پیشینه نام نیشابور
پیشینه نام نیشابور یا جای‌نام‌شناخت نیشابور؛ به بررسی سرگذشت و چگونگی نام‌گذاری، و همچنین واکاوی درونمایهٔ نام‌های نهاده شده بر جغرافیای نیشابور می‌پردازد. جای‌نام‌شناسی، شاخه‌ای است که به شناخت نام‌های جغرافیایی (یا جای‌نام‌ها یا توپونیم‌ها Toponyms) ویژه گردیده است. جای‌نام‌ها در بر گیرندهٔ بن‌مایه‌هایی از تاریخ، جغرافیا، اساطیر و فرهنگ هر ملت بوده و همچون بناهای تاریخی و اشیاء موزه‌ای، به مثابهٔ بخش مهمی از میراث فرهنگی؛ سند هویت و شناسنامهٔ هر سرزمین و باشندگان آن به‌شمار می‌آیند. به عبارتی؛ یک نام، هم شاخص و هم معیار شناخت است و هم واقعیت‌های تاریخی، اجتماعی و فرهنگی سخن می‌گوید. از همین روی؛ بررسی و واکاوی پیشینه نام‌های نیشابور، کاری بایسته و ارجمند در راستای شناخت پیشینه تاریخی و فرهنگی و ویژگی‌های اقلیمی این دیار، به‌شمار می‌آید. شماری از نام‌ها و لقب‌ها (نام‌های توصیفی)؛ همراه با دگرگونی‌هایی چند؛ مانداک و کارنامهٔ تاریخی کهن و آکنده از فراز و نشیب‌های فراوان و تحولات سیاسی، فرهنگی و اجتماعیِ چندان این بوم در گذر دوران‌هاست؛ نام‌هایی همچون "دژ سنگی"، "رئونت"، "ابرشهر"، "نیشاپور"، "شادیاخ" و … و لقب‌هایی همچون "دهلیز مشرق"، "شهر فیروزه"، "ام‌البلاد"، "دارالعلم"، "مدینةالرضا" و … که درونمایهٔ این نوشتار قرار گرفته‌اند.
در نگاهی کلی؛ حوزهٔ "نام‌شناخت (پیشینه نامِ) نیشابور" را در دو زمینهٔ عمدهٔ "تاریخی" (دربرگیرنده نام‌هایِ "دژ سنگی"، "رئونت"، "ابرشهر"، "نیشاپور" و "شادیاخ") و "آیینی" (دربرگیرنده نام‌هایِ "رئونت" و "مدینةالرضا") می‌توان دسته‌بندی نمود. هر چند باید در نظر داشت که لقب‌هایی همچون "دهلیز مشرق"، "شهر فیروزه"، "ام‌البلاد"، "دارالعلم"، "شهر دروازه‌های خورشید" و … به زمینه‌مایه‌هایی از قبیلِ موقعیت جغرافیایی، ویژگی‌های اقلیمی و پایهٔ تمدنی، ساخت شهری (معماری) و … اشاره می‌نمایند. این دست لقب‌ها (نام‌های توصیفیِ) منتسب به نیشابور، درونمایهٔ بخش پایانی است.
جای‌نام‌ها، آینه و گنجینه گذشته و در بر گیرندهٔ اطلاعات ارزشمند تاریخی می‌باشند. تحولات سیاسی و اجتماعی، در جای‌نام‌ها تأثیر می‌گذارند: برخی در این فرایند، کاربرد خود را از دست می‌دهند؛ برخی دیگر، افزوده می‌شوند؛ همچنین، برخی با نام‌های نوی دیگری جایگزین می‌شوند. نیشابور، با کارنامه تاریخی دیرین و آکنده از فراز و نشیب‌های بسیار (چونانکه در برخی گزارش‌ها از این بوم، با عنوان "ققنوس تاریخ" یاد می‌شود)، یکی از آن دست کهن‌بوم-شهرهای ایرانی است که هموراه در جایگاه یکی از کانون‌های تحولات سیاسی، فرهنگی و اجتماعی بوده‌است. این همارگی پاینده در دل تاریخ؛ جایگزینی‌ها و دگرگونی‌هایی را در نام این دیار، به همراه داشته‌است. در جدول زیر، نمایی از نام‌هایی که در درازی تاریخ، بر این دیار نهاده شده می‌آید و در دنباله، به گزارش و بازشناسی هر نام، پرداخته می‌شود.
میرجلال‌الدین کزازی در توصیف پگاهان نیشابور
قیصر امین‌پور در توصیف حضور علی بن موسی الرضا در نیشابور و بیان حدیث سلسلةالذهب
سَمَنجور (سمنگور) نیسایا (نسایا)، نیسافور (نیسه‌فور)، ایرانشهر نام‌های دیگری است که در منابع جغرافیایی و تاریخی گوناگون، بر گستره جغرافیایی نیشابور، اطلاق گردیده است.
جای‌نام‌های آیینی یا دینی (Theotoponyms) دربرگیرندهٔ اصطلاحات مذهبی و واژه‌های منتسب به دین، مقدسین و شخصیت‌های مذهبی یا کلماتی که مفهوم دینی دارند می‌باشد. نقش‌آفرینی نیشابور به عنوان شهر همزیستی دین‌ها و کیش‌های گوناگون و جایگاه تبادل و تطور فرهنگ‌ها و اندیشه‌ها؛ با ویژگی‌های برجسته‌ای همچون "مقر اسقف نسطوریان" و اهمیت آیینی در کیش مزدیسنا بخاطر نزدیکی به آتشکده "آذر برزین‌مهر" (در شمال غربی این شهر) در دوران ایران باستان، همبودگاه اندیشه‌ها و آراء فرقه‌ها و مذاهب کلامی و فقهی اسلامی و یکی از مراکز عمده علمی و دینی جهان اسلام؛ در کالبد نام‌های آیینی همچون "رئونت"، "مدینةالرضا" و … پدیدار شده‌است.
نام‌های توصیفی (لقب‌ها)؛ نام‌ها یا عنوان‌های توصیفی است که در منابع گوناگون به نیشابور، نسبت داده شده‌است. از این دست نام‌های توصیفی می‌توان به "خزانه مشرقین"، "تجارتخانه خاور و باختر"، "دارالعلم"، "دهلیز المشرق و دهلیز المغرب"، "معدن الفضلا و منبع العلما"، "شهر دورازه‌های خورشید"، "شهر فیروزه"، "نماد جاودانگی ایرانشهر"، "شکوه تمدن ایران‌زمین"، "چشم خراسان"، "جهانشهر" "دارالملک"، "دارالاماره"، "شادجهان" … در جدول زیر، به زمینه معنایی شماری از این لقب‌ها اشاره شده‌است.