زن در اسلام
موقعیت و تجارب زنان در دین اسلام، در جوامع و مذاهب مختلف بسیار متفاوت است. بسیاری از این تفاوت‌ها می‌تواند ریشه در سنت‌های تاریخی و فرهنگ‌های متنوع در جوامع مختلف داشته باشد. با این حال اعتقاد آنان به اسلام عاملی مشترک است که به آنان هویت مشترکی می‌بخشد.
قرآن و احادیث محمد اصلی‌ترین منابع برای شناخت جایگاه زنان در اسلام دانسته شده‌است. اسلام پیروانش را به توجه و تکریم زنان فرا می‌خواند و برای آنان جایگاه یکسانی در منزلت و احترام در کنار مردان قائل است. قرآن ترجیح تولد پسر بر دختر را گناه مشرکان می‌داند و از نظر وظایف دینی جایگاه نسبتاً برابری به زنان و مردان داده‌است. همچنین گفته که مردان پشتیبان زنان هستند چون «خدا برخی را به برخی دیگر ترجیح می‌دهد»، آنان را به صورت استعاری کشتزار همسرانشان توصیف کرده و در قانون قصاص زنان را بعد از مردان آزاد و بردگان قرار داده‌است. قرآن از «زنان باکره و زیبای بهشتی» به عنوان پاداش مردان مومن نام برده‌؛ شهادتِ زنان را قابل اعتماد دانسته با ذکر این نکته که به‌اندازهٔ مردان دقیق نیست؛ و عادت ماهانه آنان را «ناپاکی» و «بیماری» به‌شمار آورده‌است؛ جین دمن مک‌آولیف در مجموع سیمای نمادین زن در قرآن را موجودی «ضعیف، پرخطا و منفعل» می‌داند.
قرآن زن و مرد را در آفرینش از گوهر واحدی معرفی کرده و فضیلت به جنسیت را نفی کرده است. همچنین از دیدگاه قرآن، خداوند در آخرت با زن و مرد یکسان رفتار می‌کند، هر چند سرنوشت زنان در آخرت با سرنوشت شوهرشان در ارتباط است. جنسیت دخالتی در رستگاری نداشته و عامل تقدّم، باورمندی و کار نیک است.
پس از ظهور اسلام، شماری از عادات عرب از جمله زنده به گور کردن دختران از میان رفت، زنان صاحب حق مالکیت و وراثت شدند و به آنان مهریه، نفقه و دیه تعلق گرفت. همچنین تکالیفی همچون تربیت فرزند و تدبیر امور خانواده بر عهده آنان گذاشته شده‌است. با این حال، زن دارای استقلال مالی بوده و می‌تواند کار و دریافت دستمزد داشته باشد و در فعالیت‌های سیاسی و اجتماعی مشارکت داشته باشد.
در این دین مادر و نقش مادری به عنوان بالاترین ارزش مورد احترام قرار گرفته شده‌است. محمد مسلمانان را به نیکی و ارج نهادن مادر، حتی اگر مشرک باشد، دستور داده‌است.
در قرآن، از زنده به گور کردن فرزندان دختر در عربستان قبل از اسلام، سخن رفته‌است. از احادیث و تواریخ نیز برمی‌آید که این عمل در جامعه عرب قبل از اسلام، کاملاً رایج بوده‌است. همچنین قرآن با انتقاد به اعراب پیش از اسلام می‌گوید به محض اینکه بشارت یابند خداوند دختری به آنان داده از فرط ناراحتی چهره‌شان سیاه می‌گردد.
با این حال در دوران پیش از اسلام، راه زنان برای دست یافتن به مزایای اجتماعی هرگز بسته نبوده‌است. خدیجه دختر خویلد ثروتمندترین زنان قریش بود و هند دختر عتبه بسیار قدرتمند بود و در احد در کنار مردان علیه سپاه اسلام می‌جنگید.
با ظهور اسلام، زنده به گور کردن دختران که از آداب عرب بود، کنار گذاشته شد. به این صورت، با ظهور اسلام موقعیت اجتماعی زنان پیشرفت کرد. همچنین محمد در آیه ۱۲ سوره ممتحنه با شرایط معینی با زنان بیعت کرد و بر مبنای آن بیعت، زنان را در امور سیاسی و اجتماعی و اقتصادی شریک ساخت. چنان‌که محمد از زنان مشاوره خواسته و افکار آنان را به ویژه در مورد قرآن درنظر گرفته‌است.
به‌طور کلی قرآن در حدود دویست آیه مستقیماً دربارهٔ زنان سخن گفته‌است. آیاتی که به‌طور مستقیم به موضوع زنان می‌پردازند با واژه‌هایی همچون «نساء، اِمرَأة، امّ، مومنات، صالحات، بنات، زوجة، اخت و …» آمده‌اند. از دیدگاه قرآن، زن و مرد هر دو از یک سرچشمه جوشیده‌اند و آن دو را خداوند مستقل آفرید اما طبیعت‌شان را گوناگون قرار داد. قرآن زنان را مورد پشتیبانی مردان توصیف کرده و آنان را با کودکان، یتیمان و مردان ضعیفی که نمی‌توانند جهاد کنند در یک دسته قرار داده‌است. همچنین در قانون قصاص، آن‌ها بعد از مردان آزاد و بردگان قرار می‌گیرند. قرآن همچنین به مردان مومن وعده «زنان باکره و زیبای بهشتی» داده‌است.
تنها زنی که در قرآن از وی نام برده شده‌است، مریم (که او را دختر «عمران» نامیده) است؛ قرآن برخلاف عهد جدید حوادث زندگی مریم را از ابتدای تولد او روایت می‌کند و برخی از این مطالب مثل پناه‌بردن مریم به درخت نخل، از انجیل‌های مشکوک وام گرفته شده‌اند. قرآن می‌گوید زکریا سرپرستی مریم را برعهده گرفت. در قرآن آمده‌است که از نزد خدا به مریم در محراب عبادت روزی بی‌حساب رسیده‌است. همچنین در قرآن، مریم بر تمامی زنان جهان برتری یافته‌است. فرشتگان به مریم به فرزندی به نام عیسی بشارت دادند و مریم باکره، به عیسی حامله شد.
قرآن، نام همسر آدم را مشخص نکرده‌است؛ هرچند در روایات نام حوا آمده‌است، و حوا را نخستین زن و مادر نسل بشر می‌دانند. خداوند، نخستین زوج انسانی را از نزدیک شدن به درخت منع کرد. در قرآن، شیطان آن مرد و زن را وسوسه کرد و آن دو نافرمانیِ خدا را کردند و به کیفر خدایی گرفتار شدند. بنابراین، در قرآن سخن از این که همسر آدم، وی را اغوا کرد و او را به خوردن از میوه ممنوع واداشت، نرفته‌است بلکه حتی در بعضی آیات کل تقصیر را به آدم نسبت داده‌است، برای نمونه آیه ۱۲۰ و ۱۲۱ سوره طه نه تنها هیچ نقشی برای حوا در وسوسه شدن قائل نیست بلکه وسوسه شدن توسط شیطان را تنها به آدم نسبت می‌دهد.
«سپس شیطان (به نیرنگ و حیله نشست و) آدم را وسوسه کرد (و بدو) گفت: ای آدم آیا تو را به درخت جاودانگی و مُلک فناناپذیر رهنمود کنم؟»
غیر از مریم، حضور باقی زنان در قرآن به واسطه رابطه خویشاوندی آن‌ها با مردان است. بنا به قرآن، زن ابراهیم هنگامی که میهمانان خدا مژدهٔ ولادت پسری را (اسحاق) به او می‌دهند، می‌خندد و با آن‌ها گفتگو می‌کند. همین‌طور آیاتی در مورد همسر دیگر وی که مادر اسماعیل بود. قرآن، اشارات گذرایی به مادر و خواهر موسی و همچنین دختران شعیب و نیز به همسر فرعون که موسی را پذیرفت دارد و آن سه را زنانی مؤمن می‌داند. از همسر نوح و همسر لوط هم‌چون دو نمونه از کسانی که کفر ورزیده‌اند، یاد می‌شود. آنان به همسران خود که مردانی نیک بودند، خیانت ورزیدند و به آتش دوزخ فرستاده خواهند شد. و در نهایت، از دیدگاه مفسرین شیعه، در آیاتی همچون سورهٔ کوثر اشاره به فاطمه زهرا شده‌است. مادر مریم، زن عزیز و همسر ابولهب از دیگر زنانی هستند که در قرآن به آن‌ها اشاره شده‌است. در سوره نمل، داستان سلیمان و ملکه سبا آمده‌است. ملکه سبا تنها پادشاه زن که قرآن از او یاد کرده‌است. در تفاسیر و احادیث نام او بلقیس ذکر گردیده‌است. قرآن ملکه سبا را ملکه‌ای اهل مشورت با صاحب‌نظران توصیف می‌کند، که از هر چیزی به او داده شده بود و تختی بزرگ داشت، او دعوت سلیمان را می‌پذیرد و نزد او می‌آید و با سلیمان تسلیم خدا می‌شود.
بیشتر مفسرین بر این باورند که زنانی که در آیات ابتدایی سورهٔ تحریم به آنان اشاره شده، دو تن از همسران محمد، عایشه و حفصه بودند. قرآن آن دو را به خاطر فاش کردن رازی که محمد به یکی از ایشان سپرده بود، سرزنش کرده و به توبه دعوت نموده‌است. هرچند سیدمحمدحسین طباطبایی این تفسیر را ناسازگار با بقیهٔ آیات سورهٔ تحریم می‌داند.
آیات افک، دربارهٔ تهمت زدن گروهی از مردم به یکی از زنان مسلمان است. در این آیات، خداوند مردم را به دلیل اتهام وارد کردن و دامن زدن به شایعات، تقبیح می‌کند. اغلب مفسران اهل سنت شخص متهم شده را عایشه می‌دانند که قرآن به دفاع و رفع اتهام از او پرداخت، اما بیشتر مفسران شیعه معتقدند فرد مورد اشاره ماریه قبطیه است.
فمینیسم اسلامی توسط تعدادی از دین‌شناسان مسلمان که خود را فمینیست نیز می‌دانند شکل گرفته‌است.فمینیست‌های مسلمان معتقدند آیات زیادی از قرآن برابری زن و مرد را تأیید می‌کنند و تفسیرهای حاوی مفهوم برتری مذکر را انعکاس دهنده فرهنگ مردسالارانه پیش از قرآن و ترکیب فقه کلاسیک با مفاهیم و رفتارهای مردسالارانه آن زمان می‌دانند.روش‌شناسی پایه فمینیسم اسلامی شامل روش‌های کلاسیک اجتهاد (بررسی استقلال منابع دینی) و تفسیر است و علاوه بر این دو روش، روش‌های تحلیل زبان‌شناختی، تاریخی، تحلیل ادبی، جامعه‌شناختی، مردم‌شناختی و… نیز به کار گرفته می‌شوند.
ملاله یوسف‌زی، عایشه عبدالرحمان، آمنه ودود و فاطمه مرنیسی از جمله زنان کنشگر فمینیست اسلامی هستند که عموماً تفاسیر تاریخی جنسیت‌محور را زیر سؤال می‌برند.
در تقسیم ارث بر اساس قرآن، در صورتی که شخص متوفی والدین نداشته باشد و فرزندان پسر و دختر داشته باشد، پسر دوبرابر دختر ارث می‌برد؛ و اگر والدین متوفی زنده باشند، هر یک از پدر و مادر یک‌ششم ارث و فرض دختر نصف آن خواهد بود. در فرهنگ فقه فارسی نوشته که نابرابری در تقسیم ارث در اسلام، به این دلیل است که مرد در اسلام مکلف به تأمین هزینه‌های زندگی همسرش است.
در جوامع سنتی اسلامی، عشق بین زن و مرد به‌طور ویژه‌ای ستوده می‌شود. و ادبیات عامه و کلاسیک جهان اسلام مملو از آثاری در این زمینه است. چنانچه مضامین قرآنی مانند عشق یوسف و زلیخا الهام بخش بسیاری از آثار ادبی شاعران و پیش‌زمینهٔ عرفان و تصوف شد.
حدیثی از پیامبر اسلام نقل شده‌است که می‌گوید: «برای دو نفر که یکدیگر را دوست دارند چیزی بهتر از ازدواج نیست.» همچنین توصیه‌های محمد به مردان در زمینهٔ عشق قابل توجه است که بر آموزه‌های پیامبر اسلام در مورد اهمیت دوست داشتن زنان تأکید می‌کنند:
زدن زن و همسر، نص صریح یکی از آیه‌های قرآن آیه ۳۴ سورهٔ نساء است (مردان بر زنان قیمومیت و سرپرستی دارند، به خاطر اینکه خدا بعضی را بر بعضی برتری داده‌ و به خاطر این [که] مردان از مال خود نفقه زنان و مهریه آنان را می‌دهند؛ پس زنان صالح و شایسته باید فرمانبر شوهران در کام‌گیری و تمتعات جنسی و محافظ ناموس و منافع و آبروی آنان در غیابشان باشند، همان‌طوری که خدا منافع آنان را حفظ فرموده، و زنانی را که بیم دارید نافرمانی‌تان کنند (نشوز)، نخست، اندرز دهید، اگر به اطاعت در نیامدند، با آن‌ها قهر کنید و در بستر خود راه ندهید و اگر این نیز مؤثر تمام [واقع] نشد، بزنیدشان).
به گفته فریحه ایثار، فعال حقوق زنان در افغانستان، این آیه قوی‌ترین دستاویز شرعی برای بازگرداندن کنترل و تسلط مرد بر زن، و تثبیت نابرابری‌های جنسیتی در تاریخ اسلام بوده است. جوادی آملی٬ قوام بودن مرد را مسوولیت و مدیریت اجرایی تعریف میکند و عمومیت داشتن آیه را رد میکند و مینویسد: "باید توجه داشت ان‌جا که٬ زن در مقابل مرد و مرد در مقابل زن٬ به عنوان دو صنف مطرح است هرگز مرد قوام و قیم زن نیست و زن هم در تحت قیمومیت مرد نیست. بلکه٬ قیمومیت مربوط به موردی است که٬ زن در مقابل شوهر و شوهر در مقابل زن باشد."
قرآن، اجبار در ازدواج را ممنوع کرده و رضایت طرفین در ازدواج را شرط دانسته‌است. محدودیت سنی برای ازدواج وجود داشته اما جزئیات آن موزد اختلاف‌نظر است. گروهی رسیدن به زمان بلوغ جنسی را شرط دانسته و گروهی دیگر سنین مختلف و بنا به قول مشهور، نه سالگی را شرط ازدواج دختران می‌دانند. ناصر مکارم شیرازی از مراجع تقلید شیعه ازدواج در سن کمتر از ۱۳ سال را باطل می‌داند.
ازدواج مردان مسلمان با زنان مشرک و زنان مسلمان با مردان مشرک ممنوع شده‌است. زنان مسلمان نوگرویده و مهاجر از ازدواج با مشرکان منع شده‌اند و اگر در زمان گرویدن به اسلام، شوهر داشته باشند، نمی‌باید نزد همسرانشان که بر شرک باقی مانده‌اند، بازگردند. مردان مسلمان، مجازند با زنان اهل کتاب یعنی زنان مسیحی، یهودی، مندائی (صابئی) و زرتشتی ازدواج موقت کنند؛ اما زنان مسلمان حق ازدواج با مردان اهل کتاب را ندارند. ازدواج مرد زناکار، با زنان پاک‌دامن مسلمان و ازدواج زن زناکار با مردان پاک‌دامن مسلمان ممنوع شده‌است.
قرآن زن و شوهر را به مانند لباس یکدیگر تشبیه می‌کند. زنان پس از ازدواج از تأمین مخارج زندگی معاف‌اند، مگر آنکه زن و شوهر به توافق دیگری برسند.
چند همسری در شرایطی جایز دانسته شده‌است؛ چندشوهری در اسلام ممنوع است، اما چندزنی مشروع دانسته می‌شود. قرآن، تعداد همسران مشروع دائم برای یک مرد را چهار همسر معین کرده‌است. البته قرآن مراعات عدالت را در تعدد زوجات شرط دانسته. زنانی که یک مرد مؤمن می‌تواند با آن‌ها رابطه جنسی مشروع داشته باشند، علاوه بر این زنان، زنانی هستند که در جنگ به اسارت گرفته شده‌اند.
ظاهراً آزادی‌های ویژه‌ای در ارتباط با تعداد زنان و شرایط نکاح برای پیامبر تلقی گردیده‌است چنان‌که پیامبر اسلام، پس از مرگ خدیجه نه بار و به روایتی سیزده بار ازدواج نمود. هم‌چنین احکام مربوط به خویشاوندی نسبی به گونه‌ای است که مانع ازدواج یک مرد با همسر مطلقه فرزند خوانده‌اش نمی‌شود همچنان که محمد با همسر مطلقه فرزندخوانده‌اش زید ازدواج کرد. ازدواج با همسران پیامبر پس از وی نیز ممنوع گردیده‌است و به همین دلیل از زنان پیامبر با تعبیر امهات المؤمنین یاد می‌شود که به معنی مادران اهل ایمان است.
خلوت کردن زن و مرد بیگانه، در اسلام حرام شمرده شده‌است. همچنین در برخی کشورهای اسلامی، مانند عربستان سعودی جدایی جنسیتی شدیدی وجود دارد. در زمان حکومت طالبان در افغانستان، جدایی جنسیتی در جامعه اعمال شد.
در پیمان زناشویی، از مرد انتظار می‌رود هدیه‌ای به زن ببخشد. این هدیه، در صورت درخواست زن باید بلافاصله به وی داده شود. از این هدیه، در اصطلاح قرآن، با نام صداق یاد می‌شود. گروهی از اندیشمندان مسلمان مهریه را صرفا یک ارزش نمادین توصیف می‌کنند و عده‌ای آن را دارای کارکرد اجتماعی برای زنان، همچون بیمۀ اجتماعی و احساس امنیت نسبت به آینده می‌دانند. برخی پیشوایان شیعه، تعیین مهریه‌های گران‌قیمت را مورد انتقاد قرار داده، و زندانی کردن شوهر به دلیل عدم امکان پرداخت مهریه را مضحک و خلاف شرع دانسته‌اند. در آیات قرآن پرداخت مهریه بنا به افعال به کار رفته در آیات، تعبیر به نسیه نشده‌است و ظاهراً از دارایی یا تعهد فعلی مرد باید باشد. همچنین شوهر اجازۀ بازپس‌گیری مهریه از زن را ندارد.
قرآن محبت و مودت بین زن و شوهر را نشانهٔ خدا دانسته‌است. قرآن، تأمین هزینه زندگی خانواده از جمله خوراک، پوشاک، مسکن و آنچه برای رفاه و آسایش همسر و فرزندان ضرورت دارد را برعهده مرد گذاشته‌است. نفقه در اسلام، انجام وظایف همسری‌است و اگر زن ثروتمند هم باشد، این تکلیف برعهده مرد است. هم زن و هم مرد وظیفه دارند نیازهای جنسی یک‌دیگر را ارضا کنند. از شوهران خواسته شده که با زنان خود مهربان باشند.
اطاعت از شوهر برای زنان واجب دانسته می‌شود، جز در مواردی که شوهر امر به انجام گناهی کند. از زنان خواسته شده‌است که بر خوی بد شوهران خود صبر کنند. تدبیر امور خانه، که امروزه از آن با نام خانه‌داری یاد می‌شود، برعهده زن قرار گرفته‌است. زنان حق ندارند بدون رضایت شوهران، روزه مستحبی بگیرند. زنان باید برای خارج شدن از خانه از شوهرانشان اجازه بگیرند.
در قرآن، محدودیتی برای سفر زنان به تنهایی ذکر نشده‌است. هرچند، بسیاری از مسلمانان اهل سنت، سفر زنان را بدون همراهی محرم، حرام می‌دانند. در مذهب حنفی، مسافرت زن به تنهایی ممنوع است اما مسافرت گروهی از زنان با یکدیگر جایز شمرده می‌شود. منعی برای رانندگی زنان، در قرآن و سنت وجود ندارد. امروزه در همه کشورهای اسلامی حتی عربستان سعودی، حق رانندگی برای زنان به رسمیت شناخته می‌شود.
عباس پسندیده، پژوهشگر دینی می‌گوید:
قرآن به مردان مسلمان سفارش می‌کند که از طلاق همسرانشان خودداری ورزند؛ و سازش را بهتر دانسته‌است. در شرایط ناسازگاری زن و شوهر، قرآن پیشنهاد کرده‌است که داوری از خانواده شوهر و داوری از خانواده زن به قصد اصلاح و سازش ورود کنند.
بر اساس سنتی به نام ایلاء، کسانی که به ترک هم‌خوابگی با زنان خود سوگند یاد می‌کنند، حداکثر ۴ ماه حق طول دادن آن را دارند و سپس یا باید سوگند خود را شکسته یا زن را طلاق دهند.
اگر طلاق پیش از نزدیکی صورت پذیرد و شوهر برای زن مهری تعیین کرده باشد، می‌بایست نصف آنچه معین کرده، به زن بپردازد.
قرآن نوعی جدایی زن و شوهر به نام ظهار را که در آن، مرد به زن خود می‌گوید پشت تو چون پشت مادر من است، را ناپسند می‌شمارد و برای آن کفاره تعیین می‌کند. در فرهنگ اعراب پیش از اسلام این کار موجب طلاق و ممنوعیت ابدی ازدواج می‌شده اما در مقررات اسلامی هرچند حرام و گناه است اما آثاری حقوقی به همراه دارد از جمله این‌که باعث می‌شود تا آمیزش جنسی بین زوجین ممنوع شود مگر اینکه شوهر از ظهار توبه کرده و کفارهٔ ظهار را بپردازد.
از پیامبر اسلام روایت شده‌است که طلاق منفورترین حلال است و از این واقعه عرش الهی می‌لرزد.
در ازدواج دائم، مرد می‌تواند همسرش را طلاق دهد؛ مشروط به این‌که زن در مدت عادت ماهانه یا باردار نباشد. برای تقاضای طلاق از سوی زن، عموماً شرایطی در پیمان ازدواج معین می‌شود؛ مثلاً اگر زن در پیمان ازدواج شرط کرده باشد که هرگاه شوهر زن دیگر بگیرد یا با او بدرفتاری کند، تقاضای طلاق خواهد کرد. در صورت ناتوانی شوهر از دادن نفقه یا ترک خانه و خانواده، زن می‌تواند تقاضای طلاق نماید. همچنین، مجنون شدن شوهر می‌تواند دلیلی برای تقاضای طلاق از سوی زن باشد.
با ظهور قرآن در عهد جاهلیت، خانواده جایگزین قبیله به عنوان واحد اساسی جامعه عربی شد و امروزه خانواده هنوز نهاد اصلی سامانهٔ اجتماعی در جهان اسلام است. مانند بسیاری از جوامع دیگر، خانواده در کشورهای دارای اکثریت مسلمان فقط به مدل هسته ای متشکل از والدین و فرزندان محدود نمی‌شود، بلکه در عوض معمولاً از یک شبکه بزرگتر شامل پدربزرگ و مادربزرگ، عمه، خاله، دایی، عمو و فرزندان آنان تشکیل شده‌است.
محمد پیامبر اسلام اظهار داشت اگر زنی در هنگام زایمان بمیرد شهید است؛ پاداش شهادت بهشت است.
در حدیث مشهوری از پیامبر اسلام آمده‌است: «بهشت، زیر پای مادران است.» و بر این اساس، مانند بسیاری از سیستم‌های سنتی، اسلام مادر و نقش مادری را به عنوان بالاترین ارزش مورد احترام قرار داده‌است. در عین حال اینکه زن می‌تواند کار و دریافت دستمزد داشته باشد. سیدحسن نصر می‌نویسد که جامعهٔ اسلامی هرگز تصور نکرده‌است که کار در یک دفتر اهمیت بیشتری از تربیت فرزندان دارد.»
پیامبر اسلام یکی از صحابه که مادرش مشرک بود را به نیکی و ارج نهادن مادرش، و نیازردن وی با گفتار و کردار دستور داد.
در قرآن، پس از آنکه از مردان می‌خواهد چشم و دامانشان را از دیدن شرمگاه دیگران و زنا حفظ کنند، از زنان نیز همین خواسته را مطرح کرده و سپس افزوده است که مواضعی از بدن خود را بپوشانند و زینت‌هایشان را فقط در برابر محارم خود آشکار کنند. معنای زینت محل اختلاف است. مردانی که خواستار کالایی از همسران محمد بودند، می‌بایست از پشت پرده از آنان می‌گرفتند.
در اصل حکم حجاب، اختلافی بین علمای مسلمان وجود ندارد؛ هرچند در حدود شرعی آن اختلاف بارزی وجود دارد. علمای سلفی عموماً، تمام بدن زن را عورت دانسته‌اند و از زنان می‌خواهند که علاوه بر سر و مو، صورت و دست را نیز بپوشانند.
از میان مخالفانِ نظرِ مشهورِ فقهی می‌توان امیرحسین ترکاشوند و احمد قابل را نام برد. ترکاشوند در کتاب حجاب شرعی در عصر پیامبر طی بیش از هزار صفحه پژوهش - که میان سال‌های ۱۳۸۴ تا ۱۳۸۸ به رشته تحریر در آورده - با بررسی آیات و روایات و احادیث و داده‌های تاریخی بدین نتیجه می‌رسد که میزان واجب حجاب برای زنان، پوشاندن «تنه و ران و بازو» و در مواقع اضطراری صرفاً «سَترِ عورَتَین(جلو و عقبِ ناف تا زانو)» است.
در عربستان سعودی، روبنده و عبایه و در ایران، مانتو، روسری و چادر شکل رایج حجاب هستند.
در زندگی دینی، از برابری زن و مرد سخن رفته‌است؛ این مسئله این‌چنین در کتاب آسمانی مسلمانان مطرح شده‌است: «مردان مسلمان و زنان مسلمان، مردان باایمان و زنان باایمان، مردان پرهیزکار و زنان پرهیزکار، مردان راستگو و زنان راستگو، مردان شکیبا و زنان شکیبا، مردان فروتن و زنان فروتن، مردان صدقه‌دهنده و زنان صدقه‌دهنده، مردان روزه‌دار و زنان روزه‌دار، مردان پاک‌دامن و زنان پاک‌دامن، مردانی که خدا را فراوان یاد می‌کنند و زنانی که خدا را فراوان یاد می‌کنند؛ خدا برای همه ایشان آمرزش و پاداش بزرگ فراهم ساخته‌است.»
یا در جای دیگر در سورهٔ توبه بدان اشاره شده‌است:
با وجود اینکه زن و مرد از لحاظ جسمی یکسان و برابر نیستند، اما قرآن این تفاوت در آفرینش را دلیل برتریِ خلقت یکی بر دیگری نمی‌داند. در آیهٔ نخست نساء و آیهٔ ۱۳ حجرات؛ تصریح شده‌است که جنسیت، قبیله، نژاد، رنگ، ثروت، جاه و مقام عامل فضیلت نیست و تقوا میزان کرامت و تقرب به خداست. همچنین بیان شده که همهٔ مردم اعم از مذکر و مؤنث از یک زن و مرد آفریده شده‌اند.
همچنین خداوند در آخرت با زن و مرد یکسان رفتار می‌کند و جنسیت هیچ دخالتی در رستگاری ندارد. عامل تقدم ایمان و عمل صالح است. در چندین آیهٔ قرآن به برابری پاداش در روز بازپسین اشاره شده‌است.
وظایف و مسئولیت‌های اخلاقی و فردی زن و مرد یکسان بوده و پاداش و و مجازات آن‌ها در آخرت برابر دانسته شده‌است. قرآن در آیهٔ ۱۹۵ آل عمران زن و مرد را هم‌نوع و از جنس یکدیگر توصیف کرده و زنان و مردانی که در راه خدا بی‌خانمان شده یا آزار دیده یا شهید شدند را وعدهٔ «بهشت و بهترینِ پاداش‌ها از سوی پروردگار» می‌دهد و می‌گوید عملی از آنان را ضایع نخواهد کرد. این مسئله مجددا در آیات دیگر مورد تأکید قرار می‌گیرد و خداوند مرد و زن باایمانی را که کار نیک انجام دهد را به اجری بسیار بهتر از عمل نیکی که کردند و «زندگانی خوشِ ابدی» بشارت می‌دهد.
با این حال، عده‌ای از صاحب‌نظران اسلامی برابری بین زن و مرد را بیشتر منحصر به حیطۀ عبادی و اخلاقی می‌دانند و با استناد به تفاوت‌های زیست‌شناختی و روان‌شناختی قائل به برابری زن و مرد در زمینه‌های اجتماعی (مانند کار، خانواده و ...) نیستند.
اگر هر کدام از آنان در راه خدا تلاش کردند: «هر که بدی کند، جز به مانند آن کیفر نمی‌یابد؛ و هر کس کار شایسته کند، چه مرد باشد و چه زن، و به خدا ایمان داشته باشد، به بهشت درخواهد آمد و در آن‌جا روزی بی‌اندازه خواهد یافت.»
پیامبر اسلام، به زنان اجازه داد که به مساجد بروند؛ هرچند در حدیث آمده‌است که خانه‌هایشان برایشان از مساجد بهترند. با این حال، با گسترش قلمرو اسلام زنان از حضور در مساجد منع شدند. امروزه، زنان نیز اجازه حضور در مساجد در اکثر قریب به اتفاق کشورهای اسلامی را دارند.
مقام‌های مذهبی در اسلام، عموماً تنها به مردان اختصاص دارند. زنان نمی‌توانند امام جماعت مردان باشند. همچنین زنان نمی‌توانند خطیب جمعه یا مفتی باشند. در فقه شیعه، مرجعیت تقلید خاص مردان است. برخی حتی حکم کرده‌اند که زنان نمی‌توانند امام جماعت زنان باشند یا به قرآن تغنی کنند؛ اما این احکام در عالم اسلام عمومیت ندارند. با این حال منابع اهل سنت معتقدند محمد اجازه اقامهٔ نماز مختلط را به امامت جماعت ام ورقه، از زنان صدراسلام، داد.
برخی برآوردها حاکی از آن است که حدود ۱۵ درصد از حدیث‌شناسان قرون وسطی را زنان تشکیل می‌دادند. رابعه عدویه از شخصیت‌های مهم اثرگذار در تصوف است. رابعه بلخی نیز از شاعران و عارفان مطرح سدهٔ چهارم بوده‌است. امروزه جایگاه زنان در جهان اسلام بیشتر تحت تاثیر تفاوت‌های فرهنگی در بین مسلمانان است که عده‌ای آن‌ها را در نتیجۀ سنت‌های شکل گرفتۀ تاریخی در هر جغرافیا می‌دانند، با این وجود اعتقاد به اسلام عاملی مشترک است که به آنان هویتی مشترک می‌بخشد.
زنان و مردان علاوه بر احکام دینی مشترک، در مواردی از نظر کیفی، مانند مسائلی چون طهارت، نماز یا جهاد هر کدام احکام خاصی نیز دارند. مانند اینکه زنان در دوره‌های قاعدگی یا نفاس نماز و روزه ندارند، نمازهایى که زن در زمان قاعدگی یا نفاس نخوانده قضا ندارد، ولى قضاى روزه‌هاى نگرفته را بعدا باید بگیرد.
مطابق قرآن، زن و مرد هر دو از موقعیت اقتصادی مستقل برخوردارند. بنابراین زنان در خرید و فروش، رهن، اجاره، قرض یا قرض دادن و عقد قرارداد، تأسیس شرکت و کلیهٔ امور مالی آزاد اند. با ظهور اسلام زنان دارای حق مالکیت شدند، در حالی که در غرب تا قرن نوزدهم زنان امکان مالکیت نداشتند.
در دین اسلام زنان مانند مردان دارای حق اشتغال و تحصیل هستند، با این حال نباید اشتغال او باعث نادیده گرفتن نقش مادری و همسری‌اش شود. با اشاره به آیهٔ ۲۳ سورهٔ قصص و خدیجه، همسر نخست پیامبر اسلام که قبل و بعد از اسلام آوردنش بازرگان بود، به عنوان نشانه‌هایی ذکر می‌کنند که در صدراسلام زنان می‌توانستند در خارج از خانهٔ خود اشتغال داشته باشند.
زنان پس از ازدواج از تأمین مخارج زندگی همچون نفقه، تهیه مسکن و وسیلهٔ نقلیه و مخارج سفر معاف‌اند، مگر آنکه زن و شوهر به توافق دیگری برسند. با وجود اینکه توافق زن و شوهر بر سر تغییر این حقوق در کلیهٔ مذاهب اسلامی پذیرفته شده اما تفاوت‌هایی در بین فقه شیعه و اهل سنت وجود دارد. در فقه شیعه این حقوق زن یا مرد را تحت عنوان شروط ضمن عقد می‌توان به هر نحو که دو طرف با رضایت توافق کنند تغییر داد. اگر چه شروط نامعقول و نامشروع باطل است.
همچنین برخلاف بسیاری از فرهنگ‌ها، در اسلام زن نام خانوادگی خود را حفظ می‌کند و نام شوهر را نمی‌برد. بنابراین، یک زن مسلمان به‌طور سنتی همیشه با نام خانواده خود به عنوان نشانه‌ای از فردیت و هویت حقوقی خود شناخته می‌شود؛ از نظر تاریخی هیچ فرایندی برای تغییر نام زنان در صورت ازدواج، طلاق یا بیوه وجود ندارد.
شماری از فقیهان از جمله، سید روح‌الله خمینی لذت جنسی از کودک شیرخوار را هم جایز می‌دانند:
بسیاری از علمای متقدم اسلامی مانند طبری، رهبریِ سیاسی زنان را جایز شمردند. در صدراسلام، زنانی همچون عایشه، ام ورقه و سمره بنت وهب در فعالیت‌های سیاسی شرکت می‌کرده‌اند. عبدالرحمن بن عوف، زمانی که پس از مرگ عمر به انتخاب عثمان یا علی به عنوان خلیفهٔ سوم متهم شده بود، با زنان در اتاق‌هایشان مشورت کرد. خلیفه عمر زنان را به عناوینی همچون بازرس بازار در مکه، مدیر در مدینه، رئیس بهداشت و ایمنی در بصره منصوب کرده بود.
در دهه‌های اخیر، تعدادی از کشورهای مسلمان، شامل اندونزی، پاکستان، بنگلادش، ترکیه و قرقیزستان توسط زنان رهبری شده‌اند. نزدیک یک سوم پارلمان مصر شامل زنان بود.
روح‌الله خمینی رهبر انقلاب اسلامی ایران، جایگاه سیاسی و اجتماعی زنان را در جامعه ایران والا و پراهمیت می‌شمارد و یکی از دلایل تحریک و تشویق مردان در حرکت در مسیر پیروزی انقلاب اسلامی سال ۱۳۵۷ را همدوشی و تأثیرگذاری زنان با مردان می‌داند و می‌گوید: زنان در همهٔ عرصه‌ها بسیار پر انرژی و فعال حضور پیدا کردند و تشکیلات حزبی یا سیاسی نداشتند اینها وارد شدند تغییراتی ایجاد کردند و در بحبوحهٔ پیروزی انقلاب اسلامی و بعد از آن زنان به یاری انقلاب شتافتند و مردان هم نسبت به این حرکت تشویق می‌شدند.
در اسلام، محدودیتی برای بیعت با زنان وجود ندارد. آیات قرآن و گزارشهای تاریخی گواه این امرند که پیامبر اسلام و خلفای راشدین، از زنان نیز بیعت می‌گرفتند. چنان‌که در آیهٔ ۱۲ سوره ممتحنه قرآن می‌خوانیم: «ای پیامبر، اگر زنان مؤمن نزد تو آمدند تا بیعت کنند، بدین شرط که هیچ‌کس را با خدا شریک نکنند و دزدی نکنند و زنا نکنند و فرزندان خود را نکشند و فرزندی را که از آن شوهرشان نیست به دروغ به او نسبت ندهند و در کارهای نیک نافرمانی تو نکنند، با آن‌ها بیعت کن و برایشان از خدا آمرزش بخواه، که خدا آمرزنده و مهربان است.»در روایات آمده‌است که پیامبر پس از فتح مکه برای مراسم بیعت طشت آبی حاضر کرد و او دست خویش را بر درون اب می‌زد و زنان نیز که برای بیعت می‌آمدند دست خود را در درون تشت می‌نهادند و می‌رفتند. در کنزالعمال (۱/۱۰۱) از کتب اهل سنت گزارشی از تقی هندی آمده‌است که پیغمبر با مردان نیز مبتی بر شروط مذکور در آیهٔ ۱۲ سوره ممتحنه بیعت کرده‌است.
مسئله شهادت دادن زنان در اسلام مورد اختلاف‌نظر است. برخی حقوق‌دانان، شهادت زنان در برخی موارد غیرقابل قبول دانسته‌اند. در موارد دیگر، شهادت دو زن برابر با شهادت یک مرد است.
در قرآن، آیه ۹۲ سورۀ نساء درمورد خون‌بها و دیۀ مومنین بحث می‌کند ولی میزان دیه و تفاوت دیه زن و مرد مشخص نشده‌است. اما در فقه به آن پرداخته شده و به دو قسم کلی، یعنی دیه فوت و دیه اعضای بدن، تقسیم شده‌است. از آنجایی که برخی روایات بر نابرابری جنسیتی دیه دلالت دارند، بر اساس نظر مشهور برآمده از سنت و احادیث دیۀ فوت زن نصف مرد است. البته قصاص و دیۀ عضو در فقه یکسان شمرده شده‌است. این حکم معمولاً چنین توجیه می‌شود که نبود یک مرد در خانواده از نظر اقتصادی زیان‌بارتر از نبود یک زن است. در توجیه این نابرابری گفته می‌شود که در هنگامی که مردی کشته شود دیه به خانواده از جمله همسر مرد تعلق می‌گیرد، و به عبارتی دیه، نه به منزلۀ قیمت افراد، بلکه جریمه و جبران خسارتی مالی است. یکی از نقدهای وارده به این استدلال این است که یک زن ممکن است سرپرست خانوار باشد.
گروهی سندیت روایات را به دلیل آنچه عدم وثوق برخی راویان و مغایرت با احکام مندرج در قرآن می‌نامند، زیر سوال می‌برند. یوسف صانعی مرجع تقلید شیعه از معدود فقهایی است که دیۀ فوت زن و مرد را یکسان می‌داند.
طبق قوانین ایران، بیمه در کلیۀ حوادث و جنایات منتج به فوت یا جرح، دیۀ زن و مرد را باید یکسان درنظر بگیرد. در این قانون معادل تفاوت دیۀ زنان با مردان از محل صندوق تامین خسارت‌های بدنی پرداخت می‌شود. تا پیش از این حکم، این رای فقط در مورد سوانح رانندگی اجرا می‌شد.
زنا یعنی اینکه مرد و زنی بدون اینکه از نظر اسلام زن و شوهر شده باشند (دائم یا موقت) عمل جنسی انجام دهند که در این عمل شرط دخول باید رعایت شود تا به آن زنا اطلاق شود، زنا تنها با شهادت چهار نفر عادل (نور آیه۴ بدون ذکر جنسیت شاهدان) که گواهی به انجام عمل زنا توسط زن و مرد بدهند اثبات می‌شود و در صورت اثبات، زن و مرد مرتکب مجازات می‌شوند. در قرآن تهمت به زنان بدون آوردن ۴ شاهد به شدت منع شده‌است و به تهمت زنندگان وعده عذابی دردناک داده شده و گفته آن‌ها همان فاسقانند. مجازات قرآن برای کسی که به زنی تهمت زنا بزند ولی چهار شاهد عادل بر ادعای خود نیاورد هشتاد ضربه تازیانه تعیین شده و گفته شده دیگر هرگز شهادت آنان را نپذیرید.
اکثریت قریب به اتفاق علمای مسلمان بر این باورند که زنی که مجبور یا اکراه به رابطه جنسی شده باشد، شامل کیفر و حد نمی‌شود و گناهی متوجه او نیست؛ اما کیفر کسی که به زنی تجاوز کند، اعدام است.
با ظهور اسلام تنبیه بدنی زنان ممنوع اعلام شد، به طوری که پیامبر اسلام، به مردی که بر صورت همسر خود سیلی زند وعدهٔ «هفتاد مرتبه سیلی خوردن در جهنم» را می‌دهد.
با وجود این، طبق اکثر تفاسیر سنتی، زدن همسر ناشزه پس از کارساز نشدن پند و اندرز و در مرحله بعد دوری گزیدن از خوابگاه آنان، نص صریح یکی از آیه‌های قرآن آیه ۳۴ سورهٔ نساء است. عده‌ای معتقد به نسخ شدن ظاهر آیه هستند؛ که در جهت حذف مرحله‌ای آداب و رسوم جاهلی بوده‌است. در تفاسیر سنتی، شروطی مانند استفاده از شاخه گندم یا مسواک ذکر شده‌است. در هر حال، کتک زدن زن یا مرد حتی اگر صرفاً منجر به سرخی شود، در اسلام دیه دارد.
گروهی خاصیت این آیه را محدود کردن قدرت شوهر و اقدام تنبیهی بر علیه زن، در آن برههٔ تاریخی دانستند. در بعضی ترجمه‌ها مفاهیمی مانند جدایی، ترک منزل یا حتی به شوق درآوردن همسر را از عبارات پایانی آیه استنباط می‌کنند. لاله بختیار زبان‌شناس، در مقابل ترجمه‌های سنتی، ضرب را در این آیه به معنای «فاصله گرفتن» درنظر گرفته‌است.
گروه‌های فمینیسم اسلامی، تفسیرهای تاریخی از این آیه را مرتبط با فرهنگ پدرسالار در ساختار تاریخی خانواده در قرون گذشته دانسته‌اند نه امری الهی؛ که باید در کنار آیات دیگر قرآن تفسیر شود.
قرآن دربارهٔ بریدن آلت تناسلی زنان (ختنه زنان) صحبتی نمی‌کند، همچنین دربارهٔ ختنه مردان. اما حدیثی منسوب به محمد در این باره وجود دارد. در میان چهار فرقه اهل سنت تنها شافعی‌ها ختنه زنان را واجب می‌دانند و در میان شیعیان نادر است. حتی ناصر مکارم شیرازی مرجع تقلید شیعه ختنه زنان را ممنوع کرده، هرچند برخی آن را مستحب شمرده‌اند. داده‌های موجود نشان می‌دهد که این رسم مربوط به پیش از اسلام بوده و در بین مسلمانانی پا گرفته‌است که به عنوان سنتی محلی‌شان قبلاً موجود بوده و پس از ورود اسلام توسط فقیهان محلی توجیه اسلامی شده‌است، و به عنوان سنتی اسلامی درآمده‌است. شواهد قوی وجود دارد که بسیاری از فقهای مسلمان رسم ختنه زنان را مورد تأیید قرار داده و آن را توصیه کردند. امروزه بیشتر الهی‌دانان مسلمان ختنه زنان را غیرضروری و متناقض با اسلام راستین می‌دانند و آن را با توجه به اصل کلی اسلامی که «بریدن هر بخش بدن تنها زمانی مجاز است که سود آن از ضررش بیشتر باشد»، رد کرده‌اند.