طرح ضربتی افزایش تولید بنزین
طرح ضربتی افزایش تولید بنزین به دنبال افزایش تحریم‌های بین‌المللی در ۶ مجتمع پتروشیمی شازند اراک، جم، برزویه (نوری)، امیر کبیر، واحد آروماتیک بندر امام و بوعلی سینا با ظرفیت تولید روزانه ۱۵ تا ۱۷ میلیون لیتر بنزین و ۹ میلیون لیتر گازوئیل آغاز شد. قانون تحریم همه‌جانبه ایران در سال ۱۳۷۷ به تصویب کنگره آمریکا رسید. این تحریم‌ها رئیس‌جمهور آمریکا را قادر می‌سازد تا شرکت‌های خارجی که به ایران بنزین و دیگر فراورده‌های نفتی پالایش شده را صادر می‌کنند، مجازات کند. در سال ‍۱۳۸۹ در حالی که ایران چهارمین صادرکننده بزرگ نفت در جهان و دومین در اوپک بود، ظرفیت پالایش نفت به اندازه کافی برای پاسخ‌گویی به تقاضای خود را نداشت، و بر اساس گزارش‌ها ۴۰٪ بنزین و ۱۱٪ سوخت گازوییل مصرفی خود را وارد می‌کرد. ایران در حال دو برابر کردن ظرفیت تولید بنزین تا ۴۸۰ هزار متر مکعب در روز تا سال ۲۰۱۲ میلادی است، که در آن نقطه ممکن است تبدیل به یک صادرکننده خالص بنزین شود.
پیش از تصویب تحریم بنزین علیه ایران، مسعود میر کاظمی، وزیر نفت، اجرای طرح ضربتی افزایش تولید بنزین یا همان طرح تولید بنزین از طریق واحدهای پتروشیمی را اعلام کرده بود. وی اعلام کرد:
این طرح در ۳ مجتمع پتروشیمی بوعلی، بندر امام خمینی و پتروشیمی برزویه کلید خورد. و دست کم تا تابستان سال ۱۳۹۲ بنزین در پتروشیمی‌ها تولید شد.
عبدالحسین بیات دربارهٔ چگونگی تولید بنزین در پتروشیمی گفت: شرکتهای نفتی، حمل و نقل و بیمه‌ای مرتبط با بنزین که برابر با گزارش مرکز مطالعات کنگره آمریکا، همکاری خود را با ایران متوقف کرده‌اند عبارتند از:
بحث بر سر کیفیت بنزین و گازوییل تولید ایران از سال‌ها پیش مطرح بود.
استاندارد بودن یا نبودن بنزین پتروشیمیایی و تأثیر بر آلودگی، موافقان و مخالفانی داشت:
مرکز مطالعات کنگره آمریکا، در گزارشی به قلم کنت کتزمن، کارشناس امور خاورمیانه می‌نویسد: در مصاحبه‌ای که در تاریخ ۲۲ شهریور ۱۳۸۹ با فریبرز پناهی -مجری طرح بنزین پتروشیمیایی- انجام شد؛ وی در بارهٔ درصد بالای ترکیبات آروماتیکی در این بنزین‌ها چنین گفته بود که: اما وی پس از یک سال؛ آلوده بودن بنزین تولیدی را تأیید کرد و طی مصاحبه‌ای دلیل آلودگی بنزین پتروشیمیایی را چنین عنوان کرد که: وزیر نفت وقت (سید مسعود میرکاظمی) دربارهٔ کیفیت بنزین پتروشیمیایی مدعی بود که:
احمدی‌نژاد، رئیس‌جمهور ایران نیز در کنفرانسی مطبوعاتی از دلایل آلودگی هوای تهران تنفس ۸ میلیون تهرانی را دخیل دانست: عسکر جلالیان، عضو کمیسیون انرژی مجلس دربارهٔ این نوع بنزین هشدار داد: پس از ۱۰۰ روز تولید بنزین پتروشیمیایی، عبدالحسین بیات معاون وزیر نفت اعلام کرد که: «با حذف بنزن از چرخه تولید بنزین در برخی مجتمعها مشکل آلودگی آن هم به سرعت مرتفع شده‌است». این در حالی است که طی مراسمی که در آن از ۳۰ تلاشگر طرح تولید ضربتی بنزین توسط رئیس‌جمهور تقدیر شد از تولید موادی مانند ریفرمیت، بنزین پیرولیز و MTBE یاد شده‌است.
پیشتر نیز سیدمسعود میرکاظمی وزیر نفت نیز شایعه آلودگی هوای تهران در اثر بنزین تولیدی در داخل را تکذیب و این شایعه را حربه تحریم کنندگان در برابر رسیدن کشور به خودکفایی بنزین ارزیابی کرده بود. این در حالی بود که عسگر جلالیان و غلامعلی میگلی نژاد اعضای کمیسیون انرژی مجلس، محسن نریمان، عضو کمیسیون عمران و محمدرضا رضایی، عضو کمیسیون بهداشت دربارهٔ غیراستاندارد بودن بنزین و نقش آن در آلودگی هوای تهران و شهرهای دیگر کشور سخن گفته بودند.
اختلاف نظر بین استاندارد بودن یا نبودن بنزین بر سر عدد اکتان یا جنس ماده افزودنی برای بالا بردن اکتان بود. به طوری که نظام‌الدین برزگری، رئیس سازمان استاندارد مدعی بود: پس از آن دکتر سید حمید حسینی در میزگردی گفت: وجود بنزن در هوای تهران را معصومه ابتکار، رئیس کمیته محیط‌زیست شورای شهر تهران نیز تأیید می‌کرد: دکتر اسماعیل کهرم، فعال محیط زیست و مدرس محیط زیست دانشگاه تهران، که خودروی بی‌کیفیت و بنزین بی‌کیفیت را مهم‌ترین عوامل ابتلا به امراض قلبی و ریوی می‌داند گفت: طی خبر رونمایی از تولید ۶ تا ۷ میلیون لیتر بنزین با مخلوط ۳۵ درصدی متانول در حضور قاسمی وزیر نفت، در دی ماه ۱۳۹۱، احمد نعمت بخش دبیر انجمن خودروسازان ایران در نامه‌ای به شاعری معاون سازمان حفاظت محیط زیست در مورد کیفیت نامطلوب این نوع بنزین چنین هشدار داد که بخارات متصاعده از متانول به شدت سمی بوده و علاوه بر صدمات ریوی، حتی ممکن است باعث کوری چشم شود. همچنین در اثر خوردگی شدید قطعات، خطر آتش‌سوزی خودروهای فعلی افزایش می‌یابد. وی در این نامه خواستار توقف تولید بنزین پایه متانولی شد.
معاون اداره کل نظارت بر اجرای استاندارد معتقد است که حداکثر مقدار گوگرد گازوئیل در استاندارد ملی موجود حدود ۲۰۰ برابر حد مجاز مقدار گوگرد در استانداردهای اروپایی است که این موضوع موجب افزایش آلودگی هوا می‌شود. میزان گوگرد موجود در گازوئیل تولید شده در پالایشگاه‌های داخلی حدود ۷۰۰۰ تا ۱۰۰۰۰ پی.پی. ام (ذره در میلیون) است؛ این در حالی است که استاندارد جهانی آن حدود ۵۰ پی.پی. ام است.
از مرداد ماه سال ۱۳۸۹ در طی ۶ ماه بنزین در ۶ مجتمع پتروشیمی شازند، جم، برزویه (نوری)، امیر کبیر، واحد آروماتیک بندر امام و بوعلی سینا با ظرفیت تولید روزانه ۱۵ تا ۱۷ میلیون لیتر بنزین و ۹ میلیون لیتر گازوئیل تولید شد. در این بازه زمانی، بیش از یک میلیارد و ۲۰۰ میلیون لیتر بنزین با عدد اکتان ۱۰۰ در صنایع پتروشیمی تولید و به بازارهای مصرف داخلی عرضه شد. با اجرای قانون هدفمندسازی یارانه‌ها در ایران و کاهش مصرف این محصول نفتی در سطح کشور به تدریج واحدهای پتروشیمی از چرخه تولید بنزین خارج و تولید محصولات پتروشیمیایی در این واحدها از سر گرفته شد.
با این وجود در مرداد ماه سال ۱۳۹۰ دکتر رشیدی، مدیر عامل شرکت کنترل کیفیت هوای تهران با اشاره به این که میزان آلاینده بنزن در جایگاه‌های بنزین به ۴۳۸ برابر حد استاندارد می‌رسد اعلام کرد: سیروس سازدار نماینده مرند و جلفا دربارهٔ طرح‌های افزایش سطح کیفی بنزین در آبان ماه ۱۳۹۰ گفت: مصطفی کشکولی، مدیرعامل شرکت ملی پالایش و پخش فراورده‌های نفتی در ۲۶ اسفند ۱۳۹۱ با اعلام اینکه روزانه ۲۲ میلیون لیتر بنزین با استاندارد «یورو ۴» و «یورو ۵» در کشور تولید می‌شود، از توقف تولید بنزین در واحدهای پتروشیمی تا سه ماه دیگر خبر داد. با توقف نیافتن تولید بنزین پتروشیمیایی، رحمت‌الله حافظی رئیس کمیسیون سلامت شورای شهر تهران در بهمن ۱۳۹۲ خواستار توقف تولید پتروشیمی در کشور شد، وی به معصومه ابتکار رئیس سازمان محیط زیست اشاره کرد و گفت:
همچنین در آذر ماه ۱۳۹۲ وزارت نفت اعلام کرد که روزانه ۸ میلیون لیتر بنزین تولیدی پتروشیمی‌ها پس از فراورش در پالایشگاه‌ها در جایگاه‌های سوخت عرضه می‌شود.
پس از تحریم بنزین، تولید محصولات با کیفیت استاندارد ۲۰۰۵ اروپا و کاهش مواد آلاینده، اهداف کلی طرح توسعه پالایشگاه‌ها از جمله پالایشگاه امام خمینی شازند قرار گرفت. با اجرای این طرح تا پایان سال ۱۳۹۰ خورشیدی، عدد اکتان بنزین سوپر تولیدی این پالایشگاه به ۹۵ و اکتان بنزین معمولی به ۹۰ می‌رسد و میزان مواد آروماتیک در بنزین معمولی این پالایشگاه به ۳۵٪ و بنزن به ۱٪ کاهش می‌یابد.
اما معصومه ابتکار وضعیت آلودگی سال ۱۳۹۰ را از سال گذشته بدتر ارزیابی کرد و گفت: در تیرماه ۱۳۹۲ روزانه ۲۲ میلیون لیتر بنزین با استاندارد یورو ۴ تولید شد که می‌تواند تمام مصرف منطقه تهران (منطقه تهران علاوه بر شهر تهران، شامل نواحی شهرری، فیروزکوه، دماوند، شهریار، ورامین، پاکدشت، رباط کریم و اسلامشهر هم می‌شود) را که متوسط مصرف روزانه آن بین ۱۳ تا ۱۴ میلیون لیتر است پوشش دهد. اما مدیرعامل شرکت پتروشیمی ایران در تاریخ ۱۷ تیر ۱۳۹۲ گفت: شرکت پالایش و پخش هنوز تصمیم تازه‌ای را مبنی بر عدم نیاز به دریافت بنزین از پتروشیمی ابلاغ نکرده و هم‌اکنون میزان تحویل بنزین به پالایش و پخش تغییر نکرده‌است. پیش از این، معاون وزیر نفت در امور پالایش و پخش گفته بود: برای این که کمکی برای پالایشگاه شازند داشته باشیم اکتان افزا را از پتروشیمی برای احتیاط می‌گیریم. یوسف رشیدی گفته‌است: شاید افزودن چنین ترکیباتی موجب احتراق بهتر سوخت و بنزین شود اما در تمام دنیا استفاده از آن‌ها به دلیل مشکلاتی که برای سلامت مردم به بار می‌آورد به عنوان افزودنی به سوخت یا اکتان افزا ممنوع است.
رحمت‌الله حافظی رئیس کمیسیون سلامت شورای شهر تهران در بهمن ۱۳۹۲ گفت: «تولید سوخت پتروشیمی غیر استاندارد ۳۵ برابر حد نرمال بنزن در هوا ایجاد می‌کند» و خواستار توقف تولید پتروشیمی در کشور شد.
در تاریخ ۱۵ اردیبهشت ۱۳۹۳ عباس کاظمی، معاون وزیر نفت و مدیرعامل شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده‌های نفتی ایران ضمن آن که یکی از دلایل افزایش سرطان در تهران و سایر کلانشهرهای کشور را بنزین تولید شده در پتروشیمی‌ها دانست، مدعی شد: «بنزین و ترکیبات حلقوی بنزین تولیدی در پتروشیمی‌ها حدود ۱۰ درصد است، این در حالی است که حجم بنزین وارداتی کمتر از دو درصد است … در شرایط فعلی به‌طور متوسط ۵٬۵ میلیون لیتر بنزین در پتروشیمی‌ها تولید و برای امتزاج نهایی تحویل پالایشگاه‌های نفت می‌شود». همچنین وی مدعی شد که از بهمن ماه سال ۱۳۹۲ بنزین پتروشیمی‌ها در سطح شهر تهران و کرج توزیع نشده‌است.
مرضیه وحید دستجردی، وزیر بهداشت و درمان، در تاریخ ۱۱ دی ۱۳۸۹ گفت:
در اثر آلودگی هوا در ایران سالانه حداقل ۴۰۰۰ نفر در اثر این آلودگی جان خود را از دست داده‌اند. این در حالی است که برخی آمارها نیز میزان مرگ و میر ناشی از آلودگی هوا در ایران در سال ۱۳۸۹ را ۱۰هزار۶۰۰ تن نشان می‌دهد. در این میان وضعیت تهران در میان سایر کلانشهرها وخیم‌تر است به گونه‌ای که ۳هزار و ۶۴۰ مرگ منتسب به آلودگی هوا در این شهر به ثبت رسیده و به گفته کارشناسان میزان مرگ و میرهای زودرس در افراد دارای بیماری‌های زمینه‌ای مانند قلبی – عروقی در تهران سه‌برابر متوسط کشور است. رشید رمضانی، رئیس اداره سرطان وزارت بهداشت نیز با هشدار به شیوع انواع سرطان خون در کشور، شیوع این بیماری در کشور را نتیجه وجود ترکیب بنزن در سوخت عنوان کرد. محسنی بندپی؛ نماینده مجلس دوره هشتم -که بعداً برای دوره نهم مجلس رد صلاحیت شد- دربارهٔ ارتباط سرطان با بنزن گفت: مرگ و میر در افراد کهنسال و کودکان بیشتر دیده شده‌است، از جمله افرادی که دارای بیماری‌های مزمن و زمینه‌ای بودند، آلودگی هوا بیشتر روی آن‌ها تأثیر گذاشته‌است. در شهر تهران به علت غلظت چند برابری استانداردهای بین‌المللی بنزن در هوا، ریسک ابتلا به انواع بیماری‌ها ازجمله سرطان‌های خونی به دلیل وجود این آلاینده افزایش یافته‌است. میزان بنزن در برخی از مناطق تهران تا ۴۰ برابر حد مجاز برآورد شده‌است.
در خرداد ۱۳۹۳ تنی چند از وکلا از میرکاظمی شکایت کردند. یکی از وکلا اظهار داشت: