పరశురామేశ్వర ఆలయం
పరశురామేశ్వర ఆలయం, ఒడిషా రాష్ట్ర ముఖ్య పట్టణమైన భువనేశ్వర్ నందు గల విశిష్ట ఆలయం. ఈ ఆలయం క్రీ.శ 7 మరియు 8 ల మధ్య కాలంలోని సాయిలోద్భవ కాలానికి చెందిన ప్రసిద్ధి చెందిన హిందూ దేవాలయం. ఈ దేవాలయ ప్రధాన దైవము శివుడు. ఈ దేవాలయం ఒడిషాలోని ప్రాచీన దేవాలయాలలో ఒకటి. ఈ దేవాలయం క్రీ.శ 670 లలో నగర శైలిలో నిర్మితమైనదని నమ్మకం. ఈ దేవాలయం 10 వ శతాబ్దానికి పూర్వం ఉన్న ఒడిషా దేవాలయాలకు గల ముఖ్య లక్షణాలు కలిగి యున్నది. ఈ దేవాలయం భువనేశ్వర్ లోని ప్రాచీన దేవాలయాలలోని పరశురామేశ్వర దేవాలయాల వర్గానికి చెందిన ఒక దేవాలయంగా ప్రసిద్ధి పొందింది.
పరశురామేశ్వర దేవాలయం లో "విమానం" , "గర్భగుడి" మరియు "బాడ" ఉన్నవి.దాని పైకప్పు మీద వక్రరేఖలు గల శిఖరం ఉన్నది. ఈ శిఖరం ఎత్తు కలిగి ఉన్నది. ప్రాచీన దేవాలయాలలో ఒకేఒక విమానం కలిగి ఉన్న దేవాలయాలకన్న "జగన్మోహన" అనే అదనపు నిర్మాణము కలిగిన మొదటి దేవాలయం. ఈ దేవాలయం శివునికి అంకితం చేయబడినప్పటికీ,ఇది సక్తా దేవాలయాల లో భాగమైన సక్తా దేవతల శిల్పాలను కలిగి ఉన్నది. ఈ దేవాలయం భువనేశ్వర్ లో సప్తమాత్రికలైన చాముండ, వరాహి, ఇంద్రాణి, వైష్ణవి, కౌమారి, శివాని మరియు బ్రహ్మి చిత్రాలను కలిగి ఉన్న మొదటి దేవాలయం. ఈ దేవాలయం ప్రస్తుతం భారతదేశం యొక్క పురాతత్వ సర్వే (ASI) ద్వారా నిర్వహింపబడుతున్నది. ప్రతి సంవత్సరం జూన్ మరియు జూలై నెలలలో పరాశురాష్ఠమి అనే ప్రధాన పండుగను ఈ దేవాలయంలో జరుపుతుంటారు.
పరశురామేశ్వర దేవాలయం భువనేశ్వర్ నందు గల ప్రాచీన దేవాలయాలలో ఒకటి. ఈ దేవాలయం భువనేశ్వర్ నందు గల ప్రాచీన దేవాలయాలలోని పరశురామ దేవాలయాల వర్గంలో ఒకటి.
పరమేశ్వర దేవాలయం గర్భగుడి కలిగి ఉన్న ప్రాచీన దేవాలయాలలో కన్న జగన్మోహన (భక్త మందిరం) అనే అదనపు నిర్మాణం కలిగిన మొదటి దేవాలయం. ఆలయ శిల్పాలలో ముఖ్యంగా వివిధరకాల ఫలాలు, పూలు, పక్షులు మరియు జంతువులు వంటి నమూనాల దృశ్యాలు వివిధ ప్రాంతాల్లో చిత్రీకరించబడినవి. అనేక దేవాలయాలలో ఒకటైన దేవాలయ శిల్పాలలో వలెనే పక్షుల తోక వెనుక భాగంలో పూల దిజైన్లు ఉన్నాయి. ముక్తేశ్వర దేవాలయం వలెనే జాడీ మరియు పూలతో కూడిన కళాకృతులు కలిగి యున్నది.
చరిత్రకారుల ప్రకారం, ఈ దేవాలయం 8 శతాబ్ద మొదట్లో నిర్మించినట్లు తెలియుచున్నది. ఇదే విధమైన దేవాలయాలైన శత్రుఘ్నేశ్వర్, భారతేశ్వర్ అంరియు లక్ష్మణేశ్వర్ దేవాలయాలు 7వ శతాబ్ద చివరిలో కట్టినట్లు తెలియుచున్నది. కానీ ప్రముఖ చరిత్రకారుడు "కె.సి.పాణిగ్రాహి" ఈ దేవాలయం క్రీ.శ 650 నిర్మితమైనట్లు తెలియజేశారు. "ఫెర్గుసన్" అనే చరిత్రకారుని ప్రకారం ఈ దేవాలయం క్రీ.శ 500 లో నిర్మితమైనట్లు తెలియుచున్నది. అనేక మంది పండితులు ఈ దేవాలయ నిర్మాణం మరియు అంతర గర్భాలయంలో ఎనిమిది గ్రహాలను ఒక తలుపుపై చిత్రించుటను బట్టి దీని కాలాన్ని ఏడవ శతాబ్ద మధ్య కాలానిదిగా అంగీకరించారు. ఎందుకంటే తర్వాత కాలంలోని దేవాలయాలలో తొమ్మిది గ్రహాలు ఉన్నట్లు చిత్రీకరణలున్నవి.
ఈ దేవాలయాన్ని "శివుడు" కులదైవంగా భావించిన "శైలోద్భవులు" నిర్మించిరారు. ఈ శైలోద్భవులు వివిధ దేవతల యొక్క శక్త ను గౌరవిస్తారు మరియు దేవాలయ గోడలపై శక్త చిత్రాలను చిత్రీకరించారు. ఈ దేవాలయం 1903 లో బాగుచేయబడినది. ఈ కాలంలో అంతర గర్భాలయం లోని పైకప్పును అసలు నిర్మాణ శైలిలో నిర్మించారు. తూర్పుతీర లో నెలకొన్నటువంటి ఈ దేవాలయం ఒడిషాలోని ఇతర దేవాలయాల కంటే 12-13 శతాబ్దాలలో జరిగిన ముస్లిం దండయాత్రల దాడికి గురికాలేదు. ప్రస్తుత కాలంలో ఈ దేవాలయం భారతదేశం యొక్క పురాతత్వ సర్వే వారిచే నిర్వహింపబడుతున్నది.
The Orissan temples have two parts namely the sanctum, called "deul" or "vimana" and the other is place from where pilgrims view the sanctum, called "jagamohana". The initial "deul" temples were without the "jagamohana" as seen in some of the older temples in Bhubaneswar, while the later temples had two additional structures namely "nata-mandapa" (festival hall) and "bhoga-mandapa" (hall of offerings). The "vimana" is square in plan and the walls are mottled by portions (called "rathas" or "pagas"). The "vimana" has a curvilinear tower (called "bada") in the form of a pyramid composed of horizontal planes. The "vimana" (sanctum) of the temple measures * from the inside, * from the outside and has a height of . Amalaka (also called "mastaka"), a stone disk with ridges on the rim, is placed over the "bada" (tower) of the temple. The "jagamohana" is rectangular in shape and has a two element sloping roof with clerestory windows between them. The "jagamohana" (assembly hall) measures * from the inside and * from the outside. The latticed windows are classifed as "pata jali" where perforations are square or rectangular in shape. In addition, there are trellised windows having slabs of stone sculptures depicting dancers and musicians. Light enters the interior through doors and the latticed windows. The junction point of the "deul" and the "jagmohana" is not a clean formation, leading some scholars to postulate that the porch was added at a much later date. But it is attributed to the primitive technology of building. The building methods of the structures involved burying the completed portions in successively higher layers of earth and building inclined planes up to which heavy pieces of stone were dragged. The temple is one of the earliest examples of Nagara style of architecture that emphasises vertical structure as with subsequent temples like Mukteswar, Lingaraj and Rajarani temples in Bhubaneswar and Sun Temple at Konark.
There are grotesque figures of "vetalas" (ghosts) on the pilasters of "jaga mohan" and on the faces of "vimana" of the temple. The figures of "nagas"(male serpant) and "nagins"(female serpant) and other females show many graceful but chaste poses. Pilgrimage is the theme of many of the scenes on the "vimana". The other notable descriptive representation on the "vimana" is the hunting scene above the central niche on south, where stags are depicted running away from a hunter. On the outermost frame around the latticed window of the "jaganamohana", delightful scenes of monkeys playing all manners of pranks is depicted. The "vimana" of the temple is a "triratha" with a distant semblance of a "Pancharatha" as evident from the projecting niches flanking the central projection. The "bada" of the "vimana" abruptly starts from the "talapatna" or pavement which consists of three elements instead of the usual five and encloses a parallelopiped instead of the usual cubic "garbhagriha". Other interesting carvings are those of Shiva throwing down king "Ravana," who is seen trying to uproot Mount Kailasa, the abode of Shiva.
Parasurameswar represents Shiva as the lord of Parasuram, one of the avatars of Vishnu. As per Hindu legend, the temple derives its name from the penance of Parasuram and the resultant grace of Shiva. The temple gives the earliest representation of six armed Mahisamardini Durga image. From chest upward the image is sculpted with headdress, "karna kundala" (ornament), "mala" (garland) and "kankana" (anklet). Durga is seen holding a sword in the upper left hand while in the upper right hand, she is seen pressing the face of the demon buffalo. In middle left hand, she is seen piercing the "trisuhla" (trident) on the neck of the demon, while in lower left hand she holds a pointed weapon. On the right middle hand she is seen holding Khetaka while in the lower right hand she holds a bow. A similar image of Durga is found in the Vaital temple, which is a famous Sakta center. Though the temple is a Saiva shrine, it contains the images of numerous Sakta deities as Parsvadevatas sculpted on its walls. The temple is the first among Bhubaneswar temples to have depiction of Saptamatrikas images, namely, Chamunda, Varahi, Indrani, Vaisnavi, Kaumari, Sivani and Brahmi. The Saptamatrika images are located in between an image of Ganesha and an image of Virabhadra. Except Ganesha, all other images are depicted with their respective "vahanas" (vehicles). An eight-armed dancing Ardhanarishvara, an image of Siva-Parvati and the images of Ganga and Yamuna are also seen on the wall of this temple. There are also images of Vishnu, Indra, Surya and Yama in the rectangular niches around the base of the porch. A sculpture of Kartikeya riding on his peacock vehicle is present on the southern wall. As with the case of other Orissa temples, the interiors of the temple are not sculpted and left plain. Parasurashtami is the major festival celebrated in the temple on the 8th day of "Ashadha" (June–July) when the festival image of Lingaraj is taken to the Parasurameswar temple and feasted.
Parasurameswar temple, along with the Rajarani Temple and Vaital Deula prove the existence of Natyasastra tradition during the times. The Devadasis performed in front of the temple and got transferred to the king's palace and later started performing for the general masses. Shiva is sculpted as Nataraja in various "tandavas" (dance poses) in the temple. According to Hindu legend, Shiva and Ganesha taught dance to Marirambha, an "apsaras" or dancer from heaven, and the art spread to the later generations.