معوذتین
معوذتین یا معوذتان، اصطلاحی قرآنی است به دو سوره فلق و ناس اشاره دارد. علت نام‌گذاری این دو سوره به معوذتین، به جهت تعویذ معرفی شدن آنها از جانب محمد بوده‌است. این دو سوره با عبارت «قل اعوذ برب...» شروع می‌شوند.
استعاذه واژه‌ای است قرآنی به معنای پناه بردن به خداوند از هر نوع شر و بدی و همچنین هر نوع وسوسه‌های شیطانی. استعاذه از لحاظ اصطلاحی، یکی از اصطلاحات قرآنی است به معنای دعایی که به وسیله آن، انسان برای دفع شرور خود در پناه خدا قرار می‌دهد. در عصر ظهور اسلام، قرآن با نزول سوره‌های مکی همچون ناس و فلق، به تبیین استعاذه حقیقی از منظر اسلام پرداخت و برخلاف آنچه در اعراب جاهلی به صورت پناه بردن به نیروهای شیطانی می‌بود،‌ پناه بردن به خداوند از جمیع شرور را تبلیغ می‌کرد.
فرضیات زیادی در مورد زمان شکل‌گیری این سوره توسط تاریخ‌نگاران و پژوهشگران موجود است، به ویژه زمانی که ترتیب سوره‌های در نسخۀ پایانی قرآن، بر اساس بلندترین سوره به کوتاه‌ترین آن است، این نظم در مورد نخستین سوره و چند سوره پایانی رعایت نشده است. بسیاری این دو سوره پایانی (مُعَوِّذَتَیْن) را در ارتباط با سوره نخستینِ قرآن، یعنی فاتحه بررسی کرده‌اند که در آنها یک دعا به صورت اول شخصِ مفرد خدا را خطاب قرار می‌دهد. به‌طور کلی، سه روایت سوره‌های ناس و فلق را مدنی و نه روایت آن را مکی دانسته‌اند. از روایات دینی چنین به نظر می‌رسد که ناس و فلق با هم نازل شده باشند. در "اَلدُّرُّ الْمَنْثور" نوشتهٔ جلال‌الدین سیوطی، مفسر اهل سنت، آمده که مردی یهودی محمد را جادو کرد و وی بیمار شد. جَبرَئیل بر او نازل شد و دو سورهٔ معوذتین را برایش آورد و او را از سحرشدن توسط فردی یهودی، که سحرش در یک چاه بود، آگاه کرد. علی بن ابی‌طالب به‌دنبال سحر رفت و آن را نزد محمد آورد. سپس در هنگام بازکردن هر گره، علی بن ابی‌طالب یک آیه از دو سوره را می‌خواند و با پایان دو سوره، محمد چنان از جا برخاست که انگار پابندی از پایش بازشده‌باشد.
بر اساس گزارش منابع قرآنی، ابن مسعود، دو سوره ناس و فلق را از قرآن نمی‌دانست و به همین دلیل، معوذتین را از دو سوره قرآن حذف کرده‌است. در این خصوص مخالفت‌های بسیاری با او در این زمینه صورت گرفته‌است. برخی از مفسرین به اعتبار یا عدم اعتبار انتساب این نسبت به او پرداخته و گروهی دیگر در توجیه نسبت انکاری او پرداخته‌اند. در روایات منابع شیعی، او در این امر مورد شماتت قرار گرفته‌است. در همین خصوص از جعفر صادق گزارش شد‌است که پس از آنکه در رکعت‌های نمازش معوذتین را قرائت کرد، بر این مطلب که این دو سوره جزئی از قرآن هست و ابن مسعود در این خصوص یا اشتباه کرده‌است و یا دروغ گفته‌است، تاکید می‌‌کند. در مقابل دیدگاه ابن مسعود که تردید در خصوص جزئیت معوذتین در قرآن را مطرح می‌کند، ادعای یزید بن هارون مبنی بر تکفیر منکرین جزئیت این دو سوره قرار دارد.
پیامبر اسلام خواندن معوذتین را بهترین تعویذها می‌دانست. در روایات آمده‌است که پیامبر اسلام، حسن و حسین را با این دو سوره،‌ تعویذ می‌کرده‌است. به‌گزارش طبرسی، مفسر شیعه در "مجمع‌البیان" و ثعلبی، مفسر سنی در "الکشف و البیان"، از پیامبر اسلام روایت شده که هرکس دو سورهٔ فلق و ناس را بخواند، مثل این است که تمام کتاب‌های پیامبران الهی را خوانده باشد. بنابر گزارش کفعمی، هر کس در شب دو سوره معوذتین را قرائت کند، از شر جن و وسوسه‌های شیطان ایمن، خواهد بود و اگر بر پردن طفل بسته شود، از شر جن و هوام ایمن خواهد بود.
استعاذه واژه‌ای است قرآنی به معنای پناه بردن به خداوند از هر نوع شر و بدی و همچنین هر نوع وسوسه‌های شیطانی. استعاذه، مصدر باب استفعال از ریشه «ع.و.ذ» است. استعاذه از لحاظ اصطلاحی، یکی از اصطلاحات قرآنی است به معنای دعایی که به وسیله آن، انسان برای دفع شرور خود در پناه خدا قرار می‌دهد. این واژه پیشینه‌ای کهن در زبان سامی دارد و در زبان عبری باستان (oz) نیز کاربرد داشته‌است. استعاذه در معنای وسیع آن، برخاسته از یک امر غریزی است بدین ترتیب که انسان در مواجهه با خطرها، به دنبال پناه جستن از قدرتی برتر است تا به آرامش و اطمینان برسد. عرب‌ها پیش از اسلام، برای رهایی از شرور، تعویذهای گونانی اعم از رُقیه، نُشره، نَفره، تَمیمه و... را به کار می‌بردند.
در عصر ظهور اسلام، قرآن با نزول سوره‌های مکی همچون ناس و فلق، به تبیین استعاذه حقیقی از منظر اسلام پرداخت و برخلاف آنچه در اعراب جاهلی به صورت پناه بردن به نیروهای شیطانی می‌بود،‌ پناه بردن به خداوند از جمیع شرور را تبلیغ می‌کرد. با وجود این مفاهیم در قرآن، اتهامی که به محمد در خصوص ارتباط با نیروهای شیطانی داده می‌شد، به طور کلی نفی شد. واژه استعاذه در قرآن ۱۷ مرتبه کاربرد داشته‌است. اهمیت این موضوع در قرآن تا به آنجاست که دو سوره پایانی قرآن در مفهوم و موضوع استعاذه نازل شده‌است. دو سوره ناس و فلق که به سبب آغاز با عبارت «اعوذ» از همان ابتدای نزول به «معوذتین» یا «معوذتان» معروف شدند، جایگاه ویژه‌ای در نظام آموزش قران کسب کردند. از سویی دیگر معوذتین جانشین انواع تعاویذ در عصر جاهلی شد. با وجود آنکه نام دو سوره فلق و ناس به صورت مثنی «معوذتین» ذکر شده‌است، اما هیچ مفسری، یکی از این سوره‌ها را به صورت تنها، به «معوذة» نخوانده‌است و تنها ابن عطیه از باب اضافه کردن مسمی به اسم، عبارت «معوذة الاولی» را برای سوره فلق استعمال کرده‌است. استعاذه در دو سوره معوذتین با عبارت «قل اعوذ برب» و در مقام تخاطب محمد صورت گرفته‌است. مشهورترین عبارت استعاذه در فرهنگ اصطلاحی قرآن، عبارت «اعوذ بالله من الشیطان الرجیم» است که در سوره نحل مورد استفاده قرار گرفته‌است می‌باشد.
فرضیات زیادی در مورد زمان شکل‌گیری این سوره توسط تاریخ‌نگاران و پژوهشگران موجود است، به ویژه زمانی که ترتیب سوره‌های در نسخۀ پایانی قرآن، بر اساس بلندترین سوره به کوتاه‌ترین آن است، این نظم در مورد نخستین سوره و چند سوره پایانی رعایت نشده است. بسیاری این دو سوره پایانی (مُعَوِّذَتَیْن) را در ارتباط با سوره نخستینِ قرآن، یعنی فاتحه بررسی کرده‌اند که در آنها یک دعا به صورت اول شخصِ مفرد خدا را خطاب قرار می‌دهد. از نظر نُینکیخشِن، احتمالا معقول‌ترین فرضیه، آنچه است که نُیویرث، نلدکه و شوالی بررسی کرده‌اند؛ یعنی دو سوره پایانی (مُعَوِّذَتَیْن)، همچون «نوعی از انجامه(colophon)» با هدف جلوگیری از هتک حرمت قرآن هستند.
به‌طور کلی، سه روایت سوره‌های ناس و فلق را مدنی و نه روایت آن را مکی دانسته‌اند. از روایات دینی چنین به نظر می‌رسد که ناس و فلق با هم نازل شده باشند. بر اساس ترتیب نزول مشخص‌شده توسط محمدهادی معرفت، سورهٔ ناس بیست‌ویکمین سورهٔ نازل‌شده بر پیامبر اسلام است. در "اَلدُّرُّ الْمَنْثور" نوشتهٔ جلال‌الدین سیوطی، مفسر اهل سنت، آمده که مردی یهودی محمد را جادو کرد و وی بیمار شد. جَبرَئیل بر او نازل شد و دو سورهٔ معوذتین را برایش آورد و او را از سحرشدن توسط فردی یهودی، که سحرش در یک چاه بود، آگاه کرد. علی بن ابی‌طالب به‌دنبال سحر رفت و آن را نزد محمد آورد. سپس در هنگام بازکردن هر گره، علی بن ابی‌طالب یک آیه از دو سوره را می‌خواند و با پایان دو سوره، محمد چنان از جا برخاست که انگار پابندی از پایش بازشده‌باشد. این روایت در مصحف‌های تمام محدثان نیامده‌است؛ چون محمد به استناد آیات ۸ و ۹ سورهٔ فرقان از سحر و جادو که مصونیت دارد. اما محمدحسین طباطبایی این اشکال را رد کرده و معنی «سحر» در آیات سورهٔ فرقان را «بی‌عقل و دیوانه» بودن دانسته‌است که با مریضی جسمی بر اثر سحر تفاوت دارد. از دیگر اشکالات واردشده به این روایت، اضطراب آن است؛ به این معنی که متن روایت در نقل‌قول‌های مختلف، تغییر کرده و هر بار شرایط متفاوتی داشته‌است. همچنین اشکالی تاریخی به این روایت وارد است: محمد اولین بار در مدینه با یهودیان روبه‌رو شد درحالی‌که سورهٔ ناس در مکه و پیش از آن نازل شده‌است.
بر اساس گزارش منابع قرآنی، ابن مسعود، دو سوره ناس و فلق را از قرآن نمی‌دانست و به همین دلیل، معوذتین را از دو سوره قرآن حذف کرده‌است. با این وجود، بنابر گزارش مرتضی عاملی، گروهی از مفسران همچون رازی، ابن عبدشکور، ابن مرتضی، ابن حزم، نووی و باقلانی در صدد انکار این نسبت برآمده‌اند. مرتضی عاملی همچنین مدعی است که اگر این نسبت به ابن مسعود صحیح باشد، باید صحابه با او در این خصوص مخالفت‌هایی را مطرح می‌کردند و این مخالفت‌ها سبب مناظراتی می‌شده‌است که باید در منابع گزارش می‌شدند. بر اساس آنچه باقلانی گزارش می‌کند، دأب ابن مسعود بر این بود که هر آنچه از پیامبر اسلام نسبت به آن دستور نوشتن شنیده بود را در مصحف خویش آورده‌بود و از ان جهت که این دستور را نسبت به معوذتین نشنیده بود، آنها را در مصحف خویش نیاورده بود. هرچند این یک احتمال دانسته شده‌است.
به گزارش مرتضی عاملی، این گزارش منسوب به ابن مسعود با گزارشی که منابع تاریخی در خصوص روایت عاصم از قرائت معوذتین به نقل از زر بن حبیش آورده‌اند؛ هم‌خوانی ندارد. این در حالیست که قرائت عاصم و نقل آن از ابن مسعود، از طرف منابع معتبر قلمداد شده‌است. از سفیان نیز گزارش شده‌است که ابن مسعود معوذتین را از محمد می‌شنید و با آن حسن و حسین را تعویذ می‌کرد؛ اما از انجا که محمد این دو سوره را در نماز قرائت نمی‌کرد، ابن مسعود چنین پنداشت که این دو، سوره نبوده و تعویذ می‌باشند. ابن قتیبه نیز نظری همچون سفیان دارد. به عقیده مرتضی عاملی، احتمال دارد ابن مسعود بعدها ب اشتباه خویش پی برده‌است و بعدها عاصم نیز قرائتش را از او نقل کرده‌است. این احتمال را علاوه بر مرتضی عاملی، زرقانی و دیگران در خصوص ابن مسعود محتمل دانسته‌اند. در "الدر المنثور"، اثر سیوطی مفسر اهل سنت، به نقل از معاذ بن جبل، یکی از صحابهٔ محمد، گفته شده که وی خواندن این سوره توسط پیامبر اسلام در نماز را شنیده‌است. مرتضی عاملی همچنین گزارش می کند که شک در خصوص جزئیت دو سوره فلق و ناس تا عصر جعفر صادق ادامه دار بوده‌است. در همین خصوص از جعفر صادق گزارش شد‌است که پس از آنکه در رکعت‌های نمازش معوذتین را قرائت کرد، بر این مطلب که این دو سوره جزئی از قرآن هست و ابن مسعود در این خصوص یا اشتباه کرده‌است و یا دروغ گفته‌است، تاکید می‌‌کند. همچنین در روایتی از محمد باقر به نقل از سجاد گزارش می‌کند که ابن مسعود در خصوص حذف دو سوره معوذتین از قرآن، خودسرانه عمل کرده‌است. همچنین طباطبایی با اشاره به روایتی در فضیلت دو سوره معوذتین، احتمال داده‌است که منظور ابن مسعود از نبود این دو سوره در قرآن را نبود نظیر و همانند این دو سوره دانسته‌است. همچنین طباطبایی، با اشاره به نزول این سوره از جانب خدا به محمد (حتی بر اساس دیدگاه مخالفین جزئیت این دو سوره در قرآن) به تواتر قطعی و تمام در خصوص جزئیت این دو سوره اشاره دارد و این تواتر را واضح‌ترین دلیل بر رد این اختلاف می‌داند.
در مقابل دیدگاه ابن مسعود که تردید در خصوص جزئیت معوذتین در قرآن را مطرح می‌کند، ادعای یزید بن هارون مبنی بر تکفیر منکرین جزئیت این دو سوره قرار دارد. یزید بن هارون معتقد است که معوذتین همچون بقره و آل عمران دو سوره از سوره‌های قرآن هستند و منکر جزئیت معوذتین،‌ منکر خداوند است. نووی در شرح المهذب گزارش می‌کند که یزید بن هارون در پاسخ به سوالی در خصوص اینکه چرا ابن مسعود معوذتین را در مصحف نیاورده‌است، مدعی است که ابن مسعود پیش از اتمام جمع و حفظ قرآن،‌ درگذشت. او برای این ادعایش،‌ مدعی اجماع و اتفاق است،‌ اما مرتضی عاملی این ادعای اجماع را با توجه به گزارش‌های مختلف مورد تردید قرار داده‌است.
پیامبر اسلام خواندن معوذتین را بهترین تعویذها می‌دانست. به‌گزارش طبرسی، مفسر شیعه در "مجمع‌البیان" و ثعلبی، مفسر سنی در "الکشف و البیان"، از پیامبر اسلام روایت شده که هرکس دو سورهٔ فلق و ناس را بخواند، مثل این است که تمام کتاب‌های پیامبران الهی را خوانده باشد. در روایت دیگری که در "تفسیر مجمع‌البیان" از محمد باقر نقل شده‌است، آمده‌است که: «هر کسی که در نماز وِتْر، "معوذتین" و "قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَد" را بخواند، به او گفته می‌شود: ای بندهٔ خدا! بشارت باد بر تو که خداوند نماز وتر تو را قبول کرده‌است». همچنین طبرسی در "جوامع الجامع" و ابن عاشور، مفسر سنی مذهب، در "التحریر"، روایتی را از عقبة بن عامر گزارش می‌کنند که پیامبر اسلام پس از نزول معوذتین بر وی، آیات این سوره را بی‌نظیر توصیف می‌کند. این روایت در منابع اهل سنت نیز گزارش شده‌است؛ از جمله در "درالمنثور" این حدیث به نقل از ترمذی و نسائی و همچنین در کتاب "اواسط طبرانی" به نقل از ابن مسعود نقل شده‌است. بر اساس روایتی که ثعلبی، مفسر سنی مذهب از عقبة بن عامر جهنی گزارش می‌کند، محمد دو سوره معوذتین را با فضیلت‌ترین سوره‌های قرآن بشمار می‌آورد. بنابر روایتی از عایشه، محمد در بستر بیماری خویش، به خواندن سوره معوذتین اهتمام داشت و این مسئله را در بستر آخرین بیماری خود که به مرگش منجر شد، انجام می‌داد. در روایتی دیگر که صدوق در "من لایحضر الفقیه" گزارش می‌کند، آمده‌است، اگر کسی در خواب پریشان است، قبل از رفتن به رختخواب، معوذتین را بخواند.
به‌گزارش طبرسی، محدث شیعه، در "تفسیر مجمع‌البیان"، در یکی از احادیث اسلامی آمده که محمد، شدیداً بیمار شد، جَبرَئیل و میکائیل نزد او آمدند، جبرئیل نزد سر پیامبر نشست و میکائیل نزد پای او، جبرئیل سوره فلق را خواند، و پیغمبر را با آن در پناه خدا قرار داد، و میکائیل سوره «قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ النَّاس» را قرائت کرد. در "تفسیر کشاف" از جارالله زمخشری، محدث سنی معتزلی، آمده که محمد این دو سوره را محبوب‌ترین سوره‌ها نزد خدا گفته و نیز این که هیچ سوره‌ای مثل این دو نازل نشده‌است. بنابر گزارش کفعمی، هر کس در شب دو سوره معوذتین را قرائت کند، از شر جن و وسوسه‌های شیطان ایمن، خواهد بود و اگر بر پردن طفل بسته شود، از شر جن و هوام ایمن خواهد بود. در روایات آمده‌است که پیامبر اسلام، حسن و حسین را با این دو سوره،‌ تعویذ می‌کرده‌است. محمد تقی بهجت از مراجع بزرگ شیعیان می فرمایند خواندن معوذتین در وقت خواب برای دفع حسادت مفید است.
ت
ت