hotchpotch/miracl-hf-unified huggingface dataset:
Wahadzabe
Wahadzabe au Wahadza ni kabila la Tanzania linaloishi hasa kandokando ya Ziwa Eyasi kwenye Bonde la Ufa na katika uwanda jirani wa Serengeti.
Leo Wahadza hawafikii 1,000: kati yao 300–400 wanaishi bado kwa kuwinda na kuchuma vyakula bila uzalishaji, kama waliofanya mababu wao tangu awali.
Wahadza hawana undugu wa karibu na kabila lingine lolote, na vilevile lugha yao ni ya pekee kabisa.
Kristolojia
Kristolojia (kutoka maneno ya Kigiriki Χριστός, Khristós, Kristo na λογία, logia, elimu) ni tawi la fani ya teolojia linalochunguza hasa imani ya Kanisa kuhusu nafsi na hali za Yesu Kristo kwa kutegemea kwanza Injili na vitabu vingine vya Agano Jipya, lakini pia mapokeo ya Mitume yanavyojitokeza katika mitaguso ya kiekumeni na maandishi ya mababu wa Kanisa.
Wakatoliki wanatia maanani pia mafundisho mengine ya ualimu wa Kanisa, hasa mitaguso mikuu na matamko ya Mapapa.
Jambo la msingi katika utafiti huo ni uhusiano wa Kristo kama Mwana wa Mungu na Mungu Baba katika umoja wa Roho Mtakatifu. Halafu Kristolojia inachunguza maisha na utume wa Yesu, ili kuelewa zaidi ubinadamu wake na nafasi yake kama Mwokozi wa watu wote.
Wataalamu wa Kanisa Katoliki, lakini pia Waorthodoksi na wengineo, wanaona Mariolojia ni sehemu muhimu ya Kristolojia, kwa kuwa Maria anachangia kufanya Yesu aeleweke kikamilifu zaidi. na "Ni lazima kurudi kwa Maria, tukitaka kurudia ukweli wa Yesu Kristo".
Mtume Paulo alisisitiza uwepo wa Kristo kabla hajazaliwa na mwanamke (Bikira Maria) na heshima anayostahili kama "Bwana" (kwa Kigiriki "Kyrios", jina lililotumika kutafsiria lile la YHWH, maalumu kwa Mungu wa Israeli).
Baada ya wakati wa Mitume wa Yesu kupita, teolojia ilistawi katika shule mbalimbali, hasa za Aleksandria na Antiokia. Kristolojia ilikuwa sehemu muhimu ya ustawi huo lakini pia ya mabishano yaliyochanganyikana na masuala ya kisiasa zaidi.
Mitaguso ya kiekumeni ilipaswa yote kujadili suala hilo ili kurudisha amani katika Kanisa na katika dola la Roma. Maamuzi yake yanashikiliwa hadi leo kwa imani na madhehebu karibu yote ya Ukristoingawa mengi yalijitenga, hasa Makanisa ya Kiorthodoksi ya Mashariki.
Katika karne ya 13, Thomas Aquinas alikuwa wa kwanza kujaribu kukabili masuala yote ya Kristolojia ili kuifundisha kikamilifu.
Karne za Kati huko Ulaya magharibi zilitokeza sura tamu ya Yesu kama rafiki anayeleta faraja moyoni.
Mashindano ya magari
Mashindano ya magari ni aina ya michezo inayotumia motokaa. Ni kati ya michezo yenye watazamaji wengi duniani. Mashindano ya magari hufanywa kwenye viwanja maalumu au pia kwenye barabara za kawaida zilizOfungwa kwa muda kwa nyendo za kawaida.
Kuna mashindano ya motokaa za pekee zinazotegenezwa kwa mashindano tu, lakini pia mashindano mengine ya motokaa ya kawaida. Mashindano haya mara nyingi yanagharamiwa kwa kiasi kikubwa na makampuni yanayotumia nafasi hii kwa majaribio ya teknolojia za injini, matairi, breki au vipuli vingine.
Mashindano ya kwanza ya magari yalifanywa mwaka 1894 huko Ufaransa kati ya miji ya Paris na Rouen kwa umbali wa kilomita 126. Yalitangazwa kama "mashindano ya magari bila farasi". Kati ya magari zaidi ya 100 ya mashindano yalikuwepo 39 zenye injini ya mvuke, 38 zenye injini ya petroli, 5 zenye injini ya umeme na 5 zilizoendeshwa kwa hewa iliyokandamizwa. Magari 15 tu yalifikia mwisho, mengine yalikwama njiani. Gari la kwanza likawa gari la mvuke la Albert Jules Comte de Dion lililofikia mbio wa 19 km/h kwa wastani.
Maendeleo ya teknolojia yalionyesha faida za injini ya petroli, hivyo injini nyingine zilipotea kwa muda mrefu katika mashindano ya magari.
Mashindano ya kwanza kwa umbali mkubwa ulitokea mwaka 1907 kati ya Beijing (China) na Paris kwa umbali wa takriban kilomita 15,000 na sehemu kubwa ya njia hii ilikuwa bila barabara. Motokaa 5 zilishiriki.
Richard Kiel
Richard Dawson Kiel (13 Septemba 1939 – 10 Septemba 2014) alikuwa mwigizaji wa filamu na mchekeshaji kutoka nchini Marekani.
Wamormoni
Wamormoni ni kundi la watu wanaohusiana na dini ya Mormoni, iliyoanzishwa na Joseph Smith huko New York, Marekani, katika miaka ya 1820 akidai alipata njozi na kuonyeshwa kitabu kitakatifu.
Baada ya kifo chake (1844), Wamormoni walimfuata Brigham Young hadi eneo la Utah.
Leo wengi wao ni waumini wa Kanisa la Yesu Kristo la Watakatifu wa Siku ya Mwisho (kifupisho cha Kiingereza LDS Church).
Kiini cha utamaduni wao ni jimbo la Utah, ambapo wao ndio wengi kati ya wakazi wote, lakini siku hizi Wamormoni wanaoishi nchini Marekani ni wachache kuliko wanaoishi nje kutokana na umisionari mkubwa wanaoufanya duniani kote.
Idadi yao inakadiriwa kuwa milioni 15.
Wamormoni wanasadiki Biblia pamoja na maandishi mengine kama vile Kitabu cha Mormoni.
Wanasisitiza sharti la kumfuata Yesu Kristo ili kumrudia Mungu, pamoja na kupata ubatizo.
Wamormoni wanajiita Wakristo, ingawa mafundisho yao mbalimbali ni tofauti na yale ya madhehebu yote ya Ukristo, kiasi cha kutokubaliwa nayo (k.mf. Kanisa Katoliki halitambui ubatizo wao, hivyo linawahesabu kama dini tofauti).
Pamoja na kukubali mitara kwa msingi wa Agano la Kale, Wamormoni wana maadili imara upande wa jinsia (wakipinga uasherati, uzinifu na ushoga) na wa matumizi ya mwili (vileo, tumbaku, kahawa, chai n.k.).
Mizizi ya dhambi
Mizizi ya dhambi, au vilema vikuu au vichwa vya dhambi ni orodha ya maovu ambayo tangu zamani za mababu wa Kanisa katika maadili ya Ukristo yanahesabiwa kuelekeza binadamu kutenda dhambi nyingine, hata kubwa zaidi.
Kwa kawaida inatajwa kuwa saba, zote zikitokana na umimi usiozingatia ukweli.
Mimba
Mimba ni mtoto wa mamalia ambaye anakua katika tumbo la uzazi la mama yake hadi azaliwe.
Ukuaji huo unaendelea moja kwa moja, bila kupitia hatua zilizo wazi, ingawa pengine lugha zinatumia misamiati tofauti kadiri ya siku au wiki zilizopita tangu mimba itungwe.
Muda wa ukuuaji huo wote ni tofauti kadiri ya spishi husika. Kwa binadamu ni miezi 9 hivi.
Kuzimu
Kuzimu ni huko ambako binadamu wanasadikiwa kuendelea kuishi baada ya kufariki dunia.
Imani hiyo ni ya zamani sana na kujitokeza katika visasili na dini nyingi, kuanzia dini za jadi.
Ingawa imani hiyo ina tofauti nyingi, kwa jumla wengi wanasadiki roho inaendelea kuishi kama mzimu.
Katika Biblia kuna maendeleo ya ufunuo hata kuhusu suala la kuzimu, na ukamilifu wake uliletwa na Yesu ambaye alifundisha ufufuko wa wafu na uzima wa milele, lakini pia anasadikiwa kuwa kisha kufa alishukia kuzimu ili kutoa huko waadilifu wa kale kwa kuwatenganisha moja kwa moja na waovu na kuwaleta pamoja naye mbinguni.
Uzima wa milele
Uzima wa milele ni hali ya kuishi bila mwisho.
Biolojia inaonyesha kuwa uhai wa mwili una mipaka, wala sayansi na teknolojia hazijaweza kuivuka.
Hata hivyo, toka zamani binadamu ameonyesha kwa njia nyingi hamu ya kuendelea kuishi namna moja au nyingine.
Hadithi ya Gilgamesh, kimoja kati ya vitabu vya kwanza vya fasihi (karne ya 22 KK hivi), kinasimulia habari za mtu aliyetaka kuishi milele.
Katika dini mbalimbali, uzima wa milele unatarajiwa kutoka kwa Mwenyezi Mungu (au miungu) kama tuzo kwa matu aliyefuata uadilifu wakati wa kuishi duniani.
Uzima wa milele ndio ahadi kuu ya Yesu kwa wafuasi wake, hasa kadiri ya Injili ya Yohane. Sura ya 17 ya Injili hiyo inafafanua uzima wa milele kuwa uhusiano na Mungu na Yesu Kristo mwenyewe.
Kwa ahadi hiyo, sisi wanyonge tunaweza kushiriki uzima wa milele wa Mungu: hapa duniani katika mwanga hafifu wa imani, na kisha kufa katika uangavu wa utukufu usiofifia kamwe. Kwa kuwa lengo la Baba ni kwamba tuungane na Yesu Mwanae kwa uwezo wa Roho Mtakatifu ili tuwe na utukufu wake. “Na uzima wa milele ndio huu, Wakujue wewe, Mungu wa pekee wa kweli, na Yesu Kristo uliyemtuma” (Yoh 17:3). “Kwa kuwa uweza wake wa Uungu umetukirimia vitu vyote vipasavyo uzima na utauwa, kwa kumjua yeye aliyetuita kwa utukufu wake na wema wake mwenyewe. Tena kwa hayo ametukirimia ahadi kubwa mno, za thamani, ili kwamba kwa hizo mpate kuwa washirika wa tabia ya Uungu, mkiokolewa na uharibifu uliomo duniani kwa sababu ya tamaa” (2Pet 1:3-4). Sisi tuliobatizwa tunaitwa “wana wa Mungu; na ndivyo tulivyo!” (1Yoh 3:1). Kwa sababu tumesadiki kwamba “Mungu ni upendo” (1Yoh 4:8) na kwamba “hakuna lisilowezekana kwa Bwana” (Lk 1:37). “Na kwa kuwa ninyi mmekuwa wana, Mungu alimtuma Roho wa Mwanawe mioyoni mwetu, aliaye, ‘Aba!’ yaani, ‘Baba!’ Kama ni hivyo, wewe si mtumwa tena bali u mwana; na kama u mwana, basi, u mrithi kwa Mungu” (Gal 4:6-7).
Umimi
Umimi ni tabia ya kujijali kupita kiasi, bila kutia maanani vya kutosha watu wengine na jamii kwa jumla.
Ni kinyume cha ukarimu na unamfanya mtu azingatie mno kinachompendeza au kinachomfaidisha yeye, badala ya kulenga pia kinachowafaa wengine.
Umimi unatazamwa kwa namna mbalimbali na dini, falsafa, elimunafsia, uchumi na fani nyingine.
Aristotle aliungana na wananchi wenzake wengi katika kulaumu wanaolenga faida yao wenyewe tu.
Seneca alipendekeza watu wajistawishe lakini ndani ya jamii.
Ukristo wa Magharibi uliona umimi kama mzizi wa vilema vikuu vyote saba kwa jina la kiburi.
Francis Bacon aliendeleza msimamo huo alipoandika, “Wisdom for a man's self...[a]s the wisdom of rats”.
Ubepari ulipoenea, Bernard Mandeville alisema maendeleo ya jamii na uchumi yanategemea umimi.
Adam Smith alitumia mfano wa mkono usioonekana kusema mfumo wa uchumi unatumia umimi ili kuleta faida kubwa.
Vilevile John Locke aliona jamii ijengwe juu ya mtu binafsi, halafu Ayn Rand alitetea umimi kama adili la kijamii ambalo ni mzizi wa maendeleo.
Jacques Maritain alipinga hoja hizo kwa kukumbusha ile ya Aristotle kwamba binadamu ni kiumbe cha kijamii, hivyo anaweza kustawi kweli pande zote ikiwa tu analenga faida ya wengine.
Jacques Maritain
Jacques Maritain (Paris, 18 Novemba 1882 – 28 Aprili 1973) alikuwa mwanafalsafa kutoka Ufaransa.
Kisha kulelewa katika Uprotestanti, aliasi dini na kuona haiwezekani kujua kama Mungu yupo kweli.
Wakati wa masomo yake ya sayansi katika chuo kikuu cha Sorbonne, Paris, alikutana na Raïssa Oumançoff, Myahudi kutoka Urusi.
Walipoona elimu haijibu maswali makuu juu ya maana ya maisha, mwaka 1901 walikubaliana kujiua kwa wakati mmoja. Lakini waliepushwa na rafiki yao aliyewaelekeza kufuata vipindi vya wanafalsafa bora.
Mwaka 1904 walioana na mwaka 1906 waliongokea Kanisa Katoliki.
Baada ya hapo wote wawili waliandika sana. Jacques alitunga zaidi ya vitabu 60, akisaidia kufufua mafundisho ya Thomas Aquinas na kutunga Tamko la kimataifa la haki za binadamu.
Mwishoni mwa Mtaguso II wa Vatikano, Papa Paulo VI alimkabidhi yeye "Ujumbe kwa Wanafalsafa na Wanasayansi".
Baada ya kufiwa mke wake, alikwenda kuishi utawani hadi kifo chake mwenyewe.
Lualaba
Mto Lualaba ni mto katika mashariki ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo. Ni tawimto kubwa wa Mto Kongo yaani inabeba maji mengi kuliko tawimito nyingine. mwedno wake una urefu wa kilomita 1800. Vyanzovyake viko katika mkoa wa Katanga karibu na Zambia.
Namba
Namba ni dhana na lugha inayotumiwa kutofautisha idadi au kupima kiwango. Namba zinazojulikana zaidi ni zile namba asilia kama vile 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10 na kadhalika.
Utaalamu unaoshughulika habari za namba ni hasa hisabati pamoja na matumizi yote yake katika fani kama vile uhandisi, uchumi, takwimu na sayansi mbalimbali. Hisabati inatumia dhana ya "namba" kwa upana mkubwa hata nje ya namba asilia. Hisabati inajua
Theta
Theta ni herufi ya nane katika Alfabeti ya Kigiriki. Theta kubwa Θ ina umbo la "O" yenye mstari wa katikati. Theta ndogo θ ina umbo la duaradufu nyembamba pamoja na mstari lala wa katikati lakini kuna pia umbo lisilofungwa kama ϑ.
Kwa matumizi ya tarakimu inamaanisha namba 9.
Matamshi yake siku hizi ni sawa na "th" kwa Kiswahili.
Jinsi ilivyo kawaida na herufi mbalimbali za kigiriki inatumiwa kama kifupi kwa ajili ya dhana mbalimbali katika hesabu na sayansi. Mifano kadhaa ni
Iota
Iota (pia: yodi) ni herufi ya tisa katika Alfabeti ya Kigiriki. Umbo la iota kubwa na ndogo limeendelea vilevile katika alfabeti ya Kilatini na hivyo hutumiwa vile hadi leo katika lugha zote zinazotumia mwandiko huo kama vile Kiswahili, Kiingereza na kadhalika.
Kwa matumizi ya tarakimu inamaanisha namba 10.
Matamshi yake ni sawa na "i" kwa Kiswahili.
Katika tafsiri ya Biblia ya "Union Bible" neno "yodi" hutumiwa pale ambako lugha asilia ya Kigiriki inatumia "iota" .
"Math 5:18: Kwa maana, amin, nawaambia, mpaka mbingu na nchi zitakapoondoka, yodi moja wala nukta moja ya Torati haitaondoka, hata yote yatimie." 
Hapa neno iota/yodi hutumiwa kumaanisha "herufi ndogo kabisa" yaani sehemu ndogo yoyote ya Maandiko matakatifu.
Kappa
Kappa ni herufi ya kumi katika Alfabeti ya Kigiriki. Umbo la kappa kubwa na ndogo limeendelea vilevile katika alfabeti ya Kilatini na hivyo hutumiwa vile hadi leo katika lugha zote zinazotumia mwandiko huo kama vile Kiswahili, Kiingereza na kadhalika. Matamshi yake ni "K", sawa na Kiswahili.
Kwa matumizi ya tarakimu inamaanisha namba 20.
Kama neno lenye asili ya Kigiriki limepokelewa katika lugha ya Kiingereza mara nyingi herufi "C" imechukua nafasi ya "K". Sababu yake ni kwamba Waroma waliandika "k" mara nyingi kama "c" katika Kilatini maana hawakutofautisha herufi hizi mbili.
Jinsi ilivyo kawaida kwa herufi mbalimbali za Kigiriki, kappa inatumiwa kama kifupisho kwa ajili ya dhana mbalimbali katika hesabu na sayansi.
Lambda
Lambda ni herufi ya kumi na moja katika Alfabeti ya Kigiriki. Lambda kubwa Λ ina umbo la pembe yenye ncha juu, ni tofauti na lambda ndogo λ.
Kwa matumizi ya tarakimu inamaanisha namba 30.
Matamshi yake ni sawa na "L" kwa Kiswahili.
Jinsi ilivyo kawaida kwa herufi mbalimbali za Kigiriki, inatumiwa kama kifupisho kwa ajili ya dhana mbalimbali katika hesabu na sayansi. Mifano kadhaa ni
Mana
Mana (kwa Kiebrania מָ‏ן) ni chakula kilichotumiwa na Waisraeli walipotangatanga katika jangwa la Sinai miaka 40 mfululizo baada ya kutolewa na Musa nchini Misri walipokuwa wananyanyaswa.
Habari hizo zinapatikana katika vitabu vingi vya Biblia (hasa Kutoka 16:1-36 na Hesabu 11:1-9) na vilevile katika Kurani 5:27.
Pamoja na maelezo mbalimbali yaliyotolewa na wataalamu kuhusu asili ya chakula hicho, kwa imani kilitazamwa kama ishara ya pekee ya Mungu kuwashughulikia watu wake.
Yesu alikitumia hicho pia kujitambulisha ni nani kwa binadamu wote: "Mimi ndimi chakula cha kweli kilichoshuka kutoka mbinguni" (Yoh 6).
Wanasayansi wamejaribu kufumbua kitu hicho cha mana. Ufumbuzi mmoja ni kwamba mana ni sandarusi ya mchamwino, mti unaomea sana katika Rasi ya Sinai. Sandarusi hii ni tamu na ikiwa imekauka ina rangi ya hudhurungi.
Ufumbuzi mwingine ni kwamba mana ni mchozo wa wadudu kama vidukari na wadudu-gamba, k.m. mdudu-gamba wa mchamwino ("Trabutina mannipara"). Katika hali ya hewa moto na kavu ya Rasi ya Sinai mchozo huo hukauka haraka. Fuwele za mchozo huo ni tamu na zina rangi ya manjano au hudhurungi. Mara nyingi michozo kama huo huitwa mana pia.
Karamu ya mwisho
Karamu ya mwisho inamaanisha mlo wa mwisho wa Yesu Kristo hapa duniani, ambao aliula pamoja na mitume wake kabla hajakamatwa na hatimaye kusulubiwa.
Katika Injili, hasa ile ya Luka, Yesu alishiriki mara nyingi karamu alizoandaliwa au alipoalikwa, kama vile ile ya arusi ya Kana. Ingawa jambo hilo lilisababisha aitwe "mlafi na mlevi", kwake ilikuwa nafasi ya kuzidi kujitambulisha kwa matendo na maneno na ya kutoa mafundisho yake.
Habari za karamu ya mwisho zinasimuliwa kirefu zaidi, hasa kwa sababu ndiyo wakati wa Yesu kuweka ukumbusho wake wa kudumu katika sakramenti ya mwili na damu yake.
Wakristo wanafanya ukumbusho huo mara nyingi, lakini hasa Alhamisi Kuu.
Barua ya kwanza kwa Wakorintho ndiyo ushahidi wa zamani zaidi kuhusu ibada hiyo. Baada yake Injili Ndugu pia ziliripoti matendo na maneno ya Yesu juu ya mkate na divai.
Injili ya Yohane haisimulii ekaristi ilivyowekwa, ila katika sura ya 6 inaripoti maneno mazito ya Yesu kuhusu mkate wa uzima, halafu katika karamu ya mwisho, pamoja na mengine, inaeleza Yesu alivyowaosha miguu Mitume na kuwaachia amri mpya ya kupendana kama yeye alivyowapenda, ambayo ndiyo lengo la ekaristi.
Mlima Karmeli
Mlima Karmeli (kwa Kiebrania הר הכרמל, Karem El/Har Ha'Karmel, "Shamba la mizabibu la Mungu"; kwa Kiarabu |الكرمل/جبل مار إلياس, Kurmul/Jabal Mar Elyas, "Mlima wa Mt. Eliya" unapatikana katika pwani ya Israeli ukijitokeza katika Bahari ya Kati.
Ni mlima muhimu kwa biolojia, akiolojia na dini mbalimbali na unahesabiwa na UNESCO "urithi wa dunia" upande wa viumbehai.
Kadiri ya masalia yaliyopatikana huko, kwa kipindi fulani watu wa aina Homo neanderthalensis na Homo sapiens waliishi pamoja katika eneo hilo.
Biblia (1Fal 18) inausifu kwa uzuri wake, na kusimulia jinsi juu yake nabii Eliya alivyoshindana na manabii wa uongo wa Baali ili kurudisha Waisraeli kwa Mungu wao pekee, YHWH.
Ni kwamba Waisraeli walielekea dini za jadi] zilizoenea kandokando yao kwa sababu zilikuwa zinaahidi kufanikisha maombi yao kwa ibada za hakika, wakati Mungu ana hiari ya kupokea au kukataa sadaka zao. Waisraeli walijaribu kufuata pande zote mbili kwa pamoja, ila Mungu hakuweza kukubali, kwa kuwa ni peke yake tu.
Imani yao iliyumba hasa wakati mfalme Ahabu alipotawala Kaskazini (869-850 hivi K.K.), ambapo Yezebeli, mke wake, alifanya juhudi kubwa za kuikomesha kabisa imani yao kwa YHWH ili wamuabudu Baali, mungu mkuu wa kwao aliyehusika na mvua, kufuatana na sanamu mbili zilizotengenezwa na Yeroboamu I zikiwa na sura ileile ya Baali (fahali wa dhahabu). Mezani pa malkia huyo walikuwa wanalishwa manabii wa uongo 850 kumbe manabii wa Bwana waliuawa karibu wote.
Hapo Mungu akamtuma Eliya (1Fal 17-18) ambaye jina lake lina maana ya kwamba, “Mungu wangu ni YHWH” na linajumlisha kazi yake ya kutetea kwa ari zote imani ya kweli hata akaiokoa. Ili kuondoa utata wa kuabudu pande mbili, Eliya kwanza alizuia mvua isinyeshe nchini miaka mitatu na nusu, ibada kwa Baali zisifanikiwe hata kidogo, halafu akashindana na manabii hao hadhara ya Israeli yote juu ya mlima Karmeli.
Tofauti na mbinu za manabii 450 wa Baali, waliofikia kujichanja na kutoka damu ili kuvuta moto kutoka mbinguni wasifaulu, Eliya aliomba tu kwa unyofu kwamba Mungu ajitokeze ili kugeuza mioyo ya watu wake wamrudie. Kwa kuteremsha moto toka mbinguni juu ya sadaka yake YHWH alithibitisha kuwa ndiye Mungu pekee na kuwa anaendelea kuwaokoa watu wake. Baada ya Eliya kuwachinja wote aliruhusu mvua inyeshe tena. Ndiyo sababu anasifika kwa nguvu ya sala yake (Yak 5:17-18).
Uzuri wa mlima na mandhari yake, pamoja na umuhimu wake wa Kibiblia ulivuta tangu zamani Wakristo wakaapweke kuishi juu yake. Kutokana nao lilienea baadaye shirika la Wakarmeli katika matawi yake mbalimbali.
Kanuni ya Imani
Kanuni ya imani, au "Ungamo la imani", au "Tamko la imani", au "Nasadiki (Ukristo)" au "Shahada (Uislamu)" ni fomula iliyopangwa kwa muhtasari ili wafuasi wa dini fulani wakiri kwamba wanaamini mafundisho ya dini hiyo.
Inajadiliwa kama dini ya Uyahudi ina kanuni ya imani. Baadhi wanasema ipo, nayo ni [[Shema Yisrael] ([[Kumb]] 6:4), inayoanza hivi: "Sikiliza, ee [[Israeli]]: [[Bwana]] [[Mungu]] wetu, Bwana ni mmoja."
Katika [[Ukristo]] ni maarufu hasa [[Kanuni ya Imani ya Nisea Konstantinopoli]], iliyotungwa mwaka [[325]] katika [[Mtaguso wa kwanza wa Nisea]] na kukamilishwa mwaka [[381]] katika [[Mtaguso wa kwanza wa Konstantinopoli]]. Ndiyo ya kwanza katika ya [[Mitaguso ya kiekumene]]. Msingi wa fomula hiyo ni [[Agano Jipya]] lilivyoeleweka kwa kawaida na ma[[askofu]] wa [[Kanisa]] wa [[karne ya 4]], ambayo ni muhimu sana katika [[ufafanuzi]] wa [[imani]] uliofanywa na ma[[babu wa Kanisa]]. Karibu [[madhehebu]] yote ya Ukristo yanakubali hadi leo kanuni hiyo.
Pamoja nayo inakubalika sana [[Kanuni ya Imani ya Mitume]] iliyotokea [[Roma]] katika maadhimisho ya [[liturujia]], hasa [[ubatizo]].
Kabla ya hizo kutungwa, katika [[Barua ya kwanza kwa Wakorintho]] (15:3-7) [[Mtume Paulo]] aliandika aina ya kanuni ya imani ambayo mwenyewe aliikuta alipoongokea Ukristo akaieneza katika [[uinjilishaji]] wake.
[[Waislamu]] wanatamka maneno ya shahada kama [[nguzo]] mojawapo ya dini yao ili kumkiri [[Mungu]] pekee ([[Allah]]) na [[mtume Muhammad]] kama [[rasuli]] wake.
[[Category:Dini]]
[[Category:Ukristo| ]]
Kanuni ya Imani ya Mitume
Kanuni ya Imani ya Mitume (kwa Kilatini: "Symbolum Apostolorum" au "Symbolum Apostolicum") ni ungamo la imani ya Ukristo lililoanza kutumika mjini Roma katika karne ya 2 kwa ajili ya ubatizo, halafu likaenea hasa katika Kanisa la Magharibi.
Kanuni hiyo inaendelea kutumiwa na Kanisa Katoliki na madhehebu mengi ya Uprotestanti katika liturujia na katekesi.
Kwa kuwa ilitokea Ulaya Magharibi, ambapo elekeo la kinadharia si kubwa kama huko Ugiriki, tena mapema kuliko mabishano mengi ya teolojia kuhusu umungu wa Yesu Kristo na wa Roho Mtakatifu, haina ufafanuzi wa kina.
Maandishi ya zamani zaidi tuliyonayo yanayoitaja "Kanuni ya Imani ya Mitume" ni barua ya mwaka 390 hivi kutoka sinodi ya Milano kwa Papa Siricius.
Kwa Kiswahili, Kanisa Katoliki linatumia tafsiri hii:
Nasadiki kwa Mungu Baba mwenyezi,
Muumba wa mbingu na dunia,
na kwa Yesu Kristo, Mwanae pekee, Bwana wetu,
aliyetungwa kwa uwezo wa Roho Mtakatifu,
akazaliwa na Bikira Maria,
akateswa kwa mamlaka ya Ponsyo Pilato,
akasulubiwa, akafa, akazikwa,
akashukia kuzimu,
siku ya tatu akafufuka kutoka wafu,
akapaa mbinguni,
amekaa kuume kwa Mungu Baba mwenyezi;
kutoka huko atakuja kuwahukumu walio hai na wafu.
Nasadiki kwa Roho Mtakatifu,
Kanisa takatifu katoliki,
ushirika wa watakatifu,
maondoleo ya dhambi,
ufufuko wa miili,
uzima wa milele. Amina.
Wasiosadiki Utatu
Wasiosadiki Utatu ni Wakristo ambao wanakusha fundisho hilo la msingi la madhehebu karibu yote ya dini iliyoanzishwa na Yesu.
Biblia haitumii neno Utatu, ambalo limetungwa na wanateolojia katika jitihada za kufafanua ukweli wa Yesu Kristo kama Mwana wa Mungu na wa Roho Mtakatifu.
Kwa kuwatambua wote wawili kuwa wa milele lakini si Baba, wanateolojia wengi, hasa mababu wa Kanisa, walikiri kuwa zote tatu ni nafsi tofauti za Mungu pekee.
Mitaguso ya kiekumene kuanzia karne ya 4 ilithibitisha mafundisho hayo kama imani sahihi na kutupilia mbali yaliyo kinyume kama uzushi.
Hata hivyo Waario na wengineo hawakukubali dogma hizo, hivyo asilimia ndogo ya Wakristo imeendelea kukataa kusadiki fumbo la Utatu, na kukiri umoja wa nafsi ya Mungu, ingawa kwa kutofautiana wao kwa wao.
Kati ya makundi makubwa zaidi yenye msimamo huo kuna Wamormoni na Mashahidi wa Yehova, lakini pia baadhi ya Wapentekoste.
Majina ya Yesu katika Agano Jipya
Majina ya Yesu katika Agano Jipya ni namna mbalimbali za kumuita kwa heshima na katika jitihada za kuweka wazi yeye ni nani kweli, tena ni nani kwetu sisi binadamu.
Pamoja na jina Yesu alilopewa alipotahiriwa siku ya nane baada ya kuzaliwa na Kristo, katika Agano Jipya anaitwa kwa namna nyingine 196kama vile:
Yesu kadiri ya historia
Yesu kadiri ya historia ni ujuzi juu yake unaopatikana kwa kumchunguza kama mtu mwingine yeyote, mbali na imani ya dini, ili kuelewa vizuri maisha yake yalivyokuwa kihistoria.
Fani hiyo inavyodai, ni lazima kuchunguza habari tulizonazo juu yake ili kuthibitisha ukweli wake.
Yesu hakuacha maandiko yoyote. Habari zake zinapatikana hasa katika Biblia, kwa namna ya pekee katika Injili nne na vitabu vingine vya Agano Jipya.
Yapo pia mengine ya Wakristo yasiyokubaliwa na Kanisa kama Neno la Mungu hasa kwa sababu yalichelewa kuandikwa (kuanzia karne ya 2).
Nje ya Ukristo kuna habari fupi kuhusu Yesu katika maandiko ya waandishi wa Roma, Wagiriki na Wayahudi. Habari hizo zinaangaliwa sana kwa sababu zimetungwa na watu wasiomwamini Yesu kidini.
Kwa ujumla zinathibitisha ya kwamba Yesu alikuwepo, na kwamba wakati hao walipoandika alikuwa na wafuasi huko Roma na ya kwamba awali Waroma hawakuelewa tofauti kati ya wafuasi wake na Wayahudi
Kati ya waandishi hao muhimu ni hasa:
1. Mtaalamu Myahudi Flavius Josephus: huyo aliandika miaka 93-94 BK kitabu cha "Antiquitates Judaicae“ (Habari za historia ya Wayahudi) akitaja kifo cha "Yakobo ndugu wa Yesu“ (sura ya 20, 200).
2. Mwandishi Mroma Tacitus: huyo aliandika mnamo mwaka 117 ya kwamba Kaisari Nero alishtaki kikundi cha “Chrestiani” ya kuwa wamechoma moto mji wa Roma. Aliongeza: “Mtu ambaye ni asili ya jina hilo ni Chrestus aliyeuawa wakati wa Tiberio kwa amri ya Pontio Pilato” (Annales XV,44).
3. Mwandishi Mroma Svetonius: huyo alimtaja “Chrestos” katika kitabu chake juu ya maisha ya Kaisari Klaudio (25,4) ya kwamba huyu amesababisha fujo kati ya Wayahudi wa Roma hivyo Kaisari aliwafukuza wote mjini.
4. Mwanasiasa Mroma Gaius Plinius Caecilius Secundus: huyo aliacha barua kadhaa zinazotaja Wakristo mnamo mwaka 100 BK. Alimwuliza Kaisari Traianus jinsi ya kushughulikia Wakristo waliokataa kutoa sadaka mbele ya sanamu za Kaisari.
Tarehe za maisha ya Yesu
Tarehe za maisha ya Yesu zinakadiriwa ili kuzidi kumfahamu Yesu kadiri ya historia.
Hii ni kwa sababu Injili na vitabu vingine juu yake havitaji kwa kawaida tarehe wala mwaka wa matukio vinavyoyasimulia.
Hata hivyo, vikitaja watu wanaojulikana na historia kwa njia nyingine (kwa mfano Kaisari Augusto na Kaisari Tiberi), au mambo mengine ya namna hiyo, inaweza kujua kwa kiasi kikubwa au kidogo mwaka au hata tarehe ya matukio hayo.
Muhimu zaidi ni kukadiria Yesu alizaliwa akafariki lini.
Kuhusu kuzaliwa kwake, inajulikana kuwa kulitokea chini ya mfalme Herode Mkuu, aliyetawala hadi alipofariki mwaka 4 KK. Hivyo, wengi wanakubali kwamba Yesu alizaliwa kidogo kabla ya hapo, labda mwaka 6 KKingawa Denis Mdogo kwa kukosea alihesabu tofauti miaka 500 baadaye alipoona inafaa kugawa miaka yote ya historia katika makundi mawili, KK na BK.
Kuhusu kifo chake, kinashuhudiwa hata nje ya Biblia kuwa kilitokea chini ya Ponsyo Pilato, liwali wa Palestina kuanzia mwaka 26 hadi 36 BK.Hivyo kifo cha Yesu kilitokea katika miaka hiyo.
Ukristo katika karne za kwanza
Ukristo katika karne za kwanza ni sehemu ya historia ya Kanisa hadi mwaka 325 BK, mwaka ulipofanyika mtaguso mkuu wa kwanza huko Nisea, leo nchini Uturuki.
Kwa kawaida karne hizo tatu zinagawiwa pande mbili: wakati wa Mitume wa Yesu (hadi mwaka 100 hivi) na baada ya kifo chao wote.
Habari kuu za kipindi cha kwanza, kama ile ya siku ya Pentekoste Roho Mtakatifu kuwashukia wafuasi wa Yesu, zinapatikana hasa katika Matendo ya Mitume, kitabu kilichoandikwa na mwinjili Luka kwenye miaka ya 80. Humo unasimuliwa hasa uenezi wa Ukristo katika maeneo ya upande wa kaskazini wa Bahari ya Kati.
Tukio lingine muhimu linalosimuliwa na Luka ni uongofu wa Mtume Paulo, mwenezi mkuu wa Ukristo na mfafanuzi bora wa imani hiyo mpya.
Pamoja na uenezi, linajitokeza badiliko kubwa la Wakristo: awali walikuwa wote Wayahudi ama kwa kuzaliwa ama kwa kuongoka, nao wanaitwa Wakristo wa Kiyahudi. Lakini katika karne ya 1 idadi yao ilizidiwa na ile ya Wakristo wa mataifa mengine.
Sambamba na hilo lugha ya kimataifa ya Kigiriki ilizidi kutumika badala ya Kiaramu, lugha mama ya Yesu na mitume wake. Ndiyo sababu Agano Jipya limeandikwa lote kwa Kigiriki. Vitabu 27 vinavyoliunda vilianza kulinganishwa na vile vya Agano la Kale kama vitakatifu.
Tena Yerusalemu uliokuwa mji mkuu wa Wayahudi na wa Wakristo wa kwanza, ulizidi kukosa umuhimu, hasa baada ya Mtume Petro na wenzake kuuhama au kuuawa. Wakati wa vita vya kwanza vya Kiyahudi hata waumini wa kawaida walihama, na waliporudi hakukuwa tena na hekalu, kwa kuwa lilibomolewa mwaka 70. Mbali ya hayo, uhusiano na Wayahudi ulizidi kuharibika, na hatimaye Wakristo walikatazwa wasishiriki tena ibada sinagogini.
Jumuia ya Roma, makao makuu ya dola, ilizidi kuwa muhimu, hasa baada ya kufikiwa na Petro na Paulo, ambao walimalizia huko kazi yao kwa kufia dini katika dhuluma ambayo ilianzishwa na Kaisari Nero mwaka 64 na kuendelea kwa kwikwi hadi mwaka 313.
Bila kujali dhuluma hiyo ya nyingine, Ukristo ulizidi kuenea ndani na nje ya Dola la Roma.
Ushujaa wa umati wa wafiadini na upendo kati ya Wakristo vinafikiriwa kuwa sababu kuu ya uenezi. Kutoka kwenye miji, imani ilizidi kuenea vijijini pia.
Pamoja na hayo, walianza kujitokeza waandishi mbalimbali kutetea Kanisa mbele ya serikali, na wengine kuchambua imani dhidi ya uzushi uliozidi kupata nguvu hasa kwa namna ya Gnosis. Waandishi hao ni kati ya wale wanaoitwa mababu wa Kanisa au walau waandishi wa Kikanisa.
Wakati huohuo matumizi ya vitabu vya Agano Jipya katika ibada yalizidi kujadiliwa na kutungiwa orodha rasmi (Kanuni ya Biblia).
Uzuri
Uzuri ni sifa ya nafsi, mnyama, mahali, tendo, wazo, neno, tungo, sauti, picha au kitu chochote kinachopendeza.
Kimsingi, kwa wanaomuamini Mungu, ni sifa yake ambayo inajumlisha zile za umoja, ukweli na wema, na kujitokeza katika utakatifu wa watu wake.
Kwa namna mbalimbali uzuri unachunguzwa na falsafa, sosholojia, saikolojia n.k. na kulengwa na binadamu tangu zamani za kale, hasa kwa njia ya sanaa za aina mbalimbali. Tangu mtu yupo, hawezi kuridhika na mahitaji ya mwili tu.
Pengine uzuri unategemea utamaduni, lakini mara nyingi unapendeza watu wote.
Mang'amuzi ya "uzuri" mara nyingi yanatokana na utambuzi wa ulinganifu na uasilia, unaomfanya mtu ajisikie salama na kuridhika.
Hata hivyo, kwa kuwa mara kadhaa ni mang'amuzi ya binafsi, mithali ya Kiingereza inasema, "beauty is in the eye of the beholder" ("uzuri umo jichoni mwa mtazamaji")hata pengine ni suala la urithi.
Mungu Baba
Mungu Baba ni nafsi ya kwanza ya Mungu katika imani ya Wakristo (isipokuwa Wasiosadiki Utatu).
Katika Uyahudi Mungu aliitwa pengine Baba kwa jinsi alivyo asili ya uhai na anavyoshughulikia watu wake, hasa Waisraeli, mfalme wao na mafukara, wanaopaswa kumtegemea kama watoto.
Kumbe katika Agano Jipya yeye ni hasa Baba wa Yesu, anayejitambulisha kama Mwana pekee wa Mungu. Nafsi hizo mbili pamoja na Roho Mtakatifu zinasadikiwa kuwa Mungu mmoja tu, asiyegawanyika katu.
Kanuni ya Imani ya Nisea-Konstantinopoli tangu mwaka 325 inafafanua kuwa Yesu Kristo "amezaliwa na Baba tangu milele yote", yaani si uzazi uliotokea wakati wowote wala mahali popote duniani. Daima Mungu Baba ni Baba wa Mwana, asingeweza kuwepo bila kumzaa Mwana.
Wakristo wanafurahia kujua na kushirikishwa uhusiano huo wa milele kwa kufanywa na Roho Mtakatifu (Gal 4:4) "wana ndani ya Mwana pekee": ndiyo maana ya kujiita "wana wa kambo" wa Mungu, wakati Yesu ni Mwana asilia.
Uislamu unamuamini Mungu kama muumbaji wa ulimwengu wote, lakini hauhimizi kumuita "Baba" kwa kuwa unataka kusisitiza ukuu wake usio na kifani.
Mungu Mwana
Mungu Mwana (kwa Kigiriki Θεός ὁ υἱός, Theos o uios) ni nafsi ya pili ya Utatu Mtakatifu wa Mungu pekee.
Dogma hiyo ya Ukristo (madhehebu yote isipokuwa Wasiosadiki Utatu) inamkiri Yesu kuwa Mungu sawa na Mungu Baba na Roho Mtakatifu.
Kanuni ya Imani ya Nisea-Konstantinopoli inamkiri Mungu Mwana "aliyezaliwa na Baba tangu milele yote", alikuwepo kabla ya kujifanya binadamu tumboni mwa Bikira Maria.
Plutoni
Plutoni ni elementi katika mfumo radidia yenye alama Pu. Namba atomia ni 94 na uzani atomia ni 244. Jina limechaguliwa kutokana na sayari kibete Pluto.
Urani ni metali nururifu. Kiasili inatokea katika viwango vodogo sana kutokana na unururifu wake, maana plutoni iliyowahi kuwepo duniani imeshaoza katika mchakato wa mbunguo nyuklia. Sehemu kubwa iliyopo leo hii imezalishwa katika matanuri ya nyuklia kutokana na urani.
Matumizi yake ni katika matanuri ya nyuklia na katika silaha za nyuklia. Matumizi yake ya kijeshi yalitangulia matumizi mengine, bomu lililobomoa mji wa Nagasaki nchini Japan katika Agosti 1945 na kusababisha vifo 60,000 ilitengenezwa kwa plutoni.
Inatokea mara kwa mara kwa kuchoma urani katika tanuri nyuklia. Hivyo inasafishwa na kurudishwa kama fueli katika aina tofauti za matanuri ya nyuklia.
Matatizo yake ni ya kwamba unururifu wake mkali na hivyo hatari ya kuishughulikia katika matumizi. Viwango vidogo sana vya plutoni vinaweza kusababisha kansa kama elementi hii inaingia mwilini kama vumbi au katika chakula. Baada ya kuzalishwa Plutoni inaendelea kuwa nururifu kwa muda mrefu na hivyo takataka ya kinyuklia yenye plutoni inahitaji kutunzwa mbali na watu kwa vipindi wa miaka maelfu hata ma kumi-elfu.
Matumizi ya pekee ya plutoni ni katika beteri kwa ajili ya vyombo vya angani hasa vinavyotembea mbali na jua na hivyo haviwezi kutumia nishati ya jua.
Sosholojia
Sosholojia ni fani ya sayansi inayochunguza mwenendo wa kijamii, yaani binadamu katika maisha ya jamii: unavyoanza, unayoendelea, unavyojipanga na unavyosababisha miundo.
Kwa maneno mengine, sosholojia inamsoma mtu katika mahusiano yake: mtu na mtu, mtu na watu (kundi) na hivyo huweza kugundua tabia zake mbalimbali.
Somo hilo linahusiana na masomo mengine, kama vile anthropolojia, historia, saikolojia na uchumi.
Ni mojawapo kati ya sayansi za jamii nayo inatumia mbinu tofauti za kutambua hali halisi,
halafu inazichunguza kimpango.
Jina la fani hii linatokana na Kilatini ("socius" yaani "mwenzi") na Kigiriki ("λογία, logia" yaani "elimu") pamoja.
Aliyeunganisha kwa mara ya kwanza maneno hayo (mwaka 1780) ni mwandishi Mfaransa Emmanuel-Joseph Sieyès (1748–1836), lakini alichoandika kilichelewa kuchapwa. Mwaka 1838 alifanya vilevile Mfaransa mwingine, mwanafalsafa wa sayansi Auguste Comte (1798–1857). Comte used this term to describe a new way of looking at society.
Kujifunza sosholojia ni kujifunza kuangalia dunia kwa mapana zaidi, yaani kutoka nje ya mipaka ya tafsiri zetu tulizojiwekea kijuujuu. Ni kukubali changamoto ya kuchunguza upya yale yote tunayoyajua kwa maana za kawaida: matokeo ya uchunguzi huo pengine hupingana na kile tulichokidhani mwanzoni na hivyo kutuwezesha kuuona ukweli katika hali mpya.
Sosholojia hutusaidia kuelewa hali halisi ya jamii ili kuchangia urekebishaji au utengenezaji wa sera mpya. Hutusaidia pia kukuza ujuzi wetu wa jamii mbalimbali na wa mahusiano yetu kijamii, yakiwa mazuri au mabaya vilevile. Hutusaidia tena kuelewa jumuia zetu kubwa au ndogo kama watu wanaoishi pamoja wakifuata mila na desturi za aina moja na kuwa na lengo moja. Hutusaidia kuelewa aina mbalimbali za utamaduni ili kurahisisha ushirikiano.
Pamoja na kwamba mizizi ya sosholojia inapatikana katika maandishi ya wanafalsafa wa Ugiriki Plato na Aristotle, somo hilo lilipata kujitegemea katika karne ya 19 likakua haraka katika karne ya 20.
Mababa wake ni hasa Auguste Comte (1798-1857) na Herbert Spencer (1820-1903).
Wengineo ni Karl Marx (1818-1883), Emile Durkheim (1858-1917) na Max Weber (1864-1920).
Milango ya fahamu
Milango ya fahamu ni ogani za mwili zinazoturuhusu kujua mazingira yetu. Mifano yake ni macho na masikio. Ni njia asili ya kutambua mtazamo au hisia.
Kibiolojia inaelezwa kuwa ogani yenye uwezo wa kupokea habari za nje ya mwili, kama vile nuru, sauti, halijoto, mwendo, harufu au ladha, na kuzibadilisha katika mishtuko ya umeme inayofikishwa kwa njia ya mfumo wa neva hadi ubongo.
Kama milango ya fahamu imeharibika, tunasema mtu ni kipofu, bubu au kiziwi, ana matatizo kuelewa mazingira yake sawa na jinsi wanavyoweza watu wengine.
Milango ya fahamu ni muhimu sana kwa Viumbe hai kutokana na kwamba inasadia kiumbe hai katika shughuli zake za kila siku, hasa katika kufatuta mahitaji muhimu (kwa Kiingereza yanaitwa Basic needs).
Mara nyingi watu hutaja fahamu tano(
) ambazo ni:Hali halisi kuna fahamu zaidi:
Ogani mbalimbali za mwili ziko tayari kupokea vichocheo kutoka mazingira yetu.
Neva katika ogani husika zina uwezo wa kupokea vichocheo vya nje vinavyotafsiriwa katika ubongo kwa fahamu mbalimbali
Wanyama pia wana ogani zinazowawezesha kutambua:
Historia ya teolojia
Historia ya teolojia inapitia mchango wa wataalamu mbalimbali katika kuchunguza Mungu ni nani pamoja na kazi yake.
Falsafa ilijaribu mapema kukabili suala la Mungu na miungu. Kati ya waliofanya kwanza kazi hiyo kuna Hesiodo (maandishi ya mwaka 700 KK hivi), Sokrate (470 KK hivi - 399 KK), Plato (maandishi ya mwaka 360 KK) na Aristotle (maandishi ya mwaka 330 KK)
Walioendelea ni kama vile: Cleanthes (karne ya 3 KK), Cicero (maandishi ya mwaka 45 KK), Lucretius (karne ya 1 KK), Epictetus (maandishi ya mwaka 135) na Plotinus (kuanzia 235). Baadhi ya hawa walikuwa Walatini walioathiriwa na ustaarabu wa Kigiriki.
Wakati huohuo falsafa ilianza kuathiriwa na dini iliyomuabudu Mungu mmoja, hususan Uyahudi na Ukristo.
Katika karne ya 1 na ya 2 BK, dini ya Kiyahudi upande mmoja ilijiimarisha katika utaalamu wa Tanakh (Biblia ya Kiebrania), upande mwingine ilijadiliana na falsafa ya Kigiriki hasa nchini Misri, kulikokuwa na mji wa Aleksandria, makao makuu ya elimu wakati huo: ndipo alipojitokeza hasa Filo (20 KK - 40 BK).
Maandishi ya Agano Jipya ya Biblia ya Kikristo (karne ya 1) hayaishii katika kusimulia habari za Yesu (6 KK - 30 BK hivi) na mafundisho yake, bali yanaleta tafakuri za dhati juu ya imani hiyo mpya, hasa katika nyaraka za Mtume Paulo (6 - 67 hivi) na vitabu vya Mtume Yohane (10 - 100 hivi).
Kadiri Ukristo ulivyozidi kuenea hata kati ya wasomi, teolojia ilihitajika ili kuchambua ukweli wa matamko ya waumini, kwa kukataa uzushi. Katika kazi hiyo walijitokeza hasa mababu wa Kanisa, wanaume maarufu kwa elimu, imani sahihi, utakatifu pamoja na ukale (yaani kuishi katika karne za kwanza za Kanisa).
Kati ya wale wa kwanza, kuna Yustino mfiadini (100/114 – 162/168), Ireneo wa Lyons (130 hivi – 202) na Klementi wa Aleksandria (hadi 215).
Baadaye Tertuliani (155 hivi - 230 hivi), Hipoliti wa Roma (hadi 235), Origen (182 hivi - 251 hivi), Sipriani mfiadini (hadi 258). Mzushi aliyefuatwa na wengi zaidi wakati huo ni Arios (256-336).
Baada ya Mtaguso wa kwanza wa Nisea (325) kufikia uamuzi muhimu kuhusu mabishano yaliyotangulia, walizidi kujitokeza wanateolojia bora: Atanasi wa Aleksandria (298-373), Mababu wa Kapadokia (hasa Basili Mkuu, Gregori wa Nazianzo na Gregori wa Nisa mwishoni mwa karne ya 4), Ambrosi (340 hivi -397), Yohane Krisostomo (347-407), Jeromu (347 hivi - 420), Agostino wa Hippo (354-430), Sirili wa Aleksandria (376-444), Leo Mkuu (400 hivi - 461) na Gregori Mkuu (540 hivi - 604).
Baada ya kipindi cha mababu kama hao kwisha, Ukristo wa Mashariki na Ukristo wa Magharibi vilizidi kuelekea tofauti katika teolojia na mengineyo, na hatimaye umoja kuvunjika vibaya hasa mwaka 1054.
Tofauti kubwa zaidi zilijitokeza magharibi kuanzia matengenezo ya Kiprotestanti (karne ya 16). Jibu lilitolewa hasa na urekebisho wa Kikatoliki na Mtaguso wa Trento.
Kuanzia karne ya 20, juhudi za ekumeni zimeelekea kurudisha umoja wa imani kwa kujadiliana na kukwepa mabishano ya bure.
Teolojia ya Uislamu ilijitokeza mwishoni mwa karne ya 7 kuhusu suala la uhusiano kati ya Maongozi ya Mungu na hiari ya binadamu (mabishano kati ya Qadariyyah na Jabriyyah).
Baadaye (karne ya 9) ilijitokeza pia falsafa ya Kiislamu
Utetezi wa dini
Utetezi wa dini unalenga kutoa hoja za kutetea imani ya dini fulani dhidi ya zile za watu wa madhehebu au dini nyingine au za wale wasio na dini yoyote.
Kwa utetezi wa namna hiyo katika lugha nyingi limetoholewa neno la Kigiriki ἀπολογία, apologia, "utetezi wa sauti, hotuba ya utetezi".
Ni tofauti kidogo na hoja zinaotumiwa dhidi ya dini, madhehebu na itikadi nyingine
Danieli mfiadini
Danieli Fasanella na wenzake (waliofia dini huko Ceuta tarehe 10 Oktoba 1227) walikuwa Ndugu Wadogo wamisionari huko Moroko.Wote walikuwa mapadri isipokuwa Donulus.
Walitangazwa watakatifu na Papa Leo X mwaka 1516.
Sikukuu yao inaadhimishwa kila tarehe 10 Oktoba.
Kifodini cha Berardo wa Carbio na wenzake kilichotokea Moroko mwaka 1219 kilifanya Wafransisko wengi watamani kufuata nyayo zao kwa kuhubiri Injili kwa wasio Wakristo.
Basi, mwaka 1227, uilofuata ule wa kifo cha mwanzilishi, Fransisko wa Asizi, watawa 6 wa kanda ya Toscana, Agnelus, Samueli, Donulus, Leo, Hugolino na Nikola wa Sassoferrato, walimuomba Elia wa Cortona, mkuu wa shirika, awaruhusu kwenda Moroko kuwahubiria Waislamu.
Kisha kukubaliwa, walikwenda Hispania, alipojiunga nao kama kiongozi Danieli Fasanella wa Belvedere, mkuu wa kanda ya Calabria.
Toka huko walivuka bahari na tarehe 20 Septemba walishukia Afrika, walipobaki siku chache katika kijiji kilichokaliwa hasa na wafanyabiashara Wakristo.
Halafu, Jumapili asubuhi, waliingia mjini Ceuta, wakaanza mara kuhubiri kwa kupinga Uislamu. Kwa sababu hiyo walipekelekwa kwa sultani ambaye, akiwadhani ni vichaa, aliagiza watiwe gerezani. Walibaki humo hadi Jumapili iliyofuata, ambapo sultani kwa mabembelezo na vitisho alijaribu kuwafanya wakane dini yao.
Aliposhindwa, aliagiza wauawe. Kila mmojawao alimkaribia Danieli ili kupata baraka yake na ruhusa ya kumfia Yesu. Wote walikatwa kichwa.
Vincent wa Lerins
Vincent wa Lerins (kwa Kilatini, Vincentius) alikuwa mmonaki nchini Galia (leo Ufaransa), maarufu kwa maandishi yake ya teolojia. Alifariki mwaka 445 hivi.
Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu.
Sikukuu yake inaadhimishwa tarehe 24 Mei.
Vincent alizaliwa Toulouse.
Baada ya kujitafutia maendeleo katika jamii, labda kama askari, aliamua kuingia monasteri ya Lérins kwenye kisiwa Saint-Honorat. Akitumia jina bandia la Peregrinus aliandika huko "Commonitorium", (mwaka 434 hivi), yaani miaka 3 baada ya Mtaguso wa Efeso. Sawa na mtaguso mkuu huo, Vincent alitetea matumizi ya jina Mama wa Mungu kwa Bikira Maria, akipinga hoja za Nestori wa Konstantinopoli.
Eucherius wa Lyon alimsifu kama mtakatifu mwenye elimu na ufasaha mkubwa.
Gennadius wa Massilia aliandika Vincent alifariki chini ya makaisari Theodosius II na Valentinian III, kwa hiyo si baada ya mwaka 450. Masalia yake yanatunzwa huko Lérins.
Lengo la Vincent katika kuandika "Commonitorium" lilikuwa kubainisha vigezo vya kutofautisha ukweli wa imani Katoliki na uzushi, ili aweze "kujikumbusha" (ndiyo maana ya kichwa jicho).
Yohane Climacus
Yohane Climacus (kwa Kigiriki Ἰωάννης τῆς Κλίμακος, yaani Yohane wa Ngazi), alikuwa mmonaki katika monasteri ya Mlima Sinai. Ni maarufu kwa maandishi na miujiza yake.
Toka zamani anaheshimiwa kama mtakatifu na Wakatoliki, Waorthodoksi na Waorthodoksi wa Mashariki.
Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 30 Machi.
Habari za maisha yake (525 - 606) ni chache, lakini tuna kitabu chake "Κλῖμαξ" (Ngazi) na kingine kifupi zaidi "Kwa Mchungaji" ambacho ni kama nyongeza yake.
Humo Yohane anasimulia namna ya kuinua roho na mwili wetu kwa Mungu kwa kujipatia maadili, akitumia ndoto ya ngazi aliyoiona Yakobo kama fremu ya kutolea mafundisho yake ya kiroho.
Kila sura inahusu "kidato" kimoja, yaani mada moja. Jumla ya vidato vyote vya ngazi ni 30. Saba vya kwanza vinahusu maadili ya msingi kwa maisha ya juhudi. Vile 19 vinavyofuata (8–26) vinahusu ushindi juu ya vilema na upatikanaji wa maadili yaliyo kinyume chake. Vile 4 vya mwisho vinahusu maadili makuu yaliyo lengo la juhudi zote, hasa upendo (ἀγάπη).
Ingawa walengwa asili wa kitabu walakuwa wamonaki wa monasteri ya jirani, mapema "Ngazi" kikawa kati ya vitabu vilivyopendwa zaidi katika Ukristo wa mashariki, na kinasomwa sana hata katika liturujia, hasa wakati wa Kwaresima Kuu kabla ya Pasaka.
Picha takatifu yenye jina hilohilo, "Ngazi ya Kupanda kwa Mungu", inaonyesha ngazi ambayo kutoka duniani inafika mbinguni (taz Mwa 28:12). Wamonaki wengi wanaipanda; kileleni Yesu yuko tayari kuwapokea. Kuna malaika wanaowasaidia kupanda, na mashetani wanaojaribu kuwaangusha, hata kama wamepanda sana.
Dismas Mtakatifu
Dismas Mtakatifu ni jina lisilo na hakika la mhalifu aliyesulubiwa pamoja na mwenzake na Yesu kwa amri ya Ponsyo Pilato.
Habari hii inasimuliwa na Injili zote (Math 27:38; Mk 15:27-28,32; Lk 23:33; Yoh 19:18) lakini ni Luka tu anayesema kuwa, kati ya hao wawili waliokuwa msalabani kandokando ya Yesu, mmoja alitubu na kumuomba, "Ee Yesu, unikumbuke utakapoingia katika ufalme wako".
Yesu hakuchelewa kumjibu: "Kweli nakuambia, leo hii utakuwa nami katika paradiso".
Ndiyo sababu Wakristo wengi wanamheshimu kama mtakatifu, hasa tarehe 25 Machi.
Dionysius Mwareopago
Dionysius Mwareopago (kwa Kigiriki Διονύσιος ὁ Ἀρεοπαγίτης) aliishi Athene, Ugiriki, katika karne ya 1.
Umaarufu wake umetokana na Mdo 17:34 kusimulia kwamba alikuwa kati ya wachache waliosadiki hotuba aliyoitoa Mtume Paulo katika Areopago kuhusu Kristo na ufufuko.
Mapokeo yanasema akawa askofu wa kwanza wa Athene.
Umaarufu uliongezeka baada ya mtu asiyejulikana kutoka Siria kuandika vitabu mbalimbali akitumia jina la Dyonisius huyo mwanzoni mwa karne ya 6.
Anaheshimiwa kama mtakatifu mfiadini.
Serafino wa Sarov
Serafino wa Sarov (kwa Kirusi Серафим Саровский, awali aliitwa Prokhor Moshnin (Прохор Мошнин), 19 Julai 1754 (au 1759) - 2 Januari 1833) ni kati ya wamonaki maarufu zaidi wa Urusi kutokana na utakatifu wake.
Alistawisha mafundisho ya kimonaki kuhusu sala hasa na kujikana akayaeneza kwa walei.
Kwake lengo la maisha ya Kikristo ni kumpata Roho Mtakatifu zaidi na zaidi. Moja kati ya madondoo yake maarufu zaidi ni hili: ""Jipatie roho iliyotulia, na maelfu ya watu wataokolewa kandokando yako.""
Serafino alitangazwa mtakatifu wa Kanisa la Kiorthodoksi la Kirusi tarehe 19 Julai 1903. Hata Papa Yohane Paulo II alimzungumzia kwa kukubali sifa hiyo.
Mtoto wa Isidore and Agathia Moshnin, walioishi huko Kursk, Russia, baba yake alikuwa mfanyabiashara, lakini kazi hiyo haikumvutia.
Kadiri ya mapokeo ya Waorthodoksi, picha takatifu ya Bikira Maria wa Kursk ilimponya akiwa kijana. Baadaye alijaliwa njozi kadhaa.
Mwaka 1777, akiwa na umri wa miaka 19, alijiunga na monasteri ya Sarov kama mnovisi ("poslushnik").
Mwaka 1786 alinyolewa kama ishara ya kuwekwa wakfu akapewa jina la Seraphim ("mwenye kuwaka" kwa Kiebrania). Baadaye kidogo alipewa daraja takatifu ya ushemasi.
Mwaka 1793 alipata upadrisho na kufanywa kiongozi wa konventi ya Diveyevo, lakini punde tu akawa mkaapweke kwa miaka 25.
Siku moja, akiwa anaokota kuni, Serafino alishambuliwa na wezi waliompiga kikatili wakitumia shoka alilowapa hadi akaachwa kama amekufa. Tangu hapo Serafino akawa mlemavu wa mgongo, lakini mahakamani alidai kwa nguvu wezi waachiliwe.
Hata hivyo, baada ya hapo alitumia usiku kucha mara 1,000 mfululizo akisali mikono juu kuelekea mbinguni.
Mwaka 1815, akitaka kutii njozi ya Bikira Maria aliyojaliwa, Serafino alianza kupokea waamini kwa sakramenti ya kitubio. Kwa muda mfupi alijulikana sana kutokana na karama zake za uponyaji na unabii. Kila siku alitembelewa na mamia ya watu, waliovutiwa na uwezo wake wa kujibu maswali yao kabla hawajamuuliza.
Ingawa Serafino alikuwa mgumu sana kwake mwenyewe, alikuwa mpole kwa wengine — akiwapokea mara nyingi kwa kusujudu,kuwapa busu la amani na kuwasalimu, "Kristo amefufuka!", akimuita kila mmoja, "Furaha yangu."
Alifariki amepiga magoti mbele ya picha takatifu ya Theotokos akiwa na umri wa miaka 74.
Joatham Mporogoma Mwijage Kamala
Joatham Mporogoma Mwijage Kamala (16 Mei, 1946 - 18 Juni, 1998), alikuwa ni mwanasiasa, kiongozi na mwanachama wa Chama cha Mapinduzi (CCM). Alikua na kipawa asilia cha uongozi na utashi mzuri kiasi cha kumgusa Baba wa Taifa la Tanzania, Marehemu Mwalimu Julius Kambarage Nyerere haswa kwa imani yake kubwa juu ya misingi ya ujamaa. Amewahi kushika nafasi mbalimbali za uongozi nchini.
Mpenzi mkubwa wa kusoma vitabu, haswa vitabu vya siasa, uongozi na uchumi. Joatham hukumbukwa kwa utashi wake mkubwa kwenye masuala ya siasa na wengi humuita mwanasiasa aliyebobea ambaye hakupata kuwa maarufu ndani na nje ya mipaka ya nchi yake.
Joatham alizaliwa katika kijiji cha Bwemera/Bwoki, kata ya Bugandika, wilaya ya Missenyi (Bukoba vijijini kwa wakati huo) mkoani Kagera. Alianza elimu yake ya msingi katika shule ya msingi Bugandika kutoka darasa la kwanza mpaka la nne, aliendelea na darasa la tano mpaka la nane katika shule ya msingi Kigarama. Baada ya elimu ya shule ya msingi, alichaguliwa kujiunga na shule ya sekondari ya Kahororo ambapo alisoma kutoka kidato cha kwanza mpaka cha nne. Baada ya hapo alijiunga na elimu ya juu ya sekondari katika shule ya sekondari ya Ihungo, Kagera ambapo alihitimu kidato cha sita. Baada ya elimu ya sekondari, alifanikiwa kuendelea na elimu ya chuo kikuu, katika Chuo kikuu cha Dar es salaam na kupata Shahada ya Sayansi ya Siasa na Uongozi wa Umma, huko alijengeka kisiasa na kushiriki kwenye harakati mbalimbali pamoja na wanasiasa wengine kama Pius Ng'wandu, Adam Marwa, Yoweri Museveni, Jenerali Ulimwengu, Marehemu Sebastian Kinyondo na wengine wengi.
Joatham alifariki tarehe 18 Juni 1998 kwa tatizo la kansa ya shavu. Ameacha mjane Florence Kamala na watoto Emmanuel na Peter Kamala.