సంశయవాదం
సమకాలీన సంశయవాదం (skepticism) (లేదా scepticism ) అనేది ఒక రకమైన ప్రశ్నార్థక వైఖరి, లేదా ఇతరత్రా ఆమోదింపబడిన విషయాలను కాస్త అనుమానంతో చూడడం వంటి ధోరణిని సూచిస్తుంది. సాధారణంగా దీని అర్థం రుజువును నమ్మేవారికి ప్రతిగా రుజువును సైతం అనుమానించేవారి వైఖరి (చూడండి:డెనియర్) సంశయవాదం అనేది జన బాహుళ్యం ఆమోదించిన నమ్మకాల్ని ప్రశ్నించేటప్పుడు అత్యంత వివాదాస్పదంగా మారుతుంది.
"సంశయవాదం" అనే పదం ఏకైక విషయం పట్ల అభిప్రాయాన్ని సూచించవచ్చు, కానీ పండిత విభాగాలలో తరచూ దీనిని ఒక సుదీర్ఘ మనస్తత్వంగా వివరించడం జరుగుతుంది. సంశయవాదం అనేది ఒక క్రొత్త సమాచారాన్ని స్వీకరించడం, తిరస్కరించడం లేదా నిర్ణయాన్ని ఆపివేసే ప్రక్రియ, కాబట్టి క్రొత్త సమాచారానికి బలమైన సాక్ష్యాధారాలు అవసరమవుతాయి. సంశయ దృక్కోణం కలిగినట్టూ చెప్పుకునే వారికి సంశయవాదులుగా చెబుతారు, తరచూ వీరు విశ్వసించేది తత్వపరమైన సంశయవాదం లేదా అనుభవాత్మక సంశయవాదమా అన్నది పట్టించుకోవడం జరుగదు.
మతంలో, సంశయవాదం అనేది 'మౌలిక మతపర సూత్రాల పట్ల అనుమానం (ఉదాహరణకు అమరత్వం, కర్మ, ప్రత్యక్షత వంటివి).' (మెరియం–వెబ్స్టర్). తరచుగా సంశయవాదం అనేది అజ్ఞేయతావాదంగా పొరబడడం జరుగుతుంది, ఎందుకంటే సంశయవాది సాధారణంగా అజ్ఞేయతావాది కూడా.
శాస్త్రీయ వేదాంతంలో, సంశయవాదం' (లేదా scepticism) అనేది 'స్కేప్టికోయి' యొక్క బోధనలు మరియు లక్షణాలు, ఇది 'అభిప్రాయపడడమే తప్ప దేనినీ నిర్దారించని' తత్వవేత్తల విభాగం. (లిడ్డెల్ మరియు స్కాట్) ఈ భావంలో, తత్వపరమైన సంశయవాదం, లేదా పిరాణిజం, అనేది పరిశోధనలలో నిర్ణయాన్ని ఆపాలని చెప్పే వేదాంత స్థానం.
సాధారణ వాడుకలో, సంశయవాదం (skepticism) (US) లేదా scepticism (UK) (గ్రీక్: 'σκέπτομαι' "స్కెప్టోమై", ఆలోచించడం, గమనించడం, పరిగణించడం; ఇంకా చూడండి స్పెల్లింగ్ తేడాలు) వీటిని సూచిస్తుంది:వేదాంతంలో, సంశయవాదం అనేది ఎన్నో ప్రతిపాదనలలో ప్రత్యేకంగా ఒకదానిని సూచిస్తుంది. ఈ ప్రతిపాదనలు వీటికి చెందినవై ఉంటాయి:
ఒక వైజ్ఞానిక (లేదా అనుభవాత్మక) సంశయవాది వైజ్ఞానిక విషయపరిజ్ఞానం ఆధారంగా నమ్మకాల్ని ప్రశ్నిస్తాడు. వైజ్ఞానిక సంశయవాదులు కావడం మూలంగా, చాలావరకూ శాస్త్రవేత్తలు కొన్ని రకాల సిద్దాంతాలను ఏదైనా శాస్త్రీయ పద్ధతిని ఉపయోగించి వ్యవస్థీకృత పరిశోధనకు గురిచేసి, వాటి విశ్వసనీయతను పరీక్షిస్తారు. ఫలితంగా, వైజ్ఞానిక పద్ధతికి సరిగా అన్వయించని (లేదా పూర్తిగా పట్టించుకోని) ఎన్నో సిద్ధాంతాలు మిథ్యావిజ్ఞానంగా పరిగణించబడతాయి. తరచూ వైజ్ఞానిక సంశయవాదం అనేది అతీంద్రియ, లేదా మతపర నమ్మకాలను పట్టించుకోదు, ఎందుకంటే నిర్వచనం ప్రకారం, ఈ నమ్మకాలు వ్యవస్థీకృత, అనుభవాత్మక పరీక్ష/జ్ఞానం పరిధికి వెలుపల ఉంటాయి. ఒక వైజ్ఞానిక సంశయవాది సామాన్యంగా అతీంద్రియ లేదా మతపర నమ్మకాల పట్ల అజ్ఞేయవాదిగా ఉంటాడు.
మతపర సంశయవాదం అనేది విశ్వాసంపై-ఆధారపడిన సిద్దాంతాలను అనుమానించడం, లేదా రుజువులకై ప్రయత్నించడం. మతపర సంశయవాదం ప్రారంభాన్ని చారిత్రికంగా, అప్పటి ఎన్నో మతపర సిద్దాంతాలను అనుమానించిన సోక్రటీస్కు ఆపాదించవచ్చు. ఆధునిక మతపర సంశయవాదం సామాన్యంగా కేవలం అనుమానం కన్నా వైజ్ఞానిక మరియు చారిత్రిక పద్ధతులపై శ్రద్ధ చూపుతుంది, ఇది నిశ్చయమైన తిరస్కరణ కన్నా సత్యాన్ని తెలుసుకునే ప్రక్రియ అని మైకేల్ షేర్మర్ వ్రాశాడు. ఈ కారణంగా, ఒక సంశయవాది యేసు మరియు హేరోద్ (చారిత్రికంగా నిజమైన వ్యక్తులు) లను నమ్ముతాడు, కానీ అమాయకులను హతమార్చడం ద్వారా హేరాడ్, యేసును చంపే ప్రయత్నం చేశాడని నమ్మరు (బైబిల్ వెలుపల దీనికి రుజువు లేనందువలన).
మతపర సంశయవాదం అనేది నాస్తికత్వం లేదా అజ్ఞేయతా వాదం కాదు. మతపర వ్యక్తులు సాధారణంగా ఇతర మతాల సిద్ధాంతాల పట్ల సంశయవాదులై ఉంటారు, మరికొందరు విశ్వాస సంబంధిత రోగనివారణ లేదా ఆధునిక అద్భుతాల వంటి వ్యవస్థీకృత మతపర సంస్థల సిద్ధాంతాల పట్ల సంశయవాదులై ఉంటారు.
తత్వపర సంశయవాదంలో, పిరాణిజం అనేది నిజమైన సిద్ధాంతాల నుండి దూరంగా ఉండే స్థానం. ఒక తత్వపర సంశయవాది, నిజం అనేది అసాధ్యమని చెప్పాడు. (అది నిజమైన సిద్ధాంతం అవుతుంది). నిజాన్ని తెలుసుకోవడం అసాధ్యమని చెప్పే ప్లాటోనిజం యొక్క ప్రాచీన రూపమైన విద్యాసంబంధ సంశయవాదం వంటి తత్వపర సంశయవాదానికి సమానమైన ఇతర తత్వాలను వివరించేందుకు సామాన్యంగా ఈ గుర్తును ఉపయోగిస్తారు. అనుభవవాదం అనేది తత్వపర సంశయవాదానికి దగ్గరి సంబంధం కలిగి ఉంటుంది, కానీ సదృశం కాదు. అనుభవవాదుల దృష్టిలో అనుభవవాదం అనేది తత్వపర సంశయవాదం మరియు నియమన శాస్త్రానికీ వ్యావహారిక రాజీ; కాగా తత్వపర సంశయవాదం కొన్నిసార్లు "సంపూర్ణ అనుభవవాదం"గా పిలువబడుతుంది.
తత్వపర సంశయవాదం ప్రాచీన గ్రీకు వేదాంతంలో ఆవిర్భవించింది. 5వ శతాబ్దం BCకి చెందిన గ్రీకు సోఫిస్టులు చాలావరకూ సంశయవాదులు. పిరాణిజం అనేది మొదటి శతాబ్దం BCలో ఎనేసిడెమస్ స్థాపించిన సంశయవాదం, దీనిని 2వ శతాబ్దం చివర లేదా 3వ శతాబ్దం AD ప్రారంభంలో సెక్స్టస్ ఎంపిరికస్ నమోదు చేశాడు. దీనిని మొట్టమొదట ప్రతిపాదించిన వ్యక్తులలో ఒకరు ఎలిస్ లోని పైరో (సుమారు. 360-275 B.C.), ఇతడు దాదాపు భారతదేశం వరకూ ప్రయాణించి, "అనుభవపూర్వక" సంశయవాదం స్వీకరణను ప్రతిపాదించాడు. అనంతరం, "న్యూ అకాడెమి" అర్సేసిలాస్ (సుమారు. 315-241 B.C.) మరియు కర్నేయాడేస్ (సుమారు. 213-129 B.C.) లలో, నిర్దిష్ట సత్యం మరియు అసత్యం అనే భావాలు అనిశ్చితమైనవని, మరింత సైద్ధాంతిక దృక్పథాలను పెంపొందించాడు. వితండవాదుల, ముఖ్యంగా వైరాగ్యం నమ్మినవారి భావాలను కర్నేయాడేస్ విమర్శించి, జ్ఞానం యొక్క కచ్చితమైన నిర్దిష్టత అసాధ్యమని చెప్పాడు. సెక్స్టస్ ఎంపిరికస్ (సుమారు. A.D. 200), గ్రీకు సంశయవాదంలో ప్రధాన పండితుడు, జ్ఞానాన్ని నిర్దిష్టం చేసే పునాదికి అనుభవవాదం జోడించి దీనిని మరింతగా అభివృద్ధి పరచాడు.
గ్రీకు సంశయవాదులు విరాగులపై వితండవాదం ఆరోపించి, వారిని విమర్శించారు. సంశయవాదులకు, వాదన యొక్క తర్క పద్ధతి రుచించలేదు, ఎందుకంటే అవి ఇతర ప్రతిపాదనలపై ఆధారపడకుండా వేటినీ సత్యాసత్యాలుగా పేర్కొనని ప్రతిపాదనలపై ఆధారపడేవి. దీనిని ప్రతిగమన వాదం అంటారు, ఇందులో ప్రతి ప్రతిపాదనా తన ఉనికిని నిలుపుకోవడానికి ఇతర ప్రతిపాదనలపై ఆధారపడుతుంది (అగ్రిప్పా ది స్కెప్టిక్ యొక్క ఐదు ట్రోప్స్ చూడండి). అదనంగా, రెండు ప్రతిపాదనలు ఒకదానిపై ఒకటి ఆధారపడవు, ఎందుకంటే ఇది ఒక వలయ వాదం సృష్టిస్తుంది, అని ఈ సంశయవాదులు వాదించారు (p కాబట్టి q మరియు q కాబట్టి p). కాబట్టి సంశయవాదుల దృష్టిలో, అటువంటి తర్కం సత్యానికి అసమంజసమైన కొలత మరియు అది పరిష్కరించినన్ని సమస్యలను సృష్టిస్తుంది. కానీ సత్యం అనేది కచ్చితంగా సాధించలేనిది కాదు, కానీ ఇప్పటికీ సంపూర్ణ రూపంలో లేని ఆలోచన మాత్రమే. సత్య శోధనను నిరాకరించిన ఆరోపణను సంశయవాదంపై మోపినా, నిజానికి ఇది కేవలం హేతువాదులు సత్యాన్ని కనుగొనలేదని వాదించే విమర్శా విభాగంగా కనిపిస్తుంది.
ఇస్లామిక్ వేదాంతంలో, సంశయవాదాన్ని పశ్చిమంలో "అల్గజెల్"గా పిలువబడే అల్-ఘజలి (1058–1111), ఇస్లామిక్ సిద్ధాంతం యొక్క సంప్రదాయ అషరి విభాగంలో భాగంగా స్థాపించాడు, ఇందులోని సంశయవాద పద్ధతి డెస్కార్టస్ పద్ధతితో ఎన్నో పోలికలను కలిగి ఉంటుంది.
తన తత్వపు మూలాలకు ఆధారంగా కచ్చితమైన నిర్దిష్టతను కనుగొనే ప్రయత్నంలో రెనే డెస్కార్టస్ భౌగోళిక సంశయవాదాన్ని ఒక ఆలోచనా ప్రయోగంగా అభివృద్ధి చేశాడని చెబుతారు. డేవిడ్ హ్యూమ్ కూడా భౌగోళిక సంశయవాదిగా చెప్పబడతాడు. కానీ, డెస్కార్టస్ నిర్ధారిత సంశయవాది కాదు మరియు నిర్దిష్టత లేదని వాదించే ఇతర సంశయవాదులకు ప్రతిగా తన ఖచ్చిత నిర్దిష్టత సిద్ధాంతాన్ని వృద్ది చేశాడు.