ابن ربن طبری
ابوالحسن علی بن سهل الطبری یا به اختصار، اِبْنِ رَبَّن دانشمند و طبیب مسلمان در قرن سوم ه‍. ق، کاشف مسری بودن سل ریوی و به روایتی استاد زکریای رازی بوده‌است. برخی وی را در کنار رازی و ابن سینا و مجوسی، از چهار دانشمند و طبیب بزرگ مسلمان دانسته‌اند؛ گرچه برخی نیز با این نظر مخالفند.
به‌طور کلی، از زندگی ابن ربن اطلاعات زیادی موجود نیست و حتی تاریخ دقیق تولد و مرگش نیز روشن نیستند. بنظر می‌رسد در کودکی شاهد شورش طبرستان بوده و فوتش هم در حوالی نیمه قرن سوم رخ داده‌است. خاندان او در علم شهرت داشتند و شخص ابن ربن نیز ابتدا در طبرستان بعنوان دبیر نزد مازیار بن قارن کار می‌کرد و پس از اعدام مازیار توسط خلیفه، به بغداد رفت و از نزدیکان خلفا شد. ابن ربن ابتدا مسیحی بود و بدست معتصم مسلمان شد؛ سپس حتی کتابی نیز در باب برتری‌های اسلام نسبت‌به سایر ادیان نوشت. مهم‌ترین اثر او است که دائرةالمعارفی در زمینهٔ پزشکی است. ابن ربن در علوم دینی، کلام و داروشناسی نیز مهارت داشت و کشف مسری بودن سل را هم به او نسبت می‌دهند. از کتبی که به ابن ربن نسبت داده شده، تعداد کمی باقی مانده‌اند.
مهم‌ترین اطلاعاتی که دربارهٔ زندگی ابن ربن در دست است، مطالبی است که خود او در دو کتاب «» و «» دربارهٔ خودش نوشته‌است. منابع دیگری که دربارهٔ زندگی و احوالات وی اطلاعاتی آورده‌اند، دربارهٔ تاریخ تولد و فوت، محل تولد و نام دقیق او و پدرش و حتی مذهب او اطلاعات خاصی ارائه نمی‌دهند و با سهل‌انگاری از کنار آنها رد شده‌اند.
سهل بن بشر، پدر ابن ربن، یک ریاضی‌دان و ستاره‌شناس شناخته‌شده بود؛ به نوشته خود ابن ربن در ، خاندان وی در خراسان و عراق به علم و فضل شهرت داشته‌اند و پدرش پزشکی را بعنوان حرفهٔ خانوادگی آموخته‌بوده و از بزرگان و دبیران مرو بوده؛ و از همین روی به «ربن» به معنای «سرور و معلم ما» ملقب بوده‌است. در مورد نام و لقب ابن ربن و پدرش در بین منابع اختلاف زیادی وجود دارد؛ بطوریکه در منابع مختلف اسامیِ «علی بن زید»، «علی بن زین»، «علی بن رین» و «علی بن زیل» برای او آمده‌است. کنیهٔ وی نیز «ابوالحسن» بوده‌است.
به‌طور کلی، در مورد تاریخ تولد و درگذشت وی نیز اختلاف نظر وجود دارد. مورخینی مانند صدیقی، تولد ابن ربن را در اواخر حکومت منصور، خلیفه عباسی، (۱۳۶–۱۵۸ ه‍.ق) یا اوایل خلافت مهدی عباسی (۱۵۸–۱۶۹ ه‍.ق) دانسته‌اند و با توجه به نوشته خود ابن ربن در ، که می‌گوید به همراه پدرش، شاهد «آتش‌سوزی عظیم در طبرستان» بوده‌است، این حریق را با لشکرکشی مهدی به طبرستان در سال ۱۶۷، هم‌عصر تصور کرده‌اند و اینطور نتیجه‌گیری کرده‌اند که اگر ابن ربن در زمان آن واقعه حداقل ۱۰ ساله بوده‌باشد، پس در حدود سال ۱۵۷ متولد شده‌است. برخی از منابع متأخر نیز بدون ذکر منبع، تاریخ تولد او را ۱۹۲ ه‍.ق در شهر مرو نوشته‌اند. اما برخی دیگر محل تولد او را طبرستان ذکر کرده‌اند. ابن ربن که در خانواده‌ای مسیحی متولد شده‌بود جوانی خود را در طبرستان گذراند؛ وی در طبرستان، از دبیران مازیار بن قارن بود و در این کار بسیار مهارت داشت، چنان‌که به قول ابن اسفندیار: «باعث حیرت بُلَغای عراقین و حجاز می‌شد». او مدتی نیز در ری زندگی کرد. پس از شکست قیام مازیار، در سال ۲۲۴ هجری ابن ربن به سامرا رفت و در آنجا مورد احترام معتصم بود. سپس متوکل او را به ندیمی برگزید، و در عصر معتصم ابن ربن به دارالخلافه هم راه یافت. او پس از معتصم، به واثق و متوکل نیز خدمت کرد و از نزدیکان خلفا به‌شمار می‌رفت.
برخی از مورخین، سال‌های ۲۴۷ و ۲۶۰ ه‍.ق را بعنوان تاریخ فوت ابن ربن معرفی کرده‌اند. گرچه در مورد تاریخ درگذشت او نیز اجماع وجود ندارد، ولی به‌دلیل معاصر بودن وی با متوکل، بصورت تقریبی می‌توان گفت تا حدود سال‌های ۳۵۰ زنده بوده‌است.
ابن ربن به زبان سریانی تسلط داشت؛ او شخصاً کتاب را به زبان سریانی ترجمه کرد و احتمالاً کتب یونانی را هم به همین زبان مطالعه کرده‌است و نه به زبان عربی.
ابن ربن طبابت را از پدرش آموخت و سپس با مطالعهٔ آثار یونانی و دیگر دانشمندان، علمش را در این باره تکمیل نمود. از فعالیت‌های دیگر او این است که مسری بودن سل ریوی را اعلام کرد. علاوه بر اینها، او متکلم و داروشناس نیز بوده و به علوم دینی هم آشنایی داشته‌است. وی طبیبی تعلیم‌دیده بود و نظریاتش بر مبنای نظریات اطبای مکاتب یونانی، جندی‌شاپور و هندی است. برخی او را از نظر علمی دارای چنان جایگاهی می‌دانند که معتقدند او در کنارِ رازی و مجوسی و ابن سینا از چهار دانشمند و پزشک بزرگ مسلمان است؛ ولی در مقابل عده‌ای دیگر بر این اعتقادند که ارزش آثار او از نظر علم پزشکی ارزش زیادی ندارد و به‌هیچ‌وجه قابل‌مقایسه با رازی، مجوسی یا ابن‌سینا نیست. در آثار ابن ربن دعا، سحر و جادو، ستاره‌شناسی و اعتقاد به پدیده‌های مختلف نیز پیدا می‌شود. او آموزه‌های پزشکی را با باورهای کهن تلفیق کرد و طرز تفکر وی به آثار پزشکی قرون بعدی هم انتقال یافت. او از اولین اطبایی است که با پرداختن به باورهای کهن و تفکرات پزشکی جادویی، موجبات ورود این تفکرات به طب اسلامی را فراهم کردند. «» به معنای «باغ حکمت» مهم‌ترین اثر ابن ربن و دائرةالمعارفی با موضوع طب است که از اولین کتاب‌های پزشکی و یکی از قدیمی‌ترین و معتبرترین آثار جامع در موضوع طب اسلامی است. این اثر، شامل ۳۰ مقاله و ۳۶۰ باب است که ابن ربن در تألیف این کتاب از نظرات جندی‌شاپور بقراط، جالینوس، ارسطو، ابن ماسویه، حنین بن اسحاق و رسالات هندی و دیگر آثار استفاده کرده‌است. متن عربی آن اولین بار در سال ۱۹۲۸ میلادی در برلین به چاپ رسید و در سال ۱۹۷۱ میلادی و بعدتر در سال ۲۰۰۲ در بیروت دوباره چاپ شد. مختصری از آن را فرانتس رزنتال به آلمانی ترجمه کرد. دست‌نوشته‌های این کتاب، در کتابخانه‌های دانشگاه تهران، رامپور، ایاصوفیه، برلین و بریتانیا و غیره رؤیت شده‌اند.در این کتاب غیر از طب از بعضی علوم دیگر و مطالب متفرقه نظیر حکمت طبیعی، تجربیات شخصی، فلسفه، جانورشناسی، جنین‌شناسی، روانشناسی، هواشناسی و ستاره‌شناسی مطالبی نوشته شده و حتی درمورد استفاده از طلسمات و تعاویذ نیز توضیحات داده شده‌است. در علاوه بر مطالب علمی، به تأثیر اجرام آسمانی و ستارگان، کانی‌ها و گیاهان و جانداران در بوجود آمدن یا درمان امراض اشاره شده‌است و روش‌های جادویی و طلسمات و تعاویذ هم در کنار روش‌های علمی بعنوان دارو تجویز شده‌اند؛ این مطالب، از اعتقادات عامیانه به کتب علمی راه یافتند و این خرافات، در کتاب‌هایی مانند ، با علم تلفیق شدند. به‌طور کلی، در دورهٔ اسلامی، اعتقاد به روش‌های درمانیِ خرافی همچنان درکنار شیوه‌های علمی ادامه داشته‌است و در آثار دانشمندان اسلامی نیز مطالبی راجع‌به آن منعکس شده‌است. در این میان، ابن ربن هم به تأثیر ستاره‌شناسی (تنجیم) و طلسمات در علم پزشکی معتقد بوده‌است. در طب اسلامی، کانی‌ها و سنگ‌ها (بالأخص سنگ‌های قیمتی) برای درمان امراض و هماهنگی جسم و روح بکار می‌رفتند و ابن ربن نیز بارها به خواص درمانی کانی‌ها اشاره کرده‌است. او همچنین راجع‌به کاربرد گیاهان و اجزای بدن جانوران در طب نیز نوشته‌است؛ حتی بعضاً توضیحاتی در مورد کاربرد اینها ارائه داده‌است که به علم طب مربوط نیست.
از آثاری که به ابن ربن نسبت داده‌شده که از آنها فقط تعداد کمی امروزه در دسترس هستند. ، کتابی است که در آن ابن ربن دلایل خود مبنی بر حقانیت اسلام و برتری‌های اسلام نسبت‌به سایر ادیان را تشریح کرده و همچنین دربارهٔ ادیان هندی، فرق اسلامی، مسیحیت و غیره توضیحاتی داده‌است.
به اعتقاد انزابی‌نژاد، اگرچه برخی زکریای رازی را از شاگردان ابن ربن می‌دانند، ولی با توجه به تاریخ فوت ابن ربن و تاریخ ورود زکریای رازی به بغداد، نمی‌توان گفت رازی شاگرد ابن ربن بوده زیرا در زمان ورود رازی به بغداد ابن ربن احتمالاً از دنیا رفته‌بود. اما گاتهیل معتقد است که زکریای رازی نه در بغداد، که در ری نزد ابن ربن شاگردی می‌کرده‌است.
بدین جهت که «ربن» و «راب» از القاب یهودیان هستند، بسیاری تصور کرده‌اند که او یهودی بوده و به همین دلیل در اکثر منابع از وی بعنوان پزشکی سابقاً یهودی نام برده شده‌است. اما خود ابن ربن در دین سابق خویش را مسیحیت معرفی می‌کند؛ وی پیرامون اسلام آوردنش اینطور توضیح می‌دهد که با «غور و تعمق در اندیشه‌های اسلامی و معانی قرآنی» و به راهنمایی متوکل اسلام آورده‌است؛ بنابراین، ادعای برخی مورخین مبنی بر مسلمان شدن ابن ربن به دست معتصم غلط به نظر می‌رسد. یونس کرامتی در دانشنامهٔ ایران‌زمین معتقد است تاریخ مسلمان شدن ابن ربن در سال ۲۴۰ ه‍.ق بوده‌است.