నిర్వహణ
నిర్వహణ లేదా వ్యాపార నిర్వహణ (ఆంగ్లం: Management లేదా Business Administration) అనగా ఒక సంస్థ (వ్యాపార లేదా స్వచ్ఛంద లేదా వేరే ఏ ఇతర సంస్థ అయినా) దాని యొక్క నిర్దేశిత లక్ష్యాలను మరియు ఉద్దేశ్యాలను (లాభార్జన, ఆర్థిక పురోగతి, అమ్మకాలు, తయారీ, సేవ, ఉద్యోగ కల్పన, మానవ వనరుల అభివృద్ధి వంటి వాటిని) సాధించడానికి అన్ని విభాగాలు సమష్టిగా నిర్వహించే కార్యకలాపాలు.
నిర్వహణలో ఈ క్రింది అంశాలు ఉంటాయి.
వనరులలో-
నిర్వహణ చర్య (లు) తలపెట్టే వ్యక్తి లేదా వ్యక్తులను నిర్వాహకులు (Managers)గా వ్యవహరిస్తారు.
ల్యాటిన్ భాషలో "manus" అనగా చేయి (హస్తం) మరియు "agere" అనగా చలనం. ఈ రెండు పదాల నుండి ఇటాలియన్ భాషలో ఏర్పడ్డ పదమే "maneggiare" (అనగా పరికరాలని ఉపయోగించటం). Manage అనే ఆంగ్ల పదానికి ఇవి మూలాలు. ఫ్రెంచ్ పదం "mesnagement" (తర్వాత "ménagement") 17 మరియు 18వ శతాబ్దాలలో ఆంగ్ల పదమైన "management" యొక్క అర్ధాన్ని వైశాల్యాన్ని పెంచటంలో ప్రభావం చూపించింది.
నిర్వహణ ఒక శాస్త్రమా లేక కళా అన్న అంశం పై పలు చర్చలు జరిగినవి. అయితే నిర్వహణ అనేది చాలా విశాలవంతమైన రంగం కావటం మూలాన ఇందులో శాస్త్రీయాంశాలు, కళాంశాలు కలగలిపి ఉండటం గమనార్హం. ఉదా: నిర్వహణలో భాగాలైన గణాంకాలు, అర్థశాస్త్రం, ఖాతాలు మనస్తత్వ శాస్త్రము వంటి అంశాలు శాస్త్రీయం కాగా, భావవ్యక్తీకరణ, ఏర్పాటు, సమన్వయం, సృజనాత్మకత వంటి అంశాలు కళలు.
అందుకే నిర్వహణకు వివిధ నిర్వచనాలు గలవు. మచ్చుకు కొన్ని -
-తో నిర్వహణ ఒక ప్రత్యేక రంగంగా గుర్తించబడింది. నిర్వహణ యొక్క ప్రయోగం ఒక చిన్న సంస్థలోని ఒక వ్యక్తి నుంచి వందలు లేదా వేల అధికారులు కల బహుళ జాతీయ సంస్థల వరకూ విస్తరించి ఉంటుంది. పెద్ద సంస్థలలో విధానాలని మార్గనిర్దేశకుల సంఘం ఏర్పాటు చేస్తుంది, దీనిని ముఖ్య కార్య నిర్వహణాధికారులు అమలుచేస్తారు.
ఇరవయ్యవ శతాబ్దపు ప్రారంభంలో మేరీ పార్కెర్ ఫోల్లెట్ (1868–1933) అనే రచయిత్రి నిర్వహణని "ప్రజలచే పనులను సాధించే కళ"గా నిర్వచించారు. ఆమె నిర్వహణను తత్వశాస్త్రంగా కూడా వర్ణించారు.
ప్రణాళికను తగు విధంగా మార్చుకొని క్రమంగా పరిమాణాన్ని కొలిచే కార్యంగా లేదా ఒకరి లక్ష్యాన్ని చేరడానికి తీసుకున్న విధులుగా భావించి, నిర్వహణను ఒక విధిగా కూడా ఆలోచించవచ్చు. ఇది ప్రణాళికలు ఉండని సందర్బాలకు కూడా వర్తిస్తుంది. ఈ కోణంలో, ఫ్రాన్స్ కి చెందిన ఇంజినీరు హెన్రి ఫయోల్
నిర్వహణ ఏడు విధులు కలిగి ఉండాలని భావించారు:ఈ నిర్వచనం ఉపయోగకరంగా ఉందని కొందరు భావించినప్పటికీ కొందరు ఇది చాలా సంకుచితంగా ఉందని భావించారు. "అధికారులు చేసేది నిర్వహణ"అనే నానుడి విస్తారంగా కనిపిస్తుంది, ఇది నిర్వహణను నిర్వచించడంలో ఉన్న కష్టాన్ని, అనునిత్యం నిర్వచనాల స్వభావములో సంభవిస్తున్న మార్పుని, మరియు అధికారిక అభ్యాసముల సంబంధాన్ని అధికారిక హోదా లేదా స్థాయిని సూచిస్తుంది.
ఒక ఆలోచన ప్రకారం నిర్వహణను "వ్యాపార పరిపాలన"కు సమానంగా భావించబడింది. అందుకే వర్తకం లేని ప్రదేశాలలో నిర్వహణ అవసరం తక్కువగా ఉంటుంది. దీనికి ఉదాహరణలుగా దానధర్మాలు మరియు ప్రభుత్వరంగం ఉన్నాయి. అయినప్పటికీ, మరింత వాస్తవంగా, ప్రతి సంస్థ దాని యొక్క పని, ప్రజలు, విధానాలు, సాంకేతికత, మొదలైనవాటిపై దాని యొక్క ప్రభావమును అధికం చేయటానికి నిర్వహణ చేయవలసి ఉంటుంది. అయితే, నిర్వహణ అనగా "బిజినెస్ స్కూల్స్ లలో బోధించబడే విశ్వవిద్యాలయ విభాగం" అనే భావన కలదు. బిజినెస్ స్కూల్, మేనేజ్మెంట్ పర్యాయపదాలుగా మారిపోయాయి. ఉదా:
ఆంగ్లం మాట్లాడేవారు "మేనేజ్మెంట్" లేదా "ది మేనేజ్మెంట్" అనే పదాన్ని ఒక సంస్థలోని కార్యనిర్వహణాధికారులందరినీ (ఉదాహరణకి కార్పోరేషన్ లాగా) మొత్తంగా వర్ణించడానికి వాడతారు. చారిత్రాత్మకంగా ఈ పదం వాడకం నిర్వహించబడేవారు అయిన "కార్మికుని"కు విరుద్దంగా సూచించబడుతుంది.
లాభాపేక్షగల కార్యాలలో, నిర్వహణ యొక్క ప్రాథమిక ఉద్దేశాలు-
లాభాపేక్షలేని నిర్వహణలో, దాతల నమ్మకాన్ని కాపాడుకోవటంలోని ప్రాముఖ్యత తోడవుతుంది. అనేక నిర్వహణ/పరిపాలన పద్ధతులలో, వాటాదారులు నిర్ణయాధికారంకల సంఘంకు ఎన్నికల ద్వారా నియమించబడతారు. ఎన్నుకోబడ్డ వాటాదారుల సంఘం ఉన్నతస్థాయి నిర్వహణను నియామకం చేస్తుంది. కొన్ని సంస్థలు అధికారులను ఎన్నుకోవడం లేదా సమీక్షించడం వంటి ఇతర పద్ధతులతో ప్రయోగాలు చేశాయి (దీనిలో ఉద్యోగి-ఓటు పద్ధతులు వంటివి ఉన్నాయి); కానీ ఇది బహు అరుదుగా సంభవిస్తుంది.
ప్రభుత్వరంగ దేశాలు ప్రాతినిధ్య ప్రజాస్వామ్యంను నిర్మించాయి, ప్రభుత్వ కార్యాలయం కోసం ఓటర్లు రాజకీయనాయకులను ఎన్నుకుంటారు. అటువంటి రాజకీయనాయకులు అనేక అధికారులను మరియు పరిపాలకులను నియమిస్తారు. అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాల వంటి కొన్ని దేశాలలో రాజకీయ నియామకులు నూతన రాష్ట్రపతి/గవర్నర్/మేయర్ ఎన్నిక తర్వాత వారి ఉద్యోగాలను కోల్పోతారు.
నిర్వచనపరంగా కొంతమంది నిర్వహణని ఆధునిక భావసంబంధిత రంగంగా చూశారు. ఆవిధంగా చూస్తే నిర్వహణకి ప్రాచీన చరిత్ర లేదు. అయితే, కొందరు నిర్వహణను పోలిన ఆలోచనా విధానం, సుమేరియా వర్తకుల మరియు ప్రాచీన ఈజిప్ట్ లోని పిరమిడ్ నిర్మాతల నాటి భావనగా కనుగొన్నారు. శతాబ్దాలుగా తమ పై ఆధారపడుతూ వచ్చిన బానిసల శ్రమని వినియోగించుకోవటంలో యజమానులు సమస్యలు ఎదుర్కొనారు. పని పట్ల ఆసక్తి లేని కొందరు బానిసలు వారిపై ఎదురు తిరిగేవారికి యజమానులు ప్రేరణని అందించలేకపోయారు. కానీ పారిశ్రామికీకరణకి ముందే ఏర్పడ్డ సంస్థలు వాటి చిన్న పరిమాణం వలన, క్రమబద్ధమైన నిర్వహణ పద్ధతుల ప్రాముఖ్యతని గుర్తించలేకపోయాయి. అయినప్పటికీ, 5 నుండి 15వ శతాబ్దం వరకు విస్తరించిన అరబిక్ సంఖ్యలు మరియు 1494లో జంట-పద్దు పుస్తక విధానము (double-entry book-keeping) యొక్క వ్యాప్తి వంటి నవీన పోకడల వలన నిర్వహణ యొక్క సమీకరణకు, ప్రణాళికకు మరియు నియంత్రణకు ఉపకరణాలు అందించబడ్డాయి.
పారిశ్రామిక విప్లవానికి ముందు చాలా మటుకు వ్యాపార కార్యకలాపాల పరిణామం, దస్త్రాలను నమోదు చేయటానికి యంత్రీకరించబడ్డ పద్ధతుల వెసులుబాటు లేకపోవటం దృష్ట్యా సంస్థల యొక్క యజమానులు నిర్వహణా విధులను వారికై వారే నిర్వర్తించవలసి వచ్చేది. కానీ సంస్థల పరిమాణం మరియు సంక్లిష్టత పెరిగే కొలదీ యజమానులు (వాటాదారులు) మరియు నిర్వాహకులు (ప్రణాళికలో మరియు నియంత్రణలో స్వతంత్ర నిపుణులు) మధ్య అంతరాలు సాధారణమైపోయాయి.
నిర్వహణ శతాబ్దాల క్రితం నుండే ఉన్నా, అనేకమంది రచయితలు ఆధునిక నిర్వహణ సిద్ధాంతాలను రూపొందించే దిశలో నేపథ్యాన్ని సృష్టించారు.
6వ శతాబ్దం BCలో చైనీయుల జనరల్ సన్ ట్జు చే వ్రాయబడింది, "ది ఆర్ట్ ఆఫ్ వార్" అనేది సైన్యాన్ని నిర్వహించటాన్ని తెలిపే ఒక వ్యూహాత్మక పుస్తకం. ఇది నిర్వహణాధికారి యొక్క మరియు శత్రువుల బలాలని, బలహీనతలని బేరీజు వేసుకోవటాన్ని సిఫారుసు చేస్తుంది.
ప్రజలు వారికై వారే ప్రేరణని అందించుకొంటారనే (Self-motivation) నమ్మకంతో, నిక్కోలో మాకియవెలీ "ది ప్రిన్స్"ను 1513లో ఒక సలహాగా ఫ్లోరెన్స్, ఇటలీ నాయకత్వం కోసం రాశారు. నియంత్రణ కొనసాగింపుకు నాయకులు భయాన్ని వాడుకోవచ్చుకానీ అసహ్యాన్ని కాదని మచియవెల్లి సిఫారుసు చేశారు.
"ది వెల్త్ ఆఫ్ నేషన్స్" 1776లో ఆడం స్మిత్ చే వ్రాయబడింది. ఇతను ఒక స్కాటిష్ నైతిక తత్వవేత్త. శ్రమ విభజన (Divison of Labour) చేయడం ద్వారా నైపుణ్యత గల పని సాధ్యపడుతుందని భావించింది. పిన్నుల తయారీ విధానాలలో మార్పులు చేయడంద్వారా ఏవిధంగా ఉత్పత్తిని పెంచవచ్చో స్మిత్ వివరించారు. ఎక్కడ వ్యక్తులు రోజుకు 200 పిన్నులు తయారు చేసేవారో, స్మిత్ తయారీలో ఉన్న పద్ధతులను విశ్లేషించి, అక్కడే 10 మంది నిపుణులతో రోజుకి 48,000 పిన్నుల ఉత్పత్తిని సాధించారు.
ఆర్థిక శాస్త్ర దిగ్గజాలైన ఆడం స్మిత్ (1723 - 1790) మరియు జాన్ స్టూవర్ట్ మిల్ (1806 - 1873) వనరుల కేటాయింపు, ఉత్పత్తి, మరియు ధర ల సమస్యలకు సైద్ధాంతికంగా నేపథ్యాన్ని అందజేశారు. దాదాపు అదేసమయంలో, ఆవిష్కర్తలు ఎలి విట్నే (1765 - 1825), జేమ్స్ వాట్ (1736 - 1819), మరియు మాథ్యూ బౌల్టన్ (1728 - 1809) సాంకేత ఉత్పత్తి యొక్క ఆంశాలు అయిన ప్రామాణీకరణ, నాణ్యత నియంత్రణ పద్ధతులు, వ్యయ గణన, విడి భాగాలను అంతర్గతంగా మార్చుకొనే వీలు మరియు కార్య ప్రణాళికీకరణ వంటి వాటిని అభివృద్ధి చేశారు. 1861 ముందు నిర్వహణ యొక్క ఈ అంశాలు చాలా వరకూ బానిస ఆధారిత అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాల ఆర్థికవిధానంలో ఉన్నాయి. ఈ అంశాల వలన ఆ నాటి 4 మిలియన్ల ప్రజల నిర్వహణ మొత్తంమీద లాభదాయకంగా భారీ ఉత్పత్తిని సాధించి పెట్టినది.
19వ శతాబ్దం చివరికి, ఆర్థికవేత్తలు అల్ఫ్రెడ్ మార్షల్ (1842 - 1924), లియోన్ వాల్రస్ (1834 - 1910) మరియు ఇతరులు నిర్వహణ యొక్క సిద్ధాంతపరమైన మూలాలకు ఒక నూతన సంక్లిష్టతను పరిచయంచేశారు. జోసెఫ్ వార్టన్ మొదటిసారి 1881లో నిర్వహణలో మూడవస్థాయి పటనాంశమును అందించారు.
1900 నాటికి నిర్వాహకులు వారి సిద్ధాంతాలని శాస్త్రీయ ఆధారాలు గలవని భావించటం మొదలు పెట్టారు. వీటికి కొన్ని ఉదాహరణలు -1920 లో నిర్వహణ సిద్ధాంతాలు మొట్టమొదటిసారిగా విస్తరించాయి. 1921 లో హార్వర్డ్ బిజినెస్ స్కూల్ మాస్టర్ ఆఫ్ బిజినెస్ అడ్మినిస్ట్రేషన్ (MBA) పట్టాను మొట్టమొదటిసారిగా ప్రవేశపెట్టినది. హెన్రి ఫయోల్ (1841 - 1925), అలెగ్జాండర్ చర్చ్ వంటి వారు నిర్వహణ యొక్క అనేక శాఖలను వర్ణించి వాటి మధ్యనున్న అవినాభావ సంబంధాలని విశదీకరించారు. 20వ శతాబ్దపు ప్రారంభంలో ఓర్డ్వే టీడ్ (1891 - 1973), వాల్టర్ స్కాట్ మరియు జె మూనీ వంటి వారు మనస్తత్వ శాస్త్రము యొక్క సిద్దాంతాలను నిర్వహణకు అనువర్తితం చేశారు. ఎల్టన్ మాయో (1880 - 1949), మేరీ పార్కర్ ఫోల్లెట్ (1868 - 1933), ఛెస్టర్ బెర్నార్డ్ (1886 - 1961) వంటి రచయితలు పరిపాలకుడిని (administrator) ని అధికారి (bureaucrat) గా పరిగణించారు. అయితే రెన్సిస్ లికెర్ట్ (1903 - 1981) మరియు క్రిస్ ఆర్గిరిస్ (1923 - ) వంటివారు నిర్వహణ ప్రక్రియను సాంఘిక కోణంలో చూశారు.
పీటర్ డ్రకర్ (1909 – 2005) అనువర్తిత నిర్వహణమీద మొట్టమొదటగా రాసిన పుస్తకాలలో ఒకటి "Concept of the Corporation" 1946 లో ప్రచురించబడింది. అప్పటి జనరల్ మోటర్స్ యొక్క ఛైర్మన్ అయిన అల్ఫ్రెడ్ స్లోన్ సంస్థని అధ్యయనం చేయమనటంతో ఈ రచనకి దారి తీసింది. దాని తర్వాత డ్రకర్ రాసిన 39 పుస్తకాలు, చాలావరకూ ఇదే మూసలో రచించబడ్డాయి.
హెచ్ డోడ్జె, రోనాల్డ్ ఫిషర్ (1890 - 1962), మరియు తోర్న్టన్ సి ఫ్రై నిర్వహణా అధ్యయనాలలో గణాంక పద్ధతులను అమలుచేశారు. 1940లలో, పాట్రిక్ బ్లాకెట్ సైనిక కార్యకలాపాల కొరకై అనువర్తిత గణిత శాస్త్రమైన కార్యకలాపాల పరిశోధన (Operations Research)కి నాందిపలికారు. ఒక్కో మారు "నిర్వహణా శాస్త్రం"గా వ్యవహరించబడే ఆపరేషన్స్ రీసెర్చ్ (ఇది టేలర్ యొక్క శాస్త్రసంబంధ నిర్వహణకు భిన్నం), కీలక సమస్యలని శాస్త్రీయ విధానంలో పరిష్కరించే ప్రయత్నం చేయటమే కాక, నేరుగా అనేక నిర్వహణా సమస్యలకి, ప్రత్యేకించి లాజిస్టిక్స్ (Logistics) మరియు ఆపరేషన్స్ (Operations) కి కూడా దీనిని వర్తింపజేయవచ్చు.
ఇటీవలె నిభందనల సిద్దాంతం (Theory of Constraints), లక్ష్యాల ద్వారా నిర్వహణ (Management by Objectives), వ్యాపార ప్రక్రియ పునర్నిర్మాణం (Business Process Reengineering), సిక్స్ సిగ్మా (Six Sigma) లతో బాటు ఇన్ఫర్మేషన్ టెక్నాలజీ ఆధారిత ఎజైల్ సాఫ్ట్వేర్ డెవలప్మెంట్ (Agile Software Development) మరియు కాగ్'స్ ల్యాడర్ (Cog's Ladder) వంటి సామూహిక-నిర్వహణా సిద్ధాంతాలు వంటివి అభివృద్ధి చెందినవి.
20వ శతాబ్దంలో నిర్వహణాధికారులకు గుర్తింపు లభించింది. సంబంధిత కళ/శాస్త్రం అభ్యసించే వారికి పేరు ప్రతిష్ఠలు పెరిగాయి. వ్యాపార తత్వాలు మరియు ప్రముఖ నిర్వహణా సిద్ధాంతాల ద్వారా అమ్మకాలు పెరిగాయి. ఇందుకోసం నిర్వహణ యొక్క శాస్త్రీయ సిద్ధాంతాలని వర్తింపజేయటంతో కాక ప్రజల మనస్తత్వాలకి దగ్గరగా ఉండవలసిన అవసరం వచ్చింది.
20వ శతాబ్దం చివరికి, వ్యాపార నిర్వహణ ఆరు వేర్వేరు శాఖలతో ముందుకు వచ్చింది, అవి:21 వ శతాబ్దంలో పరిశీలకులు నిర్వహణ యొక్క కార్యవర్గాలని విభజించటం కష్టతరమౌతోందని గమనించారు. ఒక కార్యవర్గం ఒకే మారు పలు విభాగాల క్రిందకి చేరడం మొదలయినది. ఫలితంగా, నిర్వహణకు సంబంధించిన ఉద్దేశాలు, పనులు మరియు అనేక విధానాల గురించిన ఆలోచనలు మొదలైనవి.
నిర్వహణ సిద్దాంతం యొక్క శాఖలు లాభాపేక్షలేని మరియు ప్రభుత్వ సంబంధమైన వాటిలో ఉన్నాయి: వీటిలో ప్రజా పరిపాలన, ప్రజా నిర్వహణ, మరియు శిక్షణాసంబంధ నిర్వహణ వంటివి ఉన్నాయి. ఇంకనూ, పౌర-సంఘ సంస్థలతో సంబంధం ఉన్న నిర్వహణా కార్యక్రమాలు కూడా లాభాపేక్షలేని నిర్వహణ మరియు సాంఘిక స్వయంసేవ వంటిచోట కార్యక్రమాలను పెట్టింది.
నిర్వహణచే చేయబడ్డ అనేక ఊహాత్మక ప్రతిపాదనలు నైతికంగా, సంక్లిష్టత పరంగా, సంస్థాగతంగా ప్రశ్నించబడ్డాయి.
ఫలితంగా, కార్యాలయ ప్రజాస్వామ్యం వ్యాప్తి యొక్క పరిధి పెరిగి నిర్వహణ ధర్మాలు ఉద్యోగుల మధ్య విభజించబడ్డాయి. దీర్ఘకాలంలో సింహభాగ ఉద్యోగులు బాధ్యతలలో పాలుపంచుకోవాలని నిర్వహణ సూచిస్తుంది. లేని పక్షంలో ఉద్యోగులు వేరే పనిని వెదుక్కుంటూ వెళ్ళటమో లేదా సమ్మె చేయటమో జరుగుతుందని నిర్వాహకుల నమ్మకం.
నిర్వహణ అనేక అంశాల ద్వారా పనిచేస్తుంది. తరచుగా వీటిని ప్రణాళిక, ఏర్పాటు, నాయకత్వం/ప్రేరణ, మరియు నియంత్రించడంగా విభజిస్తారు.
పెద్ద సంస్థల యొక్క నిర్వహణ మూడుస్థాయిలలో ఉంటుంది: