మోక్షం
మోక్షం 
(; ;స్రమనిక్ దృష్టిలో ) బాధ (లేదా దుఃఖం) నుండి స్వేచ్ఛ పొందేస్థితి. పాలిలో, "నిబ్బాన" అనగా "ఆర్పివేయటం" — అనగా, పేరాశ, ద్వేషం, మరియు మానసిక విభ్రాంతులను అణచివేయటం. ఇది బౌద్ద మతంలో ఒక దివ్యమైన సత్యం మరియు జైనమతంలో ఒక ముఖ్య సంకల్పం.
బుద్ధ మోక్షాన్ని పరిపక్వమైన ప్రశాంత మనస్సు యొక్క స్థితిగా మరియు అది కోరిక, కోపం మరియు ఇతర బాధపెట్టే స్థితుల ("కష్టాలు" ) నుంచి స్వేచ్ఛగా ఉంటుందని వివరించారు. విషయం ప్రపంచంతో శాంతిగా ఉంటుంది, అందరికొరకు కనికరం కలిగి ఉంటుంది మరియు మనస్సును చుట్టి ఉన్న మరియు దృఢమైన భావనలను వదిలిస్తుంది. ఈ శాంతిని ప్రస్తుతం ఉన్న సంకల్పశక్తి ఆకారంను సమాధానపరిస్తే సాధించవచ్చు, మరియు నూతన వాటి యొక్క ఉత్పత్తి కొరకు నియమాలు నిర్మూలించబడతాయి. మోక్షంలో కోరిక మరియు ద్వేషం యొక్క ముఖ్య మూలకారణాలు ఆర్పివేయబడతాయి తద్వారా మనిషి ఇంకా ఏమాత్రం మానవ బాధలకు (పాలి: దుఃఖము) లేదా సంసారంలో పునర్జన్మల యొక్క తరువాతి దశలకు లోబడి ఉండడు.
పాలి ఉత్తర్వు కూడా మోక్షం మీద ఇతర పర్యావలోకనంలను కలిగి ఉంటుంది; ఒకదాని కొరకు, ఇది గణనీయమైన విషయం యొక్క శూన్య ప్రకృతిని మాత్రం చూడటంతో జతచేయబడుతుంది. ఇది ఇంకనూ మూలాధారమైన ఇంద్రియ జ్ఞానం మరియు తెలిసుకోవటం యొక్క విజ్ఞతను కూడా ప్రదర్శిస్తుంది. మేధావి హెర్బర్ట్ గుఎన్తెర్ తెలుపుతూ మోక్షంతో "ఆదర్శ వ్యక్తిగతం, నిజమైన మానవుడు" అనేది సత్యమవుతుంది.
ధమ్మపదలో బుద్ధ చెప్తూ మోక్షం "పరమానందం"ను కలుగచేస్తుంది. శాశ్వతంకాని విషయముల నుండి పొందిన ఆనందం కాకుండా ఈ ఆనందం అనేది జ్ఞానోదయం లేదా "బోధి" ద్వారా పొందిన నిశ్శబ్దంకు శాశ్వతమైన, పరమానందం పరిపూర్ణంగా ఉంటుంది. మోక్షంతో ఉన్న విజ్ఞానంను "బోధి" అనే పదంతో తెలుపుతారు.
బుద్ధ మోక్షంను వివరిస్తూ "నియమాలు లేని" ("అసంకట" ) మనస్సుగా తెలిపారు, మనస్సు పరిపూర్ణమైన ప్రకాశం యొక్క స్థానానికి చేరాలి మరియు చిత్త అమరిక యొక్క ఉత్పత్తిని ఆపే విధానం వల్ల స్పష్టత వస్తుంది. దీనిని బుద్ధ వర్ణిస్తూ "ఆమరణం"గా(పాలి: "అమత" లేదా "అమరావతి" ) మరియు అత్యున్న ఆత్మసంబంధమైన ఆర్జనగా తెలిపారు, సద్గుణ ప్రవర్తన మరియు ఉన్నత అష్టాంగమార్గ సమ్మతంతో అభ్యాసం చేసే వ్యక్తికి సహజమైన ఫలితం లభిస్తుంది. అట్లాంటి జీవితం కర్మ (Skt; పాలి, "కమ్మ" )యొక్క తరం మీద పెరుగుతున్న నియంత్రణను జనింపచేస్తుంది. ఇది పరిపూర్ణమైన కర్మను అనుకూల ఫలితాలతో ఉత్పత్తిచేస్తుంది మరియు చివరగా నిబ్బానా లభ్యమవ్వడంతో మొత్తంగా కర్మ యొక్క మూలపుట్టుక యొక్క విరమణను చివరగా అనుమతిస్తుంది. లేకపోతే, మానవులు ఎప్పటికీ అశాశ్వతమైన మరియు బాధలు పుట్టించే కోరిక యొక్క ప్రదేశం, ఆకారం, మరియు నిరాకారం, సమిష్టిగా తెలిపె "సంసారం" లో కొట్టుమిట్టాడతాడు.
ప్రతి స్వతంత్ర వ్యక్తి ఒక నూతన కర్మను ఉత్పత్తిచేస్తాడు, కానీ ఒక ఖచ్చితమైన వ్యక్తి రూపాన్ని అతని లేదా ఆమె యొక్క కర్మ సంబంధ వారసత్వ ఆనవాళ్ళ ద్వారా భద్రపరచబడుతుంది. దీని నిజమైన అర్ధమేమంటే అరహంత్ యొక్క జీవితకాల శేషభాగంలో మానసిక-భౌతిక ఉపరితల కాలంలో కర్మ యొక్క కొనసాగుతున్న ప్రభావం చూపిస్తుంది.
అయితే మోక్షం "అపరిమితమైనది" కావున, ఇది "కారణంకాకుండా" లేదా "స్వతంత్రంగా" ఉండదు. పూర్వ లిపుల యొక్క విధానంలో నిబ్బాన పొందడం ప్రయత్నం మీద ప్రస్తుతం లేదా కొంత భవిష్య పుట్టుక మీద ఆధారపడి ఉంటుంది మరియు ఇది ముందుగా నిర్ణయించబడదు. ఇంకనూ, పాలి నికయాస్ ప్రకారం మోక్షం అనేది ముందుగా ఉన్న లేదా శాశ్వతమైన పరిపూర్ణతను గుర్తించటంకాదు, కానీ ఇప్పటివరకూ సాధించని ఒకదానిని సాధించడం. ఇది సంప్రదాయమైన యోగకార పరిస్థితి, మరియు బుద్ధఘోసలది కూడా.
మోక్షం అనేది ముందుగా జతచేయబడిన ని[ర్]- (ని, నిస్, నిహ్) దీనర్ధం "బయట, దూరంగా, లేకుండా", మరియు మూలం వ[న] (పాలి. "వాటి" )ను "గాలిని ఊదడం"లో "ఊదడం"గా, మరియు ఇంకనూ "వాసనపీల్చడం, మొదలైనవాటిగా" తర్జుమా చేశారు.
అభిధర్మ-మహావిభాస-శాస్త్రం, అనే ఒక సర్వస్తివాదిన్ వ్యాఖ్యానంలో, దాని యొక్క సంస్కృత మూలాల నుండి వీలయినంత అర్దాల యొక్క సంపూర్ణ సందర్భాన్ని ఇస్తుంది:సూత్రాలలో మోక్షాన్ని ఎప్పుడూ ఒక ప్రదేశంగా భావించలేదు (ఎలాగంటే ఒకరు స్వర్గాన్ని ఊహించుకోవచ్చు), కానీ దీనిని సంసారం యొక్క విరోధాభాసంను సూచిస్తుంది (దిగువన చూడండి) ఇది అజ్ఞానంకు (అవిద్య, పాలి "అవిజ్జ" ) పర్యాయపదంగా ఉంటుంది. ఇలా చెప్పబడింది:
మోక్షం ముఖ్యంగా - మతసంబంధ రహస్యాల యొక్క జ్ఞానం కలిగి ఉండటాన్ని సూచిస్తుంది - మనస్సు యొక్క ఉనికిని (చిత్త) పర్యవేక్షణ ఆధారమైన సంఘటనతో ముగిస్తుంది. సిద్దాంతపరంగా నిబ్బాన అనగా మనస్సు "ఇంక ముందెన్నడూ రావడం ("భావ" ) మరియు పోవడం ("విభావ" )" కలిగి ఉంటుంది, కానీ ఇది నిరంతరం ఉండే స్థితిని కలిగి ఉంది, తద్వారా "విముక్తి ("విముత్త" ) పొందుతుందని చెప్పవచ్చు".
ఇది ఇంకా నిశ్చలమైన, నిరాదరమైన శాంతి యొక్క అంతరార్ధాలను శాంతిల్లు మున్ముందు అంతరార్ధాలను కలిగి ఉంటుంది. మోక్షాన్ని అర్ధం చేసుకోవటాన్ని అవిద్య (అజ్ఞానం)యొక్క ముగింపుతో పోల్చారు, ఇది జీవశాస్త్ర సంబంధమైన లేదా ఇతర ఆకారంలోకి మనస్సు యొక్క రూపాన్ని ప్రభావితం చేసే కోరికను (చేతన) జన్మ జన్మలకు (సంసారం) ఎప్పటికీ పొందేటట్టు చేస్తుంది. సంసారం అనేది ముఖ్యంగా అత్యాశ మరియు అజ్ఞానం ద్వారా ఏర్పడుతుంది (స్వతంత్ర కారణం). మనిషి మరణంతో కాకుండా మోక్షాన్ని పొందవచ్చు. ఒక మనిషి మోక్షాన్ని గ్రహించి చనిపోతే, అతని చావును గా సూచిస్తారు (పాలి: "పరినిబ్బాన" ), అతను "సంపూర్ణంగా వెళ్లిపోవడం"గా తెలుపుతారు, ఎందుకంటే అతని జీవితం చావు యొక్క చక్రానికి మరియు పునర్జన్మకు ఉన్న చివరి బంధం (సంసారం), మరియు అతనికి తిరిగి పుట్టుక ఉండదు. బౌద్దమతం అంతిమ లక్ష్యాన్ని మరియు సంసార భావాలను తొలగిస్తుంది (ఎప్పటికీ "అవ్వని" మరియు "చనిపోయే" మరియు ఎన్నడూ నిజంగా జీవించడం) అనేది మోక్షాన్ని పొందడం; ఇది ఒక వ్యక్తి యొక్క తరువాత వివరించలేము, ఎందుకంటే ఇది మొత్తం గ్రహింపబడిన అనుభవాల బయట ఉంటుంది. ప్రశ్నల యొక్క క్రమం ద్వారా, సరిపుత్త ఒక బౌద్ద సన్యాసి చేత తథగట అనే సత్యాన్ని దిగాజార్చడాన్ని ఒప్పుకొనుటను లేదా ప్రస్తుత జీవితంలో నిజాన్ని ఏర్పరుస్తుంది, అందుచే అరహంత్ చావు తర్వాత సత్తావాద సంబంధ స్థితిని ఊహించటం సరైనదికాదు. చూడండి తథగట#అర్ధంచేసుకోవటం అసాధ్యం.
తిరిగి-జన్మించం యొక్క స్థాయిలో ఉన్న వ్యక్తులు మోక్షాన్ని మానసిక ఇంద్రియ జ్ఞానం యొక్క వస్తువుగా భావించబడవచ్చు. ఒకవేళ అట్లాంటి భావాలను నిబ్బాన సమాధి అభివృద్ధి చేస్తే పునర్జన్మ-లేకపోవడం యొక్క తారస్థాయి లేదా అరహంత్ యొక్క మతసంబంధ రహస్యాల జ్ఞానంకు దారితీస్తుంది. ఇంగిత జ్ఞానం యొక్క అభివృద్ధి ద్వారా చేరిన ఈ భావన వద్ద, ఒకవేళ మధ్యవర్తి ఈ స్థితి కూడా నిర్మించబడిందే మరియు అందుచే ఇది అశాశ్వతమైనది, సంకెళ్ళు నాశనం చేయబడతాయి, అరహంతత్విత్వం పొందబడుతుంది, మరియు నిబ్బాన గ్రహించబడుతుంది.
మనస్సుకు తెలుసు; దానికి జ్ఞానం ఉందని. మోక్షంతో, జ్ఞానం విడుదల కాబడుతుంది, మరియు మనస్సు నియమాలతో కూడిన ప్రపంచంలో దేనిచేత కట్టడి చేయబడలేదని తెలుసుకుంటుంది. బుద్ధ దీనిని రకరకాల అంశాల ద్వారా వర్ణిస్తారు. ఒక విధానం ఇలా ఉంది: 
దృశ్యం మరియు అంతము లేని, అన్నిదిక్కుల ప్రకాశవంతమైన అప్రమత్తత. అజాన్స్ పసాన్నో మరియు అమరో వ్రాస్తూ "విన్నాన" అనే పదం వాడకం ఎరిగి ఉండే నాణ్యతను సూచించారు, మరియు అది వాడవలసిన విధంగా కాకుండా "విన్నాన"ను విస్తారమైన విధానంలో ఉపయోగించారు: "బుద్ధుడు ఉపరితల విజ్ఞానంతో ఉన్న అనేక సమకాలీన తత్వశాస్త్రజ్ఞుల నుంచి వైదొలగి ఉన్నాడు మరియు ఒక విస్తారమైన-శుభ్రతను, సంభాషణా శైలిని, ఖచ్చితమైన శ్రోతల కొరకు వారికి అర్ధమయ్యే భాషలో ఎంచుకున్నాడు. అందుచే ‘విన్నాన’ అనగా ఇక్కడ ‘తెలుసుకోవడం’ కానీ అసంపూర్ణమైన, చీలికలైన కాదు, విచక్షణా (వి-), తెలుసుకోవటం (-నాన)ను సాధారణంగా సూచిస్తుంది. బదులుగా ఇది కచ్చితంగా ముఖ్యమైన, అతిగా ఉన్న స్వభావ అర్ధాన్ని కలిగిఉండాలి, లేకపోతే ఇది కలిగి ఉన్న అంశం స్వీయ-వైరుధ్యాన్ని కలిగి ఉంటుంది." వారు ఎందుకు ఈ పదాల ఎంపిక జరిగింది అనేదాని యొక్క తరువాత సందర్భాన్ని ఇవ్వవచ్చు. ఈ "అభివ్యక్త ఇంద్రియ జ్ఞానం" సిక్స్ సెన్స్ ప్రసారానికి సంబంధ జ్ఞానం యొక్క రకాలతో విభేదిస్తుంది, దీనికి అవిపడే "ఉపరితలం" ఉంది మరియు సమాధానంలో పైకిలేచేవి కూడా ఉన్నాయి. పీటర్ హర్వే ప్రకారం, గత పాట్యాంశాలు "ఇంద్రియ జ్ఞానం" అనే పదం సరైనదా కాదా అనేదానిమీద మిశ్రమ అభిప్రాయాలను కలిగి ఉంది. ముక్తి పొందిన వ్యక్తిలో, ఇది నియమాల మీద ఏవిధంగా ఆధారపడకుండా ప్రత్యక్షంగా అనుభవించబడుతుంది.
ఒక అన్వయింపులో, "ప్రకాశవంతమైన ఇంద్రియ జ్ఞానం" మోక్షంతో సమానంగా ఉంది. అది మోక్షం కాదు అను కనుగొనుటతో ఇతరులు ఏకీభవించరు, కానీ ఇది అరహంత్లకు మాత్రమే సాధ్యపడే ఇంద్రియ జ్ఞానం యొక్క రకంగా ఒప్పుకుంటారు. మజ్జ్హిమ నికాయలోని ఒక అంశంలో దీనిని శూన్య ప్రదేశంగా పేర్కొంది. ముక్తి పొందినవారికి నిబ్బానతో సంబంధం ఉన్న ప్రకాశవంతం, సహకరించని ఇంద్రియ జ్ఞానం మానసిక జ్ఞానం కారకం యొక్క ధ్యానం ద్వారా కాకుండా నేరుగా స్వతంత్రంగా ఉద్భవిస్తుంది, మరియు ఇది అన్ని వస్తువుల యొక్క అతిగా ఉన్న మానసిక జ్ఞానాన్ని కలిగి ఉంటుంది. ఇది బౌద్ధుని ముందు ఉన్న ఉపనిషత్తుల మరియు భగవద్గీత యొక్క స్వీయ-పరిపూర్ణత ఉద్దేశంతో తీవ్రంగా విభేదిస్తుంది, దీనిని మనిషి యొక్క అంతర్భాగంలో ఉన్న జ్ఞానాన్ని పొందటాన్ని ఇందులో దీనిని ఒక భావంగా అనుకోరు, మనిషి వ్యక్తిత్వంలో అత్యంత లోతుగా ఉన్న భావాన్ని మరియు "స్వయం"అనే దానితో ఇది కలవరపడరాదు. ఇంకనూ, ఇది అనంతమైన జ్ఞానం యొక్క గోలాన్ని పెంచుతుంది, బుద్దుని యొక్క ఆరవ ఝానాస్ లో, ఇది దానిలోనే భావన యొక్క అంతం కాని "ఐ(నేను)" ఉంది.
నాగార్జున రెండు వేర్వేరు పనులలో దిఘనికాయలో జ్ఞానం యొక్క ఈ స్థాయి గురించి ఒక అంశాన్ని సూచించారు. అతను రాశారు: జ్ఞాని ప్రకటిస్తూ భూమి, నీరు, అగ్ని, మరియు గాలి, పొడవు, పొట్టి, సున్నితమైన మరియు కరుకైన, మంచి మరియు అనేకమైనవి జ్ఞానంలో నశిస్తాయి... ఇక్కడ పొడుగు మరియు పొట్టి, సున్నితం మరియు కరుకు, మంచి మరియు చెడు, పేరు మరియు ఆకారం అన్నీ ఆగిపోతాయి.
సంబంధిత ఉద్దేశం, పాలి నియమంలో మరియు తెరవాడ వ్యాఖ్యానాలలో మరియు అభిధమ్మలో సమకాలీన తెరవాడ అభ్యాస సంప్రదాయం లేకపోయినప్పటికీ సహకారం పొందుతుంది, అరహంత్ యొక్క మనస్సు అనేదే నిబ్బాన అవుతుంది.
మహాయాన బౌద్దమతంలో, మోక్షం మరియు సంసారం ధర్మకాయ యొక్క అంతిమ స్వభావం నుండి చూస్తే వేరుకాదు. బౌద్దమత మార్గం అనుసరించటం ద్వారా మోక్షాన్ని ఒక వ్యక్తి పొందవచ్చు. ఒకవేళ ఇవి విపరీతంగా వ్యత్యాసంగా ఉంటే ఇది అసాధ్యంగా ఉంటుంది. అందుచే, మోక్షం మరియు సంసారం మధ్య జంటలక్షణం ఒడంబడిక స్థాయి మీద మాత్రమే కచ్చితంగా ఉంటుంది. ఈ అంతిమ నిర్ణయానికి రావడానికి ఇంకొక మార్గం, అవసరమైన ఉనికి యొక్క మొత్తం విషయ శూన్యత, మరియు దానిద్వారా బాధపడటం అనేది ఎప్పుడూ ఏ పరిస్థితిలోనైనా స్వతసిద్దంగా ఉండదు. అందుచే బాధనుంచి ముక్తి మరియు దాని యొక్క కారణాలు ఏ రకం యొక్క ఆదిభౌతిక మార్పు కాదు. ఈ ఆలోచనకు మంచి వివరణ కొరకు రెండు-సత్యాల సిద్దాంతం చూడండి.
తెరవాడ బడి సంసారం యొక్క ప్రతివాదం చేస్తుంది మరియు స్వేచ్ఛ కొరకు సంపూర్ణ అన్వేషణ యొక్క ఆరంభ బిందువు నిబ్బాన. ఇంకనూ, ఇది ప్రతివాదాన్ని అంతిమ లక్ష్యం యొక్క తీర్మానంగా భావిస్తారు, ఇది క్లుప్తంగా సంసారాన్ని అధిగమించడం మరియు నిబ్బానలో ముక్తిని పొందడంగా ఉంటుంది. ఇక్కడ తెరవాడ మహాయాన పాఠశాలల నుండి విభేదిస్తుంది, ఇది సంసారం మరియు మోక్షం యొక్క జంట కలయికతో కూడా ఆరంభమవుతుంది, వాడిలేని సామర్ధ్యంతో ఉన్న వాటికొరకు తయారుకాబడిన వాటికి కేవలం ఒక సిద్డంచేసేదిగా ఈ వైవిధ్యత భావించబడదు, ఫలితంగా కొంత అధిక పరిపూర్ణతతో తొలగించబడుతుంది . పాలి సూత్తాల యొక్క స్థిరమైన కేంద్రం నుండి, బుద్ధుడు మరియు అరహంత్ల బాధ మరియు దాని విరమణ కొరకు, సంసారం మరియు నిబ్బాన వేరుగా ఉంటాయి.
రెండు పాఠశాలలు శాక్యముని బుద్ధుడు సంసారంలో ఉన్నట్టు ఒప్పుకున్నాయి, అయితే ఇంతవరకు చూసిన దానిలో సంసారం నుండి స్వేచ్ఛ ఒకేసమయంలో ఉంది.
విసుద్ధిమగ్గా, అధ్యాయం. I, సంపుటి. 6 (బుద్ధఘోష& , 1999, పేజీ. 6–7)లో, బుద్ధఘోష పాలి నియమంలో మోక్షమార్గాన్ని అనుసరించడానికి గల వివిధ ప్రత్యామ్నాయాలను గుర్తించారు, వాటిలో:ఒకరి యొక్క విశ్లేషణ మీద ఆధారపడి, వాస్తవం యొక్క బుద్ధుడి త్రీఫోల్డ్ శిక్షణ మానసిక అభివృద్ధి మరియు జ్ఞానంయొక్క పునఃనిర్మాణంలో ఈ ప్రతి ఎంపికను చూడవచ్చు.
మోక్షం యొక్క ఉద్దేశ్యాన్ని శుద్ధి చేయబడింది, జంటవిధానం కాని 'ఉత్తమ మనస్సు'ను కొన్ని మహాయాన/తంత్రిక్ అంశాలలో కనుగొనవచ్చు. ఉదాహరణకి "సంపుత" లో:
'కామవాంఛ మరియు భావోద్వేగ మలినాలతో మలినం కాని, జంటవిధాన జ్ఞానం చేత కమ్ముకోబడని, ఉన్నత మనస్సు ఉన్నతమైన మోక్షం.'
కొన్ని మహాయాన సంప్రదాయాలు బుద్ధుడిని దాదాపు docetic లక్షణాలతో చూస్తుంది, మోక్షం యొక్క స్థానం నుండి ప్రణాలికలు అతని స్పష్టమైన గోచరలుగా కనిపిస్తాయి. ప్రొఫెసర్ ఎటిఎన్నే లమొట్టే ప్రకారం, బుద్ధులు ఎల్లప్పుడూ మరియు అన్ని సమయాలలో మోక్షంలో ఉంటారు, మరియు వారియొక్క మానవసంబంధ ప్రదర్శనలు మరియు వారి బౌద్ద వృత్తులు అంతిమంగా భ్రాంతిగా ఉంటుంది. లమొట్టే బౌద్ధుల గురించి వ్రాస్తూ:
‘వారు జన్మించారు, జ్ఞానోదయంను చేరారు, ధర్మ చక్రాన్ని త్రిప్పడానికి ఏర్పాటుచేసి, మోక్షంలోకి ప్రవేశిస్తారు. అయిననూ, ఇది అంటా ఒక భ్రమలాంటిదే: బుద్దుడి యొక్క ప్రదర్శన పరోక్షంగా ఉద్భవించటం, సమయం, మరియు వినాశనం; వారి మోక్షం నిజానికి వారు ఎల్లప్పుడూ మరియు అన్ని సమయాలలో మోక్షంలో ఉంటారు.’
కొన్ని మహాయాన సూత్రాలు ఇంకనూ ముందుకు వెళ్ళి మోక్షం యొక్క స్వభావాన్ని వర్గీకరణ చేసే ప్రయత్నం చేశాయి. మహాయాన మహపరిమోక్షం సూత్రం, అనేది మోక్షం యొక్క ప్రధాన అంశాలను క్లుప్తంగా స్థానం లేదా "ధాతు"ను కలిగి ఉంది, ఇది మోక్షాన్ని కలగడానికి బుద్ధుడు చెప్పిన నాలుగు ముఖ్య అంశాలను కలిగి ఉంది. ఇందులో ఒకటి ‘స్వయం’ ("ఆత్మన్" ), ఇది బుద్ధుడి యొక్క శాశ్వతమైన ఆత్మగా భావించబడుతుంది. మోక్షం యొక్క మహాయాన ఉద్దేశంలో దీని గురించి వ్రాస్తూ, విల్లియం ఎడ్వర్డ్ సూతిల్ మరియు లూయిస్ హోడస్ తెలిపారు: 
‘మోక్షం సూత్రం మోక్షం అతిగా ఉన్న ప్రదేశాలలో ప్రాచీన ఉద్దేశ్యాల యొక్క శాశ్వతం, ఆనందం, వ్యక్తిత్వం, నిష్కల్మషం. మహాయాన దానిని హినయనగా ప్రకటించారు, అతిగా ఉన్న ప్రదేశంలో వ్యక్తిత్వంను తిరస్కరించడం ద్వారా బుద్దుడి ఉనికిని తిరస్కరించడం అవుతుంది. మహాయానలో, అంతిమ మోక్షం అమితంగా ఉంటుంది, మరియు దీనిని పరిపూర్ణమైన అనేదాని కొరకు వాడబడుతుంది.’
ఈ లిపి వ్రాసిన సమయంలో, బుద్ధుడి మరియు మోక్షం గురించి అనుకూల భాష యొక్క సుదీర్ఘ సంప్రదాయం ఉంది. అయితే ఆరంభంలో బౌద్ధులు మోక్షాన్ని శాశ్వతం, ఆనందం, మరియు నిష్కల్మషం చేత వర్గీకరించారు, దీనిని "నేను" అనే భావం కొరకు ఉన్న ప్రదేశం నుండి చూడటం ఆపడాన్ని చూసింది, మరియు స్వయం విభ్రాంతి యొక్క మొత్తం అవకాశాన్ని అధిగమించి ఉంది. "మహపరిమోక్షం సూత్రం", దీర్ఘమైన మరియు అధిక మిశ్రమ మహాయాన ఉపనిషత్తు, ఇది "స్వయం" అనే మాటను బుద్ధుడిని సూచించటానికి తద్వారా బౌద్ధులు కాని విరాగులను గెలవడానికి వాడబడుతుంది. దీని నుండి, ఇది కొనసాగుతుంది: "బుద్దుని-స్వభావం కానీ స్వయం గురించి కాదు. విరాగుల కొరకు [మార్గదర్శకం], నేను దీనిని స్వయం అని నిర్వచించాను."
సంబంధిత అంశం రత్నగోత్రవిభాగ, తతగటగర్భ ఉపదేశాలు విరాగిలను గెలిచి బుద్ధుడి యొక్క "స్వయం ఆపేక్ష"ను వదిలించుకోవటాన్ని కోరుతుంది-బౌద్దమతంలో లేని ఐదు ఉపదేశాలలో ఒకటి. యౌరు వాంగ్ అలాంటి భాషను లంకావతార సూత్రంలో సూచించారు, మరియు లిఖిస్తూ: "ఈ సందర్భాన్ని గమనించడం చాలా ముఖ్యం. తతగటగర్భ ఆలోచన కేవలం ఇంకొక అంతర్వాద ఆకృతికి యొక్క సందర్భం అని అంతిమ నిర్ణయానికి రావడాన్ని ఆపటానికి ఇది సహాయపడుతుంది." అయిననూ, కొంతమంది ముఖ్యంగా మహాపరిమోక్షం సూత్రం గురించి ఈ అధ్యయనాన్ని ఖడించారు, మరియు స్వయం యొక్క నిజాన్ని అంగీకారంతో ఈ అంశంలో అతని వ్యాఖ్యానాలను బుద్ధుడు కప్పివేశాడని వాదిస్తారు:
'అనేక కారణాలు మరియు నిభంధనల వల్ల, నాకు ఇది కూడా ఏది ఆత్మ కాని ఆత్మ నేర్పబడింది, అయిననూ ఆత్మ నిజంగా ఉన్నప్పటికీ, నాకు లేదని నేర్పించబడింది, మరియు అందులో ఏమీ అబద్డంలేదు. ఆత్మ యొక్క బుద్ధ -ధాతు కానిది. తతగట ఆత్మ లేదని నేర్పించినప్పుడు, అది ఎందుకంటే శాశ్వతమైనదాని కొరకు చెప్పబడింది. తతగట అనేది ఆత్మ, మరియు అతని ఉపదేశంలో ఆత్మ నేది లేదు ఎందుకంటే అతను పరిపూర్ణసామర్ధ్యం /అధికారం [ఐశ్వర్య] పొందాడు.'
మోక్షం సూత్రంలో, బుద్ధుడు తెలుపుతూ అతను ఇప్పుడు వెల్లడి చేయని సిద్దాంతాలను ఉపదేశిస్తాడని మరియు (మోక్షం మీద కూడా) ఇంతక్రితం అతను చేసిన ఆత్మ-లేని ఉపదేశం ఒక ఆవశ్యకం మాత్రమే. Dr. కోషో యమమోటో వ్రాస్తూ:
‘అతను ముందు ఉపదేశించిన స్వయం-కాని ఉపదేశం కేవలం ఆవశ్యకత మాత్రమే … అతను మాట్లాడుతూ వెల్లడి చేయని ఉపదేశాల గురించి మాట్లాడటానికి అతను తయారుగా ఉన్నాడని తెలిపాడు. తలక్రిందుల ఆలోచనలతో మనుషులు జీవిస్తారు. అందుచే అతను ఇప్పుడు మోక్షం యొక్క స్థిరమైన ఆరోపణల గురించి మాట్లాడతాడు, ఇవి మరేమీ కాదు కేవలం శాశ్వతం, ఆనందం, స్వయం మరియు నిష్కల్మషం.’
కొంతమంది మేధావుల ప్రకారం, తతగటగర్భ కళాశైలి యొక్క సూత్రాలలో ఉపయోగించిన భాషను సాంప్రదాయ బౌద్ద ఉపదేశాల యొక్క ఆశ్రితత్వ మూలంలో అనుకూల భాషను వాడబడింది, ఇది బౌద్దమతం నైతిక సూత్రాల ఉల్లంఘనాన్ని చేస్తుందనే తప్పుడు భావనతో ప్రజలు వైదొలగడాన్ని ఆపటానికి సహాయపడుతుంది. ఉదాహరణకి, కొన్ని సూత్రాలలో స్వయం-కానీ జ్ఞానం యొక్క పరిపూర్ణతను నిజమైన స్వయంగా పేర్కొన్నారు; గమ్యంలో అంతిమ లక్ష్యాన్ని అనుకూల భాష యొక్క పరిధిని వాడి చెప్పబడింది, దీనిని అవసరమైన తత్వవేత్తల చేత ముందుగానే భారతీయ తత్వశాస్త్రం ఉపయోగించబడింది, కానీ అది ఇప్పుడు నూతన బౌద్ద శబ్దజాలంలో బౌద్దమత మార్గాన్ని విజయవంతంగా పూర్తిచేసిన వ్యక్తిని వర్ణించడానికి మార్చబడింది.
Dr. యమమోటో ఈ మోక్షం యొక్క ‘స్థిరమైన’ వర్గీకరణ అత్యధిక మోక్షం రూపాన్ని కలిగి ఉంది– అదే ‘గొప్ప మోక్షం’. "నిర్వాణ సుత్ర" యొక్క 'బోధిసత్వ హైలీవర్ట్యువస్ కింగ్' భాగంలో, యమమోటో వేదంనే ఉదహరించారు: 'మోక్షం అంటే ఏమిటి? ...ఇది ఎలాగంటే ఆకలితో ఉన్నవాడు శాంతం మరియు ఆనందం కలిగి ఉంటాడు ఎందుకంటే అతను కొంచెం ఆహారం మాత్రమే తీసుకొని ఉంటాడు.' . యమమోటో ఉదహరింపుతో తన సొంత వ్యాఖ్యానాన్ని కూడా జతచేసి కొనసాగించాడు:
"‘కానీ అట్లాంటి మోక్షంను “గొప్ప మోక్షం”"గా పిలవలేము. మరియు అది [అనగా. మోక్షం గురించి బుద్దుడి యొక్క నూతన ఆవిష్కరణం] "గొప్ప ఆత్మ", "గొప్ప ఆనందం", "గొప్ప శుద్డత" మీద త్రవ్వుకుపోతూ ఉంటుంది, ఇవన్నీ కూడా శాశ్వతంతో పాటు గొప్ప మోక్షం యొక్క నాలుగు ఆరోపణలను నిర్మిస్తాయి.’
కొంతమంది మేధావుల ప్రకారం, "స్వయం"ను సూత్రాలలో మరియు సంబంధితవాటిలో చర్చించబడినవి తగినంత స్వయంను ప్రదర్శించవు. ఇంకా, ఇది శూన్యత్వం యొక్క సంవర్ధక భాషా భావం మరియు బౌద్దమతం అభ్యాసం ద్వారా బౌద్ధత్వం పొందడానికి బలాన్ని ప్రదర్శిస్తుంది. ఈ దృష్టిలో, 'తతగటగర్భ'/బుద్దుడి స్వభావం యొక్క అభిప్రాయం సిద్దాంతికంగా కాకుండా మోక్షమార్గంలో ఉంటుంది.
అయిననూ, ఈ అన్వయం అనంగీకారాన్ని తెలుపుతుంది. అందరు మేధావులు దీనిని పంచుకోరు. మోక్షంలో కనుగొన్న తతగటగర్భ సిద్దాంతం యొక్క విభిన్న అర్ధవంతాలపై మరియు అలాంటి వేదములపై వ్రాస్తూ, డాక్టర్. జామీ హుబ్బార్డ్ ఈ తతగటగర్భలో ఎలా కొంతమంది మేధావులు పరిపూర్ణత్వం మరియు ఏకత్వం వైపు మొగ్గును చూస్తున్నారనేది వ్యాఖ్యానించారు[బౌద్దుడుగా కాకుండా జపనీయుల మేధావి మట్సుమోటో ఈ విధానంను కలిగి ఉన్నాడు]. Dr. హుబ్బార్డ్ వ్యాఖ్యానాలు:
'మట్సుమోటో [తెలుపుతూ] విపరీతమైన ఆవర్ధక భాష మరియు జ్ఞానోదయం యొక్క సామాన్య ఆకృతి మధ్య ఒకేవిధంగా ఉండేవాటి ఆసక్తి తతగటగర్భ సాహిత్యంలోమరియు ఆత్మ/బ్రాహ్మణుల సాంప్రదాయంలో చాలినంత ఏకత్వంను కనుగొనబడింది. మట్సుమోటో ఒక్కడే కాదు ఈ సామీప్యాన్ని చూసింది. ఉదాహరణకి తకసాకి జికిడో, తతగటగర్భ సాంప్రదాయం యొక్క ముఖ్య మేధావి, ఏకత్వంను తతగటగర్భ యొక్క సిద్దాంతంలో మరియు మహాయానలో చూసాడు… ఒబెర్మిల్లర్ ఈ పరిపూర్ణ ఏకత్వం యొక్క సూచనను అతని అనువాదం మరియు వ్యాఖ్యానాలు ఉన్న రత్నగోత్రలో చూసాడు, దీనికి అతను పేరు “అ మాన్యువల్ ఆఫ్ బుద్ధిస్ట్ మోనిజం” అని పెట్టాడు … లమొట్టే మరియు ఫ్రావల్లనేర్ ప్రకారం తతగటగర్భ సిద్దాంతం పూర్తిగా మాధ్యమికకు విరుద్దంగా ఉంది మరియు ఆత్మన్/బ్రహమన యొక్క ఏకత్వానికి సంబంధాన్ని కొంతవరకు చూపిస్తుంది, ఇంకనూ ఇతరులు నాగో, సేఫోర్ట్ రుయెగ్, మరియు జాన్స్టన్ (రత్నగోత్ర యొక్క సంపాదకుడు) కేవలం వారి సందేహాలను తెలిపారు మరియు ఏకత్వం యొక్క వేదాల తర్వాత ఆకారం లాగా ఉందని పేర్కొన్నారు. యమగుచి సుసుము చేత నిర్వహించబడిన ఇంకొక శిబిరం మరియు అతని విద్యార్థి ఒగావా ఇచిజో, తతగటగర్భ ఆలోచన యొక్క అర్ధాలను వేదాల సూచన లేకుండా నియమాలలో ఉన్న మరియు శూన్యతలో ఉన్న బౌద్దమత సాంప్రదాయంలో అర్ధం చేసుకోగలిగారు, ఇవి నిజంగానే ఏవిధమైన ఏకత్వం నైనా తిరస్కరిస్తుంది. ఫలితంగా, తతగటగర్భ మరియు బౌద్ద స్వభావ సంప్రదాయాలను ఏకవాదం చేసేవాడు లేదా పరిపూర్ణుడు క్లిష్టంగా ఉంటారు.
Dr. హుబ్బార్డ్ అతని పరిశోధనను క్రోడీకరిస్తూ పదాలతో సిద్దాంతాలను తెలుపుతాడు:
'తతగటగర్భ యొక్క ఉపదేశాలు ఎల్లప్పుడూ చర్చించాల్సినవే, సత్యానికి మరియు జ్ఞానికి ఇది ఒక స్థిరమైన సిద్దాంతపరమైన మార్గం, నిజాన్ని ప్రతికూల మాటలలో కాకుండా ఏది లోపిస్తోంది లేదా శూన్యంగా ఉందని తెలపబడింది (నైతిక వివరణలో, సంపూర్ణ మోక్ష లక్షణం మరియు మాధ్యమికవాదం ఉన్నాయి) కానీ అనుకూల మాటలలో అది ఏంటి అని తెలపబడింది (కాటాఫటిక్ వర్ణన, భక్తిపరమైన, తాంత్రికమైన, "మహపరిమోక్షం" మరియు "లోటస్ సూత్రం" సంప్రదాయాలు, మరియు ఇంకనూ సూచించవలసినది ఏమంటే సాంప్రదాయ బ్రాహ్మణ విధానంలో ఏకత్వ పదాలు)'
పాల్ విల్లియమ్స్ ప్రకారం, ఆత్మ/బ్రాహ్మణ యొక్క ఏకత్వానికి ఉన్న సామీప్యంలో ఆలోచనను మోక్షం సూత్రం దాని యొక్క స్వయం ఉపదేశాలను ప్రదర్శించినప్పుడు బౌద్ధులుకాని వారిని గెలవడానికి ఒక ప్రయత్నంగా వివరించబడుతుంది:ఇక్కడ బౌద్దమతం మీద హిందూ సాంప్రదాయం యొక్క ప్రభావం గురించి మాట్లాడటానికి ఉత్సాహం వస్తోంది, కానీ ప్రభావాల మీద మాట్లాడటం అనేది ఎప్పుడూ చాలా తేలికైన విషయం... అది చెప్పిన తర్వాత, "మహాపరిమోక్షం-సూత్రం" బౌద్ధులు కాని యోగులను స్వయం అనే సందర్భంలో గెలవడానికి హిందూ మత ప్రభావం బుద్దుడిని సూచిస్తుంది. కానీ, అద్వైత వేదాంతం యొక్క స్వయం-బ్రాహ్మిణ ఆధిక్యంను ముఖ్యంగా ఆలోచించడం తప్పు ఎందుకంటే ఈ సందర్భంలో బౌద్దమతంను ఖచ్చితంగా ప్రభావితం చేస్తుంది. "మహాపరిమోక్షం-సూత్రం" లో స్వయం కాని స్వయంను అద్వైత బ్రాహ్మణకు సరిపోల్చడానికి ఏవిధమైన మార్గంలేదు, మరియు ఈ తతగటగర్భ సూత్రాలు హిందూ అద్వైత బడి యొక్క స్థాపకుడు గౌడపాద (ఏడవ శతాబ్దం)కన్నా ముందు ఉన్నాయి ...
ఈ సూత్రం ఇంకనూ బుద్ధుడి స్వభావం స్వయం కాదని పేర్కొంటుంది, కానీ మాట్లాడే విధానంలో స్వయంగా చెప్పబడుతుంది. ఇదే సూత్రంలో ఇంకొక భాగంలో, ఒక వ్యక్తికీ ఏదైనా పొందడానికి మూడు మార్గాలు ఉన్నాయి; గతంలో కలిగి ఉండటం, వర్తమానంలో కలిగి ఉండటం, మరియు భవిష్యత్తులో కలిగి ఉండటం. దీనర్ధం ద్వారా ఇది తెలిపేది ఏమంటే "మనుషులందరూ బుద్దుడి స్వభావం కలిగి ఉన్నారు", భవిష్యత్తులో ప్రజలంతా బుద్ధులు అవుతారు.. డోజేన్ స్పష్టంగా తెలుపుతూ బౌద్ధులు కాని వారు కూడా ఏదో ఒక భావంలో బుద్ధుడి స్వభావాన్ని కలిగి ఉన్నారు: నిజానికి ప్రస్తుత క్షణం యొక్క నిజాయితీని (లేదా "అది నిలకడ లేకుండా") బుద్ధుడి స్వభావంతో హెచ్చించటమైనది, ఇందులో గడ్డి మరియు చెట్లు అలానే మనస్సు మరియు దేహం చేర్చబడినాయి. డోజేన్ కొరకు, ఎటువైపు చూసినా బుద్ధుడి స్వభావం కనిపిస్తుంది, అయితే చినుల్ ప్రకారం దేహంలోనే ప్రస్తుతం ఉంది వాసన వస్తోంది మరియు కనిపిస్తోంది మరియు ఇంకా అనేకం జరుగుతున్నాయి. ముఖ్యమైన లంకావతార సూత్రం తెలుపుతూ అన్ని చర్యలు బుద్ధుడి చర్యలుగా తెలిపింది, అన్ని కర్మసంబంధ గమ్యస్థానాల యొక్క మూలం మరియు వాటి కారణంగా తెలపబడింది,
పైన సూచించినట్లు, జపనీయుల జెన్ మాస్టర్, డోజేన్, బుద్ధుడి యొక్క స్వభావం మీద విభిన్నమైన అన్వయింపును కలిగి ఉన్నారు, ఇందులో 'సంపూర్ణ-మనిషి'ని బౌద్ద-స్వభావం కలవాడిగా చూడబడింది, మరియు ఏదియునూ (సజీవం కాని వస్తువులు కూడా) దాని నుండి వేరైనది లేదా విభిన్నమైనది కాదు. బుద్ధుడి-స్వభావం బౌద్దత్వానికి బలమైనది కాదు, కానీ అన్ని వస్తువుల యొక్క స్వభావం. అన్ని వస్తువులు వాటి పరిణమించిన దానిలో బుద్ధుని స్వభావాన్ని చూస్తాయి, మరియు బుద్ధుడి-స్వభావం కొరకు 'బలమైన' విత్తనాన్ని ఏర్పరచదు. Dr. మాసౌ అబే ఈ అర్ధం మీద వ్రాస్తూ:
'... దొజెన్ యొక్క వివరణలో, బుద్ధుడి స్వభావం మొత్తం విరాగులలో ఉండే శక్తివంతమైన బీజం కాదు. బదులుగా, అందరు విరాగులు లేదా కచ్చితంగా అందరు జీవించి ఉన్నవారు మరియు జీవించిలేనివారు, "అందరూ " నిజానికి బుద్ధుడి స్వభావం కలిగిఉన్నారు. ఈ బలాన్ని భవిష్యత్తులో కూడా తీసుకోవాల్సినది కాదు, నిజానికి అందరు మనుషుల యొక్క ఇది మూలమైన స్వభావం.'
డోజేన్ బుద్ధుడి స్వభావాన్ని యొక్క అభిప్రాయాన్ని మరియు విరాగులు మొత్తం వస్తువులను పరిపూర్ణంగా ఆలింగనం చేసుకోవటాన్ని, జీవించి ఉన్నట్టు కనిపించేవారిని, మనస్సు కలిగి మరియు బుద్ధుడి స్వభావం కలిగి ఉండటాన్ని విస్తరిస్తుంది. Dr. మాసౌ అబే విశదీకరణ:
'... డోజేన్ కేవలం బుద్ధుడి స్వభావాన్ని విస్తరించడమే కాకుండా "గ్రహించే మానవుల"ను కూడా తెలుపుతుంది ("షుజో" ). "బుస్షో" పుస్తకంలో, "సంపూర్ణ-మానవుడు బుద్దుని స్వభావంలో" అని వ్రాసిన వెనువెంటనే, అతను కొనసాగిస్తూ, "సంపూర్ణ మానవుని యొక్క ఒక సమ్మేళన ఉనికిని నేను 'ఆస్వాదించే మానవులుగా పిలుస్తాను'" ... దేనర్ధం ఏమంటే డోజేన్ "షుజో" యొక్క అర్ధాన్ని విస్తరించాడు [గ్రహణశక్తికల మానవుడు], ఇది సాంప్రదాయబద్దంగా సజీవంకాని లేదా గ్రహణశక్తిలేని వాటిని చేర్చుకుంటూ సజీవమైన లేదా గ్రహణశక్తికల మానవులను సూచిస్తుంది. వేరే మాటలలో, సజీవంగా లేని ప్రాణులకు జీవితాన్ని ఆరోపిస్తున్నారు, గ్రహణశక్తిలేని మానవుల భావాలు, మరియు చివరగా అన్నింటికీ మనస్సు మరియు బుద్ధుని స్వభావం ఉన్నాయి.'.జైనమతంలో, దీనర్ధం కర్మబంధాల నుండి అంతిమ మోక్షాన్ని పొందడం. జ్ఞానోదయం పొందిన మానవుడు, అర్హాత్ లేదా తీర్ధంకర వంటివారు వారి శేష అఘాతియ కర్మలను నశిపచేసుకుంటాడు మరియు అతని ప్రాపంచిక ఉనికిని అంతం చేసుకుంటాడు, దీనినే మోక్షం అని పిలుస్తారు. సాంకేతికంగా, అర్హాత్ యొక్క చావును అర్హాత్ యొక్క మోక్షం అని పిలుస్తారు, ఎందుకంటే అతను అతని ప్రాపంచిక ఉనికిని ముగించి మొక్షాన్ని పొందాడు. మోక్షం, అనగా మోక్షాన్ని అనుసరించే విముక్తి. మోక్షం పొందిన తర్వాత అర్హాత్ విముక్తి పొందిన సిద్దుడిగా అవుతాడు.
జైనమతంలో మోక్షం అర్ధం:
జైనులు మహావీర యొక్క మోక్షం రోజును దీపావళి జరుపుకుంటారు. కల్పసుత్ర మహావీర యొక్క మోక్షం విస్తారమైన ఖాతాను అందిస్తుంది.
ఉత్తరాధ్యన సూత్ర గౌతముని యొక్క మోక్షం అర్ధాన్ని పరస్వా శిష్యుడు కేసికు వివరించడాన్ని అందిస్తుంది.^ కవమురా, బౌద్దమతంలో బోధిసత్త్వ సిద్దాంతం, విల్ఫ్రిడ్ లారిఎర్ విశ్వవిద్యాలయ ముద్రణ, 1981, pp. 11.