భారతదేశంలో మహిళలు
గత కొన్ని సహస్రాబ్దాలుగా భారతదేశంలో మహిళ (Women in India) ల పాత్ర అనేక గొప్ప మార్పులకు పాత్రమై ఉంది. ప్రాచీన కాలంలో పురుషులతో సమాన స్థాయి కలిగివున్న భారతీయ మహిళలు మధ్యయుగంలో అధమ స్థాయికి అణిచివేయడటం, అనేకమంది సంఘ సంస్కర్తలు తిరిగి వారికి సమాన హక్కుల కల్పన కోసం కృషి చేయడం, ఇలా భారతదేశంలో మహిళల చరిత్ర అనేక సంఘటనల సమాహారంగా ఉంది. ఆధునిక భారతదేశంలో మహిళలు దేశ రాష్ట్రపతి, ప్రధానమంత్రి, లోక్‌సభ స్పీకర్, ప్రతిపక్ష నాయకురాలు వంటి అత్యున్నత పదవులను అలంకరించారు. భారతదేశపు ఇటీవలి రాష్ట్రపతి ఒక మహిళ.
మహిళల పాత్ర గురించి ప్రత్యేకంగా చర్చించిన రచనలు చాలా తక్కువ; దీనికి ముఖ్యమైన మినహాయింపు 
త్రయంబక యజ్వాన్ యొక్క "స్త్రీధర్మపధ్ధతి", ఆయన తంజావూరులో సుమారుగా 1730 కాలంలో అధికారిగా పనిచేశారు. ఈ రచన అపస్తంబ సూత్ర సమయం నుంచి స్త్రీ ప్రవర్తన మీద ఆక్షేపణలను కూర్చింది (4వ శతాబ్దం BCE). ప్రారంభ పాదం కింది విధంగా సాగుతుంది:
"శుశ్రుష" అనే పదం (నిజార్థం. "వినాలనే కోరిక") విస్తృత అర్థాలను కలిగి ఉంది.
భగవంతునికి భక్తుడు చేసే ప్రణామాల నుంచి బానిస సేవల వరకు అనేక అర్థాల దీని పరిధిలోకి వస్తాయి.
ప్రాచీన భారతదేశంలో మహిళలు జీవితపు అన్ని విభాగాలలో పురుషులతో సమాన హోదాని అనుభవించారని పరిశోధకుల అభిప్రాయం. అయినప్పటికీ కొందరు భిన్నాభిప్రాయాలని కలిగి ఉన్నారు. పతంజలి మరియు కాత్యాయనుడు వంటి ప్రాచీన భారత వ్యాకరణకర్తల యొక్క రచనలు వేదకాలపు ఆరంభంలో మహిళలు చదువుకోనేవారని తెలుపుతున్నాయి, రుగ్వేద శ్లోకాలు ఆ సమయంలో మహిళలు యుక్తవయస్సులో పెళ్ళి చేసుకోనేవారని, వారికి వారి భర్తని ఎన్నుకొనే హక్కుని కలిగి ఉండేవారని తెలుపుతున్నాయి. ఋగ్వేదం, ఉపనిషత్తుల వంటి గ్రంథాలు అనేక మహిళా, ముఖ్యంగా గార్గి మరియు మైత్రేయి వంటి, ఋషులు, ద్రష్టల గురించి తెలుపుతున్నాయి.
ప్రాచీన భారతంలో కొన్ని రాజ్యాలు "నగరవధు" ("పట్టణపు వధువు") వంటి సంప్రదాయాలను కలిగిఉండేవి. మహిళలు "నగరవధు" శీర్షికని గెలుచుకోవడానికి పోటీపడుతుండేవారు. ఆమ్రపాలి నగరవధుకి మంచి ఉదాహరణ.
అధ్యయనాల ప్రకారం వేదకాలపు ఆరంభంలో మహిళలు సమాన హోదా, హక్కులను అనుభవించేవారు. ఏమైనా తరువాత (సుమారుగా 500 బి.సి.) స్మృతులతో మహిళల హోదా తగ్గడం మొదలయ్యింది (ముఖ్యంగా. మనుస్మృతి), బాబర్ వంటి ఇస్లాం రాజుల ఆక్రమణలు మరియు మొఘల్ సామ్రాజ్యం తరువాత క్రైస్తవ మతం మొదలైనవి మహిళల స్వేచ్ఛను మరియు హక్కులను హరించాయి.
జైన మతం వంటి విప్లవాత్మక ఉద్యమాలు మహిళలని మతపరమైన కార్యక్రమాలకి అనుమతించినప్పటికీ, ఎక్కువగా మహిళలు నిర్బంధాన్ని మరియు ఆంక్షలను ఎదుర్కొన్నారు. బాల్యవివాహా సంప్రదాయం సుమారుగా ఆరోవ శతాబ్దంలో ప్రారంభమయి ఉంటుందని భావిస్తున్నారు.
మధ్యయుగ సమాజంలో మహిళల స్థాయి ఇంకా దిగజారింది, కొన్ని వర్గాలలో సతి, బాల్య వివాహాలు, విధవా పునర్వివాహాల నిషేధం వంటివి భారతదేశంలోని కొన్ని వర్గాల సామాజిక జీవనంలో భాగమయ్యాయి. భారత ఉపఖండంమీద ముస్లిం ఆక్రమణ భారతీయ సమాజంలో పరదా ఆచారాన్ని తెచ్చింది. రాజస్థాన్ రాజపుత్రులలో జౌహర్ ఆచారం ఉండేది. భారతదేశంలోని కొన్ని ప్రాంతాలలో దేవదాసీలు లేదా ఆలయ స్త్రీలు లైంగికంగా వేధించబడేవారు. హిందూ క్షత్రియ రాజులలో బహుభార్యత్వం విస్తృత వ్యాప్తిలో ఉండేది. చాలా ముస్లిం కుటుంబాలలో మహిళలు జెనానా ప్రాంతాలకి మాత్రమే పరిమతమయ్యేవారు.
ఈ పరిస్థితుల మధ్య కూడా కొంత మంది మహిళలు రాజకీయ, సాహిత్య, విద్య మరియు మత రంగాలలో రాణించారు. రజియా సుల్తానా ఢిల్లీని పరిపాలించిన ఏకైక మహిళా చక్రవర్తి. గోండు రాణి దుర్గావతి పదిహేనేళ్ళు పరిపాలన సాగించింది, ఆమె మొఘల్ చక్రవర్తి అక్బర్ సైన్యాధిపతి అసఫ్ ఖాన్‌తో జరిగిన 1564 యుద్ధంలో ప్రాణాలు కోల్పోయారు. అక్బర్ యొక్క గొప్ప మొఘల్ సైన్యాన్ని 1590లో చాంద్ బీబీ ఎదుర్కొని అహ్మద్ నగర్‌ను రక్షించింది. జహంగీర్ భార్య నూర్జహాన్ సార్వభౌమ అధికారాన్ని ప్రతిభావంతంగా చెలాయించి మొఘల్ మకుటం వెనుక ఉన్న నిజమైన శక్తిగా గుర్తింపబడింది. మొఘల్ యువరాణులు జహనరా మరియు జేబున్నిసాలు మంచి పేరున్న రచయిత్రులు, వీరు పరిపాలనా అధికారాన్ని కూడా ప్రభావితం చేశారు, శివాజీ తల్లి జియాబాయి యోధురాలిగా మరియు పాలకురాలిగా ఆమెకున్న సమర్థత వలన పాలక రాణిగా పరిగణించబడ్డారు. దక్షిణ భారతంలో చాలామంది మహిళలు గ్రామాలు, పట్టణాలు మరియు మండలాలను పాలించారు, అనేక సామాజిక మరియు మత సంస్థలకి ఆద్యులయ్యారు.
భక్తి ఉద్యమం మహిళల హోదాని తిరిగి నిలపడానికి ప్రయత్నించి కొన్ని రకాల అణిచివేతలను అడ్డుకుంది. మీరాబాయి అనే ఒక మహిళా సాధు కవయిత్రి భక్తి ఉద్యమపు ముఖ్య వ్యక్తులలో ఒకరు. ఈ కాలపు ఇతర మహిళా సాధు-కవయిత్రులు అక్క మహాదేవి, రామి జనాభాయి, లాల్ దేడ్. భక్తి హిందూ మతానికి మాత్రమే పరిమితమైనది, మహానుభవ్, వర్కారి ఇంకా అనేక ఇతర అంశాలు హిందూ మతంలోని నియమ ఉద్యమాలు, ఇవి స్త్రీ, పురుషుల మధ్య ఉన్న సామాజిక న్యాయాన్ని మరియు సమానత్వాన్ని బహిరంగంగా చర్చించేవి.
భక్తి ఉద్యమం వెంటనే సిక్కుల మొదటి గురువు గురునానక్ కూడా స్త్రీ, పురుషుల మధ్య సమానత్వాన్ని గురించిన సందేశాన్ని బోధించారు. ఆయన స్త్రీలు కూడా మతపరమైన సమావేశాలు నిర్వహించడానికి అనుమతించాలని; గుడిలో కీర్తన లేదా భజనలు అని పిలువబడే గీతాలని పాడడానికి మరియు నిర్వహించడానికి; మత నిర్వాహక కమిటీలలో సభ్యులు కావడం; యుద్ధరంగంలో సైన్యాన్ని నడపడానికి; పెళ్ళి మరియు అమ్రిత్‌లో సమానత్వం ఉండడం (బాప్టిజం) సూచించారు. ఇతర సిక్కు గురువులు కూడా మహిళా వివక్షకి వ్యతిరేకంగా ప్రబోధించారు.
ఆధునిక భారతంలో కొన్ని వర్గాలలోని సతి, జౌహర్, దేవదాసివంటి ఆచారాలు నిషేధించబడ్డాయి, ఎక్కువగా నశించిపోయాయి. అయినప్పటికీ భారతదేశంలోని మారుమూల ప్రాంతాలలో ఈ ఆచారాలు ఇప్పటికీ ఉన్నాయి. కొన్ని వర్గాల భారతీయ మహిళలు పరదా సంప్రదాయాన్ని ఇంకా పాటిస్తున్నారు, ముఖ్యంగా భారతీయ చట్టాల క్రింద చట్టవ్యతిరేక చర్యలయినప్పటికీ బాల్యవివాహాలు ఇంకా కొనసాగుతున్నాయి.యూరోపియన్ పరిశోధకులు 19వ శతాబ్దపు హిందూ స్త్రీలు మిగతా స్త్రీలకంటే "సహజంగా శీలవంతులు" మరియు "ఎక్కువ ధర్మపరులుగా" గమనించారు. బ్రిటీషు పాలన సమయంలో రామ్ మోహన్ రాయ్, ఈశ్వర్ చంద్ర విద్యాసాగర్, జ్యోతిరావు ఫులే మొదలైన సంఘసంస్కర్తలు మహిళా అభ్యున్నతికి పోరాడారు. ఈపట్టికని చూసి ఇందులో రాజ్ యుగపు సమయంలో బ్రిటిషువారి సహాయం లేదని మనకి అనిపించవచ్చు కానీ అది పూర్తిగా నిజం కాదు, మార్తా మౌల్ట్ నే మీడ్ వంటి మిషనరీల భార్యలు మరియు ఆవిడ కూతురు ఎలిజా కాల్డ్వెల్ నే మాల్ట్ లను దక్షిణ భారతావనిలో అమ్మాయిలకు విద్యని అందించి, శిక్షణ ఇప్పించినందుకు గుర్తుంచుకోవాలి-ఈచర్య సంప్రదాయానికి వ్యతిరేక చర్యగా మొదట్లో కొంత స్థానిక నిరసనని ఎదుర్కొంది. రాజా రామ్మోహన్ రాయ్ ప్రయత్నాలు 1829లో గవర్నర్-జనరల్ విలియం కావెండిష్-బెంటింక్ అధ్వర్యంలో సతి నిర్మూలించబడడానికి కారణమయ్యాయి. ఈశ్వర్ చంద్ర విద్యాసాగర్ విధవల పరిస్థితిలో మార్పుకు చేసిన ఉద్యమం 1856 విధవ పునర్వివాహ చట్టానికి దారితీసింది. పండిత రమాబాయి వంటి చాలామంది మహిళా సంస్కర్తలు కూడా మహిళా అభ్యున్నతికి కృషి చేసారు.
కర్ణాటకలోని కిట్టుర్ రాజ్య రాణి కిట్టుర్ చెన్నమ్మ బ్రిటీషువారి కాలదోషం పట్టిన సిద్ధాంతాలకి ప్రతిస్పందనగా వారికీ వ్యతిరేకంగా సైన్యాన్ని నడిపించింది. తీరప్రాంత కర్ణాటక రాణి అబ్బక్క రాణి యురోపియన్ సైన్యాల ఆక్రమణలకి ముఖ్యంగా 16వ శతాబ్దంలో పోర్చుగీసు ఆక్రమణలకి ఎదురునిలిచింది. రాణి లక్ష్మీ బాయి ఝాన్సీ రాణి బ్రిటీషువారికి వ్యతిరేకంగా 1857 భారతీయ తిరుగుబాటుని నడిపించింది. ఆమె నేడు జాతీయ హీరోగా భావించబడుతున్నది. అవద్ సహా-పాలకురాలు బేగం హజ్రత్ మహల్ 1857 తిరుగుబాటును నడిపించిన ఇంకో పాలకురాలు. ఈమె బ్రిటీషువారితో ఒప్పందాలని నిరాకరించి తరువాత నేపాల్ కి వెళ్ళిపోయింది. ఈసమయపు గుర్తించదగిన స్త్రీ పాలకులలో భోపాల్ బేగాలు కొందరు. వారు పరదా పద్ధతిని పాటించేవారుకాదు ఇంకా యుద్ధకళలలో శిక్షణ పొందారు.
చంద్రముఖి బసు, కాదంబినీ గంగూలీ మరియు ఆనంది గోపాల్ జోషి వంటివారు విద్యా డిగ్రీలు పొందిన తొలితరం భారతీయ మహిళలలో కొందరు.
1917లో మొదటి మహిళా సభ్యబృందం స్టేట్ సెక్రటరీని కలిసి మహిళా రాజకీయ హక్కులను డిమాండ్ చేసింది, వీరికి భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ మద్దతు పలికింది. 1927లో పూణేలో అఖిల భారత మహిళా విద్యా సదస్సు జరిగింది. 1929లో బాల్యవివాహా అదుపు చట్టం అమలులోకి వచ్చింది, ఇందులో మహమ్మద్ ఆలీ జిన్నా ప్రయత్నాలతో వివాహా కనీస వయస్సు పద్నాలుగేళ్ళుగా ఏర్పాటుచేయబడింది. మహాత్మా గాంధీ పదమూడేళ్ళకే పెళ్ళి చేసుకున్నప్పటికీ తరువాత అయన ప్రజలను బాల్యవివాహాలను బహిష్కరించాలని పిలుపునిచ్చి యువకులను బాల విధవలను పెళ్ళి చేసుకోవలసిందిగా ప్రోత్సహించారు.
మహిళలు భారతదేశ స్వతంత్ర పోరాటంలో ముఖ్యపాత్ర పోషించారు. కొంతమంది ప్రముఖ స్వతంత్ర సమర యోధురాళ్ళు భికాజి చామా, డా. అనీ బిసెంట్, ప్రీతిలత వడ్డేదార్, విజయలక్ష్మి పండిట్, రాజకుమారి అమ్రిత్ కౌర్, అరుణ అసఫ్ ఆలీ, సుచేత కృపలానీ మరియు కస్తుర్బా గాంధీ.
ఇతర ముఖ్యమైన పేర్లు ముత్తులక్ష్మీ రెడ్డి, దుర్గాబాయి దేశ్ముఖ్ మొదలైనవారు, సుభాష్ చంద్ర బోస్ గారి ఇండియన్ నేషనల్ ఆర్మీ లక్ష్మీ సెహగల్ని కెప్టన్గా కలిగిఉన్న మొత్తం మహిళలతో కూడిన ది రాణి అఫ్ ఝాన్సీ రెజిమెంట్ ను కలిగిఉంది. కవయిత్రి మరియు స్వతంత్ర సమర యోధురాలు సరోజినీ నాయుడు భారత జాతీయ కాంగ్రెస్కు ప్రెసిడెంట్ అయిన మొదటి భారతీయ మహిళ, భారతదేశపు ఒక రాష్ట్రానికి గవర్నరయిన మొదటి మహిళ.
నేటి భారతదేశపు మహిళా అన్ని రంగాలలో పాల్గొంటుంది ఉదాహరణకి విద్య, రాజకీయాలు, మీడియా, కళ మరియు సంస్కృతీ, సేవా విభాగాలు, విజ్ఞాన మరియు సాంకేతిక రంగాలు మొదలైనవి. వెరశి పదిహేనేళ్ళపాటు భారతదేశపు ప్రధానమంత్రిగా ఉన్న ఇందిరా గాంధీ ప్రపంచంలో ప్రధానమంత్రిగా ఎక్కువకాలం సేవా చేసిన మహిళ.
భారతదేశపు రాజ్యాంగం భారతీయ మహిళలందరికీ సమానత్వం (ఆర్టికల్ 14), రాష్ట్రాలనిబట్టి ఎటువంటి వివక్షా చూపించకుండా ఉండడం (ఆర్టికల్ 15 (1) ), అవకాశంలో సమానత్వం (ఆర్టికల్ 16), సమాన పనికి సమాన జీతం (ఆర్టికల్ 39 (డి) ) హామీనిస్తున్నది. అదనంగా ఇది రాష్ట్రాలను స్త్రీలకు, పిల్లలకు ప్రత్యేక సదుపాయాలను అందిచనిస్తుంది (ఆర్టికల్ 15 (3) ), మహిళల గౌరవానికి భంగం కలిగించే చర్యలను త్యజించాలని (ఆర్టికల్ 51 (ఎ) ), అలాగే రాష్ట్రాలు పనిలో మానవీయ పరిస్థితులను ప్రసూతి సెలవలు ఇవ్వడానికి అవసరమైనవాటిని కాపాడడానికి కావలసిన సదుపాయాలు అందించడాన్ని అనుమతిస్తుంది. (ఆర్టికల్ 42).
1970 చివరిలో భారతదేశంలో స్త్రీవాద ఉద్యమం ఊపందుకుంది. మహిళా సంఘాలను దగ్గరికి చేర్చిన జాతీయ స్థాయి సమస్యలలో మొదటిది మథుర రేప్ కేసు. మథుర అనే అమ్మాయిని పొలిసు స్టేషన్లో రేప్ చేసిన ఆరోపణలు ఎదుర్కొంటున్న పోలీసులను విడుదల చేయడం 1979-1980లో విస్తృత నిరసనలను ఎదుర్కొంది. నిరసనలు జాతీయ మీడియా ద్వారా విస్తృతంగా చూపించబడ్డాయి, ఇవి ప్రభుత్వాన్ని ఎవిడెన్స్ చట్టం, క్రిమినల్ ప్రోసిజర్ కోడ్, ఇండియన్ పీనల్ కోడ్ సవరించి కస్టోడియల్ రేప్ అనే అంశాన్ని చేర్చడానికి బలవంతం చేసాయి. మహిళా ఉద్యమకారులు ఆడ శిశు భ్రూణ హత్యలు, లింగ వివక్ష, మహిళా ఆరోగ్యం, స్త్రీ అక్షరాస్యతవంటి అంశాలమీద ఏకమయ్యారు.
ఆల్కహాలిజం తరచుగా భారతదేశంలో మహిళలమీద హింసతో ముడిపడిఉండటంతో అనేక మహిళా సంఘాలు మద్యపాననిషేధ ప్రచారాన్ని ఆంధ్ర ప్రదేశ్, హిమాచల్ ప్రదేశ్, హర్యానా, ఒడిషా, మధ్య ప్రదేశ్ వంటి రాష్ట్రాలతోపాటు ఇతర రాష్ట్రాలలో కూడా మొదలుపెట్టారు. చాలామంది ముస్లిం మహిళలు షరియత్ చట్టం క్రింద స్త్రీల హక్కులగురించి మూలసిద్ధాంత నాయకుల అభిప్రాయాన్ని ప్రశ్నించి మూడుసార్లు తలాక్ చెప్పే పద్ధతిని విమర్శించారు.
1990లో విదేశీ దాతల ఏజన్సీలద్వారా నిధులతో క్రొత్త మహిళా-సంబంధిత NGOలు ఏర్పడ్డాయి. సెల్ఫ్-ఎంప్లాయ్డ్ వుమెన్స్ అసోసియేషన్ (SEWA) వంటి స్వీయ-సహాయ గ్రూపులు, NGOలు భారతదేశంలో మహిళల హక్కులలో ప్రధానపాత్ర పోషించాయి. చాలామంది మహిళలు స్థానిక ఉద్యమాలలో నాయకురాళ్ళుగా అవతరించారు. ఉదాహరణకి నర్మదా బచావో ఆందోళనకి సంబంధించి మేధా పాట్కర్.
భారత ప్రభుత్వం 2001 సంవత్సరాన్ని మహిళా అధికార సంవత్సరం "స్వశక్తి"గా ప్రకటించింది. మహిళా అధికార జాతీయ పాలసీ 2001లో అమలయ్యింది.
2006లో ఇమ్రానా అనే ముస్లిం రేప్ బాధితురాలు మీడియాలో ఎక్కువ ప్రచారం పొందింది. ఇమ్రానా తన మామ చేతిలో అత్యాచారానికి గురయ్యింది. కొంతమంది ముస్లిం పెద్దలు ఇమ్రానా తన మామని పెళ్ళి చేసుకోవాలని తీర్పు ఇవ్వడం తీవ్ర నిరసనలకు దారితీసింది చివరికి ఇమ్రానా మామకి 10 సంవత్సరాల జైలు శిక్ష విధించబడింది, ఈతీర్పుని అనేక మహిళా సంఘాలు మరియు ఆల్ ఇండియా ముస్లిం పర్సనల్ లాబోర్డు స్వాగతించాయి.
2010 మార్చి 9న అంతర్జాతీయ మహిళా దినోత్సవం తరువాతి రోజు రాజ్యసభ మహిళా రిజర్వేషన్ బిల్లును ఆమోదించింది, ఇది పార్లమెంట్ లో మరియు రాష్ట్ర లెజిస్లేటివ్ బాడీలలో మహిలకి 33% రిజర్వేషన్ను అందిస్తుంది.
వారి స్థాయిలలో స్థిర మార్పును ఈదేశంలో మహిళలు సాధించినదానినిబట్టి గుర్తించవచ్చు:చీర (ఒకటే పెద్ద వస్త్రం దేహం చుట్టూ చుట్టబడుతుంది) మరియు సల్వార్ కమీజ్లు మొత్తం భారతదేశపు మహిళల వస్త్రధారణ. "బొట్టు" మహిళల అలంకరణలో భాగం. సాంప్రదాయకంగా ఎర్ర బొట్టు మరియు సింధూరం కేవలం వివాహిత హిందూ స్త్రీలు ధరిస్తారు, కానీ నేడు మహిళల శైలిలో భాగమయ్యింది. . పాశ్చాత్య ప్రభావం, ఆర్థిక స్వేచ్ఛ వలన నేడు భారతీయ స్త్రీలు స్కిన్నీ, స్లీవ్లెస్, షార్ట్ స్కర్లు మరియూ జీన్ ప్యాంట్లు కూడా ధరిస్తున్నారు. ముగ్గు (లేదా కోలం) భారతీయ మహిళలలో బాగా ప్రాచుర్యం చెందిన సాంప్రదాయక కళ.
1992-93 అంకెల ప్రకారం భారతదేశంలో కేవలం 9.2% ఇళ్ళు మాత్రమే స్త్రీల అధ్వర్యంలో నడుస్తున్నాయి. ఏమైనా సుమారు దారిద్ర్యరేఖకి దిగువున ఉన్న 35% ఇళ్ళు స్త్రీల అధ్వర్యంలో నడుస్తున్నాయి.
క్రమంగా పెరుగుతున్నప్పటికీ భారతదేశంలో మహిళల అక్షరాస్యతా రేటు పురుషుల అక్షరాస్యత రేటుకంటే తక్కువ. అబ్బాయిలతో పోలిస్తే చాలా తక్కువమంది అమ్మాయిలు బడులలో చేరుతున్నారు వారిలో చాలామంది మధ్యలోనే మానేస్తున్నారు. 1997 నేషనల్ సాంపిల్ సర్వే డేటా ప్రకారం కేవలం కేరళ మటియు మిజోరాం రాష్ట్రాలు మాత్రమే ప్రపంచ స్త్రీ అక్షరాస్యత శాతాన్ని చేరుకున్నాయి. అధికశాతం పరిశోధకుల ప్రకారం కేరళలో పెరిగిన మహిళల సామాజిక మరియు ఆర్థిక హోదాకి ప్రధాన కారణం అక్షరాస్యత.
అనియత విద్యా కార్యక్రమం (NFE) క్రింద దాదాపు రాష్ట్రాలలో 40% కేంద్రాలు, UTలలో 10% కేంద్రాలు ప్రత్యేకంగా మహిళలకోసం ప్రత్యేకించబడ్డాయి. 2000 ప్రకారం సుమారు 0.3 మిలియన్ NFE కేంద్రాలు సుమారు 7.42 మిలియన్ పిల్లలకి భోజనాన్ని అందిస్తున్నాయి, ఇందులో 0.12 మిలియన్ ప్రత్యేకంగా అమ్మాయిలకోసం అందిస్తున్నాయి. పట్టణ భారతంలో అమ్మాయిలు విద్యా విషయంలో అబ్బాయిలతో సమంగా ఉన్నారు. అయినప్పటికీ గ్రామీణ భారత అమ్మాయిలు అబ్బాయిల కంటే తక్కువ చదువుకుంటున్నారు.
1998 యూ.ఎస్ డిపార్ట్మెంట్ అఫ్ కామర్స్ నివేదిక ప్రకారం మహిళల విద్యకి ముఖ్య అడ్డంకి అయోగ్య బడి సౌకర్యాలు (వైద్యసంబంధ సౌకర్యాలవంటివి), మహిళా ఉపాధ్యాయుల కొరత, పాఠ్యాంశాల అంశాలలో లింగ పక్షపాతం (ఎక్కువమంది అమ్మాయిలు బలహీనంగా, అసహాయులుగా చిత్రించబడుతున్నారు).
సాధారణ ఊహకి భిన్నంగా భారతదేశంలో అధికశాతం మహిళలు పనిచేస్తున్నారు. నేషనల్ డేటా కలెక్షన్ ఏజన్సీలు పనివారిగా మహిళల సహాయంమీద తీవ్రమైన తక్కువ-అంచనాలు ఉన్నాయన్న నిజాన్ని ఒప్పుకున్నాయి. అయినప్పటికీ భత్య పనిశక్తిలో పురుషుల కంటే స్త్రీలు చాలా తక్కువగా ఉన్నారు. పట్టణ భారతంలో పనిశక్తిలో మహిళల సంఖ్య ఆసక్తిదాయకంగా ఉంది. ఉదాహరణకి సాఫ్ట్ వేర్ పరిశ్రమలో 30% పనిశక్తి మహిళలే. పని ప్రదేశంలో వారు వారి పురుష ప్రత్యర్థులతో జీతాలు, స్థాయిలలో సమానంగా ఉన్నారు.
గ్రామీణ భారతంలో వ్యవసాయ మరియు సంబంధిత పరిశ్రమ విభాగాలలో మొత్తం స్త్రీ కూలీలలో 89.5% మందిని తీసుకుంటున్నారు. మొత్తం పంట ఉత్పత్తిలో మహిళల సగటు సహాయం మొత్తం శ్రమలో 55% నుండి 66% వరకుగా అంచనా వేయబడింది. 1991 ప్రపంచబ్యాంకు ఒక నివేదిక ప్రకారం భారతదేశపు మొత్తం పాలకేంద్రాల ఉత్పత్తిలో మొత్తం పనిలో 94% మహిళలే చేస్తున్నారు. అరణ్య-ఆధారిత కుటీర పరిశ్రమల మొత్తం పనిలో 51% మహిళలు ఉన్నారు.
అతి ప్రాచుర్య మహిళల వ్యాపార విజయ కథలలో ఒకటి శ్రీ మహిళా గృహ ఉదయోగ్ లిజ్జట్ పాపడ్. 2006లో కిరణ్ మజుందార్ షా భారతదేశపు సంపన్న మహిళగా గుర్తింపబడ్డారు, ఈమె భారతదేశపు మొదటి బయోటెక్ కంపెనీ బయోకాన్ ని ప్రారంభించారు. లలితా గుప్తే మరియు కల్పనా మొర్పారియ (ఇద్దరు ఫోర్బ్స్ ప్రపంచపు అతి శక్తివంత మహిళల జాబితాలో చోటు దక్కించుకున్న భారతీయ మహిళలు) భారతదేశపు రెండవ అతి పెద్ద బ్యాంకు ICICI బ్యాంకుని నడుపుతున్నారు.
చాలా భారతీయ కుటుంబాలలో మహిళలు వారి పేర్ల మీద ఎటువంటి ఆస్తిని కలిగిఉండరు, వీరు తండ్రి ఆస్తిలో భాగాన్ని కూడా పొందరు. వారిని రక్షించే చట్టాల అమలు తక్కువగా ఉండటంవలన మహిళలు భూమి, ఆస్తి మీద కొంచెం హక్కునే పొందగలుగుతున్నారు. ఇంకా కొన్ని చట్టాలు భూ మరియు ఆస్తి హక్కులకి సంబంధించి మహిళలపట్ల వివక్ష చూపిస్తుంటాయి.
1956 మధ్య కాలపు హిందూ వ్యక్తిగత చట్టాలు (ఇవి హిందువులకి, బౌద్ధులకి, సిక్కులకి మరియు జైనులకి అనువర్తిస్తాయి) మహిళలకు వారసత్వ హక్కులని అందించాయి. ఏమైనా కొడుకులకి తాతల ఆస్తులలో వ్యక్తిగత వాటా ఉంటుంది అదే కూతుర్ల వాటాలయితే తండ్రి వాటామీద ఆధారపడిఉంటాయి. అలాగే తండ్రి పూర్వికుల ఆస్తిలో తన వాటాని త్యజించడంద్వారా కూతురి హక్కుని తీసెయవచ్చు కానీ కొడుకు వాటామీద తన హక్కుని అలాగే కలిగిఉంటాడు. అదనంగా పెళ్ళైన కూతుళ్ళు వివాహ వేధింపులు ఎదుర్కొంటున్నప్పటికీ వారికీ పూర్వికుల ఇంటిలో నివాస హక్కులు ఉండవు. 2005లో హిందూ చట్టాల సవరణల తరువాత ప్రస్తుతం మహిళలకి పురుషులతో సమానహోదా కల్పించారు.
1986లో భారతదేశ సర్వోన్నత న్యాయస్థానం షాహ్ బానో అనే వృద్ధ విడాకులు తీసుకున్న ముస్లిం మహిళ భరణపు డబ్బుకి అర్హురాలు అని తీర్పిచ్చింది. అయినప్పటికీ ఈనిర్ణయం మూలసూత్ర ముస్లిం నాయకులచేత తీవ్రంగా వ్యతిరేకించబడింది, వీరు కోర్టు వారి వ్యక్తిగత చట్టాలలో తలదూరుస్తుందని విమర్శించారు. యూనియన్ గవర్నమెంట్ తదనుగుణంగా ముస్లిం మహిళల (విడాకుల నుంచి రక్షణ హక్కులు) చట్టాన్ని అమలుచేసింది.
అలాగే క్రిస్టియన్ మహిళలుకూడా విడాకుల మరియు వారసత్వ సమానహక్కులకోసం సంవత్సరాలపాటు ఇబ్బందిపడ్డారు. 1994లో అన్ని చర్చులు, మహిళాసంస్థలతో కలిసి సంయుక్తంగా డ్రాఫ్ట్ లా అనే క్రిస్టియన్ మారేజ్ మరియు మాట్రిమోనియల్ కాజెస్ బిల్లుని ప్రవేశపెట్టారు. అయినప్పటికీ ప్రభుత్వం ఇప్పటికీ అవసర చట్టాలని సవరించలేదు.
పోలీసు రికార్డులు భారతదేశంలో అధిక నేర సంఘటనలు మహిళలమీద జరుగుతున్నట్లుగా చూపుతున్నాయి. జాతీయ నేర నమోదు బ్యూరో 1998లో 2010నాటికి జనాభా వృద్ధి శాతం కంటే మహిళల మీద జరిగే నేరాల శాతం ఎక్కువగా ఉంటుందని నివేదించింది.
ముందు అత్యాచారం మరియు వేధింపుల కేసులలో సామాజిక నిందల కారణంగా చాలా కేసులు పోలిసులవద్ద నమోదయ్యేవి కావు. అధికారిక గణాంకాలు మహిళల మీద జరుగుతున్న నేరాల నమోదులో నాటకీయ పెరుగుదల చూపిస్తున్నాయి.
1990 నమోదైన మొత్తం మహిళా కేసులలో సగానికి పైగా పని ప్రదేశాలలో బాధలు మరియు వేధింపులకి సంబంధించినవే ఉన్నాయి. పురుషుడు స్త్రీని లైంగికంగా వేధించే లేదా బాధించే ప్రక్రియకి మరో పేరు ఈవ్ టీజింగ్. చాలామంది ఉద్యమకారులు మహిళలమీద పెరుగుతున్న లైంగిక వేధింపులకి కారణం "పాశ్చాత్య సంస్కృతి" ప్రభావమని ఆరోపిస్తున్నారు. 1987లో ది ఇండిసేంట్ రిప్రజెంటేషన్ అఫ్ వుమెన్ (నిషేధం) చట్టం అమలయ్యింది, ఇది ప్రకటనల లేదా ప్రచురణలు, రచనలు, చిత్రలేఖనాలు, బొమ్మలు లేదా ఏ ఇతర పద్ధతులలోనైన మహిళల అసభ్య ప్రాతినిధ్యం నిషేధించడానికి.
1997లో మైలురాయి తీర్పుగా భారతదేశ సర్వోన్నత న్యాయస్థానం పని ప్రదేశాలలో మహిళల లైంగిక వేధింపులకి వ్యతిరేకంగా గట్టి చర్యని తీసుకుంది.
కోర్టు ఇంకా వేధింపుల నివారణకి మరియు పరిహారానికి వివరణాత్మక మార్గదర్శకాలని సూచించింది. మహిళల జాతీయ కమిషన్ ఈమార్గదర్శకాలను విస్తరింపజేసి ఉద్యోగుల ప్రవర్తనా నియమావళిగా మార్చింది.
1961లో భారత ప్రభుత్వం కట్న నిరోధక చట్టాన్ని అమలుచేసింది, వివాహ సన్నాహపనులలో కట్నం అడగటం చట్టవిరుద్ధం. ఏమైనా చాలా కట్న-సంబంధిత గృహహింస కేసులలో ఆత్మహత్యలు, హత్యలు నమోదు చేయబడ్డాయి. 1980లలో ఇటువంటి కేసులు అనేకం నమోదయ్యాయి.
1985లో కట్న నిషేధ (పెళ్ళికూతురు మరియు పెళ్ళికొడుకు బహుమతుల పట్టిక నిర్వహణ) నియమాలు రూపొందించబడ్డాయి. ఈనియమాల ప్రకారం పెళ్ళికూతురికి మరియు పెళ్ళికొడుక్కి పెళ్ళి సమయంలో ఇచ్చే బహుమతుల సంతకం చేసిన పట్టికని రూపొందించాలి. ఈపట్టిక ప్రతి బహుమతికి సంబంధించిన క్లుప్త వివరణ, దాని రమారమి విలువ, ఆ బహుమతి ఇచ్చిన వ్యక్తి పేరు, ఆవ్యక్తికి గల సంబంధం మొదలైన విషయాలను కలిగిఉండాలి. ఏమైనా ఇటువంటి నియమాలు అమలుచేయడం కష్టం.
1997 నివేదిక ప్రకారం ప్రతి సంవత్సరం కనీసం 5,000మంది మహిళలు కట్నపు చావులు చస్తున్నారు, ప్రతిరోజూ కనీసం డజనుమంది ఉద్దేశ్యపూర్వకంగా 'వంటగది మంటల'లో మరణిస్తున్నారు. దీనికి పేరు "పెళ్ళికూతురు మండడం", ఇది భారతదేశంలోనే విమర్శించబడుతున్నది. పట్టణ అక్షరాస్యులలో ఇటువంటి కట్ననిందలు చాలావరకు తగ్గాయి.
బాల్య వివాహం బహ్రతదేశంలో సంప్రదాయకంగా చలామణిలో ఉండి నేటికీ కొనసాగుతున్నది. చారిత్రాత్మకంగా చిన్న అమ్మాయిలు వయస్సు వచ్చేవరకు వారి తల్లిదండ్రులతో నివశిస్తారు. గతంలో బాలవితంతువులు జీవితాన్ని వేదనతో, తల గొరిగించుకొని, ఒంటరితనంతో, సమాజంచేత విసర్జించబడి గడిపేవారు. 1860లో బాల్యవివాహాలను నిషేధించినప్పటికీ ఇది ఇప్పటికీ అతి సాధారణం.
UNICEF యొక్క స్టేట్ ఆఫ్ ది వరల్డ్స్ చిల్డ్రన్- 2009 నివేదిక ప్రకారం, 20–24 మధ్య వయస్సున్న భారతీయ మహిళల్లో 47% మందికి చట్టబద్ధ వివాహ వయస్సు 18 ఏళ్ల కంటే ముందుగానే వివాహం జరిగింది, గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో వీరి సంఖ్య 56% వద్ద ఉంది.[22] ఈనివేదిక ప్రపంచపు బాల్య వివాహాలలో 40% భారతదేశంలో జరుగుతున్నాయని కూడా చూపించింది.
భారతదేశం అధిక స్థాయి పురుష లింగ నిష్పత్తిని కలిగి ఉంది, దీనికి ప్రధాన కారణం చాలామంది మహిళలు యుక్తవయస్సు రాకముందే చనిపోవడం. భారతదేశంలో గిరిజన సమాజాలు మిగిలిన అన్ని కులవర్గాల కంటే తక్కువ పురుష లింగ నిష్పత్తిని కలిగిఉన్నాయి. గిరిజన వర్గాలు అతి తక్కువ స్థాయి ఆదాయం, అక్షరాస్యత మరియు ఆరోగ్యసదుపాయాలు కలిగిఉన్నాయన్న నిజం తరువాత కూడా ఇది ఉంది. చాలామంది నిపుణులు భారతదేశంలో అధిక పురుష లింగ నిష్పత్తిని ఆడ శిశుహత్యలకు మరియు లింగ-నిర్ధారిత గర్భశ్రావాలకు ఆపాదించవచ్చని సూచించారు.
భారతదేశంలో శిశువు లింగాన్ని నిర్ధారించడానికి ఉపయోగించే అన్ని వైద్యపరీక్షలను నిషేధించారు, అవాంఛిత ఆడ శిశువులను జననానికిముందే వదిలించుకోవడానికి ఈపరీక్షలని ఉపయోగించడమే ఇందుకు కారణం. ఆడ శిశుహత్యలు (ఆడ శిశువులను చంపడం) ఇప్పటికీ కొన్ని గ్రామీణ ప్రాంతాలలో ప్రబలంగా ఉన్నాయి. కట్నపు వేధింపుల సాంప్రదాయం భారతదేశంలో ఆడ శిశుహత్యలకి మరియు లింగ-నిర్ధారిత గర్భశ్రావాలకి ముఖ్యకారణాలు.
నిమ్న సామాజిక-ఆర్థిక తరగతులలో (SECs) గృహహింస సంఘటనలు ఎక్కువ. గృహహింసనుంచి స్త్రీల రక్షణ చట్టం 2005, 2006 అక్టోబరు 26నుంచి అమలులోకి వచ్చింది.
1956లో అనైతిక వ్యాపార (నివారణ) చట్టం అమలులోకి వచ్చింది. ఏమైనా యువతుల మరియు మహిళల వ్యాపార కేసులు చాలా నమోదు చేయబడ్డాయి. ఈమహిళలు వేశ్యా వృత్తిలోకి, ఇంటి పని లేదా బాల కార్మిక పనిలోకి బలవంతంగా పంపబడుతున్నారు.నేడు భారతదేశంలో మహిళల సగటు ఆయుర్ధాయం అనేక ఇతర దేశాలతో పోలిస్తే తక్కువ కానీ గత కొన్ని సంవత్సరాలుగా ఇది క్రమవృద్ధిని చూపిస్తుంది. అనేక కుటుంబాల్లో, ముఖ్యంగా గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో, బాలికలు మరియు మహిళలు కుటుంబంలోనే పోషకాహార వివక్ష ఎదుర్కొంటున్నారు, వారు శక్తిహీనత మరియు పోషకాహారలోపాన్ని చూస్తున్నారు.[30]
ప్రసూతి మరణాలలో భారతదేశం ప్రపంచంలో రెండవ స్థానంలో ఉంది. ఈదేశంలో కేవలం 42% జననాలు మాత్రమే ఆరోగ్య నిపుణుల పర్యవేక్షణలో జరుగుతున్నాయి. చాలామంది మహిళలు కాన్పు ఇంటిలోని ఇతర మహిళల సహాయంతో జరుగుతుంది, వీరు తరచుగా తల్లి జీవనం ప్రమాదంలో ఉన్నప్పుడు వారిని కాపాడే మెళుకువలను, వసతులను కలిగిఉండరు. UNDP మానవాభివృద్ధి శాఖా నివేదిక (1997) ప్రకారం 88% గర్భవతులు (15-49 మధ్య వయస్సు) రక్తహీనతతో బాధపడుతున్నారు.భారతదేశపు గ్రామీణ ప్రాంతాల సగటు మహిళ తన ప్రత్యుత్పత్తి మీద తక్కువ లేదా అసలు నియంత్రణ లేకుండా ఉంటుంది. మహిళ ప్రత్యేకంగా గ్రామీణ ప్రాంతాలలో మహిళ సురక్షిత మరియు స్వీయ-నియంత్రణ గర్భనిరోధక పద్ధతుల గురించిన అవగాహన కలిగిఉండదు. ప్రజా ఆరోగ్య వ్యవస్థ శాశ్వత పద్ధతులైన స్టెరిలైజేషన్ లేదా దీర్ఘ-కాలిక పద్ధతులైన IUD వంటి తదుపరి జాగ్రత్తలు పాటించనివాటిని సూచిస్తుంది. మొత్తం గర్భనిరోధక పద్ధతులలో స్టెరిలైజేషన్ 75% కంటే ఎక్కువ శాతాన్ని ఆక్రమిస్తే అందులో మహిళా గర్భనిరోధకత 95% ఆక్రమిస్తుంది.
ఎమ్.ఎస్. సుబ్బులక్ష్మి, గంగుబాయి హంగల్, లతా మంగేష్కర్ మరియు ఆశా భోస్లే వంటి గాయనీమణులు, ఐశ్వర్య రాయ్ వంటి నటీమణులు భారతదేశంలో బాగా ప్రాచుర్యం ఉన్నవారు. అన్జోలియో ఇలా మీనన్ ప్రముఖ చిత్రకారిణి.
భారతదేశంలో సామాన్య క్రీడా దృశ్యం బాగాలేకపోయినప్పటికీ కొంతమంది భారతీయ మహిళలు ఈరంగంలో గుర్తించదగిన కార్యాలు సాధించారు. భారతదేశంలో ప్రముఖ క్రీడాకారిణులు పి. టి. ఉష, జే. జే. శోభ (అథ్లెటిక్స్), కుంజరాణి దేవి (వెయిట్ లిఫ్టింగ్), డయానా ఎడుల్జీ (క్రికెట్), సైనా నెహ్వాల్ (బాడ్మింటన్), కోనేరు హంపి (చెస్) మరియు సానియా మీర్జా (టెన్నిస్). కరణం మల్లీశ్వరి (వెయిట్ లిఫ్టర్) ఒలంపిక్ మెడల్ గెలిచిన ఏకైక భారతీయ మహిళ (2000లో కాంస్య పతకం).
పంచాయతీ రాజ్ సంస్థల ద్వారా దాదాపు పది లక్షలకు పైగా మహిళలు భారతదేశంలో రాజకీయ జీవితంలోకి ప్రారంభించారు. 73వ మరియు 74వ రాజ్యాంగ సవరణల చట్టాల ప్రకారం స్థానికంగా ఎన్నుకొనే విభాగాలన్నీ వాటి మూడవవంతు స్థానాలని మహిళల కోసం ఉంచుతారు. వివిధ స్థాయిల రాజకీయ కార్యక్రమాలలో మహిళల శాతం గుర్తించదగినంత పెరిగినప్పటికీ మహిళలు ఇప్పటికీ పరిపాలన మరియు నిర్ణాయక స్థాయిలలో ప్రాతినిధ్యరహితంగా ఉన్నారు.
చాలామంది ప్రముఖ మహిళా రచయితలు భారతీయ సాహిత్యంలో కవయిత్రులుగా మరియు కథారచయితలుగా ఉన్నారు. సరోజినీ నాయుడు, కమల సూరయ్య, శోభా డే, అరుంధతి రాయ్, అనితా దేశాయ్ వారిలో కొందరు.
సరోజినీ నాయుడుని నైటింగే్ల్ ఆఫ్ ఇండియా అంటారు. అరుంధతి రాయ్ తన నవల ది గాడ్ అఫ్ స్మాల్ తింగ్స్ కి గాను బుకర్ ప్రైజ్ మాన్ బుకర్ ప్రైజ్ని పొందారు.
ఈ రంగాలలో కూడా అనేకమంది మహిళలు వెలుగొందుతున్నారు. కల్పనా చావ్లా, అంజు చధా, ఆషా మాథుర్, జితేందర్ కౌర్ అరోరా, అసీమా ఛటర్జీ, యమునా కృష్ణన్ వీరిలో కొందరు.