نقد دین
نقد دین، انتقاد از مفاهیم، آموزه‌ها، اعمال و درستی دین است، به علاوه دیدگاه‌های سیاسی و اجتماعیِ مرتبط با آن‌ها.
نقد دین، تاریخ دیرینه‌ای دارد و دست‌کم، به قرن ۵ پیش از میلاد در یونان باستان با دیاگوراس «بی‌خدای» ملوس، و قرن ۱ پیش از میلاد در رم باستان با "De rerum natura" نوشته تیتوس لوکرتیوس کاروس برمی‌گردد و تا بی‌خدایی نو و با نویسندگانی همچون: سم هریس، دنیل دنت، ریچارد داوکینز، ویکتور استنجر و کریستوفر هیچنز ادامه دارد؛ یا به شکل متفاوت، نقد دینی توسط منتقدان ادبی چون هارولد بلوم به‌عنوان نوعی تبادل نظر دینی که سکولار است، ولی ذاتاً ضددین نیست استفاده شده‌است. نقد دین، موضوع پیچیده‌ای است؛ زیرا تعاریف و مفاهیم گوناگونی از دین در زبان‌ها و فرهنگ‌های مختلف است. با وجود رده‌های متنوعی از دین، همچون: یکتاپرستی، چندخدایی، همه‌خدایی و انواع مختلف برخی ادیان (مثل یهودیت، مسیحیت، اسلام، تائوئیسم، بودیسم و بسیاری دیگر)، همیشه معلوم نیست که نقد به کدام جریان، نشانه رفته‌است و تا چه میزان به ادیان دیگر، قابل تعمیم است. منتقدان دین، معمولاً دین را از تاریخ‌گذشته، خطرناک برای شخص و جامعه، مانعی برای پیشرفت علم، منبع اعمال و رسوم غیراخلاقی و مضر و ابزاری سیاسی برای کنترل اجتماع می‌دانند.
برخی انتقادات به ادیان توحیدی:
با نگرش به چگونگی پیدایش و افول ادیان و اعتقادهای گوناگون شاهد فراموش شدن ادیان زیادی بودیم مانند: شبتای زوی، اساطیر اسکاندیناوی، اساطیر یونانی و اساطیر روم که برهانی بر عدم امتداد خط و مش ابدی ادیان است و به خاطر شرایط خاص اجتماعی، سیاسی و فرهنگی هر دوره تاریخی دارای پیروان خاص خود بودند.
دنیل دنت و سم هریس می‌گویند که ادیان خداباور و متون مقدسشات، الهی نیستند، بلکه توسط انسان ساخته شده‌اند تا نیازهای اجتماعی، زیستی و سیاسیِ بشر را برآورده کنند. این گونه انتقادات، دین را به عنوان یک ساختار اجتماعی و در نتیجه فقط یک ایدئولوژی انسانی در نظر می‌گیرند.
دیوید هیوم استدلال کرد که دین به عنوان منبع آسایش در مواجهه با ناملایمات، توسعه یافته‌است، نه به عنوان یک مبارزه‌یِ صادقانه برای کشفِ حقیقتِ قابلِ تأیید. از این رو، دین شکلی غیر پیچیده از استدلال است.
دنیل دنت استدلال کرده است که به استثنای گرایش‌های نوین‌ترِ دینی مانند واقع‌گرایی، مورمونیسم، ساینتولوژی و بهائیت، اکثر ادیان در زمانی تدوین شده‌اند که منشأ حیات، عملکرد بدن و ماهیت ستارگان و سیارات به خوبی درک نشده بودند. ادیان به منظور ایجاد آرامش و احساس ارتباط با نیروهای بزرگتر ایجاد شدند. بدین ترتیب، آنها ممکن است چندین کارکرد مهم در جوامع باستانی داشته باشند؛ مثلا ادیان در دیدگاه‌های بسیاری درباره خورشیدگرفتگی و ماه‌گرفتگی و ظهور دنباله‌دارها (و مثال‌های اینچنینیِ اخترشاناسانه)به تبیینِ دینیِ این پدیده‌ها پرداخته‌اند. با توجه به درک کنونی جهان فیزیکی، جایی که دانش بشری به طور چشمگیری افزایش یافته است، ریچارد داوکینز و فیلسوف خداناباور فرانسوی میشل اونفری ادعا می‌کنند که ادامه حفظ این سیستم‌های اعتقادی غیرمنطقی است و دیگر مفید نیست.
کارل مارکس می‌گوید: به گفته کارل مارکس، پدر «سوسیالیسم علمی»، دین، ابزاری است که توسط طبقه حاکم استفاده می‌شود که به موجب آن، مردم می‌توانند رنج خود را از طریق اعمالِ احساسیِ مذهبی، تسکین دهند. تقویتِ اندیشه‌‌ای که می‌گوید رنج‌های دنیویِ مردم، سعادتِ اخروی خواهد داشت، به نفع حاکمان است. بنابراین، تا زمانی که مردم به دین اعتقاد دارند، تلاشی واقعی برای درک و غلبه بر منبع واقعی رنج خود که به عقیده مارکس، نظام اقتصادی سرمایه‌داری آنها است، نخواهند. در این منظر، مارکس دین را به عنوان گریز از رنج تلقی کرد.
ریچارد داوکینز در کتاب «ژن خودخواه» در سال 1976، اصطلاح «مِم» را برای توصیف واحدهای اطلاعاتی‌ای که مانند ژن‌ها که می‌توانند از نظر فرهنگی منتقل شوند، ابداع کرد. او بعدها از این مفهوم در مقاله «ویروس‌های ذهن» برای تبیینِ تداومِ اندیشه‌هایِ دینی در فرهنگِ بشری استفاده کرد.
بقیه، امثال سم هریس، دین را با بیماری روانی مقایسه می‌کنند، و می‌گویند دین «اجازه می‌دهد موجودات انسان در غیر این صورت عادی، قادر باشند میوه‌های ثمره‌های دیوانگی را برداشت کنند و آن‌ها را مقدس بشمارند.»
همچنین مطالعات روان‌شناسی ای روی پدیده عرفان، و پیوندهای بین جنبه‌های آشفته‌کننده تجربیات عرفانی خاص و ارتباط‌هایشان با آزارهای دوران کودکی وجود دارد.
آگوست کنت معتقد است که بسیاری از ساختارهای اجتماعی از سه مرحله عبور می‌کنند و دین با دو مرحله اولیه یا ابتدایی‌تر مطابقت دارد و می‌گوید: کودکان از روزی که به دنیا می‌آیند با پدیده ای به نام دین روبه رو می‌شوند.
قتل ناموسی که زمانی در کشورهای غربی به خوبی شناخته شده بود، اکنون بسیار نادر است، با این حال، هنوز در سایر نقاط جهان رخ می دهد. قتل ناموسی عبارت است از کشته‌شدنِ شخصی توسط اعضای خانواده خود به دلیل تحقیر یا شرمساری از جانب ایشان.
سنگسار نیز نوعی اعدام است که به موجب آن گروهی با پرتاب سنگ، شخصی را تا زمانی که فرد بمیرد کتک می زنند. از مهرِ ۱۳۸۹ سنگسار در قوانین برخی از کشورها مانند عربستان سعودی، سودان، یمن، امارات متحده عربی و برخی از کشورها مانند نیجریه به عنوان مجازاتی برای زنا‌ محسوب می‌شود. در حالی که سنگسار ممکن است در قوانین افغانستان و سومالی مدون نباشد، اما هر دو کشور چندین حادثه سنگسار را مشاهده کرده‌اند.
تا اوایل دی‌ماهِ ۱۳۷۸، سنگسار یک شکل قانونی از مجازات اعدام در ایران بود. در سال ۱۳۸۰، قوه قضائیه ایران رسما سنگسار را متوقف کرد. در سال ۱۳۸۴، جمال کریمی‌راد، سخنگوی قوه قضائیه، اظهار داشت که «در جمهوری اسلامی ما شاهد اجرای چنین مجازات‌هایی نیستیم» و افزود که اگر احکام سنگسار در دادگاه‌های پایین‌تر صادر می‌شد، توسط دادگاه‌های بالاتر لغو می‌شد. در سال ۱۳۸۷، قوه قضائیه تصمیم گرفت که مجازات را به طور کامل از کتابهای موجود در قوانینی که برای تصویب به مجلس ارائه شده است حذف کند. در اوایل دی‌ماه سال ۱۳۹۱، مجلس ایران گزارش رسمی مبنی بر کنار گذاشتن سنگسار از قانون جزایی منتشر کرد و رسانه های غربی را به "تبلیغات پر سر و صدا" در مورد این پرونده متهم کرد.
هرچند تروریسم پدیده‌ای پیچیده است و به عوامل گوناگونی بستگی دارد اما عقاید مذهبی این کمک را به تروریسم مذهبی می‌کنند که تروریسم مذهبی، خودش را برحق بداند. تناقض در این رفتار هنگامی هویدا می‌شود که فرقه‌های افراطیِ گوناگون، در تقابل با یکدیگر، هریک خودش را برحق و دیگری را گمراه می‌داند.
فیزیکدان نظری، میچیو کاکو، تروریسم مذهبی را یکی از تهدیدهای اصلی برای تکامل بشریت از تمدن نوع صفر به تمدن نوع یک می‌داند.
جان ویلیام دراپر و اندرو دیکسون وایت، نویسندگان تز تضاد، می‌گویند که وقتی دینی مجموعه‌ای کامل از پاسخ‌ها را به مشکلات هدف، اخلاق، منشأ یا علم ارائه می‌کند، اغلب با سرکوب کنجکاوی، کاوش در آن مناطق را منع می‌کند. دین، چشم انداز وسیع‌تری از پیروان خود سلب می‌کند و می‌تواند از پیشرفت اجتماعی، اخلاقی و علمی جلوگیری کند. نمونه هایی که در نوشته های آنها ذکر شده است شامل محاکمه گالیله و اعدام جوردانو برونو است.
در طول قرن نوزدهم، تز تضاد توسعه یافت. بر اساس این مدل، هر گونه تعامل بین دین و علم، ناگزیر باید به خصومت آشکار منجر شود، به طوری که دین معمولاً در مقابل ایده های علمی جدید نقش متجاوز را بر عهده می‌گیرد. تز تضادِ تاریخی در اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم یک رویکرد تاریخ‌نگاریِ محبوب در تاریخ علم بود، اما شکل اصلی آن تقریباً به طور کامل توسط محققان امروز کنار گذاشته شده است. با وجود آن، نظریه تضاد همچنان یک دیدگاه رایج است و با موفقیت کتاب‌هایی مانند پندار خدا منتشر شده است.
مورخان علم از جمله جان هدلی بروک و رونالد نوبرز مفهوم «مذهب در مقابل علم» را ساده‌سازی بیش از حد می‌دانند و ترجیح می‌دهند دیدگاه ظریف‌تری از موضوع داشته باشند. این مورخان، برای مثال، ماجرای گالیله و محاکمه اسکوپز را ذکر می‌کنند و ادعا می‌کنند که این موارد صرفاً نمونه‌هایی از تضاد بین علم و دین نبودند، زیرا عوامل شخصی و سیاسی نیز در توسعه هر یک به‌شدت دخیل بوده‌اند. علاوه بر این، برخی از مورخان معتقدند که سازمان‌های دینی در تاریخ نقش علی گسترده‌‌تری نسبت به علوم داشته‌اند و بسیاری از ذهن‌های علمی تا زمان حرفه‌ای شدن فعالیت‌های علمی (در قرن نوزدهم) روحانیون و دیگر متفکران دینی بودند. برخی از مورخان معتقدند که بسیاری از پیشرفت‌های علمی مانند قوانین کپلر و فرمول‌بندی مجدد فیزیک در قرن نوزدهم از نظر انرژی به صراحت توسط ایده‌های دینی هدایت می‌شدند.
نمونه‌های اخیر تنش‌های علم با مذهب، بحث فرگشت، مناقشات در مورد استفاده از پیشگیری از بارداری، مخالفت با تحقیق در مورد سلول‌های بنیادی جنینی، یا مخالفت‌های الهیاتی با واکسیناسیون، بیهوشی و انتقال خون بوده است. نقد ادیان خاص
منتقدان قابل توجه دین