کلک‌بازی‌ها و شایعه‌ها در ایران
شایعه‌ها و شوخی‌های فریب‌آمیز دارای تاریخچه‌ای در ایران هستند
شایعهٔ دیده شدن تصویر سید روح‌الله خمینی بر روی ماه یک از مهم‌ترین آنهاست که در حافظه تاریخی ایرانیان ثبت شده‌است. همچنین چند بار انتشار شایعات مرگ سید علی خامنه‌ای رهبر ایران از شایعه‌های سیاسی قابل توجه بوده‌است. از دیگر موارد تاریخی می‌توان به سال ۱۲۶۴ قمری اشاره کرد که به دستور امیرکبیر برنامهٔ واکسیناسیون و آبله‌کوبی کودکان ایرانی انجام می‌شد اما مردم از روی ناآگاهی و باور به خرافات، آبله‌کوبی را انجام نمی‌دادند. یکی از دلایلشان این بود که فالگیرها و دعانویس‌ها شایعه کرده بودند آبله‌کوبی سبب می‌شود جن به خون وارد شده و بچه جن‌زده شود.
در نخستین سال‌های پس از پیروزی انقلاب ۱۳۵۷ ایران، بعد از اینکه محمدرضا پهلوی شاه سابق ایران، در خارج از کشور درگذشت، شایعه‌ای مبنی بر زنده بودن او و آماده شدنش برای به دست‌گیری مجدد قدرت شکل گرفت اما چندان عمومی نشد. پس از آن صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران مجموعه‌ای تلویزیونی به نام «شاه دزد» ساخته و پخش کرد. مسئولان جمهوری اسلامی ایران با پخش این سریال، در کنار تمسخر شاه سابق، این پیام را رساندند که «در پس هر شایعه، توطئه‌ای نهفته‌است». این رویکرد موجب می‌شد که در فضای ملتهب پس از انقلاب، ابتکار جریان‌سازی از مخالفان حکومت گرفته شود و ابتکار عمل تنها در دست حکومت قرار گیرد. دربارهٔ شایعهٔ تصویر خمینی بر ماه، مسئولان حکومتی هیچگاه پیرامون منشأ آن اظهار نظر نکرده‌اند، و در سال‌های بعد، معجزه‌هایی مانند رویت امام زمان در جبهه تحت عنوان «امدادهای غیبی» به‌طور رسمی نیز تأیید می‌شد.
در میان شوخی‌های فریب‌آمیز می‌توان از تبدیل شدن دروغ سیزدهم فروردین به یک سنت سالانه در روزنامه‌های اصلاح طلب، شایعهٔ کج شدن برج میلاد، و شایعهٔ لوگوی پپسی روی ماه نام برد.
رواج شایعه‌ها نشان‌دهندهٔ زودباوری مردم و ظرفیت آن‌ها برای تن دادن به تلقین و همچنین همراهی با جمع است.
یکی از دلایل اهمیت بررسی شایعه‌ها این است که «چه کسی از رواج این شایعه سود می‌برد.» این امر برای درک منشأ این شایعه‌ها سودمند است. البته ممکن است یک شایعه، ناشی از شوخی سادهٔ فرد یا افرادی باشد که شایعه پراکنیِ آن‌ها به‌طور اتفاقی فراگیر می‌شود.
دیگر اهمیت شایعه‌ها در این است که، رواج یک شایعه می‌تواند اطلاعاتی از میزان زودباوری مردم آن جامعه نسبت به خبری که شک‌برانگیز و اثبات‌نشده‌است، در اختیار کارشناسان و همچنین دستگاه‌های اطلاعاتی و امنیتی یک کشور گذاشته و در زمان بحران یا در چهارچوب جنگ‌های روانی و رسانه‌ای برایشان مفید باشد.
شایعه‌های سیاسی می‌توانند گاه برای یک حکومت خطرناک باشند، گاهی مفید و گاهی هم بی‌آزار. نمونه‌هایی از هر سه مورد در ایران وجود داشته‌است. از شایعه مرگ سید علی خامنه‌ای رهبر ایران، تا شایعه مرگ احمد جنتی که موجب پیدایش لطیفه‌هایی دربارهٔ سن او شد.
همچنین شوخی‌های فریب‌آمیز می‌توانند نشان‌دهندهٔ ایده‌آل‌های نویسندگان آن‌ها باشند. علاوه بر آن، نظرات خوانندگان این گونه اخبار و دروغ‌های ۱۳ در وبگاه‌ها نیز نشان می‌دهد این خبرها آرزوهای خوانندگان بوده‌است. مانند «رفع توقیف روزنامه‌های هم‌میهن، شرق و خبرگزاری ایلنا» و «خبر کناره‌گیری حسین شریعتمداری از روزنامه‌نگاری».
به گفتهٔ بازتاب، زودباوری مردم ایران و علاقه به شنبدن اخبار باورنکردنی، مسئله‌ای‌ست که از دیرباز در ایرانیان دیده می‌شده و پس از ظهور فن‌آوری، جدی‌تر شده‌است. مهدی خرم دل، روزنامه‌نگار، «شایعهٔ لوگوی پپسی روی ماه» را فرصتی برای سنجش میزان تغییر آگاهی و زودباوری ایرانیان دانسته و با ذکر اینکه ده‌ها هزار نفر ایرانی شهرنشین (چون خبر به شکل وسیع به شهرهای کوچک و روستاها نرسید) و حتی طبقهٔ اِلیت جامعه (نخبه) به سادگی فریب خوردند، نتیجه می‌گیرد «در ایران همچنان راه برای عوام فریبی و سیاست‌های عوامانه (grassroots politics) باز است.»در بین ایرانیان شایعات و باورهایی نیز هستند که به حق هیچگونه منبع مستند و کتبی ندارند ولی کم و بیش کسی نیست که آن شایعات را (در مقطع سنی ویژه آن موضوع) نشناسد. به عنوان مثال در دهه ۴۰ خورشیدی و در اوج درخشش دو ورزشکار یعنی محمدعلی کلی بوکسور و بیوک جدی‌کار، فوتبالیست چپ پای تیم تاج تهران (اولین فوتبالیست ایرانی که به خارج رفت و در آلمان رسماً بازی کرد) شایعات فراوانی در کوچه و بازار وجود داشت. در رابطه با محمدعلی کلی می‌گفتند (می‌گفتیم) او برای تمرین مشت زنی تا به حال چند فیل را با مشت قوی اش کشته! و در رابطه با جدی کار گفته می‌شد: ملکه انگلیس(!) پای چپ او را ۱۰۰۰٫۰۰۰ پوند استرلینگ بیمه کرده (یا خریده) و قرار شده او دیگر با پای چپ شوت نزند، چون ممکن است ضربه توپ عامل ناقص شدن یا کشته شدن طرف مقابل شود (نقل قول: "او مهلک‌ترین ضربات پای چپ را وارد می‌کرد، ضربات پای چپ او را خریده بودند تا با چپ شوت نزند و ضربات او به هر که می‌خورد خطر مرگ داشت. "). (منبع مضاف: همه ورزش دوستان بالای پنجاه سال!). از شایعات (خرافات) شفاهی دیگر آن بود که هر مردی از زیر رنگین کمان عبور کند تبدیل به زن می‌شود. البته این امر (گذشته از هجو بودنش) بخاطر فیزیک اُپتیکی اصلاً امکان ندارد زیرا دیدن رنگین کمان به یک فاصله وطری دید (--> مثلث قائم الزاویه) احتیاج دارد.
یکی از جالب‌ترین شایعات شفاهی و هجویات سال‌های ۱۳۴۰ش در رابطه با گروه بیتل‌ها بود. گفته می‌شد بیتل‌ها تا چندی پیش همگی در شهر لیورپول رفتگر و سپور بوده‌اند.
در هیچ منبع تاریخی در رابطه با شخصیت اندیشمندی به نام آرشیت صحبت نشده‌است. رضا مرادی غیاث‌آبادی آرشیت دانا را شخصیتی دروغین و ساختگی دانسته‌است که هیچ سند و مدرکی دال بر وجود تاریخی او در دست نیست. آرشیت دانا (۲ ژانویهٔ ۴۷۶ (پیش از میلاد) در کاشمر - ۲۸ فوریه ۳۳۰ (پیش از میلاد) در کاشمر) یک شخصیت جعلی و دروغین است که توسط افرادی ناشناس در فضای مجازی ساخته شده‌است. سازندگان این شخصیت مدعی بوده‌اند که وی فیلسوفی بوده که در ایران باستان می‌زیسته و نخستین نظریه‌پرداز دموکراسی بوده‌است.
در هیچ منبع تاریخی در رابطه با شخصیت اندیشمندی به نام آرشیت صحبت نشده‌است. رضا مرادی غیاث‌آبادی آرشیت دانا را شخصیتی دروغین و ساختگی دانسته‌است که هیچ سند و مدرکی دال بر وجود تاریخی او در دست نیست.
بهرام بیضایی در فیلمنامهٔ پردهٔ نئی (۱۳۶۵) شخصیتی به نام ورتا خلق کرده که زنی خردمند، کتابخوان و پاکدامن است. احسان زیورعالم و سیدفضل‌الله میرقادری که در مقالهٔ مشترک به تحلیل این فیلمنامه پرداخته‌اند، معتقدند که اگرچه هیچ منبع موثقی دال بر وجود شخصیتی واقعی به نام ورتا وجود ندارد، اما به نظر می‌رسد که بیضایی شخصیت ورتا در فیلمنامهٔ پردهٔ نئی را از این شخصیت اثبات‌نشده منسوب به عصر هخامنشی الهام گرفته‌باشد. با این وجود با توجه به تاریخ نگارش فیلمنامهٔ بیضایی که در سال ۱۳۶۵ نوشته شده و نشر شایعات مربوط به آرشیت و ورتا در فضای مجازی در نیمهٔ دههٔ ۱۳۹۰، به نظر می‌رسد که این رابطه برعکس بوده و در واقع جاعلان این شخصیت‌ها از فیلمنامهٔ بیضایی برای ساختن این شخصیت‌های دروغین الهام گرفته‌باشند.