలో 3 ఎత్తైన పర్వతశ్రేణులు (జంస్కర్, హిమాలయాలు మరియు దౌల్ధార్) ఉన్నాయి. జిల్లాలో సట్కైజ్ నదీలోయ, బస్పా నదీలోయ మరియు స్పితి నదీలోయ ఉన్నాయి. జిల్లాలో నదులూ వాటి ఉపనదులు ఉన్నాయి.
ఏటవాలు భూభాగం దట్టమైన చెట్లు, తోటలు, పొలాలు మరియు సుందరమైన గ్రామాలు ఉన్నాయి. కిన్నౌర్ కైలాష్ పర్వతశిఖరం మీద ప్రఖ్యాత శివాలయం ఉంది. 1889 నుండి జిల్లా భూభాగంలో వెలుపలి ప్రాంతాల ప్రజలకు ప్రవేశానుమతి లభించింది. హిందూస్థాన్- టిబెట్ పాత రహదారి కిన్నౌర్ జిల్లాను దాటి సట్లైజ్ నదీతీరం వెంట వెళుతూ టిబెట్ లోని షిప్కీలా పాస్‌లో చేరుతుంది. జిల్లా ప్రజలకు బలమైన సంస్కృతి, మతవిశ్వాసాలు ఉన్నాయి. జిల్లా ప్రజలు అధికంగా బౌద్ధ మరియు హిందూ మతాన్ని అవలంబిస్తున్నారు. వనవాస సమయంలో పాండవులు జిల్లాలోని కమ్రు గ్రామంలో కొంతకాలం నువసించారని విశ్వసిస్తున్నారు. వేలాది సంవత్సరాల మ ఠాలు ఇప్పటికీ ఉనికిలో ఉన్నాయి. బౌద్ధులు మరియు హిందువులు సహోదరభావం మరియు మైత్రీ భావంతో జీవిస్తున్నారు. జిల్లాలో ఆఫిల్, చెస్ట్‌నట్ మరియు ఇతర డ్రై ఫ్రూట్స్ లభిస్తాయి. ఇక్కడ సాహసక్రీడలకు వసతి కల్పించబడుతుంది. కిన్నౌర్ పరిక్రమ పర్వతారోహణ మార్గం కూడా ఉంది.
జిల్లాలోని పర్వత భూభాగం సముద్రమట్టానికి 2322 - 6816 మీ ఎత్తున ఉంది. జనసంఖ్యాపరంగా దేశంలోని చిన్న జిల్లాలలో ఒకటైన కిన్నౌర్ జిల్లాలో టిబెట్ సరిహద్దులో ప్రఖ్యాత కిన్నౌర్ కైలాష్ పర్వతం ఉంది. ఇది హిందువులకు అతి పవిత్ర పుణ్యక్షేత్రం.
కిన్నౌర్ జిల్లాలో అధికంగా ఆహ్లాదకరమైన పర్వతప్రాంత వాతావరణం ఉంటుంది. శీతాకాలం అక్టోబరు- జనవరి వరకు దీర్ఘంగా ఉంటుంది. వేవి కాలం జూన్- సెప్టెంబరు వరకు ఉంటుంది. సట్లైజ్ లోయ మరియు బస్పా లోయ వర్షాకాలపు వర్షాన్ని అందుకుంటాయి. నదీలోయలకు ఎగువ భూమి రైన్ షాడో ప్రాంతంగా వర్గీకరించబడుతుంది. టిబెట్ వాతావరణంలా జిల్లా వతావరణం పొడిగా 
ఉంటుంది.
ప్రస్తుత కిన్నౌర్ ప్రజలను వైవిధ్యమైన సంప్రదాయాలకు చెందిన వారు. సంప్రదాయ మరియు సాంస్కృతిక వైవిధ్యం ఆధారంగా జిల్లా ప్రజలను మూడు విధాలుగా వర్గీకరించారు. 
దిగువ కిన్నౌర్ ప్రజలప్రాంతం చొరా అంటారు. వీరు రాంపూర్ బుషర్ మరియు కల్పా, నిచార్, సంగ్లా లోయా ప్రాంతంలో నివసిస్తున్నారు. దిగువ భూభాగంలోని ప్రజలు ప్రారంభంలో హిందువులు అయినప్పటికీ వీరి మీద బౌద్ధమతప్రభావం కూడా తగినంత ఉంది. 
మురంగ్ తాలూకాతో చేరిన కల్ప మరియు కనం మద్య ఉన్న భూభాగాన్ని మద్య కిన్నౌర్ అంటారు. ఇక్కడ నివసిస్తున్న ప్రజలు పలు జాతులకు చెంది ఉన్నారు. ప్రజలలో అధికంగా మంగోలాయిడ్, కొంతమంది మధ్యధరా ప్రాంతీయులు ఉన్నారు. కొంతమంది మంగోలియన్ మరియు మధ్యధరా రెండుజాతిలకు చెందిన మిశ్రిత జాతికి చెందిన వారు ఉన్నారు. ప్రజలలో అధికంగా బౌద్ధులు మరియు హిందువులు కూడా ఉన్నారు. ఇక్కడ ఉన్న నివాసగృహాలలో బౌద్ధుల పతాకాలు కనిపించడం సహజం.
మిగిలిన భూభాగాన్ని ఎగువ కిన్నౌర్‌ అంటారు. ఇది పూ పట్టణం మరియు హంగ్రంగ్ లోయ టిబెట్ అంతర్జాతీయ సరిహద్దు వరకు విస్తరించి ఉంది. ఇక్కడ మధ్యధరా మరియు మంగోలాయిడ్ ప్రజలు ప్రధానంగా పూ ప్రాంతంలో కనిపిస్తుంటారు. కొంతమంది మంగోలియన్ మరియు మధ్యధరా రెండుజాతిలకు చెందిన మిశ్రిత జాతికి చెందిన వారు ఉన్నారు. హంగ్రంగ్ ప్రాంతంలో అత్యధికంగా మంగోలియన్లు నివసిస్తున్నారు. 
కిన్నౌర్లు సంగీతం మరియు నృత్యాన్ని అధికంగా అభిమానిస్తారు. కిన్నౌర్ ప్రజలు సామాజికంగా రెండు వృత్తి ఆధారిత సమూహాలుగా (రైతులు - కళాకారులు) వర్గీకరించబడతారు. ఈ సమూహాలలో గుజార్లు, రాజపుత్రులు మరియు షెడ్యూల్డ్ కులాల ప్రజలు ఉంటారు. 
కనెట్స్ ప్రధానంగా వ్యవసాయం జీవనోపాధిగా ఎంచుకుంటారు. వీరికి నేగి అనే ఉపనామం ఉంటుంది. కనెట్లలో మూడు తెగలు ఉంటాయి. మొదటి తెగలో 50 కులాలు ఉంటాయి. రెండవ తెగలో 17 కులాలు ఉంటాయి. మూడవ తెగకు చెందిన కుమ్మరి వారిలో మూడు ఉప కులాలు ఉంటాయి. వాజా కనెట్లు అనబడే మూడవ తెగకు చెందిన కనెట్లు తక్కువజాతిగా భావించబడతారు. వృత్తి ఆధారంగా 2 షెడ్యూల్డ్ కులాల వర్గీకరించబడ్డాయి. ఒక జాతి వారు సంప్రదాయంగా నేత పని చేస్తారు. రెండవ జాతి ప్రధానంగా కమ్మరి పని చేస్తారు. ఇది కాక మూడవ జాతి వారు వడ్రంగి పని చేస్తారు. ఓర్ల ప్రధాన వృత్తి వడ్రంగి పని. ఓర్లు మరియు కమ్మరి సాంఘిక సమాన అంతస్తు కలిగి ఉంటారు. షెడ్యూల్డ్ తరగతులలో నేత వారికంటే కమ్మరి మరియు వడ్రిగి వారు తమకుతాము అధికులమని భావిస్తారు.
ప్రాంతీయ మరియు సామాజిక జిల్లా భాషల మీద ప్రభావితం చేసింది. గ్రామప్రాంతాలు రాజపుత్ర, కమ్మరి మరియు వడ్రంగి జాతులకు ప్రత్యేకమైన భాషలు వాడుకలో ఉన్నాయి. భాషలలో ప్రాంతీయ సామాజిక వ్యత్యాసాలు ఉన్నాయి. జిల్లాలో మొత్తం 9 భాషలు వాడుకలో ఉన్నాయి. వీటిలో 6 ప్రాంతీయ వ్యత్యాసాలు రెండు సామాజిక వ్యత్యాసాలు ఉన్నాయి. 9 భాషలలో 7 టిబెటన్ - బర్మన్ - ఆర్యన్ భాషా సంబంధితమై ఉన్నాయి. జిల్లా లోని రెకాంగ్ పియోలో ఈ భాషలన్ని కుటుంబాలలో వాడుకలో ఉన్నాయి.
క్రింది జాబితాలో జిల్లాలోని భాషల వివరణలు ఉన్నాయి.
ప్రజల ప్రధాన ఆహారం గోధుమ, ఒగ్లా, ఫఫ్రా మరియు బార్లీ. ఇవి ప్రాంతీయంగా పండించబడుతున్నాయి. వీటితో కంకాణి, చీనా, మొక్కజొన్న, చొల్లైర్ మరియు బాథు ధాన్యాలు కూడా వాడుకలో ఉన్నాయి. బఠాణీ, నల్ల బఠాణీ, పెసలు, రాజ్మా మొదలైన పప్పుధాన్యాలు కూడా వాడుకలో ఉన్నాయి. క్యాబేజి, టర్నిప్స్, బఠాణీ, గుమ్మడి, ఉర్లగడ్డలు, ఒక్ర మరియు టమాటా మొదలైన కూరగాయలు కూడా వాడుకలో ఉన్నాయి. ప్రాంతీయంగా లభ్యం ఔతున్న విల్డ్ గ్రీన్ వెజిటబుల్స్ మరియు ఆకుకూరలు కూడా ప్రజలలో వాడుకలో ఉంది. మైదాన ప్రాంతాల నుండి దిగుమతి చేయబడుతున్న బియ్యం అంటే ప్రజలు అధికంగా అభిమానిస్తుంటారు. కన్నౌరా ప్రజలకు ఉదయం మరియు సాయంకాలపు వేళలలో ఉప్పు వేసిన టీ (చా) త్రాగే అలవాటు ఉంది. సాధారణంగా బార్లీ పిండితో చేసిన సత్తుతో చా త్రాగే అలవాటు ఉంది. ప్రజలు మేక మరియు రాం మాసం తింటారు. ఆల్కహాలతో చేరిన మత్తు పదార్ధాలను దినసరి జీవితం మరియు వివాహాది వేడుకలు మరియు పండుగలలో సాధారణం. ప్రాంతీయంగా పండించబడుతున్న బార్లి, ఆఫిల్, ద్రాక్ష మరియు పియర్ పండ్లతో గృహాలలో మద్యం తయారు చేయబడుతుంది.
దిగువ కిన్నౌర్‌లో హిందువులు అధికంగా ఉన్నారు. హిందువులకు ప్రధానదైవాలు దుర్గా మరియు (చండి), భైరన్, ఉష (ఉఖ), నారాయణ్, విష్ణు, బద్రినాథ్ మరియు భీమకలి. కమ్మరి మరియు వడ్రంగి జాతిప్రజలకు వారి నగదేవత వంటి ప్రత్యేక ఇష్టదైవం ఉంటుంది. అదనంగా ఒక్కొక్క గ్రామానికి ఒక గ్రమదేవత ఉంటుంది.
మద్య కిన్నౌర్‌లో బౌద్ధులు అధికంగా ఉన్నారు. మద్య కిన్నౌర్ ప్రజలలో హిందువులకు చండి, గౌరి, కంస, నారాయణ్జి ఆరాధ్యదైవాలుగా ఉంటారు. కనం గ్రామం గ్రామదేవత బాన్ మతానికి సంబంధించిన దేవత. కనంలో దబ్లా మద్యలో ప్రతిష్ఠితమైన గురురింపోచే (పద్మసంభవ) ఇక్కడ ఉన్న బౌద్ధ మఠాలలో ఒకటి.
ఎగువ కిన్నౌర్ ప్రజలు అధికంగా టిబెటన్ బౌద్ధులు ఉన్నారు. అన్ని గ్రామాలకు ఒక మఠం ఉంది. సాధారణంగా కనెట్ నుండి సన్యాసులను ఎన్నిక చేస్తూ ఉంటారు. 
కిన్నౌర్ జిల్లాలో టిబెటన్ బౌద్ధ మతం తరువాత అధికంగా అవలంబించే మతం హిందూమతం. తరువాత స్థానంలో బాన్ మతం ఉంది. ఈ మూడు మతాల మిశ్రితంగా షమానిస్టిక్ మతం అవలంభించబడుతుంది. దిగువ కిన్నౌర్‌లో హిందువుల మీద బౌద్ధమత ప్రభావం అధికంగా ఉంది. మద్య కిన్నౌర్‌లో హిందూ మరియు బౌద్ధ మతప్రభావం ఉంది. ఎగువ కిన్నౌర్‌లో పూ ప్రాంతంలో హిందూ మరియు బౌద్ధ మత ప్రభావం అధికంగా ఉంది. ఏది ఏమైనా జిల్లాలో బౌద్ధ మతం హిందూ మత ప్రభావితం కాకుండా ప్రత్యేకంగా ఉంది.
హిందూ దేవతలు మరియు క్రైస్తవ దేవతలు పక్కపక్కనే ఆలయాలలో ఆరాధించబడుతుంటారు. బాన్ ప్రధాన దైవంగా ఉన్న ప్రదేశాలలో దాబ్లా ఒకటి. కిన్నౌర్లు ప్రాముఖ్యత ఇచ్చే ప్రదేశాలలో దాబ్లా ఒకటి. మద్య మరియు దిగువ కిన్నౌరులలో హిందూదేవతలు అధికంగా ఆరాధించబడురుంటారు. జానపద దైవాలకు కూడా ప్రజాజీవితంలో అధిక ప్రాధాన్యత ఉంది.
దయ్యాలు (బంచిర్, రాక్షస మరియు ఖుంకచ్ ) కూడా మొదలైన మూఢవిశ్వాసాలు కిన్నౌర్ ప్రజల విశ్వాసాలలో చోటుచేసుకుని ఉన్నాయి. దయ్యాలను పారద్రోలడానికి పూజా విధానం మరియు జంతువుల కొమ్ములను ఉపయోగిస్తారు.
బౌద్ధలామాలు కిన్నౌర్ ప్రజాజీవితంలో ప్రధానపాత్ర వహిస్తున్నారు. ఎగువ మరియు దిగువ కిన్నౌర్ యువ సన్యాసులకు చిన్నవయసు నుండి మతాచారాల శిక్షణ ఇవ్వబడుతుంది. వారు బౌద్ధమతానికి జీవితాన్ని అర్పిస్తారు. వారు బౌద్ధమత నిబంధనలు మరియు శీలాశాసనాలు వంటివి అధ్యయనం చేయడానికి శిక్షణ తీసుకుంటారు. వారు లామా (పురుష సన్యాసి) మరియు చోమా (స్త్రీ సన్యాసిని) అయిన తరువాత వారికి మతసంబంధిత బాధ్యతలు అప్పగించబడతాయి. అవి మతసంబధిత మరియు లౌకిక సంబంధిత బాధ్యతలుగా ఉంటాయి. అవి సాధారణంగా రెండుగా (సెలిబేట్ జియో లాంగ్ అంటే శిరోముండనం చేసినవారు మరియు నాన్ సెలిబేట్ దుర్పు అంటే శిరోజాలను కత్తిరించని వారు) విభజించబడతారు. కిన్నౌర్ కైలాష్ కిన్నౌరుల అతి పవిత్రమైన పర్వతశిఖరం. ప్రతి సంవత్సరం ఈ శిఖరాన్ని అనేక మంది యాత్ర నిమిత్తమై దర్సుస్తుంటారు.
కిన్నర్ జిల్లా హిమాలయ పర్వత ఎగువ ప్రాంతంలో ఉంది. సాధారణంగా గడ్డి అధికంగా వృక్షజాలం తక్కువగా ఉంటుంది. జూనిపర్ మొదలైన ఆల్పైన్ వృక్షాలు, పైన్, ఫిర్, సైప్రస్ మరియు రోడోడెండ్రన్ మొదలైన వృక్షాలు 3,500- 5,000 అడుగుల ఎత్తులో (ప్రధానంగా మద్య కిన్నౌర్) కనిపిస్తుంటాయి. దిగువ ప్రాంతాలలో టెంపరేట్ - క్లైమాట్ ఓక్, చెస్ట్ నట్, మాపిల్, బిర్చ్, అల్డర్, మంగోలియా, ఆఫిల్, ఆప్రికాట్ వృక్షాలు కనిపిస్తుంటాయి. యాక్ మరియు డ్జొ మొదలైన పెంపుడు జంతువులను రైతులు చేత పెంచబడుతున్నాయి. అరుదైన నల్ల ఎలుగు మరియు పోనీలు కనిపిస్తూ ఉంటాయి.
పురాణకథనాలను అనుసరించి కిన్నౌరులు పాండవుల సంతతి వారని భావిస్తున్నారు. వీరు మానవ మరియు దేవతల మిశ్రితజాతివారుగా అతీంద్రియ శక్తులు కలిగి ఉన్నారు. వీరిని రాజపుత్ర, ఖిసియాస్ మరియు బెరు జాతులకు చెందినవారుగా కూడా భావిస్తున్నారు.
ఇతర కథనాలను అనుసరించి కిన్నౌరులు ఇండో ఆర్యన్లు కారని భావిస్తున్నారు. వీరు పశ్చిమ హిమాలయాలలో నివసిస్తున్న దరాడ (ఇరానియన్ సంతతి) సంతతికి చెందిన వారని కూడా భావిస్తున్నారు. దరాడాలలో పర్షియన్ సంబంధిత భాష వాడుకలో ఉంది. పురాతన కాలంలో కిన్నౌరులకు దరాడ భాష వాడుకలో ఉందని భావిస్తున్నారు. తరువాత టిబెట్ హిమాలయ ప్రాంతాలను స్వాధీనం చేసుకున్న తరువాత కిన్నర్, స్పితి మరియు లడక్ ప్రాంతాలను స్వాధీనం చేసుకున్నారు. తరువాత వారు కొత్తపాలకుల భాషను అలవాటు చేసుకుని వారి పాత భాషను విడిచి ఉంటారని భావిస్తున్నారు.
కిన్నౌర్ నివాసగృహాలలో ధాన్యాలు మరియు శోషితఫలాలు (డ్రై ఫ్రూట్స్) భద్రపరచడానికి ప్రత్యేకమైన గదులను నిర్మిస్తారు. అంతేకాక ధాన్యాలు మరియు శోషితఫలాలు భద్రపరచడానికి చెక్కతో చేసిన సమానును కూడా ఉపయోగించే వారు. వీటిని కథార్, పక్ప అంటారు.
కిన్నౌర్ ప్రజలు సాధారణంగా ఇత్తడి మరియు కంచు పాత్రలను ఉపయోగిస్తారు. ఆధునికంగా చైనీయుల పింగాణీ పాత్రలు, స్టెయిన్ లెస్ స్టీల్ మరియు అల్యూమినియం పాత్రలు వాడుకలోకి వచ్చాయి.
దుస్తులలో ఉన్ని వస్త్రాలు ఆధిక్యత అధికంగా ఉంటుంది. తెల్లని వెల్వెట్ బంధంతో కూడిన బూడిదరంగు ఉన్ని టోపీ ధరిస్తారు. టిబెటన్ చుబ్బా (పొడవైన ఉన్ని కోటు), చేతులు లేని జుబ్బా ధరిస్తారు. పురుషులు ఉన్ని చుడిదార్ మరియు పైజామా మరియు ఉలెన్ షర్టులు, చాం కుర్తీలు ధరిస్తారు. స్త్రీలు దొహ్రు ధరిస్తారు. దొరు వస్త్రాల అంచులకు ఎంబ్రాయిడరీ డిజైన్ చేస్తారు. వెనుక వైపు ధరించే ఈ వస్త్రం వెనుక చీలమండలం తాకుతూ ఉంటుంది. దొరులను ముదురు రంగులలో ఎన్నిక చేస్తారు. ఇతర వర్ణరంజితమైన షాల్స్‌ను భుజం మీద వేసుకుంటారు.స్త్రీలు చోళీ ధరిస్తారు. కిన్నౌర్లు రెండు తరగతులుగా వర్గీకరించబడతారు. మద్య మరియు దిగువ కిన్నౌర్ భూభాగంలో కులవ్యవస్థ బలంగా ఉంది.
కిన్నౌర్ చరిత్ర గురించిన సమాచారం స్వల్పంగానే లభిస్తుంది. దీనిని కనౌరా కినౌరా అని కూడా అంటారు. ఇక్కడ నివసిస్తున్న ప్రజలగురించి పురాణ కథనాలు కొన్ని ప్రచారంలో ఉన్నాయి. 
ఈ ప్రాంతం మగధ సామ్రాజ్యంలో భాగంగా ఉండేదని భావిస్తున్నారు. 6 వ శతాబ్దంలో ఇది మౌర్యుల ఆధీనంలో ఉండేది. ఇది పూర్వం కిరాత, కాంభోజ, పనసిక మరియు వల్హిక ప్రజలు నివసించే వారు. 9-12 శతాబ్ధాలలో కిన్నౌర్ టిబెట్‌ను పాలించిన గుజ్ పాలకుల ఆధీనంలో ఉండేది. 
కిన్నౌర్ తరువాత సాత్ కుండ్ పేరిట 7 భాగాలుగా విభజించబడింది. ఈ ప్రాంతంలో సంభవించిన కలహాలు పలు రాజ్యాల స్థాపనకు దారితీసాయి. వారి రాజ్యాధికారం కొరకు ఒకరితో ఒకరు తరచుగా కలహించుకునేవారు. పొతుగున ఉన్న బోటేలు కూడా ఈ కలహాలలో పాల్గొనేవారు. ఈ ప్రాంతంలో పాలకులు రక్షణ కొరకు నిర్మించిన లబ్రంగ్, మొరంగ్, కంరు మొదలైన కోటలు ఈ ప్రాంత చరిత్రకు సాక్ష్యంగా నిలిచాయి. అక్బర్ చక్రవర్తి ఈ ప్రాంతాన్ని స్వాధీనం చేసుకునే వరకు కలహాలు కొనసాగాయి. అక్బర్ విజయంతో ఈ ప్రాంతం మొఘల్ సామ్రాజ్యంలో భాగం అయింది.
మొఘల్ సామ్రాజ్యపతనం తరువాత కిన్నర్ లోయ ప్రాంతం (చిని తాలూకా) ఈ ప్రాంతం చరిత్రలో ప్రధాన పాత్ర వహించింది. తరువాత ఈ ప్రాంతం మహాసు జిల్లాలో విలీనం చేయబడింది. 
1960 నాటికి ఈ ప్రాంతంలో పలు రాజకీయ, సంప్రదాయ మరియు సాంస్కృతిక మార్పులు సంభవించాయి. 1975 కిన్నౌర్ ప్రాంతంలో భూకంపం సంభవించింది. 
కిన్నౌర్ సంస్కృతిలో గిరిజన, భాతృత్వ, బహుభార్యత్వ సంప్రదాయాలు కొనసాగుతున్నాయి. పురాతన కాలంలో వ్యవసాయ జీవితానికి అనుగుణంగా జీవనశైలికి బహుభార్యాత్వం అనుసరించబడింది. ప్రస్తుతం విద్యా మరియు ఆధునిక భావాల కారణంగా బహుభార్యాత్వం జాడలు మరుగునపడుతున్నాయి.
f
కిన్నౌర్ జిల్లాలో కిన్నౌర్ భాష వాడుకలో ఉంది. జిల్లా మొత్తంలో పలు ప్రాంతీయ భాషలు వాడుకలో ఉన్నాయి.