hotchpotch/miracl-hf-unified huggingface dataset:
Gerhard Domagk
Gerhard Johannes Paul Domagk (30 Oktoba 1895 – 24 Aprili 1964) alikuwa daktari kutoka nchi ya Ujerumani. Hasa alichunguza virusi visababishavyo magonjwa mbalimbali, na kuchapa kazi kwa ajili ya tiba ya kikemia kukomesha magonjwa kama kifua kikuu na kansa. Mwaka wa 1939 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Tiba.
Richard Kuhn
Richard Kuhn (3 Desemba 1900 – 1 Agosti 1967) alikuwa mwanakemia kutoka nchi ya Ujerumani. Hasa alichunguza vitamini. Mwaka wa 1938 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Kemia.
George Gershwin
George Gershwin (26 Septemba 1898 – 11 Julai 1937) alikuwa mtungaji wa muziki na mpiga kinanda kutoka nchi ya Marekani. Alitunga nyimbo nyingi zilizoathiriwa na mitindo ya Jazz. Pia alitunga opera moja iitwayo Porgy na Bess. Aliaga dunia mapema baada ya kupatwa na kansa ya ubongo. Mwaka wa 1998 alituzwa tuzo maalumu ya Tuzo ya Pulitzer ya Muziki kwa kazi ya maisha yake, yaani baada ya kifo chake.
William Murdock
William Murdock (25 Agosti 1754 – 15 Novemba 1839) alikuwa mhandisi kutoka nchi ya Uingereza. Alivumbua na kubuni taa ya gesi.
Florini
Florini ni dutu sahili na halojeni simetali. Namba atomia yake ni 9. Katika mazingira yetu kawaida iko katika hali ya gesi yenye rangi njanokijani. Alama yake ya kikemia ni F.
Kwa kawaida hupatikana kama molekuli ya F2. Kati ya elementi zote mmenyuko wake wa oksidisho ni kali sana. Tabia hii inasababisha Florini kuwa sumu kali. Inamenyuka vikali na karibu elementi zote.
Uhandisi
Uhandisi ni elimu ya sayansi kutatua matatizo ya kiutendaji.
Mhandisi ni mtu anayetumia elimu hiyo, kwa mfano katika fani ya ujenzi.
Tuzo ya Nobel ya Tiba
Tuzo ya Nobel ya Tiba au Fiziolojia hutolewa kila mwaka kufuatana na wasia ya Alfred Nobel na kamati ya Taasisi ya Taaluma ya Sayansi ya Sweden.
Tangu mwaka 1901 tuzo imepokelewa na wataalamu wafuatao:
Tuzo ya Nobel ya Fasihi
Tuzo ya Nobel ya Fasihi inatolewa na Taasisi ya Taaluma ya Uswidi kwa lugha na fasihi.
Tangu mwaka 1901 tuzo imepokelewa na waandishi wafuatao:
Lilongwe
Lilongwe, umma kadiriwa 597,619 (2003 sensa), ni mji mkuu wa Malawi. Yenyewe iko kusini magharibi mwa nchi, magharibi mwa Mto Malawi karibu na mpaka wa Malawi na Msumbiji na Zambia. Lilongwe mahali pake ni (-13.98333, 33.78333).
Mji huu ulianza kama kijiji kwa ufuo wa Mto Malawi na kuwa Kituo cha amri ya wakoloni Waingereza kwa mwanzo wa karne 1900. Yasemekana kwamba, Lilongwe ilisaidia sana kama kituo cha serikali ya wakoloni kwa sababu Lilongwe ilikuwa kwa ruti ya kusini na kaskazini ambayo iliwezesha utawala wa Rhodesia ya kaskazini inayojulikana sasa kama Zambia. Mji wa Lilongwe baadaye ukawa mji wa pili kwa ukubwa Malawi. Mwaka wa 1974, Mji mkuu wa nchi ulihamishwa kutoka Zomba (mji ambao sasa ni wa tatu kwa ukubwa nchini Malawi), hadi kwa mji namba mbili kwa ukubwa, Lilongwe.
Mji wenyewe una wilaya nyingi ambazo zajulikana kama eneo, mbila kati ya mji kuwa eneo iliopewa namba. Eneo zenyewe hazijapewa namba kulingana vile eneo zimepakana.
Maeneo yaliyojulikana:
Kuna mabasi na motokaa za abiria zinazosafirisha watu kwa miji ya kale, katikati ya Mji wenyewe na pia Kiwanja cha denge. Mataksi yapatikana rahisi kutoka kwa na taksi kwa jia inayoitwa Presidential Way, kaskazini mwa maduka za soko zilizokati ya Mji.
Lilongwe inao- Wakazi Wakigeni na kwa hivyo waweza kupata chakula zakutoka ng'ambo kwa maduka.
Kuna chuo cha ukulima mjini Lilongwe. Wakati wa Mvua hasa ni Oktoba na Aprili. Wakati wa ukame ni kuanza Aprili hadi Oktoba. Kati ya muda huu wa ukame, Juni na Julai ni kuna baridi na Agosti kukizidi na upepo na vumbi.
Viwanda hasa ni kama za tumbako, chai, sukari, utolezi wa vyumo vilivyo siagwa, simiti na vyakula.
Ukulima ni kama wa tumbako, miwa, mipamba, chai, mahindi, viazi, mikota, mihogo, mituta, na pia kwa wanyama ni kama ng'ombe, mbuzi. Mashamba ya ukulima ni kama 34% za nchi.
Vifaa vinavyouzwa kwa nchi za kigeni ni tumbako, chai, sukari, pamba, kahawa, chungu na mbao. 
Vifaa vinavyonunuliwa kutoka nchi za kigeni ni vyakula, mafuta, vifaa vilivyoundwa, vifaa vya utumizi na vifaa vya usafirishaji. 
Madini na mali ni kama simiti, madini ya yuranimu ambayo hayajachimbwa, makaa ya miamba, madini ya shabu au alumini. 
Mambo ya mazingira;
ukataji wa miti; mmomonyoko wa udongo; ujanaba wa maji, maji ya siwa (ya choo), takataka za viwanda; samaki kupunguka kwa kuaribu eneo za yai za samaki.
Hendrik Antoon Lorentz
Hendrik Antoon Lorentz (18 Julai 1853 – 4 Februari 1928) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Uholanzi. Alitafiti nadharia ya elektroni. Pia alichunguza nadharia ya Albert Einstein ("Relativity Theory") na ya kwanta. Mwaka wa 1902, pamoja na Pieter Zeeman alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.
Albert Abraham Michelson
Albert Abraham Michelson (19 Desemba 1852 – 9 Mei 1931) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Marekani. Tafiti zake ziliweka msingi kwa nadharia ya Albert Einstein ("Relativity Theory"). Pia aliboresha vipimo vya mwendo wa nuru. Mwaka wa 1907 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.
Guglielmo Marconi
Guglielmo Marconi (25 Aprili 1874 – 20 Julai 1937) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Italia. Baadhi ya uchunguzi mwingi, alivumbua njia ya mawasiliano bila waya. Mwaka wa 1909, pamoja na Ferdinand Braun alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia. Marconi ametajwa mara nyingi kama mvumbuzi wa redio pamoja na Nikola Tesla na Alexander Popov.
Heike Kamerlingh Onnes
Heike Kamerlingh Onnes (21 Septemba 1853 – 21 Februari 1926) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Uholanzi. Alichunguza elementi katika hali ya baridi sana. Pia alifaulu kuoesha elementi ya heliamu. Mwaka wa 1913 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.
Max von Laue
Max von Laue (9 Oktoba 1879 – 24 Aprili 1960) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Ujerumani. Pamoja na utafiti mwingine alichunguza mionzi ya eksirei. Mwaka wa 1914 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia. Tangu mwaka wa 1950 alikuwa mkurugenzi wa Taasisi ya Max Planck kwa kemia ya kifizikia kule Berlin.
Wole Soyinka
Akinwande Oluwole au "Wole" Soyinka ni mwandishi Mnageria na mshindi Mwafrika wa kwanza wa Tuzo ya Nobel ya fasihi (mwaka wa 1986). Wengi wanamwona ndiye mwandishi bora wa michezo ya kuigiziwa Afrika.
Alizaliwa tar. 13 Julai 1934 kwa wazazi Wayoruba huko Abeokuta, Nigeria. Alisoma shule ya msingi kwao Abeokuta halafu shule ya sekondari ya Ibadan. Alifuata masomo ya fasihi Chuo Kikuu huko Ibadan (1952-1954) na Leeds (Uingereza) 1954-1957.
Alifundisha fasihi kwenye vyuo vikuu vya Lagos, Ibadan, na Ife.
Soyinka aligongana mara nyingi na serikali za kidikteta za nchi yake akipinga pia udikteta katika nchi mbalimbali kama vile utawala wa Mugabe huko Zimbabwe.
Katika maandishi yake alilenga mara nyingi kwa "buti inayokandamiza bila kujali rangi ya mguu ndani yake". Hasa wakati wa udikteta wa jenerali Sani Abacha (1993-1998) Soyinka alijikuta hatarini. Akaondoka Nigeria akaishi nje alipopata nafasi ya profesa ya fasihi kwenye Chuo Kikuu cha Emory (Atlanta - Marekani).
Baada ya mwisho wa utawala wa kijeshi mwaka 1999 Soyinka alikubali nafasi kwenye chuo kikuu cha Ife kwa masharti ya kwamba mwanajeshi mstaafu hatakuwa kamwe chansela wa chuo kikuu kile.
Mwaka 2005 Soyinka ni profesa kwenye chuo kikuu cha Nevada, Marekani.
Wole Soyinka amemwoa mke wake Laide akazaa naye watoto wanne. Aliwahi kuwa na watoto wawili kabla ya kuoa.
Charles Édouard Guillaume
Charles Édouard Guillaume (15 Februari 1861 – 13 Juni 1938) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Uswisi aliyeishi Ufaransa.
Hasa alichunguza vipimo vya muda.
Mwaka wa 1920 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.
Robert Millikan
Robert Andrews Millikan (22 Machi 1868 – 19 Desemba 1953) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Marekani. Baadhi ya uchunguzi mwingine alijishughulikia na vipimo vya umeme wa elementi. Mwaka wa 1923 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.
Gustav Hertz
Gustav Ludwig Hertz (22 Julai 1887 – 30 Oktoba 1975) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Ujerumani. Hasa alichunguza sifa za atomu. Pia alivumbua njia fulani ya kutenganisha isotopu. Mwaka wa 1925, pamoja na James Franck alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.
Werner Heisenberg
Werner Karl Heisenberg (5 Desemba 1901 – 1 Februari 1976) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Ujerumani. Alivumbua umekaniki wa kwanta na kutangaza Kanuni ya Heisenberg ya Utovu wa Hakika. Pia alifanya utafiti wa msingi kuhusu fizikia ya kiini. Mwaka wa 1932 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia. Mpaka mwaka wa 1970 alikuwa mkurugenzi wa Taasisi ya Max Planck kwa Fizikia ya Nyota.
Kanuni ya Heisenberg ya Utovu wa Hakika
Kanuni ya Heisenberg ya Utovu wa Hakika (au Kanuni ya Utovu wa Hakika kwa kifupi) ni kanuni muhimu katika fizikia ya kwanta. Inasema kwamba haiwezekani kupima sifa mbili zinazotegemeana za kipande kimoja cha elementi kwa uhakika kabisa. Baadhi ya sifa hizo kuna mahali na mwendo. Maana yake kwa mfano, haiwezekani kupima kabisa mahali na mwendo wa elektroni moja wakati huohuo. Kanuni hii ilivumbuliwa na Werner Heisenberg mwaka wa 1927.
San Marino
San Marino (kwa Kiitalia maana yake ni "Mtakatifu Marino") ni kati ya nchi ndogo kabisa duniani. Eneo lake lote limo ndani ya mipaka ya Italia, kati ya wilaya za Rimini na Pesaro-Urbino, karibu na mwambao wa bahari ya Adria.
Eneo lote la km² 61 ni la milima.
San Marino inatajwa kuwa jamhuri yenye umri mkubwa kuliko zote duniani. Ilianzishwa na Wakristo waliokimbia dhuluma ya Kaisari wa Roma Diokletiano wakitafuta kimbilio mlimani.
Kati yao, shemasi Marino na padri Leo ndio maarufu zaidi.
Tangu hapo imefaulu kudumisha uhuru wake.
San Marino ina wakazi 32,576 hivi katika vijiji 9. Karibu wote (97.2%) ni waumini wa Kanisa Katoliki (jimbo la San Marino-Montefeltro) na wanaongea Kiitalia kwa lahaja ya Kiromagna.
San Marino imetunza utaratibu wa serikali inayofanana na muundo wa jamhuri ya Roma ya kale. Serikali inaongozwa na watawala wawili ("Capitani Reggenti") wanaochaguliwa kwa muda wa miezi sita tu kama zamani konsuli wa Kiroma.
Bunge linaitwa Halmashauri Kuu ("Consiglio Grande e Generale") likichaguliwa kila baada ya miaka mitano. Halmashauri inateua pia kamati ya watu 12 ("Consiglio dei XII") inayotekeleza kazi ya mahakama.
Wananchi wote hukutana mara mbili kwa mwaka kama mkutano mkubwa wa "Arengo" wakiamua juu ya matamko na mapendekezo kwa serikali.
Sully Prudhomme
Sully Prudhomme (16 Machi 1839 – 7 Septemba 1907) alikuwa mwandishi na mshairi kutoka nchi ya Ufaransa. Jina lake la kuzaliwa lilikuwa René-François-Armand Prudhomme. Mashairi yake yanaonyesha sifa za ujumi. Mwaka wa 1901 alikuwa mshindi wa kwanza wa Tuzo ya Nobel kwa Fasihi.
Toni Morrison
Toni Morrison ni mwandishi wa kike nchini Marekani na mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fasihi ya mwaka 1993.
Alizaliwa kwa jina la Chloe Anthony Wofford tarehe 18 Februari 1931 huko Lorain, Ohio kama mtoto wa pili wa familia ya Waamerika weusi. Wazazi wake walikuwa wafanyakazi.
Alipenda kusoma vitabu tangu utoto. 1949 akajiunga na chuo kikuu cha Howard (chuo kwa Waamerika weusi katika mji mkuu Washington D.C.) akimaliza kwa digrii ya BA katika somo la Kiingereza. Wakati ule aliacha jina lake la Chloe akatumia "Toni" kama kifupi cha "Anthony". Mwaka 1955 alipata MA (shahada ya pili) kutoka chuo kikuu cha Cornell.
Alianza kufundisha fasihi kwenye chuo kikuu cha Texas Kusini mjini Houston, tangu 1957 tena Howard. Aliolewa na Howard Morrison akazaa watoto wawili. Baada ya talaka mwaka 1964 alianza kazi ya uhariri wa vitabu kwa wachapishaji wa Random House. Alihariri vitabu vingi vya waandishi weusi.
Mwaka 1970 alitoa kitabu chake cha kwanza "The Bluest Eye" (Jicho la buluu kabisa). Kitabu cha kwanza kilichofaulu kuuzwa vema kilikuwa "Song of Solomon" (Wimbo ya Suleimani) mwaka 1977. Mwaka wa 1988 alituzwa Tuzo ya Pulitzer ya Bunilizi kwa riwaya yake "Beloved".
Tangu 1989 amefundisha kama profesa katika chuo kikuu cha Princeton. 1993 alipokea Tuzo ya Nobel ya Fasihi.
Kati ya riwaya zake ni:
Theodor Mommsen
Christian Matthias Theodor Mommsen (30 Novemba 1817 – 1 Novemba 1903) alikuwa mwanahistoria na mwandishi kutoka nchi ya Ujerumani. Anafahamika hasa kwa kitabu chake "Historia ya Roma" (kwa Kijerumani: "Römische Geschichte"). Mwaka wa 1902 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fasihi.
Henryk Sienkiewicz
Henryk Sienkiewicz (5 Mei 1846 – 15 Novemba 1916) alikuwa mwandishi kutoka nchi ya Poland. Riwaya zake zilikuwa hupendwa sana na watu wengi. Mwaka wa 1905 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fasihi.
Giosue Carducci
Giosuè Carducci (27 Julai 1835 – 16 Februari 1907) alikuwa mwandishi na mshairi kutoka nchi ya Italia. Mwaka wa 1906 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fasihi.
Rudolf Christoph Eucken
Rudolf Christoph Eucken (5 Januari 1846 – 14 Septemba 1926) alikuwa mwanafalsafa na mwandishi kutoka nchi ya Ujerumani. Alitafsiri vitabu vya Aristoteli na kuandika vitabu kuhusu maadili na dini. Mwaka wa 1908 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fasihi.
Selma Lagerlof
Selma Lagerlöf (20 Novemba 1858 – 16 Machi 1940) alikuwa mwandishi wa kike kutoka nchi ya Sweden. Aliandika hasa riwaya. Mwaka wa 1909 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fasihi akiwa mwanamke wa kwanza kupokea tuzo hiyo.
Svante Arrhenius
Svante Arrhenius (19 Februari 1859 – 2 Oktoba 1927) alikuwa mwanakemia kutoka nchi ya Sweden. Baadhi ya utafiti mwingine alichunguza uchanganuaji dutu kwa nguvu za umeme (elektrolisisi). Mwaka wa 1903 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Kemia.
William Ramsay
William Ramsay (2 Oktoba 1852 – 23 Julai 1916) alikuwa mwanakemia kutoka nchi ya Uingereza. Hasa alivumbua na kuchunguza elementi za gesi, yaani neoni, agoni, kriptoni na xenoni. Mwaka wa 1904 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Kemia.
Adolf von Baeyer
Adolf von Baeyer (31 Oktoba 1835 – 20 Agosti 1917) alikuwa mwanakemia kutoka nchi ya Ujerumani. Mwaka wa 1880 alifaulu kusanisi nili na kuendelea kuichunguza. Mwaka wa 1905 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Kemia.
Nili
Nili ni rangi ya buluu iliyoiva yaani kati ya buluu na dhambarau. Katikalugha za magharibi huitwa "indigo" kwa sababu asili yake iko Uhindini.
Rangi hiyo hutumika hasa kwa kutia rangi nguo. Inatoka kwa mimea fulani kiasili hasa kwenye mnili ("Indigofera tinctoria"). Siku hizi, rangi ya nili hutengenezwa mara nyingi kwa usanisi.
Eduard Buchner
Eduard Buchner (20 Mei 1860 – 13 Agosti 1917) alikuwa mwanakemia kutoka nchi ya Ujerumani. Hasa alichunguza kimeng'enya cha hamira. Mwaka wa 1907 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Kemia.
Hans Buchner
Hans Ernst August Buchner (16 Desemba 1850 – 5 Aprili 1902) alikuwa daktari kutoka nchi ya Ujerumani. Hasa alichunguza virusi visababishavyo magonjwa na damu ya binadamu. Alikuwa kaka ya Eduard Buchner aliyepokea Tuzo ya Nobel ya Kemia mwaka wa 1907.
Asichanganywe na mtungaji muziki Mjerumani wa karne ya 15, Hans Buchner.
Hans Buchner (Mtunzi)
Hans Buchner (26 Oktoba 1483 – Machi 1538) alikuwa mtungaji muziki na mpigakinanda kutoka nchi ya Ujerumani. Aliandika "Kitabu cha Msingi" (kwa Kijerumani: "Fundamentbuch"). Humo kitabuni alikusanya muziki kwa kinanda pamoja na maelezo ya upigakinanda.
Maelezo kuhusu H.Buchner
Ernest Rutherford
Ernest Rutherford (30 Agosti 1871 – 19 Oktoba 1937) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Uingereza. Utafiti wake hasa uliweka msingi kwa fizikia ya kiini. Mwaka wa 1908 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Kemia.
Vesuvio
Vesuvio ni volkeno nchini Italia. Iko karibu na mji wa Napoli.
Ni volkeno hai iliyoendelea kuwa na milipuka mara kwa mara tangu mlipuko wake wa kwanza iliyojulikana mwaka 79 BK.
Leo hii inaonekana kuwa ni volkeno yenye hatari sana kwa sababu baada ya muda bila milipuko mikubwa mazingira yake yamejaa watu katika eneo la jiji la Napoli takriban milioni tatu.
Ilipolipuka mwaka 79 BK iliharibu miji ya Pompei na Herkulaneo ikaua watu maelfu. Mlipuko huu una maarufu kwa sababu mwandishi Mroma Plinio aliutazama akaandika taarifa juu yake. Miji miwili iliyofunikwa na majivu ya Vesuvio ilifunuliwa tena katika karne ya 20 imetupa picha nzuri ya maisha ya Kiroma ya kale.
Selous
Hifadhi ya Selous (usemi: "saluu") ni hifadhi kubwa kuliko zote nchini Tanzania, pia ni kati ya hifadhi kubwa kabisa ya wanyama duniani.
Eneo lake ni la km² 54,600 katika mikoa ya Pwani, Morogoro, Lindi, Mtwara na Ruvuma.
Eneo hilo ni kubwa kushinda nchi 70 duniani ikikadiriwa kuwa na eneo sawa na nchi ya Kostarika (Amerika ya Kati) na takribani ukubwa mara mbili ya nchi ya Ubelgiji (Ulaya).
Tangu mwaka 1982 imeingizwa katika orodha ya UNESCO ya Urithi wa Dunia. Mwezi Juni 2014 iliingizwa kwenye orodha ya UNESCO ya Urithi wa Dunia miongoni mwa hifadhi zenye hatari ya kupoteza uhai wake.
Jina limetokana na Mwingereza Frederick Selous aliyekuwa mwindaji wakati wa kuanzishwa kwa ukoloni katika Afrika ya Kusini na Mashariki na ambaye aliuawa katika Tanzania ya leo akiwa mwanajeshi wakati wa Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia.
Sehemu kubwa ya eneo iko katika hali ya asili bila kuvurugwa na shughuli za binadamu. Kuna wanyama kama tembo, kifaru, simba, twiga, kiboko na mamba.
Kasoko
Kasoko ni shimo kwenye ardhi kutokana na mlipuko au mshtuko wa kugongwa na gimba.
Kuna aina mbalimbali za kasoko Kasoko kubwa zaidi duniani zilisababishwa na asteroidi zilizogonga Dunia yetu. Kasoko kubwa iliyojulikana hadi 2006 ilikuwa kasoko ya Vredefort nchini (Afrika Kusini) yenye umbo la yai ya urefu wa 320 km na upana wa 180 km.
Mwaka 2006 wataalamu waligundua kasoko kubwa zaidi yenye kipenyo cha 500 km huko Antarktika katika picha zilizopigwa kutoka angani. Iko chini ya barafu ya Antarktika katika eneo la Wilkes Land inatajwa kwa kifupi cha WLIC (kiing.: Wilkes Land impact crater). Kasoko ya WLIC inaaminiwa imesababishwa na asteroidi yenye kipenyo cha takriban 5 km.
Mlipuko wa volkeno
Mlipuko wa volkeno hutokea kama zaha (lava) na gesi zinatoka vikali kwa nguvu.
Volkeno hupatikana pale ambako vipande vya ganda la dunia vinaachana au kusukumana. Kuna pengo ambako magma joto kutoka ndani ya dunia inapanda juu kufika usoni.
Mara nyingi volkeno hutoa zaha yake mara kwa mara. Hii inawezekana kama njia ya kasoko yake ni wazi. Aina hii ya volkeno inaweza kuachana na nguvu yake mara kwa mara. Haielekei kuwa na mlipuko kali sana isipokuwa maji yanaingia katika chumba cha magma "(soma chini)".
Kama volkeno imelala kwa muda mrefu njia ya kasoko yake inafungwa kwa sababu zaha ndani yake imeganda kuwa mwamba imara. Ikitokea ya kwamba joto la chini linaongezeka tena magma inaanza kupanda juu lakini haiwezi kutoka nje. Inakwama chini ya volkeno na shindikizo ndani yake inaongezeka. Kama shindikizo inazidi husababisha mlipuko na kutoka ghafla kwa zaha na gesi nyingi mara moja. Ukali unaongezeka kama maji ya chini ya ardhi inaingia katika chumba cha magma chini ya volkeno.
Milipuko mikubwa ya aina hii iliwahi kurusha mlima wote hewani kwa mfano mlima wa Krakatau mwaka 1883 BK. Mlima mwenye urefu wa mita 813 juu ya UB ulipotea kabisa pamoja na kisiwa chake.
Ukitokea baharini mlipuko unaweza kusababisha mawimbi makubwa ya tsunami yanayofyeka mwambao.
Hatari nyingine ya milipuko ni kiasi kikubwa cha gesi na majivu. Gesi na majivu yenye halijoto hadi 800 °C zinaweza kusambaa haraka sana zikiteketeza kila kitu njiani. Pia gesi zinazotoka zinaweza kuwa za sumu. Wakati wa mlipuko wa Vesuvio watu wengi wa Pompei waliuawa na gesi pamoja na majivu.
Milipuko inaweza kutokea sambamba na tetemeko la ardhi.
Kamerun (mlima)
Kamerun ni volkeno hai na mlima mkubwa nchini Kamerun wenye kimo cha m 4095 juu ya UB. Majina mengine ni Fako (jina la kilele cha juu) au Mongo ma Ndemi ("Mlima Mkubwa").
Mlima uko karibu na Ghuba ya Guinea ya Atlantiki na mji wa bandari Douala.
Milipuko imeripotiwa katika miaka 1650, 1807, 1825, 1838, 1852, 1865, 1866, 1871, 1909, 1922, 1925, 1954, 1959, 1982 na 1999 BK.
Kuna uwezekano ya kwamba tayari baharia Hanno wa Karthago alimaanisha mlima wa Kamerun alipoeleza habari za mlima wa "Gari la Miungu" uliotema moto kwa mwisho wa safari yake ya Afrika ya Magharibi mnamo mwaka 570 KK.
Rungwe (mlima)
Mlima Rungwe ni volkeno iliyozimika ya Tanzania kusini magharibi ikikadiriwa ya kwamba mlipuko wake wa mwisho ulitokea mnamo miaka 2000 hadi 5000 iliyopita.
Ukiwa na kimo cha m 2960 ni mlima mkubwa wa Tanzania ya Kusini.
Mlima unasimama juu ya ncha ya kaskazini ya Ziwa Nyasa. Upande wa kusini-mashariki wa mlima hupokea usimbishaji wa mm 3,000 kwa mwaka ambao ni wa juu kabisa katika Tanzania.
Mazingira ya mlima ni nchi yenye rutuba na kilimo. Rungwe ni eneo la Wanyakyusa.
Jina la mlima limekuwa pia jina la wilaya ya Rungwe.]
Kaldera
Kaldera ni shimo kubwa ya mviringo iliyotokea wakati volkeno inaporomoka ndani yake baada ya mlipuko.
Kaldera hutokea kama chumba cha magma chini ya volkeno kimetoa nje yaliyomo yake yote na kuacha uwazi mkubwa (nafasi) ardhini. Mlima juu yake unaporomoka ndani ya nafasi hiyo na kuacha shimo juu yake: kaldera. Neno la kaldera lina asili ya Kihispania kumaanisha "sufuria" au "bakuli".
Kaldera ikijaa maji huwa ziwa kubwa la kasoko.
Kaldera inaweza kupatikana ndani ya kelele cha mlima. Kama kuporomoka kulitokea vikali sana mara nyingi mlima mwenyewe ulipotea ukaacha tu dalili za ukingo wake.
Kaldera mkubwa kabisa duniani yenye ukingo usiovunjika au kukatika ni Ngorongoro (Tanzania) yenye kipenyo wa 27 km.
Kaldera inaweza kuonekana kama kasoko ya volkeno lakini historia yake ni tofauti.
Kasoko ya volkeno
Kasoko ya volkeno "(pia:" kreta "kutoka gir./ing. crater)" ni shimo kubwa katika mlima wa volkeno.
Zaha na gesi za joto zinapotoka ardhini kuwa volkeno husababisha kutokea kwa kasoko. Milima ya volkeno huwa na kasoko kwenye kelele mara nyingi pia na kasoko kando.
Kasoko za volkeno inayolala au iliyozimika mara nyingi hujaa maji kuwa "ziwa la kasoko".
Shimo linaweza kuonekana kubwa zaidi kama volkeno imeporomoka ndani yake yenyewe halafu huitwa "kaldera".
Kipenyo
Kipenyo (ing. "diameter") ni mstari ulionyooka unaokatisha katikati ya duara ukigusana na mzingo.
Kwa lugha nyingine kipenyo ni pia umbali kati ya nukta mbili kwenye mzingo wa duara zilizopo kwenye mstari ulionyooka unaopita kwenye kitovu cha duara.
Umbali kati ya kitovu na mzingo wa duara huitwa nusukipenyo (rediasi).
Selsiasi
Selsiasi (sentigredi, Celsius) ni kipimo cha halijoto kinachotumika zaidi duniani. Alama yake ni °C.
Kipimo hiki hutumia skeli ya vizio 100 kati ya 0 °C na 100 °C. 0 °C ni halijoto ya kuganda kwa maji kuwa barafu. 100 °C ni halijoto ya maji kuchemka, yote kwa shindikizo kawaida la hewa yaani takriban shindikizo la hewa linalopatikana kando la bahari.
1 °C sehemu ya mia ya tofauti kati ya 0 °C na 100 °C.
Kipimo hiki kilianzishwa na Msweden Anders Celsius (1701 - 1744). Yeye aliita halijoto ya kuchemka kwa maji kama 0 °C na halijoto ya kuganda kuwa 100 °C. Namna ya kuandika ilibadilishwa baadaye kinyume.
Selsiasi ni kipimo kinachotumika zaidi kimataifa katika maisha ya kawaida. Kisayansi vipimo vya Kelvini vimekuwa kawaida. Siku hizi ufafanuzi wa kisayansi ya Selsiasi ni ya kuwa kizio kimoja cha Selsiasi ni sehemu ya 1/273.16 ya tofauti kati ya sifuri halisi (=0 K au Kelvini sifuri) na kiwango utatu cha maji (maji kubadilika kutoka barafu kuwa kiowevu (majimaji).
Skeli ya Selsiasi imelinganishwa na skeli ya Kelvini yaani kizio kimoja cha Kelvini ni sawa na kizio kimoja cha Selsiasi.
Kiwango utatu
Kiwango utatu ni kiwango cha maji au dutu nyingine inapoweza kutokea mahali pamoja katika hali mango, kiowevu na gesi (kwa mfano wa maji: barafu, majimaji na mvuke). Kiwango hiki kinategemea halijoto na shindikizo.
Kiwango utatu cha maji ni kiwango cha kukadiria skeli ya selsiasi au sentigredi (273.16 K au 0.01 °C).
K
K ni herufi ya 11 katika katika alfabeti ya Kilatini ambayo ni pia mwandiko wa Kiswahili cha kisasa. Asili yake ni Kappa ya alfabeti ya Kigiriki.Asili ya herufi K ni katika miandiko iliyotangulia alfabeti ya Kilatini. Waroma walipokea mwandiko kutoka alfabeti ya Kigiriki kupitia alfabeti za Kiitalia za awali kama Kietruski. Wagiriki walipokea kutoka Wafinisia.
Wafinisia walikuwa na kaf iliyokuwa kiasili picha iliyorahisishwa ya kofi (au: uso wa mkono) wakitumia alama tu kwa sauti ya "k" na kuiita kwa neno lao kwa kofi "kaf". Wagiriki walichukua alama hiyo na kuiita "kapha" bila kujali maana asilia ya "kofi" ilikuwa sauti tu ya "k".
Waitalia ya kwanza wakaendelea kutumia alama kwa aina ya "k". Waroma mwanzoni hawakutumia alama hii kwa sababu hawakuwa na "k" jinsi Waetruski walivyoitamka. Kwa sauti ya "k" ya kawaida Waroma walitumia C. Lakini baadaye baada ya Roma kutwaa na kutawala Ugiriki walianza kutumia maneno mengi ya Kigiriki wakaingiza K ya Kigiriki katika alfabeti yao wakaitumia wka maneno ya kigeni tu.
Kelvini
Kelvini ni Kizio cha SI kwa halijoto. Alama yake ni K.
Kiwango chake kinaanza kwenye sifuri halisi (= -273.15 °C) pasipo mwendo wowote wa molekuli. Kizio kimoja cha Kelvini ni sehemu ya 1/273.16 ya tofauti kati ya sifuri halisi (=0 K) na kiwango utatu cha maji (+0.01 °C).
Skeli ya Kelvini ililinganishwa na skeli ya selsiasi yaani kizio kimoja cha Kelvini ni sawa na kizio kimoja cha Selsiasi.
Skeli ya Kelvini haina namba hasi (-) kwa sababu hakuna hali chini ya 0 K.
Jina limetokana na mwanafizikia Mwingereza William Thomson aliyekuwa na cheo cha Lord Kelvin (1824–1907).
Kirimba (visiwa)
Visiwa vya Kirimba (Kireno: Quirimbas, Ilhas de Querimba) ni funguvisiwa katika Bahari Hindi mbele ya mwambao wa Msumbiji wa kaskazini, kusini ya rasi ya Delgado. Inafuata mwendo wa pwani kwa umbali wa 180 km hadi mji wa Pemba. Umbali na pwani ni kati ya 12 na 20 km.
Idadi ya visiwa ni takriban 50. Vingi ni vidogo havikaliwi na watu. Kisiwa kikuu ni Ibo penye makao ya utawala wa Wilaya ya Ibo inayotawala funguvisiwa yote. Visiwa ni sehemu ya jimbo la Cabo Delgado. Wilaya ina wakazi 7.061 na eneo la nchi kavu visiwani la 48 km². Kati ya visiwa ni Ibo, Kirimba (Quirimba), Matemo, Quilaluia, Quisiva na Rolas.
Sehemu ya kusini ya funguvisiwa pamoja na nchi ya bara karibu nayo imekuwa hifadhi ya taifa ya Kirimba.
Visiwani kuna lahaja ya Kiswahili ya pekee kinaitwa Kimwani.
Kihistoria kisiwa cha Kerimba (Quirimba) kilikuwa muhimu zaidi na kulipa jina lake kwa funguvisiwa. Funguvisiwa ilikuwa chini ya athira ya kisiasa ya Kilwa ikiwa na sultani yake ya pekee. Uislamu ulifika zamani visiwani lakini tarehe haijulikani.
Wareno walivamia visiwa mnamo mwaka 1522 kwa sababu ya biashara ya meno ya ndovu. Padre João dos Santos alifika kuhubiri Ukristo mwaka 1593 alikuta tabaka ya juu walikuwa Waislamu na watu wa kawaida wakifuata dini za jadi. Kuna taarifa ya mwaka 1769 juu ya malamiko ya Wareno dhidi ya Waarabu na Waswahili wa visiwa kuwa walifanya biashara ya watumwa na meno ya ndovu na Waswahili waislamu wa kaskazini badala ya Wareno wenyewe wa Msumbiji.
Hadi karne ya 19 visiwa vya Kirimba vilikuwa kituo muhimu cha biashara ya watumwa. Kuna kubukumbu ya mwaka 1860 kuhusu mzigo wa watumwa 846 waliofika Mauritius kutoka visiwa vya Kirimba.
Jina la visiwa liliwahi kuandikwa na Wareno kama: Queriba, Quiriba, Querimba, Quirimba, Carimba, Cerimba, Corimba, Querimbas au Quirimbas
en: KERIMBA islands (Encyclopedia of Islam)
en: Nunn, Slavery, Institutional Development,and Long-Run Growth in Africa, 1400–2000 p. 7 slavery appendix.pdf
pt: C.L. Bento: Ilhas de Querimba, situaçaõ colonial, resitencias e mudanca ftn17
Tukuyu
Tukuyu ni mji mdogo na makao makuu ya wilaya ya Rungwe katika mkoa wa Mbeya, Tanzania.
Iko mita 1300 juu ya UB, karibu na mlima wa Rungwe ikitazama beseni la Ziwa Nyasa.
Tukuyu ilianzishwa wakati wa ukoloni wa Kijerumani ikaitwa Neu Langenburg ("boma ndefu mpya") badala ya Langenburg ya awali iliyokaa mwambaoni mwa Ziwa Nyasa ikazama chini wakati wa maji ya ziwa kupanda. Hadi leo jina la hoteli "Langiboss" inakumbuka jina la zamani.
Neu Langenburg ilikuwa mji mkuu wa Mkoa wa Langenburg (takriban mikoa ya Mbeya na Songwe ya leo).
Wakati wa Waingereza ikapewa jina la Tukuyu ikawa mji mkuu wa wilaya.
Tukuyu iko katika eneo lenye mvua nyingi na rutuba; ni kitovu cha kilimo cha chai nchini Tanzania.
Pia ni kitovu cha kilimo cha ndizi za kuiva: takribani mkoa wote wa Mbeya hutegemea ndizi kutoka Tukuyu.
Kwa miaka mingi Tukuyu ilikuwa na tatizo la mawasiliano mabaya kutokana na uharibifu wa barabara pamoja na matatizo ya kisiasa kati ya Malawi na Tanzania.
Siku hizi barabara ni nzuri kuelekea Malawi, pia kwenda Mbeya na Daressalaam.
Kuna nafasi nzuri ya utalii kwa sababu ya uzuri wa mazingira, lakini huduma bado ni chache.
Tukuyu ni eneo la Konde au Wanyakyusa. Mji wenyewe umekuwa kituo cha dayosisi ya Konde ya Walutheri pia dayosisi ya Wakatoliki. Makao makuu ya Moravian bado yako Rungwe misioni.
Tukuyu ina shule za msingi na sekondari, chuo cha ualimu na taasisi ya utafiti wa tiba, pia kuna ofisi za serikali ambayo ndiyo makao makuu ya Wilaya ya Rungwe (halmashauri) au umma pamoja na mashirika binafsi au taasisi binafsi, pia kuna huduma za posta, smu, hospitali ya wilaya na huduma za benki mbalimbali.
Mito mirefu ya Afrika
Mito mirefu ya Afrika inaonyeshwa katika orodha ifuatayo.
Mara nyingi mto wa Nile unahesabiwa kuwa mtu mrefu kuliko yote ya Afrika pia duniani. Kadirio la urefu wa mto hutegemea jinsi ya kuhesabu tawimito yake. Orodha inayofuata ina tofauti na orodha inayokadiria kwa namna nyingine.
Elbe
Elbe ni mto mkubwa nchini Ujerumani na Ucheki.
Inaanza kwa jina la Kicheki "labe" katika milima ya Krkonoše "(Kijer.: Riesengebirge)" karibu na mpaka wa kaskazini ya Ucheki.
Inapita sehemu kubwa ya Ujerumani wa Mashariki na Kaskazini na kuishia katika Bahari ya Kaskazini. Kuanzia mji wa Hamburg mwendo wa mto hupanuka sana maana maji ya bahari kupwa na kupwaa hucheza huingia hadi hapa.
Elbe ni njia muhimu ya meli za mtoni. Meli kubwa za bahari zinafika hadi bandari ya Hamburg kwa kutumia mdomo mpana wa Elbe.
Senegal (mto)
Mto wa Senegal ni kati ya mito mirefu ya Afrika ukiwa na urefu wa kilometa 2272 pamoja na tawimto mrefu wa Bafing.
Mto Senegal wenyewe unaanza karibu na mji wa Bafoulabe (Mali) kwenye maungano ya mito miwili ya Bafing na Bakoye ambayo yote ina chanzo huko Guinea.
Urefu wa mto Senegal ni mpaka kati ya Mauretania na Senegal. Senegal ikikaribia bahari ya Atlantiki inafika kwenye kisiwa cha St. Louis halafu inageukia kusini. Sasa inafuata pwani ya bahari ikitengwa na Atlantiki kwa kanda nyembamba ya mchanga tu hadi kuingia bahari ya Atlantiki.
Beseni la Senegal ni kilometa za mraba 483,181. Tawimito muhimu ni Faleme, Karakoro na Gorgol.
Mali, Mauritania, Senegal na Guinea zimeshirikiana katika mamlaka ya beseni ya mto wa Senegal (Organisation pour la mise en valeur du fleuve Sénégal - OMVS).
Wadi Draa
Draa ("Wadi Draa", pia "Oued Dra") ni mto mrefu wa Moroko. Unaanza katikati ya nchi kwenye milima ya Atlasi inapoungana na tawimito ya Dadès and Imini.
Mwanzoni inaelekea kusini mashariki hadi Tagunit halafu kusini-magharibi ikifuata mpaka wa Algeria na Moroko hadi mdomo wake kwenye bahari ya Atlantiki.
Ni mara kwa mara tu ya kwamba maji yake yanafika baharini, wakati mwingi inakauka njiani.
Miji muhimu mtoni ni Warzazate (Ouarzazate) na Zagora.
Delta ya barani
Delta ya barani ni eneo nchini na mbali na bahari ambapo mto unapanuka kwa umbo la delta.
Kupanuka huku kunatokea kama mto unafika penye mtelemko mdogo kama tambarare au beseni. Kutokana na uhaba wa mtelemko kasi ya maji inapungua na mashapo yanatelemka chini yakijenga vizuizi na kusababisha kugawanyikiwa kwa mto kuwa na mikono mbalimbali.
Tofauti na delta ya mto baharini au ziwani delta ya aina hii hutokea barani kabisa.
Kimsingi kuna aina mbili za delta ya barani:
Mto wa Okavango unakwisha baada ya kuvuka Afrika ya kusini magharibi kwa 1600 km katika jangwa la Kalahari (Botswana). Mikono ya delta na maziwa yamejenga mazingira yenye mimea na wanyama wengi katikati ya jangwa kubwa. Delta inavuta watalii wengi kila mwaka.
Kabla ya ya kufika kwa mji wa Timbuktu mto Niger inapanuka kuwa delta. Pamoja na tawimto wa Bani delta hii iko katika beseni kubwa ya 40,000 km² inayoitwa Masina.
Wakati wa mvua ziwa hujiitokeza lakini wakati wa ukame beseni ni eneo lenye mikono ya mto na mabwawa ya matope.
Kutoka hapa mto unatoka tena ukiendelea hadi Atlantiki.
Zambezi (mto)
Zambezi ni kati ya mito mirefu ya Afrika ikiwa na nafasi ya nne baada ya Nile, Kongo na Niger. Ni mto mrefu wa Afrika wa kuingia Bahari Hindi. Beseni lake lina km² 1,570,000 au nusu ya mto Nile. Chanzo chake iko Zambia inapita Angola mpakani na Namibia, Botswana, Zambia na Zimbabwe kwenda Msumbiji inapofikia Bahari Hindi katika delta ya 880 km².
Kwenye mwendo wa Zambezi pana maporomoko kadhaa hasa maporomoko ya Victoria Falls. Mengine ni maporomoko ya Chavuma mpakani wa Zambia na Angola halafu Ngonye Falls karibu na Sioma, Zambia ya magharibi.
Zambezi ina madaraja matano pekee kati ya chanzo na mdomo mahali pafuatapo: Chinyingi, Katima Mulilo, Victoria Falls, Chirundu na Tete.
Zambezi ni chanzo cha umeme kwa ajili ya sehemu kubwa ya Afrika ya Kusini. Umeme unatengenezwa kwa nishati ya maji huko lambo la Kariba (Zambia) na lambo la Cabora-Bassa (Msumbiji).
Tawimito muhimu ni Cuando, Kafue, Luangwa, Shire.
Nasaba ya Han
Nasaba ya Han (Kichina cha asili: 漢朝 ; Kichina rahisi: 汉朝; Hanyu Pinyin: Hàn cháo; Wade-Giles: Han Ch'au; 206 KK – 220 BK) ilifuata utawala wa nasaba ya Qin, na ilitangulia Dola Tatu katika Uchina. Utawala huu ulianzishwa na familia maarufu iliyofahamika kama Ukoo wa Liu.
Watu wa China huhesabu nasaba ya Han iliyodumu kwa karne nne kuwa moja ya vipindi vikuu katika historia yote ya nchi. Hivyo, watu wa jamii kubwa ya China hujihesabu mpaka leo “watu wa Han”, kwa heshima ya familia ya Han na utawala waliouanzisha.
Ufalme wa Byzanti
Ufalme wa Byzanti (kwa Kigiriki: Βυζαντινή Αυτοκρατορία) ni neno linalotumika kutaja Dola la Roma lilivyoendelea mashariki mwa eneo la kandokando ya bahari ya Mediteranea katika Zama za Kati, ukiwa na makao yake makuu kwenye mji wa Konstantinopoli (ulioitwa pia Bizanti) na kutumia lugha ya Kigiriki.
Katika baadhi ya maana, hasa baada ya kuanguka kwa Dola la Roma Magharibi na mjini Roma penyewe, hujulikana pia kama Dola la Roma Mashariki.
Wabizanti wenyewe walijiona ni bado Dola la Roma likiendelea tu. Watawala walitumia cheo cha "Kaisari" kama awali.
Hata hivyo, kwa wakati mwingi wa historia yake, ulifahamika na wenzao wa Ulaya magharibi kama “Ufalme wa Wagiriki” au “Ufalme wa Konstantinopoli” au "Rhômania".
Lakini majirani wa mashariki kama Waarabu waliendela kuwaita "Waroma" (kwa Kiarabu روم "rum").
Bizanti ilipata mapigo mawili makubwa katika historia yake:
Historia ya awali
Historia ya awali ni kipindi kirefu sana cha historia, kikichukua miaka yote tangu binadamu walipotokea duniani mpaka historia andishi ilipoanza (huko Mesopotamia miaka 3,300 hivi KK).
Ingawa muda ni mrefu sana na ni wa msingi kwa historia yote iliyofuata, watu hawakuwa wengi kama walivyozidi kuwa kadiri ya maendeleo yao. Maisha yao hayakuwa marefu kutokana na ugumu wa mazingira na utovu wa vifaa na dawa mbalimbali.
Katika lugha nyingi msamiati ni kabla ya historia (k.mf. kwa Kiingereza ni pre-history), ambao unatokana na maneno ya Kigiriki προ, pro, yaani "kabla" na ιστορία, istoria, yaani "historia").
Paul Tournal mwanzoni alitunga neno la Kifaransa “Pré-historique” katika kuelezea ugunduzi aliofanya katika mapango ya kusini mwa Ufaransa.
Neno hilo lilitumika katika Ufaransa kuanzia miaka ya 1830 kuelezea kipindi kabla ya uandishi, na baadaye likaingizwa na Daniel Wilson katika Kiingereza mwaka 1851.
Sehemu kubwa kabisa ya historia ya binadamu ilitokea kabla ya maandishi kugunduliwa. Kuhusu zamani hizo tunapata habari kutokana na utafiti wa akiolojia.
Kwa njia hiyo tunakuta mabaki ya ya siku zile kama vile vifaa, majengo au pia uchoraji kwenye kuta za mapango lakini tunakosa maelezo jinsi yanavyopatikana tangu watu waanze kuandika kumbukumbu.
Kati ya vipindi vya historia ya awali ni zama za mawe. Wakati huo wote watu walipiga hatua muhimu ya maendeleo, kama vile kubuni vifaa vya kwanza, kilimo, na kujenga vijiji na miji ya kwanza.
Hata vyanzo vya teknolojia za metali, kama zama za shaba na zama za chuma, vilitokea kabla ya kugundua maandishi katika sehemu nyingi za dunia.
Lakini mifano ya kwanza ya utamaduni wa kimaandishi ilitokea wakati wa kubuni matumizi ya shaba na bronzi huko Misri na Mesopotamia.
Ubangi
Ubangi ni tawimto mkubwa wa mto Kongo na kati ya mito mirefu ya Afrika.
Chanzo chake ni maungano ya mito Mbomou na Uele kwenye mpaka wa Jamhuri ya Afrika ya Kati (J.A.K.) na Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo (J.K.K.).
Mto waelekea kwanza magharibi halafu magharibi-kusini ukipitia mji mkuu Bangui.
Mwendo wote wa mto Ubangi ni mpaka wa kimataifa: kwanza kati ya J.A.K. na J.K.K., halafu kati ya J.K.K. na Jamhuri ya Kongo.
Ubangi waishia katika mto Kongo takriban kilomita 90 kusini kwa mji wa Mbandaka.
Roma ya Kale
Roma ya Kale ni ustaarabu uliokua kutoka katika mji Roma, ulioanzishwa katika rasi ya Italia kabla ya karne ya 9 KK.
Katika kipindi cha karne kumi na mbili cha uhai wake, ustaarabu wa Roma ulibadilika toka kuwa dola-mji, kwanza ufalme halafu jamhuri ya Roma yenye athira katika Italia, na hadi kuwa milki kubwa. Roma ya Kale ilikuja kutawala Ulaya Magharibi na eneo zima linalozunguka bahari ya Mediteranea kwa njia ya vita au kwa njia ya maungano na maeneo.
Baada ya karne za upanuzi uhamiaji wa mataifa mapya ya Wagermanik pamoja na mashambulio kutoka Asia zilisababisha hatimaye kuanguka kwa Dola la Roma kuanzia karne ya 5 BK.
Sehemu ya magharibi ya milki dola liliporomoka kabisa likiendelea na umoja wa kiutamaduni lililotunzwa hasa na Kanisa Katoliki chini ya uongozi wa Papa wa Roma.
Sehemu ya mashariki ya Dola iliyoongozwa kutoka Konstantinopoli iliendelea. Tabia yake ilibadilika polepole kuwa milki ya Wagiriki ikaitwa baadaye Milki ya Byzanti ikiendelea hadi mwaka 1453, Waturuki walipotwaa mji wa Konstantinopoli na kuimaliza.
Misri ya Kale
Misri ya Kale ni ustaarabu uliokuwepo Afrika kaskazini, sambamba na mto Naili, kuanzia kwenye delta au mdomo wa Naili, toka kaskazini mwa Misri kwenda kusini hadi Jebel Barkal, kwenye maporomoko ya nne, wakati wa kupanuka kwake (Karne ya 15 KK).
Ustaarabu huo ulidumu kwa karibu milenia tatu, toka takribani mwaka 3000 KK hadi mwaka 30 KK nchi ilipovamiwa na Waroma na kuwa sehemu ya Dola la Roma.
Uti wa mgongo wa Misri ya Kale ulikuwa mto Naili. Sehemu kubwa ya nchi hiyo ni jangwa lakini umwagiliaji wa mashamba kwa njia ya maji ya mto ulileta mazao mazuri yaliyolisha watu wengi.
Mahitaji ya kupanga na kutunza mifereji pamoja na mitambo ya umwagiliaji na kusimamia ugawaji wa maji yalisaidia kutokea kwa vyanzo vya hisabati na mwandiko. Mwandiko wa Misri ulikuwa hiroglifi zilizokuwa aina ya mwandishi wa picha.
Dini ya Misri ilitarajia maisha baada ya kifo ambayo yanapaswa kuandaliwa na watu wakati wa maisha haya.
Wafalme, walioitwa Mafarao, walijengewa makaburi makubwa sana na piramidi ni kati ya makaburi makubwa kabisa duniani.
Duniania ya Kale ya Misri;
Nile ya buluu
Nile ya buluu ni tawimto mkubwa wa mto Nile. Inaanza katika Ziwa Tana kwenye nyanda za juu za Ethiopia na kutelemka hadi Sudan. Mdomo wake uko Sudan mjini Khartum inapounganika na Nile nyeupe na kuunda mto wa Nile wenyewe.
Kwa jumla Nile ya bluu inabeba maji mengi kushinda Nile nyeupe.
Ndani ya Ethiopia mto huitwa kwa jina "Abbai" ("mto mkubwa", pia Abay au Abai) ni mto mkubwa kabisa wa Ethiopia.
Baada ya kutoka Ethiopia na kuingia Sudan inaitwa kwa Kiarabu: النيل الأزرق; an-nīl al-azraq.
Ina chanzo chake kwenye kimo cha mita 1800 juu ya UB inapotoka katika Ziwa Tana katika nyanda za juu za Ethiopia. Kwanza inaelekea kusini-mashariki lakini inabadilika mwelekeo kwenda magharibi halafu kaskazini.
Waethiopia wengi wanasemekana kuitazama kama mto mtakatifu.
Luvua
Luvua ni mto wa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo.
Chanzo chake ni Ziwa Mweru mpakani mwa Kongo na Zambia. Mdomo uko katika mto Lualaba ambao ni tawimto wa Kongo.
Ruvuma (mto)
Ruvuma (pia: Rovuma) ni mto mrefu wa Tanzania na Msumbiji. Mpaka kati ya Tanzania na Msumbiji unafuata mwendo wake kwa km 730.
Chanzo chake kiko mashariki kwa mji wa Songea katika milima ya Matagoro upande wa mashariki wa Ziwa la Nyasa. Unaelekea magharibi kati ya vilima kwenye kimo cha mita 1000 karibu na Songea halafu unabadili mwelekeo kwenda kusini.
Unapofikia mpaka wa Tanzania na Msumbiji, takriban km 200 baada ya chanzo, unageuka tena kuelekea mashariki hadi bahari. Km 35 baada ya kuungana na mto Lujenda pana maporomoko ya Upinde.
Km 160 kabla ya kufika mdomoni bonde la Ruvuma linapanuka kuwa na upana wa km 10; lalio la mto ni karibu mita 500 likiwa na visiwa vya mchanga. Wakati wa ukame maji hupungua sana hadi watu kuvuka mto kwa miguu; wakati wa mvua umbali kati ya pande zote mbili unafikia zaidi ya kilomita moja.
Mdomo uko Bahari ya Hindi kati ya Mtwara (Tanzania) na Rasi ya Delgado (Msumbiji). Mdomo wenyewe una umbo la delta. Athira ya maji kujaa au kupwa baharini huonekana km 20 kabla ya mdomo wenyewe.
Kabla kufika kwenye delta kuna feri inayobeba magari kati ya Tanzania na Msumbiji. Feri ilipelekwa hapa na mapadre Wabenedikto wanaofanya kazi pande zote mbili za mto.
Tawimito muhimu ni mto Muhuwesi na mto Lumesule upande wa Tanzania, halafu mto Lucheringo na mto Lujenda upande wa Msumbiji.de: "Rowuma" - Deutsches Koloniallexikon (Kamusi ya koloni za Ujerumani 1914)
Rufiji (mto)
Rufiji ni mto mkubwa wa Tanzania. Chanzo kiko Tanzania ya kusini-magharibi katika maungano ya tawimito ya mto Kilombero na mto Luwegu.
Unafikia Bahari Hindi kwa njia ya delta yake takriban km 200 kusini kwa Dar es Salaam karibu na kisiwa cha Mafia. Urefu wa Rufiji ni takriban km 600.
Tawimto mkubwa katika beseni yake ni Ruaha Mkuu.
Mwaka 2005 daraja lilikamilika linalorahisisha usafiri kati ya Dar es Salaam na mikoa ya Lindi na Mtwara.
Wataalamu kadhaa huamini ya kwamba mji wa kale ulioitwa Rhapta na kutajwa katika kitabu cha Periplus ya Bahari ya Eritrea ulikuwepo kwenye Delta ya Rufiji.
Wakati wa Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia manowari ya Kijerumani SMS Königsberg ilizamishwa katika delta ya mto.
Shire (mto)
Shire ni mto unaotoka katika Ziwa Nyasa (au: ziwa Malawi) ikipeleka maji yake katika Mto Zambezi.
Kiasi chake cha maji kinategemea kiwango cha maji ziwani. Katika miaka ya 1930 iliwahi kukauka kwa muda; tangu siku zile ilikuwa na maji siku zote.
Shire inatoka kwenye pembe la kusini ya ziwa. Baada ya km 10 inapita katika ziwa Malombe na kuendelea kwa mwendo wa pole hadi Hifadhi ya wanyama ya Liwonde na Liwonde mjini.
Baada ya Liwonde Shire inapita mlimani kwa mtelemko mkubwa zaidi ukipita kwenye maporomoko mbalimbali hasa maporomoko ya Kapichira.
Kabla ya kuvuka mpaka wa Msumbiji mto unapita katika tambarare la mabwawa wa Ndinde kusini mwa Malawi kabisa.
Shire inaingia Zambezi takriban km 160 kabla ya mdomo wake baharini.
Oranje (mto)
Oranje (kwa Kiingereza Orange River) ni mto mrefu wa Afrika Kusini.
Chanzo chake ni katika milima ya Maloti (Drakensberg) nchini Lesotho. Mdomo uko Atlantiki mpakani kati ya Afrika Kusini na Namibia.
Pale inapokaribia mpaka wa Nambibia Oranje imechimba mfereji mrefu katika miamba ina maporomoko yake makubwa ya Augrabies. Kwa 500 km mwendo wa mto ni mpaka kati ya Afrika Kusini na Namibia. Mjini Oranjemund Oranje inaingia bahari ya Atlantiki.
Njiani Oranje inabeba kiasi kikubwa cha mashapo hasa mchanga hadi baharini. Hapa husukumwa kusini na mkondo wa baharini ya Benguela. Mchanga huu ni sehemu kubwa ya mchanga wa jangwa la Namib na matuta makubwa ya mchanga yanayopatikana kwenye pwani ya Namibia.
Jina la Oranje ni Kiafrikaans (pia Kiholanzi) limetokana na familia ya wafalme wa Uholanzi. Neno lamaanisha rangi ya machungwa mabivu.
Kwa ujumla Oranje hailishi mimea mengi njiani yake inapopita katika nchi yabisi. Lakini kuna sehemu mbalimbali ambako maji yake huchukuliwa na mitambo kumwagilia mashamba.
Bia
Bia ni kinywaji cha pombe kinachotengenezwa kwa maji, nafaka hasa shayiri, hopi kwa ladha na hamira kama chachu. Kiwango cha alikoholi ndani yake ni kati ya asilimia 2 - 6.
Kimsingi bia si tofauti sana na kinywaji kinachoitwa "pombe la kienyeji" kama kinatengenezwa kwa kutumia nafaka kama mahindi au mtama. Tofauti ni hasa katika chachu yaani matumizi ya hamira iliyochaguliwa hasa bafdala ya chachu asilia kutoka hewa jinsi ilivyo katika pombe la kienyeji halafu usanifishaji pamoja na kupitisha kinywaji katika filta kwa kuondoa sehemu nzitonzito ndani yake.
Viwanda vya bia vilianza kufanya biashara katika mji wa Dar es Salaam mwaka 1906 wakati wa ukoloni wa Afrika ya Mashariki ya Kijerumani. Bwana Wilhelm Schultz alikuwa mmilikaji wa biashara hii. Biashara hii iliharibiwa na Waingereza katika mwaka 1916, lakini biashara ingine ilianza kuuza bia katika mwaka wa elfu moja mia tisa ishirini na mbili nchini Kenya na Tanzania. Biashara hii mpya iliitwa “Kenya Breweries Limited.”
Mwanzoni waafrika wa mashariki hawakuruhusiwa kununua bia katika chupa. Bali kanuni ilibadilishwa baada ya sheria mpya ilipopitishwa mwaka wa 1947. “Kenya Breweries Limited” au “KBL” na “East African Breweries Limited” au “EABL” zilitawala soko la bia kwa muda mrefu kabisa.
Baada ya harakati za uhuru katika miaka ya sitini bia ilikuwa ishara ya utaifa. Mathalani, bia ya Tusker ilikuwa bia ya taifa nchini Kenya. Tusker ni bia maarufu kuliko mabia yote. Kabla mwaka wa elfu moja mia tisa sabini na saba serikali za Tanzania na Uganda zilimiliki biashara za bia, lakini biashara “KBL” ilibaki katika sekta ya binafsi nchini Kenya. Katika miaka ya tisini “Vita za bia” zilifanyika. Biashara nyinge zilipambana. Kuna biashara nyingi za bia sasa katika Afrika ya Mashariki.
Baadhi ya watu hupika pombe yao wenyewe. Wanawake hupika pombe nyumbani kwa kawaida. Ujuzi wa kupika pombe ni rahisi. Katika karne ya elfu moja na mia tisa, watu walitumia mtama na mkota kupika pombe. Mpaka sasa watu hawakutumia mahindi. Lakini siku hizi mahindi ni kiambato cha kinachopendwa sana. Ndizi hutumika kutengeneza divai. Watu wa Afrika ya Mashariki hunywa pombe na divai katika vyungu vikubwa. Pombe hutumika katika sherehe nyingi katika Afrika ya Mashariki. Unywaji ni sababu kujuana.
Jinja
Jinja ni mji wa pili katika Uganda. Iko kando la ziwa Viktoria Nyanza takriban katikati ya Kampala na mpaka wa Kenya kwa umbali wa 90 km mashariki ya Kampala. Jinja iko kando ya chanzo ya Nile inapotoka katika ziwa Viktoria Nyanza.
Kuna wakazi 106,000.
Jinja ni mji wa viwanda.
Kasai
Kasai ni tawimto mrefu wa Kongo unaoanza kwenye Nyanda za Juu za Bie za Angola. Chanzo iko kwa 12° kus/19° kask. kaskazini ya mji wa Luena. Inaelekea magahribi 400 km inapogeukia kaskazini. Sasa iko mpaka kati ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo na Angola kwa 483 km. Katika sehemu hi kuna maporomoko makubwa kadhaa na lalio la mto unapanuka hadi 10 km.
Kabla ya kufikia Ilebo mto unageukia kuelekea magharibi-kaskazini. Sasa ni pia njia ya maji inayotumika na meli. Mto unapanuka kuwa bwawa la Wissmann. Karibu na mji wa Bandundu mto wa Kwango unajiunga na Kasai. 
Sehemu ya mwisho mto umejulikana kwa jina la Kwa hadi kufika Kongo.
Shebeli
Shebeli (pia: Shabelle, Scebelli, Shabell, Shebele) ni tawimto wa mto Juba inayobeba maji yake kutoka nyanda za juu za Ethiopia kuelekea Bahari ya Uhindi inagwa mara nyingi inakauka katika jangwa la Somalia kabla ya kufikia mdomo wake.
Chanzo cha Shebeli iko katika milima ya Batu (Ethiopia) takriban 200 km kusini ya Addis Ababa. Baada ya mwendo wa 920 km inaingia Somalia ikielekea Mogadishu. Karibu na mji unageukia kusini-magharibi na kufuata mstari wa pwani la Bahari Hindi kwa umbali wa 20-40 km ndani ya bara. Baada ya mwendo wa 900 km ndani ya Somalia lalio lake linaingia katika mto Juba lakini baada ya Mogadishu Shebeli ni kavu kwa sehemu kubwa ya maka.
Juba (mto)
Juba (pia: Jubba, Giuba, Ganane au Genale; kwa Kisomali "Wabiga Jubba") ni mto mkubwa wa Somalia wenye maji mwaka wote. Chanzo chake ni katika nyanda za juu za Ethiopia. Unaanzia karibu na mpaka wa Ethiopia, ambao Mto Dawa na mto Ganale Dorya inaungana, halafu unatiririkia kusini moja kwa moja hadi Bahari ya Hindi karibu na mji wa Kismayu, Somalia Kusini.
Wakati wa ukoloni mto Juba ulikuwa mpaka kati ya Kenya na eneo la Somalia lililokuwa chini ya Italia. Mwaka 1925 Uingereza iliwaachia Waitalia eneo la nchi kusini mwa mto (kwa Kiitalia: Territorio dell'Oltre Giuba - kwa Kiingereza: Jubaland).
Kila baada ya miaka kadhaa bonde la Juba huona mafuriko. Mafuriko mabaya yaliyoleta uharibifu mwingi yalitokea mwaka 1997.
Kismayu
Kismayu (pia: Kismayo au (Kisomali: Kismaayo) ni mji katika mkoa wa Jubbada Hoose wa Somalia mwambaoni wa Bahari Hindi. Uko karibu na mdomo wa mto wa Juba. Kismayu ndio mji mkubwa katika eneo la Jubbaland. Mji wenyewe uko 528km kusini magharibi mwa mji mkuu Mogadishu. Katika mwaka wa 2011, Kismayu ilikadiriwa kuwa na wakaazi 183,300.
Mji ulianzishwa na Wabajuni waliokuwa Waswahili Wabantu. Wasomali wenyewe walichelewa kufika eneo hili.
Katika karne za kati, Kismayu ilikuwa chini ya serikali ya Ajuuraan iliyokuwa ikutawala eneo kadhaa za Somalia.
Kismayu pamoja na pwani ilikuwa chini ya masultani wa Zanzibar tangu 1835 BK. Kati ya 1875 hadi 1876 Kismayu ilitawaliwa na Misri.
Tangu 1895 ilikuwa chini ya utawala wa Uingereza pamoja na Kenya lakini 1924 ilikabidhiwa kwa utawala wa Italia. Ikawa mji mkuu wa jimbo la "Oltro Giuba" (ng'ambo ya Juba).
Kismayu iliharibika sana kutokana na mapigano katika vita ya wenyewe kwa wenyewe ya Somalia tangu 1991.