hotchpotch/miracl-hf-unified huggingface dataset:
Siku
Siku ni muda wa saa 24 ambamo tunaona vipindi viwili: kile cha mwanga wa mchana na kile cha giza la usiku.
Mabadiliko hayo ya mchana na usiku husabibishwa na mzunguko wa dunia kwenye mhimili wake. Upande wa dunia unaotazama jua unapata mwanga wa mchana lakini upande mwingine usiotazama jua unakuwa gizani.
Sisi pamoja na vitu vyote vilivyo juu ya uso wa dunia, yaani bahari, mito, milima, binadamu, misitu, majangwa, majengo, barabara na kila kitu unachoweza kuwaza kuwa kipo kwenye uso wa dunia, basi vyote huwa katika mwendo kadiri dunia inavyojizungusha kwenye mhimili wake. Hivyo basi, wakati upande ule wa uso wa dunia tulipo unapogeukia au kutazamana na jua, basi kwetu inakuwa mchana, pale ambapo upande huo hatutazamani na dunia, basi tunapata usiku, yaani tunakuwa kwenye giza.
Mwanzo na mwisho wa siku ni jambo la mapatano baina ya watu ma hapa kuna kawaida tofautitofauti katika tamaduni za Dunia.
Uchumi na sheria siku hizi hufuata muda sanifu wa dunia unaopanga mwisho na mwanzo wa siku ya kalenda katikati ya usiku, yaani saa sita usiku, au kwa lugha nyingine kwenye 24:00 au 0:00 h.
Kalenda za kidini kama kalenda ya Kiyahudi na Kalenda ya kiislamu hupanga mwisho wa siku wakati wa machweo, ambayo ni pia mwanzo wa siku mpya. Kwa sababu hiyo sherehe ya Sabato katika Uyahudi (ambayo inalingana na Jumamosi ya Kiswahili) inaanza baada ya machweo kwenye Ijumaa, na pia utaratibu wa kuzuia kazi unakwisha kwenye jioni ya Jumamosi baada ya machweo.
Mzunguko huo wa dunia kwenye mhimili wake unachukua muda wa nukta (sekunde) 86,400 au masaa 24.
Kwa sababu muda wa mzunguko haulingani kikamilifu na kipimo cha sekunde kuna siku ndefu au fupi zinazopatikana kwa kuingiza au kupunguza nukta moja kufuatana na azimio ya wataalamu wa wakati. Hii haina umuhimu wowote katika maisha ya kila siku lakini inapaswa kuangaliwa pale ambapo saa kamili sana ya kiatomi hutumiwa.
Dunia, pamoja na kujizungusha kwenye mhimili wake, ina mwendo mwingine pia , yaani ule wa kulizunguka jua. Ikikamilisha mwendo huu basi mwaka unakuwa umekamilika. Kipindi cha mwaka hakilingani kwa kila mwaka: kuna miaka mirefu na miaka mifupi. Hii ni kwa mujibu wa Kalenda ya Gregori ambapo mwaka wa kawaida (mfupi) huwa na siku 365 na kila mwaka wa nne (mwaka mrefu) kuwa na siku 366.
815
Makala hii inahusu mwaka 815 BK (Baada ya Kristo).
bila tarehe
bila tarehe
750
Makala hii inahusu mwaka 750 BK (Baada ya Kristo).bila tarehe
Bob Marley
Robert Nesta "Bob" Marley (6 Februari 1945 - 11 Mei 1981) alikuwa mwimbaji na mwanamuziki muhimu kutoka nchini Jamaika. Alivuma hasa kunako miaka ya 1970 na 1980. Ameweza kuifanya staili ya muziki wa reggae kuwa maarufu sana duniani. Muziki wake mwingi ulikuwa unazungumzia hadithi za nyumbani kwake na dini ya Rastafari ambayo yeye alikuwa anaifuata. Kuna baadhi ya nyimbo zake zinahusu masuala ya dini na zingine siasa.
Bob Marley alizaliwa na mama mweusi kijana aliyeitwa Cedella Booker na baba wa Kizungu aliyeitwa Norvall Marley. Wakati yungali bwana mdogo, marafiki zake walimpa jina la utani kama "Tuff Gong". Alianza kazi zake za muziki kunako miaka ya 1960 hivi akiwa na kundi lake la kina Wailing Wailers, ambalo alilianzisha akiwa na marafiki wawili, Peter Tosh na Bunny Wailer. Mwaka wa 1962, Bob Marley na kina Wailing Wailers wakafanikiwa kurekodi nyimbo zao mbili za kwanza zilizoitwa "Judge Not" na "One Cup of Coffee".
Bob alimwoa Bi. Rita Anderson mnamo 1966 na akajiunga na kundi akiwa kama mwitikiaji. Kwa pamoja wamefanikiwa kupata watoto watano. Mmoja kati ya hao ni Ziggy Marley, ambaye pia ni mwimbaji wa reggae maarufu sana.
Mwaka wa 1974, kundi la Wailers likavunjika kwa sababu wanachama wote watatu walitaka kujiendeleza kila mtu awe msanii wa kujitegemea. Lakini, Bob Marley aliendelea kuita bendi yake jina la Bob Marley and the Wailers na kujiunga upya na wanachama wapya na kuindelea kupiga muziki kama kawaida. Mwaka wa 1975, Bob Marley akatoa kibao chake cha kwanza kilichovuma kimataifa na kiliitwa "No Woman No Cry". Huko Jamaika, huhesabiwa kama kama shujaa wa jadi.
Baadhi ya vibao vyake vikali ni pamoja na "I Shot the Sheriff", "No Woman, No Cry", "Could You Be Loved", "Stir It Up", "Jamming", "Redemption Song", "One Love" na, "Three Little Birds". Albamu za studio ambazo ni maarufu kuliko ni ile iliyoitwa "Legend", ambayo pia ina jumlisha vibao vyake vikali. Bob Marley alikufa tar. 11 ya mwezi wa Mei 1981, katika hospitali ya Cedars of Lebanon Hospital huko mjini Miami, Florida, kwa tatizo la melanoma (kansa ya ngozi).
Kimbunga
"Kwa lugha ya Kimbunga tazama Kimbunga (lugha)"
Kimbunga ni dhoruba kali inayoanza juu ya bahari katika maeneo ya tropiki yenye upepo mwenye kasi ya zaidi ya km/saa 117. Kimbunga ni dhoruba aina ya tufani.
Inaanza juu ya bahari ya kitropiki penye maji yenye halijoto juu ya 26 °C. Hewa joto yenye mvuke nyingi inaanza kupanda juu na kuzunguka. Mzunguko huo unaongezeka kasi kuwa dhoruba. Kasi ikifikia mwendo wa 117 km/saa inaitwa kimbunga.
Vimbunga vinatokea katika bahari zote penye maji ya moto kaskazini na kusini kwa ikweta. Mzunguko hufuata mwendo wa saa kama kimbunga kinatokea kusini kwa ikweta; ni kinyume cha mwendo wa saa kama kinatokea kaskazini kwa ikweta.
Kila sehemu ya dunia kimbunga kina jina lake na majina haya yameanza kutumiwa kimataifa:
Kimbunga inaweza kusababisha hasara kubwa ikigusa meli baharini na zaidi mwambaoni inapofikia nchi kavu au visiwa.
Hatari zake ni hasa kasi ya upepo pamoja na kiasi kikubwa cha mvua. Kasi ya upepo inaweza kuinua vitu vizito kama miti, paa za nyumba au magari na kuvirusha mbali. Watu huuawa na mali kuharibiwa. Uwingi wa mvua husababisha mifuriko.
Vimbunga hutokea mara kwa mara katika kipindi cha joto. Wataalamu wameanza kuvipa majina kwa kurahisisha maelewano. Katika eneo la kila bahari kuna utaratibu wa pekee wa kutolea majina kwa vimbunga kufuatana na mapatano ya wanasayansi.
Atlantiki inaona takriban vimbunga kumi au zaidi kila mwaka. Hupewa majina kufuatana alfabeti. Imekuwa kawaida tangu 1979 kutumia majina ya kiume na ya kike kwa kubadilishana (zamani vilipewa majina ya kike tu lakini wanawake walilalamika).
Wataalamu wanatumia orodha sita ya majina hivyo jina linaweza kurudia baada ya miaka sita.
Kimbunga ya "Katrina" kilichoharibu mji wa New Orleans katika Agosti 2005 kilikuwa kimbunga cha 11 cha mwaka 2005. Kilifuata kimbunga "Jose" na kufuatwa na "Lee" halafu "Maria". Kama kimbunga inasababisha uharibifu mkubwa sana jina lake huondolewa katika orodha maana yake jina hili halitarudia. "Katrina" imebadilishwa kuwa "Katia" katika orodha ya mwaka itakayotumika mwaka 2011 (ikitokea itakuwa kimbunga kinachofuata "Jose" ya 2011)
Rombo
Rombo ni miongoni mwa wilaya saba za mkoa wa Kilimanjaro upande wa mashariki ya mlima. Makao makuu ya wilaya hiyo anapatikana katika mji mdogo wa Mkuu uliopo kwenye kata ya Kelamfua Mokala. Wenyeji ni hasa Warombo walio sehemu ya Wachagga.
Wilaya imepakana na Kenya upande wa kaskazini na mashariki, wilaya ya Hai upande wa magharibi na wilaya ya Moshi vijijini upande wa Kusini.
Idadi ya wakazi ni 260,963 (sensa ya 2012).
Mexico (mji)
Jiji la Meksiko "(kwa Kihispania: Ciudad de México)" ni mji mkuu pia mji mkubwa wa nchi ya Mexiko.
Uko kwenye nyanda za juu za Mexiko kwenye kimo cha m 2000 juu ya UB katika bonde refu linalopakana na milima mirefu. Kati ya milima hii ni volkeno za Popocatepetl na Iztaccihuatl na nyororo ya Sierra Nevada.
Mji wa Mexiko ni pia mkoa wa kujitegemea, huitwa mara nyingi na Wamexiko wenyewe "Mexico DF" au kwa kifupi "DF" (DF = Distrito Federal, Mkoa wa Shirikisho), lakini tangu mwaka 2016 unaelekea kujitegemea zaidi kiutawala.
Idadi ya wakazi ni milioni 9, lakini pamoja na mitaa ya karibu idadi inafikia karibu milioni 20.4. Ni kati ya miji mikubwa kabisa duniani.
Historia ya mji ilianza mwaka 1325. Wakati ule kikosi cha Azteki wahamiaji walifika kwenye ziwa la Texcoco na kujenga makao kwenye kisiwa ziwani wakauita mji "Tenochtitlan".
Kuna hadithi ya kale juu ya kuundwa kwa Tenochtitlan ambao ni mji wa Kiazteki uliotangulia Mexiko City.
Zamani ile Waazteki waliishi maisha ya kuhamahama na kutafuta mahali pa kujenga mji wa kudumu. Mungu wao Huitzilopochtli aliwaambia wamtafute anayekalia mpungate (kakati) na kushika nyoka. Mpungate utapatikana kwenye mwamba katika kisiwa ziwani. Hadithi yaendelea kusema ya kwamba baada ya matembezi ya miaka 200 walikuta ziwa la Texcoco penye mwamba na mpungate. Walipokaribia tai aliyeshika nyoka akaketi kenye mpungate huu.
Baada ya kupokea ishara hiyo waliunda mji wao wa Tenochtitlan uliokuwa baadaye mji mkuu wa Dola la Azteki. Ulikuwa na wakazi 300,000 wakati wa kufika kwa Wahispania mwaka 1519.
Mwaka 1519 alifika Mhispania Hernan Cortez pamoja na jeshi la askari 450. Baada ya kupokewa vizuri na mfalme wa Azteki Montezuma walimkamata kama mfungwa na kuchukua dhahabu kutoka mahekalu.
Wenyeji wa mji waliwashambulia na kuua Wahispania wengi. Cortes aliweza kukimbia akarudi na jeshi jipya akaweza kuteka mji tarehe 13 Agosti 1521 na kuuharibu kabisa.
Wahispania walianzisha mji mpya juu ya maghofu ya mji wa kale. Makanisa yalijengwa mahali pa mahekalu ya kale.
Tangu mwaka 1525 mji wa Mexiko ulikuwa mahali pa serikali ya nchi, tangu 1535 mji mkuu wa "Ufalme Mdogo wa Hispania Mpya". Makoloni ya Hispania ya Guatemala, Kuba, Florida na hata Ufilipino katika Asia yalitawaliwa kutoka hapa.
Mji ulikuwa mji mkuuwa wa nchi huru tangu 1821.
Katika karne ya 20 ilikua haraka sana.
Bendera ya Mexiko
Bendera ya Mexiko ina milia mitatu ya wima ya rangi kijani kibichi, nyeupe na nyekundu. Rangi hizi zimetumiwa tangu mapamabano kwa ajili ya uhuru wa Mexiko kutoka Hispania mw. 1821.
Katikati iko nembo la taifa linaloonyesha tai anayekalia mpungate na kushika nyoka.
Upana wa milia na umbo la nembo imewahi kubadilishwa mara nane katika Historia ya Mexiko. Bendera jinsi ilivyo leo ilikubaliwa mwaka 1968 lakini muundo wa milia mitatu na rangi imepatikana tangu 1821.
Rangi zilitajwa mara kwadhaa kuwa na maana. Lakini maelezo haya si rasmi hivyo maelezo yamebadilika mara kadhaa.
Mfano wa elezo ni:
Nembo ya Mexiko
Nembo ya Mexiko inamwonyesha tai anayekalia mpungate na kushika nyoka. Mpungate unasimama kwenye mwamba.
Asili ya nembo ni katika utamaduni wa Azteki kabla ya kuingia kwa Wahispania nchini. Kuna hadithi ya kale juu ya kuundwa kwa Tenochtitlan ambayo ni mji wa Kiazteki uliotangulia Mexiko City.
Zamani ile Waazteki waliishi maisha ya kuhamahama na kutafuta mahali pa kujenga mji wa kudumu. Mungu wao Huitzilopochtli aliwaambia wamtafute anayekalia mpungate (kakati) na kushika nyoka. Mpungate utapatikana kwenye mwamba katika kisiwa ziwani. Hadithi yaendelea kusema ya kwamba baada ya matembezi ya miaka 200 walikuta ziwa la Texcoco penye mwamba na mpungate. Walipokaribia tai aliyeshika nyoka akaketi kenye mpungate huu.
Baada ya kupokea ishara hiyo waliunda mji wao wa Tenochtitlan uliokuwa baadaye mji mkuu wa Dola la Azteki na baada ya kuja kwa Wahispania mji wa Mexiko (Ciudad de México au Mexiko-City)
Nembo la kisasa lilichorwa 1968 na Francisco Eppens Helguera na kutangazwa kuwa nembo rasmi. Lakini nembo zote tangu uhuru zilionyesha tai na nyoka kwa namna moja au nyingine.
Hai
Wilaya ya Hai ni wilaya moja ya Mkoa wa Kilimanjaro. Katika sensa ya mwaka 2002, idadi ya wakazi wa Wilaya ya Mbulu ilihesabiwa kuwa 259,958 . Katika wilaya hiyo Wachaga wengi wanaishi ambao huzungumza lahaja tofauti, kama Wamachame na Wamasama.
Göttingen
Mji wa Göttingen () ni mji mmojawapo wa Ujerumani. Uko upande wa Kusini-Mashariki wa jimbo la Saksonia ya chini (kwa Kijerumani: "Niedersachsen"), na tangu mwaka wa 1965 umehesabika kama mji mkubwa (au jiji) kwa vile umevuka idadi ya wakazi zaidi ya laki moja. Göttingen inajulikana hasa kwa chuo kikuu chake ambacho kimezinduliwa rasmi mwaka wa 1737.
Kipare (Tanzania)
Kipare (pia huitwa "Chasu") ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wapare. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kipare imehesabiwa kuwa watu 500,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kipare iko katika kundi la G20.
Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
Wabembe
Wabembe ni kabila la watu ambao wanaishi katika nchi zote za Maziwa Makuu ya Afrika.
Wanapatikana kwa wingi Fizi, Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo na wanaishi katika nchi tofauti kama: Kongo, Jamhuri ya Kidemokrasia, Burundi, Kongo (Brazzaville) na Mkoa wa Kigoma, Tanzania.
Lugha yao ni Kibembe.
Katika mwaka wa 1991 idadi ya Wabembe ilikuwa 252.000 (Kongo, Jamhuri ya Kidemokrasia). Ila kwa sasa idadi ya Wabembe haijulikani kikamilifu, kufuatana na kusambaratika kwa kabila hiyo kwenye sehemu zote duniani.
Miaka kadhaa iliyopita hadi hivi sasa kuanzia mwaka 2005, inazidi kuonyesha idadi ya Wabembe wengi katika mabara tofauti kama vile: Marekani, Australia, Ulaya ya Magharibi na Ulaya ya Kaskazini.
Pia idadi ya Wabembe wengine inaongezeka katika nchi za Afrika Kusini, Kenya, Zimbabwe, Malawi na Zambia.
Wabena (Tanzania)
Wabena ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi hasa katika Mkoa wa Njombe, Wilaya za Njombe na Wanging'ombe, lakini pia za Makete na Wilaya ya Ludewa. Mwaka 2001 idadi ya Wabena ilikadiriwa kuwa 670,000 .
Lugha yao ni Kibena. Kutokana na tahariri ya Dr. Kilemile (2009), Kibena ni lugha tajiri sana kwa maneno na ni pana sana ikiwa na lahaja kuu tano: Ki-Kilavwugi (maeneo ya Ilembula); Kisovi (kuanzia Lusisi hadi Makambako), Kimaswamu (Imalinyi, Njombe mjini na sehemu ya kata ya Mdandu), Ki-Lupembe (Lupembe) na Kimavemba (Uwemba na sehemu ya tarafa ya Igominyi ambayo si ya Maswamu).
Lugha ni moja tu; tofauti ni ndogondogo, zikitokana na matamshi, mfano kukaza "dz", kwa lahaja zote isipokuwa Kikilavwugi ambacho ingawa inaandikwa "dzi" inatamkwa kama "dji" umuhudji; na Kilupembe inaandikwa "dzi" lakini watumiaji wanatamka kama "chi" umuhuchi, achile - amekuja, wakati "adjile" (Kikilawugi)... Wengine wote wanakaza adzile, umuhudzi. Tofauti nyingine ni ya kutumia k na h. Mfano: Kamwene/Hamwene, Kangi?/hangi, ukukulima/uhulima n.k.
Suala lingine ni tofauti ya baadhi ya maneno mfano: Asubuhi: Lwamilawu/palukela; Kuketi: kwikala/hwikala/kutama; Chuma mboga: hukova/kukova imboga na huyava/kuyava imboga; Zizi la Ng'ombe: Ligoma na livaga; nyumbani: hukaye na hunyumba; habari za kazi: mwidaliha na madzengo n.k.
Kamusi inatakiwa kujumuisha maneno yote yanayohitilafiana na kudokeza yanakotumika. Maana kamusi ni kihenge cha lugha. Hivyo kuita kamusi yale maneno machache ya Kibena aliyoorodhesha Dr. Joshua ni dhihaka kwa lugha hii ambayo ni tajiri mno kwa misamiati.
Kwa mfano neno kupiga tu lina maneno zaidi ya 100 yakionyesha huyo aliyepigwa amepigwa wapi na kudokeza hali yake baada ya kupigwa. Pia huashiria hali ya mpigaji. Mfano: (tumia) "k" au "h" kutokana na eneo unalotoka: hutova (general) lakini: hupafula (kiganja), hupefula (nyuma ya kiganja), hututa, hukinya, hung'ilula; hung'alula, hutununa, huwindula, hupwinda, hupana, hulibinga, hufidula, hutadisa, hugong'ola, huniabula, hukinya, huhudugula, huniesa n.k.
Kibena (Tanzania)
Kibena ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wabena. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kibena imehesabiwa kuwa watu 670,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kibena iko katika kundi la G60.
Kutokana na tahariri ya Dr. Kilemile (2009), Kibena ni lugha tajiri sana kwa maneno na ni pana sana ikiwa na lahaja kuu tano: Ki-Kilavwugi (Maeneo ya Ilembula); Kisovi (Kuanzia Lusisi hadi Makambako), Kimaswamu (Imalinyi, Njombe mjini na sehemu ya kata ya Mdandu), Ki-Lupembe (Lupembe) na Kimavemba (Uwemba na sehemu ya tarafa ya Igominyi ambayo si ya Maswamu).
Lugha ni moja tu; tofauti ni ndogondogo, zikitokana na matamshi, mfano kukaza "dz", kwa lahaja zote isipokuwa Kikilavwugi ambacho ingawa inaandikwa "dzi" inatamkwa kama "dji" umuhudji; na Kilupembe inaandikwa "dzi" lakini watumiaji wanatamka kama "chi" umuhuchi, achile - amekuja, wakati "adjile" (Kikilawugi)... Wengine wote wanakaza adzile, umuhudzi. Tofauti nyingine ni ya kutumia k na h. Mfano: Kamwene/ Hamwene, Kangi/hangi, ukukulima/uhulima n.k.
Suala lingine ni tofauti ya baadhi ya maneno mfano: Asubuhi: Lwamilawu/palukela; Kuketi: kwikala/hwikala/ kutama; Chuma mboga: hukova/kukova imboga na huyava/kuyava imboga; Zizi la Ng'ombe: Ligoma na livaga; nyumbani: hukaye na hunyumba; habari za kazi: mwidaliha na madzengo nk.
Kamusi inatakiwa kujumuisha maneno yote yanayohitilafiana na kudokeza yanakotumika. Maana kamusi ni kihenge cha lugha. Hivyo kuita kamusi yale maneno machache ya Kibena aliyoorodhesha Dr. Joshua ni dhihaka kwa lugha hii ambayo ni tajiri mno kwa misamiati.
Kwa mfano neno kupiga tu lina maneno zaidi ya 100 yakionyesha huyo aliyepigwa amepigwa wapi na ku-suggest hali yake baada ya kupigwa. Pia huashiria hali ya mpigaji. Mfano: (tumia) "k" au "h" kutokana na eneo unalotoka: hutova(general) lakini: hupafula (kiganja), hupefula (nyuma ya kiganja), hututa, hukinya, hung'ilula; hung'alula, hutununa, huwindula, hupwinda, hupana, hulibinga, hufidula, hutadisa, hugong'ola, huniabula, hukinya, huhudugula, huniesa n.k.
Lugha ya Kibena ina irabu 5 na konsonanti 23. Pia, tofauti kati ya irabu fupi na irabu ndefu huleta tofauti za maana.
Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
Wabende
Wabende ni kabila la Tanzania wanaoishi katika Mkoa wa Katavi, Wilaya ya Mpanda. 
Mwaka 1999 idadi ya Wabende ilikadiriwa kuwa 27,000 , lakini takwimu ya mwaka 2016 inakadiria kabila la Wabende kuwa na idadi ya watu 125,000.
Lugha yao ni Kibende.
Kibondei
Kibondei ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wabondei. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kibondei imehesabiwa kuwa watu 50,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kibondei iko katika kundi la G20.
Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
Wabungu
Wabungu ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi katika Mkoa wa Songwe, Wilaya ya Songwe. Lugha yao ni Kibungu.
Wengi wao wanapatikana katika mwambao wa Ziwa Rukwa, na shughuli zao kubwa za kiuchumi ni uvuvi.
Kibungu
Kibungu (pia huitwa Kiwungu) ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wabungu. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kibungu imehesabiwa kuwa watu 36,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kibungu iko katika kundi la F20.
Lugha ya Kibungu ina irabu 7 na konsonanti 23. Pia kuna toni (au mawimbi ya sauti) zinazotofautisha maana ya nomino fulani na nyakati za vitenzi.
Kidhaiso
Kidhaiso ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wadhaiso. Inafanana sana na Kisegeju. Mwaka wa 1999 idadi ya wasemaji wa Kidhaiso imehesabiwa kuwa watu 5000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kidhaiso iko katika kundi la E50.
Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
Wadigo
Wadigo ni kabila la Tanzania wanaoishi katika Mkoa wa Tanga, hasa kwenye mji wa Tanga. Pia wako Kenya wanapoishi upande wa Kusini wa mji wa Mombasa. Katika Kenya huhesabiwa kati ya mijikenda. Lugha yao ni Kidigo.
Kidigo
Kidigo (pia huitwa Chidigo) ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania na Kenya inayozungumzwa na Wadigo. Mwaka wa 1994 idadi ya wasemaji wa Kidigo nchini Kenya imehesabiwa kuwa watu 217,000. Pia kuna wasemaji 88,000 nchini Tanzania (1987). Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kidigo iko katika kundi la E70.
Lugha ya Kidigo ina irabu tano kama Kiswahili: a, e, i, o na u. Hakuna tofauti ya kifonolojia kati ya irabu fupi na irabu ndefu.
Herufi zinazotumiwa kwa kuandika konsonanti za Kidigo ni zifuatazo: b, ch, dz, f, g, gbw, j, k, kpw, l, m, m', n, ng', ny, p, ph, r, s, sh, t, ts, v, w, y, z na zh.
Kitabu cha Maho na Sands kinataja marejeo mengine kama:
Kifipa
Kifipa (pia huitwa "Chifipa") ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wafipa. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kifipa imehesabiwa kuwa watu 195,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kifipa iko katika kundi la M10.
Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
Kigogo
"Hii ni makala ya lugha ya Kigogo. Kwa makala ya kata ya Kigogo katika wilaya ya Kinondoni, tafadhali fungua hapa."
Kigogo (pia huitwa "Chigogo") ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wagogo. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kigogo imehesabiwa kuwa watu 1,440,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kigogo iko katika kundi la G10. Lugha huandikwa na herufi za Alfabeti ya Kilatini.
Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
Kigweno
Kigweno (pia huitwa "Kighonu") ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wagweno. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kigweno imehesabiwa kuwa watu 2200. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kigweno iko katika kundi la E60.
Lugha inazungumzwa katika Wilaya ya Mwanga hasa katika maeneo ya Kifula, Kikweni, Lambo, Mangio, Masumbeni, Mcheni, Msangeni, Mwaniko, Simbomu, Vuchamana maeneo ya Shighatini kwa kiwango kidogo. Kutokana na uenezaji huu kuna dalili ya kuwa wazungumzaji wa Kigweno ni wengi kuliko ilivyoelezwa katika marejeo ya kitaalamu yaliyotajwa hapo juu. Tarafa yote ya Ugweno huzungumza Kigweno kama lugha mama na Kiswahili ni lugha ya pili.
Wagweno wakati mwingine huweza kuwa wamahiri wa kuzungumza lugha ya Kipare ambapo Wapare wao hawajui Kigweno wao hubakia na lugha moja tu ya Kipare ambacho huzungumzwa Usangi na maeneo ya Mwanga yaani tambarare na maeneo ya Wilaya ya Same.
Wagweno wana ngoma zao zinazoitwa mdumange ambazo huchezwa usiku kwa kutumia mianzi ("mirangikwa" kwa Kigweno) kama ile inayoitwa" nakuokera karughu vamaie kasembelele..." Sifa kuu ya Wagweno lugha yao haitumiki sana kwenye mitambiko maana watambikaji wote hutumia lugha ya Kipare wanapokuwa katika mambo yao ya mila. Lugha ya Kigweno huingiliana na lugha ya Kikamba na lugha ya Kichaga kwa kiasi fulani.
asante kwa nguo mpya
Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
Kiha
Kiha ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Waha.
Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kiha imehesabiwa kuwa watu 990,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kiha kiko katika kundi la D60.
Kiha kinafanana na Kinyarwanda na Kirundi.
Ni lugha inayo kua kwa kasi zaidi ya lugha za kibantu zipatikanazo ndani Tanzania.
Kwa sasa inatumika kama Lugha ya kiungo kwenye mziki wa bongo flava.
Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
1227
Makala hii inahusu mwaka 1227 BK (Baada ya Kristo).
bila tarehe
Wahangaza
Wahangaza ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi katika Mkoa wa Kagera, hasa kwenye wilaya za Ngara na Biharamulo. Nje na wilaya hizo wanaishi pia sehemu za Kigoma na Karagwe, na nchini Rwanda na Burundi. Lugha yao ni Kihangaza.
Kwa sehemu kubwa Wahangaza ni wafugaji na wakulima. Hapo mwanzo chakula chao kikuu kilikuwa ni ndizi na maharage, lakini hivi sasa wamejifunza kula vyakula vya makabila mengine pia kama vile ugali.
Wahangaza wamegawanyika katika koo kubwa za kikabila yaani Watutsi, Wahutu na Watwa ambayo yanalijumuisha kabila hili.
Wahangaza ni watu wenye utamaduni sawia na makabila mengi ya nchini Tanzania yenye kujumuisha mila na desturi zinazoelekeana. Haya yanadhihirika katika sherehe za ndoa, kuzaliwa watoto, vifo, matambiko, mavuno na hata kusimikwa kwa viongozi.
Sherehe hizi hufanyika kila tukio hili linapojitokeza na muktadha wa tukio husika likafanyika na kundi fulani kama vile ukoo na pengine kundi la watu fulani wanaofanya kazi fulani maalum kama tiba, ufinyanzi, kilimo ama ufugaji.
Kihaya
Kihaya ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wahaya. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kihaya imehesabiwa kuwa watu 1,300,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kihaya iko katika kundi la E20.
Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
Taifa Stars
Taifa Stars ni timu ya taifa ya mpira wa miguu ya Tanzania.
Mshindi wa mashindano ya CECAFA mwaka 1974, 1994 na 2010.
Kwa mara ya kwanza kikosi cha taifa kiliundwa mwaka (saidia kuweka mwaka husika). Kuanzia hapo kumekuwepo na vikosi mbalimbali hadi hivi sasa. Kila mwaka kumekuwa na vikosi tofautitofauti kadiri ya mitazamo na mipango ya makocha waliowahi kuzinoa vikosi hivyo.
Kihehe
Kihehe ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wahehe. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kihehe imehesabiwa kuwa watu 805,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kihehe iko katika kundi la G60.
Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
Waikizu
Waikizu ni watu wa kabila la Tanzania wanaoishi katika Mkoa wa Mara. Lugha yao ni Kiikizu: lugha hiyo inafanana sana na lugha ya Wazanaki na Wakurya na asili ya lugha hizi tatu ni moja, ila kuna tofauti ndogo za lahaja.
Kabila hilo linapatikana hasa katika wilaya ya Bunda, eneo maarufu linaloitwa Ikizu.
Watu wa jamii hiyo hujihusisha na shughuli za kilimo na ufugaji ingawa pia uwindaji ulikuwa ukifanyika enzi za kale katika mbuga za wanyama. Zao kuu la biashara ni pamba na zao la chakula ni mahindi pamoja na mihogo (ugali we udaga).
Waikizu ni watu jasiri sana na watu ambao wanajali sana mila zao na kulinda utamaduni wao dhidi ya mabadiliko mbalimbali yanayotokea katika mazingira. Moja ya sifa nyingine za Waikizu ni uvumilivu.
Kuna watu maarufu kama waziri mkuu wa zamani wa Tanzania, ndugu Joseph Sinde Warioba.
Kiikizu
Kiikizu (pamoja na lahaja ya Kisizaki au Kishashi) ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Waikizu. Mwaka wa 2005 idadi ya wasemaji wa Kiikizu-Sizaki imehesabiwa kuwa watu 55,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kiikizu-Sizaki iko katika kundi la E40.
Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
Kizu
Vizu ni ndege mbuai wa jenasi "Melierax", jenasi pekee ya nusufamilia Melieraxinae katika familia Accipitridae. Mgongo na mabawa yao ina rangi ya kijivu na tumbo lao ni mweupe na milia kijivu. Spishi zote zinatokea Afrika kusini kwa jangwa la Sahara. Zinapenda mahali pakavu kwenye miti. Hujenga tago lao kwa vijiti juu ya mti na hutaga mayai mawili au matatu, pengine yai moja. Wakati wa majira ya kuzaa huimba kwa milio ya mluzi. Hukamata wanyama na ndege wadogo na wadudu wakubwa.
Kiikoma
Kiikoma (pamoja na lahaja za Kinata na Kiisenye) ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Waikoma. Mwaka wa 2005 idadi ya wasemaji wa Kiikizu-Nata-Isenye imehesabiwa kuwa watu 36,000, yaani Waikoma 15,000, Wanata 11,500 na Waisenye 9,500. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kiikoma-Nata-Isenye iko katika kundi la E40.
Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
Kiisanzu
Kiisanzu (pia huitwa "Kiihanzu") ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Waisanzu. Wengine kama Maho na Sands 2002 wanaiangalia kuwa lahaja tu ya lugha ya Kinilamba. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kiisanzu imehesabiwa kuwa watu 32,400. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kiisanzu iko katika kundi la F30.
Wajita
Wajita ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi katika Mkoa wa Mara. Lugha yao ni Kijita.
Wajita wana muingiliano mkubwa na makabila kama Waha, Wahaya, Wanyankole, Wanyoro, Watoro, Wakerewe, Wahangaza, Wanyambo, Wazinza, Wakara, Wakabwa, Waruri, Wakwaya na kadhalika. Kulingana na historia yao wengi waweza kuitana wajomba. Bila kusahau Wajaluo ambao ni watani wao.
Wajita nao wana koo nyingi sana kama Bhajigabha, Bhegamba, Bhatata, Bhagaya, Bharamba, Bhaanga, Bhalinga, Bhaila, Bhalaga, Bhatimba na wengineo.
Wajita ni watu wachapakazi sana na wasiopenda dhihaka kwenye kazi, wenye msimamo sana na wapole, ila wakali sana wanapoonewa, wenye kupenda utani.
Inasemekana makabila mengi ya mkoani Mara si Wabantu asilia lakini walipokuja mkoani Mara wengine walichagua kuzungumza lugha ya kijita na lugha nyingine za Mara.
Inawezekana badhi ya Wajita wana asili toka Rwanda, Burundi, Uganda, Sudan kaskazini kama Wanubi na pia Niger kama Wahausa na Nigeria kama Waigbo.
Kati ya vijiji vingi vya Wajita utavikuta pia Rwanda, Uganda, Burundi. Kati ya vijiji hivyo mfano ni Rusori, Buringa na vinginevyo vingi tu.
Wajita wengi nao wana koo zao ambao hata wakienda Rwanda, Uganda, Niger, Burundi ni rahisi kutambua koo zao kulingana na miiko yao. Kama jamii zingine zozote zilizoweza tambua ndugu zao kutokana na miiko, mfano ya nyama ama vyakula vingine. Mfano: Wajita wa koo za Rusori wengi kuna samaki hawali, ila kulingana na mazingira ya siku hizi watu kutoelewa wanajikuta wakila samaki. Mila hizo pia ziko kwa Wanyoro wengi, Watoro na Wanyambo. Wajita wengine hawawezi kuua chatu na ni mwiko kabisa kama vile kwa Wahausa, Waigbo, na pia wengine wanaheshimu sana chura kama ilivyo kwa koo nyingine nchini Rwanda.
Wajita wenye asili ya Kibantu ni wengi sana na wanatokea katika koo za Bahitira. Mfano Waruri wengi ni Wabantu na wanatokea Bururi na ni kabila ambalo pia liko Uganda.
Pia wapo ambao wana asili ya Kush. Mfano: inaaminika Wajita wa kwanza kufika Musoma na wanaojiita "Original" ni wale wenye asili ya Warusori; mpaka sasa wao ni weupe na warefu sana, wapo na pua zao za kuchongoka. Yasemekana hao si Wabantu, wana asili ya Kinubi na Ethiopia na wengine pia wanatokea Bunyoro na wengine wakaenda Rwanda na Burundi.
Wajita wengi wenye asili ya Banyoro ni warefu sana, ingawa wengine ni weusi siku hizi kutokana na mchanganiko. Wenye asili ya Nubia na hao Banyoro zamani walikuwa kama Waarabu kwa mbali, ambao wengi wasemekana ni hao Warusori.
Watu ambao wametokea Ethiopia, wana asili ya Kushi na wana mwingiliano wa karibu na Watsi, ni Watimba, Watimbaru kutoka Ukurya.
Kijita
Kijita (pia huitwa Echijita) ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wajita. Mwaka wa 2005 idadi ya wasemaji wa Kijita ilihesabiwa kuwa watu 205,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kijita kiko katika kundi la E20.
Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
Wakabwa
Wakabwa (au Wakabhwa, matamshi ambayo ni sahihi zaidi) ni kabila la watu wa Tanzania linaloishi katika Mkoa wa Mara. Lugha yao ni Kikabwa.
Idadi yao ni takribani watu 6000.
Wanapatikana katika vijiji vya Bukabwa, Mmazami (hapa wamechanganyika na Wazanaki, au 'Abhazanake', au 'Abhashanake'), Kamugendi (hapa wamechanganyika na Wazanaki na Wairege), na Kirumi (hapa wamechanganyika na Wakiroba au 'Abhakerobha').
Kama ilivyo kwa wakazi wengi wa Mkoa wa Mara, Wakabwa ni jamii au ukoo wa kabila kubwa la Wakurya. Mila na desturi zao zinaelekeana na koo nyingine za Kikurya. Lugha yao haina tofauti na makabila yanayojiita makabila ya Kikurya ijapokuwa ni koo tu. Matamshi yao yanaelekeana na Wasweta ambao hupatikana kwa wingi wilaya ya Tarime kando ya ziwa Victoria, jirani na Wasimbiti (Abhasimbete).
Kuna koo kubwa za Warimba, Washora na Waruhu.
Shughuli zao kubwa ni ukulima wa uwele, mtama, mhogo na ufugaji wa wanyama mbalimbali kama ng'ombe, mbuzi na kondoo.
Ni watu wanaomini sana kuhusu uchawi, ndiyo maana hata vijiji vyao vimeshindwa kufanya maendeleo ya haraka kwa kuhofia kulogwa.
Wengi wao wanapatikana katika kijiji cha magana na kirumi. Wanatahiri wanaume na kukeketa wasichana, ingawa mila hii ya kukeketa wasichana inaelekea kwisha.
Kuna milima kama Kimange, Magana, Misisya na Kweswa na kuna mito kama Nyamirama.
Miongoni mwa watu maarufu katika jamii ya Wakabwa ni yule aliyekuwa "Chifu/Mwanangwa" wao, Matambalya wa Wandibha. Kutokana na uchache wao, 'Mwanangwa' ndiye aliyekuwa kama 'Chifu' wa Wakabwa, na aliripoti kwa Chifu wa Wazanaki.
Jina la mama mzazi wa Matambalya ni Nyesa. Ndugu zake walikuwa Makongoro (kaka zake), na Nyakubhoga (dada yake). Hata hivyo Matambalya wa Wandibha alifariki dunia bila kufikia umri mpevu.
Mtawala huyo, yaani Matambalya wa Wandibha, ndiye babu wa kibiolojia (kwa upande wa baba) wa msomi maarufu kutoka Mkoa wa Mara, Prof. Francis Shasha (hutamkwa pia Chacha) Matambalya, aliyepata kufundisha Chuo kikuu cha Dar es Salaam, Chuo Kikuu cha Bonn (Ujerumani), Chuo Kikuu cha Leipzig (pia Ujerumani), n.k.
Pia mchezaji maarufu wa timu za Taifa (Tanzania) za netiboli na Basketball kwa wanawake, na pia timu za jeshi Stars katika michezo hiyo, Bhoke Matambalya ni mjukuu wa "Chifu/Mwanangwa" Matambalya wa Wandibha.
Kadhalika, babu wa Prof. Sarungi, msomi na daktari maarufu wa mifupa ni Mkabwa, aliyehamia Wilaya ya Rorya, Mara Kaskazini.
Wakaguru
Wakaguru (au Wakagulu) ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi hasa katika Mkoa wa Morogoro, ambako wako zaidi katika wilaya za Kilosa na Gairo. Ni mojawapo ya makabila makuu katika mkoa wa Morogoro.
Pia wako katika mkoa wa Dodoma (Mpwapwa na Kongwa), Kiteto na sasa wanatanuka zaidi maeneo ya Handeni.
Lugha yao ni Kikagulu.
Ukifuatilia masimulizi ya wazee, hususan wakati wa sherehe za kumaliza msiba (mwidiki) yanaonesha kuwa Wakagulu walitokea maeneo ya Rwanda na Burundi (ya sasa).
Walitoka maeneo hayo kutokana na ukame uliokuwepo na matatizo mengine ya kivita.
Walipita maeneo mengi yakiwemo Konongo (Ukimbu), Mkoani Rukwa; baadaye walipita maeneo ya Mkoa wa Singida hadi wakaingia Rudi (Kusini mwa Mpwapwa).
Baada ya kuishi hapo kwa muda waliparamia milima ya Rubeho, lakini bado walikuwa na mawasiliano makubwa na watu wa Konongo.
Katika kuzunguka hapa na pale huko milimani ndipo zilipojitokeza koo mbalimbali za Wakagulu kutokana na matukio mbalimbali yaliyokuwa yakiwapata wanawake.
Kwa msingi huo Wakagulu, kama Waluguru, Wakutu, Wazaramo na Wakwere wanafuata mfumojike, yaani ukoo wa mama ndio unaoongoza familia na watoto wote wanahesabiwa kuwa wa ukoo (welekwa) huo. Kwa mfano ukoo wa Wambigo ulipatikana baada ya wahenga kukanyaga maji yaliyokuwa yanajizungusha (Gakubiga) kwenye mto Mkondoa.
Kikaguru
Kikaguru (pia huitwa "Chikagulu") ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wakaguru. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kikaguru imehesabiwa kuwa watu 241,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kikaguru iko katika kundi la G10.
Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
Wakahe
Wakahe ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi katika Mkoa wa Kilimanjaro, karibu na mji wa Moshi. Lugha yao ni Kikahe.
Kikahe
Kikahe ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wakahe. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kikahe imehesabiwa kuwa watu 2700. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kikahe iko katika kundi la E60.
Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
Kikami (Tanzania)
Kikami ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wakami. Isichanganywe na lugha ya Kikami nchini Nigeria. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kikami imehesabiwa kuwa watu 16,400. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kikami iko katika kundi la G30.
Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
Wakara
Wakara ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi hasa katika Mkoa wa Mwanza, wilaya ya Ukerewe, hususan katika kisiwa cha Ukara.
Kutokana na uhaba wa ardhi uliosababishwa na ongezeko la kasi la idadi ya watu, Wakara wengine wamelazimika kuhama kisiwa hicho. Kwa sasa wanapatikana kwa wingi katika kisiwa cha Ukerewe na wilaya ya Sengerema mkoani Mwanza, Geita mkoani Geita na Chato mkoani Kagera.
Lugha yao ni Kikara. Lugha hiyo inafanana sana na Kijita na Kikwaya, lugha ambazo huzungumzwa na Wajita na Wakwaya; makabila ambayo hupatikana katika mkoa wa Mara. Haya makabila yana mila ambazo vilevile zinafanana sana.
Hata majina yao hufanana.
Hata hivyo ipo tofauti ndogondogo sana katika matamshi ya lugha hizo. Kwa mfano, badala ya maneno yenye "g" kutamkwa na Wakara, wao hutamka "k" tofauti na wenzao Wajita na Wakwaya. Pia kuna maneno yenye herufi "j". Wakati Wajita na Wakwaya hutamka maneno yenye "j" kama yalivyo, Wakara hutamka maneno hayo kama "ch".
Mifano halisi ni kama ifuatavyo:Inasemekana kuwa asili ya Wakara ni kutoka Sudan Kusini. Inaaminika Wakara walikimbia vita vya biashara ya watumwa, wakipitia Uganda na hatimaye kujikuta katika kisiwa cha Ukara ambapo waliamua kuweka maskani. Kundi hili hupatikana zaidi katika sehemu ya magharibi ya kisiwa hiki. Hata hivyo kuna jamii ya watu wachache ambao walitokea sehemu ya mashariki, katika mkoa wa Mara.
Kwa asili Wakara wanajulikana kwa kuwa watu wenye bidii ya kazi, wavumilivu, waaminifu na wakweli, wenye msimamo katika masuala ya msingi, wakarimu na wakaribishaji wa wageni. Kazi zao za asili ni pamoja na kilimo, ufugaji na uvuvi.
Mtu hawezi kuongelea maendeleo ya wilaya ya Ukerewe na mkoa wa Mwanza kwa ujumla bila kuwataja Wakara. Kutokana na tabia yao ya kufanya kazi kwa bidii wamejikuta wakiwa wachangiaji wakubwa wa maendeleo ya kiuchumi kwa maeneo haya kutokana na kushiriki kwao kuzalisha mazao mbalimbali ya chakula na biashara ambayo husafirishwa na kuuzwa katika sehemu kubwa ya mkoa wa Mwanza na maeneo mengine jirani. Kwa miaka mingi jamii hii imekuwa wazalishaji wakubwa wa mazao ya mihogo, viazi vitamu na mpunga, na samaki.
Kikara (Tanzania)
Kikara (pia Kiregi) ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wakara, wakazi wa kisiwa kimojawapo cha Ziwa Viktoria.
Mwaka 1987 idadi ya wasemaji wa Kikara ilihesabiwa kuwa watu 86,000.
Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kikara iko katika kundi la E20. Inafanana na Kijita (81%) na Kikwaya (80%).
Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
Frantz Fanon
Frantz Fanon (20 Julai 1925 – 6 Desemba 1961) alikuwa mwandishi wa Kifaransa aliyezaliwa kwenye kisiwa cha Martinique.
Maandishi yake yalilenga hasa kukosoa ukoloni.
Wakerewe
Wakerewe ("abhakerebhe") ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi kwenye kisiwa cha Ukerewe katika Ziwa Viktoria. Lugha yao ni Kikerewe.
Kabila hili linaundwa na koo mbalimbali wakiwemo Abhanange, Abhasilanga, Abhakanda, Abhabhogo, Abhananila n.k.
Inaaminika kuwa kabila la Wakerewe lilitokea maeneo ya Bukoba, kisiwani Kerebe na walikuwa koo mbalimbali, hasa wakiongozwa na ukoo wa Abhasilanga ambao ndio wengi katika kabila hili. Mpaka leo kuna mawasiliano ya mbali kilahaja kati ya Wakerewe na kabila la Wahaya.
Kabila la Wakerewe lilikuwa likitawaliwa na kiongozi wao aliyeitwa Omukama, chini yake akifuatiwa na Omukungu ambaye alikuwa anatawala eneo dogo katika utawala wa Omukama, na wengine wakifuatia chini kama vile Katikilo n.k.
Mtawala wa Ukerewe alikuwa akimiliki kuanzia Ukerewe mpaka maeneo ya Mwibara pia mpaka Irugwa Kisiwani.
Wakisi
Wakisi ni kabila la Tanzania wanaoishi katika Mkoa wa Njombe, Wilaya ya Ludewa.
Lugha yao ni Kikisi.
Jamii hii hujishughulisha na shughuli mbalimbali zikiwemo za uvuvi, ufinyanzi, kilimo cha muhogo.
Pia ni wachezaji wazuri wa ngoma ya Mganda, Kihoda na Ligambusi.
Kwa asili ni Wangoni kwa kuwa wana utamaduni mmoja na Wangoni, lakini walienenea maeneo hayo mbalimbali kutokana na misafara ya wangoni kutoka Afrika Kusini: wengine wakatawanyika na kujikuta wako huko.
Wakonongo
Wakonongo ni kabila la Tanzania wanaoishi katika Mkoa wa Rukwa, Wilaya ya Mpanda. Lugha yao ni Kikonongo.
George Santayana
George Santayana (16 Desemba 1863 – 26 Septemba 1952) alikuwa mwanafalsafa na mwandishi. Akiwa raia wa Hispania alilelewa na kusoma Marekani, kwa hiyo aliandika kwa lugha ya Kiingereza tu na kuangaliwa kama mwandishi Mmarekani. Anajulikana hasa kwa usemi wake "Wasiojifunza kutoka historia watairudia" (kwa Kiingereza: "Those who cannot learn from history are doomed to repeat it").
Billy Hughes
William Morris "Billy" Hughes CH PC KC (25 Septemba 1862 – 28 Oktoba 1952) alikuwa mwanasiasa wa Australia. Alikuwa mbunge wa muda mrefu kabisa katika historia ya Australia, na pia alikuwa Waziri Mkuu kuanzia mwaka wa 1915 hadi 1923.
Paul Éluard
Paul Éluard (14 Desemba 1895 – 18 Novemba 1952) alikuwa mwandishi kutoka nchi ya Ufaransa. Jina lake la kuzaliwa lilikuwa Eugène Grindel. Aliandika hasa mashairi, na katika maandishi yake ya kisiasa alimsifu Stalin.
Julian Huxley
Sir Julian Sorell Huxley (22 Juni 1887 – 14 Februari 1975) alikuwa mwanabiolojia na mwandishi kutoka nchi ya Uingereza. Anajulikana hasa kwa maandishi yake ya kisayansi aliyojaribu kuyafanya yaeleweke na watu wengi wa kawaida. Pia alikuwa mkurugenzi wa kwanza wa UNESCO. Alipewa cheo cha "Sir" cha Uingereza mwaka wa 1958.
Huxley alizaliwa ndani ya familia maarufu. Kwa mfano, kaka yake ni mwandishi Aldous Huxley, na kaka mwingine ni mwanabiolojia Andrew Huxley, mshindi wa Tuzo ya Nobel; baba yake ni mwandishi na mhariri Leonard Huxley. Tena, babu yake aliyemzaa mamake ni mwanabiolojia T. H. Huxley, aliyefanya kazi na kumsaidia Charles Darwin.
Peter Tosh
Peter Tosh (19 Oktoba 1944 – 11 Septemba 1987) huyu alikuwa ni mwanamuziki Mjamaika wa mtindo wa rege, alikuwa na kipaji mahiri cha kutunga mashairi ya muziki, pia alikuwa ni mpigaji mahiri wa gitaa.
Peter alizaliwa tarehe 19 Oktoba 1944, akiwa ni mtoto pekee wa mama Alvera Coke, baba yake aliitwa James Mclntosh ambaye alikuwa ni mhubiri wa kanisa la Savanna-la-mar. Peter ni jina ambalo alibadilisha lakini jina lake halisi ni Winston Hubert Mclntosh. Katika maisha yake hakubahatika kulelewa na baba na mama yake, alilelewa na shangazi yake sababu wazazi wake hawakuwa na muda wa kumlea, hivyo huwezi kuamini alijitunza mwenyewe kwa baadhi ya mambo bila kupata matunzo kutoka kwa baba yake ambaye alikuwa ni baba wa watoto wengi.
Peter alianza kupiga ala za muziki akiwa kijana wa umri mdogo, alijifunza kupiga kinanda kwa miezi sita pia alijifunza kupiga gitaa, ala hiyo ndiyo iliyo kuja kumpa umaarufu, mwaka 1956 baada ya kuondoka Savanna-la-mar Peter na shangazi yake walikwenda mji wa Denham katika jiji la Kingston, Peter alipofikia umri wa miaka kumi na tano shangazi yake alifariki, hivyo alikwenda kwa mjomba wake West Road huko Trench Town. Peter alikutana na Robert Nesta Marley (Bob Marley) na Neville O'Reilly Livingston (Bunny Wailer) na wakajiunda kuwa watatu wa kwanza wa Wailer halisi na wakajiita Wailin'Wailers, na walianza kuimba pamoja mwaka 1962 na alikuwa ni yeye tu kati yao aliyeweza kupiga ala, hivyo alifanya bidii ya kuwafundisha wenzake na alikuwa ni mmojawapo aliyemfundisha Bob kupiga gitaa. Peter alijitoa Wailers mwaka 1974 hii ni baada ya Chris Blackwell kukataa kutoa albamu yake ya kwanza yeye akiongoza safu ya uimbaji.
Peter Tosh aliuawa nyumbani kwake mwaka 1987.
Shakivale
Shakivale ni ndege mbua wa nusufamilia "Buteoninae" katika familia Accipitridae. Wana mwili mnono na mabawa mapana. Shakivale wengi hula wanyama wadogo, lakini wengine hula wadudu na mizoga pia. Huwimba mbugani, lakini hujenga tago lao juu ya mti, kichaka kirefu au jabali katika mahali kwenye miti.
Wakutu
Wakutu ni kabila la Tanzania wanaoishi katika Mkoa wa Morogoro, Wilaya ya Morogoro Vijijini, vijiji vya Ukutu, Ukutu Magogoni, Kidunda na vinginevyo.
Wakutu hawatofautiani sana na Waluguru na Wazaramo, na kama wao ukoo unafuata upande wa mama, yaani ukoo wa mama ndio unaoongoza familia na watoto wote wanahesabiwa kuwa wa ukoo huo.
Pia lugha yao, ambayo ni Kikutu, haina tofauti kubwa na Kiluguru na Kizaramo.
Mwaka 1987 walikadiriwa kuwa 45,000 .
Wakwaya
Wakwaya ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi katika Mkoa wa Mara, pwani ya Ziwa Viktoria. Lugha yao ni Kikwaya.
Wakwere
Wakwere (pia wanaitwa Wanghwele) ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi hasa katika Wilaya ya Bagamoyo, Mkoa wa Pwani. Wanakadiriwa kuwa zaidi ya laki moja.
Lugha yao ni Kikwere.
Kama Waluguru, Wakaguru, Wakutu na Wazaramo, kabila hilo linafuata mfumojike, yaani ukoo wa mama ndio unaoongoza familia na watoto wote wanahesabiwa kuwa wa ukoo huo.
Baadhi ya sifa zao ni kuwa watu wastaarabu, wanakirimu sana wageni; Wakwere huona fahari pale ambapo nyumba yao imejaa wageni.
Pia Wakwere hawana chifu kama makabila mengine ila wana msemi ambaye ndiye kiongozi mkubwa kwenye jamii yao. Mfano ni Kikwete na Kidanga.
Mwisho, Wakwere wengi ni watawala yaani viongozi.
Waluguru
Waluguru ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi katika mikoa ya Morogoro na Pwani, hasa kwenye Milima ya Uluguru (Wilaya ya Mvomero) na katika wilaya ya Morogoro vijijini ukianzia Matombo kuelekea Dutumi hadi Bwakila Juu.
Lugha yao ni Kiluguru.
Kuna makundi makubwa mawili ya Waluguru. Makundi hayo ni Waluguru wanaoishi milimani na wale wanaoishi mabondeni.
Waluguru wa milimani wanapatikana katika maeneo ya Mgeta, Kolero, baadhi ya maeneo ya Matombo na Kiroka, na pembezoni mwa Milima ya Uluguru hasa ile ya Tao la Mashakiri.
Upande wa dini, kwa kawaida wale wanaoishi mabondeni ni Waislamu na wale wa milimani ni Wakristo, hasa wa Kanisa Katoliki. Siku hizi hata mabondeni kuna Wakristo wengi na milimani pia kuna mchanganyiko.
Waluguru wa milimani ni wahanga wa masimulizi ya "mumiani" kiasi kwamba mpaka sasa huweza kuwahusisha wageni na hao "mumiani".
Kama Wazaramo, Wakaguru, Wakutu na Wakwere, kabila hilo linafuata mfumojike (kwa Kiingereza "matrilinear") yaani ukoo wa mama ndio unaoongoza familia na watoto wote wanahesabiwa kuwa wa ukoo huo. Hata hivyo, mtoto wa Kiluguru huitwa jina la ukoo wa baba yake, ambao ndio ukoo wa bibi mzaa baba. Yaani: Waluguru wana 'mtala' na ukoo. Mtala ni jina la ukoo wa baba ambalo ndilo analoitwa mtoto. Kwa mfano: mtoto akiitwa 'Kobero' jina hili ni mtala, si jina la ukoo wake, kwani 'Kobero' ni jina analopewa mtoto ambaye baba yake ni 'Mmadze'. Hali kadhalika, mtoto akiitwa 'Mkude' jina hili ni mtala wa ukoo wa 'Wamwenda', lakini si jina la ukoo wa mtoto. Hivyo basi, kwa Waluguru baba hutoa jina na mama hutoa ukoo: jina ni la ukoo wa baba, na ukoo ni wa mama! 
Waluguru wanapenda kuishi pamoja na kushirikiana. Pia hupenda kunywa pombe na kushiriki kwenye sherehe za kimila.
Utamaduni na mila zao hufahamika sana katika suala la kucheza ngoma za asili kati ya Oktoba na Januari, hasa wale wanaoishi katika vijiji vya Longwe, Tegekelo, Mgeta, Kumba, Singisa, Bwakira, Kolero, Nyamighadu na vinginevyo vingi.
Masuala ya jando na unyago yalikuwa ya kawaida sana kabla ya miaka ya 1990. Hata hivyo, maingiliano ya kijamii na kupanuka kwa elimu kumefanya shughuli hizo zisipewe kipaumbele tena.
Mpaka hivi karibuni jamii hii ilikuwa haitilii maanani sana suala la elimu na ndiyo maana idadi kubwa ya Waluguru hawana elimu ya kutosha.
Vyakula vya asili ni magimbi, matuwi na mahimbi pamoja na mihogo.
Waluguru ni maarufu kwa kilimo cha magimbi na wana aina kadhaa za magimbi. Aina mojawapo ni ile ya 'mahimbi' ambayo huchukua muda mrefu kuiva. Iwapo aina hii ya mahimbi italiwa mapema kabla ya kuiva kabisa, mlaji atawashwa midomo na ulimi. Hivyo basi, mpishi hupaswa kuwa mvumilivu kwa masaa kadhaa kabla ya kuepua chungu cha mahimbi na kuyala.
Wamachinga
Wamachinga ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi katika Mkoa wa Lindi, wilaya za Kilwa na Lindi.
Lugha yao ni Kimachinga.
Inasadikiwa asili ya kabila hili ni kandokando ya ziwa Mkoe, hasa mto Mbwemkuru unapoingia baharini.
Kwa kipindi cha karne ya 20 na 21 wamekuwa maarufu katika miji mbalimbali kwa kuuza bidhaa, hasa nguo za mitumba, wakiwa wamezishika mikononi wakisaka wateja.
Hali hii imepelekea wafanyabiashara wa namna hiyo wote kuitwa Wamachinga ingawa baada ya muda mfupi mtindo huu wa biashara ulianza kuhusisha watu wa rika na makabila tofauti.
Wamagoma
Wamagoma ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi katika Mkoa wa Iringa, Wilaya ya Makete. Lugha yao ni Kimagoma.
Wamakonde
Wamakonde ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi katika Mkoa wa Mtwara. Pia wako Msumbiji. Lugha yao ni Kimakonde.
Wamakua
Wamakua (jina lao pia huandikwa "Wamakhuwa") ni kabila kubwa lenye milioni kadhaa za watu wanaoishi hasa nchini Msumbiji upande wa Kaskazini. Nchini Tanzania kuna Wamakua wanaoishi katika Mkoa wa Mtwara, Wilaya ya Masasi na Wilaya ya Nanyumbu.
Lugha zao ni aina mbalimbali za Kimakua. Lugha ya Kimakua inayozungumzwa nchini Tanzania ni Kimakhuwa-Meetto.
Wamalila
Wamalila ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi hasa katika Mkoa wa Mbeya, Wilaya ya Mbeya Vijijini, kata za Isuto, Ilembo, Iwiji, Masoko, Santilya, Iyunga Mapinduzi ,bondé la Mbalizi na nyingine pia.
Lugha yao ni Kimalila, mojawapo ya lugha za Kibantu, ambayo inafanana sana na Kisafwa na Kinyiha kwa sarufi na maneno, na kutofautiana kwa baadhi ya matamshi na lafudhi.
Umalila iko kusini kutokea Mbalizi katika nyanda za juu kwenye mazingira ya Bonde la Umalila. Hata hivyo hali ya hewa ni ya baridi sana miezi ya sita hadi nane.
Umalila ni bonde linalopakana na maeneo ya makabila kadhaa kama Wanyiha upande wa magharibi, Wasafwa upande wa kaskazini, Wandali upande wa kusini na Wanyakyusa upande wa mashariki.
Mito ya Songwe ya kusini na Songwe ya kaskazini ina chanzo katika Umalila.
Ardhi ina rutuba ya kutosha, hivo huzalisha nafaka za kutosha hasa mahindi, maharage, na vyakula vingine kama viazi mviringo na viazi vitamu, lakini mazao ya biashara ni kahawa na pareto.
Wamalila kwa ujumla wanakadiriwa kufikia 120,000 wanaolizunguka bonde hili kwa mujibu wa sensa ya mwaka 2012. Kama ilivyo kawaida ya makabila yote, pia kabila hili lina koo kubwa zenye watu wengi: baadhi ni kama ukoo wa Mwampamba wanaopatikana Ilembo, Masoko, Ikupula na Iyunga; pia ukoo wa Mwasenga, Mwambwiga, Mzumbwe, Mwahalende, Mwasile, Mwashibanda, Mwaigaga na nyingine nyingi.