آشوری‌ها
آشوریان، آسوریان، کلدانی‌ها، آرامی‌ها یا سُریانی‌ها قومی هستند که ریشه آن‌ها به مردم سامی میانرودان باستان می‌رسد. به زبان آشوری (از خانواده زبان‌های سامی) سخن می‌گویند و دین مسیحی دارند. منطقه زندگی بومی آن‌ها اکنون در لبنان، شمال عراق، جنوب شرقی ترکیه، شمال شرقی سوریه، استان‌های مرکزی و بیشتر در شمال غربی ایران و تهران واقع شده‌است. بر طبق تورات و قرآن، ابراهیم پیامبر نیز سامی بوده و به این خاطر به سه دین یهودیت، مسیحیت و اسلام، ادیان سامی یا ابراهیمی گفته می‌شود
در طول قرن گذشته میلادی بسیاری از آشوریان به نقاط دیگر دنیا از جمله قفقاز، آمریکای شمالی، اروپا و استرالیا مهاجرت کردند. حوادثی چون سیاست‌های ملی‌گرایی عربی حزب بعث عراق و سوریه، عملیات انفال صدام حسین، و انقلاب ۱۳۵۷ ایران از عوامل مهاجرت آشوریان بوده‌اند.
تخمین زده می‌شود که تعداد آشوریان جهان ۴ میلیون نفر باشد. تعداد آشوریان ایران تا پیش از انقلاب حدود ۷۰ تا ۹۰ هزار نفر بود. بیشتر آشوریان در تهران، کرج فردیس و در ارومیه سکونت دارند. البته برخی دیگر از آشوریان نیز در اصفهان، اهواز، شیراز و جمعیت اندکی هم در اراک و قزوین و تهران سکونت دارند. بسیاری از آشوریان، پیرو کلیسای نستوری و عده‌ای دیگر کاتولیک کلدانی آشوری و بعضی دیگر، ارتدکس و پروتستان هستند. آشوری‌های جهان بازماندهٔ قوم آشور نوه نوح پیامبر می‌باشند که در عهد عتیق بخش آفرینش به آن اشاره شده‌است.
آشوریان در قرون اول اسلامی با ترجمهٔ علوم و معارف دنیای باستان به زبان عربی خدمت بزرگی به توسعهٔ دانش در میان مسلمانان و نگهداری آثار علمی دوران باستان کردند. بعضی از بزرگ‌ترین دانشمندان و مترجمان خلافت اسلامی از این مردم بودند. آشوریان بعد از قرون وسطا مورد توجه کلیسای کاتولیک و پس از آن کلیسای پروتستان قرار گرفتند. در جریان حوادث ناشی از جنگ جهانی اول و حضور ارتش‌های روسیه و عثمانی در آذربایجان و جنگ‌های قومی و مذهبی که پس از کشتن مارشیمون بنیامین، رهبر آشوریان، آسیب‌های فراوان دیدند و بسیاری از آنان ناگزیر به نقاط دیگر مهاجرت کردند. آشوری‌ها اصولاً از نژاد سامی هستند و زبان آنان با سایر زبان‌های سامی نژاد، مانندِ عربی و عبری هم‌ریشه است.
آشوریان شمال عراق و سوریه که خود را آرامی می‌نامیدند پس از گرویدن به مسیحیت خود را سریانی یا سوریایا نامیدند تا از هم نژادان غیر مسیحی خود که آنان را آرامایا می‌نامیدند متمایز باشند.
تاریخ امپراتوری آشور اقوام سامی از دیرباز در جستجوی آب و علفزار از جنوب شبه جزیره عربستان به سوی شمال این شبه جزیره حرکت می‌کردند و در شمال سکنی می‌گزیدند. البته تاریخ دقیق این حرکت و نیز مدت زمان آن مشخص نیست، امّا آثار و شواهدی در دست است که نشان می‌دهند این توده‌های متراکم در اواخر هزاره چهارم پیش از میلاد به میانرودان رسیدند و دنباله آنان همچنان به صورت سیلی از جنوب به طرف شمال در حرکت بودند. آشوری‌ها به‌سرعت شروع به ساخت شهرهای جدید کردند و به‌تدریج بر پیشرفت آنان در تمام زمینه‌های فرهنگی و نظامی افزوده شد.آشوریان پس از نسل‌کشی بزرگ برای زندگی آسوده و امن به کشورهای غربی رفتند.
زبان و فرهنگ آشوری از جمله گویش‌های نوین آرامی و در شمار زبان‌های سامی شرقی- شمالی است و با زبان آشوری باستانی تفاوت دارد. آشوریان به گویش‌های گوناگون آشوری سخن می‌گویند و می‌نویسند. ازجمله این گویش‌ها می‌توان اورمژیانا (گویش ارومیه‌ای) و صلمسنایا (گویش سلماسی) را نام برد. گویش اورمژیانا تنها گویش آسوری است که دست‌کم از حدود سال ۱۸۴۸ به این سو ادبیات مکتوب ویژه خود را پدیدآورده است. نخستین فراورده‌های مکتوب آشوریان، متون مذهبی بوده‌است. در پی آن اشعار و داستان‌هایی به این زبان پدید آمد. برگردان آثار ادبی از زبان‌های دیگر به شکل‌گیری ادبیات آشوری سرعت بخشید. مارتوما او دو مشهورترین شاعر آشوری است. از برجسته‌ترین نویسندگان آسوری می‌توان شموپیل بیت کولیا دگوپتایا و پیره سرمس (نویسنده تاریخ ادبیات آسوری به زبان آسوری) را نام برد.
«انجمن ادبی جوانان آشوری» در تهران مهم‌ترین مرکز ادبی آشوریان در ایران است. چاپ و انتشار مجلات گاه‌گاهی به زبان آسوری از دوره پهلوی دوم به این سو رونق داشته‌است. در ایران آشوریان اقلیتی رسمی به‌شمار می‌روند و نمایندگانی نیز در مجلس دارند.
آشوری‌ها نخستین قومی بودند که یکجا همه با هم مسیحی شدند. یکی از حواریون مسیح تمام آنان را در دریاچه ارومیه غسل تعمید داد. نسطوریت یا نستوری ریشه عمیقی در فرهنگ مردم آشوری دارد. با این حال عده ای نیز یعقوبی، کاتولیک کلدانی، مارونی و قلیلی نیز ارتدکس یونانی و پروتستان هستند. تسرت. محلّمیان نیز از آشوریان محسوب می‌شوند.
جمعیت آشوریان ایران در میانهٔ قرن نوزدهم میلادی به ۱۳۸۰۰۰ نفر می‌رسید که عمدتاً در آذربایجان غربی ساکن بودند و به دو گروه عمدهٔ مذهبی نستوری و کاتولیک تقسیم می‌شوند. جمعیت آشوریان ایران در میانهٔ قرن بیستم میلادی به ۲۰٬۰۰۰ نفر کاهش پیدا کرد.