زوال عقل
زوال عقل یا دِمِنْسْ (به لاتین: dementia) یا خِرَدسودگی در پزشکی و روان‌پزشکی، اختلال مزمن و گاهی حاد فرایندهای روانی به علت بیماری عضوی مغز که با تغییر شخصیت و موقعیت‌ناشناسی و اختلال در حافظه و داوری و اندیشه همراه است. شایع‌ترین نوع دِمِنْسْ، زوال عقل سالخوردگی یا بیماری آلزایمر است. از دیگر عوامل ایجاد دمانس می‌توان به سکته مغزی، بیماری پیک و بیماری‌های ناشایع ولی معروف مانند جنون گاوی اشاره نمود. طبق تعریف، زوال عقل عبارت است از تخریب پیش رونده کارکردهای شناختی که در زمینه‌ای از هشیاری کامل (بدون وجود دلیریوم بسته به نوع عامل آن) بروز می‌کند. دِمِنْسْ مجموعه‌ای از علائم شامل اختلالاتی در حافظه، توجه، زبان‌پریشی، تغییرات روان‌شناختی و مختل شدن فعالیت‌های روزمره تظاهر می‌یابد
امروزه حدود ۱۲ میلیون نفر در جهان دمانس دارند و انتظار می‌رود که این تعداد در سال ۲۰۴۰ به ۲۵ میلیون برسد. محققان سازمان جهانی آلزایمر (ADI) در گزارش سال ۲۰۱۵ خود در لندن پیش‌بینی کردند که شمار بیماران مبتلا به زوال عقل در جهان تا سال ۲۰۵۰ سه برابر و به ۱۳۱٫۵ میلیون نفر برسد. در بررسی که در خانه های سالمندان در استان تهران صورت گرفت، مشاهده شد که 4 درصد افراد دِمِنْسْ دارند. در انگلستان حدود ۶۳۷ هزار نفر علائم دِمِنْسْ دارند و هزینه سالیانه مراقبت از آن‌ها ۱۷ میلیارد پوند (۷/۱۸ میلیارد یورو، ۷/۲۴ میلیارد دلار) است، که بیشتر از بیماری قلبی-عروقی (۴ میلیارد پوند)، سکته مغزی (۳ میلیارد پوند) و سرطان (۲ میلیارد پوند) است. تحقیقات محققان انگلیسی حاکی از آن است که یک نفر از هر سه نفر متولدین سال ۲۰۱۵ میلادی در این کشور در صورت یافت نشدن راه‌هایی برای درمان زوال عقل در نهایت به اشکال مختلف این عارضه دچار خواهند شد. براساس این تحقیقات، ۲۷ درصد از پسران و ۳۷ درصد از دختران متولد سال ۲۰۱۵ میلادی در آینده در معرض بیماری زوال عقل، قرار دارند. به گفته محققان انگلیسی، به‌طور تقریبی ۳۲ درصد متولدین سال جاری میلادی در انگلستان در مراحلی از زندگی خود به بیماری ذهنی تحلیل برنده مبتلا خواهند شد. شایع‌ترین نوع دِمِنْسْ، آلزایمر نام دارد که ۵۰٪ تا ۶۰٪ بیماران مبتلا به دِمِنْسْ را شامل می‌شود. از سایر انواع دِمِنْسْ می‌توان از دمانس عروقی، دِمِنْسْ ناشی از ضربۀ سر، دِمِنْسْ وابسته به الکل، دِمِنْسْ وابسته به انواع اختلالات حرکتی نظیر بیماری هانتینگتون و بیماری پارکینسون و دِمِنْسْ ناشی از ایدز نام برد.
به‌طور کلی تشخیص دِمِنْسْ بر اساس معاینه بالینی بیمار، از جمله معاینه وضعیت روانی و اطلاعات به دست آمده از خانواده، دوستان و غیره صورت می‌گیرد. بعضی از خصوصیات مشترک بین انواع دِمِنْسْ ‌ها عبارتند از:
تغییرات در شخصیت افراد مبتلا به دِمِنْسْ به خصوص برای خانوادۀ فرد ناراحت‌کننده‌است. خصوصیات شخصیتی فرد ممکن است در اثر دِمِنْسْ تشدید شود. در ضمن فرد مبتلا به دِمِنْسْ ممکن است درون‌گرا شود و اهمیتی به تأثیر رفتار خود بر دیگران ندهد.
حدود ۲۰ تا ۳۰٪ بیماران مبتلا به دِمِنْسْ (در درجه اول بیماران مبتلا به آلزایمر) دچار توهم می‌شوند و ۳۰ تا ۴۰٪ آن‌ها هذیان دارند که عمدتاً از نوع پارانویا یا گزند است که عمدتاً ماهیت نامنظم دارد.
افسردگی و اضطراب تقریباً در ۴۰ تا ۵۰ ٪ بیماران مبتلا به دِمِنْسْ نشانه عمده‌ای به حساب می‌آید بیماران مبتلا به روان‌پریشی همچنین ممکن است بدون عامل برانگیزنده آشکار خنده یا گریه بیمارگون از خود نشان بدهند.
در بیماران مبتلا به دِمِنْسْ علاوه بر زبان پریشی، کردار پریشی و ادراک‌پریشی نیز شایع است. همچنین حملات تشنجی، تظاهرات عصبی غیرمعمول، رفلکس‌های ابتدایی مانند چنگ زدن و مکیدن نیز در این گونه افراد مشاهده می‌شود.
توانایی بیماران مبتلا به دِمِنْسْ در نگرش انتزاعی کاهش می‌یابد.
در تشخیص دِمِنْسْ نوع آلزایمر علاوه بر وجود اختلال حافظه، وجود یکی دیگر از اختلالات شناختی که در قبل ذکر شد الزامی است. همچنین این بیماری باید در عملکرد اجتماعی و شغلی فرد اختلال ایجاد کند.
علایم عمومی آن مشابه دِمِنْسْ نوع آلزایمر است با این تفاوت که شواهد بالینی و آزمایشگاهی مبنی بر دلایل عروقی در مورد آن موجود است. در ضمن معمولاً سیر نزولی و پله پله در دِمِنْسْ عروقی شایعتر از نوع آلزایمر است.
شش علت اصلی که DSM از آن‌ها نام برده شده‌است شامل: در ضمن ردیف هفتمی نیز به درمان‌گر اجازه می‌دهد سایر اختلالات غیر روانی منجر به دِمِنْسْ را در آن جای دهد.
مواد متداولی که می‌تواند منجر به دمانس شود در DSM از آن نام برده شده شامل موارد زیر می شود: در دِمِنْسْ ناشی از الکل تشخیص افتراقی با نشانگان ورنیکه–کورساکوف و سنجش میزان ویتامین ب۱ ضروری است.- آغاز یا تشدید نارسایی قلب- داروهای تجویزی، به‌ویژه داروهای ضد پارکینسون و سایر داروهای با خواص آنتی کولینرژیک- نوشیدنی الکل- هیپوکسی یا ایسکمی عروق مغز- عفونت‌های گوش، پوست، ریه و دستگاه ادراری - اختلال افسردگی اساسی که دِمِنْسْ را تقلید می‌کند- کم خونی شدید در افراد بسیار مسن- کمبود ویتامین ب۱۲ فولات- کم‌کاری تیروئید- تومورهای مغزی با رشد تدریجی- نارسایی کلیوی- هیدروسفالی ارتباطی- سیفلیس- هیدروسفالی فشار معمولی علاوه بر عوامل بالا ممکن است بیمار دچار پیری طبیعی شده باشد که با عدم تداخل قابل ملاحظه در رفتار اجتماعی و شغلی با دمانس قابل افتراق است. همچنین دلیریوم با شروع حاد، دوره کوتاه، تشدید شبانه علائم از دمانس قابل تمایز است. ضمن این که نباید احتمال اختلالات ساختگی یا تمارض را از نظر دور داشت. همچنین با توجه به شباهت‌های نسبی این بیماری با اسکیزوفرنی و افسردگی اساسی، لازم است علایم تشخیصی به صورت دقیق و بالینی بررسی شود.
درمان رفتاری - شناختی در بیماران دچار دِمِنْسْ خفیف تا متوسط برای غلبه بر «تفکر فاجعه‌نگر» (که در آن به تمام سختی‌ها به‌عنوان یک فاجعه نگاه می‌شود) مفید به نظر می‌رسد. «قالب‌بندی مجدد شناختی» می‌تواند در ایجاد راهبردهای کنار آمدن با مشکل در مراقبین بیماران نقش داشته باشند و ممکن است از رویکردهای حل مشکل یا مداخلات گروه‌های حمایتی برای آن‌ها مؤثرتر باشند. مطالعات موردی روی درمان رفتاری - شناختی در بیماران دچار دِمِنْسْ نشان داده‌اند که چگونه یک رویکرد مبتنی بر فرد می‌تواند به تخفیف ترس از این که دیگران تشخیص را بفهمند، به کاهش افت سریع توانایی‌ها، پرهیز از رفتار خجالت‌آور در جامعه، و جلوگیری از حذف نقش بیمار در برنامه‌ریزی مراقبت‌ها کمک‌کننده باشد. تکنیک‌های مورد استفاده شامل ترکیبی از واقعیت‌گرایی، راهبردهای حافظه، و بازسازی مجدد هستند. یکی از مشکلات اساسی در مورد افراد مبتلا به دِمِنْسْ احساس ازخودگذشتگی مراقب نسبت به بیمار است که منجر به احساس تنفر نسبت به خود و بیمار می‌شود. امروزه با کتاب‌هایی که مخصوص این گروه از پرستاران و افراد خانواده نوشته شده و همچنین روان درمانی‌های حمایتی و مشاوره‌های مستمر سعی در کاهش این گونه موارد است. هیچ دارویی برای جلوگیری یا درمان زوال عقل وجود ندارد. ممکن است از داروها برای درمان علائم رفتاری و شناختی استفاده شود، اما هیچ تاثیری در روند بیماری زمینه ای ندارد.
مهارکننده های استیل کولین استراز، مانند دونپزیل، ممکن است برای بیماری آلزایمر و زوال عقل در پارکینسون، DLB یا زوال عقل عروقی مفید باشد. کیفیت شواهد ضعیف است و فواید آن اندک است. هیچ تفاوتی بین عوامل این خانواده نشان داده نشده است.
در زیر نمونه‌ای از درمان دارویی برای استفاده روزانه حالت‌های مختلف دمانس آمده‌است: ترازودون ۳۰۰–۵۰ میلی‌گرم بنزودیازپین‌ها، مانند لورازپام ۴–۵/۰ میلی‌گرم کلومتیازول تا ۳ کپسول (۱۵–۵ میلی‌لیتر مایع) مهارکننده‌های انتخابی بازجذب سروتونین، مانند سیتالوپرام ۲۰–۱۰ میلی‌گرم و سرترالین ۱۰۰ میلی‌گرم همچنین والپروات سدیم۲۵۰ میلی‌گرم تا ۱ گرم، کاربامازپین ۳۰۰–۵۰ میلی‌گرم، مهارکننده‌های کولین‌استراز (به‌ویژه ریواستیگمین ۶–۵/۱ میلی‌گرم در دمانس اجسام لوی)، پرومازین ۱۰۰–۲۵ میلی‌گرم را در نظر بگیرید. کوئتیاپین ۲۰۰–۲۵ میلی‌گرم ریسپریدون ۲–۵/۰ میلی‌گرم الانزاپین ۱۰–۵/۲ میلی‌گرم آریپیپرازول ۱۵–۵ میلی‌گرم در صورت وجود علایم افسردگی مهارکننده‌های انتخابی بازجذب سروتونین مانند سیتالوپرام ۲۰–۱۰ میلی‌گرم و سرترالین ۱۰۰ میلی‌گرم میرتازاپین ۴۵–۱۵ میلی‌گرم