چیستان
یکی از گونه های ادبی در ادب رسمی و فرهنگ مردم ایران چیستان است. چیستان نوعی از تفرج و تفنن ادبی است که به جز کاربرد سرگرم کننده، جنبه های آموزشی و فرهنگی دیگری نیز دارد.(در بخش کارکرد های چیستان به آنها اشاره خواهد شد.) این نوع ادبی را می توان در زمره ادبیات اندرزی به شمار آورد.
چیستان کلمه ای مرکب از «چیست» و «آن» است که در علم بدیع در فارسی، معادل کلمه «لغز» عربیست. لغز در لغت به معنی پیچیدگی و پوشیدگی است و و در اصطلاح به معنی کلام موزونی است که نام چیزی در آن برده نشود ولی اوصاف آن  طوری برشمرده شود که خواننده با خواندن آن اوصاف پی به نام آن چیز ببرد. طراح چیستان سعی می کند تا با بیان اجزای حسی و مادی یک پدیده و معرفی برخی از ویژگی های آن مخاطب را برای شناسایی آن به تلاش و تکاپوی فکری وادارد.
علت نام گذاری این صنعت به "چیستان" در فارسی، این است که لغز های منظوم معمولا به صورت سوال و با عبارت «چیست آن» یا «چیست» آغاز می شوند. برای مثال:
در آغاز لغز "انبه" آمده است: «چیست آن درج زمرد رنگ ناپیدا دهان».
یا در آغاز لغز "مقراض" آمده است: «چیست کاندر دهان بی دندانش/ هرچه افتاد ریز ریز کند».
البته گاهی هم بدون عبارت "چیست آن" آغاز می شود:
«بی روح پیکری ست گه جنگ جان شکار/ بی دود آتشی ست گه رزم پر شرار» که پاسخ آن "شمشیر" است.
موضوع چیستان می تواند پدیده های طبیعی مثل آتش و ابر و خورشید یا اشیای بی جانی همچون شمع و نمک و شمشیر و یا گیاهان و رستنی ها و غیره باشد.
این نوع ادبی از دیرباز در ادبیات ملل مختلف، مانند ادبیات عربی، عبری، یونانی، لاتینی، انگلیسی معمول بوده است. در ادبیات انگلیسی نمونه ای از چیستان کهن دیده می شود که بر خلاف چیستان فارسی، که با سوال آغاز می شود، با سوال پایان می یابد. سوالی مانند این که:«بگو بدانم من کیستم و نامم چیست.»
در ادبیات فارسی هم اشعار زیادی خصوصا در سبک خراسانی در این نوع ادبی سروده شده است. در ادامه نمونه هایی از چیستان در شعر فارسی را خواهید دید.
از فرهنگ ایران باستان چیستان های مکتوبی به ما رسیده است. نمونه ای از چیستان در ادبیات پهلوی که در دست است، رساله ای به نام "یوشت فریان و اخت" است. این رساله، احتمالا تنها متن اندرزی از نوع ادبی چیستان است که به زبان فارسی میانه (پهلوی) به جا مانده است. از آنجایی که کتابت متون دینی و ادبی در دوره های پیش از اسلام چندان معمول نبوده، به احتمال زیاد این رساله هم در ابتدا به صورت شفاهی نقل می شده و بعدها در اواخر دوران ساسانی، به کتابت درآمده است. چنانکه آثار ادبیات شفاهی هم در آن مشهود است.
رساله یوشت فریان و اخت
آنطور که از اوستا برمی آید، یوشت از خاندان فریان و از پیروان دین زردشتی بوده است. و اخت هم از روحانیانی است که مخالف دین زردشت بوده است و به همین دلیل هم در ادبیات پهلوی به او لقب "جادوگر" داده شده است.
این رساله دارای چهار فصل است. در فصل اول توصیفی از چگونگی مناظره ارائه شده است. اخت با سپاه خود وارد شهری نمادین به نام "شهر حل کننده معما" می شود و مردمانی که سنشان کمتر از پانزده است را فرا می خواند و سوالات و چیستان های خود را مطرح می کند و هرکسی که توان پاسخگویی به آنها را نداشته باشد را می کشد. پس از کشته شدن تعداد زیادی از خاندان زردشت، مردی از آن شهر می گوید که کسی در این شهر است به نام یوشت فریان که می تواند معما های اخت را حل کند. پس یوشت فریان را فرامی خوانند.
فصل دوم و سوم این رساله به پرسش های اخت از یوشت اختصاص دارد. این چیستان ها انواع مختلفی دارند. برخی از آنها رنگ زردشتی دارند. برخی برای آزمایش هوش و زیرکی یوشت است. مانند این پرسش که: «کدام آفریده است که اگر بنشیند بلند تر است تا ننشیند؟» که پاسخ آن سگ است.
بسیاری از این چیستان ها در مقوله اندرز قرار می گیرند و پاسخ آنها دربردارنده نتیجه اخلاقی است. مانند این پرسش که: «چیست که مردمان می خواهند پنهان کنند و نمی توانند؟» که پاسخ آن "پیری" است. یوشت موفق می شود تا به تمام این پرسش ها پاسخ دهد و در آن مناظره پیروز شود.
نثر این رساله روان و روشن است و دارای جمله های کوتاه است و همانطور که اشاره شد، احتمالا این رساله به صورت شفاهی حفظ می شده و در اواخر دوران ساسانی مکتوب شده است.
یکی دیگر از متون پهلوی که خصوصیات چیستان در آن دیده می شود، گزارش شطرنج و وصف نرد است. دراین رساله بیان شده است که هندوان برای سنجیدن خرد و دانایی ایرانیان، شطرنجی را همراه با هدایای گرانبها به دربار خسرو انوشیروان می فرستند و از ایرانیان می خواهند تا راز این شطرنج و مهرهای آن را بیابند و در غیر این صورت باید به هندوان باج و خراج بپردازند. و بزرگمهر، وزیر انوشیروان، موفق به این کار می شود و او هم نرد را اختراع کرده و به دربار هندوان می فرستد تا راز این بازی و مهره های آن را کشف کنند اما هندوان موفق به این کار نمی شوند. معنی و مفهوم نهفته در این بازی ها و نقش نمادینی که مهره ها در این دو بازی دارند، به گونه ای ویژگی های چیستان را به این دو بازی می دهد.
این دو رساله، از قدیمی ترین متون ادبیات پهلوی هستند که می توان آنها را در زمره چیستان به حساب آورد. در میان آثار باقی مانده از ادبیات پهلوی، اثر دیگری نیست که ویژگی های نوع ادبی چیستان را در خود داشته باشد.
قدیمی ترین چیستان در ادبیات دری به صورت مشخص معلوم نیست؛ اما با در نظر داشتن سابقه این نوع ادبی در ادبیات پهلوی، می توان حدس زد که از همان ابتدای ظهور ادبیات دری چیستان هایی توسط شاعران سروده شده است که متاسفانه به دست ما نرسیده است.
یکی از نخستین شاعران دری که قسمت بیشتری از اشعارش از حوادث ایمن مانده و به ما رسیده است، رودکی است. وجود چیستان هایی در اشعار این شاعر، نشان دهنده موجودیت این نوع ادب در عهد اوست.
رودکی در لغز "قلم" سروده است:
«لنگ دونده است گوش نی و سخن یاب/گنگ فصیح است چشم نی و جهان بین
تیزی شمشیر دارد و روش مار/ کالبد عاشقان و گونه غمگین»
نمونه های چیستان در اشعار افرادی مثل منوچهری و عنصری تحت عنوان چیستان یا معما دیده می شود. یکی از معروف ترین آنها "لغز شمع" از منوچهری است که در مدح عنصری گفته است:
«ای نهاده بر میان فرق جان خویشتن/ جسم ما زنده به جان و جان تو زنده به تن»
این نوع از صنعت ادبی در دوره سبک خراسانی رواج بیشتری داشت. لغزها معمولا در آغاز قصیده ها به عنوان تشبیب بکار می رفتند. به همین دلیل اوج یا رکود لغز یا چیستان، به رواج قصیده و قصیده سرایی وابسته بود. از آنجایی که قرون چهار تا شش دوران اوج قصیده سرایی در ادبیات فارسی بود و قصیده سرایان نام آوری در این عصر ظهور کردند، صنعت چیستان هم در این دوران (سبک خراسانی) به اوج خود رسید. به طوری که در شعر شاعرانی مثل ناصر خسرو، مسعود سعد، فرخی و منوچهری نمونه های بسیاری از این نوع دیده می شود. همچنین ابن یمین از دیگر شاعرانی است که توجه بسیاری به سرودن چیستان داشته است.
از دیگر لغزهای برجسته این دوره، لغز فرخی در وصف شمشیر است:
«چیست آن آب چو آتش و آهن چون پرنیان / بی روان تن پیکری پاکیزه چون بی تن روان»
بعدها در دوره بازگشت ادبی قصیده سرایی با اقبال دوباره شاعران مواجه شد و چیستان و لغز بار دیگر در شعر کاربرد بافت.  فتحعلی خان صبا، از شاعران این دوره، لغز هایی به نام کتاب، خشخاش، خربزه، نیزه، عینک و… دارد. اما این کاربرد مدت زیادی تداوم نیافت و به تدریج از میان رفت.
معماگویی هم اگرچه که از دیرباز در شعر فارسی معمول بود، اما در نزد ادیبان و بزرگان ادبیات فارسی منزلتی نداشته است. عمده رواج آن از قرن هشتم به مدت دو یا سه قرن است. این سبک از دوران  صفویه چنان رواج یافت که افرادی با تخلص "معمایی" کتاب هایی درباره انواع معما و شیوه های سرایش آن نوشتند. از جمله این کتاب ها می توان به "حلیه حلل جامی" و "دستور معمای میرحسن معمایی" اشاره کرد. این شاعران گاهی معماگویی را به جایی از پیچیدگی رساندند که کسی جز شاعر توانایی حل آن را نداشت. به همین دلیل استاد همایی معتقد است که در حدود این سه قرن شاعران بسیاری عمر خود را در این کار بیهوده هدر کردند. درباره تفاوت معما با چیستان و لغز در ادامه مطالبی بیان خواهد شد. هر چیستان سه بخش دارد: یک یا چند موضوع- شرح یا تفسیر یا خبری درباره آن- پاسخ آن
مانند: «چیست آن درج زمرد رنگ ناپیدا دهان» که موضوع آن "درج"، شرح و یا خبر آن "زمرد رنگ ناپیدا دهان" و پاسخ آن "انبه" است.
موضوح و شرح چیستان ها به لحاظ ساختار دو دسته هستند:لغز یا چیستان نوعی شعر وصفی است که ابتدا در مقدمه قصاید به عنوان تشبیب، یا به صورت پرسشی و یا خطابی به کار می رفته است و از آنجایی که این نوع ادبی وابسته به قالب قصیده بود، رکود و یا اوج آن هم به تحولات قالب قصیده و قصیده گویی بستگی داشت. (در بخش تاریخچه چیستان به این موضوع اشاره شده است.)
- سادگی: چیستان ها معمولا ساختاری ساده دارند که با بهره گیری از عناصر پیرامونی و با توجه به اطلاعات پایه خواننده ساخته می شوند. اگرچه هدایت معتقد است که ابتدای لغز باید دشوار و پوشیده باشد و پایان آن آسان و آشکار باشد تا خواننده به تدریج مقصود را دریابد.(دانشنامه)
- کوتاهی: چیستان ها معمولا یک یا دو بیت و یا چند گزاره خبری و یا پرسشی کوتاه به نظم یا نثر هستند. طولانی بودن بیش از حد چیستان ها هم موجب حشو و اطناب است و هم باعث می شود تا غرض و هدف اصلی حاصل نشود؛ زیرا در کوتاه ترین گزاره باید به پاسخ رسید. همچنین ایجاز در چیستان باعث می شود تا به مقولات ادبی نزدیک تر شود. بنابراین در چیستان سعی می شود تا بعضی اطلاعات اولیه به اختصار در اختیار خواننده گذاشته شود.
- روایت های متنوع: تنوع چیستان ها نشان از زنده بودن و کارکرد زیاد این قالب در ادبیات فارسی را دارد. گاه برای یک موضوع یا مورد ده ها چیستان سروده می شود که هریک به وجهی متمایز از آن موضوع اشاره کرده اند و در هر کدام جزیی از اجزا و خواص آن مورد توجه قرار گرفته است. برای مثال به این دو لغز درباره "شمشیر" توجه کنید:
«بی روح پیکری ست گه جنگ جان شکار     بی دود آتشی ست گه رزم پر شرار»
«چیست آن آب چو آتش و آهن چون پرنیان      بی روان تن پیکری پاکیزه چون بی تن روان»
- خلاقیت: چیستان ها خصلتی نوآورانه و آفرینشگر دارند و همانطور که پاسخ به آن نیازمند تفکر و نوآوری است، طراحی آن نیز نیازمند خلاقیت است.
- نداشتن سازنده مشخص: این ویژگی مختص چیستان های شفاهی است. بطور کلی چیستان ها از ادبیات شفاهی سرچشمه گرفته اند. چیستان هایی که در میان مردم مناطق مختلف رواج داشتند و دارند، سازندگان مشخصی نداشتند و خالقان آنها گمنام هستند. برعکس چیستان های مکتوب که منسوب به شاعران مشخصی هستند و سرایندگان آنها معلوم است. سازندگان خوش ذوق این چیستان ها استعداد بسیار زیادی داشتند؛ تا جایی که به نظر می آید از فنون از فنون مختلف شاعری آگاه بودند. زیرا در برخی چیستان ها ایجاز، تصویرسازی، هماهنگی و بار عاطفی و فلسفی بسیار هنرمندانه بکار رفته است.
- کارکردهای مختلف: یکی دیگر از وِیژگی های چیستان ها، کارکردهای مختلف آنها است. چیستان ها صرفا جنبه تفریح و سرگرمی نداشتند و برای مقاصد مختلفی از جمله تعلیم و تربیت، تحریک حس کنجکاوی و… به وجود می آمدند. در بخش کارکردهای چیستان به این موضوع پرداخته شده است.
معما شعری است که در آن یک اسم را مد نظر قرار دهند و بدون ذکر آن اسم، سرنخ هایی را به خواننده بدهند و تا خواننده بتواند با کمک آنها آن نام را بیابد.
برای مثال نمونه ای از معما برای نام «خسرو» چنین است:
نام بت من اگر بخواهی      سیبی است نهاده بر سر سرو
در حل آن باید "سیبی ست" ( 30 در 20) را که در حساب ابجد حرف خ است، بر سر کلمه "سرو" گذاشت تا نام "خسرو" پیدا شود.
معما گویی از دیرباز در شعر فارسی معمول بوده ، اما در نزد سخنوران و ادیبان بزرگ جایگاه و منزلتی نداشته است. این صنعت از قرن هشتم به مدت دو یا سه قرن رواج یافت. و کم کم به صورت یک فن مخصوص درآمد. تا جایی که کسانی به نام "معمایی" شهرت یافتند و کتاب هایی در این موضوع تالیف شد. از جمله این کتاب ها می توان به "حلیه حلل جامی" و "دستور معمای میرحسن معمایی" اشاره کرد که به انواع معما و شیوه های سرایش آن پرداخته اند.
با توجه به شباهت و همانندی چیستان و معما، ظاهرا در ابتدا این دو را از یک نوع می دانسته اند.اما بطور کلی درباره تفاوت چیستان و معما سه نظر متفاوت وجود دارد:
الف) در بسیاری از منابع بلاغی، چیستان (لغز) و معما یکسان یا شبیه به یکدیگر دانسته شده است. معمولا این منابع، معمایی را که به صورت سوال باشد چیستان نامیده اند.
ب) برخی دیگر هم معتقدند که «معما» چیستان دشوار و پیچیده و دیریاب است. این دسته معتقدند که با ورود صنایع ادبی و پیچیدگی های لفظی در شعر، رفته رفته لغز تغییر یافت و صورت پیچیده تری یافت و "معما" نام گرفت.
پ) گروه سوم معما را چیزی غیر از چیستان دانسته اند و گفته اند: معما در لغت به معنی چیز پوشیده و پنهان داشته شده است. و در اصطلاح بدیع، اشاره به اسمی در یک یا دو بیت به زبان رمز است. و بهترین معما آن است که در نگاه نخست معلوم نشود که معماست. طولانی نباشد و ذوق سلیم از آن رویگردان نباشد و بتواند آن را حل کند.
رشید وطواط در گروه اول قرار دارد و در حدائق الشعر آورده که: این صنعت (چیستان/لغز) همان معما است الا کی این را به طریق سوال گویند و عجم این را چیستان خوانند.
جامی در گروه سوم قرار دارد و در حلیله حلل آورده است: «معما کلامی ست موزون که دلالت کند بر اسمی از اسما به طریق رمز و ایما، دلالتی که سلامت فطرت و استقامت ذهن به صحت آن حکم کند. و فرق میان آن و لغز که عبارتست از کلامی موزون که دلالت کند بر ذات شی از اشیا به ذکر صفات و علامات آن بر وجهی که او را جدا گرداند از جمیع ماعدا، آن است که در معما لازم است که  مطمح نظر ناظم اسمی باشد از اسما، و در لغز آن شرط نیست، و در لغز واجب است  که دلالت او بر مقصود به ذکر علامات و اوصاف او باشد و در معما آن لازم نیست. پس هر کلامی موزون  که دلالت کند بر اسمی از اسما، از عداد معمیات شمرده می شود. و از آن جهت که دلالت کند بر شیئی از اشیا، به ملاحظه صفات و سمات او، از قبیل لغز محسوب اوفتد.»
به طور کلی می توان چنین برداشت کرد که اولا معما شعری مستقل و کوتاه در دو یا سه بیت است. اما لغز طولانی تر است و معمولا در آغاز قصیده های مدحی بکار می رفته و مستقل نبوده است. دوم اینکه در معما معمولا یک نام و اسم مورد نظر است اما در چیستان (لغز) یک شیء با ذکر صفات و ویژگی هایش مورد پرسش قرار می گیرد. نکته دیگر اینکه معما ساختاری پیچیده تر و دیرفهم از چیستان دارد و در آن خواننده باید صرفا با استفاده از سرنخ هایی کوتاه، از طریق محاسبات ابجد و ریاضی و عکس و غیره پاسخ را بدست آورد. در حالیکه در چیستان اغلب با استفاده از توصیفات لطیف شاعر، خواننده در ابیات نخست پاسخ را می یابد و ابیات و توصیفات بعدی زیبایی کلام را می افزاید.
همچنین اینکه چیستان و لغز قدمتی طولانی تر از معما دارد. به طوری که در سبک خراسانی هم نمونه هایی از لغز گویی دیده می شود. اما همانطور که اشاره شد رواج معما گویی در میان شاعران از قرن هشتم بوده است. زمانی که الفاظ پیچیده و متکلف به شعر وارد شد، معما گویی هم پدید آمد. بنابراین می توان این را پذیرفت که معما در واقع همان صورت پیچیده و متکلف چیستان است.
چیستان هایی که در ادبیات فارسی موجود هستند، اغلب دارای وزن عروضی هستند. البته به جز دو اثری که از ادبیات پهلوی باقی مانده اند. این دو اثر یعنی "رساله یوشت فریان و اخت" و "گزارش شطرنج و نرد" به نثر هستند. بطورکلی آثار این دوره (ادبیات پهلوی) حتی اگر منظوم باشند و یا ویژگی های نظم تا حدودی در آنها دیده شود، هیچکدام دارای وزن عروضی نبوده اند.
ساختار این چیستان ها به لحاظ ادبی، مملو از صناعات بدیعی و بیانی هستند. درباره این جنبه از چیستان  باید یک مسئله مطرح شود و آن هم این است که اغلب استعاره های پیچیده، زمانی قالب لغز داشته اند. به این معنا که در واقع لغزها استعاره هایی هستند که هنوز چندان در میان افراد جا نیفتاده اند و مورد استفاده عموم قرار نگرفته اند. بلکه در طول زمان، در اثر تکرار، این چیستان ها و لغز ها تبدیل به استعاراتی ملموس شده اند. نمونه ای از تطور لغز به استعاره در شاهنامه فردوسی دیده می شود. زمانی که مهراب، پدر رودابه، زال را می آزماید، چند پرسش را مطرح می کند که از این پرسش ها با عنوان چیستان تعبیر شده است. اما در شعر شاعران بعد از فردوسی تنها به عنوان استعاره به کار رفته اند. البته خود فردوسی نام لغز را نیاورده است و از این پرسش ها با نام "سخن های پوشیده در پرده" یاد کرده است. همین "سخن های پوشیده در پرده" فردوسی، به صورت استعاره در شعر شاعرانی مثل سنایی غزنوی و نظامی گنجوی دیده می شود.چیستان ها می توانند در قالب نظم و یا نثر بکار روند. یک رساله از نوع چیستان که از ادبیات پهلوی باقی مانده است (رساله یوشت فریان و اخت) و رساله دیگر از این دوره که ویژگی های چیستان در آن دیده می شود (گزارش شطرنج)، هردو به نثر هستند. همچنین در چیستان های شفاهی که در نواحی مختلف از دیرباز رواج داشته است، نمونه های منثوری دیده می شود. از چیستان های منظوم هم می توان به تمام نمونه هایی اشاره کرد شاعرن در آغاز قصاید خود سروده اند. و همچنین تمام چیستان های تک بیتی و یا دو بیتی که به صورت شفاهی در نواحی مختلف رواج داشته اند.   چیستان های محلی بخشی از ادبیات بومی مناطق مختلف ایران را تشکیل می دهند. این چیستان ها نوعی تفنن هستند که کارکرد اصلی آنها برای سرگرمی است؛ اما جنبه های دیگری هم دارند که در بخش کارکردهای چیستان به آن اشاره شد. این گونه ادبی در مناطق مختلف ایران با نام هایی مانند چیزچیزک، واگوشک، مسئله و مانند اینها شناخته می شود.
یکی از ویژگی های چیستان های محلی که قبل تر هم به آن اشاره شد، این است که این اشعار معمولا سازنده های مشخصی ندارند و نشأت گرفته از ادبیات شفاهی مردم هستند که سینه به سینه منتقل شده اند. همانطور که در اکثر لغزها و چیستان ها دیده می شود، در انواع شفاهی و محلی چیستان هم از اطلاعات ساده استفاده شده است. بخصوص اینکه در این نوع محلی، مخاطب عوام هستند. در انواع ادبی و درباری آن که توسط شاعران پخته تری سروده می شد، ممکن است به استعارات و توصیفات پیچیده برخورد کنیم. اما در نوع محلی و شفاهی چیستان ها از اطلاعات پایه و ساده ای استفاده می شده تا توسط مرد محلی و عادی قابل فهم باشد. از دیگر ویژگی های چیستان های محلی این است که هریک از این چیستان ها با فرهنگ و اقلیم سازندگان آنها سازگاری دارند. به این دلیل که برخاسته از نگرش اجتماعی و باورهای قومی و محلی آنهاست و آرزوها، اندیشه ها و خواسته های آنان را بازتاب می دهد. چیستان های محلی با توجه به طبیعت و فرهنگ مردم هر منطقه شکل می گیرند.
چیستان های منظوم در هر نقطه از ایران و مناطق فارسی زبان به نامی خوانده می شوند:
یکی گوهری چون گل بوستانی                            نه زر وبه دیدار چون زرکانی
به کوه اندرون مانده دیرگاهی                              به سنگ اندرون زاده باستانی
گهی لعل چون باده ارغوانی                               گهی زرد چون بیرم زعفرانی
لطیفی بر آمیخته با با کثافت                                یقینی برابر شده با گمانی
نه گاه بسودن مر اورا نمایش                                نه گاه گرایش مرا وراگرانی
هم او خلق را مایه زورمندی                                 هم او زنده را مایه زندگانی
ازو قوت فعل بری و بحری                                  ازو حرکت طبع انسی و جانی
غم عاشقی ناچشیده و لیکن                              خروشنده چون عاشق از ناتوانی
چو زرین درختی همه برگ و بارش                        ز گوگرد سرخ و عقیق یمانی
چو از کهربا قبه برکشیده                                    زده برسرش رایت کاویانی
عجب گوهرست این گهر گر بجویی                        مراو را نکو وصف کردن ندانی
نشان دو فصل اندر و باز یابی                             یکی نو بهاری یکی مهرگانی
ز اجزای او لاله مرغزاری                                  ز آتار او نرگس بوستانی
به عرض شبه گوهری سرخ یابی                         از و چون کند با تو بازارگانی
کناری گهر بر سر تو فشاند                                چومشتی شبه بر سر او فشانی ….
ای نهاده بر میان فرق جان خویشتن              جسم ما زنده به جان و جان تو زنده به تن
هر زمان روح تو لختی از بدن کمتر کند                           گویی اندر روح تو مضمر همی‌گردد بدن
گر نیی کوکب، چرا پیدا نگردی جز به شب                          ور نیی عاشق، چرا گریی همی بر خویشتن
کوکبی آری ولیکن آسمان تست موم                             عاشقی آری، ولیکن هست معشوقت لگن
پیرهن در زیر تن‌پوشی و پوشد هر کسی                           پیرهن بر تن، تو تن پوشی همی بر پیرهن
چون بمیری آتش اندر تو رسد زنده شوی                             چون شوی بیمار، بهتر گردی از گردن زدن
تا همی‌خندی، همی‌گریی و این بس نادر است                    هم تو معشوقی و عاشق، هم بتی و هم شمن
بشکفی بی نوبهار و پژمری بی‌مهرگان                                بگریی بی‌دیدگان و باز خندی بی‌دهن …
لنگ دونده‌ست، گوش نی و سخنیاب                       گنگ فصیح است، چشم نی و جهان بین
تیزی شمشیر دارد و روش مار                              کالبد عاشقان و گونهٔ غمگین
این یکی از قدیمی ترین لغز های موجود در ادبیات دری است.
در شاهنامه فردوسی آمده است که موبدان برای سنجش هوش و خرد زال پرسش ها و چیستان هایی را برای وی مطرح می کنند و از او می خواهند پس از اندیشیدن راز چیستان ها را یکی پس از دیگری آشکار کند:
بپرسید مر زال را موبدی                          ازین تیز هش راه بین بخردی
که دیدم ده و دو درختی سهی                             که رستست شاداب با فرهی
از آن برزده هر یکی شاخ سی                                  نگردد کم و بیش در پارسی
دگر موبدی گفت کای سرفراز                                  دو اسب گرانمایه و تیز تاز
یکی ز آن به کردار دریای قار                              یکی چون بلور سپید آبدار
بجنبند و هر دو شتابنده اند                                    همان یکدگر را نیابنده اند
سه دیگر چنین گفت کان سی سوار                          کجا بگذرانند بر شهریار
یکی کم شود باز چون بشمری                                 همان سی بود باز چون بنگری
چهارم چنین گفت کان مرغزار                                    که بینی پر از سبزه و جویبار
یکی مرد با تیز داسی بزرگ                                     سوی مرغزار اندر آید سترگ
همه ترّّ و خشکش به هم بدرَوَد                               اگر لابه سازی سخن نشنود
دگر گفت کان برکشیده دو سرو                               ز دریای با موج برسان غرو
یکی مرغ دارد بریشان کنام                                       نشیمن به شام آن بود این به بام
ازین چون بپرد شود برگ خشک                                 برآن برنشیند دهد بوی مش
از آن دو همیشه یکی آبدار                                       یکی پژمریده شده سوگوار
به پرده درست این سخن ها بجوی                     به پیش ردان آشکارا بگوی
گر این راز ما آشکارا کنی                                    ز خاک سیه مشک سارا کنی