నల్గొండ పట్టణం
నల్గొండ, తెలంగాణ రాష్ట్రం, నల్గొండ జిల్లా, నల్గొండ మండలానికి చెందిన పట్టణం,రెవిన్యూ గ్రామం.
ఇది పురపాలకసంఘం హోదా,జిల్లా ప్రధాన కార్యాలయం కలిగిన పట్టణం.
దీని పేరు రెండు తెలుగు పదాల నుండి వచ్చింది. నల్ల ("నలుపు"), ("కొండ") అనే పదాల కలయక ఏర్పడింది. నల్గొండ గతంలో నీలగిరి గా పిలవబడింది.పేరుకు తగినట్టుగానే పట్టణ పరిధిలో నలుపు వర్ణంగల కొండ ఉంది. బహమనీ సామ్రాజ్యం కాలంలో దీనిని నల్లగొండగా మార్చారు. ఆ తరువాత నిజాంల పాలనలో (అధికారిక ఉపయోగానికి) ఈ పేరును నల్గొండగా మార్చారు.
నల్గొండ 17.050 ° N 79.2667 ° E వద్ద ఉంది. ఇది సగటు ఎత్తు 420 మీటర్లు (1,380 అడుగులు) కలిగి ఉంది.
2011 భారతదేశ జనాభా లెక్కల ప్రకారం, నల్గొండలో 135,163 మంది జనాభా ఉన్నారు. వీరిలో పురుషులు 51%, మహిళలు 49% ఉన్నారు.నల్గొండ సగటు అక్షరాస్యతా రేటు 87.08%, జాతీయ సగటు 59.5% కంటే ఎక్కువగా ఉంది. పురుషుల అక్షరాస్యత 92.23%, మహిళల అక్షరాస్యత 81.92%.11% జనాభా 6 సంవత్సరాల వయసు కంటే తక్కువ జనాభా 11% మంది ఉన్నారు.
నల్గొండ లేదా నీలగిరి పురాతన కాలం నుండి నివాస స్థలం.పాత సిటీ సెంటర్ లో ఒక అశోక స్తంభం ఉంది. కాకతీయుల కాలంలో పానగల్లు గ్రామం నగర కేంద్రంగా ఉండేది.ఇక్కడ పానగల్లు గ్రామంలో మ్యూజియంకు ముందు భాగంలో 11,12 వ శతాబ్దానికి చెందిన ఒక పురాతన చారిత్రాత్మక ఆలయం 'పచ్చల సోమేశ్వర దేవాలయం' ఉంది. ఆ అలయం నిర్మాణాత్మక అద్భుతాలకు ప్రసిద్ధి చెందింది. రామాయణం, మహాభారత దృశ్యాలు దేవాలయ గోడలు మీద మనోహరమైన శిల్పాలుగా చెక్కబడినవి.ఆ దృశ్యాలు శిల్పుల యొక్క అద్భుతమైన నైపుణ్యాన్ని ప్రదర్శిస్తాయి.దేవాలయంలోని కొన్ని భాగాలు అన్య మతస్థులు దుశ్చర్యలకు గురైనలట్లు తెలుస్తుంది.ఆ ఆలయం నల్లరాతితో నిర్మించబడింది.పచ్చల సోమేశ్వరాలయం పునరుద్ధరణకు 1923లో నిజాం ప్రభుత్వ ప్రధాన మంత్రి మహారాజు సర్కిషన్ ప్రసాద్ విశేష కృషి చేసినట్లుగా తెలుస్తుంది. ఈ ఆలయంలోని లింగమునకు ఒక పెద్ద మచ్చ (రత్నం) పాదగబడి ఉండేదని, దేవుడి ఆలంకరణకు పచ్చల హారాలు వేయించి ఉండే వారని, అందువలనే దీనికి పచ్చల సోమేశ్వర ఆలయం అనే పేరు వచ్చిందని తెలుస్తుంది.
పచ్చల సోమేశ్వరాలయం నుండి ఒక కి మీ దూరంలో మరొక దేవాలయం 'ఛాయా సోమేశ్వరాలయం' ఉంది.ఈ ఆలయాన్ని "త్రికూటా ఆలయం" అని కూడా పిలుస్తారు.పచ్చల సోమేశ్వర ఆలయం నాలుగు దిక్కులకు అభిముఖంగా రాతి కట్టడాలతో నిర్మితమైన నాలుగు దేవాలయాల క్షేత్రంగా ఉంది. అద్బుతమైన కట్టడం.ఈ దేవాలయం ప్రత్యేకత మహా శివరాత్రికి ఇక్కడ విశేషమైన ప్రత్యేక పూజ కార్యక్రమాలు నిర్వహించబడతాయి.
ఈ ఆలయాన్ని కందూరి చాళుక్య ప్రభువైన  ఉదయ భానుడనే రాజు నిర్మింపజేసినట్లు చారిత్రక ఆథారాల ద్వారా తెలుస్తోంది. ఉదయ సముద్రమనే  పెద్ద చెరువును కూడ ఈ రాజు ఆలయానికి ముందు తవ్వించి, ప్రజలకు సాగునీటిని త్రాగునీటిని అందించినట్లుగా చరిత్ర ద్వారా తెలుస్తుంది. ఈ చెరువు ప్రజల సాగు, త్రాగునీటి అవసరాలను ఈ చెరువు తీరుస్తుంది.
సుమారు వెయ్యి సంవత్సరాల క్రిందట చెరువులోకి కట్టిన రాతిమెట్లు ఇప్పటికి కూడా చెక్కు చెదరకుండా ఉండి,ఆలయానికి వచ్చిన భక్తులు కాళ్ళు,చేతులు కడుక్కోవడానికి ఉపకరిస్తున్నాయి.క్రీ.శ. 18 వ శతాబ్ధం నాటికి పానగల్లుప్రాంతములో 365 దేవాలయాలు ఉన్నట్లు చరిత్ర ద్వారా తెలుస్తుంది.
నల్గొండజిల్లా  పానగల్లు ఒకనాడు కాకతీయ సామంతులైన  కందూరు చోళుల రాజథాని. క్రీ.శ 10,12 శతాబ్దాల నడుమ ఈనాటి నల్గొండ, మహబూబ్ నగర్ ,ఖమ్మం ప్రాంతాలను రాజ్యంగా చేసుకొని  కందూరు చోళులు రాజ్యపాలన కొనసాగించారు. ఇచ్చట ఎన్నెన్నో దేవాలయాలు నిర్మింపబడి నట్టు ఆచూకీ దొరుకుతున్నా, ఆథారాలు మాత్రం  దొరకని  ఎన్నో శిథిలాలు మనకిక్కడ దర్శనమిస్తాయి.  ఇప్పటికీ సజీవం గా నిలిచి ఆనాటి రాజుల కళాతృష్ణకు, ఆనాటి శిల్పుల అపారమేథాసంపత్తికి  నిలువెత్తు సాక్ష్యం గా నిలిచి తెలుగు జాతి ప్రాచీన సాంస్కృతిక సంపదగా  వెలుగుతున్న అపూర్వ నిర్మాణం శ్రీ ఛాయా సోమేశ్వరస్వామి ఆలయం.
ఈ ఆలయంలో దేవతపైకి వచ్చే చాయ (నిలువు నీడ) పవిత్ర గది ముందు చెక్కిన స్తంభాలలో ఒక నీడ కనిపిస్తుంది. కానీ వాస్తవానికి ఎటువంటి స్తంభాల నీడ కాదు. ఇది కాంతి తగ్గిపోవుటకు చీకటి ప్రదేశం. ఇది ఒకే చాంబర్ యొక్క ద్వారం గుమ్మము (ద్వారం) ద్వారా ఏర్పడుతుంది. లైట్ రెండు వైపుల నుండి ప్రవేశద్వారం ద్వారా ప్రవేశిస్తుంది. లోపల రెండు కాంతి బహిర్గతం ప్రాంతాల్లో మధ్య అంతరం స్తంభము యొక్క నీడ కనిపిస్తోంది.స్తంభాలలో ఒకదానిని తాకడం ద్వారా స్థానిక ప్రజలు చాయ పక్కన నీడను కనుగొనడానికి ప్రయత్నిస్తారు. కానీ వారు దాని బదులుగా అస్పష్టమైన నీడను మాత్రమే చూడగలరు.
పదకొండవ శతాబ్దపు శిల్పకళా కాంతి యొక్క తరంగ ధర్మాల గురించి తెలుసుకొని, ఆలయం నిర్మించటం, ప్రవేశద్వార, భిన్నాభిప్రాయాలకు ఇరువైపులా స్తంభాలు, గోడల మధ్య రెండు ఇరుకైన ద్వారాల ద్వారా కాంతి లోపలి గదిలోకి ప్రవేశిస్తుంది. వేరుచేసిన కాంతిని ప్రవేశించే అంచుల నీడ చాంబర్ చేరి, వాటిలో ఒకదానిలో మరొకటి ఖాళీని వదిలివేస్తుంది. ఇటలీ శాస్త్రవేత్త ఫ్రాన్సిస్కో మరియా గ్రిమల్డి అనే పదాన్ని "విక్షేపం" అనే పదాన్ని ఉపయోగించాడు.1660 లో ఖచ్చితమైన పరిశీలనలను నమోదు చేసిన మొట్టమొదటి ప్రయత్నం.
ఇక్కడే పైరెండు ఆలయాలకన్నా కొంచెం ఆధునిక నిర్మాణంతో కూడిన మరొక వైష్ణవ ఆలయం ఉంది. ప్రస్తుతం ఈ ఆలయంలో నిత్యం పూజలు జరుగుతున్నాయి. ఇందులో ప్రత్యేకంగా చెప్పుకోతగ్గ అష్టధిక్పాలక శిల్పములు, బుగ్వేదమునందు ప్రధాన దేవతలుగా ఇంద్ర, అగ్రి, వర్ణ, కుబేరా, వాయువులు స్తుతించబడ్డాయి.
చాయ సోమేశ్వర దేవాలయం, వెంకటేశ్వర దేవాలయం సున్నితమైన, అత్యంత సుందరమైన పురాతన ప్రసిద్ధ ఆలయాలు.ఈ త్రికూటాలయాల నిర్మాణ కాకతీయశైలి -  కీర్తి తెలుగు జాతికే గర్వకారణం.
నల్గొండ ప్రాంత రాజకీయ చరిత్ర మౌర్యులతో మొదలవుతుంది. మౌర్యులు, అశోకడు పరిపాలనలో, ఈ ప్రాంతంపై వారి స్వేతిని నిర్వహించారు. తరువాత ఈ ప్రాంతం శాతవాహనుల యొక్క అధికారంలోకి వచ్చింది, వీరు క్రీ.పూ. 230 మరియు క్రీ.పూ. 218 ల మధ్య పాలించారు. ఈ సమయంలో ఈ ప్రాంతం రోమన్ సామ్రాజ్యంతో వాణిజ్య సంబంధాలు ఏర్పడింది.
ఇక్ష్వాకులు ఈ ప్రాంతంలో నియంత్రణ సాధించిన కాలంలో సగాస్ ఈ ప్రాంతంలో తిప్పారు. ఈ కాలంలో బౌద్ధమతం వృద్ధి చెందింది.ఇక్ష్వాకులు ఎక్కువ కాలం పాలించిన గొప్ప రాజవంశాలలో వీరు ఒకరు.
ఇక్ష్వాకులు తరువాత, పల్లవులు, యాదవులు ఈ ప్రాంతంపై ఆధిపత్యం కోసం పోరాడారు. జిల్లాలోని ఒక పెద్ద భాగం బాదామికి చెందిన చాళుక్యుల నుండి రాష్ట్రాకుటాస్ వరకు వెళ్ళింది. 973 లో రాష్ట్రాకుటాస్ పడిపోయింది, కళ్యాణిలోని చాళుక్యులకు ఇచ్చాడు. 12 వ శతాబ్దం చివరి వరకు చాళుక్యుల పరిపాలన కొనసాగింది.
పశ్చిమ చాళుక్యుల నుండి కాకతీయాల నియంత్రణలో ఈ జిల్లా ఉత్తీర్ణమైంది. ప్రతాపరుద్ర సమయంలో, సామ్రాజ్యం 1323 లో తుగ్లక్ సామ్రాజ్యంతో అనుసంధానించబడింది. ముహమ్మద్ బీన్ తుగ్లక్ కాలంలో, ముసునూరి చీఫ్ కాప్పాయణాయం, నల్గొండలో భాగంగా అల్లా ఉద్దీన్ దీన్ హసన్ బహన్ షాకు అంకితం చేశారు. అహ్మద్ షా మొదటి కాలంలో ఈ ప్రాంతాన్ని బహ్మానీ రాజ్యంలో చేర్చారు. 1455 లో జలాల్ ఖాన్ తనను తాను నల్గొండలో రాజుగా ప్రకటించుకున్నాడు, కానీ అది స్వల్ప-కాలిక వ్యవహారం. ఈ ప్రాంతం తిరిగి బహ్మనీ రాజ్యంలోకి తీసుకురాబడింది.
బహమాని సుల్తాన్ షిహబ్ద్-దిన్ మహ్మద్ సుల్తాన్ కులీ సమయంలో ప్రస్తుత తెలంగాణ రాష్ట్రంలోని తెలంగాణ ప్రాంతంలో తారాఫ్ దర్గా నియమితులయ్యాడు. అతని నుండి ఈ ప్రాంతం అతని కుమారుడు జమ్షీద్ చేత తీసుకోబడింది. తరువాత 1687 వరకు కుతుబ్ షాహిస్ నియంత్రణలో ఉంది.
నిజాం-ఉల్-ముల్క్ (అస్సాఫ్ జాహ్ I) బెబార్లోని షేకర్ కొరేలో ముబాసిజ్ ఖాన్ను ఓడించి, స్వతంత్ర సామర్థ్యంతో దక్కన్ ప్రాంతం పరిపాలించారు. ఈ జిల్లా, తెలంగాణలోని ఇతర జిల్లాల వలె, అస్సాఫ్ జహీస్ ఆధీనంలో ఉంది, దాదాపు రెండు వందల ఇరవై అయిదు సంవత్సరాల కాలం వారి కింద ఉంది.
నల్గొండ జిల్లా, పొరుగున ఉన్న గుంటూరు జిల్లా సరిహద్దులలో సున్నపురాయి లభ్యత వల్ల నల్లగొండ జిల్లా సిమెంట్ యొక్క ప్రధాన ఉత్పత్తిదారు.జిల్లా ప్రాంతంలో అత్యధిక సంఖ్యలో సిమెంట్ పరిశ్రమలు ఉన్నాయి
గుంటూరు - సికింద్రాబాద్ లైన్ లో నల్గొండ ప్రధాన రైల్వే స్టేషన్. ఇది దక్షిణ మధ్య రైల్వే గుంటూరు డివిజెన్ పరిధిలోకి వస్తుంది. హురా, చెన్నై, తిరువనంతపురం, విశాఖపట్నం, తిరుపతి, విజయవాడ, గుంటూరు, తెనాలి, రేపల్లె - పల్నాడు, భావ్నగర్, కాకినాడ, హైదరాబాద్ లతో అనుసంధానించే పెక్కు ఎక్స్ ప్రెస్ రైళ్ళు ఇక్కడ ఉన్నాయి.
2 సార్లు కచిగూడ నుండి (సికింద్రాబాద్) ← -> నల్గొండ ← -> మిర్యాలగూడా ఈ ప్రదేశం రహదారి, రైలు మార్గాల ద్వారా రాష్ట్ర రాజధానికి అనుసంధానించబడి ఉంది. అనేక ప్రభుత్వ బస్సులు పట్టణం - హైదరాబాద్ మధ్య రాష్ట్ర ప్రభుత్వం బస్సులు తిరుగాడుతున్నాయిజాతీయ రహదారి 65 నల్గొండ నుండి హైదరాబాదు నుండి విజయవాడ వరకు చౌటుప్పల్, చిట్యాల్, నార్కేట్పల్లి, నకిరేకల్, సూర్యాపేట్, కొదాడ్ ద్వారా వెళుతుంటాయి.