hotchpotch/miracl-hf-unified huggingface dataset:
Sataranji
Sataranji (kutoka Kiajemi/Kiarabu شطرنج "shatranj"; pia: chesi kutoka Kiingereza chess) ni mchezo wa ubao kwa wachezaji wawili.
Ubao wa sataranji huwa na umbo la mraba na ndani yake kuna miraba midogo 64 inayobadilishana kwa rangi za nyeupe na nyeusi. Kuna pia badiliko la rangi za kahawia nyeupe na kahawia nyeusi au rangi mbalimbali.
Kila mchezaji huwa na visanamu 16 vinavyopangwa kwa namna maalumu ambayo ni sawa kwa kila upande na kila safari. Isipokuwa vinatofautiana kwa rangi kwa hiyo kuna mchezaji mweupe na mchezaji mweusi. Mweupe huanza mchezo; safari inayofuata wachezaji wanabadilishana rangi.
Visanamu ni vya aina mbili:
Kete za juu zinapangwa kwa njia ifuatayo: ngome -farasi -sataranja -malkia -shaha -sataranja -farasi -ngome.
Mchezo huanzishwa na mchezaji mwenye kete nyeupe anayehamisha kete ya kwanza jinsi anavyoamua. Halafu zamu ya mwenye kete nyeusi nufuata na mchezo unaendelea kwa zamu.
Kila kete ina mwendo wake wa pekee. Kete haiwezi kuhamia mraba wenye kete ya rangi yake. Lakini ikimaliza mwendo wake kwenye mraba wenye kete ya rangi nyingine inaikamata maana yake kuiondoa kutoka ubaoni na kuchukua nafasi yake kwenye mraba. Kete iliyokamatwa hairudi tena ni kama imefungwa au kufa.
Katika mwendo wake kete haiwezi kupita juu ya miraba yenye kete nyingine isipokuwa kete ya farasi ambayo ina uwezo wa kuruka. Vinginevyo mwendo ama unakwisha mbele ya kete nyingine au inaweze kuikamata na kuchukua nafasi yake.
Shaha
Shaha ni kete kuu katika mchezo; inatembea hatua 1 (=mraba 1) kila upande. Kuna hatua ya pekee ambayo ni kuruka ngome.
Malkia
Ngome
Sataranja
Farasi
Kitunda
Kete ya Kitunda hutembea mbele bila kunyoka tu hadi mwisho wa ubao. Mwendo wake ni hatua ya mraba mmoja. Lakini hatua yake ya kwanza kama haijatembea bado ina nafasi ya kutembea hatua mbili za mraba. Mara nyingi mchezaji mwenye kete nyeupe huanza mchezo kwa kusukuma kitunda kilichopo mbele ya shaha.
Kitunda kikitembea mbele hakina uwezo wa kukamata kete ya adui iliyopo mbele yake. Kituda hukamata kete iliyopo upande wa kushoto au kulia wa mraba mbele yake.
Kama kitunda kinafikia mstari wa mwisho wa ubao kinaondolewa na kubadilishwa kwa kete nyingine yoyote isipokuwa kete kuu ya shaha. Badiliko la kitunda huwa ni uamuzi wa mchezaji wake.
Peter Paul Rubens
Pieter Pauwel (Peter Paul) Rubens (28 Juni 1577 – 30 Mei 1640) alikuwa mchoraji mashuhuri Mholanzi wa Flandria wakati wa karne ya 17.
Alikuwa kati wachoraji wa Ulaya waliojulikana sana akaongoza karahana kubwa mjini Antwerpen alipochora picha zake kwa msaada wa wasaidizi wake. Alikuwa pia mtaalamu mwenye elimu nzuri akatumiwa kama balozi na wafalme wa Hispania na Uingereza.
Antwerpen
Antwerpen (Kifaransa Anvers) ni mji wa bandari katika kaskazini ya Ubelgiji mwenye wakazi 460,000. Ni mji mkubwa wa jimbo la Flandria.
Mji umeenea kando la mto Schelde unaoingia katika Bahari ya Kaskazini. Mdomo wake ni mpana wa kuruhusu meli kubwa kuingia ndani na ni mahali pa bandari ya Antwerpen ambayo ni bandari kubwa ya pili katika Ulaya ina nafasi ya 17 kati ya mabandari makubwa duniani.
Lugha ya wakazi wa Antwerpen ni Kiholanzi kwa lahaja ya Flandria. Kihistoria imekuwa mji wa Wakatoliki tangu 1585 ambako Waprotestanti walifukuzwa mjini. Kuna jumuiya muhimu ya Wayahudi waliofika kama wakimbizi kutoka Hispania na Ureno wakati wa karne ya 16. Wayahudi wamekuwa uti wa mgongo wa biashara ya almasi wakafanya Antwerpen kuwa kitovu cha biashara hii duniani. Wakati wa mwisho wa karne ya 20 Waturuki na Wamoroko walifika kama wafanyakazi walioleta dini ya Uislamu.
Kati ya wakazi mashuhuri wa Antwerpen alikuwa mchoraji wa karne ya 17 Peter Paul Rubens.
Flandria
Flandria (Kiholanzi: Vlaanderen) ni jimbo la kaskazini kati ya majimbo matatu ya Ubelgiji. Lugha rasmi katika mikoa 5 ya jimbo ni Kiholanzi inayoitwa hapa Kiflaams ingawa ni lugha ileile. Idadi ya wakazi ni milioni 7. Serikali ya Flandria iko Brussels na mji mkubwa ya Flandria yenyewe ni Antwerpen.
Kihistoria Flandria ilikuwa kubwa zaidi ikajumlisha maeneo ya Ubelgiji, Ufaransa na Uholanzi wa leo. Utamaduni wake ni Kiholanzi lakini sehemu hii ilitawaliwa kwa muda mrefu na Hispania iliyowafukuza Waprotestant wote. Mwaka 1815 Flandria pamoja Ubelgiji wote uliunganishwa na Uholanzi lakini tofauti za kidini na kiutamaduni zilisababisha mapinduzi ya Ubelgiji ya 1830 yaliyoleta uhuru wa Ubelgiji kama taifa la pekee.
Siku hizi Flandria ni sehemu ya Ubelgiji inayostawi vema kiuchumi. Kuna harakati ya kisiasa inayodai Flandria kuwa nchi ya pekee.
Pua
Pua ni kiungo cha mwili wa watu na wanyama vertebrata chenye tundu kilicho juu ya mdomo. Kazi yake ni kunusa harufu ya vitu.
Inasaidia pia kazi ya kupumua; tena kwa wanyama kadhaa kama farasi ni mlango mkuu wa mfumo wa upumuaji.
Kwa watu na pia wanyama wengi puani mna nywele zenye kazi ya kuchuja vumbi.
Jacques Cartier
Jacques Cartier (31 Desemba 1491 – 1 Septemba 1557) alikuwa baharia na mpelelezi kutoka nchini Ufaransa aliyefanya safari tatu kwenda Amerika ya Kaskazini. Safari za Cartier zilikuwa msingi wa koloni ya Ufaransa katika eneo la Kanada ya leo.
Cartier alikuwa mwenyeji wa mji wa Saint-Malo katika kaskazini-magharibi ya Ufaransa iliyokuwa bandari ya wavuvi wenye uzoefu wa kuwa na safari ndefu baharini. 1534 alifanya safari yake ya kwanza ya kwenda Amerika Kaskazini kwa amri ya mfalme François I aliyemwagiza "kupeleleza visiwa na nchi zinaposemekana kuwa na dhahabu na vitu vingine vyenye thamani". Wakati ule taarifa juu ya dhahabu na fedha za Amerika zilipatikana tayari kupitia Wahispania waliowahi kuvamia sehemu kubwa za Amerika ya Kati na Kusini.
Cartier alifika kwenye pwani za Newfoundland na Quebec za leo akakutana na makabila ya Maindio wenyeji akasimamisha msalaba kama angazo ya kwamba alidai eneo kwa ajili ya mfalme wa Ufaransa. Alirudi mara mbili.
Cartier alipeleleza kisiwa cha Newfoundland, kisiwa cha Prince Edward Island, mto Saint Lawrence na mahali pa Montreal ya baadaye alipokuta kijiji kikubwa sana ya Maindio.
Kwenye safari yake ya tatu alikwenda na walowezi wa kwanza Wafaransa waliojaribu kuanzisha makazi ya kwanza ya Wafaransa katika Kanada lakini hawakuelewana na wenyeji wakapaswa kurudi.
Baada ya Cartier Wafaransa waliendelea kutembelea pwani za Kanada hadi 1608 walipounda makazi ya kwanza ya kudumu yaliyokuwa baadaye mji wa Quebec.
Quebec
Quebec (Kiingereza: Quebec, Kifaransa: Québec) ni jimbo la Kanada upande wa Bahari Atlantiki kati ya mdomo wa mto Saint Lawrence hadi ghuba ya Hudson. Ina eneo la 1,542,056 km² ikiwa ni kubwa kati ya majimbo ya Kanada. Kuna wakazi milioni saba na nusu (7,546,131). Imepakana na Ontario, New Brunswick na Newfoundland and Labrador.
Quebec ni eneo ambako wakazi wengi hutumia lugha ya Kifaransa tofauti na majimbo mengine ya Kanada ambako watu huongea Kiingereza. Sababu yake ni ya kwamba sehemu hii ilikuwa koloni ya Ufaransa tangi karne ya 17 na walowezi Wafaransa walijenga makazi yao hapa. Walitunza utamaduni wao hata baada ya vita ya miaka saba (1756-1762) ambako koloni ilivamiwa na Uingereza na kuwa eneo la Kiingereza. Mfaransa wa kwanza aliyefika Quebec alikuwa mpelelezi Jacques Cartier.
Mji mkuu ni Jiji la Quebec ambayo ni kati ya miji ya kale ya Amerika ya Kaskazini. Mji mkubwa wa jimbo na mji wa pili wa Kanada ni Montreal.
Quebec ilikuwa na harakati mbalimbali zilizolenga kujitenga kwa Quebec katika Kanada na kuunda nchi mpya. Katika kura ya wananchi ya mwaka 1995 azimio la kubaki ndani ya Kanada lilichukuliwa kwa kura chache sana; 49.4% za wananchi wa Quebec walipendelea kuondoka katika Kanada na 50.6% walipendelea kubaki ndani ya Kanada.
Prime Minister: Philippe Couillard (PLQ)
Sayansi za dunia
Sayansi za dunia nu jumla ya sayansi zinazochungulia maumbile na sifa za dunia yetu au sayari tunapoishi.
Kuna matawi manne makuu yanayoshughulikia utafiti huu ni
Yote hutumia matokeo na mbinu za masomo kama fizikia, kemia, biolojia na hisabati na kuyatumia kwa upimaji na utafiti wa dunia yetu.
Ulaya ya Magharibi
Ulaya ya Magharibi ni sehemu ya magharibi ya bara la Ulaya. Kuna maelezo ya kutofautiana ni nchi zipi ambazo ni sehemu ya kanda hili. Maelezo hutofautiana kutokana na njia mbalimbali za kuangalia sehemu hiyo: kwa maana ya kijiografia, kihistoria, kisiasa au kiutamaduni.
Kama kanda la kijiografia ni mara nyingi nchi zifuatazo zinazohesabiwa kuwa Ulaya ya Magharibi:
Umoja wa Mataifa umepanga kanda hili tofauti hasa kwa kuhesabu Ufalme wa Muungano upande wa Ulaya ya Kaskazini lakini kuingiza Ujerumani, Austria na Uswisi ambazo zinahesabiwa mara nyingi kama sehemu ya Ulaya ya Kati; ila tu mpangilio wa UM hauna Ulaya ya Kati. 
Wakati wa "vita baridi" Ulaya ya Magharibi ilimaanisha mara nyingi nchi zote za Ulaya zilizofungamana na upande wa magharibi yaani Marekani na NATO dhidi nchi za kikomunisti zilizoshikamana na Umoja wa Kisovyeti.
Korsika
Korsika (kwa Kifaransa:Corse; kwa Kikorsika: Corsica) ni kisiwa cha Ufaransa katika Mediteranea. Ni kisiwa kikubwa cha nne katika Mediteranea baada ya Sisilia, Sardinia na Kupri.
Iko upande wa kusini kwa Ufaransa na upande wa magharibi kwa Italia bara (lakini kaskazini kwa kisiwa chake cha Sardinia). Umbali wa bara ni kilomita 90 hadi Italia na kilomita 170 hadi Ufaransa kusini. Umbali na Sardinia ni kilomita 11 pekee.
Kisiwa kina pwani yenye urefu wa kilomita 1,000 na milima mingi inayofikia kimo cha mita 2706.
Wilaya ni Corse-du-Sud na Haute-Corse.
Mji mkuu ni Ajaccio.
Katika historia kisiwa kilikuwa chini ya Genua tangu mwaka 1300 hadi karne ya 18 kilipouzwa kwa Ufaransa na hivyo kuwa sehemu ya jirani ya kaskazini.
Hata utamaduni wa watu wa Korsika ulikuwa karibu zaidi na Italia kuliko Ufaransa. Lugha ya Kikorsika iko karibu na lahaja za Italia. Lakini leo hii ni takriban asilimia 35 tu za wakazi wanaotumia lugha hii. Serikali ya Ufaransa iliwahi kupigia marufuku matumizi yake shuleni lakini tangu mwaka 1989 imekubaliwa kama lugha rasmi pamoja na Kifaransa.
Eneo la kisiwa ni km² 8680 zinazokaliwa na wakazi 278,650.
Mwenyeji mashuhuri kabisa wa Korsika alikuwa Napoléon Bonaparte.
Miji muhimu ni ("majina ya Kikorsika")
Natasha Henstridge
Natasha T. Henstridge (amezaliwa tar. 15 Agosti 1974) ni mwigizaji wa filamu-mwanamitindo kutoka nchini Kanada. Anafahamika zaidi kwa kucheza katika mfululizo wa filamu za Species I na Species II.
Henstridge alizaliwa mjini Springdale, Newfoundland na Labrador, Kanada, akiwa kama binti wa Helen, mama wa nyumbani, na Brian Henstridge, mkandarasi wa baiskeli. Natasha alikulia mjini Fort McMurray, Alberta, Kanada akiwa na mdogo wake wa kiume aitwaye Shane.
Akiwa na umri wa miaka kumi na tatu, alijiunga na Casablanca Modeling Agency, ambao wao walikuwa kama wakala wa wanamitindo. Hapo alijiunga kwa lengo la kumtafuta kisura wa mwaka, na kwa bahati nzuri akachuguliwa kuwa mshindi wa kwanza.
Mwaka uliyofuatia, Henstridge alielekea mjini Paris kwa lengo la kukuza kipaji chake cha uwanamitindo. Akiwa na umri wa miaka kumi na tatu, akachapishwa katika ukurasa wa mwanzo wa gazeti la Kifaransa la cosmopolitan.
Akaendelea kutolewa katika kurasa ya mwanzo katika magazeti chungu mzima na baadaye Henstridge akaelekea zake katika mishughuliko ya kiabishara katika televisheni na akafanikiwa kutoka katika Olay, Old Spice, na Lady Stetson.
Baada ya kuwa madhubuti katika uwanamitindo, Henstridge akajiingiza katika maswala ya uigizaji wa filamu.
Henstridge aliolewa mara mbili na mume mmoja (Damian Chapa). Ingawaje, ndo ya pili iliisha miezi michache tangu kuoana na taraka rasmi ikifuata mnamo mwaka wa 1996. Ana watoto wawili aliozaa na mwigizaji wa filamu Bw. Liam Waite, wa kwanza anaitwa Tristan River Waite, amezaliwa Oktoba 1998, na Asher Sky Waite, amezaliwa mwezi wa Septemba katika mwaka wa 2001. Rafiki yake wa muda mrefu ni miwgizaji, mwimbaji-mtunzi wa nyimbo wa Uskoti Bw. Darius Danesh.
Henry Oliver Rinnan
Henry Oliver Rinnan (14 Mei 1915 – 1 Februari 1947) alikuwa ofisa mkatili wa Gestapo wa maeneo yaliyoizunguka Trondheim, Norwei wakati wa Vita Kuu ya Pili ya Dunia.
Aliongoza kikosi kilichoitwa Sonderabteilung Lola. Kikosi hiki pia kilijulikana kwa jina la Rinnanbanden, kikosi pia kilikuwa na wanachama wa Kinorwei wapatao 50. Miongoni mwa wanachama hao alikuwa: Karl Dolmen, Arild Hjulstad-Østby, Ivar na Kitty Grande.
Rinnan alizaliwa mjini Levanger kunako tarehe 14 Mei ya mwaka wa 1915, yeye ni wa kwanza kuzaliwa kutoka familia ya watoto wanane. Rinnan alikuwa andunje wa urefu wa (1.61 mita - 5 ft 3 inchi) alikuwa yeye tu wakati wa utoto wake. Alifanya kazi kwa mjomba wake kwa muda mchache tu, lakini baadaye alitimuliwa kwa kosa la wizi.
Adhabu ya kifo
Adhabu ya kifo ni mauaji ya mwanadamu yanayotekelezwa na serikali baada ya mahakama kutoa hukumu ya mauti kulingana na sheria za nchi.
Kwa kawaida adhabu hiyo inatolewa kwa jinai nzito sana.
Zamani ilikuwa adhabu ya kawaida katika nchi nyingi kwa wauaji hasa, lakini pia kwa makosa kama unajisi, biashara ya madawa ya kulevya, ufisadi.
Kihistoria hata aina za upinzani dhidi ya mtawala wa nchi ziliadhibiwa kwa adhabu ya mauti: mara nyingi iliitwa kusaliti taifa au kuhatarisha usalama wa nchi.
Kuna pia nchi ambako kuondoka katika dini rasmi kuliadhibiwa hivyo.
Kwa jumla kuna hasa sababu nne zinazotajwa kwa ajili ya adhabu ya kifo:
Katika karne ya 20 upinzani dhidi ya adhabu hii ilipata nguvu, na nchi nyingi zimefuta adhabu ya kifo. Katika nchi nyingine adhabu iko bado kisheria, lakini haikutekelezwa tena tangu miaka mingi kwa mfano katika Kenya na Tanzania.
Sababu za upinzani ni hasa kama zifuatazo:
Mwaka 2005 watu waliuawa na serikali baada ya hukumiwa katika nchi zifuatazo:
Bayern Munich
FC Bayern Munich, pia inajulikana kama Bayern München, ni kilabu maarufu ya mpira wa miguu mjini München katika Bavaria nchini Ujerumani. Kilabu ilianzishwa mnamo mwaka 1900 na inawanachama wa kulipwa wapatao 104.000.
Kilabu hii uchezea sana katika uwanja wao wa nyumbani maarufu kama Allianz Arena.
Magolikipa:
Walinzi:Katikati:Washambuliaji:
Allianz Arena
Allianz Arena ni uwanja wa mpira wa miguu kutoka Kaskazini mwa mji wa Munich, Ujerumani. Kwa kuwa uwanja huo huwa na kawaida ya kuchezea Ligi kuu za mabingwa, ukapelekea kuitwa jina la Munich arena.
Katika uwanja wa Allianz kuna timu mbili za mkoa huwa zinachezea katika uwanja huo. Moja kati ya timu hizo ni FC Bayern München na TSV 1860 München tangu msimu wa mwaka 2005/2006 wanachezea katika uwanja wao wa nyumbani.
Uwanja una viti vipatavyo 69,901. Wakati Kombe la Dunia la mwaka 2006 lililochezewa nchini Ujerumani, uwanja wa Allianz pia ulitumiwa.
Inasemekana kuwa, uwanja huo uligharimu takriban Euro milioni 340.
Haki za binadamu
"Kwa orodha za haki za binadamu angalia makala Tangazo kilimwengu la haki za binadamu"
Haki za binadamu ni wazo la kuwa kila mtu anastahili haki kadhaa si kwa kutegemea cheo, wala taifa, wala tabaka, wala jinsia, wala dini kwa sababu tu yeye amezaliwa binadamu.
Haki hizi zimeorodheshwa hasa katika Tangazo kilimwengu la haki za binadamu lililotolewa na Umoja wa Mataifa mwaka 1948. Tamko la UM lilikuwa kamilisho la majadiliano kuhusu haki hizi yaliyoendelea kwa karne kadhaa.
Hoja la kimsingi ni kwamba, "Watu wote wamezaliwa huru; hadhi na haki zao ni sawa. Wote wamejaliwa akili na dhamiri, hivyo yawapasa watendeane kindugu". (Kifungu 1 cha tangazo la 1948).
Mizizi ya haki hizo inapatikana katika falsafa na dini mbalimbali ya tangu kale, lakini ilikuwa wakati wa zama za mwangaza tangu karne ya 18 ya kwamba haki hizi zilijadiliwa kwa undani pamoja na swali: ni matokeo gani kuwepo kwa haki hizi yanaleta kwa utaratibu wa siasa, serikali na jamii.
Haki za binadamu za kimsingi ni pamoja na:Kwa mengine angalia makala juu ya tangazo kilimwengu la haki za binadamu.
Mahakama Kuu ya Kimataifa
Mahakama Kuu ya Kimataifa ya Haki (International Court of Justice kifupi ICJ) ni taasisi kuu ya kisheria ya Umoja wa Mataifa (UM). Madaraka yake yamepangwa katika katiba ya UM na makao makuu yapo Den Haag. Iliundwa mwaka 1945 ikachukua nafasi ya mahakama ya kimataifa ya awali iliyofanya kazi chini ya mamlaka ya Shirikisho la Mataifa.
Inaamua juu ya matatizo kati ya nchi. Ni tofauti na Mahakama ya Kimataifa ya Jinai inayoamua juu ya watu kama watendaji wa jinai maalumu.
Madaraka ya mahakama hii yanahusu madola pekee ambayo ni wanachama wa UM au yale yaliyokubali mapatano juu ya mahakama kuu ya kimataifa. Mahakama inashughulika kesi kama nchi zote husika zimewahi kukubali kesi isikilizwe mbele yake. Tangu kuundwa 1945 hadi mwaka 2003 ilitoa hukumu 76 pamoja na maoni ya kisheria 24.
Hadi 2008 ni nchi 66 zilizokubali madaraka ya mahakama kwa kila kesi itakayotokea kati ya nchi na nchi. Kesi inayohusu nchi nyingine inafunguliwa kama nchi hizi zinakubali mamlaka ya mahakama hii. Nchi zinaweza kukubali madaraka ya mahakama zikiweka maswali maalumu kando. Kwa mfano Ujerumani ilikubali mamlaka ya mahakama isipokuwa kwa kesi zinazohusu mambo ya kijeshi.
Nchi mbalimbali ziliwahi kukataa maazimio katika kesi zilizoanzishwa tayari:
Menginevyo nchi zilizowahi kukubali ziliendelea kuitikia hukumu.
Mahakama ina majaji 15 wa kudumu wanaochaguliwa na Mkutano Mkuu wa UM na Baraza la Usalama la UM kwa pamoja kwa muda wa miaka 9. Theluthi moja ya majaji inachaguliwa kila baada ya miaka mitatu. Nchi wanachama wa kudumu wa Baraza la Usalama huwa na jaji mle kila wakati ni China, Marekani, Ufaransa, Ufalme wa Muungano (Uingereza) na Urusi. Nafasi nyingine huzunguka kati ya nchi wanachama wa UM.
Inawezekana kumwongeza jaji kwa kesi maalumu kama nchi ambayo kesi yake inasikilizwa haina jaji katika mahakama inawezekana kumwongeza jaji anayependekezwa a nchi ile.
Mwaka 2007 watu wafuatao walikuwa majaji wa kudumu wa mahakama kuu ya kimataifa:mahakama
Franz Beckenbauer
Franz Beckenbauer (amezaliwa tar. 11 Septemba 1945) alikuwa mchezaji mpira wa miguu wa zamani kutoka nchini Ujerumani.
Beckenbauer pia alikuwa kocha wa timu ya taifa ya Ujerumani na FC Bayern Munich.
Kitabu cha Ruthu
Kitabu cha Ruthu ni kimojawapo kati ya vitabu vifupi vya Biblia ya Kiebrania, kwa hiyo pia ya Agano la Kale katika Biblia ya Kikristo.
Ni kati ya vile vichache vilivyo na jina la mwanamke ambaye ndiye mhusika mkuu wa habari.
Kama vitabu vingine vyote vya Biblia, hiki pia kinatakiwa kisomwe katika mfululizo wa historia ya wokovu ili kukielewa kadiri ya maendeleo ya ufunuo wa Mungu kwa binadamu.
Katika fujo ya miaka ya Waamuzi (Kitabu cha Waamuzi), habari ya kitabu hiki kifupi inatujenga: inamhusu Ruthu, mwanamke Mpagani wa kabila la Moabu aliyeolewa na Mwisraeli kwao, ng’ambo ya mto Yordani.
Baada ya kufiwa mume wake akafuatana na mama mkwe Naomi hadi Bethlehemu ili aolewe na ndugu wa marehemu na kumzalia mtoto kadiri ya Torati, sheria ya Israeli.
Baada ya kufanikiwa kuolewa na Boazi kwa msaada wa Naomi, alimzaa Obedi.
Huyo mtoto akawa baba wa Yese na babu wa mfalme Daudi.
Hivyo kwa uaminifu wake mwanamke huyo pia akatajwa katika Injili kama bibi wa Yesu (Math 1:5-6).
Habari kuu ya kitabu cha Ruthu ilitokea wakati wa Waamuzi, lakini inafurahisha moyo, ikilinganishwa na hali mbaya ya kidini na ya kimaadili iliyoandikwa katika kitabu cha Waamuzi.
Habari yenyewe inaonyesha kwamba imani kamili kwa Mungu na uangalifu na upendo kwa watu wengine wakati ule pia ulikuwepo katika Israeli.
Katika taifa zima walikuwepo watu waliojitahidi kuishi maisha ya unyenyekevu na haki mbele ya Mungu wa kweli.
Habari hiyo pia inaonyesha kwamba Mungu aliwaangalia watu kama hao kwa neema yake kubwa, akiyaongoza mambo yao ya kila siku na kuwafanikisha. Wema huo pia ulikuwa baraka kwa taifa zima.
Kitabu cha Amosi
Kitabu cha Amosi ni kimojawapo kati ya vitabu vya Tanakh (yaani Biblia ya Kiebrania), na kwa hiyo pia ya Agano la Kale, sehemu ya kwanza ya Biblia ya Kikristo.
Kama vitabu vingine vyote vya Biblia, hiki pia kinatakiwa kisomwe katika mfululizo wa historia ya wokovu ili kukielewa kadiri ya maendeleo ya ufunuo wa Mungu kwa binadamu.
Tofauti na manabii Eliya na Elisha waliomtangulia ambao hawakuacha maandishi, nabii Amosi (786 - 746 hivi K.K.) ana kitabu chenye mafundisho yake aliyoyatoa katika ufalme wa Israeli (Kaskazini) ingawa alikuwa raia wa ufalme wa Yuda (Kusini).
Hakutarajia kutumwa na Mungu, ila ilimbidi akubali kutabiri kwa niaba yake (7:10-17), hasa kuwa Israeli itaangamizwa na kutekwa na Waashuru utumwani kwa makosa yake dhidi ya imani, haki na kwa kufuata anasa (5-6).
Waisraeli walikataa maneno yake hata wakatendwa kama alivyowatabiria kwa ukali wote (2Fal 17:5-23).
Hosea
Hosea (kwa Kiebrania "הושע", "hoshè'a", yaani "Wokovu") alikuwa nabii katika ufalme wa Israeli (Kaskazini) katika miaka 750 - 725 KK hivi.
Anaheshimiwa kama mtakatifu. Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 17 Oktoba.
Muda mfupi baada ya Amosi, nabii Hosea alianza kazi yake katika ufalme wa kaskazini, akaweza kuendelea nayo kwa muda mrefu akiwa mwenyeji. Yeye hakufundisha kwa maneno tu, bali hasa kwa maisha yake: mtindo wa kufikirisha kwa matendo ya kushangaza ulitumiwa na manabii wengi, hata na Yesu.
Aliitwa kuoa kahaba ili awaonyeshe Waisraeli katika matatizo ya ndoa yake jinsi Mungu alivyopenda taifa hilo ingawa linapenda kufuata miungu mingine badala ya kuwa aminifu kwake tu. Kwa mfano hai wa Hosea, Mungu alitaka waelewe kwamba kwa kuwapenda na pengine kuwaadhibu analenga tu hatimaye wampende kwa moyo wote.
Sura 1-3 za Kitabu cha Hosea zinasimulia alivyompenda mke wake aliyemzalia watoto wa uzinzi, hata hivyo akaendelea kumpenda na kumtafuta hata baada ya kumfukuza, akamkomboa na kumrudisha ili ambembeleze zaidi na hatimaye amfanye amrudishie upendo kama wakati wa uchumba. Hivyo adhabu yenyewe ilitokana na upendo na kulenga umoja wa dhati.
Hata Mungu, baada ya kuacha Israeli ishindwe na Waashuru, ataendelea na upendo wake kwa wenzao wa kusini, akiwabakiza kama mbegu (ndio “mabaki ya Israeli” yaliyozungumziwa kwanza na Amosi): mpango wa Bwana unapitia hatua mbalimbali lakini haukatiki kamwe.
Mfano huo wa upendo wa Mungu kwa bibiarusi asiye mwaminifu uligusa sana watu ukazidi kuzingatiwa mpaka katika Agano Jipya na kuchangia uimara wa ndoa iliyofikiriwa upya kama upendo mwaminifu, si kama uhusiano wa kisheria au wa kimwili tu ambao udumu mpaka utakapoendelea kuleta faida. Zaidi ya hayo, uliwaelekeza Waisraeli kupokea fundisho la Yesu kwamba dini ni suala la upendo, si ibada wala sheria tu.
Nabii Mika
Nabii Mika, ambaye jina lake la Kiebrania מיכה linamaanisha "Nani kama Mungu?", alifanya kazi wakati mmoja na nabii Isaya (miaka 740-700 hivi K.K.).
Anaheshimiwa kama mtakatifu, hasa tarehe 14 Agosti.
Ujumbe wake unajulikana kupitia kitabu chenye jina lake katika gombo la Manabii Wadogo (Kitabu cha Mika)
Humo tunasoma kwamba kama vile Isaya alitetea haki za wanyonge (2:1-11) na kutabiri adhabu.
Lakini hasa alitabiri juu ya Masiya, kwamba atazaliwa Bethlehemu (5:1-3), tunavyosoma katika Injili ya Mathayo kuhusu uzazi wa Yesu Kristo.
Sefania
Nabii Sefania (kwa Kiebrania צְפַנְיָה yaani "Aliyefichwa na Mungu"), alikuwa mwana wa Kushi, mtu wa Yerusalemu aliyehubiri kwa nguvu miaka 640-625 hivi K.K. yaani mwanzoni mwa utawala wa mfalme Yosia, kabla huyo hajaanza urekebisho wake wa kidini uliofuata kuvumbua hekaluni maandiko ya Kumbukumbu la Sheria.
Ni wakati uleule aliofanya kazi nabii Yeremia, ambaye analingana naye sana.
Habari zake zinatokana tu na kitabu chake ambacho ni cha tisa kati ya vile 12 vya Manabii Wadogo.
Pamoja na kutisha kwa matabiri yake dhidi ya maovu ya watu wa Yuda, aliahidi wokovu kwa mabaki ya Israeli, akisema watakuwa watu maskini na walionewa (3:9-20).
Ndio mwanzo wa imani ya kuwa wapenzi wa Mungu ni hasa mafukara, ambayo taratibu ilitia mizizi katika Israeli hadi ilipokuja kukaziwa na Yesu (Lk 6:20-21).
Sefania anaheshimiwa kama mtakatifu. Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 3 Desemba.
Kitabu cha Habakuki
Habakuki ni jina la nabii wa Israeli ya Kale na pia la kitabu kinacholeta habari zake katika Tanakh (yaani Biblia ya Kiebrania), na kwa hiyo pia katika Agano la Kale, sehemu ya kwanza ya Biblia ya Kikristo.
Wakati alipofanya kazi nabii Yeremia aliishi pia Habakuki (600 hivi K.K.), aliyeandika kitabu kifupi ambamo alithubutu kumuuliza Mungu kwa nini anaadhibu Israeli vikali kwa mikono ya watu wabaya kuliko wao.
Jibu ni kwamba Mwenyezi Mungu ana njia zake ambazo anaandaa ushindi wa haki: hivyo mwadilifu ataishi kwa imani yake (1:12-2:4).
Usemi huo ukaja kutumika sana katika Agano Jipya. Mtume Paulo ameufanya msingi wa msimamo wake kuwa wokovu unapatikana kwa imani, si kwa kujitahidi kutekeleza masharti yote ya Torati.
Kama vitabu vingine vyote vya Biblia, hiki pia kinatakiwa kisomwe katika mfululizo wa historia ya wokovu ili kukielewa kadiri ya maendeleo ya ufunuo wa Mungu kwa binadamu.
Kitabu cha Ezekieli
Kitabu cha Ezekieli kinamhusu mmojawapo kati ya manabii muhimu zaidi wa Agano la Kale, Ezekieli, aliyefanya kazi ya unabii miaka 592-570 hivi K.K., kadiri ya ushahidi wa kitabu chake.
Kama vitabu vingine vyote vya Biblia, hiki pia kinatakiwa kisomwe katika mfululizo wa historia ya wokovu ili kukielewa kadiri ya maendeleo ya ufunuo wa Mungu kwa binadamu.
Baada ya maangamizi ya Yerusalemu, polepole Wayahudi waliohamishiwa Babeli waliweza kujitafutia kazi (kwanza kilimo, halafu biashara), wakafaulu sana, hata wengine wakawa watumishi wa serikali.
Lakini upande wa dini walikuwa hatarini, kwa sababu imani ya Mwisraeli inategemea taifa, nchi na hekalu ambavyo vyote vilikuwa vimeharibika.
Kwa ajili yao Mungu akatuma tena manabii, hasa Ezekieli ambaye anaonekana kuwa alihamishwa mapema tangu mwaka 598 K.K. pamoja na viongozi wengine 8,000 hivi.
Habari zake tunazipata katika kitabu chake tu, anapotajwa kwa jina mara tatu, kumbe kwa kawaida Mungu anamuita “binadamu”. Kabla hajahamishwa aliweza kumfahamu nabii Yeremia, na kweli aliathiriwa na ujumbe wake ambao aliuunga mkono na kuuendeleza.
Alifanya unabii wake hukohuko uhamishoni, ingawa ujumbe wake uliwalenga waliobaki Yuda pia. Kwanza aliwatolea maneno ya hukumu ili watubu kabla hawajaangamia, lakini baadaye akawapa maneno ya faraja wasikate tamaa. Katika kuwahakikishia kuwa wataanza upya nchini kwao aliwapa maelekezo yote kwa ajili hiyo. Kwa namna ya pekee, akiwa kuhani, kama vile Yeremia, katika kitabu chake alishughulika sana na hekalu na mambo ya ibada.
Upande mwingine alianzisha mtindo mpya wa unabii ambao unaitwa wa Kiapokaliptiko (kilele chake ni Ufunuo wa Yohane) na ambao hauhusu tena matukio madogomadogo ya sasa, bali kwa njozi za ajabuajabu unaonyesha maana ya historia yote mpaka mwisho. Njozi 4 anazozisimulia kinaganaga na zisizosahaulika (utukufu wa Mungu kuhama hekalu, utukufu huo kurudi hekaluni, hekalu kutokwa na maji yenye uwezo wa kuponya hata Bahari ya Kifo, hatimaye mifupa mikavu kusimama na kuishi tena) zinachukua nafasi kubwa katika kitabu chake na kwa mafumbo yake yanavutia ubunifu wetu ujitahidi kuelewa yaliyofichika katika mifano, tarakimu, rangi n.k.
Dini ya Kiyahudi mpaka leo inategemea sana kazi aliyoifanya Ezekieli ya kukazia utekelezaji wa Torati hata pasipo uhuru wa kisiasa. Muhimu kwake ni kwamba Wayahudi popote walipo wamtukuze Mwenyezi Mungu kwa kufuata sheria yake. Tena alitabiri kuwa Mungu tu atawawezesha kufanya hivyo kwa kugeuza mioyo yao migumu kama mawe yadunde kama ile ya nyama, au vizuri zaidi kwa kuwatia moyo mpya na roho mpya wazishike amri zake (11:17-20; 36:26). Mungu atawaokoa kabla hawajatubu ili jina lake litukuzwe katika watu wake: wokovu anaouleta hautegemei matendo mema ya binadamu, bali muungano wa Mungu na wale walioitwa kwa jina lake (16:58-63). Hakuna kitabu kinachosisitiza utukufu wa Mungu kuliko hicho.
Waraka wa kwanza kwa Wathesaloniki
Waraka wa kwanza kwa Wathesalonike ni kitabu cha Agano Jipya katika Biblia ya Kikristo. Ni barua iliyoandikwa na Paulo wa Tarso kwa Wakristo wa mji wa Thesaloniki katika Ugiriki ya Kale.
Kama vitabu vingine vyote vya Biblia, hiki pia kinatakiwa kisomwe katika mfululizo wa historia ya wokovu ili kukielewa kadiri ya maendeleo ya ufunuo wa Mungu kwa binadamu.
Barua hiyo ni andiko la kwanza la Agano Jipya katika Biblia kwa kuwa ni wa mwaka 51 hivi.
Paulo alikuwa amekimbia Thesalonike baada ya wiki 3 tu za utume, hivyo aliogopa kwamba huenda dhuluma zikawakatisha wanafunzi tamaa. Kumbe, akina Timotheo walipofika Korintho toka Thesaloniki, walimpa Mtume Paulo ripoti kuhusu hali ya Kanisa la kule na kumuondolea wasiwasi: dhuluma zilikuwa zikiendelea lakini Wakristo wachanga wa huko ni imara katika imani yao mpya, isipokuwa hawaelewi vizuri mambo fulanifulani, hasa kuhusu vikomo vya binadamu.
Hapo Paulo akawaandikia kwa furaha barua tuliyonayo mpaka leo ili kuwahimiza na kuwaelimisha zaidi: haina mafundisho mazito isipokuwa kuhusu mambo ya mwisho (hali ya marehemu na ujio wa pili wa Bwana).
Ni barua tulivu na ya kirafiki, ingawa inatoa maonyo upande wa maadili (1Thes 1:1-3:13; 4:13-17; 5:1-11; 5:16-28).
Mpangilio wa barua ni uleule wa zile zitakazofuata: baada ya salamu na shukrani kwa Mungu, yanafuata mafundisho ya imani, halafu maadili, na hatimaye salamu nyingine.
Waraka wa pili kwa Wathesaloniki
Waraka wa pili kwa Wathesalonike ni kati ya vitabu 27 vya Agano Jipya katika Biblia ya Kikristo.
Ni barua ya Paulo wa Tarso kwa ushirika wa Wakristo katika mji wa Thesalonike (Ugiriki wa Kale).
Kama vitabu vingine vyote vya Biblia, hiki pia kinatakiwa kisomwe katika mfululizo wa historia ya wokovu ili kukielewa kadiri ya maendeleo ya ufunuo wa Mungu kwa binadamu.
Miezi michache baada ya Mtume Paulo kuwaandikia Wakristo wachanga wa Thesalonike barua tulivu, akarudia kuwaandikia kutokana na taarifa nyingine zilizomtia tena wasiwasi.
Akawafafanulia zaidi ujio wa Bwana na dalili zake, akiwahimiza hasa kufanya kazi kwa bidii na kuwajibika wakati wa kungojea ujio wa pili wa Yesu badala ya kuiacha kwa kisingizio cha kwamba, eti Kristo amesharudi (2Thes 2:1-15; 3:6-15).
Mpangilio wa barua hizo ni uleule wa barua zitakazofuata: baada ya salamu na shukrani kwa Mungu, yanafuata mafundisho ya imani, halafu maadili, na hatimaye salamu nyingine.
Waraka kwa Wagalatia
Barua kwa Wagalatia ni kati ya vitabu 27 vya Agano Jipya katika Biblia ya Kikristo.
Kama vitabu vingine vyote vya Biblia, hiki pia kinatakiwa kisomwe katika mfululizo wa historia ya wokovu ili kukielewa kadiri ya maendeleo ya ufunuo wa Mungu kwa binadamu.
Barua hiyo iliandikwa na Mtume Paulo akiwa Efeso.
Tofauti na zile kwa Wathesalonike, hii ni kali sana kwa kuwa Paulo aliiandika (mwaka 54 hivi) mara baada ya kusikia kwa mshangao na huzuni kwamba wanafunzi wake wa mkoa wa Galatia wanataka kupotoshwa na Wakristo wengine wanaosisitiza haja ya kushika Torati ili kupata wokovu.
Ili kumpinga Paulo na mafundisho yake kuhusu neema, wazushi hao walikanusha pia mamlaka yake kama mtume, eti, hajawahi kumuona Yesu, na anarahisisha masharti ya dini ili ajipatie wafuasi na heshima.
Basi, ilimbidi ajitetee na kusimulia baadhi ya matukio ya maisha yake yanayotusaidia kumfahamu zaidi na kutambua kwamba msimamo wake wa awali kama Farisayo haukumuelekeza hata kidogo kupuuzia Torati.
Ni tukio la ghafla la kutokewa na Mfufuka tu lililoweza kupindua mtazamo wake. Baada ya hapo, msimamo wake mpya ulikubaliwa na viongozi wa Kanisa mama la Yerusalemu waliotambua karama yake ya pekee kwa uongofu wa mataifa.
Akitetea uhuru wao kuhusu masharti ya Torati, Paulo hakukosa kueleza kwamba hauruhusu kufuata udhaifu wa kibinadamu (unaowakilishwa na mwili), bali ni kwa ajili ya kufuata mwongozo wa Roho Mtakatifu ambao ni wa juu kuliko Torati na hatimaye unazaa tunda lake bora.
Akiandika kwa hasira takatifu ili kuzuia Injili isibadilishwe wala msalaba usibatilishwe - kwa sababu wokovu ukipatikana kwa kushika Torati, Kristo amekufa bure - mara baada ya salamu akashambulia kwa nguvu wazushi na kuonyesha kwa Biblia kuwa haiwezekani kujipatia uadilifu kwa kujaribu kufuata sheria za Musa walivyotaka wao.
Kinyume chake alidai uadilifu wetu unatokana na imani kwa Yesu Kristo na msalaba wake.
Inavyojulikana, Wayunani walikuwa na hamu kubwa kuliko wengine ya kupata maarifa, halafu kubishana nao kwa ufasaha na kuwashinda.
Katika mazingira hayo, falsafa na dini zilikuwa mada kuu na kuingiliana na hadithi za ajabuajabu kuhusu miungu, malaika na wengineo.
Karibu barua zote za mitume zilikabili hatari hiyo, ambayo ikazidi kuwa kubwa na kuleta mafarakano katika Kanisa hasa katika karne II, ilipoitwa “Gnosis” (= ujuzi).
Hasa Paulo alijitahidi kuishinda mapema iwezekanavyo.
Ilimbidi kwanza ajitetee kuwa mtume halisi anayefundisha kulingana na mitume wengine, halafu aonyeshe tunavyookolewa kwa imani, si kwa kufuata Torati, hatimaye atoe mawaidha kuhusu uhuru wa Kikristo, kwamba unategemea kumfuata Roho Mtakatifu si tamaa za dunia (Gal 1:1-12; 2:15-3:14; 4:4-20; 5; 6:7-18).
Waraka kwa Wafilipi
Waraka kwa Wafilipi ni kati ya vitabu 27 vya Agano Jipya katika Biblia ya Kikristo.
Kama vitabu vingine vyote vya Biblia, hiki pia kinatakiwa kisomwe katika mfululizo wa historia ya wokovu ili kukielewa kadiri ya maendeleo ya ufunuo wa Mungu kwa binadamu.
Mdo 16:11 Basi tukang’oa nanga kutoka Troa, tukafika Samothrake kwa tanga moja, na siku ya pili tukafika Neapoli; 12 na kutoka hapo tukafika Filipi, mji wa Makedonia, mji ulio mkuu katika jimbo lile, mahali walipohamia Warumi; tukawa katika mji huu, tukikaa siku kadha wa kadha. 13 Hata siku ya sabato tukatoka nje ya lango, tukaenda kando ya mto, ambapo tukadhani ya kuwa pana mahali pa kusali; tukaketi, tukasema na wanawake waliokutana pale. 14 Mwanamke mmoja, jina lake Lidia, mwenye kuuza rangi ya zambarau, mwenyeji wa Thiatira, mcha Mungu, akatusikiliza, ambaye moyo wake ulifunguliwa na Bwana, ayatunze maneno yaliyonenwa na Paulo. 15 Hata alipokwisha kubatizwa, yeye na nyumba yake, akatusihi, akisema, Kama mmeniona kuwa mwaminifu kwa Bwana, ingieni nyumbani mwangu mkakae. Akatushurutisha.
Katika Matendo ya Mitume Mwinjili Luka hakusimulia mateso yote ya Mtume Paulo, kwa mfano alivyohukumiwa mwaka 56 hivi Efeso (1Kor 15:32; 2Kor 1:8-9).
Akiwa kifungoni huko alifikiwa na mjumbe toka Filipi aliyemletea msaada wa pesa na wa huduma kwa niaba ya Wakristo wa mji huo wa mkoa wa Makedonia (leo Ugiriki Kaskazini).
Paulo kabla hajamrudisha alipenda kuwaandikia barua nzuri ya shukrani pamoja na kuwaeleza sababu ya kufungwa (Fil 4:10-20).
Barua ni nzuri pia kutokana na uhusiano wa upendo kati ya Paulo na Wakristo hao, ambao kati yao wanawake walishika nafasi ya pekee toka mwanzo (hasa Lidia wa Thiatira).
Tunaona wazi Paulo alivyokuwa na furaha hata kifungoni, kwa kuwa alizoea kuridhika na kila hali: kwake muhimu ilikuwa tu kumfikia Yesu Kristo.
Kama kawaida mawaidha hayakosekani, lakini si makali: hasa alihimiza umoja kwa kufuata mfano wa Yesu aliyejishusha kutoka Umungu wake hadi kukubali kifo cha msalabani.
Kwa ajili hiyo alitumia maneno ya wimbo ambao unadhihirisha imani kamili katika umungu wa Kristo, ingawa ni kati ya zile za kwanzakwanza kutungwa (Fil 1:12-3:1a; 4:4-7).
Lakini kuna sehemu kali kuhusu wazushi ambayo inaanza ghafla (Fil 3:1b-4:1) na kufanya baadhi ya wataalamu wadhani kuwa barua jinsi ilivyo tangu karne I ni mshono wa barua mbili au tatu za mtume huyo kwa Wafilipi.
Waraka kwa Filemoni
Waraka kwa Filemoni ni barua ambayo Mtume Paulo akiwa kifungoni (labda Efeso mwaka 56 au 57) alimuandikia mfuasi wake Filemoni. Ni kimojawapo kati ya vitabu 27 vinavyounda Agano Jipya katika Biblia ya Kikristo.
Tofauti na barua zote zilizotangulia, hiyo haikuandikwa kwa kanisa fulani, bali kwa Mkristo binafsi, tajiri, pengine wa Kolosai.
Ingawa si muhimu upande wa teolojia, inaonyesha upendo wa mtume kwa wale aliowaongoa, na jinsi udugu wa Kikristo ulivyoanza kutikisa utumwa.
Kama vitabu vingine vyote vya Biblia, hiki pia kinatakiwa kisomwe katika mfululizo wa historia ya wokovu ili kukielewa kadiri ya maendeleo ya ufunuo wa Mungu kwa binadamu.
Waraka wa kwanza kwa Wakorintho
Barua ya kwanza kwa Wakorintho ni kati ya vitabu 27 vya Agano Jipya katika Biblia ya Kikristo
Kama vitabu vingine vyote vya Biblia, hiki pia kinatakiwa kisomwe katika mfululizo wa historia ya wokovu ili kukielewa kadiri ya maendeleo ya ufunuo wa Mungu kwa binadamu.
Kutoka Korintho habari za kusikitisha zilimfikia Mtume Paulo akiwa Efeso (pengine mwaka 57): katika Kanisa hilo ambalo alilianzisha na kulipenda sana kulikuwa na shaka kuhusu imani, mafarakano, upinzani wa Wakristo wa Kiyahudi dhidi yake, na makwazo.
Kilichohatarisha zaidi jumuia hiyo ni karama mbalimbali ambazo hao Wakristo wachanga walizijali mno na hatimaye wakajivunia kuwa nazo.
Vilevile walivutiwa kumfuata mtu kama Apolo, mwenye ujuzi na ufasaha mkubwa, mambo yaliyopendwa sana na Wagiriki.
Ilimbidi Paulo arekebishe hali hiyo ili kuokoa hasa umoja wa Kanisa na heshima kwa viongozi wake halali.
Basi mwaka mzima akawa na mahangaiko kwa wafuasi wake wa Korintho akawaandikia walau barua nne au tano, ingawa sisi tunazo mbili tu; pengine sehemu za baadhi yake zimeshonwa ndani ya 2Kor.
Mpangilio wa barua ya kwanza una salamu na shukrani, halafu hukumu juu ya matatizo ya Wakristo hasa kufarakana (1Kor 1:10-16; 2:1-4:16), kuzini na kushtakiana mahakamani (1Kor 5-6).
Baada ya hapo akaanza kujibu maswali yao mbalimbali: kuhusu ndoa na useja (1Kor 7), nyama zilizotolewa sadaka kwa miungu (1Kor 8:1-11:1), mwenendo katika ibada na karama (1Kor 11:20-33; 12:4-13:13; 14:18-40), na hatimaye ufufuko wa wafu (1Kor 15:1-28,33-49).
Mwishoni kuna maagizo, taarifa na salamu mbalimbali (1Kor 16:1-4).
Ndiyo sababu barua ni ndefu na inagusa mambo mengi ambayo Paulo aliyatazama kwa hekima ya juu inayotokana na msalaba wa Kristo.
Kati ya mambo mengi muhimu, barua hiyo inatunza simulizi la kwanza la karamu ya mwisho ya Bwana Yesu (11:23-25) na kanuni ya imani ya kwanza inayoorodhesha pia matokeo ya Yesu Kristo Mfufuka (15:3-8).
Waraka wa pili kwa Wakorintho
Waraka wa pili kwa Wakorintho ni kati ya vitabu 27 vya Agano Jipya katika Biblia ya Kikristo.
Kama vitabu vingine vyote vya Biblia, hiki pia kinatakiwa kisomwe katika mfululizo wa historia ya wokovu ili kukielewa kadiri ya maendeleo ya ufunuo wa Mungu kwa binadamu.
Agano Jipya linatunza barua mbili za Mtume Paulo kwa Wakristo mjini Korintho (Ugiriki).
Mdo 19:21-20:1 inasimulia alivyohama Efeso kutokana na matatizo kuzidi, akaelekea Makedonia na Ugiriki.
Toka huko alipata nafasi ya kuhubiri huko Iliriko, yaani Albania ya leo kwenda kaskazini (Rom 15:19).
Wakati huo alipata habari mbaya kuhusu Wakorintho, akawaandikia tena na tena kabla hajawaendea kwa mara ya tatu.
Labda kwa kuwa ni mshono wa barua hizo mbalimbali, mpangilio wa 2Kor haueleweki, ingawa ina salamu na shukrani mwanzoni, na salamu nyingine mwishoni kama kawaida.
Katikati mada kuu ni tatu: kujitetea, mchango na mashambulizi dhidi ya wapinzani.
Barua hiyo inatusaidia hasa kumjua Paulo mwenyewe (2Kor 11:1-12:13).
Online translations of Second Epistle to the Corinthians:
Commentary articles by J. P. Meyer on Second Corinthians, by chapter: 1–2, 3, 4:1–6:10,
Waraka kwa Wakolosai
Waraka kwa Wakolosai ni kati ya vitabu 27 vya Agano Jipya ambalo pamoja na Agano la Kale linaunda Biblia ya Wakristo.
Kama vitabu vingine vyote vya Biblia, hiki pia kinatakiwa kisomwe katika mfululizo wa historia ya wokovu ili kukielewa kadiri ya maendeleo ya ufunuo wa Mungu kwa binadamu.
Barua hiyo ni mojawapo kati ya zile za mwishomwisho za Mtume Paulo na inaonyesha maendeleo ya teolojia yake, hasa kutokana na muda mrefu wa kutafakari aliojaliwa kifungoni.
Kanisa la Kolosai, mji wa biashara karibu na Efeso lilianzishwa na mwanafunzi wa Paulo, labda Epafra, halafu likaingiwa na mafundisho ya ajabuajabu yaliyochanganya mambo ya Kiyahudi na ya Kipagani na yaliyozingatia mno ukuu wa malaika juu ya ulimwengu.
Ndiyo sababu huenda Paulo, akiwa kifungoni Roma kati ya miaka 61 na 63, akawajibika kuliandikia barua inayoonyesha kuwa Yesu Kristo ni mkuu kuliko wote: vyote kabisa viliumbwa kwa njia yake na kwa ajili yake, tena katika ubinadamu wake umo utimilifu wote wa Mungu.
Yeye ndiye “fumbo” kwa kuwa Mungu ametimiza mpango wa wokovu kwa njia yake.
Hakuna sababu ya kutafuta kwingine hekima na maarifa, wala ya kujiwekea masharti ya kibinadamu yasiyosaidia kuokoka (Kol 1:13-29; 2:6-3:4; 3:5-17).
Mpangilio wa barua ni kama kawaida ya barua za Paulo: utangulizi, mafundisho ya imani, maonyo kuhusu uzushi, mawaidha na hatima.
Waraka kwa Waefeso
Barua kwa Waefeso ni kati ya vitabu 27 vya Agano Jipya ambalo pamoja na Agano la Kale linaunda Biblia ya Kikristo.
Kama vitabu vingine vyote vya Biblia, hiki pia kinatakiwa kisomwe katika mfululizo wa historia ya wokovu ili kukielewa kadiri ya maendeleo ya ufunuo wa Mungu kwa binadamu.
Mtume Paulo aliweza kuandika barua hii akiwa kifungoni Roma kati ya miaka 61 na 63 ili isomwe katika makanisa yote ya mkoa wa Asia Ndogo, wenye makao makuu Efeso.
Mafundisho yake yanalingana na yale ya barua kwa Wakolosai ila yamechimbwa zaidi, kiasi kwamba barua hii inaonekana kuwa kilele cha teolojia ya Paulo.
Pamoja na kuchambua fumbo la wokovu katika Yesu Kristo, inachambua hasa fumbo la Kanisa kama mwili wa Kristo ambamo kichwa kinaeneza wokovu ulimwenguni kote.
Kwa msingi huo inasisitiza na kudai umoja kamili kati ya waamini (Ef 1:1-2; 1:17-23; 2:11-22; 3:1-21; 4:1-16).
Nyaraka za Kichungaji
Nyaraka za Kichungaji ni kundi la maandiko ya Agano Jipya katika Biblia ya Kikristo. Jina hilo linajumlisha barua moja kwa Tito na mbili kwa Timotheo, ambao walikuwa washiriki wakuu wa kazi ya Mtume Paulo, wakawa waandamizi wake.
Wataalamu wanabishana sana kuhusu mtunzi wa barua hizo, wengi wakidhani zimeandikwa na mfuasi wa Paulo mwaka 95 hivi, huku wengine wakishikilia aliziandika mwenyewe, kwa msaada wa karani fulani, miaka ya mwisho ya maisha yake (63-67), ambapo baada ya kufunguliwa aliweza kusafiri tena mashariki (Ugiriki na nchi za kandokando) na pengine hata magharibi (Hispania).
Barua ya pili kwa Timotheo inaonekana kama wasia wake alioandika kifungoni akisubiri kuuawa.
Barua hizo zinaitwa za kichungaji kwa kuwa ziliandikwa kwa maaskofu hao ili kuwasaidia kufanya vizuri kazi zao, hasa kwa kushika imani sahihi, kupinga uzushi, kuchagua vizuri viongozi ambao wawawekee mikono, kuchunga vema Wakristo wa aina mbalimbali, kuwa na mwongozo kuhusu ibada, n.k.
Ndiyo sababu ni muhimu sana kwa miundo ya Kanisa iliyokuwa mbioni kupata sura yake ya kudumu.
Pamoja na hayo zinahimiza kukubali mateso kwa ajili ya Injili: ndio msimamo wa Mchungaji mwema (Tito 1:5-9; 2; 1Tim 1:18-2:10; 3:1-4:16; 6:2b-21; 2Tim. 1:3-14; 2:1-18; 3:14-17; 4:1-8).
Ruthu
Ruthu ni mmojawapo kati ya wanawake wachache ambao ni wahusika wakuu wa kitabu kimojawapo cha Biblia, kiasi cha kukipa jina.
Katika fujo ya miaka ya Waamuzi (inayosimuliwa na Kitabu cha Waamuzi), habari ya kitabu hiki kifupi inatujenga: inahusu Ruthu, mwanamke Mpagani wa kabila la Moabu aliyeolewa na Mwisraeli kwao, huko ng’ambo ya mto Yordani.
Baada ya kufiwa mume wake akafuatana na mama mkwe Naomi hadi Bethlehemu ili aolewe na ndugu wa marehemu na kumzalia mtoto kadiri ya Torati, sheria ya Israeli.
Baada ya kufanikiwa kuolewa na Boazi kwa msaada wa Naomi, alimzaa Obedi.
Huyo mtoto akawa baba wa Yese na babu wa mfalme Daudi.
Hivyo kwa uaminifu wake mwanamke huyo pia akatajwa katika Injili kama bibi wa Yesu (Math 1:5-6).
Anaheshimiwa na baadhi ya Wakristo kama mtakatifu. Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 16 Julai.
Habari kuu ya kitabu cha Ruthu ilitokea wakati wa Waamuzi, lakini inafurahisha moyo, ikilinganishwa na hali mbaya ya kidini na ya kimaadili iliyoandikwa katika kitabu cha Waamuzi.
Habari yenyewe inaonyesha kwamba imani kamili kwa Mungu na uangalifu na upendo kwa watu wengine wakati ule pia ulikuwepo katika Israeli.
Katika taifa zima walikuwepo watu waliojitahidi kuishi maisha ya unyenyekevu na haki mbele ya Mungu wa kweli.
Habari hiyo pia inaonyesha kwamba Mungu aliwaangalia watu kama hao kwa neema yake kubwa, akiyaongoza mambo yao ya kila siku na kuwafanikisha. Wema huo pia ulikuwa baraka kwa taifa zima.
Montreal
Montreal (inaandikwa "Montréal" kwa Kifaransa) ni mji katika nchi ya Kanada. Ni mji mkubwa wa mkoa wa Quebec na pia wa pili kwa ukubwa katika Kanada. Kuna wakazi zaidi ya milioni tatu wanoishi katika mji huo.
Ndege-mawingu
Ndege-mawingu ni ndege wa bahari katika jenasi "Phaethon", jenasi pekee ya familia Phaethontidae. Ndege hawa ni weupe na wana mileli mirefu katikati ya mkia. Hupitisha maisha yao yote baharini isipokuwa wakati wa majira ya kuzaa. Wanaweza kuogelea na kwa hivyo wana ngozi kati ya vidole; kwa kweli hawatembei vizuri. Huwakamata samaki na ngisi wakipiga mbizi au huwakamata panzi-bahari (samaki wanaoruka juu ya maji). Jike hutaga yai moja tu ndani ya tundu au mwanya wa mwamba visiwani kwa bahari.
Wolfgang Petersen
Wolfgang Petersen (amezaliwa tar. 14 Machi 1941 mjini Emden, Lower Saxony, Ujerumani) ni mshindi wa Tuzo ya Academy, akiwa kama mwongozaji bora filamu wa Kijerumani. Anafahamika zaidi kwa kuongoza filamu ya kivita ya Das Boot ambayo ilimfanya ashinde Tuzo ya Academy mnamo mwaka wa 1982. Petersen pia ameongoza filamu nyingi tu zilizo maarafu kama vile Outbreak, In the Line of Fire, Air Force One, The Perfect Storm na Troy.
Wolfgang Petersen alizaliwa wakati wa Vita Kuu ya Pili ya Dunia mnamo tarehe 14 Machi katika mwaka wa 1941 katika kitongoji kidogo cha Emden-kaskazini mwa Ujerumani karibu kidogo na mpaka wa Dutch, mahali ambapo maji ya Mto Ems yanamwagikia katika Bahari ya Kaskazini. Kuanzia mwaka 1953 mpaka 1960 Petersen alihitimu eleimu yake ya msingi katika shule ya Johanneum ya mjini Hamburg.
Kunanko miaka ya 1960 alikuwa akiongoza tamthilia za Hamburg's Ernst Deutsch Theater. Baada ya kuhitimu masomo yake ya filamu katika chuo cha mjini Berlin na baadaye Hamburg, Petersen alimaliza rasmi elimu yake ya mambo ya filamu na televisheni katika cha chuo Berlin (1966–1970).
Filamu yake ya kwanza ilikuwa kwa ajili ya televisheni ya Kijerumani, na kazi zake zilikuwa katika kipindi kile cha mtindo maarufu wa Kijerumani uitwao Tatort ("Sinema za Uharifu") ambako huko aliongoza mfululuzo wa vipindi vya TV na alifanya kazi na Bw. Jürgen Prochnow — ambaye baadaye alimchukua na kwenda kucheza katika filamu ya Das Boot, ambapo humo alicheza kama Kapteni wa U-boat.
Emden
Emden ni mji na pia bandari iliyoko kaskazini-magharibi mwa nchi ya Ujerumani, katika mto Ems. Ni mji mkuu wa mkoa wa Frisia ya Mashariki. Hadi mwaka 2006, mji ulikuwa na wakazi wapatao 51,692.
Waraka wa kwanza wa Petro
Waraka wa kwanza wa Petro ni kati ya vitabu 27 vinavyounda Agano Jipya katika Biblia ya Kikristo.
Kama vitabu vingine vyote vya Biblia, hiki pia kinatakiwa kisomwe katika mfululizo wa historia ya wokovu ili kukielewa kadiri ya maendeleo ya ufunuo wa Mungu kwa binadamu.
Mtume Paulo alipokaribia kumaliza kazi yake, wengine kati ya mitume na wanafunzi wao walianza kuandika kwa uvuvio wa Roho Mtakatifu.
Mmojawao ni Mtume Petro, kwa msaada wa Sila, akiwa Roma karibu na kuuawa (mwaka 64 hivi).
Baada ya kufanya utume huko Antiokia, aliweza kwa urahisi kutembelea mikoa ya Uturuki Kaskazini wa leo.
Wakristo wa huko ndio walioandikiwa barua hii yenye mafundisho na ibada kuhusu ubatizo na Pasaka.
Pamoja na hayo walihimizwa wasiogope maneno ya watu wengine wasiopendezwa na uongofu wao: hali ngumu ni fursa ya kulingana zaidi na Yesu mpole na mteswa (1Pet 1:1-12; 2:19-25; 3:13-5:14).
Waraka kwa Waebrania
Barua kwa Waebrania ni kati ya vitabu 27 vya Agano Jipya katika Biblia ya Kikristo.
Kama vitabu vingine vyote vya Biblia, hiki pia kinatakiwa kisomwe katika mfululizo wa historia ya wokovu ili kukielewa kadiri ya maendeleo ya ufunuo wa Mungu kwa binadamu.
Miaka ya 60 B.K. Mkristo mwenye asili ya Kiyahudi na elimu ya Kiyunani, aliwaandikia Wakristo wa Kiyahudi wenzake si barua hasa, bali hotuba kamili iliyoambatanishwa na kipande cha barua.
Hali iliyosababisha uandishi ni baadhi yao kuvutiwa tena na dini yao asili na ibada zake hekaluni: kishawishi kilikuwa kikubwa hasa kwa sababu Kanisa lilikuwa bado mwanzoni, bila mahali maalumu pa kusali wala ibada za fahari.
Mwandishi aliwaonya kuwa wakimuasi Yesu hawamrudii Mungu aliye hai, aliyejifunua hasa katika Mwanae, bali wanamsulubisha tena kwa makusudi mazima na kustahili tu moto wa milele.
Sehemu kubwa ya maandishi hayo inalinganisha Yesu Kristo na ukuhani wake katika hekalu la mbinguni upande mmoja, na ukuhani wa Agano la Kale huko Yerusalemu upande mwingine.
Hivyo mwandishi alielekeza safari ya kiroho katika imani inayofanana na ile ya watakatifu wa Agano la Kale.
Kwa kuwa lengo halikuwa la kinadharia, bali kuhimiza uaminifu, kila baada ya kuchambua ukweli fulani aliongeza mawaidha ya kufaa.
Ubora wake ni kulinganisha mambo ya kale na utimilifu wake katika Agano Jipya, pia kuthibitisha ukuu wa Kristo kama kuhani wa milele (Eb 1:1-2:4; 4:11-5:10; 7:1-8:13; 10:19-11:40; 13:22-25).