hotchpotch/miracl-hf-unified huggingface dataset:
مسجد میدان کاشان
مسجد میرعماد یا مسجد میدان مربوط به دوره سلجوقیان تا دوره صفوی است و در کاشان، خیابان میر عماد واقع شده و این اثر با نام "مسجد میدان" در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۱۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
مسجد میرعماد کاشان از بناهای زمان ترکان قراقویونلو در زمان سلطان جهانشاه است که به احتمال زیاد بر بنا مسجدی از دوران خوارزمشاهی احداث شده است. اصل بنای اولیه آن متعلق به دوره سلجوقی بوده که بر اثر ویرانی‌های عهد مغول، بعدها خواجه عمادالدین آن را از نو مرمت و تجدید بنا کرده است. زیرا محراب قدیمی آن که تا اوایل قرن حاضر هم در محل خود بوده و اکنون در موزه اسلامی برلین نگاهداری می‌شود، در کتیبه آن نوشته شده "در سال 623 هجری توسط حسن بن عربشاه در کاشان ساخته شده است." بنابراین از سده هفتم هجری مسجدی با این محراب باقی و به جا مانده است تا آنکه پس از 250 سال بعد به عصر خواجه عمادالدین برخورد کند. این محراب از جهت ظرافت و زیبایی و دقایق فنی منحصر به فرد است چنانکه بیشتر سیاحان و ایران شناسانی که به کاشان سفر کرده و محراب عظیم این مسجد را از نزدیک دیدند از آن به زیبایی و شگفتی یاد کرده‌اند.
این بنا دارای سر در رفیع و معروف و صحن مربع شکل و چهار ایوان بر پیرامون آن و گنبدخانه و دو شبستان جنوب‌غربی و جنوب‌شرقی است. منبر کاشی‌کاری با مصالح بنایی در گنبدخانه مسجد قرار دارد که مربوط به قرن نهم و متعلق به زمان سلطان ابوسعید گورکانی است.
مسجد میرعماد دارای سر در عالی و زیبایی است که به واسطه نمایش فنون معماری اصیل ایرانی در بنای آن بسیار جالب و قابل توجه است زیرا در قرینه‌سازی نمای سر در مسجد ابتکاری به کار برده شده که انحراف جهت بنا را نسبت به محور جلوخان و میدان مقابل مسجد با وضع غیر محسوسی بر طرف ساخته است. بر جداره‌های اطراف و حوالی سر در نیز مجموعه سودمندی از کتیبه و سنگ نبشته‌ها و فرامین پادشاهان قراقویونلو و صفویه تا قاجاریه ثبت شده که اطلاعات مهم تاریخی، آداب و رسوم زمان و سنن اجتماعی و راه و روش فرمانروایان گذشته را منعکس می‌سازد. در اوایل دهه نود عملیات بازسازی و بهسازی و مرمت بنا انجام گرفت. سبک سازی بام شامل کندن لایه‌های فرسوده بام و حمل آوار به بیرون مسجد، استحکام بخشی سقف‌ها شامل در آوردن بندهای فرسوده گچی و اجرای دوغاب گچ به صورت کف مال بر روی آنها، اجرای پالانه آجری به همراه دوغاب ریزی مجدد، اجرای دیواره‌ها و سقف قید بندی جهت تسطیح بام، اجرای شیب بندی با پوکه معدنی مرغوب، اجرای پلاستر و ایزوگام و در نهایت اجرای آجر فرش سنتی روی بام و بندکشی آن از اقداماتی است که در بازسازی و مرمت این مسجد تاریخی انجام شده است.
تالار اشرف
تالار اشرف مربوط به دوره صفوی است و در اصفهان، خیابان سپه، خیابان استانداری واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. تالار اشرف یکی از بناهای تاریخی اصفهان است که در دوره صفوی سکونت‌گاه پادشاه، و حرم سلطنتی بود و در دوران قاجار، خانه صارم‌الدوله (فرمانده نظامیان اصفهان) شد و سپس به انبار علوفه و اقامت‌گاه سربازان روسی تبدیل شد و روزگاری به اداره صحیه و سجل احوال، اداره معارف، اداره فرهنگ و هنر، اداره آموزش و پرورش، و اداره تشریفات استانداری تغییر کاربری داد. تالار اشرف که در زمان شاه عباس دوم صفوی ساخته شد و در دوره شاه سلیمان کامل شد، در محدوده تاریخی دولتخانه صفوی و در نزدیکی رکیب‌خانه، تالار تیموری، توحیدخانه و کاخ چهلستون قرار داشت و اکنون در غرب خیابان استانداری و در محدوده باغ استانداری اصفهان واقع است. این بنا به طور کامل با چوب بست ساخته شده بام آن مسطح بر پایه‌های بلند ضخیم پوشیده از طلا نهاده شده است.
در اوایل جنگ جهانی اول به عنوان انبار مورد استفاده واحدهای نظامی و سپس به جایگاه دسته موزیک نظامی تبدیل می‌شود.
حدود ۸۰سال قبل پس از تخریب ساختمان‌های چپ و راست تالار اداره باستان‌شناسی با مرمت بنا از ویرانی آن جلوگیری کرده و سپس ساختمان برای استقرار اداره معارف عمومی در نظر گرفته می‌شود.
عمارتی که به نام تالار اشرف نامیده می‌شود باقیمانده کاخ‌های عصر صفوی است که در منطقه دولت خانه در کنار قصرهای دیگری همچون تالار سرپوشیده، کاخ هشت بهشت، کاخ پشت مطبخ، رکیب خانه و تالار تیموری مجموعه‌ای از کاخ‌های باشکوه آن روزگار را تشکیل می‌داده است.
کلمه «اشرف» باعث شده تا برخی ساختمان این عمارت را به «اشرف افغان» نسبت دهند. اما مطالعات محققین و پژوهشگران بیانگر این نکته است که «تالار اشرف» در زمان شاه عباس دوم ساخته شده و در عصر جانشین او شاه سلیمان کامل شده است.
این اثر زرنگار از لحاظ هنر تزئین و نقاشی و مقرنس‌های زیبا و گچبری و طاقهای متناسب ضربی جلوه و شکوهی خاص دارد.
بسیاری از خارجیانی که در روزگار صفویه و بعد از آن دوران به شهر اصفهان آمده‌اند تالار اشرف را بنائی نفیس، شکوهمند و زیبا توصیف کرده‌اند.
برخی از محققین نوشته‌اند در اوائل جنگ جهانی اول (۱۹۱۴ تا ۱۹۱۸ میلادی) تالار اشرف انبار علوفه بوده و بعد از آن یکی از واحدهای نظامی در آن مستقر شده است و در این زمان بوده است که گچبریها و نقوش زیبای کاخ را در زیر اندودی از گچ پنهان کرده‌اند.
در اواخر دوره قاجار، مرمت هائی در آن صورت گرفت و از ویرانی نجات یافت. پس از این تعمیرات بود که به اداره معارف وقت اختصاص یافت. بعد از دوران قاجار تعمیرات بیشتری در عمارت به عمل آمد و نقاشی هائی که از زیر گچ خارج شده بودند به وسیله استادکاران و نقاشان برجسته و هنرمند اصفهان ترمیم شدند.
در حال حاضر عمارت تالار اشرف یکی از بناهای بسیار معروف اصفهان است. این شهرت بیشتر به خاطر نقاشی‌های زرنگار و گچبریهای پرکار آن است.
عمارت باشکوه اشرف، دارای تالاری بزرگ در میانه بنا و اتاق‌های جانبی است. تالار اصلی دارای سقف قوسی بلند (چون سقف آسمان) با تزئینات بسیار نفیس مقرنس کاری و قطاربندی با پوشش زرنگار و گچ‌بری‌های رنگین و لاجوردی زیباست که در هیچ‌کدام از بناهای دوره صفوی همانند ندارد. در نقطه اوج سقف تالار مرکزی، شمسه‌ای گردان یا گردونه مهر با ۲۴ شعاع زرین، چشم را خیره می‌کند که در میانه یک شمسه بزرگ‌تر دوازده‌پَر و در دل مقرنس‌های زیبای پُرنقش و نگار می‌درخشد و منظومه‌ای از ستاره‌های منقوش بر مقرنس‌ها برگرداگرد این کانون تابنده حلقه زده‌اند.
مسجد ساروتقی
مسجد ساروتقی مربوط به دوره صفوی است و در اصفهان، بازارچه حسن‌آباد، کوی امامزاده واقع شده و این اثر در تاریخ با شماره ثبت ۱۱۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است. این مسجد ساده و آجری است و نقاشیهای بی نظیری از سمت داخل گنبد دارد. هم‌اکنون این مسجدصرفاً برای ادای نماز باز می‌شود. محراب اندکی پایینتر از نمازخانه و خود نمازخانه اندکی بالاتر از حیاط که تقریباً هم اندازه خود نمازخانه و ساده است، می‌باشد.
عمارت صفی‌آباد
عمارت صفی آباد مربوط به دوره صفوی است و در بهشهر، پایگاه نیروی هوائی واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۵۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
امامزاده شاه‌رضا
جعفر بن موسی کاظم (شاهرضا) به اعتقاد اکثریت مردم از فرزندان امام موسی بن جعفر و از برادران امام رضا است. بنا بر آنچه از اسناد در دست است قول صحیح‌تر این است که شاهرضا از فرزندان بلافصل امام موسی کاظم بود و در دامنه کوهی که امروز در جوار حرم مطهر است شهید شده است و سرش از تن جداشد که در طوقچی اصفهان (بقعه راس الرضا) دفن شده است.حاج محمد ابراهیم همت هم که در عملیات خیبر شهید شدند در این مکان دفن شده است
مقبره امامزاده شاه رضا مربوط به دوره صفوی است. این اثر در ورودی شهرضا و در کنار کوهی به نام کوه سفیدی واقع شده است و با توجه به فضای سرسبز موجود در این منطقه مسافرانی که از سوی اصفهان به شهرضا وارد می‌شوند این مکان را خواهند دید.
این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۳۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
آرامگاه خواجه ربیع
مقبرۀ خواجه ربیع مربوط به دورۀ صفوی است و در مشهد، انتهای خیابان خواجه ربیع واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۴۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است. این بنا به توصیۀ شیخ بهایی توسط شاه عباس صفوی در نیمۀ اول سدۀ هجری ساخته شده‌است.
نام خواجه ربیع در تاریخ ربیع بن خثیم است. او از طایفۀ بنی‌اسد و ساکن کوفه بوده است او در سال‌های پایانی عمر ساکن شهر نوغان (مرکز ولایت توس در آن زمان) شده و سرانجام در سال ۶۳ ه‍.ق یا به روایتی دیگر در سال ۶۱ درگذشته و در یک فرسنگی شمال نوغان دفن گردیده‌است.
شاه عباس صفوی در اوایل سدۀ یازدۀ قمری با توصیه و مشورت شیخ بهایی دستور احداث مقبره‌ای باشکوه برای خواجه را صادر کرد. اساس بنای کنونی مقبرۀ خواجه ربیع همان است که در سال‌های ۱۰۲۶ تا ۱۰۳۱ ه‍.ق به امر شاه عباس و با سرپرستی یکی از سادات رضوی مشهد به نام «میرزا افلغ» احداث شده‌است. آرامگاه خواجه ربیع یکی از ابنیۀ زیبا، دیدنی و متبرک است که به همین علت‌ها همه وقت مورد توجه و مراجعۀ اهالی مشهد و زائران و مسافرانی است که به مشهد مشرف می‌شوند. با توجه به زمان درگذشت خواجه، وی از زمرۀ قدیمی‌ترین رجال مدفون در پیرامون شهر کنونی مشهد است. مدفن او طی چهارده سدۀ گذشته همواره محلی محترم و زیارتگاه عموم مسلمانان بوده‌است.
روستایی که باغ آرامگاه خواجه در آن واقع شده «حسین‌آباد خواجه ربیع» نام دارد و از جمله موقوفات مزار خواجه می‌باشد. ادارۀ باغ و مزار خواجه ربیع در سدۀ اخیر بر عهدۀ آستان قدس رضوی است، در حالی که پیش از آن متولی خاص داشته‌است. در وقف‌نامۀ قابل تأملی که از مدرسۀ پریزاد مشهد با تاریخ ۸۲۳ ه‍.ق باقی است، بانی آن مدرسه (پریزاد خانم) از اعقاب خواجه ربیع معرفی کرده‌است. باغ خواجه ربیع یکی از قبرستان‌های مهم شهر مشهد نیز می‌باشد. جد قاجارها (فتحعلی خان) نیز که در سال ۱۱۳۹ ه‍.ق توسط نادرقلی افشار در همان باغ کشته شده در زیر گنبد مقبرۀ خواجه مدفون است.
مقبرۀ خواجه ربیع بنایی باشکوه در باغی وسیع و مصفا، بر کنارۀ کشف رود و در حاشیۀ شمالی شهر مشهد واقع است. این مقبره دارای گنبدی به ارتفاع ۱۸ متر بر روی بنایی چهار ایوانی است. گنبد بنا دو پوششه و پوشیده از کاشی‌های زیبای فیروزه‌ای و درون بنا هم مزین به نقاشی‌های طلایی رنگ است.
طرح آرامگاه در نمای بیرونی هشت ضلعی و در درون چهار ایوانی است. از انتهای ایوان‌های اضلاع بزرگ راهروهایی به درون باز شده‌اند. بر فراز بنا گنبد فیروزه‌ای رنگ قرار گرفته‌است که ارتفاع گنبد تا کف ۱۸ متر می‌باشد. از میان دیوار و پشت ایوان‌های چهارگانهٔ اصلی، چهار ورودی وجود دارد که به شاه‌نشین‌ها راه دارند و ورودی اصلی از یک ایوان بلند تشکیل گردیده‌است که در دو طاق‌نما در پایین و بالا ایجاد شده و در میان طاق‌نماها، در ورودی و پنجرهٔ مستطیل‌شکلی جاسازی گشته‌است همچنین نمای خارجی بنا نیز، از تزئینات جالب و چشمگیری برخوردار است که عمدهٔ تزئینات آن به صورت معقلی انجام شده‌است و تزئینات کاشی‌کاری در زیز ایوان نیز، به مجموعهٔ بنا جلوهٔ خاصی بخشیده‌است.
بقعه خواجه ربیع از نظر هنری نیز جایگاه والایی دارد زیرا کاربرد کاشی‌های الوان در نمای خارجی، نقاشی‌های طلایی رنگ بر رویة دیوارة داخلی و نیز دو کتیبه به خط علیرضا عباسی - خوشنویس بزرگ عهد صفوی - جلوه خاصی به آن بخشیده‌است. این دو کتیبه زیبا با تاریخ‌های ۱۰۲۶ و ۱۰۳۱ ه‍.ق در داخل گنبد و ساقه خارجی آن سال‌های احداث و تزیین بنا را می‌نمایاند. کاشی کاری بنا از نوع یک رنگ و معرق و زیر رنگی است که نقش‌های زیبای هنری و گیاهی و کتیبه‌ها را شکل داده‌اند.
آرامگاه چهل دختران دامغان
آرامگاه چهل دختران یا برج چهل‌دختر دامغان یا مقبره چهل دختران مربوط به سدهٔ ۵ ه‍.ق است و در دامغان، مرکز شهر واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۸۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
برج چهل‌دختر دامغان برج آجری با بلندای تقریبی ۱۵ متر و محیط بیرونی ۲۳ متر و قطر درونی ۵/۵ متر است. این برج که تقریباً به سبک برج طغرل ری و میل رادکان بنا شده در سال ۴۴۶ هجری(۱۰۵۴ میلادی) به امر ابوشجاع اصفهانی ساخته شده‌است.
در بیرون این برج کتیبه‌ای به خط کوفی قرار دارد که خواندن آن بسیار مشکل می‌باشد. فقط «امر ببناء هذا لقبة الامیر الجلیل ابوشجاع» و در آخر کتیبه «ثلثمائه» از آن خوانده می‌شود و معلوم می‌شود که از بناهای قرن چهارم هجری است. به علت استحکام بنا خوب دوام کرده بطوری‌که هیچگونه آثار خرابی در آن مشاهده نمی‌شود. در بالای در کوچک این برج که به جانب جنوب باز می‌شود کتیبه‌ای است از گچ به خط کوفی گویا نام بانی آن را نوشته‌اند.
در وسط برج، قبر ساده‌ای است که از گچ که صاحب آن معلوم نیست و از قرائن چنان بر می‌آید که تا چندی قبل سطح داخلی برج مرتفع‌تر از زمان کنونی بوده‌است زیرا با اندکی دقت، قسمتی را که در زیر خاک بوده و بعداً خاک برداری شده‌است می‌توان تشخیص داد.
قدر مسلّم اینکه اسم چهل دختر یا چهل دختران مربوط به دوره‌های قبل از اسلام می‌باشد و بعید به نظر نمی‌رسد که این ساختمان نیز مانند ساختمان چهل دختر سمنان از خشت خام بوده، چون به مرور زمان قسمتی از آن که فرو ریخته، در قرن چهارم یا پنجم به دستور ابوشجاع که هویت او تا اندازه‌ای مجهول است مجدداً با در نظر داشتن طرح سابق آن، منتهی با آجر و سقف مخروطی شکل بنا گردیده‌است.
مناره مسجد میدان
مناره مسجد میدان مربوط به سدهٔ ۵ ه‍.ق است و در ساوه، میدان انقلاب، مسجد سرخ واقع شده است. این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۵۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
میل قاسم‌آباد
میل قاسم‌آباد مربوط به سدهٔ ۶ ه‍.ق است و در ۱۴ کیلومتری شمال زابل واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۲۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
گوی برج
گوی برج مربوط به سدهٔ ۶ ه‍.ق است و در مراغه، خیابان بهشتی، کوچه سیزیچیها واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۳۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
مناره‌های دردشت (سلطان بخت آقا)
مناره‌های دردشت (سلطان بخت آقا) مربوط به سدهٔ ۷ و ۸ ه‍.ق است و در اصفهان، خیابان ابن سینا، بازارچه دردشت، کوی دردشت واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۱۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
آرامگاه باباقاسم
مقبره باباقاسم مربوط به سدهٔ ۸ ه‍.ق است و در اصفهان، چهار راه ابن سینا، کوچه بابا قاسم واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
مدرسه امامیه (بابا قاسم)
مدرسه امامیه (بابا قاسم) مربوط به سدهٔ ۸ ه‍.ق است و در اصفهان، خیابان ابن سینا، چهار راه ابن سینا، کوچه بابا قاسم واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۱۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
آرامگاه بابا لقمان
مقبره لقمان بابا آرامگاه لقمان سرخسی و مربوط به سدهٔ ۸ ه‍.ق است و در سرخس، ۳ کیلومتری شمال شهر واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۶۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است .
آرامگاه لقمان، بنایی عظیم و آجری در شهرستان سرخس در منتهی‌الیه شمال شرقی ایران است. این بنای آجری در فاصله بسیار کمی از مرز ایران و ترکمنستان قرار دارد. این بنا پس از هزار سال، هنوز ابهت و صلابت خود را حفظ کرده و در میان تل‌های خاکی بخش‌های مخروبهٔ ملحقات بنا گردن فرازی می‌کند. مقبرهٔ این عارف سرخسی در یک کیلومتری شمال شهر سرخس قرار دارد. شباهت بسیار زیادی بین این بنا و آرامگاه سلطان سنجر سلجوقی وجود دارد.
این بنا آرامگاه منسوب به بابالقمان سرخسی، عارف مشهور سده ۴، شامل گنبدی دو پوشه آجری با ایوانی بلند است همچنین نوار کمربند مانندی قسمت مدور گنبد را از ساقه و دیواره آن که بر روی قاعده چندپهلویی قرار گرفته‌است، جدا می‌کند. در بدنه هر ضلع آن، روزنه‌ای برای روشنایی درون گنبد تعبیه شده‌است؛ و تزئینات گچی، گچ بری و آجرکاری آن ممتاز است. درون طاق‌ها مزین به نقوش هندسی لوزی‌شکل (برجسته و گود) است. طول وعرض خارجی بقعه به ابعاد۷۰*۱۷۰و۴۰* ۲۶متر است. ساختمان آن از دو بخش مربع شکل متصل به هم تشکیل شده‌است. ایوان ورودی بزرگ و مرتفعی در سمت شمال و آرامگاه که در وسط چهار ضلع داخلی آن طاق نماهایی ساخته شده‌است. بقعه دارای دوطبقه و طبقهٔ دوم آن غرفه‌دار است. طرح چهارضلعی بنا در قسمت بالا به تعدادی تربنه به طرح هشت ضلعی تبدیل شده که حجم چشمگیری را در نمای خارجی آن به وجود آورده‌است؛ و گنبد کم‌خیزی بر روی استوانه بناگردیده‌است. نور داخل بقعه از چهار نورگیر مستطیل شکل در بدنه هشت ضلعی تأمین می‌شود و طاق‌نماهای داخلی بنا با آجرکاری ظریف و طرح‌های هندسی لوزی ساخته شده‌است. این بنای تاریخی تحت شماره ۱۶۵ در شمار آثار تاریخی با ارزش ایران به ثبت رسیده‌است.https://web.archive.org/web/20101125224946/http://cgie.org.ir/shavad.asp?id=123&avaid=4260
برج علی‌آباد
برج مقبره علی‌آباد یا برج علی‌آباد یا برج کشمر مربوط به سدهٔ ۸ قمری است و در شهرستان بردسکن، روستای علی‌آباد کشمر واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۲۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
این بنا در در میان روستای علی‌آباد کشمر واقع است و در ۵ کیلومتری شمال جاده بردسکن به کاشمر نمایان است. این بنا بر فراز بقایا و آواره‌های قلعه کهن به نام کوشک بنیان شده‌است و قدمت این منطقه به دوره اشکانیان می‌رسد. احتمالاً این برج یک مقبره بوده‌است. به همین خاطر به مقبره کشمر نیز معروف شده‌است. این برج ۱۸ متر ارتفاع دارد و محیط خارجی آن ۴۲ متر و محیط داخلی آن ۲۱ متر می‌باشد. نمای خارجی بنا دارای پوششی مخروطی شکل است و از آجر ساخته شده‌است. این بنا دو پوششه می‌باشد و علاوه بر سقف مخروطی خارجی سقفی گنبدی به شکل عرق چین در داخل دارد و این دو گنبد از بخش میانی به هم متصل و در مرکز این پوشش‌ها دو روزنه تعبیه شده‌است که به منظور روشنایی و تخلیه هوا می‌باشد. پوشش دوم بسیار بلندتر از پوشش اول می‌باشد ارتفاع آن ۵ متر بالاتر است این بنا دوجداره‌است و از جدار داخلی طاق‌هایی به داخل بنا ساخته شده‌است. راهروی پلکانی و مارپیچ بین دو جدار صعود به پوشش اول را مهیا می‌کند و حدود ۵۰ پلکان دارد. بدنه بنا دارای دو قسمت است که قسمت پایین دوازده ضلعی است و پایه بنا را تشکیل می‌دهد قسمت بالای بدنه اصلی، دارای ۴۸ ترک به شکل نیم ستون می‌باشد. همچنین دوازده قاب آجری به شکل‌های لوزی در آن تعبیه شده‌است. بر روی این ترک‌ها و قاب‌ها اشکال هندسی از آجر و کاشی دیده می‌شود که جلوه خاصی به بنا داده‌است. کاشی‌ها نیز به رنگ فیروزه‌ای می‌باشد. در بدنه برج روزنه‌هایی به منظور روشنایی داخل بنا تعبیه شده‌است. بنا از داخل دارای سه طبقه‌است و ارتفاع تیزه اصلی گنبد تا کف ۳۱ متر است. معماری آن به شیوه معماری برج رادکان است. از برج کشمر کتیبه‌ای در دست نیست اما در ورودی بنا دارای کتیبه‌ای بوده‌است که فعلاً اثری از آن نیست این برج به شیوه معماری اواخر قرن هفتم هجری ساخته شده‌است و به سبک معماری دوره سلجوقیان نزدیک است.
این بنا قبلاً بارها ترمیم شده ولی در ترمیم آن مصالح امروزی مثل سیمان استفاده شده‌است. فرح پهلوی همسر محمدرضا پهلوی که به آثار ملی اهمیت زیادی می‌داد در سفری که به این منطقه داشته‌است دیداری نیز از روستای علی‌آباد کشمر و این برج به عمل آورده‌است. به دستور وی خانه‌های اطراف این برج را خریداری کرده‌اند و مقرر شده بود که تمامی این خانه‌ها خراب شده و اطراف برج پاکسازی شود ولی از آن پس دیگری اقدامی در این خصوص صورت نگرفته‌است فقط یک محوطه نه چندان مناسب بدان افزوده شده‌است عدم حمایت و توجه به آن، باعث گردیده شد کاشی کاری‌های اطراف آن که تا چند سال پیش سالم بوده امروز از بین برود.
آرامگاه ناصرالحق
آرامگاه ناصرالحق برجی آرامگاهی مربوط به سدهٔ ۹ ه‍.ق است و در آمل، محله پایین بازار، چاکسر واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۶۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. ملگنوف می‌گوید: گنبد ناصرالحق که یکی از سادات حسنی است در آمل قرار دارد، ناصرالحق، ابومحمد حسن اطروش مشهور به ناصر کبیر از فقه، علماو شعرای توانمند شیعه در قرن سوم ه‍.ق است. شیخ طوسی او را در شمار اصحاب امام هادی آورده‌است. او سومین فرماندار تشیع در جهان و حاکم طبرستان بود و از این رو که بر اثر اصابت شمشیری در نبردگاه کر شده بود به اطروش خوانده می‌شد. وی همچنین جد مادری شریف رضی و سید مرتضی است. این گنبد دارای چند درب ورودی و گنبدی مدور که در سابق دارای سرامیک الوان بود و هنوز تکه‌هایی از ان آثار باقی است. این گنبد در زمانه‌های دور به گونه‌ای دیگر بود و به آن گنبد کبود می‌گفتند و ۹۰۰ صد سال زیارتگاه جهانیان بود و بعدها تخریب گشت و به دست مرعشیان گنبد فعلی ساخته شد. بنای اولیه با توجه به متون تاریخی از میان رفته چنان‌که ابن اسفندیار می‌نویسد مقبره و مدرسه و کتابخانهای که او تأسیس کرد و رقبات و موقوفاتی که برای آنها در نظر گرفته شده بود، تا قرن هفتم هجری در آمل بر جای بود. در مورد این بنا سید ظهیرالدین مرعشی در کتاب تاریخ طبرستان و رویان و مازندران می‌نویسد در سال ۸۱۴ هجری سید علی ساری به زیارت مشهد مبارک ناصرالحق رفته و به همره سید قوامالدین مرعشی با برادران خود عمارت دیگر بنیاد کردند؛ بنابراین گنبد ناصرالحق از بناهای قرن نهم هـ. ق است.
در داخل بنا، سقف مدور وجود دارد که در بالای آن سوراخی وجود دارد و به گنبد بنا می‌رسد. مولانا اولیاء ا… آملی می نوسید مقبره ناصر الحق در قرن نهم هجری قمری توسط سیدعلی ساری ساخته شده است.
این مزار محل زیارت شیعیان چهار امامیه سراسر جهان به ویژه شیعیان زیدیه کشورهای یمن و مصر است.
آرامگاه میر حیدر آملی
مقبره سه سید (میر حیدر آملی) مربوط به سدهٔ ۹ ه‍.ق است و در آمل، محله پائین بازار، چاکسر واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۶۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است. این بنا در محیطی تاریخی و قدیمی با وجود حیاط زیبا و موزه تاریخی بنا شده و یکی از نمادهای معماری آرامگاه‌سازی در ایران است. حکیم عارف صوفی، بهاء الدین سید حیدر بن علی بن حیدر معروف به شیخ حیدر آملی یا میر حیدر آملی (زاده:۷۲۰ هجری آمل، درگذشت: ۷۹۴) عارف و صوفی و مفسر شیعه دوازده امامی قرن هشتم است. وی از نوادگان علویان مازندران است که نسبش به سجاد (امام چهارم شیعیان) می‌رسد. متن کتیبه صراحت دارد که در این گور عارف دیگری که جد ابوالقاسم پسر ابوالمحاسن رویانی آملی است به خاک سپرده شده‌است نه خود ابوالمحاسن رویانی که به دست اسماعیلیان کشته شد. همچنین عالم دیگر به نام عزالدین آملی نیز در اینجا مدفون است، و از این رو به سید سه تن مشهور است.
متن کتیبه سنگی قبر بدین شرح است: «بسم الله الرحمن الرحیم. لا اله الا الله. محمد رسول‌الله الملک لیله العزه لله الحمدلله هذه قبر الامام السعید القاضی القضاه تاج الدین فخرالاسلام. ابوالقاسم بن الامام الشهید فخر الاسلام ابوالمحاسن الرویانی آملی قدس الله الروحه»
اولین بانی این آرامگاه سید بها الدین عزالدین آملی بود که خود از عالمان بود و بعدها چندین بار مرمت شده‌است.
آرامگاه شمس طبرسی
قبر مشهور به شمس طبرسی* مربوط به سدهٔ ۹ ه‍.ق است و در آمل، محله پایین بازار واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۶۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
آرامگاه سلطان محمدطاهر
بقعه سلطان محمدطاهر مربوط به سدهٔ ۹ ه‍.ق است و در شهرستان بابل ـ روستای سلطان محمدطاهر واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۶۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است و شهید غلامرضا آهنگری نیز در این آرامگاه آرمیده اند. "امیرعباس آهنگری"
آرامگاه امامزاده محمدرضا
مقبره امامزاده محمدرضا مربوط به سده‌های اولیه دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در ساری، خیابان ملا مجدالدین واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۵۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
لوح بزرگ سنگی سر پل ذهاب ۲
لوحه بزرگ سنگی مربوط به هزاره سوم قبل از میلاد است و در شهرستان سر پل ذهاب واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۵۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
مناره زین‌الدین
مناره زین الدین متعلق به سدهٔ پانزدهم میلادی است و در کاشان، خیابان ملا حبیب‌الله شریف واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۱۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
مسجد شیخ بسطامی
مسجد شیخ بسطامی در بسطام، مرکز شهر واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۶۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. مقدسی در قرن چهارم، ضمن اشاره به شهر بسطام به عنوان شهری آباد، از مسجد جامع سخن به میان آورده اما به مزار امامزاده محمد یا مزار بایزید بسطامی اشاره‌ای نکرده است. ناصر خسرو نیز که در ۴۳۵، در سفر از نیشابور به دامغان، از این شهر عبور کرده، گفته است که تربت شیخ بایزید بسطامی را زیارت نموده، اما به مزار امامزاده محمد اشاره نکرده است؛ در حالی که میان مزار بایزید و آرامگاهی که به امامزاده محمد نسبت داده شده، تنها چند متر فاصله است. به گفته اعتمادالسلطنه مزار امامزاده محمد بن جعفر در روستای چهارده کلاته در گرگان است.
دو تپه کوچک بدون نام تپه باکون الف
دو تپه کوچک بدون نام تپه باکون الف مربوط به دوران پیش از تاریخ ایران باستان است و در شهرستان مرودشت، ۲ کیلومتری جنوب تخت جمشید واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۸۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
آتشکده نطنز
آتشکده ساسانی مربوط به دوره ساسانیان است و در نطنز، خیابان مالک اشتر، کوی مسجد جامع، محله قصبه واقع شده‌است. آتشکده ساسانی نطنز که یکی از آتشکده‌های چهارطاقی متعلق به دوره ساسانی است، از مهمترین محورهای گردشگری این شهرستان محسوب می‌شود و در راستای مسجد جامع، حسینیه تاریخی، گذر تاریخی و بازار نطنز واقع شده‌است.
چهارطاقی در محوطه‌ای در حدود ۱۲۲ متر ایجاد شده‌است و از چهارتاق، چهار جرز آن بر روی دو سکو، که یکی بر فراز دیگری ساخته شده دیده می‌شود که ارتفاع مجموع دو سکو ۱۵/۲ متر و ابعاد حرزها ۶۷/۲ در ۷۸/۲ است و هر کدام پس نشستگی به ابعاد ۶۷ سانتیمتر دارد و بر روی آن در قسمت ساقه گنبد، گوشواره واقع شده‌است. تنها ستون‌های ۴ گانه و طاق جنوبی و اندکی از لبه گنبد این آتشکده باستانی هنوز پابرجاست و سه طاق دیگر و سقف آتشکده بر اثر عدم رسیدگی سقوط کرده‌است. سالم‌ترین قسمت بنا ضلع جنوبی آن است که در آنجا دو گوشواره از چهارتاق، و یکی از تاقهای چهارگانه باقی مانده‌است.
آتشکده یا چارتاقی نطنز از مصالحی همچون قلوه سنگ رودخانه‌ای و ملات گچ و خاک ساخته شده‌است. برای کلاف کشی تاق‌ها الوار چوبی به کار رفته و از اندود گچ و کاهگل در پوشش بنا استفاده گردیده‌است و از سنگ‌های رودخانه در اندازه‌های بزرگ و مختلف و گل و گچ ساخته‌شده و بر تخت گاهی به ارتفاع ۲ متر قرارگرفته که اسکلت آن هنوز سالم و مشخص‌کننده قدمت بناست و سطح داخلی بنا دارای پوشش گچی بوده و برخی ستون‌ها نیز دارای پوششی خاص از گچ و گل می‌باشد.
این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۸۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
غار موسوم به شیخ علی
غار موسوم به شیخ علی مربوط به دوره ساسانیان است و در شهرستان مرودشت، ۶۰۰ متریتری حاجی‌آباد، شمال غربی استخر واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۸۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
مسجد هفتاد و دو تن
مسجد شاه یا مسجد هفتاد و دو تن مربوط به سدهٔ ۹ ه‍.ق است و در مشهد، خیابان خسروی، ابتدای بازار بزرگ واقع شده است. این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۸۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. بنای کنونی ابتدا مقبره‌ای بوده که امیر غیاث الدین بین سال‌های ۸۰۷ تا ۸۱۷ برای خود بنا کرده و در دوره‌های بعد به مسجد تبدیل شده است. این بنا مشتمل بر فضای چهار طاقی گنبد دو پوش، دو مناره سرشکسته و یک ایوان است. در حال حاضر این اثر تاریخی به مسجد هفتاد و دو تن معروف است.
آرامگاه بابا رکن‌الدین
آرامگاه بابا رکن‌الدین مربوط به دوره صفوی است و در اصفهان، مجموعه تخت فولاد واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۰۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است. این محل مقبره بابا رکن‌الدین می‌باشد.
این بقعه از لحاظ نقشه، تناسب کامل معماری، جزئیات بنا، و گنبد رک از سایر بناهای موجود در تخت فولاد متمایز و از اهمیت خاصی بر خوردار است. یکی از خصوصیتهای استثنایی این بنا؛ به کار بردن سمبل‌های عددی چون پنج در پلان بنا و دوازده در گنبد بنا است که به نظر می‌رسد نشانگر پایبندی و ارادت وی به پنج تن آل عبا و دوازده امام باشد. نقشه خارجی بنا به صورت پنج ضلعی به ابعاد ۱۱/۷۰ متر است که به ضلع شمال شرقی آن سردری بلند با غرفه‌های دو طبقه در طرفین اضافه کرده‌اند، و محور اصلی بنا دقیقآ با قبله تطبیق می‌کند. از آنجا که این بقعه در فضای بازی قرار دارد و از هر سو نمایان است، همین امر سبب شده که معمار آن از سادگی دیوارهای بلند خارجی با ایجاد طاق نماهای متعدد بکاهد و با افزودن تزیینات کاشیکاری در لچکی‌های طاق نماهای مزبور، در نما ایجاد تنوع و جلب توجه نماید. به نظر شاردن این ساختمان از جهت هندسه بنا و مشرف بودن بر سایر گنبدهای تخت فولاد از امتیاز خاصی بر خوردار است. در ابتدا در داخل و خارج بنا کاشیکاریهای مینایی عالی وجود داشته که اکنون قسمت عمدهٔ آن از بین رفته‌است. سردر بنا در ضلع شمال شرقی بقعه واقع شده و شامل ایوان بلندی به ارتفاع ۷/۹۰ متر است و دارای کتیبه‌ای به خط ثلث سفید بر متن کاشی لاجوردی برقلم محمد صالح اصفهانی خطاط مشهور دوره شاه عباس اول صفوی است. بابا رکن الدین در روز یکشنبه ۲۶ ربیع الاول سال ۷۶۹ هجری قمری وفات کرد و در خانقاه خویش که اکنون به تکیه بابا رکن الدین معروف است به خاک سپرده شد. سنگ قبر وی از جنس مرمر در ابعاد ۷۶*۱۲۰*۱۲۰ سانتیمتر است این سنگ ساده و بدون نوشته و تزیین است، سنگ نوشتهٔ افراشته‌ای نیز بر بالای قبر تعبیه گردید که دارای ۲۱۰ سانتی‌متر طول و ۹۰ سانت متر عرض است. سنگ نوشته در ۷ سطر به خط ثلث است، سطر نخست آیه ۶۲ از سوره یونس است.
خرابه‌های یک شهر سلطنتی
خرابه‌های یک شهر سلطنتی مربوط به دوره هخامنشی است و در شهرستان ممسنی، بخش مرکزی، غرب فهلیان واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۹۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
برج رسکت
برج رِسکِت مربوط به سدهٔ ۵ ه‍.ق است و در شهرستان ساری، بخش دودانگه، روستای رسکت واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۹۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
در سال ۲۳۱ خورشیدی شهاب سنگی در این منطقه « دوآلِم » روستای رسکت سقوط کرد که به نام «شهاب سنگ اسپهبد شروین» خوانده شد.
برج در حدود سال ۴۰۲ هجری خورشیدی در نزدیکی محل سقوط این شهاب سنگ و در شیب تند کوهی سنگی بنا شده است . معماران ابتدا با تراشیدن کوه حفره ای ایجاد کردند و سکوی آجری و بنا رو از درون حفره شروع به چیدمان کردند ، به این سبب در مقابل زلزله های اتفاق افتاده مقاومت کرده است . برج ، آرامگاه چندین تن از شهریاران آل باوند است. تا سال ۱۳۴۰ ه.خ در کف برج چندین پلکان به زیر برج راه داشت که از قرار گور دخمه و آرامگاه چندین شاه باوندی میباشد.
برج بنایی است با دو سقف پوششی مخروطی شلمجی ، پلان مدور که شعاع داخلی آن ۲/۲۸ متر و شعاع خارجی آن ۳/۶ متر و قطر بدنه ی آن ۱/۳۳ متر است. محیط ان در پایین ۱۴٫۷۵ متر است . سکویی به ارتفاع ۲/۱۰ متر در نمای ورودی به چشم می خورد که در نمای شمال غربی هم سطح با شیب دامنه می شود. درب برج بسمت شرق است .
حد فاصل قسمت فوقانی بدنه و آغاز گنبد برج با مقرنس کاری تزئین شده‌است  لبهٔ برج با ردیف مضاعفی از مقرنس‌های آجری مزیّن به نقوش گچبری آذین شده‌است. در پایین این مقرنس‌ها کتیبه‌ای با شکوه بخطّ کوفی به کمک گچبری نقش شده‌است. دوسوم این کتیبه از میان رفته‌است. حروف کتیبه برنگ سفید بر زمینه‌ای به رنگ آبی جلوه گری می‌کند. مفاد کتیبه چنین است: «بسم الله الرحمن الرحیم.. قل هو اللّه احد اللّه الصمد لم یلد ولم یولد ولم یکن له کفواً احد. (سورهٔ ۱۱۲) بسم اللّه الرحمن الرحیم کلّ نفسِ ذائقه الموت …(سوره ۲۱، آیهٔ ۳۶ ‍[ کذا فی اصل].
بالای درِ کتیبه آجری نیز به خط پهلوی ساسانی و خط کوفی در روی آن به چشم می‌خورد که بسیار آسیب دیده است.
این کتیبه شامل چهار سطر است که سه سطر اول و نصف از سطر چهارم بخطّ کوفی ریحان مشابه خط کتیبهٔ فوقانی است. توسط خطی عمودی به دو بخش تقسیم شده که یکی آیات قرآنی « لا اله إلاّ اللّه مخلصاً محمّد رسول اللّه صادقا » و دیگری مطالب تاریخی « هذه القبّه … » بجز این چند کلمه چیزی بر جای نمانده که بتوان خواند. و نیم دیگر از سطر چهارم بخط پهلوی است که خط عمودی دیگری نوشته‌های کوفی را از متن پهلوی جدا ساخته است . بر اساس نوشته ها و کتب تاریخی این برج در زمان :
آخرین پادشاه باوندیان کیوسیه کارن « قارن » دوم ( ۳۷۴ – ۴۲۱ ه.خ ) و استیلای زیاریان بر منطقه ساخته شده است.
بعد از سقوط شهاب سنگ در این منطقه « دوآلِم رسکت » کاخ و بادخان هایی عظیم ، آتشکده بنیان شد که تا زمان حکومت اردشیر حسام الدوله باوند « سال ۶۰۰ ه.خ » پابرجا بود .
مقبره حسن بن کیخسرو
آرامگاه حسن بن کیخسرو یا مقبره طاووس که به نام مقبره طاووس الحرمین هم شناخته می‌شود، مربوط به سدهٔ ۸ ه‍.ق است و در ابرکوه واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۹۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
این مقبره مدفن حسن بن کیخسرو و دخترش است که مربوط به دوران ایلخانی می‌شود. تا میانه سده کنونی بخشی از ساختمان آن ویران شده بود و از نظر آذین و نقاشی و دارا بودن سنگ‌نبشته‌های کوفی از بناهای بسیار زیبای دوره خود است. این بنادربرگیرنده یک ساختمان خشتی چهارگوش است که به شیوه بناهای ایلخانی ساخته شده است و گنبد آجری آن به بلندای ۲۵ متر است. روکش برونی گنبد کاشی فیروزه‌ای است درون گنبد دارای تزیینات گچبری، نقاشی گل و بوته و کتبیه‌های مختلف است.
کوه نقارخانه
کوه نقارخانه یا کوه طبرک نام کوهی است در ری که در آن آثار باستانی فراوان وجود دارد.
برج نقاره‌خانه در ناحیه شمالی امین آباد شهر ری و بر بالای کوه ری قرار دارد.
به گفته برخی منابع این برج آجری که ارتفاع آن به سه متر می‌رسد، در حدود ۱۰۰۰ سال پیش به دست شخصی به نام «بزرگ امید» جهت استفاده شخصی ساخته شد. به گفته برخی پژوهشگران ممکن است این مکان مقبره یکی از شاهان سلجوقی باشد.
برج نقاره‌خانه دارای ساختاری متشکل از لاشه سنگ و گچ است و نمای آن تزیینات آجرکاری به همراه قوس‌های جناغی تزیینی دارد. به احتمال زیاد، اسکلت برج با سنگ بنا شده و سپس روی آن را آجرچینی کرده بوده‌اند.
اما در کتاب سیاست‌نامه خواجه نظام‌الملک چنین ذکر شده‌است که: «در شهر ری به روزگار فخرالدوله که صاحب بن عباد وزیر او بود، گبری بود توانگر که او را بزرجومیه گفتندی و بر کوه طبرک ستودانی کرد از جهه خویش و امروز بر جای است و اکنون آن را دیدهٔ سپاه سالاران خوانند و بر بالای گنبد فخرالدوله نهاده‌است و بسیار رنج و زر هزینه کرد بزرجومیه تا آن ستودان به دو پوشش بر سر آن کوه تمام کرد». بنابراین بر اساس این نوشته، اولاً بنا مربوط به دورهٔ آل‌بویه بوده، ثانیاً دارای گبند دو پوش بوده، و ثالثاً به پیروی از سنت استودان‌سازی ساسانیان ساخته‌است.
همانند برج، در مورد سلجوقی یا آل‌بوئی بودن این گنبد هم در منابع اختلاف هست. برخی آن را گورستان سلطنتی آل‌بویه خوانده و گنبد را گنبد فخرالدوله دانسته‌اند. فخرالدوله حاکم آل بویه بود که در قلعه طبرک درگذشت. در مقابل برخی منابع گنبد امیر اینانج خوانده شده‌است و آن را به حسام‌الدین سنقراینانج که والی ری در عصر سلجوقیان بود که به دست غلامش کشته شد منسوب می‌کنند.
این گنبد که ساختمان آن تا دوران قاجار پابرجا بوده، امروز ویران شده و تنها بقایای شالودهٔ آن بر جای مانده‌است.
این بنا تا مدت‌ها گمان می‌رفت گنبد فخرالدوله در دامنه کوه نقارخانه است. دکتر شهریار عدل با خواندن کتیبه روی آن، این بنا را از آن «عبدالجلیل بن فارس» دانسته‌است. بنایی که در زمان محمدشاه قاجار گنبدش ویران شده اما خودش هنوز پابرجا بود اما امروز تنها پی این بنا باقی‌مانده‌است. کتیبه بنا چنین است:
قلعه طَبَرَک دژی تاریخی در شهر ری بود.
این بارو و حصار شهر آثار بر جای مانده از دوران خلفای عباسی و مهم‌ترین آثار اسلامی ری است که شامل یک رشته دیوارهای خشتی و سنگی است. داخل حصار بقایی به نام قلعه طبرک وجود داشت که به دستور طغرل سلجوقی با خاک یکسان شد. در بالای کوه نیز نقشی از بهرام گور بود که بعدها در دوران قاجاریه صورت فتح‌علی‌شاه را به جای آن تراشیدند.
آثار تاریخی موجود در دامنه کوه نقارخانه بدون متولی و نگهبان رها شده و به محلی برای تجمع معتادان بدل گردیده‌اند. همچنین فعالیت‌های انفجاری کارخانه سیمان ری موجب در خطر گرفتن آثار موجود در دامنه کوه‌های ری از جمله گورستان سلطنتی آل‌بویه، برج نقاره‌خانه و نیز آرامگاه بی‌بی شهربانو گردیده بود که منجر به شکایت سازمان میراث فرهنگی از این کارخانه شد.
تپه مرتضی گرد
تپه مرتضی گرد مربوط به دوران پیش از تاریخ ایران باستان است و در ۹ کیلومتری جنوب غربی تهران واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۱۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.متأسفانه این تپه ۸ هزار ساله در اواخر دهه ۸۰ و اوایل دهه ۹۰ شمسی به منظور آپارتمان سازی به‌طور کامل تخریب گردید.
مسجد بابا عبدالله
مسجد بابا عبدالله مربوط به دوره ایلخانی -قرن ۸ ه.ق است و در بازار نائین واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۰۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
مسجد باباعبدالله در اواخر قرن هفتم یا اوایل قرن هشتم هجری ساخته شده است و کتیبه‌ای متعلق به سال ۷۰۰ هجری قمری در آن وجود داشته است و در ابتدا به صورت گنبد مقبره‌ای شکل از دوره ایلخانی بوده و سپس مسجدی در کنار آن توسعه یافته است و به صورت دو ایوانه بوده که در قسمت سمت چپ حیاط به صورت طاق نما و در سمت راست آن بعنوان شبستان زمستانه استفاده می‌شده است.
مسجد بابا عبدالله دارای یک گنبدخانه مرتفع و عظیم است که در آن قبور تعدادی از بزرگان و عرفای زمان ایلخانان وجود دارد و در سه کنج ایجاد شده در گوشه‌های این گنبد، تزئینات معماری به صورت مقرنس دیده می‌شود.
در قسمت بالای محراب داخل گنبد نیز نقوش هندسی و گیاهی توأم با کتیبه‌های قرآنی دیده می‌شود.
در قسمت صحن یا حیاط مسجد نیز شبستانی زیرزمینی ساخته شده که بوسیله سنگهای مرمر نور شبستان زیرزمینی تأمین می‌شود.
مرکز شهر سلجوقی و دیالمه
مرکز شهر سلجوقی و دیالمه مربوط به دوره سلجوقیان است و در شرق جاده ورامین، شمال شرقی شهر ری واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۱۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
محراب مسجد کوچه میر
محراب مسجد کوچه میر مربوط به اواخر دوره سلجوقیان است و در نطنز، خیابان مالک اشتر، محله میر، کوی میر واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۰۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
آرامگاه پیرحمزه سبزپوش
مقبره پیرحمزه سبزپوش مربوط به سدهٔ ۶ ه.ق است و در شهرستان ابرکوه، ابرقو واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۰۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
آرامگاه سید شمس‌الدین
بقعه سید شمس الدین مربوط به سدهٔ ۸ است و در یزد، محله چهار منار، جنب حوض ملتکیه واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۰۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
آرامگاه سید شمس الدین باقیمانده یک مجموعه بناست که در محله چهار منار یزد قرار دارد و به صورت زیارتگاهی نیمه ویران گاه به گاه محل عبادت پیرزنان محله و به ندرت مورد بازدید علاقه‌مندان به آثار تاریخی و مسافران خارجی واقع می‌شود.
بانی آن سید شمس الدین فرزند سید رکن الدین است. پدر، از سادات محترم شهر و بانی مدرسه است و دستگاه علمی و ستاره‌شناسی به جای گذاشت که شرح و تفصیل آن در کتاب مفصل وقفنامه به نام جامع‌الخیرات (چاپ تهران، ۱۳۴۱) مضبوط است.
چون خود سید رکن الدین را پس از درگذشت (سال ۷۳۲) زیر گنبد اصلی مدرسه به خاک سپردند در سده‌های بعد مدرسه به مزار تبدیل می‌شود. اکنون منحصراً زیارتگاهی است از زیارتگاه‌های مشهور و محترم شهر یزد. سید رکن الدین در قضیه قتل تاجری نصاری که در یزد اتفاق می‌افتد مورد غضب و اتهام سلطان یزد واقع می‌شود و به زندان می‌افتد. فرزندش سید شمس الدین برای خلاصی پدر راه تبریز را پیش می‌گیرد تا به دستور شاه پروانه آزادی پدر را اخذ کند.
سید شمس الدین یکی از دختران خواجه رشیدالدین فضل‌الله طبیب همدانی وزیر مشهور عصر مغول را در عقد زوجیت خود درآورد و دستور آزادی پدر را نیز گرفت. اما در تبریز در گذشت. پس از وفات جسدش را به یزد فرستادند و زیر گنبد مدرسه‌ای که خود بنا کرده بود در خاک گذارده شد. سید شمس الدین با تأسی پدر در محله خارج از شهر آن روزگار یزد به ایجاد مدرسه و بازار و حمام و مسجد و خانقاهی پرداخت که اکنون بنای اصلی و به اصطلاح قدیم گنبد آن باقی مانده‌است و همانجاست که مقبره اوست.
این بنا از دیدگاه تزئینات یکی از شاهکارهای هنر معماری یزدست و نقشه آن را سید شمس الدین در تبریز طرح می‌کند و به یزد می‌فرستد که این حکایت از آن دارد که معماران ایرانی طرح ساختمان‌ها را بر روی کاغذ می‌آورده‌اند و سپس بروی زمین رنگ می‌ریخته‌اند و پی می‌کنده‌اند.
تزئینات باقی مانده این بنا عبارت است: کتیبه گچ‌بری به خط جلی زیبا در پیش درگاه ورودی، کاشیکاریهای معرق در همین پیش درگاه، طرحها و گل اندازیها و رسمهای هندسی و ترنج‌ها و شمسه‌ها و حاشیه‌ها به رنگ و روغن در داخل صحن زیر گنبد (که موریانه آسیب بسیار شدید به آنها وارد کرده‌است و به دشواری می‌توان روزگاری این آثار را مرمت کرد).
از تزئینات دیگر این بنا دوره سنگ مرمر محراب آن است که زن سید شمس الدین آن را در تبریز دستور فرمودند تا تراشیدند و به یزد فرستاد.
روی این دوره سنگ آیات ۱۷–۲۰ سوره آل عمران را کنده‌کاری کرده‌اند. بر روی بخش‌های دسترس این سنگ‌های مرمر که در دو سوی محراب است در طی سده‌ها مقداری یادگار به خط اشخاص مختلف به مرکب نوشته شده‌است که خود آثاری با ارزش است. البته مقداری هم از یادگارها به علت سائیدگی و کمرنگی ناخواناست و قابل خواندن نیست.
امامزاده درب امام
امامزاده درب امام مربوط به دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در اصفهان، خیابان عبدالرزاق، بازارچه حاج محمد جعفر، کوی درب امام واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۱۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
پیتر لو و پائول استینهاردت روی الگوهای کاشی‌کاری این بنا تحقیق کرده‌اند. گره‌چینی این بنا از همهٔ بناهای قدیمی‌تر از خود در جهان اسلام پیچیده‌تر است. الگوی کاشی‌کاری این بنا نمودی از الگوی پنروز (Penrose tiling) است، الگویی تقارنی با چندین خاصیت منحصربه‌فرد که توسط راجر پنروز در دههٔ ۱۹۷۰ ارائه شد و بعدها توسط دانشمندان دیگر گسترش یافت.
محوطه آلب ارسلان
محوطه آلب ارسلان که به تپه ی تاریخی طرب آباد و یا کهندژ نیز مشهور است مربوط به دوره ساسانیان - دوره سلجوقیان است و در شهرستان نیشابور، ۲ کیلومتری شمال شرق خیام واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۱۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
این محوطه به آلب ارسلان منسوب است و یکی از تپه های باستانی و محوطه های تاریخی نیشابور است که در حدود ٣٠٠ متری روستای طرب آباد و ۵٠٠ متری روستای لک لک آشیان واقع شده و دور تا دور تپه یاد شده را زمین های کشاورزی، در بر گرفته و متأسفانه هیچ گونه حفاظتی از این محوطه و مکان تاریخی صورت نمی‌گیرد و در معرض تخریب میباشد.
سردر مسجد قطبیه
سر در مسجد قطبیه مربوط به سدهٔ ۱۰ ه.ق است و در اصفهان، کاخ گنجینه چهل ستون واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۱۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
هارون ولایت
امامزاده هارون ولایت مربوط به سدهٔ ۱۰ ه‍.ق است و در اصفهان، در حال حاضر در ضلع جنوبی میدان عتیق واقع شده‌است. قبل از بازسازی میدان عتیق اصفهان، این مکان در خیابان هارونیه، یکی از پنج خیابان منتهی به میدان قیام (سبزه میدان یا میدان کهنه) واقع شده بود. این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۲۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است. با توجه به مدارک تاریخی مقبره هارون ولایت متعلق به هارون بن علی بهاالدین یکی از نوادگان حضرت امام موسی کاظم (ع) است.
مسجد ظلمات و آرامگاه میرعماد
مسجد ظلمات و آرامگاه میرعماد مربوط به سدهٔ ۱۱ ه‍.ق است و در اصفهان، چهارراه‌شکرشکن، چهارراه کرمانی، کوچه میرعماد واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۲۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
آرامگاه ستی فاطمه
آرامگاه ستی فاطمه مربوط به سدهٔ ۱۱ ه.ق است و در اصفهان، خیابان کاشانی، روبروی بیمارستان کاشانی واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۲۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
سردر و آرامگاه شیخ امیر مسعود
سردر و بقعه شیخ امیر مسعود مربوط به سدهٔ ۹ ه.ق است و در اصفهان، میدان شهدا، خیابان چهارباغ پائین، خیابان جامی، کوچه شیخ ابومسعود واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۱۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
منار راران
منار راران (رارون) مربوط به دوره سلجوقیان است و در شهرستان اصفهان، روستای راران واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۳۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
امامزاده احمد (اصفهان)
بقعه امامزاده احمد مربوط به دوره صفوی است و در اصفهان، خیابان نشاط، بازارچه حسن‌آباد، کوچه امامزاده احمد (در نزدیکی میدان نقش جهان و خانه مشروطه) واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۳۴ به عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
سید جلیل سید احمد معروف به امامزاده احمد نبیره پیشوای ششم شیعیان است.
بر اساس شواهد موجود، قبل از سال ۵۳۷ق، بنایی بر مزار احمد بن علی برپا بوده که در این سال تجدید بنا شده‌اند. لوحی از سنگ سیاه با کتبیه‌ای به خط کوفی حاکی از تجدید این بنا در سال مذکور تا سال ۱۳۰۷ش است. از بنای متعلق به سده ششم هجری، تنها یک کتیبه موجود است که بر روی آن نوشته «آمین یا رب العالمین فی تاریخ الخامس عشره من ربیع الاول سنه ثلاث وستین وخمسمائه».
ژان شاردن در سفرهای خود در ایران، از این بنا یاد کرده و آن را ساختمانی مربع‌شکل با پوششی گنبدی وصف کرده و نوشته که رهگذران آرامگاه شاه احمد را از دریچه‌ای مشرف به کوچه که میله‌های ستبر دارد زیارت می‌کنند. وی که در سده ۱۱ قمری می‌زیسته، به نقل از مردم اصفهان بنای مقبره را متعلق به ۳۰۰ سال پیش دانسته‌است. احتمالاً این همان بنای سده ششم قمری است، زیرا گزارش یا نشانه‌ای از تجدید بنا تا سده دوازدهم هجری در دست نیست.
شمال سردر، صحن، بقعه، سقاخانه و آرامگاه جمعی از علما، عرفا و شعراست که آقا نجفی اصفهانی، همای شیرازی و فرزندش میرزا ابوالقاسم طرب از مشهورترین آن‌ها هستند. سردر بنا، مجموعه‌ای مقرنس از آجر و کاشی است، همچنین کتیبه‌هایی به خط بنایی در طاق ایوان و نقوش معقلی و کتیبه‌هایی به خط بنایی با کاشی در بدنه آن. بر کمر ایوان، کتیبه‌ای از جنس کاشی به قلم ثلث به رنگ سفید و طلایی روی زمینه لاجوردی به خط علی نقی امامی و تاریخ ۱۱۱۵ق دیده می‌شود که حاکی از توسعه بنای امامزاده (از عرصه و اعیان) در زمان سلطان حسین صفوی به دست محمد شریف منجم است. بر لچکی‌های پیشانی بعضی از طاق‌نماها در اطراف صحن، کاشی‌هایی با نقش گره‌سازی و کتیبه‌هایی به خط بنایی نقش بسته‌است.
بالای بقعه چهارگوش، پوششی گنبدی است و در راس آن گنبدی کوچک با ساقه‌ای بلند و دارای ۸ پنجره ساخته شده و با دو ایوان در شمال و شرق، به صحن نسبتاً وسیع امامزاده راه یافته‌است. گنبد از درون با قطاربندی و مقرنس‌کاری مزین شده‌است.
بدنه داخلی بنا، کتیبه‌ای حاوی سوره دهر و آیات ۱۸۰–۱۸۲ سوره صافات به قلم ثلث و به رنگ طلایی بر زمنیه لاجوردی با رقم «این محمد حسن علی نقی الامامی» و تاریخ ۲۲ شعبان ۱۱۱۵ گچ‌بری شده‌است.
دیواره‌های درونی و بیرونی بقعه، با قطعات کوچک کاشی به رنگ‌های فیروزه‌ای و لاجوردی با اشکال هندسی تزیین شده و فاصله بین کتیبه و ازاره و کتیبه و گنبد با گچ‌بری پوشانده شده‌است. مزار هم کتیبه‌ای گچ‌بری‌شده با تاریخ ۱۱۱۵ق دارد.
در سال ۵۳۷ قمری این بقعه توسط شاه قلی بازسازی شده‌است. در سال ۱۲۹۰ق و در زمان حکومت ظل السلطان بر اصفهان، تعمیراتی در بنا انجام شد، ضریح منبت گره‌سازی با محجرهای فلزی و کتیبه نستعلیق شامل اشعاری حاکی از تعمیر بقعه و ماده تاریخ «ظل سلطان نهاد کعبه بنا» از این دوره است.
سقاخانه امامزاده، دارای کتیبه‌ای شامل قصیده مشهور محتشم، در سال ۱۳۲۱ق ساخته شده‌است. تعمیراتی دیگر همچون مرمت ایوان و کاشی‌کاری گنبد کوچک بقعه، انجام شده‌است.
این ساختمان در جنگ ایران و عراق بر اثر بمباران‌های رژیم صدام آسیب دید و پس از آن تعمیر شد.
امامزاده حبیب بن موسی
امامزاده حبیب بن موسی مربوط به دوره صفوی است و در کاشان، خیابان امام خمینی واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۳۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
به گفتهٔ برخی منابع شاه عباس یکم صفوی پیش از مرگ وصیت کرد که کالبدش را جایی دفن کنند که بر همه کس ناپیدا باشد. برخی منابع نیز مدعی‌اند کالبد او را به نجف آورده و در آنجا به خاک سپرده اند. اما بسیاری منابع می‌گویند شاه عباس در مازندران درگذشت و تصمیم بر آن بود که کالبد وی به اصفهان آورده شود ولی به دلایلی در میانهٔ راه کالبد در کاشان دفن شد. هم‌اکنون نیز آرامگاه قطعی شاه عباس در کاشان در امامزاده حبیب بن موسی برجاست و در آنجا به خاک سپرده‌شده‌است.
مناره چهل دختران
مناره چهل دختران که با نام گارلند نیز شناخته می‌شود، مربوط به سدهٔ ۶ ه‍.ق است و در اصفهان، میدان قدس (طوقچی)، خیابان سروش، منار چهل دختران واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۳۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است. در سال ۱۳۹۰ شهرداری اصفهان یک خیابان فرعی بین خیابان کمال و خیابان سروش مقابل مسجدالغفور احداث کرد به نام خیابان صاحب الزمان، این خیابان از کنار این منار رد شده‌است. سال تأسیس: ۵۰۱ هجری (دوره پادشاهی سلطان محمد بن ملکشاه سلجوقی) تزئینات این مناره آجری است و به سه کتیبه مزین است که دو تای آن به خط کوفی و یکی به خط نسخ است، مناره چهل دختران در محله جوباره قرار گرفته و از نظر قدمت دومین مناره تاریخ داری است که در ایران شناخته شده‌است.
این مناره رفیع که از آجر ساخته شده میله ای مدور به ارتفاع ۲۴ متر است که با پایه جمعاً ۲۹ متر ارتفاع دارد.
داستان‌های جالبی در مورد این منار بیان می‌شود، گویا در گذشته اهالی اصفهان اعتقاد داشته‌اند که این منار بخت دختران را باز می‌کند، رسمی در گذشته رواج داشته به این شکل که دختران دم بخت یا یه کم از زمان بختشون گذشته مقداری گردو می‌خریدند و در پای و پله‌های این منار گردوها را شکسته و همراه کشمش به عابران و مردم تعارف می‌کردند تا بختشان برای ازدواج باز شود.
ساکنین اطراف این مناره آن را به نام گارلند هم می‌نامند. حدود اوایل قرن بیستم مسیحی در یکی از خانه‌های مجاور این مناره یکی از مبلغین انگلیسی پروتستان مذهب به نام گارلند (J.L.Garland) سکونت داشته و کار رسمی او تبلیغ یهودیان اصفهان به آئین مسیحیت بوده‌است. وی زبان فارسی را به‌خوبی صحبت می‌کرده و مدت مدیدی در این محل ساکن بوده‌است و بر اثر تبلیغ او عده‌ای یهودی مسیحی شده‌اند. گارلند پس از وفات در قبرستان ارامنه مدفون شده‌است. عمارتی که محل سکونت او بوده‌است هنوز به نام عمارت گارلند نامیده می‌شود. متأسفانه در زمان محل عمارت گارلند نامشخص می‌باشد و تخریب و تبدیل به منزل مسکونی شده‌است.
کتیبه فوقانی مناره به خط کوفی آجری برجسته بر زمینه آجری پنج آیه اول سوره طه نوشته شده‌است. اولین کتیبه که به خط کوفی است شامل آیات ۲، ۳ و ۴ از سوره طه است. کتیبه دیگر که به خط نسخ است، شامل عبارات مذهبی است که قسمت هائی از آن محو شده‌است. سومین قسمت که به خط کوفی است تاریخ ۵۰۱ هجری را برخود دارد. اکثر پژوهشگران ارزش اصلی کتیبه‌های این‌مناره را در خط نسخ آن می‌دانند چرا که این ویژگی منار چهل دختران را منحصر بفرد کرده‌است.
در پژوهش‌های دیگر به نظر می‌رسد که کتیبه خط نسخ نیست و خط ثلث ابتدایی می‌باشد.
امامزاده علی بن جعفر
امامزاده علی بن جعفر مربوط به سدهٔ ۸ ه.ق است و در قم، خیابان انقلاب (چهار مردان)، جنب گلزار شهدا واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۴۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. به همین نام، بارگاهی برای وی در سمنان گزارش شده است که به امامزاده علی بن جعفر سمنان شهره است.
شیخ عباس قمی در کتاب منتهی الآمال گفته است که علی بن جعفر، سیدی جلیل القدر عظیم الشأن، شدید الورع و عالمی کبیر و راوی حدیث و کثیرالفضل بوده و تا محمد تقی، بلکه بنا به قول صاحب کتاب عمده الطالب تا زمان علی النقی؛ یعنی خدمت پنج امام شیعه را درک نموده و پیوسته ملازم برادر بزرگوارش موسی کاظم را اختیار می‌نمود و از آن جناب معالم دین و احادیث سیدالمرسلین را اخذ و روایت می کرده است.
آرامگاه سید رکن‌الدین
بقعه سید رکن‌الدین که در قدیم مدرسه رکنیه نامیده می‌شد مربوط به سدهٔ ۸ ه‍.ق است و در یزد، خیابان مسجد جامع کبیر ـ کوچه سیدرکن الدین واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۴۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
آرامگاه شیخ ابوالقاسم
مقبره شیخ ابوالقاسم مربوط به سدهٔ ۹ ه‍.ق است و در اصفهان، خیابان آتشگاه، محله نصرآباد واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۳۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
مسجد امیرچقماق
مسجد امیر چقماق که در تاریخ‌های یزد به نام مسجد جامع نو یا مسجد دهوک نیز خوانده شده‌است در دوره تیموری به همت امیرجلال‌الدین چقماق شامی حاکم یزد از امراء و سرداران و مقرب درگاه شاهرخ و همسرش ستی فاطمه خاتون احداث شده‌است. ساخت این مسجد در سال ۸۴۱ هـ. ق به پایان رسید. مسجد امیرچخماق از حیث زیبایی، وسعت، اهمیت و اعتبار بعد از مسجد جامع یزد قرار دارد.
این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۴۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
این مسجد در ضلع جنوبی میدان امیرچخماق قرار دارد و در کریاس (ساختمان جلوی درب ورودی) مسجد که به میدان باز می‌شود، سنگی نصب گردیده که بر آن متن وقفنامه‌ای به خط نسخ نقر شده‌است.
در طرف راهروی شمالی که از درب کریاس به صحن وارد می‌شود، شبکه‌هایی ظریف از کاشی‌های معرق در پنجره‌ها نصب شده‌اند. قسمتی از سردر صفحه ایوان کاشیکاری معرق شده‌است و جرزهای آن آجری رنگ می‌باشد. دور خارجی گنبد و بر کمربند آن عبارت «السلطان ظل الله…» به کوفی بنایی تکرار شده‌است.
محراب صحنه اصلی از کاشی معرق است با ساختمانی مقرنس کاری که در وسط آن سنگ مرمر بسیار خوشتراشی به اندازه ۱/۱۵ * ۳/۳۸ متر نصب شده‌است و در وسط مقرنس کاری یک گل مربع به اندازه ۵۴ * ۹۵ سانتیمتر نصب است و در دست چپ آن، یک سنگ مرمر به اندازه ۲۸ * ۳۰ سانتیمتر نصب شده‌است. سر در شرقی مسجد دارای کتیبههایی از کاشی معرق به خط ثلث محمد الحکیم است.
گنبد مسجد خمیده و ترکدار است با کاشی سبز رنگ کاشی شده و پیرامون آن نیز کتیبه‌ای به خط کوفی قرار دارد.
در زمان فتحعلی شاه قاجار حاجی حسین عطار قسمتی بر شبستان مسجد افزود و قسمت‌هایی از مسجد را نیز تعمیر نموده‌است.
مناره مسجد امام حسن
مناره مسجد امام حسن مربوط به دوره سلجوقیان است و در اردستان، میدان امام حسن، جنب امامزاده و آب‌انبار واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۴۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
امامزاده زید (تهران)
امامزاده زید مربوط به دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در تهران، محله بازار ـ انتهای جنوبی بازار بزازان واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۵۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است. آرامگاه لطفعلی خان زند در کنار این آرامگاه قرار دارد.
مناره مدرسه دومنار
مناره مدرسه دومنار مربوط به دوره سلجوقیان است و در شهرستان طبس واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۵۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.