జ్ఞానోదయం
ఏదైనా ఒక విషయం మీద పూర్తి జ్ఞానం కలగటానిని  జ్ఞానోదయం అంటారు. ఇది ముఖ్యంగా బౌద్ధ ధర్మ విషయాలను తెలియచెప్పడానికి ఉపయోగిస్తారు. ఇందులో బోధి, కేంషో, సతోరి ముఖ్యమైనవి. భారతదేశ, మరియు ఆసియా ఖండపు మతాలలో దీనికి సంబంధించిన పదాలు మోక్షం, ముక్తి (హిందూ మతం), కేవల జ్ఞానం (జైన మతం), ఉష్త (జొరాస్ట్రియన్ మతము).
నిత్యతత్వ వాదులు మరియు సార్వత్రికవాదులు  జ్ఞానోదయాన్ని మార్మిక వాదాన్ని ఒకే కోణంలో చూస్తారు. ఇవి రెండూ మతపరమైన, ఆధ్యాత్మిక అంతర్దృష్టిని పెంపొందించదానికి సమానమైన భావనలుగా చూస్తారు.
"బోధి"  తీర్వాద పదం. దీనర్థం అవగతం కావడం లేదా మేలుకొలుపు పొందటం. మేలుకొలుపు పొందిన వ్యక్తి మనసు యొక్క నాలుగు పరమ సత్యాలు తెలుసుకున్నవాడు. మనసు మనల్ని కోరికల, బాధల, జన్మల ఊబిలో పడేస్తుంది అదేకాకుండా మేలుకొలుపు పొందిన వ్యక్తి మోక్షానికి, ముక్తికి దారిని కూడా చూపిస్తుంది.
"ప్రజ్ఞ "మహాయాన పదం. ఇది మనసు నిజ స్వరూపానికి దారి చూపిస్తుంది. ఇది  మధ్యమకుని ప్రకారం దీనర్థం వ్యక్తిగత భావం లేకపోవడం. అంటే నిజంగా వ్యక్తిగత స్వార్థం, అహం లేని ఒక స్థితి (నేను అనే భావన లేకపోవడం). ఇది బుద్ధ తత్వాన్ని కుడా సూచిస్తుంది.
జెన్ బౌద్ధ మతంలో కెన్షో అంటే అర్థం మన నిజ స్వరూపాన్ని తెలుసుకోవడం సతోరి అనే పదం కుడా వాడతారు దీనికి. కానీ సతోరి అంటే కెన్షో అనుభవం.
పూర్తి మేలుకొలుపుని పొందడానిని బుద్ధతత్త్వం అంటారు.బుద్ధ తత్త్వం పొందిన వారిని ఎవరినైనా బుద్ధుడు (బుద్ధులు) అంటారు. గౌతమ బుద్ధుడు దీనికి ఉదాహరణ. టిబెట్ తుబ్తేన్ ఎషె ప్రకారం జ్ఞానోదయం అంటే "బౌద్ధ పరిచారకుల యొక్క అంతిమ గమ్యం మనసు యొక్క అన్ని పరిముతలను తెలగించి, దాని మంచి శక్తులను పూర్తి స్థాయిలో నెలకొల్పడం, అదే జ్ఞానోదయం. ఇది కరుణ, జ్ఞానం, నైపుణ్యాల యొక్క సమ్మేళన స్థితి."
భారతదేశ మతాలలో, మోక్షం లేదా ముక్తి అనేది సంసార జీవితం ఆత్మకు విముక్తి కలిగించడం. ఇది సంసార జీవితపు బాధలను అంతమొందిస్తుంది. జీవుడుని జన్మల మరుజన్మ లేకుండా చేస్తుంది.
"అద్వైత మతం "ఒక తత్వ శాస్త్ర సిద్ధాంతం. ఈ మతం వారు ఆత్మను పరమాత్మ ఒక్కటే అని అనుభవం ద్వారా తెలుసుకోవటానికి ప్రయత్నిస్తారు. అలా చేయడం ద్వారా ముక్తిని పొందుతారు. ఇది పూర్తి చేయడానికి ఒక గురువు వద్ద వీరు చాలా శిక్షణ పొందుతారు. దీనికి వీరు గ్రంథాలు చదవడం, లోక సంబంధ విషయాలను వదిలి వేయడం, అనుభవ పూర్వకంగా ఏకత్వాన్ని పొందటానికి 
కృషి చేస్తారు. క్రీ.శ 788 లో భారతదేశంలో పుట్టిన ఈ సిద్ధాంతం అతి ప్రాచుర్యం కలిగిన వేదాంత పద్ధతి. ద్వైత, విశిష్టాద్వైత సిద్ధాంతాలు వేదాంత సిద్ధాంతాలకు మరికొన్ని ఉదాహరణలు.
"అద్వైతం "అనగా రెండు కాదు ఒకటి అని అర్థం. అంటే ఆత్మ పరమాత్మ ఒకటే, రెండు కాదు అని. దీన్ని అనుభవ పూర్వకంగా తెలుస్కోవడమే ముక్తి పొందటం. దీనికి ఒక గురువు కింద చాలా కసరత్తు, కృషి చేయాల్సి ఉంటుంది.
ఉపనిషత్తులు, భగవద్గీత, బ్రహ్మ సూత్రాలు (ప్రస్థానత్రయం) అద్వైత వేదాంతానికి మూల గ్రంథాలు. అద్వైత వేదాంత నియమాలను మొదటి సారిగా శంకర భగవద్పాదంలో చెప్పబడింది. చారిత్రకంగా గౌడపాదాచార్యులు మొట్ట మొదట సరిగా ఈ అంశాన్ని ప్రస్తావించారు.
ఆది శంకరాచార్యులు పూర్వీకుల అద్వైత సిద్ధాంతాన్ని ఒక క్రమ పధ్ధతిలోనికి తీసుకువచ్చారు. ఆయన దీనికి అధిభౌతిక పండిత వ్యాఖ్యానాన్ని (ఆంగ్ల భాష: Metaphysical Scholarly Exegesis) జోడించారు. ఈ పద్ధతినే తర్వాతి వేదాంతులు అనుసరించారు.
తన ప్రకరణ గ్రంథాలలో ఒకటైన బ్రహ్మ జ్ఞానావలీ మాల 20 వ శ్లోకంలో ఆయన ఈ విధంగా అన్నారు.
(అర్థం) పరమాత్మ (పరబ్రహ్మ) ఒక్కటే నిజం,
మిగతాదంతా మాయ (దానికి విడిగా అస్తిత్వం లేదు)
జీవాత్మ (జీవుడు) పరమాత్మ ఒక్కటే
కోట్లాది గ్రంథాల సారం ఇదే
19వ శతాబ్దంలో వివేకానందుడు, హిందూ పునరుత్థానంలో సింహ భాగం పోషించారు. అద్వైత వేదాంతాన్ని రామకృష్ణ మఠము ద్వారా పాశ్చాత్య దేశాలలో ప్రాచుర్యం గావించారు. అద్వైత వేదాంతం పై వివేకానందుని వ్యాఖ్యానాన్ని ఆధునిక వేదాంతం (సత్సంగం) అంటారు.
1896 లో, వివేకానందుడు లండను లో ఒక ప్రసంగాన్ని ఇచ్చారు. దీని పేరు "ది ఆబ్సల్యుట్ అండ్ మ్యానిఫెస్టేషన్" (అంటే "అసలు మరియు దాని రూపాలు", అసలు అనగా ఇక్కడ అసలైన నిజం, పరమాత్మ). ఈ ప్రసంగంలో అయన ఇలా అన్నారు.
ముక్తిని పొందటానికి సమాధి స్థితి ముఖ్యమైనదని ఆయన నొక్కి వక్కాణించారు. కానీ, ఉపనిషత్తులలోనూ, శంకరాచార్యుల సిద్ధాంతాలలోను ఇది అంతగా కనపడదు. శంకరాచార్యులు ధ్యానం, నిర్వికల్ప సమాధులను ఆత్మకు, పరమాత్మకు గల ఏకత్వాన్ని అనుభవ పూర్వకంగా తెలుసుకోవడానికి దారులుగా భావించారే కానీ వాటినే చివరి గమ్యాలుగా చెప్పలేదు.వివేకానందుడి అధునీకరణ విమర్శలకు కూడా లోనైంది:
ఆధునిక అద్వైతం లేదా నియా-అద్వైత (ఆంగ్లం: ) అనేది అద్వైతం పైన ఆధునిక పాశ్చాత్య ఉద్దేశాల మీద ఆధారపడిన ఒక కొత్త మత ఉద్యమం. ఇది చాలా విమర్శలకు లోనవుతూ ఉంది.. సాంప్రదాయక గ్రంథాల జ్ఞానం యొక్క అవసరాన్ని గుర్తించక పోవడం, జ్ఞాన-యోగ మార్గానికి సన్యాసం యొక్క అవసరాన్ని గుర్తించకపోవడం దీనికి కారణాలు. హెచ్.డబ్లుఎల్.పూంజ, ఆయన శిష్యులు గంగాజీ, ఆండ్రూ కోహెన్, , మధుకర్ మరియు ఎకార్ట్ టోలేలు చెప్పుకోదగ్గ ఆధునిక అద్వైత వాదులలో కొందరు.
యోగా అనేది పురాతన భారతదేశంలో పుట్టిన, శారీరక, మానసిక, ఆధ్యాత్మిక శాస్త్రాలకు చెందిన సుపరిచితమైన పదం. యోగా హిందూ తత్వ శాస్త్రం లోని ఆరు ఆస్తికవాదానికి సంబంధించిన ఆరు సాధనలలో ఒకటి. ఇది పంతంజలి యోగ సూత్రాల ఆధారపడింది. హిందూ, బౌద్ధ, జైన, సిక్కు మతాలలో అనేక రకాలైన యోగా సంప్రదాయాలు ఉన్నాయి.
క్రీ.పూ సహస్రాబ్ది ముందు విభిన్నమైన ఆచారాలు క్రీ.శ 1 ప్రాంతంలో ఒక క్రమ పద్ధతిలో పంతంజలి యోగ సుత్రలలో క్రోడీకరించబడ్డాయి. క్రీ.శ 1000 కి వచ్చేసరికి హఠయోగ ఒక ముఖ్యమైన, పంతంజలి యోగా సూత్రాలకు భిన్నమైన సంప్రదాయంగా పరిణతి చెందింది. పంతంజలి యోగా సూత్రాలు ఎక్కువగా మనస్సు యొక్క క్రమశిక్షణపై శ్రద్ధ చూపగా, హఠయోగ శరీరం యొక్క ఆరోగ్యం మీద, స్వచ్ఛత మీద శ్రద్ధ చూపిస్తుంది.
19వ శతాబ్దం నుండి స్వామి వివేకానందుడు మొదలుకొని హిందూ తత్త్వ వేత్తలు యోగాను పాశ్చాత్య దేశాలకు తీసుకువచ్చారు. 1980లలో పాశ్చాత్య దేశాలలో, యోగా శారీరక ఆరోగ్య సంబంధిత వ్యాయామాల పధ్ధతిగా పేరు పెంపొందింది. కేన్సర్, స్కిజోఫ్రీనియా, ఉబ్బసము, మరియు హృద్రోగాలను నివారించడానికి ఒక సహ ప్రక్రియగా (అంటే వైద్యంతో పాటు) యోగా ఎంత వరకు ఉపయోగ పడుతుంది అనే దానిపై చాలా పరిశోధనలు జరిగాయి. ఒక సర్వేలో, అమెరికా దేశపు యోగా సాధకులు మానసిక, కండర సంబంధిత లక్షణాలు మెరుగు పడినట్లుగా తెలిపారు.
సంప్రదాయక అద్వైత వేదాంతం జ్ఞాన యోగపు దారి ముఖ్యమైనది. అనగా మోక్షాన్ని సాధించడానికి చేసే సాధన మరియు అధ్యయనం. ఇందులో నాలుగు అంచెలు ఉన్నాయి.
భక్తి యోగం, కర్మ యోగాలు అనుబంధాలు.
భక్తి యోగంలో సాధన ఏదైనా నామంలో దేవుడిని కొలవడం పై చుట్టూ తిరుగుతూ ఉంటుంది. ఆది శంకరాచార్యులు ఆయనకాయనే భక్తి యోగం యొక్క సిద్ధాంతకర్త. కానీ వేద బలులు, పూజలు జ్ఞానానికి దారి చూపించగలిగినా, అవి సరాసరి మోక్షానికి దారి తీయవని ఆయన చెప్పారు. కొద్దిలో కొద్ది, శుక్ల గతి ద్వారా మోక్షాన్ని సాధించడానికి ఉపయోగపడవచ్చు.
కర్మ యోగం అనేది లాభ నష్టాలకు అతీతంగా మన బాధ్యతలు మనం నిర్వర్తించే ఒక పద్ధతి. స్వామి శివానంద ప్రకారం,
జైనమతం అన్ని జీవుల పట్ల అహింసను ప్రబోధించే భారతదేశపు మతం. దీని తత్వశాస్త్రం ఆత్మను ముక్తి వైపు సాగించడానికి స్వయంకృషి ముఖ్యమైనదని చెబుతుంది. తన లోపల శత్రువులను జయించిన ఏ ఆత్మ అయినా "జీనా" (విజేత) అనే మహోన్నత స్థితిని చేరుకుంటుంది. ఈ ఆత్మల పరిపూర్ణ స్థితిని సిద్ధ అంటారు. ప్రాచీన గ్రంథాలు జైన మతాన్ని శ్రమణ ధర్మం (స్వాధికరత) గా వ్యవహరిస్తాయి. వీటిని "దిగంబరుల దారి" అని కూడా అంటారు.
మహోన్నతమైన పరిశుద్ధ జ్ఞానాన్ని జైన మతంలో కైవల్య జ్ఞానం అంటారు. అంటే "అసలైన లేదా కచ్చితమైన" జ్ఞానం. సన్యాసం ద్వారా చెడు కర్మను వదిలించుకోవడం ద్వారా, మరణం, పునర్జన్మలనుండి విముక్తి లభించడం ద్వారా పొందిన జీవాజీవ విచక్షణా జ్ఞానాన్ని కైవల్యం అంటారు. గతీయ కర్మలను నిర్మూలించడం తర్వాత వచ్చిన ఆత్మానాత్మల జ్ఞానమే కైవల్య జ్ఞానం. ఈ దశకు చేరిన ఆత్మ ఈ జీవితం తర్వాత మోక్షాన్ని (ముక్తిని) పొందుతుంది.