ایزو ۹۰۰۰
ایزو ۹۰۰۰ خانواده ای از سیستم‌های مدیریت کیفیت (QMS) است که شامل مجموعه ای از استانداردهایی می‌باشد که به سازمان‌ها و شرکت‌ها کمک می‌کند نیاز مشتریان و سایر سهام داران، مطابق با الزامات قانونی برطرف گردد. ایزو ۹۰۰۰ با پایه و اساس سیستم‌های مدیریت کیفیت سر و کار دارد، و شامل هفت اصل مدیریت کیفیت می‌باشد که پایه و اساس این خانواده از استانداردها را تشکیل می‌دهد. الزامات مورد نیاز برای رعایت این خانواده از استانداردها، در ایزو ۹۰۰۱ آورده شده‌است.
نهادهای شخص-ثالث مانند GCL International ایران، به صورت مستقل، برای سازمان‌ها تاییده و گواهینامه انطباق با الزامات ایزو ۹۰۰۱ صادر می‌کنند. در سرتاسر جهان بیش از ۹ میلیون سازمان به صورت مستقل گواهینامه انطباق با ایزو ۹۰۰۱ دریافت کرده‌اند که این امر باعث شده استاندارد ایزو ۹۰۰۱ یکی از بزرگترین سیستم‌های مدیریت پذیرفته شده در جهان امروز باشد. با این حال نقدهایی بر فرایند دریافت گواهینامه ایزو نیز وارد شده‌است مبنی بر اینکه این استاندارد برای همه سازمان‌ها مفید نمی‌باشد.
مجموعه ایزو ۹۰۰۰ شامل ۳ استاندارد اصلی و تعدادی گزارش‌های فنی به شرح زیر می‌باشد:
این بخش به تعریف دقیق خود استاندارد و شرایط اعطای استاندارد می‌پردازد و هسته اصلی استانداردهای خانواده ایزو ۹۰۰۰ محسوب می‌گردد.
شرایط معنی دار شدن استفاده از این استاندارد برای هر نوع طراحی سازمان، بخش رشد و بهره‌وری، تولیدی، نصب سیستم‌ها و ارائه خدمات یا تأمین کنندگان هر نوع خدمتی. به عبارتی این استاندارد شرایطی را خواستار می‌شود که سازمان‌ها باید داشته باشند تا رضایتمندی مشتریانشان را جلب کنند.
این بخش به بهبود مستمر در سیستم می‌پردازد و راهنمایی‌هایی برای بهبود مستمر و بالابردن شفافیت کار سیستم و همچنین به بلوغ رساندن سیستم دارد.
در جداول زیر میزان پذیرش جهانی و گسترش سالیانه استاندارد ایزو ۹۰۰۱ آورده شده‌است:
مجموعه ایزو ۹۰۰۰ "بر روی اصول مدیریت کیفیت" (QMP) هفتگانه بنا شده‌است:
این هفت اصل به شرح زیر می‌باشد:
اولین شاخهٔ اصلی این خانواده ایزو ۹۰۰۱ می‌باشد و شامل شاخصه‌های زیر می‌باشد:
شرایط اخذ استاندارد ایزو ۹۰۰۱ رعایت الزامات مطرح شده در متن این استاندارد است که توسط سازمان بین‌المللی استانداردسازی منتشر و در همه کشورها به منظور هماهنگی به کار می‌رود.
استاندارد ایزو ۹۰۰۱ دارای بخش‌هایی با عناوین زیر می‌باشد: تمامی سازمان‌هایی که قصد دریافت ISO 9001 را دارند می‌بایست ابتدا الزامات کاربردی این استاندارد را پیاده‌سازی نموده و پس از ممیزی داخلی و بازنگری مدیریت، اقدام به انتخاب نهاد صدور گواهینامه نمایند.
اساساً، طرح این استاندارد نیز مشابه استاندارد قبلی ISO 9001:2008 می‌باشد به این ترتیب که این نسخه نیز از چرخه طرح-اجرا-بررسی-اقدام (PDCA Cycle) در یک رویکرد مبتنی بر فرایند پیروی می‌کند، اما اکنون این مسئله را ترغیب به تفکر مبتنی بر ریسک می‌کند (بخش ۰٫۳٫۳ از مقدمه). منظور اهداف کیفی، تعیین انطباق الزامات (مشتریان و سازمان‌ها)، تسهیل استقرار مؤثر و بهبود سیستم مدیریت کیفیت می‌باشد.
سازمان ایزو، صادرکنندهٔ اعتبارنامه به شرکت ها یا سازمان ها نیست بلکه فقط تعیین‌کنندهٔ خطوط استانداردها می‌باشد و صدور این اعتبار نامه‌ها بر عهدهٔ شرکت‌های دیگری است که البته سازمان بررسی ایزو CASCO این شرکت‌ها را تأیید می‌کند.
اعضای قبلی استانداردهای خانواده ایزو ۹۰۰۰ (شامل ایزو ۹۰۰۱ , ۹۰۰۲ و ۹۰۰۳) امروزه در غالب ایزو ۹۰۰۰ مجتمع شده‌اند و هر شرکتی که ادعا می‌کند دارای ایزو ۹۰۰۰ می‌باشد، در واقع بیشتر دارای ایزو ۹۰۰۱ می‌باشد.
بسیاری از کشورها نهادهایی را برای اعتباربخشی ("accredit") به نهادهای صدور گواهینامه ایجاد کرده‌اند. هر دو نهاد اعتباربخشی و صادرکننده گواهینامه برای انجام خدمات خود هزینه دریافت می‌کنند. نهادهای صدور گواهینامه خود تحت استاندارد کیفیت دیگری تحت عنوان ISO/IEC 17021 فعالیت می‌کنند، در حالی که نهادهای اعتباربخشی تحت استاندارد ISO/IEC 17011 فعالیت می‌کنند.
از زمانیکه یک سازمان تصمیم به دریافت گواهینامه می‌گیرد، ۳ تا ۱۲ ماه طول می‌کشد تا الزامات ایزو در سازمان پیاده شده و اسناد مورد نیاز تهیه گردد. در این مدت باید تمام موارد ایزو ۹۰۰۱ به دقت مطالعه شده و در سازمان پیاده‌سازی شود. استفاده از یک پشتیبان خارجی و تجربیات او می‌تواند فرایند دریافت گواهینامه را آسانتر و سریع تر کند.
موازی با برطرف کردن الزامات، تقریباً ۳ تا ۶ ماه قبل از زمان تعیین شده برای دریافت گواهینامه، باید یک نهاد صادر کننده گواهینامه انتخاب گردد.
قبل از ممیزی صدور گواهینامه، ممیزی مرحله یک انجام می‌شود تا ارزیابی شود آیا سازمان واقعاً آمادگی کافی برای دریافت گواهینامه را دارد یا خیر؟ با اینکه هدف ممیزی مرحله ۱ بررسی اسناد و مستندات می‌باشد، این ممیزی معمولاً با بازدیدی از کارخانه شروع می‌شود. پس از بازدید کارخانه ممیز از مرور اسناد و سوابق شروع می‌کند.
در ممیزی مرحله ۲ که ممیزی اصلی می‌باشد، انطباق سیستم مدیریت کیفیت با الزامات ایزو ۹۰۰۱ به صورت دقیق و با جزئیات کامل بررسی می‌شود.
گواهینامه ایزو ۹۰۰۱ مادام العمر یا یکبار برای همیشه نبوده و اعتبار آن پس از مدتی تمام می‌شود و معمولاً هر سه سال یکبار باید این گواهینامه تمدید گردد. در گواهینامه ذکر شده رتبه‌بندی و درجه ای به شرکت داده نمی‌شود و فقط یک شرکت دو حالت دارد: یا گواهینامه دارد یا گواهینامه ندارد و گواهینامه ایزو ۹۰۰۱ با سیستم‌های مدیریت کیفیت مبتنی بر اندازه‌گیری تفاوت دارد.
برای دریافت گواهینامه ایزو ۹۰۰۱ دو نوع ممیزی مورد نیاز است: ممیزی توسط نهاد خارجی (ممیزی خارجی) و انجام ممیزی توسط پرسنل داخلی که برای این امر آموزش دیده‌اند (ممیزی داخلی). هدف یک فرایند پیوسته بررسی و ارزیابی برای تأیید کارکرد صحیح سیستم، پیدا کردن راه‌های پیشرفت آن و ردیابی و پیدا کردن و اصلاح معایب پیدا شده می‌باشد. قابل توجه است که موضوع ممیزی شخص دوم نیز ممکن است کاربردی باشد.
هدف از ممیزی داخلی بررسی اجرای فرایندها در اعمال روزانه و انطباق آن با الزامات ایزو ۹۰۰۱ می‌باشد. ممیزی داخلی ابزاری مدیریتی برای بررسی عملکرد سیستم مدیریت کیفیت است. ممیزی می‌تواند محل تشخیص عیوب و در نتیجه نقطه ای برای افزایش کیفیت باشد.
ایزو برای سیستم‌های مدیریت کیفیت مختلف استانداردهای مختلفی دارد که بر اساس ایزو ۹۰۰۱ می‌باشند و مخصوص بخش‌ها و صنایع متفاوتی هستند. این استانداردها شامل موارد زیر می‌شوند:
بحث در مورد اثربخشی ISO 9000 معمولاً پیرامون سوالات زیر متمرکز است:
اثربخشی سیستم مدیریت ایزو به عوامل متعددی بستگی دارد، که از جمله مهم‌ترین آنها موارد زیر می‌باشد:
مدیریت صحیح کیفیت می‌تواند تجارت را بهبود بخشد و معمولاً تأثیر مثبتی بر سرمایه‌گذاری، سهم بازار، رشد فروش، حاشیه فروش، مزیت رقابتی و جلوگیری از مشکلات دادگاهی دارد.
یکی از انتقادات رایج به ایزو ۹۰۰۰ و ایزو ۹۰۰۱ میزان زیاد پول، زمان و کاغذ بازی مورد نیاز برای اجرای آن و درصورت نیاز در آینده دریافت گواهینامه آن می‌باشد. دالگلیش به «کاغذبازی نامتناسب و گاه غیرضروری» ایزو استناد کرده و می‌نویسد: «مدیران کیفیت احساس می‌کنند که سربار و مستندات ISO بیش از حد زیاد و به شدت ناکارآمد هستند.» ویلسون اظهار می‌کند که استانداردهای ایزو «بازرسی رویه‌های صحیح را از جنبه‌های وسیع تر کیفیت بالاتر می‌برد»، و در نتیجه، «محل کار سرکوب کننده شده و کیفیت بهبود نمی‌یابد»
دالگلیش می‌نویسد: «در حقیقت خود سازمان ایزو پیشنهاد می‌کند که می‌توانید ایزو ۹۰۰۱ را اجرا کنید بدون اینکه گواهینامه دریافت کنید، فقط برای اینکه از منافع افزایش کیفیت بهره‌مند گردید.»