తూర్పు గోదావరి జిల్లా చరిత్ర
తూర్పు గోదావరి జిల్లా చరిత్ర మిగిలిన ఆంధ్ర చరిత్ర లాగానే నందుల కాలం నుండి తెలుస్తున్నది. నంద వంశ స్థాపకుడైన మహా పద్మ నందుడు స్వయంగా నాయకత్వం వహించి దక్కను లోని చాలా ప్రాంతాన్ని ఆక్రమించాడు. తరువాతి నందుల చరిత్ర వెలుగు లోకి రాలేదు కాని చివరి నందుడైన ధననందుని చంద్రగుప్త మౌర్యుడు క్రీ పూ 322లో పదవీచ్యుతుడ్ని చేసినట్లు తెలుస్తున్నది. కాబట్టి మౌర్య వంశ మూలపురుషుడైన చంద్రగుప్త మౌర్యుడు రాజ్యాధికారం చేపట్టగానే, దక్కను లోని ప్రాంతం కూడా అతని ఏలుబడిలోకి వచ్చింది.
మౌర్యుల తరువాత జిల్లా శాతవాహనుల అధీనంలోకి వచ్చింది. క్రీ శ 6 లేదా 7 వ సంవత్సరంలో రాజ్యానికి వచ్చిన హాలుడు ఒక్క ఏడాదే పాలించాడు. ఈ కాలంలో గొప్ప రాజకీయ సంఘటనలేమీ జరగ లేదు, కానీ తన గాధా సప్త శతి ద్వారా గొప్ప రచయితగా పేరు తెచ్చుకున్నాడు. తరువాతి కాలంలో గౌతమీపుత్ర శాతకర్ణి (62-86), వశిష్టిపుత్ర పులుమాయి (86-114), యజ్ఞశ్రీ శాతకర్ణి (128-157) లు పరిపాలించినట్లు దాఖలాలు ఉన్నాయి. 3 వ శతాబ్దంలో ఒక పావు భాగం వరకు శాతవాహనులు పాలించినట్లు తెలుస్తోంది.
గుప్త చక్రవర్తి సముద్రగుప్తుడు క్రీ శ 350లో ఈ ప్రాంతాన్ని ఆక్రమించినపుడు పిష్టపురం, అవముక్త రాజులతో యుద్ధం చేసాడు. పొరుగు రాజులు కూడా వీరితో చేతులు కలిపి సముద్రగుప్తుని ఎదుర్కొన్నారు. అయితే, ఈ యుద్ధపు ఫలితం ఏమిటో తెలియరాలేదు.
సముద్రగుప్తుని తరువాత సుమారు 375 నుండి 500 వరకు మతరకులకు చెందిన రాజుల పాలన సాగింది. ఈ వంశంలో చరిత్రకు అందిన మొదటి రాజు మహారాజా శక్తివర్మ. మొదటి విక్రమేంద్రవర్మ కాలంలో ఈ ప్రాంతం విష్ణుకుండినుల అధీనం లోకి వెళ్ళింది. 5 వ శతాబ్దపు మొదటి దశాబ్దాల నుండి దాదాపు రెండు శతాబ్దాలు వారి పరిపాలన సాగింది. అందుబాటులో ఉన్న ఆధారాల ప్రకారం వారి రాజ్యం జిల్లాతో పాటు, ఇప్పటి విశాఖపట్నం, పశ్చిమ గోదావరి, కృష్ణా, గుంటూరు జిల్లాల ప్రాంతాల వరకు విస్తరించి ఉన్నట్లు తెలుస్తోంది. దుర్జయ వంశానికి చెందిన రణదుర్జయుడు, విక్రమేంద్రవర్మకు సామంతుడిగా పిష్టపురాన్ని (ఇప్పటి పిఠాపురం) పాలించాడు. మరో విష్ణుకుండినుడు - ఇంద్రభట్టారకుడు - వశిష్టికుల పాలకులను ఓడించి ఈప్రాంతంపై తన అధికారాన్ని పునస్థాపించాడు.
అయితే అతని విజయం మూణ్ణాళ్ళ ముచ్చటే అయింది. తొలి కళింగ రాజులు స్థానిక చిన్న చిన్న రాజుల మద్దతుతో ఇంద్రభట్టారకుని సైన్యాన్ని చిత్తుగా ఓడించారు. దీనితో విష్ణుకుండినుల ప్రాబల్యానికి తీవ్రమైన ఎదురుదెబ్బ తగిలింది. ఇంద్రభట్టారకుని తరువాత అదే వంశానికి చెందిన మరి కొంతమంది పాలించారు. ఈ వంశంలో మూడవ మాధవర్మ చిట్టచివరి ప్రముఖ రాజు. అతడు ఒక యుద్ధంలో మరణించడంతో అతని కొడుకైన మంచన్న భట్టారకుడు రాజయ్యాడు. వారసత్వంగా వచ్చిన రాజ్యంపై తన అధికారాన్ని స్థిరపరచుకునేందుకు విశ్వ ప్రయత్నం చేసినా అతడు సఫలం కాలేదు.
తరువాత, పశ్చిమ చాళుక్య రాజైన రెండవ పులకేశి, తన సోదరుడు, కుబ్జవిష్ణువు సాయంతో పిష్టపురాన్ని జయించాడు. తన సేవలకు గుర్తింపుగా ఈ ఆక్రమిత ప్రాంతాలకు కుబ్జవిష్ణువు పాలకుడయ్యాడు. కుబ్జవిష్ణువు మొదలైన తూర్పు చాళుక్య వంశం మొదట పిష్టపురం నుండి పాలించి, తరువాత వేంగికి, పిమ్మట రాజమహేంద్రి (రాజమండ్రి) కి మారారు. ఎందరో పాలకులు పాలించినా వారి చరిత్ర మాత్రం వారసత్వ పోరులకే పరిమితం అయ్యింది.
892-921 మధ్య పాలించిన మొదటి చాళుక్య భీముడు, ద్రాక్షారామంలో ఒక శివాలయాన్ని, సామర్లకోటలో ఒక శివాలయాన్ని నిర్మించాడు. తరువాతి కాలంలో వారసత్వం కొరకు జరిగిన అంతర్యుద్ధంలో నాలుగవ విజయాదిత్యుని కొడుకైన మొదటి అమ్మడు విజయుడై ఏడేళ్ళపాటు రాజ్యం చేసాడు. అతని తరువాత రాజైన అతడి కొడుకు ఐదవ విజయాదిత్యుడు పక్షం రోజుల్లోనే అధికారం కోల్పోయాడు. పిష్టపురం కోటలో తలదాచుకున్న అతడు అక్కడే ఒక వంశ స్థాపన చేసాడు.
973లో కర్నూలు జిల్లాలోని పెదకల్లుకు చెందిన "జట చోడ భీముడు" తూర్పు చాళుక్య పాలకుడైన "దానార్ణవుని" చంపి వేంగిని ఆక్రమించాడు. జట చోడ భీముడు 27 ఏళ్ళ పాటు పాలించాడు. దానార్ణవుని ఇద్దరు కొడుకులు- మొదటి శక్తివర్మ, విమలాదిత్యుడు పారిపోయి చోళ రాజైన మొదటి రాజరాజ చోళుని (985-1016) శరణు వేడారు. రాజరాజుని కుమార్తె కుందవై విమలాదిత్యుని పెళ్ళాడింది. దానార్ణవుని కొడుకుల తరపున రాజరాజు వేంగిపై దాడి చేసి, జట చోడ భీముని చంపి, రాజ్యాన్ని ఆక్రమించాడు. కళ్యాణికి చెందిన పశ్చిమ చాళుక్య రాజు సత్యాశ్రయునికి ఇది నచ్చలేదు. దీనితో కళ్యాణి చాళుక్యులకు, చోళులకు వేంగి వివాదాస్పద మయింది. ఏడవ విజయాదిత్యుడు రాజ్యం కోల్పోయి 1075లో మరణించాక తూర్పు చాళుక్యుల తరం అంతరించి పోయింది.
తూర్పు చాళుక్యుల వంశం లోని వాడు, ఏడవ విజయాదిత్యుని శత్రువు అయిన రాజేంద్రుడు, కుళోత్తుంగ చోళుడనే బిరుదుతో రాజవడంతో, వేంగి రాజ్యం ఈ జిల్లాతో సహా చోళ సామ్రాజ్యంలో ఒక భాగమై పోయింది. ఈ పాలకులను చాళుక్య చోళులు అంటారు. మొదటి కుళోత్తుంగచోళుని కుమారులైన రాజరాజ ముమ్మడి చోడ, వీర చోడ, రాజరాజ చోడ గంగ, విక్రమ చోళ లను వేంగిలో రాజ ప్రతినిధులుగా నియమించాడు. ఈ ప్రాంతం లోని వెలనాటి ప్రభువుల పాలన అంత సమర్థవంతంగా లేకపోవటం చేత అదే సంవత్సరం విక్రమ చోళుని వెనక్కు పిలిపించాడు. దీనితో వెలనాటి ప్రభువును లొంగదీసుకోగల అవకాశం పశ్చిమ చాళుక్య పాలకుడు, ఆరవ విక్రమాదిత్యునికి లభించింది. ఆరవ విక్రమాదిత్యుని తరువాత మూడవ సోమేశ్వరుడు రాజయ్యాడు. చోళ సామ్రాజ్యానికి విక్రమ చోళుని తరువాత రెండవ కుళోత్తుంగ, రెండవ రాజరాజ, రాజాధిరాజా అధికారానికి వచ్చారు. రెండవ రాజాధిరాజా కాలంలో, వెలనాడు పాలకులు మరింత స్వేచ్ఛ పొంది, స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకొనే ఆలోచన చేసారు. జిల్లాలో కొంత భాగం స్థానిక వెలనాటి చోళుల పాలనలో ఉంది. ఈ వంశానికి చెందిన రాజులు: మొదటి గొంకడు, రెండవ గొంకడు, మొదటి కుళోత్తుంగ రాజేంద్ర చోళుడు, రెండవ కుళోత్తుంగ రాజేంద్ర చోళుడు (1108-1181).
రెండవ గొంకని మృతిని అవకాశంగా తీసుకుని కోనకు చెందిన హైహయులు, పిష్టపురపు తూర్పు చాళుక్యులు స్వాతంత్ర్యాన్ని ప్రకటించుకున్నారు. రెండవ గొంకని వారసుడైన రెండవ కుళోత్తుంగ రాజేంద్ర చోళుడు తన మంత్రి అమ్రుతలూరి దేవన ప్రెగ్గడ సారథ్యంలో సైన్యాన్ని పంపి కోన ప్రభువును ఓడించి లొంగదీసుకున్నాడు. తరువాతి కాలంలో, రెండవ కుళోత్తుంగ రాజేంద్ర చోళుని సేనాధిపతి ప్రోలయ ప్రెగ్గడ తూర్పు చాళుక్య రాజులను జయించాడు. రెండవ కుళోత్తుంగ రాజేంద్ర చోళుడు కాకతీయ ప్రభువు రుద్రునితో కూడా యుద్ధం చేసాడు. వెలనాటి ప్రభువులప్రాభవం ఈ కాలంలో అత్యున్నత స్థానం చేరుకుని, కోస్తా ఆంధ్ర మొత్తం వారి ఏలుబడి లోకి వచ్చింది. 1181లో రెండవ కుళోత్తుంగ రాజేంద్ర చోళుని హఠాన్మృతి వారసులలో అంతర్యుద్ధానికి దారితీసింది. దీనితో జిల్లాలో వెలనాటి చోళుల పాలన అంతమయింది.
కాకతీయ రాజైన రెండవ ప్రోలయ, కళ్యాణి చాళుక్యుల ప్రాబల్యాన్ని ఛేధించి స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకున్నాడు. అతని కాలంలో కోనకు చెందిన హైహయులు అతనిని ఎదిరించారు. అతని తరువాత రాజైన కొడుకు రుద్ర (1150-1195), చాళుక్య చోళ చక్రవర్తి రెండవ రాజరాజు నుండి గోదావరి డెల్టా ప్రాంతాన్ని పొందాడు. తన తండ్రిని ఓడించిన హైహయులపై ప్రతీకారం తీర్చుకోడానికి ప్రయత్నించాడు. ద్రాక్షారామం లోని 1158 నాటి శాసనం దీనికి ఆధారం. గోదావరి డెల్టా పై రుద్రుని ఆధిపత్యాన్ని వెలనాటి చోళులు సవాలు చేసారు. వెలనాటి ప్రభువైన రెండవ కుళోత్తుంగ రాజేంద్ర చోళుడు రుద్రునిపైకి తన సైన్యాన్ని పంపాడు. రెండవ కుళోత్తుంగ రాజేంద్ర చోళుని మంత్రి దేవన్న ప్రెగ్గడ ముందు 1163లో ద్రాక్షారామంలో అధికారాన్ని స్థిరపరచుకొని తరువాత హైహయులను ఓడించి తమ సార్వభౌమత్వాన్ని వారిచే అంగీకరింపజేసాడు. అయితే, ఈ ప్రాంతంలో రుద్రుడు వారిని ప్రశాంతంగా ఉండనిచ్చినట్లు లేదు.
1172లో చాళుక్య‌ చోళ చక్రవర్తి రెండవ రాజరాజు మరణం తరువాత, రెండవ కుళోత్తుంగ చోళుడు ఇదే అదునుగా, తీర ప్రాంతమంతటికీ తననే ప్రభువుగా ప్రకటించుకున్నాడు. అయితే అతడు హఠాత్తుగా మరణించడంతో వెలనాటి చోళుల ప్రాబల్యానికి దెబ్బ తగిలింది.
రుద్రుడి తరువాత అతని తమ్ముడు మహాదేవుడు రాజయ్యాడు. అతడు దేవగిరి యాదవులతో జరిగిన యుద్ధంలో మరణించాడు. తరువాత రాజైన అతని కొడుకు గణపతి దివిసీమను (కృష్ణా జిల్లా) ఆక్రమించాడు. కళింగను కూడా ఓడించి లొంగదీసుకున్నాడు. తూర్పు గంగ ప్రభువులైన మూడవ అమియంక భీముడు, అతని కొడుకు గణపతితో నిరంతరం యుద్ధాలలో మునిగి తేలుతూ ఉండేవారు. గణపతి తన సైన్యాన్ని గోదావరి దాటించి ఉత్తరానికి పంపి శత్రువును పారదోలాడు. మదురైకి చెందిన పాండ్యులతో తలపడి, వారిని చిత్తుగా ఓడించి, వారి మిత్ర రాజు కొప్పెరుజంగను తనకు దాసోహమయ్యేటట్లు చేసాడు. దీనితో గోదావరి లోయపై కాకతీయుల ఆధిపత్యం గణపతి పాలన పర్యంతం నిరాఘాటంగా సాగింది.
గణపతి తరువాత అతని కుమార్తె రుద్రాంబ (రుద్రమ దేవి) (1259-1295) పాలనకు వచ్చింది. ఆమె కాలంలో గోదావరి లోయ మొత్తం తన అధీనంలో ఉంచుకున్నట్లు తెలుస్తున్నది. 1295లో ప్రతాపరుద్రుడు అధికారానికి వచ్చాడు. అతని కాలంలో ఢిల్లీ సుల్తానుల దాడులెన్నో జరిగాయి. 1323లో మహమ్మద్‌ బిన్‌ తుగ్లక్‌ చేతిలో ఓడిపోయి బందీ అయాడు. దీనితో జిల్లా కాకతీయుల నుండి ఢిల్లీ సుల్తానుల ఆధిపత్యం లోకి వెళ్ళింది.
మహమ్మద్‌ బిన్‌ తుగ్లక్‌ దక్కనును, దక్షిణ భారతాన్ని ఐదు ప్రాంతాలుగా విడగొట్టి వాటి పాలనకు ప్రతినిధులను నియమించాడు. అయితే ఈ ప్రతినిధుల పాలనపై ప్రజల్లో వ్యతిరేకత వచ్చింది. నాయకులంతా కలిసి ముసునూరి ప్రోలయ నాయకుడి నాయకత్వంలో ఒక సమాఖ్యగా ఏర్పడ్డారు. ఈ తిరుగుబాట్ల కారణంగా కొండవీటి రెడ్డి రాజులు, విజయనగర ప్రభువులు, రాచకొండకు చెందిన రేచెర్ల ప్రభువులు, గుల్బర్గాకు చెందిన బహమనీ సుల్తానులు, వరంగల్లుకు చెందిన ముసునూరి ప్రభువు తమ తమ స్వాతంత్ర్యాలను ప్రకటించుకొన్నారు. దానితో ప్రోలయ నాయకుడు కోస్తా ఆంధ్రకు తిరుగులేని నాయకుడయ్యాడు. అతని మరణం తరువాత అతని బంధువు కాపయ నాయకుడు కోస్తాకు నాయకుడయ్యాడు.
కాపయ నాయకుడి నాయకత్వం వారిని ఐక్యంగా ఉంచలేక పోయింది; వారు స్వతంత్రంగా వ్యవహరించడం మొదలు పెట్టారు. దానితో, ఈ ప్రాంతపు పరిపాలనను రాజమండ్రి కేంద్రంగా తొయ్యేటి అనవోత నాయకునికి అప్పచెప్పాడు. 1364లో అనవోత నాయకుని మరణం తరువాత, రాజమండ్రి మరియు గోదావరి తూర్పు తీర ప్రాంతానికి కొంతకాలం పాటు పాలకుడు లేకుండా పోయాడు. మంచికొండ ప్రభువు, కోరుకొండకు చెందిన ముమ్మడి నాయకుడు, కళింగ రాజు నాల్గవ నరసింహదేవుడు ఈ రాజకీయ పరిస్థితిని అవకాశంగా తీసుకోవడానికి ప్రయత్నించారు. వారీ ప్రాంతాన్ని ఆక్రమించుకోవడంలో విజయం సాధించినప్పటికీ, అది వారి వద్ద ఎంతో కాలం నిలవలేదు. రెడ్డి రాజైన అనపోతా రెడ్డి వారిని ఓడించి అధికారాన్ని హస్తగతం చేసుకున్నాడు. అతని తరువాత అనవేమా రెడ్డి (1364-1386), ఆ తరువాత కుమారగిరి (1386) ప్రభువులయ్యారు.
కుమారగిరి రేచెర్ల ప్రభువులతోటి, కళింగ రాజులతోటి ఎన్నో యుద్ధాలు చేసాడు. తూర్పు ప్రాంత విజయ యాత్రకై యువరాజు అనపోతా రెడ్డికి, సేనాధిపతి కాటయ వేముని తోడిచ్చి పంపాడు. ఈ విజయాలతో ఉత్తరాన సింహాచలం వరకు రాజ్య విస్తరణ జరిగింది. కొత్తగా ఆక్రమించిన రాజ్యానికి తూర్పు రాజ్యం అని, రాజమహేంద్ర రాజ్యం అని పేరు పెట్టారు. యువరాజు అనపోతా రెడ్డి రాజమహేంద్రవరం రాజధానిగా ఈ ప్రాంతాన్ని పాలించాడు. 1395లో అతడు అకాల మరణం పాలయినప్పుడు కుమారగిరికి బావ, సేనాధిపతీ అయిన కాటయ వేముడు రాజమహేంద్ర రాజ్యానికి రాజయ్యాడు. కాటయ వేముడు లేకపోవటంతో కొండవీటిని పెద కోమటి వేముడు ఆక్రమించుకున్నాడు.
పెదకోమటి వేముడి ఆధిపత్యాన్ని కాటయ వేముడు నిర్దేశించాడు. రాజమహేంద్ర రాజ్యం లోని చాలా భాగాన్ని ఆక్రమించిన ఏరువ రాజు అన్నదేవ చోడుడితో కాటయ వేముడు యుద్ధం చేసి, ఓడించి పారదోలాడు. తరువాత, అన్నదేవ చోడుడితో జరిగిన మరో యుద్ధంలో, కాటయ వేముడు మరణించాడు. ఆ తరువాత, కాటయ వేముని కొడుకు కొమారగిరిని ప్రభువును చేసి, అతని ప్రతినిధిగా అల్లాడ రెడ్డి, రాజ్యాన్ని పాలించాడు. కొమారగిరి అకాల మృత్యువు పాలయ్యాడు. తరువాత అల్లాడ రెడ్డి ప్రభువై, 1420లో చనిపోయే వరకు పాలించాడు. 1423 ప్రాంతాల్లో, విజయనగర రాజు రెండవ దేవరాయలు అప్పటి రాజైన వీరభద్రుని ఓడించి సామంతునిగా చేసుకున్నాడు.
కొండవీటిలో పెద కోమటి వేముని తరువాత రాచ వేముడు రాజయ్యాడు. అతని పాలన నిరంకుశంగా ఉండేది. గజపతులు దడెత్తి వచ్చినపుడు, అతనికి తన సామంతులు, అధికారుల నుండి మద్దతు లభించలేదు. కపిలేశ్వర గజపతి, రెడ్డి ప్రాబల్యాన్ని అణచివేసి, రాజమహేంద్ర రాజ్యాన్ని తన రాజ్యంలో కలిపేసుకున్నాడు.
ఇదే సమయంలో, కొప్పుల వీరసామంతులనే సామంత రాజుల వంశం ఒకటి ఊపిరి పోసుకుంది. కాకతీయుల పతనం తరువాత, కోరుకొండ ప్రభువులనే చిన్న వంశం అధికారానికొచ్చింది. ఈ వంశపు పుట్టు పూర్వోత్తరాలు తెలియ రాలేదు. కాలక్రమేణా వీరు బలపడి బలవంతులైన పొరుగు రాజులతో వియ్యాలు కుదుర్చుకున్నారు. ఆ విధంగానే, ఈ వంశానికి చెందిన ముమ్మడి నాయకుడు, ముసునూరి ప్రభువైన కాపయ నాయకుని మరదలును పెళ్ళి చేసుకున్నాడు. ఇదివరలో తొయ్యేటి అనవోత నాయకుడి పాలనలో ఉన్న కోస్తా ప్రాంతాన్ని ఇతడు ఆక్రమించాడు. గోదావరికి ఇరువైపులా ఉన్న చిన్న రాజ్యాలైన పనార, కోన, కురవత మొదలైన వాటిని అతడు ఆక్రమించినట్లు తెలుస్తోంది. ముమ్మడి నాయకుడు 1388 వరకు జీవించాడు. అతని ముగ్గురు కొడుకులు 40 ఏళ్ళ పాటు పాలించిన తరువాత, కొండవీటి రెడ్డి రాజులు వారిని ఓడించి, వారి రాజ్యాన్ని కొండవీడులో కలుపుకున్నారు.
1470లో కపిలేశ్వర గజపతి మరణం తరువాత, అతని పుత్రులు హంవీరుడు, పురుషోత్తముడికి మధ్య వారసత్వపు పోరు జరిగింది. బహమనీ సుల్తానుల అండతో హంవీరుడు గెలిచి రాజైనప్పటికీ, ఎక్కువ కాలం నిలుపుకోలేక పోయాడు. పురుషోత్తముడు హంవీరుణ్ణి కూలదోసి, రాజమండ్రిని, ఇతర ప్రాంతాలను ఆక్రమించుకోడానికి ప్రయత్నించాడు. కాని మూడో మహమ్మద్‌ షా రాజమండ్రికి సేనలను నడిపించాడు. అయితే, ఈ యుద్ధం, సంధితో ముగిసింది. మూడో మహమ్మద్‌ షా మరణించాక, పురుషోత్తమ గజపతి కృష్ణా గోదావరి ప్రాంతాన్ని ఆక్రమించుకొని బహమనీ సేనలను కొండవీటి వరకు తరిమి కొట్టాడు. పురుషోత్తముడి తరువాత అతని కొడుకు ప్రతాపరుద్రుడు రాజయ్యాడు. విజయనగర రాజు శ్రీ కృష్ణదేవ రాయలు అతని రాజ్యాన్ని ఆక్రమించుకొని రాజమండ్రిని సామంత రాజ్యంగా చేసుకున్నాడు. అయితే, వారిద్దరికీ కుదిరిన ఒక ఒప్పందం ప్రకారం ప్రతాపరుద్రుడు తన కుమార్తెను కృష్ణదేవ రాయలకు ఇచ్చి పెళ్ళి చెయ్యగా, రాయలు కృష్ణా నదికి ఉత్తర ప్రాంతమంతటినీ అతనికి ఇచ్చివేసాడు.
కల్లోలంగా ఉన్న ఈ పరిస్థితులను అవకాశంగా తీసుకున్న గోల్కొండను పాలించే కుతుబ్‌షాహి వంశానికి చెందిన నవాబు సుల్తాను కులీ కుతుబ్‌ షా దాడి చేసి, రాజమండ్రిని, చుట్టుపక్కల ప్రాంతాలను ఆక్రమించాడు. సుల్తాను హత్య చెయ్యబడినప్పుడు, అతని కొడుకు జంషీద్‌ కుతుబ్‌ షా, తరువాత మనుమడు సుభాన్‌ కుతుబ్‌ షా సింహాసనమెక్కారు. ఇబ్రహీం కుతుబ్‌ షా కాలంలో షితాబ్‌ ఖాను, విద్యాధరుల నుండి సవాళ్ళను ఎదుర్కోవలసి వచ్చింది. ఈ వంశపు చివరి పాలకుడు 1672 నుండి 1687 వరకు పాలించిన అబుల్‌ హసన్‌ తానీషా.
ఈ కాలంలో, మొగలు చక్రవర్తి ఔరంగజేబు దక్షిణ భారతమంతటినీ తన అధీనంలోనికి తెచ్చుకున్నాడు. 1687లో గోల్కొండను ఔరంగజేబు ఆక్రమించుకొన్న తరువాత జిల్లాతో సహా గోల్కొండ, మొగలు రాజ్యంలోని 22 రాష్ట్రాల్లో ఒకటిగా మారిపోయింది. ఈ రాష్ట్రాల పాలనకు ఔరంగజేబు రాజ ప్రతినిధులను నియమించాడు. గోల్కొండ నిజాము (రాజప్రతినిధి) ఫౌజుదార్లనే సేనాధిపతుల ద్వారా పాలన సాగించేవాడు. మొగలు చక్రవర్తి ఫరూక్సియర్‌ ఆసఫ్‌ ఝాను నిజాముగా నియమించాడు. అయితే, అతని స్థానంలో హుసేన్‌ ఆలీ ఖానును నియమించాడు. మొహమ్మద్‌ షా చక్రవర్తిగా నున్న సమయంలో, ఆసఫ్‌ ఝా దక్కనుపై దాడి చేసి, 1724లో శకర్‌ ఖేరా యుద్ధంలో ముబారిజ్‌ ఖానును చంపి, హైదరాబాదు నిజాముగా దక్కనును పాలించాడు.
1748లో నిజాం ఉల్‌ ముల్క్‌ మరణం తరువాత అతని కొడుకు నాసిర్‌ జంగు, మనుమడు ముజఫ్ఫర్‌ జంగుకు మధ్య వారసత్వపు పోరు తలెత్తింది. ఫ్రెంచి వారు, బ్రిటిషు వారు చెరో పక్షం వహించారు. ఫ్రెంచి జనరలు బుస్సీ సహాయంతో సలాబత్‌ జంగు గద్దె నెక్కడంతో ఆ పోరు ముగిసింది. అయితే, బుస్సీని కొత్త ఫ్రెంచి గవర్నరు జనరలు లాలీ, దక్షిణాదికి పిలిపించాడు. అతనటు వెళ్ళగానే, విజయనగర రాజైన ఆనంద రాజు ఉత్తర సర్కారులను ఆక్రమించుకోవలసినదిగా ఇంగ్లీషు వారిని ఆహ్వానించాడు. తదుపరి జరిగిన నిర్ణయాత్మక చెందుర్తి యుద్ధంలో ఇంగ్లీషు వారు ఫ్రెంచి వారిని ఓడించి, గోదావరికి ఉత్తరాన ఉన్న ప్రాంతాలనుండి వారిని పారద్రోలారు .
సలాబత్‌ జంగును అతని సోదరుడు నిజాం ఆలీ ఖాను కూలదోసి, రాజమండ్రిని, శ్రీకాకుళాన్ని హసన్‌ ఆలీ ఖానుకు లీజు కిచ్చాడు. రాబర్టు క్లైవు మొగలు చక్రవర్తి షా ఆలంతో సంప్రదించి, ఉత్తర సర్కారులను ఈస్ట్‌ ఇండియా కంపెనీకి ధారాదత్తం చేసినట్లుగా ఆగస్టు 1765లో "ఫర్మానా " తెప్పించాడు. కాని దానిని మార్చి 1766 వరకు రహస్యంగా ఉంచాడు. బ్రిటిషు వారు కొండపల్లి దుర్గాన్ని ఆక్రమించారు. అవసరమైతే సైనిక చర్య చేపట్టడానికై జనరలు సిల్లాడ్‌ను మచిలీపట్నం పంపించారు. నిజాము కూడా శీఘ్రంగా యుద్ధ సన్నాహాలు చేసాడు. నవంబరు‌ 12, 1766 న కుదిరిన ఒక ఒప్పందం వలన యుద్ధం తప్పింది. ఉత్తర సర్కారులకు ప్రతిఫలంగా, కంపెనీ, నిజాము సహాయార్థం సైన్యాన్ని పోషిస్తుంది.
జిల్లా బ్రిటిషు వారి ధారా దత్తం కాబోయే ముందు జమీందార్లపెత్తనం ఉండేది. రంప, పెద్దాపురం, పిఠాపురం, కోట, రామచంద్రపురం జమీందార్లు వీరిలో ముఖ్యమైన వారు.
మార్చి 1, 1768లో సంతకాలు చేసిన మరో ఒప్పందం ద్వారా షా ఆలం దానాన్ని అంగీకరించి సర్కారులను కంపెనీకి అప్పగించి, తమ స్నేహానికి గుర్తుగా 50,000 భరణం పొందాడు, నిజాము. చివరికి, 1823లో ఉత్తర సర్కారులపై పూర్తి హక్కులను నిజాము నుండి కొనేసాక అవి బ్రిటిషు వారి అధీనమై పోయాయి. సర్కారులు మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీలో భాగమవగా, ప్రస్తుతపు తూర్పు, పశ్చిమ గోదావరి జిల్లాలున్న ప్రాంతాన్ని గోదావరి జిల్లాగా ఏర్పరిచారు.
1947లో స్వాతంత్ర్యం వచ్చాక, మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీ మద్రాసు రాష్ట్రం అయింది. 1953లో జిల్లాతో సహా ఉత్తరాది జిల్లాలన్నీ కలిసి ఆంధ్ర రాష్ట్రం‌గా ఏర్పడ్డాయి.
తూర్పుగోదావరి జిల్లా చరిత్ర (ప్రభుత్వ వెబ్సైట్)