పుష్పగిరి ఆలయ సముదాయము
పుష్పగిరి ఆలయముల సముదాయము ఆంధ్రప్రదేశములోని కడప జిల్లా, చెన్నూరు మండలములోని పుష్పగిరి గ్రామమునందు కలదు. కడప జిల్లా కేంద్రమైన కడప పట్టణమునకు 16 కిలోమీటర్ దూరములో ఉంది. అనేక శైవవైష్ణవాలయముల సముదాయము పుష్పగిరి.
పుష్పగిరి అనే పేరు ఈ గ్రామానికి రావటం వెనుక పురాణములలో ఉటంకింపబడిన ఒక గాథను పేర్కొంటారు.
కశ్యప మహర్షికి ఇరువురు భార్యలు. వినత, కద్రువ. వినత, కద్రువ ఇరువురూ గర్భముదాల్చి ఉండగా ఒకనాడు వినత కద్రువతో ఆడిన ఆటలో ఓడి, కద్రువకు, కద్రువ సంతతియైన సర్పములకు దాస్యము చేయుటకు అంగీకరించును. తదుపరి వినత వైనతేయుడైన గరుత్మంతునికి జన్మమివ్వగా, గరుత్మంతుడు ఒకనాడు తన తల్లిని గూర్చి తమ దాస్యమునకు కారణమును అడిగెను. దానికి ఆమె ఇచ్చిన సమాధానమును విన్న గరుత్మంతుడు కద్రువను చేరి తమ్మిరువురనూ దాస్యవిముక్తులు గావింపమని ప్రార్థించగా కద్రువ, తనకూ, తన బిడ్డలకూ అమృతమును స్వర్గమునుండి తెచ్చి ఇచ్చిన దాస్యము తొలగునని తెలిపెను. దానికి సమ్మతించిన గరుత్మంతుడు, దేవేంద్రునితో విరోధించి అమృతభాండమును స్వర్గమునుండి తెచ్చుసమయమున ఆ పాత్రనుండి ఒలికిన రెండు అమృతబిందువులు ఈ ప్రదేశములోని ఒక సరస్సులో జారిపడెను. తన్నిమిత్తముగా ఆ సరోవరమునందు స్నానమాచరించిన వారు నిత్యయవ్వనులై, జరామృత్యుభయము లేక ఉండిరి. 
ఈ విషయమును గమనించిన దేవతలు, మానవులు మృత్యుహీనులగుదురేని సృష్టిక్రమమునకు విరోధమగునని భావించి శ్రీమహావిష్ణువును శరణు వేడగా విష్ణువు గరుత్మంతుని ఆ సరోవరమును ఒక పర్వతభాగముతో కప్పివేయమని ఆజ్ఞాపించెను. కానీ అమృతబిందు మహత్యము వలన ఆ పర్వతభాగము సరోవరమునందు పుష్పమువలె తేలియాడెను. ఆ నాటినుండి ఈ ప్రదేశమునకు పుష్పగిరి అను నామము సార్థకమాయెనని లోకోక్తి.
ఈ విచిత్రమును గమనించిన దేవతలు, మరలా మహావిష్ణువును శరణు కోరగా, బ్రహ్మ విష్ణు మహేశ్వరులు తమ పాదములతో ఆ పర్వతమును అణచివేసిరి. ఈనాటికీ పుష్పగిరి గ్రామ సమీపమందు విష్ణుపాదము, రుద్రపాదము అను నామములతో వారి పాదముద్రలు కలవు.
భౌగోళికముగా పుష్పగిరి ఆలయ సముదాయము సముద్రమట్టానికి రమారమి ఎత్తులో ఉన్నది. ఈ ఆలయ సముదాయము ఇంచుమించు విస్తీర్ణములో వ్యాపించి ఉన్నది. ప్రక్కనే ఉన్న పెన్నానది మూలముగా సంవత్సర పర్యంతమూ వరిచేలతో ఇక్కడి పొలాలు కళకళలాడుతూ ఉంటాయి. కడప జిల్లాలోని కొన్ని ప్రాంతాలలో నీటి ఎద్దడి ఉన్నా కూడా, ఇక్కడ మాత్రము భూగర్భజలాలు పుష్కలముగా ఉంటాయి.
ఋతుపవనాల కాలములో వర్షాల తరువాత మామూలుగా ఎక్కువగా ఉన్న ఉష్ణోగ్రతలు చల్లబడుతాయి. పినాకినీ నదితో ఇక్కడ నాలుగు ఉపనదులు సంగమించినందువల్ల ఈ ప్రదేశమును పంచనదీ సంగమమని, పంచ ప్రయాగ అని పిలుస్తారు. పినాకినీ నదితో కలిసే మిగిలిన నాలుగు నదులు: కుముద్వతి, బాహుదా, మందాకినీ, పాపాఘ్ని. పినాకినీ నది కర్ణాటక దేశములోని నందికొండలలో పుట్టి ఇక్కడ పెద్దగా పెరిగి చూపరులను ఆకట్టుకునేలా ఉంటుంది. పెన్నా పూర్వగామిని. కానీ ఈ ప్రదేశములో కొద్దిగా దిశ మార్చుకొని దక్షిణాభిముఖముగా ప్రయాణించి పుష్పగిరి తరువాతి శివాలపల్లె అను గ్రామము వద్ద తిరిగి తూర్పుకు మళ్ళి ప్రవహిస్తుంది.
పుష్పగిరి ఉష్ణోగ్రతలు కడపజిల్లాలోని సాధారణ ఉష్ణోగ్రతలనే పోలి ఉంటుంది ఎండాకాలములో వేడి ఎక్కువగా ఉండి పెన్నానది లోని నీరు కూడా అడుగంటి కొన్ని నీటి గుంటలలో మాత్రమే ఉంటాయి. సాధారణ ఉష్ణోగ్రత ఎండాకాలములో 37°C నుండి 45°C మధ్యలో ఉంటుంది. సాధారణముగా ఎండాకాలము మార్చి నెల నుండి జూలై నెల వరకూ ఉంటుంది.
జూన్, జూలై మాసాలలో ఋతుపవనాలు మొదలైన తరువాత ఉష్ణోగ్రతలు కొంచెం తగ్గుముఖం పడతాయి. సాధారణ వర్షాలతో పాటు చుట్టూ కొండలు ఉండటం వల్ల వాయుగుండాల వల్ల వచ్చే వర్షాలతో నది పొంగి ప్రవహిస్తూ ఉంటుంది. సెప్టెంబర్ నుండి మార్చి వరకు ఉష్ణోగ్రతలు చాలా మటుకు తగ్గి వాతావరణము ఆహ్లాదముగా ఉంటుంది. డిసెంబర్ నెల మామూలుగా మిగిలిన అన్ని నెలల కన్నా చల్లని నెల. సాధారణ ఉష్ణోగ్రతలు 17°C నుండి 23°C వరకు ఉండి, ఆలయాలను దర్శించడానికి వచ్చే యాత్రికులకు అనుకూలముగా ఉంటుంది. .
పుష్పగిరి ఆలయ సముదాయము గురించి అతి విలువైన చారిత్రిక ఆధారాలు, చరిత్ర ఉన్నది. పుష్పగిరి గురించిన మొట్టమొదటి ప్రస్తావన స్కంద పురాణములోని శ్రీశైలఖండములో ఉన్నది. అదే విధముగా సత్యనాథుడు రాసిన రసరత్నకారములో కూడా పుష్పగిరి యొక్క ప్రస్తావన ఉన్నది. ఇక్ష్వాకు రాజుల శాసనాలలో శ్రీశైలమల్లికార్జున జ్యోతిర్లింగక్షేత్రమునకు దక్షిణ ద్వారముగా పుష్పగిరి వర్ణింపబడినది. పూర్వ చోళుల వంశానికి చెందిన కరికాళచోళుని శాసనములో ఈ స్థలము అత్యంత పవిత్రమైనదిగా చెప్పబడినది.
పుష్పగిరిలోని అనేక భవనములు, దేవస్థానములు చోళ చాళుక్య శిల్పకళా వైభవానికి అద్దముపట్టినట్టుగా ఉంటాయి. అదే విధముగా తరువాతి తరపు రాజులు చేసిన మార్పులు, చేర్పుల మూలముగా వారి వారి శిల్ప వాస్తు కళా సంపాదన చేర్చుకొనినాయి.పినాకినీ నది గురించి ఇక్కడ ఒక్క ప్రస్తావన చేసితీరాలి. కర్ణాటకలోని నందికొండలలో వెలసియున్న భోగనందీశ్వరస్వామి దేవస్థానము వద్ద మూడు నదుల ఆవిర్భావమున్నది. అందులో ఒకటి పినాకినీ కాగా, మిగిలిన రెండు ఆర్కావతి మఱియు పాలారు. అందు ఆర్కావతి, పాలారు క్రమముగా దేశగర్భములో కలిసిపోయినా, పినాకినీ ఒక్కటీ దెశములన్నీ దాటి కడపను ప్రవేశించింది. ఒక నానుడి ప్రకారము, పరమేశ్వరుడు చేసిన ఆనందతాండవ ఫలితముగా ఉద్భవించిన నందికొండలలో పినాకినీ ఈశ్వరుణ్ణి తన జన్మకారణమడిగి దిశానిర్దేశము చేయమనినప్పుడు ఈశ్వరుడు తన చేతిలోని ధనస్సుతో భూమిమీద ఒక రేఖ వ్రాసి దానిని అనుసరించమని ఆ నదీమతల్లిని ఆజ్ఞాపించినాడని, ఆ నది ఆ మార్గము గుండా వెళ్ళగా పుష్పగిరి దగ్గర చతుర్నదులు అందులో సంగమించి ఇప్పటి పెన్నా నది అయినదని లోకోక్తి.
శివుని ధనుస్సు పేరు పినాకము అయినందువలన ఆ నది పినాకినీ అయినదని పద వ్యుత్పత్తి.
పూర్వ కాలపు రాజులు ఎందఱో ఈ క్షేత్రమును ఆరాధించి, పునరోద్ధారణ గావించి మడులు, మాన్యాలు సమర్పించి ధన్యులయినారు.
రాజులూ, రాజ్యాలు చేతులు మారినా పుష్పగిరి ప్రభావము తగ్గలేదు. ఎందఱో రాజులు, వారి పాలేగాళ్ళు ఇక్కడి వైధ్యనాథ, చెన్నకేశవ మూర్తులను ఆరాధించి, సేవించి, మాన్యములు సమర్పించినారు.
తెలుగు జనబాహుళ్యముచేత మాట్లాడబడు భాష. కానీ ఏటేటా జరిగే జాతరకు కర్ణాటకాంధ్రప్రదేశములనుండి విరివిగా జనులు ఇక్కడికి వస్తారు. ప్రాచీనకాలమునుండి ఇక్కడ వివిధమైన సంస్కృతులు ఉన్నట్టు ఇక్కడి శిల్పముల ద్వారా తెలుస్తున్నది.
నేపాళదేశములో బహుళ ప్రాచుర్యమున్న వీరపాశుపతము ఇక్కడ కూడా పాటించినట్టు కొన్ని శిల్పములద్వారా బహిర్గతమవుతున్నది. పెన్నానది ఒడ్డున ఉన్న శ్రీవైద్యనాథేశ్వరస్వామి దేవస్థానములోని నకులీశుని (లకులీశుడని కూడా అంటారు) శిల్పము ఇక్కడ వీరపాశుపతము ప్రాచుర్యములో ఉన్నదనడానికి సాక్ష్యము.
ఆ కాలములో దేశ సంచారము చేయుచుండిన సాధువులు, అఘోరాలు ఇక్కడ శాక్తేయ పద్దతులను సాధన చేసెడివారు.
శ్రీఆదిశంకరభగవత్పాదాచార్యుల వారు దేశ సంచారము చేస్తూ ఈ ప్రదేశానికి వచ్చినప్పుడు ఇక్కడి వైద్యనాథస్వామివారి దేవస్థానములోని కామాక్షి అమ్మవారి విగ్రహము ఎదుట శ్రీచక్రమును స్థాపించినారు. ఆ దేవస్థానముకు అనుబంధముగా ఒక మఠమును కూడా స్థాపించినారు.
బ్రిటీష్ కాలమునాటి కైఫియత్తుల ప్రకారము శ్రీశైల మల్లికార్జున భ్రమరాంబికా క్షేత్రము ఈ మఠము వ్యాప్తి కిందికి వస్తుందని ఆచార్యులవారు నిర్దేశించినారని తెలుస్తున్నది.
ఎఱ్ఱగుడిపాడు గ్రామమునుండి చింతలపత్తూరు గ్రామము వరకు బయల్పడిన శాసనముల మూలముగా కూడా ఇక్కడ వివిధ వామాచార, దక్షిణాచార పద్ధతులను అవలంబించినారని తెలుస్తున్నది.
ఈ ఆలయ సముదాయములో వివిధ శైవవైష్ణవసాంప్రదాయములకు చెందినా దేవస్థానములు ఉన్నవి. శైవవైష్ణవవిభేదాలు మిన్నంటిన కాలములో కూడా ఇక్కడ ఆ రెండు ఆచారాలు సామరస్యముగా ఉండడము విశేషము. దీనికి నలువైపులా కొండలు నదులతో కూడి ఉన్న కడపజిల్లా భౌగోళికస్థితి కూడా ఒక కారణము కావచ్చును.
పుష్పగిరిలోని వాస్తు శిల్పకళారీతులు ఇక్ష్వాకుల కాలము మొదలు విజయనగర సామ్రాజ్యపు రాజుల రీతుల వరకు ఉన్నాయి. చుట్టూ కొండలు, నదులతో ఉన్న కడప జిల్లా భౌగోళిక పరిస్థితులు చాలా మటుకు ఇతర సామ్రాజ్యాలను నిలువరించగలిగినాయి. దీని మూలాన స్థానిక పరిస్థితులు స్వతంత్ర చిన్న రాజ్యాలకు, దొరలకు వీలు కల్పించినాయి. ఈ పరిస్థితులు బహు కాలము కొనసాగినాయి. ఇందువల్ల ఇక్కడి దేవస్థానములలో చాలా మటుకు ఇక్ష్వాకుల కాలమునుండి స్థానిక జమీందారుల కాలము వరకు శాసనములు కనపడుతాయి. ఉదాహరణకు ఇక్ష్వాకుల, పల్లవుల, చోళుల, చాళుక్యుల, రాష్ట్రకూటుల, వైదుంబుల, కాయస్థుల, విజయనగర సామ్రాజ్యపు అవశేషాలు ఇంకా ఇక్కడి రాళ్ళలో కనపడుతాయి.
వైద్యనాథస్వామి దేవస్థానము ఒక్క అద్భుతమైన శిల్పకళా విశేషము. ఇందులో లెక్కకు మీరి దేవతామూర్తి ప్రతిమలు ఉన్నాయి. అన్నిటికంటే ముఖ్యముగా కామాక్షి అమ్మవారి గుడిలోని శ్రీచక్రము ఒక విశేషము. దేవస్థానములో రెండు గర్భగృహములున్నవి. ఒకటి స్వామివారికి కాగా రెండవది అమ్మవారిది. చుట్టూ ఉన్న అనేక దేవతాప్రతిమలు ఇప్పుడు భారతీయ పురాతత్వ శాఖ పర్యవేక్షణలో ఉన్నాయి.
శైవ - వైష్ణవ విభేదాలు మిన్నంటుతున్నటువంటి కాలములోనే కడపజిల్లాలో మతసామరస్యం పరిఢవిల్లింది, ముఖ్యముగా పుష్పగిరి పరిసర ప్రాంతములలో ఈ ధోరణి కనపడుతుంది. శైవ-వైష్ణవ ఆలయములు పక్క పక్కన ఉండి కూడా భావ విరోధమూ లేకుండా ఆలయాలకు ఎటువంటి నష్టం కలగించకుండా ఉండడం చెప్పుకోదగ్గ విషయం. వీటిలో రెండు దేవస్థానములు కేవలం 2 కి.మీ. దూరములో ఉండి ఈ భావ సారూప్యానికి సాక్ష్యం చెపుతున్నాయి.ప్రధాన వైష్ణవాలయమైన చెన్నకేశవ స్వామి దేవస్థానం చుట్టూ ఇంద్రనాథేశ్వర దేవస్థానము, భీమేశ్వర, త్రికూటేశ్వర మఱియు వైద్యనాథేశ్వర దేవస్థానములు ఉన్నవి. పెన్నానది తూర్పు తీరము నందు పశ్చిమదిక్కు వైపు తిరిగి ఉన్న చెన్నకేశవ స్వామి దేవస్థానము శిఖరము చూపరులును ఆకట్టుకుంటుంది. ఇంద్రనాథస్వామి దేవస్థానము నదీ తీరమునకు ఉత్తరదిక్కున ఉంది. ఈ దేవస్థానమునకు చెందిన అతి ప్రాచీనమైన శాసనము 1076 C.E నాటిది. వైదుంబ వంశమునకు చెందిన అల్లమదేవుడనే రాజు దేవస్థానమునకు ఇచ్చిన కొన్ని భూమి మాన్యముల గురించి ఈ శాసనము ప్రస్తావిస్తుంది.
పుష్పగిరిలోని కొన్ని అపూర్వ శిల్పకళా రీతులు క్రింది చిత్రపటములలో చూడవచ్చును.