పిఎస్‌ఎల్‌వి
పిఎస్‌ఎల్‌వి, పోలార్ సెటిలైట్ లాంచ్ వెహికిల్ (Polar Satellite Launch vehicle) అనే పదానికి సంక్షిప్త పదం. భారతీయ అంతరిక్ష పరిశోధన సంస్థ (ఇస్రో) రూపొందించి, అభివృద్ధి పరచిన ఉపగ్రహ వాహక నౌక ఇది. ఇస్రో తయారు చేసిన రాకెట్‌లలో అత్యంత విశ్వసనీయమైన పనితనాన్ని కనబరుస్తున్న నౌక ఇది. ఈ వాహక రాకెట్ గత 23 సంవత్సరాలలో 100 కు పైగా ఉపగ్రహాలను విజయవంతంగా అంతరిక్షంలో ప్రవేశపెట్టింది. చరిత్రాత్మకమైన చంద్రయాన్-1, మార్సు ఆర్బిటర్ మిషన్, స్పేస్ కాప్స్యుల్ రికవరీ ప్రయోగం, ఇండియన్ రీజినల్ నేవిగేషన్ సెటిలైట్ సిస్టమ్ (IRNSS) మొదలైనవన్నీ పిఎస్ఎల్‌వి వాహక నౌక ద్వారా ప్రయోగించి విజయం సాధించారు. ఇస్రో రూపొందించిన వివిధ శ్రేణుల ఉపగ్రహ వాహకనౌకలలో అత్యంత నమ్మకమైనదిగా పిఎస్ఎల్‌వి నిలిచింది.
పిఎస్‌ఎల్‌విని మొదటిసారి 1993 సెప్టెంబరు 20 న ప్రయోగించారు. 2016 జూన్ 22 నాటికి మొత్తం 113 ఉపగ్రహాలను వివిధ కక్ష్యల్లో ప్రవేశపెట్టింది. అందులో భారతదేశానివి 39 కాగా, 74 విదేశాలకు చెందినవి. 2016 జూన్ 22 న పిఎస్ఎల్‌వి సి34 ద్వారా ఒకేసారి 20 ఉపగ్రహాలను విజయవంతంగా ప్రయోగించారు. ఒకే యాత్రలో ప్రయోగించిన అత్యధిక ఉపగ్రహాల రికార్డు ఇది -పిఎస్‌ఎల్‌వికి, ఇస్రోకు.
పిఎస్‌ఎల్‌వి ద్వారా కక్ష్యలో ప్రవేశపెట్టే ఉపగ్రహాల బరువు 1425 కిలోల నుండి 1750 కిలోల వరకు ఉంటుంది. భూ సమవర్తన (Geosynchronous) కక్ష్యలో లేదా భూస్థిర కక్ష్య (Geostationary) లో ప్రవేశ పెట్టే ఉపగ్రహాల భారం 1425 కిలోలు ఉంటుంది. సూర్య సమవర్తన ధ్రువకక్ష్యలో ప్రవేశపెట్టు ఉపగ్రహాల బరువు 1750 కిలోల వరకు ఉంటుంది.
ఈ ఉపగ్రహప్రయోగ వాహనం మొత్తం ఎత్తు 44 మీటర్లు. దీని వ్యాసం 2.8 మీటర్లు. ఈ రాకెట్‌లో మొత్తం నాలుగు దశలు ఉన్నాయి. ప్రయోగదశలో ఈ వాహక నౌక బరువు 320 టన్నుల వరకు ఉంటుంది (పిఎస్‌ఎల్‌వి - XLరకం). పిఎస్‌ఎల్‌వి ఉపగ్రహ వాహకనౌకలో మూడు రకాలు ఉన్నాయి: పిఎస్‌ఎల్‌వి -జి, పిఎస్‌ఎల్‌వి-సిఏ, పిఎస్‌ఎల్‌వి-ఎక్స్ఎల్.
రాకెట్ యొక్క మొదటి దశ చుట్టూ ఆరు స్ట్రాపాన్‌ బూస్టరులు ఉంటాయి. ఈ బూస్టరులు ఒక్కొక్కటీ 11.3 మీ పొడవుతో, అన్నిటినిలోనూ కలిపి 53.52 టన్నుల ఘన ఇంధనం కలిగి ఉంటాయి. 
పేరు సూచిస్తున్నట్లుగా ఇది పిఎస్‌ఎల్‌వి లోని నాలుగు దశలను మాత్రమే కలిగి ఉంటుంది, స్ట్రాపాన్ బూస్టర్లను అమర్చరు. దీనిద్వారా తక్కువ బరువున్న ఉపగ్రహాలను భూనిమ్న దశలోకి ప్రయోగిస్తారు. 
ఇందులో అధిక దహన సామర్ధ్యం ఉన్న PSOM XL స్ట్రాపాన్‌ బూస్టర్లను ఉపయోగిస్తారు. దీనిద్వారా 1400-1700 కిలోల భారమున్న ఉపగ్రహాలను ప్రయోగిస్తారు. ఈ బూస్టరులు జనరిక్ బూస్టర్ల కంటే పొడవుగా ఉండి ఎక్కువ ఇంధనాన్ని కలిగి ఉంటాయి. ఒక్కొక్కటీ 14.8 మీ పొడవుతో, మొత్తం అన్ని బూస్టరులు కలిసి 77.4 టన్నుల ఘన ఇంధనం కలిగి ఉంటాయి. ఈ ఎక్స్‌ఎల్ రూపాన్ని సాధారణంగా భూ స్థిర బదిలీ కక్ష్యలో ప్రవేశపెట్టవలసిన ఉపగ్రహాల కోసం వాడతారు.
పిఎస్‌ఎల్‌వి ఉపగ్రహ వాహకనౌకలో నాలుగు దశలుంటాయి. నాలుగోదశ చివర, ప్రయోగించవలసిన ఉపగ్రహం లేదా ఉపగ్రహాలు అమర్చబడి ఉంటాయి. వివిధ దశలు మండే సమయం, అవి విడిపోయే ఎత్తులు కింది విభాగాల్లో ఇవ్వబడ్డాయి. వీటిని సూచన మాత్రంగా పరిగణించాలి. పేలోడ్ బరువు, నౌక కాన్ఫిగరేషను, చేరాల్సిన కక్ష్యలు మొదలైన వాటిపై ఆధారపడి ఇవి మారుతూ ఉంటాయి. 
మొదటిదశలోని S139 ఘన ఇంధన మోటారు, 4800 కిన్యూ (కిలో న్యూటన్)ల థ్రస్ట్ (thrust)ను ఇస్తుంది. ఈ దశలో 138 టన్నుల HTPB ఇంధనాన్ని వాడతారు. మొదటి దశ 105 సెకండ్ల పాటు మండి, నౌక 74 కిమీ ఎత్తుకు చేరాక, రెండవ దశ నుండి విడిపోతుంది. మొదటి దశ విడివడి దూరం అయ్యాక రెండవ దశ మండుతుంది.
మొదటి దశకు 6 స్ట్రాపాన్ బూస్టర్లను అమరుస్తారు. ఈ అరింటిలో 4 బూస్టర్లు మొదటి దశతో పాటే (అర సెకండు తేడాతో) మండిస్తారు. రాకెట్ పైకిలేచిన 25 సెకండ్ల తర్వాత మిగిలిన రెండు బూస్టర్లను మండిస్తారు. ఈ స్ట్రాపాన్ బూస్టర్లలో కూడా ఘన ఇంధనాన్నే వాడుతారు. స్ట్రాపాన్ ఇంజన్ కలుగజేయు థ్రస్ట్ 719 కిన్యూ. మొదటి 4 బూస్టర్లు 24 కిమీ ఎత్తున, మిగతా రెండు బూస్టర్లు 41 కిమీ ఎత్తున విడిపోయి పడిపోతాయి.
రెండవ దశలో ద్రవ ఇంధనం ఉపయోగిస్తారు. రెండవ దశకు వికాస్‌ ఇంజన్‌ను అమర్చారు. ఈ ఇంజన్ను లిక్విడ్ ప్రోపల్షన్ సిస్టమ్స్ సెంటర్ (Liquid Propulsion Systems Centre) తయారు చేసింది. ఇందులో ఉపయోగించే ఇంధనం UDMH + NO. ఈ ఇంజను ఇచ్చే థ్రస్ట్ 799 కిన్యూ. ఈ దశ 158 సెకండ్లు మండి, 277 కిమీ ఎత్తు వద్ద విడివడి పోతుంది. 
ఈ దశలో ఘన ఇంధనం HTPB వాడతారు. ఇది 240 కిన్యూల థ్రస్ట్‌ను అందిస్తుంది. ఈ దశ 112 సెకండ్ల పాటు మండి, 580 కిమీ వద్ద విడిపోతుంది.
ఇది పిఎస్‌ఎల్‌వి లోని అంతిమ దశ. పేలోడ్ దీనికి చేర్చి ఉంటుంది. ఉపగ్రహాలను కక్ష్యలోకి పంపే బాధ్యత ఈ దశదే. ఈ దశలోని రెండు PS-4 ద్రవ ఇంధన ఇంజనులు ఒక్కొక్కటి 7.6 కిన్యూ థ్రస్టును ఉత్పత్తి చేస్తాయి. ఉపయోగించు ఇంధనం MMH + MON. యాత్ర అవసరాన్ని బట్టి ఈ దశ 540 సెకండ్ల వరకు మండుతుంది.
నాల్గవ దశలోనే పరికరాల అర కూడా ఉంటుంది. ఈ అరలో ఇనర్షియల్ గైడెన్స్ వ్యవస్థ, ఫ్లైట్ కంప్యూటరు, టెలిమెట్రీ, ఏవియానిక్స్ పరికరాలు ఉంటాయి. 
కక్ష్యలో ప్రవేశపెట్టవలసిన ఉపగ్రహం లేదా ఉపగ్రహాలు భద్రంగా రక్షణ షీల్డ్ కలిగిన గదిలో ఉంటాయి. ఈ రక్షణ గదిని పేలోడ్ ఫెయిరింగ్ లేదా హీట్‌షీల్డ్ అంటారు. ఇది రెండు భాగాలుగా, 3.2 మీ వ్యాసంతో, 8.3 మీ పొడవుతో ఉంటుంది. భూ వాతావరణం గుండా నౌక ప్రయాణించేటపుడు ఎదురయ్యే గాలి వత్తిడి, ఉష్ణోగ్రత, శబ్దం మొదలైన శక్తుల నుండి పేలోడ్‌కు రక్షణగా ఇది పనిచేస్తుంది. భూవాతావరణాన్ని దాటగానే - సుమారు 165 సెకండ్ల తరువాత, 130 కిమీల ఎత్తున - దీన్ని తొలగించేస్తారు. 
మొట్టమొదటి పిఎస్‌ఎల్‌వి యాత్ర పిఎస్‌ఎల్‌వి డి1, విఫలమైంది. రెండవ దశ ఇంజను మండడంలో జరిగిన లోపం కారణంగా రాకెట్ బంగాళాఖాతంలో పడిపోయింది. నాల్గవ యాత్రలో, ఉపగ్రహాన్ని ఉద్దేశించిన కక్ష్యలో కాక, దానికంటే కింది కక్ష్యలో ప్రవేశపెట్టింది. దీన్ని పాక్షిక వైఫల్యంగా భావిస్తారు. ఈ రెండు తప్ప, మిగిలిన యాత్రలన్నీ విజయవంతమయ్యాయి.
పిఎస్‌ఎల్‌వి ద్వారా ఇంతవరకు అంతరిక్షంలో ప్రవేశపెట్టిన ఉపగ్రహాల వివరాలు: