ترخان
تَرخان (در منابع قدیمی طَرخان و طرخون) لقبی بود از القاب فرمانروایان آسیای میانه.
ترخان‌ها امیرانی بودند که پادشاهان آن‌ها را از هرگونه پاسخگویی به اعمالشان معاف داشته‌بودند و مجاز بودند در هر زمان دلخواه نزد پادشاه بروند. غنیمت‌های جنگی ایشان نیز از آن خودشان می‌شد و ناچار به واگذاری آن به دیگران نبودند.
ترخان واژه‌ای ایرانی است که ریشۀ سغدی و پارسی میانه آن trk̲h̲ʾn است که زبان‌های ترکی (tarḳan) و به صورت جمع در زبان مغولی tarḳat نیز این واژه را وام گرفته‌اند. از این‌رو برخی گردآورندگان دانش، مانند دهخدا، این لقب را ترکی پنداشته‌اند.
در دورۀ ساسانیان، یعنی پیش از نفوذ ترکان به منطقهٔ سمرقند، (ح ۲۲۶ـ ح ۶۵۲ میلادی) به امیران بخشی از آسیای میانه و نیز شاهان محلی سمرقند ترخان می‌گفتند. در منابع تاریخی و جغرافیایی سده‌های نخستین اسلامی امرای بلخ و سمرقند و بادغیس و نیز حاکم خزران طرخان نامیده شده‌اند
به نوشتۀ ابن بطوطه این واژه را ترکان اردوی زرین به منطقه‌ای اطلاق می‌کردند که از مالیات و عوارض دیوانی معاف بود.
طرخان، نام یکی از سرداران بابک خرمدین نیز بوده‌است که در ییلاق شخصی‌اش توسط نیروهای افشین غافلگیر و کشته می‌شود.
ترخان منصب و مقامی تشریفاتی در میان ترکان به خصوص در میان مغولان بود. این واژه در منابع به صورت‌های طرخون، طرخان، در گویش خراسانی به رئیس و شریف ترخان می‌گویند و طرخان معرب است. ,لغت نامه دهخدا ص ۵۶۳ , به نقل از فرهنگ رشیدی :طُرخان، تورخان، طلخند، طلخان، طلخون و دَرخان ثبت شده‌است.
ترخان به معنای آزاده و همچنین شخصی که معاف از انجام دادن خدمات و مصون از مجازات بوده و مقام شناخته شده در میان ایرانی‌تباران، ترکان و مغولان بوده‌است. چنگیز به دو نفر که در موقعیتی بسیار خطرناک به او کمک کرده بودند چنین مقامی داد.
این واژه در سنگ‌نبشته اورخون، در نبشتهٔ کول‌تکین؛ در نبشتهٔ بیلگه خاقان و در سنگ نبشتهٔ تونیوقوق یاد شده‌است، اما در هیچ‌یک از این سه سنگ نبشته به معنای این اصطلاح، جایگاه و وظایف آن لقب و عنوان اشاره‌ای نشده‌است.
تنها در سنگ نبشتهٔ بیلگه قان، بیلگ‌ها و شاداپیت‌ها هر دو گروه ترقان نامیده شده‌اند؛ که این بیانگر آنست که ترخان عنوان و لقبی عام بوده‌است، یعنی دارندگان مرتبه‌های گوناگون اشرافی و درباری که می‌توانستند لقب ترخان داشته باشند
در دورۀ ساسانیان (ح۲۲۶_ح۶۵۲ میلادی) به امرای ترکستان و همچنین شاهان محلی سمرقند ترخان می‌گفتند. در منابع تاریخی و جغرافیایی سده‌های نخستین اسلامی امرای بلخ-بادغیس-حاکم خزران طرخان نامیده می‌شدند. این عنوان به برخی عارفان و روحانیون نیز اطلاق می‌شد. در شاهنامۀ سرداری چینی، سرداری تورانی و همچنین پادشاه ترکستان لقب ترخان دارند.
ظاهراً نخستین ترخان‌ها در میان مغول‌ها در زمان چنگیز خان چنین عنوانی یافتند: هنگامی که دو نفر از وابستگان آونگ خان، رئیس قبیلهٔ کرایت از پیش او گریختند و به چنگیز خان خبر دادند که آونگ خان تصمیم به حمله به او را دارد، چنگیز خان در حمله پیش‌دستی کرد و آونگ خان را شکست داد. چنگیز آن دو نفر را که باداس و قشلیق ( کشیلیک) نام داشتند ترخان کرد، و گفته شده که «طایفۀ ترخان که خان در ولایت فرارود و خراسانند از نسل ایشان هستند.»
همچنین در سنگ نبشتهٔ اونگین از بیلگه ایشبارا تمغان ترقان نام برده شده که پسر یک یبغو بوده‌است و یبغوها رهبران قبیله‌های فرودست خاقان بوده‌اند، چنانکه در رأس قبیلهٔ اغوز یک یبغو قرار داشته‌است، سنگ نبشتهٔ سوچی برای قتلغ باغا ترقان نوشته شده‌است و این ترخان بویروق‌ها (که یک عنوان اشرافی) و اوگه‌‌هایی (یک عنوان اشرافی) در فرودست خویش داشته و آن‌ها این سنگ نبشته را نوشته‌اند.
دو کتیبهٔ آشته واویات، سنگ مزار دو ترخان است که یکی از آن‌ها آلتون تمغا ترقان و دیگری شنگوم ترخان شنگوم بوده‌است، و از زبان هر دوی آن‌ها، سخنان پادشاهانه گفته‌اند.