مرد
مَرد یک انسان بالغ نر است. پسری که دوران بلوغ و نوجوانی خود را تمام کرده (پس از ۱۸ سالگی) را مرد گویند. واژهٔ پسر برای انسان نابالغ نر و فرزند نر و گاهی در زبان عامیانه برای مردان جوان نیز به‌کار می‌رود. به‌طور معمول یک مرد توانایی باروری دارد. به مرد دارای فرزند پدر گویند. در فارسی واژه «آقا» برای اشاره محترمانه به مرد کاربرد دارد.
واژهٔ مرد از پارسی کهن martiya گرفته شده و هم‌ریشه است با مُردن.
نشانه‌های بلوغ جنسی در پسرها، عبارتند از:از زمان‌های گذشته تا به امروز مرد بودن را شامل صفاتی می‌دانند که مخصوص مردان است و در زنان و کودکان مشاهده نمی‌شود. معمولاً از این صفات با عناوینی مثل مردانگی یاد می‌کنند.
مردان به صورت ژنتیکی و در گوناگونی‌های آماری، نسبت به زنان از بدنی عضلانی و قوی‌تر برخوردار هستند. تفاوت‌های کلی فیزیکی مردان شامل داشتن قدی بلندتر، تراکم استخوانی بیشتر و بدنی عضلانی‌تر است. همین‌طور بزرگ بودن اندازه دست و پا نسبت به زنان.
به آلت تناسلی مردانه کیر گفته می‌شود. در زیر آن بیضه (یا تخم) قرار دارد. در پیرامون آلت مردی جاهای حساسی وجود دارند که تحریک آن‌ها باعث تحریک فرد می‌گردد. در اوج لذت جنسی ارگاسم از آلت، منی یا اسپرم بیرون می‌ریزد که در صورت ریخته شدن آن در واژن زن، می‌تواند موجب باردار شدن زن بشود. از آلت مردی به جز آمیزش جنسی، برای خودارضایی و بیرون ریختن پیشاب نیز به کار می‌رود.
از خصوصیات کروموزوم‌های انسانهای عادی، دارا بودن ۲۲ جفت کروموزوم غیر جنسی و ۱ جفت کروموزوم جنسی می‌باشد. کروموزوم‌های جنسی مردان طبیعی از یک کروموزوم X و یک کروموزوم Y و با این دو کروموزوم تعداد کروموزوم‌ها به ۴۶ عدد می‌رسد.
به‌طور کلی بیماریهای مردان از زنان بیشتر است. در مقایسه با زنان، مردان بیماری مخصوص مردانه بیشتری دارند، برای مثال سرطان پروستات یک نوع از سرطان است که فقط مردان به آن مبتلا می‌شوند و عمدتاً عمر کمتری نسبت به زنان را دارا می‌باشند.
مرد و شکل بالغ نشده آن یعنی پسر بیضه و آلت تناسلی دارند و وقتی پسر بالغ می‌شود به مرد تبدیل شده و توانایی باروری جنسی دارد و آلت و بیضه‌های آن رشد می‌کنند.
هنگامی که یک پسر بالغ شود می‌تواند ماده ای به نام اسپرم تولید کند که بوسیله این ماده توانایی بارور کردن را دارد.
هورمونی که عامل رویش و رشد موها می‌باشد تستسترون نامیده می‌شود. این هورمون در بدن هر دو جنس وجود دارد ولی به دلیل نسبت حدوداً ۵۰:۱ آن در مردان، هورمون مردانه نام گرفته‌است.
در بسیاری از فرهنگ‌ها، مرد وظیفه اصلی را در تأمین درآمد یک خانواده دارد و در جوامع سنتی به عنوان سرپرست و تصمیم گیرنده اصلی در خانواده به‌شمار می‌آید. در بیشتر فرهنگ‌های سنتی و نیمه سنتی، مرد وظیفه رهبری و مدیریت را در خانواده داراست.
واژه مردانگی در ادبیات پارسی و فرهنگ ایرانی، هم‌سنگِ جوانمردی است و نماد دلاوری، دادگری، حق جویی، ظلم‌ستیزی و پشتیبانی از ستمدیدگان را نیز با خود دارد.
بیشتر برای مشخص کردن جنس مردانه از رنگ آبی استفاده می‌شود.
نماد مریخ دایره‌ای است که یک فلش در گوشه بالا و سمت راست آن وجود دارد. در متون باستانی نوشته شده این نمادی برای نمایش سپر و شمشیر خدای جنگ است.
از این نماد برای مشخص کردن جنس مذکر، سیاره مریخ و عنصر آهن در شیمی استفاده می‌شود. از این نماد همچنین برای نشان دادن مارس (خدای روم)، آرس (خدای یونان)، لوگوی کارخانه ولوو و سرویس‌های بهداشتی مردان استفاده می‌شود.
مریخ سیاره‌ای سرخ رنگ و مشهور به نماد جنگ است. نماد مریخ وابسته به نماد برج حمل و نشانه فصل بهار است و نمایانگر آغاز و فصلی نو. همچنین مریخ در راستای برج سرطان است که نمادی برای سقوط و پایان یافتن است. این‌ها باعث می‌شود تا مریخ به نماد آهنگ طبیعی مرگ و زندگی تبدیل شود و از مریخ به عنوان نشان مردانگی، حرکت، تلاش، قدرت، پرخاشگری، احساساتی، متمرکز، هدف‌گرا، مشتاق و با انژی یاد شود.
مردان در تاریخ نقشی بزرگی را ایفا کرده‌اند. پادشاهان بسیاری دولت‌ها را کنترل می‌کردند. مردان در کسب و کار نیز در اکثریت قرار دارند. از ابتدا مردان به دلیل قدرت بدنی بیشتر، صاحب گله‌ها و خانواده‌ها بودند. در میان انسان‌های غارنشین اکثر مردان در شکار و ارتباط با جهان بیرون از غار بودند. در جنگ‌ها میان قبایل و امپراتوری‌ها اکثر سربازان مردان بودند. طبق کتاب صد اکثر افراد تأثیرگذار در جهان مرد بوده‌اند.
در سال‌های اخیر مفاهیمی مانند فمنیسم و جنبش حقوق مردان برای برابری سازی حقوق میان مردان و زنان پدید آمده‌است.
دیدگاه جامعه عموماً تجاوز جنسی را جرمی تلقی می‌کند که علیه زنان است اما اخیراً تعداد بالای تجاوز به مردان موضوع بحث‌های اجتماعی شده‌است. فرد تجاوز کننده می‌تواند مرد یا زن باشد. اغلب مردانی که مورد تجاوز قرار می‌گیرند آن را پنهان می‌کنند زیرا اگر توسط یک مرد به آن‌ها تجاوز شود از طرف جامعه مورد تمسخر قرار می‌گیرند و برچسب همجنس‌گرایی به آن‌ها زده می‌شود و اگر هم تجاوز کننده زن باشد، مرد قربانی در صورت شکایت از زن تجاوز کننده حتی احتمال آن وجود دارد دارد که خودش به زندان بیفتد و در صورتی که مرد از خود مقاومتی نشان دهد از طرف دادگاه و جامعه متهم به خشونت علیه زنان می‌شود. دبرا لافاوه معلم زنی بود که به شاگردان پسرش تجاوز کرده بود. دادگاه در نهایت رأی را به نفع وی صادر کرد. موارد زیادی مشاهده شده که در حالتی که زن به مرد تجاوز کند و زن باردار شود، مرد موظف به پرداخت نفقه شده و این موارد حتی برای مردان قربانی که سن آن‌ها زیر سن قانونی هم بوده پیش آمده‌است.
در این نوع سیستم اجتماعی، پدر یا بزرگترین جنس مذکر در صورت عدم توانایی تمام اعضا سرپرست خانواده است. نژاد و روابط فامیلی براساس جنس مذکر نوشته می‌شوند. در این نوع سیستم حکومتی یک مرد یا جمعی از مردان حکومت می‌کنند.
ژیگول مردی است که در ازای ارائهٔ خدمت جنسی یا محافظتی، مورد حمایت و پشتیبانی (عموماً مالی یا سیاسی) یک زن قرار می‌گیرد. ژیگول ممکن است در زندگی خصوصی فرد حضور داشته باشد یا تنها به دستورها عمل کند. سکس، همراهی اجتماعی، همرقصی یا دیگر توانایی‌هایی اجتماعی، بخشی از خدماتی هستند که ژیگول‌ها در ازای دریافت پول یا هدایایی مانند البسه یا خودرو دریافت می‌کنند.