పిత్తాశయ రాళ్ళు
ఒక పిత్తాశయ రాయి అనేది పిత్తాశయంలో పిత్త అంశాల వృద్ధి వలన ఏర్పడిన ఒక స్ఫటికం వంటి కలయిక. ఈ రాళ్ళు పిత్తాశయంలో ఏర్పడతాయి, అయితే ద్రవ వాహిక, సాధారణ పిత్త వాహిక, క్లోమ వాహిక, లేదా వెటర్ యొక్క కలశిక వంటి పిత్తాశయ మార్గానికి దూరంలో ఉన్న ఇతర ప్రాంతాలకు కూడా వ్యాపించవచ్చు.
పిత్తాశయంలో పిత్తాశయ రాళ్ళు ఏర్పడటం అనేది తీవ్రమైన పిత్తాశయశోథకి దారితీయవచ్చు, ఈ శోథ పరిస్థితి పిత్తాశయంలో పిత్తం నిలిచిపోవడం మరియు ప్రేగులలో ఉండే సూక్ష్మజీవులు, ముఖ్యంగా "ఎస్చేరిచియా కోలి" మరియు "బాక్టీరోయిడెస్" జాతులు ద్వితీయ శోథ కలిగించే లక్షణాలతో ఉంటుంది. పిత్త సంబంధ మార్గంలో పిత్తాశయ రాళ్ళు ఉండటం పిత్త వాహికలలో అడ్డంకులను సృష్టించి, తీవ్రమైన పరిస్థితులైన పెరుగుతున్న పిత్తవాహిని శోథ లేదా క్లోమపు శోథలకు దారితీయవచ్చు. ఈ రెండు పరిస్థితులు ప్రాణానికి ఆపద కలిగించేవే, అందువలన వైద్యపరమైన అత్యవసర పరిస్థితిగా భావించవలసి ఉంటుంది.
పిత్తాశయంలోని రాళ్ళను కోలిలిథియాసిస్‌గా వ్యవహరిస్తారు (గ్రీక్ భాషలో: "కోల్" -, "పిత్తం" + "లిత్" -, "రాయి" + "యియాసిస్" -, "ప్రక్రియ"). ఒకవేళ పిత్తాశయ రాళ్లు పిత్త సంబంధ మార్గం నుండి వాహికలలోకి ప్రయాణిస్తే, ఈ పరిస్థితిని కోలెడోకోలిథియాసిస్ అని వ్యవహరిస్తారు (గ్రీక్ భాషలో: "కోల్" -, "పిత్తం" + "డోకో" -, "వాహిక" + "లిత్" -, "రాయి" + "యియాసిస్" -, "ప్రక్రియ"). కోలెడోకోలిథియాసిస్ తరచు పిత్త వృక్షం యొక్క అడ్డంకితో సంబంధం కలిగిఉంటుంది, ఇదే పెరుగుతున్న పిత్తవాహిని శోథ (కొలాంగైటిస్) కు దారితీయవచ్చు (గ్రీక్ భాషలో: "కోల్" -, "పిత్తం + "యంగ్" -, "పాత్ర" + "ఐటిస్" -, "శోథ"), పిత్త వాహికల యొక్క ఒక ప్రమాదకరమైన వ్యాధి. వేటర్ యొక్క కలశికలోని పిత్తాశయ రాళ్లు క్లోమం యొక్క బహిస్శ్రావ వ్యవస్థలో అడ్డంకులను సృష్టించి, క్లోమపు శోధకు దారితీస్తాయి.
పిత్తాశయ రాళ్ళు, ఇసుక రేణువు అంత చిన్న వాటి నుండి గోల్ఫ్ బాల్ అంత పెద్దవిగా పరిమాణంలో విభిన్నంగా ఉంటాయి. పిత్తాశయం ఒక పెద్ద రాయి నుంచి అనేక చిన్న రాళ్ళ వరకు కలిగిఉండవచ్చు. సూడోలిత్స్ లేదా రొంపిగా వ్యవహరించబడే చిక్కనైన స్రావములు పితాశాయంలో ఒంటరిగా లేదా పూర్తిగా ఏర్పడిన పిత్తాశయ రాళ్ళతో కలసి ఉండవచ్చు. రోగచికిత్సలో వీటి పరిగణన పిత్తాశయ రాళ్ల వలెనే ఉంటుంది. పిత్తాశయ రాళ్ల యొక్క కూర్పు, వయసు, ఆహారపు అలవాట్లు, మరియు జాతిపై ఆధారపడి ఉంటుంది. వాటి కూర్పుపై ఆధారపడి పిత్తాశయ రాళ్ళు ఈ క్రింది విధాలుగా విభజించబడతాయి:
కొలెస్ట్రాల్ లేత పసుపు వర్ణం నుండి ముదురు ఆకుపచ్చ వరకు వర్ణాలను కలిగి, అండాకారంలో 2 నుండి 3 సెంమీ పొడవు ఉండి తరచు మధ్యభాగంలో ముదురు రంగులో చిన్న మచ్చని కలిగిఉంటాయి. ఆ విధంగా వర్గీకరింపబడటానికి, అవి తప్పనిసరిగా బరువులో 80% కొలెస్టరాల్‌ను కలిగిఉండాలి (లేదా, జపనీయుల వర్గీకరణ పద్ధతి ప్రకారం 70%).
వర్ణక రాళ్ళు, బిలిరుబిన్ మరియు పిత్తంలో ఉండే కాల్షియం లవణాల నుండి ఏర్పడే చిన్న, ముదురురంగు రాళ్ళు. ఇవి 20% కంటే తక్కువ కొలెస్టరాల్‌‌ను కలిగిఉంటాయి (లేదా జపనీయుల వర్గీకరణ పద్ధతి ప్రకారం 30%).
మిశ్రమ పిత్తాశయ రాళ్లు 20–80% కొలెస్టరాల్ కలిగిఉంటాయి (లేదా జపనీయుల వర్గీకరణ పద్ధతి ప్రకారం 30–70%). ఇతర సాధారణ అంశాలు కాల్షియం కార్బోనేట్, పల్మిటేట్ ఫాస్ఫేట్, బిలిరుబిన్, మరియు ఇతర పిత్త వర్ణాలు. వాటిలో ఉన్న కాల్షియం కారణంగా, అవి తరచు రేడియోగ్రాఫ్ ద్వారా కనిపిస్తాయి.
పిత్తాశయంలోని రాళ్ళు వ్యాధి లక్షణాలు లేకుండా అనేక సంవత్సరాలపాటు ఉండవచ్చు. ఈ పిత్తాశయ రాళ్ళను "లక్షణహీన రాళ్లు" అంటారు మరియు వీటికి చికిత్స అవరసం లేదు. సాధారణంగా ఈ రాళ్ళు ఒక నిర్దిష్ట పరిమాణం (>8 మిమీ) చేరిన తరువాత లక్షణాలు కనిపిస్తాయి. పిత్తాశయ రాళ్ల స్వాభావిక లక్షణం "పిత్తాశయరాయి ఘాతం", ఇది సంభవించినపుడు ఒక వ్యక్తిలో కడుపులో కుడివైపు పైభాగంలో తీవ్రమైన నొప్పితో పాటు, తరచు వికారంగా ఉండటం మరియు వాంతులు ఉండి, స్థిరంగా పెరిగి సుమారు 30 నిమిషాల నుండి అనేక గంటలవరకు ఉంటాయి. రోగి భుజ రెక్కల మధ్య లేదా కుడి భుజం క్రింద కూడా నొప్పి వ్యాపించడాన్ని కలిగి ఉండవచ్చు. ఈ లక్షణాలు "మూత్రపిండాలలోని రాయి ఘాతం" లక్షణాలను పోలిఉండవచ్చు. తరచు, ఈ ఘాతం ఒక ప్రత్యేకమైన భారీ భోజనం తరువాత సంభవిస్తుంది మరియు దాదాపు ఎప్పుడూ రాత్రిపూట వస్తుంది. ఇతర లక్షణాలలో కడుపు ఉబ్బటం, కొవ్వు పదార్ధాలు సహించకపోవడం, త్రేన్పులు, వాయువు మరియు అజీర్ణం ఉంటాయి.
భౌతిక పరీక్షలో మర్ఫీ యొక్క చిహ్నం సాధారణంగా కనబడుతుంది.
పిత్తాశయ రాళ్ళకు హానికారకాలలో, ఊబకాయం, 40కి సమీప లేదా అంతకంటే ఎక్కువ వయసు, స్త్రీలు, మరియు మెనోపాజ్ ముందుదశ ఉన్నాయి; ఇతర జాతుల ప్రజలలో కంటే ఈ పరిస్థితి కకాసియన్లలో చాలా ఎక్కువగా ఉంది. మెలటోనిన్ లేకపోవడం పిత్తాశయ రాళ్ళు ఏర్పడటానికి ప్రముఖ కారణంగా ఉంటుంది, మెలటోనిన్ పిత్తాశయం నుండి కొలెస్టరాల్ స్రావాన్ని తగ్గించడంతో పాటు, కొలెస్టరాల్ బైల్ గా మారడాన్ని పెంచుతుంది, మరియు ఇది ఒక యాంటిఆక్సిడెంట్ కావడం కారణంగా పిత్తాశయంపై ఆక్సీకరణ వత్తిడిని తగ్గించే సామర్ధ్యాన్ని కలిగిఉంటుంది. పిత్తాశయ రాళ్ళు అనేక కారకాల మిశ్రమం వలన ఏర్పడతాయని పరిశోధకులు విశ్వసిస్తారు, వీటిలో అనువంశిక శరీర రసాయనశాస్త్రం, శరీర బరువు, పిత్తాశయ చలనశీలత (కదలిక), మరియు ఆహారపు అలవాట్లు ఉన్నాయి. ఏదేమైనా ఈ హానికారకాలు లేకపోవడం పిత్తాశయ రాళ్ళు ఏర్పడటాన్ని దూరం చేయలేదు.
ఆహారపు అలవాట్లు మరియు పిత్తాశయంలోని రాళ్ల ఏర్పాటు మధ్య స్పష్టమైన సంబంధం ధృవీకరించబడలేదు; ఏదేమైనా, తక్కువ-పీచు పదార్థం, అధిక-కొలెస్టరాల్ ఉన్న ఆహారాలు మరియు పిండి పదార్ధాలు అధికంగా ఉన్న ఆహారాలు పిత్తాశయ రాళ్లు రూపొందడానికి సహాయపడతాయని సూచించబడింది. పిత్తాశయ రాళ్లు ఏర్పడే హానిని పెంచే ఇతర ఆహార కారకాలలో వేగంగా బరువు తగ్గడం, అజీర్ణం, ఒక రోజులో తక్కువ భోజనాలు చేయడం, చేపలను తక్కువగా తినడం, ఫోలేట్, మెగ్నీషియం, కాల్షియం, మరియు విటమిన్ C వంటివి తక్కువగా తీసుకోవడం ఉండవచ్చు. మరొకవైపు, ద్రాక్ష సారాయి మరియు సంపూర్ణ ధాన్య బ్రెడ్ పిత్తాశయ రాళ్లు ఏర్పడే హానిని తగ్గించవచ్చు. వర్ణక పిత్తాశయ రాళ్లు అత్యంత సాధారణంగా అభివృద్ధి చెందుతున్న ప్రపంచంలో కనిపిస్తాయి. వర్ణక రాళ్ళకు హానికారకాలలో హెమోలిటిక్ రక్తహీనతలు (సికిల్-సెల్ వ్యాధి మరియు అనువంశిక స్ఫెరోసైటోసిస్), సిర్రోసిస్, మరియు పిత్తాశయ మార్గ అంటువ్యాధులు కూడా ఉంటాయి. ఎరిత్రోపయోటిక్ ప్రోటోపొరఫిరియ (EPP)కలిగిఉన్న ప్రజలు పిత్తాశయ రాళ్ళు పొందే హానిని అధికంగా కలిగిఉన్నారు.
పిత్తం అధిక కొలెస్టరాల్ కలిగి తగినన్ని పిత్త లవణాలను పొందనపుడు కొలెస్టరాల్ పిత్తాశయ రాళ్లు వృద్ధిచెందుతాయి. అధిక కొలెస్టరాల్ సాంద్రతతో పాటు, రెండు ఇతర కారకాలు పిత్తాశయ రాళ్ళు రూపొందడంలో ప్రముఖపాత్ర పోషిస్తాయి. మొదటిది ఎంత తరచుగా మరియు ఎంత చక్కగా పిత్తాశయం ముడుచుకుంటుంది అనేది; అసంపూర్ణంగా లేదా తరచుదనం లేకుండా పిత్తాశయం ఖాళీ కావడం వలన పిత్తం అధికసాంద్రంగా మారి పిత్తాశయ రాళ్ళు రూపొందడానికి కారణంకావచ్చు. రెండవ కారకం కొలెస్టరాల్ స్ఫటికీకరణను పిత్తాశయ రాళ్ళుగా ప్రోత్సహించే లేదా నిరోధించే ప్రోటీన్లు కాలేయం మరియు పిత్తములలో ఉండటం. దీనికితోడు, గర్భధారణ, హార్మోన్ చికిత్స, హోర్మోనల్ గర్భనిరోధం యొక్క మిశ్రమ (ఈస్ట్రోజెన్ కలిగిఉన్న)రూపాల ఉపయోగం ఫలితంగా ఈస్ట్రోజెన్ హార్మోన్ స్థాయిలు పెరగడం, పిత్తంలో కొలెస్టరాల్‌ను పెంచి పిత్తాశయ చలనాన్ని తగ్గించి, పిత్తాశయరాళ్లు రూపొందడానికి కారణంకావచ్చు.
కొలెస్టరాల్ పిత్తాశయ రాళ్లు కొన్ని సందర్భాలలో నోటిద్వారా తీసుకొనే అర్సోడిఆక్సికోలిక్ ఆమ్లం ద్వారా కరుగవచ్చు, రోగులు ఈ ఔషధాన్ని రెండు సంవత్సరాల వరకు తీసుకోవలసిన అవసరం ఉండవచ్చు. ఒకసారి ఈ ఔషధాన్ని ఆపితే, పిత్తాశయ రాళ్లు మరలా ఏర్పడవచ్చు. సాధారణ పిత్త వాహికలో రాళ్లు అడ్డుపడటాన్ని కొన్నిసార్లు ఎండోస్కోపిక్ రెట్రోగ్రేడ్ స్ఫిన్స్టేరోటమీ (ERS) ఎండోస్కోపిక్ రెట్రోగ్రేడ్ కొలాంగియోపాంక్రియాటోగ్రఫీ (ERCP) ల ద్వారా తొలగించవచ్చు. లిథోట్రిప్సీ (ఎక్స్ట్రాకార్పోరియల్ షాక్ వేవ్ లిథోట్రిప్సీ) అనే ప్రక్రియ ద్వారా పిత్తాశయ రాళ్ళను ముక్కలు చేస్తారు. ఇది అల్ట్రా సోనిక్ షాక్ తరంగాలను రాళ్లపైకి పంపి వాటిని ముక్కలుగా చేసే పద్ధతి. అప్పుడు అవి మలం ద్వారా సురక్షితంగా బయటకు వచ్చేస్తాయి. ఏదేమైనా, రాళ్ళు చిన్న సంఖ్యలో ఉన్నపుడు మాత్రమే ఈ రకమైన చికిత్స అనువైనది.
కోలిసిస్టెక్టమీ (పిత్తాశయ తొలగింపు) పిత్తాశయంలోని రాళ్లు తిరిగి ఏర్పడే అవకాశాలను 99% తీసివేస్తుంది. లక్షణాలు ఉన్న రోగులకు శస్త్ర చికిత్స గురించి తప్పనిసరిగా తెలియచేయాలి. పిత్తాశయం లేకపోవడం చాలామంది వ్యక్తులలో ఏ విధమైన ప్రతికూల ప్రభావాన్ని కలిగించదు. ఏదేమైనా, కొంతమంది వ్యక్తులలో — 10 నుండి 15% మధ్య— పోస్ట్ కోలిసిస్టెక్టమీ సిండ్రోం అనే పరిస్థితి ఏర్పడుతుంది, దీని కారణంగా జీర్ణాశయచిన్నప్రేవులపై వత్తిడి మరియు కడుపులో కుడివైపు పైభాగంలో విడువకుండా నొప్పి ఉంటాయి, 10% మందిలో దీర్ఘకాలం పాటు విరేచనాలు ఏర్పడే అవకాశం ఉంది.
కోలిసిస్టెక్టమీ శస్త్రచికిత్సకు రెండు ఎంపికలు ఉన్నాయి:
సాధారణ పిత్తవాహికలో పిత్తాశయ రాళ్ళు ఉండటం కోలెడోకోలిథియాసిస్. ఈ పరిస్థితి కామెర్లు మరియు కాలేయ కణ నాశనానికి కారణమవుతుంది, మరియు కొలిసిస్టెక్టమీ మరియు/లేదా ERCP ద్వారా చికిత్స అవసరమవుతుంది.
భౌతిక పరీక్షలో ఒక అనుకూల మర్ఫీ చిహ్నం సాధారణంగా కనబడుతుంది. పిత్తసంబంధ అవరోధంలో చర్మం లేదా కళ్ళ కామెర్లు ముఖ్యమైన శారీరక లక్షణం. కామెర్లు మరియు/లేదా మట్టి-రంగు మలం కోలెడోకోలిథియాసిస్ లేదా పిత్తాశయ రాళ్ళ క్లోమపుశోథ యొక్క అనుమానాన్ని పెంచుతాయి. పై లక్షణాలు జ్వరం మరియు చలితో కూడి ఉన్నట్లయితే, పెరుగుతున్న పిత్తవాహినిశోధను కూడా పరిశీలించవలసి ఉంటుంది.
రాళ్ళు తరచు సాధారణ పిత్త వాహిక ద్వారా ఆంత్రమూలం చేరతాయి, కొన్నిరాళ్ళు CBD నుండి వెళ్ళలేనంత పెద్దవిగా ఉండటంతో అవరోధం కలిగించవచ్చు. దీనికి ఒక హాని కారకం ఆంత్రమూల అల్పకోశం.
ఈ అవరోధం, కామెర్లు, క్షార ఫాస్పటేజ్ పెరుగుదల, రక్తంలో సంయోజక బిలిరుబిన్ పెరుగుదల మరియు రక్తంలో కొలెస్టరాల్ పెరుగుదలలను కలిగించవచ్చు. ఇది తీవ్రమైన క్లోమపు శోధను కలిగించడం మరియు పిత్తవాహినిశోధను పెంచడం కూడా చేస్తుంది.
కోలిడోకోలిథియాసిస్ (సాధారణ పిత్తవాహికలో రాళ్ళు) అనేది కోలిలిథియాసిస్ (పిత్తాశయ రాళ్ల) యొక్క అవలక్షణాలలో ఒకటి, కనుక మొదటి చర్యగా కోలిలిథియాసిస్ యొక్క నిర్ధారణను ధృవపరచుకోవలసి ఉంటుంది. సాధారణంగా కోలిథియాసిస్ రోగులు కడుపులోని కుడిభాగంలోని పై పాదంలో నొప్పితోపాటు వికారం మరియు వాంతుల లక్షణాలను కలిగిఉంటారు, ఇవి ప్రత్యేకించి ఒక భారీ భోజనం తరువాత ఉంటాయి. కోలిథియాసిస్ రోగనిర్ధారణను వైద్యుడు పిత్తాశయంలోని రాళ్ల నీడలను చూపే కడుపు యొక్క అల్ట్రా సౌండ్ పరీక్ష ద్వారా ధృవీకరించవచ్చు.
కాలేయ పనితీరు రక్తపరీక్ష బిలిరూబిన్‌లో పెరుగుదలను సూచించినపుడు కోలిడోకోలిథియాసిస్ నిర్ధారణ సూచించబడుతుంది. ఈ నిర్ధారణ మాగ్నెటిక్ రెసోనెన్స్ కొలాంజియో పాంక్రియాటోగ్రఫీ (MRCP), ERCP, లేదా ఒక ఇంట్రా ఆపరేటివ్ కోలాజియోగ్రాం ద్వారా ధృవీకరించబడుతుంది. పిత్తాశయ రాళ్ల కొరకు రోగి యొక్క పిత్తాశయం తొలగించాలంటే, శస్త్రచికిత్స నిపుణుడు శస్త్రచికిత్సను జరిపి, ఆ సమయంలో ఒక కొలాంజియోగ్రాం తీసుకొనవలసి ఉంటుంది. ఒక వేళ కొలాంజియోగ్రాం పిత్తవాహికలో రాయిని చూపితే, శస్త్రచికిత్స నిపుణుడు ఆ రాయిని ప్రేగులోకి నెట్టడానికి లేదా ద్రవకోశ వాహిక ద్వారా పొందడం ద్వారా ఈ సమస్యకు చికిత్స చేయడానికి ప్రయత్నించవచ్చు.
మరొక విభిన్న మార్గంలో, శస్త్రచికిత్సకు ముందు వైద్యుడు ERCP కొరకు ఎంపిక చేసుకోవచ్చు. ERCP యొక్క ప్రయోజనం ఏమిటంటే అది కేవలం రోగనిర్ధారణకే కాక, సమస్య యొక్క చికిత్సకు కూడా ఉపయోగించవచ్చు. ERCP సమయంలో ఎండోస్కోప్ నిపుణుడు శస్త్ర చికిత్స ద్వారా పిత్తవాహిక ప్రవేశాన్ని వెడల్పు చేసి, ఆ ప్రవేశం ద్వారా రాళ్ళను తొలగిస్తాడు. ఏదేమైనా, ERCP, సమస్యలు కలిగిన ఒక బాధాకరమైన ప్రక్రియ. అందువలన, అనుమానం తక్కువ స్థాయిలో ఉంటే, ERCP లేదా శస్త్రచికిత్సకు వెళ్లేముందు, తక్కువ బాధాకరమైన ఇమేజింగ్ పద్ధతి అయిన MRCP నిర్ధారణ ద్వారా వైద్యుడు దీనిని ధృవీకరించవచ్చు.
చికిత్సలో ERCPని ఉపయోగించి రాయిని తొలగిస్తారు. భవిష్యత్తులో పిత్త వాహికలో సాధారణంగా ఏర్పడే అడ్డంకులు ఏర్పడకుండా నిరోధించడానికి, కొలిసిస్టెక్టోటమీ అనే శస్త్రచికిత్స ద్వారా పిత్తాశయాన్ని తొలగిస్తారు.
మాంసం తయారీ పరిశ్రమలో పిత్తాశయ రాళ్లు ఒక విలువైన ఉప-ఉత్పత్తి, కొన్ని సంస్కృతుల జానపద మందులలో ప్రత్యేకించి చైనాలో ప్రధానంగా జ్వర నిరోధి మరియు విషానికి విరుగుడు మందుగా ఉపయోగపడి ఒక గ్రాముకి US$10 చొప్పున ఆర్జిస్తోంది. అత్యుత్తమ పిత్తాశయ రాళ్లు పురాతన పశుశాలల ఆవులనుండి వచ్చాయని భావిస్తారు, వీటిని చైనీస్‌లో (ఆవుల యొక్క పచ్చ పదార్థం) అని వ్యవహరిస్తారు. చైనీస్‌లో "గౌ-బొ" (కుక్కల నిధి)గా పిలువబడేవి, కుక్కల నుండి తీయబడి నేటికీ ఉపయోగించబడుతున్నాయి. వజ్రాల గనులలో వలె, కబేళాలలో జంతుమాంస విభాగ పనివారు పిత్తాశయ రాళ్ల దొంగతనం కొరకు జాగ్రత్తగా పరీక్షించబడతారు.