مرزبان‌نامه
مرزبان‌نامه کتابی است در اصل به زبان مازندرانی، نوشتهٔ اسپهبد مرزبان بن رستم بن شهریار بن شروین بن رستم بن سرخاب بن قارن از شاهزادگان طبرستان. بعدها سعدالدین وراوینی آن را از زبان طبری به فارسی دری ترجمه و بازنویسی کرد.این اثر یکی از آثار ارزنده زبان فارسی و مازندرانی است که در نیمه اول سده هفتم میان سال‌های ۶۱۷–۶۲۲ هجری قمری از زبان طبری باستان به زبان پارسی دری ترجمه شد.
"مرزبان نامه" از جمله شاهکارهای بلامنازع ادب مازندرانی در نثر مصنوع مزین است و می‌توان آن را سرآمد همه آن‌ها تا اوایل سده هفتم دانست. بسیاری از موارد "مرزبان نامه" از حد نثر مصنوع متداول گذشته و صورت شعری دل‌انگیز یافته‌است. وراوینی چند سال بعد از اولین ترجمه "مرزبان نامه" یک بار دیگر دست به ترجمه این کتاب از زبان مازندرانی به فارسی زد بدون آنکه از تألیف "روضةالعقول" (اولین ترجمه مرزبان نامه توسط محمد بن غازی مَلَطیَوی) آگاه باشد.
'مرزبان نامه طبری' در نُه باب، یک مقدمه و یک ذیل است. این کتاب از زبان حیوانات و به تقلید از "کلیله و دمنه" نصرالله منشی نوشته شده‌است. در واقع نویسنده کتاب از طریق داستان‌های غیرمستقیم و از زبان حیوانات پند و اندرزهای خود را به پادشاه زمان خود می‌گوید. این روش در میان دانایان هندی و ایرانی رواج داشت و در ایران پس از اسلام نیز ادامه یافت. پیش از سعدالدین وراوینی، محمد بن غازی مَلَطیَوی که دبیر سلیمان شاه بن قلج ارسلان (۵۸۸–۶۰۰) پادشاه سلجوقی روم بوده‌است در سال ۵۹۸ و حدود ده سال پیش از وراوینی این کتاب را اصلاح و ترجمه نموده و آن را "روضةالعقول" نامیده‌است. چنان‌که از مقایسه آن با "روضةالعقول" برمی آید، بعضی از حکایات و ابواب اصلی کتاب در این ترجمه حذف شده که وراوینی خود نیز به این معنی اشاره کرده‌است. تاریخ ترجمه "مرزبان‌نامه" و تهذیب آن به دست وراوینی کاملاً معلوم نیست، ولی مسلماً بین سال‌های ۶۰۷–۶۲۲ اتفاق افتاده‌است. "مرزبان‌نامه" از نوع ادب تمثیلی (فابل) محسوب می‌شود و نثر آن فنی است. عنصرالمعالی کیکاووس در "قابوس نامه" و ابن اسفندیار در "تاریخ طبرستان" از "مرزبان‌نامه" نام برده‌اند.
هم‌اکنون نسخهٔ این کتاب به زبان مازندرانی وجود ندارد و بسیاری این را به خاطر آب و هوای مرطوب مازندران می‌دانند که اجازه ماندن این کتاب را نداده‌است. در هر صورت امروزه فقط ترجمه‌های فارسی، ترکی و انگلیسی آن موجود است.
این کتاب با تصحصحی خلیل خطیب رهبر در سال ۱۳۶۳ منتشر و در مراسم کتاب سال جمهوری اسلامی ایران به‌عنوان کتاب برگزیده معرفی شد.
این کتاب ازجمله آثار نثر مسجع طبری (زبان مازندرانی) است که چندین بار به پارسی ترجمه شده. این کتاب به سبک متکلف و مصنوع نوشته شده‌است. از جمله صنایع لفظی و معنوی "مرزبان نامه" می‌توان به این موارد اشاره کرد:
روباه و خروس از افسانه‌های مرزبان نامه است که در ادامه متن بازنویسی شده‌ای از آن تقدیم می‌شود:
خروس که از آبادی بیرون آمده و خود را به باغ پر از سبزه و میوه اطراف آن رسانده‌است چنان شادمان و خوش‌حال است که با تمام وجود قوقولی قوقو سر می‌دهد. روباه حیله‌گر هم که در حال عبور از آن نزدیکی است صدایش را می‌شنود و چون گرسنه است به شوق خوردنش مثل برق و باد جلو می‌آید. خروس که پی برده آواز خواندن بی موقع کار دستش داده‌است بدون معطلی روی دیوار می‌پرد و همان‌جا می‌ایستد. روباه که توان بالا رفتن از دیوار راندارد بنا می‌کند به حرف زدن و تعریف کردن از زیبایی و خوش صدایی خروس و این که به دستور حاکم همه موجودات باید دشمنی‌های گذشته را کنار بگذارند و با هم از در دوستی و رفاقت وارد شوند. در این میان خروس که از حیله‌گری روباه با خبر است همان‌طور که به حرف‌هایش گوش می‌دهد سرش را بلند می‌کند و به دور دست خیره می‌شود. روباه، کنجکاو از این که او به چه می‌نگرد صحبت را عوض می‌کند: - به چه خیره شده‌ای؟ - به گله ای از سگ‌های تازی که از سمت آبادی به این سو می‌آیند! - سگ‌های تازی!؟ پس بهتر است که بروم! - بروی؟ چرا؟ مگر نگفتی به دستور حاکم، دیگر حیوانی حیوان دیگر را اذیت نمی‌کند. - چرا اما می‌ترسم این سگهای درنده سخن پادشاه را نشنیده باشند!
افسانه‌های مرزبان نامه