محمد صادقی تهرانی
محمّد صادقی اصفهانی، معروف به صادقی تهرانی، (زادهٔ ۱ فروردین ۱۳۰۵ در تهران – درگذشتهٔ ۱ فروردین ۱۳۹۰ در قم) از مراجع تقلید شیعه و مفسران قرآن بود. وی، صاحب تفسیر الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن و السّنه و مترجم قرآن بود و از ابوالقاسم خویی حکم اجتهاد داشت. وی از جمله حافظین موضوعی قرآن بوده و با توجّه به تألیفات متعدّد تفسیری، از جمله، تفسیر ترتیبی قرآن با عنوان الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن و السنه در سی جلد، به زبان عربی، و همین‌طور، تفسیر موضوعی سی جلدی قرآن، به زبان عربی، همچنین تفسیر مختصر قرآن به زبان عربی، با عنوان تفسیر البلاغ، در یک جلد، و تفسیر قرآن پنج جلدی فارسی، به نام ترجمان فرقان و ترجمه تفسیری قرآن به زبان فارسی، با عنوان ترجمان وحی، از جمله نوادر اندیشمندان و متخصّصان برجسته در این رشته، به‌شمار می‌رود. وی از اندک مراجع تقلید شیعه بود که علاوه بر طی مدارج رسمی حوزوی، تحصیلات عالی کلاسیک دانشگاهی داشته و دارای مدرک دکتری الهیات و معارف اسلامی و نیز، چهار مدرک لیسانس فقه، حقوق، علوم تربیتی، فلسفه و کلام، از دانشکدهٔ معقول و منقول (الهیات و معارف اسلامی) دانشگاه تهران، در سال ۱۳۳۸ خورشیدی است.
او فرزند خطیب مشروطه‌خواه، رضا لسان‌المحققین بود. صادقی از مراجع تقلید شیعه و مفسران معاصر بود.
آثار او در زمینهٔ مطالعات تطبیقی ادیان، شامل کتاب‌های عقائدنا، المقارنات، رسول الاسلام فی الکتب السماویه، بشارات عهدین، مسیح از نظر قرآن و انجیل… است.
صادقی تهرانی در تفسیر قرآن، از روش قرآن به قرآن، استفاده می‌کرد و بعد از استاد خود محمد حسین طباطبایی، در زمرهٔ کسانی است که به‌طور جدّی، از این روش، استفاده کرده‌است. وی در ابعاد فقهی، حدیثی، فلسفی، کلامی، عرفانی… و حتّی ادبیات عرب، به خود قرآن، تمسّک نموده و مخصوصاً، آیات الاحکام را در تفسیر خود، مورد بررسی خاصّی، قرار داده‌است.
او در برابر فقه پویا و فقه سنتی-که عامهٔ عالمان معاصر شیعی، بر مبنای آن دو، فتوا می‌دهند-برای صدور احکام بر مبنای فقه گویا فتوا می‌دهد. او ارائه دهندهٔ فقه گویا است که در آن، تنها قرآن، محور استنباط است، بدین صورت که سنت قطعیه از عرضه احادیث بر قرآن، به دست می‌آید.
در روش فقهی صادقی تهرانی-که آن را «فقه گویا» نام نهاده‌است-علم رجال، ملاک اصلی حجیت نیست؛ بلکه تنها قرآن، ملاک اصلی است؛ با این روش، بین دو حدیث که یکی معتبر، ولی بر خلاف قرآن، و دیگری، ضعیف، اما موافق قرآن باشد، حدیث دوم، پذیرفته می‌شود.
صادقی تهرانی با وجود مخالفت با نظام پهلوی، و فعالیت‌ها و مبارزات سیاسی بسیارِ قبل از انقلاب، و رابطهٔ نزدیک با روح‌الله خمینی، مخالف ولایت فردی و غیر شورایی بود.
وی بیش از ۱۱۳ جلد کتاب-که نیمی از آن، به زبان عربی است-نوشت که مشهورترین آن‌ها تفسیر الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن و السّنه است که در ۱۰ سال و با تشویق استاد خود یعنی محمّد حسین طباطبایی، در شهر قم به پایان برد. صادقی تهرانی در اول فروردین ۱۳۹۰ درگذشت و پس از اقامه نماز توسط اشکوری در حرم فاطمه معصومه، روز سوم فروردین در قبرستان باغ بهشت قم به خاک سپرده شد.
سید علی خامنه‌ای در پیام تسلیتی که خطاب به مهدی مصطفوی، قائم مقام وزارت امور خارجه و داماد صادقی صادر کرده بود، از صادقی به عنوان عالمی متفکر یاد کرد.
وی در قسمتی از کتاب اصول الاستنباط و نیز در بخش اصول استنباط فقهی و روش فقهی که در سایت رسمی خود منتشر نموده، قرآن و سنت (بر محور کتاب) را پایه اصول استنباط فقهی و دلائل قطعی و معصوم می‌داند. از دیدگاه وی کتاب و سنت، برهم تطابق دارند و محور احکام اخلاقی، عقیدتی، فردی، اجتماعی، عبادی، سیاسی و… فقط قرآن و در رتبه دوم، سنت منطبق بر محور وحی قرآنی است؛ و بر حسب نصوص، فقط کتاب الله، دلیل است؛ هم مشرِّع و هم دلیل شرعی است.
او بدین شیوه، بقیهٔ مبانی استدلال و استنباط فقهی مشهور شیعه و اهل سنت، از جمله، عقل مطلق، اجماعِ خلافِ قرآن و شهرتِ متضاد با قرآن را به گونه استقلالی و سیره علما، خبر واحدِ مخالفِ قرآن، قیاس، استحسان و استصلاح… را با استدلال به قرآن، مردود می‌داند.
صادقی تهرانی در دیدار با برخی از افراد، با خشم، به عمامه‌اش دست می‌زند و می‌گوید:
محمد صادقی تهرانی در پیام تسلیتی به مناسبت درگذشت حسینعلی منتظری، ضمن یادآوری دوستی دیرین خود با وی، از وی به عنوان مبارز نستوه و مظلوم، یاد کرده و نیز حصرش توسط نظام جمهوری اسلامی ایران را استبدادی اعلام کرد.
صادقی تهرانی، گر چه با نظام پهلوی، به شدّت، مخالف بود و در آن دوران، فعالیت‌های سیاسی بسیاری داشت و از شاگردان و هم‌رزمان روح‌الله خمینی بوده و از سوی ساواک نیز، به‌طور غیابی، به اعدام، محکوم شده بود؛ اما پس از پیروزی انقلاب ایران، از منتقدان نظریه «ولایت فردی فقیه» و ولایت مطلقه فقیه شد. وی به ولایت شورایی فقیهان در عصر غیبت کبرا، معتقد بود آن‌هم شورایی که با رأی مردم، انتخاب نمی‌شود؛ زیرا اعتقاد داشت که در هر انتخاباتی، رأی دهندگان باید در آن موضوع، تخصص داشته باشند؛ پس، رأی غیر تخصصی را حرام می‌دانست و موافق برگزاری انتخابات به صورت معمول نبود. درین خصوص می‌گفت: داماد وی، گفته‌است که او تا آخر عمر، حامی انقلاب اسلامی ایران بود و همواره با علی خامنه‌ای، همراه بود؛ هر چند این ادّعای دامادش، با توجّه به انتقادات صادقی تهرانی به حکومت وقت و نیز رفاقتش با مراجع تقلید منتقدی مثل حسین علی منتظری... ، چندان درست، به نظر نمی‌رسد.
وی دربارهٔ سرکوب مراجع تقلید مردمی، و هواداران دیگر عقاید توسّط حکومت جمهوری اسلامی، گفته بود: از دیدگاه صادقی تهرانی، معیار بلوغ در تمامی مراحلش توان عقلی یا بدنی یا جنسی یا مالی یا اجتماعی است و بلوغ را به شش قسمت تقسیم می‌کند:
محمد صادقی تهرانی در تفسیر الفرقان، فلسفه‌ای را که بر مبنای منطق علمی بنا شده پر از مطالب غلط و خطا می‌داند. در ضمن این بحث، ۶۶ عنوان از اختلافات موجود بین علمای منطق را نقل می‌کند که میرزا مهدی اصفهانی آنها را استخراج کرده‌است. روایت محمد صادقی تهرانی از ۶۶ تناقض منطق بشری از دیدگاه میرزا مهدی اصفهانی منحصر به فرد است و در کتابهای شناخت نامه و اندیشه نامه میرزا مهدی اصفهانی، ذکری از این موضوع نشده‌است. هر چند محمد صادقی تهرانی مدت کوتاهی شاگرد میرزا بوده، ولی می‌گوید این مطالب را از طریق یکی از شاگردان بزرگ وی نقل کرده‌است. وی نامی از این شاگرد میرزا نمی‌برد.تألیفات برتر وی تفسیر ۳۰ جلدی الفرقان و تفسیر موضوعی در ۳۰ جلد و همچنین حدود ۱۰۰ جلد کتب دیگر به زبان‌های عربی و فارسی است.
همچنین پس از درگذشت او آثار وی در حال ترجمه به زبان‌های انگلیسی و فارسی نیز می‌باشند.
روز پنج شنبه ۱۵ اسفند ماه ۱۳۹۲، همایشی با عنوان بیداری قرآنی با محوریت بررسی اندیشه‌های قرآنی صادقی تهرانی در دانشگاه مفید قم برگزار شد.