ایل خزل
خزل از ایلات کرد می‌باشد. کردهای خزل‌ در استان ایلام، کرمانشاه، لرستان، همدان، خراسان، مازندران و استان آذربایجان غربی و استان‌های دیگر زندگی می‌کنند. دانشنامه ایرانیکا از ایلی به نام خزلی به عنوان بخشی از کردهای شهر بتلیس و دیاربکر در کردستان ترکیه نام برده‌است. دکتر فلیتیز ایزل،از کرد های سوریه به قبیله ی هیزول یا هِزِل [HEZEL] اشاره می کند و انان را متصل به ایل خزل از کرد های فیلی ایران میداند. فریا استارک در کتاب سفر های فارسی از ایل هیزل[HIZIL] به عنوان مردمان شیروان در ایلام یاد می کند هنری راولینسون واژۀ خزل را تغییریافتۀ‌ نام خضر می‌داند و بر این باور است که شخصیت خضر در میان مسلمانان همان الیاس پیغمبر یهودی است و نام ایل خزل از نام او گرفته شده‌است.همچنین برخی از روایات افسانه‌ای، نسب و خاستگاه خزلها را به رستم، پهلوان اسطوره‌ای ـ حماسی ایرانیان، می‌رسانند.
ایل خزل از ایلات کرد استان ایلام است و مکان اولیه آنها کردستان عراق بوده‌است. این ایل در استان ایلام با زبان کردی فیلی تکلم می‌نمایند. سکونتگاه اصلی ایل کرد خزل در شهرستان سیروان-چرداول و بخش مرکزی استان ایلام است.بخشی از این مردم در استان کرمانشاه ساکن شهرستان قصر شیرین و ماهیدشت هستند. آنها در زمان رضاشاه از ایلام به این شهرستان کوچانده شده‌اند.همچنین ساکنان دهستان فعله گری در بخش کلیائی استان کرمانشاه ازلحاظ قومی خزل شمرده می‌شوند.
کتاب رضاشاه و نظام ایلی،ایل خزل در ایلام را شامل شش طایفه ی شمسی وند چرداول هلیلان مرشدوند قلی وند و خزل وند دانسته است اما در کتاب جغرافیای لرستان به طایفه ی فرهادوند ایل خزل نیز اشاره شده است.ایل حبیب وندی از ایلات کرد ناحیه ی سرپل زهاب و کرند شاخه ای از ایل خزل می باشد.مجله ی فرانسوی شناخت شرق از ایل خزل ساکن در دالاهو به عنوان مردمان لک پیرو یارسان نام می برد. عباس العزاوی در کتاب عشایر عراق،آل کوردی و بو کردیدی را دو طایفه از ایل خزل در جغرافیای عراق ذکر کرده است. شبکه فرهنگی عراق به نقل از دکتر خلیل الدیلمی طوایف کُرد دیوانیه را "آریایی آلمان نژاد" ساکن منطقه ی المیهناوی و دودمان آنان را آل عمران می خواند که از کُردان خزل بودند.احمد المندلاوی ایل خزل را از ایلات اصیل کرد ساکن مندلی گفته است.مندلاوی ها از مردمان خزل می باشند که به زبان لکی سخن می گویند.شیخ ازاد الحاج حمید ریاست شورای شهر مندلی در سال ۲۰۰۳ به تغییر اجباری نام خانوادگی اهالی مندلی توسط دولت بعث اشاره می کند که طی آن اسامی خانوادگی باولی،هواسی،خِزل و خالِی به الباوی،العباسی،الخزاعل و الخالدی تغییر یافت. بنا بر کتاب فاتحان میمک ایل خزل در ایلام از تیره های مرشدوندقلیوند،خضروند و شمسی وند تشکیل شده است.
در اواخر دوره ی قاجار ایل خزل علیه غلامرضا خان فیلی قیام کردند که منجر به کوچاندن عده ای از مردم خزل به مناطقی از قصر شیرین(کرکهرگ)و گیلان غرب(چم امام حسین)می شود. هنری راولینسون می گوید:
عملیات آزاد سازی میمک نخستین پیروزی ایران در جنگ ایران-عراق با همکاری ایل خزل و ارتش جمهوری اسلامی ایران در روز ۱۹ دی ماه ۵۹ انجام شد.
عملیات آزادسازی میمک که با نام عملیات خوارزم و عملیات ضربت ذوالفقار هم شناخته می‌شود به عملیات نظامی‌ای گفته می‌شود که در نوزدهم دی ماه ۱۳۵۹ ایل خزل در استان ایلام برای بازپس‌گیری ارتفاعات میمک واقع در جنوب ایلام با نیروهای عراقی مبارزه کردند و این مناطق را بازپس گرفتند هرچند کمتر در مورد این عملیات در سطح کشور اطلاع‌رسانی شد. طراحی عملیات و فرماندهی آن توسط سرهنگ زرهی ستاد محسن سفیری انجام گرفت.
در ۱۸ شهریور ۵۹ و قبل از آغاز رسمی جنگ، عراق در پی تحرکات خود و تعرض به خاک جمهوری اسلامی توانست دو پاسگاه مرزی ژاندارمری را علی‌رغم ایستادگی آنان و با استفاده از حجم گسترده نیرو و ادوات اشغال کند و به این ترتیب پاسگاه‌های نی خزر و هلاله و ارتفاعات میمک به دست رژیم بعث عراق افتاد.
عملیات مهم و استراتژیک بازپس‌گیری میمک، اولین عملیات نظامی در تاریخ جنگ هشت ساله تحمیلی محسوب می‌شود که با فداکاری‌ها و رشادت‌های مردمی سلحشور مردان ایل خزل و ارتش جمهوری اسلامی ایران در روز ۱۹ دی ماه ۵۹ به اولین پیروزی رزمندگان منجر شد.
هزوان (Hazoan) که به حمزه کان نیز معروف است مرتبط با هیزبان یا هزبان می باشد هزوان یا هزبان از دودمان های کرد تبار که خاستگاه ان بین همدان و اربیل بوده است.پس از مرگ یازتا جانشین او مونباز دوم به شاهی رسید او در نبرد با تراژان اسیر و کشته شد و خاندان سلطنتی او به همدان رفتند و فرزندان آنان بعد ها میان دو دریاچه وان و ارومیه امارت آماتونی را ایجاد کردند. تومانوف دودمان ارمنی آماتونی را از تبار ماد می گوید.جمعی از آماتونی در دوران ساسانی به گرگان تبعید شده و جمعی دیگر به گرجستان ،از جمله ایشان یاکوف ایوانوویچ آماتونی می باشد. شاخه ای دیگر از آماتونی در 1917-1918 با شهرت قبیله ی آماتونی ارسباران ( قره داغ) گزارش شده اند .
تیگلت-پیلسر در سال ۷۳۷ پ.م،برای دومین بار به زاگرس لشکر کشید و وارد سرزمین مادها می شود.وی در گزارش این لشکر کشی و دیگر متون خود که غالبا از کلخوی باستان به دست آمده اند در چهار کتیبه و همچنین در ادامه اسامی سرزمین های گیشسیم،خرخار،بیت سگبت،بیت ایشتر به کوه سیلخزی یا سیل هزو که دژ بابلی نیز خوانده می شده است اشاره می کند سیلخزی یا سیل هزو در شرق سرزمین مایشتا و در نزدیکی کوه الوند قرار داشته است مرکز مطالعات باستان شناسی دانشگاه تهران در شماره ی From Mount Silhazu to Mount Bikni موقعیت کوه سیلخزو را در همدان شناسایی نموده است.
موسس خورناتسی ملقب به پدر تاریخ‌نگاری ارمنی نویسنده کتاب تاریخ ارمنستان، خاندان کامساراکان را از نسل پیروزماد (Pērōzmat) نهاوندی و از خاندان کارن گفته است.یکصد سال پس از پس از پیروزی اعراب بر ساسانیان در ۷۷۴ میلادی بزرگان و نجبای ارمنستان (معروف به "نَخْوَدار یا ناخارار )" از جمله کامساراکان شورش بزرگی را برانگیختند.نبرد باگرواند (Bagrevand) در نزدیکی آگری با پیروزی عباسیان بر امیگونیان خاتمه یافت.این شکست راه را بر ورود اسلام به قفقاز هموار کرد. پس از نبرد باگرواند پهلاونی ها که شاخه ای از کامساراکان بودند شهرت یافتند.در قرن یازدهم پهلاونی ها قلعه‌های مختلفی از جمله آمبرد و بجنی را در سرتاسر ارمنستان کنترل و ساختند و در تمام امور کشور نقش بسزایی داشتند.سیریل تومانوف دو دودمان هتومی و را از پهلاونیان شمارده است مخارگردزلی که به نام زکریان شناخته میشدند اصالتا کُرد بودند. بخشی از این دودمان پیرو آیین ایزدی بودندرومیان دو بار در سالهای ۱۰۴۱-۱۰۴۲ به ارمنستان حمله کردند.نیروهای ارمنی هیچ فرمانده ای نداشتند.بسیاری از مناطق ارمنستان توسط رومیها فتح شد و شهر ها و روستاهای ارمنستان ویران شدند.بازمانده سربازان ارمنی به نزد واهرام پهلاوونی رفتند و از او تقاضای کمک و فرماندهی کردند.او سه لشکر امپراتوری بیزانس را به عقب‌نشینی وادار کرد.دولت بیزانس تلاش فوق العادهٔ دیگری برای تسخیر ارمنستان و ضمیمه کردن آن کشور به خاک خود بعمل آورد، بدین صورت که لشکری عظیم به جنگ کشور ارمنستان فرستاد، و در عین حال پادشاه آلبانیای قفقاز را نیز تحریک کرد تا از سمت مشرق به ارمنستان حمله کند. لیکن در نبردی سخت که در پای دیوارهای شهر آنی روی داد، ژنرال واهرام پاهلاوونی ارتش بیزانس را چنان سخت درهم شکست که رومیان ۲۰٬۰۰۰ کشته برجای گذاشتند. این پیروزی به واهرام پاهلاوونی امکان داد که گاگیگ دوم را بر تخت سلطنت ارمنستان بنشاند و سپس قلعهٔ آنی را که در دست «وست سرکیس» و هوادارانش مانده بود تصرف کند.
همچنین مردمان هزو از کُردان اشنویه تا مراغه و تبریز گزارش شده اند. بنا به کتاب شرفنامه شدادیان کرد در ارمنستان و آذربایجان و بخشهایی از گرجستان امروزی حکومت میکردند. شدادیان از طایفه کرد روادی بودند که البته روادیان هم خود جزو کردهای هزوان محسوب می شدند.مینورسکی بر پایه منابع ارمنی، شدادیان را بازماندگان خانواده سلطنتی ماد می داند که پس از سقوط دولت ماد به کوهپایه های آرارات فرار کردند.نخستین گروه ترکان غز در دوره سلطان مسعود غزنوی به آذربایجان وارد شدند و به مراغه یورش بردند.وهسودان به یاری ابوالهیجا بن ربیب الدوله رهبر کردان هزبانی حاکم ارومیه آنان را شکست داد..در ۴۴۶ هجری طغرل سلجوقی به آذربایجان لشکر کشید و روادیان را خراج گذار خود کرد.حکومت روادی در ۴۶۳ هجری با خلع مملان آخرین حاکم روادی از سوی آلب ارسلان سلجوقی پایان یافت و مردمان هزو به حکاری عقب نشینی کردند.در تبریز و ارومیه بازماندگان هزو با نام خانوادگی هزویی و هزایی و در باتمان با شهرت هزوی،خِرزان و حمزه کان (همازه کان) سکونت دارند.گویش های کردی در استانهای الازیغ ، بینگول و دیاربکر و قسمتهای بالای رودخانه های فرات ، قزل ایرماق و مورات، زازاکی با نام های دیگر دیلمی ، زازاکی و زازاکی جنوبی و سیورکی ، کوری، ،موتکی (موتی) ،دامیلی و چندین گویش دیگر ،مربوط به گروه گورانی می باشند. همچنین مردمان هزو در آذربایجان به زبان ترکی آذربایجانی و کرمانجی سخن می گویند.
حزوانلو (Hazoanlo) : ایل کُرد کرمانج منسوب به حزو (Hezoyê). حزوانلو در بجنورد و قوچان و اطراف گلمکان در نزدیکی مشهد پراکنده اند و به حمزوانلو و حمزکانلو یا حمزه کانلو (حمزکی) شهرت دارند.از شخصیت معروف حزوانلو حاجی خان حمزکانلو فاتح دهلی از سرداران ممتاز و سفیر نادرشاه به دربار امپراطور روم و بیگلربیگی قفقاز می باشد. «حاجی خان حمزکانلو» که او را در بعضی از کتابها چمشکزک هم گفته‌اند همواره با نادر بوده است و در جنگ با افغانها و تیموریان هند او را همراهی می‌کرد .حاجی خان حمزکانلو همواره دو فرسخ قبل از نادر حرکت می‌کرده است و شهرهای کابل، پیشاور، لاهور و دهلی را او فتح کرد و سپس به عنوان سفیر از طرف نادر شاه نزد سلطان عثمانی می‌رود و مدتی نیز حاکم گنجه بوده است.
هیزان (Hizan) : هیزان از ایلات کُرد ساکن موش در کردستان ترکیه می باشد. هیزانلو که به هیزولانلو و ایزانلو نیز شهرت دارند و شاخه ای از ایل شادلو بشمار می روند. کسروی شادلو ها را از روادی ها دانسته است. شادلو شامل آجقانلو، االنلو، بدرانلو، برسوکانلو، بوطالبانلو، بوربوری، بوغانلو، پوشوالنلو، جابانلو، جوکانلو، چوسوالنلو، خادمانلو، خانیانلو، خنضرانلو، دوراقانلو (این تیره به شاخه های متعددی از جمله تمانلو، اوتانلو، قوجوالنلو، بحرانلو و طاهرلو تقسیم میشوند.)، قراقاشلو، قرکانلو، کپکانلو، کچرانلو، کوپالنلو، گریوانلو ، گلمانلو و هیزانلو می باشد. پاپلی یزدی، ایزانلو را جزء شانزده طایفه کوچ نشین خراسان نوشته است که در حد فاصل مراوه تپه و شاه جهان ییلاق قشلاق میکنند.
فقی طیران (به کردی: "فەقێی تەیران یا Feqiyê Teyran") (۱۵۶۳-۱۶۴۱م) فیلسوف و شاعر کُرد سده شانزدهم و هفدهم است.فقی طیران به سبب زهد و ریاضت و جهد بسیار در تصوف استادی کامل به شمار می آمد و در روایات چنین آمده که وی زبان پرندگان را دانسته و با آنان سخن می گفته است. اسم فقی طیران نیز اشاره به این دارد که مردم او را شاگرد پرندگان می دانسته اند.او خوش صدا بود و اشعارش را به صورت ترانه برای عموم می خواند.آثار او از جمله شیخی سەنعان، بەرسیسایێ عابید، زەمبیل فرۆش، کەلا دمدم، ئەسپی ڕەش، ھەی ئاو به زبان کُردی می باشند.فقی طیران در درگذشت و آرامگاه او در روستای زادگاهش وِره زوزه قرار دارد. از دیگر شخصیت های شناخته شده اهل هیزان و ابوشجاع باذ بن دوستَک معروف به باذکُرد می باشند.باذکُرد از کردان دوستکی و در ارتباط با قبیله ی حمدانی (Hamîdî) بود که به عنوان موسس سلسله مروانیان شناخته می شود .باذکُرد پس از هفت سال حکومت در دیاربکر درگذشت. بازماندگان دوستکی در بهدینان به عنوان قبیله دوسکی شناخته می‌شوند
مردم خزل در بخش فیروزآباد(کرمانشاه) ، شهرستانهای سنقر،کنگاور و صحنه از استان کرمانشاه و شهرستانهای اسدآباد،نهاوند و تویسرکان از استان همدان سکونت دارند.مردم ایل خزل در استان کرمانشاه به کردی کلیایی،مایانی (دینوری) و لکی و در استان همدان به لکی و لری سخن می گویند.اهل خزل خود را داتی رِن یا دَتیوران می خوانند(دارای خوی و خصلت داتی).دات در فرس هخامنشی و اوستا به معنی قانون است و همین کلمه است که در فارسی «داد» گردیده است رِن یا رَن در زبان کُردی به معنای رفتار و خصلت است.
در کتاب فرهنگ جامعه ایران(ص۷۹۰) کتاب مردم شناسی ایران کتاب تواریخ گلستانه (ص۲۸۳) و persia and the persian question p609،از ایل قیزل یا قزل در ناحیه چمچمال کرمانشاه یاد شده است.در گفتار اهالی خزل واژگان کُردی با حرف خ کمیاب و با حرف ق نایاب است و مردم ایل، خود را خزل یا هزل به معنای قیام کننده،برخواسته یا شورشی می خوانند (هِز یا خِز در زبان کردی معادل فارسی خیزش است). نام قیزل یا قزل معرب گیزل یا گزل است.پروفسور روبرتو دَن استاد دانشگاه ساپینزا روم موقعیت قبایل مادی ذکر شده در کتیبه شمسی اداد پنجم و سارگون دوم آشور را ترسیم و موقعیت قبیله ی گیزل بوندا را در جنوب سنقر تشخیص دادند.مجله تحلیلی هفتگی منطقه پلاس آذربایجان(Region Plus) در سال ۲۰۰۶ مطلبی دربارهٔ تاریخ آذربایجان منتشر کرده‌است در بخشی از مقاله به کشور باستانی اراتا اشاره شده و اسامی قبایل و نواحی آراتا بر اساس کتیبه‌های میان رودی ذکر شده‌است.نواحی و قبایل آراتا به این شرح است:اوش کایا،اوش دیش، گان تاو یا گن تاو ،گیزل بوندا، اوش تاتی یا تات تی سومری ها کشوری اساطیری و بسیار قدیمی تر از سومر را نام بردند.این کشور آراتا (آرتا) نام داشته است.در اسطوره گیلگمش ،او در مسیر سومر به آراتا از منطقه ای به نام "هور - اوروم" می گذرد که میبایست سرزمین هوری ها باشد. در کتاب هفتم هرودوت، جمله ای وجود دارد که می‌گوید پیش از آن که پارسیان به این نام خوانده شوند از دید یونانی‌ها کِفن و از دید خود و همسایگانشان آرتایی نامیده می‌شدندنخستین بار نام گیزل در افسانهٔ انمرکار یاد شده‌است گیزل به عنوان قبیله یا سرزمینی در آراتا ذکر شده‌است.در کتیبه های سومری آراتا با عنوان "سرزمین مقدس حاکمیت قانون " یاد کرده اند.دکتر کیومرث زند کرمانی در توضیح جنایات سومریان اشاره میکنند : آرتا نام سرزمین باستانی ایران بوده است و در کتب باستانی به ویژه در شرق به نام "آریا ورته" یاد شده است.برای مطالعه بیشتر:
بی.جی.کوربین عضو تیم کاوش های باستانی چارلز ویلیس ۱۹۸۸در کوه آرارات و تیم های کاوش چاک آرون ۱۹۸۹و شوکی ۱۹۹۰،مولف کتاب جستجو برای کشتی نوح و کاوشگران آرارات در کتاب هفت کوه تا آراتا،سرزمین آراتا را موقعیت غربی همدان و شرقی کرمانشاه به مرکزیت گودین تپه ذکر کردند.
در ۱۸۰۰ پیش از میلاد پادشاهی به نام یافور در ایزل لو (هیزل لو ) واقع در سرزمین گوتیان (زاگرس میانی) حکومت می نمود .او شاهان عیلام و اورارتو را که با زیمیری لیم شاه ماری متحد گشتند را تهدید نمود (بیرونی از پادشاهی اساطیری به نام یافول یاد می کند و اورا برابر فریدون در شاهنامه می پندارد. برابری یافور و یافول قطعیت ندارد)
پس از شکست کریم خان زند از آزاد خان افغان،افغان ها به قلعه پری که مرکز زندیان بود یورش بردند و هفده تن از خان‌های زند و پانزده تن از زنان ایشان را که مادر کریم‌خان نیز در میانشان بود به اسارت گرفت و به سمت ارومیه بردند.در مسیر پس از درگیری،رهایی یافتند و به چمچمال در کرمانشاه گریختند. با پراکنده شدن این خبر، حدود ۰۰۰‘ ۳ سوار و پیاده از کردان خزل چمچمال و ۰۰۰‘۱ سوار و پیاده از جماعت دِلْفان به خدمت خانوادۀ کریم‎خان پیوستند.آزادخان چون از ورود کریم‎خان به بروجرد و آماده شدن او برای پیکار آگاهی یافت، با سپاهی انبوه عازم نبرد گردید. برخورد ۲ لشکر در «دوآبه سیلاخور» روی داد.
هیزول یا ایزل از ایلات کُرد کرمانج ساکن در دیاربکر،ملطیه،شانلی اورفا،ارزنجان،بتلیس ماردین آدیامان و... می باشد کایا،هیزولی،هیزل رش،هیزکی،هیزنی و گاهیزلی و... از مردمان ایزول می باشند.جمال ایزول، رئیس فدراسیون انجمن های ایزول اعلام کرد " قبیله ی ایزول شامل 3 میلیون عضو بوده و در انتخابات پارلمان ترکیه حضور فعال خواهد داشت. ایزول در تاریخ ارزنجان به صورت هزول لو (hazollu) به عنوان قبیله ی کُرد ساکن در مازگیرت یاد شده است. منابع دیگر ایزلا (ماردین) را خاستگاه ایزل ذکر کرده اند بر اساس برخی منابع تُرک ایزول ها بخش اصلی ارتش جلال الدین خارزمشاه بودند. سرزمین آنها در مرزهای امپراتوری خوارزمشاه، یعنی بین ترکستان و خراسان در شمال شرق ایران بود. بر اساس کتاب تاریخ وارتو قبیله ی ایزول مستقیما از خراسان به درسیم مهاجرت کردند
مردمان دره رود هیزل (Hezil)در شمال زاخو تا کاوان کایا از ایل هیزول می باشند، از جمله این نواحی روستای دول هیزلی در شرناق است.رود هیزل از شاخه های اصلی رود دجله می باشد.این رود از حکاری سرچشمه گرفته و در غرب زاخو به دجله می ریزد مردمان ایل در روستاهای حاشیه سنجار از جمله روستای خِزو (Xezu) و هِزلی (Hezli) ساکن می باشند.
هیزول ها علوی(بکتاشیه) و سنی مذهب می باشند.هیزول ها از طرفداران صفویه و از قزلباش ها بودند.پس از جنگ چالدران هیزول ها در ماردین-دیاربکر به مبارزاتشان ادامه دادند و شکست خوردند.در شورش شاه اسماعیل دوم که در سال 1577 تا البستان گسترش یافت، قبیله هیزولی از پیشروان شورش بود. هیزولو ها در تاسیس دولت مروانی نقش داشتند
هِزِل(Hezel) از اصلی ترین یاران صلاح الدین ایوبی بودند و در فلسطین سوریه و اسرائیل ساکن شدند و به زبان کردی سخن می گویند. پس از جنگ اسرائیل و فلسطین 1948 به دمشق آمدند . سلیمان بیگ رئیس قبیله ایزول با خواهر تیمور پاشا مترجم کرد تبار مصری ازدواج کرد به گفته ی دکتر فیتز ایزول اجداد او 12 نسل رئیس قبیله بودند و مسکن ابتدایی آنان در 1200 میلادی حدود کوه قرجه داغ (به کردی: قه ره ژداخ) دیاربکر بوده است. ادیب یاووز اظهار داشت به علت کنده کاری (کتیبه) در اورفا از سال 1186 در اورفا بوده اند و بعد ها در مناطق ملطیه و دیاربکر و.. مستقر شده اند.سلطان یاوُز سلیم عثمانی در جنگ با شاه اسماعیل صفوی افراد قبیله ی ایزول را در دو سوی رود فرات قرار داد از این رو گاها این قبیله را به نام بَرفراتی می گویند.در 1940 سربازان با یورش به روستای کیوکس در ناحیه هزل(Hezel) در ماردین، 29 ایزدی را در یک غار بستند و آنها را زنده سوزاندند. این روستا بعداً سه بار مورد حمله نظامیان قرار گرفت و در هر یورش بسیاری از ایزدی ها کشته شدند. مردمان ایزول عمدتا در سیورک و حلوان از توابع شانلی اورفا زندگی می کنند و هرتاوی ها که طایفه ای کاوِی از هِزل می باشند در جنوب شانلی اورفا به ویژه در بیره و آدیامان سکونت داشته، به زبان کُردی سخن می گویند و پیرو آیین ایزدی می باشند. .پس از جنگ چالدران سلطان سلیم عثمانی مردمان این طایفه را به بورسا برد و سپس به اورفا برگرداند هرتاوی در جوار رشوند از بزرگترین طوایف آدیامان بشمار می روند. هرتاوی در ایران با نام هوره تاوی ساکن در استان کرمانشاه و شهر سنندج و شامل تیره های پرهان، پناهی، پَرون یا پروان، پَرنگ و پیری می باشد.هرتاوی ها به سبب همجواری با ایل پازوکی (بزیکی) عضوی از اتحادیه قبیله‌ای پازوکی بودند.جنگ فرانسه و ترکیه و سپس جنگ استقلال ترکیه در شانلی اورفا با مقاومت و پیروزی نیروهای محلی در برابر فرانسه و تخلیه فرانسه از جبهه های سوروچ و اورفا خاتمه یافت.عبدالرحمن هَرتاوی زاده، عبدالقادر هَرتاوی زاده، مصطفی هَرتاوی زاده، یوسف هَرتاوی زاده، محمد هَرتاوی زاده و سین دی هَرتاوی زاده از سران طایفه و فرماندهان میدان جنگ بودند. احمد کایا از چهره های شناخته شده هیزول در ایران می باشد .
آن لمبتون در کتابش اشاره دارد به منطقه خزل در غرب کوهستان دماوند که روستاهای آن در هجوم دشمنان ویران گشته و مردمانش کشتار شدند عزالدوله بختیار ( دیلمی - آل بویه) پادشاه وقت ایران به یاری آنان شتافت گندم و خوراک به آنان رسانید.مرشتاوند ها در به قدرت رسیدن آل کیا و اسحاقوندان موثر بودند و در دربار ایشان رتبه و مقام یافتند.بازماندگان مرشتاوند در شهرستان تنکابن سکونت دارند.
فاتک یا پاتیگ، نامی است که در منابع برای پدرِ مانی پیامبر ذکر شده. او اهل شهر نهاوند بود.او به همراه همسرش مریم کمسرگانی به تیسفون مرکز حکومت اشکانی کوچیده بود(۴۲۱سال پیش از جنگ قادسیه) پس از تولد مانی، پدر و مادرش از هم جدا شدند. پاتک (فتک یا فتق به عربی) به یکی از فرقه‌های مغتسله گرایش افراطی پیدا کرد و مانی را پس از سه چهار سال با خود به دیر (بدره) می‌برد. مانی از کودکی در میان فرقه ی مَندایی خزایی (به رومی کسایی و به عربی الخزایی) پرورش یافت.در روایات اسلامی از قول فتک یا پاتک، پدر مانی، گفته می‌شود که او سه روز تمام در آن «بتکده»[؟؟] می‌رفت و این صداها را می‌شنوید:«ای فتک، گوشت مخور، شراب ننوش، و با زنان میامیز»مانی پس از پشت سر نهادن دوران نوجوانی‌اش مخالفت‌های خود را با فرقه‌اش آغاز کرد. بحث اصلی مانی با فرقه‌اش (خزایی) بر سر غسل‌های تعمید و سایر مراسم تطهیر بود. دکره دو جنبه کیش الخزایی را که در ظاهر متضاد هستند را با ارجاع به نظر اپیفانوس بیان می کند"نوعی از اجتناب از مناسک ظاهری از یک سو و از سوی دیگر توسل به تعمید یا مراسم تتقدیس به منظور تزکیه به وسیله ی یک عنصر مادی یعنی آب که در تماس مستقیم و بی واسطه با بدن شخص مورد تقدیس قرار میگیرد دکره معتقد است که اگرچه مانی با مناسک تعمید به شدت مخالف بود اما متقابلا به شدت تحت تاثیر مکاشفات پیشوای مغتسله نیز قرار داشت. مانی که خود را درگیر کیهان‌شناسی و پزشکی کرده بود،تلاش می‌کرد فرقه‌ی خود را قانع کند که با «شست و شو» نمی‌توان به «پاکی» [درونی] رسید.«او به بولس حواری ایمان داشت که نوشته بود: کیست تا من را از این تن رها کند؟ در واقع مانی عقیده داشت که تن، زندانی بیش نیست و انتظار بهشت برای این جامه‌ی مندرس جسمانی را مردود می‌دانست. و اما روان، نه با “تبرک” مادی، نه با آب تعمید، بلکه تنها با نور معرفت رستگار خواهد شد.» نوشته ی روی سکه ای از خاراسین در جنوب بابل به دست آمده و به زبان مَندایی است.میگوید: مانی منصوب شده ی میترا است.
دانشنامه ایرانیکا از ثبت نام خزاییه در بند دهم سنگ‌نوشته کرتیر در کعبه زرتشت با نام فرقه «مکتک» (mktk-y) از ریشه ایرانی «مک»، نام برده است صد ها سال بعد ابن الندیم، مغتسله، فرقه ای از مندایی را در صحرا یافت که احتمالاً الخاسایی (Ḥasīḥ) را به عنوان بنیانگذار خود می شمردند. نام فرقه به صورت های الچسایی (Elchasai)، الکسای(ksai) و در قرن هشتم میلادی تئودور برکونی این فرقه را به نام لکس (Lks) یاد کرده و در کتاب مانویان پارتی به صورت لکسِس (Lxs) آمده است نسخه‌های خطی مانوی کلن که در مصر کشف گردید نام این فرقه را به صورت ال کسای (El Ksai) بر گرفته از کاسیا (Kasyā - Kəsē) نشان می دهد.
زبان گفتاری مندائیان خزایی پس از فتح تیسفون و بدره بدست اعراب به عربی تغییر یافت.در سال ۱۵۰ قمری جمعیتی از مردمان تیسفون به خراسان منتقل گشتند که در کتاب اقوام و عشایر خراسان نوشته میرنیا, به اعراب خراسان شهرت یافتند از جمله این قبایل سالاری،خزایی و زنگویی می باشند.خزایی ها همچنین در استان های کرمان،فارس،اصفهان و بلوچستان زندگی می کنند.برای مطالعه بیشتر : ایل‌های کرد ایران
پاسازیه الخزاعی والی آذربایجان در سال ۳۵ هجری از دودمان الخزاییه می باشد.(پاسازیه نامی ایرانی است)
ارتباط دودمان طاهریان خزاعی با دودمان کُرد تبار خزایی در خراسان به درستی مشخص نمی باشد.بر اساس برخی منابع طاهریان دارای‌تبار ایرانی بودند و لقب خزاعی را به سبب این که از موالی قبیلهٔ خزاعه بودند به دست آورده‌اند. البته به همین سبب، نسب خود را به قبیلهٔ خزاعه که در دوران دعوت پیامبر از قبایل بزرگ مکه بودند، می‌رساندند. عده‌ای از راویان و مورخان از یک سو و طاهریان نیز از سمتی دیگر خاندان طاهری را منسوب به رستم، پهلوان ایرانی و منوچهر، پادشاه ایرانی می‌دانستند. مورخان بر این عقیده‌اند که علت این نسب سازی‌ها، اهمیت نسب و ریشه هر خاندان در آن دوره بوده‌است که طاهریان و به‌طور ویژه طاهر با تلاش‌های هوادارانشان، توانستند از این راه حمایت و دوستی خاندان‌های محلی را جلب کرده و از این طریق نفوذ و قدرت خویش را افزایش دهند. شاعر عرب زبان دعبل الخوزاعی تلاش طاهریان برای اثبات اصالت خزاعی طاهریان را مورد هجو و به مسخره میگیرد.
گاوبران (گاو ربایی) : این مراسم با نیایش طلب باران به درگاه خدا (در گذشته احتمالاً آناهیتا) انجام می‌شود. این مراسم هر ساله در روستاهای خزل انجام می شود و طی آن یک گاو یا گوسفند در مجاورت چشمه آب قربانی شده به شکلی که خون قربانی در چشمه ی آب وارد شود.
مِرآزه وَر : مِرآزه وَر سال نو قدیمی خزل می باشد و شامل مجموعه ای از آداب و مراسمات بوده که از جمله نوبران (عیدی بران)،تهیه سومِنو (سمنو)، دید و بازدید،عید نو،آشتی کنان و خون بس و... .این مراسم همچون گذشته در اسفند ماه برگزار می گردد.
خواستگاری :برای آگاهی یافتن از توانایی داماد در اداره ی زندگی،پدر عروس اورا به مدت مشخصی به کار وامیدارد،از جمله کار در مزرعه و کار در جوشکاری و آهنگری و...
عروسی :مراسم ازدواج در خِزِل دو تفاوت نسبت به مراسم ازدواج در سایر نواحی کرد نشین دارد: ۱-هنگام ورود عروس به خانه ای که قرار است در آن زندگی کند اقوام داماد،دست و پا و صورت او را با ذکر دعا و با آبی که پیش تر دعا داده شده است غسل می دهند.۲-پیش از پایان مراسم عروسی عروس و داماد هر کدام ظرفی از سمنو را در دست می گیرند،پسرانِ مجردِجوان در سوی ایستاده و عروس با قاشق کوچکی سمنوبر دهانشان می گذارد و دخترانِ مجردِ جوان در سوی دیگر ایستاده و داماد بر دهان آنان سمنو می گذارد و آنان برای خوشبختی این زوج دعا می کنند.در مراسم ازدواج برخی مناطق خِزِل نشین از خوراکی شیرن به نام مَه تایی و در تعدادی از روستاهای خِزِل نشین نیز از حلوا بجای سمنو استفاده می کنند.
عزادارای :مراسم عزاداری در خِزِل به شیوه ای خاص برگزار می شود که شامل آداب گوناگونی است. این آداب شامل: ١-حضور خویشان و آشنایان در مراسم ٢-دفن میت ٣-مور خوانی ٤-شیون کردن (زنان زیر گونه ها و مردان پیشانی را خراش می دهند) ٥- حضور چند نفر به مدت سه شب با فانوس بر سر گور شخص فوت شده ٦-شو شام (آب گوشتی که در شب پس از خاکسپاری تناول می گردد) ٧- ایجاد حجله (تخت یا کرسی ایی که بر آن پیراهن،عکس و برخی لوازم شخصی شخص فوت شده قرار می گیرد و با پارچه های سیاه تزیین می شود) ٨-چَمَری(نوعی موسیقی غم انگیز که در مراسم عزاداری نواخته می شود) ٩-سمنو یا آش چم(چماش) (برای مراسم چهلم شخص فوت شده سمنو یا آش چم پخت می شود و سایرین که از آن می خورند،برای فوت شده دعای خیر می کنند) ١٠-نو عید (پیش از نوروز در ایام مهر آزه وَر خویشاوندان پارچه و لباس رنگارنگ برای خانواده ی عزادار می برند.این مراسم در سده ی اخیر با اولین عید مذهبی (عید فطر عید قربان عید مبعث و...) نیز برگزار می شود.) ١١-میان مردم خِزِل رسم بر این است که در نیم روز (ظهر . هنگامی که آفتاب وسط آسمان است) به مزارستان بروند.مردمان خزل باور به نامیرایی داشته بر اساس این باور شخص با مرگ نمی میرد بلکه همچون دانه ای در خاک کاشته می شود.‌متوفی را گویی همچون دانه ای در خاک می کاشتند ( دفن می کردند). و زنان که نماد زایش و زندگی هستند گونه های خود را همچون خاک می خراشیدند و با چرخاندن دستان خود و «وی وی» گویان در واقع «وای»که به باوری «ایزد باد» است را طلب می کردند تا بوزد و  ابرها را به این سو بیاورد و در پی آن باران ببارد و دانه ی در خاک کاشته ی آنان را بپروراند...
شاماران : شاماران یا شاه ماران یکی از الهەهای آیین میترائیسم است. این افسانه به عنوان میراث ناملموس در ایران ثبت ملی شد.
آئِره پَرن : جشنی به مناسبت پایان برداشت محصول و آغاز کوچ عشایر خزل در ابتدای پاییز که با سپاسگزاری از خداوند و توزیع نذر و میرووِز (معادل زکات در اسلام)، تقدیس آتش و رقص و پایکوبی است.آتش در خزل نماد برکت، عدالت، زندگی و پاکی بوده، در سنت ها و باور های خزل جرم هستی از ستارگان و به تعبیر دیگر آتش پدید آمد که آنرا "مِر" می خوانند و مِر یا انرژی به شکل آتش در چهار محل تصور شده است.نخست آتش در وجود آدمیان و جانوران که آنرا مِر یا مهر می گویند و هوتیر یا همان قلب را مرکز مهر می پندارند(میرو در زبان کُردی برابر فارسی آدم یا انسان است).دوم آتش ستارگانی چون خورشید که سبب رشد گیاهان می شود و دیگر آتشی در کنترل و اراده خداوند که مقابل او تصور شده و چهارم آتشی که انسان آنرا شعله وَر می سازد و در کنترل انسان است.
مردمان خزل در ترکیه و عراق پیرو آیین ایزدی می باشند در عراق و ایران نیز جمعیت بسیار زیادی از مردم خزل پیرو ادیان همسو با ایزدی می باشند.ایزدی به کردی Êzidî (تلفظ: إزدی) از ادیان باستانی رایج در کردستان است و پیروان آن در عراق،ایران،ترکیه،سوریه ارمنستان و آذربایجانزندگی می کنند.نخستین بار احمد تیمور پاشا بود که در کتاب «الیَزیدیه و مَنشاء نحلَتِهِم» به این مساله اشاره می‌کند که :از ایزدی پیش از قرن ششم هجری قمری در تاریخ اشاره ای نشده و این هنگامی است که شیخ عدی به میان آنها آمده و طریقه‌ٔ «عدویه» را در میان آنها بنیان نهاده‌است. ابوفراس در کتاب خود (تالیف ۷۵۲ هجری قمری) آنها را به همین نام خوانده‌است.
«ابوسعید محمد بن عبدالکریم سمعانی» (درگذشته به سال ۵۶۲ هجری قمری) در کتاب «الانساب» می‌نویسد: «جماعت بسیاری را در عراق در کوهستان حلوان و نواحی آن دید که ایزدی بودند و در دیه‌های آنجا به صورت مردم زاهد اقامت داشتند و گِلی به نام «حال» می‌خورند. این گل را برای تبرک از مرقد شیخ عدی برمی‌دارند و آن را با نان خمیر می‌کنند و بصورت قرص درآورده و گاه گاه می‌خورند و آن را «برات» نامند.»
دین ایزدی شامل دو کتاب است: «جلوه» که در آن اصول اعتقادی ایزدی بیان شده است و کتاب دیگر «مصحف رش»(کتاب سیاه) شامل مجموعه ادعیه و سرودهای آن‌ها در ستایش بزرگان‌ایزدی می باشد.
کاکه‌ای‌ها (اهل حق)شیدلی‌ها و علویان که در مناطق کردنشین ایران، عراق، ترکیه و سوریه و در جوار ایزدی ها زندگی می کنند،از این دسته مذاهب به شمار می‌روند و همگی این وجه مشترک را دارند . آداب نیایش جمعی‌شان همچون نذر و نیاز و قربانی به یک‌دیگر شباهت دارد و با صوفیان مسلمان مشترک است.نزدیک‌ ترین آیین به ایزدی،چه در باور و اساطیر، همچون اعتقاد به ملائک هفتگانه و تناسخ و سنت‌ها و آیین‌ها،یارسان‌ می باشد که در عراق «کاکه‌ای» و در ایران «اهل حق» نامیده می‌شوند.
ایزدی ها همانند مسلمانان و زرتشتیان روزانه پنج بار به شیوه خود نماز می‌گزارند،اما قبله‌شان در چهار بار از این نمازهای پنج‌گانه،خورشید است و در نیم‌روز، مقبره شیخ عدی بن مسافر.( شیخ عدی،صوفی عرب تبار که قرن ششم هجری می زیسته است و به باور مورخان، بنیان‌گذار کیش ایزدی است.)
ایزدیان در تفسیر زندگی پس از مرگ،به تناسخ[عتقاد به زنجیره وار بودن حیات و بازگشت روح] باور دارند.ایزدیان باور دارند که پس از مرگ ارواح انسان های شرور به کالبد حیوانات و یا نباتات نزول پیدا خواهد کرد،اما ارواح صالحین به بدن انسان جدیدی در خواهد آمد.تناسخ روح وابسته به استحقاق و شایستگی ایشان نمی باشد،بلکه به لطف ملک طاووس نیز بستگی دارد.در بند١٢کتاب جلوه از قول ملک طاووس نقل می شود:«اگر بخواهم او را دوباره و سه باره به دنیا می آورم،یا به عالم دیگر از راه تناسخ ارواح برمی گردانم.»در سده ی اخیر محقیقان و مراجع دینی ایزدی چنین بیان داشته اند که آیین ایزدی برگرفته از آیین زرتشت است
بخشی از مردم ایل خزل در کرمانشاه و همدان پیرو اهل حق می باشند و گروه دیگر مردم خزل اگرچه مسلمان شیعی محسوب می شوند اما رسم و رسومات آیین یاری از جمله نذر مال داوتی، جشن خاونکار، قسم کر داوت و ... را انجام می دهند.
پوشاک خِزل متناسب با عقاید و فرهنگ اجتماعی پدید آمده است و عنصر شرایط اقلیمی و آب و هوا تاثیری بر نوع پوشش مردمان خزل نداشته است. نجابت و سادگی دو ویژگی پوشاک خزل بوده که هدف آن رفع شهوت، ایجاد امنیت اجتماعی و حفظ حریم خانواده بوده است. در فرهنگ خِزل پوششِ عالی نماد شکوه، جلال و جبروت و برهنگی استیصال، شرارت و نابکاری دانسته شده است.این آداب در ملل همسایه از جمله آشور دیده می شود. در آشور باستان(1100-1400 پیش از میلاد) قوانین اجتماعی مشابهی وضع گردید در قوانین آشور کنیزان و روسپیان از داشتن پوشش و حجاب معاف بودند. در کتاب "زنان در خاور نزدیک باستان" آمده است : مرد یا زن [بیوه] یا زن [آشوری] که به گذرگاه اصلی شهر می روند، سرشان [برهنه] نباشد. یک فاحشه نباید خود را حجاب کند، باید سرش برهنه باشد. پوشش مردان و زنان در خزل متفاوت از یکدیگر می باشد. پوشاک خِزل به صورت محدود در استان ایلام حفظ گردیده است و سایر مردمان ایل خِزل پوشش خود را از دست داده اند.
پوشش زنان : سـرون (Sarvan) زنان مقداری از موی طرفين سـر خويش را پـس از بافتـن در دو طـرف صـورت آويـزان كرده و بـه آن چَتـر (Čatr) مي گوینـد کـه فقـط بـرای زيبايـي بوده و بقيۀ موی سـر پوشـانده ميشود. سـرون نوعـي پوشـش سـر بـراي زنـان اسـت كـه متشـكل از کلاه يـا عرقچیـن و يـك گلونی(Gwełwany) یا هِراتی که به دور عرقچیـن پیچیـده میشـود و مقـداری از آن بـراي زيبايـی به سـمت پشـت آويزان ميگـردد. گاهـي نیـز از هَبـر (Habar) که نوعي سـرپوش مشـكي، از جنس مخمل و سـه گوش است به جای سـرون اسـتفاده میشـود. تـاكاري (Tâkâri )نوعـي سـرپوش زنانۀ حرير یا نخی مربع شـكل و بزرگ اسـت کـه از گولونـی ضخيمتـر می باشـد. زمينـۀ آن نیـز سـياهرنگ و منقـش بـه خطوط باريـك و رگه هـاي نازک قرمز تيره يا سـبز و دارای ريسـه در حاشـیه اسـت. وقتي ایـن نوع سـرپوش به دورسـر بسـته ميشـود حجم بزرگـي را به صـورت دايره وار حـول سـر ايجـاد میكنـد و مقـداری از اضافـۀ آن به پشـت سـر آويـزان ميگردد.تاوریشی(Tavrişî) نوعی شال سبک و نازک تر که سر و شانه ها را می پوشاند. روسـری يـا بانسـری (Bânsary) و شال سر همانند انواع رایج این نوع پوشاک در ایران استفاده می شود. دو نوع چادر در خزل رایج است نخست چادری کوتاه تا خط کمر را پوشانده و سفید رنگ است، چادر دیگر قتـره (Qatra) برخلاف چادرهـاي مرسـوم ديگـر، بزرگ اسـت و دو آسـتين گشـاد دارد .سورِک (Sorek) سربندی از پارچه ای نازک و رنگین که عروس در هنگام ازدواج به سر می بندد و اغلب به رنگ قرمز ، شکری یا صورتی است. کمرچيـن (Kamarčin) در گذشته بالاپـوش عمدۀ زنان نوعي پالتـو بـه اسـم كمرچيـن بود كـه به علـت اسـتفادۀ فـراوان از نوارهـاي زربافت در تزیيـن آن، زيبايـی خاصـی داشـت. جنـس كمرچيـن از مخمـل، رنـگ آن قرمـز، جگـري، سـبز، سـرمه ای یـا مشـكي و آسـتين های آن بلنـد بـود. جلوبـاز دوختـه میشـد و کمربنـد و دو جيـب بـا دهانـۀ كـج در طرفيـن داشـت. کمرچینهـای مشـكي و سـرمهاي (رنگهـاي سـنگين) مخصـوص خانم های مسـن بـود. امروزه اسـتفاده از این نوع پوشـش در نزد زنان ایلامی تقریبا منسـوخ شـده اسـت و فقط معدودی از زنان کهنسـال در فصل سـرما از آن اسـتفاده میکنند. يـل (Yal) نوعـي كـت زنانـه از جنـس مخمل کـه همچون کمرچیـن تزییناتی از نوارهـای زربافـت دارد. از ایـن پوشـش کـه آسـتيندار بـود و جيب هایی در طرفيـن داشـته بـرای حضـور در مهمانیهـا اسـتفاده میشـود. بلنـدی آن تـا بالای زانـو و جلوبـاز بـوده و دکمه هايـی بـرای بسـتن بـر روی آن تعبيـه شـده بود. كولنجـه (Kwełanja)كولنجـه نوعي ديگـر از بالاپوشهای زنان این منطقه اسـت كـه از نظـر رنـگ، جنـس، دوخـت، تزیينـات و كاربرد هماننـد كمرچيـن و البته از آن کوتاهتـر و بالاتـر از زانو بوده اسـت. سـخمه (Soxma) ایـن نـوع بالاپـوش کاملا شـبيه جليقه اسـت از جنس مخمل و در رنگهایـی شـاد و روشـن تهیـه میشود، فاقد آسـتين بـوده و حداكثـر تزیينات را دارد؛ بـه طـوری کـه در جلـو و پشـت آن از انـواع آويزهـای نقـره ای، سـكه های قالبـدار و قروشـی، گـوی، اَقـراج و نوارهای زربافت و سـیمبافت اسـتفاده میشود.نـوع و مقـدار تزیینات آن نیز به وضع مالی افراد بسـتگی دارد. کراس يا شـیو (saü/Kerâs)همان پيراهن بلند و آسـتيندار اسـت بلنـدی ايـن پيراهـن تـا روی پاسـت و گاهـي در ناحيـۀ كمر مقـداری تنگ میشـود؛ ولي پایيـن آن کاملا گشـاد اسـت. ژیـر کـراس (kerâs žêr)نوعـی تنپـوش زنانـۀ نخی با آسـتین حلقه ای یـا کوتاه و یقـۀ گـرد اسـت که در زیـر کراس یـا پیراهن میپوشـیدند و بیشـتر از رنگهای سـفید، صورتـی و آبـی تهیه می شود. بلـوز: نوعـی بالاپـوش اسـت کـه بلنـدی آن تـا کمـر میباشـد و از انـواع پارچه ها با جنسهـا و طرحهـای سـاده یـا گلـدار تهیـه میشـود. ایـن باالپـوش هـم به شـکل آسـتین بلند و هـم آسـتین کوتاه دوختـه میشـود که بیشـتر زنـان جـوان آن را همراه بـا دامـن اسـتفاده میکننـد؛ البتـه دختـران جـوان و نوجـوان بلـوز را همـراه شـلوار میپوشـند. قيـون (Qaêywan)پارچـه اي بلنـد و يكرنگ اسـت كه به عنوان شـال به دور كمر بسته می شود جـوراو (jurâw) در گذشـته اسـتفاده از جـوراب در بین زنان منطقه مرسـوم نبوده اسـت؛ ولـی امـروزه اسـتفاده از جورابهـای موجود در بـازار معمول اسـت. شـال کمر: در گذشـته زنان منطقه از لچگ (laĉeg)برای بسـتن کمر به هنگام کار کـردن اسـتفاده میکردنـد.کلاش (Kełâš) در گذشـته زنـان منطقـه از نوعـي كفش به نـام كلاش اسـتفاده مي‌كردنـد.زیـرۀ ایـن نوع کفـش از چرم زخیم یا لاستیک بـوده و قابلیت ارتجاعـی داشـت و رویـۀ آن را بـه وسـیلۀ نخهای تابیده شـده از پشـم گوسـفند میبافتنـد.
سه طرح نیلوفر(زندگی)، چرخ (میترا یا خورشید ) و عقاب (منسوب به اهورا مزدا) بر انواع پوشاک زنانه خِزل دیده می شود .
پوشش مردانه : لبـاس مـردان ایلام، نشـانگر مردانگي، بزرگ منشـی و جایگاه اقتصـادی و اجتماعی آنـان در جامعـه بـوده است.کراس (پیراهن) جلوبسته و بدون درز که بلندی آن به زانو می­رسد آستین بلندی دارد که با ملایمت از سرشانه به سوی مچ دست تنگ شده،چسبان و اندکی چین دار می­شود. کووآ (قبای کُردی) روی کراس پوشیده می شود.بلندای آن تا مچ پا است و در دو نوع آستین دار و بدون آستین دوخته شده که نوع بدون آستین همچون شنل بوسیله دو نوار از طرفین یقه در زیر گلو گره می خورد و نوع آستین دار نیز دو نوار در میان تنه دارد.چوخا به نیم‌تنه‌ای می‌گویند که جلو باز است و بر روی پیراهن پوشیده می‌شود؛ قدِ این جامه تا بالای زانو و دارای آستین است کَپنَک از جنس نَمد و بدون آستین است.
مردم کرد