یوسف صانعی
یوسف صانعی (زادهٔ مهر ۱۳۱۶ – درگذشتهٔ ۲۲ شهریور ۱۳۹۹) از مراجع تقلید شیعه در ایران بود. او از ۱۳۶۱ تا ۱۳۶۴ دادستان کل کشور بود. از او به عنوان «مرجع تقلید نوگرا و فقیه نواندیش» یاد می‌شود.
یوسف صانعی در سال ۱۳۱۶ خورشیدی، در خانواده‌ای روحانی در روستای نیک‌آباد شهرستان اصفهان (۵۰ کیلومتری ورزنه) متولد شد. پدر وی، محمدعلی صانعی، و پدربزرگ وی، ملایوسف، هر دو از روحانیون شناخته شده زمان خود بوده‌اند. وی در فلسفه از شاگردان میرزا جهانگیرخان و در فقه از شاگردان میرزا حبیب‌الله رشتی بود.
او در سال ۱۳۲۵ وارد حوزه علمیه اصفهان شد و پس از گذراندن دروس مقدمات در سال ۱۳۳۰ برای ادامه تحصیل، به حوزه علمیه قم رفت. وی در امتحانات سطوح عالی حوزه در سال ۱۳۳۴ رتبه اول را احراز نمود و مورد تشویق سید حسین طباطبائی بروجردی قرار گرفت. او از همین سال در درس خارجِ سید روح‌الله خمینی شرکت کرد و تا سال ۱۳۴۲ به‌طور مستمر از حوزه درس اصول و فقه و مبانی مُتقن سید روح‌الله خمینی بهره برد و در زمره شاگردان موفق او قرار گرفت. حضور فعال در درس خارج خمینی طی سالیان دراز و ممارست فراوان نسبت به فراگیری مبانی و تحقیقات او، اِشراف او را بر دیدگاه‌های فقهی و اصولی خمینی را به درجه‌ای رساند که به تعبیر او، «در حد شعور مبانی بود و از حد صِرف دانستن، بالاتر.» او علاوه بر سال‌ها شاگردی در حوزه درس سید روح‌الله خمینی، از دیگر استادان علوم دینی چون سید حسین طباطبائی بروجردی، سید محمد محقق داماد و محمدعلی اراکی سید احمد زنجانی نیز بهره برد. وی از سال ۱۳۵۴ رسماً تدریس خارج فقه را با کتاب زکات در مدرسه حقانی (شهیدین) شروع نمود همسر وی با نام خانوادگی «شفیعی»، در بهمن ۱۳۹۰ درگذشت.
کتاب "فقیه نواندیش" ("روایت زندگی فقیه اهل‌بیت عصمت و طهارت یوسف صانعی") توسط جمعی از نویسندگان دربارهٔ وی نوشته شده‌است.
اغلب مبارزات سیاسی و فعالیت‌های انقلابی صانعی پیش از انقلاب ۱۳۵۷ ایران، تلاش در ابعاد فرهنگی و تبلیغاتی بوده‌است. این تلاش‌ها از طریق تبلیغ، سخنرانی، حضور در تظاهرات و راهپیمایی‌ها و صدور اعلامیه و بیانیه‌های سیاسی انجام می‌گرفت.
بر اساس آنچه در جلد سوم کتاب اسناد انقلاب اسلامی منتشر شده‌است، نام و امضای یوسف صانعی، در ذیل حدود سی اعلامیه سیاسی و انقلابی به ثبت رسیده‌است که اولین آن، نامه‌ای است که پس از انتقال خمینی از ترکیه به نجف، از سوی علمای قم، خطاب به وی نوشته شده‌است. همچنین آخرین بیانیه‌ای که نام و امضای وی و دیگر همراهان انقلاب در ذیل آن به چشم می‌خورد، اعلامیه‌ای است که در مخالفت با دولت بختیار، در تاریخ ۱۳۵۷/۱۰/۱۷ صادر شده‌است. شاید مهم‌ترین بیانیه شدیداللحن مبلغان مذهبی در قم در قبل از انقلاب، بیانیه مربوط به «خلع ید شاه از حکومت» است که به تأیید جمعی از فضلا و مدرّسان حوزه علمیه قم رسیده‌است و نام و امضای یوسف صانعی نیز در ذیل آن به چشم می‌خورد.
یوسف صانعی در اسفند ۱۳۵۸ از طرف سید روح‌الله خمینی، رهبر ایران به عنوان یکی از شش فقیه شورای نگهبان قانون اساسی منصوب شد. او مسئولیت‌های دیگری نظیر نمایندگی روح‌الله خمینی در شورای عالی بازسازی مناطق جنگی نیز داشت. صانعی، پس از حدود سه سال، در ۱۹ دی ۱۳۶۱ از آن شورا کناره‌گیری کرد و در همان تاریخ از طرف روح‌الله خمینی، به دادستانی کل کشور منصوب شد. در این مدت صانعی علیه گروه‌های مخالف جمهوری اسلامی و همچنین دربارهٔ مسائل اجتماعی موضعی تند داشت.
پس از آن‌که جامعه مدرسین حوزه علمیه قم صلاحیت سید محمدکاظم شریعتمداری را برای مرجعیت رد کرد، یوسف صانعی که دادستان کل کشور بود مأمور اخذ اموال در اختیار شریعتمداری و انتقال آن به دفتر تبلیغات اسلامی حوزهٔ علمیه شد؛ دو دهه بعد و پس از حوادث انتخابات ریاست جمهوری سال ۱۳۸۸، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، صانعی را فاقد ملاک‌های لازم برای مرجعیت دانست. هر چند بعدها از رفتارش با سید محمدکاظم شریعتمداری ابراز پشیمانی کرد.
او در اردیبهشت ۱۳۶۴ از دادستانی استعفا داد ولی با استعفایش موافقت نشد. البته چندی بعد، محمد موسوی خوئینی‌ها جایگزین او شد. یوسف صانعی در اولین دوره مجلس خبرگان رهبری در آذر ۱۳۶۱ نیز به عنوان نماینده منتخب مردم تهران رأی آورد.
صانعی در ابتدای انتخاب علی خامنه‌ای به رهبری، از حامیان او به‌شمار می‌رفت اما بعدها به یکی از جدی‌ترین منتقدان او تبدیل شد. او در ابتدا معتقد بود که: «هنگامی که ولی امر حکم داد، مراجعه به دیگران معصیت و خلاف شرع است» اما بعدها نظرش تغییر کرد و اختیارات نامحدود ولی‌فقیه را «خلاف جمهوریت و مردم‌سالاری و نوعی استبداد» دانست.
یوسف صانعی در اوایل انقلاب در صدا و سیما رساله (توضیح‌المسائل) روح‌الله خمینی را آموزش می‌داد و پس از کناره‌گیری از کلیه مناصب حکومتی به قم رفته و درس خارج خود را ادامه داد. برای اولین بار رساله توضیح‌المسائل وی در سال ۱۳۷۲ هجری شمسی چاپ شد. صانعی احکام فقهی نویی به ویژه دربارهٔ حقوق زنان و حقوق غیرمسلمانان داشت.
یوسف صانعی که ۲۱ شهریور ۱۳۹۹ به دلیل شکستگی استخوان لگن در بیمارستان بستری شده بود، صبح روز ۲۲ شهریور ۱۳۹۹ در بیمارستان نکویی شهر قم و به دلیل شدت آسیب دیدگی درگذشت. دقایقی پس از مرگ او حسن روحانی و سید محمد خاتمی درگذشت او را تسلیت گفتند. همچنین خانواده‌های میرحسین موسوی و مهدی کروبی به صورت مستقیم درگذشت او را تسلیت گفتند. سید علی خامنه‌ای رهبر جمهوری اسلامی نیز در پیامی درگذشت او را تسلیت گفت.
در دی‌ماه ۱۳۸۸ جامعه مدرسین حوزه علمیه قم اعلام کرد که یوسف صانعی شایستگی تصدی مرجعیت ندارد. یوسف صانعی از جمله مراجع حامی جنبش سبز به‌شمار می‌رفت که انتقادات تندی علیه دولت احمدی‌نژاد ابراز کرده و دفاترش در برخی شهرها مورد حمله هواداران دولت وقت قرار گرفته بود. از سوی دیگر صدور بیانیه پیرامون صلاحیت مراجع تقلید بی‌سابقه به‌شمار می‌رفت. در اطلاعیه جامعه مدرسین آمده بود: «با توجه به پرسش‌های مکرّر مؤمنان، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم براساس تحقیقات به عمل آمده در یک سال گذشته و پس از جلسات متعدد به این نتیجه رسیده‌است که ایشان فاقد ملاک‌های لازم برای تصدّی مرجعیت می‌باشد.» البته جامعه مدرسین از سال ۱۳۷۳ فهرستی را با عنوان «مراجع جایز التقلید» منتشر کرده که نام یوسف صانعی و بسیاری از دیگر مراجع معروف از جمله سید علی سیستانی، سید صادق روحانی، لطف‌الله صافی گلپایگانی و سید عبدالکریم موسوی اردبیلی نیز در آن دیده نمی‌شود. در سال ۱۳۶۱ نیز این نهاد سید محمدکاظم شریعتمداری را از مرجعیت خلع کرده بود. گفته می‌شود انتقادات صانعی از حکومت پس از انتخابات سال ۸۸ ایران و جلوگیری از رجوع مقلدان حسینعلی منتظری به او از دلایل این تصمیم بوده‌است. دفتر صانعی در اولین واکنش خواستار انتشار اسامی حاضران در جلسات مورد اشاره در نامه منسوب به جامعه مدرسین و روشن شدن سوابق علمی کسانی شد که به عدم صلاحیت آقای صانعی رأی داده‌اند. به دنبال این وقایع، مجمع مدرسین و محققین حوزه علمیه قم با انتشار بیانیه‌ای ضمن اظهار تعجب و تأسف از بیانیهٔ دبیر جامعه مدرسین حوزه علمیه قم اعلام کرد که موقعیت مرجعیت مثل مناصب حکومتی نیست که شخص، گروه، نهاد و تشکلی برای خود حقی در نصب و عزل آن قائل باشد. همچنین مجمع روحانیون مبارز با انتشار بیانیه‌ای اعلام کرد که جای هیچگونه تردیدی در مرجعیت صانعی نیست و این مرجعیت با بیانیه یک گروه مورد پذیرش مقلدان قرار نگرفته‌است که با بیانیه گروهی دیگر از اعتبار بیفتد.
این موضوع با واکنش‌های مختلفی از جانب مراجع تقلید مواجه شد:
در مرداد ۱۳۸۸ یوسف صانعی سخنانی را طی سخنرانی در گرگان مطرح نمود و در قسمتی از آن مطرح نمود: «یک آقایی گفت ما یک آقای روحانی داریم که مرتب امام زمان را می‌بیند … بیا ببرمت سراغ آن آقای روحانی که با ایشان تماس داشته باش. … گفت باشه، این آدم زرنگی بود گفت بروم از خودش بپرسم بعد بیام برویم. آمد سراغ خود آن شخص روحانی. گفت شما امام زمان را می‌بینید؟ آن فرد روحانی گفت این حرفها چیه؟ کی من امام زمان را می‌بینم کی توجه داشتم به این حرفها، من کجا دیدم … ابداً … محال است. برگشت، به آن مرید گفت … که تو گفتی امام زمان را می‌بیند من رفتم سراغ خودش گفت نه من امام زمان را نمی‌بینم، گفت… امام زمان را می‌بیند از حرامزادگی‌اش دروغ می‌گوید.»سایت‌های طرفدار دولت مقصود کلمه «حرامزاده» را محمود احمدی‌نژاد ذکر کرده‌اند این درحالی است که دفتر یوسف صانعی اعلام کرده «اظهارات صانعی یک حکایت بوده و ربطی به فرد خاصی ندارد.»
در پی این سخنرانی دفتر حقوقی ریاست جمهوری شکایتی از یوسف صانعی تنظیم و تسلیم دادگاه ویژه روحانیت نمود
۲۰۰ نفر از نیروهای موسوم به حزب‌اللهی و بسیجی» با تجمع در مقابل دفتر صانعی خواستار پلمپ این دفتر شدند. در تاریخ ۱۳/۱۰/۱۳۸۸ دفتر یوسف صانعی در گرگان بنا بر تصویب شورای تأمین استان گلستان و با حضور معاون دادستان و رئیس نیروی‌انتظامی گلستان تعطیل شد. دفتر یوسف صانعی این عمل را «کم‌نظیر در طول تاریخ شیعه» خواند.
یک گروه بیست نفره متشکل از دو روحانی معمم و چهار طلبه غیر معمم و چهارده نفر از چریک‌های انصار حزب‌الله به دستور فردی بنام روح‌الله بجانی تابلوی دفتر یوسف صانعی را پایین کشیده و در و پنجره آن دفتر در تبریز را جوشکاری کردند.
بامداد روز ۲۴ خرداد ۱۳۸۹ دفتر صانعی در قم با حمله گروهی لباس شخصی در حضور مأمورین نیروی انتظامی مواجه شد و خسارات زیادی به آن وارد و بر روی دیوارهای محل، شعارهایی علیه وی نوشته شد. بهانه این حمله حضور مهدی کروبی رئیس سابق مجلس ایران در دفتر وی بود. تصاویری که وبگاه رسمی صانعی پس از این حادثه منتشر کرد نشان می‌داد که همه‌چیز حتی پنکه سقفی دفتر نیز نابود شده‌است.
دو نماینده مجلس در اظهارات جداگانه‌ای این اقدام را به هواداران دولت نسبت داده و خواستار رسیدگی و دستگیری حمله کنندگان شدند. همچنین تعدادی از مراجع شیعه از جمله بیات زنجانی، گرامی، زرندی و دستغیب در واکنش به این رویداد، آن را محکوم نمودند. همچنین هاشمی رفسنجانی، سید حسن خمینی، سید محمد خاتمی، مهدی کروبی و میرحسین موسوی و علی لاریجانی نیز به این اقدام واکنش نشان دادند.
نیمه شب سه شنبه ۱۹ آبان ۱۳۹۴ تعدادی «افراد ناشناس» با «حمله» به دفتر یوسف صانعی در نجف آباد «ضمن به آتش کشیدن بخشی از ساختمان دفتر» خواستار «تعطیلی» آن شدند. بر روی در ورودی دفتر با اسپری مرگ بر منافق نوشته شده بود. محمود خطیب مسئول دفتر یوسف صانعی در نجف آباد گفت: در پی وقوع این حادثه شیشه درهای ورودی این دفتر شکسته و قسمت‌های داخلی ساختمان بر اثر آتش‌سوزی خسارت دیده بود که ظرف ۲۴ ساعت مرمت شد.
وبگاه بیات زنجانی و یوسف صانعی از فقهای ساکن شهر قم در تاریخ ۱۰ مهر ۱۳۸۹ فیلتر شد.صانعی در دوران دادستانی در تیر ۱۳۶۴ گفت: «ضدانقلاب باید با موازین دادگاه انقلاب مجازات شود و نمی‌شود ضدانقلاب را با مجازات جرم‌های عادی مجازات کرد. امید ضدانقلاب از اوین باید قطع باشد. اوین باید محیط ترس باشد.»
در سال ۱۳۶۸ خورشیدی و پس از به رهبری رسیدن علی خامنه‌ای، صانعی گفت: «تخلف از فرمان آیت‌الله خامنه‌ای، گناه و معصیتی است بزرگ.» البته سال‌های بعد، به ویژه دو دهه بعد و هنگام انتخابات ریاست جمهوری ۱۳۸۸ بسیار تغییر موضع داد.
از آنجا که صانعی در فهم آیات و روایات و مبانی استنباط، توجّه ویژه‌ای به اصل و قاعده سهولت دارد، در مقام افتا سختگیر نیست. وی این گفته صاحب جواهر را به شیخ انصاری، همواره مورد توجّه قرار داده‌است که «از احتیاط‌های خود بکاه، زیرا دین اسلام، شریعت آسان است».
وی صاحب یک کتاب مجمع المسائل است که ویژگی آن این است که شیوه پاسخگویی به سئوالات در کتاب مزبور، به سبک میرزای قمی است، به گونه‌ای که علاوه بر فتوای مورد نظر، در برخی موارد، به دلایل و مستندات فقهی آن فتوا اشاره شده‌است که از نظر آموزشی و علمی، برای پژوهشگران علوم حوزوی و نیز فقه پژوهان، بسیار مفید و قابل توجّه‌است.
از جمله برخی عقاید و فتاوای مهم او می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
یوسف صانعی، در مورد حقوق زنان دیدگاه‌های متفاوتی نسبت به اکثر مراجع داشت، از جمله موارد زیر:
وی در مورد غیرمسلمانان نیز دیدگاه‌های متفاوتی داشت، از جمله موارد زیر:
کتاب‌های چاپ‌شده یوسف صانعی عبارتند از:
این مجموعه که توسط مؤسسه فرهنگی - هنری فقه‌الثقلین تنظیم و منتشر شده‌است عبارت‌اند از: