hotchpotch/miracl-hf-unified huggingface dataset:
Le Corbusier
Charles-Édouard Jeanneret-Gris (6 Oktoba 1887 – 27 Agosti 1965) aliyejulikana kwa jina la Le Corbusier alikuwa msanifu majengo mashuhuri wa karne ya 20. Alisifiwa kwa vitabu vyake juu ya usanifu majengo na mpangilio wa miji. Alilenga hasa kuboresha makazi ya watu katika miji mikubwa iliyojaa watu wengi maskini. Alipenda pia kuchora picha na kutunga fanicha.
Le Corbusier alizaliwa Uswisi akachukua uraia wa Ufaransa katika miaka ya 1930.
Kama msanifu majengo alitaka kutumia nafasi ya teknolojia mpya ya saruji na chuma. Hapa alianzisha mafundisho yanayofuatwa na wajenzi hadi leo.
Katika hoja tano kwa ujenzi wa kisasa alijumlisha madai yake:
1. Nguzo: Le Corbusier alitofautisha kati ya sehemu za jengo zinazoihitaji kubeba mzigo na kuta zisizobeba mzigo. Alitenga nguzo za saruji na chuma zinazobeba jengo kama mifupa. Nafasi kati ya hizi alifunga kwa kuta nyepesi. Kwa njia hiyo aliweza kupandisha jengo juu na kutumia nafasi chini yake; kuta zinaondoka katika uwiano wa ubichi wa udongo.
Aliwaza pia uwezekano wa kutenganisha paa na jengo lenyewe kwa kuiweka juu kama mwamvuli.
2. Paa bapa: Badala ya paa za kawaida zilizoinama kama kinga dhidi ya mvua Le Corbusier alitunga paa bapa pekee. Kwa njia hiyo alitaka kutumia eneo la paa kama ghorofa ya nyongeza au kwa ajili ya bustani ya juu katika mji mkubwa. Aliona tatizo la kupotea kwa ardhi katika miji mikubwa kwa hiyo alilenga kwa kuhifadhi eneo la bustani chini ya nyumba kwa kuipandisha juu ya nguzo au kuongeza sehemu ya bustani juu ya nyumba.
3. Uhuru wa mpangilio: Muundo wa nguzo ulimpa uhuru wa kupanga vyumba kufuatana na mapenzi yake au mapenzi ya watumiaji; tofauti na nyumba za awali ambako kuta zinazobeba mzigo zinapaswa kusimama juu ya ukuta wa ghorofa la chini.
4. Dirisha ndefu: Nguzo za saruji zilimruhusu kupanga madirisha marefu kushinda ujenzi wa awali na kufungua ukuta wa nje kushinda mtindo wa zamani. Kwa njia hiyo aliweza kung'arisha vyumba vizuri zaidi. Kwa mtindo huu Le Corbusier alitunga madirisha ambayo vioo vyake vilisukumwa kando badala ya kufunguliwa kwa bawaba.
5. Uhuru wa kupanda uso wa nyumba: muundo wa nguzo za saruji uliimpa nafasi ya kuchaze na uso wa nyumba kwa sababu ukuta wa nje haukuhitaji kufuata masharti yoyote. Kwa kujenga ukuta wa usoni mbele ya nguzo aliweza kuipa nyumba uso bila kuuata mpangilio wa ndani, ghorofa n.k.
Donatello
Donato di Niccolò di Betto Bardi (*1386 hadi 13 Desemba 1466) huitwa kwa kawaida Donatello (Donato mdogo) alikuwa msanii wa zama ya mwamko nchini Italia.
Alikuwa mwenyeji wa mji wa Firenze akawa mchongaji mashuhuri wa wakati wake.
Donatello alizaliwa Firenze kama mtoto wa fundi wa kuchanua sufi Niccolò di Betto Bardi. Mwaka 1401 alianza kazi kama msaidizi wa mchongaji na fundi shahabu Lorenzo Ghiberti. Inasemekana alisafiri Roma na kutazama sanamu za Waroma wa Kale.
Tangu 1407 alionekana kama fundi na mchongaji wa kujitegemea aliyepewa kazi ya kupamba makanisa na majumba ya matajiri. Alionyesha ya kwamba alijifunza mengi kutoka sanaa ya Waroma wa Kale hivyo alikuwa kiongozi wa harakati ya mwamko wa sanaa ya kale katika Italia iliyoathiri sanaa kote Ulaya.
Donatello alitumia ubao, marumaru na metali kwa kazi zake.
Kati ya sanamu zake mashuhuri sana ni Daudi kama mchungaji kijana na Maria Magdalena.
Albrecht Dürer
Albrecht Dürer (21 Mei 1471 - 6 Aprili 1528) alikuwa mchoraji na mkata nakhshi] Mjerumani. Alifahamika pia kama mtaalamu wa hisabati, hasa jiometria. Ahesabiwa kama msanii muhimu zaidi wa zama ya mwamko katika Ulaya ya kaskazini.
Sehemu kubwa ya kazi za Dürer ni chapisho za picha nakhshi katika ubao au shaba. Alichora pia picha kwa rangi za mafuta na rangi za maji.
Dürer alizaliwa mjini Nürnberg alipoishi na kufa. Wakati ule Nürnberg ilikuwa mji tajiri wa biashara ya kimataifa.
Baba yake alikuwa Mhungaria aliyemfundisha ufundi wa kuchonga dhahabu.
Alipokuwa kijana alifanya matembezi ya miaka mitano katika Ujerumani, Uholanzi na Uswisi alipoboresha sanaa yake.
Baadaye aliongeza safari ya kwenda Italia alipofanya kazi Venezia na kuona mengi.
Mwaka 1494 alifunga ndoa na Agnes Frey akafungua karakana yake. Kazi mashuhuri ya kwanza ilikuwa mfululizo wa picha nakhshi katika ubao 15 kuhusu Ufunuo wa Yohane.
Aliendelea kuchora picha nyingi za dini juu ya habari na watu wa Biblia. Lakini alitafutwa pia na matajiri na wakubwa waliotaka picha zao.
Kuanzia mwaka 1512 aliajiriwa mara nyingi na Kaisari Maximilian I.
Vincent van Gogh
Vincent Willem van Gogh (30 Machi 1853 - 29 Julai 1890) alikuwa mchoraji kutoka Uholanzi.
Huhesabiwa kati ya waanzilishaji wa uchoraji wa kisasa. Aliacha picha 864 na vichoro zaidi ya elfu moja na zote alichora katika miaka 10 ya mwisho wa maisha yake.
Van Gogh alizaliwa mjini Zundert (Uholanzi) kama mtoto wa mchungaji wa kanisa la Reformed. Baada ya shule alianza kazi katika duka la sanaa la mjomba wake. Kazi hii ilimpeleka pia London na Paris. 1876 aliacha ajira hii akaendelea kujaribu kazi mbalimbali. Alifundisha katika shule, alikuwa msaidizi wa mchungaji wa kanisa, aliuza vitabu. Wazazi walimshauri kusoma theolojia lakini aliacha masomo haya tena. Badala yake alitaka kuwa mhubiri akaajiriwa kama mmisionari kati ya wafanyakazi maskini katika migodo ya makaa ya Ubelgiji. Wakati huu alikuwa ameshaanza kuchora watu na mazingira alimoishi. Alisaidia wagonjwa na kufundisha Biblia akijitahidi kuishi sawa na maskini wa mazingira yake. Mtindo huu ulipingwa na wakubwa wake, akarudi kwa wazazi kwa muda mfupi halafu akaamua kuishi kama msanii.
Tangu 1880 van Gogh alikuwa msanii akafuata kozi ya uchoraji na kufundishwa na mjomba wake aliyekuwa mchoraji. 1886 alihamia Paris alipokaa kwa mdogo wake Theo van Gogh aliyekuwa mfanyabiashara wa sanaa. 1888 alihamia Ufaransa kusini alipokaa hadi mauti yake. Aliishi pamoja na mchoraji Mfaransa Paul Gauguin.
Pamoja na kuchora picha nyingi alipatwa na matatizo ya kiafya hasa ya kiakili na ya kiroho. Alitibiwa lakini 27 Julai 1890 alijipigia risasi akafa siku mbili baadaye.
Wakati wa maisha yake hakufaulu wala hakutambuliwa isipokuwa na watu wachache. Aliishi katika hali ya umaskini akipata misaada ya fedha kutoka kwa Theo, mdogo wake.
Katika karne ya 20 picha za van Gogh zilikuwa maarufu zikauzwa kwa pesa mamilioni ya dollar.
Frida Kahlo
Magdalena Carmen Frida Kahlo y Calderón (6 Julai 1907 – 13 Julai 1954) alikuwa mchoraji nchini Mexiko. Amejulikana kwa picha zake zinazotumia rangi zenye nguvu na maumbo ya sanaa ya kienyeji ya Mexiko.
Frieda alizaliwa kama binti wa Mjerumani aliyehamia Mexiko na mama mwenye asili ya Kiindio. Alipokuwa na miaka 18 alipatiwa na ajali nzito kwenye basi akaendelea kuishi kwa maumivu ya kila siku, na hakuweza kuzaa watoto. Aliolewa na mchoraji Diego Rivera, alifanya kazi pamoja naye hata kama huyu hakuwa mwaminifu kwake mara kwa mara.
Picha nyingi zinaonyesha maumivu yake yeye mwenyewe na hali ngumu ya wakina mama. Nyumba alimoishi kati ya 1929-1954 imekuwa makumbusho yake.
Michelangelo
Michelangelo di Lodovico Buonarroti Simoni (6 Machi 1475 - 18 Machi 1564) alikuwa msanii nchini Italia aliye maarufu kama mchongaji, mchoraji, msanifuujenzi na mshairi. Huhesabiwa kati ya wasanii muhimu zaidi wa zama ya mwamko.
Kati ya kazi zake maarufu zaidi ni sanamu ya kijana Daudi na michoro ya ukutani wa Kikanisa cha Sisto IV huko Vatikano mjini Roma alichopamba kwa hadithi na watu wa Biblia.
Kati ya kazi zake maarufu kama msanifuujenzi ni hasa kuba ya Basilika la Mt. Petro kwenye Vatikano mjini Roma.
Upande wa dini, alikuwa Mkristo wa Kanisa Katoliki, tena mwanachama wa Utawa wa Tatu wa Mt. Fransisko.
Ieoh Ming Pei
Ieoh Ming Pei (*26 Aprili 1917) ni msanifu majengo kutoka China anayeishi Marekani. Anapenda kutumia maumbo ya kijiometria akipendelea saruji, feleji, kioo na mwamba.
Pei alizaliwa mjini Guangzhou (China). Alipokea masomo katika utamaduni wa Kichina lakini pia kwenye shule ya Kimarekani. 1935 akaenda Marekani kwa masomo ya usanifu majengo. Alisoma vitabu vya Le Corbusier na kuwa masaidizi wa Walter Gropius.
1942 alimwoa mama Mchina Ai-Ling Loon akazaa naye wavulana watatu na binti mmoja.
Baada ya kumaliza chuo kikuu aliamua kukaa MArekani kwa sababuy a vita ya wenyewe kwa wenyewe ya China ya miaka ya 1940 iliyoishia kwa ushindi wa Mao Tse Tung. Aliajiriwa na kampuni kubwa kama msanifu mkuu na 1960 aliunda kampni yake ya binafsi.
Alipata kazi nyingi akawa maarufu kwa uwezo wake wa kupanusha majengo ya kale akiunganisha mtindo wa kale na teknolojia ya kisasa. Kati ya majengo yake mashuhuri ni maktaba ya Kennedy mjini Boston na Piramidi ya Louvre mjini Paris.
Alijenga pia nyumba ya maghorofa kwa benki huko China.
1983 alipokea tuzo la usanifu la Pritzker.
Raphael
Raffaello Sanzio (kwa Kiitalia huitwa pia Raffaello da Urbino; kwa Kiingereza anajulikana kama Raffael au Raphael) (6 Aprili 1483 - 6 Aprili 1520) alikuwa mchoraji na mjenzi kutoka Italia.
Pamoja na Leonardo da Vinci na Michelangelo huhesabiwa kati ya wasanii muhimu wa zama ya mwamko ya Italia.
Raphael alizaliwa mjini Urbino kama mtoto wa mchoraji Giovanni Santi aliyefanya kazi katika utumishi wa mkabaila Federiko III wa Montefeltro.
Katika umri wa miaka 15 alikuwa mwanafunzi katika karakana ya mchoraji Pietro Perugino aliyeshiriki katika kazi za kupamba Kikanisa cha Sistina kwenye Vatikano.
Raphael alijifunza haraka na tangu mwaka 1500, alipokuwa na umri wa miaka 17, alipewa kazi za kwanza za kujitegemea.
Alianza kuchora picha katika makanisa ya miji mbalimbali ya Italia.
Alipenda kutembelea Firenze akitazama michoro ya walimu wa kale.
Tangu alipohamia Roma, alikoitwa na Papa Julius II, kazi kubwa aliyopewa ilikuwa picha za ukutani kwenye vyumba vya Papa mwenyewe.
Raphael aliaga dunia mapema katika umri wa miaka 37. Hakuoa wala hakuna watoto waliojulikana.
Upande wa dini, alikuwa Mkristo wa Kanisa Katoliki, tena mwanachama wa Utawa wa Tatu wa Mt. Fransisko.
Federico Fellini
Federico Fellini (amezaliwa tar. 20 Januari 1920 mjini Rimini - amefariki mjini Roma, 31 Oktoba 1993) alikuwa mwongozaji na mtayarishaji wa filamu wa Kitaliano. Filamu za Fellini zilikuwa zikihusu mambo ya ukumbusho, ndoto na fantasia au uzushi-vichekesho.
Alfred Hitchcock
Mh. Alfred Joseph Hitchcock (13 Agosti 1899 – 29 Aprili 1980) alikuwa mwongozaji na mtayarishaji filamu mkubwa wa Kiingereza. Yaaminika kwamba Alfred Hitchcock ndiyo mgunduzi na mwanzilishi wa mtindo mingi ya filamu za kusisimua na za aina ya kutisha. Baada ya kuongoza baadhi ya filamu za huko Uingereza, Alfred alielekea mjini Hollywood na akaja kuwa raia wa Marekani kunanko mwaka wa 1956.
Moja kati ya filamu alizoongoza Alfred ni kama ifuatavyo: The Lodger (1927), The Lady Vanishes (1938), Rebecca (1940), The Man Who Knew Too Much (1934 na ilijengwa upya mnamo 1956), Rear Window (1954), Vertigo (1958), North by Northwest (1959), Psycho (1960), The Birds (1963), Topaz (1969) na Frenzy (1972). Alfred vilevile ni mtangazaji na mwongozaji wa kipindi cha TV kiitwacho Alfred Hitchcock Presents.
Rembrandt
Rembrandt Harmenszoon van Rijn (15 Julai 1606 – 4 Oktoba 1669) alikuwa mchoraji mashuhuri nchini Uholanzi wakati wa karne ya 17.
Alizaliwa mjini Leyden kama mtoto wa tisa wa msagi Harmen Gerritszoon van Rijn na mke wake Cornelia Neeltgen Willemsdochter van Zuytbrouck.
Alianza kuchora akiwa bado mtoto na mwanafunzi. Baada ya kumaliza shule alianza masomo kwenye chuo kikuu cha Leyden lakini aliacha masomo, badala yake aliingia katika mafunzo kwa mchoraji Jacob van Swanenburgh mjini Leyden.
Tangu mwaka 1631 alihamia Amsterdam alipopata wateja wengi waliomwajiri kuchora picha zao. Huko mwaka 1634 alimwoa Saskia van Uylenberg akazaa naye watoto wanne, lakini ni mmoja tu aliyeishi na kufikia umri mkubwa.
Katika sanaa yake alipata umaarufu kutokana na umakini wa picha zake. Alijua kucheza na giza na mwanga na picha ya "Walinzi wa Usiku" ni mfano bora.
Stanley Kubrick
Stanley Kubrick (26 Julai 1928 - 7 Machi 1999) alikuwa mwongozaji wa filamu wa Kimarekani. Kubrick anafikiriwa kuwa mmoja kati ya waongozaji filamu wakubwa wa karne ya 20.
Alizaliwa mjini New York lakini maisha yote alikuwa akiishi Uingereza. Filamu zake ziliheshimika sana kwakuwa na maelezo ya msingi na kueleweka-kuwa na wapenzi wengi. Filamu zilizonyingi zilikuwa gumzo mara tu inapoanza kuonyeshwa.
Filamu maarufu za Kubrick ni Dr. Strangelove or: How I Learned To Stop Worrying na Love the Bomb, 2001: A Space Odyssey na The Shining. Stanley Kubrick alifariki dunia kutokana na ugonjwa wa moyo mnamo tarehe 7 Machi ya mwaka wa 1999.
Dante Alighieri
Dante Alighieri (14 Mei/13 Juni 1265 - 13/14 Septemba 1321) alikuwa mshairi bora wa lugha ya Kiitalia, mwenyeji wa mji wa Firenze, Italia.
Anasifiwa kama baba wa lugha ya Kiitalia akiwa mwanashairi maarufu wa kwanza aliyeandika kwa lugha ya watu badala ya Kilatini cha wataalamu na wasomi. Hutazamwa pia kama mshairi muhimu zaidi wa kipindi cha zama za kati za Ulaya.
Upande wa dini, alikuwa Mkristo wa Kanisa Katoliki, tena mwanachama wa Utawa wa Tatu wa Mt. Fransisko.
Kazi yake kuu ni shairi refu la "Divina Commedia" ambamo anatoa habari za safari yake ya kidhahania huko ahera akipitia jehanamu, toharani hadi paradiso. Ndiyo sehemu tatu za shairi lake zinazomwezesha kukiri imani yake ya Kikristo na kuchukua msimamo kuhusu watu na matukio hasa ya wakati wake.
Ludwig van Beethoven
Ludwig van Beethoven (16 Desemba 1770 - 26 Machi 1827) alikuwa mtungaji wa muziki na mpiga piano kutoka nchi ya Ujerumani.
Alizaliwa mjini Bonn akiwa mtoto wa mwanamuziki aliyemfundisha kupiga kinanda tangu utotoni.
Mwaka 1787 akiwa kijana alisafiri hadi Vienna uliokuwa mji mkuu wa Dola Takatifu la Kiroma kwa matumaini ya kukutana na Wolfgang Amadeus Mozart akarudi huko mwaka 1792 alipopata mafunzo kutoka kwa Joseph Haydn.
Tangu mwaka 1793 alikuwa maarufu mjini Vienna kama mpigakinanda akaendelea kutunga muziki wake. Alipata msaada wa wateja kati ya makabaila wa makao makuu ya Kaisari.
Tangu mwaka 1796 alianza kupoteza uwezo wake wa kusikia akazidi kuwa kiziwi lakini aliamua kuendelea na muziki wake. Kuna hadithi ya kwamba aliongoza simfonia ya tisa na mwishowe watu walimgeuza aangalie wasikilizaji kwa sababu hakusikia jinsi walivyopiga makofi.
Alijitahidi kuendelea kutunga na kuongoza muziki na kupiga piano. Alifunga fimbo kwenye kinanda akaishika kwa meno na kusikia walau tetemeko la piano kupitia fimbo na meno yake.
Aliaga dunia alipokuwa na umri wa miaka 57.
Baisikeli
Baisikeli (kwa kawaida baiskeli; pia basikeli; kutoka Kilatini "bis", "mara mbili" na Kigiriki "κύκλος", kyuklos, "duara" kupitia Kifaransa/Kiingereza "bicycle") ni chombo cha usafiri kinachoendeshwa kwa nguvu ya misuli ya binadamu.
Baisikeli huwa na magurudumu mawili yanayoshikwa na fremu, kiti kimoja, kanyagio, breki na usukani. Tabia nyingine za kawaida ni kuwa na taa mbele na nyuma. Baisikeli bora huwa pia na gia zinazorahisisha kazi ya kukanyaga kanyagio.
Kwa kawaida nguvu hupelekwa kwa nyororo kutoka kanyagio kwenda gurudumu la nyuma. Magurudumu huwa na matairi yaliyojaa hewa.
Katika nchi nyingi baisikeli ni chombo muhimu cha usafiri. Zamani baisikeli ilikuwa usafiri wa maskini lakini pia katika nchi kadhaa zilizoendelea watu hutumia baisikeli ama kwa usafiri wa mjini au kwa burudani.
Sayansi imegundua ya kwamba baisikeli ni usafiri wa haraka mjini katika umbali wa kilomita chache. Katika nchi nyingi kuna njia za pekee kwa ajili ya baisikeli kando ya barabara ya magari.
Baisikeli ni usafiri unaotumia nishati kidogo na hivyo kuwa nafuu kwa hifadhi ya mazingira.
Mashindano ya baisikeli ni tawi muhimu la michezo ya kimataifa.
Aina ya pekee ya baiskeli hutengenezwa kwa magurudumu matatu (kwa Kiingereza ). Mara nyingi kuna gurudumu moja mbele sawa na baisikeli ya kawaida na magurudumu mawili nyuma, lakini muundo wa kinyume hutumiwa pia.
Hivyo magari ya kubeba abiria aina ya riksha yaliendelezwa kuwa riksha ya baisikeli iliyoendelea kuwa mtangulizi wa bajaji.
Hali ya hewa
Hali ya hewa (pia: halihewa) ni namna ya kutaja yale yanayotokea katika sehemu ya chini ya angahewa juu ya uso wa dunia katika eneo fulani na wakati fulani.
Hali hizi hutofautishwa kulingana na upepo, halijoto, mawingu, unyevuanga, kanieneo, mnururisho wa jua, uvukizaji na kadhalika.
Athari muhimu zaidi katika mabadiliko ya halihewa ni mzunguko wa angahewa unaotawaliwa na nishati ya mnururisho wa jua na uwiano wa kanieneo katika sehemu mbalimbali za angahewa.
Tabia muhimu za halihewa hutokea kama upepo, dhoruba, kimbunga, radi, mvua, theluji na baridi au joto zikiathiri maisha ya binadamu.
Hali ya hewa inaenda sambamba na tabianchi yaani, kama ni ya joto au baridi, bichi au yabisi. Mabadiliko ya hali ya hewa hurahisisha maisha au kuongeza ugumu wake, hasa kama mabadiliko yanavuruga kukua kwa mimea kwa njia ya ukame au mafuriko.
Watu hujenga makao na kuvaa nguo kulingana na halihewa na kwa njia hiyo tabianchi imekuwa nguvu ya kufinyanga utamaduni wa watu.
Sayansi ya metorolojia huifanyia halihewa utafiti kwa kupima hali mbalimbali hadi kutabiri mabadiliko yanayokuja karibuni.
Sayansi hii inafundishwa kwenye vyuo vikuu na siku hizi kila nchi huwa na idara ya serikali inayoangalia hali ya hewa, kwa mfano Idara ya Metorolojia Kenya au Mamlaka ya Hali ya Hewa Tanzania.
Hali ya hewa hutazamwa tofauti katika tamaduni na nchi mbalimbali. Katika Afrika penye hatari ya ukame kwa kawaida mvua hutazamwa kama baraka; lakini Ulaya penye mvua nyingi watu hufurahia jua na watoto wanaweza wakaambiwa: "Usipomaliza chakula kwenye sahani yako mvua itanyesha" (msemo wa Kijerumani).
Mwamba (jiolojia)
Mwamba katika jiolojia ni namna ya kutaja mawe au zaidi mchanganyiko au mkusanyiko wa mabao ya aina moja au zaidi ya madini ulio imara katika hali asilia. Jiwe ni kipande cha mwamba.
Takriban madini 30 hufanya sehemu kubwa ya miamba ya dunia, ni hasa silikati na kabonati.
Mwamba hutokea kwa namna tatu:
Miamba hubadilishwa umbo katika muda wa miaka mamilioni. Madini yao huingia katika hali mbalimbali ya mwamba. Meteori ni mwamba wa pekee mwenye asili isiyo ya dunia yetu. Meteori nyingi zimejitokeza katika anga ya nje kutokana na mabaki ya mada ya nyota au pia kutokana na kuvunjika kwa sayari nyingine.
Miamba imekuwa ikitumiwa na binadamu katika historia yake yote. Hivyo mwamba ni muhimu katika utamaduni wa watu. Madini na metali zinazopatikana katika miamba zimekuwa muhimu katika kustaarabika kwa binadamu.
Kihistoria vifaa vya kwanza vya kudumu vilikuwa vifaa vya mawe yaliyokatwa kuwa visu, shoka au nyundo. Tangu zama za mawe miamba ilitumiwa na binadamu kama zana. Wakati wa zama za mawe watu walikuwa hodari kutengeneza vifaa vya aina nyingi kutokana na mwamba.
Vilevile katika ujenzi mataifa mbalimbali yalitumia mwamba au mawe kwa majengo yao.
Mifano ya kale kabisa ya mwandiko ni mwandiko juu ya mwamba: ingawa kuna uwezekano wa kwamba watu walitumia pia ubao au kitu kingine lakini miandiko hii haikudumu na kutunzwa hadi leo.
Mawe ya thamani kama almasi hutafutwa na watu kwa kuwa yapendeza.
Banguko
Banguko (ing. "avalanche") ni kiasi kikubwa cha theluji au barafu, pia cha mawe au ardhi, kinachoanza kusogea kwenye mtelemko wa mlimani na kuteleza au kuanguka kwa kuelekea bondeni.
Mwendo wa masi kubwa inaweza kusukuma miamba, miti na chochote kilichopo njiani kwenye mtelemko wa mlima na kuongeza banguko.
Banguko ni hatari kwa watu waliopo mlimani na pia kwa vijiji bondeni ambavyo vinafikiwa na banguko kubwa.
Katika Alpi za Ulaya takriban watu 100 hufariki kila mwaka kutokana na banguko.
Kwenye Andes za Peru watu 4,000 waliuawa na banguko kubwa tar. 11 Januari 1962. Banguko ya theluji ilitelemka mlima Huascaran na kufunika mji wa Yungay; mengine yalianguka katika mto na kusababisha mafuriko.
Jibini
Jibini ni chakula kinachotokana na maziwa.
Maziwa ya ng'ombe, kondoo au mbuzi hugandishwa. Hupikwa katika sufuria na dawa asilia kutoka tumbo la ndama ya ng'ombe (kimeng'enya cha renini) humwagwa humo pamoja na chumvi. Maziwa yanaganda mara moja na kumwagwa katika kitambaa ili majimaji yatoke na hatimaye sehemu imara pekee ibaki.
Jibini mbichi inaweza kukandamizwa na kuwa imara zaidi. Baadaye, ilhali ni bado laini, huwekwa katika bakuli na kupokea umbo lake wakati inaendelea kukauka.
Baadaye inakaa na kuiva. Aina mbalimbali za jibini huiva kwa muda tofautitofauti.
Katika nchi za joto ni vigumu zaidi kutengeneza jibini bila mashine na friji, lakini katika nchi nyingi jibini ni sehemu ya utamaduni. Jibini ni chakula bora chenye protini na mafuta sawa na maziwa. Kiuchumi ni muhimu kama njia ya kutunza maziwa kwa miezi mingi.
Nchi kama Uholanzi, Ufaransa, Uswisi na Italia ni maarufu kwa aina nyingi za jibini, kila moja ikiwa na ladha na rangi tofauti.
George Lucas
George Walton Lucas, Jr. (amezaliwa tar. 14 Mei 1944 mjini Modesto, California) ni mwongozaji, mtayarishaji na mwandikaji wa script wa filamu wa Kimarekani. Huenda akawa anafahamika zaidi kwa kutayarisha mfululizo wa filamu za Star Wars na mfululizo wa filamu za Indiana Jones.
Lucas pia aliongoza filamu za THX 1138 (1970) na American Graffiti (1973). Akiwa pamoja na rafiki yake wa karibu Bw. Steven Spielberg, walifanikisha kutengenezwa kwa mfululizo wa filamu za Indiana Jones. Lucas vilevile ni mtaalam wa kuweka vionjo mbalimbali vya kizushi, yaani, sayansi fiksheni, na pia ameanzisha kampuni yake inayoandaa mambo mengi yahusianayo na filamu na kadharika. Alikuwa mwandishi sugu na aliyeshamiri katika uwanja wa uigizaji (sonkolimike@gmail.com).
Kylie Minogue
Kylie Ann Minogue (amezaliwa tar. 28 Mei 1968 mjini Melbourne, Australia) ni mwimbaji na mwigizaji wa filamu wa Kiaustralia. Alianza kujibebea umaarufu kunako miaka ya 1980 hivi, kwa sababu ya kucheza katika moja ya sehemu ya tamthilia ya Neighbours, kabla ya kuwa dansa-mwimbaji wa pop.
Andy Warhol
Andy Warhol (jina la kuzaliwa ni Andrew Warhola, 6 Agosti 1928- 22 Februari 1987) alikuwa kati ya wasanii mashuhuri wa Marekani katika sehemu ya pili ya karne ya 20. Akumbukwa kama mwanzilishaji wa mtindo wa Pop Art alioitekeleza katika picha na filamu.
Alizaliwa Pittsburgh kwenye jimbo la Pennsylvania. Wazazi walikuwa wahamiaji kutoka Slovakia baada ya Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia na baba alifanya kazi katika migodi ya makaa.
Baada ya shule Andy alisoma uchoraji kwenye Carnegie Institute of Technology mjini Pittsburgh (sasa Carnegie Mellon University). 1949 alihamia New York City akawa mchoraji kwa ajili ya magazeti na biashara ya matangazo. Tangu 1952 alianza kuonyesha michoro yake katika maonyesho. Alipata jina nzuri akaajiriwa na kampuni ya muziki RCA Records na kutunga kawa kwa sahani za santuri.
Tangu 1960 alianza kutumia teknolojia ya kuchapisha kwa kutumia sten seli ya kitambaa.
Alitumia picha zilizopatikana katika mazimgira ya kila siku. Aliona wasanii wenzake mara nyingi walichora picha zisizoeleweka na watu wa kawaida. Kinyume chake aliamua kutumia picha zilizopo katika mazingira ya watu akilenga kwa "popular art" - au Pop Art. Hapa aliona sawa kutmia picha za kila siku zilizokuwa mara nyingi matangazo ya kibiashara. Alichora chupa za Coca Cola na bidhaa nyingine. Kati ya picha mashuhuri ni ile ya kopo la supu ya nyanya ya Campbell Tomato Soup.
Katika chapa zake aliendelea kutumia picha za mazingira ya kila siku kutoka matangazo au magazeti akirudia sehemu ya picha tena na tena na kubadilisha rangi. Mfano ni chapo ya Marylin Monroe.
Mwanzoni watu hawakuelewa picha zake wakidai eti hii si sanaa lakini baada ya muda watu waliongezeka waliomwelewa na kumpenda.
Warhol alianza pia kupiga filamu fupifupi.
Frank Lloyd Wright
Frank Lloyd Wright (8 Juni 1867 – 9 Aprili 1959) alikuwa msanifu majengo nchini Marekani aliyekuwa maarufu mwanzoni wa karne ya 20. Alilenga kubuni majengo kulingana na mazingira asilia ya mahali ("organic architecture").
Alisoma usanifu majengio kwenye chuo kikuu cha Wisconsin lakini aliondoka 1887 bila cheti. Alipata kazi kwa wasanifu mbalimbali na kuanza kampuni yake 1893.
Katika falsafa yake alilenga kujenga nyumba inayofaa mazingira yake. Hii inaonekana katika nyumba ya maporomoko (Falling Water) alipojenga nyumba juu ya poromoko ya mto bila kulizuia.
Kwa jumla alibuni zaidi ya 1,000 na kutekeleza majengo zaidi ya 400.
Plato
Plato (kwa Kigiriki: Platon; 427 KK - 347 KK) alikuwa kati ya wanafalsafa muhimu zaidi wa Ugiriki ya Kale. Alikuwa mwanafunzi wa Sokrates na mwalimu wa Aristoteles.
Alibuni mawazo mengi yenye maana hadi leo. Wanafalsafa wa kisasa wamesema ya kwamba falsafa yote inamtegemea Plato.
Aliandika mafundisho yake kwa umbo la majadiliano - yaani watu wawili au zaidi wanajadili mawazo wakikubaliana au kutokubaliana nayo. Kwa njia hiyo Plato alipenda kueleza fikra zake.
Mara nyingi Sokrates ni msemaji mkuu katika majadiliano ya Plato. Huonyeshwa akiwauliza watu juu ya yale wanayoyaamini akiendelea kuuliza maswali kama mawazo yao yanalingana na mantiki. Haieleweki ni kiasi gani Plato alitumia kweli mafundisho ya Sokrates mwenyewe au kama alimtumia zaidi kwa njia ya kifasihi akieleza fikra zake Plato kupitia mdomo wa Sokrates wa majadiliano.
Kati ya maandiko muhimu ya Plato ni "Politeia" yaani "kuhusu dola".
Katika falsafa ya Plato kuna tofauti muhimu kati ya dhana na kitu. Dunia ya kweli ni dunia ya dhana. Vitu ni
Indus (mto)
Mto Indus {Kiurdu: سندھ Sindh; Kipunjabi Sindhu; Kihindi na Sanskrit: सिन्धु Sindhu; Kifarsi: حندو Hindu; Kigiriki: Ινδός Indos} ni mto mrefu wa Bara Hindi na mto mkubwa nchini Pakistan.
Chanzo chake kipo katika China (Tibet) ikiendelea kupitia Uhindi na Pakistan. Jina la Uhindi limetokana na jina la mto.
Maji ya Indus hutumiwa kwa mwagiliaji ni uti wa mgongo kwa sehemu kubwa ya kilimo cha Pakistan.
Treni
Treni (kutoka Kiingereza train; huitwa pia gari la moshi au garimoshi) ni chombo cha usafiri kwenye reli za garimoshi.
Treni inamaanisha jumla ya mabehewa inayovutwa au kusukumwa na injinitreni kwenye njia ya reli. Mfumo wa usafiri kwa treni huitwa kwa kifupi reli.
Mabehewa haya yanaweza kubeba watu au mizigo, hivyo kuna tofauti kati ya treni ya abiria na treni ya mizigo.
Mahali ambako treni inasimama na kupokea abiria au mizigo huitwa kituo cha reli.
Muhindi
Muhindi (pia: mhindi) ni mmea wa familia ya manyasi katika ngeli ya monokotiledoni. Mbegu za mhindi ni mahindi ambayo ni chakula muhimu katika sehemu nyingi za dunia pamoja na Afrika ya Mashariki na Afrika ya Kusini.
Mhindi ni kati ya nafaka ya kwanza kulimwa kama chakula cha binadamu. Asili yake ni Amerika ya Kati ulipogundiliwa na Maindio. Wahispania walipeleka nafaka hii Ulaya; taarifa za kwanza za mashamba ya muhindi katika Hispania zilipatikana mwaka 1525 yaani miaka michache tu baada ya safari ya Kolumbus.
Katika Afrika mmea huu ulifika kupitia Wareno. Maelezo ya jina la muhindi/mhindi yaani etimolojia yake kuna wezekano mkubwa ya kwamba jina hili linahifadhi imani ya Wazungu ya kuwa Kolumbus alifika Uhindini ya Asia na Wahispania pamoja na Wareno waliendelea kuita nchi mpya "India" kwa miaka mingi. Hivyo nafaka kutoka "India" ile iliingia katika Kiswahili kwa jina lililolingana na imani ya Wareno kuhusu asili yake. Jina hili ni sawa na jina la Kifaransa "froment des Indes" (ngano ya Uhindi) au "Indian corn" jinsi inavyoitwa katika Kiingereza cha Marekani (kwa kawaida leo kifupi "corn"). Lakini katika nchi nyingi jina la Kiindio la "maiz" limeenea kutoka neno la Kiindio "mahiz" katika lugha ya taino kwenye kisiwa cha Haiti. Ilhali historia ya kufika kwa muhindi katika Afrika ya Mashariki haijulikani kikamilifu kuna pia uwezekano ya kwamba wenyeji walijua ni nafaka kutoka mbali na wenyewe walichagua jina "Uhindi" kama ishara ya asili ya mbali.
Muhindi ni nafaka inayolimwa kwa wingi zaidi duniani. Mavuno ya dunia ya mwaka 2005 yalileta matokeo yafuatayo: mahindi tani milioni 710.3; mchele tani milioni 628.5 na ngano tani milioni 620.0.
Sababu ya kupendelea muhindi ni kivuno kikubwa. Dunia muhindi inaleta kwa wastani mahindi tani 47.5 kwa hektari moja. Hii inashinda mpunga unaoleta mchele wastani tani 40/ha na ngano yenye tani 29/ha.
Kwa jumla kuna tofauti katika matumizi:
- nchi za viwanda hulima muhindi hasa kama chakula cha wanyama; hapa mhindi wote huvunwa ukitumiwa kama sileji. 
- nchi zinazoendelea hutumia zaidi mahindi yaani nafaka yake kama chakula cha kibinadamu.
Wali
"Kwa Wali kama cheo tazama "liwali""
Wali ni nafaka iliyopikwa kama chakula na hasa mbegu ya mpunga inayoitwa mchele baada ya kazi ya kuikoboa yaani kutoa maganda yake.
Neno "wali" hutumiwa pia kwa nafaka za mtama au ngano zikipikwa, lakini kwa kawaida watu huelewa wali wa mchele.
Wali ni kati ya vyakula muhimu zaidi duniani. Kama chakula cha watu inashindana kidunia na ngano. Hasa watu wa Asia ya Mashariki na Asia ya Kusini hutegemea wali kama chakula cha kila siku.
Katika Afrika wali ni chakula cha pekee kwa watu wengi, isipokuwa pale ambako mpunga unalimwa. Nje ya hapo wali ni chakula cha sikukuu au cha nafasi ya pekee au ya matajiri.
Katika Afrika ya Mashariki chakula kinachopendwa ni kuku kwa wali au samaki kwa wali. Chakula cha pekee kabisa ni pilau ambayo ni wali unaochanganywa na viungo maalumu na nyama.
Kuna njia mbalimbali za kupika wali. Mara nyingi hupikwa katika maji. Wapishi hupima kikombe kimoja cha mpunga na vikombe viwili vya maji na kupika hadi maji yamekwisha, hapo basi wali umeiva. Wengine hupendelea kuonja mara kwa mara mpaka wameridhika. Kuna pia sufuria za umeme maalum hasa kwa upishi wa wali. 
Katika nchi kama Hispania mpunga kwanza hukaangwa katika mafuta na maji huongezwa baadaye.
Watu wengine wanapendelea kutumia supu badala ya maji kwa kuongeza utamu wa wali. Wengine hutumia pia 
tui la nazi.
Aina mbalimbali za mpunga huleta vyakula tofauti. kuna wali unaotokea laini sana na aina nyingine unatokea imara zaidi.
Chakula
Chakula ni kile kinacholiwa na watu kwa kudumisha maisha yao. Mwili unahitaji virutubishi, nishati na maji. Haya yote hupatikana katika chakula.
Virutubishi vya mwili ni hasa yafuatayo:
Protini, mafuta na wanga huleta nishati ya mwili. Vilevile hukuza mwili yaani katika mfumo wa mmeng'enyo wa chakula (tumboni) zinapasuliwa kwa sehemu asilia zao na kuingizwa katika muundo wa seli za mwili.
Chakula kinatoka kwenye mimea na pia kwenye wanayama. Sehemu ya mahitaji yanatoka pia moja kwa moja kwenye mazingira bila kupita mimea au wanyama hasa madini kwa mfano chumvi.
Lakini chakula si pekee kazi ya kibiolojia na kifiziolojia kina upande wa kiutamaduni na kijamii vilevile.
Kila nchi ina chakula chake na watu wamezoea vyakula pamoja na namna ya kutayarisha vyakula vyao.
Chakula kinatakiwa kuwa na sehemu zote zinazohitajika na mwili. Uhaba wa sehemu mmoja utasababisha utapiamlo na magonjwa mbalimbali. Kuna matatizo hasa kama watoto hukosa chakula chenye ulinganifu. Mara nyingi wakinamama wanaowapa watoto chakula wanajali tu ya kwamba mtoto ashibe. Mtu anaweza kushiba kutokana na wanga pekee yake lakini uhaba wa protini na vitamini huleta utapiamlo na kusababisha magonjwa na ikitokea kwa watoto upungufu wa kukua kwa sehemu za ubongo na mwili.
Vilevilekuna tatizo la mara kwa mara ni uhaba wa minerali fulani katika mazingira ya pekee.
Chakula kinahusiana na afya pia kuhusu uwingi au uhaba wake. Inaeleweka ya kwamba uhaba wa chakula yaani njaa kwa muda mrefu unadhoofisha mwili na afya. Lakini kinyume chake kuzidi kwa chakula kinaleta hatari pia. Katika maisha ya mjini na familia waliotoka katika umaskini kali hali ya kunona tangu utotoni imekuwa tatizo kubwa. Kunona kunafupisha maisha na kuandaa mwili kwa magonjwa mengi yasiyotokea kwa uzito wa wastani mwilini.
Maziwa
Maziwa ni kiowevu cheupe kinachotolewa na majike wa mamalia kama lishe kwa ajili ya watoto wao. Wanyama wadogo hulishwa maziwa katika miezi ya kwanza ya maisha yao hadi kuzoea chakula cha kawaida.
Nje ya lishe ya wanyama changa, maziwa hutumiwa na binadamu kama kinywaji na chakula. Watu hufuga wanyama wanaotoa maziwa, hasa ng'ombe, kwa kusudi la kukamua maziwa yao. Wanyama wengine wanaofugwa na kukamuliwa kwa maziwa yao ni mbuzi, kondoo na ngamia, farasi, punda na nyati.
Maziwa hunyewa au kuungwa katika upishi wa chakula. Tatizo la matumizi ya maziwa ni ya kwamba yanabadilika haraka. Inakamuliwa pamoja na vidubini ndani yake na pia vidubini vilivyomo hewani hupenda kuingia ndani yake kwa sababu maziwa yana lishe nyingi. Vidubini hivi vinasababisha kuchachuka kwa maziwa; mara nyingi ladha inaweza kubadilika kwa namna isiyotakiwa.
Kwa hiyo maziwa yanayotolewa kwenye viwanda vya maziwa hupata upasteurishaji na hutunzwa kwenye baridi chini ya kiwango cha sentigredi 7. Katika mazingira asilia maziwa yaliyochachuka hunyewa au, kama yameganda, huliwa.
Katika nchi nyingi maziwa hugandishwa na kukaushwa kuwa jibini. Maziwa katika umbo la jibini hutunzwa muda mrefu na ni chakula bora. Njia nyingine ya kutunza maziwa ni kuondoa maji ndani yake kabisa na kutunza unga la maziwa.
Mafuta ya maziwa hutolewa mara nyingi kuwa krimu au siagi.
Kizio
Kizio ni kiasi cha upimaji ambacho kimekubaliwa kutumika kama kipimo sanifu. Jumla la vitu hugawiwa kwa vizio vilevile kwa kusudi ya kulinganisha jumla hii na kiasi kingine cha kiti kilekile.
Kwa mfano urefu unaweza kupimwa kwa njia mbalimbali. Kulinganisha uzito wa bidhaa kunahitaji vizio vilivykubaliwa.
Zamani watu walikuwa na vizio vya upimaji tofauti kila mahali.
Tangu karne ya 19 kuna utaratibu wa vipimo sanifu vya kimataifa (SI) na vizio vyao ni vilevile kote duniani.
Vipimo vya SI vimekubaliwa zaidi na zaidi lakini si vyote katika kila nchii kwa sababu kuna bado desturi za kitaifa zinazopendelea vizio wanavyozoea tangu kale.
Nchi zilizoathiriwa na Uingereza pamoja na Marekani huendelea kutumia vizio vya vipimo va Uingereza kama futi, inchi na maili kwa urefu, galoni kwa mjao au pauni (ratili) kwa uzani. Vizio hivi vinaendelea kutumiwa na watu hata kama rasmi nchi nyingi zimeshakubali vipimo vya SI.
Kwa jumla vipimo vya Uingereza pamoja na nchi nyingi za Ulaya viliendeleza utaratibu wa vizio vya vipimo vya Kiroma kwa kuchanganya na desturi za kikabila.
Vipimo hivi vya kale vilitegemea mara nyingi ukubwa wa mguu, mkono, urefu wa hatua kwa sababu hivi vilikuwa vipimo vilivyofanana kati ya watu. Isipokuwa baada ya kusanifisha vipimo asilia hivi ilionekana ya kwamba vilikuwa tofauti kati ya eneo na eneo au nchi na nchi. Kwa mfano katika Ujerumani palikuwa na vizio vya futi makumi kati ya urefu wa sentimita 25 hadi sentimita 33.5.
Tofauti hizi pamoja na mahitaji ya biashara yalisababisha kuundwa kwa utaratibu mpya wa vipimo sanifu kwanza vya kitaifa na baadaye vya kimataifa.
Pamoja na vipimo vya kale kuna aina moja ya pekee ya vizio visivyolingana na utaratibu wa SI na hivi ni vipimo vya astronomia. Kwa kusudi la kuepukana na namba kubwa mno zinazotokea kama vipimo kama kilomita vinatumiwa kwa umbali katika anga la ulumwengu wataalamu wa astronomia walipatana kutumia vipimo kama mwaka wa nuru, kizio astronomia na parsek visivyolingana na muundo wa SI.
Upimaji
Upimaji ni kazi ya kutambua tabia za kitu kwa umakinifu. Mara nyingi tabia hizi zinatazamiwa kwa njia ya makadirio lakini kila kadirio hutegemeana na mtu mwenyewe anayekadiria. Pale ambako watu mbalimbali wanataka kulinganisha vitu viwili wakati wanatofautiana katika makadirio yao upimaji unaweza kuamua juu ya ukubwa, uzito na tabia nyingine.
Mwnazo wa vipimo ilikuwa biashara yaani tendo la kubadilishana vitu na bidhaa. Kazi hii ilihitaji vizio vya kulinganisha vitu mbalimbali.
Haiwezekani kupima kila tabia ya kitu fulani kwa mfano urembo au uzuri. Lakini tabia za kifizikia kama urefu, uzani, ujao, kasi n.k. zinapimika.
Kila utamaduni ulianzisha utaratibu wake wa vizio vya upimaji ukawa na vipimo vyake. Mara nyingi vizio vya kulingana na mwili wa kibinadamu vilitumiwa kama vile kidole, mkono, mguu au hatua. Isipokuwa kutokana na tofauti katika maumbile ya watu ilionekana ya kwamba vipimo asilia hivi vilikuwa tofauti kati ya eneo na eneo au nchi na nchi. Kwa mfano katika Ujerumani ya karne ya 19 palikuwa na vizio vya futi makumi kati ya urefu wa sentimita 25 hadi sentimita 33.5.
Nchi kadhaa zilisanifisha vipimo hivi na mfano wake ni muundo wa vipimo vya Uingereza vilivyoenea katika nchi nyingi wakati wa ukoloni na vingine kama futi au maili vinatumiwa mahali pengi hadi leo.
Baada ya mapinduzi ya Ufaransa ya 1789 utaratibu mpya ulianzishwa uliolenga kutumia vizio vya kisayansi vilivyolingana na muundo wa dunia yote. Mwanzo wake ulikuwa mita iliyoamuliwa ni sehemu moja kati ya sehemu milioni 40 za meridiani ya Paris (mstari kutoka ikweta hadi ncha ya kaskazini unaopita mji wa Paris). Vipimo vingine vilikuwa sehemu ya 10 (desimita), ya 100 (sentimita), ya 1000 (milimita) na kadhalika ya mita hii au kizidisho yake mara 10, 100 na 1,000 (kilomita).
Kizio hiki kilikuwa chanzo cha utaratibu wa vipimo sanifu vya kimataifa ulioendelezwa hata kwa tabia nyingine za kifizikia kama uzani, ujao, kasi na kadhalika. Matumizi na maendeleo ya utaratibu huo huangaliwa na Ofisi ya Kimataifa ya Vipimo mjini Paris.
Jouli
Jouli ni kizio cha upimaji wa nishati, kazi na joto.
Fomula yake ni nyutoni moja zidisha kwa mita moja (1 J = 1 N × 1 m = 1 W × s)
Maelezo yake ni kazi inayofanywa kama kani ya nyutoni moja inatumiwa kwa umbali wa mita moja.
Nyutoni
Nyutoni (pia: newton) ni kizio cha kupima kazi.
Fomula yake ni 1N = 1kg x m/s².
Maelezo yake ni nyutoni moja ni sawa na kani ikitumiwa kwa masi ya kilogramu 1 ikisogezwa kwa mchapuko wa mita 1 kwa sekunde.
Kwa lugha nyingine: Nyutoni 1 ni kani inayohitajika kuharakisha gimba linalolala kufika kasi ya formula_1 katika kipindi cha sekunde moja.
Nyutoni ni kipimo cha SI. Jina linetokana na mwanafizikia Isaac Newton aliyegundua misingi ya fizikia umekanika.
1 N inalingana na kani ya uvutano wa dunia kwenye gimba dogo lenye masi ya gramu 102 kwenye uwiano wa bahari. Yaani mtu akishika tofah kando la bahari anatumia kani ya nyutoni moja.
Wati
Wati (pia:watt) ni kizio cha kupimia nguvu. Kifupi chake ni W. Fomula yake ni kg·m·s.
formula_1
Inaelezwa kuwa ni nguvu inayotokea kama juli moja ya nishati inatumiwa kwa muda wa sekunde moja. Hivyo inawezekana kuiandika pia kama J/s.
Wati ni kizio cha vipimo sanifu vya kimataifa. Imepewa jina lake kwa heshima ya mwanafizikia na mhandisi James Watt (1736 - 1819).
Wati moja ni sawa na volti-ampea moja (1 V·A). Uwezo wa majenereta huonyeshwa kwa kutaja kiasi cha wati yanachoweza kuzalisha. Kwa majenereta makubwa, kama vile vituo vya umeme vya diseli, umememaji au nyuklia kiasi hutajwa kwa megawati.
Vizio vidogo sana kama pW vinatumika katika makadirio ya redio na radar; vifaa vya kiganga kama EEG na ECG mara nyingi hupimwa kwa µW.
daW na hW hali halisi havitumiwi; kama balbu ina 60 W hatusemi "6 daW" wala "15 hW" kwa balbu ya 150 W.
Kilowati (kW) ni kizio kwa vifaa vingi vya kila siku, kwa mfano kwa matumizi ya jiko la umeme au pia nguvu ya injini. Injini ya gari la kawaida huwa na 30 kW hadi 80 kW.
Megawati (MW) ni kizio cha kupima injini kubwa sana kama injini za meli na manowari kubwa lakini vinginevyo hutumika kwa kutaja nguvu ya majenereta ya kituo cha umeme.
Vizio vikubwa zaidi vinaweza kutokea katika matumizi ya vifaa vichache kama laser kubwa ya majaribio au kutaja jumla ya uzalishaji wa nguvu wa lambo la majiumeme; kwa mfano lambo la magenge matatu huwa na nafasi ya uzalishaji wa 22 GW.
Terawati ni nguvu ya radi ya kawaida.
Petawati inaweza kutumiwa kutaja nishati ya jua: nishati yote inayofika kwa njia ya nuru yake duniani ni takriban 174 PW.
Johari
Johari I na II ni filamu ya mapenzi na maisha iliyoltolewa mwaka wa 2007 nchini Tanzania.
Johari (Blandina Changula) na Mainda (Mwanaidi Suka) ni marafiki waliokuwa pamoja na kusoma pamoja, wakiwa shuleni. 
Kanumba anatokea kumpenda Johari na kumbembeleza awe mpenzi wake ambaye Johari anaona Kanumba hamfai kwani alikuwa anampenda bwana mwingine (Ray-Vincent Kigosi) ambaye alikuwa mtu mkubwa mwenye kazi yake na uwezo pia, bila kutambua kuwa Ray anatumia pesa zake kuwaghilimu wasichana tofauti na kutoka nao kimapenzi ambao wanamuambukiza maradhi ya ukimwi.
Mainda nae anampenda Kanumba ambaye anashindwa kumpa nafasi moyoni kwakuwa Kanumba moyo wake wote ulikuwa umetawaliwa na fikra juu ya kuwa mmoja wa mpenzi wa Johari.
Siku ya siku Johari anagundua maovu ya Ray na kuamua kujinasua kwenye penzi hilo na Ray anamwambia kwa kebehi umeisha Johari kwani anajua alishamuambukiza maradhi ya ukimwi, bila kujua anamkubali Kanumba ambaye hajui kama Johari ameathirika nae kuja kustuka anajikuta ameshaambukizwa akistuka arudi kwa Mainda, Mainda nae keshastuka kuwa Kanumba ameambukizwa kwakuwa anajua miyenendo ya shoga yake.
Johari nae yupo njia panda hajui aolewe na Ray au Kanumba.
James Watt
James Watt (19 Januari 1736 - 19 Agosti 1819) alikuwa mhandisi kutoka Uskoti. Amekuwa maarufu kwa kuboresha injini ya mvuke kufikia kiwango kilichowezesha matumizi ya mashine hii kwa viwanda. Kwa njia hiyo alikuwa katiy a watu waliweka msingi kwa mapinduzi ya viwanda wa karne ya 18 na karne ya 19.
Alizaliwa Uskoti katika familia ya kipresbiteri kama mtoto wa mjenzi wa meli. Shuleni alipenda hisabati na kusoma mengi lakini lugha na historia aliacha kando. Angependa kuwa daktari lakini wazazi walishindwa kumgharamia masomo ya chhuoni. Alipofikia umri wa miaka 17 aliingia katika mafunzo ya fundi makanika huko London. Aliamwacha fundi mwalimu alipoona hajifunzi kitu kipya tena bila kusubiri kutimiza miaka saba ya kawaida na kwa sababu hiyo hakutambuliwa kama fundi kamili.
Watt alibahatika alipopata kazi ya fundi kwa vifaa vya upimaji kwenye chuo kikuu cha Glasgow. Alipendwa na walimu na wanafunzi waliokutana katika karakana ndogo ya Watt kwa majadiliano. Profesa wa fizikia Joseph Black na mwanauchumi Adam Smith wakawa marafiki zake.
Mwaka 1760 Watt alimwoa Margaret Miller. Kati ya watoto wao ni mwanawe James pekee aliyeishi kufikia umri mkubwa.
Mwaka 1764 rafiki mwingine Profesa John Robison alimwonyesha injini ya mvuke. Watt alianza kusoma yote juu ya teknolojia hii yaliyopatikana kwake. Chuo kikuu kilikuwa na injini moja iliyoharibika na Watt alipewa kazi ya kuitengeneza. Alifaulu lakini aliona ya kwamba injini ilikuwa na tatizo la muundo wake kwa sababu kiasi kikubwa cha nishati kilipotea badala ya kufanya kazi. 
Watt alitengeneza sampuli ndogo ya injini bora. Marafiki kwenye chuo kikuu walimsaidia kwa kumpa pesa alipotengeneza injini kubwa. Utengenezaji wa mashine hizi ulikuwa na matatizo makubwa. Wafanyakazi wa wakati ule hawakuzoea kutekjeleza shughuli kwa umakinifu uliohitajika kwa mashine hii. Mtajiri aliyomsaidia kwa pesa alishindwa kuendelea na mwenye kiwanda mwingine aliingia akiamini ubora wa muundo wa Watt.
Ilichukua miaka kadhaa na msaada wa watu mbalimbali hadi injini ya mvuke iliyoboreshwa ilikuwa tayari kwa uzalishaji na matumizi. Tangu 1785 kiwanda cha Watt na mwenzake kilianza kuleta faida ya kifedha na hali yake ya kiuchumi kilikuwa nzuri.
Watt aliendelea kutengezea aina mpya za gia kwa mashine yake iliyowezesha matumizi yake kwa shughuli nyingi. Alibuni pia kizio cha kupima nguvu akaiita "nguvu ya farasi" (horsepower) kinachoendelea kutumiwa duniani kama kipimo kwa nguvu ya injini hata kama kipimo kipya cha SI kinachoitwa "Watt" (wati) kimechukua nafasi yake kitaalamu.
Johannes Gutenberg
Johannes Gensfleisch zur Laden zum Gutenberg, anayejulikana kifupi kama Johannes Gutenberg, (mnamo 1398 - 3 Februari 1468) alikuwa fundi dhahabu na mvumbuzi kutoka Ujerumani anayekumbukwa hasa kama mbuni wa uchapaji vitabu kwa herufi za kusogezeka.
Alitengeneza mashine ya kwanza ya kuchapa vitabu, alibuni aloi ya kufaa kwa herufi alizotumia katika mashine hii pamoja na wino.
Alitengeneza pia kifaa kilichomwezesha kusubu herufi za metali haraka.
Kabla ya Gutenberg vitabu vingi viliandikwa kwa mkono. Kunakili kitabu kimoja kama Biblia kwa mkono kulichukua angalau mwaka mmoja.
Teknolojia ya kuchapisha vitabu ilipatikana tayari lakini haikuridhisha. Kwa kawaida ukurasa wote ulichorwa halafu kukatwa katika ubao. Ubao ulipakwa wino na karatasi zilisukumwa kwenye ubao huu. Shida zilikuwa: kwanza kazi kubwa ya kutengeneza bao, halafu bao hizi hazikudumu sana.
Mbinu ya Gutenberg ilikuwa hasa kutumia herufi metalia za kusogezeka.
Metali inadumu kuliko ubao ikamwezesha Gutenberg kuandaa ukurasa na kuuchapisha mara maelfu. Aliweka maandishi kwa kuandaa herufi metalia nyingi alizounganisha kuwa maneno, mistari hadi ukurasa wote.
Ukurasa ulibanwa pamoja ukawa tayari kwa uchapishaji. Kama makosa yalionekana au mabadiliko yalihitajika aliweza kufungua ukurasa, kuongeza au kutoa herufi na kubana ukurasa upya.
Alitengeneza herufi kwa kumwaga aloi ya plumbi (metali ya risasi), stani na antimoni katika kalibu ilipopoa. Kwa njia hii aliweza kusubu herufi nyingi zilizokuwa sawa kabisa, tofauti na herufi zilizokatwa kwa mkono katika ubao.
Baada ya kupanga herufi na kuzibana aliweza kuchapisha ukurasa mara nyingi jinsi ilivyohitajika. Aliweza pia kufungua mbano wa ukurasa na kutumia herufi kwa kazi nyingine au kutunza ukurasa kwa marudio yaliyotarajiwa.
Pamoja na hayo alibuni mgandamizo uliokuwa mashine bora ya kuchapa vitabu.
Kazi ya kwanza ya Gutenberg ilikuwa Biblia (1455 hivi). Imesifiwa kama kazi bora kifundi na kisanii.
Uvumbuzi huo wote ulianzisha mapinduzi ya teknolojia na utamaduni. Vitabu vilianza kupatikana haraka kuliko awali. Bei ya vitabu ilishuka. Baada ya kuongezeka kwa vitabu, watu wengi zaidi walianza kusoma. Shule zilienea kushinda zamani.
Teknolojia ya Gutenberg iliwezesha uenezi wa harakati ya matengenezo ya kiprotestanti iliyoanzishwa na Martin Luther mwaka 1517. Maandiko ya Luther yalisambaa haraka kote Ulaya. Maandiko ya wafuasi na wapinzani wake yalifuata. Watu wengi walishiriki na kufuatilia habari hizi.
Gutenberg amehesabiwa kati ya watu 100 wa historia ya dunia wenye athira kubwa. Gazeti la Newsweek alimteua kama "Mtu wa milenia 1000-2000".
Nafaka
Nafaka ni mbegu za aina mbalimbali za manyasi. Ni pia jina la aina za manyasi yanayolimwa mashambani ambazo mbegu zake zinatumiwa kama chakula cha binadamu.
Manyasi za nafaka ni kati ya mimea muhimu zaidi inayotumiwa kama chakula cha watu duniani.
Nafaka muhimu ni pamoja na
Aina tatu za nafaka, ambazo ni 87 % za mavuno ya nafaka zote duniani, ni: mahindi, ngano na mchele.
Nafaka zina wanga (kabohaidreti) ndani yake ambayo ni lishe muhimu ya watu. Kuna pia kiasi kidogo cha protini.
Punje za nafaka zinaliwa baada ya kuzivunja kiasi na kuzilainisha ndani ya maji. Kwa kawaida nafaka huliwa baada ya kupondwa au kusagwa kuwa unga.
Ugali, uji, maandazi, chapati, mkate, keki na spaghetti ni mifano ya vyakula vinavyotengenezwa kwa kutumia unga wa nafaka.
Ngano
Ngano ni mmea wa familia ya manyasi katika ngeli ya monokotiledoni. Mbegu au punje za ngano ni nafaka ambayo ni chakula muhimu katika sehemu nyingi za dunia hasa kwenye kanda zisizo na joto au baridi kali.
Ngano ni kati ya nafaka muhimu zaidi zinazoliwa na watu pamoja na mhindi na mpunga. Ngano hutumiwa hasa kwa kuisaga kuwa unga. Unga wa ngano hutumiwa kwa mkate, chapati na pasta.
Vita
Vita ni mapambano baina nchi, mataifa au angalu vikundi vikubwa vya watu yanayoendeshwa kwa nguvu ya silaha.
Katika vita kuna pande mbili au zaidi. Husababisha mateso, vifo na kuharibika kwa mali ya watu pamoja na mazingira asilia.
Kuna aina nyingi za vita:Asili ya vita ilikuwa mapambano kwa silaha kati ya makabila au vijiji mbalimbali. Baada ya kutokea kwa madola ilikuwa zaidi serikali au watawala wa madola walioamua juu ya vita.
Watekelezaji wa vita huitwa askari au wanajeshi. Historia imejua vipindi ambako wanaume wote wa nchi fulani walitakiwa kushika silaha na kushiriki katika mapigano. Palikuwa pia na vipindi na utamaduni ambako wapiganaji walikuwa watu wa pekee wenye jukumu hii ama kwa sababu walipaswa kuwa askari kufuatana na sheria za nchi au kwa sababu walikodiwa kwa kazi hii.
Wanajeshi rasmi huwa chini ya kanuni za vita lakini sehemu kubwa na vita inashirikisha watu wasofuata kanuni hizi kama wanamigambo hasa katika vita za wenyewe kwa wenyewe.
Wanadamu wametumia akili nyingi kuboresha vifaa vya vita yaani silaha na mbinu za vita. Maendeleo ya silaha yamesababisha kupungua kwa idadi ya askari wanaopigana moja kwa moja lakini uharibifu wa silaha umeongezeka.
Silaha za kale zilitegemea nguvu ya mkono wa mtu zikifikia umbali mdogo. Silaha zimebadilika kulenga mahali ambapo ni mbali na mbali zaidi. Silaha kali za kisasa zina uwezo wa kuharibu nchi yote; jumla ya silaha za nyuklia inatosha kuua maisha yote duniani.
Kutokana uharibifu mkubwa unaosababishwa na vita palikuwa tena na tena na makubaliano juu ya kanuni za vita. Kanuni hizi hulenga kupakana hasara inayosababishwa na mapigano. Lakini historia inajaa pia mifano ambako kanuni hizi zilivunjwa au kupuuzwa.
Katika karne ya 20 mataifa mengi yalipatana mikataba ya kimataifa juu ya kanuni za vita. Chanzo ilikuwa Mapatano ya Geneva baada ya kuundwa kwa Kamati ya Kimataifa ya Msalaba Mwekundu mwaka 1863.
Baada ya vita kuu ya kwanza ya dunia nchi nyingi ziliunda Shirikisho la Mataifa kwa shabaha ya kuzuia vita lakini hii ilishindikana baada ya nchi kubwa kama Urusi, Ujerumani na Italia kupuuza maazimio yake. Kuundwa kwa Umoja wa Mataifa kulikuwa jaribio jipya la kuwa na taasisi ya kimataifa yenye uwezo wa kuzuia vita.