جامعه مدرسین حوزه علمیه قم
جامعهٔ مدرسین حوزهٔ علمیهٔ قم که به اختصار جامعهٔ مدرسین خوانده می‌شود را جمعی از علماء و استادان حوزه علمیه قم، با محوریت حسینعلی منتظری و همراهی آذری قمی و ربانی شیرازی و هاشمی رفسنجانی در سال ۱۳۴۰ تأسیس کردند. در پیش از انقلاب فعالیت‌های این جامعه بیش‌تر در جهت مبارزه با پادشاهی محمدرضا پهلوی بود، اما پس از انقلاب مشارکت در جهت تأسیس و پس از آن تثبیت حکومت اسلامی را پیش گرفت. این تشکل از تشکل‌های نزدیک به اصولگرایان است.
بیش از نیم قرن بعد از تأسیس آن، تغییرات و تحولات سیاسی زیادی در پی اختلاف نظرها در بین جناح اصولگرا در این تشکل قدیمی راست در ایران رخ داده‌است.
جامعهٔ مدرسین حوزهٔ علمیهٔ قم را جمعی از علماء و استادان بزرگ حوزه علمیه قم، در سال ۱۳۴۰ تأسیس کردند. سال ۱۳۴۰ و ۱۳۴۱ که نهضت روحانیت شروع شد، روحانیون تشکل خاصی نداشتند. با هدایت و محوریت منتظری و به همراهی چند تن دیگر از روحانیان از جمله آیت الله ربانی شیرازی، آیت الله هاشمی رفسنجانی و احمد آذری قمی به فکر سازمان دادن و هماهنگ‌کردن روحانیون حوزه می‌افتند و سنگ بنای جامعه مدرسین در آن زمان گذاشته می‌شود. اکثر روحانیان مبارز عضو این تشکل بودند و اغلب فعالیت‌های سیاسی همچون اعلامیه‌های امضادار و بی امضا، اعتراض‌ها و اعتصاب‌ها و … از سوی این جریان شروع می‌شد. در همان زمان روحانیانی نیز بودند که به دلایلی خود را از مبارزات کنار می‌کشیدند.
پس از انقلاب منتظری به دلیل مشغله‌های فراوان از حضور در جامعه مدرسین بازماند. از این زمان کسان دیگری که درآستانه انقلاب فعال شده بودند در این تشکل نیز فعال شدند. از جمله این آقایان حجت‌الاسلام شرعی، سید منیرالدین حسینی شیرازی و راستی کاشانی بودند. دراین میان نقش سیدمنیرالدین حسینی شیرازی از اهمیت ویژه‌ای برخورداراست. وی که زمانی در نجف درس مکاسب را نزد راستی کاشانی گذرانده بود همواره پشت صحنه به کارتشکیلاتی می‌پرداخت و کمتر شناخته شد.
جامعهٔ مدرسین در ابتدا به صورت پنهانی کار می‌کرد و یک تشکیلات مخفی بود. در سال ۱۳۴۲ و با آغاز مبارزات انقلابی، جامعهٔ مدرسین که یک تشکیلات روحانی بود به حمایت از سید روح‌الله خمینی با چاپ و پخش اعلامیه‌های سید روح‌الله خمینی و فرستادن طلاب به شهرستان‌ها برای پخش اعلامیه‌هایی که در تأیید سید روح‌الله خمینی بودند، فعالیت داشت. پس از بازداشت سید روح‌الله خمینی در خرداد ۱۳۴۲ جامعهٔ مدرسین نقش مهمی در قیام مردم ایفا کرد. رژیم پهلوی که قصد داشت سید روح‌الله خمینی را پس از محاکمه در دادگاه نظامی اعدام کند، به دلیل مراجعت علمای بزرگ از قم و شهرهای دیگر به تهران، که در این مراجعت جامعهٔ مدرسین نقش بزرگی داشت، و نیز اعلام چند تن از فقها و مراجع مبنی بر تأیید مرجعیت سید روح‌الله خمینی و نیز قیام مردمی، رژیم نتوانست سید روح‌الله خمینی را اعدام کند و در ۱۷ فروردین ۱۳۴۳ او را آزاد و به قم فرستاد.
مبارزات جامعهٔ مدرسین همچنان ادامه داشت تا آن که سید روح‌الله خمینی در ۴ آبان ۱۳۴۳ در نطقی به قانون کاپیتولاسیون حمله و سپس در اعلامیه‌ای آن را محکوم کرد. به این دلیل بود که سید روح‌الله خمینی در تاریخ ۱۳ آبان ۱۳۴۳ دوباره دستگیر شد و پس از انتقال به تهران به ترکیه و سپس به عراق تبعید شد.
اهداف جامعهٔ مدرسین به هنگام تأسیس موارد زیر بودند:
هدف دولت از تبعید سید روح‌الله خمینی این بود که در نجف به فراموشی سپرده شود و مردم تحت رهبری نباشند. در این دوران بود که نقش جامعهٔ مدرسین پررنگ‌تر شد. اعضای جامعهٔ مدرسین به همراه دیگران در نبود سید روح‌الله خمینی در دو بعد فعالیت داشتند: یکی ترویج و توسعهٔ دایرهٔ مرجعیت سید روح‌الله خمینی و دیگری افشاگری ضد رژیم پهلوی، که در این راه با نامه یا تلفن یا پیام با سید روح‌الله خمینی در تماس بودند.
در همین راستا بود که در پی درگذشت مرجع بزرگ سید محسن طباطبایی حکیم، اطلاعیه‌ای در تأیید مرجعیت سید روح‌الله خمینی با امضای دوازده نفر از علما و فقهای وقت، آماده و پخش شد. این اطلاعیه با تلاش جامعهٔ مدرسین تهیه شده بود و امضای شماری از اعضای آن را در زیر خود داشت که خشم رژیم پهلوی را برانگیخت.
شماری از اعضای جامعهٔ مدرسین در فروردین ۱۳۴۲، بازداشت و زندانی شدند. آن‌ها در زندان نیز مبارزه را چون دیگر اعضای بیرون از زندان ادامه دادند. در ۱۷ دی ۱۳۵۶ به دلیل اهانت یکی از روزنامه‌های رسمی به سید روح‌الله خمینی درس‌های حوزه تعطیل و تظاهرات گسترده‌ای شکل گرفت که در آن شماری نیز کشته شدند. از این زمان بود که با اوج‌گیری مبارزات، مبارزات به شهرستان‌ها نیز کشیده شد، و فشارهای دولتی و تبعیدها و زندانی‌کردن‌ها و شکنجه‌ها شدیدتر و گسترده‌تر شد.
در این مدت مهم‌ترین فعالیت‌های جامعهٔ مدرسین عبارت بود از:
با بازگشت سید روح‌الله خمینی در بهمن ۱۳۵۷، و رهبری‌های او، عاقبت در ۲۲ همان ماه انقلاب پیروز شد. از این تاریخ به بعد نقش و مسئولیت جامعهٔ مدرسین دگرش یافت و از شکل مبارزه با حکومت پهلوی، به شکل مشارکت و همکاری در بنا و استواری حکومت اسلامی درآمد. وظایف جامعهٔ مدرسین در این مرحله موارد زیر بودند:
همزمان با انتخابات ریاست‌جمهوری ایران (۱۳۹۲)، چند دستگی که میان روحانیون برجسته جامعه مدرسین حوزه علمیه شد، تبعات منفی عمیقی بر روی این تشکل مذهبی گذاشت. اختلاف در اعلام حمایت از کاندیداهای مختلف اصولگرای حاضر انتخابات ریاست‌جمهوری، حتی موجب کدورت و کنارکشی برخی از روحانیون برجسته شد.
این اختلاف‌نظر که به گفته محمد یزدی، رئیس شورای عالی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم بی‌سابقه بود، این تشکل با سابقه را تا مرز تجزیه شدن پیش برد. اما پس از انتخاب حسن روحانی، کاندیدای اعتدال‌گرا به عنوان رئیس دولت یازدهم ایران، این التهاب و تنش فروکش کرد و با جلسه سه‌جانبه‌ای که بین محمد یزدی، محمدتقی مصباح یزدی و محمدرضا مهدوی کنی برگزار شد، سعی شد اختلافات از بین برود.
هیئت رئیسه جامعه مدرسین حوزه علمیه قم هر دو سال انتخاب می‌شود. از ابتدای انقلاب اسلامی علی مشکینی (درگذشته ۸ مرداد ۱۳۸۶) و سپس محمد یزدی (درگذشته ۱۹ آذر ۱۳۹۹) رئیس این نهاد بوده‌اند و پس از آن اکنون سید هاشم حسینی بوشهری ریاست آن را بر عهده دارد.
با درگذشت محمد یزدی رئیس پیشین، اعضای کنونی در ۲۸ آذر ۱۳۹۹ با رأی اکثریت از قرار زیر تعیین شدند:
هم‌اکنون فعالیت‌های جامعهٔ مدرسین در چند معاونت پیگیری می‌شوند:
نهادهای وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم عبارتند از: