نام افغانستان
افغانستان در زبان فارسی به معنای سرزمین افغان‌ها است؛ که اصالتاً از نام گروهی از مردم با نام افغان گرفته شده است؛ که هم‌معنی پشتون‌ ها است و گروه قومی افغانستان را تشکیل می‌دهند. این نام نخستین بار در قرن ۱۰ میلادی و در کتاب جغرافیایی؛ حدود العالم ذکر شده‌است. تکواژ ـستان نیز پسوندی فارسی؛ به معنای مکان است. سیاست‌مداران افغان؛در قرن نوزدهم این نام «افغانستان» را بر افراد بازمانده؛ امپراتوری درانی گذاشتند.
"دائرةالمعارف آریانا" می‌نویسد: کشوری که در تاریخ معاصر جهان به نام افغانستان یاد می‌شود، در قرون وسطی به‌اسم خراسان و در عهد باستان به‌نام آریانا شهرت داشت.
محمد باقر مصباح زاده، در کتاب تاریخ اقوام در افغانستان، «صفحات ۸ و ۹»، گفته است:در گذشته برخی مورخان و پژوهشگران افغانی با هدایت برخی عناصر در حاکمیت افغانستان، کشور خیالی به نام " آریانا " اختراع کردند؛ تا آنچه را که میراث آریایی‌ها؛نام گذاری کرده اند؛ به نام افغانستان، اختصاص دهند. تاریخ سازی، با نشان دادن افسانه‌ها و جعل واژه‌ها آغاز شد. یفتلی،به هپتال تبدیل شد و هپتال به ابدال، همچنین واژه‌های پاکتویس یونانی با پختویس و پشتون، تطبیق داده شد.
در اینجا، گرچه به تشریح جداگانه هر یک از این اسامی براساس اسناد و منابع مختلف تاریخی پرداخته می‌شود، اما بی‌تردید نمی‌توان انتظار داشت این نوشتار همهٔ ابهام‌ها یا اختلاف نظرها در این زمینه را ازبین ببرد و چه بسا در برخی موارد بتوان در آن کمبود یا سهوی یافت؛ چرا که هنوز منابع و مدارک و اسناد فراوان دیگری نیز در این باره وجود دارد که باید بررسی و کاوش شوند و به ویژه باید توجه داشت که بحث حاضر به منظور مقدمه مطرح شده‌است و سپس دامنه‌ای بررسی آن توسعه خواهد یافت.
نام افغانستان در واسط قرن هیجدهم میلادی یعنی از هنگامی که برتری سیاسی و نظامی قوم افغان بر سایر اقوام ساکن در آنجا استوار گردید و ویکپارچگی سیاسی کشور دوباره به وجود امد «به واسطه بیشتربودن جمعیت آن قوم به تمام کشور گفته شد» و سرانجام در قرن نوزدهم میلادی شهرت یافت.
اگرچه واژهٔ افغانستان، به عنوان نام رسمی این کشور، شاید بار اول در سال ۱۸۰۱ میلادی در قرارداد میان انگلستان و ایران، در مورد قلمرو امپراتوری درانی به کار رفته باشد، اما کلمهٔ افغانستان، به معنای جا و مکان قبایل افغان (پشتون‌ها)، نخستین‌بار در تاریخنامهٔ هرات، نوشته سیف هروی در اوایل سدهٔ چهاردهم میلادی، گفته شده‌است. دکتر احمد جاوید می‌گوید:
به هر حال، اگرچه واژهٔ افغانستان به معنای «محل سکونت افغانها» پیش از تأسیس دولت درانی توسط احمد شاه درانی نیز وجود داشته‌است، منتها شاید درگذشته فقط محل زندگی طائفه یا طوائف پشتون در خراسان بزرگ را همیشه یا گاهی افغانستان می‌نامیده‌اند. چنان‌که براساس نظر عبدالحی حبیبی، کلمهٔ افغانستان، به هنگام هجوم چنگیز و زمان آل کرت و غوری‌ها، تنها به ناحیه یا نواحی‌ای گفته می‌شد که افغاننشین (پشتو زبان) بوده‌است. او می‌نویسد:
با این وصف، شاید در ابتداء این اسم میان سایر اقوام این کشور و حتی بین خود پشتونها چندان اشنایی عمومی نداشت و به‌طور مسلم، مدتی طول کشید تا مردم به آن اُنس گرفتند. اما اکنون، این نام برای کشور کهن افغانها نه تنها در خود افغانستان، بلکه در تمام کشورهای جهان شهرت یافته و اسم آشنا است.
مردم افغان نام عمومی برای کشور خود دارند که اکثراً نام افغانستان را به کار می‌برند.
براساس فرگرد یکم وندیداد، ایران‌ویج که بر اساس آن تعبیر آریانا، پدید آمده، نخستین سرزمینی است که توسط اهورا مزدا آفریده شده، اما حدود جغرافیایی آن مشخص نیست.
بر حسب تعریف وندیداد، در فرگرد یکم وندیداد، این سرزمین در منطقه‌ای سرد سیر قرار دارد که بر کرانه رود دایتی نیک قرار دارد، ده ماه از آن سرد و دو ماه آن گرم است. اهورامزدا در وندیداد می‌گوید که: که اگر من هر سرزمینی را که آفریدم، چنان آرامش بخش نبود که به چشم مردمانش خوش آید همه به ایران‌ویج روی می‌آوردند. سپس به ذکر آفرینش مناطق دیگر، آغاز می‌کند که شامل بخشهایی از مناطق سرزمین افغانستان و ایران کنونی است و همچنین سایر نقاطی که از نظر جغرافیایی، محل آنها کاملاً مشخص نیست. بنابرین به طور مشخص، معلوم نیست که سرزمین ایران‌ویج، از نظر جغرافیایی در کجا واقع شده‌است، به گمان برخی، منظور از رود دایتی، که ایران‌ویج در کرانه آن آفریده شده، رودی اساطیری است که احتمالاً آن را با رود سفیدرود یا منطقه ای در استان آذربایجان شرقی در ایران، یکی می‌دانند.
بیشتر مورخان افغانستانی توافق دارند که آریانا نام سرزمین افغانستان در عهد باستان بوده‌است. این نظر، نه تنها مخالف برخی اسناد و مدارک تاریخی نیست بلکه برخلاف نظر برخی از خاورشناسان غربی و تاریخ‌نگاران نامدار ایرانی نیست.
اراتس‌تن (۲۷۶–۱۹۶ ق. م)، اولین نویسنده یونانی است که اسم آریانا را برای سراسر سرزمین‌های میان بیابان مرکزی ایران تا رود سند به‌استثنای غرب (بلخ) و سرزمین‌های شمالی اطلاق کرده‌است. به‌گفتة ریچارد ن. فرای، به‌کاربردن نام آریانا توسط اراتس‌تن
اما، استرابون (۶۳/۶۴ ق. م ـ ۲۱م)، جغرافیدان معروف عهد قدیم یونان، که اندکی بعد از سقوط دولت یونانی باختر می‌زیست و از افغانستان امروزی با نام آریانا یاد کرده، غرب (بلخ) و سغد را هم جزئی از آریانا به‌شمار آورده‌است.
کلاودیوس بطلمیوس (۸۳–۱۶۱ م)، ریاضی‌دان، جغرافی‌دان و ستاره‌شناس که در اسکنریه مصر زندگی می‌کرد، نیز از سرزمینی که در جنوب هندوکش بین کویر نمک ایران کنونی در غرب و رود سند در شرق واقع بوده، به‌نام آریانا یاد کرده‌است.
میرغلام‌محمد غبار، تاریخ‌نگار معاصر افغان، از شهرهای آریانا چنین نام می‌برد: «غرب (بلخ، تخار، مرو)، آریا (هرات)، خوارزمیش (خوارزم)، اپارتیا (ولایات طوس و نیشاپور)، آراکوسیا (قندهار)، کارامانیا (کرمان)، سکاستین یا درانگانیا (سیستان)، گدروسیا (بلوچستان)، پاکتیا (ولایات خوست، سند)، گندهارا (ولایات پشاور تا کابل)، پروپامیس (غور و هزاره‌جات).»
افق جغرافیایی اوستا، کتاب مقدس زرتشتیان، نیز محل ایریانه ویجه (آریانا = سرزمین اصلی آریایی‌ها) را که زادگاه زرتشت هم به‌شمار می‌رود، در گستره جغرافیای تاریخی افغانستان قرار می‌دهد. در فرگرد اول وندیداد، از شانزده شهر آریایی یاد شده که در سر این شهرها "ایریانه ویجه" یعنی نخستین سرزمین آریایی‌ها قرار گرفته‌است. پس از آن از شهرهای سغده (سغدیان یا سغد)، مورو (مرو)، بخدی (بلخ)، نیسایه (نواحی بین بلخ و هرات، یعنی میمنه)، هرویو (هرات)، وئه‌کرته (کابل)، اوروه (روه یعنی سرزمین پکتیکا یا غزنه یا طوس)، خننتا یا وهرکان (گرگان)، هراویتی (حوزه ارغنداب یا قندهار)، هائتومنت (وادی هیرمند)، رگا یا راغه (ناحیه راغ در بدخشان یا ری)، شخر یا چخر یا کخر (غزنه یا شاهرود)، وارنا یا ورن (بامیان یا وانای وزیرستان یا صفحه البرز یا خوار)، هپت هیندو (پنجاب) و رانگه یا رنگا (محل آن معلوم نیست) سخن رفته‌است.