اسماعیل نوری‌علا
اسماعیل نوری‌علا (زادهٔ ۲۳ بهمن ۱۳۲۱) استاد دانشگاه، فعال سیاسی، نویسنده، کارگردان ایرانی، یکی از منتقدان دین اسلام و نظام جمهوری اسلامی ایران و نیز برادر پرتو نوری‌علا است.
او از فعال‌ترین شاعران و منتقدان و روزنامه‌نگاران و از پیگیرترین مفسران و مدافعان شعر موج نو در دهه‌های چهل و پنجاه بود. او به همراه "احمدرضا احمدی"، "محمدعلی سپانلو"، "غفار حسینی" و "نادر ابراهیمی" انتشارات طرفه را به نیت دفاع از هنر موج نو و پشتیبانی از هنرمندان موج نویی (به‌ویژه شاعران)، در اوایل دههٔ چهل تأسیس کرده بود و با انتشار چندین جُنگ و داستان و مجموعهٔ اشعار و نگارش مقالات فراوان در نشریات متعدد توانسته بود که حرکت موج نو را تسریع کند. او هچنین از سال ۲۰۰۷ تا ۲۰۱۳ مدیر مسئول و سردبیر نشریهٔ "سکولاریسم نو" بود که بعدها این نشریه در سایت «جنبش سکولار دموکراسی ایران» ادغام شد.
در روز اول اردیبهشت سال ۱۳۴۷ در جلسهٔ شلوغی در خانهٔ "جلال آل‌احمد" «کانون نویسندگان ایران» رسماً فعالیت خود را آغاز کرد. بنابر پیش‌بینی اساسنامه، ۴۹ تن از امضاکنندگان بیانیهٔ اول اسفند ۱۳۴۶ - که در جلسه حضور داشتند - هیئت مؤسس نامیده شدند و از میان آن‌ها کمیسیونی مأمور شد که مقدمات انتخابات هیئت دبیران کانون را، مطابق اساسنامه فراهم آورد. یکی-دو هفته بعد، در خانهٔ "جعفر کوش‌آبادی" انتخاب هیئت دبیران انجام شد. "اسماعیل نوری‌علاء" در این انتخابات به عنوان یکی از اعضای نخستین هیئت دبیران کانون نویسندگان ایران و سمت منشی کانون انتخاب شد. در انتخابات دورهٔ دوم کانون "اسماعیل نوری‌علاء" با ۲۵ رأی به همراه "رضا براهنی" با ۱۳ رأی به عنوان عضو علی‌البدل دومین دورهٔ کانون نویسندگان ایران برگزیده شدند.
نقد شعر نو در دههٔ سی، به رغم ظاهر علمی، نقدی ذوقی-اخلاقی بود؛ نقدی بود اخلاقی، بر اساس دانش عمومی منتقد در زمینه‌های مختلف و علایق شخصی به مقولهٔ شعر و شاعری. نقد در معنای علمی، در دههٔ چهل پا گرفت؛ اگرچه از انحراف و حب و بغض‌ها هنوز خالی نبود. فعال‌ترین و مطرح‌ترین منتقدین دههٔ چهل عبارت بودند از: "عبدالعلی دستغیب" (منتقد نوقدمایی میانه‌رو)، "یدالله رؤیایی" (منتقد و مبلغ و بانی نقد فرمالیستی در ایران)، "اسماعیل نوری‌علاء" (مبلغ و مفسر و مروج شعر موج نو)، "محمد حقوقی" (مسلط بر ادبیات قدیمه و مدافع فرمالیسم)، "م. آزاد"، "مهرداد صمدی" و "رضا براهنی" (که به رغم پاره‌ای انحرافات، اصولی‌ترین نقدها را نوشت).
در این میان "اسماعیل نوری‌علاء" مطرح‌ترین مدافع و مفسر و شارح شعر موج نو بود. او شعر "سهراب سپهری" را «پدر بلافصل» شعر "احمدرضا احمدی" - بانی موج نو - می‌دانست. او شعر «لولوی شیشه‌ها» ی "سهراب سپهری" را از نمونه‌های اول این طرز دانسته و نوشته بود: «"سپهری" در این شعر دریچه‌ای به دنیای تازه‌یافته می‌گشاید و تصاویری تازه ارائه می‌دهد.» با این وجود از نظر مدافعان «طرح» "احمدرضا احمدی" هیچ‌چیز جز خود مدرنیسم افراطی ضدسنت مطرح نبود، آن‌ها حتی گرایش عرفانی "سپهری" و "ایرانی" را که به‌نوعی تعهد و معنا احاله داشت، برنمی‌تافتند. از نظر "نوری‌علاء" شعر موج نو حرکت قاطعی به سوی «شعر ناب» محسوب می‌شود و به همین دلیل بسیاری از مشخصات شعر ناب را می‌توان در آن دید.
چند سال پس از انتشار شعر موج نو، "اسماعیل نوری‌علاء" شاخه‌هایی را در آن مشخص و از هم جدا می‌کند که به قرار ذیل بود:
"اسماعیل نوری‌علاء" پابرجاترین مدافع شعر "محمدعلی سپانلو" نیز بود. وقتی که "نوری‌علاء" به موارد متعددی از غلط‌های دستوری و تصویری در شعر "سپانلو" اشاره می‌کند، "مهرداد صمدی" - مفسر مؤثر موج نو در دههٔ چهل - می‌گوید: «اصلاً غلط دستوری توی شعر خیلی کم‌اهمیت است. مخصوصاً وقتی شعر خوب باشد» و "سپانلو" می‌گوید: «اگر واقعاً عیبی هست من کلاً بی‌تقصیرم.»
از اتفاقات قابل توجه سال ۱۳۴۶ توجه چشمگیر زنان به شعر و شاعری بود. عده‌ای علت این توجه را موفقیت و مرگ "فروغ" دانسه بودند. "اسماعیل نوری‌علاء" ضمن اشاره و تأیید این نکته در مقاله‌ای تحت عنوان «تذکرة اللطیفه» می‌نویسد که این هجوم و استقبال متأسفانه سبب «کمبود اصالت و فقدان استقلال لازم در شاعره‌ها» ی دههٔ چهل شد. او در این مقاله از ۱۲۰ نفر از شاعران زن نام می‌برد.
"اسماعیل نوری‌علاء" همچنین مقالاتی با عنوان «دربارهٔ جوانان» با نام مستعار «ماهیار» در مجلهٔ فردوسی شماره‌های ۸۸۲ تا ۸۸۸ (از مهر تا آذر ۱۳۴۷) به چاپ رساند و در این مقالات کوشش کرد تا وجوه مختلف زندگی جوان آن روز ترسیم کند.
«اتاق‌های در بسته» نخستین مجموعهٔ شعر "اسماعیل نوری‌علاء" اتفاقاً ربط چندانی به شعر موج نو نداشت؛ اگرچه انگیزهٔ پیدایش شعر متفاوتِ موج نو که مخالفت با سانتی‌مانتالیسم و سمبولیسم و روی آوردن به اشیا و روابط غیرمعمول روزمره بود، پشت سر اشعار او نیز دیده می‌شد.
اشعار «اتاق‌های در بسته» بدیع و ساده بود، ولی کمبود موسیقی و در نتیجه جا نیفتادن پاره‌ای از کلمات در بافت اشعار، آن را به مجموعه ترجمه‌ای تشبیه کرده بود؛ به‌ویژه آن‌که نوع تصویرسازی و بسیاری از اشیا مورد توجه شاعر هم، بیشتر رنگ و بوی فرنگی داشت؛ مثل «ماه‌نوردان» و «جنگ جهانی» که از طریق مجلات به ما می‌رسید.
"اسماعیل نوری‌علاء" به همراه "احمدرضا احمدی"، "محمدعلی سپانلو"، "غفار حسینی" و "نادر ابراهیمی" انتشارات طرفه را به نیت دفاع از هنر موج نو و پشتیبانی از هنرمندان موج نویی (به‌ویژه شاعران)، در اوایل دههٔ چهل تأسیس کرده بود و با انتشار چندین جُنگ و داستان و مجموعهٔ اشعار و نگارش مقالات فراوان در نشریات متعدد توانسته بود که حرکت موج نو را تسریع کند.
کتاب اول طرفه در تیرماه ۱۳۴۳ منتشر شد. این کتاب مشتمل بر ۴ بخش بود: قصهٔ ایرانی، شعر ایرانی، شعر دیگران، و بررسی و نقد. بخش شعر شامل اشعاری از: "جعفر کوش‌آبادی"، "یدالله رؤیایی"، "بهمن فرسی"، "رضا براهنی"، "ا. ن. پیام (اسماعیل نوری‌علاء)"، "م. آزاد"، "غفار حسینی"، "محمدعلی سپانلو" و "احمدرضا احمدی".
کتاب دوم طرفه در آبان ۱۳۴۳ منتشر شد. شاعران این مجموعه عبارت‌اند از: "محمدعلی سپانلو"، "منوچهر آتشی"، "احمدرضا احمدی"، "م. آزاد"، "یدالله رؤیایی"، "جعفر کوش‌آبادی"، "پرتو نوری‌علاء"، "غ. متین"، "منوچهر شیبانی"، "محمد حقوقی"، "مروا"، "بیژن الهی"، "سیروس آتابای"، "غفار حسینی"، و "الف. ن. پیام. (اسماعیل نوری‌علاء)"
در فروردین سال ۱۳۴۵ انتشارات طرفه که مدافع جریان شعر موج نو بود، جُنگی با نام جزوهٔ شعر منتشر کرد. مسؤول و مدیر جزوه "اسماعیل نوری‌علاء" بود. شاعران دفتر اول جزوهٔ شعر عبارت‌اند از: "احمدرضا احمدی"، "عبدالوهاب احمدی"، "بهرام اردبیلی"، "محمدرضا اصلانی"، "بیژن الهی"، "پروانه"، "الف. ن. پیام (اسماعیل نوری‌علاء)"، "الف. تمرز"، "محمدعلی سپانلو"، "شاهرخ صفایی"، "حمید عرفان"، "پ. غریب"، "بیژن کلکی"، "فریده فرجام"، "جواد مجابی"، "فریدون معزی‌مقدم".... و همچنین، صدها مقالهٔ گوناگون دیگر.