باشو، غریبه کوچک
باشو، غریبه‌ی کوچک فیلمی است به کارگردانی و نویسندگی بهرام بیضایی، ساختهٔ سالِ ۱۳۶۴. این فیلم، پس از چند سال توقیف، نخستین بار در ۲۳ بهمنِ ۱۳۶۸ به نمایش عمومی درآمد.
"باشو، غریبه‌ی کوچک" در رأی‌گیری‌های گوناگونی بهترین فیلم تاریخ سینمای ایران شناخته شده‌است – از جمله در رأی‌گیریِ سالِ ۱۳۷۲ مجلّهٔ "سوره سینما" از ناقدان (همراهِ "آرامش در حضور دیگران"ِ ناصر تقوایی) و رأی‌گیریِ سالِ ۱۳۷۸ مجلّهٔ "دنیای تصویر" و رأی‌گیریِ سالِ ۱۳۸۱ مجلّهٔ "نقد سینما" (همراهِ "گوزنها"ی مسعود کیمیایی) و دو رأی‌گیریِ سالِ ۱۳۷۵ بهترین فیلم‌های ایرانی پس از انقلابِ ۱۳۵۷ توسّطِ مجلّهٔ "فیلم" (از سینماگران و از نویسندگانِ سینمایی) و یکی دیگر توسّطِ تلویزیون بی‌بی‌سی فارسی در سال ۱۳۹۷.
در یکی از بمباران‌های جنوب ایران در جریان جنگ ایران و عراق پسرکی به نام «باشو»، که ویرانی خانه و خانواده خود را به‌چشم دیده، خود را به پشتِ کامیونی می‌اندازد و در آن خوابش می‌برد و هنگامی که چشم می‌گشاید کامیون به شمال ایران رسیده‌است. او از ترس انفجارهایی که برای عملیات راه‌سازی است می‌گریزد و در آن سوی بیشه به شالیزارِ زنی به نامِ «نایی» می‌رسد که با دو فرزندش و در غیاب شوهر زندگی و کار می‌کند. نایی به باشو نان و آب می‌دهد و می‌کوشد بداند کیست و زبانش را بفهمد. امّا زبان پسرک برای او قابل فهم نیست؛ همچنان که باشو هم نمی‌تواند زبان محلی او را دریابد. باشو در عوضِ محبت‌های نایی می‌کوشد به او در کارها کمک کند و گمان می‌کند این خواستِ شویِ در سفرِ نایی هم هست؛ غافل از آن که شوهر نایی با حضور این غریبه در خانه‌شان مخالف است. باشو، با کشف این موضوع، از خانه می‌رود؛ ولی نایی او را زیر باران می‌یابد و با کتک بازمی‌آورد. کمی بعد نایی بیمار می‌شود و باشو به‌جایش خانه را می‌گرداند و چون از بهبودش نگران است برایش به شیوهٔ جنوبی خود تشت می‌زند. نایی در نامه‌ای به شوهرش می‌گوید باشو را به جای پسر پذیرفته و نان او را از غذای خود خواهد داد. روزی سرانجام شوهر بازمی‌گردد و باشو با او روبرو می‌شود. پدر، که دست راستش را در سفر از دست داده، می‌پذیرد که باشو به جای دست او باشد و همهٔ خانواده یک‌صدا می‌روند که گراز را از مزرعه بتارانند.
بیضایی در گفتگویی با ماهنامهٔ "فیلم" دربارهٔ چگونگی شکل‌گیری ایده اولیه فیلم می‌گوید که در سال‌های جنگ ایران و عراق، هرگاه به شمال کشور سفر می‌کرده و پناهندگان و مهاجران جنگی را که از جنوب کشور بدان‌جا مهاجرت کرده بودند، می‌دیده؛ از خود می‌پرسیده که اولین جنوبی که به شمال آمده، چه احساسی داشته، چه افکاری در ذهن او گذشته، چگونه حرفهایش را به دیگران منتقل کرده و چطور با آن محیط سازش پیدا کرده‌است؟ وی در همان مصاحبه می‌گوید که ایده اصلی فیلم از سوسن تسلیمی است که مضمون اولیه را در طرح کوتاهی، با بیضایی در میان می‌گذارد و بیضایی از او می‌خواهد که خودش داستان آن را بنویسد. سوسن تسلیمی داستان کوتاهی می‌نویسد که تفاوت‌هایی با فیلم‌نامه فعلی داشته و از جمله، تأکید بیشتری بر وقایع جنگ جنوب داشت. بیضایی که تصور می‌کرده در آن برهه، نیازی به چنین داستانی نیست، بر اساس همان طرح اولیه، داستان دیگری می‌نویسد و به کانون پرورش فکری می‌دهد که تصویب می‌شود.
محمّدرضا سرشار داستانِ فیلم را برگرفته از "مهاجر کوچک"ِ خودش دانسته، و مسعود فراستی برگرفته از "مادر"ِ لیوبا ورونکوا.
گزینشِ بازیگر نیز از مراحلِ حسّاسِ ساختِ این فیلم بود. غیر از سوسن تسلیمی، که از آغاز در جریانِ کار بود، عدنان عفراویان و پرویز پورحسینی بازیگرانِ مهمِّ این فیلم بودند. عفراویان در اهواز کشف شد و پورحسینی نیز برگزیدهٔ بیضایی بود. تسلیمی سپس‌تر هر دوی این انتخاب‌ها را ستود.
"باشو غریبۀ کوچک" پس از چند سال توقیف در ایران و چند مملکت دیگر به نمایش درآمد. تلویزیون‌های معتبری چون آرته و ZDF و شبکهٔ اوّلِ توکیو و نیز تلویزیون ایران هم این فیلم را بارها نشان داده‌اند. این فیلم بارها در جشنواره‌های گوناگونی نیز به نمایش درآمده − مثلاً باری در آستانهٔ بهارِ ۱۳۸۸ در جشنواره‌ای در ماینِ فرانسه.
"باشو، غریبۀ کوچک" از ستوده‌ترین فیلم‌های ایرانی بوده است. فرّخ غفّاری و والتر شوبرت و آرونا واسودف و محمّدرضا شجریان و آیدین آغداشلو و بهاءالدّین خرّمشاهی فیلم را ستوده‌اند، و مسعود فراستی تسلّطِ فنّی بیضایی را در انتقالِ حسِّ مِهر آفرین کرده. لورا مالوی مسألهٔ فیلم را از ورای مانعِ زبان فهمیدنی یافته و به نظرِ خسرو دهقان «فیلم در حد قابلیت سینمای ناطق معنی و مفهوم دارد». احمد کامیابی مسک به یاد آورده که در نمایشش در پاریس تماشاکُنان با چشمان اشکبار از تالار بیرون می‌آمده‌اند چندان که مسئولان سینما برای تماشاکنان این فیلم دستمال اختصاص داده بودند. "باشو" در هفتهٔ اوّلِ نمایش در رُم (با زیرنویسِ ایتالیایی) پُرفروش‌ترین فیلم شد. و حمید دباشی آن را گویاترین نمونهٔ سینمایی نوزایی فرهنگی ایرانی دانسته است. دیگرانی هم بوده‌اند که این فیلم را نپسندیده‌اند، مانند هوشنگ کاووسی و فریدون گُله و مرتضی آوینی.
عبّاس امانت قسمت شنبه‌سرایی را سربازِ جنگ می‌داند که به خاطر فشار سانسور به صورت مسافری تصویر شده که نتوانسته در شهر کار بیابد. ولی، چنان که از تصوّر دیگرانی چون غزاله علیزاده پیداست، «پدر خانواده» آشکارا «در جبهه است»، هرچند در دیالوگ‌های فیلم چیزی در این معنی گفته نمی‌شود.
دامون نوردین ترانه‌ای به نام «رگبار» خوانده که در آن به فیلم‌های بیضایی، از جمله "باشو، غریبۀ کوچک"، اشاره می‌شود. این فیلم تا پنج سال پس از ساخت توقیف بود و در سالِ ۱۳۶۹ به نمایش درآمد. سرگذشتِ عدنان عفراویان بارها در رسانه‌هایی علیه کارگردان فیلم استفاده شد و پاسخ‌هایی از بیضایی را هم در پی داشت. فرهاد حسن‌زاده نیز رمانی به نامِ "آهنگی برای چهارشنبه‌ها" (۱۳۷۷) در این باره نوشته است.