خشایار دیهیمی
خشایار دیهیمی (زادهٔ ۲۰ آبان ۱۳۳۴ تبریز) مترجم و ویراستار آثار ادبی و فلسفی است. از او آثار متعددی در فلسفه سیاسی، فلسفه زندگی، ادبیات بلوک شرق، به فارسی ترجمه و منتشر شده‌است. سرپرستی ترجمه چند مجموعه کتاب از جمله نسل قلم، تجربه و هنر زندگی، مجموعه ن‍ام آوران ف‍ره‍ن‍گ را بر عهده داشته‌است. به قلم این مترجم و ویراستار قریب یک‌صد و بیست ترجمه و یک‌صد ویراستاری طی سی و پنج سال فعالیت فرهنگی منتشر شده‌است. علاوه بر ترجمه و ویراستاری تدریس فلسفه سیاسی، همچنین روزنامه‌نگاری و همکاری مستمر با نشریه‌ها و مجله‌ها از دیگر فعالیت‌های اوست. عضویت در کانون نویسندگان ایران، فعالیت‌های مدنی و اجتماعی هم بخشی دیگر از تلاش‌های اوست. در چهارمین جشن ملی مترجمان، از سوی مخاطب‌های فلسفه و ادبیات به عنوان مترجم محبوب معرفی شد.
خشایار دیهیمی ۲۰ آبان ۱۳۳۴ در تبریز زاده شد. نصرالله دیهیمی، پدر او دانش‌آموخته تعلیم و تربیت و استاد دانشگاه و مترجم بود. برادر این مترجم، ایرج دیهیمی پزشک است. دختر او نازنین دیهیمی مترجم و ویراستار بود. همچنین رؤیا رضوانی همسرش مترجم است.
او نخستین سال‌های زندگی‌اش و بخشی از تحصیلات ابتدایی را در تبریز گذراند، در اوائل نوجوانی همراه خانواده به تهران مهاجرت کرد و در منطقه تهران‌پارس در پایتخت ساکن شدند. خواندن را پیش از رفتن به مدرسه می‌آموزد. او در این باره گفته بود: «از ۱۰سالگی یک کتاب‌خوان حرفه‌ای بودم، یعنی بدون اغراق باید روزی یک کتاب را می‌خواندم. خوشبختانه از ادبیات شروع کردم.»
او به واسطه آشنایی و معاشرت با غلام‌حسین ساعدی در دهه پنجاه با محافل ادبی و روشنفکری، نویسندگان و مترجم‌ها در کانون نویسندگان ایران و فضاهای دیگر ارتباط می‌گیرد. سال ۱۳۵۶ از دانشگاه تبریز در رشته مهندسی شیمی فارغ‌التحصیل می‌شود. در نخستین سال‌های (۱۳۵۲ تا ۱۳۶۱) جوانی در شهر ملکان، به معلمی اشتغال داشت. او سال ۱۳۶۱ به دلائل سیاسی بازداشت و دو سال در زندان تبریز حبس بود. او پس از زندان به کار در یک کارخانه لاستیک سازی مشغول شد. دربارهٔ آن تجربه گفته‌است: «چون شیمی خوانده بودم با گرایش پلیمر، در یک کارخانه لاستیک‌سازی مشغول کار شدم و یک سال آنجا کار کردم. بعد دیدم نمی‌توانم و اگر این‌طور پیش بروم، قطعاً می‌میرم. کارش سخت نبود، اما عشق من نبود. گرچه آنجا هم ۱۰ کتاب راجع به صنعت لاستیک درآوردم و بعد هم دائرةالمعارف صنعت لاستیک را ترجمه و تألیف کردم که البته دوستان محبت فرمودند و به اسم خودشان چاپ کردند و از قضای روزگار جایزه بهترین کتاب را هم گرفت!»
او پس از اینکه از زندان تبریز آزاد شد، در مجموعه انتشارات انقلاب اسلامی، فرانکلین سابق به کار مشغول می‌شود. دیهیمی در سال ۱۳۶۵ در انتشارات انقلاب اسلامی مشغول به کار شد و مسوول ویرایش کتاب تاریخ تمدن اثر ویل دورانت بود. او در روایت آن فعالیت گفته‌است: «به عنوان نمونه‌خوان به انتشارات فرانکلین رفتم. آنجا تاریخ تمدن را ویرایش کردم که از بزرگ‌ترین بخت‌های من بود چرا که موقع نمونه‌خوانی متوجه شدم، جاافتادگی و غلط بسیاری دارد و ترجمه نامفهوم است. با کلی مکافات متقاعدشان کردم که آن را دوباره از نو ویرایش کنم؛ و این کار دانش و بینش مرا خیلی بالا برد. با اینکه به‌لحاظ مادی من واقعاً به فلاکت افتادم، چون ماهی سه هزار تومان حقوق می‌گرفتم و باید هر دو ماه یک‌بار یک جلد را سطر به سطر مقابله می‌کردم و می‌نوشتم. بعد هم خودم شروع به ترجمه کردم.»
او از کودکی کتابخوان بار می‌آید و زبان انگلیسی را در خانه از پدرش و با پشتکار فردی می‌آموزد و همچنین از کمک‌های عبدالله توکل مترجم پیش‌کسوت برای کمک می‌گیرد؛ او در این‌باره می‌گوید: «استاد اصلی من در یادگیری فوت و فن ترجمه، عبدالله توکل بود. توکل تقریباً مثل پدر من بود. خانه یکی بودیم و من از بچگی او را می‌شناختم. در آموزش و پرورش، مدیرکل روابط بین‌الملل بود. پدر من هم آموزش و پرورشی بود با هم همکار بودند، او اوقات فراغتش می‌نشست و ترجمه می‌کرد. خیلی آدم دوست داشتنی بود. با همان بیان ترکی شیرینش می‌گفت ببین بدبختی ما این است که ۹۹ درصد مترجمان ما تعداد کتاب‌هایی که ترجمه کردند، مساوی تعداد کتاب‌هایی است که خوانده‌اند؛ و حتی گاهی بیشتر از کتاب‌هایی است که خواندند، چون بعضی از ترجمه‌ها را یک بار قبل از دست به ترجمه بردن نخواندند. پس اگر می‌خواهی اجازه من را برای ورود به کار ترجمه داشته باشی، باید به ازای پنجاه کتابی که می‌خوانی یک کتاب ترجمه کن. من تا امروز به این نصیحت عمل کردم.
همچنین دربارهٔ روی آوردن به ترجمه به روزنامه شرق گفته بود: من هم چون از مطالعه خیلی لذت می‌بردم، خواستم این لذت را با دیگران تقسیم کنم. درست مثل آدمی که یک گل سرخ در باغچه می‌بیند، خیلی دلش می‌خواهد یک نفر را پیدا کند و بگوید این گل را نگاه کن چقدر قشنگ است و لذتش بیشتر می‌شود. در ضمن نظام‌مند و مسئله‌محور مطالعه می‌کردم، یعنی دایم در ذهنم سؤال وجود داشت و باید به این سوالات جواب می‌دادم، هر کتابی من را به کتاب دیگری می‌رساند و آن کتاب به رشته دیگر و همین‌طور ادامه داشت، در کارم هم طبیعتاً همین را دنبال کردم، یعنی فکر کردم در این مملکت مطمئناً تنها آدمی نیستم که این سؤال‌ها را دارم.» نخستین ترجمه او اثر نیکلای گوگول به فارسی یادداشت‌های یک دیوانه و هفت قصه دیگر سال ۱۳۶۳ در نشر هاشمی منتشر می‌شود. او دربارهٔ این ترجمه می‌گوید: «برای دلخوشی خودم این ترجمه را انجام داد و از نشان‌دادن آن به عبدالله توکل هراس داشتم. تا اینکه توکل ترجمه را دید و آن را پسندید و مرا تشویق کرد آن را چاپ کنم. ایشان کتاب را داد به رضا براهنی، براهنی شاگرد پدرم بود، با ایشان هم رفت‌وآمد داشتیم. آن موقع مشاور انتشارات هاشمی بود. این‌طور شد که کتاب را دادیم به رضا براهنی و آنجا چاپ شد.» این اثر تاکنون بیش از بیست بار تجدید چاپ شده‌است.
نخستین فعالیت‌های نوشتاری و فرهنگی او از اواخر دهه پنجاه رقم می‌خورد. او در سال ۱۳۵۸ با نشریه جنبش متعلق به علی اصغر حاج سیدجوادی همکاری کرد. اواخر دهه شصت در بنیانگذاری و انتشار نشریه نگاه نو با محمدتقی بانکی و علی میرزایی به عنوان "دبیر شورای نویسندگان" همکاری کرد. به علت فشار نهادهای امنیتی پس از ۵ شماره از دبیری شورای نویسندگان کنار رفت ولی با با نوشتن و ترجمه کردن به همکاری با "نگاهِ نو" ادامه داد.
او همچنین دربارهٔ شروع همکاری‌اش با مجله نگاه نو گفته بود: «جناب بانکی و میرزایی به من پیشنهاد کردند تا کمک کنم و مجله نگاه نو دربیاید. درآوردن نگاه نو تبدیل به کار تمام وقتم شد. در مجله نگاه نو، یک بخش ادبیات داشتیم که در هر شماره اختصاص به معرفی یک نویسنده داشت. فکر نسل قلم در آنجا پایه‌ریزی شد. ما با استفاده از مجموعه دایرةالمعارف اسکریتر هر شماره ۲۰ تا ۵۰ صفحه را به معرفی یک نویسنده اختصاص می‌دادیم و مقاله‌های آن مجموعه را ترجمه می‌کردیم. بعد بنابه دلایلی که نمی‌شود توضیح داده کار من در نگاه نو متوقف شد و من بیکار شدم. فکر کردم که می‌شود همان کاری را که در بخش ادبی نگاه نو انجام می‌دادیم به صورت مستقل و در قالب کتاب ادامه دهم. که بعداً به مجموعه نسل قلم تبدیل شد.»
او در سال‌های دهه هفتاد و روی کارآمدن دولت اصلاحات به‌طور ثابت به نشریه‌های دوم خردادی به عنوان نویسنده سرمقاله این نشریه‌ها یا تحلیل‌گر و فعال اجتماعی و روشنفکری با ترجمه و نگارش مقاله و حضور در گفتگوها و میزگردها به‌طور مستمر همکاری داشت و گزیده‌ای از آن مقاله‌ها در کتاب "این ابرها خواهند بارید" منتشر شده‌است. همچنین مسئولیت مشاور ارشد دوره دوم مجله شهروند امروز و نیز سردبیری ویژه‌نامه جنگ و صلح مهرنامه از دیگر سوابق روزنامه‌نگاری این مترجم و روشنفکر و نویسنده است.
خشایار دیهیمی در حوزه‌های مختلف اجتماعی، مدنی، حقوق و اخلاق شهروندی، همچنین ادبیات و ترجمه در قالب مقاله‌ها و گفت‌وگوها یا میزگردهایی دیدگاه‌هایش را تبیین کرده‌است. خشایار دیهیمی در حوزه‌های فلسفه، فلسفه سیاسی و ادبیات بلوک شرق، در نشر بیش از سیصد اثر به عنوان مترجم، ویراستار، سرویراستار و سرپرست نقش داشته‌است. از جمله می‌توان به سرویراستاری و سرپرستی ترجمه و نشر مجموعه نسل قلم اشاره کرد.
نسل قلم مجموعه صد و ده جلدی در معرفی نویسندگان مطرح و مهم جهانی در عرصه‌های مختلف، ادبیات، فلسفه سیاسی به سرویراستاری و همراهی جمعی مترجمان است. از جمله این مترجمان می‌توان به عبدالله توکل، کریم امامی، حشمت‌الله کامرانی، مهدی سحابی، گلی امامی، عبدالله کوثری، عزت‌الله فولادوند، منوچهر بدیعی و… اشاره کرد. بنیاد ترجمه این مجموعه سال ۱۳۷۱ گذاشته شد، بخش‌هایی از این مجموعه در نشر ماهی و نشر فرهنگ نو در سال‌هایی ۱۳۸۹ و ۱۳۹۷ تجدیدچاپ شده‌است. کتاب‌های یاد شده مدخل‌هایی از سه مجموعه European writers و British writers و American writers است که به فارسی ترجمه و منتشر شده‌است. نخستین کتاب فارسی از این مجموعه به «هرمان ملویل» نوشته لئون هاوارد اختصاص داشت که سال ۱۳۷۲ در نشر کهکشان منتشر شد و در سال ۱۳۹۷ برای سومین‌بار در نشر فرهنگ نو تجدید چاپ شد. خشایار دیهیمی در روایت آن روزها گفته‌است: «من از سال ۱۳۶۵ در انتشارات انقلاب اسلامی ویراستار کتاب تاریخ تمدن اثر ویل دورانت بودم. پایان ویرایش آن مجموعه، ویراستاری فرهنگ مشاهیر جهان را پیشنهاد کردند و من همراه تیم چند نفره چهار سال روی فرهنگ مشاهیر جهان کردیم، یک‌باره با تغییر مدیریت انتشارات انقلاب اسلامی مواجه شدیم و نه تنها آن پروژه متوقف شد بلکه من نیز بیکار شدم. به کارهای متفرقه مشغول شده بودم تا اینکه جناب بانکی و میرزایی به من پیشنهاد کردند تا کمک کنم و مجله «نگاه نو» در بیاید. درآوردن نگاه نو تبدیل به کار تمام وقتم شد در مجله نگاه نو، یک بخش ادبیات داشتیم که در هر شماره اختصاص به معرفی یک نویسنده داشت. فکر نسل قلم در آنجا پایه‌ریزی شد. ما با استفاده از مجموعه دائرةالمعارف اسکریتر هر شماره ۲۰ تا ۵۰ صفحه را به معرفی یک نویسنده اختصاص می‌دادیم و مقاله‌های آن مجموعه را ترجمه می‌کردیم. بعد بنا به دلایلی که نمی‌شود توضیح داده کار من در نگاه نو متوقف شد و من بیکار شدم. فکر کردم که می‌شود همان کاری را که در بخش ادبی نگاه نو انجام می‌دادیم به صورت مستقل و در قالب کتاب ادامه دهم. به بسیاری از ناشران پیشنهاد دادم که این کار را ادامه دهیم و هر ماه دو جلد از این مجموعه را منتشر کنیم و جلو برویم. اما به هر ناشری که مراجعه می‌کردم و بدبین بود و می‌گفت این کار در ایران شدنی نیست. کار دنباله‌دار امکان‌پذیر نیست. می‌گفتند در ایران خیلی‌ها مدعی انتشار مجموعه شدند اما نتوانستند.» از جمله نویسندگانی که در این مجموعه به آن‌ها پرداخته شده‌است می‌توان اشاره کرد به آرتور شوپنهاور، آرت‍ور ک‍وس‍ت‍ل‍ر، آرتور میلر، آسکار وایلد، آلبرتو موراویا، آلبر کامو، الکسی دو توکویل، آنا آخماتووا، آنتون چخوف، آندره بروتون و… نخستین ایده‌های ترجمه مجموعه نسل قلم در نیمه دهه شصت شکل می‌گیرد.