وزارت معارف افغانستان
وزارت معارف افغانستان (به پشتو: د پوهنی وزارت) برنامه‌ریز و اداره‌کننده تمام مکاتب دولتی و نظام آموزشی افغانستان می‌باشد.. سرپرست کنونی این وزارتخانه اکنون بر عهده رنگینه حمیدی است.
قبل از ظهور اسلام در آرياناى باستان و خراسان، تعليم و تربيه توسط آئين (ويدى) و سپس در مدنيت اوستائى صورت ميگرفت، بر علاوه مراكز آئين زرتشتى و امثال آن وجود داشت و منطق ارسطو، فلسفه، علم نجوم، طب يونان نيز تدريس ميشد. اوج فراگرفتن علم در زمان سامانیان برمی گردد؛ در آن زمان بزرگترین کتابخانۀ منطقه در بلخ وجود داشت که به نام کتابخانه نوبهار بلخ یاد می گرديد. پس از اینکه اسلام در کشور ما بر قرار شد، فرا گرفتن قرآن اولین علت است که مسلمانان را مجبور ساخت تا بخوانند و بیاموزند. بدین وسیله اولین مدرسه در مدینه مکرمه افتتاح گردید که معلم آن، محمد(ص) پیامبر اسلام بود. دومین مدرسه در مکه، به دنبال آن در بغداد و شام بود که مسلمانان قرآن و نوشتن را می آموختند. یکتعداد اطفال و جوانان کشورهای فتح شده توسط اعراب، به کشورهای عربی برده شده و در آنجا تعلیمات اسلامی داده شده دوباره بوطن شان اعزام می گردیدند. پس از اینکه فتوحات اسلام در آسیای میانه رسید، در آن زمان درین کشوربه رسم دین بودائی و زردشتی کتابهای زیادی چاپ می شد که از کاغذ و پوست حیوانات بود. مشهورترین کتابخانه آن زمان کتابخانه "نوبهار" بلخ بود که توسط برمکیان اداره میشد. حتی پس از اینکه بلخ توسط مسلمانان فتح شد؛ آنها این کتابخانه را به آتش نکشیدند. الی حمله یعقوب لیث این کتابخانه محفوظ بود. سلجوقیان اولین کساني بودند که خدمات بی پایان نه تنها در نشر دین اسلام بلکه در تشکیل مدارس، مساجد، مکاتب نظامیه ونشر کتاب نمودند. دانشمند سلجوقی خواجه نظام الملک وزیر، اولین کسی است که از سرمایه خود نظامیه را در قرن چهارم هجری بنا نمود. در نظامیه علاوه بر قرآن، مضامین طب، نجوم، الجبر، فلسفه، و دواسازی تدریس می گردید. به همین ترتیب در اکثر کشورهای اسلامی نظامیه ها تاسیس گردید. به شاگردان کتابهايی داده میشد که بعضی در مدت دوسال، بعضی در مدت شش سال به تکمیل می رسانیدند. این دوره را دوره ابتدائی یا مکتب می نامیدند. در افغانستان شیوه تدریس نیز مانند عرب بود که تقریبا تا امروز کماکان به همان شیوه ادامه دارد. شاگردان خردسال در مساجد به آموختن قرآن و نوشتن می پرداختند. مدرسه ها معمولا در شهر ها در کنار مسجد جامع ساخته میشد که معمولا جوانان و بزرگسالان در آن تدریس میشدند. در مساجد شاگردان مکلف به خواندن قرآن، نوشتن خط ، خواندن کتاب حافظ شیرازی ، بوستان و گلستان سعدى بودند؛ کسانی که بوستان را ختم می نمودند شخص با سواد میبودند. تاریخ تعلیم وتربیت نیمه مدرن درافغانستان، به دوره دوم حاکمیت امیرشیرعلی در سال۱۸۷۵ برمیگردد. امیرشیرعلیخان دراین سال، مکتب نیمه عصری رادر کابل ایجادنمود که ازدو مکتب ملکی ونظامی تشکیل یافته بود. برخی ازنویسندگان، اقدام امیرشیرعلی درتاسیس نخستین مکتب مدرن را ناشی ازنظریات وپیشنهادات سیدجمال الدین تلقی کرده‌اند. مکتب ملکی، مخصوص خوانین و سرداران کشوردر پایتخت بود که دربالاحصارتاسیس گردیده بود که درآن، فرزندان خانواده‌های امیر و خوانین دربار مضامین حقوق، اداره، سیاست، علوم دینی وتاریخ را فرا می‌گرفتند. اما مکتب نظامی که در شیرپور کابل تأسیس شده بود، تعلیمات نظری قرائت، تحریر، علوم دینی، تاریخ وتعلیمات نظامی آموزش داده می‌شد که به صورت لیلیه به سرمیبردند ومصارف شان رادولت تأمین می‌کرد. هردومکتب توسط عبدالقادرمسوول نشریه شمس النهار اداره می‌شد که درحقیقت، اولین وزیرافتخاری معارف افغانستان به شمارمیرود. اما تدریس ریاضی، کیمیا، جغرافیاوهندسه به عهده آموزگاران خارجی بود. این دومکتب توسط حوادث بعدی که سلطنت امیررا ازبین برد وافغانستان موردهجوم نیروی انگلستان واقع شد، ازمیان رفت. در سال ۱۲۸۲ شمسی، در زمان حکومت امیر حبیب الله خان، نخستین مکتب ابتدایی به سبک جدید، به نام حبیبیه، در کابل تاسیس شد. در آغاز تاسیس این مکتب، تمام معلمان و مسولان اداری آن از کشور هند بودند. که بزودی از یکتعداد مولویان و شاعران استفاده شده در کنار چند مکتب دیگر در مرکز بنا شد.  در همین سال بود که اولین شورای معارف که وظیفه آن بررسی مواد درسی، وضع مالی، حفظ نظم و مسایل اداری مکتب ها بود، در کابل تاسیس شد. در سال ۱۲۹۱، اولین دارالمعلمین افغانستان در کابل به وجود آمد و شماری از کسانی که سواد را به شکل سنتی آن در مساجد آموخته بودند، در دارالمعلمین پذیرفته شدند. دو سال بعد از تاسیس نخستین دارالمعلمین افغانستان، برای اولین بار ۶۵ نفر از این مرکز آموزش معلم، فارغ التحصیل شدند. با آغاز زمامداری امان الله خان و با توجه به اینکه او نسبت به مکاتب جدید و آموزش های مدرن، توجه خاصی داشت، مکتب ها در کابل و ولایات توسعه پیدا کرد. ازمهمترین گام هایی که در این راه بر داشته شد، تاسیس وزارت معارف در افغانستان بود. دولت توانست با تشکیل این وزارتخانه، نظارت بیشتری بر امور مکتب ها داشته باشد. در همین زمان بود که اولین قانون اساسی افغانستان به تصویب رسید. با تصویب این قانون، آموزش و پرورش، برای همه کودکان و نوجوانان افغانستان، اجباری شد. در همین سالها، انجمنی برای تالیف و ترجمه کتاب های درسی، و بررسی وضعیت مکتب ها و آموزگاران در کابل تاسیس شد.در کمتر از چند سال، مکتب های ابتدایی پسرانه و دخترانه در کابل و ولایات گسترش یافت و تعداد زیادی دانش آموز از این آموزشگاه ها فارغ التحصیل شدند. همچنین شماری دانش آموز، برای تحصیل به کشورهای خارجی، از جمله ترکیه، آلمان و فرانسه اعزام شدند. تاسیس مکاتب عصری و اعزام دانشجویان افغان غرض تحصیل بخارج در دوره امان الله خان، شماری دانش آموز، برای تحصیل به خارج اعزام شدند؛ در سال ۱۳۰۱ خورشیدی، لیسه امانیه که بعد به استقلال تغییر نام داد، به کمک دولت فرانسه در کابل تاسیس شد. مدیر این مکتب و تعدادی از معلمان آن نیز از کشور فرانسه بودند. یک سال بعد، در سال ۱۳۰۲ خورشیدی، لیسه امانی به کمک دولت آلمان راه اندازی شد. مدیر این مکتب و شماری از معلمین آن نیز از کشور آلمان بودند. کمک های دولت های فرانسه و آلمان به لیسه های استقلال و امانی در سال های اخیر ازسر گرفته شده و این مکاتب، همچنان پیشرفته ترین آموزشگاه های افغانستان هستند. در دوره حبیب الله کلکانی مکاتب همه مسدود بود. نادر خان تشكيلات سابقه و معارف را دوباره منظم نموده و سرو صورت داد. همچنان در طول دوره سلطنت نادر شاه مكاتب ابتدائي در سراسر مملكت عام شد، فاكولته طب، دارالعلوم عربي، دارالايتام نادري، مكتب دواسازي، مكاتب استقلال، نجات، حبيبه، غازي دوباره احياء گرديد.
در قانون اساسي آن دوره تعليم و تربيه بر تمام جامعه زن و مرد لازمي گرديد و به اساس ماده (۲۰) قانون اساسي تعليمات ابتدائي اجباري گرديد.
تعليم و تربيه دوره ظاهرشاه نسبت به دوره پدرش تدريجاً انكشاف بيشتر نمود، نواقص در اصول تعليم و تربيه رفع گرديد و معمولاً در اين دوره (۴۳) باب مكتب جديد در تمام افغانستان تاسيس گرديد كه (۱۶) باب آن در كابل و متباقي آن در ولايات ايجاد گرديد. موسسه تربيهء معلم كابل، فاكولته حقوق و علوم سياسي در كابل تاسيس گرديد.
در سال ۱۳۵۲ رژيم سياسي در افغانستان تغيير كرد، محمد داود خان سلطنت را به جمهوري تبديل كرده و خودش به حيث رييس جمهور افغانستان زمام قدرت را در دست گرفت.
همانگونه كه تحولات در عرصه هاي مختلف افغانستان رونما گرديده، در ساحه معارف نيز تحولاتي بوجود آمد؛ مكاتب دهاتي و ابتدائي رشد نمود. پس از سال ۱۳۵۸ وضع امنیتی کشور خراب شد و مکاتب صرف در بعضی از شهر ها فعال بود. در دوره طالبان دوباره وضع مکاتب رقت بار گردید. که صرف نام بود وبس. پس از سال ۲۰۰۱ مکاتب احیا و تعداد کثیری جدیداً ایجاد گردید.
جنگ، ناآرامی های داخلی و منازعات مسلحانه میان سالهای ۱۳۵۷ و ۱۳۸۱ تمامی عرصه های زندگی، زیربنا های اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی در افغانستان را کاملا از بین برده و میکانیزم های عرضۀ خدمات اجتماعی به شمول معارف را نیز تا حد زیادی متلاشی نموده بود. اداره موقت افغانستان در سال ۱۳۸۱ چه از نگاه نیروی بشری دارای ظرفیت و مهارت های لازم و چه از نگاه ساختمان و زیربنا یک نظام ناقص و معیوب معارف را به ارث برده بود که توانائی محدود ارایۀ خدمات تعلیمی و تربیتی را داشت و کیفیت آن جداً زیر سؤال بود. احصائيه های ذیل صرف پاره ای از مشکلات موجود در آن مقطع زمانی  را نشان میدهد:
تاسیس مکتب های تخصصی از دیگر اقداماتی بود که در دوره امان الله خان صورت گرفت. در هر یک از این مکتب ها، یک رشته مشخص تدریس و آموزش داده می شد. از مهمترین مکتب های خصوصی، می توان از مکتب اصول تحریر(خوشنویسی)، صنایع، زراعت، قضاوت (حقوق)، دارالعلوم و دارالحفاظ نام برد. در کنار مکتب های جدید، آموزشگاه هایی نیز برای افراد بزرگسال تاسیس شد. در آن سالها، به اینگونه آموزشگاه ها، اکابر می گفتند. این روش از سواد آموزی به دلیل اینکه از سوی امان الله خان بر آن نظارت نزدیک صورت می گرفت، و زیر نظر شخص شاه اداره می شد، به نام "صوت غازی" نامگذاری شده بود.
با ايجاد لیسه استقلال کابل با آغاز زمامداری ظاهر شاه و با توجه به اینکه ترویج زبان پشتو در دستور کار دولت قرار داشت، یک تغییر اساسی در معارف افغانستان صورت گرفت که زبان بود. بعداز مدتی کوتاه دولت تدریس را در ولایات قندهار پکتیا، هلمند، جلال آباد، لغمان کنرها، به زبان پشتو نموده باقی به زبان دری تدریس می گردید.
انکشاف سرمایۀ بشری مطابق به اصول و اساسات دین مقدس اسلام، احترام به ارزش های ملی و حقوق بشر از طریق فراهم آوری زمینۀ دسترسی مساویانۀ همه اتباع كشور به تعلیم و تربیه با کیفیت غرض تمهید و تسهیم شان در انکشاف متوازن، رشد اقتصادی، صلح و امنیت در کشور.
آموزش عمومی: نصاب درسی مطابق به نیازمندی های انکشافی کشور تهیه خواهد شد. تمامی شاگردان و معلمین مکاتب تعليمات عمومی و اسلامی دسترسی به  سیت کامل کتب درسی با کیفیت و رهنما های معلمین را خواهند یافت. بیشتر از ۲۱۰ ملیون کتاب و رهنمای معلمین چاپ و به دسترس مکاتب قرار خواهد گرفت. چهل فیصد از مکاتب با لابراتوار های ساینس و تکنالوژی معلوماتی مجهز خواهند شد. حد اقل ۸۰٪ معلمین امتحان لیاقت را تکمیل خواهند نمود. تحصیلات و شایسته گی ۶۰،۰۰۰  تن معلم موجود به صنف ۱۴ در رشته های مربوطۀ شان ارتقا داده خواهد شد و پنجاه هزار فارغین لیسه ها (۴۵٪ دختران) از ولسوالی هایی که نیاز مبرم به داشتن معلمین مجرب دارند در مراکز تربیه معلم بحیث معلم تربیه خواهند شد. ۴۲ باب دارالمعلمین های موجود تقویه و تجهیز گردیده و تعداد مراکز حمایوی تربیه معلم در ولسوالی ها به ۴۶۴ افزایش خواهد یافت.
شمولیت به صنف دهم مکاتب تخنيكي و مسلکی از مجموع فارغین صنوف نهم به ۹٪ افزایش خواهد یافت. تعداد مجموعی شاگردان در مکاتب تعلیمات تخنيكي و مسلکی به ۱۵۰،۰۰۰  تن(۳۰ فیصد اناث) افزایش خواهد یافت. تعداد مکاتب به ۵۰۸ باب توسعه خواهد یافت. بر علاوه براي  ۵۰۰،۰۰۰ تن از جانب وزارت کار و امور اجتماعی، شهدا و  معلولین، زمينه تعلیمات حرفوي فراهم خواهد شد. #سواد آموزی: میزان سواد از ۲۶٪ (۱۲٪ زنان، ۳۹٪ مردان)به ۴۸٪ (۴۳٪ زنان و ۵۴٪ مردان) افزایش خواهد یافت. کورس های سواد آموزی برای ۳٫۶ ملیون تن بزرگسال ۶۰ زنان) تدویر خواهد شد. نصاب درسی سواد آموزی مطابق به نیازمندی های هر گروه تنظیم خواهد شد تا مهارت های زندگی را برای شان بیاموزد و بیشتر از ۲۰،۰۰۰ تن ملا امام به حیث معلمین سواد آموزی آموزش داده خواهند شد تا در ترویج سواد آموزی در سطح قریه جات سهم بگیرند.
حد اقل ۷۵٪ از مکاتب عمومی و موسسات تعلیمات اسلامی و مراکز تربیه معلم، و ۱۰۰٪ مکاتب تعلیمات مسلکی و حرفوی، پوهنتون ها و دفاتر اداره معارف دارای تعمیر و دیگر تجهیزات خواهند بود. استخدام بر اساس شایسته گی و سیستم جدید رتب و معاشات برای تمامی کارمندان صورت خواهدگرفت که ارتقای آموزش و ارزیابی سالانه شامل آن خواهد بود.
یک سیستم اداره مالی بهتر در سطح مرکز و ولایات غرض بهبود بخشیدن نظارت مالی تأسیس خواهد شد سیستم نظارت و ارزیابی تقویت خواهد یافت و با استفاده از تکنالوژی معلوماتی به سطح ولایات گسترش داده خواهد شد تا در تصمیم گیری های آگاهانه و مثمر  کمک نماید.
استفاده از تکنالوژی معلوماتی غرض تقویه و بهبود تدریس، آموزش و اداره سیستم معارف ترویج و تسهیلات لازم آموزش کمپیوتر برای معلمین فراهم خواهد گردید.
باوجود دستاورد های زیادی که حاصل گردیده است هنوز هم چالش های بزرگی در بخش امنیت و دسترسی به تعلیم و تربیه، کیفیت، پاسخگو بودن و اداره بر سر راه معارف افغانستان موجود اند. به دلیل تهدیدهای امنیتِی، عدم دسترسی تسهیلات آموزشی و کمبود معلمین مسلکی بخصوص از قشر اناث، بیشتر از ۵ ملیون (۴۲٪) از ۱۲ ملیون اطفال واجد شرایط مکتب در افغانستان دسترسی به تعلیم و تربیه ندارند. شش هزار مکتب بدون تعمیر و سایر تسهیلات ضروری است و صدها باب مکتب دور تر از منازل رهایشی قرار دارند که رفت و آمد به آنها برای اطفال بخصوص دختران مشکل است. از جمله ۴۱۲ ولسوالی و نواحی شهری در بیشتر از ۲۰۰ ولسوالي و ناحيه حتی یک متعلم دختر در صنف دهم و بالاتر از آن ندارد و در ۲۴۵ ولسوالی و ناحيه یک معلم مسلکی زن موجود نمي باشد. ۱۱ ملیون هموطن ما هنوز هم بیسواد باقی مانده و ۶۲۱ باب مکتب در ۶۸ ولسوالی ۱۰ ولایت کشور بنا برمشکلات امنیتی مسدود میباشد. فقط ۲۷٪ از ۱۷۰،۰۰۰ تن معلم کمترین شرایط یک معلم مسلکی یعنی فراغت از صنف چهاردهم را دارا میباشند. در تعداد زیادی از مکاتب محدودیت صنوف درسی منجر به تقلیل ساعات درسی و ازدحام در صنوف  شده که کیفیت تدریس را متضرر ساخته است. هنوز هم کمبود کتب و مواد درسی موجود بوده و زمینۀ شمولیت در مکاتب تعلیمات تخنیکی و مسلکی تنها به ۲٪ از فارغین صنوف نهم مهیاست، بدین معنی که زمینه آموزش حرفوی فقط برای یک بخش کوچک نفوس کشور فراهم میباشد، بنابر عدم موجودیت شرایط لازم خلای موجود میان فراغت و کاریابی نهايت زياد بوده و حسب ارقام رسمی فقط یک چهارم از ۹۵،۰۰۰ تن فارغین صنوف ۱۲ در سال ۱۳۸۸ به پوهنتون‌ها و مؤسسات تحصیلات عالی راه یافته و متباقی به مشکل می توانند کار بیابند. باوجود کوشش هائیکه بخاطر تقویت ظرفیت های کادری و کاری صورت گرفته، توانمندی اجرائیوی سکتور معارف در سطح مرکز و ولایات هنوز هم ناکافیست و آنهم بیشتر معلول فقدان پرسونل متخصص که بامعاش پایین حاضر به اشتغال درین وزارت نمیگردند بوده که به این مشکل افزوده است. کمبود ساختمان »محل مناسب کاری« و تجهیزات مورد نیاز بخصوص تکنالوژی معلوماتی پیچیده گی بیشتر را به مشکل فوق به بار اورده است.
از سال ۱۳۸۱ بدینسو وزارت معارف اصلاحات اساسی را دنبال و به دستاورد های چشمگیری نایل آمده است. برخی از پیشرفت ها و انکشافات عمده، الی اخیر سال ۱۳۸۸ این وزارت ذیلاً تذکر می‌یابد: بصورت مجموعی ۷ ملیون تن دانش‌ آموز در ۱۲،۰۰۰ مکتب دولتی که ۳۷٪ شان دختر می‌باشند، مصروف فراگیری دانش هستند.  ا*فزایش بیشتر از هشت برابر در تعداد معلمین: امروز در نظام معارف به تعداد ۱۷۰،۰۰۰ معلم که ۳۰٪ آن اناث می‌باشند، مصروف آموزس هستند.