వ్యర్థ పదార్థాల నిర్వహణ
వ్యర్థ పదార్థాల సేకరణ, రవాణా, నిర్వహణ, సంవిధానం, పునర్వినియోగం లేదా పారవేయడం మరియు పర్యవేక్షణ అన్నింటిని కలిపి వ్యర్థ పదార్థాల నిర్వహణ (Waste Management) అంటారు. ఈ పదాన్ని సాధారణంగా మానవ చర్యల వలన ఏర్పడిన పదార్థాలకు వాడుతుంటారు మరియు సాధారణంగా ఆరోగ్యం, పర్యావరణం లేదా సౌందర్యంపై వ్యర్థాల ప్రభావాన్ని తగ్గించేందుకు దీనిని చేపడతారు. వ్యర్థాల్లోని వనరులను తిరిగి వినియోగంలోకి తెచ్చేందుకు కూడా వ్యర్థ పదార్థాల నిర్వహణను ఉపయోగిస్తారు. వ్యర్థ పదార్థాల నిర్వహణ ఘన, ద్రవ, వాయు లేదా రేడియోధార్మిక పదార్థాలతో కలిసి ఉంటుంది, ప్రతిదాని నిర్వహణకు వేర్వేరు పద్ధతులు, సంబంధిత నైపుణ్యాలు ఉన్నాయి.
అభివృద్ధి చెందిన మరియు అభివృద్ధి చెందుతున్న దేశాలకు, పట్టణ మరియు గ్రామీణ ప్రాంతాలకు మరియు నివాస మరియు పారిశ్రామిక ప్రాంతాలకు మధ్య వ్యర్థ పదార్థాల నిర్వహణ పద్ధతుల్లో వ్యత్యాసం ఉంటుంది. మహానగర ప్రాంతాల్లో ప్రమాదకరం కాని నివాస మరియు సంస్థల వ్యర్థ పదార్థాల నిర్వహణ బాధ్యత సాధారణంగా స్థానిక ప్రభుత్వం యొక్క అధికార యంత్రాంగంపై ఉంటుంది, ఇదిలా ఉంటే ప్రమాదకరేతర వ్యాపార మరియు పారిశ్రామిక వ్యర్థ పదార్థాల నిర్వహణ బాధ్యత సాధారణంగా దాని ఉత్పత్తిదారులపైనే ఉంటుంది.
జనావాసాలకు దూరంగా ఉన్న అయోగ్య ప్రదేశాల్లో వ్యర్థాలను ఖనీభవనం చేస్తారు, చాలా దేశాల్లో ఇది సాధారణ వ్యర్థ పదార్థాల నిర్వహణ పద్ధతిగా ఉంది. విసర్జించిన లేదా ఉపయోగించని రాతిగనులు, గని త్రవ్వకంలో ఏర్పడిన ఖాళీలు లేదా మరోచోట వినియోగం కోసం మట్టితీసిన గొయ్యిలను భర్తీ చేసేందుకు తరచుగా వ్యర్థాలను ఉపయోగిస్తున్నారు. ప్రణాళికాబద్ధంగా మరియు మెరుగైన నిర్వహణ ఉంటే ఈ పద్ధతిలో వ్యర్థ పదార్థాలను పారవేయడం ఆరోగ్యకరంగా, పెద్దగా ఖర్చులేకుండా జరిగిపోతుంది. పాత, అస్తవ్యస్థమైన ప్రణాళికలతో లేదా సరైన నిర్వహణ లేకుండా వ్యర్థ ఖనీభవనం జరిగిన ప్రదేశాలు చెత్తచెదారంతో గాలి దుమారాలు, రోగాలు సంక్రమింపజేసే చిన్న జీవులును ఆకర్షించడం, మురుగు వంటి అనేక పర్యావరణ దుష్ప్రభావాలకు కారణమవుతాయి. ఇటువంటి ప్రదేశాల నుంచి వచ్చే మరో ఉపఫలం ఏమిటంటే వాయువు (ఎక్కువగా మీథేన్, బొగ్గుపులుసువాయువులతో నిండివుంటుంది), వాయురహిత స్థితిలోని కర్బన వ్యర్థాల నుంచి ఇది ఉత్పత్తి అవుతుంది. ఈ హరితగృహ వాయువు దుర్వాసన సమస్యలు సృష్టించడంతోపాటు, ఉపరితల వృక్ష జాతులను నాశనం చేస్తుంది.
అయోగ్య ప్రదేశాల్లో వ్యర్థాలను నింపిన తరువాత మురుగుని నివారించేందుకు ఆధునిక పద్ధతుల్లో మట్టి లేదా ప్లాస్టిక్ పూత పదార్థాన్ని వాడుతున్నారు. పారవేసిన వ్యర్థాల సాంద్రత మరియు స్థిరత్వాన్ని పెంచేందుకు సాధారణంగా వాటిని ఖనీభవనం చేస్తారు మరియు రోగాలను సంక్రమింపజేసే చిన్నజీవులు (చిట్టెలుకలు, ఎలుకలు వంటివి) ఆకర్షించబడకుండా వాటిని కప్పుతారు. ఖనీభవన వాయువు సేకరించేందుకు అనేక వ్యర్థ పదార్థాల నిర్వహణ ప్రదేశాలు వాయు వెలికితీత వ్యవస్థలను కూడా కలిగివున్నాయి. ఖనీభవన ప్రదేశాల నుంచి సచ్ఛిద్ర పైపుల ద్వారా వాయువును బయటకు తీసుకొస్తారు, దానిని వాయు యంత్రంలో మండించి విద్యుచ్ఛక్తి పుట్టిస్తారు.
వ్యర్థ పదార్థాలను దహనం చేయడం ద్వారా వాటిని తొలగించే పద్ధతిని భస్మీకరణం అంటారు. భస్మీకరణం మరియు ఇతర అధిక ఉష్ణోగ్రత వ్యర్థ నిర్వహణ వ్యవస్థలను కొన్నిసార్లు ఉష్ణ చర్యగా వర్ణిస్తారు. భస్మీకారులు వ్యర్థ పదార్థాలను ఉష్టం, వాయువు, ఆవిరి మరియు బూడిదగా మారుస్తాయి.
భస్మీకరణ ప్రక్రియ వ్యక్తులచే చిన్నతరహాలో మరియు పరిశ్రమలచే భారీఎత్తున నిర్వహించబడుతుంది. ఘన, ద్రవ, వాయు వ్యర్థాలను తొలగించేందుకు ఈ పద్ధతిని ఉపయోగిస్తారు. కొన్ని ప్రమాదకర వ్యర్థాలును (ఉదా. జీవ సంబంధమైన వైద్య వ్యర్థాలు) నాశనం చేసేందుకు వాడుకలో ఉన్న పద్ధతిగా ఇది గుర్తింపు పొందింది. వ్యర్థాలను నాశనం చేసేందుకు భస్మీకరణ పద్ధతిని ఉపయోగించడం వలన వాయురూపంలో కాలుష్యకారకాలు వెలువడుతున్నాయి, దీనిపై వివాదం నెలకొనివుంది.
తక్కువ భూభాగం ఉన్న జపాన్ వంటి దేశాలు సాధారణంగా భస్మీకరణ పద్ధతినే వ్యర్థ పదార్థాల నిర్వహణకు వాడుతున్నాయి, వ్యర్థాల ఖనీభవన ప్రదేశాలతో పోలిస్తే, భస్మీకరణ కేంద్రాల ఏర్పాటుకు చాలా తక్కువ స్థలం మాత్రమే అవసరమవుతుంది. కొలిమిలో లేదా బాయిలర్‌లో వ్యర్థాలను కాల్చడం ద్వారా ఉష్ణం, ఆవిరి మరియు/లేదా విద్యుత్‌ను పుట్టించే కేంద్రాలను పిలిచేందుకు వ్యర్థాలు-నుండి-శక్తి (WtE) లేదా వ్యర్థాలు-నుంచి-శక్తి (EfW) అనే పదాలు బాగా వాడుకలో ఉన్నాయి. భస్మీకారిణిలో దహనచర్య ఎల్లప్పుడూ నిర్దిష్ట పద్ధతిలో ఉండదు మరియు భస్మీకార నిల్వల నుంచి వెలువడే వాయురూపంలోని ఉద్గారాల్లో సూక్ష్మ-కాలుష్యకారకాలు ఉంటాయని ఆందోళన వ్యక్తమవుతోంది. ముఖ్యంగా డైయాక్సిన్స్ వంటి నిరంతర కర్బన ఉద్గారాలపై ఆందోళన నెలకొనివుంది, ఇది భస్మీకారిలోనే ఏర్పడే అవకాశం ఉంది మరియు భస్మీకారి చుట్టుప్రక్కల ఇది వెంటనే తీవ్రమైన పర్యావరణ దుష్ప్రభావాలకు కారణం కావొచ్చు. మరోవైపు ఈ పద్ధతిలో ఉత్పన్నమయ్యే ఉష్ణాన్ని శక్తిగా ఉపయోగించవచ్చు.
సాధారణంగా సేకరించలేనివి అయినప్పటికీ, PVC, LDPE, PP మరియు PS (రెసిన్ ఐడెంటిఫికేషన్ కోడ్‌ను చూడండి)లు పునర్వినియోగంలోకి తీసుకురావొచ్చు. ఈ పదార్థాలు సాధారణంగా ఒకేరకమైన పదార్థం నుంచి వస్తాయి, అందువలన వీటిని కొత్త ఉత్పత్తులుగా పునర్వినియోగంలోకి తీసుకురావడం చాలా సులభం. సంక్లిష్ట ఉత్పత్తులను పునర్వినియోగంలోకి తీసుకురావడం (ఉదా. కంప్యూటర్లు, ఎలక్ట్రానిక్ పరికరాలు) చాలా కష్టం, ఎందుకంటే వీటిని ఊడదీయడం మరియు వేరుచేయడం అవసరమవుతుంది.
చెట్ల వస్తువులు, ఆహార పదార్థాలు మరియు కాగితపు ఉత్పత్తుల వంటి ప్రకృతిపరమైన కర్బన వ్యర్థ పదార్థాలను జీవ సంబంధ పరివర్తన మరియు పచన ప్రక్రియలను ఉపయోగించవచ్చు, వీటి ద్వారా కర్బన పదార్థాలను విచ్ఛిన్నం చేయవచ్చు. దీని ఫలితంగా ఏర్పడిన కర్బన పదార్థాన్ని వ్యవసాయ లేదా భూదృశ్యావసరాలకు రక్షక కవచం లేదా పచ్చిఎరువుగా పునర్వినియోగిస్తారు. అదనంగా, ఈ ప్రక్రియలో వచ్చే వ్యర్థ వాయువు (మీథేన్ వంటి)ను సంగ్రహించి విద్యుత్ ఉత్పత్తికి ఉపయోగించవచ్చు. కర్బన పదార్థం యొక్క సహజ విచ్ఛిన్న ప్రక్రియను నియంత్రించడం మరియు వేగాన్ని వృద్ధి చేయడమే వ్యర్థ పదార్థాల నిర్వహణలో జీవ సంబంధ సంవిధానం యొక్క ఉద్దేశం.
సాధారణ గృహ పచ్చిఎరువు కుప్పుల నుంచి పారిశ్రామిక స్థాయిలో మిశ్రమ వ్యర్థాలను మూసివున్న- పాత్రల్లో పచనం చేయడం (యాంత్రిక జీవ సంబంధ చర్యను చూడండి) వరకు సంక్లిష్టతలను బట్టి అనేక రకాల పరివర్తన మరియు పచన పద్ధతులు మరియు సాంకేతిక పరిజ్ఞానాలు అందుబాటులో ఉన్నాయి. జీవ సంబంధ పరివర్తన పద్ధతులను వాయుసహిత, వాయురహిత పద్ధతులుగా విభజించారు, ఈ రెండు పద్ధతులు వినియోగంలోనే ఉన్నాయి.
పరివర్తనం ద్వారా వ్యర్థ పదార్థాల నిర్వహణకు ఉదాహరణ కెనడా, టొరంటోలోని గ్రీన్ బిన్ కార్యక్రమం, ఇక్కడ గృహ సంబంధ కర్బన వ్యర్థాలను (వంటగది వ్యర్థాలు మరియు కత్తిరించిన చెట్ల వ్యర్థాలు) సేకరించి ఒక ప్రత్యేకమైన పాత్రలో ఉంచి కుళ్లబెడతారు.
వ్యర్థ ఉత్పత్తుల నుంచి వచ్చే శక్తిని నేరుగా ప్రత్యక్ష దహన ఇంధనంగా వాడుతూ లేదా పరోక్షంగా వాటిని సంవిధాన పరచడం ద్వారా మరో రకమైన ఇంధనంగా మార్చి నియంత్రణలోకి తీసుకురావొచ్చు. ఉష్ట చర్య ద్వారా పునర్వినియోగ ప్రక్రియ వండేందుకు లేదా వేడిచేసేందుకు వ్యర్థాలను ఇంధన వనరుగా వాడటంతో ప్రారంభమై, బాయిలర్లు ఆవిరిని, టర్బైన్‌లో విద్యుత్‌ను పుట్టించేందుకు ఇంధనంగా కూడా వ్యర్థాలనే వాడటం వరకు సాగుతుంది. పైరాలసిస్ (ఉష్టచర్య వలన పదార్థం రూపాంతరణ చెందే ప్రక్రియ) మరియు గ్యాసిఫికేషన్ (పదార్థాన్ని వాయురూపంలోకి మార్చే ప్రక్రియ) రెండూ ఉష్ణ చర్యకు సంబంధించిన రూపాలు, ఈ ప్రక్రియల్లో పరిమిత ఆక్సిజన్ లభ్యతతో వ్యర్థ పదార్థాలను అత్యధిక ఉష్ట్రోగతల వద్దకు మండిస్తారు. అధిక పీడనం కింద మూసివేసిన పాత్ర వంటి నిర్మాణంలో ఈ ప్రక్రియ జరుగుతుంది. పైరాలసిస్ ఘన వ్యర్థాలను ఘన, ద్రవ, వాయు రూపాల్లోకి మార్చుతుంది. ద్రవ మరియు వాయు రూపాలను మండించడం ద్వారా శక్తి పుడుతుంది లేదా వాటిని ఇతర ఉత్పత్తులుగా శుద్ధి చేస్తారు. ఘన అవశేషాలను మరింత శుద్ధి చేసి ఉత్తేజిత కర్బనం వంటి ఉత్పత్తులగా మారుస్తారు. కర్బన పదార్థాలను నేరుగా కృత్రిమవాయువుగా (కార్బన్ మోనాక్సైడ్ మరియు ఉదజని కలిసివుండే సిన్‌గ్యాస్) మార్చేందుకు గ్యాసిఫికేషన్ మరియు అధునాతన ప్లాస్మా ఆర్క్ గ్యాసిఫికేషన్ ప్రక్రియలను ఉపయోగిస్తారు. తరువాత ఈ వాయువును మండించి విద్యుత్ మరియు ఆవిరిని పుట్టిస్తారు.
వ్యర్థ పదార్థాలు ఏర్పడకుండా నిరోధించడం కూడా వ్యర్థ పదార్థాల నిర్వహణలో ముఖ్యమైన పద్ధతి, దీనిని వ్యర్థాల తగ్గింపుగానూ పిలుస్తారు. వ్యర్థాలు ఏర్పడకుండా తొలగించే పద్ధతుల్లో ద్వితీయ శ్రేణి ఉత్పత్తుల పునర్వినియోగం, కొత్తవాటిని కొనకుండా పగిలిన వస్తువులను బాగు చేయించడం, పునర్వినియోగ లేదా పునఃస్థాపన చేయగల ఉత్పత్తులను రూపొందించడం (ఉదా. ప్లాస్టిక్ షాపింగ్ బ్యాగులకు బదులుగా నూలు బ్యాగులు), వాడిపారేసే ఉత్పత్తులను ఉపయోగించకుండా వినియోగదారులను ప్రోత్సహించడం (ఉదా. వాడిపారేసే కత్తులు), డబ్బాలు, ప్యాకేజీల నుంచి ఆహార/ద్రవ శేషాలను తొలగించడం, ... మరియు ఒక ప్రయోజనాన్ని సాధించేందుకు సాధ్యమైనంతర తక్కువ పదార్థాన్ని ఉపయోగించడం (ఉదాహరణకు, పానీయాల కోసం సాధ్యమైనంత తక్కువ బరువుతో డబ్బాలను తయారు చేయడం) ఉన్నాయి.
వివిధ దేశాలు మరియు ప్రాంతాల మధ్య వ్యర్థ సేకరణ పద్ధతుల్లో చాలా తేడాలు ఉన్నాయి. గృహ వ్యర్థ సేకరణ సేవలను తరచుగా స్థానిక ప్రభుత్వ అధికార యంత్రాంగాలు లేదా ప్రైవేట్ సంస్థలు అందజేస్తుంటాయి. కొన్ని ప్రాంతాల్లో, ముఖ్యంగా తక్కువ అభివృద్ధి చెందిన దేశాల్లో, అధికారికంగా వ్యర్థ సేకరణ వ్యవస్థలు అందుబాటులో లేవు. వ్యర్థ పదార్థాల నిర్వహణ వ్యవస్థలకు ఉదాహరణలు:సేకరించిన వ్యర్థాల అంచనా లేదా సమాచారాన్ని పుస్తకంలో ఎక్కించాల్సిన అవసరం లేకుండా మెరుగైన నిర్వహణకు ఆస్కారం ఉండే RFID టాగ్‌లు, GPS మరియు సమగ్ర సాఫ్ట్‌వేర్ ప్యాకేజీలను ఉపయోగించడంలో వ్యర్థ పదార్థాల నిర్వహణ పరిశ్రమ వెనుకబడి ఉంది.దేశాలు మరియు ప్రాంతాల మధ్య వినియోగంలో వైవిధ్యం ఉన్న అనేక వ్యర్థ పదార్థాల నిర్వహణ పద్ధతులు అమల్లో ఉన్నాయి. కొన్ని సాధారణ, విస్తృత వినియోగంలో ఉన్న పద్ధతులు:వనరుల నిర్వహణ యొక్క అంతర్జాతీయ దృష్టికోణం నుంచి వ్యర్థాలు మరియు వ్యర్థ పదార్థాల నిర్వహణ రంగంలో విద్య మరియు అవగాహన ఎంతో ముఖ్యం. వేగంగా, పెద్ద పరిమాణంలో నిరంతరం జరుగుతున్న పర్యావరణ కాలుష్యం మరియు సహజ వనరుల పతనం మరియు క్షీణతను నిరోధించేందుకు చేసిన తీర్మానమే టాలోయిరెస్ తీర్మానం. స్థానిక, ప్రాంతీయ, అంతర్జాతీయ వాయు కాలుష్యం; ప్రమాదకర వ్యర్థాలు పెరిగిపోతుండటం మరియు వ్యాప్తి చెందుతుండటం; అడవులు, భూమి మరియు నీరు నాశనమవుతుండటం మరియు క్షీణిస్తుండటం; ఓజోన్ పొర క్షీణత మరియు "హరితగృహ" వాయువుల ఉద్గారాలు మానవుల మరియు వేలాది మంది జీవరాశుల మనుగడకు, భూమి సమగ్రత మరియు దాని జీవవైవిధ్యం, దేశాల భద్రత, భవిష్యత్ తరాల వారసత్వానికి ముప్పుగా పరిణమించాయి. అనేక విశ్వవిద్యాలయాలు పర్యావరణ నిర్వహణ మరియు వ్యర్థ పదార్థాల నిర్వహణ కార్యక్రమాలు చేపట్టడం ద్వారా, ఉదా. విశ్వవిద్యాలయ వ్యర్థ పదార్థాల నిర్వహణ ప్రాజెక్ట్, టాలోయిరెస్ తీర్మానాన్ని అమల్లోకి తీసుకొచ్చాయి. ఇందులో విశ్వవిద్యాలయ మరియు వృత్తి విద్యను పలు సంస్థలు ప్రోత్సహిస్తున్నాయి, ఉదా. WAMITAB మరియు చార్టర్డ్ ఇన్‌స్టిట్యూషన్ వేస్టేజ్ మేనేజ్‌మెంట్. అనేక సూపర్‌మార్కెట్‌లు వినియోగదారులు కొనుగోలు చేసి ఉపయోగించిన డబ్బాలను పారవేసేందుకు వారి రివర్స్ వెండింగ్ మెషిన్లు ఉపయోగించే విధంగా ప్రోత్సహిస్తున్నాయి, వినియోగదారులకు రీసైక్లింగ్ ఫీజుల నుంచి కొంత డబ్బును తిరిగి చెల్లిస్తున్నాయి. టోమ్రా మరియు ఎన్విప్కో వంటి బ్రాండ్‌లు ఇటువంటి మిషిన్లను తయారు చేస్తున్నాయి.