hotchpotch/miracl-hf-unified huggingface dataset:
Usiku kati
Usiku kati ni nukta inayotenganisha siku moja na nyingine katika hesabu ya binadamu.
Inatokea kila baada ya saa 24.
Kwa namna ya pekee inaadhimishwa pale inapotenganisha siku ya mwisho ya mwaka, karne au milenia na ile ambayo ni mwanzo wa mwaka, karne au milenia nyingine.
Usiku wa manane
Usiku wa manane ni kipindi cha usiku baada ya masaa 8 hivi ya giza.
Mara nyingi kinaendana na kuvika kwa jogoo kwa mara ya kwanza katika siku mpya.
Katika dini mbalimbali, hususan Ukristo, ni wakati muhimu wa sala, hasa kwa wale wanaokesha.
Pambazuko
Pambazuko (au macheo au maawio ya jua) ni hasa nukta ambapo jua linaanza kuonekana upande wa mashariki wa dunia, lakini pia kipindi chote cha siku ambacho kinafuata na kuathiriwa na nukta hiyo.
Kurudi kwa mwanga wa kutosha duniani baada ya giza la usiku ni mfano muhimu katika sanaa na katika dini ambao unachukuliwa kama mzuri na wa kuleta tumaini jipya.
Adhuhuri
Adhuhuri (kutoka Kiarabu الظهر) ni kipindi cha mchana ambapo jua liko juu zaidi. Kadiri ya Kamusi ya Kiswahili-Kiingereza ya TUKI (Taasisi ya Utafiti wa Kiswahili maarufu kama Institute of Kiswahili Research ya Chuo Kikuu cha Dar es Salaam, Tanzania), toleo la mwaka 2001, adhuhuri ni kipindi kati ya saa sita mchana na saa nane za mchana.
Kinyume chake ni usiku kati.
Kwa kawaida binadamu anatumia nafasi hiyo kupumzika kidogo na kupata chakula kabla hajaendelea na kazi.
Vivyo hivyo, dini mbalimbali, hasa Ukristo na Uislamu, zinamuelekeza kumkumbuka zaidi Mungu kwa kusali kidogo.
Mchana
Mchana ni kipindi chote cha siku ambapo nuru ya jua inaangaza sehemu fulani ya dunia.
Kinyume chake ni usiku.
Kwa wakati mmoja, jua linaangaza karibu nusu ya dunia. Huko ni mchana, kumbe katika nusu ya pili ni usiku.
Kwa binadamu na wanyama wengi ndio wakati wa utendaji mwingi zaidi.
Alasiri
Alasiri (kutoka Kiarabu) ni kipindi cha mchana kati ya adhuhuri na jioni, wakati ukali wa mwanga wa jua unapozidi kupungua.
Kwa kawaida wakati huo kwa binadamu unafuata mlo: hivyo utendaji wake unapungua pamoja na umakinifu wake. Ndiyo sababu ajali nyingi huwa zinatokea wakati huo.
Dini mbalimbali zenye ratiba ya sala, kwa mfano Ukristo na Uislamu, zina kipindi maalumu kwa alasiri.
Machweo
Machweo (au Magharibi) ni kipindi cha siku ambapo jua linatoweka kabisa kwa macho ya watu wa eneo fulani.
Wakati huo rangi nyekundu inatawala mandhari.
Binadamu na wanyama wengi wakati huo wanakwenda mahali pa kupumzika usiku.
Dini mbalimbali zinaagiza sala kwa wakati huo, kwa mfano Ukristo na Uislamu.
FIFA
Shirikisho la Soka Duniani(kwa Kifaransa Fédération Internationale de Football Association, kifupi FIFA) ni shirika linalosimamia mambo ya mpira wa miguu kimataifa.
Kisheria ni shirika binafsi lililoandikishwa huko Uswisi. Makao makuu yapo Zurich. Rais Joseph Blatter ameongoza kwa muda wa miaka 18 kabla ya kumuachia Gianni Infantino, raia wa Uswisi. Fatma Samba Diouf Samoura wa Senegal ndiye Katibu Mkuu wake.
FIFA inasimamia mashindano ya kimataifa, hasa Kombe la Dunia la FIFA kama mashindano ya pekee kwa wanaume na wanawake.
FIFA ilianzishwa mwaka 1904 mjini Paris, Ufaransa na kwa mwaka 2015 ina shirika za kitaifa wanachama 208. Lugha rasmi ni Kiingereza, Kifaransa, Kijerumani na Kihispania.
FIFA inaundwa na mashirikisho ya kitaifa ambayo ni wanachama wa mashirikisho sita ya kibara ambayo ni
Nchi kadhaa ni wanachama nje ya bara lao: Guyana na Surinam ziko CONCACAF, nchi katika Asia ni wanachama wa UEFA (Armenia, Azerbaijan, Georgia, Kupri na Israel), pia nchi zenye maeneo katika Ulaya na Asia kama Uturuki, Urusi na Kazakhstan. Australia iliondoka mwaka 2006 kenye OFC ikaingia katika AFC kwa shabaha ya kupata wapinzani wenye uwezo zaidi.
Mabaraza tawala ni Mkutano Mkuu na Kamati ya Utendaji chini ya raisi aliye mwenyekiti.
Taasisi nyingine ni:
Tangu miaka kadhaa mpira wa miguu imepata uzito wa kiuchumi zaidi kutokana na matumizi ya mashindano makubwa kama nafasi ya kutangaza biashara na bidhaa. FIFA ilikuwa na mapato ya bilioni dolar 5.718 katika miaka 2011 hadi 2014 hasa kwa njia ya kuuza haki za matangazo na milioni 338 zilibaki kama faida. Asiimia 70 ya faida inatakiwa kugawiwa kwa mashirikisho wanachama.
Uhakiki unahusu hata matumizi ya fedha, hali ya FIFA kulipa kodi ndogo mno huko Uswisi, undugu kati ya viongozi wa ngazi ya juu, na mashtaki ya rushwa. Imedaiwa ya kwamba azimio la kupeleka Kombe la Dunia huko Urusi na Qatar lilitolewa na wanachama wa Kamati Kuu waliopokea rushwa.
Tarehe 27 Mei 2015 polisi ya Uswisi ilikamata maafisa 7 wa FIFA, kati yao makamu 2 wa rais Blatter, katika hoteli ya mjini Zurich walipokusanyika kwa mkutano wa Kamati Kuu. Polisi ilitekeleza hati ya kifungo ya tarehe 21 Mei 2015 kutoka Ofisi ya Mwanasheria Mkuu wa Marekani aliyeamua kuwashtaki kwa udanganyifu, ulanguzi na kuficha fedha zisizo halali. Mashtaki yalifunguliwa rasmi dhidi ya maafisa 9 wa FIFA, mameneja 4 wa makampuni ya kuuzia huduma na vifaa vya michezo na mfanya biashara mmoja.
Zakaria (Injili)
Zakaria (kwa Kiebrania זכריה, Zekariah; kwa Kigiriki Ζαχαρίας, Zakarias; kwa Kiarabu زَكَرِيَّا, Zakariya; maana yake ni "YHWH amekumbuka") alikuwa kuhani mwaminifu wa Israeli katika karne ya 1 KK. Mke wake aliitwa Elizabeti, naye pia alikuwa wa ukoo wa Haruni.
Hawakupata mtoto hadi uzeeni kutokana na utasa wa mwanamke, lakini hatimaye walijaliwa kumzaa Yohane Mbatizaji.
Wote wanaheshimiwa kama watakatifu. Sikukuu ya wazazi ni tarehe 5 au 23 Septemba, kadiri ya madhehebu. Pengine wanaheshimiwa pamoja na mtoto wao tarehe 24 Juni.
Habari hizo zinapatikana hasa katika Injili ya Luka, sura ya 1 na ya 2. Humo inaelezwa alivyopashwa na malaika Gabrieli kwamba atapata mtoto wa kiume ambaye atakakuwa nabii mkuu na kumtangulia Bwana.
Ingawa Zakaria hakusadiki mara, na kwa sababu hiyo aliadhibiwa kwa kufanywa bubu na kiziwi hadi ahadi itimie, siku ya kumtahiri mtoto alifungua tena kinywa chake na kutoa unabii.
Kadiri ya Lk 1:68-79, siku hiyo Zakaria alitunga wimbo ambao ni maarufu kwa jina la neno la kwanza katika tafsiri ya Kilatini, Benedictus (yaani "Asifiwe"). Katika madhehebu mbalimbali ya Ukristo, wimbo huo wa Kiinjili unatumika kila siku katika Masifu ya asubuhi.
Hata Kurani inamtaja mara kadhaa kama nabii na mzazi wa nabii Yahya, hasa katika sura ya 3 na ya 19.
Elizabeti (Injili)
Elizabeti (au Elisabeti, kwa Kiebrania אֱלִישֶׁבַע / אֱלִישָׁבַע, Elišévaʿ; kwa Kigiriki Ἐλισάβετ, Elisabet; kwa Kiarabu أليصابات, Alyassabat; maana yake ni "Mungu ameapa") alikuwa mwanamke wa ukoo wa Haruni aliyeolewa na Zakaria, kuhani mwaminifu wa Israeli katika karne ya 1 KK.
Hawakupata mtoto hadi uzeeni kutokana na utasa wa Elizabeti, lakini hatimaye walijaliwa kumzaa Yohane Mbatizaji.
Wote wanaheshimiwa kama watakatifu. Sikukuu ya wazazi ni tarehe 5 au 23 Septemba, kadiri ya madhehebu. Pengine wanaheshimiwa pamoja na mtoto wao tarehe 24 Juni.
Habari hizo zinapatikana hasa katika Injili ya Luka, sura ya 1 na ya 2. Humo inaelezwa Zakaria alivyopashwa na malaika Gabrieli kwamba atapata mtoto wa kiume ambaye atakakuwa nabii mkuu na kumtangulia Bwana.
Ingawa Zakaria hakusadiki mara, na kwa sababu hiyo aliadhibiwa kwa kufanywa bubu na kiziwi hadi ahadi itimie, siku ya kumtahiri mtoto alifungua tena kinywa chake na kutoa unabii.
Katikati ya matukio hayo, Elizabeti alitembelewa na jamaa yake, Bikira Maria, akiwa pia mja mzito. Kabla ya kuongea lolote, salamu ya Maria ilimfanya Yohane aruke kwa shangwe tumboni mwa mamaye, na kusababisha Elizabeti atambue hali ya Maria na kumtolea kwa uvuvio wa Roho Mtakatifu maneno ya sifa kwa imani yake na ujauzito wake wa pekee.
Hata Kurani inamzungumzia bila kumtaja kwa jina, ikieleza Mungu alivyoponya utasa wake aweze kumzaa nabii Yahya, hasa katika sura ya 21.
Herodia
Herodia (kwa Kigiriki Ηρωδιάς, Hērōdiás; (15 KK hivi — baada ya 39 BK) alikuwa mwanamke wa ukoo wa Herode huko Uyahudi chini ya himaya ya Dola la Roma.
Ni maarufu hasa kwa kufanya mpango wa kumuua Yohane Mbatizaji hata akaufanikisha.Herode Mkuu alipoua wanae Aleksanda na Aristobulo IV mwaka 7 KK, Herodia alibaki yatima, hivyo Herode alimuoza kwa mwanae Herode II.
Baadaye Herodia alitengana na mumewe ili aolewe na Herode Antipa, mtawala wa Galilaya na Perea.
Herode II na Herodias walimzaa Salome (binti Herode).
Kadiri ya Injili, Yohane Mbatizaji alifungwa na Herode Antipa kwa sababu ya kulaumu ndoa hiyo; hatimaye Herodia alifanya njama na binti yake Salome, akafaulu kumfanya Herode amkate kichwa Yohane.
Hatimaye Herode Antipa alinyang'anywa madaraka na kupelekwa uhamishoni sehemu za Ufaransa wa leo, ambako Herodia alimfuata.
Mzee Simeoni
Mzee Simeoni alikuwa mwanamume mwadilifu wa Yerusalemu (leo nchini Palestina/Israeli) katika karne ya 1 KK.
Ni maarufu hasa kwa kumpakata mtoto Yesu alipoletwa na wazee wake katika hekalu la Yerusalemu siku 40 tu baada ya kuzaliwa Bethlehemu.
Kadiri ya Injili ya Luka (2:25-35) alikwenda kumlaki kwa kuongozwa na Roho Mtakatifu aliyekuwa amemuahidia hatakufa kabla hajamuona Masiya.
Alipomtambua katika mtoto huyo alishangilia na kumsifu Mungu kwa wimbo maarufu alipomtangaza Yesu kuwa ndiye wokovu ulioandaliwa kwa mataifa yote.
Baada ya hapo alimtabiria Bikira Maria kwamba upanga utamchoma moyo kuhusiana na upinzani utakaompata mwanae.
Anaheshimiwa na madhehebu mengi ya Ukristo kama mtakatifu, hasa tarehe 2, 3 au 15 Februari.
Yohakimu
Yohakimu (kutoka Kiebrania יְהוֹיָקִים, "Yəhôyāqîm", kwa Kigiriki Ἰωακείμ, "Iōākeím", yaani "Yule ambaye YHWH amemuinua") anaheshimiwa kama baba wa Bikira Maria na babu wa Yesu kadiri ya mapokeo ya Ukristo na Uislamu, ingawa hatajwi katika Biblia isipokuwa katika kitabu cha karne ya 2 kinachoitwa Injili ya Yakobo na vingine vilivyofuata.
Humo anatajwa pia mke wake Ana.
Wote wawili wanaheshimiwa kama watakatifu katika madhehebu mengi ya Ukristo, hasa tarehe 26 Julai.
Katika Kurani anajulikana kama nabii Imran.
Ana (nabii)
Ana (kwa Kiebrania חַנָּה, Hannah, kwa Kigiriki Ἄννα, Anna) alikuwa mwanamke wa karne ya 1 KK katika Israeli.
Ni maarufu kama nabii kutokana na habari iliyomo katika Injili ya Luka (2:36-38).
Humo tunaambiwa kwamba alikuwa binti Fanueli, wa kabila la Asheri.
Alipoachwa mjane ujanani baada ya miaka 7 ya ndoa, alihamia hekalu la Yerusalemu akifunga chakula na kusali hadi miaka 84.
Mtoto Yesu alipoletwa hekaluni siku 40 tu baada ya kuzaliwa, Ana alitangaza habari zake kwa waliokuwepo.
Anaheshimiwa na madhehebu mengi ya Ukristo kama mtakatifu nabii.
Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 3 au 16 Februari.
Deus Kaseke
Deus Kaseke (amezaliwa Mbeya, Tanzania, 27 Agosti 1994) ni mchezaji wa kandanda au mpira wa miguu kutoka Tanzania.
Pia anaichezea klabu mashuhuri nchini Tanzania ambayo ni Yanga Sc. 
Kaseke anavaa jezi namba 4 katika klabu hiyo.
Mauaji ya maalbino
Mauaji ya maalbino ni mauaji juu ya watu wenye ulemavu wa ngozi maarufu kama maalbino au zeruzeru.
Mambo yanayofanywa juu ya watu wenye ulemavu wa ngozi ni haya yafuatayo.
Imani za kishirikina ambazo husababisha watu wasio na hatia kuuliwa kwa lengo la kutaka kutajirika kupitia watu hawa.
Lingine ni uwepo wa elimu finyu juu yao kuhusu umuhimu wa binadamu kuishi na si kuuliwa kama kwamba si watu ambao waliumbwa na Mungu. Hivyo basi hali hii hupelekea watu wenye ulemavu kama huu kukosa haki zao za msingi kama vile ile ya kuishi.
Njia za kuzuia mauaji ya maalbino ni yafuatayo: uwepo wa elimu juu ya umuhimu wa maalbino na si kuuliwa. Hivyo jamii haina budi kuwapa wote elimu, waelimishwe pia kuweka sheria na adhabu kali dhidi ya watu wanaowaonea wenye ulemavu.
Utamaduni wa Kitanzania
Utamaduni ni mfumo wa maisha ya watu jinsi wanavyoishi na maendeleo yao kijamii, kiuchumi, kisiasa n.k.
Tanzania ni moja kati ya nchi zinazosifika duniani kwa kulinda maadili yao.
Kuna makabila yasiyopungua 120 ambayo yote hutunza mila na desturi zao kwa kiasi tofautitofauti.
Mambo yanayofanya Tanzania kutunza utamaduni wake ni haya: heshima iliyopo miongoni mwa jamii hii husaidia watu kuwa na maendeleo kwa sababu ya heshima hiyo.
Nyingine ni utunzaji wa watoto, wazee, vijana pamoja na walemavu ambao wote ni mazao ya jamii ambapo kila mtu katika jamii hufunzwa kuwahudumia watu waliopo katika jamii yake.
Tatu ni mavazi ya heshima ambayo kila mtu anapaswa kuvaa na si mavazi yanayovunja maadili ya taifa.
Uwajibikaji miongoni mwa wanajamii katika shughuli za kijamii ambazo husaidia kukuza uchumi wa nchi kwa ujumla hivyo jamii ndiyo nguvu kazi katika nchi hasa nchini Tanzania.
Umoja
Umoja katika hisabati unahusu sifa maalumu za namba moja na za mambo yote yasiyo na wingi.
Kutokana na maana hiyo ya msingi, neno umoja linatumika katika fani mbalimbali, kuanzia dini, ambapo katika imani ya wengi (kama vile Wayahudi, Wakristo na Waislamu) umoja ni hasa sifa ya Mungu.
Katika Ukristo, imani katika umoja wa Mungu katika Nafsi tatu (Baba, Mwana na Roho Mtakatifu) ndio msingi wa umoja wa Kanisa pia kadiri ya Kanuni ya Imani ya Nisea-Konstantinopoli kwa njia ya ubatizo uleule mmoja ambao waamini wote wanatakiwa kuupokea.
Bilioni
Bilioni (kutoka Kiingereza "billion") ni namba ambayo inamaanisha milioni elfu moja na kuandikwa 1,000,000,000.
Inafuata 999,999,999 na kufuatwa na 1,000,000,001.
Inaweza kuandikwa pia kifupi 1 × 10.
Kiambishi awali giga kinatumika pia kumaanisha mara 1,000,000,000, ingawa katika lugha nyingine nyingi neno linalofanana na "bilioni" linamaanisha milioni milioni (1,000,000,000,000).
Katika Kiingereza cha Uingereza hadi mwaka 1964 neno "milliard" lilikuwa kawaida kwa namba inayoitwa sasa "bilioni". "Bilioni" ilikuwa kawaida cha Kiingereza cha Marekani tu, lakini ilingia polepole pia katika matumizi ya Kiingereza cha kimataifa.
Mwaka 1974 serikali ya Uingereza ikaamua kutumia umbo hilo.
Kwa Kiingereza mifumo hii miwili kwa kutaja namba kubwa sana huitwa "short scale" (Kimarekani) na "long scale" (Kiingereza cha zamani).
Nchi nyingine, hasa za Ulaya, Afrika na Amerika ya Kilatini zimeendelea kutumia "long scale" kwa lugha kama Kifaransa, Kijerumani au Kihispania. Kwa hiyo katika nchi hizo 1,000,000,000 huitwa kwa neno kama "miliardi" na bilioni ni namba ya "milioni x milioni".
Tofauti inaweza kuleta mara nyingi makosa kama matini inatafsiriwa au kama kitabu cha kale kutoka Kiingereza hutumiwa.
Alfayo
Alfayo ni jina la mwanamume linalotajwa katika Agano Jipya kama baba wa wawili kati ya Mitume wa Yesu, yaani:Hakuna taarifa yoyote kwamba hao walikuwa ndugu, hivyo inawezekana wazazi wao walikuwa tofauti ila wenye jina moja.
Wengine wanasema baba Yakobo ndiye Kleopa, mume wa Maria (mama) wa Yakobo.
Baraba
Baraba (kutoka Kiaramu "bar abba" בר אבא, yaani "mwana wa baba") alikuwa mwanamume wa Israeli katika karne ya 1 BK.
Ni maarufu hasa kwa sababu katika Injili, inaposimuliwa hukumu ya Ponsyo Pilato dhidi ya Yesu mjini Yerusalemu, inaelezwa kwamba Wayahudi waliokuwepo walimuomba Pilato kwamba kwa ajili ya Pasaka awaachie huru Baraba, si Yesu, ambaye hatimaye alisulubiwa (Mk 15:6-15; Lk 23:13-25; Yoh 18:38-19:16).
Habari ya Math 27:25, kwamba hao walijitakia damu ya Yesu iwe juu yao (yaani walichukua jukumu la kifo chake badala ya Pilato aliyekuwa hataki kukiagiza), ilichangia baadaye chuki na dhuluma za baadhi ya Wakristo dhidi ya Wayahudi.
Baraba alikuwa gerezani kama mpigania uhuru (Mk 15:7; Lk 23:19; Yoh 18:40).
Binti Yairo
Binti Yairo ni maarufu kama msichana aliyefufuliwa na Yesu Kristo kama inavyosimuliwa na Injili ndugu (Mk 5:21–43; Math 9:18–26; Lk 8:40–56).
Yairo, baba yake, alikuwa amemkimbilia Yesu kwa ajili yake.
Walipofika nyumbani walikuta msiba umeshaanza, lakini Yesu alifukuza waombolezaji, akamfufua mtoto huyo wa miaka 12 mbele ya wazazi wake, Petro, Yakobo Mkubwa na Yohane tu.
Hatimaye aliagiza binti apewe chakula.
Yairo (Injili)
Yairo ni maarufu kama baba wa msichana aliyefufuliwa na Yesu Kristo kama inavyosimuliwa na Injili ndugu (Mk 5:21–43; Math 9:18–26; Lk 8:40–56).
Kiongozi wa sinagogi fulani, alikuwa amemkimbilia kwa imani Yesu kwa ajili ya binti yake.
Walipofika nyumbani walikuta msiba umeshaanza, lakini Yesu alifukuza waombolezaji, akamfufua mtoto huyo wa miaka 12 mbele ya Yairo mwenyewe, mke wake, Petro, Yakobo Mkubwa na Yohane tu.
Hatimaye aliagiza binti apewe chakula.
Nikodemo
Nikodemo (kwa Kigiriki Νικόδημος, Nikodemos) alikuwa mwalimu wa Torati wa madhehebu ya Mafarisayo tena mwanabaraza wa Baraza la Israeli katika karne ya 1 BK.
Anajulikana kwa sababu ya kutajwa mara kadhaa katika Injili ya Yohane, kama mtu aliyevutiwa na Yesu Kristo ingawa aliogopa maneno ya Wayahudi wenzake.
Ndiyo sababu alimtembelea usiku ili kumuuliza maswali ya dini yao bila kujulikana (Yoh 3:1–21).
Baadaye katika baraza alimtetea Yesu kwamba si haki kuhukumu bila kumsikiliza kwanza, lakini alinyamazishwa (Yoh 7:50–51).
Hatimaye alimsaidia Yosefu wa Arimataya kumzika Yesu (Yoh 19:39–42).
Anaheshimiwa na Wakristo wengi kama mtakatifu, ingawa sikukuu yake inaadhimishwa katika tarehe tofautitofauti.
Mfumo wa neva
Mfumo wa neva ni sehemu ya mwili wa wanyama ambayo inaratibu matendo yake ya hiari na yasiyo ya hiari na kutuma taarifa kati ya viungo mbalimbali.
Kwa mara ya kwanza tishu za neva zilitokea katika wadudu wa jamii ya minyoo (Ediacara biota) miaka milioni 550 hadi 600 hivi iliyopita.
Spishi nyingi za wanyama zina sehemu kuu mbili, sehemu ya kati ya neva na sehemu ya pembeni. Sehemu ya kati ya neva inajumuisha ubongo na mrija wa uti wa mgongo na sehemu ya pembeni inajumuisha neva zilizofungwa kwenye kambabando zilizounganishwa kwenye sehemu ya kati ya neva na sehemu nyingine za mwili.Sehemu ya kati ya neva hupeleka taarifa kutoka kwenye chanzo cha taarifa kupitia uti wa mgongo mpaka kwenye neva za ubongo.Na pia sehemu zingine za mwili zina neva ambazo hupeleka taarifa.
Upumuo
Upumuo ni kitendo cha kuvuta hewa ndani ya mapafu au oksijeni kupitia viungo vingine kama vile matamvua ya samaki, halafu kutoa gesi ya CO2 pamoja na hewa iliyotumiwa.
Kuna pia upumuo wa ndani ambayo ni kazi ya seli za mwili kupokea oksijeni na kuitumia kwa mchakato wa oksidisho ndani yao.
Binadamu hupumua takriban mara 23,000 kila siku akihamisha mita za mjazo 12.5 kwa jumla.
Jumla ya sehemu za mwili zinazohusika na upumuo huitwa mfumo wa upumuaji.
Kwa wanyama wenye mapafu hewa inavutwa ndani kupitia mdomo au pua. Hewa hii huitwa pumzi.
Kazi hii inatekelezwa kwa njia ya kukaza au kulegea kwa musuli za kiwambo cha tumboni kinachotenganisha tumbo na nafasi ya mapafu. Mabadiliko haya yanabadilisha nafasi ya mapafu na shindikzo ndano yao na kusababisha kuvutwa au kusukumwa kwa hewa.
Kwa samaki na wanyama wengine wanaoishi chini ya maji wenye matamvua maji yenye hewa ndani yake inapitishwa kwenye majani ya ngozi zinazofanya matamwua na hewa inapokelewa na vyombo vya damu kupitia ngozi ya matamvua ambayo ni nyembamba sana. Kuna pia wadudu kadhaa kwenye nchi kavu wenye matamvua.
Wadudu huwa na mabomba membamba "(ing. trachea)" yanayoelekea ndani ya miili yao na hewa inaingia hapa; ngozi nyembamba ndani ya mwili inaruhusu kuingia kwa oksijeni mwilini.
Wanyama wadogo sana wanatosheleka kupokea oksijeni kupitia ngozi pekee kwa hiyo hawana mapafu wala trachea. Wote wanaotumia njia hii wana umbo bapa sana au umbo la minyoo pia wanaishi katika mazingira penye unyevu. Mfano ni nyungunyungu.
Ulemavu
Ulemavu ni hali ya kuwa na hitilafu ya kudumu mwilini au akilini inayomzuia mtu kutekeleza shughuli zilizo kawaida katika maisha ya jamii. Unamwekea mtu mipaka asiweze kutekeleza shughuli fulani katika maisha yake, tofauti na watu wengine.
Shirika la Afya Duniani (WHO) limeunda mfumo wa kupanga alama za ulemavu. Hapa kuna tofauti kati ya
Kwa mfano, mtoto aliyeambukizwa ugonjwa wa kupooza "(ing. cerebral palsy)" anabaki na hitilafu ya viungo vya miguu: hawezi kuvikunja wala haiwezi kustahimili uzito wa mwili wake. Hitilafu hiyo inamzuia kutembea kwa njia ya kawaida. Kama hatibiwi, hitilafu inaweza kuongezeka kwa sababu misuli ya miguu inajikaza zaidi na zaidi.
Kukosa uwezo wa kutembea ni ulemavu. Lakini kiwango chake kinaweza kupunguzwa kwa tiba na vifaa vya pekee. Akijifunza kutembea kwa kutumia vyuma vilivyofungwa kando ya miguu, vizuizi vya kutekeleza shughuli vinapungua sana. Kutegemeana na mazingira anapoishi ataona hasara ndogo au kubwa zaidi akitafuta njia yake katika maisha.
Ulemavu wa kimwili unatokana na hitilafu yoyote inayoiwekea mipaka kazi ya kawaida ya viungo vya mwili kama vile mikono au miguu na sehemu nyingine za mwili
Hapo ni hasa hitilafu zinazohusu uwezo wa kuona au kusikia. Kuna pia watu wenye hitilafu za kunusa au kuonja.
Hitilafu mbalimbali katika ubongo na mfumo wa neva zinaweza kuonekana katika
Ulemavu wa kiakili unatokea kwa viwango tofauti sana. Mara nyingi hautambuliki hadi mtoto anapoingia shule na huko anachelewa kujifunza. Hata hapo ni lazima kutofautisha kama tatizo ni ulemavu wa akili au ulemavu wa kujifunza tu. Wengine wanaishia kiwango cha elimu kinacholingana na uwezo wa mtoto wa wastani mwenye miaka 9-12 na wanaweza kujifunza kazi inayowawezesha kudumisha maisha yao wakiwa watu wazima.
Mwaka 2006 Umoja wa Mataifa ulianzisha Mkataba wa kimataifa kuhusu haki za watu wenye ulemavu (UN Convention on the Rights of Persons with Disabilities = UNCRPD) kwa shabaha ya kulinda na kuboresha hali ya walemavu milioni 650 duniani.
Hadi mwaka 2015 mataifa 159 yaliutia sahihi mkataba huo na 154 kati ya hayo yaliidhinisha hatua hiyo. Mataifa yaliyokubali mkataba huo yamepokea wajibu wa kuhakikisha haki sawa za elimu, ajira, kumiliki mali na kuoa sawa na watu wote. Ni marufuku kuwatumia bila kibali kwa majaribio ya kiganga.
Taasisi na shirika mbalimbali zinafuatilia jinsi gani masharti hayo yanatekelezwa na serikali mbalimbali. Kwa mfano, katika Afrika ya Mashariki kuna "United Disabled Persons of Kenya" (UDPK) au "Shirikisho la Vyama vya Watu Wenye Ulemavu" Tanzania.
Nchini Tanzania katiba ya 1977 ilitambua haki za watu wenye ulemavu na kukataza aina zote za ubaguzi. Mnamo mwaka wa 2004, Wizara ya kazi, Maendeleo ya Vijana na Michezo ilitoa Sera ya Taifa ya watu wenye ulemavu, inayosisitiza kujitolea kwa wizara hiyo katika kuhakikisha kwamba kuna haki sawa kwa watu wenye ulemavu.
Kuna nchi nyingi ambako walemavu wana klabu za michezo au kuendesha michezo katika vitengo vya pekee vya klabu za kawaida. Kwa kawaida wanatekeleza michezo ya kawaida lakini kufuatana na kanuni zinazolingana na hitilafu zao.
Kwenye ngazi ya kimataifa kuna mashindano makubwa ambayo ni hasa
Marudio
Marudio (ing. "", alama yake ni f) ni kipimo kichachosema ni mara ngapi tukio linatokea tena na tena kila baada ya kipindi fulani.
Kwa mfano ukikaa kando la bwawa au bahari penye mawimbi unaweza kuhesabu ni mawimbi mangapi yanayopita kwako katika dakika moja. Namba hii ni marudio ya mawimbi haya.
Kipimo cha SI kwa marudio ni Hezi (alama Hz).
Vitu vingi katika dunia hutokea kwa marudio maalumu. Kutambua marudio ya mawimbi ya nuru, sauti, mawimbi ya sumakuumeme na kadhalika kumekuwa msingi kwa sehemu kubwa ya teknolojia tunayotumia, kuanzia redio, televisheni hadi simu na kompyuta.
Kwa hiyo marudio ni kipimo muhimu sana katika sayansi na teknolojia ya kisasa.
Marudio yanaweza kutajwa kwa matukio yote ambayo yanatokea mara kwa mara kufuatana na mfumo maalumu.
Kemia isiyokaboni
Kemia isiyokaboni (au: Kemia isiyo ya kikaboni, pia kemia siogania; "ing. inorganic chemistry") ni tawi la kemia linalochunguza yote ambayo si kemia kaboni yaani lisilotazama kampaundi za kaboni.
Kwa hiyo inaangalia michakato ya elementi zote isipokuwa kaboni na kampaundi zao yaani isiyo kampaundi ogania.
Asili ya kugawa kemia kwa matawi ya kemia kaboni na isiyo kaboni ilikuwa nia ya kutazama kwa pekee dutu zilizopatikana kiasili katika mazingira bila athira ya uhai pekee na dutu zinatokea na michakato ya viumbehai.
Kimsingi kuna tofauti kati ya
Capone-N-Noreaga
Capone-N-Noreaga (pia wanajulikana kama C-N-N) ni jina la kutaja kundi la muziki wa hip linaloendeshwa na watu wawili kutoka mjini Queens, New York City, New York. Kundi lilianzishwa mnamo mwaka wa 1995. Wawili hawa wanaunganishwa na marapa kutoka East Coast hip hop, Capone na Noreaga.
Mnamo 1995, Capone-N-Noreaga walionekana kwenye jarida la "The Source" mnamo mwezi October wakiwa hawajapata mkataba na studio yoyote ile. Mwaka wa 1996, wawili hawa wakapata kuingia mkataba na studio ya Penalty Records. Mwaka wa 1996, kabla albamu ya kumalizika kwa albamu ya kwanza ya kundi, Capone akapigwa kifungo cha nje kwa kuleta fujo, na Noreaga akamalizia albamu yao ya kwanza ya "The War Report", kwa msaada wa wasanii wenzi wao kadhaa wa kutoka mjini New York City hip-hop kama vile Mobb Deep na Tragedy Khadafi. Albamu ilipata mafanikio makubwa kitahakiki na kifedha vilevile; pia iliona joto ya jiwe inayoendelea wa East Coast-West Coast hip hop kati ya Death Row Records na Bad Boy Entertainment, ikaufanya mzozo wa East Coast/West Coast kuzidi kuwa mkubwa, wakiwajibu kundi lingine lenyewe watu wawili la West Coast hip hop Tha Dogg Pound na kibao chao cha "New York, New York", na ngoma yao ngumu ya "L.A L.A".
Kemia kaboni
Kemia kaboni (pia: Kemia ya kikaboni, Kemia ogania, Kemia mahuluku; kwa Kiingereza "organic chemistry") ni tawi la sayansi ya Kemia linalochunguza kampaundi za kikemia zinazojengwa na kaboni.
Inaitwa pia kemia ogania kwa sababu miili ya viumbehai wote inafanywa kwa maji na kampaundi ogania (= kampaundi kikaboni).
Moja kati ya tabia za kaboni ni uwezo wake wa kujiunga na elementi nyingi, hivyo kuunda molekuli kubwa. Kwa sasa kuna takriban milioni 40 za miungano ya kikemia.
Mbali na kuelewa michakato ya uhai katika miili ya viumbehai, kemia ya kikaboni imekuwa muhimu pia kwa uchumi, maana vifaa na dutu zinazidi kutengenezwa kwa kutumia kemia hii, kwa mfano madawa, uzalishaji wa nishati (biofueli) na katika fani zote za bioteknolojia.
Utumbo mpana
Utumbo mpana "(kwa Kiingereza large intestine)" ni sehemu ya utumbo kati ya utumbo mwembamba na mkundu. Hivyo unapatikana karibu na mwisho wa mfumo wa mmeng'enyo wa chakula.
Chakula kinachotoka katika utumbo mwembamba na kuingia utumbo mpana huwa ni kile ambacho hakikuweza kumeng’enywa au kile ambacho kimeng’enywa lakini hakikusharabiwa. Sehemu ndogo tu ya chakula kilichomeng’enywa husharabiwa na utumbo mpana. Sehemu kubwa ya maji iliyotokana na mmeng’enyo wa chakula husharabiwa na utumbo mpana. Sehemu iliyobaki ya chakula huelekea kwenye rektamu na kutolewa nje kupitia njia ya haja kubwa (mkundu) kama kinyesi.
Urefu wake ni takriban mita 1.5 hivyo ni fupi kuliko utumbo mwembamba. Lakini ilhali ni nene zaidi huitwa "utumbo mpana". Umepangwa karibu kama duara inayoviringisha utumbo mwembana uliopo katikati.
Utumbo mwembamba unaunganishwa na utumbo mpana katika sehemu ya sikamu "(ing. caecum)". Upande wa chini ya sikamu kuna kibole (pia: kidole cha tumbo, "ing. appendix)"). Hii ni sehemu ya tumbo inayoweza kukabiliwa na ambukizo la hatari na tiba mara yningi ni upasuaji tu.
Kutoka hapa utumbo mpana unapanda juu hadi chini ya tumbo, baadaye unavuka nafasi ya tumbo kwa kulala, halafu unatelemka chini. Sehemu ya mwisho unapoelekea katikati ya mwili una umbo la "S" kwa hiyo huitwa utumbo wa sigma "(ing. sigmoid colon)".
Shemu ya mwisho ni puru au rektamu "(rectum)" na mkundu ambako mabaki ya chakula hutolewa kwa umbo la kinyesi.
Mata
Mata (kutoka Kiingereza "matter": kwa Kiswahili pia "maada") ni neno pana linalojumlisha vyote vinavyoweza kuonekana, kusikika, kuguswa, kuchunguzwa n.k., ikiwemo hasa "mata ya kawaida" inayoundwa na atomi ambazo tena zinaundwa na kiini cha protoni na neutroni, kikizungukwa na wingu la elektroni.
Tangu karne ya 20 ufafanuzi sahihi wa mata umeshindikana kutokana na maendeleo ya sayansi, nayo si tena jambo la msingi katika fizikia kama ilivyokuwa awali.
Mata inapatikana kwa kawaida katika hali nne: mango, kiowevu, gesi na plazma.
Hivyo matawi mbalimbali ya sayansi yanatumia neno mata kwa maana tofautitofauti.Falsafa pia inatumia neno hilo, hasa kwa kutofautisha mata na roho, na hivyo ulimwengu unaoonekana na ule ambao hauonekani, lakini unasadikika kuwepo.
Kikare (PNG)
Kikare ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wakare. Mwaka wa 1981 idadi ya wasemaji wa Kikare imehesabiwa kuwa watu 380. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikare iko katika kundi la Kimadang.
Uti wa mgongo
Uti wa mgongo ni jina kwa nguzo ya mifupa ambayo ni kitovu cha kiunzi cha mifupa kwa miili ya vetebrata kama binadamu, mamalia wote na pia wanyama wengine wengi.
Nguzo hii ya uti wa mgongo inashika mifupa yote kwa pamoja kuanzia fuvu hadi mabavu hadi mifupa ya chini inayokutana katika fupanyonga.
Pamoja na kuwa kitovu cha kiunzi cha mifupa uti wa mgongo huwa na kazi ya pili muhimu: inatunza ndani yake [neva] za ugwemgongo zinazofikisha amri za ubongo mwilini. Neva za ugwembongo ni nyeti sana; hivyo uharibifu kwenye uti wa mgongo unaoathiri neva hizi kiasi unaweza kusababisha maumivu makali au hata ulemavu kama neva zinakatika na sehemu za mwili hazipokei tena amri kutoka ubongo.
Uti wa mgongo unafanywa na pingili au vetebra 33-35, kutegemeana na umri wa mtu; tofauti hutokea kwenye sehemu ya kifandugu. Pingili 24 za juu zinatenganishwa kwa visahani vya vetebra. Huangaliwa na matibabu kwa sehemu kuu tano:
Msamaha
Msamaha (kutoka neno la Kiarabu) ni uamuzi wa Mungu au mtu wa kutofuatilia makosa ambayo ametendewa.
Ni kinyume kabisa cha kisasi lakini pia ni tofauti na kutetea, kusahau na kupatana. Kwa kawaida unaendana na ombi la mtu aliyekiri makosa.
Pengine neno msamaha linatumika kwa uamuzi wa rais au mtawala mwingine wa kutoa gerezani baadhi ya watu kabla adhabu yao haijakamilika, hasa katika nafasi ya kuingia madarakani au ya sikukuu nyingine. Vilevile kuhusu ondoleo la deni au wajibu mwingine.
Elimunafsia inaonyesha kwamba utoaji wa msamaha unaleta nafuu kwa mtu anayeutoa, na nafuu hiyo inaweza kuenea kutoka nafsini hata mwilini,
Dini nyingi zinasisitiza umuhimu wa kusamehe wengine kuhusiana na haja ya kusamehewa nao lakini pia na Mungu kutokana na ukosefu unaomuathiri kila binadamu.
Mama yetu wa Coromoto
Mama yetu wa Coromoto (kwa Kihispania : "Nuestra Señora de Coromoto", pia inajulikana kama Bikira wa Coromoto (kwa Kihispania: Virgen de Coromoto) ni picha takatifu ya Bikira Maria inayoheshimiwa wa Wakatoliki hasa wa Venezuela.
Mwaka 1942, yeye ilitangazwa mlezi wa Venezuela.
Wakati mji wa Guanare (makao makuu ya jimbo la Portuguesa) ulipoanzishwa mwaka 1591, kabila la Waindio waliokuwa wenyeji wa kanda, Cospes, walikimbilia msituni kaskazini. Wakati Kanisa Katoliki lilipoanza kuinjilisha, jitihada zake zilikutana mara ya kwanza na upinzani.
Kuna hadithi kwamba Bikira Maria alionekana mara mbili kwa wakuu wa kabila wa mitaa, mara moja katika 1651 katika mto au korongo wakati yeye alimwambia kubatizwa, tena wakati yeye alikuwa bado anakataa ubatizo, tarehe 8 Septemba 1652, wakati yeye alionekana katika kibanda chake. Wakati huu yeye alisema wamejaribu kunyakua yake na yeye kutoweka kabisa, na kuacha nyuma mchoro mdogo wa kwake.
Maaskofu wa Venezuela walimtangaza msimamizi wa Venezuela tarehe 1 Mei 1942, ambayo ilikuja kuridhiwa na Papa Pius XII tarehe 7 Oktoba 1944.
Kanisa la Mama yetu wa Coromoto, katika Guanare iliwekwa wakfu kama patakatifu pa taifa tarehe 7 Januari 1996.
Papa Benedikto XVI alipapatia patakatifu pa paifa pa Mama yetu wa Coromoto cheo cha Basilika Ndogo.
Orodha ya mikoa ya Tanzania kwa eneo
Hii ni orodha ya tawala za mikoa ya Tanzania katika mpangilio wa: *jumla ya eneo,
Taarifa hii inalingana na uanzishwaji wa mikoa mipya minne mnamo Machi 2012, ambao umefikisha jumla ya idadi ya mikoa kuwa 31. Baada ya hapo ulianzishwa Mkoa wa Songwe wenye eneo la km 26,595 kutokana na mkoa wa Mbeya.
Tanzania Bara (Tanganyika)
Tanzania Visiwani (Zanzibar)
Angalizo: Taarifa zinazopatikana ni za mikoa kumi na mbili tu. Mikoa mingine iliyobakia haina maziwa yenye maana au umuhimu au vyanzo vya maji.
Taarifa kwa ajili ya mikoa ya Tanzania bara zinatolewa na Utoaji wa Takwimu 2011, Ofisi ya Taifa ya Takwimu Tanzania. Taarifa kwa ajili ya mikoa ya Tanzania visiwani, yaani, Unguja na Pemba hutolewa na Regions of Tanzania, Statoids.
Kwa takwimu za kisasa angalia 17 Population Distribution and Average Annual Intercensal Growth Rate by Region, Tanzania, Tanzania in Figures, tovuti ya Tanzania National Bureau of Statistics
Teknolojia ya nano
Teknolojia ya nano ni neno la teknolojia mpya inayohusu matumizi ya vitu vidogo sana na miundo yake ambayo inapimwa kuwa kati ya nanomita 1-100.
Asili ya neno ni kipimo cha nanomita ambayo ni sehemu ya bilioni moja ya mita. Hii inamaanisha vitu ambavyo ni vikubwa kuliko atomi na vidogo mara 1000 kuliko upana wa unywele.
Hivyo teknolojia ya nano inalenga kupanga atomi na molekuli moja kwa moja na pia nje ya hali jinsi zilivyoweza kupangwa hadi sasa.
Pale ambapo wataalamu wanafaulu kushughulikia mata yenye vipimo hivi vidogo sana, vinapatikana vitu vingi vinavyoonyesha tabia mpya ambavyo havikujulikana bado. Au vitu vinaweza kutegengenezwa ambavyo vimetazamwa kiasili hapa na pale lakini haikuwezekana kuvitengeneza kwa matumizi ya binadamu.
Watu walishangaa tangu kale kuona ni namna gani wadudu wanaweza kutembea kwenye uso wa ukuta bila kuanguka. Watungaji wa hadithi za katuni kama Spiderman waliwaza ya kwamba labda mtu angeweza kutumia mbinu ileile lakini hii ilitazamwa kama ndoto tupu.
Tangu wataalamu wametambua siri hii ya nzi inajulikana ya kwamba uwezo wao unatokana na nywele nyingi ndogo zenye urefu wa nanomita kadhaa ambazo zinaongeza sana eneo la uso wa miguu linalogusana na uso wa ukuta.
Kadiri ya uwezo unapatikana kutengeneza nyuzi nyembamba kiasi hiki kuna tayari makadirio kwa vifuniko kwa miguu na mikono vitakavyowezesha watu kutambaa ukutani.
Mfano mwingine ni majani ya mimea mbalimbali ambayo hayawezi kuloweshwa kwa maji. Muundo wa uso wa majani hayo unakataa maji kukaa juu yake.
Wanasayansi wameanza kuiga muundo huu na tokeo lake ni nyuso za vitu visivyochafuka. Kutokana na maua ya yungiyungi tabia hii inaitwa "tabia ya yungiyungi" "(kwa Kiingereza lotus effect)".
Liu Gang
Liu Gang (amezaliwa 30 Januari 1961) ni mwanahisabati, mwanafizikia, na mwanasayansi wa kompyuta kutoka nchi ya China.
Ni pia kiongozi wa harakati ya kuleta demokrasia nchini China.
Baada ya kupingwa, mwaka 1996 alihamia Marekani. Liu wamemaliza Chuo Kikuu cha Columbia, hasa alichunguza linear programu.
Neverland Ranch
Neverland Ranch ni eneo la jimbo la California nchini Marekani.
Umaarufu wake hasa ni kama mahali pa kufariki kwa Michael Jackson (1958-).
Kikoiari ya Milimani
Kikoiari ya Milimani ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wakoiari. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kikoiari ya Milimani imehesabiwa kuwa watu 4000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikoiari ya Milimani iko katika kundi la Kikoiarian.
Kikoiari ya Malishoni
Kikoiari ya Malishoni ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wakoiari. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kikoiari ya Malishoni imehesabiwa kuwa watu 1700. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikoiari ya Malishoni iko katika kundi la Kikoiarian.
Kima (Papua)
Kima (au Kimebu) ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wama. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kima imehesabiwa kuwa watu 570. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kima iko katika kundi la Kifinisterre.
Kimaiwa (Papua)
Kimaiwa ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wamaiwa. Mwaka wa 1998 idadi ya wasemaji wa Kimaiwa imehesabiwa kuwa watu 1400. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimaiwa iko katika kundi la Kidagan.
Kimala (Papua)
Kimala ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wamala. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kimala imehesabiwa kuwa watu 1390. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimala iko katika kundi la Kipihom.
Kimale (Papua)
Kimale ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wamale. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kimale imehesabiwa kuwa watu 970. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimale iko katika kundi la Kimadang.
Kimaria (Papua)
Kimaria ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wamaria. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kimaria imehesabiwa kuwa watu 1350. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimaria iko katika kundi la Kimanubaran.
Kiherero
Kiherero ni lugha ya Kibantu nchini Namibia na Botswana inayozungumzwa na Waherero. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kiherero imehesabiwa kuwa watu 206,000 nchini Namibia na watu 31,000 nchini Botswana. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kiherero iko katika kundi la R30.
Kihaiǁom
Kihaiǁom (pia Kiheikom) ni lugha ya Khoisan nchini Namibia inayozungumzwa na Wahaiǁom. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kihaiǁom nchini Namibia imehesabiwa kuwa watu 18,400. Hata hivyo kuna Wahaiǁom 30,000 nje ya Namibia. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kihaiǁom kiko katika kundi la Kikhoekhoe.
Kituo cha umeme
Kituo cha umeme ni kiwanda ambako umeme unatengenezwa. Kwa kawaida kina idadi ya majenereta yanayotumia teknolojia ya sumakuumeme. Mara nyingi nguvu ya kuzungusha jenereta inapatikana kwa kutumia mvuke wa maji yaani mwendo wa mvuka huzungusha rafadha inayoendesha jenerata.
Mvuke huu hutengenezwa kwa moja ya njia zifuatazo:
Vituo vingine vinatumia miendo asilia kama vile
Injini ya mwako ndani inaweza pia kuendesha majenereta.
Katika miaka iliyopita vituo vikubwa vya umemenuru vimejengwa na vimekuwa vyanzo muhimu vya umeme katika nchi mbalimbali.
Khitini
Khitini (ing. "chitin", kutoka gir. χιτών "khiton" "ganda, kinga") ni dutu ngumu nusu angavu inayofanya kiunzi nje ya wadudu na arithropodi wengine.
Inapatikana pia katika kuta ya seli za fungi.
Kikemia ni aina ya polisakaridi yaani molekuli ndefu ya kabohidrati ya (CHON).
Shahawa
Shahawa "(ing. sperm, spermatozoon)" ni mbegu za mwanaume zinazozalishwa katika korodani. Kila shahawa ni seli inayoweza kutembea nje ya mwili.
Kazi yake ni kubeba kromosomu zenye habari za jenetiki (yaani tabia za mwili inakotoka) na kupitia kwenye uterasi ya kiumbe cha kike na kuingia ndani ya ovidakti ( mirija ya uzazi ya kike)huko ndani ya yai. Kuingia kwa shahawa ndani ya yai kunasababisha maungano ya DNA za yai na shahawa na ugawaji wa yai ambao ni chanzo cha kiumbe kipya.
Mfumo wa shahawa ni "kichwa" kidogo kinachobeba DNA na mkia mrefu ambao mwendo wake unasogeza shahawa mbele. Umbo hili linafanana na kiluwiluwi mdogo lakini ni seli 1 tu.
Shahawa ya kibinadamu huzalishwa katika korodani ya mwanaume. Kila seli ya shahawa ina kromosomu 23. Binadamu huwa na kromosomu 46 kwa hiyo shahawa inabeba nusu ya habari zinazohitajika kwa kuanzisha kiumbe kipya. Nusu nyingine inapatikana katika yai ya kike ambako shahawa inaelekea kuingia.
Wakati wa tendo la ngono shahawa inafyatuliwa nje ya mboo. Kama hii inatokea ndani ya kuma ya mwanamke shahawa inasambaa na kuenea ndani ya kuma. Ilhali idadi ya seli za shahawa ni kubwa sana ni seli zaidi ya millioni mia nne.( 400000000 seli) uwezekano ni mkubwa ya kwamba seli kadhaa za shahawa zinafika hadi ovidakti na kukuta yai iliyo tayari. Si zaidi ya seli 100 kati ya milioni zilizotoka ambazo zinafika kwenye yai.
Yai iliyo tayari inapokea seli 1 ya shahawa tu. Hapa kromosomu 23 ndani ya yai zinaunganishwa na kromosomu 23 za shahawa na hapa kuna jumla ya 46 zinazotosha kuanzisha kiumbe kipya.
Pembe kali
Pembe kali "(ing. acute angle)" ni pembe ambayo kiwango chake ni kubwa kuliko nyuzi 0° lakini pungufu ya nyuzi 90°.
Acute angles on math-is-fun
Pembe butu
Pembe butu "(ing. obtuse angle)" ni pembe ambayo ni kubwa kuliko pembe mraba (=nyuzi 90°) na ndogo kuliko nyuzi 180°.
Obtuse angles on math-is-fun
Pembe nyoofu
Pembe nyoofu "(ing. straight angle)" ni pembe ambayo kiwango chake ni nyuzi 180° kamili.
Kama hujui ni pembe inaonekana kama mstari nyoofu.
Straight angles on math-is-fun
Pembe kuu
Pembe kuu "(ing. reflex angle)" ni pembe ambayo kiwango chake ni kubwa kuliko nyuzi 180° lakini pungufu ya nyuzi 360°.
Reflex angles on math-is-fun
Maigizo
Maigizo ni mpangilio wa maneno unaombatana na utendaji wa wahusika. Wahusika huwa wanaiga mambo ambayo yanafanywa na jamii husika na kuyaonesha mbele ya hadhira. Pia maneno yanayosemwa na wahusika yanalingana na yale ya jamii husika.
Hivyo basi katika sanaa hii hutumika vitendo, misegeo/mijongeo ya mwili na miondoko mbalimbali kwa umbo lenye kuvutia hadhira. Wakati mwingine maigizo huambatana na nyimbo. Utanzu wa maigizo hujumuisha vipera kama vile: matambiko, majigambo, ngonjera, ngoma, vichekesho, michezo ya jukwaani na kadhalika.
Vigano
Vigano ni hadithi fupifupi zinazosimuliwa kwa lengo la kueleza makosa au maovu ya watu fulani ili kutoa maadili mema yanayofaa kwa wanajamii.
Masimulizi ya vigano mara nyingi hutumia methali kama msingi wake wa maadili. Methali hiyo ndiyo hujengewa masimulizi yanayolenga kumwonya mwanajamii anayetenda kinyume na maadili ya jamii yake.
Kwa kawaida vigano hujengwa juu ya tukio (kisa kimoja) moja ambalo hutumiwa kuelezea maisha halisi ya jamii husika.
Trigonometria
Trigonometria (gir. "trigonon" = pembetatu na "metron" = kipimo, upimaji) ni sehemu ya jiometria hivyo ni tawi la hisabati.
Inatazama habari za pembetatu na uhusiano kati ya pande na pembe. Uhusiano kati ya urefu wa pande na ukubwa wa pembe hufuata kanuni fulani na kwa kujua kanuni hizi inawezekana kukadiria umbali wa kitu au ukubwa kwa eneo kwa kujua habari chache tu.
Elimu hii ilitokea wakati wa utamaduni wa Ugiriki ya Kale wakati wataalamu walifanya utafiti wa nyota na kukadiria umbali wa nyota na dunia. Walitambua kanuni za trigonometria kwa mfano wa pembetatu mraba. Ilhali kila pembetatu inaweza kugawiwa kwa pembetatu mraba mbili elimu hii inatosha kujibu maswali mengi.
Kwa kawaida trigonometria inatazama maumbo bapa lakini kuna pia trigonometria ya tufe, yaani kuangalia pembetatu zilizopo usoni wa tufe au mpira.
Trigonometria inafuata hasa kanuni za pembetatu mraba, yaani pembetatu ambako pembe moja ina nyuzi 90°.
Jumla ya pembe 3 za pembetatu daima ni nyuzi 180°. Kwa hiyo kama pembe moja ni pembemraba (=90°) zile mbili nyingine ni pembe kali ambazo kwa jumla zina pia nyuzi 90 maana ni vikamilisho pembemraba.
Kwa hiyo kama pembe moja ya pembetatu ina nyuzi 90° na moja nyingine kati ya pembe tatu inajulikana basi hata ukubwa wa pembe ya tatu si siri tena.
Mara viwango vya pembe vinajulikana tunaweza pia kujua uhusiano wa urefu baina ya pande. Kwa hiyo kama urefu wa upande mmoja unajulikana inawezekana kutaja urefu wa pande nyingine pia.
Majina yafuatayo hutumiwa katika trigonometria kwenye pembetatu mraba:
Kuna fomula husisho "(ing. functions)" tatu kwa pembetatu mraba katika trigonometria. Pamoja na husisho kinyume (ing. reciprocals) kuna sita kwa jumla.
Sini "(ing. sine, sinus, kifupi sin)" - Sini ya pembe ni sawa na formula_1
Kosini "(ing. cosine, cosinus, kifupi cos)" - Kosine ya pembe ni sawa na formula_2
Tanjenti "(ing. tangent, kifupi tan)" -Tanjenti ya pembe ni sawa na formula_3
Husisho kinyume za husihso hizi ni:
Kosekanti (ing. cosecant, kifupi csc) - Kosekanti ya pembe ni sawa na formula_4
Sekanti "(ing. secant, kifupi sec)" - Sekanti ya pembe ni sawa na formula_5
Kotangenti "(ing. cotangent, kifupi cot)" - Kotangenti ya pembe ni sawa na formula_6
Visakale
Visakale (vilevile: tarihi) ni hadithi fupifupi zinazosimulia matukio ya maalumu ya kihistoria. Matukio haya yanaweza kuwa ya kweli au ya kubuni. Tarihi inaweza kuhusu historia ya wafalme, koo za utawala, kumbukumbu za kutokea kwa koo fulani, magonjwa, vita, njaa na kadhalika. Hivyo basi wahusika wake mara nyingi huwa ni binadamu ambao hupewa uwezo mkubwa au mdogo mno kulingana na matukio yanayosimuliwa.
Dhima ya tarihi ni kuikumbusha au kuitahadharisha jamii juu ya tukio fulani ili lieziwe au likomeshwe. Kama ilivyo ngano, tarihi, pia huanza kwa "Paukwa... pakawa"...
Mari
Mari (leo hii Tell Hariri nchini Syria) ilikuwa dola-mji wa ustaarabu wa Mesopotamia baina ya miaka 2900 - 1760 hivi KK.
Mji huo ulikuwa kando ya mto Frati, takriban katikati ya kitovu cha Mesopotamia na pwani ya Mediteranea na hivyo kitovu muhimu cha biashara ya kimataifa ya wakati ule.
Ulikuwa pia kitovu muhimu cha utamaduni na sanaa na kwa vipindi kadhaa ulitawala milki kubwa, ukishindana hasa na Ebla.
Katika mabaki yake yamepatikana maandishi mengi katika vigae.
Oscar Fanuel Joshua
Oscar Fanuel Joshua (amezaliwa 6 Aprili 1986) ni mchezaji wa kandanda kutoka Tanzania akicheza nafasi ya beki wa kushoto. Pia anaichezea klabu mashuhuri nchini Tanzania Yanga F.C.
Oscar amewahi itwa katika kikosi cha timu ya Taifa ya Tanzania huku akicheza michezo 14 ya Timu ya taifa ya Taifa stars mchezo wa mwisho kucheza Oscar wa timu ya Taifa ulikuwa ni mchezo kati ya Taifa Stars dhidi ya Misri Taifa stars ikifungwa 3 bila mchezo huo
Neva
Neva (kutoka Kilatini "nervus" kupitia Kiingereza "nerve", asili kutoka Kigiriki "νεῦρον, nevron" inayomaanisha "uzi", "kamba"), pia mishipa ya fahamu, ni kundi la seli za pekee mwilini zenye kazi ya kuwasilisha habari kati ya ubongo na sehemu za mwili.
Tukigusa kitu cha moto kwa kidole, tunaondoa mkono mara moja, wakati mwingine hata kabla ya kusikia bado maumivu makali na bila kutafakari muda mrefu. Sababu yake ni nini? Seli za kuhisi mkononi zimetambua joto kubwa ambalo ni hatari kwa ngozi, zimeashiria habari hii kwa seli za neva zinaounganishwa nazo na hizi zimepeleka habari ya hatari hadi ubongo.
Ubongo unafanya tathmini ya haraka na kuamuru musuli za mkono kusogeza kidole mbali na joto. Amri kutoka ubongo unapita tena seli za aina zilizoashiria habari kuhusu hatari ya joto hadi ubongo.
Seli hizi za pekee zenye uwezo wa kuwasilisha habari na amri kati ya ubongo na sehemu za mwili huitwa neva au mishipa ya fahamu.
Kitovu cha mfumo wa neva ni ubongo, hapo linatoka fungu kuu la neva ambayo ni ugwemgongo na fungu hilo linaendelea kwenye nafasi iliyopo ndani ya mifupa ya uti wa mgongo inayokinga seli za neva hizo. Kutoka hapo fungu dogo zaidi zinatoka na kuelekea pande zote za mwili kama matawi au mizizi ya mti. Ubongo wenyewe umejengwa kwa seli za neva.
Neva zinapitia mwili mzima kwa umbo la nyuzi ndefu.
Katika mfumo wa neva kuna aina mbili za seli hasa:
Neuroni mara nyingi zina sehemu zinayotoka nje ya mwili wa seli yenyewe, hasa mihimili ya seli "(ing. axon)" inayoweza kuwa mirefu (baina ya 1 mm hadi 1 m kwa binadamu).
Halafu kuna matawi inayotoka kwenye mwili wa neuroni.
Mwishoni kuna vidole vinavyofikia kwenye vidole vya seli nyingine. Seli haziunganishwi moja kwa moja: kuna mapengo madogo kati ya seli zinazoitwa sinapsi.
Ndani ya seli misukumo ya habari inawasilishwa kwa mishtuko hafifu ya umeme hadi vidole vya matawi au mhimili. Kutoka hapa hadi vidole vya seli nyingine mbali ni ndogo sana na hapo alama za ahbari zinawasilishwa kwa njia ya kikemia; mara nyingi mawasiliano yanatokea kutoka mhimili kwenda matawi lakini kuna pia seli ambazo zinawasiliana mhimili-mhimili au tawi-tawi. Kwa misukumo ya kikemmia kwenye sinapsi kuna madawa yaliyo tayari kwenye vidole hivi ambavyo vinaachisha ioni kuelekea upande mwingine ya sinapsi zinazopokelewa pale na kusababisha mshtuko wa umeme unaopita ndani ya neuroni jirani. Kwa njia misukumo ya habari inapita haraka sana mwilini baina ubongo na sehemu za mwili.
Kati ya madawa muhimu yanayotumiwa na neuroni nyingi iko kolini asetili ("acetylcholine", ACh), pia kuna mengine. Kwa jumla madawa haya huitwa neurotransmita "(ing. neurotransmitter)".
Neva zinaweza kuathiriwa na maradhi. Kuna maradhi mbalimbali pamoja na
Historia andishi
Historia andishi ni kipindi cha historia ya binadamu kuanzia walipobuni uandishi miaka 3,300 hivi KK huko Mesopotamia.
Hatua hiyo imewezesha kutunza kumbukumbu kwa makusudi na hivyo kuchangia sana maendeleo ya fani ya historia.
Uandishi
Uandishi ni njia ya mawasiliano kati ya watu inayowakilisha lugha na hisia kwa alama na ishara zilizorekodiwa.
Katika lugha nyingi, uandishi unakamilisha mawasiliano ya sauti, ukitumia miundo yake, kama vile maneno, sarufi na semantiki.
Uandishi si lugha ya pekee, bali aina ya teknolojia iliyostawi pamoja na vifaa wilivyotengenezwa katika jamii fulani.
Kilichopatikana kwa njia ya uandishi kinaitwa "matini", na anayeyapokea anaitwa msomaji.
Sababu za kuandika zinajumuisha barua, hadithi, shajara na kutoa vitabu.
Uandishi umewezesha kutunza kumbukumbu za historia, kudumisha utamaduni, kusambaza ujuzi na kuunda mifumo ya sheria.
Pia ni muhimu katika kumwezesha mtu kutokeza ya kwake, kama wanavyofanya washairi na watunzi wengine.
Kadiri jamii zilivyostawi, zilihitaji mabadilishano ya taarifa, utunzaji wa kumbukumbu mbalimbali (k.mf. hesabu, sheria na mikataba).
Kufikia milenia ya 4 KK, biashara na utawala huko Mesopotamia vilizidi uwezo wa kumbukumbu ya binadamu na kuhitaji maandishi; vilevile katika Misri ya Kale na Amerika ya Kati.