hotchpotch/miracl-hf-unified huggingface dataset:
Karatasi ya picha
Karatasi ya picha ni karatasi iliyopakwa kwa fomula ya kemikali nyepesi kuathirika na nuru na hutumika kwa kufanya chapisho za picha.
Wakati karatasi ya picha inapoachwa wazi kwa mwanga hunasa taswira fiche ambapo baadaye itakuzwa (itasafishwa) kuunda taswira inayoonekana, karatasi nyingi za uchapishaji wiani wa taswira kutoka mfiduo inaweza kutosha bila kuhitaji kukuzwa (kusafishwa) zaidi. Safu ya karatasi yenye kuathirika kirahisi na nuru inaitwa emalshani.
Kemia ya kawaida ilitumia msingi wa chumvi za fedha (silver salts), lakini njia nyingine mbadala pia zimetumika.
Kwa jadi uchapaji taswira zinazozalishwa kwa kuchachawiza picha hasi baina ya chanzo cha mwanga na karatasi, ama kwa mgusano wa moja kwa moja na hasi kubwa (kutengeneza chapa ya mgusano) au kwa kutupa kivuli cha hasi kwenye karatasi (kuzalisha picha kubwa). Mfiduo wa mwanga wa awali unadhibitiwa kwa makini kutoa taswira ya skeli kijivu kwenye karatasi yenye ulinganuzi mwafaka na apofonia.
Karatasi ya picha inaweza pia kuwa wazi kwa mwanga kwa kutumia vichapishi dijitali kama vile LightJet, kwa kamera (kwa kuzalisha picha hasi), kwa kuchanganua chanzo cha mwanga uliogeuzwa juu ya karatasi, au kwa kuweka vitu juu yake (ili kuzalisha photogram).
Licha ya kuletwa picha dijitali, karatasi ya picha bado zinauzwa kibiashara. Karatasi za picha zinazalishwa viwandani katika ukubwa mbalimbali wa kawaida, uzito wa karatasi na malizo za uso.
Emalshani mbalimbali pia zinapatikana ambazo zinatofautiana katika uathirikaji wao na mwanga, itikio la rangi, na ukunjufu wa taswira ya mwisho. Karatasi za rangi zinapatikana pia kwa ajili ya kufanya picha za rangi.
Athari za mwanga katika giza karatasi iliyotayarishwa iligunduliwa na Thomas Wedgwood mnamo mwaka 1802. Karatasi za picha zimetumika tangu mwanzo wa michakato ya picha hasi – chanya kama zilivyoendelezwa na kupewa umaarufu na William Fox Talbot (Uingereza/1841-calotype).
Baada ya siku za mwanzoni za upigaji picha, karatasi zimekuwa zikizalishwa kwa kiwango kikubwa zikiwa zimeboreshwa urari na unyeti mkubwa wa mwanga.
Karatasi za picha zinaangukia katika moja ya makundi matatu madogo:Karatasi za picha zote zinakuwa na emalshani ya unyeti wa nuru, yenye chumvi za fedha halide (silver halide) zilizoangikwa katika nyenzo colloidal - kawaida ni gelatin - iliyofunikizwa kwenye karatasi, karatasi iliyofunikwa na utomvu au kwa msaada wa polyester.
Katika karatasi za black-and-white, emalshani ya kawaida huhamasisha mwanga wa bluu na kijani, lakini haihisi urefu wa wimbi mkubwa zaidi ya nm (nautical mile) 600 ili kurahisisha utunzaji wa rangi nyekundu au rangi ya machungwa wakati wa safelighting. Katika karatasi ya rangi Chromogenic, tabaka emalshani ni nyeti kwa nuru nyekundu, kijani na bluu, mtiririko huo huzalisha rangi ya Bluu-kijani (cyan), damu ya mzee (magenta), na njano wakati wa usindikaji.
Johan Persson
Johan Persson (amezaliwa tarehe 3 Mei 1982) ni mwandishi, mwandishi wa habari na mpiga picha kutoka Uswidi.
Mmumunyo
Mmumunyo au myeyusho (kwa Kiingereza "solution") ni tokeo la kuchanganya kabisa dutu mbili hadi kupata mchanganyiko wa aina moja usioonyesha sehemu zake. Mfano ni kukoroga sukari katika maji. Hapo sukari haionekani tena imechanganika kabisa na maji.
Kwa lugha ya kemia sukari ni kimumunyika, maji ni kimumunyi (kiyeyushi) na tokeo ni mchanganyiko wa aina moja au mmumunyo,
Mara nyingi kimumunyi ni kiowevu lakini kuna pia mifano mingine.
Gesi zinaweza kumumunyika katika kiowevu, kwa mfano oksijeni katika maji ambayo ni msingi wa uhai baharini au mtoni. Gesi inamumunyika pia katika gesi nyingine. Hewa kwa mfano ni mchanganyiko wa aina moja; oksijeni na gesi nyingine zimemumunyika katika nitrojeni.
Kiowevu kinaweza kumumunyika katika kiowevu kingine, lakini kuchanganya maji na mafuta hakuleti mchanganyiko wa aina moja, tokeo lake ni kiolei au emalshani "(ing. )".
Kuna pia mifano ya mmumunyo kama kimumunyi ni mango. Aloi zote ni mimumunyo ya metali mbili, kwa mfano bronzi ni mmumunyo wa stani iliyomumunika katika shaba. Mmumunyo wa aloi unatokea katika hali kiowevu wakati metali zote mbili zilipashwa moto na kuyeyuka.
Mchanganyiko wa aina moja
Mchanganyiko wa aina moja katika kemia ni mchanganyiko wa dutu mbili au zaidi ambako vijalizo au sehemu zake hazionekani tena pekee. Mfano wa mchanganyiko wa aina moja ni sukari iliyokorogwa katika maji yaani mmumunyo.
Tofauti nao ni mchanganyiko anuwai ambako vijalizo vyake vinaonekana na kutofautishwa kirahisi kwa mfano kiolei cha maji na mafuta, au maji na mchanga.
Kama katika kila mchanganyiko wa kikemia vijalizo haviingii katika muungo kemia kama kampaundi.
Donald Trump
Donald John Trump (alizaliwa 14 Juni 1946) ni mfanyabiashara wa Marekani ambaye kuanzia tarehe 20 Januari 2017 ni rais wa 45 wa Marekani baada ya kushinda uchaguzi mkuu wa tarehe 8 Novemba 2016.
Donald Trump ni mtoto wa pili kati ya watoto watano wa Fred Trump na Mary. Alikuwa na wake wawili mwanzoni, lakini sasa bibi yake ni Melania Knauss.
Trump alisoma Chuo Kikuu cha Fordhan kwa miaka miwili kuanzia Agosti 1964 na kuhamia shule ya biashara katika Chuo Kikuu cha Pennsylvania ambacho hutoa mafunzo kuhusu usimamizi wa ujenzi.
Tangu mwaka 1971 ni mwenyekiti na rais wa Jumuiya ya Trump.
Mdudu-kijiti
Wadudu-kijiti au vijiti vitembeavyo ni wadudu warefu wa oda Phasmatodea (phasma = kizuka) ambao wanafanana na vijiti. Wadudu-jani au majani matembeayo wa familia Phylliidae ni wanachama wa oda hii pia.
Wadudu hawa ni wembamba na warefu isipokuwa spishi za Phylliidae ambazo ni pana. Spishi kadhaa ni wadudu warefu kabisa katika dunia. Jike la "Phobaeticus chani" ni mrefu kuliko wote wengine na ana urefu wa sm 36 (57 kama miguu ikinyumbulika). Muundo wa mwili ni kamafleji na unafanana na kijiti au jani. Spishi nyingi hazina mabawa au zina mabawa yameyopunguka. Mabawa ya mbele ni membamba na magumu lakini yale ya nyuyma ni mapana yakiwa yamekunjuka.
Mwezi mpevu
Mwezi mpevu (ing. "") ni hali jinsi tunavyouona Mwezi wakati unaonyesha umbo la duara kamili.
Hali hii inatokea wakati:
Katika hali hii nusutufe ya Mwezi inayotazama Dunia inaangazwa kabisa na mwanga wa Jua ikionekana kama duara kamili.
Kama Mwezi ukifika katikati ya mstari Jua - Dunia (yaani ekliptiki) unaingia katika kivuli cha Dunia na kusababisha kuonekana kwa kupatwa kwa Mwezi. Kwa hiyo kupatwa kwa Mwezi hutokea tu wakati wa Mwezi mpevu lakini hakutokei kila Mwezi.
Mwezi una umbo la tufe na wakati wote tunaangalia upande wake uleule. Mwezi huzunguka Dunia yetu wakati uleule hujizungusha wenyewe kwenye muhimili wake.Muda unaotumika kwenye mizunguko hii miwili unalingana.Hivyo muda wote tunaona upande uleule wa Mwezi. Kwahiyo inawezekana kuongea juu ya "upande wa mbele" na "upande wa nyuma" wa Mwezi. Upande wa nyuma hatuwezi kuuona kamwe kutoka Dunia.
Kinyume cha Mwezi mpevu ni Mwezi mwandamo ambapo nusutufe ya Mwezi tunayoona haipokei nuru na hivyo Mwezi hauonekani Duniani. Hapo Mwezi unakuwa katika mstari mmoja baina ya Jua na Dunia, yaani hali ya Jua - Mwezi - Dunia. Katika hali hii nusutufe ya Mwezi isiyoonekana kutoka Duniani inaangazwa. Mwezi ukiwa katikati kabisa kwenye mstari Jua - Dunia wakati wa mchana unafunika Jua na [kupatwa kwa Jua]] kunatokea.
Kipindi cha kuanzia Mwezi mpevu hadi Mwezi mpevu ufuatao ni siku 29.53 ambacho ni kipindi cha mwezi wa kalenda katika mfumo wa kalenda ya Mwezi (kwa mfano kalenda ya Kiislamu). Katika kalenda ya aina hii Mwezi mpevu hutokea mnamo tarehe 14 au 15 ya Mwezi. Sababu yake ni kuwa kalenda ya Mwezi kama ya Kiislamu huanza kipindi cha Mwezi kipya kwenye siku baada ya Mwezi mwandamo ambapo hilali hilali mchanga inaanza kuonekana.
Wakati wa kuwa mpevu Mwezi hutoa nuru kubwa. Kwa kulinganisha na magimba mengine angani Jua linang'aa mara 400,000 kuliko Mwezi, na Mwezi unaang'aa mara 250 kuliko nuru ya nyota zote angani.
Ung'avu wa Mwezi mpevu unategemea umbali na Dunia. Obiti yaani njia ya Mwezi unapozunguka Dunia si umbo la duara lakini la duaradufu ambako umbali wake kutoka Dunia unabadilika.Palipo karibu zaidi pana umbali wa kilomita 362,600, mahali pa mbali pana kilomita 405,400. Hivyo Mwezi mpevu unaotokea wakati Mwezi uko karibu zaidi na Dunia unaonekana uking'aa zaidi kuliko Mwezi mpevu unaotokea wakati Mwezi ni mbali zaidi. Kila baada ya miaka kadhaa Mwezi unafikia mahali pa njia yake ambapo ni karibu sana na Dunia na hapa Mwezi unaonekana mkubwa pia uking'aa kuliko kawaida. Hali hii ilianza kuitwa kwa Kiingereza "supermoon" au Mwezi mpevu sana.
Mwezi mpevu sana
Mwezi mpevu sana (pia: mwezi mpevu ajabu, kwa Kiingereza "Supermoon") ni hali ya pekee ya mwezi mpevu unaotokea kila baada ya miaka kadhaa.
Hali hii inapatikana kama mwezi mpevu unatokea wakati mwezi uko karibu na dunia inavyowezekana. Hapo mwezi ni mwangavu zaidi kiasi kuliko mwezi mpevu wa kawaida.
Asili ya jina la "supermoon" si katika fani ya astronomia. Liliwahi kubuniwa na mnajimu Mwingereza Nolle mnamo mwaka 1979. Nolle alidai mwezi kukaribia vile kunasababisha milipuko ya volkeno na mitetemeko ya ardhi, lakini hakuweza kuonyesha uhusiano wa kisayansi.
Kutokana na matumizi ya mara kwa mara ya jina hilo katika media, polepole wanaastronomia walianza kulitumia wakitangaza tukio la mwezi mwandamo karibu na perijio (ing. "perigee-syzygy"). Mnajimu Nolle alijaribu kueleza kuwa "supermoon" inatokea kama mwezi unafikia asilimia 90 za perijio lakini kuna wataalamu wa astronomia wanaopendelea kutumia jina hili pekee kama mwezi uko kweli karibu sana na perijio, yaani 98 au 99 %.
NASA ilianza kutumia jina la "supermoon" kama mwezi mpevu unatokea karibu kuliko wastani wa obiti yake. Kwa hesabu hii kuna supermoon mara kadhaa kila mwaka.
Uangavu wa mwezi mpevu unategemea umbali wake na dunia. Obiti ya mwezi unapozunguka dunia si umbo la duara bali la duaradufu ambako umbali wa mahali kwenye obiti hadi dunia kama kitovu chake unabadilika. Mahali pa karibu zaidi pa mwezi hadi dunia (perijio ing. "perigee") pana umbali wa kilomita 356,410, mahali pa mbali zaidi (apojio ing. "apogee") kilomita 406,740.
Mwezi mpevu wa Novemba 2016 umekaribia kilomita 356,508 kutoka dunia. Huu ni umbali mdogo tangu tarehe 26 Januari 1948. Mwezi mwandamo sana wa mwaka 2034 utakuwa karibu zaidi tena.
Si rahisi kutambua tofauti ya ukubwa kwa macho matupu bila kupima. Maana ukubwa wa mwezi mpevu unaoonekana wakati wa kuwa karibu mno (perijio) ni asilimia 14 zaidi kuliko ukubwa unaonekana wakati wa kutokea mbali zaidi (apojio); tofauti katika uangavu ni 30%.
Lakini hali hizi mbili hazifuatani kutoka mwezi mmoja hadi mwingine. Kwa hiyo ni mtazamaji hodari sana tu atakayetambua tofauti kwa macho, hasa kwa sababu uangavu halisi wa mwezi unachezacheza kutegemeana na mawingu, ukungu, vumbi au moshi hewani au pia kutokana na kuwepo kwa taa duniani jinsi ilivyo karibu na mji au hata mjini.
Mwezi na graviti yake unaathiri dunia kwa namna mbalimbali:
Kwa hiyo kama mwezi ni karibu zaidi au mbali zaidi maji kujaa hupanda kidogo juu zaidi kuliko kwenye hali ya wastani. Lakini kiwango hiki ni kidogo. Madai ya wanajimu ya kwamba mwezi mpevu sana unaweza kusababisha milipuko ya volkeno au tsunami hayana msingi wa kisayansi..
Michezo ya mapigano
Michezo ya mapigano ni jumla ya michezo ambayo kwa kawaida watu wawili wanapigana kufuatana na kanuni za mchezo.
Mifano ni mchezo wa ngumi, mwereka, judo au karate. Michezo mingi ya mashindano yatumia mikono, miguu au hata mwili kwa jumla.
Silaha zinatumiwa katika aina kadhaa za michezo kama mchezo wa vitara au kendo ambako kanuni zinahakikisha usalama wa washindani. Hivyo hakuna matumizi ya silaha za moto katika michezo ya mapigano.
Kanuni zinahakikisha ya kwamba washindani wana uwezo wa kulingana. Hivyo wanapangwa mara nyingi kwa ngazi mbalimbali kufuatana na uzito wao.
Shabaha ya mchezo wa mashindano ni kumshinda mpinzani katika uwanja wa mchezo bila kumwudhi mno, yaani bila kumpa jeraha za kudumu.
Azimio la ushindi limo mkononi mwa refa (mwamuzi) anayesimamia mashindano na kuhakikisha ya kwamba kanuni zinafuatwa.
Michezo ya mapigano inatumia mara nyingi fani za sanaa ya mapigano.
Sanaa ya mapigano
Sanaa za mapigano (kwa Kiingereza "martial arts", "art of fighting") ni jina la jumla kwa namna za kupigana zinazofuata mitindo na kanuni fulani.
Sanaa za mapigano zilitokea katika jamii nyingi duniani pale ambapo watu walipaswa kupigana kati yao. Hapo wapiganaji wenye uwezo walianza kuwafundisha wengine namna ya kushika fimbo, upanga, upinde na silaha za kila aina, namna ya kulenga, namna ya kuepukana na shambulio na namna gani kutumia mwili katika hali ya mapigano.
Mara nyingi mafundisho haya yalikuwa pamoja na mafundisho ya kiroho kuhusu umuhimu na mbinu za kujiandaa kwa mapigano, namna za kutawala fikra na mwili hadi namna za kupumua.
Katika tamaduni zilizojua maandishi kuna vitabu vilivyohifadhiwa tangu miaka elfu kadha vilivyotungwa kama mwongozo katika sanaa hizi.
Namna mbalimbali za sanaa hizi pamoja na kanuni zake zilisambaa duniani kutoka nchi na tamaduni za asili, kwa mfano mchezo wa ngumi kutoka Uingereza au judo na karate kutoka Japani. Hasa sanaa za mapigano kutoka Asia zinakuja pamoja na mafundisho ya kifalsafa.
Watu hujifunza sanaa za mapigano kwa shabaha ya kujitetea, matumizi katika jeshi au polisi, kwa maendeleo ya roho na pia kama namna ya michezo.
Kwenye ngazi ya mafunzo na mazoezi sanaa hizi mara nyingi hutekelezwa sawa na michezo ya mapigano.
Hata ikifanana kwa namna nyingi shabaha ni tofauti. Katika michezo ya mapigano wanamichezo wanalenga kumshinda mpinzani katika mechi mbele ya watazamaji na chini ya usimamizi wa refa kufuatana na kanuni zinazokubalika kikamilifu.
Kiasili sanaa za mapigano zililenga mara nyingi kuandaa wapiganaji kwa vita. Leo hii kuna shabaha tofautitofauti pamoja na kuboresha uwezo wa kutumia mitindo mbalimbali, kujifunza nidhamu, kujiboresha kiroho hadi kujiandaa kwa mapigano halisi katika nafasi ya kujihami au matumizi ya kijeshi. Kwa hiyo mara nyingi si lazima kulenga ushindi dhidi ya mpinzani.
Mapigano bila silaha hutumia mbinu za kupiga, za kushika na za kuunganisha zote mbili.
Mbinu za kupiga
Mbinu za kushika
Kumtupa chini mpinzani: Hapkido, Judo, Sumo, Wrestling
Kumtupa na kumshika chini mpinzani: Hapkido, Jujutsu, jiu-jitsu ya Brazil, Sambo
Kwenye historia ya vita katika sehemu na tamaduni nyingi za dunia kabla ya kupatikana kwa silaha za moto kuna silaha mbalimbali zilizobuniwa na kupendelewa zaidi.
Mifumo ya kimsingi ya kupigana inafundishwa kwa matumizi ya mafimbo. Mfano ni kendo ya Kijapani iliyoanzishwa kama maandalizi ya kutumia upanga au kitara; kuna mifano pia katika sehemu nyingine za dunia.
Matumizi hodari ya silaha kama upanga au kitara yalihitaji mazoezi mengi yaliyofundishwa katika tamaduni zote, hasa kama silaha hizi zilikuwa silaha za watu wenye cheo.
Matumizi ya uta au upinde yalihitaji pia uzoefu mwingi. Hasa katika sanaa ya mapigano ya Asia kuna mazoezi mengi yaliyounganishwa na falsafa ya Kibuddha.
Nzi-gome
Nzi-gome (kutoka Kiing.: barkfly) ni wadudu wadogo (mm 1-10) wa oda Psocoptera (psokhos = iliyotafunwa, ptera = mabawa) katika nusungeli Pterygota (wenye mabawa). Spishi zinazoishi ndani ya majengo huitwa chawa-vitabu. Zamani spishi fulani za nusuoda Troctomorpha ziligeuka katika chawa. Kwa hivyo siku hizi wataalamu wanaweka nzi-gome na chawa katika oda ya juu Psocodea.
Wadudu hawa wana mwili kwa muundo wa msingi. Paji ya kichwa imefura, macho ni makubwa kwa kulinganisha na wana oseli tatu. Mandibuli ni kwa kutafuna na ndewe ya kati ya maxila imegeuka katika kifito ambacho kinakaza mdudu akiparua mboji. Wakiwa na mabawa, haya huwekwa kama hema. Pengine urefu wa yale ya mbele ni 50% zaidi ya yale ya nyuyma.
Mchezo wa ngumi
Mchezo wa ngumi ni aina ya michezo ya mapigano ambapo mabondia wawili wanapigana kwa kutumia ngumi pekee kwa kufuata kanuni za mchezo. Wote wawili huvaa glavu nene kwa shabaha ya kupunguza hasara za kiafya.
Mashindano yasimamiwa na refa, kwa kawaida mbele ya watazamaji na kutekelezwa ndani ya mzingo maalumu.
Mashindano yamegawiwa kwa vipindi vinavyodumu dakika 1 - 3. Shabaha ni ama kumpiga mshindani hadi asiweze kuendelea tena au kufikisha mapigo mengi kichwani na tumboni yatakayohesabiwa na refa na kuamulisha ushindi.
Watu waliwahi kupigana kwa kutumia ngumi kwa kufuata kanuni fulani tangu milenia nyingi.
Mchezo wa ngumi jinsi ulivyoenea leo kote duniani ulianza Uingereza katika karne ya 19.
Shujaa Mamadou Ndala
Shujaa Mamadou Ndala ni jina la albamu ya Dekula Kahanga ya mwaka wa 2016. Albamu ina nyimbo zipatazo nane. Albamu hii ni ya nne tangu zile za awali ambazo ni: 1996 Safari East Africa,
2001 Sultan Qaboos, 2008 Rumaliza na hii 2016 Shujaa Mamadou Ndalakwanza kutolewa tangu kuanzishwa kwa Dekula Kahanga & His Band. Dekula ametunga nyimbo zote na kuzitayarisha kasoro namba 5 ni utunzi wake Bobo Sukari.Nyimbo zote zimetayarishwa na Dekula Kahanga katika studio ya Joji & Sensus huko mjini Stockholm, Sweden.
Glavu
Glavu au glovu (kwa Kiingereza "glove") ni kivazi kinachofunika mkono. Kazi yake ni hasa kukinga mkono dhidi ya athira za kudhuru kama baridi, joto, pembe kali au kemikali. Wakati mwingine kazi ya glavu ni pia kukinga mazingira dhidi ya athira inayotokana na mkono wenyewe.
Kama kila kivazi, glavu zinafuata fesheni na wakati mwingine huvaliwa kwa sababu za fesheni pekee.
Kimsingi glavu inafanana na soksi ya mguu. Hutengenezwa kwa kitambaa, ngozi au mpira na kwa kawaida huwa na nafasi kwa kila kidole.
Hakuna uhakika juu ya asili ya kivazi hiki. Uwezekano mkubwa ni kinga dhidi ya baridi. Mumia ya Otzi aliyekufa mnamo 3300 KK kwenye milima ya Alpi na mwili wake ulihifadhiwa katika barafu ilikuwa na glavu.
Baadaye glavu ziliendelea kupamba watu wa cheo. Katika kaburi la farao Tutankhamun († mnamo 1323 KK) glavu kadhaa zilikutwa.
Leo hii kuna aina nyingi tofauti za glavu
Vera Sidika
Vera Sidika (pia anajulikana kama Vee Beiby; amezaliwa Mombasa, 30 Septemba 1989), ni mwanamitindo na mjasiriamali wa Kenya aliyepata umaarufu kupitia televisheni na vyombo vingine vya habari.
Bethsaida
Bethsaida (kutoka Kiebrania/Kiaramu בית צידה "beth-tsaida", yaani "Nyumba ya uwindaji" au "ya uvuvi", kutoka mzizi צדה auצוד) ni mahali panapotajwa na Agano Jipya.
Palikuwa upande wa mashariki wa mto Yordani, labda jirani na mahali ambapo mto huo unaingia katika Ziwa Galilaya.
Bethsaida ndio mji asili wa mitume wa Yesu wafuatao: Petro, Andrea nduguye na Filipo (Yoh 1:44).
Bethsaida inatajwa na Mk 8:22-26 kama mji (κώμη) ambapo Yesu alimponya kwa awamu mbili mwanamume kipofu.
Ingawa katika Injili hakuna habari za miujiza mingine iliyofanyika huko, Yesu aliutishia mji huo laana ya milele kwa kutopokea ujumbe wake wa toba.
Kapernaumu
Kapernaumu (pia Kafarnaumu, kwa Kiebrania כְּפַר נַחוּם, "Kfar Nahum", yaani "Kijiji cha Nahum") ilikuwa kijiji cha uvuvi upande wa kaskazini wa Ziwa Galilaya kilichoanzishwa wakati wa ufalme wa ukoo wa Wahasmonei (karne ya 2 KK).
Kilikuwa na wakazi 1,500 hivi na masinagogi mawili. Nyumba iliyogeuzwa kuwa kanisa inasemekana ilikuwa ya Mtume Petro.
Kijiji kiliachwa mahame katika karne ya 11 BK. This includes the re-establishment of the village during the Early Islamic period soon after the 749 earthquake.
Kapernaumu inatajwa na Injili zote nne (Math 4:13, 8:5, 11:23, 17:24, Mk 1:21, 2:1, 9:33, Lk 4:23, 31,7:1, 10:15, Yoh 2:12, 4:46, 6:17, 24,59). Inaonekana ilikuwa makao makuu (Math 4:12–17) ya kundi la Yesu lililozungukazunguka hasa katika mkoa wa Galilaya.
Huko Yesu alitoa mafundisho mengi na kufanya miujiza mingi; lakini kwa kutotubu ilipokea hukumu yake (Math 11:23).
Ziwa Galilaya
Ziwa Galilaya, pia Kinneret, Ziwa la Genesareti, au Ziwa la Tiberia (kwa Kiebrania יָם כִּנֶּרֶת, kwa Kiarabu بحيرة طبريا) ni ziwa lenye umbo la yai kaskazini mwa Israeli. Ni kama kilomita 53 kwa 21 kwa 13.
Eneo linafikia pengine kilomita mraba 166.7 na kina chake mita 43.
La pekee ni kwamba liko chini ya usawa wa bahari (mita 209-215), hivyo ni ziwa la maji baridi lililoko chini kuliko yote duniani. Bahari ya Chumvi tu liko chini zaidi.
Maji yake yanategemea kwa kiasi kikubwa mto Yordani ambao unaingia kaskazini na kutoka tena kusini mwa ziwa hilo.
Umaarufu wa ziwa hilo unatokana hasa na Yesu kulitembelea na kulivuka mara nyingi, inavyoelezwa na Injili zote nne.
Chawa-vitabu
Chawa-vitabu (kutoka Kiing.: booklice) au chawa-vumbi (kutoka Kiholanzi: ) ni wadudu wadogo (mm 1-2) wa familia Liposcelididae na Trogiidae katika oda Psocoptera ambao hawana mabawa. Takriban spishi zote zinaishi katika majengo ambamo hula maada za wanga, k.m. ambo katika vitabu (asili ya jina).
Wadudu hawa wana umbo wa nzi-gome bila mabawa.
Shahada ya Awali
Shahada ya awali (pia: Digrii ya bachelor ) ni shahada ya kwanza inayotolewa kwa mwanafunzi wa chuo kikuu aliyefaulu masomo ya fani fulani katika muda wa miaka mitatu au minne, kutegemeana na nchi na mfumo wa chuo.
Katika nchi zinazofuata mfumo wa Uingereza ni miaka mitatu, kwenye mfumo wa Marekani ni muda wa miaka minne kutokana na tofauti katika kiwango cha elimu ya sekondari.
Nchi nyingine hazina digrii hiyo kwa sababu kwao masomo ya chuo kikuu hupangwa kwa muda wa miaka mitano hadi sita tangu mwanzo.
Vyeo vinavyofuata ni digrii ya uzamili (au "umahiri", "masters") na digrii ya uzamivu ("udaktari").
Msimbo pau
Msimbo pau ni ruwaza ya kijiometri, kwa kawaida ni mistari iliyo wima, ambayo hutumiwa kukagua na kufuatilia mali au bidhaa. Ni njia ya kutaja namba inayoruhusu kusomewa kwa namba hizi kwa mashine.
Awali msimbo pau ulitumia ufuatano wa mistari au "pau" sambamba na nafasi iliyopo baina ya mistari sambamba. Mfumo huu sahili unaitwa kimstari ("linear") au wa wanda moja ("one-dimensional" / 1D).
Baadaye msimbo wa wanda mbili (2D) ulianzishwa, kwa kutumia mistatili, nukta, pembe sita na ruwaza nyingine za kijiometri katika pande mbili, kawaida huitwa misimbo pau ingawa haitumii pau.
Awali Misimbo pau ilikaguliwa kwa vitambazo mwanga maalum vilivyoitwa "barcode readers". Baadaye programu za matumizi (applications software) zilipatikana katika vifaa ambavyo viliweza kusoma picha, kama vile simumtelezo (smartphones) na kamera.
Ingawa mwanzo msimbo pau ulitumika kufuatilia magari ya reli, ulipata umaarufu zaidi wakati ulipokuja kutumika kwenye bidhaa zinazouzwa katika maduka makubwa penye kifaa cha kusoma msimibo pau.
Zipo aina mbili za misimbo pau, msimbo wa bidhaa wa jumla (Universal Product Code - UPC) na International Standard Book Number (ISBN), ambazo ni lazima kuombwa kupitia mashirika rasmi ya uhakikishaji wa bidhaa kabla ya kuuzwa.
Misimbo pau inaweza kutumika kwa kufuatilia hesabu ya bidhaa za rejareja, au kutumika binafsi kuweka misimbo na kufuatilia makusanyo au bidhaa.
UPC (kitaalam inahusu UPC-A) ina tarakimu 12 za namba, ambayo kipekee hutolewa kwa kila bidhaa ya biashara. UPC ni msimbo pau utumikao hasa kwa ajili ya ukaguzi wa vitu vya biashara wakati wa kuuza.
Kila msimbo pau wa UPC-A una ukanda unaoweza kutambazwa wa pau nyeusi na nafasi nyeupe juu ya mtindo wa tarakimu wa namba 12. Hakuna herufi, alama au maudhui mengine ya aina yoyote yanayoweza kuonekana kwenye msimbo pau wa UPC-A.
International Standard Book Number (ISBN) ni namba ya kipekee ya utambulisho wa vitabu viuzwavyo kibiashara.
ISBN inapangwa kwa kila toleo na tofautisho (isipokuwa marekebisho) la kitabu. Kwa mfano, Kitabu cha kielektroniki, paperback na toleo gumu (hardcover) la kitabu kilekile kila moja itakuwa na ISBN tofauti. ISBN ina urefu wa tarakimu 13 kama ingewekwa siku au baada ya tarehe 1 Januari 2007, na urefu wa tarakimu 10 kama ingewekwa kabla ya mwaka 2007.
Namna ya kuwekaji wa ISBN inategemea taifa lenyewe na hutofautiana kutoka nchi hadi nchi, mara nyingi inategemea na ukubwa wa sekta ya uchapishaji ndani ya nchi.
Ufalme wa Mungu
Ufalme wa Mungu (au Ufalme wa mbinguni unavyoitwa hasa katika Injili ya Mathayo) ni mojawapo kati ya mada kuu za ujumbe wa Yesu Kristo katika Injili .
Neno "ufalme" (kwa Kigiriki βασιλεία, "Basileia") linapatikana mara 162 katika Agano Jipya, kawaida kwa maana ya "Basileia tou Theou" (βασιλεία τοῦ θεοῦ), Ufalme wa Mungu, au "Basileia tōn Ouranōn", (Βασιλεία τῶν Ουρανῶν), Ufalme wa Mbinguni.
Hata katika hilo Agano Jipya limeendeleza Agano la Kale, ambapo Mungu anatangazwa kuwa mfalme wa ulimwengu akiwa na mwakilishi, Daudi na watawala wa ukoo wake, kwa namna ya pekee Masiya, Mwana wa Daudi aliyetarajiwa.
Biblia inatangazwa kwamba hatimaye Mungu atawahukumu watu wote kadiri walivyokubali au kukataa mamlaka yake. Juu ya msingi wa madondoo mbalimbali wa Agano Jipya, Kanuni ya Imani ya Nisea-Konstantinopoli inathibitisha kwamba hukumu hiyo itafanywa kwa njia ya Yesu. Pia kwa sababu hiyo mwenyewe alipenda kujiita "Mwana wa Mtu" kadiri ya njozi ya Danieli.
Madhehebu ya Ukristo leo yanatofautiana sana katika kuelewa na kueleza mada hiyo.
Yosefu Flavius
Yosefu Flavius (jina la awali יוסף בן מתתיהו, Yosef bin Matityahu, 37-100 BK) alikuwa kuhani Myahudi mwenye kujua Kiaramu, Kiebrania na Kigiriki, aliyejipatia umaarufu kama mwanahistoria.
Kwanza alishiriki vita vya ukombozi vya Wayahudi dhidi ya Warumi akishika nafasi ya uongozi huko Galilaya.
Mwaka 67 alisalimu amri akawa mtumwa na mkalimani wa Vespasian kwa miaka miwili.
Huyo alipopata kuwa kaisari alimuacha huru, naye akajiongezea jina "Flavius" la ukoo wa Vespasian.
Alipata uraia wa Roma, akawa mshauri na mkalimani wa Tito, mwana wa Vespasian, wakati wa kushambulia na hatimaye kuteka Yerusalemu (70).
Vitabu vyake muhimu zaidi vinaitwa kwa Kiingereza "The Jewish War" (75 hivi) na "Antiquities of the Jews" (94 hivi).
Cha kwanza kinasimulia vita vya kwanza vya Wayahudi dhidi ya Roma (66-73).
Cha pili kinasimulia historia ya ulimwengu kwa mtazamo wa Kiyahudi lakini namna inayoweza kukubaliwa na Warumi.
Maandishi hayo ni muhimu katika kuelewa Uyahudi wa karne ya 1 na mwanzo wa Ukristo.
Tacitus
Publius (au Gaius) Cornelius Tacitus (56 hivi - 120 hivi BK) alikuwa mwanasiasa na mwanahistoria wa Dola la Roma.
Vitabu vyake maarufu vilivyotufikia kwa sehemu tu vinaitwa kwa "Annales" na "Historiae". Vinasimulia historia ya dola hilo kuanzia mwaka 14 hadi 70.
Maandishi yake mengine yanahusu ufundi wa kutoa hotuba ("Dialogus de oratoribus"), Ujerumani (De origine et situ Germanorum"), na maisha ya mkwe wake, jenerali Gnaeus Julius Agricola, aliyeteka sehemu kubwa ya Britania ("De vita et moribus Iulii Agricolae").
Tacitus anahesabiwa kati ya wanahistoria bora wa Roma ya Kale.
Mwandiko wa Kiebrania
Mwandiko wa Kiebrania ni mwandiko au alfabeti ya lugha ya Kiebrania ya kale na ya kisasa, pia ya Kiaramu ya Biblia na ya Talmudi.
Kuna pia lugha nyingine za Kiyahudi kama Kiyiddish na Kiladino zilizoandikwa kwa kutumia mwandiko huu.
Mwandiko huu unafuata mfumo wa abjadi yaani herufi zake zinaonyesha konsonanti pekee. Kuna herufi 22 na hakuna tofauti kati ya herufi kubwa na ndogo (kama vile A-a, B-b) lakini herufi kadhaa zina umbo tofauti kama zinaandikwa katikati au mwishoni mwa neno. Alama za א ה ו י zinaweza pia kuonyesha vokali ndefu. Vinginevyo kuna nukta zinazoweza kuandikwa juu au chini ya herufi za konsonanti kwa kuonyesha vokali.
Herufi tatu za ב bet, כ kaf na פ pe zinaweza kuonyesha sauti mbili tofauti, ama kwa matamshi laini au magumu. Hapo Bet inaweza kuwa na matamshi ya B au V, Kaf kama K au Kh na Pe kama P au F. Tofauti inaweza kuonyeshwa kwa kuweka nukta katikati ya herufi kwa kutofautisha namna hizi mbili. Mfano : b בּ / v ב .
Mwelekeo wa mwandiko ni kutoka kulia kwenda kushoto, sawa na Kiarabu na kinyume cha mwandiko wetu wa Kilatini.
Asili ya mwandiko wa Kiebrania ni alfabeti ya Kifinisia. Tangu karne ya 10 KK herufi za Kifinisia zilizobadilishwa kiasi zilitumiwa kuandika Kiebrania cha kale. Mwandiko huu ulitumiwa wakati wa falme za Israeli na Yudah. Baada ya uhamisho wa Babeli Wayahudi walianza kutumia namna ya mwandiko wa Kiaramu (uliotoka pia kutoka Kifinisia).
Mwandiko huo uliendelea kutumiwa kwa kuandika Kiebrania katika karne nyingi ambazo Wayahudi waliishi ugenini nje ya nchi yao ya asili. Katika karne zile Kiebrania kilikuwa lugha ya kidini na ya kitaalamu lakini haikuwa tena lugha ya kwanza.
Katika karne ya 19 na ya 20 Kiebrania kilikuwa na aina ya ufufuko kama lugha ya kila siku katika harakati ya Uzayuni na hasa tangu kuundwa kwa nchi ya Israeli.
Herufi zilitumiwa pia kama namba ingawa hii si kawaida tena katika Kiebrania cha kisasa.
Internet Archive
Internet Archive ni shirika lisilotafuta faida linalojenga kumbukumbu ya kidijitali kwenye intaneti inayopatikana kwa kila mtu bila malipo.
Makao makuu ya shirika yapo San Francisco, Kalifornia (Marekani). Lilianzishwa mwaka 1996 na Brewster Kahle.
Internet Archive ilianzishwa 1996 kwa shabaha ya kutunza yaliyomo ya intaneti kwa kuhifadhi picha za tovuti nyingi. Kwa hiyo inawezekana kuangalia picha za tovuti ambazo zimeshabadilishwa tena mara kadhaa.
Tangu 1999 hifadhi nyingine zimeongezwa. Sasa kuna vitengo vya video, filamu, picha na vitabu.
Kitengo maalumu cha IA ni maktaba ya "Open Library". Vitabu visivyo tena na hakimiliki vinapigiwa picha kila ukurasa kwa njia ya scanner na kuwekwa kwenye intaneti katika fomati mbalimbali.
Don Knotts
Jesse Donald "Don" Knotts (21 Julai 1924 - 24 Februari 2006) alikuwa mwigizaji wa filamu na mchekeshaji kutoka Marekani.
Mkoko
Mikoko ni aina za miti au vichaka vinavyokua katika maji ya chumvi kwenye fuko za bahari za kanda za tropiki. Miti hii inaainishwa katika jenasi tatu: "Bruguiera", "Ceriops" na "Rhizophora" katika familia Rhizophoraceae. Pengine jina hili hutumika kwa "Theobroma cacao" lakini afadhali jina mkakao litumike kwa mti huu.
Takriban 1/3 ya pwani kwenye tropiki huwa na mikoko au miti ingine inayoweza kukua katika maji ya chumvi. Msitu wa mikoko huitwa kapa au wangwa.
Mizizi ya mikoko inaweza kushika matope na hivyo husaidia kukinga pwani na kujenga visiwa.
Wangwa wa Lagos
Wangwa wa Lagos uko nchini Nigeria ukiwa mmojawapo kati ya nyangwa kubwa kwenye pwani ya ghuba ya Guinea. Eneo lake ni takriban km² 6,354.7
Ni gimba la maji lenye urefu wa kilomita 60 na upana hadi km 15. Kina cha wastani ni mita 2 pekee. Maji yake ni mchanganyiko wa maji ya bahari na maji ya mito hivyo yana chumvi kidogo tu.
Mito ya Ogun na Osun inaishia hapa.
Ufuko wa wangwa una misitu ya mikoko inayotumika kwa ufugaji wa samaki. Machafuko wa maji ni tatizo kubwa kwa sababu maji machafu kutoka mji na viwanda yanaingia humo bila kusafishwa.
Bandari ya Lagos iko ndani ya wangwa. Beseni zake pamoja na njia ya kuingia baharini vinapaswa kuchimbwa mara kwa mara kwa kutunza kina cha kutosha kwa meli kubwa.
Wangwa
Wangwa ni eneo la maji lililotengwa na bahari lakini kuna njia kwa maji kuingia na kutoka. Kama wangwa uko kwenye pwani na mito inaishia humo maji yake ni mchanganyiko wa maji ya chumvi na maji matamu. Kama wangwa haupokei maji ya mto na pia kuna njia nyembamba upande wa bahari tu inawezekana maji yake huwa na kiwango cha juu cha chumvi kutokana na uvukizaji.
Nyangwa zinaweza kutokea pale ambapo maji karibu na ufukoni hayana kina kirefu na mtelemko chini ya maji si mkali. Sharti lingine ni kwamba mawimbi ya kugonga ufukoni yasiwe makubwa mno.
Kawaida wangwa unatenganishwa na bahari kwa ulimi mwembamba wa nchi kavu uliojengwa na mkondo wa bahari uliobeba mchanga au matope, au na matope ya mto unaoishia humo. Katika bahari za tropiki matumbawe yanaweza kujenga ulimi huo.
Kuna pia nyangwa ndani ya atolli (kisiwa chenye umbo la mviringo) iliyojengwa na matumbawe na hapo pasipo na mito maji yake ni ya chumvi tu.
Nyangwa ni muhimu katika ekolojia ya bahari. Kuna samaki wengi kwa sababu spishi nyingi zinatega mayai katika nyangwa kwa sababu kina kifupi kinapunguza hatari kwa samaki changa ya kushambuliwa mara moja na samaki wakubwa. Ufuko wa nyangwa za tropiki unajaa mara nyingi miti ya mikoko na kati ya mizizi ya mikoko ni mahali pa spishi nyingi sana za viumbehai.
Raúl Castro
Raúl Modesto Castro Ruz (amezaliwa 3 Juni, 1931) ni mwanasiasa wa nchi ya Kuba.
Kuanzia miaka ya 1950 alikuwa mwanaharakati akipinga udikteta wa jenerali Fulgencio Batista.
Baada ya kushinda vita dhidi ya Batista mwaka wa 1959, akawa waziri wa jeshi ndani ya serikali ya Kuba.
Tangu mwaka 2006 alimfuata kaka yake Fidel Castro kuwa rais wa nchi.
Unyago
Unyago ni mchakato wa kuingiza mtu katika hatua mpya ya maisha yake ndani ya jamii kwa jumla au jamii maalumu. Bila kupitia unyago mtu anatazamwa kama hayuko tayari kupokea majukumu mapya.
Mara nyingi mchakato huo unategemea dini au utamaduni fulani, lakini unapatikana kwa namna moja au nyingine katika makundi yote ya binadamu, kutokana na mang'amuzi kwamba mtu hawezi kufanya ghafla mambo mapya kabisa kwake bila kupata msaada wowote.
Anthropolojia inaonyesha kwamba unyago ulikuwepo tayari katika historia ya awali.
Umuhimu wa pekee ulitiwa katika mtoto kuelekea majukumu ya utu uzima kama mume au mke, baba au mama, kupitia ubalehe.
Sehemu nyingi unyago uliendana na tohara (kwa wanaume) au hata ukeketaji (kwa wanawake).
Pamoja na maumivu yaliyoendana na upasuaji wa aina hizo, mara nyingi mhusika alitakiwa kupitia majaribu mbalimbali na kushinda ili kuonyesha amekomaa.
Pengine wakati wote wa unyago huwa wamefichama ndani ya nyumba au porini, au wamejipaka rangi ili wasitambulike, kama si kujifunika uso kwa ushungi, kinyago n.k.
Hatimaye hali yao mpya inasisitizwa kwa kupewa majina mapya.
Kwa kawaida wahusika wanaunda kundi moja chini ya kiongozi wa nje (k.mf. mzee au mlezi) mwenye jukumu la kuwashirikisha ujuzi na utamaduni wa jamii husika, kama vile methali, nyimbo, taratibu n.k.
Kufifia kwa desturi hizo katika makabila mengi ya Afrika kumeacha pengo kubwa katika malezi ya vijana, hasa upande wa jinsia na maadili.
Ndiyo sababu wengine wanapendekeza unyago mbadala unaoendana zaidi na sayansi na dini. Wanaona mara nyingi mafundisho yanayotolewa katika shule za ngazi mbalimbali hayatoshi au hayaridhishi.
Khoikhoi
Khoikhoi (kwa lugha yao maana ni "watu watu", "watu halisi") ni wakazi asili wa Kusini mwa Afrika pamoja na Wasan, ambao kwa jumla wanaitwa Khoisan.
Tofauti kati yao ni hasa utamaduni, kwa maana Wasan wanaendelea kwa kiasi kikubwa kuishi kwa uwindaji, wakati Khoikhoi toka muda mrefu wanategemea ufugaji na kilimo.
Kadiri ya akiolojia walifikia eneo la Cape Town miaka 2,000 iliyopita wakitokea kaskazini (Botswana ya leo).
Kuanzia karne ya 3 BK walifikiwa na wavamizi wa Kibantu waliojitwalia maeneo mazuri zaidi.
Kinasu cha Wumeng
Kinasu ya Wumeng ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Uchina inayozungumzwa na Wayi. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kinasu ya Wumeng imehesabiwa kuwa watu 150,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kinasu ya Wumeng iko katika kundi la Kingwi.
Kinasu cha Wusa
Kinasu ya Wusa ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Uchina inayozungumzwa na Wayi. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kinasu ya Wusa imehesabiwa kuwa watu 500,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kinasu ya Wusa iko katika kundi la Kingwi.
Kinisu cha Mashariki
Kinisu ya Mashariki ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Uchina inayozungumzwa na Wayi. Mwaka wa 2004 idadi ya wasemaji wa Kinisu ya Mashariki imehesabiwa kuwa watu 75,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kinisu ya Mashariki iko katika kundi la Kingwi.
Kinisu cha Kaskazini
Kinisu ya Kaskazini ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Uchina inayozungumzwa na Wayi. Idadi ya wasemaji wa Kinisu ya Kaskazini imehesabiwa kuwa watu 160,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kinisu ya Kaskazini iko katika kundi la Kingwi.
Kinisu cha Kaskazini-Magharibi
Kinisu ya Kaskazini-Magharibi ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Uchina inayozungumzwa na Wayi. Mwaka wa 2004 idadi ya wasemaji wa Kinisu ya Kaskazini-Magharibi imehesabiwa kuwa watu 24,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kinisu ya Kaskazini-Magharibi iko katika kundi la Kingwi.
Kinisu cha Kusini
Kinisu ya Kusini ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Uchina inayozungumzwa na Wayi. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kinisu ya Kusini imehesabiwa kuwa watu 210,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kinisu ya Kusini iko katika kundi la Kingwi.
Kinisu cha Kusini-Magharibi
Kinisu ya Kusini-Magharibi ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Uchina inayozungumzwa na Wayi. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kinisu ya Kusini-Magharibi imehesabiwa kuwa watu 15,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kinisu ya Kusini-Magharibi iko katika kundi la Kingwi.
Kinuosu
Kinuosu ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Uchina inayozungumzwa na Wayi. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kinuosu imehesabiwa kuwa watu milioni mbili. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kinuosu iko katika kundi la Kingwi.
Kipalaung cha Rumai
Kipalaung ya Rumai ni lugha ya Kiaustro-Asiatiki nchini Myanmar na Uchina inayozungumzwa na Wade'ang. Idadi ya wasemaji wa Kipalaung ya Rumai nchini Mynamar imehesabiwa kuwa watu 137,000. Pia kuna wasemaji 3600 nchini Uchina (2000). Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kipalaung ya Rumai iko katika kundi la Kipalaungiki.
Kipalaung cha Shwe
Kipalaung ya Shwe ni lugha ya Kiaustro-Asiatiki nchini Myanmar na Uchina inayozungumzwa na Wade'ang. Mwaka wa 1982 idadi ya wasemaji wa Kipalaung ya Shwe nchini Mynamar imehesabiwa kuwa watu 148,000. Pia kuna wasemaji 2000 nchini Uchina (1995). Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kipalaung ya Shwe iko katika kundi la Kipalaungiki.
Kiphola cha Alo
Kiphola ya Alo ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Uchina inayozungumzwa na Wayi. Mwaka wa 2011 idadi ya wasemaji wa Kiphola ya Alo imehesabiwa kuwa watu 500. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kiphola ya Alo iko katika kundi la Kingwi.
Kiphowa cha Ani
Kiphowa ya Ani ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Uchina inayozungumzwa na Wayi. Mwaka wa 2011 idadi ya wasemaji wa Kiphowa ya Ani imehesabiwa kuwa watu 10,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kiphowa ya Ani iko katika kundi la Kingwi.
Kiphowa cha Hlepho
Kiphowa ya Hlepho ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Uchina inayozungumzwa na Wayi. Mwaka wa 2011 idadi ya wasemaji wa Kiphowa ya Hlepho imehesabiwa kuwa watu 36,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kiphowa ya Hlepho iko katika kundi la Kingwi.
Kiphowa cha Labo
Kiphowa ya Labo ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Uchina inayozungumzwa na Wayi. Mwaka wa 2011 idadi ya wasemaji wa Kiphowa ya Labo imehesabiwa kuwa watu 17,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kiphowa ya Labo iko katika kundi la Kingwi.
Kipumi cha Kaskazini
Kipumi ya Kaskazini ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Uchina inayozungumzwa na Watibeti na Wapumi. Mwaka wa 1999 idadi ya wasemaji wa Kipumi ya Kaskazini imehesabiwa kuwa watu 35,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kipumi ya Kaskazini iko katika kundi la Kiqiangiki.
Kipumi cha Kusini
Kipumi ya Kusini ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Uchina inayozungumzwa na Wapumi. Mwaka wa 1999 idadi ya wasemaji wa Kipumi ya Kusini imehesabiwa kuwa watu 19,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kipumi ya Kusini iko katika kundi la Kiqiangiki.
Kiqiang cha Kaskazini
Kiqiang ya Kaskazini ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Uchina inayozungumzwa na Waqiang. Mwaka wa 1999 idadi ya wasemaji wa Kiqiang ya Kaskazini imehesabiwa kuwa watu 57,800. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kiqiang ya Kaskazini iko katika kundi la Kiqiangiki.
Kiqiang cha Kusini
Kiqiang ya Kusini ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Uchina inayozungumzwa na Waqiang. Mwaka wa 1999 idadi ya wasemaji wa Kiqiang ya Kusini imehesabiwa kuwa watu 81,300. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kiqiang ya Kusini iko katika kundi la Kiqiangiki.
Kitatar
Kitatar ni lugha ya Kiturki nchini Urusi, Kazakhstan, Uchina na Uturuki inayozungumzwa na Watatar. Mwaka wa 2010 idadi ya wasemaji wa Kitatar nchini Urusi imehesabiwa kuwa watu 4,280,000. Pia kuna wasemaji 104,000 nchini Kazakhstan (2009) na 800 nchini Uchina (1999). Idadi ya wasemaji nchini Uturuki haujulikani. Katika kila ya nchi hizo kuna Watatar wengi ambao hawawezi kuongea Kitatar bali huongea Kirusi, Kikazakh au Kiuyghur kama lugha yao ya kwanza. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kitatar iko katika kundi la Kiurali.
Yahya Jammeh
Yahya Abdul-Aziz Jemus Junkung Jammeh (* 25 Mei 1965) alikuwa rais wa nchi ya Gambia hadi tarehe 19 Januari 2017. Alichukua madaraka mwaka 1994 alipokuwa luteni wa jeshi mwenye umri wa miaka 29 na kupindua serikali ya mtangulizi wake Dawda Jawara.
Baada ya kutawala kama mwenyekiti wa kamati ya kijeshi aliunda chama cha "Alliance for Patriotic Reorientation and Construction" akachaguliwa mara ya kwanza kuwa rais mwaka 1996. Aligombea tena miaka 2001, 2006 na 2011. Alishinda kila mara lakini chaguzi zote zilikosolewa kuwa si halali.
Jammeh alikosolewa mara nyingi kwa kutawala kidikteta, kuvunja haki za kibinadamu, kukandamiza magazeti, kuua wapinzani na kusababisha vifo vya watu walioshtakiwa kuwa wachawi au wahamiaji kutoka nchi jirani.
Alipogombea tena mwaka 2016 alishindwa na Adama Barrow akatambua matokeo haya na kutangaza mwisho wa urais wake.. Kumbe, baada ya viongozi wa upinzani kutangaza ya kwamba Jammeh na viongozi wengine watafanyiwa utafiti kwa jinai dhidi ya haki za kibinadamu Jammeh alibadilisha msimamo na tarehe 9 Desemba 2016 alitangaza kufutwa kwa matokeo akitaka uchaguzi mpya.
Siku mbili baada ya nchi kuvamiwa na nchi jirani kwa idhini ya Umoja wa Mataifa, tarehe 21 Januari 2017 Jammeh alikubali kuachia.
Jammeh alizaliwa 1965 katika familia ya Wajola kwenye kjiji cha Kanilai, kwenye West Coast Region ya Gambia. Baba yake Abdul Aziz James alijipatia ruzuku kama mpigaji mweleka, mama yake Asombi Bojang alitunza nyumba na kuwa na biashara ndogo.
Alisoma shule ya msingi Kanilai akafaulu vema mtihani wa darasa la sita akaendelea kusoma sekondari Saint Edwards mjini Bwiam akikaa kwa walezi mbalimbali. Inasemakana alibatizwa shuleni iliyokuwa shule ya misioni lakini baadaye alijitambulisha kuwa Mwislamu. Aliweza kuendelea huko Banjul katika Gambia High School.
Baada ya kumaliza shule mwaka 1983 alijiunga na polisi mwaka 1984 alipopandishwa cheo kuwa sajenti mwaka 1986. Kutoka polisi alihamia jeshi akapewa cheo cha luteni usu mwaka 1989. Alitumwa kwa masomo ya ziada huko Fort McClellan, Alabama (Marekani) akapokea cheti mwaka 1994.
Alihudumia katika vitengo na vikosi mbalimbali vya jeshi hadi kuwa afisa mkuu wa polisi ya kijeshi kuanzia 1992 hadi uasi wa kijeshi wa 1994 alipompindua rais aliyekuwepo.
Jammeh alifunga ndoa mara ya kwanza baada ya kupindua serikali iliyotangulia kwa kumwoa Tuti Faal. Hawakuwa na watoto na Jammeh alimpa talaka wakati alipoanza mapenzi na Zeinab Souma, binti wa mwanadiplomasia kutoka Guinea.Alimwoa Zeinab Suma mwaka 1999 wakiwa na watoto wawili.
Mnamo Septemba 2010 Jammeh alitangaza ndoa yake ya nyongeza na Alima Sallah mwenye umri wa miaka 21 aliye binti wa balozi wa Gambia huko Saudi Arabia. Ndoa hii ilishtusha mke wa kwanza akamtenga Zahra Sallah baadaye.
Adama Barrow
Adama Barrow (*16 Februari 1965) ni rais wa Gambia na mwanasiasa wa chama cha United Democratic Party.
Barrow alizaliwa katika kijiji cha Mankamang Kunda karibu na Basse. Alisoma shule ya msingi Koba Kunda halafu sekondari ya Crab Island mjini Banjul. Baadaye alipata nafasi kwenye Muslim High School ya Banjul.
Baada ya kufaulu aliajiriwa na kampuni ya Alhagie Musa & Sons akapandishwa cheo hadi kuwa muuzaji mkuu.
Baada ya mwaka 2000 Barrow alihamia London aliposoma uchumi. Wakati huu alifanya kazi ya usiku kama mlinzi wa nyumba kwa kujipatia riziki.
Baada ya kurudi Gambia aliunda mwaka 2006 kampuni ya Majum Real Estate akawa meneja mkuu hadi sasa.
Mwaka 2016 Barrow alichaguliwa kuwa mgombea wa urais wa pamoja katika mkutano wa vyama 7 vya upinzani.
Tarehe 2 Desemba 2016 Barrow alishtusha taifa kwa kumshinda Yammeh katika uchaguzi wa urais kwa kupata kura 263,000 au asilimia 45 za kura zote dhidi ya kura 212,000 au asilimia 36 kwa rais Yahya Jammeh. Mgombea wa tatu Mama Kandeh alipata asilimia 17.
Kwanza Rais Yahya Jammeh alikubali kushindwa hata kabla ya tangazo rasmi la matokeo, lakini siku nane baadaye alianza kung'ang'ania madaraka.
Kufuatana na katiba rais Adama Barrows alitakiwa kuapishwa takriban siku 60 baada ya uchaguzi., lakini 9 Disemba 2016 rais Jammeh alitangaza ya kwamba hakubali matokeo akitaka uchaguzi mpya.
Tarehe 19 Januari 2017, rais mteule aliapishwa katika ubalozi wa Gambia huko Dakar, halafu wanajeshi wa Senegal, Nigeria na Ghana walivamia nchi ili kumuondoa madarakani kwa idhini ya Umoja wa Mataifa.
Kibiao-Jiao
Kibiao-Jiao ni lugha ya Kihmong-Mien nchini Uchina inayozungumzwa na Wayao. Mwaka wa 1995 idadi ya wasemaji wa Kibiao-Jiao imehesabiwa kuwa watu 43,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kibiao-Jiao iko katika kundi la Kimieniki.
Scipio Africanus
Publius Cornelius Scipio Africanus (236–183 KK) alikuwa kiongozi wa kijeshi wa Jamhuri ya Roma na mwanasiasa wakati wa vita ya pili dhidi ya Karthago. Anakumbukwa hasa kwa uongozi wake katika mapambano ya kumshinda Hanibal wa Karthago.
Scipio alishinda mapigano ya Zama katika Afrika ya Kaskazini. Jina lake "Africanus" (Mwafrika) limetokana na mahali pa ushindi wake, si kutokana na kuzaliwa huko, wala kuwa na ukoo wa Kiafrika. Kutokana na ushindi dhidi ya mpinzani aliyekuwa hatari kuu kwa Roma ya Kale Scipio alikuwa kati ya viongozi wa kijeshi mashuhuri zaidi katika historia ya Dola la Roma. Baada ya mapigano ya Zama Karthago ilipaswa kuomba amani ikapewa masharti ya fedheha.
Sanamu
Sanamu ni kazi ya sanaa ambayo inatofautiana na picha au mchoro kwa sababu inaonyesha mtu au kitu si kwa urefu na upana, bali pia kwa unene.
Inaweza kutengenezwa kwa kuchonga au kwa njia nyingine (k.mf. kumimina kiowevu katika muundo uliokusudiwa).
Sanamu zilitengenezwa tangu zamani za historia ya awali (walau miaka 30,000 hivi iliyopita) na katika utamaduni mbalimbali wa dunia nzima. Ile ndefu zaidi ni sanamu ya Buddha inayopatikana China ikiwa na urefu wa mita 128.
Mara nyingi sanamu inaagizwa kama kumbukumbu ya tukio fulani au mtu maarufu na inawekwa mahali pa hadhara.
Dini mbalimbali, hasa Uyahudi na Uislamu, zimekataza sanamu na picha zote.
Katika Ukristo suala lilijadiliwa kwa nguvu zote hasa katika karne ya 7 na ya 8 likamalizika katika mtaguso wa pili wa Nisea. Hata hivyo, baadaye lilizuka tena na tena, hivi kwamba msimamo wa madhehebu ni tofauti sana.
Kizhuang cha Guibei
Kizhuang ya Guibei ni lugha ya Kitai-Kadai nchini Uchina inayozungumzwa na Wazhuang. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kizhuang ya Guibei imehesabiwa kuwa watu milioni moja na nusu. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kizhuang ya Guibei iko katika kundi la Kitai ya Kaskazini.
Kizhuang cha Guibian
Kizhuang ya Guibian ni lugha ya Kitai-Kadai nchini Uchina inayozungumzwa na Wazhuang. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kizhuang ya Guibian imehesabiwa kuwa watu milioni moja. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kizhuang ya Guibian iko katika kundi la Kitai ya Kaskazini.
Kizhuang cha Lianshan
Kizhuang ya Lianshan ni lugha ya Kitai-Kadai nchini Uchina inayozungumzwa na Wazhuang. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kizhuang ya Lianshan imehesabiwa kuwa watu 48,000, na lugha imo hatarini mwa kutoweka hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kizhuang ya Lianshan iko katika kundi la Kitai ya Kaskazini.
Kizhuang cha Liujiang
Kizhuang ya Liujiang ni lugha ya Kitai-Kadai nchini Uchina inayozungumzwa na Wazhuang. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kizhuang ya Liujiang imehesabiwa kuwa watu 1,560,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kizhuang ya Liujiang iko katika kundi la Kitai ya Kaskazini.
Kizhuang cha Liuqian
Kizhuang ya Liuqian ni lugha ya Kitai-Kadai nchini Uchina inayozungumzwa na Wazhuang. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kizhuang ya Liuqian imehesabiwa kuwa watu 370,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kizhuang ya Liuqian iko katika kundi la Kitai ya Kaskazini.
Kizhuang cha Minz
Kizhuang ya Minz ni lugha ya Kitai-Kadai nchini Uchina inayozungumzwa na Wazhuang. Mwaka wa 2004 idadi ya wasemaji wa Kizhuang ya Minz imehesabiwa kuwa watu 173,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kizhuang ya Minz iko katika kundi la Kitai ya Kati.
Kizhuang cha Nong
Kizhuang ya Nong ni lugha ya Kitai-Kadai nchini Uchina inayozungumzwa na Wazhuang. Mwaka wa 2008 idadi ya wasemaji wa Kizhuang ya Nong imehesabiwa kuwa watu laki tano. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kizhuang ya Nong iko katika kundi la Kitai ya Kati.
Kizhuang cha Qiubei
Kizhuang ya Qiubei ni lugha ya Kitai-Kadai nchini Uchina inayozungumzwa na Wazhuang. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kizhuang ya Qiubei imehesabiwa kuwa watu 140,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kizhuang ya Qiubei iko katika kundi la Kitai ya Kaskazini.
Kizhuang cha Yongbei
Kizhuang ya Yongbei ni lugha ya Kitai-Kadai nchini Uchina inayozungumzwa na Wazhuang. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kizhuang ya Yongbei imehesabiwa kuwa watu takriban milioni mbili. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kizhuang ya Yongbei iko katika kundi la Kitai ya Kaskazini.
Kizhuang cha Youjiang
Kizhuang ya Youjiang ni lugha ya Kitai-Kadai nchini Uchina inayozungumzwa na Wazhuang. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kizhuang ya Youjiang imehesabiwa kuwa watu 870,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kizhuang ya Youjiang iko katika kundi la Kitai ya Kaskazini.