hotchpotch/miracl-hf-unified huggingface dataset:
Okavango
Okavango (pia: Okovango; katika Angola: Kubango au Cubango) ni mto wa Afrika ya kusini-magharibi. Inaanza nchini Angola katika milima ya Bié inapojulikana kwa jina la Kubango. Mwendo wake wa 1600 km ni kusini tu hadi jangwa la Kalahari inapoishia kwenye delta ya barani. Katika kusini ya Angola ni mpaka na Namibia. Inapita nchi ya Namibia mwanzoni wa kishoroba ya Caprivi na kuendelea Botswana inapoishia jangwani katika delta yake.
Jina la mto limepatikana kutoka kabila la Wakavango.
Chanzo cha mto ni kusini ya mji wa Vila Nova (Angola) katika milima ya Bié kwenye kimo cha 1,780 m. Mwanzoni mwendo wake ni ya haraka kuna maporomoko madogo. Halafu mto ni mpaka kati ya Angola na Namibia. Baada ya kupokea tawimto wa Kwito inaingia Namibia inapopita kanda nyembamba ya kishoroba ya Caprivi kwa kilomita chache. Kabla ya kuvuka mpaka wa Botswana mto unashuka mita 4 kwenye maporomoko ya Popa.
Takriban 70 km ndani ya Botswana mwendo wa mto unapanuka na kugawanyika kuwa delta ya barani yenye zaidi ya 16,000 km². en: Okavango Basin (Watersheds of Africa)
Kubango
Kubango (pia: "Cubango") ni jina la mto Okavango katika nchi ya Angola.
Chanzo cha mto ni kwenye kimo cha 1780 m juu ya UB katika nyanda za juu za Bie mashariki ya Huambo, kilomita chache kusini ya Nova Vila.
Haielekei baharini bali kusini inapoishia katika jangwa la Botswana. Njiani inapita Namibia kwenye kishoroba ya Caprivi. Kuanzia Nambia mto huitwa kwa jina la Okavango.
Watersheds of Africa: A12 Okavango | Cubango
Kishoroba cha Caprivi
Kishoroba cha Caprivi ni kanda nyembamba ya eneo la Namibia inayoelekea mashariki kwenye pembe la kaskazini-mashariki kabisa ya nchi Namibia kati ya Botswana upande wa kusini na Angola pamoja na Zambia upande wa kaskazini. Kishoroba kina urefu ta 450 km, upana ni mara nyingi 30 km pekee.
Kiutawala kishoroba imegawanyika kati ya mikoa ya Caprivi and Okavango ya Jamhuri ya Namibia. Mji mkubwa ni Katima Mulilo ambao ni makao makuu ya mkoa wa Caprivi.
Jina la Caprivi limetokana na Chansella wa Ujerumani Leo von Caprivi aliyekuwa mkuu wa serikali ya Dola la Ujerumani wakati wa Mkataba wa Ujerumani na Uingereza wa 1890 unaoitwa "Mkataba wa Helgoland-Zanzibar". Ilipataniwa ya kwamba Ujerumani inapata kishoroba cha nchi hadi mto Zambezi chenye upana "usiopungua maili 20".
Wakati ule Ujerumani ulitaka njia ya mawasiliano kati ya Namibia na mto Zambezi. Ilidhaniwa ya kwamba kuna uwezekano kutumia mto Zambezi kwa ajili ya usafiri na kupata njia ya maji kati ya Namibia na Bahari Hindi. Dhana hili lilikuwa kosa na kwa muda mrefu eneo la Caprivi ilikuwa na mawasiliano tu kupitia Zambia. Siku hizi kuna barabara ya lami hadi Katima Mulilo.
Miaka mingi wa vita ya kupigania uhuu wa Namibia na baadaye vita katika Angola eneo la kishoroba lilikuwa eneo lililofungwa kwa mawasiliano yasiyo ya kijeshi. Tangu mwisho wa vita ya wenyewe kwa wenyewe Angola na kujengwa kwa barabara watu wa caprivi wanaweza kusafiri kwa rahisi na wageni wanaweza kufika bila matatizo.
Tangu 1994 kuna "Harakati ya Ukombozi wa Caprivi" ni kundi kati ya Walozi wa Caprivi wanaopendelea umoja na Walozi wenzao huko Zambia wakitafuta hali ya kujitawala kwa eneo lao. Mwaka 1999 ilitokea ghasia katika mashariki ya Caprivi na mapigano kati ya wanamigambo Walozi na jeshi la serikali.
Mkataba wa Helgoland-Zanzibar
Mkataba wa Helgoland-Zanzibar ulifanywa kati ya Ujerumani na Uingereza tarehe 1 Julai 1890. Pande zote mbili zilielewana juu ya mipaka ya makoloni yao au maeneo walimotaka kuwa na athira kuu katika Afrika.
Mkataba ulihusu maeneo katika Afrika ya Mashariki, Afrika ya Kusini-Magharibi (leo Namibia) na Afrika ya Magharibi (Togo ya leo) pamoja na kisiwa cha Helgoland mbele ya pwani ya Ujerumani katika Bahari ya Kaskazini.
Shabaha kuu ya mkataba huo ilikuwa kuondoa hatari za migongano kati ya Ujerumani na Uingereza.
Leo von Caprivi alikuwa chansella mpya wa Ujerumani tangu Machi 1890 akimfuata Otto von Bismarck. Caprivi alitaka kujenga uhusiano mwema hasa na Uingereza.
Wakati huohuo uhusiano ule ulikuwa mashakani kidogo kutokana na matendo ya Karl Peters aliyejaribu kupanua eneo la Shirika la Kijerumani kwa Afrika ya Mashariki hadi Uganda, kinyume cha mapatano ya mwaka 1886 kati ya Ujerumani na Uingereza juu ya mipaka ya maeneo chini ya athira yao katika Afrika ya Mashariki.
Uingereza ulikubali koloni la Afrika ya Mashariki ya Kijerumani (Tanganyika, Rwanda, Burundi za leo). Waingereza waliahidi kumshawishi Sultani wa Zanzibar ili awaachie Wajerumani haki za Zanzibar huko Tanganyika.
Ujerumani ulifuta mipango yake katika Uganda na Zanzibar ambako Mjerumani Karl Peters aliwahi kusaini mapatano ya ushirikiano na Kabaka na Sultani.
Pia uliwaachia Waingereza Usultani wa Witu uliokuwa tayari chini ya ulinzi wa Ujerumani tangu mwaka 1885 na madai yake kwenye pwani ya Kenya katika eneo la funguvisiwa ya Lamu na pwani ya Somalia hadi Kismayu.
Pande zote mbili zilipatana kuhusu utawala wa Kijerumani katika eneo ambalo likawa Namibia baadaye. Wajerumani walikubali kutovuka mstari wa mto Oranje upande wa kusini na kukubali utawala wa Waingerezea juu ya Botswana.
Wajerumani walipewa pia njia ya kufikia Mto Zambezi katika kanda lililoitwa baadaye Kishoroba cha Caprivi.
Pande zote mbili zilipatana kuhusu mipaka kati ya makoloni yao ya Togo ya Kijerumani na "Pwani ya dhahabu ya Kiingereza" (leo Ghana) halafu kati ya Kamerun na "eneo la Kiingereza linalopakana" (leo Nigeria).
Uingereza uliachia Ujerumani kisiwa cha Helgoland katika Bahari ya Kaskazini. Kisiwa hicho kiliwahi kuchukuliwa na Uingereza wakati wa vita dhidi ya Napoleon Bonaparte mwaka 1807 ikawa koloni la Kiingereza. Kisiwa kilidaiwa na Ujerumani kwa sababu kihistoria ni sehemu ya jimbo la Frisia ya Kaskazini lililokuwa sehemu ya Ujerumani baada ya kuhamishwa mara kadhaa kati ya Ujerumani na Denmark.
Funguvisiwa la Lamu
Funguvisiwa la Lamu ni kundi la visiwa katika Bahari Hindi mbele ya pwani ya Kenya kaskazini ambavyo ni sehemu ya Kaunti ya Lamu, Kenya.
Visiwa vikubwa ni Pate, Manda na Lamu. Visiwa vidogo ni pamoja na Kiwayu na Manda Toto.
Mji mkubwa zaidi ni Lamu kwenye Kisiwa cha Lamu. Mji huu uko katika orodha ya Urithi wa dunia ya UNESCO.
Funguvisiwa la Lamu lina sehemu mbalimbali zenye mabaki muhimu ya kiakiolojia kutoka vyanzo vya utamaduni wa Waswahili kama vile Takwa na mji wa Manda halafu Shanga, Pate.
Kuna taarifa ya kwamba jahazi za kundi la meli la Zheng He zilizama karibu na Lamu mnamo mwaka 1415. Mabaharia wa jahazi hizi walibaki kwenye visiwa na kuoa wanawake wa huko. Uchunguzi wa DNA wa wenyeji umethibitisha kuwepo kwa damu ya Kichina.
Tana (mto)
Tana ni jina la mto mrefu kuliko yote ya Kenya ukiwa na urefu wa takriban km 650.
Chanzo chake ni milima ya Aberdare magharibi kwa Nyeri. Mwanzoni unelekea mashariki, halafu inapinda kuzunguka Mlima Kenya upande wa kusini. Kisha huingia ndani ya mabwawa ya Masinga na Kiambere yaliyotokana na bwawa la Kindaruma. Chini ya bwawa mto huu hugeuka kuelekea kaskazini na kutiririka mpaka wa kaskazini-kusini kati ya kaunti za Meru na Kitui, Bisanadi, Kora na Hifadhi ya wanyama ya Rabole. Ndani ya hifadhi hugeuka kuelekea mashariki, na kisha kusini mashariki.
Kati ya mito inayoingia mto wa Tana kuna mto Thika.
Inapita miji ya Garissa, Hola na Garsen kabla ya kufika Bahari Hindi kwenye Ghuba ya Ungwana.
Aruwimi
Aruwimi (pia: Ituri) ni tawimto wa Kongo wenye urefu wa km 1.287.
Chanzo chake ni kwenye Mkoa wa Mashariki / Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo katika Milima ya Buluu, si mbali na mji wa Bunia na Ziwa Albert.
Mwanzoni inaelekea kusini halafu inapinda kwenda magharibi hadi kufikia mto Kongo karibu na mji wa Basoko.
Helgoland
Helgoland ni fungukisiwa ndogo cha Kijerumani katika Bahari ya Kaskazini takriban 70 km mbele ya Ujerumani bara. Ina visiwa viwili: Helgoland yenyewe ni kisiwa kinachokaliwa na watu halafu kisiwa kisicho na watu cha "Düne" (= tuta la mchanga). Kisiwa kikuu kina urefu wa 1700 m na wakazi 1,650.
Kiutamaduni Helgoland ni sehemu ya Frisia; wenyeji wanasema Kifrisia na Kijerumani. Iliwahi kuwa sehemu za nchi za Denmark na Ujerumani na kwa muda wa karne ya 19 BK pia chini ya Uingereza.
Zamani wakazi wa Helgoland walikuwa wavuwi na mabaharia. Tangu karne ya 19 utalii ilianza kuwa muhimu siku hizi wengi wanajipatia maisha kwa njia ya utalii.
Helgoland ilivamiwa na Uingereza wakati wa vita kati ya Napoleon na Uingereza mw. 1807. Kisiwa cha Helgoland kikabaki kituo cha kijeshi cha Uingereza hadi 1890. Tangu kutokea kwa utaifa katika Ujerumani utawala wa kigeni ulisikitisha Wajerumani wengi.
Serikali ya Dola la Ujerumani ilichukua nafasi ya majadiliano kuhusu mapatano ya mipaka ya kikoloni kati ya Uingereza na Ujerumani kuingiza swali la Helgoland katika mapatano haya.
Mapatano kati ya Ujerumani na Uingereza ya tarehe 01. 07. 1890 yalisuluhisha maswali mbalimbali kuhusu mipaka ya maeneo yao katika Afrika ya Mashariki, ya Kusini-Magharibi na ya Magharibi. Maeneo mawili yaliyoangaliwa hasa na watu yalikuwa Zanzibar na Helgoland. Hivyo mapatano yamejulikana zaidi kwa jina la Mkataba wa Helgoland-Zanzibar ingawa jina rasmi lilikuwa "Mkataba kuhusu koloni na Helgoland" ikiwa visiwa viwili vilikuwa tu vipengele katika orodha ndefu ya maswali yaliyopata usulihisho.
Wafuasi wa hoja la kupanusha athira ya Ujerumani duniani walisikitika sana ya kwamba serikali ya Chansella Caprivi ilifuta madai ya Ujerumani juu ya Zanzibar na Uganda kwa ajili ya "mwamba mdogo" wa Helgoland. Lakini miaka 73 baada ya mkataba Uingereza haukuwa tena na neno kuhusu Zanzibar lakini Helgoland imeendelea kuwa sehemu ya Ujerumani.
Chad (ziwa)
Ziwa Chad ni ziwa kubwa lisilo na njia ya kutoka lenye kina kidogo katika kanda la Sahel, kando ya jangwa kubwa la Sahara, kule ambako nchi za Chad, Kamerun, Niger na Nigeria zinapopakana, hivi kwamba eneo lake limegawanywa kati ya nchi hizi. Ziwa Chad lina umuhimu mkubwa kwa uchumi wa watu milioni 68 katika nchi hizo nne.
Beseni yake ni beseni kubwa kwenye bara la Afrika. Hata hivyo, eneo la uso wake limebadilika katika mwendo wa karne zilizopita kutegemeana na kiasi cha maji kilichopokea na kiwango cha uvukizaji na matumizi ya maji yake.
Ziwa Chad lilipungua kwa asilimia 98 baina ya miaka 1963 na 1998 lakini picha za satelaiti za ESA zimeonyesha ya kwamba limepanuka tena kiasi.
Rukwa (ziwa)
Ziwa Rukwa ni ziwa kubwa la magadi nchini Tanzania. Liko upande wa kusini magharibi wa nchi, karibu na Zambia, kati ya Ziwa Tanganyika na Ziwa Nyasa..
Eneo la ziwa hubadilika mara kwa mara kufuatana na wingi wa mvua inayonyesha katika beseni yake.
Ziwa liko kwenye kimo cha mita 800 juu ya UB katika bonde ambalo ni mkono wa Bonde la Ufa la Afrika ya Mashariki. Bonde hili ni sehemu ya kusini ya mkono wa magharibi wa bonde hili na mikono yote miwili inaungana huko Mbeya kabla ya kuendelea kwa pamoja katika Ziwa Nyasa.
Beseni ya ziwa line eneo la takriban 80,000 km². Urefu na upana wake hubadilikabadilika kulingana na kiasi cha mvua inayonyesha. Kati ya mito inayoingia ni mto wa Songwe pekee ulio na maji muda wote. Kuna taarifa ya kwamba ziwa lilipotea wakati mwingine isipokuwa beseni ndogo upande wa kusini Songwe inapoingia hubaki na maji. Kama maji ni mengi ziwa lina urefu wa kilomita 180.
Eneo la ziwa ni kavu sana na maji yake ni ya magadi. Kwa hiyo hakuna vijiji mbali na mito hasa upande wa kusini. Wakazi wa jirani ni hasa Wafipa, Wanyamwanga na Wasafwa.
Kwango
Kwango (au Cuango) ni mto wa Angola na Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ambao ni pia tawimto mrefu wa mto Kasai.
Chanzo chake kiko nyanda za juu za Bié katika Angola kikielekea kaskazini. Inakuwa mpaka kati ya Angola na Kongo halafu kuingia ndani ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo. Inaishia kwenye mto Kasai karibu na mji wa Bandudu.
Kwando
Kwando (au: Cuando; kabla ya mdomo pia Linyanti halafu Chobe) ni mto wa Afrika ya Kusini na tawimto wa Zambezi. Chanzo chake iko nyanda za juu za Bié (Angola) inapoelekea kusini-mashariki. Inakuwa mpaka kati ya Angola na Zambia kwa 140 km halafu inapita Kishoroba cha Caprivi na kuwa mpaka kati ya Namibia na Botswana.
Inaingia katika mabwawa wa Linyanti yenye 1,425 km². Katika sehemu hizi mto huitwa kwa majina Chobe au Liyanti.
Kwa jina la Chobe unaingia katika mto Zambezi kwenye mji wa Kazungula pale ambako nchi nne za Botswana, Namibia, Zambia na Zimbabwe zinakutana.
Gambia (mto)
Gambia ni mto unaoanza katika milima ya Futa Djalon huko Guinea. Unafuata njia ya kunyoka hadi Atlantiki. Mdomo wake ni pana sana.
Baada ya kutoka katika Futa Djallon mto unaelekea kaskazini-magharibi kupitia mkoa wa Tambakunda katika Senegal halafu mbuga wa wanyama wa Niokolo Koba. Hapa inapokea tawimiti ya Nieri Ko and Kuluntu na kuingia katika nchi ya Gambia karibu na mji wa Fatoto.
Kuanzia hapa mto unaelekea magharibi tu isipokuwa kwa njia ya kunyokanyoka. Takriban km 100 kabla ya kufika mdomo unaanza kupanuka ukiwa na upana wa km 10 mdomoni penyewe.
Mto una visiwa mbalimbali ndani yake, vikubwa zaidi ni kisiwa cha Tembo na kisiwa cha MacCarthy. Kisiwa cha James Island mdomoni kabisa kilikuwa kituo muhimu cha biashara ya watumwa na kimeandikishwa katika orodha ya UNESCO ya Urithi wa Dunia.
Kutokana na upana na wingi wa maji Gambia inafaa kama njia ya maji; meli za baharini zinaingia ndani takriban km 280.
Miji mikubwa zaidi mtoni ni Basse Santa Su, Janjanbureh na Banjul. en: The Gambia Basin
Maziwa ya Afrika
Maziwa ya Afrika ni mengi. Baadhi ya yale muhimu zaidi yameorodheshwa humu kieneo.
Ziwa Chad
Ziwa Nasser
Ziwa Bitter
Ziwa Abiad
Ziwa Kundi
Ziwa No
Ziwa Nubia
Ziwa Um-Badr
Ziwa Nyanza
Ziwa Tanganyika
Ziwa Nyasa (pia: Malawi)
Ziwa Rukwa
Ziwa Albert
Ziwa Edward au (Eduard), zamani (Rutanzige)
Ziwa Georg - zamani (Dweru)
Ziwa Turkana - zamani (Rudolf)
Ziwa Tana
Ziwa Zway
Ziwa Langano
Ziwa Abbé
Ziwa Natron
Ziwa Manyara
Ziwa Abaya
Ziwa Assal
Ziwa Chew Bahir - zamani (Stefanie)
Ziwa Kivu
Ziwa Kyoga - pia (Kioga)
Ziwa Mweru
Ziwa Malebo
Ziwa Ntomba
Ziwa Mai-Ndombe
Ziwa Cabora-Bassa
Ziwa Chilwa
Ziwa Bangweulu
Ziwa Kariba
Ziwa Malombe
Turkana (ziwa)
Ziwa Turkana ni ziwa katika kaskazini yabisi ya Kenya. Halina mto unaotoka, hivyo maji yanayoingia yanapotea kwa njia ya uvukizaji. Ni ziwa kubwa la Kenya lakini ncha ya kaskazini iko ndani ya Ethiopia. Ni pia ziwa la jangwani liliko kubwa kuliko yote duniani.
Umbo la ziwa ni kama kanda ndefu linaloelea kutoka kaskazini kwenda kusini. Urefu wa ziwa ni kilomita 290, upana wake hadi kilomita 32. Eneo la maji ni km² 6,405. Ndani ya ziwa kuna visiwa vitatu vidogo vinyavoitwa Kisiwa cha kusini, cha kati na cha kaskazini.
Turkana ni ziwa la magadi lakini maji yake hunywewa na watu na wanyama.
Wenyeji wametumia majina mbalimbali kufuatana na lugha zao. Waturkana hutumia "anam Ka'alakol" yaani "ziwa la samaki wengi". Wapelelezi Wazungu wa karne ya 19 walisikia jina la "Basso Narok" ingawa haieleweki hii ilikuwa lugha gani.
Kimataifa jina lilijulikana kwa jina la "Ziwa Rudolph" (Rudolfsee, Lake Rudolph) lililotolewa na mpelelezi Mhungaria Sámuel Teleki kwa heshima ya mtemi Rudolph, mtoto wa mfalme wa Austria-Hungaria.
Chari
Chari (Shari) ni mto mkubwa unaoishia katika Ziwa Chad. Inaanza katika Jamhuri ya Afrika ya Kati ikielekea kaskazini na kuingia nchi ya Chad. Baada ya kupita mji mkuu N'Djamena mto ni mpaka na Kamerun halafu unaishia katika Ziwa Chad.
Chari inabeba 90% ya maji yote ya kuingia ziwa la Chad. Idadi kubwa ya wakazi wa nchi ya Chad wanaishi karibu na mto pamoja na mji mkuu.
Watu wanapata maisha yao mtoni kwa kilimo na uvuvi hasa samaki ya sangara.
Tawimito muhimu ni mto wa Logone, mengine ni Bahr Salamat, Bahr Sarh, Bahr Aouk na Bahr Keïta.
Atbara (mto)
Atbara (kwa Kiarabu: نهر عطبرة "Nahr ʿAṭbara") ni tawimto wa Nile katika Ethiopia na Sudan.
Chanzo chake ni katika milima ya Simien (Ethiopia) takriban km 50 kaskazini kwa Ziwa Tana au km 30 magharibi kwa mji wa Gondar.
Tawimito yake ni hasa Tekeze na Setit. Kiasi cha maji ndani ya Atbara hubadilika sana. Miezi mingi ni mto mdogo sana unaopita katika nchi yabisi lakini wakati wa mvua katika nyanda za juu za Ethiopia unakuwa mpana wenye maji mengi.
Kwenye mji wa Atbara nchini Sudan unaishia katika mto Nile.
Mhozo
Mihozo ni ndege wa jenasi "Oenanthe", "Saxicola" na "Campicoloides". Zamani wataalamu waliwaweka katika familia ya mikesha (Turdidae), lakini siku hizi mihozo huainiwa baina ya shore (Muscicapidae). Mihozo wana mabaka maalum meusi na meupe au mekundu na meupe kwa kiuno na mkia wao mrefu. Ndume ni maridadi kuliko jike. Hukaa chini na hula wadudu. Wanatokea nyanda kavu katika Afrika, Ulaya na Asia. Spishi zinazozaa katika nchi za kaskazini huhamia Afrika wakati wa baridi. Hujenga matago yao ndani ya mianya ya miamba au vishimo visivyotumika.
Okapi
Kutoka Wikipedia, ensaiklopidia huru
Okapi ("Okapia johnstoni") ni mamalia wa familia ya twiga. Umbo lake hufanana na farasi ina michoro miguuni kama punda milia lakini haina uhusiano naye ni aina ya twiga.
Okapi ni mnyama aliyejulikana na wenyeji wa maeneo yao tu hadi mwaka 1901. Hapo zamani ilikuwa inaaminika kuwa mnyama huyu hupatikana tu katika misitu ya Ituri lakini mwaka 2006 zilipatikana dalili zilizoonyesha kwamba mnyama huyu yuko pia kwenye misitu ya hifadhi ya kitaifa ya Kongo ya Virunga. Kwenye misitu ya Ituri kuna hifadhi ya okapi yenye eneo la 14,000 km².
Shingo yake ni fupi kuliko twiga lakini ina ulimi mrefu sana wa kujipatia majani unaomwezesha kusafisha masikio yake yeye mwenyewe. Dume ina pembe mbili fupi kichwani.
Ukubwa wa okapi ni hadi mita 2.5 kichwani na hadi mita 2 mabegani. Anafikia uzito kati ya kg 200 hadi 250. Anakula majani ya miti pamoja na manyasi, matunda na nyoga.
Limpopo (mto)
Limpopo ni mto wa kusini mwa Afrika unaoishia katika Bahari Hindi.
Chanzo kipo katika milima ya Witwatersrand, kati ya Pretoria na Johannesburg, nchini Afrika Kusini. Sehemu ya kwanza inaitwa "Krokodil" (Kiafrikaans kwa "mamba"). Baada ya kupokea mto wa Marico jina linabadilika na kuwa Limpopo. Hapo unapita mwendo wa upinde mkubwa ukielekea kwanza kaskazini-magharibi halafu mashariki hadi Bahari Hindi. unafuata mpaka kati ya Afrika Kusini na Botswana, halafu mpaka wa Afrika Kusini na Zimbabwe.
Tawimto mkubwa ni mto wa Olifant (Kiafrikaans kwa "tembo") unaojiunga na Limpopo katika Msumbiji km 200 kabla ya mdomo wake. Mto unafikia Bahari Hindi kwenye mji wa Xai-Xai (Msumbiji).
Msumbiji (kisiwa)
Kisiwa cha Msumbiji au kwa lugha ya Kireno "Ilha de Moçambique" ni kisiwa kidogo na pia mji kilichopo 3 km mbele ya mwambao wa Msumbiji ya kaskazini. Urefu ni 3 km na upana kati ya 500 hadi 200 m. Kisiwa ni sehemu ya mkoa wa Nampula. Mji huu ni chanzo cha koloni ya Kireno ya Msumbiji ilikuwa mji mkuu wa nchi kwa karne kadhaa.
Leo hii mji umepanuka kote kisiwani. Kuna wakazi 60,000 wanoishi katika mji mwenye sehemu mbili: mji wa mawe upande wa kaskazini na mji wa makuti upande wa kusini. Kisiwa kilikuwa mji mkuu wa Msumbiji wakati wa ukoloni wa Ureno hadi mwaka 1898 BK.
Habari za kwanza za Kisiwa cha Msubiji zimetokana na Wareno. Alipofika Vasco da Gama mwaka mwaka 1498 BK kisiwa kilikuwa mji wa Waswahili na Waarabu na kituo muhimu cha biashara ya kimataifa katika Bahari Hindi.
Mwaka 1507 Wareno walijenga kituo cha kijeshi. Jengo la kale kisiwani ni kanisa dogo la Nossa Senhora de Baluarte lililojengwa mwaka 1522 BK. Tangu mwaka 1558 hadi 1620 Wareno walijenga boma kubwa la Mtakatifu Sebastiano kwa gharama kubwa. Mawe yote yalichukuliwa kwa meli kutoka Ureno, Goa (Uhindi) na pia pwani la Msumbiji penyewe. Umuhimu wa Msumbiji machoni pa Wareno ulikuwa nafasi ya kituo chenye usalama cha safari nedu kati ya Ureno na Bara Hindi.
Kisiwa kilikua kituo kikuu cha Wareno katika Afrika ya mashariki hasa baada ya kupotea Boma la Yesu huko Mombasa. Waholanzi pia Wafaransa walishambulia kisiwa lakini walishindwa kuteka boma lenyewe.
Mwanzoni Msumbiji ilitawaliwa kama sehemu ya Uhindi ya Kireno kutoka mji mkuu wa Goa. Mwaka 1720 Msumbiji ilikuwa kama jimbo la pekee na kisiwa cha Msumbiji kikawa mji mkuu. Kisiwa kilikuwa bandari muhimu katika biashara ya watumwa kwa visiwa vya Bahari Hindi na pia hadi Brazil ya Kireno.
Mwaka 1898 mji mkuu ulihamishwa kwenda Lourenco Marques (leo Maputo). Kisiwa kilianza kurudi nyuma. Katika miaka ya 1960 daraja lilijengwa kati ya kisiwa na bara.
Idadi ya watu kisiwani imezidi. Walio wengi wanaishi bila maji au choo. Nafasi ya kila mtu ni 27,6 m² pekee.
Kabla ya kuhamishwa kwa mji mkuu kisiwa kilikuwa makao ya Gavana Mkuu wa Msumbiji, wa askofu, wa balozi za nchi kadhaa na wanfanyabiashara kutoka India, Ujerumani, Usiwsi, Ufaransa na Uingereza. Mabaki yao ni majengo ya kihistoria ambayo ni mfano wa pekee wa mji wa kikoloni hasa kwa sababu ujenzi mpya haukutokea baada ya kuondoka kwa makao ya serikali. UNESCO iliandikisha mji wa mawe katika orodha ya Urithi wa Dunia
Kasubi
Kasubi ni jina la kilima ndani ya mji wa Kampala mji mkuu wa Uganda. Kasubi imejulikana hasa kama mahali pa Makaburi ya Kasubi ya wafalme wa Buganda.
Mwaka 1882 ikulu ya Kabaka Mutesa I. ilijengwa kwenye kilima cha Kasubi. Alipokufa ikulu ikawa kaburi lake jinsi iliyvokuwa kawaida kati ya makabaka wa Buganda. Kuna desturi kwa makabila mbalimbali ya Afrika ya Mashariki ya kuwa mtu atazikwa nyumbani kwake hakuna atakeyeikalia tena.
Kutokana na kuja kwa ukoloni hapakuwa tena na nafasi ya kumjengea kila Kabaka ikulu mpya hivyo Kasubi ikawa mahali pa kaburi wa makabaka waliomfuata Mutesa I. yaani Mwanga II., Daudi Chwa II. na Mutesa II..
Jengo kuu ni Muzibu Azaala Mpanga ambalo ni kuba kubwa lililojengwa kwa ubao na matete lenye ujuu wa 12 m na kipenyo cha 31m. Ujenzi huu ni namna ya kiutamaduni kwa ajili ya majengo ya kifalme katika Afrika ya Mashariki na Kati.
Majengo mengine hukaliwa na wanawake hasa wajane wa familia ya kifalme wenye wajibu wa kuyatunza makaburi.
Majengo yamo ndani ya eneo pana la hektari 30 ambalo sehemu kubwa hulimwa na wakina mama wanaotunza makaburi.
Kwa Waganda wengi makaburi ni kitovu cha kiroho. Tangu mwaka 2001 yameingizwa katika orodha la UNESCO la Urithi wa Dunia.
Mwaka 2010 jengo kuu lenye makaburi yenyewe lilichomwa motoni lililowaka kwa sababu zisizojulikana. Mabaki ya wafalme hayakuharibiwa. Kuna mipango ya kulijenga upya jinsi ilivyokuwa.
Bustani ya wanyama
Bustani ya wanyama ni mahali ambapo wanyama hasa wanyamapori wa aina mbalimbali wanatunzwa ili watu wapate kuwatazama.
Siku hizi bustani ya wanyama zimekuwa pia mahali pa kutunza spishi au aina za wanyama walioko hatarini kutokomea.
Miji mingi mikubwa duniani ina bustani zaa wanyama. Katika baadi ya bustani hizi watu hulipa kiingilio wakitaka kuingia. Lakini hata hivyo bustani hizi hazipokei mapato ya kutosha hivyo hazina budi kupokea pia misaada kutoka serikali.
Umuhimu wa bustani za wanyama ni katika
Kabaka
Kabaka ni cheo cha mfalme wa Buganda ambayo ni ufalme ndani ya jamhuri ya Uganda. Cheo kingine pamoja na Kabaka ni Ssebataka.
Tangu mwisho wa karne ya 19 Makabaka wamekuwa Wakristo Waanglikana wakipokea taji katika kanisa kuu la Kianglikana la Kampala. Makabaka wa mwisho wamezikwa katika makaburi ya Kasubi mjini Kampala.
Serikali ya kwanza ya Milton Obote ilifuta falme zote nne za Uganda na kumlazimisha Kabaka Mutesa II kuondoka Uganda akipata kimbilio lake Uingereza.
Kati ya 1967 hadi 1993 cheo cha Kabaka hakikuwepo kisheria nchini Uganda lakini Waganda wengine walisikitikia. Serikali ya Yoweri Museveni ilirudisha falme za kale kama enzi za kiutamaduni.
Tarehe 24 Julai 1993 Ronald Muwenda Mutebi II aliruhusiwa kurudi Uganda kutoka Uingereza alikokuwa amemfuata baba yake akapokea rasmi taji la Kabaka mjini Kampala.
Chansela (kiongozi)
Chansela (kwa Kijerumani: "Kanzler"), pia kansela, ni cheo cha mkuu wa serikali, lakini si mkuu wa dola, katika Ujerumani na Austria. Kinafanana na cheo cha waziri mkuu.
Lomami (mto)
Lomami ni tawimto mkubwa wa mto Kongo katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo mwenye mwendo wa takriban 1500 km. Chanzo chake kiko katika kusini ya nchi kwenye jimbo la Katanga karibu na mji wa Kamina.
Lomami inajiunga na mto Kongo karibu na Isengi, takriban 150 km baada ya mji wa Kisangani kuelekea mdomo wa Kongo. Sehemu ya mwisho kabla ya mdomo wa Lomami inapitika kwa meli.
UNESCO
UNESCO ni kifupisho cha United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization yaani Shirika la Elimu, Sayansi na Utamaduni la Umoja wa Mataifa.
Ni kitengo cha Umoja wa Mataifa ambacho kinashughulika habari za elimu, sayansi na utamaduni duniani.
Kisheria UNESCO ni shirika la kujitegemea lenye madola wanachama 191.
Kati ya shughuli muhimu za UNESCO mojawapo ni Orodha la Urithi wa Dunia linalojumlisha mahali penye umuhimu wa pekee kihistoria, kisayansi au kiutamaduni.
Nchi zote zina mahali angalau moja orodhani, nyingine zina pengi, hasa Italia na Hispania.
Kofi Annan
Kofi Annan (8 Aprili 1938 - 18 Agosti 2018) alikuwa Katibu Mkuu wa Umoja wa Mataifa 1996 - 2006. Annan na Umoja wa Mataifa walipata Tuzo ya Amani ya Nobeli mwaka 2001. Alikuwa mwanzilishi na mwenyekiti wa Kofi Annan Foundation na pia mwenyekiti wa Elders, shirika la kimataifa lililoanzishwa na Nelson Mandela.
Alizaliwa huko Kumasi, Ghana. Alipewa jina Kofi kuonyesha kuwa alizaliwa siku ya Ijumaa kuendana na utamaduni wa Ashanti. Jina Annan linamaanisha kuwa alikuwa ni mtoto wa nne kuzaliwa.
Annan alienda shule ya Mfantsipim katika mji wa Cape Coast, Ghana (1954-1957). Baadaye, alienda Kumasi shule ya sayansi na teknolojia (sasa ni Kwame Nkruma Shule ya sayansi na teknolojia) kwa mwaka mmoja. Msaada kutoka Taasisi ya Ford ulimwezesha kusoma uchumi katika chuo kikuu cha Macalester, Saint Paul, Minnesota. Alipomaliza shahada ya kwanza mwaka 1961, alisoma mahusiano ya kimataifa katika chuo kikuu cha kimataifa masomo katika Geneva, Switzerland (1961-62). Alisoma katika chuo kikuu cha MIT, shule ya Sloan, na alipata shahada ya M.S.
Baada ya masomo ya uchumi alijiunga na huduma ya Umoja wa Mataifa mwaka 1962 katika WHO. 1974-1976 alifanya kazi Ghana halafu akarudi tena huduma ya UM. Akapanda ngazi kuwa Makamu wa Katibu Mkuu mhusika wa usalama aliwajibika kusimamia shughuli za wanajeshi walio chini ya UM.
Alihusika na vita ya Rwanda pia ya Yugoslavia ambako wanajeshi chini ya bendera ya UM walishirikiana.
Mwaka 1996 alichaguliwa kuwa Katibu Mkuu wa UM, akarudishwa cheo mwaka 2001. Tangu 1 Januari alifuatwa ofisini na Ban Ki-moon.
Mwaka 2008 Annan alirudi katika habari za kimataifa alipofika Kenya kwa shabaha ya kupatanisha viongozi wa kisiasa waliopigana juu ya matokeo ya uchaguzi wa rais wa Kenya 2007. Akisaidiana na Grace Machel na rais mstaafu wa Tanzania Benjamin Mkapa aliendesha majadiliano kati ya wawakilishi wa ODM na PNU kwa muda wa wiki 5. Akafaulu kuleta mapatano ya ushirikiano kati ya pande zote mbili.
Kofi Annan ameoa mara ya pili. Mke wake Nane Maria Annan anatoka Uswidi. Ana watoto watatu.
Uswazi
Uswazi (Swaziland, tangu 2018 rasmi eSwatini, Kiswazi: Umbuso weSwatini) ni nchi ndogo ya Afrika ya Kusini isiyo na pwani katika bahari yoyote.
Imepakana na Afrika Kusini na Msumbiji.
Mji mkuu ni Mbabane.
Wakazi wa kwanza huaminiwa kuwa wawindaji wa jamii ya Wasani.
Katika karne za kwanza BK walifika wahamiaji Wabantu wenye ujuzi wa kilimo na uhunzi.
Waswati walianzisha ufalme wao katikati ya karne ya 18 chini ya Ngwane III; mipaka ya sasa ilikubalika mwaka 1881.
Baada ya vita kati ya Waingereza na Makaburu, Swaziland ilukuwa nchi lindwa ya Uingereza tangu mwaka 1903 hadi 1967.
Chini ya mfalme Sobhuza II aliyetawala kwa muda mrefu sana (1921-1982), Swaziland ilipata uhuru tarehe 6 Septemba 1968.
Uswazi unatawaliwa tangu mwaka 1986 na mfalme Mswati III. Mfalme anapingwa mara nyingi kwa sababu anatumia pesa nyingi kwa ajili yake binafsi ilhali wananchi ni maskini sana. Kwa muda mwingi wa uhuru wa nchi (6 Septemba 1968) katiba imesimamishwa, na mfalme ametawala peke yake.
Wakazi wengi ni wa kabila la Waswati na kuongea lugha ya Kiswati ambacho ni lugha rasmi pamoja na Kiingereza.
Upande wa dini, 83% ni Wakristo wa madhehebu mbalimbali, hasa Waprotestanti, lakini pia Wakatoliki (20%). Wanaoendelea kufuata dini asilia za Kiafrika ni 15% na Waislamu 1%.
Uswazi ni kati ya nchi duniani zilizoathiriwa zaidi na Ukimwi; umri wa wastani unafikia miaka 32.62 pekee kwa sababu ya vifo vingi (64%) vinavyotokana na ugonjwa huo.
Vaal
Mto Vaal ni tawimto mrefu wa mto Oranje katika Afrika Kusini.
Chanzo chake ni katika milima ya Drakensberg mkoani Mpumalanga mashariki kwa mji wa Johannesburg.
Inaelekea kusini-magharibi hadi kuungana na mto Oranje karibu na mji wa Kimberley mkoani Northern Cape.
Urefu wake ni km 1120.
Jina la mto limetoka katika lugha ya Kiholanzi; walowezi wa kwanza Waholanzi walitaka kukumbuka mto Waal wa nyumbani kwao.
Vaal ni mto muhimu kwa ajili ya kilimo, viwanda na matumizi ya nyumbani eneo la Johannesburg.
Katika historia ya Afrika Kusini mto Vaal ulikuwa mpaka kati ya koloni la Uingereza kusini kwa mto na jamhuri za Makaburu kaskazini kwa mto. Jina la kihistoria "Transvaal" limemaanisha "ng'ambo ya mto Vaal".
Cote d'Ivoire
Côte d'Ivoire (tamka: kot divwar; kwa Kifaransa jina lina maana ya ""Pwani ya pembe za ndovu"") (kwa Kiswahili pia: Kodivaa; kwa Kiingereza Ivory Coast) ni nchi ya Afrika ya Magharibi.
Imepakana na Liberia na Guinea upande wa magharibi, Mali na Burkina Faso kaskazini, Ghana mashariki na Ghuba ya Guinea ya Atlantiki upande wa kusini.
Iliwahi kuwa kati ya nchi tajiri zaidi za Afrika lakini tangu mwaka 2002 uchumi na hali ya maisha kwa jumla vimeharibika kutokana na vita vya wenyewe kwa wenyewe (2002-2011).
Wakazi walikadiriwa kuwa 23,919,000 mwaka 2014. Kabila kubwa ni lile la Waakan (42.1%). Asilimia 20 ni wahamiaji, hasa kutoka nchi jirani (Liberia, Burkina Faso na Guinea). Asilimia 4 wana asili tofauti, hasa Ufaransa, Lebanoni, Vietnam na Hispania.
Lugha zinazotumika kawaida ni 65, lakini lugha rasmi ni Kifaransa.
Upande wa dini, Uislamu una 38.6%, Ukristo (hasa Kanisa Katoliki) 32.8%, na dini asilia za Kiafrika 28%.
Serikali
Habari
Overviews
Biashara
Orodha
Utalii
Mengineyo
Abidjan
Abidjan ni mji mkubwa nchini Cote d'Ivoire pia ni mji mkuu hali halisi. Vilevile ni bandari kuu ya nchi kwenye Ghuba ya Guinea ya bahari ya Atlantiki. Abidjan haiko baharini moja kwa moja lakini kwenye wangwa ya Ebrie inayotengwa na bahari kwa kanda nyembamba ya mchanga.
Abidjan imekua haraka kuanzia wakazi 65,000 mwaka 1950 hadi wakazi 3,624,800 mwaka 2000. Ilikuwa pia mji mkuu rasmi kati ya 1934 hadi 1983.
Kuna viwanda vya ngozi, nguo, vyakula na mafuta.
Abidjan ilikuwa kijiji tu hadi mwaka 1904. Wakati ule iliteuliwa kuwa mwanzo wa reli ya kuelekea ndani. Reli ilianzishwa hapa kwa sababu ng'ambo ya wangwa ilikuwepo bandari ndogo ya Port-Bouët. Tangu reli kujengwa Abidjan ilikua haraka. Mwaka 1934 ilitangazwa kuwa mji mkuu wa koloni ya Kifaransa Cote d'Ivoire.
Mwaka 1950 mfereji wa Vridi ilikata kanda la mchanga na kufungua wangwa kwa meli kutoka bahari; wangwa ikawa bandari kubwa yenye usalama mzuri kwa meli, na Abidjan ikawa mji wa bandari iliyosababisha kukua kwa uchumi na kuongezeka kwa watu.
Abidjan kuna chuo kikuu tangu 1964.
Tangu mwanzo wa vita ya wenyewe kwa wenyewe mwaka 2004 hali ya usalama mjini umeshuka chini sana.
Sierra Leone
Sierra Leone ni nchi ya Afrika ya Magharibi.
Imepakana na Guinea na Liberia, upande wa magharibi iko bahari ya Atlantiki.
Jina la nchi lina asili ya Kireno na linamaanisha "Mlima wa Simba".
Ni koloni la zamani la Uingereza na tangu 27 Aprili 1961 ni jamhuri huru.
Sierra Leone ni kati ya nchi maskini sana duniani.
Nchi yenyewe ilianzishwa na Waingereza kwa kuunda mji wa Freetown ("Mji wa watu huru") mwaka 1787. Kusudi lake likuwa kuwarudisha Afrika watu waliowahi kuwa watumwa. Kiasili wale wakazi wa kwanza walikuwa watumwa weusi waliopewa uhuru kwa sababu walishikamana na Waingereza dhidi ya Wamarekani katika vita vya uhuru wa Marekani.
Baadaye Waingereza wapinzani wa utumwa walinunua watumwa wakiwapa uhuru na kuwapeleka Sierra Leone.
Tangu mwaka 1807 Uingereza ulikataza biashara ya watumwa (lakini utumwa wenyewe bado) na watumwa waliopatikana kwenye meli za biashara hiyo haramu walipelekwa Sierra Leone na kupewa uhuru.
Ikianzishwa na shirika la wapinzani wa utumwa Sierra Leone ikawa koloni la kwanza la Uingereza katika Afrika ya Magharibi mwaka 1792. Kuanzia mwaka 1802 Freetown ilikuwa makao makuu ya Kiingereza kwa Afrika ya Magharibi.
Mwaka 1961 Sierra Leone ilipewa uhuru wake.
Miaka 1994 - 2002 nchi ilikuwa na vita vya wenyewe kwa wenyewe. Tangu mwisho wake nchi inajengwa tena.
Wakazi asili wamegawanyika katika makabila 16, kila moja likiwa na lugha na utamaduni maalumu; kati yake makubwa zaidi ni Watemne (35%) na Watembe (31%).
Lugha inayojulikana na asilimia 90 za wakazi ni Kikrio, aina ya Krioli ya Kiingereza iliyochanganya pia lugha mbalibali za Kiafrika. Lakini lugha rasmi ni Kiingereza.
Upande wa dini, Waislamu ni 71-77%, Wakristo ni 21-27% na wafuasi wa dini asilia za Kiafrika hawafikii 2%. Sierra Leone ni nchi isiyo na dini rasmi.
Freetown
Freetown ni mji mkuu pamoja na badari kubwa na kitovu cha uchumi wa nchi Sierra Leone. Iko kwenye kando la Atlantiki kwenye rasi ya Freetown. Idadi ya wakazi ni 1,070,000.
Mji uliundwa 1787 kwa ajili ya watumwa wenye asili ya Afrika waliowekwa huru. Hapo ni asili ya jina "Freetown" linalomaanisha "Mji wa watu huru".
Ulikuwa mji mkuu wa koloni za Uingereza katika Afrika ya Magharibi kati ya 1808 hadi 1874.
Hadi leo Makreoli ambao ni watoto wa watumwa waliopewa uhuru kama walowezi ni tabaka la pekee Freetown wakionekana kwa utamaduni na lugha ya pekee.
Katika miaka ya 1990 mji ulikuwa mahali pa mapigano kati ya wanamgambo na askari za ECOWAS.
Uchumi wa Freetown unategemea hasa bandari. Kuna pia viwanda vya sigara, vya kutengeneza petroli, vya chakula na za kusafisha almasi.
Senegal
Senegal ni nchi ya Afrika ya Magharibi iliyopo upande wa kusini wa mto Senegal.
Imepakana na Mauritania upande wa kaskazini, Mali upande wa mashariki, Guinea na Guinea-Bisau kusini na Bahari Atlantiki upande wa magharibi.
Nchi ya Gambia inazungukwa na eneo la Senegal isipokuwa upande wa bahari.
Visiwa vya Cabo Verde viko km 560 mbele ya pwani ya Senegal.
Senegal ni nchi inayogusana na kanda ya Sahel na pia kanda ya Tropiki.
Uso wa nchi ni hasa tambarare zinazopanda juu polepole kuelekea kusini mashariki. Sehemu nyingine zinafikia mita 580 juu ya UB. Kusini kabisa iko kasoko kubwa la Velingara.
Hali ya hewa ni ya kitropiki. Majira ya mvua ni hasa miezi ya Mei hadi Novemba.
Nchi imegawanyika katika mikoa 14 iliyogawanyika tena katika wilaya 45.
Miji mikubwa ni Dakar (wakazi 2 476 400), Pikine (wakazi 874 062), Thiès (wakazi 252 320), Saint-Louis (wakazi 176 000), Kaolack (wakazi 172 305), Ziguinchor (wakazi 159,788), Tiebo (wakazi 100 289). Karibu nusu ya watu huishi mijini.
Kwa wakati na kiasi tofauti eneo la Senegal lilikuwa sehemu ya Dola la Ghana, ya Dola la Mali na hatimaye ya Dola la Songhai
Baadaye lilikuwa koloni la Ufaransa hadi mwaka 1960.
Kuna wakazi milioni 13.5 na idadi kubwa ni wa chini ya umri wa miaka 20. Wameongezeka sana, mnamo mwaka 1985 idadi ilikuwa milioni 5 tu.
Kikundi kikubwa nchini ni Wawolof (43%), wengine ni Wafula wakiwa pamoja na Watukulur (24%), halafu Waserer (14.7%), Wadiola (4%),Wamandinka (3%), Wasoninke.
Kwa ujumla kuna lugha 37 nchini Senegal. Kiwolof kinazidi kuenea, lakini mpaka sasa lugha rasmi ni Kifaransa. Shuleni kinatumika pia Kireno, hasa kusini.
Theluthi mbili ya wakazi hawajui kusoma.
Senegal ni nchi isiyo na dini rasmi. Wakazi wengi sana (94%) ni Waislamu (hasa Wasunni; Wakristo (hasa Wakatoliki) ni takriban 5%.
Brazzaville
Brazzaville ni mji mkuu wa Jamhuri ya Kongo. Ina wakazi 1,115,773 (mwaka 2005). Iko kando la mto Kongo ikitazama mji wa Kinshasa ng'ambo ya mto.
Jina la Brazzaville limetokana na Mfaransa Pierre Savorgnan de Brazza alinunua hapa ardhi kutoka kwa chifu Makoko na kujenga kituo kilichokua kuwa mji baadaye.
Tangu mwaka 1898 Brazzaville ilikuwa mji mkuu wa Kongo ya Kifaransa ikawa na na wakazi 5,000 mnamo 1900 walioongezeka kuwa lakhi moja mwaka 1950.
Mwaka 1940 Brazzaville ilikuwa kwa muda mfupi mji mkuu wa Ufaransa Huru yaani Ufaransa usio chini ya Ujerumani hadi kuhamia kwa serikali kwenda Algier.
Brazzaville ina bandari ya mtoni wa Kongo na mwanzo wa reli kuelekea pwani.
Tiba
Tiba (au: Uganga) ni elimu kuhusu magonjwa ya watu mwilini na rohoni, jinsi ya kuzuia magonjwa na kuhusu njia ya kurudisha uzima. 
https://sw.wikipedia.org/wiki/Tiba
Elimu hii inafuata mbinu za kisayansi, tofauti na uganga wa kienyeji au wa kimila.
Watu wanaoshughulikia magonjwa ya watu huitwa matabibu au waganga. Mara nyingi watu huwaita "daktari", lakini neno hili lamaanisha zaidi cheo cha kufaulu chuo kikuu kwenye ngazi ya juu; mara nyingi waganga husoma hadi cheo cha daktari wa tiba.
Watu wanaofanya kazi pamoja na tabibu ni muuguzi (nesi) na wasaidizi wengine.
Tiba imeendelea kiasi cha kuwa na masomo yake madogo yanayoangalia hasa magonjwa ya sehemu fulani ya mwili tu. Kila somo dogo lina wataalamu wake. kwa mfano tiba ya moyo, ya ngozi, ya viungo vya ndani, ya upasuaji, ya magonjwa ya watoto na kadhalika.
Omdurman
Omdurman (au: Omdourman, Kar: أم درمان "Umm Durmān" ) ni mji mkubwa kabisa nchini Sudan kando la mto Nile ikitazama mji mkuu Khartoum. Pamoja na Khartoum na Bahri ni mji mmoja kubwa sana unaounganishwa kwa madaraja kadhaa.
Ina wakazi wanaokadiriwa kufikia karibu milioni 3.
Mji ulianzishwa na Muhammad Ahmad ibn Abd Allah Al-Mahdi mwaka 1885. Baada ya jeshi lake kuteka Khartoum katika vita dhidi ya Misri na gavana yake Gordon Mahdi Muhammad hakutaka kukaa kwenye "mji wa makafiri" akajenga mji mpya wa Omdurman "mji wa waumini" ng'ambo ya mto Nile uliokuwa mji mkuu wa dola la Mahdi 1885 - 1898. Wakati ule Omdurman ilikuwa tayari na wakazi 150,000.
Waingereza walipoteka Sudan mwaka 1898 Omdurman ilirudi nyuma lakini wakati wa miaka ya mwisho wa karne ya 20 ilikua tena kupita Khartoum kutokana na kufika kwa wakimbizi wengi mjini kutoka nchi jirani kama Chad, Eritrea, Ethiopia na Uganda, pia wakimbizi kutoka vita ya Sudan ya Kusini. Wakimbizi hawa walijenga mitaa mikubwa ya vibanda.
Omdurman ina vyuo vikuu kadhaa.
Kumbukumbu ya kihistoria muhimu ni kaburi la Mahdi.
Bahri
Bahri au "Khartoum Bahri" (Kar: الخرطوم بحري al-Khartūm Bahrī = "Khartoum ya bahari yaani mtoni") ni mji wa Sudan jirani ya Khartoum upande wa kaskazini ya Nile ya buluu. Inaitwa pia "Khartoum ya kaskazini". Hata kama ni mji wa pekee kisheria halisi Bahri pamoja na miji ya Omdurman na Khartoum ni kama mji mmoja mkubwa sana unaounganishwa kwa madaraja kadhaa.
Bahri imekadiriwa kuwa na wakazi milioni 1.6 mwaka 2006.
Wadi Halfa
Wadi Halfa (Kar: وادي حلفا) ni mji wa Sudan ya kaskazini kwenye mwambao wa Ziwa Nasser. Ni mwisho wa reli kutoka Khartoum na bandari ya feri kwenda Aswan nchini Misri.
Mji huu ulianzishwa katika karne ya 19. Baada ya 1976 wakati wa kumaliza lambo la Aswan palikuwa na mipango ya kuubomoa na kuuacha mji kabisa. Serikali ilihamisha wakazi kwenda "Halfa mpya" mji mpya mbali upande wa kusini. Lakini sehemu ya wakazi waliobaki wakakataa kuondoka wakaanza kujenga nyumba mpya jirani na nyumba zilizoanza kuzama wakati maji ya Ziwa Nasser yalipofurika.
Siku hizi Wadi Halfa imekuwa kituo muhimu cha mawasiliano kati ya Misri na Sudan.
Mji una wakazi 15,000.
Orodha ya miji ya Sudan
Hii ni Orodha ya miji nchini Sudan:
Songwe (Mbeya)
Songwe ni jina la mito miwili ya Tanzania: mmoja uko katika mkoa wa Mbeya, mwingine katika mkoa wa Songwe.
Songwe ya Kusini ina chanzo chake katika milima ya Umalila karibu na Santilya ikielekea kusini na kuishia Ziwa Nyasa. Baada ya kupita Itumba (Ileje) mto ni mpaka kati ya Tanzania na Malawi.
Tabia yake ya kubadilisha-badilisha mwendo wake imesababisha matatizo kati ya nchi jirani kwa sababu mashamba ya watu yamepatikana mara upande mmoja mara upande mwingine wa mpaka wa kimataifa.
Arthur Kornberg
Arthur Kornberg (amezaliwa 3 Machi 1918) ni daktari kutoka nchi ya Marekani. Hasa alichunguza DNA. Mwaka wa 1959, pamoja na Severo Ochoa alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Tiba.
Severo Ochoa
Severo Ochoa (24 Septemba 1905 – 1 Novemba 1993) alikuwa mwanabiolojia kutoka nchi ya Hispania. Hasa alichunguza vimeng’enya vya chembe hai. Pia alifaulu kusanisi DNA. Mwaka wa 1959, pamoja na Arthur Kornberg alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Tiba.
George Beadle
George Wells Beadle (22 Oktoba 1903 – 9 Juni 1989) alikuwa mwanajenetiki kutoka nchi ya Marekani. Hasa alichunguza uhusiano kati ya jeni na vimeng’enya. Mwaka wa 1958, pamoja na Edward Tatum na Joshua Lederberg alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Tiba.
Edward Tatum
Edward Lawrie Tatum (14 Desemba 1909 – 5 Novemba 1975) alikuwa mwanakemia kutoka nchi ya Marekani. Hasa alichunguza uhusiano kati ya jeni na vimeng’enya. Mwaka wa 1958, pamoja na George Beadle na Joshua Lederberg alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Tiba.
Joshua Lederberg
Joshua Lederberg (amezaliwa 23 Mei 1925) ni mwanajenetiki kutoka nchi ya Marekani. Hasa alichunguza jeni za chembe hai. Mwaka wa 1958, pamoja na George Beadle na Edward Tatum alikuwa mshindi wa ‘’’Tuzo ya Nobel ya Tiba’’’.
Daniel Bovet
Daniel Bovet (23 Machi 1907 – 8 Aprili 1992) alikuwa mtaalamu wa madawa kutoka nchi ya Italia; alizaliwa nchi ya Uswisi. Baadhi ya utafiti mwingine aligundua madawa yanayotibu kikemia, kwa mfano salfonamaidi. Mwaka wa 1957 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Tiba.
William Shockley
William Bradford Shockley (13 Februari 1910 – 12 Agosti 1989) alikuwa mhandisi na mwalimu kutoka nchi ya Marekani. Hasa alichunguza mambo ya umeme na kuvumbua transista. Mwaka wa 1956, pamoja na John Bardeen na Walter Brattain alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.
John Bardeen
John Bardeen (23 Mei 1908 – 30 Januari 1991) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Marekani. Hasa alichunguza uhandisi wa umeme na kuvumbua transista. Mwaka wa 1956, pamoja na William Shockley na Walter Brattain, na tena mwaka wa 1972, pamoja na Leon Cooper na John Schrieffer alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.
Walter Brattain
Walter Houser Brattain (10 Februari 1902 – 13 Oktoba 1987) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Marekani. Hasa alichunguza uhandisi wa umeme na kuvumbua transista. Mwaka wa 1956, pamoja na William Shockley na John Bardeen alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.
André Cournand
André Frédéric Cournand (24 Septemba 1895 – 19 Februari 1988) alikuwa daktari na mwanafiziolojia kutoka nchi ya Ufaransa; alihamia Marekani baadaye. Hasa alichunguza magonjwa ya moyo na tiba zake. Mwaka wa 1956, pamoja na Werner Forssmann na Dickinson Richards alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Tiba.
Werner Forssmann
Werner Forssmann (20 Agosti 1904 – 1 Juni 1979) alikuwa daktari mpasuaji kutoka nchi ya Ujerumani. Pamoja na kazi ya upasuaji alichunguza magonjwa ya moyo na ya mkojo. Alikuwa daktari mpasuaji mkuu katika hospitali za miji ya Dresden na Düsseldorf. Mwaka wa 1956, pamoja na Andre Cournand na Dickinson Richards alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Tiba.
Dickinson Richards
Dickinson Woodruff Richards (30 Oktoba 1895 – 23 Februari 1973) alikuwa daktari na mwanafiziolojia kutoka nchi ya Marekani. Hasa alichunguza hali ya moyo wa binadamu. Mwaka wa 1956, pamoja na Andre Cournand na Werner Forssmann alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Tiba.
Hugo Theorell
Axel Hugo Teodor Theorell (6 Julai 1903 – 15 Agosti 1982) alikuwa mwanakemia kutoka nchi ya Sweden. Hasa alichunguza kazi ya vimeng’enya katika chembe hai. Mwaka wa 1955 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Tiba.
John Enders
John Franklin Enders (10 Februari 1897 – 8 Septemba 1985) alikuwa daktari kutoka nchi ya Marekani. Hasa alichunguza virusi visababishavyo magonjwa mbalimbali. Mwaka wa 1954, pamoja na Frederick Robbins na Thomas Weller alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Tiba.
Frederick Robbins
Frederick Chapman Robbins (25 Agosti 1916 – 4 Agosti 2003) alikuwa daktari wa watoto kutoka nchi ya Marekani. Hasa alichunguza virusi visababishavyo magonjwa mbalimbali. Mwaka wa 1954, pamoja na John Enders na Thomas Weller alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Tiba.
Thomas Weller
Thomas Huckle Weller (amezaliwa 15 Juni 1915) alikuwa daktari kutoka nchi ya Marekani. Hasa alichunguza virusi visababishavyo magonjwa mbalimbali. Mwaka wa 1954, pamoja na Frederick Robbins na John Enders alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Tiba.
Fritz Lipmann
Fritz Albert Lipmann (12 Juni 1899 – 24 Julai 1986) alikuwa mwanakemia kutoka nchi ya Ujerumani; baadaye alihamia Marekani. Hasa alichunguza vimeng’enya katika chembe hai vibadilishavyo chakula kuwa nishati. Mwaka wa 1953, pamoja na Hans Krebs alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Tiba.
Hans Krebs
Hans Adolf Krebs (25 Agosti 1900 – 22 Novemba 1981) alikuwa mwanakemia kutoka nchi ya Ujerumani. Mwaka wa 1933, kwa vile wazazi wake walikuwa Wayahudi alilazimishwa kuhamia Uingereza. Hasa alichunguza athari za kikemia ndani ya chembe hai. Mwaka wa 1953, pamoja na Fritz Lipmann alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Tiba. Mwaka wa 1958 alipewa cheo cha “Sir” cha Uingereza.
Selman Waksman
Selman Abraham Waksman (22 Julai 1888 – 16 Agosti 1973) alikuwa mwanakemia kutoka nchi ya Ukraine. Baadaye alihamia na kupata uraia wa Marekani (mwaka wa 1916). Hasa alichunguza vijiumbe vya ardhini na kugundua viua vijasumu. Mwaka wa 1952 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Tiba.
Max Theiler
Max Theiler (30 Januari 1899 – 11 Agosti 1972) alikuwa mwanabiolojia kutoka nchi ya Afrika Kusini. Baadaye alihamia na kupata uraia wa Marekani. Hasa alichunguza virusi visababishavyo maradhi mbalimbali. Pia aligundua dawa ya chanjo dhidi ya homa ya manjano. Mwaka wa 1951 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Tiba.
Tadeus Reichstein
Tadeus Reichstein (20 Julai 1897 – 1 Agosti 1996) alikuwa mwanakemia kutoka nchi ya Uswisi, lakini alizaliwa Poland. Hasa alichunguza homoni katika gamba la tezi adrenali. Mwaka wa 1950, pamoja na Edward Kendall na Philip Hench alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Tiba.
Philip Hench
Philip Showalter Hench (28 Februari 1896 – 30 Machi 1965) alikuwa daktari kutoka nchi ya Marekani. Baadhi ya uchunguzi mwingine alichunguza homoni katika gamba la tezi adrenali. Pia alitafiti kutibu ugonjwa wa baridi yabisi ("arthritis"). Mwaka wa 1950, pamoja na Edward Kendall na Tadeus Reichstein alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Tiba.
Edward Kendall
Edward Calvin Kendall (8 Machi 1886 – 4 Mei 1972) alikuwa mwanakemia kutoka nchi ya Marekani. Baadhi ya uchunguzi mwingine alichunguza homoni katika gamba la tezi adrenali. Mwaka wa 1950, pamoja na Philip Hench na Tadeus Reichstein alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Tiba.
Carl na Gerty Cori
Carl Ferdinand Cori (5 Desemba 1896 – 20 Oktoba 1984) na Gerty Theresa Cori (15 Agosti 1896 – 26 Oktoba 1957) walikuwa wanakemia kutoka nchi ya Ucheki.
Baada ya kufunga ndoa mwaka wa 1920, walihamia Marekani na kupata uraia wa huko mwaka 1922.
Hasa walichunguza umetaboli wa kabohaidreti katika kiumbehai cha wanyama.
Mwaka wa 1947, pamoja na Bernardo Houssay walikuwa washindi wa Tuzo ya Nobel ya Tiba.
Bernardo Houssay
Bernardo Alberto Houssay (10 Aprili 1887 – 21 Septemba 1971) alikuwa mwanakemia kutoka nchi ya Argentina. Baadhi ya uchunguzi mwingine alichunguza uhusiano kati ya homoni na sukari katika kiumbehai cha wanyama. Mwaka wa 1947, pamoja na Carl na Gerty Cori alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Tiba.
Emilio Segre
Emilio Segre (1 Februari 1905 – 22 Aprili 1989) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Italia. Mwaka wa 1938 alihamia Marekani. Hasa alifanya utafiti wa fizikia ya kiini. 1937 alitambua Tekineti kama elementi sintetiki ya kwanza iliyopatikana katika historia. Mwaka wa 1959, pamoja na Owen Chamberlain alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.
Owen Chamberlain
Owen Chamberlain (10 Julai 1920 – 28 Februari 2006) ni mwanafizikia kutoka nchi ya Marekani. Hasa alifanya utafiti wa fizikia ya kiini na kugundua vipande vingi vya atomu.
Mwaka wa 1959, pamoja na Emilio Segre alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.
Pavel Cherenkov
Pavel Alekseyevich Cherenkov (28 Julai 1904 – 6 Januari 1990) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Urusi. Aligundua mnururisho wa Cherenkov unaotokea elektroni ikitembea kwa mwendo mkali zaidi kuliko mwendo wa nuru. Mwaka wa 1958, pamoja na Igor Tamm na Ilya Frank alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.
Igor Tamm
Igor Yevgenyevich Tamm (8 Julai 1895 – 12 Aprili 1971) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Urusi. Hasa alichunguza uhusiano kati ya elektroni na nuru. Mwaka wa 1958, pamoja na Pavel Cherenkov na Ilya Frank alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.
Ilya Frank
Ilya Mikhaylovich Frank (23 Oktoba 1908 – 22 Juni 1990) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Urusi. Hasa alichunguza uhusiano kati ya elektroni na nuru. Mwaka wa 1958, pamoja na Igor Tamm na Pavel Cherenkov alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.
Tsung-Dao Lee
Tsung-Dao Lee (amezaliwa 25 Novemba 1926) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya China; baadaye alihamia Marekani. Hasa alichunguza vipande vya atomu na nadharia yake. Mwaka wa 1957, pamoja na Chen Ning Yang alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.
Chen Ning Yang
Chen Ning Yang (amezaliwa 22 Septemba 1922) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya China; baadaye alihamia Marekani. Pia alijiita "Frank Yang". Hasa alichunguza vipande vya atomu na nadharia yake. Mwaka wa 1957, pamoja na Tsung-Dao Lee alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.