hotchpotch/miracl-hf-unified huggingface dataset:
Pandemia
Pandemia (kutoka Kigiriki παν "pan" -ote + δήμος "demos" watu) inamaanisha uenezi wa ugonjwa wa kuambukiza katika eneo kubwa, kwa mfano bara au hata duniani kote.
Kwa kawaida uenezi wa ugonjwa huitwa "epidemia": neno hili lamaanisha kuongezeka kwa wagonjwa kwenye eneo au kikundi, tena katika kipindi fulani. Kama epidemia inapanuka kimataifa inafikia ngazi ya "pandemia".
Historia imehifadhi habari za pandemia mbalimbali. Kwa habari za kale sana si rahisi kuwa na uhakika ulikuwa ugonjwa gani uliosababisha vifo vilivyotajwa.
Lakini tangu zama za kati kuna habari za pandemia za tauni zilizoua milioni kadhaa za watu. Hasa pandemia ya tauni ya karne ya 14 inajulikana iliua watu milioni 25 yaani theluthi moja ya wakazi wa Ulaya wa siku zile.
Katika karne ya 20 ilikuwa hasa pandemia ya homa ya mafua iliyoitwa "influenza ya Kihispania" ambayo iliambukiza watu milioni 500 na kuua milioni 20-25 kote duniani kati ya miaka 1918 na 1920. Inakadiriwa ya kwamba kati yao laki kadhaa walikufa Afrika ya Mashariki.
Tangu mwaka 1980 pandemia ya UKIMWI imeendelea kuenea kote duniani na kuua takriban watu milioni 37 hadi sasa.
Shirika la Afya Duniani (WHO) imeeleza pandemia kuwa na vigezo 3:Si kila ugonjwa unaoua watu wengi unaweza kuitwa pandemia: lazima uwe ugonjwa wa kuambukizwa. Kwa mfano kansa inaua watu wengi lakini si pandemia kwa sababu kansa si ugonjwa wa kuambukiza.
Si kila ugonjwa mkali unaweza kuendelea kuwa pandemia. Maana kama ugonjwa ni mkali mno unaua wahanga wake haraka na hivyo kuzuia uenezi wake. Mfano mmojawapo ni homa ya Ebola ambayo ni kati ya magonjwa hatari zaidi, lakini haikuendelea kupitia ngazi ya epidemia.
Leo hii pandemia zinaenea hasa kwa kufuata njia za mawasiliano kwa eropleni. UKIMWI iliyokuwa tatizo la kieneo likaenea kwa njia ya utalii wa kimataifa kuwa ugonjwa unaopatikana kote duniani.
Wakati wa pandemia ya SARS mwaka 2002/2003 ilionekana ya kwamba katika Asia, yenye asili ya maambukizo ugonjwa ulienea kwa kasi ya wastani, ila huko Kanada idadi ilianza kuongezeka haraka - kutokana na kufika kwa watalii na wafanyabiashara waliorudi kwao kutoka Asia kwa ndege.
Tauni ilifika Ulaya kwa njia ya meli za biashara kutoka Asia.
Magonjwa yalienea hata zamani pasipo usafiri wa kisasa lakini uenezi ulikuwa wa polepole zaidi na mara nyingi jiografia ilizuia kufika kwa magonjwa fulani kwenye visiwa au ng'ambo ya milima mirefu.
Shirika la Afya Duniani (WHO) imetunga mpango wa kujiandaa kwa kutokea kwa virusi mpya za homa ya mafua. Hapo imeeleza ngazi 6 za uenezi wa pandemia pamoja na mapendekezo kuhusu hatua zinazopaswa kuchukuliwa na serikali za nchi husika.
Kipindi kabla ya pandemia:
Kipindi cha tahadhari ya pandemia:
Kipindi cha Pandemia:
Ugonjwa wa kuambukiza
Ugonjwa wa kuambukiza (kwa Kiingereza "infectious disease") ni ugonjwa wowote unaosababishwa na ambukizo, yaani kuingia na kuenea kwa pathojeni kama bakteria, virusi au fungi katika mwili. Wanadamu, wanyama na pia mimea wanaweza kuambukizwa na pathojeni hizi.
Baadhi ya magonjwa hayo yanaweza kupitishwa na mgonjwa mmoja kwenda kiumbehai mwingine. Njia za kuambukizwa (yaani njia ya kufika kwa pathojeni mwilini) ni nyingi, zikiwa pamoja na kugusana, maji, chakula, damu au hata hewani.
Pathojeni ni jina kwa bakteria, virusi au fungi zinazoweza kusababisha ugonjwa. Si kila bakteria au fungi inasababisha ugonjwa, kinyume chake tunaishi kwa kuwa na mamilioni ya bakteria katika utumbo ambazo ni lazima kuwepo kwa afya yetu. Vidubini hivi vyote ni vidogo mno, havionekani kwa macho.
Magonjwa ya kuambukizwa huwa na dalili tofauti sana. Mara nyingi dalili za ugonjwa hutegemeana na pathojeni iliyosababisha ugonjwa. Dalili zinaweza kuonekana siku chache baada ya kuambukizwa au kuendelea polepole katika kipindi cha wiki, miezi hata miaka.
Kwa kawaida mgonjwa anapona mwenyewe na mfumo wa kinga mwilini unajifunza kupambana na pathojeni husika. Kama inarudi mwili unaijua tayari, hivyo si kawaida mtu kugonjeka mara mbili na ambukizo lilelile.
Kwa mtu mwenye kingamwili nzuri maambukizo yanaweza kupita kwa kuonyesha dalili chache tu au hata bila dalili yoyote. Kwa watu wengine dalili za ugonjwa zinaweza kuwa nzito mno na kuhatarisha maisha.
Suala muhimu ni uwezo wa mfumo wa kinga kutambua na kuondoa kisababaishi cha ugonjwa yaani pathojeni. Leo hii sayansi ya tiba imekuta madawa dhidi ya pathojeni kama vile antibiotika dhidi ya bakteria, antimykotika dhidi ya fungi na virostatika dhidi ya virusi.
Kuna pia uwezekano wa kupiga chanjo dhidi ya virusi kadhaa. Lakini magonjwa ya kuambukizwa mengine hayana tiba hadi leo na magonjwa mapya yanaweza kutokea.
Pathojeni
Pathojeni (ing. "pathogen", kutoka gir. πάθος pathos “mateso” na -γενής -genēs “kuzaa”) au kiambukizi ni kile kinachosababisha ugonjwa. Kwa kawaida ni vidubini kama vile bakteria, virusi, fungi au vimelea vinavzoweza kusababisha magonjwa.
Si kila bakteria au fungi inasababisha ugonjwa, kinyume chake tunaishi kwa kuwa na mamilioni ya bakteria katika utumbo ambazo ni lazima kuwepo kwa afya yetu. Vidubini hivi vyote ni vidogo mno, havionekani kwa macho.
Athira hatari ya vidubini ni hasa tatu zifuatazo:
Bakteria zinaleta hasara kwa kutoa dutu ambazo ni sumu mwilini
Mwili una mbinu mbalimbali kujitetea dhidi za pathojeni. Hasa mfumo wa kingamwili unatambua na kuondoa pathojeni. Kuna pia bakteria kadhaa zinazoishi mwilini (kwa mfano tumboni) zinazoweza kupigana na pathojeni kadhaa. Lakini kama mfumo wa kingamwili umedhoofishwa kwa mfano kwa ambukizo ya UKIMWI au kutibiwa kwa madawa ya antibiotika bakteria za kigeni zinaweza kuongezeka na kuleta hasara.
Uraibu
Uraibu (kutoka neno la Kiarabu; kwa Kiingereza: "addiction") ni hali inayopatikana wakati roho au mwili unataka mno kuwa na hisia fulani kiasi cha kuwa na matatizo kutekeleza shughuli hadi kufikia tena hisia inayolengwa.
Hisia za aina hii zinaweza kupatikana kutokana
Uraibu hutazamwa kama ugonjwa au utumwa wa ndani. Katika jamii inaeleweka kwa kawaida kama uraibu wa dawa yaani dutu zinazomfanya mtu kurudia matumizi hata kama inaharibu afya, hali yake katika jamii na hata kuvunja sheria. Hapo ni hasa dawa za kulevya zinazojulikana kuwa zinaunda uraibu.
Lakini matumizi ya kiraibu ya dawa inakuja pamoja na hali ya kiroho inayofanana kabisa na hali ya uraibu wa vitu au matendo mengine.
1798 KK
Makala hii inahusu mwaka 1798 KK (kabla ya Kristo).
1797 KK
Makala hii inahusu mwaka 1797 KK (kabla ya Kristo).
1799 KK
Makala hii inahusu mwaka 1799 KK (kabla ya Kristo).
1712 KK
Makala hii inahusu mwaka 1712 KK (kabla ya Kristo).
1711 KK
Makala hii inahusu mwaka 1711 KK (kabla ya Kristo).
1713 KK
Makala hii inahusu mwaka 1713 KK (kabla ya Kristo).
1714 KK
Makala hii inahusu mwaka 1714 KK (kabla ya Kristo).
1715 KK
Makala hii inahusu mwaka 1715 KK (kabla ya Kristo).
1716 KK
Makala hii inahusu mwaka 1716 KK (kabla ya Kristo).
1717 KK
Makala hii inahusu mwaka 1717 KK (kabla ya Kristo).
1781 KK
Makala hii inahusu mwaka 1781 KK (kabla ya Kristo).
1718 KK
Makala hii inahusu mwaka 1718 KK (kabla ya Kristo).
1780 KK
Makala hii inahusu mwaka 1780 KK (kabla ya Kristo).
1719 KK
Makala hii inahusu mwaka 1719 KK (kabla ya Kristo).
1720 KK
Makala hii inahusu mwaka 1720 KK (kabla ya Kristo).
1771 KK
Makala hii inahusu mwaka 1771 KK (kabla ya Kristo).
1721 KK
Makala hii inahusu mwaka 1721 KK (kabla ya Kristo).
1782 KK
Makala hii inahusu mwaka 1782 KK (kabla ya Kristo).
1722 KK
Makala hii inahusu mwaka 1722 KK (kabla ya Kristo).
1723 KK
Makala hii inahusu mwaka 1723 KK (kabla ya Kristo).
1724 KK
Makala hii inahusu mwaka 1724 KK (kabla ya Kristo).
1725 KK
Makala hii inahusu mwaka 1725 KK (kabla ya Kristo).
1783 KK
Makala hii inahusu mwaka 1783 KK (kabla ya Kristo).
1726 KK
Makala hii inahusu mwaka 1726 KK (kabla ya Kristo).
1784 KK
Makala hii inahusu mwaka 1784 KK (kabla ya Kristo).
1727 KK
Makala hii inahusu mwaka 1727 KK (kabla ya Kristo).
1785 KK
Makala hii inahusu mwaka 1785 KK (kabla ya Kristo).
1728 KK
Makala hii inahusu mwaka 1728 KK (kabla ya Kristo).
1786 KK
Makala hii inahusu mwaka 1786 KK (kabla ya Kristo).
1729 KK
Makala hii inahusu mwaka 1729 KK (kabla ya Kristo).
1787 KK
Makala hii inahusu mwaka 1787 KK (kabla ya Kristo).
1788 KK
Makala hii inahusu mwaka 1788 KK (kabla ya Kristo).
Miaka ya 1700 KK
ֱ
Makala hii inahusu muongo wa miaka 1709 - 1700 KK.
1789 KK
Makala hii inahusu mwaka 1789 KK (kabla ya Kristo).
1738 KK
Makala hii inahusu mwaka 1738 KK (kabla ya Kristo).
1770 KK
Makala hii inahusu mwaka 1770 KK (kabla ya Kristo).
1737 KK
Makala hii inahusu mwaka 1737 KK (kabla ya Kristo).
1772 KK
Makala hii inahusu mwaka 1772 KK (kabla ya Kristo).
1773 KK
Makala hii inahusu mwaka 1773 KK (kabla ya Kristo).
1736 KK
Makala hii inahusu mwaka 1736 KK (kabla ya Kristo).
1735 KK
Makala hii inahusu mwaka 1735 KK (kabla ya Kristo).
1730 KK
Makala hii inahusu mwaka 1730 KK (kabla ya Kristo).
1774 KK
Makala hii inahusu mwaka 1774 KK (kabla ya Kristo).
1731 KK
Makala hii inahusu mwaka 1731 KK (kabla ya Kristo).
1775 KK
Makala hii inahusu mwaka 1775 KK (kabla ya Kristo).
1732 KK
Makala hii inahusu mwaka 1732 KK (kabla ya Kristo).
1776 KK
Makala hii inahusu mwaka 1776 KK (kabla ya Kristo).
1733 KK
Makala hii inahusu mwaka 1733 KK (kabla ya Kristo).
1777 KK
Makala hii inahusu mwaka 1777 KK (kabla ya Kristo).
Waiksosi
Waiksosi (kutoka Kimisri "heqa khaseshet", "watawala wa kigeni"; kupitia Kigiriki Ὑκσώς, Ὑξώς, Yuksos) walikuwa watu mchanganyiko kutoka Asia Magharibi, waliohamia mashariki mwa Delta la Nile kabla ya mwaka 1650 KK. Ujio wao ulikomesha nasaba ya kumi na tatu ya Misri na kuanzisha Kipindi cha kati cha pili.
Uhamiaji wa watu kutoka Kanaani mwishoni mwa nasaba ya kumi na mbili ya Misri (1800 KK hivi) uliwatangulia Waiksosi wenyewe. Wakanaani hao waliunda ufalme wao huko wakati huohuo au mnamo 1720 KK. Hiyo nasaba ya kumi na tatu ya Misri ilitawala mashariki mwa delta wakati mmoja na Nasaba ya kumi na tatu iliyotawala sehemu kubwa ya Misri.
Nguvu ya kutawala ya nasaba hizo ilififia taratibu, pengine kwa sababu ya njaa na tauni,
Mnamo 1650 KK, nasaba zote mbili zilishindwa na Waiksosi, walioanzisha nasaba ya kuni na tano ya Misri, halafu wakaenea hadi kusini, walau kwa muda mfupi.
Baadaye nasaba ya kumi na saba ya Misri iliteka Thebes na kutawala kusini, walau kama vibaraka wa Waiksosi.
Hatimaye Seqenenre Tao, Kamose na Ahmose I walipiga vita dhidi ya Waiksosi wakamfukuza kutoka Misri mfalme wao wa mwisho, Khamudi, mnamo 1550 KK.
Waiksosi waliingiza Misri desturi zao mbalimbali, pamoja na teknolojia, muziki, mbegu za mimea na wanyama kutoka Asia. Waliingiza vilevile farasi na magari kwa ajili ya vita.
1734 KK
Makala hii inahusu mwaka 1734 KK (kabla ya Kristo).
1778 KK
Makala hii inahusu mwaka 1778 KK (kabla ya Kristo).
1779 KK
Makala hii inahusu mwaka 1779 KK (kabla ya Kristo).
1760 KK
Makala hii inahusu mwaka 1760 KK (kabla ya Kristo).
1761 KK
Makala hii inahusu mwaka 1761 KK (kabla ya Kristo).
1762 KK
Makala hii inahusu mwaka 1762 KK (kabla ya Kristo).
1763 KK
Makala hii inahusu mwaka 1763 KK (kabla ya Kristo).
1764 KK
Makala hii inahusu mwaka 1764 KK (kabla ya Kristo).
1769 KK
Makala hii inahusu mwaka 1769 KK (kabla ya Kristo).
1768 KK
Makala hii inahusu mwaka 1768 KK (kabla ya Kristo).
1767 KK
Makala hii inahusu mwaka 1767 KK (kabla ya Kristo).
1766 KK
Makala hii inahusu mwaka 1766 KK (kabla ya Kristo).
1765 KK
Makala hii inahusu mwaka 1765 KK (kabla ya Kristo).
1750 KK
Makala hii inahusu mwaka 1750 KK (kabla ya Kristo).
1751 KK
Makala hii inahusu mwaka 1751 KK (kabla ya Kristo).
1759 KK
Makala hii inahusu mwaka 1759 KK (kabla ya Kristo).
1758 KK
Makala hii inahusu mwaka 1758 KK (kabla ya Kristo).
1757 KK
Makala hii inahusu mwaka 1757 KK (kabla ya Kristo).
1756 KK
Makala hii inahusu mwaka 1756 KK (kabla ya Kristo).
1752 KK
Makala hii inahusu mwaka 1752 KK (kabla ya Kristo).
1753 KK
Makala hii inahusu mwaka 1753 KK (kabla ya Kristo).
1754 KK
Makala hii inahusu mwaka 1754 KK (kabla ya Kristo).
1755 KK
Makala hii inahusu mwaka 1755 KK (kabla ya Kristo).
1740 KK
Makala hii inahusu mwaka 1740 KK (kabla ya Kristo).
1749 KK
Makala hii inahusu mwaka 1749 KK (kabla ya Kristo).
1748 KK
Makala hii inahusu mwaka 1748 KK (kabla ya Kristo).
1747 KK
Makala hii inahusu mwaka 1747 KK (kabla ya Kristo).
1743 KK
Makala hii inahusu mwaka 1743 KK (kabla ya Kristo).
1746 KK
Makala hii inahusu mwaka 1746 KK (kabla ya Kristo).
1741 KK
Makala hii inahusu mwaka 1741 KK (kabla ya Kristo).
1742 KK
Makala hii inahusu mwaka 1742 KK (kabla ya Kristo).
1744 KK
Makala hii inahusu mwaka 1744 KK (kabla ya Kristo).
1745 KK
Makala hii inahusu mwaka 1745 KK (kabla ya Kristo).
Miaka ya 1710 KK
ֱ
Makala hii inahusu muongo wa miaka 1719 - 1710 KK.
1890 KK
Makala hii inahusu mwaka 1890 KK (kabla ya Kristo).
1891 KK
Makala hii inahusu mwaka 1891 KK (kabla ya Kristo).
1809 KK
Makala hii inahusu mwaka 1809 KK (kabla ya Kristo).
1808 KK
Makala hii inahusu mwaka 1808 KK (kabla ya Kristo).
1806 KK
Makala hii inahusu mwaka 1806 KK (kabla ya Kristo).
1807 KK
Makala hii inahusu mwaka 1807 KK (kabla ya Kristo).
1804 KK
Makala hii inahusu mwaka 1804 KK (kabla ya Kristo).
1800 KK
Makala hii inahusu mwaka 1800 KK (kabla ya Kristo).
1802 KK
Makala hii inahusu mwaka 1802 KK (kabla ya Kristo).
1841 KK
Makala hii inahusu mwaka 1841 KK (kabla ya Kristo).
1803 KK
Makala hii inahusu mwaka 1803 KK (kabla ya Kristo).
1801 KK
Makala hii inahusu mwaka 1801 KK (kabla ya Kristo).
1805 KK
Makala hii inahusu mwaka 1805 KK (kabla ya Kristo).
1819 KK
Makala hii inahusu mwaka 1819 KK (kabla ya Kristo).
1810 KK
Makala hii inahusu mwaka 1810 KK (kabla ya Kristo).
1813 KK
Makala hii inahusu mwaka 1813 KK (kabla ya Kristo).
1811 KK
Makala hii inahusu mwaka 1811 KK (kabla ya Kristo).
1812 KK
Makala hii inahusu mwaka 1812 KK (kabla ya Kristo).
1815 KK
Makala hii inahusu mwaka 1815 KK (kabla ya Kristo).
1814 KK
Makala hii inahusu mwaka 1814 KK (kabla ya Kristo).
1816 KK
Makala hii inahusu mwaka 1816 KK (kabla ya Kristo).
1842 KK
Makala hii inahusu mwaka 1742 KK (kabla ya Kristo).
1817 KK
Makala hii inahusu mwaka 1817 KK (kabla ya Kristo).
1818 KK
Makala hii inahusu mwaka 1818 KK (kabla ya Kristo).
1840 KK
Makala hii inahusu mwaka 1840 KK (kabla ya Kristo).
1829 KK
Makala hii inahusu mwaka 1829 KK (kabla ya Kristo).
1843 KK
Makala hii inahusu mwaka 1843 KK (kabla ya Kristo).
1828 KK
Makala hii inahusu mwaka 1828 KK (kabla ya Kristo).
1827 KK
Makala hii inahusu mwaka 1827 KK (kabla ya Kristo).
1826 KK
Makala hii inahusu mwaka 1826 KK (kabla ya Kristo).
1825 KK
Makala hii inahusu mwaka 1825 KK (kabla ya Kristo).
1844 KK
Makala hii inahusu mwaka 1844 KK (kabla ya Kristo).
Mkoa wa Songwe
Mkoa wa Songwe ni kati ya mikoa 31 ya Tanzania yenye postikodi namba 54000 ukiwa umemegwa kutoka ule wa Mbeya mwaka 2016.
Jina la mkoa limetokana na lile la mto Songwe.
Mkoa huu una wilaya za
Walongo
Walongo ni kundi dogo la kabila la Wazinza. Wanakaa katika Mkoa wa Geita.
Lugha yao ya Kilongo ni lahaja ya Kizinza.
Shingo ya nchi
Shingo ya nchi (ing./gir. "isthmus") ni kanda nyembamba ya nchi kavu yenye maji kila upande inayounganisha sehemu mbili kubwa zaidi ya nchi.
Mfano bora ni shingo ya nchi ya Panama inayounganisha Amerika ya Kati na Amerika ya Kusini. Mifano mengine mashihuri ni shingo ya nchi ya Suez baina Afrika (Misri) na Asia halafu shingo ya nchi ya Korintho kati ya rasi ya Peloponesi na Ugiriki bara.
Mara nyingi shingo ni mahali panapofaa kwa kujenga mfereji kwa sababu hapo umbali kati ya magimba mawili ya maji ni ndogo zaidi.
Kwa hiyo shingo za nchi zilizotajwa juu huwa na mifereji yao:
Kwa namna ya kinyume shingo la nchi huligana na mlangobahari ambayo ni sehemu nyembamba ya bahari kati ya bara na kisiwa, kwa mfano mlango wa Gibraltar.
Andrea Dung-Lac
Andrea Dũng-Lạc, kwa Kivietnam Anrê Trần An Dũng Lạc, (1795 – 21 Desemba 1839) alikuwa padri wa Kanisa Katoliki nchini Vietnam hadi alipokatwa kichwa chini ya utawala wa Minh Mạng.
Alitangazwa na Papa Leo XIII kuwa mwenye heri tarehe 24 Novemba 1900, halafu na Papa Yohane Paulo II kuwa mtakatifu mfiadini tarehe 19 Juni 1988.
Sikukuu yake huadhimishwa kila tarehe 24 Novemba pamoja na kundi la wenzake 116 linalojumlisha Wafiadini wa Vietnam wa karne ya 17, 18 na 19 (dhuluma zilidumu miaka 1625–1886).
Trần An Dũng alizaliwa katika familia ya wakulima fukara sana, kiasi kwamba ilimuuza akiwa mtoto wa kambo kwa katekista Mkatoliki.
Huyo alimlea vizuri na kumsomesha. Wakati wa kubatizwa alichukua jina la Anrê (Andrea).
Alipata upadrisho tarehe 15 Machi 1823 akafanywa paroko.
Wakati wa dhuluma ya kidini alitumia jina la Lạc ili kuendelea na utume wake, lakini hatimaye alikamatwa na kufungwa.
Mara kadhaa alikombolewa na waumini wake kwa pesa akakamatwa tena sehemu nyingine.
Hatimaye aliuawa pamoja na padri aliyemkaribisha, Petro Trương Văn Thi.
Wafiadini wa Vietnam
Wafiadini wa Vietnam ni kundi la Wakristo 117 waliouawa kwa ajili ya imani yao huko Vietnam katika karne ya 17, 18 na 19 (1625–1886).
Kati yao kuna maaskofu 8, mapadri 50 na walei 59.
Upande wa asili, 96 ni wenyeji wa Vietnam, 11 ni Wadominiko kutoka Hispania, na 10 wamisionari kutoka Ufaransa.
Kuhusu namna ya kuuawa, 75 walikatwa kichwa, wengine walinyongwa au kuchomwa moto hadi kufa, wengine walikatwa vipandevipande na wengine walikufa baada ya kuteswa vikali.
Wanatajwa pia kama Watakatifu Andrea Dũng-Lạc na wenzake.
Kwa nyakati tofauti, Papa Leo XIII, Papa Pius X na Papa Pius XII waliwatangaza kuwa wenye heri, halafu Papa Yohane Paulo II aliwaunganisha katika kuwafanya watakatifu wafiadini tarehe 19 Juni 1988.
Sikukuu yao huadhimishwa kwa pamoja kila tarehe 24 Novemba.
Bamba la Amerika ya Kusini
Bamba la Amerika ya Kusini ni moja ya mabamba ya gandunia ya dunia yetu. Lipo chini ya bara la Amerika ya Kusini na chini ya sehemu kubwa za bahari Atlantiki zinazopakana nalo yaani tako la bara. Ni kati ya mabamba makubwa zaidi duniani.
Bamba hili limepakana na bamba la Karibi, bamba la Amerika ya Kaskazini, bamba la Afrika, bamba la Antaktika, bamba la Scotia na bamba la Nasca. Inawezekana ya kwamba limepakana na mabamba madogo mengine yasiyoeleweka bado.
Shingo ya nchi ya Panama
Shingo ya nchi ya Panama (kwa Kihispania "Istmo de Panamá", kwa Kiingereza "Isthmus of Panama") ni kanda nyembamba ya nchi kavu iliyopo kati ya Bahari Karibi upande wa kaskazini na Bahari Pasifiki upande wa kusini. Shingo ya nchi hii inaunganisha Amerika ya Kaskazini na Amerika ya Kusini.
Eneo hili liko ndani ya nchi ya Panama pamoja na kanda la Mfereji wa Panama.
Upana wa shingo ya Panama ni takriban kilomita 60 kwenye sehemu nyembamba.
Hadi miaka milioni 15 iliyopita sehemu mbili za Amerika zilikuwa mabara ya pekee yaliyotengwa na bahari.
Wakati ule mwendo wa gandunia ulisababisha kugongana kwa bamba la Karibi na bamba la Amerika ya Kusini na kutokea kwa volkeno kwenye tako la bahari. Volkeno hizo zilikua na kutokea juu ya uso wa bahari kama visiwa. Visiwa vilipanuka na hatimaye kuwa shingo ya nchi ya kuunganisha mabara yote mawili.
Kutokea kwa shingo ya Panama kulitenganisha maji ya Pasifiki na Atlantiki. Mikondo ya maji vuguvugu kutoka Karibi haikuweza tena kuendelea katika Pasifiki ikageuzwa na kuwa mkondo wa ghuba unaopeleka maji vuguvugu hadi Atlantiki ya Kaskazini na Mediteranea na hivyo kusababisha tabianchi ya Ulaya kuwa na mvua nyingi na jotoridi ya wastani.
Shingo ya Panama ilikuwa pia kama daraja na tangu miaka milioni 3 hivi wanyama wa pekee waliowahi kutokea katika Amerika Kusini kutokana na hali yake kuwa kama kisiwa walianza kuvuka shingo ya Panama na kuingia kaskazini. Vilevile wanyama wa Amerika Kaskazini walianza kuenea kusini.
Mwaka 1501 Wahispania walifika Panama na Rodrigo Galván de Bastidas aliona hapa ndipo mahali ambako bahari mbili za Atlantiki na Pasifiki ziko karibu. Kwa hiyo baada ya kuanzisha utawala wa kikoloni Hispania ilianzisha barabara ya kusafirisha mizigo na watu kati ya pande mbili.
Mji wa Panama City ulianzishwa na kukua upande wa Pasifiki wa barabara hii ikiwa bandari muhimu.
Barabara hii ilikuwa njia fupi ya usafiri kati ya makoloni ya Hispania kwenye pwani ya magharibi ya Amerika Kusini na Ulaya. Njia nyingine ya hatari ilikuwa kupitia rasi Hoorn kwa jahazi iliyochukua muda mwingi.
Ugumu wa usafiri kwa barabara kwenye milima na misitu ya mvua ya Panama ulizaa mapema fikra za kujenga mfereji kati ya bahari mbili. Hii iliwezekana katika karne ya 20 tu.
Mwaka 1903 Marekani ilichochea na kusaidia waasi katika eneo la Panama kujitenga na Kolombia na kupata mkataba kutoka serikali huru mpya kuwa Marekani iliruhusiwa kujenga Mfereji wa Panama kuanzia 1904 hadi 1914 na kuitawala kama sehemu ya Marekani hadi mwaka 1999.
Seager, R. (2006) 'The Source of Europe’s Mild Climate.', American Scientist, 94(4), pp. 334.
Rasi Hoorn
Rasi Hoorn (kwa Kihispania "Cabo de Hornos", kwa Kiingereza "Cape Horn") ni rasi katika Chile kwenye sehemu ya kusini kabisa ya Amerika Kusini. Ni mahali ambako maji ya Pasifiki na maji ya Atlantiki hukutana.
Jina latokana na mji wa Hoorn katika Uholanzi, kwa sababu walikuwa mabaharia kutoka mji ule waliochora rasi hii kwenye ramani mara ya kwanza na kuiteulia jina.
Rasi Hoorn ni ncha ya kusini ya funguvisiwa vya Tierra de Fuegos (kwa Kiingereza "fireland") ambavyo ni kundi la visiwa linalozunguka sehemu ya kusini ya Amerika Kusini bara.
Kabla ya kujengwa kwa Mfereji wa Panama njia ya rasi Hoorn ilikuwa njia muhimu kwa meli kati ya bahari mbili. Mizigo mingi iliyoelekea Kalifornia, Chile au Peru ilipita huko au kwenye mlangobahari ya Magellan uliopo takriban kilomita 120 upande wa kaskazini.
Rasi Hoorn ilitazamwa kuwa hatari kutokana na baridi, dhoruba kali, ukungu wa mara kwa mara, mkondo wa bahari na kutokea kwa siwa barafu kutoka Antaktiki. Zaidi ya meli na jahazi kubwa 800 ziliharibika huko kwa kuzama au kugonga miamba, na watu zaidi ya 10,000 walikufa katika ajali hizo. Ndiyo sababu ikaitwa "makaburi ya mabaharia".
Leo hii usafiri wa mizigo unapita katika mfereji wa Panama.
1892 KK
Makala hii inahusu mwaka 1892 KK (kabla ya Kristo).
1893 KK
Makala hii inahusu mwaka 1893 KK (kabla ya Kristo).
1894 KK
Makala hii inahusu mwaka 1894 KK (kabla ya Kristo).
1895 KK
Makala hii inahusu mwaka 1895 KK (kabla ya Kristo).
1896 KK
Makala hii inahusu mwaka 1896 KK (kabla ya Kristo).
1897 KK
Makala hii inahusu mwaka 1897 KK (kabla ya Kristo).
1898 KK
Makala hii inahusu mwaka 1898 KK (kabla ya Kristo).
1899 KK
Makala hii inahusu mwaka 1899 KK (kabla ya Kristo).
1880 KK
Makala hii inahusu mwaka 1880 KK (kabla ya Kristo).
1881 KK
Makala hii inahusu mwaka 1881 KK (kabla ya Kristo).
1882 KK
Makala hii inahusu mwaka 1882 KK (kabla ya Kristo).
1883 KK
Makala hii inahusu mwaka 1883 KK (kabla ya Kristo).
1884 KK
Makala hii inahusu mwaka 1884 KK (kabla ya Kristo).
1885 KK
Makala hii inahusu mwaka 1885 KK (kabla ya Kristo).
1886 KK
Makala hii inahusu mwaka 1886 KK (kabla ya Kristo).
1887 KK
Makala hii inahusu mwaka 1887 KK (kabla ya Kristo).
Yosefu Benedikto Cottolengo
Yosefu Benedikto Cottolengo (Bra, 3 Mei 1786 - Chieri, 30 Aprili 1842) alikuwa padri wa Kanisa Katoliki huko Piemonte, leo nchini Italia.
Ni maarufu kwa huduma zake kwa maskini katika Nyumba Ndogo ya Maongozi ya Mungu na kwa mashirika matatu aliyoyaanzisha ili kuendeleza huduma hizo.
Alitangazwa na Papa Benedikto XV kuwa mwenye heri tarehe 29 Aprili 1917, halafu na Papa Pius XI kuwa mtakatifu tarehe 19 Machi 1934.
Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 30 Aprili.
Hoorn
Hoorn ni mji wa mkoa Noord-Holland (Uholanzi wa Kaskazini) nchini Uholanzi. Mwaka 2014 kulikuwa na wakazi 71,699 walioishi kwenye eneo la km² 52 . Zaidi ya nusu ya eneo ni maji.
Hoorn iliundwa wakati wa karne ya 12 BK. Jina la mji humaanisha "pembe" linatokana na umbo la rasi ndogo inayoingia katika bahari na hapo mji ulianzishwa.
Shirika la Kiholanzi la Uhindi ya Mashariki lililoundwa kwa biashara ya viungo vya Asia lilikuwa na makao hapa Hoorn.
Mabaharia wengi na wavumbuzi muhimu walitoka mjini Hoorn. Kati yao alikuwa nahodha Willem Cornelisz Schouten aliyezunguka Amerika ya Kusini kwa jahazi na kuteua jina la Rasi Hoorn kwa heshima ya mji wake wa nyumbani.
Misri baada ya mwaka 1882
Misri kwa karne nyingi ilikuwa rasmi sehemu ya Milki ya Osmani lakini katika karne ya 19 hali halisi ilisimamiwa na Uingereza hasa kwa shabaha ya kutawala mfereji wa Suez.
Mwaka 1914 ilitangazwa kuwa nchi lindwa chini ya Uingereza; tangazo la uhuru la mwaka 1922 bado liliacha athira kubwa kwa Uingereza.
Tangu mwaka 1952 Misri imepata uhuru kamili, na tangu hapo ilitawala pia mfereji wa Suez.
Elzeari wa Sabran
Elzeari wa Sabran, T.O.S.F., mtawala wa Ansouis na Ariano, alizaliwa katika ngome ya Saint-Jean-de-Robians, karibu na Cabrières-d'Aigues, Provence, Ufaransa Kusini, mwaka 1285. Alifariki Paris, tarehe 27 Septemba 1323.
Ujanani Elzéar alipewa malezi bora ya Kikristo na katika sayansi chini ya usimamizi wa abati William wa Sabran, ndugu ya baba yake, kwenye Abasia ya Mt. Viktori, huko Marseille.
Alipofikia umri wa kuoa, alikubali pendekezo la mfalme Charles II wa Napoli akamuoa Delfina wa Glandèves (1284–1358).
Usiku wa kwanza baada ya arusi, Delfina alimuarifu kuwa aliweka nadhiri ya useja. Ingawa sheria za Kanisa zilikuwa zinampa mume haki ya kumdai asifuate nadhiri hiyo, Elzéar aliamua kuiheshimu na kukubali mwenyewe pia kuweka nadhiri kama hiyo na kuishi naye kama kaka na dada.
Hapo walijiunga na Utawa wa Tatu wa Mt. Fransisko.
Elzéar na Delfina waliishi kwa sala, malipizi na matendo ya huruma kwa maskini.
Alipofikia umri wa miaka 20, walihamia Puimichel ili kufaidika na upweke mkubwa zaidi, na aliwapangia watumishi wake taratibu zilizofanya nyumba yake kielelezo cha maadili ya Kikristo. 
Baba yake alipofariki mwaka 1309, alikwenda kutamalaki maeneo yake mapya nchini Italia. Huko wema wake ulimvutia heshima na uaminifu wa wenyeji waliokuwa wamedharau kwanza watawala wao wa kabila la Wanormani.
Mwaka 1312 alielekea Roma kama kiongozi wa jeshi la mfalme Roberto wa Napoli ili kusaidia kumfukuza Kaisari Henry VII kutoka mji huo wa Papa.
Baada ya vita alirudi Provence, alipoanzisha tena nyumba ulimofuatwa uadilifu wa hali ya juu.
Mwaka 1317 Elzéar alikwenda Napoli awe mlezi wa Charles wa Calabria, mtoto wa mfalme Roberto. Akazidi kumsaidia huyo mtoto alipopata kuwa makamu wa baba yake katika Ufalme wa Sicilia.
Mwaka 1323 alitumwa kama balozi kwa mfalme wa Ufaransa ili kumuomba binti yake Maria wa Valois (1309-1332) aolewe na Charles. Kwenye ikulu alijenga wote kwa maadili yake ya kishujaa. Kisha kufanikisha mpango huo alifariki hukohuko.
Alitangazwa mtakatifu kwa hati ya Papa Urban V (ambaye Elzeari alikuwa amemsimamia kwenye sakramenti), na kwa utekelezaji wa Papa Gregori XI mwaka 1371 hivi.
Wakati huohuo mke wake Delfina alitangazwa na papa Urban V kuwa mwenye heri.
Sikukuu yao ya pamoja inaadhimishwa tarehe 26 Septemba.
Yosefu Oriol
Yosefu Oriol (kwa Kikatalunya Sant Josep Oriol; kwa Kihispania José Orioli) (Barcelona, 23 Novemba 1650 – Barcelona 23 Machi 1702) alikuwa padri wa Kanisa Katoliki na mwanachama wa Utawa wa Tatu wa Mt. Fransisko nchini Hispania.
Tangu wakati wa uhai wake amejulikana kama "Mtendamiujiza wa Barcelona"
Papa Pius VII alimtangaza mwenye heri tarehe 5 Septemba 1806, halafu Papa Pius X alimfanya mtakatifu tarehe 20 Mei 1909.
Mzaliwa wa Barcelona, alisoma katika chuo kikuu cha mji huo, akapata udaktari wa teolojia tarehe 1 Agosti 1674.
Alipewa upadrisho tarehe 30 Mei 1676.
Alitembelea Roma mwaka 1686 akapewa cheo katika kanisa la Santa Maria del Pi mjini Barcelona, ambapo amezikwa.
Akitamani kuwa mfiadini, alisafiri kwenda Roma mnamo Aprili 1698 ili ajitolee kwenda umisionari, lakini akaugua huko Marseille akarudi Barcelona.
Alisemekana kuwa na karama za unabii na uponyaji wa mara moja.
Maria Magdalena Postel
Maria Magdalena Postel, ambaye jina la kiraia kwa Kifaransa lilikuwa Julie Françoise-Catherine Postel (Barfleur, Ufaransa, 28 Novemba 1756 - Saint-Sauveur-le-Vicomte, 16 Julai 1846) alianzisha shirika la Masista wa Shule za Kikristo wa Huruma (Congrégation des sœurs des Écoles chrétiennes de la Miséricorde) mwaka 1807.
Alitangazwa na Papa Pius X kuwa mwenye heri mwaka 1908 akatangazwa na Papa Pius XI kuwa mtakatifu tarehe 24 Mei 1925.
Sikukuu yake inaadhimishwa siku ya kifo chake, 16 Julai.
Mwaka 1774 huko Barfleur Julie Postel alifungua shule ya wasichana ambayo wakati wa mapinduzi ya Ufaransa ilitumika kwa shughuli za kidini za siri za Wakatoliki waliokataa masharti ya serikali yaliyo.
Baada ya dhuluma kwisha, aliendelea kufundisha na kufanya kazi nyingine za huruma.
Alipofikia umri wa miaka 51 aliweka nadhiri kwa jina la sista Maria Magdalena akaandaa uanzishaji wa shirika.
Miaka ya kwanza mafanikio yalikuwa madogo, lakini mwaka 1830 alifaulu kununua monasteri ya zamani huko St-Sauveur-le-Vicomte iwe makao makuu.
Shirika lilikubalika rasmi mwaka 1837 likabaki chini ya usimamizi wa mwanzilishi hadi mwaka wake wa mwisho.
Mikaeli Garicoits
Mikaeli Garicoits (kwa Kieuskara Mixel Garikoitz, kwa Kifaransa Michel Garicoïts), alikuwa padri wa Ufaransa mwenye asili ya Kibaski (Ibarre, 15 Aprili 1797 - Betharram, 14 Mei 1863)
Papa Pius XI alimtangaza kuwa mwenye heri tarehe 15 Machi 1923, halafu papa Pius XII kuwa mtakatifu tarehe 6 Julai 1947.
Sikukuu yake huadhimishwa siku ya kifo chake, tarehe 14 Mei.
Mixel alizaliwa na familia iliyobaki aminifu kwa Papa wakati wa dhuluma ya kidini iliyofuatana na mapinduzi ya Ufaransa.
Mtoto wa kwanza kati ya sita, Mixel alikuwa akisali na kuimba tenzi wakati wa kuchunga mifugo.
Alipofikia umri wa miaka 13 alitumwa kama boi kwenye shamba lingine, huko Oneix, alipojiandaa na hatimaye kupokea ekaristi kwa mara ya kwanza tarehe 9 Juni 1811.
Akiwa na nia ya kuwa padri, alihudhuria shule huko Saint-Palais, akisoma Kilatini na Kifaransa mpaka usiku kwa kutumia mishumaa.
Garicoits alijiunga na seminari ndogo ya Aire-sur-Adour, halafu ile kuu ya Dax. Akiwa bado masomoni, aliombwa kufundisha katika seminari ndogo ya Larressore.
Alipata upadrisho katika kanisa kuu la Bayonne tarehe 20 Desemba 1823.
Alipinga Ujanseni katika parokia yake ya Cambo alipofanya uchungaji miaka miwili, halafu akahamishiwa Bétharram akafundishe falsafa.
Bétharram, chini ya milima ya Pirenei, maili 8 kutoka Lourdes, ilikuwa na patakatifu pa zamani pa Bikira Maria.
Mwaka 1833 askofu alifunga seminari ya Bétharram na padri Mixel aliachwa huko kuhudumia patakatifu na umati wa watu waliokwenda huko kuhiji.
Hivyo mwaka 1838 Mixel aliweza kutimiza ndoto yake ya kuanzisha shirika la mapadri na mabradha lililowekwa wakfu kwa Moyo Mtakatifu wa Yesu.
Lengo la kulianzisha lilikuwa kuinjilisha watu kwa kuhubiri huko na huko na kwa kufundisha vijana.
Mixel alifariki tarehe 14 Mei 1863.
Baada ya kifo chake, shirika lilikubaliwa na Papa Pius IX tarehe 5 Septemba 1877.
Mwaka 2012 lilikuwa na wanachama 316, kati yao mapadri 212.
Wabaski
Wabaski (kwa Kieuskara euskalduna) ni kabila la watu milioni 2-3 wanaoishi hasa Hispania kaskazini, lakini pia Ufaransa kusini-magharibi, mbali ya wengi waliohamia sehemu nyingine za dunia, hasa Amerika.
Lugha yao si kati ya lugha za Kihindi-Kiulaya.
Kati ya Wabaski maarufu zaidi, kuna mapadri watakatifu Ignas wa Loyola na Fransisko Saveri, waanzilishi wa Shirika la Yesu, na Mikaeli Garicoits, mwanzilishi wa Mapadri na mabradha wa Betharram.
Mapadri wa Betharram
Mapadri wa Moyo Mtakatifu wa Yesu wa Betharram (kifupi: Mapadri wa Betharram) ni shirika la kitawa la Kanisa Katoliki.
Lilianzishwa na mtakatifu padri Mikaeli Garicoits (15 Aprili 1797 - 14 Mei 1863) mwaka 1838 huko Betharram, chini ya milima ya Pirenei, maili 8 kutoka Lourdes, kulikokuwa na patakatifu pa zamani pa Bikira Maria.
Mwaka 1833 askofu alifunga seminari ya Bétharram na padri Mikaeli aliachwa huko kuhudumia patakatifu na umati wa watu waliokwenda huko kuhiji.
Hivyo mwaka 1838 Michel aliweza kutimiza ndoto yake ya kuanzisha shirika la mapadri na mabradha lililowekwa wakfu kwa Moyo Mtakatifu wa Yesu.
Lengo la kulianzisha lilikuwa kuinjilisha watu kwa kuhubiri huko na huko na kwa kufundisha vijana.
Mikaeli Garicoits alifariki tarehe 14 Mei 1863. Baada ya kifo chake, shirika lilikubaliwa na Papa Pius IX tarehe 5 Septemba 1877.
Mwaka 2012 lilikuwa na wanachama 316, kati yao mapadri 212.
Kieuskara
Kieuskara (au Kibaski) ni lugha hai ya pekee inayotumiwa hasa mpakani mwa Hispania kaskazini na Ufaransa kusini-magharibi kwenye milima ya Pirenei karibu na bahari ya Atlantiki.
Ingawa inakubalika ilikuwa inatumika huko kabla ya lugha za Kihindi-Kiulaya kuenea Ulaya magharibi, haieleweki ilianzaje, kwa sababu hakuna lugha yoyote inayofanana nayo.
Wanaoitumia ni kama watu 715,000, wengi wao wakiwa Hispania, ambako inalindwa na kustawishwa zaidi.
Mjane
Mjane ni mtu aliyewahi kuwa na mwenzi wa ndoa, halafu akafiwa asioe tena ama asiolewe na mwingine.
Ni tofauti na yule asiyewahi kufunga ndoa (ambaye anaweza kuitwa vizuri zaidi mseja au, akiwa mwanamume, hata kapera, ingawa jina hilo la mwisho pengine linaelekea uhuni kidogo) na yule aliyetoa ama kupata talaka (anayeitwa mtaliki).
Kutokana na ubaguzi wa kijinsia, zamani wajane wa kike walikosa haki nyingi, inavyoonekana katika Biblia. Kitabu hicho cha dini kinawataja pamoja na mayatima kati ya watu maskini zaidi ambao Mungu ndiye mtetezi wao.
Pengine hali hiyo inadumu hata leo katika aina kadhaa za utamaduni, kwa mfano huko India.
Suez
Suez (ar. السويس "as-Suways") ni mji na bandari nchini Misri. Iko kwenye mwambao wa kaskazini wa ghuba ya Suez au kwa lugha nyingine kwenye upande wa kusini wa Mfereji wa Suez. Mwaka 2012 mji ulikuwa na wakazi 565,716.
Suez iko takriban kilomita 135 upande wa mashariki ya Kairo kwenye shingo ya nchi ambako umbali na Bahari ya Mediteranea haifikii kilomita 150. Kwa sababu hii Suez ilikuwa mahali palipofaa kwa biashara na masoko ya biashara kati ya Mediteranea na Bahari Hindi. Tangu kubuniwa kwa njia ya bahari kutoka Ulaya kwenda Uhindi kupitia Rasi ya Tumaini Njema (Afrika Kusini) biashara hii ilififia. Hata hivyo Suez iliendelea kuwa bandari ya maana kwa wasafiri Waislamu walioelekea Makka kwa hajj.
Umuhimu wa Suez ulirudishwa na kuongezwa tangu kujengwa kwa Mfereji wa Suez tarehe 17 Novemba 1869. Sehemu kubwa ya biashara ya dunia kwa meli ilipita kwenye mfereji na bandari ya Suez.
Suez imeendelea kuwa mji muhimu wa viwanda pamoja na viwanda vya kusafisha mafuta, vya kemia na feleji.
Chanjo ya ukambi
Chanjo ya ukambi ni chanjo bora sana katika kukinga ukambi. Baada ya kupata dozi moja, asilimia 85 ya watoto wa umri wa miezi tisa na asilimia 95 ya walio zaidi ya miezi kumi na miwili hupata kingamwili. Takriban watoto wote wasiopata kingamwili baada ya dozi moja hupata kingamwili hii baada ya dozi ya pili. Kiasi cha uchanjaji katika idadi jumla ya watu ikiwa zaidi ya asilimia 93, milipuko ya ukambi kwa kawaida haitokei tena; hata hivyo inaweza kutokea tena ikiwa kiasi cha uchanjaji kitapunguka. Ubora wa chanjo hii huwepo kwa miaka mingi. Haijulikani ikiwa ubora huu hupunguka baada ya miaka kadhaa. Chanjo hii pia inaweza kukinga dhidi ya ugonjwa huu ikiwa katika siku chache umetangamana na ugonjwa huu.
Chanjo hii ni salama kwa ujumla ikijumuisha hata walio na maambukizi ya VVU. Athari kwa kawaida huwa si kali na ni za muda mfupi. Hii inaweza kujumuisha maumivu katika sehemu ya mwili iliyodungwa au homa kiasi. Anafilaksisi imenakiliwa kwa takriban mtu mmoja kwa kila watu elfu mia moja. Kiasi cha Sindromu ya Guillian-Barre, otizimu na ugonjwa wa inflamesheni ya utumbo hakionekani kuongezeka.
Chanjo hii inapatikana kivyake au katika mchanganyiko na chanjo zingine ikijumuisha chanjo ya rubela, chanjo ya matubwitubwi, na chanjo ya tetekuwanga ( chanjo ya Ukambi, Matubwitubwi na Rubela and chanjo ya Ukambi, Matubwitubwi, Rubela na Tetekuwanga). Chanjo hii hufanya kazi vyema hata katika miundo yote. Shirika la Afya Duniani hupendekeza kuwa chanjo hii itolewe kwa watoto katika umri wa miezi tisa katika maeneo ya ulimwengu ambapo ugonjwa huu hutokea mara nyingi. Katika maeneo ambayo ugonjwa huu hautokei mara nyingi, kutoa chanjo hii katika umri wa miezi kumi na miwili inafaa. Hii ni chanjo ya maishani. Chanjo hii huwa katika aina ya poda iliyokaushwa inayohitaji kuchanganywa kabla ya mtoto kudungwa chini ya ngozi au katika misuli. Uthibitishaji kuwa chanjo hii ni bora unaweza kutambuliwa na vipimo vya damu.
Takriban asilimia 85 ya watoto ulimwenguni kote wamepata chanjo hii kuanzia mwaka wa 2013. Katika mwaka wa 2008, angalau nchi 192 zilitoa dozi mbili za chanjo hii. Chanjo hii ilianzishwa kwa mara ya kwanza katika mwaka wa 1963. Mkusanyiko wa chanjo ya ukambi-matubwitubwi-na rubela ilipatikana kwa mara ya kwanza katika mwaka wa 1971. Chanjo ya tetekuwanga iliongezwa kwa mkusanyiko huu katika mwaka wa 2005 hivyo kutengeneza chanjo ya Ukambi, Matubwitubwi, Rubella na Tetekuwanga. Chanjo hii ipo katika Orodha ya Shirika la Afya Ulimwenguni ya Dawa Muhimu, dawa muhimu zaidi inayohitajika katika mfumo wa afyawa kimsingi. Chanjo hii haina gharama ya juu sana.
Uambukizo wa chawa kichwani
Uambukizo wa chawa kichwani (pia inajulikana kama pediculosiscapitis, mayai ya chawa, au chawa) ni maambukizi ya nywele ya kichwa na skalpu na chawa wa kichwa ("Pediculus humanus capitis"). mwasho kutokana na kuumwa na chawa ni ya kawaida. Wakati wa maambukizi ya kwanza ya mtu, mwasho inaweza kukosa kutokea hadi wiki sita. Ikiwa mtu ataambukizwa tena, dalili zinaweza kuanza tena haraka. Mwasho unaweza kusababisha matatizo ya kulala. Kwa kawaida, hata hivyo, sio hali iliyo hatari sana. Ilhali chawa inaonekana kusambaza magonjwa mengine nchini Afrika, hawaonekani kufanya hivyo barani Ulaya au Amerika Kaskazini.
Chawa husamabazwa kwa kugusana moja kwa moja na nywele ya mtu aliyeambukizwa. Kisababishi cha uambukizo wa chawa kichwani haihusiani na hali ya usafi. Wanyama wengine, kama vile paka na mbwa, hawachangi usambazaji. Chawa hula tu damu ya binadamu na wanaweza kuhisi tu kwa nywele ya binadamu. Wakiwa wakubwa, wako na urefu wa karibu milimita 2 hadi 3. Wakati hawako kwa binadamu hawawezi kuhisi zaidi ya siku tatu. Binadamu anaweza pia kuambukizwa aina mbili za chawa – chawa wa mwili na chawa wa sehemu za jenitalia. Ili kufanya utambuzi, ni lazima chawa aliyehai apatikane. Ukitumia kichana inaweza kusaidia kupata. Makaka ya mayai yaliyowazi (inajulikana kama mayai ya chawa) hayatoshi kwa utambuzi.
Uwezekano wa matibabu inajumuisha: kuchana nywele kila wakati na kichana kizuri au kunyoa kichwa kabisa. Baadhi ya matibabu yajuu ya mwili ni salama pia, ikiwemo malathion, invermectin, na dimeticone. Dimeticone, ambayo ni mafuta ya silicone, hupendelewa sana kwa sababu ya athari ya chini. Pyrethroidkama vile permethrin yametumiwa sana; hata hivyo, yamekuwa na faida ya chini kwa sababu ya ongezeko la pingamizi. Hii ni ushahidi kidogo wa dawa mbadala.
-Maambukizi ya kichwa ya chawa ni kawaida, haswa kwa watoto. Barani Ulaya, wanaambukiza kati ya asilimia 1 na 20 ya vikundi tofauti ya watu. Nchini Marekani, kati ya watoto milioni 6 hadi 12 wanaambukizwa kwa mwaka. Hutokea mara nyingi kwa wasichana kuliko wavulana. Imependekezwa kihistoria, kuwa maambukizi ya kichwa na chawa ilikuwa na manufaa, walipokuwa wanazuia dhidi ya chawa wa mwili walio hatari zaidi. Maambukizi inaweza kusababisha unyanyapaa kwa watu walioambukizwa.
Shambulio la mfululizo la kifafa
Shambulio la mfululizo la kifafa (kifupi: SMK; kwa Kilatini "status epilepticus") ni tukutiko la kifafa la zaidi ya dakika tano au matukutiko zaidi ya moja katika muda wa dakika tano bila mtu kurudia hali ya kawaida. Matukutiko yanaweza kuwa ya misukosuko yaliyo na mtindo wa kubana na kunyosha mikono na miguu au ya aina ambazo hazihusishi ubanaji kama vile kifafa cha muda mfupi au nusu tukutiko changamani. Shambulio la mfululizo la kifafa ni hatari kwa uhai hasa iwapo matibabu yatacheleweshwa.
Shambulio la mfululizo la kifafa linaweza kutokea kwa wale walio na historia ya kifafa na pia walio na tatizo la mfumo wa neva ya kati. Matatizo hayo ya ubongo yanaweza kujumuisha jeraha, maambukizi au kupooza miongoni mwa mengine. Utambuzi huhusisha kuchunguza sukari ya damu, kupiga picha ya kichwa, vipimo kadhaa vya damu, na elektroensefalogramu. Matukutiko ya kisaikojeni yasiyo ya kifafa yanaweza kutokea kwa njia sawa. Hali nyingine ambazo zinaweza kuonekana kuwa SMK hujumuisha: hipoglisimia, matatizo ya kutembea, meninjitisi, na deliriamu miongoni mwa mengine.
Benzodiazepini ndiyo dawa ya kwanza inayopendelewa ambapo baada yake fenintoini hutumika. Benzodiazepini zinazopatikana ni sindano ya kudunga ndani ya mishipa lorazepamu, na pia sindano ya misuli ya midazolamu.
Baadhi ya dawa nyingine zinazoweza kutumiwa iwapo hizi hazifai ni kama vile asidi ya valproiki, fenobabitali, propofoli au ketamini. Intubesheni inaweza kuhitajika ili kudumisha njia ya hewa.
Tiba ya kutumia chakula kama Ketojeniki, tena bangi hutumiwa pia. Serikali ya Marekani ni nchi ya kwanza duniani kutoa kibali kwa kampuni iliyotengeneza tiba ya kifafa kwa kutumia bangi.
Kisababishi, umri wa mtu, na muda ambao tukutiko hudumu ni vipengele muhimu katika matokeo. Shambulio la mfululizo la kifafa hutokea katika hadi watu 40 kati ya watu 100,000 kila mwaka. Hufikisha hadi asilimia 1 ya watu ambao hutembelea kitengo cha dharura. Kati ya asilimia 10 hadi 30 ya watu walio na shambulio la mfululizo la kifafa hufariki katika muda wa siku 30.
Kandidiasisi
Kandidiasisi ni maambukizi ya kuvu yanayotokana na aina yoyote ya "Kandida" (aina ya chachu). Maambukizi haya yanapoathiri kinywa, kwa kawaida huitwa uotokuvu. Ishara na dalili zinajumuisha madoa meupe kwenye ulimi au sehemu zingine za kinywa na koo. Dalili zingine zinaweza kujumuisha maumivu na matatizo wakati wa kumeza. Maambukizi haya yanapoathiri uke kwa kawaida huitwa maambukizi ya chachu. Ishara na dalili zinajumuisha kujikuna kwenye uke, mwasho na wakati mwingine mchozo mweupe "unaofanana na jibini" kutoka ukeni. Mara nadra uume unaweza kuathirika na kusababisha kujikuna. Nadra sana maambukizi haya yanaweza kuwa vamizi na kuenea kwenye mwili wote na kusababisha homa pamoja na dalili kulingana na sehemu za mwili zilizoathiriwa.
Zaidi ya aina 20 za "Kandida" zinaweza kusababisha maambukizi huku "Candida albicans" ikitokea mara nyingi zaidi. Maambukizi ya kinywa hutokea mara nyingi zaidi kwa watoto wenye umri wa chini ya mwezi mmoja, wazee na walio na mfumo dhaifu wa kingam. Hali zinazosababisha mifumo dhaifu ya mwili zinajumuisha UKIMWI, baada ya  upandikizaji wa ogani , kisukari  na matumizi yakotikosteroidi .Hatari zingine zinajumuisha meno ya kubandika na kufuatia therapi ya antibiotiki . Maambukizi ya ukeni hutokea mara nyingi katika ujauzito, kwa wenye mfumo dhaifu wa kingamwili na kufuatia matumizi ya antibiotiki. Hatari ya ueneaji mkubwa wa ugonjwa huu unajumuisha kuwa katika kitengo cha wagonjwa mahututi, kufuatia upasuaji,watoto wenye uzito mdogo wa kuzaliwa  na wenye mifumo dhaifu ya kingamwili.
Juhudi za kuzuia maambukizi ya mdomoni zinajumuisha matumizi ya chlorhexidine ya kusafisha kinywa kwa wale wenye utendakazi dahifu wa kingamwili na kuosha mdomo baada ya matumizi ya steroidi za kupumua. Katika wanawake wanaoambukizwa mara kwa mara ukeni, probiotiki zinaweza kuwa bora. Kwa maambukizi ya kinywa, matibabu ya kutumia clotrimazole au nystatin ya kupaka kwa kawaida huwa mwafaka. Fluconazole, itraconazole, au amphotericin B ya kumeza au inayodungwa mishipani inaweza kutumika ikiwa dawa hizi hazitatibu maambukizi. Baadhi ya dawa za kuvu za eneo maalum zinaweza kutumika kutibu maambukizi ya ukeni ikijumuisha clotrimazole. Kwa watu wenye maambukizi yaliyoenea sana, amphotericin B ya kudungwa mishipani hutumika mara nyingi kwa wiki kadhaa. Kwa makundi fulani vya wtau wenye hatari ya juu zaidi, dawa za kuvu zinaweza kutumika kama kinga.
Maambukizi ya kinywa hutokea katika takriban asilimia 6 ya watoto wa chini ya umri wa mwezi mmoja. Takriban asilimia 20 ya wanaofanyiwa kemotherapi ya saratani na asilimia 20 ya wale wenye UKIMWI pia hupata ugonjwa huu. Takriban robo-tatu ya wanawake hupata angalau maambukizi ya chachu wakati fulani katika maisha yao. Ueneaji sana wa ugonjwa huu hautokei mara nyingi isipokuwa kwa watu wenye vipengele vya hatari. Magonjwa haya pia hujulikana kiufundi kama maambukizi ya kuvu, moniliaisisi, na oidiomycosis.
Uvimbe wa fibrosisi
Uvimbe wa fibrosisi (CF), hali ambayo pia hujulikana kama miukovisidosisi, ni ugonjwa wa kijenetiki ambao hasa huathiri mapafu na pia kongosho, ini, figo na matumbo. Matatizo ya muda mrefu hujumuisha ugumu wa kupumua na kutoa kikohozi kufuatia marejeo ya maambukizi ya mapafu. Dalili nyingine hujumuisha maambukizi ya sinasi, ukuaji duni, kinyesi kilicho na mafuta, upanuziviungo wa vidole vya mikono na miguu, na ugumba katika wanaume na kadhalika. Watu tofauti huenda wakawa na viwango tofauti vya dalili.
CF ni ugonjwa wa selipumbazi ya kromosomu isiyobaini jinsia. Hali hii husababishwa na shinikizo la mabadiliko katika nakala zote mbili za jeni za kidhibiti cha upitishaji kwenye utando wa seli katika fibrosisi iliyo na sistitisi kwa protini (CFTR). Watu walio na nakala moja inayofanya kazi ni wabebaji na la sivyo mara nyingi huwa kawaida. CFTR huhusika katika uzalishaji jasho, viowevu vya umeng’enyaji, na kamasi. CFTR isipofanya kazi, ute ambao kwa kawaida huwa mwepesi huwa mzito. Hali hii hutambuliwa kwa kipimo cha jasho na kipimo cha kijenetiki. Uchunguzi wa watoto wachanga wakati wa kuzaliwa hufanyika katika baadhi ya sehemu duniani.
Uvimbe wa fibrosisi hauna tiba. Maambukizi ya mapafu hutibiwa kwa antibiotiki ambazo zinaweza kudungwa ndani ya mishipa, kuvutwa kwa mapua, au kunywewa. Wakati mwingine antibiotiki ya azithromycin hutumika kwa muda mrefu. Kiowevu cha chumvi kilicho na ukolezi wa juu na salbutamol pia inaweza kutumika. Upandikizaji mapafu unaweza kutekelezwa ikiwa utendakazi wa mapafu utaendelea kuzorota. Ubadilishaji vimeng'enya vya wengu na nyongeza ya vitamini inayoweza kuyeyuka kwenye mafuta pia ni muhimu, hasa kwa watoto. Ingawa hakuna ushahidi wa kutosha, watu wengi hutumia mbinu ya kufungua njia ya pumzi kama vile fiziotherapi ya kifua. Wastani wa matarajio ya urefu wa maisha ni kati ya miaka 37 na 50 katika mataifa yaliyostawi. Matatizo ya mapafu husababisha vifo kwa asilimia 80 ya watu.
CF hutokea mara nyingi katika watu wa ukoo wa Kaskazini kwa Ulaya na huathiri takriban mtoto mmoja mzawa kati ya kila watoto elfu tatu wazawa. Takriban mtoto mmoja kati ya kila watoto ishirini na watano ni mbebaji. Ugonjwa huu ni nadra zaidi katika Waafrika na watu wa bara Asia. Ugonjwa huu ulibainika mara ya kwanza kama ugonjwa maalum na Dorothy Andersen mwaka wa 1938, huku maelezo yake yakifanana na hali iliyotokea angalau mwaka wa 1595. Jina "uvimbe wa fibrosisi" linatokana na sifa maalum za ugonjwa huu ambapo fibrosisi na uvimbe huundika ndani ya kongosho.