డైనైట్రోజన్ పెంటాక్సైడ్
డైనైట్రోజన్ పెంటాక్సైడ్ ఒకరసాయన సంయోగపదార్ధం.ఇది ఒకఅకర్బన రసాయనసమ్మేళనం. ఈ సంయోగపదార్థాన్ని నైట్రోజన్ పెంటాక్సైడ్ అనికూడా అంటారు.డైనైట్రోజన్ పెంటాక్సైడ్ సమ్మేళనం కేవలంనైట్రోజన్,ఆక్సిజన్ మూలకాలనే మాత్రమే కలిగిఉండు నైట్రోజన్ ఆక్సైడ్ రసాయనసమూహానికి చెందిన రసాయనం. డైనైట్రోజన్ పెంటాక్సైడ్ ఒక ద్వంద్ మిశ్రణమ (binary)అయినటువంటి నైట్రోజన్ ఆక్సైడు. డైనైట్రోజన్ పెంటాక్సైడ్ అస్థిరమైనది,అలాగే శక్తివంతమైన, ప్రమాదకరమైన ఆక్సీకరణి. ఒకప్పుడు క్లోరోఫారం లో కరిగించిన డైనైట్రోజన్ పెంటాక్సైడును నత్రీకరణ(nitrations)కై రసాయనకారకంగా వాడేవారు, ప్రస్తుతం దీని స్థానం లో నైట్రోనియమ టెట్రాఫ్లోరోబోరేట్(NOBF)ను నత్రీకరణకై వాడుచున్నారు. డైనైట్రోజన్ పెంటాక్సైడు రసాయన సంకేతపదం NO.
పరిస్థితులనుబట్టి రెండురకాల నిర్మాణంకలిగిన అరుదైన రసాయన సంయోగపదార్థాలలో డైనైట్రోజన్ పెంటాక్సైడ్‌ను ఒకటిగా చెప్పవచ్చును.సాధారణంగా ఇది ఒక లవణం.కాని కొన్ని పరిస్థితులలో ఇది దృవియఅణువు.
డైనైట్రోజన్ పెంటాక్సైడ్ తెల్లని ఘనపదార్ధం.సంయోగపదార్ధం యొక్క అణుభారం 108.01 గ్రాములు/మోల్.25°C వద్దడైనైట్రోజన్ పెంటాక్సైడ్ సాంద్రత 1.642 గ్రాములు/సెం.మీ.డైనైట్రోజన్ పెంటాక్సైడ్ సంయోగపదార్థం ద్రవీభవన స్థానం 41°C(106°F; 314K),మరియు బాష్పీభవన స్థానం 47°C (117°F; 320K),ఉత్పతనం చెందును.నీటితో చర్యవలన నైట్రిక్ ఆమ్లం ఏర్పడును.క్లోరోఫారం లో కరుగుతుంది. కార్బన్ టెట్రాక్లోరైడులో అల్పంగా కరుగును.
1840లో డేవిల్లె(Deville)మొదటగా దీనిని కనుగొన్నాడు. సిల్వర్ నైట్రెట్(AgNO)ను క్లోరిన్(Cl)తో రసాయాన చర్యకులోను గావించడం వలన తయారు చెసాడు.ప్రయోగ శాలల్లో ఫాస్పరస్(V)ఆక్సైడుతో నైట్రిక్ ఆమ్లాన్ని నిర్జలికరించడంవలన ఉత్పత్తి చెయ్యవచ్చును.
దీనికి వ్యతిరేకపద్ధతిలో డైనైట్రోజన్ పెంటాక్సైడును జలవిశ్లేషణ(hydrolyses)చెయ్యడం వలన నైట్రిక్ ఆమ్లం ఏర్పడును. కావున డైనైట్రోజన్ పెంటాక్సైడ్ అనునది నైట్రిక్ ఆమ్లంయొక్క నిర్జలస్థితి అని చెప్పవచ్చును.
డైనైట్రోజన్ పెంటాక్సైడ్ భౌతికస్థితిలో రంగులేని స్పటికాలు.ఇది గదిఉష్ణోగ్రత కన్న ఎక్కువ ఉష్ణోగ్రత వద్ద ఉత్పతనం(sublime)చెందును.
ఘన డైనైట్రోజన్ పెంటాక్సైడ్ విడిగా ఆనయాను(anion), కేటాయాను(cation)లను కలిగిన ఒకలవణం.కేటయాన్ దీర్ఘ/ నిడుపైన నైట్రోనియం అయాన్ NOమరియు అనయాన్ సమతల నైట్రేట్ NO అయాన్.అందువలన ఘనపదార్థాన్ని నైట్రోనియం నైట్రేట్ అనవచ్చును.అణువు లోని రెండు నైట్రోజన్ కేంద్రకాల ఆక్సీకరణస్థాయి+5
ఘన డైనైట్రోజన్ పెంటాక్సైడ్ వాయుస్థితిలో ఉన్నప్పుడు(ఉత్పతనం చెందించినపుడు), కార్బన్ టెట్రాక్లోర్రైడ్‌వంటి అదృవీయయ ద్రావణి ద్వారా సంగ్రహించినపుడు ON–O–NO అణు రూపంలో ఉండును. వాయుస్థితిలో O–N–O కోణం 133°,మరియు N–O–N కోణం 114°. వాయుస్థితిలో ఉన్న ఘనడైనైట్రోజన్ పెంటాక్సైడును వేగంగా/త్వరగా చలార్చిన(quenched) metastable అణునిర్మాణాన్ని పొందును. ఈ రకపు అణునిర్మాణం(మైనస్)−70°Cదాటిన అయానిక్‌రూపం సంతరించుకుంటుందిC..
నీటితో చర్యవలన నైట్రిక్ ఆమ్లం ఏర్పడును.
క్లోరోఫారంలో కరగించిన/ఉన్న డైనైట్రోజన్ పెంటాక్సైడ్‌ను సమ్మేళనాలలో నైట్రోజన్ డయాక్సైడ్ సమూహాన్ని చేర్చుతుంది.
నత్రీకరణ చర్యను ఇలాక్రింది విధంగా చూపవచ్చును.
డైనైట్రోజన్ పెంటాక్సైడ్‌ను విస్పోటకపదార్థాల తయారీలో ఉపయోగించు అవకాశమున్నది. వాతావరణంలో NOx ల నిల్వవనరుగా డైనైట్రోజన్ పెంటాక్సైడ్ ఉన్నది. NO లు వాతావరణంలోని ఓజోన్ పొరలో రంధ్రాలు ఏర్పడుతకు, సాంద్రత తగ్గుటకు,నశించుటకు మూలహేతువులు
డైనైట్రోజన్ పెంటాక్సైడ్‌లోని NO భాగం టెట్రాఫ్లోరోబోరేట్(BF)తో నైట్రోనియం టెట్రాఫ్లోరోబోరేట్ (NO2BF4, CAS#13826-86-3)ను ఏర్పరచును). నైట్రోనియం టెట్రాఫ్లోరోబోరేట్ లవణం, NO యొక్క చర్యాశీలతను కలిగి ఉన్నది.ఇది ఉష్ణరీత్యా స్థిరమైనది. ఇది 180°C వద్ద NOF మరియు BF గా వియోగం చెందును.పలు సేంద్రియ సంయోగపదార్థాలను నైట్రేటులుగా మార్చుటకు, ముఖ్యంగా ఏరెన్ మరియు హేటరోసైకిల్స్ ఉత్పత్తి చెయ్యుటకు ఉపయోగిస్తారు.
డైనైట్రోజన్ పెంటాక్సైడ్ శక్తి వంతమైన ఆక్సీకరణి,అందువలన సేంద్రియ సంమేలనాలతో,అమ్మోనియా లవణాలతో ప్రేలే(విస్ఫోటన) స్వభావమున్నమిశ్రమాలను ఏర్పరచును.
డైనైట్రోజన్ పెంటాక్సైడ్ వియోగం చెందటం వలన అత్యంత విషపూరితమైన నైట్రోజన్ డయాక్సైడు వాయువు ఉత్పత్తి అగును.