బైరం ఖాన్
బైరం ఖాన్ (బేరం ఖాన్) (క్రీ.శ.1501 జనవరి 18 - 31 జనవరి 1561 జనవరి 31) ఒక ముఖ్యమైన సైనికాధికారి తరువాత మొఘల్ సైన్యంలో సైన్యాధ్యక్షుడు మొఘల్ చక్రవర్తుల ప్రతినిధి హుమాయూన్, అక్బర్. ఆయన సంరక్షకుడుగా, ప్రధాన గురువుగా, సలహాదారుగా, అక్బర్ చక్రవర్తికి అత్యంత విశ్వసనీయ మిత్రుడుగా ఉండేవాడు. హుమాయున్ అతనిని ఖాన్-ఐ-ఖాన్న్ అని "కింగ్స్ ఆఫ్ కింగ్" అని గౌరవించాడు. బైరం వాస్తవానికి బైరం "బెగ్" అని పిలిచేవారు. కానీ తర్వాత 'ఖా' లేదా ఖానుగా గౌరవించారు.
బైరమ్ ఖాన్ సైన్యాధ్యక్షుడుగా పనిచేస్తూ మొఘల్ సామ్రాజ్యం మీద చక్రవర్తి అధికారాన్ని పునరుద్ధరించాలని తీవ్రంగా కృషిచేసాడు.
బైరమ్ ఖాన్ సెంట్రల్ ఆసియాలో బాదాఖ్షాన్ ప్రాంతంలో జన్మించాడు. కారా కయాజుల్ సమాఖ్య బహర్లూ టర్కుమాన్ వంశానికి చెందినవాడు.
కారా కొయూన్లూ పశ్చిపర్షియాను కొన్ని దశాబ్ధాలుగా పాలించారు. తరువాత ప్రత్యర్థులైన అక్ కొయూన్లు వారిని పడగొట్టి అధికారం చేపట్టారు. బైరమ్ ఖాన్ తండ్రి సెయ్ఫాలి బాహర్లూ, తాత జనాలీ బెగ్, బాబర్ కొలువులో పని చేసారు. ఆయన ముత్తాత పిరాలి బెగ్ బహర్లూ బాబర్ భార్య పాషా బేగానికి సోదరుడు, కరా ఇస్కాండరు అల్లుడు.
16 సంవత్సరాల వయస్సులో బాబర్ సేవలోకి ప్రవేశించి భారతదేశపు మొఘల్ విజయాలలో ముఖ్యపాత్ర పోషించాడు. బైరమ్ ఖాన్ హుమాయూన్ ఆధ్వర్యంలో మొఘల్ సామ్రాజ్యం స్థాపించటానికి గొప్పగా సహకరించాడు. ఆయన ముహార్దారు (ముద్రల నిర్వహణ) స్థానానికి అప్పగించబడ్డాడు. అలాగే బెనారసు, బెంగాలు, గుజరాతులలో సైనిక పోరాటంలో పాల్గొన్నాడు. హుమాయూన్ పర్షియాలో ప్రవాసవాసం చేస్తున్న సమయంలో తొమ్మిది సంవత్సరాలకాలం వెంట ఉన్నాడు. 1556 లో తరువాత హుమాయూన్ కాందహారు జయించడానికి సహాయంగా ఉన్నాడు. తరువాత దానికి గవర్నరుగా పనిచేసాడు. హుమాయున్ హిందూస్థానును తిరిగి స్వాధీనం చేసుకొన్న తరువాత సైన్యాధ్యక్షునిగా ముఖ్య పాత్రను పోషించాడు.1556 లో హుమాయున్ మరణం తరువాత బైరాం ఖాన్ యువ చక్రవర్తి అక్బరు వద్ద ప్రతినిధిగా నియమించబడ్డాడు. ఉత్తర భారతదేశంలో ఆయన మొఘల్ అధికారాన్ని ప్రాతినిధ్యం వహించాడు. ముఖ్యంగా రెండవ పానిపట్టు యుద్ధంలో మొఘలు దళాలను నాయకత్వం వహించాడు. పానిపట్టు యుద్ధంలో 1556 నవంబరులో అక్బర్ హేముల మధ్య జరిగింది.
భైరం ఖాను షియా ముస్లిం. ఆయన టర్కీ సున్నీ ముస్లిం కులీనుల పట్ల అయిష్టత ప్రదర్శించేవాడు. 
షియా ముస్లిం అయినప్పటికీ శుక్రవారం సేవలకు మాసీదుకు హాజరు అయ్యేవాడు, షాహ్ గడా(సికిందర్ లోడి సభలో కవిగా ఉన్న జమాలి ఖాంబొ కుమారుడు) బాధ్యత వహించేవాడు. 1555 లో హుమాయూను ఢిల్లీకి తిరిగి వచ్చిన తరువాత " సదర్ అస్ సుదర్ " అయ్యాడు.
ఉల్యుర్ గెజిటర్ చెప్పింది:
బాబర్ రాజవంశం పునరుద్ధరణకు సంబంధించి ఈ పోరాటాలలో స్పష్టంగా కనిపించలేదు. హుమాయున్ బాబర్ ప్రత్యర్థి హసన్ ఖాన్ మేవాటి మేనల్లుడు జమాల్ ఖాను పెద్ద కుమార్తెని వివాహం చేసుకున్నాడు. హుమాయూన్ మంత్రి బైరం ఖాన్ జమాల్ చిన్న కుమార్తెను వివాహం చేసుకున్నట్లు తెలుస్తుంది.భైరం ఇతర భార్య సలీమా సుల్తాన్ అతని మరణం తరువాత అక్బరును వివాహం చేసుకున్నది.
బైరం ఖానుతో అభిప్రాయంలో తేడాలు ఉన్నందున అక్బరు తనకు విశ్రాంతి ఇవ్వడం, రాజభవనంలో నివసించడం, హజ్ తీర్ధయాత్ర కొరకు మక్కకు వెళ్ళవచ్చని చెప్పాడు. వెళుతుండగా అతని ప్రత్యర్థులు ఆయనను చేజిక్కించుకున్నారు. ఆయన పంజాబులో వారిని ఓడించాడు. అక్బరు ఆయనకు సలహాదారుడిగా కొనసాగడమో లేదా తన తీర్థయాత్రను కొనసాగించడమో నిర్ణయించుకోవచ్చని ఆదేశించాడు. బైరం ఖాను తరువాతి హజ్ యాత్ర కొనసాగించుకోవాలని ఎంచుకున్నాడు.యాత్ర కొరకు గుజరాతు గుండా ప్రయాణిస్తున్నప్పుడు అతను చంపబడ్డాడు. బైరం ఖాను అహ్శిల్వాద్ పటాన్ సమీపంలోని ఒక మతప్రాధాన్యత కలిగిన ప్రదేశమైన సహస్త్రలిగే కొలనులో ఉన్నసమయంలో హాజీ ఖాను మేవాటి సహచరుడైన లోహని పష్టున్ గుర్తించాడు. దీని గురించి తెలుసుకున్న తరువాత హాజీ ఖాను చక్రవర్తి హేము మరణానికి ప్రతీకారం తీర్చుకోవాలని బైరం ఖాను మీద దాడి చేసి చంపాడు. హాజీ ఖాను మేవార్టి (ఆల్వారు) హేము వద్ద సైన్యాధ్యక్షుడుగా ఉన్నాడు. 1559 లో అక్బరు దళాలు హాజీ ఖానును ఓడించి అల్వారు సర్కారును పట్టుకున్న తరువాత హజీ ఖాను గుజరాతు లోన్ పటానులో ఉన్నాడు.
బైరాం ఖాను 1561 జనవరి 31 న మరణించాడు. ఆయన కొడుకు భార్యను ఆగ్రాకు పంపబడ్డారు. బైరాం ఖాను భార్య అక్బరు బంధువు. బైరం ఖాను మరణం తరువాత అక్బరు అమెను వివాహం చేసుకున్నాడు. బైరం కుమారుడు అబ్దుల్ రహీం ఖాన్-ఐ-ఖానా అక్బరు పరిపాలనలో ముఖ్యమైన భాగంగా మారాడు. అక్బరు సభలో నవరత్నలలో (తొమ్మిది రత్నాలు)ఆయన ఒకడు.