ایل ریزه‌وند
ایل ریزه وند ( ریزه ون - ریز وند) یکی از بزرگ‌ترین ایلات [کرد]غرب کشور می‌باشد، که در استان‌های ایلام، کرمانشاه، همدان و ۳۷ آبادی از شوانکاره زندگی می‌کنند. ریزه‌وند یکی از طوایف باستانی ایلام است که از قدیمی‌ترین طوایف ایلام بحساب می آید. از قدیم الایام سه ایل ریزه وند، سوره میری، عالی بیگی در ایلام ساکن بوده‌اند که دارای یک ریشه و اصل می‌باشند و با هم برادرند.و ریشه در منطقه بارزان دارند
بالاترین مقام ایل توشمال یا خان می‌باشد، در ایل ریزه ون گاهی دو برادر باهم دارای مقام توشمالی بوده‌اند، و اکثر مواقع کل ایل زیر نظر یک شخص بوده مثل احمدخان_ رضا خان احمدی سایه خان، روشن خان احمدی، محمدرضا خان فرزند صادق خان احمدی و توشمال علیرضا (علان) و توشمال صیدرضا احمدی،میرزا خان احمدی(برادر توشمال صید رضا احمدی) و صید کریم خان احمدی(پسر توشمال صید رضا احمدی).
کردها طوایفی بسیارند که در ولایات ماسبذان (اسم قدیم ایلام زمان ساسانیان) زندگی می‌کردند؛ و دلالت بر زندگی کردها در ایلام دارد.
رضاخان احمدی فرزندان پسر:محمدرضاخان اول فرزندان:۱-صادق خان (سایه خان) ۲-محمدجعفر۳-محمدطاهر ۴-محمدباقر "سایه خان":۱-محمدرضاخان دوم(لتاب)۲-احمدخان (هلسم و چم قوله) "محمدرضادوم"->سلیمان خان->توشمال بهرام احمدی(لتاب) "احمد خان (عمو)"->علان خان->توشمال صیدرضا(هلسم)،میرزا خان(هلسم)،حاجی صید کریم احمدی(هلسم،علی(چم قوله)، سلطان محمد(کونانی)، محمد(ایوان)، علی محمد  تشمال صید رضا>صید کریم،عبد الکریم،عباس،صید مهدی،شیرماخان،حاجی
میرزاخان>سهراب،خسرو،علی،خدایار،الهیار،محمد
حاجی صید کریم>عظیم،حسین،حاتم
شهر شباب محل سکونت ایل می‌باشد، از طوایف غیر ریزه ون نیز در این شهر ساکنند، که قدمت سکونتشان به زمان توشمال بهرام و توشمال صیدرضا بر می‌گردد، ولی اکنون به دلیل غرابت فامیلی زیاد خود را از ایل ریزه ون می‌دانند، شهر سرابله، در این شهر سه ایل خزل و ریزه ون و لک ساکنند.
بعد از غضب فتحعلی شاه از والیان، حسن خان والی در سال ۱۲۱۲ ه مجبور به ترک فلک الافلاک شد و با زور نظامی بر آمله پشتکوه مسلط شد، اکثر اهالی پشتکوه یعنی ریزه ون و سوره میری را مجبور به مهاجرت کرد، کتاب گذر از زهاب راولینسون۱۸۳۶ به این وقایع بصورت کامل پرداخته است و بنا به نظر ظاهر سارایی با ورود والیان به پشتکوه، با واکنش ایلات باستانی آن روزگار یعنی ارکوازی، ریزه ون و سوره میری روبرو شد و طی چندین نبرد دو ایل آخر دچار استیصال شدن و ایل ارکوازی هم دچار مشکلات عدیده شامل تغییر ریاست شد.  و ایل ریزه ون به صورت منسجم فقط محدود به شهرستان چرداول شد و به ایل ریزه ون چرداول معروف شد. و طوایف شوانکاره مجبور به مهاجرت به ماهیدشت کرمانشاه شدن، طوایف پایین آبی به صورت پراکنده در شهرستان سیروان، طایفه مومنای در بین ایل منصوری و طایفه سیاه سیاه در حوزه جنوبی سیروان و عراق ساکن هستند. و طوایفی دیگر از ریزه ون‌ها اکنون در بولی، میش خاص و مهران و شهر ایلام ساکنند.
دو نظریه در مورد ریزه وند:  ١-شرفنامه هروی این نام را متصل به سلسله زیون میداند که طوایف زیودار و زاپنی و زالیونی نیز ازین تبار شامهونی هستند. علت معروفیت ای به ریزه وند:ریزه وند ‌ها آنچنان کسیر جمعیت بودن که، ضرب‌المثل شده بود که به ازای هر وند یا بنه یک خانواده ریزه وند هست. ۲-ریزوند: ریزوند از دو کلمه ریز لری یعنی مورد احترام و بزرگ و پسوند وند به معنی خاندان هست یعنی بزرگ زادگان چون ریزه وند ها خود را از نسل ساسانیان می‌نامند. تمام شواهد دلالت بر ساسانی بودن اقوام لر را دارد از جمله تاریخ بدلیسی که حاکمان اردلان و بدلیس و گیلانیان را ساسانی خطاب کرده و تاریخ طبری نیز در قرن دوم مؤسس سلسله ساسانیان اردشیر بابکان را لر عنوان نموده‌است.
در مورد نسب ایل ریزه ون : برخی معتقدند ریزه ون‌ها باقی‌مانده سلسله حاکمان حسنویه کرد و بنی عیاران که از سلسله‌های شیعه کرد می‌باشند و در مناطق کردنشین تا شوش خوزستان حکومت می‌کردند می‌باشد؛ و طایفه ریزه ون تا زمان ورود والیان به حکومت محلی خود در پشتکوه ادامه دادند. هرچند در برخی منابع نسب ریزه ون ها به بهرام گور پادشاه ساسانی که پایتخت حکومتش ایلام بوده است نسبت می دهند.
تاریخ ایل ریزه ون را می‌توان به سه دوره تقسیم کرد
رضاخان ریزوندآخرین خان محلی پشتکوه قبل از ورود والیان بود. ریزه ون‌ها از مالکان و صاحبان اولیه پشتکوه بودن.که در حوزه شمالی استان زندگی می‌کردند. در کنار رودخانه چنگوله آسیابی قدیمی هست که اسم شخصی به اسم ریزوند بر آن حک شده. در دوران صفویه توشمال رضا خان ریزه وند (محمدرضا اول) حاکم بر نواحی شیروان و چرداول و کارزان تا حدود ایلام و میشخاص بود.
با ورود والیان در سال ۱۳۱۲ه‍. ق، به ایلام وضعیت عوض شد، والی تازه‌وارد با واکنش و مقاومت ایلات ساکن ایلام روبرو شد، و با زور قدرت نظامی اکثر مردم ایل ریزه وند را یا مجبور به مهاجرت کرد، یا زندانی نمود همچون قوچعلی و اکثر ریزه ون‌ها را به میل بست و زنده به گور کرد، مثل میل میرویس، میل به ستون‌های عمودی می‌گفتند که زندانی را بر آن می‌بستند و زنده به گور می‌کردند. مردم ریزه ون در زمان سلطنت کریم خان زند و قدرت‌گیری حسن خان والی پسر احمد خان متفرق گشته و بیشتر آنان به طرف ماهی دشت و چم چال و نواحی اطراف کرمانشاه مهاجرت کردند. در زمان والیان محدوده ایل ریزه ون به شهرستان چرداول محدود شد و دیگر ریزه ون‌ها به خارج استان و خارج کشور مهاجرت کردند. از توشمالانی که در دوران والیان زندگی می‌کردند، سایه خان یا صادق خان احمدرضاخان، محمدرضاخان، علان، سلیمان خان، توشمال حسین، توشمال بهرام در اواخر والیان. "محل زندگی توشمال محمدرضا در روستای کنونی باغله چرداول بوده، آثار مسجد ریزه ون‌ها در باغله اکنون هم باقی است، چال زغال باغله مرز بین محمدرضا و ایل خزل بوده، و محل زندگی توشمال احمدرضا در روستای کنونی هلسم بوده، چال زغال بلاوه مرز ایل ریزه وند و لک بوده،
در اواخر سلسله قاجار و با روی کار آمدن پهلوی بساط حکومت والیان بعد از ۱۰۰ سال (۱۲۱۲ تا ۱۳۰۶) از پشتکوه برچیده شد، توشمالی صیدرضا احمدی بر ایل ریزه ون مصادف با اواخر حکومت قاجار و والیان و حکومت پهلوی بود.
در کتاب جغرافیای پیشکوه و پشتکوه از طایفه ریزه ون پائین آبی در میان طوایف و ایل‌های پشتکوه نام برده شده‌است.
این طایفه از طوایف قدیمی ایل ریزه ون می‌باشند که از قدیم الایام در شهرستان چرداول استان ایلام زندگی می‌کردند. کریم خان زند جهت تثبیت قدرت خود ایلاتی از مردم پشتکوه را به مناطق مرکزی ایران منتقل کرد. که عده‌ای از طایفه چرداولی و شوانکاره ایل ریزه ون در بین آنان بودند و طایفه شوانکاره اکنون تحت عنوان ایل شبانکاره در اکثر نقاط ایران از جمله فارس زندگی می‌کنند، و طایفه چرداولی نیز تحت عنوان ایل چهاردولی در استان‌های همدان، کردستان، آذربایجان غربی زندگی می‌کنند و خود را از ایل باستانی ریزه ون (ریزه وند) می‌نامند، با ورود حسن خان والی در سال ۱۲۱۲ ه، به ایلام ایل ریزه ون در بقیه نقاط استان ایلام دچار چالش و مهاجرت اجباری شدند اما در چرداول ریزه ون‌ها به حیاط سیاسی اجتماعی خود ادامه دادند. محل زندگی طایفه چرداولی در حوزه مرکزی چرداول می‌باشد. ایل چرداول همجوار ایل خزل و ایلات لک بیجنوند می‌باشد. در زمان توشمال صیدرضا احمدی مرز ایل طی توافقی با بزرگان خزل چال زغال باغله، بالاتر از روستای باغله انتخاب شد و مرز ایل ریزه ون و ایل لک بیجنوند طی توافقی بین توشمال صیدرضا و محمد رحیم خان چال زغال بلاوه، پایین‌تر از روستای بلاوه خشکه انتخاب شد. در بین ایل ریزه ون چرداول مردمانی از طوایف کنیانه، ملخطاوی، طولابی زندگی می‌کنند که قدمت مهاجرتشان به چرداول کمتر از ۱۵۰ سال است (در زمان توشمال صیدرضا). محل زندگی طایفه پایین آبی در میش خاص، و شهرستان سیروان بودن، و اکثر این طایفه توسط والی مجبور به مهاجرت اجباری شدن، و مردم پایین آبی اکنون در روستاهای علی‌آباد، باباشمس، سفیدخانی، گوراب، لرینی، عمارت و شهر اوامر زندگی می‌کنند.
طایفه شوانکاره یکی از طوایف ایل ریزه ون می‌باشد محل زندگی طایفه ریزوند در بان سول گرمسیر و مناطق گرمسیر ایلام بوده، که بعد از ورود والی این طایفه مجبور به مهاجرت از استان شدند و در ماهیدشت کرمانشاه ساکن شدند .
این طایفه یکی از طوایف ریزه ون می‌باشد که در منطقه سورگه از قدیم الایام تاکنون زندگی کردند، منطقه آباد گاوز در این طایفه می‌باشد. جنگ گاوز در این منطقه رخ داد، فرماندهی جنگ گاوز بر عهده توشمال صیدرضا بود.
طایفه مومنای از طوایف ریزه ون می‌باشد که در زمان والیان به محدوده کرمانشاه مهاجرت کردند، و محل سکونت آنان جنب امام زاده حسن حمیل زندگی می‌کنند.
در سند فوق به خوبی به شخصی به اسم ملا گنجی ریزوند از طایفه سیاه سیاه اشاره کرده، که محل زندگی آنان در پایین‌تر از سرطاف تا حوالی شیروان دارد.
ایل طایفه هوز مال
توشمال رئیس ضوابط (سر ضابط) کدخدا خانه انصاف شنه پا
توشمال صید رضا احمدی (نواده رضا خان ریزوند آخرین خان محلی پشتکوه قبل از ورود والیان): آخرین سرپرست و رئیس ایل ریزه وند بود. او از مردان شجاع و مهمان نوازی بودند که حامی مردم ریزه وند در زمان خود بودند.
۵-تبعید به مدت ۷ سال به قزوین به دلیل ضرب و شتم مأموران شاهی. ۶-دیدار با شاه در سفر شاه به اسلام‌آباد کنونی. ۷-برگزاری مراسم محلی چمری به مناسبت فوت توشمال بهرام احمدی به مدت ۷ شبانه روز.
آنکه ضبط مدینه و سیاست از طرف سلطان بس باشد. سر ضابط شخصی است که از طرف توشمال انتخاب می‌گردد. وظایف سر ضابط:حفظ امنیت در حوزه ایل، تعیین مالیات، اخذ مالیات از ضابطین (کدخدایان). 'علی عباس احمدی' پدر میرعباس احمدی از طرف توشمال صید رضا به عنوان سر ضابط انتخاب شده بود.
ریش سفید ده، شخصی که امورات ده را انجام می‌دهد.
باغله چرداول، شباب، موشکان، دارتوت، سنگ سفید، لتاب، جوب شیرعلی، جوب خانم، قریب، چم کبود، بردبل، درشکفت، چمقوله، هلسم، طاق گاورین، قاسم‌آباد، سعد آباد، علی مراد خانی سفلی، علی مراد خانی علیا، قله قطار بالا، قله قطار پایین. شهر سرابله. در شهرستان چرداول. علی‌آباد، سفیدخانی، شاه قلندر، لرینی، عمارت، گوراب. طایفه سورگه، ریزوند بولی ، ریزوند گلزار گله جار در ایلام.
در استان کرمانشاه طوایف شوانکاره در ماهیدشت، چهاردولی در ماهیدشت، مومنای در بین ایل منصوری ساکنند.
در این استان‌ها ۳۵۰۰۰تا ۴۰۰۰۰ نفر از طایفه چرداولی تحت اسم ایل چرداولی یا چهاردولی ساکنند.
در این استان طایفه شوانکاره ساکنند.
ریزه ون‌ها در کشور عراق در استان واسط، بغداد، سلیمانیه ساکنند.
انساب شهری و عشایری استان ایلام، رفعتی جغرافیای پیشکوه و پشتکوه دانشنامه آزاد ایلامیان شوانکاره (ریزوند)، پرویزی ایل چهاردولی، سایت ویکی‌پدیا الفصوص و الفخریه شاعر قله‌های مه آلود، ظاهر سارایی
شهرستان چرداول دهستان ریزوند