సంస్థాగత సిద్ధాంతం
సంస్థాగత సిద్ధాంతం (ఆంగ్లం: Organizational Theory) సంస్థాగత విశ్లేషణని అవగతం చేసే విభిన్న నేపథ్యముల, ప్రశ్నల, పద్ధతుల మరియు వివరణాత్మక రీతుల సమాహారం.
ఇది కేవలం ఒకే ఒక సిద్ధాంతం కాదు. డ్వైట్ వాల్డో అనబడే రాజకీయ శాస్త్రవేత్త 1978లో ఒక పరిశోధనలో ఈ విధంగా సమీక్షించాడు. "సంస్థాగత సిద్ధాంతం పోకడలతో, భిన్నత్వంతో, వాదప్రతివాదాలతో వర్ణించబడింది." అప్పటి నుండి సంస్థాగత సిద్ధాంతంలో అంతరం, సైద్ధాంతికంగా మరియు ఆచరణలో పెరుగుతూనే వచ్చింది.
సంస్థలు స్థాపించబడగనే చాలా మంది ఏ రకమైన సంస్థలు అయితే ఉత్తమంగా ఉంటాయి అనే అంశంపై ప్రయోగాలు జరిపారు. వీటిలో ముఖ్యమైనవి:ఉత్పాదకతని, వర్తకాన్ని పెంపొందించేందుకు ఒక్కొక్క కార్మికుని పాత్రని నిర్దేశించటమే శ్రమ విభజన. ప్రముఖ అర్థశాస్త్రవేత్త అయిన ఆడం స్మిత్ ప్రకారం శ్రమవిభజన సమర్థతని తెలిపే మూడు కారణాలు:
మానవ వనరులు, మూలధనం సమంగా గానీ సరిపోలే పరిమాణాలలో గానీ ఉండాలని స్మిత్ వాదించారు. ఉద్యోగుల నైపుణ్యాన్ని సంకేతిక అభివృద్ధులతో సరితూచగలిగితే ఉత్పాదకతలో భారీ పెరుగుదల ఉంటుందని తెలిపారు.
విమర్శలు:
ప్రాచీన సంస్థాగత సిద్ధాంతం పారిశ్రామిక విప్లవం నుండి వెలువడినది. ఇందులో రెండు భాగాలు ఉన్నాయి.
ప్రముఖ సామాజిక శాస్త్రవేత్త మ్యాక్స్ వెబర్ ఉద్యోగస్వామ్యాన్ని ప్రతిపాదించాడు. వ్యక్తులలోని సమర్థతని వెలికి తీయటానికి ఇది అత్యుత్తమ మార్గమని తెలిపాడు. ఆదర్శవంతమైన ఉద్యోగస్వామ్యానికి కొన్ని ఆదర్శాలని సూత్రీకరించాడు. అవి:
ఉద్యోగస్వామ్యం ఆచరణ లోకి తెచ్చినపుడు, ఈ ఆదర్శాలు జవాబుదారీతనాన్ని, బాధ్యతని, నియంత్రణని, స్థిరత్వాన్ని నెలకొల్పుతాయి. ఉద్యోగుల నియామకంలో వ్యక్తిగత విచక్షణ ఎటువంటి పాత్ర పోషించక సమదృష్టితో సాగుతుంది.
విమర్శలు:
మెకానికల్ ఇంజినీరు, నిర్వహణ సలహాదారు అయిన ఫ్రెడరిక్ విన్స్లో టేయ్లర్ అతి తక్కువ శ్రమతో, అతి ఎక్కువ ఉత్పత్తిని ఎలా పొందాలో విశ్లేషించాడు. ఉత్పత్తిని శాస్త్రీయ కోణంలో చూస్తే అసమర్థతలని నిర్మూలించవచ్చని తెలిపాడు. టేయ్లర్ ప్రకారం -
"శాస్త్రీయ నిర్వహణ అనగా ఉద్యోగులు చేయవలసిన పనులను తెలుసుకోవటం, వారు ఆ పనులని అతి తక్కువ ఖర్చుతో అత్యుత్తమంగా చేయటం.
హేతుబద్ధ సంస్థాగత వ్యవస్థలో రెండు అంశాలు ఉన్నాయి. అవి-ఫలితంగా స్థిరమైన అంచనాలు ఏర్పడి హేతుబద్ధ సంస్థాగత వ్యవస్థకి దారులు పడతాయి.
ఈ విశ్లేషణతో ఒక్కో ఉద్యోగిని హేతుబద్ధీకరించటానికి టేయ్లర్ ప్రయత్నించాడు.
1. నిర్వాహకుల, ఉద్యోగుల మధ్య పనిని విభజించాలి 
2. పనితనాన్ని బట్టి ప్రోత్సాహకాలని అందించాలి 
3. ఉద్యోగులకి శాస్త్రీయంగా శిక్షణని ఇవ్వబడాలి 
4. ఒక్కొక్క ఉద్యోగి యొక్క బాధ్యతలకి ప్రత్యేకంగా ఒక్కొక్క శాస్త్రాన్ని సృష్టించాలి 
5. సమయానికి సమర్థవంతమైన పనిని చేయగలగాలి 
6. సిద్ధాంతాలని సాధించటానికి నిర్వాహకుల-ఉద్యోగుల మధ్య పరస్పర అవగాహన
విమర్శలు:
1920లలో జరుపబడిన హాథోర్న్ అధ్యయనాలతో మధ్యమ సంస్థాగత సిద్ధాంతం వెలువడినది. ఈ విధానం "సంస్థలో ఉద్యోగుల ప్రవర్తనపై సామాజిక మానసిక ప్రభావాల" పై దృష్టి సారించింది. మానవ సంబంధాల ఉద్యమం నైతికత, నాయకత్వం కేంద్రాలుగా అందోళన చేపట్టినది.
పలు సామాజిక శాస్త్రవేత్తలు, మానసిక శాస్త్రవేత్తలు మధ్యమ సంస్థాగత సిద్ధాంతానికి తోడ్పడ్డారు. ఎల్టన్ మేయో, అతని సహచరులు Hawthorne Plant of Western Electric Company లో 1927 నుండి 1932 వరకు పరిశోధనలు జరపటం వలన దీనికి ఈ పేరు వచ్చింది.
హాథోర్న్ అధ్యయనాల ప్రకారం వారికి కేటాయించిన పనులను ఉద్యోగులు పూర్తి చేయటానికి వారికి కలిగే ప్రేరణ కేవలం ఆర్థిక అవసరాలని తీర్చేవాటి నుండే కాకుండా సాంఘిక మరియు మానసిక అవసరాలని తీర్చే వాటి నుండి కూడా రావాలి. టేయ్లర్ యొక్క శాస్త్రీయ నిర్వహణ ని, ఫయోల్ యొక్క సార్వత్రిక నిర్వహణని వ్యతిరేకించే భావనతో ఈ సిద్ధాంతం ఉద్భవించింది. సంస్థలలో ఉద్యోగులను చూడబడే విధానానికి, వారి తీరని అవసరాలకి, సాధించలేని ఆశయాలకి స్పందనగా ఈ సిద్ధాంతం ఉద్భవించింది.
నవంబరు 1924 లో అమెరికాలోని హార్వార్డ్ బిజినెస్ స్కూల్కి చెందిన ఒక పరిశోధక ఆచార్య బృందం పనికి సంబంధించిన మానవ అంశాలని, పని చేయబడే స్థలం యొక్క పరిస్థితులపై అధ్యయనం మొదలు పెట్టారు. టెలిఫోన్ పరిశ్రమకి కావలసిన వస్తువులని ఈ సంస్థ ఉత్పత్తి చేసేది. ఏడు సంవత్సరాల కాలంలో ఈ బృందం నాలుగు వేర్వేరు ప్రయోగాత్మక మరియు మనస్తత్వ అధ్యయనాలని చేపట్టినది. అవి:"కార్యాలయంలో పని చేసేది ఒక మానవ/సాంఘిక అంశం. ఉత్పాదకతలో పెరుగుదల సమూహ గతిశీలాలు (Group Dynamics), నిర్వాహకవర్గ ఆశయాల మరియు భౌతిక పరిస్థితుల నుండే ఉద్భవిస్తుంది." అని హాథోర్న్ ప్రభావం సూచిస్తుంది. ఇంతేగాక, ఆర్థిక ప్రయోజనాలు ముఖ్యమే అయినప్పటికీ, కార్మికుని ఉత్పాదకతని పెంపొందించటంలో సాంఘిక ప్రయోజనాలు కూడా అంతే ప్రముఖ పాత్రని పోషిస్తాయని తెలుపుతుంది.
హాథోర్న్ అధ్యయనాల వలన లాభాలు:
1950వ దశకంలో సంస్థాగత సిద్ధాంతం పై పలు విద్యావేత్తలు ఆసక్తి చూపారు. 1959లో అచ్చు వేయబడ్డ పుస్తకం Modern Organization Theory, ఆధునిక సంస్థాగత సిద్ధాంతాన్ని ప్రతిపాదించింది.
ఈ సిద్ధాంతం ప్రకారం ఒక సంస్థ యొక్క నిర్మాణానికి అత్యుత్తమమైన పద్ధతి అంటూ ఏదీ లేదని, పరిస్థితులని బట్టి ఇది మారుతూ ఉంటుందని, ఒక రకమైన నిర్మాణం ఒక సంస్థకి అత్యుత్తమమైనది అయితే, ఇంకో సంస్థకి అది కాదని, పలు అంతర్గత, బహిర్గత కారకాల వలన ఇలా జరుగుతుందని పేర్కొన్నది.