Posttraumatic Stress Disorder
Tatizo la kiakili linalosababisha mawazo baada ya kiwewe (PTSD) ni tatizo la kiakili linaloweza kukua baada ya mtu kuwekwa wazi kwa tukio la kiwewe, kama vile unyanyasaji kijinsia, vita, ajali barabarani, au tishio jingine kwa maisha ya mtu. Dalili zinaweza kuwa mawazo ya wasiwasi, hisia, au ndoto zinazohusiana na matukio hayo, huzuni (dawa) wa huzuni waishara zinazohusiana nakiwewe, jaribio la kuhepa ishara zinazohusiana na kiwewe, mabadiliko ya jinsi mtu hufikiria na huhisi, na kuongezeka kwa kupamba na-au-kutoroka majibu. Dalili hizi hukaa kwa zaidi ya mwezi baada ya tukio. Watoto wadogo wana uwezekano wa chini wa kuonyesha huzuni, lakini badala yake wanaweza kuonyesha kumbukumbu zao kupitia kwa mchezo. Mtu aliye na tatizo la kiakili linalosababisha mawazo baada ya kiwewe yupo kwenye hatari ya juu ya kujiia kitanzi kujiumiza kwa makusudi.
Watu wengi ambao wamepitia tukio la kiwewe hawatakuwa na tatizo la kiakili linalosababisha mawazo baada ya kiwewe. Watu ambao hupitia kiwewe cha kibinafsi (kwa mfano ubakaji au unyanyasaji wa mtoto) wana uwezekano mkubwa wa kuwa na Tatizo la kiakili linalosababisha mawazo baada ya kiwewe, ikilinganishwa na watu ambao hupitia kiwewe kisicho chaunyanyasaji, kama vile ajali na majanga ya kiasili. Karibu nusu ya watu huwa na Tatizo la kiakili linalosababisha mawazo baada ya kiwewe baada ya ubakaji. Watoto wana uwezekano wa chini wa kuwa na Tatizo la kiakili linalosababisha mawazo baada ya kiwewe baada ya kiwewe, hasa wakiwa na umri wa chini ya miaka 10. Utambuzi unategemea uwepo wa dalili mahususi baada ya tukio la kiwewe.
Kinga inawezekana iwapo tiba inawalenga walio na dalili za mapema lakini si faafu ikitolewa kwa watu wote iwapo dalili zipo au hazipo. Matibabu makuu ya watu walio na Tatizo la kiakili linalosababisha mawazo baada ya kiwewe ni ushauri na dawa. Baadhi ya aina tofauti za tiba zinaweza kusaidia. Hii inaweza kutokeamoja-kwa-moja au kaika kikundi. Dawa za kumaliza huzuni za aina ya Kuchagua kizuizi cha ufyonyaji upya wa serotonini ndizo dawa za kwanza kwa Tatizo la kiakili linalosababisha mawazo baada ya kiwewe na huwa na manufaa kwa karibu nusu ya watu. Manufaa haya ni chini kwa walioonekana na tiba. Si wazi iwapo kutumia dawa na tiba pamoja kuna manufaa makubwa. Dawa nyingine hazina ushahidi wa kutosha ili kuunga matumizi yao, na kwa upande wa benzodiazepini, inaweza kuleta matokeo mabaya zaidi.
Karibu 3.5% ya watu wazima Marekani wana Tatizo la kiakili linalosababisha mawazo baada ya kiwewe kwa mwaka fulani, na 9% ya watu huwa na tatizo hilo kwa wakati fulani maishani mwao. Katika sehemu kubwa ya dunia, viwango kwa wakati fulani kwa mwaka ni kati ya 0.5% na 1%. Viwango vya juu vinaweza kutokea kwa sehemu za vita vya silaha. Hutokea sana kwa wanawake ikilinganishwa na kwa wanaume. Dalili za matatizo ya kiakili yanayohusiana na kiwewe zimewekwa kwenye kumbukumbu kuanzia angalau enzi za Wayunani. Wakati wa Vita vya Dunia hali hii ilikuwa inajulikana kwa istilahi mbalimbali zikiwemo "usumbufu wa kisaikolojia kwa sababu ya vita (shell shock)" na "usumbufu wa kiakili kwa sababu ya kupigana (combat neurosis)". Istilahi "posttraumatic stress disorder (Tatizo la kiakili linalosababisha mawazo baada ya kiwewe)" ilianza kutumika katika miaka ya sabini katika sehemu kubwa kwa sababu ya utambuzi wa wanajeshi wakongwe wa Marekani wa Vita vya Vietnam. Ilitambuliwa rasmi na Muungano wa Madaktari wa Ugonjwa wa kiakili Marekan mwaka wa 1980 katika toleo la tatu la "Mwongozo wa Utambuzi na Takwimu za Matatizo ya Kiakili" (DSM-III).