hotchpotch/miracl-hf-unified huggingface dataset:
Isle of Man
Isle of Man (Kimanx: Ellan Vannin; ""Kisiwa cha Man"") ni kisiwa baharini kati ya Uingereza na Ueire chenye wakazi 75,000 kwenye eno la 572 km².
Man ni eneo chini ya taji la Uingereza si sehemu ya Uingereza yenyewe. Douglas ni mji mkuu.
Lugha rasmi ni Kiingereza pamoja Kimanx ambacho ni lugha ya kikelti. Hakuna wasemaji wa Kimanx kama lugha ya kwanza tena lakini inafundihswa shuleni.
Kisiwa cha Pasaka
Kisiwa cha Pasaka (kwa Kirapanui: Rapa Nui; kwa Kihispania: Isla de Pascua) ni kisiwa cha Chile katika Pasifiki ya mashariki takriban 3,526 km kutoka mwambao wa Chile.
Anwani ya kijiografia ni 27°09′S 109°25′W.
Mji mkuu ni Hanga Roa.
Kuna wakazi 5,761 (2012).
Kisiwa kiko peke yake baharini: kisiwa cha karibu ni Pitcairn km 2,000  upande wa magharibi.
Kina asili ya kivolkeno. Ni mlima ulioanza kukua chini ya bahari kwenye mgongo mashariki wa Pasifiki mita 3000 chini ya UB.
Umbo la kisiwa ni pembetatu lenye urefu mkubwa wa km 24  na upana mkubwa wa k, 13 . Eneo lote ni 162.5 km². Mlima mkubwa hufikia kimo cha 509 m juu ya UB.
Kando ya kisiwa kikuu kuna visiwa vidogo kadhaa bila watu.
Inaaminika ya kwamba kisiwa kilikaliwa na watu kutoka Austronesia katika milenia ya 1 BK. Walileta nao ndizi, taro, viazi na miwa pamoja na kuku na panya.
Utamaduni wao ulistawi kwa karne kadhaa na alama zake ni sanamu kubwa za vichwa vya mawe kote kisiwani. Vichwa hivi huitwa "Moai" lakini hakuna uhakika kusudi lao lilikuwa nini.
Kuna pia mabaki ya mwandiko uliokuwa mwandiko wa pekee kati ya visiwa vyote vya Polynesia. Inaaminiwa ya kwamba wakati fulani idadi ya wakazi ilifikia 10,000 hadi 15,000.
Lakini utamaduni huo uliporomoka kabla ya kufika kwa Wazungu wa kwanza. Wataalamu huamini ya kwamba wenyeji walipata matatizo ya kiekolojia kwa sababu miti yote ilikatwa na rutuba ya ardhi ilipotea. Wengine huamini ya kwamba mabadiliko ya hali ya hewa yalikuwa na athira pia.
Wakati wa kufika kwa Waholanzi, waliokuwa Wazungu wa kwanza kukuta kisiwa kile baharini, walibaki watu 2,000 - 3,0000 pekee. Kufika huku kulitokea tarehe 5 Aprili 1722 ambayo ilikuwa siku ya Pasaka: hivyo hilo likawa jina la kisiwa.
Idadi ya wenyeji ikaendelea kushuka kutokana na magonjwa ya nje yaliyokuja na meli zilizopiga hodi kisiwani kila baada ya miaka kadhaa.
Katika karne ya 19 watu mamia walikamatwa na wafanyabiashara ya utumwa.
Chile ilitwaa kisiwa na kukitangaza sehemu ya eneo lake mwaka 1888. Wakati ule kilikuwa na watu 178 pekee. Idadi hii ilikua tena.
Leo hii takriban theluthi mbili ya wakazi ni Rapanui au wenyeji asilia ya kisiwa. Kwa jumla kuna Warapanui 4,647 (mwaka 2002): nusu yao wanaishi kisiwani na nusu nyingine Chile bara.
Visiwa vya Faroe
Visiwa vya Faroe (kwa Kifaroe: Føroyar -" "Visiwa vya kondoo"") ni funguvisiwa ya Atlantiki ya Kaskazini kati ya Iceland, Uskoti na Norwei.
Wakazi wa kwanza walikuwa wamonaki kutoka Ireland.
Kati ya miaka 1035 na 1814 visiwa vilikuwa chini ya Norwei. Ndipo vilipotolewa kwa Denmark.
Kufikia mwanzo wa mwaka 1540 visiwa vilikuwa vimejiunga na Matengenezo ya Kiprotestanti.
Kuanzia mwaka 1948 ni jimbo la nje la ufalme wa Denmark lenye madaraka ya pekee ya kujitawala. Visiwa vinaendesha shughuli zao isipokuwa siasa ya nje, jeshi na mambo ya mahakama ni chini ya serikali kuu. Hali ya kisiasa ndani ya Denmark inalingana na Greenland ambayo pia ni jimbo la nje la Denmark linalojitawala kwa kiwango kikubwa.
Visiwa vya Faroe viliamua kutoingia katika Umoja wa Ulaya pamoja na Denmark. Kumbe vimeunda umoja wa forodha na Iceland.
Wakazi wengi wana asili ya Skandinavia upande wa baba (87%) na ya Wakelti upande wa mama (84%).
Lugha rasmi ni Kifaroe, lugha ya Kigermanik ya Kaskazini karibu na Kiiceland.
Hadi leo 84.1% za wakazi ni Walutheri na madhehebu yao ndiyo dini rasmi.
Uchumi wa visiwa unategemea hasa uvuvi.
Ulaya ya Kaskazini
Ulaya ya Kaskazini ni sehemu ya kaskazini ya bara la Ulaya. Kuna maelezo ya kutofautiana ni nchi zipi ambazo ni sehemu ya kanda hili.
Kwa hakika tamko hili lamaanisha:
Pitcairn
Pitcairn ni kisiwa katika Pasifiki na pia jina la funguvisiwa ambalo ni eneo la ng'ambo la Uingereza la pekee katika Pasifiki.
Makao makuu ni kijiji pekee cha Adamstown.
Pitcairn ni kisiwa chenye asili ya kivolkeno. Eneo lake ni 4.6 km² na idadi ya wakazi ni 46 tu, ambao wanazungumza Krioli maalumu ya Kiingereza na kuwa Waadventista Wasabato.
Visiwa vingine ni atolli za Oeno, Henderson na Ducie ambavyo havina wakazi. Watu walio karibu wako kwenye kisiwa cha Pasaka (2,000 km) na kwenye Polynesia ya Kifaransa (500 km).
Hakuna uhakika kuhusu wakazi na wageni wa Pitcairn kabla ya kugunduliwa na kijana Pitcairn kwenye jahazi ya Kiingereza mwaka 1767. Inaaminiwa ya kwamba Wapolinesia walikalia visiwa tangu karne kadhaa, lakini hakuna uhakika kama walikuwepo bado wakati wa kufika kwa Wahispania waliopita sehemu hizi katika karne ya 17. Kwa vyovyote Waingereza hawakukuta tena watu.
Tangu mwaka 1790 kisiwa kilikaliwa na waasi wa Bounty iliyokuwa jahazi ya Kiingereza ambamo ulitokea uasi wa mabaharia dhidi ya nahodha. Waasi waliamua kujificha kwa sababu waliogopa adhabu ya kifo kulingana na sheria za Uingereza za wakati ule. Wakazunguka bahari pamoja na wanawake wa Tahiti wakakuta Pitcairn wakajenga makazi yao kisiwani.
Mwaka 1838 kisiwa kilitangazwa kuwa koloni la Uingereza.
Mwaka 1856 watu wa Pitcairn walihamishiwa kisiwa cha Norfolk kwa sababu walikuwa wengi mno kulingana na udogo wa kisiwa hata wakaona njaa. Lakini familia tano waliamua kurudi tena na ndio mababu wa wakazi wa leo.
Uchumi unategemea hasa kilimo cha kijungujiko na misaada kutoka Uingereza. Mara chache kisiwa kinatembelewa na watalii.
Cayman
Visiwa vya Cayman ni funguvisiwa vya Karibi na eneo la ng'ambo la Uingereza katika Bahari ya Karibi upande wa kusini wa Kuba na upande wa magharibi wa Jamaika. Eneo lake ni visiwa vitatu vya Grand Cayman, Little Cayman na Cayman Brac, jumla 260 km².
Mji mkuu ni George Town kwenye kisiwa cha Grand Cayman.
Uchumi umetegemea hasa huduma za benki na utalii.
Visiwa vya Turks na Caicos
Visiwa vya Turks na Caicos ni funguvisiwa katika Karibi ambazo ni maeneo ya ng'ambo ya Uingereza. Viko karibu na Bahamas. Uvuwi ni msingi wa uchumi.
Hiki ni kisiwa kikuu penye uwanja wa ndege na ofisi za serikali.
Ni kisiwea cha utalii.
Kisiwa kidogo
Tokelau
Tokelau ni kundi cha atolli tatu katika Pasifiki ambazo ni eneo la New Zealand. Atolli za Atafu, Nukunonu na Fakaofo ziko kaskazini ya New Zealand na upande wa mashariki wa Guinea Mpya. Visiwa vya karibu penye watu ni Samoa kwa umbali wa 480 km.
Idadi ya wakazi ni mnamo 1400 wanaosema lugha yao ya Kitokelau na kiasi cha Kiingereza.
Anguilla
Anguilla ni kisiwa cha Antili Ndogo katika Karibi na pamoja na visiwa vidogo visivyo na wakazi ni eneo la ng'ambo la Uingereza.
Kisiwa kikubwa cha Anguilla kina urefu wa 25 km na upana wa 3 km; eneo lake ni 103 km² na idadi ya wakazi mnamo watu 13,500. Kipo upande wa mashariki ya Puerto Rico na upande wa kaskazini ya Saint-Martin.
Anguilla iliwahi kuwa sehemu ya Saint Kitts na Nevis ikajitenga 1980 na kubaki sehemu ya Uingereza wakati visiwa vingine kupata uhuru.
Jina ni neno la Kihispania kwa samaki ya mkunga kutokana na umbo lake kuwa ndefu na nyembamba.
Uchumi wa kisiwa hutegemea hasa uvuwi na utalii.
Watu wa Angulilla wana asili ya watumwa kutoka Afrika. Lugha ya ni Kiingereza.
Waberberi
Waberberi ni wakazi asilia wa Afrika ya Kaskazini kuanzia Moroko hadi Misri na nchi za Sahara. Wenyewe wanajiita Amazigh (au: Imazighen) yaani "watu huru".
Kabila lao mojawapo linalojulikana hasa ni Watuareg wanaokalia maeneo ya jangwa kubwa la Sahara.
Leo hii wamepungua kwa sababu wengi wamezoea kutumia lugha ya Kiarabu, hivyo wanahesabiwa kati ya Waarabu.
Wanaoendelea kutumia lugha ya Tamazight (au: Kiberber) kama lugha ya kwanza ni:
Katika nchi kavu jangwani au karibu na jangwa maisha yao ni ya ufugaji na kuhamahama. Mlimani wanalima. Leo hii ni hasa Watuareg wanaoendelea na maisha ya kuhamahama.
Katika historia wamejulikana tangu ilipoanza kuandikwa. Waroma na Wagiriki wa Kale waliwaita kwa majina kama Wanumidia, Wagaramanti au Walibya.
Kabla ya unenezaji wa Uislamu wengi walikuwa Wakristo na mashuhuri kati hao alikuwa Monika, mama wa Agostino wa Hippo.
Mberberi anayejulikana sana leo ni mchezaji wa mpira wa Ufaransa Zinédine Zidane.
Serikali ya kibunge
Serikali ya kibunge ni muundo wa siasa ambako serikali inategemea bunge. Ni tofauti na serikali ya kiraisi au aina kadhaa za ufalme ambako ama rais aliyechaguliwa au mfalme ana madaraka na mamlaka yasiyotegemea wabunge na wabunge hawana uwezo wa kumwondoa kiongozi huyu wakitaka. Isipokuwa kupitia masharti magumu.
Kiongozi wa serikali huchaguliwa na bunge yaani idadi kuwba ya wabunge wanapaswa kumwunga mkono na kumpa kura. Kuna nchi ambako hata serikali yote huchaguliwa hivyo na bunge.
Bunge ina pia madaraka ya kumwondoa kwa njia zinazoelezwa katika katiba ya nchi. Njia za kumwondoa kiongozi wa serikali pamoja na mawaziri wake ni kutamka ya kwamba bunge halina imani tena naye. Tamko hili lamlazimishha kiongozi katika nchi nyingi kujiuzulu. Au rais anatakiwa kumtafuta kiongozi mpya atakayekubaliwa na wabunge wengi.
Nchi kadhaa zimefuata utaratibu wa kumpindua kiongozi wa serikali kwa tenda la kumchagua kiongozi mpya. Hapa hakuna nafasi ya kufukuza serikali bila kujua awali nani atakayeendelea.
Nafasi ya rais katika nchi zinazofuata serikali ya kibunge ni zaidi ya heshima. Hana madaraka ya utendaji kwa sababu haya yamo mkononi mwa waziri mkuu anayechaguliwa na bunge. Nafasi kubwa wa rais au pia mfalme katika muundo wa kibunge ni wakati ambako serikali imepinduliwa au hakuna kikundi kimoja kikubwa kwa sababu hapo ndiye ais au mfalme atakayemteua mgombea wa waziri mkuu kwa kupelka jina lake bungeni.
Kisiwa cha Krismasi
Kisiwa cha Krismasi ni eneo dogo la Australia katika Bahari Hindi takriban 500 km upande wa kusini ya Jakarta mji mkuu wa Indonesia na 2,400 km kaskazini ya Australia yenyewe.
Kuna wakazi 1,600 wanokalia vijiji katika kaskazini ya kisiwa. Theluthi mbili za eneo lake ni hifadhi la taifa kwa sababu ya mazingira yake ya pekee pamoja na mimea na wanyama wake wasiopatikana mahali pengine duniani.
Jina lake liliteuliwa kwa sababu nahodha Mwingereza William Mynors aliyekuwa kati ya watu wa kwanza wa kuona kisiwa hiki alifika hapa siku ya Krismasi mwaka 1643. Wakati ule kisiwa kilikuwa bila watu.
Katika karne zilizofuata kisiwa kilitembelewa mara chache kwa sababu mwambao wake ni vigumu kukaribia kwa jahazi kubwa. Lakini baada ya kugunduliwa fosfeti kisiwani migodi ikaanzishwa na wafanyakazi kupelekwa hapa kutoka Singapur, China na Malaysia.
Hawa walikuwa mababu wa wenyeji wa leo. 1958 kisiwa kikakabidhiwa kwa Australia.
Kiswiwa cha Krismasi ni mahali pa pekee kwa sababu kinaonekana hakikutembelewa na watu hadi karne ya 16 na hakukukaliwa na watu hadi mwishow a karne ya 19. Hivyo spichi nyingine zimehifadhiwa zilizoharibiwa penginepo.
Visiwa vya Aland
Visiwa vya Aland "(kwa Kiswidi: Åland; kwa Kifini: Ahvenanmaa)" ni funguvisiwa la Bahari ya Baltiki upande wa kusini magharibi wa Ufini.
Mji mkuu ni Mariehamn kwenye kisiwa cha Fasta Åland.
Ndani ya Ufini ni jimbo lenye utamaduni wa Kiswidi lililo na hali ya pekee kikatiba na kiwango kikubwa cha kujitawala.
Funguvisiwa lina visiwa zaidi ya 6,000: vingi ni vidogo sana na 60 pekee vina watu. Jumla ya wakazi ni 26,530.
Umbali na Ufini ni kilomita 15 na Uswidi ni km 40.
Kisiwa kikubwa ni Fasta Åland upande wa magharibi. Eeno la visiwa vyote ni km² 1,554.
Tangu mwaka 1000 BK visiwa vilikuwa chini ya Uswidi. Wakati wa Uswidi kutawala Ufini vilihesabiwa pamoja na jimbo la Kifini la Uswidi.
Tangu mwaka 1809 vilihamishwa chini ya Urusi pamoja na Ufini wote.
Baada ya vita kuu ya kwanza ya dunia kulitokea uhuru wa Ufini pamoja na fitina kama visiwa vitakuwa sehemu ya Ufini au ya Uswidi.
Shirikisho la Mataifa liliamua mwaka 1920 ya kuwa
Ufini ilitekeleza azimio hili kwa sheria mbalimbali. Hivyo Aland ni sehemu ya Ufini ambako lugha rasmi pekee si Kifini bali Kiswidi. Wafini kutoka bara hawaruhusiwi kununua ardhi au nyumba moja kwa moja kama hawajaishi visiwani kwa miaka kadhaa kwanza.
Wallis na Futuna
Wallis na Futuna ni eneo la ng'ambo la Ufaransa katika Bahari ya Pasifiki kati ya Fiji na Samoa.
Eneo lake ni visiwa vitatu vyenye jumla ya kilomita za mraba 274.
Idadi ya wakazi ni 13,000. Kwa upande mmoja kuna kisiwa cha Wallis na kwa upande mwingine visiwa vya Futuna. Umbali kati yake ni takriban kilomita 200.
Wakazi walio wengi ni Wapolynesia wakiongea lugha za Kipolynesia pamoja na Kifaransa.
Wakazi walio wengi huishi kwa kilimo cha kujikimu. Uchumi hutegemea misaada kutoka Ufaransa. Katika miaka iliyopita utalii umeanza kuchangia katika pato.
Australasia
Australasia ni neno la kutaja sehemu ya kusini magharibi ya Pasifiki inapopakana na Asia ya Kusini na Bahari Hindi. Inatazamiwa kama kanda la Australia na Pasifiki. Si kawaida sana kimataifa lakini hueleweka hasa Australia na nchi za jirani penyewe.
Hasa Australia, New Zealand, Guinea Mpya na visiwa jirani vya Melanesia huhesabiwa humo. Wakati mwingine sehemu ya visiwa vya Indonesia vyahesabiwa humo pia.
Katika matumizi ya neno "Australasia" maeneo yake hungiliana na yale yanayotajwa kwa "Melanesia" na "Asia ya Kusini".
Neno lilitungwa na mtaalamu Mfaransa wa jiografia Charles de Brosses mwaka 1756 alipotaka kutofautisha eneo hili na Polynesia na Pasifiki ya Kusini-mashariki.
Kiutamaduni kuna tofauti kubwa ndani ya kanda hila lakini kijiografia kuna mambo ya pamoja kama vile wanyama aina za marsupialia au mimea ya ukoo wa mikalatusi.
Timu za Australia na New Zealand ziliwahi kugombea pamoaja kwa jina la "Australasia" kwenye michezo ya Olimpiki na Davis Cup.
Kisiwa cha Norfolk
Kisiwa cha Norfolk ni eneo la ng'ambo la Australia katika Pasifiki ya Kusini kati ya Australia, New Zealand na Kaledonia Mpya.
Kisiwa kipo takriban 1500 km upande wa mashariki ya Australia. Pamoja na visiwa vidogo jirani vya Nepean na Phillip ni ya asili ya kivolkeno hivyo kuna ardhi yenye rutuba kwa ajili ya kilimo.
Kisiwa kiliwahi kukaliwa na Wapolynesia jinsi inavyoonekana kwa mabaki ya kijiji kilichogunduliwa na waakiolojia na kuwepo kwa panja na ndizi ambazo zilisambazwa na Wapolynesia kwenye visiwa vya Pasifiki.
Lakini wakati wa kufika kwa nahodha Mwingereza James Cook mwaka 1774 kisiwa kilikuwa bila watu. Cook alikipa jina la Norfolk kwa heshima ya kabaila Mwingereza fulani aliyeitwa hivyo.
Kuanzia 1788 kisiwa kikakaliwa na wafungwa kutoka magereza ya Uingereza na Australia. Lakini majaribio haya yameachwa tena na makambi ya wafungwa kuhamishwa penginepo.
Mwaka 1856 mababu wa kwanza wa wakazi wa leo walifika kutoka Pitcairn. Idadi ya wajukuu wa waasi wa Bounty ilikuwa imeongezeka mno kwa kisiwa kidogo na serikali ya Uingereza iliwahamisha watu 194 kwenda Norfolk.
Leo hii theluthi moja ya wakazi wa Norfolk ni wa asili ya Pitcairn. Wengine wamekuja kutoka Australia au kutoka Polynesia.
Norfolk
Norfolk ni wilaya ya Uingereza kusini-mashariki. Imepakana na Bahari ya Kaskazini upande wa mashariki halafu na wilaya za Lincolnshire, Cambridgeshire na Suffolk.
Asili la jina ni zamani za Waanglia katika Uingereza waliokuwa na vitengo viwili yaani "Watu wa kaskazini" (northern folk = Norfolk) na watu wa kusini (southern folk = Suffolk).
Makao makuu ya wilaya ni mji wa Norwich. Wilayani kuna wakazi 816,500.
Visiwa vya Cocos (Keeling)
Visiwa vya Cocos (Keeling) ni eneo la ng'ambo la Australia katika Bahari Hindi. Eneo lao ni atolli mbili katikati ya Australia na Sri Lanka, takriban 3685 km upande wa magharibi ya Durban (Australia) na 1,300 km upande wa kusini ya Singapur. Anwani ya kijiografia ni 12°07′S, 96°54′E.
Eneo lote la nchi kavu ni 14.4 km² na idadi ya wakazi takriban watu 700.
James Cook
James Cook ("tamka: jems kuk"; * Uingereza, 27 Oktoba 1728 † Hawaiʻi, 14 Februari 1779) alikuwa nahodha, mpelelezi na mchoraji wa ramani Mwingereza katika karne ya 18.
Amejulikana hasa kutokana safari tatu katika Bahari ya Pasifiki na taarifa zake juu ya safari hizi. Cook alitembelea visiwa vingi visivyojulikana Ulaya hadi wakati ule akivipima na kuvichora kwenye ramani za Ulaya kwa mara ya kwanza.
Alizunguka dunia yote mara mbili. Kati ya maeneo aliyoyaweka kwenye ramani za dunia ni pwani la mashariki ya Australia, visiwa vya Hawaii, Newfoundland na New Zealand. Alivuka Mzingo wa Antaktiki na kupata kuona visiwa vipya na mandhari huko Amerika ya Kaskazini na Pasifiki ya Kusini.
Yeye ni maarufu kwa kutafuta pwani ya mashariki ya Australia, kuviona Visiwa vya Hawaii na ramani ya kwanza ya Newfoundland na New Zealand. Ndiyo sababu anaitwa "mtafiti wa Uingereza".
Wakati wa safari zake, alitumia muda mwingi juu ya majaribio ya sayansi, na ramani za maeneo mapya. Pia aliandika vitabu vingi kuhusu kile alichokiona.
Cook aliuawa na wenyeji wa Hawaii alipotembelea kisiwa mara ya tatu.
Visiwa vya Cook hutunza kumbukumbu ya jina lake.
Visiwa vya Mariana
Visiwa vya Mariana ni funguvisiwa la Pasifiki ya magharibi, takriban katikati ya Papua Guinea Mpya na Japani. Vyahesabiwa kati ya visiwa vya Melanesia.
Kwa jumla ni safu ya visiwa 15 vyenye asili ya volkeno kati ya 12 hadi 21N na mnamo 145E.
Vyote ni maeneo ya ng'ambo ya Marekani inayotawala funguvisiwa hilo kama vitengo viwili vya pekee:
New York
New York (Kiing.: "New York City") ni jiji kubwa kabisa Marekani na kati ya miji mikubwa duniani. Iko kwenye pwani la kaskazini-mashariki ya Marekani katika jimbo la New York.
Mji uko kwenye mdomo wa pamoja ya mito Hudson na East River inapoishia katika Atlantiki kwa 40°42"N 74°00"W.
Kitovu cha mji kipo kwenye kisiwa cha Manhattan kilichopo kati ya Hudson na East River. Eneo la jiji ni funguvisiwa kwenye mdomo huo na visiwa vyake pamoja na Manhattan ni Staten Island, Long Island na visiwa vingine vidogo kwa mfano kisiwa cha Ellis na kisiwa cha Sanamu ya Uhuru (statue of liberty).
Jiji limepanuka kutoka kando za mito hadi barani. Eneo lote la jii ni kilomita za mraba 831.4.
Ndani ya jiji kuna mitaa au wilaya tano zinazoitwa "boroughs" ambazo ni:
Jina la Manhattan lakumbuka wakazi asilia waliokuwa Maindio wa Lenape na "manhattan" ni neno la lugha yao "Manna-hata" lililomaaanish a "kisiwa cha milima mingi". Mzugu wa kwanza aliyefika alikuwa nahodha Mwitalia Giovanni da Verrazano mwaka 1524 halafu Mwingereza Henry Hudson mwaka 1609.
Mji mwenyewe ulianzishwa na Waholanzi kwa jina la "Nieuw Amsterdam" (Amsterdam Mpya). Mwaka 1626 kisiwa cha Manhattan kilinunuliwa kwa 60 gulder kutoka wenyeji kikawa mji mkuu wa koloni ya Nieuw Nederland (Uholanzi Mpya).
Mwaka 1664 baada ya vita kati ya Uholanzi na Uingereza koloni yote ilihamishwa upande wa Uingereza pamoja na mji mwenyewe ikapewa jina jipya la "New York".
Katika karne ya 18 New York ilikuwa sehemu ya uasi dhidi ya Uingereza
Kipindi kikubwa cha mji kulitokea katika karne ya 19 wakati wahamiaji wengi sana walipofika MArekani. Idadi kubwa walifika kwenye bandari la New York.
Baada ya fitina kati ya watu wa kusini na wenyeji wa kaskazini serikali ya Kiingereza ilifunga kambi hilo.
Kamati ya Kimataifa ya Msalaba Mwekundu
Kamati ya Kimataifa ya Msalaba Mwekundu ni shirika la kimataifa ambalo ofisi yake kuu iko Geneva, Uswisi. Kifupisho chake ni kwa Kiingereza ni ICRC.
Kamati ilianzishwa na Henri Dunant kwa jina "Kamati ya Watano" tarehe 9 Februari 1863.
Shabaha zake hasa ni kuwasaidia na kuwalinda watu wakati wa vita.
Kamati imezawadiwa Tuzo ya Nobel ya Amani mara tatu: miaka ya 1917, 1944, na 1963.
Siku hizi, kamati ni mwanachama wa Shirika za msalaba mwekundu na hilali nyekundu.
Mbale
Mbale ni mji wa Uganda ya kusini-mashariki mwenye wakazi 76,000 kwenye mguu wa mlima Elgon. Ni makao makuu ya wilaya ya Mbale. Umbali na Jinja ni 120 km na 190 km na Kampala.
Mazingira ya Mbale kuna kahawa nyingi na pia kilimo cha mazao mengine. Hivyo uchumi wa mji umetegemea kilimo na biashara ya mazao. Kuna pia kiwanda cha maziwa.
Eneo la Mbale ni nyumbani kwa Wagishu hasa. Chuo Kikuu cha Kiislamu cha Uganda kipo mjini.
Picha kadhaa za filamu "Casino Royale" zilipigwa Mbale.
Serikali ya kiraisi
Serikali ya kiraisi ni muundo wa siasa ambako serikali imo mikononi mwa rais wa nchi. Rais huyu anaunganisha nafasi za Mkuu wa Dola na pia kiongozi wa serikali.
Muundo huu ni tofauti na serikali ya kibunge ambako rais ni zaidi cheo cha heshima tofauti na kiongozi wa serikali ambaye huchaguliwa na bunge lenye madaraka ya kumwondoa tena.
Tabia za utaratibu huu mara nyingi ni:Kati ya faida za utaratibu wa kirais hutajwa mara nyingi serikali imara yenye nguvu katika utendaji. Kiongozi wa taifa ana nafasi kubwa kufuata siasa anayoiona ni lazima kwa mema ya nchi, hata kama wabunge wameanza kusitasita au kuogopa hasira ya wananchi. Kazi ya serikali inategemea nia ya mtu mmoja aliyepewa na wananchi wote nafasi na muda wake. Anayeangaliwa ni haki yake na pia wajibu wake kutumia madaraka haya.
Nguvu hii ni pia udhaifu wa muundo huo: kama rais ni mtu hafifu au mtu anayekosa uelewano mwema wa matatizo yaliyopo. Pia madaraka makubwa ya rais yameonekana kurahisisha kuundwa kwa udikteta kama huyu rais akitumia madaraka yake kubadilisha mgawanyo wa madaraka kati ya matawi ya dola yaani serikali, bunge na mahakama.
Nchi mbalimbali hutumia utaratibu wa kuunganisha tabia za serikali ya kirais na serikali ya kibunge. Mfano wake ni Ufaransa ambako rais anayechaguliwa na wananchi wote hushirikiana na waziri mkuu anayetegemea bunge. Rais ana madaraka kadhaa pamoja na haki ya kuongoza mikutano ya mawaziri akitaka. Ana haki ya kutoa mwongozo juu ya siasa ya nje na pia ni mkuu wa jeshi.
Lakini anahitaji kushiriki katika kempeni za bunge na kuomba wananchi kumpa wabunge watakaoshikamana naye. Kama wananchi wanaamua tofauti anapaswa kushirikiana na waziri mkuu asiyekubaliana naye katika siasa. Hii ni njia mojawapo ya kuwapa wananchi nafasi ya kuweka mipaka kwa madaraka na uwezo wa rais wakiona asiamue kila kitu tena pekee yake.
Mkoa wa Bonde la Ufa
Mkoa wa Bonde la Ufa ni mkubwa kati ya mikoa minane ya Kenya. Umepakana na Sudani, Ethiopia, Uganda na Tanzania, halafu na mikoa ya Magharibi, Nyanza, Mashariki, Kati na Pwani. Jina latokana na Bonde la Ufa linalopita katika mkoa.
Eneo la mkoa ni 173,854 km² kuna wakazi karibu milioni saba (6,987,036 mwaka 2000). Umbo lake ni kanda ndefu linalounganisha watu wwenye maisha na utamaduni tofauti sana. Makao makuu ya mkoa yapo Nakuru.
Ndani ya mkoa kuna maeneo yenye rutba sana lakini pia nchi yabisi hata jangwa. Maziwa makubwa ya magadi ni tabia mojawapo wa mkoa huu kama vile Ziwa Turkana, Ziwa Nakuru au Ziwa Naivasha.
Watu wa mkoa wa Bonde la Ufa ni wa makabila mengi. Wenyeji ni wafugaji kama Wamassai au Samburu au wakulima kama sehemu kubwa ya Wakalenjin ambao ni kundi la makabila yaliyo karibu kiutamaduni. Kundi kubwa ni Wakalenjin.
Idadi ya wakazi huongezeka haraka. 1989 palikuwa na wakazi milioni 4.9, 1999 tayari na wakazi milioni 6.9 na kadirio la 2007 ni milioni 8.8.
Mwenye kaskazini ya mkoa kunwa wakimbizi wengi kutoka Sudan katika kambi kubwa la Kakuma.
"Wilaya" ("Makao Makuu"):
Bahari ya Marmara
Bahari ya Marmara (Kituruki "Marmara denizi", Kigiriki: "Propontis") ni gimba la maji ya chumvi kati ya Ulaya na Asia ndani ya nchi ya Uturuki. Imezungukwa na nchi kavu pande zote isipokuwa kuna milango miwili miembamba ya kuiunganisha na [Mediteranea] upande wa kusini na Bahari Nyeusi upande wa kaskazini. Milango hii ni Dardaneli upande wa Mediteranea na Bosporus upande wa Bahari Nyeusi.
Urefu wake ni hadi 282 km na upana 80 km. Kina cha maji hufikia mita 1,300 chini ya UB. Eneo lake ni 11,655 km² na 182 km² ni visiwa ndani yake.
Mji mkubwa kando lake ni Istanbul.
Malmö
Malmo (au Malmö) ni mji mkubwa wa tatu nchini Uswidi wenye wakazi 265,000.
Iko upande wa kusini wa nchi kando ya mlango wa bahari ya Oresund ikitazama Kopenhagen upande wa Denmark. Miji yote miwili imeunganishwa na daraja la Oresund.
Malmo ni mji mkuu wa jimbo la Skåne.
Koloni nyakati za kale
Koloni zilikuwa njia ya kueneza utawala wa nchi au taifa tangu enzi ya Wagiriki na Waroma wa kale.
Asili ya neno koloni ni kilatini "colonia" inayotokana na kitenzi "colere" (kulima, pia kuabudu). Colonia ilikuwa makazi ya Waroma wa Kale nje ya eneo lao la awali. Chanzo chake kilikuwa mji mpya uliokaliwa na wanajeshi wastaafu waliopewa ardhi ya shamba kama pensheni yao. Koloni za aina hii zilianzishwa hasa mpakani wa maeneo mapya yaliyotwaliwa karibuni na kuingizwa katika Dola la Roma. Walowezi walipewa mashamba yao kwa masharti ya kuwa tayari kutetea mipaka kama vita ikitokea.
Hata kama neno "koloni" lilitokana na lugha ya Kilatini Waroma wa Kale hawakuwa watu wa kwanza waliounda koloni walifuata nyayo za mataifa yaliyotangulia kama Wagiriki wa Kale au Wafinisia.
Miji ya Wagiriki au Wafinisia ilikuwa miji ya biashara kando la bahari. Walianzisha koloni-miji mpya hasa wakati idadi ya watu katika mji mama iliongezeka mno kulingana na eneo la mji huu. Badala ya kutwaa maeneo majirani barani walitafuta mahali mapya ufukoni kwa bahari pasipo na wakazi wengi nje ya eneo lao kwa sababu usafiri kwa jahazi ulikuwa rahisi kuliko kujenga barabara barani.
Hivyo Wagiriki waliunda miji mipya katika Italia ya kusini au kwenye pwani za Bahari Nyeusi. Miji mingi ya Italia ya kusini inaonyesha hadi leo jina lenye asili ya Kigiriki kwa mfano Napoli iliyokuwa "Νεάπολις" (nea polis = mji mpya)
Wafinisia waliunda miji mipya katika Afrika ya Kaskazini na Hispania. Koloni-mji mashuhuri ya Wafinisia ilikuwa Karthago.
"Colonia" za aina hii zilianzishwa na Waroma wa kale katika maeneo yaliyotwaliwa nao karibuni kwa shabaha ya kurahisisha usimamizi wa maeneo mapya. Wanajeshi wastaafu walipewa ardhi kama shukrani kwa huduma yao pamoja na masharti ya kwamba watakuwa tayari kutetea eneo kama vita ikitokea tena.
Koloni za aina ziliundwa awali ndani ya Italia wakati wa upanuzi wa utawala wa mji wa Roma juu ya rasi yote. Baadaye koloni zilianzishwa pia nje ya Italia kwa mfano Gallia, Germania, Britania, Uyahudi au Afrika ya Kaskazini.
Miji kadhaa ya kisasa iliyoundwa na Waroma inatunza neno la kilatini "colonia" hadi leo ndani ya umbo la majina yao:
Köln
Köln "(pia: Kolon (kutokana na Kiing. Cologne; Kijerumani cha kienyeji: "Kölle")" ni mji wa Kijerumani kando la mto Rhine mwenye wakazi 970,000. Maana ya kiasili ya jina ni "koloni".
Ni mji wa kale ulioundwa kwa jina la "Colonia Claudia Ara Agrippinensis" kama koloni ya Waroma wa Kale mnamo mwaka 50. Mahali pa mji paliwahi kuwa boma la Kiroma na kabla ya hayo kijiji cha kabila cha "Waubii".
Köln ni mji mkubwa wa nne wa Ujerumani na mji mkubwa wa jimbo la Rhine Kaskazini - Westfalia (Nordrhein-Westfalen).
Kuna kanisa kubwa la Ujerumani wote "("Kölner Dom")" ambalo ni maarufu kwa sababu limejengwa katika muda miaka 700 tangu mwaka 1248 hadi 1880. Masalio ya mamajusi watatu waliomtembelea mtoto Yesu huko Bethlehemu yanasemekana kutunzwa humo. Köln ni kitovu muhimu wa kanisa katoliki na makao wa askofu mkuu.
Chuo kikuu chake kilianzishwa mwaka 1388 na leo kuna wanafunzi 44,000 na pamoja na vyuo vingine kuna wanafunzi zaidi ya 80,000 kwenye ngazi ya vyuo. Kati ya vyuo vingini Chuo cha Muziki kimejulikana sana kimataifa.
Mji umejulikana nchini kwa aina yake ya pekee ya bia.
Köln ni pia kitovu cha Waafrika katika Ujerumani. Pamoja na wanafunzi wengi kutoka Afrika kuna pia taasisi kama huduma ya Sauti ya Ujerumani (Deutsche Welle) zinazoajiri Waafrika wengi. Kuna hata vilabu ambako bia aina ya Tusker kutoka Kenya inauzwa. 
Mwaka 2005 Köln ilikuwa mahali pa mkutano wa Vijana Wakatoliki Duniani wakakutana zaidi ya milioni moja na Papa Benedikto XVI.
Watalii wengi wanakuja kila mwaka kwa sherehe ya Karnivali kabla ya majira ya kwaresima.
50
Dola la Roma
Kilimia
Kilimia (pia: thuria kutokana na Kar. "ثریا"; ing. - gir. "Pleiades") ni fungunyota katika kundi la nyota la Thauri (ing. "Taurus"). Jina la kisayansi ni "M45" (katika orodha ya Messier).
Kwa macho nyota sita hadi saba zaonekana vizuri sana na hadi 14 kwa jumla. Lakini kwa darubini kilimia ni fungunyota yenye nyota 1,200. Umbali wake na jua letu ni miaka ya nuru 410. Umri wake hukadiriwa kuwa miaka milioni 125.
Fungunyota hii inaonekana vizuri kabisa kwa macho. Inaanza kuonekana angani masaa ya mwanzo wa usiku katika miezi kuanzia Oktoba. Hivyo kuonekana kwake imechukuliwa na wazee katika Afrika Mashariki kama kalenda ya kuandaa mashamba na kilimo kwa sababu mvua umekaribia. Hii ni sababu ya kupewa jina la "kilimia" kutokana na "kulima, kilimo".
Waswahili walitumia pia jina la kiarabu la "thuria" (ثریا).
Nafasi ya nyota kama ishara za kalenda zinapungua kwa sababu nyakati za kuonekana au kuzama hubadilika polepole baada ya karne kadhaa kutokana na mwendo wa mfumo wa jua letu angani.
Kwa lugha nyingi kilimia huitwa kwa jina kama "nyota saba" kwa sababu ni takriban nyota 6 hadi saba zinazoonekana vizuri kwa macho. Mtu mwenye macho mazuri sana ataona hata 9 hadi 14.
Wazee wa Afrika ya Mashariki walikitazama na kuielewa kama ishara ya hali ya hewa hasa mvua wakatunga methali "Kilimia kikizama kwa jua huzuka kwa mvua, kikizama kwa mvua huzuka kwa jua".
Kilimia ni pamoja na Orioni kati ya makundi ya nyota yanayotajwa mara kadhaa katika Biblia (Ayubu 9:9 na 38:31; Amosi 5:8).
Kuonekana kwao kulikuwa alama ya kalenda katika tamaduni nyingi kama kati ya Wakelti, Wagermanik, Waazteki na wengine.
Wagiriki wa Kale walikiita "Pleiadi" na kusimulia hadithi ya mabinti saba wazuri waliopelekwa angani na mungu Zeus ili kuwalinda dhidi ya tamaa za mvindaji Orion. Miaka 2500 iliyopita ilionekana Ugiriki jioni wakati wa Mei hivyo ilikuwa ishara ya kuanza mavuno. Kuzama wakati ule mwezi wa Novemba kulikuwa ishara ya kulima mashamba kabla ya baridi.
Orodha ya Messier
Orodha ya Messier "(tamka mes-ye; Messier Catalogue)" ni orodha ya nyota iliyoandikwa na mwanaastronomia Mfaransa Charles Messier kati ya 1764 na 1782.
Messier alitafuta hasa nyotamkia angani akitumia darubini. Aliona pia magimba mengine yaliyoonekana kama nebula (wingu dogo linalong'aa) zisizotembea angani kwa hiyo hazikuwa nyotamkia. Akaamua kuziorodhesha.
Orodha hii ilikuwa orodha ya kwanza iliyokubaliwa na wanaastronomia wengi kimataifa. Nyota na nebula zake zilijulikana kufuatana na namba jinsi zilivyoandikwa katika orodha ya Messier yaani M1, M2 na kadhalika. M1 ni nebula ya kaa, M45 ni fungunyota ya kilimia na galaksi ya Andromeda ni M31.
Kuna namba 110 katika orodha hii.
Orodha za nyota za kisasa zinaonyesha nyota malakhi lakini namba za Messier zinaendelea kutumiwa hadi leo kwa vitu vinavyoorodhesha kwake.
Neptuni
Neptunus alisadikiwa na watu wa Roma ya Kale kuwa mungu mmojawapo (kwa Kilatini "Neptunus": ni sawa na mungu wa Ugiriki wa kale "Poseidon") aliyetawala bahari na mito.
Lugha nyingi duniani zimetumia jina hilo kwa ajili ya sayari ya nane kutoka jua, kwa sababu katika tamaduni mbalimbali astronomia ya zamani haikujua sayari hiyo iliyojulikana tangu kupatikana kwa darubini tu, hivyo hazikuwa na jina kwa ajili yake. Kwa Kiswahili, sayari hiyo wakati mwingine inaitwa Kausi lakini hapa wikipedia tunatumia jina la kimataifa Neptun.
Kimondo
Kimondo (pia: Kimondoanga, Kimondo, Kimondonchi) ni kimoja kati ya violwa vidogo vya angani vinavyozunguka jua katika anga ya nje. Vikiingia katika angahewa ya Dunia vinaonekana kama miale ya moto angani.
Kimsingi hakuna tofauti kati ya vimondo na asteroidi: ni suala la ukubwa tu. Violwa vidogo kuanzia ukubwa wa punje ya mchanga hadi kufikia kipenyo cha mita kadhaa huitwa vimondo. Vikubwa zaidi huitwa asteroidi. Hivyo kimondo ni kidogo kuliko asteoridi na kikubwa kushinda vumbi la angani.
Katika lugha nyingi kuna majina tofauti kutaja hali mbalimbali za vimondo.Njiamzingo (ing.") ya kimondo unaweza kuingiliana na njiamzingo ya Dunia au sayari nyingine. Kimondo kikilikaribia kiolwa cha angani kikubwa zaidi kinavutwa na graviti yake.
Kikikaribia mno dunia yetu kinaingia katika angahewa na kuanguka chini kwa kasi kubwa sana. Njiani kinapashwa moto kutokana na msuguano wa hewa dhidi yake. Kiasi cha joto kinatosha kuchoma kimondo kidogo kabisa hewani. Hii inaonekana kwa macho matupu kama mstari wa moto angani unaowaka kwa sekunde 1-2. Hii ni hali inayoitwa pia "meteori". Waswahili wa Kale waliita "Vinga vya sheitani" walieleza miale hii ya moto angani kuwa malaika angani wanazuia masheitani kupanda juu kwa kuwarushia vipande vya kuni vya kuwaka
Kama kimondo ni kikubwa zaidi ni sehemu zake za nje tu zinazochomwa na kiini kinagonga uso wa Dunia.
Kati ya vimondo kumi vikubwa kabisa duniani ambavyo mabaki yake yanaonekana, kimojawapo ni Kimondo cha Mbozi nchini Tanzania.
Kimondo ni hatari kwa vyombo vya angani kwa sababu ya kasi yake kubwa. Hata punje ndogo yaweza kusababisha uharibifu mwingi.
Duniani kuna pia hatari fulani lakini hali halisi si kubwa ingawa vimondo vinaingia kila saa katika angahewa. Lakini theluthi mbili za uso wa Dunia ni bahari na sehemu kubwa ya nchi kavu haina watu. Katika miaka yote ya karne ya 20 kuna taarifa 21 pekee za nyumba kugongwa na kimondo.
Katika karne ya 20 kuna taarifa zifuatazo kuhusu watu walioathiriwa na vimondo:
Hatari ni kubwa kweli pale ambako magimba makubwa zaidi yaani asteroidi yanagonga dunia. Pigo la asteroidi linaachisha nishati sawa na mabomu ya nyuklia na mgongano na asteroidi kubwa chenye kipenyo cha km 180 unaaminiwa kulisababisha vifo vya viumbehai wengi duniani miaka milioni 65 iliyopita. Soma zaidi hapa Hatari kutokana na violwa vya kukaribia dunia.
Joseph John Thomson
Joseph John Thomson (18 Desemba 1856 – 30 Agosti 1940) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Uingereza. Hasa anajulikana kwa kugundua elektroni. Mwaka wa 1906 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia. Mwaka wa 1908 alipewa cheo cha "Sir" cha Uingereza.
Pamoja na gunduzi zake muhimu alikuwa pia mwalimu bora akachangia hivyo kwenye maendeleo ya sayansi. Mmoja wa wanafunzi wake alikuwa Ernest Rutherford aliyemfuata baadaye kuwa pfofesa wa fizikia kwenye Chuo Kikuu cha Cambridge. Nane kati ya wasaidizi wake waliendelea kupata baadaye pia tuzo za Nobel katika fani za fizikia au kemia (Francis William Aston, Charles Glover Barkla, Niels Bohr, Max Born, William Henry Bragg, Owen Willans Richardson, Ernest Rutherford, Charles Wilson). Mwanawe George Thomson alshinda mwaka 1937 tuzo ya Nobel kwa kuthebitisha tabia ya elektroni kuwa kama wimbi.
Hadi kifo alikuwa Mkristo wa Kanisa la Kianglikana.
Manikongo
Manikongo (pia: Mwene Kongo au "mwenye Kongo" yaani "Bwana wa Kongo") ilikuwa cheom cha mtawala wa Ufalme wa Kongo kati ya karne za 14 hadi 18 katika maeneo ambayo leo ni sehemu za Angola na Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo.
Mji mkuu wa Manikongo ulikuwa M'banza-Kongo (iliitwa baadaye Sao Salvador kati ya 1570-1975) ambayo leo ni makao makuu ya jimbo la Zaire la Angola.
Hakuna uhakika umbo la neno lilitokea namna gani labda lilikuwa tu njia ya Wareno ya kuandika "Mwene Kongo". Lakini umbo hilo lilitumika katika maandiko na nyaraka zilizotumwa kati ya Manikongo na Wafalme wa Ureno zilizohifadhiwa hadi leo.
Mwene Kongo alichaguliwa na akina "bambuta" au wazee wa ufalme. Vyeo mbalimbali chini yake viligawiwa kufuatana na mapokeo kati ya wawakilishi wa koo muhimu.
Manikongo wa kwanza alikuwa Lukena lua Nimi (1380 - 1420) aliyeanzisha ufalme.
Nzinga Nkuwu (1482-1505) alikuwa mwene Kongo wa sita aliyeanza kuwasiliana na Ureno. Akawa Mkristo mwaka 1491 na kutumia jina la Kireno João I (Yohane I).
Mfalme wa mwisho wa Kongo huru alikuwa Pedro V (1859-1891) aliyepaswa kukubali ubwana wa mfalme wa Ureno.
Uwezo wa Manikongo ulipungua kadiri jinsi uwindaji wa watumwa uliharibu utaratibu wa ndani na kuwapa wakubwa moyo kupinga mamlaka ya mfalme.
Baada ya mwisho wa ufalme cheo kimeendelea kwa maana ya kiutamaduni hata wakati wa ukoloni na uhuru.
Orodha ya Manikongo wote; pamoja na maelezoo ya Kihistoria (king.)
Sofala
Sofala (leo hii: Nova Sofala) ni bandari na mji mdogo katika Msumbiji karibu na mji mkubwa wa Beira. Uko kando la mdomo wa mto Sofala unapoishia katika Bahari Hindi.
Tangu kuundwa kwa Beira Sofala haina umuhimu tena lakini ilikuwa bandari kuu ya Msumbiji wote kwa karne kadhaa kabla ya kuja kwa Wareno.
Sofala ilikuwa bandari ya biashara ya dhahabu jutoka milki ya Mwene Mtapa. Vilevile ilikuwa bandari ya kusini kabisa kati ya mabandari ya Afrika ya Mashariki ambako wanfanyabiashara Waswahili na Waarabu walifika mara kwa mara.
Taarifa ya karne ya 17 ya msafiri Mfaransa Vincent Leblanc yasema kuwa mji wa "Cefala" uliundwa na Waislamu kutoka Kilwa na Mogadishu akitaja pia migodi ya dhahabu za Manika katika Zimbabwe ya leo. Inaaminiwa kuundwa kwa mji kulitokea katika karne ya 9 BK.
Wareno walitwaa Sofala na mwaka 1505 walijenga boma muhimu kama kituo cha kijeshi alipokaa gavana wa kwanza wa Wareno katika Msumbiji. Bandari yake iliweza kutunza jahazi 100. Tangu kuhamishwa kwa makao makuu kwende Msumbiji kisiwani umuhimu wa mji ulipungua na baada ya kuundwa kwa Beira mwaka 1871 ulipotea kabisa.
Mawe ya boma lake yaliondolewa na kupelekwa Beira kwa ujenzi ka Kanisa Kuu jipya.
M'banza-Kongo
M'banza-Kongo ni mji wa Angola ya Kaskazini mwenye wakazi 25,000 na pia makao makuu ya mkoa wa Zaire ndani ya Angola. Iko karibu na mpaka wa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo kwenye 6°16′0″S 14°15′0″E.
M'banza-Kongo ilikuwa mji mkuu wa Ufalme wa Kongo ikaitwa kwa karne kadhaa "São Salvador do Congo".
Mji ulikuwepo tayari wakati wa kufika kwa Wareno mnamo mwaka 1498. Ilikuwa mji mkuu wa Manikongo. Hadi leo mti wa Jalankuwo ambako Manikongo aliketi kama Hakimu mkuu umesimama katika eneo la jumba la kifalme la kale. Wakati ule mji uliitwa "Mji wa Kongo" na baadaye "San Salvador wa Kongo" kwa heshima ya Yesu Kristo.
Kuna maghofu ya makanisa mbalimbali ya karne ya 16. Kanisa Kuu lililojengwa 1549 lasemekana ni kanisa kuu la kwanza katika Afrika Kusini ya Sahara na Ethiopia. Lilitembelea na Papa Yohane Paulo II alipozuru Angola 1992.
Ulikua mji mkubwa wakati ya mfalme Afonso I wa Kongo. Taarifa ya kanisa vya miaka ya 1630 yasema kulikuwa na batizo 4,000 hadi 5,000 mjini na katika nchi ya karibu kwa mwaka hivyo wataalamu wamekadria idadi ya wakazi kuwa 100,000.
Mji uliharibiwa wakati vita ya wenyewe kwa wenyewe mwaka 1665. Wakazi wote walitoka na kuacha maghaofu matupu 1678. Lakini 1709 mfalme Pedro IV of Kongo akarudisha mji mkuu wa milki yake hapo. Umeendelea kukaliwa hadi leo ingawa idadi ya watu ilibadilika mara nyingi.
Somaliland
Somaliland (kwa Kisomalia: "Soomaaliland") ni eneo la kujitawala kaskazini mwa Somalia.
Hali halisi ni nchi huru tangu mwaka 1991 lakini haijatambuliwa na umma wa kimataifa, wala nchi nyingine yoyote.
Eneo lake ni karibu sawa na koloni la zamani la Somalia ya Kiingereza: jumla kilomita za mraba 137,600 iliyokuwa nchi huru kwa siku chache mwaka 1960 kabla ya kuungana na Somalia ya Kiitalia. Lakini kanda la mashariki linaloitwa Sanaag limejiunga na jimbo la Puntland ingawa linadaiwa na Somaliland kwa sababu ilikuwa sehemu ya koloni ya Kiingereza (angalia ramani ndogo upande wa kulia: Sanaag kwa rangi kijani-neupe).
Imepakana na Ethiopia, Jibuti, Ghuba ya Aden na jimbo la Puntland la Somalia.
Mji mkuu wa Somaliland ni Hargeisa.
Habari za kwanza zinazojulikana kuhusu eneo la Somaliland zasema lilikuwa chini ya milki ya Axum na baadaye Usultani wa Adal.
Bandari ya Berbera ilijulikana tangu zamani za Periplus ya Bahari ya Eritrea.
Katika karne ya 16 Waosmani waliingia wakishika utawala juu ya sehemu za magharibi kwa sababu walitaka kusimamia mlango wa Bahari ya Shamu, Bab el Mandeb.
Walifuatwa na Misri na baadaye Uingereza ambao uliitawala kama "British Somaliland Protectorate" au eneo lindwa la Somalia ya Kiingereza.
Koloni likapewa uhuru wake tarehe 26 Juni 1960 kama Nchi ya Somaliland, ikaungana baada ya siku tano na Somalia ya Kiitalia kuwa Jamhuri ya Somalia.
Wakati wa udikteta wa Siad Barre watu wa kabila la Isaaq waliteswa sana, wakaanza kuchukua silaha dhidi ya rais huyu.
Baada ya kuporomoka kwa serikali yoyote nchini Somalia, wazee wa eneo lililokuwa Somaliland walikutana na kuamua kurudisha uhuru wa awali.
Kuna wakazi milioni 4.5. Zaidi ya nusu ni wafugaji wa kuhamahama na takriban 45 % hukaa mjini au vijijini.
Karibu wote ni Wasomalia, hasa wa kabila la Isaaq, wengine ni wa Dir au Darood.
Somalia ya Kiingereza
Somalia ya Kiingereza (kwa Kiingereza: British Somaliland) ilikuwa eneo lindwa la Uingereza katika Somalia ya Kaskazini.
Eneo lake lilikuwa tangu 1961 sehemu ya Jamhuri ya Somalia na tangu 1991 limekuwa kwa kiasi kikubwa Jamhuri ya Somaliland, nchi isiyotambuliwa na umma wa kimataifa lakini yenye tabia zote za nchi huru.
Uingereza uliingia katika eneo hili baada ya Misri kuondoka mwaka 1885 kwa kushindwa na jeshi la Mahdi huko Sudan. Uingereza uliingia kwa sababu iliona umuhimu wa kutawala pande zote mbili za Bab el Mandeb ikihofia uenezaji wa nchi nyingine za Ulaya, hasa Ufaransa iliyokuwa na koloni la kwanza ya Ubuk (Obok) katika Jibuti ya leo tangu 1862. Pamoja na hayo Waingereza walitegemea kununua nyama kwa ajili ya mji wa Aden na meli zilizopita hapo kati ya Uhindi na Ulaya.
Somaliland ilitawaliwa awali kama mkoa wa Uhindi wa Kiingereza ikawa baadaye chini ya wizara ya makoloni huko London.
Hata kama Uingereza haukuwa na nia ya kuingilia mno maisha ya wenyeji ulikutana na upinzani mkali kuanzia mwaka 1899. Kiongozi wa dini Mohammed Abdullah Hassan, aliyeitwa na Waingereza "Mullah majununi". Waingereza walijibu kwa ukatili katika vita vya miaka 20 iliyoua takriban theluthi moja ya wakazi wote wa eneo.
Mwishowe Uingereza iliweza kumaliza upinzani kwa teknolojia mpya ya eropleni za kijeshi zilizotumia mabomu na bunduki za mtombo kutoka angani kwa mara ya kwanza katika Afrika.
Wakati wa Vita Kuu ya Pili ya Dunia eneo likatwaliwa na Italia katika Agosti 1940 lakini lilichukuliwa tena na Uingereza katika Machi 1941.
Uhuru ulipatikana tarehe 26 Juni 1960, lakini tarehe 1 Julai kulitokea muungano na Somalia ya Kiitalia iliyokuwa imepata uhuru wake pia.
Baada ya kuporomoka kwa serikali ya Somalia, sehemu kubwa ya eneo la Somalia ya Kiingereza la awali ikatangaza uhuru wake mnamo 18 Mei 1991 kama Jamhuri ya Somaliland.
Wangari Maathai
Wangari Muta Maathai (1 Aprili 1940 – 25 Septemba 2011) alikuwa mwanaharakati wa masuala ya mazingira na haki za wanawake kutoka nchini Kenya. Mwaka wa 2004 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Amani. Yeye ni mwanamke Mwafrika wa kwanza kupokea tuzo hilo. Pia, aliwahi kuwa mbunge wa Kenya na waziri msaidizi katika serikali ya Mwai Kibaki kati ya Januari 2003 hadi Novemba 2005.
Katika maandalizi ya uchaguzi wa 2007 Maathai alisimama upande wa rais Kibaki lakini hakuteuliwa na chama cha "PNU" akagombea kwa chama cha Mazingira Green Party lakini hakurudi bungeni.
Maathai alihudhuria shule ya msingi ya Ihithe, halafu shule ya upili ya Loreto Convent, Limuru. Baada ya kuhitimu sekondari, alienda ng’ambo kusoma bayologia nchini Ujerumani na Marekani. Mwaka wa 1967, alipata shahada ya kwanza ya bayologia kutoka Chuo Kikuu cha Benedictine, Marekani. Aliendelea na masomo yake katika Chuo Kikuu cha Pittsburg ambako alipata shahada ya pili. Halafu alirudi Nairobi na kupata shahada ya udaktari kutoka Chuo Kikuu cha Nairobi katika somo la udaktari wa wanyama. Kuanzia mwaka wa 1977, Maathai alikuwa profesa msaidizi wa anatomia ya wanyama huko Nairobi akiwa mwanamke wa kwanza kupata uprofesa katika chuo kikuu cha Nairobi.
Baadhi ya tuzo zake ni Tuzo ya Mwanamke ya Dunia (1983), Tuzo ya Goldman kwa Mazingira (1991), "Elder of the Burning spear" (2003) kutoka serikali ya Kenya, Tuzo ya Nobel ya Amani (2004), na "Legion D’Honneur" (2006) kutoka serikali ya Ufaransa.
Mwaka wa 1977, Maathai alianzisha shirika la ambalo linajihusisha hasa na mazingira, haki za raia na demokrasia.
Mwaka wa 1969, Wangari Muta (jina lake la kuzaliwa) alifunga ndoa na Mwangi Maathai, mwanasiasa wa Kenya. Wana watoto watatu, Waweru, Wanjira na Muta, lakini walitengana baadaye.
Nchi lindwa
Nchi lindwa ni dola au eneo lililokubali kukabidhi sehemu za mamlaka yake mikononi mwa nchi kubwa na yenye nguvu. Sehemu za mamlaka zinazotekelezwa na nchi nyingine mara nyingi ni siasa ya nje au mambo ya usalama na jeshi.
Hali ya nchi lindwa wakati mwingine ilikuwa na tofauti ya jina tu na koloni, lakini mara nyingi ilikuwa na tofauti kadhaa kweli.
Kwa kawaida nchi lindwa ni nchi ndogo au nchi hafifu inayopokea ahadi ya nchi mlinzi ya kuitunza na kuitetea au kusaidia katika shughuli mbalimbali. Uhusiano huu umejulikana katika mawasiliano ya kimataifa tangu karne nyingi. Kimsingi uhusiano wa ulinzi wa aina hiyo umetambuliwa katika haki ya kimataifa.
Zote mbili ni eneo chini ya mamlaka ya nchi ya nje. Tofauti ni kwamba koloni liko kabisa chini ya utawala wa nje. Nchi lindwa iko katika hali yake kwa sababu imekubali kulindwa ama kwa hiari yake au kwa sababu ililazimishwa kukubali. Koloni ni mali ya nchi ya nje, lakini nchi lindwa imetambuliwa kama nchi ya pekee. Kwa kawaida nchi lindwa huratibu siasa yake ya ndani na nchi mlinzi inaangalia mambo yake ya nje.
Mifano ya kinyume ni makoloni ya Ujerumani yaliyochukuliwa baada ya Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia na mataifa washindi kama Ufalme wa Maungano (Uingereza) au Ufaransa. Nchi hizo kama Tanganyika ziliendelea kutawaliwa kama makoloni mengine lakini kwa niaba ya Shirikisho la Mataifa.
Kuna mifano kadhaa ambako nchi kubwa imekubali kutunza nchi ndogo.
Wakati wa karne ya 19 ilijitokeza aina nyingine ya nchi lindwa. Wakati ule uwezo wa kijeshi na wa kiuchumi wa nchi za Ulaya uliwezesha nchi hizo kulazimisha maeneo mapana ya Asia na hasa Afrika kukubali ubwana wao. Ukoloni ulianza wakati mwingine polepole.
Nchi zenye makoloni kama Uingereza ziliona faida kama zifuatazo kuingia katika uhusiano wa ulinzi badala ya kuunda koloni moja kwa moja:
Hali ya nchi hizo ilikuwa na ngazi mbalimbali ya kujitawala au kutawaliwa.
Hivyo kuna mifano ambapo hali ya kuwa nchi lindwa ilikuwa kipindi kifupi tu kabla ya kumezwa kabisa na kuwa sehemu ya koloni kamili.
Lakini kuna pia mifano ambapo mapatano ya awali yaliheshimiwa, kwa mfano kwenye Falme za Kiarabu zilizorudishiwa mamlaka yote mnamo mwaka 1970.
Sarawak
Sarawak ni jimbo mojawapo kati ya 13 yanayounda shirikisho la Malaysia; liko kaskazini mwa kisiwa cha Borneo pamoja na jimbo la Sabah, wakati majimbo mengine yote yako Asia bara.
Mji mkuu ni Kuching wenye wakazi 579,900.
Miji mingine mikubwa zaidi ni Sibu (wakazi 254,000), Miri (Wakazi 263,000) na Bintulu (wakazi 176,800).
Hakuna dini wala kabila kubwa lenye watu zaidi ya asilimia 50 katika eneo lote.
Kata
"--Kwa kata kama jina la ngazi ya utawala tazama kata (eneo)--"
Kata ni chombo maalum kitumiwacho na makabila mengi nchini Tanzania, hasa na Wachagga huko mkoani Kilimanjaro. Kata hutumika kunywea pombe iitwayo mbege.
Kata hutengenezwa kwa kutumia matunda jamii ya tikiti yaitwayo vibuyu. Matunda haya hukatwa katikati kisha hutolewa nyamanyama za ndani ili kupata uwazi ambao baada ya tunda kukaushwa hupatikana aina ya kikome kizito ama kwa jina kibuyu. Kikombe hiki kikiisha kukauka hutobolewa kwa upana matundu mawili ambayo hukobekwa kijiti kirefu kitumikacho kama mshikio wa kata.
Mnara wa taa
Mnara wa taa ni mnara au jengo refu kando ya bahari lenye taa kubwa juu yake. Kusudi lake ni kupatia meli baharini mwongozo wakati wa usiku. Nuru yake huonyesha njia ya kufika bandarini pia ni onyo ya kwamba pwani iko karibu.
Siku hizi minara ina urefu kati ya mita 15 hadi 40. Kama mnara umejengwa mwambanoni juu ya jabali unaweza kuwa mfupi zaidi maadamu nuru yake inaonekana bila matatizo.
Minara ya taa ya kwanza ilikuwa na moto juu yake na nuru ya moto ilionekana mbali. Mnara wa kwanza unaojulikana vizuri kihistoria ulikuwa Pharos ya Aleksandria nchini Misri uliyojengwa mnamo mwaka 282 KK. Ulisimama hadi mwaka 1303 BK ulipobomolewa na tetemeko la ardhi. Umekadiriwa kuwa na urefu wa mita 115 hadi 160. Wagiriki wa Kale waliuhesabu kati ya maajabu saba ya dunia. 
Maendeleo ya teknolojia yaliona taa za mafuta kuchukua nafasi ya moto halafu taa za gesi kutumiwa badala ya mafuta. Siku hizi taa zote ni za umeme. Taa hizi zinazunguka ndani ya chumba cha juu cha mnara na lenzi zinaongeza ukali wa mwanga.
Mitambo ya GPS kwenye meli kubwa imepunguza haja ya kuwa na minara ya taa lakini hadi leo ni muhimu kwa ajili ya usalama kama mitambo inakwama.
Zamani kila mnara ulikuwa na mlinzi wake aliyeangalia moto au taa. Siku hizi taa zinafanya kazi peke zao zikisimamiwa na tarakilishi.
Douglas
Douglas (Kimanx: "Doolish") ni mji mkuu wa Isle of Man. Kuna wakazi 25.422 ambao ni takriban theluthi moja ya wakazi wote wa kisiwa.
Mji uko upande wa mashariki wa Man na tangu 1863 umekuwa mji mkuu. Umejengwa kando la bandari asilia.
Msingi wa uchumi ni utalii.
Jina la Douglass limetokana na miti ya Dhoo na Glass inayoishia hapa baharini.
Kiswidi
Kiswidi ni lugha ya Kigermanik. Kiswidi kisemwa Uswidi kote na sehemu za Ufini.
Mchanga
Mchanga ni punje ndogo za mwamba uliosagwa.
Kufuatana na mapatano ya kitaalamu mawe huitwa "mchanga" kama punje zake ziko kati ya milimita 0.063 hadi 2.
Punje hizi zatokana na mmomonyoko wa mawe makubwa zaidi kama changarawe yaliyosukumwa na upepo au maji kwa mfano mtoni, baharini au kwenye mteremko wa mlima.
Mchanga hupatikana kwa wingi hasa kando ya bahari, jangwani au mtoni.
Mchanga ukichanganywa na saruji na maji huwa zege inayotumiwa kwa ujenzi.