క్రూయిజ్ క్షిపణి
క్రూయిజ్ క్షిపణి, భూమ్మీది లక్ష్యాలను ఛేదించడానికి వాడే గైడెడ్ క్షిపణి. ఈ క్షిపణి ప్రయాణమంతా వాతావరణంలోనే సాగుతుంది. ప్రయాణ మార్గం చాలావరకు ఒకే వేగంతో సాగుతుంది. పెద్ద వార్‌హెడ్‌ను, చాలా దూరాన, చాలా ఎక్కువ కచ్చితత్వంతో ప్రక్షేపించేలా క్రూయిజ్ క్షిపణి రూపకల్పన చేసారు. ఆధునిక క్రూయిజ్ క్షిపణులు సూపర్‌సోనిక్  వేగాలు, లేదా పైస్థాయి-సబ్‌సోనిక్ వేగాల వద్ద ప్రయాణిస్తాయి. స్వీయ దిశానిర్దేశనం కలిగిన, అతి తక్కువ ఎత్తులో, రాడార్లకు అందకుండా ప్రయాణించే సామర్థ్యం కలిగిన క్షిపణులివి.
మానవరహిత వైమానిక వాహనాల కంటే క్రూయిజ్ క్షిపణులు విభిన్నమైనవి: క్రూయిజ్ క్షిపణి ఒక్కసారి వాడేందుకు మాత్రమే పనికొస్తుంది, దాడిలో అది ధ్వంసమై పోతుంది. అది గాల్లో ఉండి గస్తీ కాసేందుకు పనికిరాదు. దీని వార్‌హెడ్ క్షిపణితో సమైక్యమై ఉంటుంది, విడదీయడానికి కుదరదు. లక్ష్యాల పరంగా చూస్తే క్రూయిజ్ క్షిపణికి, నౌకా  విధ్వంసక క్షిపణికీ దగ్గరి పోలికలున్నాయి.
రెండవ ప్రపంచ యుద్ధంలో జర్మనీ ప్రయోగించిన వి-1 ప్లయింగ్ బాంబ్ మొట్టమొదటి క్రూయిజ్ క్షిపణి. ట్రాన్సిస్టర్లు, కంప్యూటర్లలో సాధించిన పురోగతి కారణంగా, గాల్లో ప్రయాణంలో ఉండగానే దిశను మార్చుకోగల సామర్థ్యాన్ని క్రూయిజ్ క్షిపణులు సాధించాయి. ఈ సాంకేతిక ప్రగతి కారణంగా, గైడెడ్ బాంబులు, గైడెడ్ క్షిపణులూ తయారై, చివరికి ఆధునిక క్రూయిజ్ క్షిపణి రూపొందింది.
సాధారణంగా క్రూయిజ్ క్షిపణిలో గైడెన్స్ వ్యవస్థ, పేలోడు, వైమానిక ప్రొపల్షను వ్యవస్థ ఉంటాయి. ఎయిర్‌ఫ్రేముకు చిన్న రెక్కలు, తోక అమర్చి ఉంటాయి. ఇవి గమన నియంత్రణకు (ఫ్లైట్ కంట్రోల్) పనికొస్తాయి. పేలోడుగా సాంప్రదాయిక లేదా అణు వార్‌హెడ్ ఉంటుంది. క్రూయిజ్ క్షిపణులు జెట్ ఇంజన్లతో పనిచేస్తాయి. తక్కువ ఎత్తులో సమర్థంగా పనిచేసే టర్బోఫ్యాను ఇంజన్లు వీటికి మరింత అనుకూలం.
క్రూయిజ్ క్షిపణులను వాటి పరిమాణం, వేగం (సబ్‌సోనిక్, సూపర్‌సోనిక్), పరిధి, ప్రయోగ వేదిక మొదలైన అంశాలను బట్టి వర్గీకరించవచ్చు. ఒకే క్షిపణిని వివిధ  ప్రయోగ  వేదికలకు అనుగుణంగా వివిధ రూపాల్లో తయారుచేస్తారు. గాల్లో నుండి, జలాంతర్గాముల నుండీ ప్రయోగించగల రూపాలు నేలపై నుండి ప్రయోగించే రూపాల కంటే తేలికగా ఉంటాయి.
క్షిపణుల దిశానిర్దేశక వ్యవస్థల్లో ఇనర్షియల్ నేవిగేషన్, TERCOM, లేదా ఉపగ్రహ నేవిగేషన్ వంటి రకా లున్నాయి. పెద్ద క్రూయిజ్ క్షిపణులకు సాంప్రదాయిక బాంబులు, అణు బాంబులు దేన్నైనా మోసుకుపోగల సత్తా ఉండగా, చిన్న క్షిపణులు సాంప్రదాయిక క్షిపణులను మాత్రమే మోసుకుపోగలవు.
మ్యాక్ 5 కంటే ఎక్కువ వేగంతో ప్రయాణించగల క్రూయిజ్ క్షిపణిని హైపర్‌సోనిక్ క్రూయిజ్ క్షిపణి అంటారు. కింది హైపర్‌సోనిక్ క్షిపణులు వివిధ స్థాయిల్లో అభివృద్ధిలో ఉన్నాయి.
ఈ క్షిపణులు ధ్వని కంటే ఎక్కువ వేగంతో ప్రయాణిస్తాయి. సాధారణంగా రామ్‌జెట్ ఇంజన్లను వాడుతాయి. 100–500 కి.మీ. పరిధి కలిగి ఉంటాయి. దీనికి మించీ ఉండొచ్చు. గైడెన్స్ వ్యవస్థలు వివిధ  రకాలుగా ఉంటాయి.
ఉదాహరణలుఅమెరికా, రష్యా, ఇంగ్లండు, ఇజ్రాయిల్, దక్షిణ కొరియా, టర్కీ, గ్రీసు, ఇరాన్, చైనా, పాకిస్తాన్, భారత్‌లు దూర పరిధి గల సబ్‌సోనిక్ క్రూయిజ్ క్షిపణులను అభివృద్ధి చేసాయి. ఈ క్షిపణుల పరిధి 1,000 కి.మీ. పైబడి ఉంటుంది. 800 కి.మీ./గంట వేగంతో ఇవి ప్రయాణిస్తాయి. ప్రయోగ సమయాన వాటి బరువు 1,500 కి.గ్రా. ఉంటుంది. సాంప్రదాయిక, అణు వార్‌హెడ్ దేన్నైనా మోసుకుపోగలవు. తొలుత ఇనర్షియల్ నేవిగేషన్ ను వాడేవి. తరువాతి కాలంలో మరింత కచ్చితత్వం గల  TERCOM,  DSMAC వ్యవస్థలను వాడుతున్నాయి. ఇటీవలి  క్షిపణులు ఉపగ్రహ  వ్యవస్థను వాడుతున్నాయి.
ఉదాహరణలు
ఈ క్షిపణులు పై క్షిపణులలాగే బరువు, వేగమూ కలిగి ఉంటాయి. కానీ పరిధి 1,000 కి.మీ. కంటే తక్కువ ఉంటుంది. గైడెన్స్ వ్యవస్థలు వివిధ రకాలుగా ఉంటాయి.
ఉదాహరణలు
ఇవి 500 కి.గ్రా. బరువు కలిగి, 300 కి.మీ. పరిధి కలిగిన క్షిపణులు
ఉదాహరణలు:
క్రూయిజ్ క్షిపణుల గురి సాధారణంగా నౌకలు, బంకర్లు, వంతెనలు, డ్యాములూ వంటి అధిక విలువ గల లక్ష్యాలపై ఉంటుంది  ఆధునిక గైడెన్స్ వ్యవస్థలు, లక్ష్యంపై అధిక కచ్చితత్వంతో దాడి చేసేందుకు ఉపయోగపడతాయి.