సుమేరియన్ నాగరికత
సుమేర్
దక్షిణ మెసొపొటేమియా, ఆధునిక దక్షిణ ఇరాక్, చాల్కొలిథిక్, ఆరంభ కాంస్య యుగం, సింధూ లోయ, ప్రాచీన ఈజిప్టుతో పాటు ప్రపంచంలోని మొదటి నాగరికతలలో ఒకటి. టిగ్రిసు, యుఫ్రేట్సు లోయల వెంట నివసిస్తున్న సుమేరియన్ రైతులు ధాన్యం, ఇతర పంటలను విస్తారంగా సాగుచేసారు. పంట మిగులు వారు ఒకే స్థలంలో స్థిరపడేందుకు దోహదపడింది. చరిత్రలో పూర్వ ప్రోటో-రచన ఇది క్రీ.పూ 3000 నాటిదని అంచనా. ఉరుక్, జెమ్డేట్ నస్ర్ నగరాలలో లభించిన పురాతన గ్రంథాలు క్రీ.పూ 3300 నాటివి. ఆరంభకాల కూనిఫాం లిపి క్రీ.పూ. 3000 క్రీ.పూ. నాటివని భావిస్తున్నారు.
సుమెర్ మొట్టమొదటిగా శాశ్వతంగా క్రీ.పూ. 5500- క్రీ.పూ. 4000 మధ్య స్థిరపడ్డారు అని ఆధునిక చరిత్రకారులు సూచించారు. పశ్చిమ ఆసియాలో నిచసించిన వీరు సుమేరియన్ భాష (నగరాలు, నదులు, ప్రాధమిక వృత్తుల మొదలైన వాటి పేర్లను సూచిస్తూ) మాట్లాడారు.
ఈ చరిత్రపూర్వ ప్రజలను ఇప్పుడు "ప్రోటో-యూఫ్రేటన్స్" లేదా "ఉబిదియన్స్", 
అని పిలుస్తారు. ఉత్తర మెసొపొటేమియా సమారా సంస్కృతి నుండి ఇది ఉద్భవించిందని సిద్ధాంతీకరించారు.సుబేరియన్లు ఎన్నడూ ఉబిదియన్ల గురించి ప్రస్తావించ లేదు కనుక వీరు సుమేర్లోని మొదటి నాగరికతా శక్తిగా ఆధునిక పరిశోధకులు ఊహిస్తున్నారు. వారు చిత్తడి నేలకు నీటిని అందించడం ద్వారా వారు వ్యవసాయం చేసి, వాణిజ్యం అభివృద్ధి చేసి, నేతపని, తోలుపని, లోహపు పని, రాతి , మృణ్మయకళలలో నైపుణ్యం సాధించారు.
కొంతమంది పరిశోధకులు ప్రోటో-యూఫ్రేరియన్ భాష కొత్తగా జనించిన భాషాగా ప్రతిపాదించారు. ఆరంభంలో తూర్పు అరేబియా సముద్రతీరం ప్రాంతంలోని చిత్తడి భూభాగాలలో వేట, చేపలు పట్టడం జీవనాధారంగా నివసించిన ప్రజలకు సుమేరియన్ వాడుక భాషగా ఉండేదని పరిశోధకులు భావిస్తున్నారు. అరేబియా ద్విజాతి సంస్కృతిలో వీరు భాగంగా ఉండేవారని వారు భావిస్తున్నారు. విశ్వసనీయ చారిత్రక రికార్డులు చాలాకాలం తరువాత ప్రారంభమైయ్యాయి. ఎమ్మెర్గేజీకి (క్రీ.పూ.26 వ శతాబ్దం) ముందు పూర్వం నమోదుచేయబడిన సుమేరియను రికార్డులు ఏమీ లేవు. మంచు యుగం చివరిలో వరదలకు ముందు సుమేరియన్లు తూర్పు అరేబియా (నేటి పర్షియా గల్ఫ్ ప్రాంతం) తీరాన నివసించినట్లు జురిస్ జారిన్స్ అభిప్రాయపడ్డారు.
సుమేరియన్ నాగరికత ఉరుక్ కాలం (క్రీ.పూ.4 వ సహస్రాబ్ది) లో ప్రారంభమై ఇది జెమ్డిట్ నస్ర్, ప్రారంభ రాజవంశ కాలాలం వరకు కొనసాగింది. క్రీ.పూ. 3 వ సహస్రాబ్ద సమయంలో, సుమేరియన్ల మధ్య ఒక సామూహిక సాంస్కృతిక సహజీవనం అభివృద్ధి చెందింది. వారు ఒక భాషని ప్రత్యేక భాషను ఏర్పరుచుకుని అక్కాడియన్లతో కలిసి ద్విభాషావిధానం వ్యాప్తిచెందడానికి కారణం అయ్యారు. అక్కాడియన్లో మీద సుమేరియన్ల ప్రభావ అన్ని ప్రాంతాల్లోనూ కనిపిస్తుంది. భారీ పరిమాణంలో లెక్సికల్ నుండి వాక్యనిర్మాణ, పదనిర్మాణం వర్ణ నిర్మాణ సంయోగం వరకు స్పష్టంగా ఇదికనిపిస్తుంది. దీని ఆధారంగా ఇది క్రీ.పూ. 3 వ సహస్రాబ్దిలో సుమేరియన్, అక్కాడియన్లను ఒక అనుబంధం సమాజంగా ఉన్నారని పరిశోధకులు భావిస్తున్నారు. దాదాపు క్రీ.పూ. 2270 అక్కాడియాన్ సామ్రాజ్య సెమిటిక్-మాట్లాడే రాజులు సుమేరియన్ను స్వాధీనం చేసుకున్నప్పటికీ సుమేరియన్ పవిత్ర భాషగా కొనసాగింది. సుమారు క్రీ.పూ. 2100-2000 నాటికి ఊర్ మూడో రాజవంశంలో తిరిగి మొదలైన స్థానిక సుమేరియన్ పాలన సుమారు శతాబ్దం వరకు ఉనికిలో ఉంది.
కానీ అక్కాడియన్ భాష కూడా ఉపయోగంలో ఉంది.
పెర్షియన్ గల్ఫ్ తీరంలో సురీరియన్ నగరం ఎరిడు ప్రపంచంలోని మొట్టమొదటి నగరంగా పరిగణించబడుతుంది. ఇక్కడ మూడు వేర్వేరు సంస్కృతులు సంగ్రహించబడ్డాయి. మట్టి-ఇటుక కుటీరాలు నివసిస్తూ నీటిపారుదల సాధన చేసిన ఉబిడియన్ రైతులు, నల్ల గుడారాలలో నివసించే సెమెటిక్ మతాధికారులు గొర్రెలు, మేకల మందలను పోషిస్తుంటారు. చిత్తడి నేలల్లో రెల్డ్ కుటీరాలలో నివసించే మత్స్యకారులుగా మూడు విభాగాలుగా విభజించబడ్డారు. వీరిని సుమేరియన్ల పూర్వీకులుగా భావిస్తున్నారు.
మెసొపొటేమియాకు చెందిన పురాతన నాన్-సెమిటటిక్ మాట్లాడే నివాసులను అకాడియన్లు సుమేరియన్లు అని పిలిచినందున సుమేరియను పదం వాచిందని భావిస్తున్నారు. సుమేరియన్లు తమని తాము " ఉగ్ గాగ్ గిగ్ గా " అని చెప్పుకున్నారు. దీనికి అర్థం "నల్ల-తల గల ప్రజలు". వారి భూమిని కి- ఎన్-గి ('స్థలం' + 'ప్రభువులు' + 'ప్రముఖులు') దీని అర్థం "ఉన్నత ప్రభువుల ప్రదేశం". అక్కాడియన్ పదం షుమర్ భౌగోళిక మాండలికంలో పేరును సూచిస్తుంది. కఅక్కాడియాన్ పదం సుమేరుగా మార్పు చెందిన వర్ణ నిర్మాణ అభివృద్ధి అనేది స్పష్టంగా లేదు. హిబ్రూ షినార్, ఈజిప్టియన్ సింగ్ర్, హిట్టిటే సంహర్ ఇవి అన్ని దక్షిణ మెసొపొటేమియాను సూచించేవిగా ఉన్నాయి. పశ్చిమ దేశాలకు చెందిన వైవిధ్యం సుమేరియన్లుగా మారి ఉండవచ్చు.
క్రీ.పూ. 4 వ సహస్రాబ్ధంలో సుమేరు స్వతంత్ర నగర-రాజ్యాలు కాలువలు సరిహద్దు రాళ్ళతో విభజించబడ్డాయి. ప్రతి నగరం మద్యలో ప్రత్యేక దేవత లేదా దేవునికి అంకితం చేయబడిన ఒక ఆలయంతో ఉంటుంది. గురుతుల్యుడైన (గవర్నరు (ధని) లేదా రాజు) మతపరమైన కర్మలతో అనుబంధంగా ఉన్న రాజు (లఘు) పాలనలో ఉంటుంది.
"మొదటి" 5 నగరాలు రాజవంశాలు ప్రాంరంభానికి పూర్వమే రాజ్యాంగబద్ధంగా ఉన్నాయి:
చిన్న నగరాలు (దక్షిణ నుండి ఉత్తర వరకు):
(ఉత్తరాది మెసొపొటేమియాలో నగరం)
ప్రారంభంలో రాజవంశ పాలనలో ఘనత పొందిన అరేడ్ నైరుతి దిశలో 330 కిలోమీటర్ల (205 మైళ్ళు) ఉన్న మారి మినహా మిగిలిన నగరాలు బాగ్దాదుకు దక్షిణాన ఉన్న యూఫ్రేట్స్-టైగ్రిస్ పర్వత సమీపంలో ఉన్న సారవంతమైన మైదానంలో ఉన్నాయి. ఇవి ప్రస్తుతం బాబిల్, దియాలా, వాసిట్, దిహ ఖర్, బస్రా, అల్ ముత్తానా, అల్-ఖాడిసియ్యా (ఇరాక్ గవర్నరేట్స్).
చరిత్రపూర్వ ఉబీడ్, ఉరుక్ కాలంలో సుమేరియన్ నగర-రాజ్యాలు అధికారంలోకి వచ్చాయి. సుమేరియన్ లిఖితచరిత్ర క్రీ.పూ. 27 వ శతాబ్దం నుండి మొదలైంది. అయితే ప్రారంభ మూడవ రాజవంశ కాలం వరకు చరిత్ర అస్పష్టంగానే ఉంది. క్రీ.పూ 23 వ శతాబ్దం నాటికి అక్షర రచన వ్యవస్థ అభివృద్ధి చేయబడిన వ్రాతలు పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు అర్ధం చేసుకోవడానికి వూలుకుగుతుంది. సమకాలీన రికార్డులు, శాసనాలు చదవడానికి పురావస్తు పరిశోధకులు వీలు కల్పించారు. క్రీ.పూ. 23 వ శతాబ్దంలో అక్కాడియన్ సామ్రాజ్యం అభివృద్ధితో సాంప్రదాయ సుమెర్ ముగింపుకు వచ్చింది. క్రీ.పూ. 21 వ శతాబ్దంలో గుటయన్ కాలం తరువాత మొదలైన సుమేరియన్ పునరుజ్జీవనం క్రీ.పూ. 20 వ శతాబ్దంలో అమోరీయుల దండయాత్రల ద్వారా కత్తిరించబడి క్రీ.పూ. 1700 వరకు అమోరీయుల "ఇసిన్ రాజవంశం" కొనసాగింది. క్రీ.పూ. 1700 లో మెసొపొటేమియా బాబిలోనియన్ పాలనలో సమైఖ్యం అయింది. సుమేరియన్లు చివరకు అక్కాడియన్ (అస్సీరో-బాబిలోనియన్) జనాభాలోకి వీలీనం అయ్యారు.ఉబాయిడ్ కాలంలో నాణ్యమైన చిత్రలేఖనంతో కూడిన పాట్యురీ విలక్షణమైన శైలి మెసొపొటేమియా పెర్షియన్ గల్ఫ్ అంతటా విస్తరించిందని పరిశోధకులు భావిస్తున్నారు. క్రీస్తుపూర్వం 6500 నాటికి దక్షిణ మెసొపొటేమియాలో ఎరిడులో మొట్టమొదటి స్థావరం ఏర్పరిచుకుని హజ్జీ ముహమ్మద్ సంస్కృతిని తీసుకువచ్చారు. ఇది మొట్టమొదట నీటిపారుదల వ్యవసాయానికి సంప్రదాయం ప్రారంభించారు. ఈ సంస్కృతి ఉత్తర మెసొపొటేమియాలోని సమరాన్ సంస్కృతి నుండి ఉద్భవించింది. తరువాత ఉరుక్ సంస్కృతి గుర్తించబడినప్పటికీ ఎవరు ఈ నిజమైన సుమేరియన్లు లేదో తెలియదు.
ఉబైదు కాలం నుండి ఉరుక్ కాల పరివర్తన చెందుతున్న కాలంలో నెమ్మదిగా కదిలే చక్రం ఆధారంగా కుటీరపరిశ్రమగా ఉత్పత్తి చేయబడిన చిత్రించిన మట్టిపాత్రల తయారీ క్రమంగా వేగంగా కదిలే చక్రాలపై నిపుణుల చేత చిత్రించని మట్టిపాత్రలు భారీమొత్తంలో ఉత్పత్తి చేయబడ్డాయి. ఉరుక్ కాలాన్ని కొనసాగింపుగా ఉబిద్ కాలంలో మట్టిపాత్రల తయారీలో కనిపించే మార్పు ప్రస్పుటంగా కనిపించే ప్రధాన మార్పుగా చెప్పవచ్చు.
ఉరుక్ కాలంలో (సుమారుగా 4100-2900 క్రీ.పూ.) దక్షిణ మెసొపొటేమియా నదులు, కాలువలు మార్గంలో పెద్ద మొత్తంలో వాణిజ్య వస్తువులు రవాణా చేయబడ్డాయి. నగర కేంద్రాలలో ఆలయాలతో నగరాలు అభివృద్ధి (10,000 మంది జనాభాతో) చేయబడ్డాయి. కేంద్రీకృత పాలనా యంత్రాంగ నిర్వహణ కొరకు ప్రత్యేక సిబ్బంధిని నియమించింది. ఉరుక్ కాలంలో సుమేరియన్ నగరనిర్మాణం కొరకు పర్వతదేశం నుండి స్వాధీనపరచుకున్న బానిస కార్మికులను ఉపయోగించుకోవడం ప్రారంభం అయింది. పురాతన గ్రంథాలలో స్వాధీనపరచుకున్న బానిసలతో పనులు చేయించారనడానికి తగినంత గ్రాంధికసాక్ష్యాలు ఉన్నాయి. టర్కీలోని టౌరసు పర్వతాల నుండి పశ్చిమప్రాంతంలో ఉన్న మధ్యధరా సముద్రం వరకు, తూర్పుప్రాంతంలో మధ్య ఇరాను వరకు ఉరుక్ నాగరికత కళాఖండాలు, కాలనీలు ఉన్నాయి.
ఉరుక్ కాలంనాటి నాగరికత కాలంలో సుమేరియన్ వర్తకులు, వలసప్రజలు (టెల్ బ్రాక్లో కనిపెట్టిన విధంగా) చేత చేయబడిన వస్తువుల ఎగుమతి పరిసరప్రాంతాలలో ఉన్న ప్రజల మీద ప్రభావం చూపించాయి. ఫలితంగా వీరు క్రమంగా వారి స్వంత ఆర్ధికవ్యస్థను, సంస్కృతులను అభివృద్ధి చేశారు. సుమెర్ నగరాలు సైనిక బలగాలతో సూదూరంగా ఉన్న స్థావరాలను నిర్వహించలేకపోయాయి.
ఉరుక్ కాలంలో సుమేరియన్ నగరాలు బహుశా మతాధికారి పాలన కొనసాగిందని భావిస్తున్నారు. పురుషులు, మహిళలతో సహా పెద్దల మండలి సహాయంతో మతాధికారి రాజుగా (ఎస్సి) పాలన సాంగించాడని భావిస్తున్నారు. ఈ రాజకీయ నిర్మాణం ఆధారంగా తరువాత సుమేరియన్ పాంథియోన్ రూపొందించబడింది. ఉరుక్ కాలం వ్యవస్థీకృత యుద్ధం, వృత్తిపరమైన సైనిక నియామకాలు ఉన్నాయనడానికి తక్కువ సాక్ష్యాలు ఉన్నాయి. సాధారణంగా పట్టణాలకు ప్రకారాలు నిర్మించలేదు. ఈ సమయంలో ఉరుక్ ప్రపంచంలోని అత్యంత పట్టణీకరణ చేయబడిన నాగరికతగా అవతరించింది. నగరనివాసుల సంఖ్య మొదటిసారి 50,000కు అధిగమించింది.
పురాతన సుమేరియన్ రాజులలో అనేక ప్రముఖ నగరాల ప్రారంభ వంశీయులు ఉన్నారు. ఈ జాబితాలో మొదటి రాజవమ్శాలు జలప్రళయం సంభవించే ముందు ఈ ప్రాంతాన్ని పాలించినట్లు చెప్పబడింది. ఈ ప్రారంభ పేర్లు కాల్పనికంగా ఉండవచ్చు. ప్రసిద్ధ పౌరాణిక వ్యక్తులైన అలాలిమ్, డూమిజ్డ్ వంటి పేర్లు ఇందులో ఉన్నాయి.
ఉరుక్ కాలం ముగిసే సమయానికి సుదీర్ఘ తేమ కాలం ముగింపుగా " పియోరా ఓసిలేషన్ " క్రీ.పూ 3200-2900 మద్యకాలంలో పొడి కాలం మొదలైంది. తరువాత హోలోసెన్ శీతోష్ణస్థితి (9,000 నుండి 5,000 సంవత్సరాల క్రితం) వెచ్చని శీతోష్ణస్థితి కాలం మొదలైంది.
క్రీ.పూ. 2900 సహాయ మండలి సలహాలతో మతాధికారి (ఒక దేవత కోసం ఒక దేవాలయం ఉన్నప్పుడు ఒక పురుషుడు, దేవుడి కొరకునాయకత్వం వహించినపుడు స్త్రీ) నేతృత్వంలో ఆలయం కేద్రంగా సాగించిన పాలన నుండి ఒక రాజవంశానుగత పాలన మార్పు మొదలైంది. లౌగల్ (లు = మనిషి, గాల్ = గొప్ప) చారిత్రాత్మక రికార్డును ప్రారంభానికి ముందు కొంతకాలం పాలించిన ఎన్మర్మెర్, లుగల్బాండ, గిల్గామ్ష్ వంటి ప్రముఖ పితృస్వామ్య వ్యక్తులు కొంతకాలం పాలించారు. క్రీ.పూ .2700లో విరివిగా వ్రాయబడిన అక్షర రచన ప్రారంభంలోని చిత్రచిహ్నాల భాషల నుండి చరిత్ర అభివృద్ధి చేయటం ప్రారంభమైంది. తరువాత దక్షిణ మెసొపొటేమియా సుమేరియన్ సంస్కృతి కేంద్రంగా మిగిలిపోయింది. అయినప్పటికీ పాలకులు వెంటనే పొరుగు ప్రాంతాలకు విస్తరించడం ప్రారంభించారు. పొరుగు సెమిటిక్ సమూహాలు సుమేరియన్ సంస్కృతిని చాలా వరకు స్వీకరించారు.
పురాణ మూలం ఆధారంగా మొదటి రాజవంశం కిషు 13 వ రాజు ఎథనా సుమేరియన్ రాజు జాబితాలో మొట్టమొదటి వంశపారంపర్య రాజుగా భావిస్తున్నారు. పురావస్తుశాస్త్ర ఆధారాల ద్వారా పురాతనమైన కిషు రాజవంశానికి మొదటి రాజు ఎమ్మెర్బగేసి (క్రీ.పూ.26 వ శతాబ్దం) అని భావిస్తున్నారు. ఇది గిల్గమేష్ పురాణకావ్యంలో కూడా పేర్కొనబడింది. గిల్గాషు కావ్యం ఈ కాలం అధికరించిన యుద్ధానికి సంబంధించినదని తెలియజేస్తుంది. నగరాలకు రక్షణగా ప్రాకారాలు నిర్మించబడ్డాయి. ప్రాకారాల పరిమాణం అధికరించబడింది. దక్షిణ మెసొపొటేమియాలోని రక్షణ లేని గ్రామాలు అదృశ్యమయ్యాయి. నగరాలు గోడలయ్యాయి మరియు పరిమాణం పెరిగింది. (ఉమర్క్ ప్రాకారాలతో రక్షితం కావడం గిల్మెగాష్, ఎన్మర్కర్లకు ప్రయోజనం కలిగించింది.).
క్రీ.పూ. 2500–2270 లగాషు రాజవంశాన్ని రాజుల జాబితా నుండి తొలగించినప్పటికీ లాగాషు రాజవంశం అనేక ముఖ్యమైన స్మారక కట్టడాలు, పురావస్తు అన్వేషణల ద్వారా బాగా ధృవీకరించబడింది.
కొంతకాలం మాత్రమే ఉనికిలో ఉన్నప్పటికీ చరిత్రకు తెలిసిన మొట్టమొదటి చక్రవర్తులలో ఒకరుగా లాఘాషు రాజమంశానికి చెందిన ఎన్నాటం ప్రత్యేకత సంతరించుకున్నాడు. ఇది కిష్, ఉరుక్, ఉర్, లార్సాలతో సహా మొత్తం సుమేర్ను కలుపుకొన్నది. ఉమ్మ కప్పం కట్టడం తగ్గించి లాగాషు ప్రత్యర్థిగా మారింది. అదనంగా ఆయన రాజ్యం ఏలాం, పర్షియన్ గల్ఫు ప్రాంతాలకు విస్తరించింది. ఆయన భీతికరమైన విధానం అనుసరించాడని భావించబడుతుంది. అతని మరణం కొద్దికాలం తర్వాత అతని సామ్రాజ్యం కూలిపోయింది.
తరువాత ఉమా మతాధికారి-రాజు లాగాల్-జాగే-సి ఉరుక్‌ను జయించడంతో లగషు రాజవంశం ప్రాముఖ్యత పతనం అయింది. ఉరుక్ అతని రాజధానిగా మారింది. తరువాత ఆయన పర్షియన్ గల్ఫు నుండి మధ్యధరా వరకు విస్తరించి ఉన్న సామ్రాజ్యాన్ని పాలించాడు. తరువాత ఈ ప్రాంతాన్ని అక్కాడ్ సర్గోన్ స్వాధీనం చేసుకున్నారు.
క్రీ.పూ. 2270-2083 (చరిత్ర)
తూర్పు సెమిటిక్ అక్కాడియన్ భాషలో పేర్కొన్న కిషు రాజుల పేర్లు మొట్టమొదటిగా గుర్తింపు పొందాయి. క్రీ.పూ. 2800. తరువాత రాజుల పేర్లు జాబితాలలో భద్రపరచబడ్డాయి. క్రీ.పూ. 25,000 పూర్తిగా పాత అక్కాడియన్ భాషలో వ్రాసిన వ్రాతలు ఉన్నాయి. 2500. సర్గోన్ ది గ్రేట్ (క్రీస్తుపూర్వం 2270-2215) పాలనలో అక్కాడియాన్ పాలన శిఖరాగ్రం చేరుకుంది. అయినప్పటికీ పరిపాలనా పత్రాలు వ్రాయడానికి అధికంగా సుమేరియన్ లిపి ఉపయోగించబడింది. జెల్బు, వెస్టెన్హోజ్ వైవిధ్యమైన మూడు పురాతనమైన అక్కాడియాన్ దశలుగా విభజిస్తారు: సర్కియోనిక్ యుగానికి ముందు, అక్కాడియన్ సామ్రాజ్యం, ఆతరువాత "నియో-సుమేరియన్ పునరుజ్జీవనం" వచ్చినది. అక్కాడియన్, సుమేరియన్ భాషలు ఒకటిగా సుమారు వెయ్యి సంవత్సరాలుగా ఉన్నాయి. కానీ క్రీ.పూ. 1800 నాటికి సుమేరియన్ ప్రధానంగా పరిశోధకులకు, లేఖకులకు మాత్రమే తెలిసిన ఒక సాహిత్య భాషగా మారింది. పూర్వ, తరువాత సర్గోన్ కాలాలల చారిత్రక కొనసాగింపులో కొంత విరామం ఉందని థార్కిద్ద్ జాకబ్సెన్ వాదించాడు. "సెమిటిక్ వర్సెస్ సుమేరియన్" వివాదం అవగాహన చేసుకోవడానికి ఎక్కువ శ్రద్ధ చూపించబడింది. అయినప్పటికీ, సర్గోన్ స్వాధీనం చేసుకున్న ఏలాము భాగాలలో కొంతకాలం అకాడియన్ అధికారభాషగా ఉంది.
క్రీ.పూ. 2083–2050 (స్వల్పకాలం ఉనికిలో ఉంది).
క్రీ.పూ. 2093–2046 (స్వల్పకాల చరిత్ర)
క్రీ.పూ. 2093-2046 (స్వల్పకాలం)గుటియన్ల చేతిలో అక్కాడియన్ సామ్రాజ్యం పతనమైన తరువాత స్థానిక సుమేరియన్ పాలకుడు లాఘాషు గుడియా స్థానిక ప్రాముఖ్యతకు చేరుకుని సర్గోనిడ్ రాజులకు దైవత్వం ఆపాదించడానికి ప్రయత్నించాడు. మునుపటి లాగాషు రాజవంశానికి చెందిన గుడియా ఆయన వారసులు కూడా కళాత్మక అభివృద్ధికి ప్రోత్సాహం అందించి పురావస్తు కళాఖండాలు పెద్ద సంఖ్యలో వదిలివెళ్ళారు.
క్రీ.పూ. 2047-1940 (స్వల్పకాల చరిత్ర)
తరువాత, ఉర్-నమ్ము, షుల్కి ఆధ్వర్యంలో ఉర్ 3 వ రాజవంశం అధికారాన్ని దక్షిణ అస్సీరియా వరకు విస్తరించింది. అప్పటికే ప్రాంతం సుమేరియన్ కంటే సెమిటిక్గా మారింది. అస్సీరియా ఇతర ప్రాంతాల్లోని సెమిటియన్లు, సెమెటిక్ మర్టు (అమొరిటెస్) దక్షిణప్రాంతంలో ఇసిన్, లార్సా, ఎష్నన్న వంటి స్థానిక ప్రభుత్వాలను స్థాపించారు. కొంతకాలం తర్వాత బాబిలోనియా స్థాపించబడింది. ఈ చివరలో స్థాపించబడిన బాబిలోనియా స్వల్పకాలంలోనే దక్షిణ మెసొపొటేమియాలో బాబిలోనియన్ సామ్రాజ్యంగా విస్తరించింది. క్రీ.పూ. 21 వ శతాబ్దం నుండి ఉత్తరాన ఓల్డ్ అస్సీరియన్ సామ్రాజ్యం స్థాపించబడింది. సుమేరియన్ భాష బాబిలోనియా, అస్సీరియాలలో పాఠశాలల్లో బోధించే ఒక పవిత్ర భాషగా కొనసాగింది.
ఈ సమయంలో దక్షిణ మెసొపొటేమియా నుండి ప్రజలు ఉత్తరప్రాంతాలకు వలసవెళ్ళడం వంటి ప్రధాన మార్పు సంభవించింది. పర్యావరణం, సుమేరియన్ భూభాగంలో వ్యవసాయ ఉత్పత్తి కారణంగా పెరుగుతున్న లవణీయత ఫలితంగా సుమేరియన్ భూముల వ్యవసాయ ఉత్పాదకత తగ్గుముఖం పట్టింది. ఈ ప్రాంతంలో చాలాకాలం మట్టి లవణీయత ప్రధాన సమస్యగా గుర్తించబడింది.
పేలవంగా ప్రవహిస్తున్న సాగునీటి నేలలు, అధిక స్థాయిలో బాష్పీభవనాలతో ఉన్న శుష్క వాతావరణంలో, మట్టిలో కరిగిన లవణాలు అధికరించడానికి దారి తీసి చివరికి వ్యవసాయ దిగుబడిని తీవ్రంగా తగ్గించింది. అక్కాడియన్, మూడవ ఉర్ దశలలో గోధుమల పంట నుండి ఉప్పును తట్టుకోగలిగిన బార్లీపంటలకు మార్చడం జరిగింది. కానీ అది ప్రజలకు తగినంత ఆహారం అందించ లేదు. క్రీ.పూ 2100 నుండి క్రీ.పూ. 1700 వరకు ఈ ప్రాంతంలో జనాభా దాదాపు ఐదింట మూడు వంతులు తగ్గింది. ఈ ప్రాంతంలోని అధికార సమతూకాన్ని నిరుత్సాహపరిచింది. ఇది సుమేరియన్ మాట్లాడే ప్రాంతాలను బలహీనం చేసి అక్కాడియన్ ప్రధాన భాషగా ఉన్న ప్రాంతాలను బలపరిచింది. తరువాత కాలంలో సుమేరియన్ సాహిత్య, ప్రార్ధనా భాషగా మారింది.
ఇబ్బి-సిన్ (క్రీ.పూ 1940 లో) పాలనలో ఎలేమిత్ దండయాత్రతో ఊర్ స్వాధీనం చేసుకున్న తరువాత 
సుమెర్ అమోరీయుల పాలనకు (మధ్య కాంస్య వయస్సును పరిచయం చేయడానికి తీసుకున్నారు) మారింది. 20 - 18 వ శతాబ్దాల్లో స్వతంత్ర అమోరిట్ రాజ్యాలు "ఇసిన్ రాజవంశం" గా పిలువబడ్డాయి. క్రీ.పూ. 1700 హమ్మురాబి ఆధ్వర్యంలో బాబిలోనియా విస్తరణతో సుమేరియన్ శకం ముగిసింది.
సుమెర్లోని అతిపెద్ద నగరాల్లో ఉరుక్. ఇది ఉన్నత స్థితిలో ఉన్నప్పుడు 50,000-80,000 జనాభా ఉన్నట్లు అంచనా వేయబడింది. 
సుమేరియన్లు ఒక ప్రత్యేక భాషను మాట్లాడినప్పటికీ వర్గీకరణ చేయని పలు ఉపభాషలు వాడుకలో ఉన్నాయని భాషావేత్తలు గుర్తించారు. సుమేరియన్ ప్రధాన నగరాలకు కొన్ని సుమేరియన్ భాషకు చెందని పేర్లు ఇతరభాషలకు చెందిన నివాసుల ప్రభావాలను బహిర్గతం చేసాయి. అయినప్పటికీ దక్షిణ మెసొపొటేమియాలో ఉబాయిడ్ కాలం (క్రీ.పూ.5300-4700) స్థావరాల నుండి స్పష్టమైన సాంస్కృతిక కొనసాగింపు జరిగిందని పురావస్తు రికార్డులు తెలియజేస్తున్నాయి. ఇక్కడ స్థిరపడిన సుమేరియన్ ప్రజలు టైగ్రిసు, యూఫ్రేట్సు కారణంగా సారవంతమైన ఈ ప్రాంతంలో భూములు సాగుచేసి వ్యవసాయక్షేత్రాలుగా మార్చారు.
ప్రాచీన సుమేరియన్ భాషను మాట్లాడేవారు రైతులుగా ఉంటున్నారని కొందరు పురావస్తు శాస్త్రజ్ఞులు ఊహాగానాలు చేశారు. మెసొపొటేమియా ఉత్తరంవైపు నుండి నీటిపారుదల వ్యవసాయాన్ని పూర్తి చేసిన తర్వాత రైతులు దక్షిణ మెసొపొటేమియాలో ప్రవేశించారు. దక్షిణ మెసొపొటేమియాలో ఉబెయిడ్ కాలంలో మట్టిపాత్రల తయారీ ఉత్తరాన సమరసంస్కృతి (క్రీ.పూ.5700-4900)కి చెందిన ప్రజల మట్టిపాత్రల తయారీ చోగ మామి పరివర్తనకు అనుసంధానించబడింది. వీరు టైగ్రిస్ నది మరియు దాని ఉపనదీ తీరాలలో నీటిపారుదల ద్వారా వ్యవసాయం చేసారు. 1980 లలో ఫ్రెంచి జరిగిన త్రవ్వకాలలో లాస్సాకు సమీపంలోని టెల్ అవేలి (ఓయిల్లె, ఓయులి) వద్ద ఈ సంబంధం స్పష్టంగా చూడబడింది. అక్కడ ఎనిమిది స్థాయిలకు చెందిన సమారాన్ (ఉబైదుకు పూర్వం) మట్టిపాత్రలను పోలి ఉండే ఉబిడ్ మట్టిపాత్రలు లభించాయి. ఈ సిద్ధాంతం ఆధారంగా వ్యవసాయ ప్రజలు దక్షిణ మెసొపొటేమియాలో వ్యాప్తి చెందారు అనడానికి సాక్ష్యంగా ఉన్నాయి. ఎందుకంటే ఇక్కడ నివసించిన ప్రజలు నీటి నియంత్రణ కోసం కార్మిక, సాంకేతిక పరిజ్ఞానాన్ని సమీకరించటానికి ఒక ఆలయ కేంద్రీకృత సామాజిక వ్యవస్థను అభివృద్ధి చేసి కష్టమైన వాతావరణంలో సుసంపన్నంగా జీవించటానికి బాటలు వేసుకున్నారు.
ఇతరులు అరేబియా సముద్రతీరంలో స్థానిక వేటసమాజం-మత్స్యకారుల ద్విజాతి సమావేశాలు సుమేరియన్ల కొనసాగింపును సూచిస్తున్నాయని పరిశోధకులు భావిస్తున్నారు. సుమేరియన్లను మంచుయుగానికి చివరిలో జలప్రళయానికి ముందే పర్షియన్ గల్ఫు ప్రాంతంలో నివసించిన ప్రజలుగా జురిస్ జారన్స్ విశ్వసిస్తున్నారు.
ప్రారంభ సుమేరియన్ కాలంలో, ఆదిమ చిత్రాలు ఆధారంగా that
సుమేరియన్ సంగీతానికి సంబంధించి గణనీయమైన ఆధారాలున్నాయి. లైర్స్, వేణువులు ఉపయోగించబడ్డాయి. వాటిలో ఉర్ లిరీల అత్యంత ప్రసిద్ధ ఉదాహరణలుగా ఉన్నాయి.
లాఘాష్ రాజు ఉరుకాగినా (క్రీస్తుపూర్వం 2300) సంస్కరణలను వివరించే శాసనాలు ఆయన దేశంలో బహుభతృత్వం వంటి పూర్వ ఆచారాన్ని రద్దు చేశారని తెలియజేస్తున్నాయి. పలువురు భర్తలను స్వీకరించిన స్త్రీని రాళ్ళు విసిరి శిక్షించబడుతుందని సూచించబడింది. 
విసిరే రాళ్ళమీద ఆమెచేసిన నేరం లిఖించబడుతుందని సూచించ బడింది.
సుమేరియన్ సంస్కృతి పురుష-ఆధిక్యత కలిగి ఉంది. ఉర్-నమ్ము అనే సంకేతం, మూడవ ఉర్ కు సంబంధించినదిగా గుర్తించబడింది. ఇది చివరి సుమోరియన్ చట్టంలో సామాజిక నిర్మాణ సంగ్రహరూపాన్ని వెల్లడిస్తుంది. లు-గాల ("గొప్ప వ్యక్తి" లేదా రాజు) కింద రెండు ప్రాథమిక విభాగాలుగా సమాజంలోని సభ్యులందరు వర్గీకరించబడ్డారు. ఒకరు: "లు" లేదా స్వేచ్ఛకలిగిన వ్యక్తి, బానిస (పురుషుడు, ఆరాడ్, స్త్రీ రత్నం). పురుషుడు పెళ్లి చేసుకునే వరకు ఒక లూ కుమారుడు డూయు-నీటా అని పిలువబడ్డాడు. ఒక స్త్రీ (మునుస్స్) అవివాహిత (డూము-మి), వివాహిత (ఆనకట్ట) కు అని పిలువబడ్డారు. ఆమె తన భర్తను కోల్పోయిన తరువాత వితంతువు (నమసు) అని పిలిచేవారు. ఆమె అదే తెగకు చెందిన మరో వ్యక్తిని తిరిగి వివాహం చేసుకోవచ్చు.
వివాహాలు సాధారణంగా వధూవరుల తల్లితండ్రుల చేత నిర్ణయించబడేవి.. నిశ్చితార్థాలు సాధారణంగా బంకమట్టి పలకలపై నమోదైన ఒప్పంద పత్రాల ద్వారా ఆమోదం పొందేవి. ఈ పెళ్లికి వరుడు పెళ్లి బహుమతిని ఇచ్చిన వెంటనే ఈ వివాహాలు చట్టపరమైనవిగా మారాయి.ఒక సుమేరియన్ సామెత అతని భార్య తనకు ఎనిమిది మంది కుమారులను ఇచ్చిన తరువాత కూడా ఆమె పట్ల అనురక్తి కలిగి ఉన్నానని భర్త నోటి ద్వారా చెప్పడం ఆదర్శవంతమైన, సంతోషకరమైన వివాహంగా వివరిస్తుంది.
సుమేరియన్లు, అక్కాడియన్లకు, కన్యత్వం అనే భావనను ప్రోత్సహించలేదు. 
సాధారణంగా ఇది చాలా రహస్యంగా ఉంచబడేది.సుమేరియన్లు, అకాడియన్లకు కన్యాత్వం గురించి అవగాహన లేదు.సుమేరియన్లకు హైమన్ గురించిన అవగాహన లేదు. వధువు కన్యాత్వం గురించి వధువు మాటను విశ్వసించేవారు.
మొట్టమొదటి రికార్డుల ఆధారంగా సుమేరియన్లు శృంగారం పట్ల ఉదార దృక్పధం కలిగి ఉన్నారని భావిస్తున్నారు.
సుమెర్లో అతి ముఖ్యమైన పురావస్తు పరిశోధనలలో క్యూనీ లిపిలో రాసిన మట్టి పలకలు పెద్ద సంఖ్యలో. సుమేరియన్ వ్రాతలు చారిత్రక రికార్డులను సృష్టించటమే కాక, కవితా పురాణాలు, కథలు అలాగే ప్రార్ధనలు, చట్టాల రూపంలో కూడా సాహిత్యం సృష్టించడం మానవ సామర్ధ్య అభివృద్ధిలో గొప్ప మైలురాయిగా పరిగణించబడుతుంది. చిత్రాలను- హైరోగ్లిఫ్స్-మొదటగా ఉపయోగించారు. తరువాత క్యూనీ లిపి రూపంలో తర్వాత ఐడియోగ్రాములు (సంకేత లిపి)అభివృద్ధి చేయబడింది. తడిగా ఉన్న మట్టిపై రాయడానికి త్రిభుజాకార లేదా చీలిక ఆకారపు రెల్లు ఉపయోగించారు. సుమేరియన్ భాషలోని వందల వేల గ్రంథాలు బయటపడ్డాయి. వ్యక్తిగత, వ్యాపార లేఖలు, రసీదులు, లెక్సికల్ జాబితాలు, చట్టాలు, శ్లోకాలు, ప్రార్థనలు, కథలు, రోజువారీ రికార్డులు వంటివి ఉన్నాయి. మట్టి పలకల పూర్తి గ్రంధాలయాలు కనుగొనబడ్డాయి. సాధారణంగా విగ్రహాలు లేదా ఇటుకలు వంటి వివిధ వస్తువులపై స్మారక శాసనాలు, పాఠాలు వ్రాయడానికి ఉపయోగించారు. ఒకే గ్రంధానికి అనేక ప్రతులు మనుగడలో ఉన్నాయి. శిక్షణలో లేఖనాలు పదేపదే వ్రాయబడడమే అందుకు కారణం. సెమెటిక్ మాట్లాడేవారు ఆధిఖ్యత చేసేవరకు మెసొపొటేమియాలో సుమేరియన్ భాషను మతం, చట్టంలో ఉపయోగించడం కొనసాగింది.
ఉరుక్ శిధిలాలలో సుదీర్ఘమైన కవిత కనుగొనబడింది. గిల్గామేషు ఎపిక్ ప్రామాణిక సుమేరియన్ క్యూనిఫారంలో వ్రాయబడింది. ఇది సుప్రియాలో గిల్గోమేష్ ("బిలెమేష్") అనే ప్రారంభకాల రెండవ రాజవంశానికి చెందిన రాజు గురించి చెబుతుంది. ఈ కథ గిల్గామేషు, అతని సహచరుడు ఎన్కిడు కల్పిత సాహసాల ఆధారంగా వ్రాయబడింది. ఇది అనేక మట్టి పలకలపై నిర్మించబడింది. ఇప్పటివరకు కనుగొన్న కాల్పనిక వ్రాతపూర్వక సాహిత్యం మొట్టమొదటి ఉదాహరణగా చెప్పబడింది.
సుమేరియన్ భాష సాధారణంగా ఏకాంత భాషగా భావించబడుతోంది ఎందుకంటే ఇది ఎటువంటి భాషా కుటుంబానికి చెందదు. అక్కాడియన్ దీనికి విరుద్ధంగా, ఆఫ్రోయాసియాటిక్ భాషల సెమిటిక్ విభాగానికి చెందినది. సుమేరియన్ భాషను ఇతర భాషల కుటుంబాలకు అనుసంధానించడానికి చాలా ప్రయత్నాలు జరిగాయి. ఇది సంకలన భాష. ఇతర మాటలలో మార్ఫెమిస్ (అర్థం "యూనిట్లు") పదాలు సృష్టించేందుకు కలిసి జోడించబడతాయి. విశ్లేషణాత్మక భాషల వలె కాకుండా మార్ఫెమెస్ పూర్తిగా వాక్యాలను రూపొందించడానికి కలిసి ఉంటాయి.
సుమేరియన్ గ్రంథాలు అవగాహన చేసుకోవడం ప్రస్తుతం సమస్యాత్మకంగా మారింది. ప్రాచీన గ్రంధాలు మరింత కష్టతరంగా ఉంటాయి. ఇవి చాలా సందర్భాలలో భాష పూర్తి వ్యాకరణ నిర్మాణాన్ని ఇవ్వవు.
క్రీ.పూ. 3 వ సహస్రాబ్ది సమయంలో సుమేరియన్లు, అక్కాడియన్ల మధ్య సాంస్కృతిక సహజీవనం ద్విభాషావాదాన్ని కలిగి ఉంది. 
క్రీ.పూ. 3 వ - క్రీ.పూ. 2 వ సహస్రాబ్ది నాటికి సుమేరియన్ భాష స్థానాన్ని క్రమంగా అకాడియన్ భాష భర్తీ చేసింది. అయితే క్రీ.శ. 1 వ శతాబ్ధం వరకు సుమేరియన్ బాబిలోనియా, అస్సీరియాలో పవిత్ర, ఉత్సవ, సాహిత్య, శాస్త్రీయ భాషగా ఉపయోగించడం కొనసాగింది.
సుమేరియన్లు వారికి సంబంధించిన అన్ని విషయాలలో దైవత్వానికి ప్రాధాన్యత ఇచ్చారు. మరణం, దైవిక ఉగ్రత వంటి అతీంద్రియశక్తుల నేపథ్యంలో వినయం ప్రదర్శించారు.
సుమేరియన్ మతం రెండు ప్రత్యేక అతీంద్రియ పురాణాల ఆధారంగా స్థాపించబడింది. హిరోయోయి గోమోయి (పవిత్రమైన వివాహాలు ఫలితంగా) వ్యతిరేకదృవాల సయోధ్య కారణంగా మొట్టమొదటిగా సృష్టిజరిగింది, స్త్రీ పురుషుల మద్య దైవికమైన ఆకర్షణతో జీవులు ఉద్భవించారన్న విశ్వాసం ఆధారంగా ప్రతిపాదించబడ్డాయి. దేవుళ్ళు మొత్తం మెసొపొటేమియా పురాణాలను ప్రభావితం చేసారు. ఆ విధంగా తరువాత అక్కాడియన్ ఎనుమా ఎలీషులో తాజా నీరు, ఉప్పునీటి కలయిక కారణంగా సృష్టి ప్రారంభం అయిందని చూడబడింది. మగ అబ్జు పురుషుడు తైమాటుగా. ఆ కలయిక ఉత్పత్తులుగా లామ్, లాహ్ము, మొదటి సుమేరియన్ నగరమైన ఎర్రిలో ఉన్న ఎన్కి ఇ-అబ్జూ దేవాలయ ద్వారపాలకులను "బురదగలవారు", అని పిలిచేవారు. యూఫ్రేట్సు నోటిలో ఉన్న తాజా, ఉప్పొంగే నీటి సంగమం నుండి బురదతో కూడిన ద్వీపాలు సంభవిస్తాయని వివరిస్తూ నది దాని సారవంతమైన మట్టి నిక్షేపణను, రెండో హీరోస్ గామోస్, అనారు, కిషారు అని భావిస్తున్నారు. "ఆకాశాన్ని-పైవట్" (ఇరుసు), భూమి ("పైవొత్"), అనూ (ఆకాశము), కి (భూమి)కు తల్లితండ్రులు. ఇంకొక ముఖ్యమైన సుమేరియన్ హీరోస్ గేమోసు కి మధ్య, అంటే నిన్హర్సాగు ("లేడీ ఆఫ్ ది మౌంటైన్స్") అని పిలువబడేది. పచ్చదనం, పచ్చిక బయళ్ళను తెచ్చిన మంచినీటి దేవుడు ఎరిడు ఎనికీ అని విశ్వసించారు.
తొలి దశలో నమోదితచరిత్ర ప్రారంభమైన తరువాత మద్య మెసొపొటేమియాలోని నిప్పూరు ప్రధానమైన ఆలయ నగరంగా దక్షిణప్రాంతంలో ఎరిడు ఉన్నట్లు ఉంది. దీని పూజారులు ఇతర నగర-రాజ్యాలమీద రాజకీయ ఆధిపత్యం ప్రదర్శించారు. సుప్రియా కాలంలో అంతటా నిప్పూరు ఈ హోదాను నిలుపుకుంది.
సుమేరియన్లు మానవ మనుగడలో అనేకమంది దేవతల పట్ల విశ్వాసం, మానవాతీత శక్తులను విశ్వసించారు. దేవతల సాధారణ సమాఖ్య లేదు. ప్రతి నగర-రాజ్యానికి దాని స్వంత పోషకులు, ఆలయాలు, మతాధికార రాజులు ఉన్నారు. అయినప్పటికీ ఇవి మాత్రమే ప్రత్యేకమైనవి కాదు. ఒక నగరానికి పరిమితం అయిన దేవతలు తరచుగా మిగిలిన నగరాలలో కూడా గుర్తించబడినాయి. ఆదిమవాసులలో వారి విశ్వాసాలను వ్రాతపూర్వకంగా నమోదుచేసుకున్న వారిలో సుమేరియన్ మాట్లాడేవారు ప్రజలు మొట్టమొదటి ప్రజలుగా భావిస్తున్నారు. తరువాత మెసొపొటేమియా పురాణశాస్త్రం, మతం, జ్యోతిషశాస్త్రానికి ఇది ఒక ప్రధాన ప్రేరణగా ఉందని భావించవచ్చు.
సుమేరియన్లు ఆరాధన:ఈ దేవతలు ఒక ప్రధాన పాంథియోన్ను ఏర్పరుస్తాయి; అదనంగా వందల కొద్దీ చిన్నవి ఉంటాయి. సుమేరియన్ దేవతలు వివిధ నగరాలతో అనుబంధాలు కలిగివుంటారు. వారి మతపరమైన ప్రాముఖ్యత తరచుగా నగరాల రాజకీయ శక్తితో క్షీణించింది. దేవతలు వారికి సేవ చేయడానికి బంకమట్టితో మనుష్యులను సృష్టించారు. దేవలయాలు నీటిపారుదల వ్యవసాయానికి అవసరమైన సామూహిక కార్మిక ప్రాజెక్టులను నిర్వహించాయి. పౌరులకు ఆలయానికి ఒక శ్రమదానం చేయవలసిన బాధ్యత ఉంది. వెండి చెల్లించడం ద్వారా వారు ఈ బాధ్యత నుండి తప్పించుకోవచ్చు.
విశ్వం ఒక గోపురంతో మూయబడిన ఫ్లాటు డిస్కు కలిగి ఉన్నట్లు సుమేరియన్లు విశ్వసించారు. సుమేరియన్ మరణానంతర జీవితం ఒక భీకరమైన నేతృత్వంలో ఒక గిడిం (దెయ్యం) గా ఒక దౌర్భాగ్య స్థితిలో శాశ్వతత్వంగా గడపాలని విశ్వసించారు.వారికి తెలిసిన ప్రపంచంలో వారి ఎగువన ఉన్న సముద్రం (మధ్యధరా సముద్రతీరం నుండి) దిగువ సముద్రం (పెర్షియన్ గల్ఫ్), మెలుహ్హా, సిధూలోయ (బహుశా సింధూ లోయ), మగన్ (ఒమన్) ప్రాంతాల వరకు విస్తరించింది. ఇది రాగి ధాతువులకు ప్రసిద్ధి చెందింది.
జిగ్గురట్స్ (సుమేరియన్ దేవాలయాలు) ప్రతి ఒక్కదానికి ఒక ప్రత్యేకమైన పేరు ఉంది. శుద్ధి చేయడానికి కేంద్రంలో కొలను చెరువుతో ఒక సభామడపం ఉంటుంది. ఈ దేవాలయానికి ఇరువైపులా నడవలతో కూడిన కేంద్రం ఉంది. పూజారులకు గదులు ఉంటాయి. ఒక ముగింపులో జంతు, శాకాహార అర్పణ కొరకు బలిపీఠం, ఒక మట్టి ఇటుకల వేదిక ఉంటుంది. ధాన్యాగారాలు, నిల్వ గృహాలు సాధారణంగా ఆలయాల సమీపంలో ఉన్నాయి. కొంతకాలం తర్వాత సుమేరియన్లు అనేక లేయర్డ్ చతురస్రాకార వేదికల మీద దేవాలయాల నిర్మాణం మొదలైంది. ఇది పెరుగుతున్న పైకప్పుల వరుసగా నిర్మించబడి జిగ్గురట్ శైలికి దారితీసింది.
ప్రజలు మరణించిన తరువాత ఎరిక్కిగాల్ నిరాశాజనకమైన ప్రపంచానికి పరిమితమయ్యారని విశ్వసిస్తారు. ఈ రాజ్యంలో ప్రవేశించడానికి, వెలుపలికి రావడానికి వీలు కాకుండా నిరోధించడానికి రూపొందించబడిన వివిధ భూతాలు ఆరాజ్యం ముఖద్వారంలో ఉండి కాపలా కాస్తుంటాయని విశ్వసించేవారు. మృతదేహాలను నగరం వెలుపల ఖననం చేసేవారు. అక్కడ మృతదేహాలను పూడ్చి ఒక చిన్న మట్టిదిబ్బతో కప్పి, భూతాలకి చిన్న మొత్తంలో ఆహారాన్ని అందించబడేది. ప్రజలు అధికంగా డిల్మున్ వద్ద ఖననం చేయాలని కోరుకునే వారు. క్వీన్ పుయాబీ మరణించిన తరువాత ఆమె సేవకులు ఆమెతో ఖననం చేయబడిన ఉరి రాజవమ్శ శ్మశానంలో చనిపోయిన తొట్టెలలో మానవ బలి జరిగినట్లు కనుగొనబడింది.
సుమేరియన్లు క్రీ.పూ. 5000 - క్రీ.పూ.4500 ఈ ప్రాంతంలో వ్యవస్థీకృత నీటిపారుదల, విస్తృతమైన వ్యవసాయ అభివృద్ధి, పంటను పండించడానిక్ నాగలి ఉపయోగించబడం, భూస్వామ్య వ్యవస్థలో వ్యవసాయ కొరకు ప్రత్యేక కార్మిక శక్తి ఉపయోగించడం వంటి అనేక ప్రధాన వ్యవసాయ విధానాలు ఈ ప్రాంతంలో వాడుకలో ఉండేవి. దేవాలయ ఖాతాలను నిర్వహించడం వ్రాత అభివృద్ధికి దారితీసింది (సుమారుగా క్రీ.పూ.3500).
తొలి సుమేరియన్ ఉరుక్ కాలంలో ఆదిమ చిత్రకారులు చిత్రించిన చిత్రాల ఆధారంగా గొర్రెలు, మేకలు, పశువులు మరియు పందులు వంటి పెంపుడు జంతువులను పెంచేవారు. వారు వారి ప్రాధమిక రవాణా జంతువుగా గాడిదలు, బరువులు లాగడానికి ఎద్దులను ఉపయోగించారు. " జంతువుల ఉన్ని (వెంట్రుకలతో)తో ఉన్ని దుస్తులు, రగ్గులు తయారు చేయబడ్డాయి. ఇంటి చుట్టూ పరివేష్టిత తోట చెట్లు, ఇతర మొక్కలు నాటబడ్డాయి. గోధుమలు, ఇతర తృణధాన్యాలు బహుశా వ్యవసాయ క్షేత్రాలలో సాగుచేయబడ్డాయి. ఇప్పటికే నీటిపారుదల కొరకు ఏతాము ఉపయోగించబడింది. "
బీరు త్రాగే సమాజాలలో సుమేరియన్లు మొట్టమొదటి వారు. తృణధాన్యాలు అధికంగా ఉండేవి, వాటి ప్రారంభ ఆహారంలో అవి కీలక పాత్ర పోషించాయి. వారు గోధుమ, బార్లీ, మిశ్రమ ధాన్యం బీర్లు కలిగి ఉన్న పలు రకాల బీర్లను తయారుచేశారు. బీరు కాయడం సుమేరియన్లకు చాలా ముఖ్యమైనది. ఎంకిడు గిల్గోమేషు ప్రజల ఆహారం, బీరు ప్రవేశపెట్టినట్లు గిల్గామేషు కావ్యంలో ప్రస్తావించబడింది: "బీర్ తాగేవాడు, భూమి ఆచారం ... అతను ఏడుజగ్గుల బీరు త్రాగి ఆనందంతో పాటపాడాడు "
సుమేరియన్లు ఈజిప్టులో ఉపయోగించినటువంటి నీటిపారుదల పద్ధతులను అనుసరించారు. పట్టణీకరణతో నీటిపారుదల అభివృద్ధికి అనుబంధం ఉందని అమెరికన్ మానవ శాస్త్రవేత్త రాబర్ట్ మెక్కార్మిక్ ఆడమ్స్ పేర్కొన్నాడు. నగరంలోని 89% జనాభా నివసించారు.
వారు బార్లీ, చనగలు, కాయధాన్యాలు, గోధుమలు, ఖర్జూరాలు, ఉల్లిపాయలు, వెల్లుల్లి, లెటుస్, లీక్స్, ఆవాలు పండించబడ్డాయి. సుమేరియన్లు అనేక చేపలను పట్టుకుని, ఫౌల్, గజెల్లేలను వేటాడేవారు.
సుమేరియన్ వ్యవసాయం ఎక్కువగా నీటిపారుదలపై ఆధారపడింది. ఏతాము, కాలువలు, చానెల్స్, డైకులు, వీర్లు, రిజర్వాయర్లు ఉపయోగించడం ద్వారా నీటిపారుదల సాధించబడింది. యుఫ్రేట్సు త్రిరిసు నదులలో తరచూ హింసాత్మక వరదల కారణంగా కాలువలు తరచూ మరమ్మత్తు, పూడిక నిరంతరంగా తొలగింపబడ్డాయి. సర్వే గుర్తులను, సరిహద్దు రాళ్ళు నిరంతరంగా భర్తీ చేయవలసి ఉంటుంది. ధనవంతులు మినహాయింపు సాధించినప్పటికీ కార్వీలోని కాలువలపై పనిచేయాలని ప్రజలను ప్రభుత్వాలు కోరేవారు.
"సుమేరియన్ ఫార్మర్స్ ఆల్మనాక్" నుండి వరద కాలం తరువాత స్ప్రింగ్ ఈక్వినాక్స్ మరియు అకిటు లేదా న్యూ ఇయర్ ఫెస్టివల్ తర్వాత, కాలువలను ఉపయోగించి, రైతులు తమ క్షేత్రాలను నీటితో నింపి ప్రవహింపజేసి ఎద్దులను నేలలో నడిపించి కలుపు మొక్కలను నాశనం చేసేవారు. దురదృష్టవశాత్తు, అధిక ఆవిరి, వ్యవసాయ క్షేత్రాల లవణీయత క్రమంగా పెరిగింది. మూడవ ఉర్ కాలానికి, రైతులు గోధుమ వదిలి మరింత ఉప్పు-తట్టుకోగలిగిన బార్లీ వారి ప్రధాన పంటగా మార్చారు.
టైగ్రిస్-యుఫ్రేట్స్ మైదానాలలో ఖనిజాలు చెట్లు లేవు. సుమేరియన్ నిర్మాణాలు ప్లాన్నో-కుంభాకార ఇటుకలతో నిర్మించబడతాయి. చేయబడ్డాయి, ఇవి మోర్టార్ లేదా సిమెంటుతో స్థిరపరచబడలేదు. మట్టి-ఇటుక భవనాలు చివరికి క్షీణించి అవి కాలానుగుణంగా నాశనమౌతాయి కనుక కాలానుగుణంగా చదరం చేయబడి ప్రదేశంలో పునర్నిర్మించబడ్డాయి. ఈ నిరంతర పునర్నిర్మాణం క్రమంగా నగరాల స్థాయిని అధికరించింది. దీని వలన ఎగువన ఉన్న మైదానం వరకు అభివృద్ధి చెందింది.
ఆర్చిబాల్డ్ సేస్ ఆధారంగా ప్రాచీన సుమేరియన్ (అనగా ఉరుక్) కాలం పురాతన చిత్ర సంకేతాల ఆధారంగా "స్టోన్ అరుదుగా ఉందని అయితే అప్పటికే బ్లాక్సు, సీల్సుగా కట్ చేయబడ్డాయని భావిస్తున్నారు. ఇటుకలు సాధారణ నిర్మాణ సామగ్రిగా ఉపయోగించబడింది. అది నగరాలు, కోటలు, దేవాలయాలు, నివాసగృహాలు నిర్మించడానికి ఉపయోగించబడ్డాయి. నగరాన్ని గోపురాలతో నిర్మించారు. అవి కృత్రిమ వేదికపై నిర్మించబడ్డాయి. నివాస గృహాలు కూడా గోపురం వంటి ఆకృతిని కలిగి ఉండేవి. తలుపు కీలు ఆధారంగా తిరుగుతుంది. ఒక విధమైన తాళంచెవితో తెరవబడి ఉండవచ్చు అని భావిస్తున్నారు. గేటు పెద్ద ఎత్తున ఉంది రెండుగాగా ఉన్నట్లు తెలుస్తోంది పునాది నిక్షిప్తం చేయబడిన కొన్ని వస్తువులతో పవిత్రంచేసి రాళ్ళు-లేదా ఇటుకలతో నిర్మించబడేది ".
సుమేరియన్ అత్యంత ఆకర్షణీయమైన, ప్రసిద్ధమైన భవనాలు జిగ్గురుట్లు. పెద్ద లేయర్డ్ ప్లాట్ఫారమ్లకు మద్దతిచ్చే దేవాలయాలు. సుమేరియన్ సిలిండర్ సీల్సు దక్షిణ ఇరాకులోని మార్షు అరబ్బులచే నిర్మించున గోపురాలకంటే వైవిధ్యంగా నిర్మించబడ్డాయి. సుమారు క్రీ.పూ. 400 వరకు సుమేరియన్లు వంపును అభివృద్ధి చేశారు. ఇది బలమైన గోపురాలను అభివృద్ధి చేయడానికి వీలు కల్పించింది. వారు అనేక వంపులుగా కలుపుతూ నిర్మించారు. సుమేరియన్ దేవాలయాలు, రాజభవనాలు నిర్మించడానికి ఆధునిక పదార్థాలు, పద్ధతులు ఉపయోగించబడ్డాయి. వీటిలో బట్రెస్, రీసెసెస్, సగం స్తంభాలు, మట్టి గోర్లు ఉపయోగించబడ్డాయి.
సుమేరియన్లు మెట్రోలజి క్లిష్టమైన వ్యవస్థను అభివృద్ధి చేశారు క్రీ.పూ. 4000. ఈ అధునాతన మెట్రాలజీ ఫలితంగా అంకగణితం, జ్యామితి, బీజగణితం ఏర్పడింది. క్రీ.పూ. 2600 తరువాత సుమేరియన్లు మట్టి పలకలపై గుణకార పట్టికలు రచించారు, రేఖాగణిత అభ్యాసాలు, విభజన సమస్యలను పరిష్కరించారు. బాబిలోనియన్ సంఖ్యల తొలి జాడలు కూడా ఈ కాలానికి చెందినవే. 
క్రీ.పూ. 2700-2300 అబాకస్ మొట్టమొదటి వరుస స్తంభాల పట్టికను చూసింది. ఇది వారి సెగెజెస్మేల్ నంబర్ సిస్టం పరిమాణం వరుస ఆదేశాలు వేరు చేసింది. సుమేరియన్లు మొట్టమొదటిగా స్థలం విలువను లెక్కించడానికి సంఖ్యా వ్యవస్థను ఉపయోగించారు. ఖగోళ గణనల్లో సుమేరియన్లు ఒక రకమైన నియమాన్ని ఉపయోగించినట్లు సాక్ష్యాలు ఉన్నాయి. వారు ఒక త్రిభుజం, ఘనం ఘనపరిమాణాన్ని కనుగొన్నారు.
ఈశాన్య ఆఫ్ఘనిస్తానులోని బడక్షన్ నుండి అనాటోలియా, లాపిస్ లాజౌలీ, కనుగొన్న లావా, డిల్మన్ (ఆధునిక బహ్రెయిన్) లో లభించిన పూసలు, సింధూ లోయ లిపిలో చెక్కబడిన అనేక సీళ్ళు (అధికార ముద్రలు), పర్షియన్ గల్ఫు ప్రాంతంలో కేంద్రీకృతమైన పురాతన వాణిజ్య విస్తృతమైన నెట్వర్కుకు సాక్ష్యంగా ఉన్నాయి. ఉదాహరణకు ప్రపంచంలోని పలు ప్రాంతాల నుండి ఉర్కు దిగుమతులు వచ్చాయి. ముఖ్యంగా అన్ని రకాల లోహాలను దిగుమతి చేసుకున్నారు.
మెసొపొటేమియాలో అరుదుగా లభించే చెక్క వంటి వస్తువులను సుదూరప్రాంతాల నుండి దిగుమతి చేసుకోబడ్డాయని గిల్మేషు కావ్యం సూచిస్తుంది. ప్రత్యేకించి లెబనాన్ నుండి దేవదారు బహుమతిగా పొందారు. ఉర్ వద్ద క్వీన్ పూబా సమాధిలో రెసిన్ కనుగొనడం అది మొజాంబిక్ వంటి దూరప్రాంతం నుండి దిగుమతి చేసుకున్నారనడానికి సాక్ష్యంగా ఉంది.
సుమేరియన్లు బానిసలను ఉపయోగించినప్పటికీ వారు ఆర్థిక వ్యవస్థలో ప్రధాన భాగం కాదు. బానిస స్త్రీలు చేనేత, అద్దకం, మిల్లులు, వస్తువాహకులుగా పనిచేశారు.
సుమేరియన్ కుమ్మరి వారు సెడార్ ఆయిల్ పెయింట్లతో కుండలను అలంకరించారు. కుమ్మర్లు కుమ్మరిపని కొరకు అవసరమైన అగ్నిని ఉత్పత్తి చేయడానికి ఒక విల్లు డ్రిల్లరు ఉపయోగించారు. సుమేరియన్ కమ్మరి వారు అలబాస్టర్ (కాల్సైట్), దంతం, ఇనుము, బంగారం, వెండి, కార్నియల్, లాపిస్ లాజౌలిని ఉపయోగించారు.
పెద్ద సంస్థలు వాటి పెట్టుబడులను బార్లీ, వెండిలో ఉంచుతారు. తరచూ వాటి మధ్య విలువ స్థిరంగా ఉంటాయి. సాధారణంగా తాకట్టులు, రుణాలు, ధరలు వాటిలో ఒకటి ఆధిఖ్యత కలిగి ఉంటుంది. అనేక లావాదేవీలు రుణంతో సంబంధం కలిగి ఉన్నాయి.
వాణిజ్య నగదు జమ, వ్యవసాయ రుణాలు ప్రధాన రుణాలుగా ఉన్నాయి. వర్తకంకొరకు సముద్రయాత్రలు చేసి ఆర్జించటానికి వాణిజ్య క్రెడిట్ సాధారణంగా దేవాలయాల ద్వారా విస్తరించబడింది. వెండిలో నిలువచేయబడింది. క్రీ.పూ.2000 ముందు వడ్డీ రేటు నెలకి 1/60 (మినా ఒక షెకెల్) ఉండేది. ఇది దాదాపు రెండు వేల సంవత్సరాలకు అదే స్థాయిలో ఉంది. గ్రామీణ రుణాలు సాధారణంగా ఒక సంస్థ (టెంపుల్ వంటివి) ద్వారా ఇవ్వబడిన ఋణాలు చెల్లించని కారణంగా గ్రామీణ ఋణాలు ఉద్భవించాయి. ఈ సందర్భంలో బకాయిలు రుణదాతకు రుణంగా మార్చబడ్డాయి. ఋణం బార్లీ లేదా ఇతర పంటల రూపంలో చెల్లించబడేది. వడ్డీ శాతం వాణిజ్య రుణాల కంటే చాలా అధికంగా ఉండేది. రుణ శాతం 1/3 నుండి 1/2 వరకు ఉంటుంది.
2000 సంవత్సరాలపాటు సుమేరియన్ నగర-రాజ్యాల మధ్య దాదాపుగా స్థిరమైన యుద్ధాలు సుమెర్ సైనిక సాంకేతికత, వ్యూహాలు అభివృద్ధి చేయడానికి దోహదపడ్డాయి. ఏవైనా వివరాలు నమోదు చేసిన మొట్టమొదటి యుద్ధం క్రీ.పూ. 2525 లో లాగాషు, ఉమమా మధ్య జరిగింది. ఇది లఘాషు రాజు సుమేరియన్ సైన్యం (ప్రధానంగా పదాతిదళంగ) కలిగి ఉందని తెలియజేస్తుంది. ఈ పదాతి దళం ఈటెలను తీసుకుని, రాగి హెల్మెట్లను ధరించి, దీర్ఘచతురస్రాకార కవచాలను ధరించి యుద్ధం చేసారని భావిస్తున్నారు. వ్యూహ నిర్మాణానికి శిక్షణ, క్రమశిక్షణ అవసరమయ్యేది. ఇది సుమేరియన్లు వృత్తిపరమైన సైనికులను ఉపయోగించినట్లు సూచిస్తుంది.
సుమేరియన్ సైన్యం వాహనాలను ఉపయోగించుకుంది. ఈ ప్రారంభ రథాలు తరువాత రూపకల్పన చేసిన రథాల కంటే పోరాటంలో తక్కువ సమర్థవంతంగా పని చేశాయి. కొంతమంది ఈ రథాలు ప్రధానంగా రవాణాకు అధికంగా పనిచేశాయని సూచించారు. సిబ్బంధి యుద్ధం-గొడ్డలి, లాంసును ఉపయోగించారు. సుమేరియన్ రథం నాలుగు లేదా రెండు చక్రాలు ఉండేవి. వీటిలో 1-2 సిబ్బంధి ఉండేవారు. రథానికి ఒక మేదరి బుట్ట కూర్చబడింది.
సుమేరియన్ నగరాలు రక్షణ ప్రాకారాలతో నిర్మితమయ్యాయి. సుమేరియన్లు తమ నగరాల మధ్య ముట్టడిచేసే యుద్ధంలో నిమగ్నమయ్యారు. మట్టి గోడలు కొందరు శత్రువులను అడ్డుకోగలిగాయి.
సుమేరియన్ టెక్నాలజీ ఉదాహరణలు: చక్రం, క్యూనిఫికల్ లిపి, అంకగణితం, జ్యామిట్రీ, నీటిపారుదల వ్యవస్థలు, సుమేరియన్ పడవలు, చంద్రమాన క్యాలెండర్, కాంచు, తోలు, రంపం, ఉలి, సుత్తి, చెలగపార, కళ్ళెం, మేకులు, గుండుసూదులు, ఉంగరాలు, శూలం, గొడ్డలి, కత్తులు, పిడిబాకులు, బాణములు, బాణం ములుకులు, ఖడ్గం, బంక, నీటితిత్తి, సంచి, కవచం, అంబులపొది, యుద్ధ రథాలు, చాపల ఈటె, బూట్లు, చెప్పులు, గొయ్యిలు, బీరు.
సుమేరియన్లకు మూడు ప్రధాన రకాలైన పడవలు ఉన్నాయి:క్రీ.పూ 4 వ మిల్లినియంలో చక్రవర్తి వాహనాల రుజువులు ఏకకాలంలో మెసొపొటేమియా, ఉత్తర కాకసస్ (మయీకాప్ సంస్కృతి), మద్య ఐరోపాలో కనిపిస్తాయి. చక్రం ప్రారంభంలో కుమ్మరి చక్రం రూపాన్ని తీసుకుంది. కొత్తరూపకల్పన త్వరగా చక్రాల వాహనాలు, మిల్లు చక్రాలుగా ఉపయోగించడానికి దారితీసింది. సుమేరియన్ల క్యూనీ ఫాం లిపి పురాతనమైనది లేక ఈజిప్టు హైరోగ్లిఫ్స్ తరువాత స్థానంలో ఉందని భావించబడుతుంది. (పురాతనమైన శాసనాలు, టార్టరియా పలకల వంటివి వివాదాస్పదంగా ఉన్నాయి). సుమేరియన్లు మొదటి ఖగోళ శాస్త్రవేత్తలలో ఒకరుగా ఉన్నారు. నక్షత్రాలను నక్షత్ర సముదాయాలుగా విభజించారు. ఇవి అధికంగా రాశిచక్రంలో మనుగడలో ఉన్నాయి. పురాతన గ్రీకులు కూడా నక్షత్రాలను గుర్తించారు. కంటి దృష్టికి సులభంగా కనిపించే ఐదు గ్రహాల గురించి వారికి తెలుసు.
వారు ఒక ప్రత్యామ్నాయ బేస్ 10, బేస్ 6 తో ఒక మిశ్రమ రేడిక్స్ వ్యవస్థతో సహా అనేక విభిన్న సంఖ్యా వ్యవస్థలను ఉపయోగించి అంకగణితం అభివృద్ధి చేసారు. సుమేరు, బాబిలోనియాలో ఈ సెక్స్మేసిమల్ సిస్టమ్ ప్రామాణిక సంఖ్యా వ్యవస్థగా మారింది. వారు సైనిక నిర్మాణాలను కనుగొన్నారు. పదాతి, అశ్వికదళం, విలుకాండ్రు, మధ్య ప్రాథమిక విభాగాలను పరిచయం చేశారు. వారు మొట్టమొదటిగా క్రోడీకరించిన న్యాయ వ్యవస్థ, పరిపాలనా వ్యవస్థలను అభివృద్ధి చేశారు, ఇవి కోర్టులు, జైళ్లు, ప్రభుత్వ రికార్డులు చేయబడ్డాయి. మొట్టమొదటి నిజమైన నగర-రాజ్యాలు సుమెర్లో మొదలై, సిరియా, లెబనాన్ దేశాల్లో ఇదే విధమైన సంఘాలతో సమానంగా ఉన్నాయి. క్యూన్ఫారమ్ ఆవిష్కరణ చేసిన అనేక శతాబ్దాల తరువాత, రాయడం, చెల్లింపు ధృవపత్రాలు, జాబితాలు విస్తరించాయి. క్రీ.పూ. 2600 నాటికి సందేశాలను, తపాలా బట్వాడా, చరిత్ర, పురాణం, గణితం, ఖగోళ రికార్డులు, ఇతర సాధనలకు ఉపయోగించబడింది. రాయడం వ్యాప్తితో ముడిపడిన మొదటి అధికారిక పాఠశాలలు సాధారణంగా నగర-రాజ్యంలో ప్రాధమికంగా ఆలయ ఆధ్వర్యంలో ఏర్పాటు చేయబడ్డాయి.
చివరగా సుమేరియన్లు విస్తారమైన వ్యవసాయం, నీటిపారుదలతో అభివృద్ధి చేసారు. ఎమ్మెర్ గోధుమ, బార్లీ, గొర్రెలు, పశువులు (ఆరోచ్లుగా ప్రారంభించడం) మొట్టమొదటిసారిగా వ్యవసాయంలో ప్రారారంభించి భారీ స్థాయిలో అభివృద్ధి చేయబడ్డాయి.