محمد بن مسافر
محمد بن مسافر یا ابن اسوار مؤسس سلسلهٔ سلاریان بود که از سال ۳۰۶ تا ۳۳۰ ه‍.ق بر دیلم و طارم حکومت کرد. در حالی که سرداران دیلمی قدرت خود را در مرکز و غرب ایران گسترش می‌دادند، او علیه جستانیان (حاکمان وقت دیلم) شورش کرد و پس از پیروزی، حکومت دیلم را به‌دست گرفت. وی بعدتر مرداویج را به شورش تحریک کرد که به تأسیس سلسلهٔ زیاری و سقوط اسفار شیرویه منجر شد.
شرایط سیاسی شمال ایران و اوضاع خلافت، و «انتقال قدرت از علویان به دیلمیان» در ابتدای قرن چهارم، شرایط مناسبی را برای قدرتمند شدن محمد مهیا کردند. محمد، در دههٔ اول قرن چهارم، پس از قتل جستان سوم به دست علی دیلمی، به خونخواهی جستان قیام کرد و با علی جنگید و سرانجام او را به قتل رساند. پس از علی، برادر و برادرزادهٔ علی به جنگ محمد آمدند و پس از ۹ سال جنگ، محمد پیروز شد و دیلم را فتح کرد و جستانیان را به سمت مناطق جلگه‌ای گیلان راند.
اسفار شیرویه در ادامهٔ فتوحات خود، الموت را از چنگ محمد درآورد و سپس وی را در شمیران محاصره کرد. او مرداویج را برای مذاکره فرستاد؛ اما حین مذاکره، محمد مرداویج را به شورش علیه اسفار تحریک کرد و وعدهٔ حمایت به او داد. مرداویج این پیشنهاد را پذیرفت و اتحاد محمد با مرداویج و ماکان، اسفار را شکست داد و اسفار کشته شد. از زمان مرگ اسفار شیرویه تا سال ۳۳۰، محمد به تحکیم قدرت خود در طارم و مناطق اطراف مشغول بود. او، شخصیتی آبادی‌دوست و کاردان ولی در عین حال بی‌رحم و بداخلاق داشت و همین مسئله اطرافیانش را به ستوه آورد و موجب شد پسرانش در سال ۳۳۰ او را زندانی کنند و قدرت را در دست بگیرند. بعدتر، وقتی آل بویه فرزند و جانشین محمد، سالار مرزبان را دستگیر کردند، سپاهیان محمد را از حبس آزاد کردند و به اردبیل بردند. بدین‌ترتیب محمد مجدداً به قدرت رسید؛ ولی او این بار هم با زیردستانش بدرفتاری کرد؛ به‌طوری‌که سپاهیانی که او را به قدرت رسانده بودند، قصد داشتند وی را بکشند. محمد به طارم بازگشت و وهسودان مانند دفعهٔ قبل او را دستگیر کرد. پس از این، از سرنوشت او اطلاع خاصی در دست نیست، ولی به نظر می‌رسد در سال ۳۴۱ ه‍.ق در محبس، به مرگ عادی فوت شد. به نظر می‌رسد وی و خاندانش ابتدا به دست داعی صغیر به مذهب زیدی روی آوردند، ولی بعدتر اسماعیلی (قرمطی) شدند. پایتخت محمد بن مسافر قلعهٔ شمیران بود.
در اواسط قرن سوم هجری، خلافت عباسی با جنبش‌های استقلال‌طلبانه‌ای مواجه شد که ضعف سیاسی او را در پی داشت. این جنبش‌ها در میان ایرانیان، که از قبل منتظر فرصتی برای شورش بودند، با ظهور دولت‌های سامانیان، صفاریان و زیاریان به اوج رسید. همچنین اوایل قرن چهارم هجری در شمال ایران تحرکات گوناگونی علیه خلیفه آغاز شد که جنبش اسفار شیرویه، ماکان کاکی، مرداویج و آل بویه از این دسته‌اند. قدرت متمرکز خلافت شروع به کاهش کرده بود و ماجراجویان جاه‌طلب، جنگ‌سالاران و رهبران نظامی در جای‌جای قلمرو اسلامی شورش می‌کردند و با یکدیگر رقابت می‌کردند. ایران وحدت سیاسی را که در زمان ساسانیان از آن برخوردار بود، از دست داده بود و به مجموعه‌ای از پادشاهی‌های بی‌ثبات تبدیل شده بود. هیچ صلحی نمی‌توانست دوام بیاورد. بسیاری از مراکز شهری مانند نیشابور، مرو، بخارا، ری، همدان، قزوین و اصفهان بارها مورد حمله قرار گرفتند و تخریب شدند و ساکنانشان تحت محاصره، گرسنگی، تاراج و کشتار قرار گرفتند. در میان مردمی که عناصر ایرانی داشتند، همچون کردها، دیلمیان و گیل‌ها جنبش‌ها تداوم داشت.
مع‌الوصف، مقام خلیفه هنوز در سرزمین‌های سنی‌مذهب قداست و احترام گذشتهٔ خود را حفظ کرده بود و دولت‌ها مجبور به پذیرش خلافت بودند تا مقام خود را مشروعیت بخشند. اما بزرگترین چالش برای وجههٔ مذهبی خلیفه، علویان شیعه بودند که ادعای خلافت داشتند. در قرن نهم میلادی (دوم و سوم هجری) دیلمی‌ها که به تازگی اسلام را، حداقل در ظاهر، پذیرفته‌بودند، تحت تأثیر حاکمان زیدی علویان طبرستان قرار گرفتند و احتمالاً در واکنش به سیاست‌های امویان، با شیعیان حس همدردی یافتند. آن‌ها ابتدا به عنوان مزدور، در اواخر قرن نهم و اوایل قرن دهم میلادی در سرزمین‌های شرقی اسلام، در ارتش خلفا و جنگ‌سالاران ظاهر شدند و به عنوان مبارزانی سرسخت و شجاع شهرت یافتند. گرچه در طبرستان و دیلم زیدیان طرفداران بسیاری یافته‌بودند ولی پس از دو یا سه نسل علویان طبرستان و گیلان از شعارهای عدالت‌طلبانهٔ نخستین خود عدول کردند و کنار رانده شدند. این اوضاع زمینه را برای قیام اشرافی که نسب خود را به ساسانیان می‌رساندند، فراهم نمود. این منطقه نیاز به حکومتی داشت که هر دو قشر شیعیان و زرتشتیان را اقناع کند. این در حالی بود که میان فرزندان ناصر کبیر و داعی صغیر اختلاف روی داده بود و در اردوگاه علویان دو دستگی وجود داشت.
افول اقتدار مستقیم خلافت در شمال‌غرب فلات ایران و ظهور قدرت‌های محلی چون حکام ساجی در آذربایجان باعث شد که بسیاری از سران کوه‌نشین به سربازانی جویای نام، مدعیان حکومت مبدل شدند. از طرف دیگر درگیری داعی صغیر با سامانیان و کشمکش میان داعیان علوی و مخالفان گیلی و دیلمی آنها، مرگ ناصر کبیر در سال ۳۰۴ و مهم‌تر از اینها، خروج یوسف بن ابی‌الساج از ری، بستر قدرت‌گیری محمد را فراهم کردند. در دیگر سو، قتل داعی صغیر و فرار ماکان کاکی از ری، باعث تحول جدیدی در ساختار قدرت سیاسی شمال ایران شد؛ این تحول موجب شد قدرت دیالمه در مرکز و غرب ایران توسعه پیدا کند. مورخان، از این تحول با عنوان «انتقال قدرت از علویان به دیلمیان» یادکرده‌اند. در میان تمام این قدرت‌های نوظهور، سه برادر بویی از دیلم موفق‌ترین بودند. خاندان‌های دیلمی که از ابتدا تا میانهٔ قرن چهارم هجری تأسیس شدند، عبارتند از سلاریان، فیروزانیان، زیاریان و آل بویه. کسروی، تمام این خاندان‌ها را به تعبیر خود «نهال‌های جدیدِ درختِ پوسیدهٔ جستانیان» دانسته‌است. در حالی که این سلسله‌های جدید دیلمی تأسیس می‌شدند، سلسلهٔ جستانی رو به انحطاط و ضعف می‌رفت. پس از اسلام آوردن اکثریت مردم دیلم توسط داعیان علوی، جستانیان در جنگ‌های علویان با سامانیان، و حتی در کشمکش‌های داخلی میان آنها شرکت می‌کردند که این مسئله باعث تضعیف آنها شد.
سلاریان، از زمان دور در میان دیالمه خاندان مشهوری بودند، ولی نفوذ و قدرت سیاسی نداشتند؛ تا زمانی که قلعه شمیران را تصرف کردند. آنها در مدت شکل‌گیری قدرتشان، به نام «لنکریان» شهرت داشتند. در دو قرن اول هجری، تنها سلسلهٔ شناخته‌شدهٔ دیلمی برای اعراب، جستانیان بود که خانوادهٔ لنکر تحت نفوذ آنها (جستانیان) بودند. ظاهراً در آن دوره در دیلم، حداقل دو طایفه با دو زبان یا لهجهٔ متفاوت حضور داشتند؛ طایفهٔ جستانیان طایفه‌ای که سلاریان از میانشان برخاستند. از سلاریان، به این دلیل که در کوه‌ها و قلعه‌های دورافتاده دیلم زندگی می‌کردند، اطلاعات خاصی در دست نیست. مقدسی نیز در مکتوبات خود از یک خاندان اشرافی دیلمی، موسوم به «سالاروند» نام برده‌است.
محمد بن مسافر، اولین فرد از سلاریان است که نامش در تاریخ آمده. نام اصلی محمد، «سالار» بود و نام «سلّاریان» یا «سالاریان» از آنجا نشأت می‌گیرد. به‌نظر می‌رسد نام «مسافر» نیز، معرب عبارت «اسوار» یا «اسفار» بوده‌است؛ نخستین بار، مسعودی، مؤسس سلسله را «ابن‌اسوار» معروف به «سلار» معرفی می‌کند. ابن اثیر نام او را «احمد» ثبت کرده که غلط است.
ابوعلی حسن بن احمد، در نامه‌ای که به صاحب بن عباد راجع‌به قلعه شمیران نوشت، گفت که خانواده لنکر (سلاریان)، خانواده‌ای گمنام بودند که فقط به دلیل تسلط بر قلعه شمیران و متعاقباً برقراری رابطهٔ خویشاوندی با جستانیان، به قدرت رسیدند.
به گفتهٔ علی شمس در "تاریخ جامع ایران" و همچنین کسروی، با وجود عدم قدرت سیاسی سلاریان تا پیش از تصرف قلعهٔ شمیران، نمی‌توان حرف ابوعلی را راجع‌به کوچک و بی‌اهمیت بودن سلاریان پذیرفت؛ زیرا اگر بی‌اهمیت بودند، پادشاهی همچون جستان سوم به وصلت با آنها راضی نمی‌شد. این ازدواج به محمد اجازهٔ دخالت در امور داخلی جستانیان را می‌داد؛ و تأثیر آن به حدی بود که سلاریان نام‌های مشخصی از جستانیان را بر فرزندان خود می‌گذاشتند؛ مانند وهسودان، جستان، مرزبان، و غیره.
در این اوضاع، میان جستانیان اختلافات داخلی نیز پیش آمده بود و همین مسئله، دلیل دیگری بود که باعث تضعیف آنها می‌شد. برای مثال، وقتی جستان سوم با پناه دادن به داعیان علوی در مقابل خلافت عباسی قرار گرفته‌بود، برادرش علی، کاملاً حامی خلافت بود و رهبری حامیان خلافت در میان دیالمه را برعهده داشت. او حتی ازسوی خلیفه مدتی به حکومت اصفهان منسوب شد و داعی صغیر را دستگیر کرده‌بود و قصد داشت وی را به بغداد بفرستد. مدتی بعد، احتمالاً در سال ۳۰۶ یا فاصلهٔ میان سال‌های ۳۰۱ تا ۳۰۴، جستان سوم به قتل رسید. این رویداد باعث شد دودستگی میان جستانیان شدت بگیرد و طرفداران جستان، می‌خواستند انتقام او را از علی بگیرند. با مرگ جستان که مخالف عباسیان بود، علی، جانشین او شد. او برخلاف جستان، کاملاً حامی خلافت عباسی بود. در چنین شرایطی، محمد بن مسافر که داماد جستان بود، فرصت را برای رسیدن به کسب قدرت مناسب دید و از خونخواهان جستان حمایت کرد و در همین حال شرایط طبرستان، گیلان و دیلم نیز برای به قدرت رسیدن او مناسب بود.
همچنین دو انگیزهٔ دیگر (غیر از رسیدن به قدرت) را می‌توان برای شورش محمد بن مسافر برشمرد؛ یکی قصد انتقام‌جویی و دیگری تبعیت علی از خلافت عباسی. در آن هنگام، محمد بن مسافر سردسته آن گروه از دیالمه محسوب می‌شد که با خلافت عباسی مخالف بودند. از سوی دیگر، علی ازسوی خلیفه به مقام «عامل حرب» در مناطق ری، دماوند، زنجان، قزوین، و ابهر نیز منصوب شد. وی مدتی به این کار مشغول بود تا اینکه سرانجام در سال ۳۰۷ در قزوین و در رختخواب خود، به دست محمد بن مسافر کشته شد.
علی شمس در تاریخ جامع ایران تاریخ تأسیس سلاریان را در سال ۳۰۶ نگاشته و شاهمرادی نیز زمان تأسیس سلاریان را (بدون اشاره به سال مشخصی) پس از کشته شدن علی و محمد بن مسافر را مؤسس این سلسله دانسته‌است. احمد کسروی مؤسس این سلسله را شخصی نامعلوم، و محمد بن مسافر را «اولین شخص از این خاندان که نامش در تاریخ آمده» قلمداد می‌کند.
پس از مرگ علی، خسروفیروز، دیگر حاکم جستانی که بر قسمتی از طارم حکومت داشت، علیه محمد بن مسافر شورش کرد؛ اما او نیز در جنگ با وی کشته‌شد. پس از وی، پسر خسروفیروز، مهدی به خونخواهی پدر و عمو به جنگ محمد رفت. او نیز شکست خورد به اسفار شیرویه پناهنده شد. این جنگ‌ها ۹ سال به طول انجامیدند و سرانجام محمد بن مسافر در سال ۳۱۶، بر اکثریت بلاد دیلم حاکم شد و جستانیان به هوسم و بخش محدودی از رودبار عقب رانده شدند. فی‌الواقع، محمد با این کار قدرت و نفوذ جستانیان را به حد حاکمان محلی تقلیل داد.
در سال ۳۱۶، اسفار شیرویه، ماکان کاکی را در ری شکست داد و بر آن شهر حاکم شد. در این زمان محمد بن مسافر قلعهٔ الموت را تصرف کرد و برادرزاده‌اش، مهدی بن مالک بن مسافر (مشهور به سیاه‌چشم) را بر آن قلعه گماشت. اسفار که درپی فتوحات بیشتر بود، تصمیم گرفت به رودبار و طارم حمله کند. اما فتح قلعه‌های مستحکمی همچون شمیران و الموت با جنگ ممکن نبود، لذا اسفار ابتدا از درِ صلح و دوستی وارد شد و سپس در فرصتی مناسب، به الموت حمله کرد و سیاه‌چشم را به قتل رساند.
محمد بن مسافر از بابت قتل برادرزاده‌اش از اسفار کینه به دل گرفت. پس از الموت، اسفار درصدد فتح شمیران برآمد و طبق معمول از راه مصالحه وارد شد و برادرش شیرزاد و مرداویج را با هدف اخذ مالیات یا کسب بیعت، به نزد محمد فرستاد و خودش با سپاهی بزرگ در نزدیکی منطقه آماده شد تا درصورت عدم اطاعت محمد، به وی حمله کند. اما محمد در مذاکره با مردوایج، ضمن یادآوری ستم‌های اسفار به مسلمانان، به او پیشنهاد داد درصورت ترک محاصره، کمک خواهد کرد تا اسفار را شکست دهد و به قدرت برسد. مرداویج این پیشنهاد را پذیرفت و با محمد و ماکان کاکی متحد شد. مرداویج و پسران محمد بن مسافر، شیرزاد (برادر اسفار) و بیست و نه نفر از فرماندهان اسفار از طایفهٔ دیلمی «وروداوند» را غافلگیر کردند و کشتند. محمد و ماکان و مرداویج، در جنگی که در سال ۳۱۸ در اطراف قزوین یا در نزدیکی ری رخ داد، اسفار را شکست دادند. اسفار متواری شد و عمدهٔ سپاهیانش به مرداویج ملحق شدند. مدتی بعد در سال ۳۱۹، اسفار کشته شد. مشخص نیست که پس از این، محمد و فرزندانش در لشکرکشی‌های مرداویج در مرکز و غرب ایران شرکت کردند یا خیر، اما ابن مسکویه از حضور بلسوار بن مالک بن مسافر در سپاه وشمگیر در لشکرکشی وی به آذربایجان خبر می‌دهد. این مسئله نشان می‌دهد محمد و وشمگیر با یکدیگر در صلح بوده‌اند. هرچند از سرنوشت محمد بن مسافر درطی سال‌های ۳۱۹ تا ۳۳۰ اطلاعی در دست نیست، ولی واضح است که او دراین‌مدت درصدد تثبیت و تحکیم قدرت خود در شمیران و مناطق اطراف آن بوده‌است.
حکومت ظالمانه محمد بن مسافر، موجب شده بود تا او حتی در میان خانواده‌اش مورد استقبال قرار نگیرد. در سال ۳۳۰ ه‍.ق پسران محمد، مرزبان و وهسودان، با حمایت مادرشان خراسویه، علیه محمد توطئه، و او را سرنگون کردند. ابن مسکویه علت این توطئه را بدرفتاری و سخت‌گیری‌های دائمی محمد و ترس پسرانش از او عنوان کرده‌است. پس از دستگیری محمد، حکومت طارم به وهسودان رسید؛ وی محمد را در قلعه‌ای حبس کرد. در همان سال (۳۳۰ ه‍.ق) مرزبان به آذربایجان حمله و آن را فتح کرد. این واقعه سلاریان را به دو شعبه تقسیم کرد. با وجود حکومت وهسودان در طارم، حاکم اصلی مرزبان بود و وهسودان فقط نایب‌السلطنه و جانشین او محسوب می‌شد.
در سال ۳۳۸، مرزبان به ری حمله کرد. او پیش از حمله با پدر و برادرش مشورت کرده بود. محمد او را از این کار منع کرد، ولی مرزبان اهمیتی نداد. ری در آن‌زمان تحت تصرف رکن‌الدوله بویی بود. مرزبان از رکن‌الدوله فریب و شکست خورد و به زندان افتاد؛ پس از اسارت مرزبان، فرزندانش، برادرش وهسودان، آل بویه و دیسم الکُردی بر سر کنترل آذربایجان درگیر شدند. در چنین شرایطی، عده‌ای از سپاهیان مرزبان که از میدان جنگ گریخته بودند به فرماندهی جستان بن شرمزن و برخی دیگر، محمد را از طارم به اردبیل بردند و او را حاکم خود کردند. مرزبان، پیش از حمله، برادرش وهسودان را به نیابت از خودش به حکومت آذربایجان گماشته بود؛ اما وهسودان از ترس پدر آذربایجان را رها کرد و به طارم بازگشت. اما محمد با سپاهیان آذربایجان نیز بدرفتاری می‌کرد و درنتیجه برای بار دوم، از حکومت سرنگون شد و بابت همین مسئله حتی جانش نیز به خطر افتاد؛ پس به طارم گریخت و وهسودان نیز دوباره او را حبس کرد. از زمان بازگشت محمد به قدرت تا سرنگونی مجددش، چند روز بیشتر طول نکشید. وی سرانجام مدتی پیش از ۹۵۳ میلادی (به هجری قمری، سالِ ۳۴۱) مُرد.
محمد، سه پسر به نام‌های «مرزبان» و «وهسودان» و «صعلوک» داشت. صعلوک از سران سپاه دیسم الکردی بود ولی اطلاعات دیگری از وی در دست نیست. محمد برادری به نام «مالک» نیز داشت که از او نیز اطلاعاتی موجود نمی‌باشد. اما مالک پسری موسوم به بلسوار (پیلسوار) داشت که از فرماندهان سپاه وشمگیر، در زمان حملهٔ وشمگیر به آذربایجان بود. از میان پسران محمد، وهسودان دومین پسر بود، ولی مشخص نیست چه کسی بزرگترین و چه کسی کوچکترین پسر بوده‌اند. از «مسافر»، پدر محمد، اطلاعی موجود نیست. محمد برادرزاده‌ای بنام «مهدی» داشت که فرزند مالک بود و به «سیاه‌چشم» شهرت داشت. محمد، پس از اینکه الموت را تصرف کرد، مهدی را بر آن قلعه گماشت؛ ولی مهدی در حملهٔ اسفار شیرویه به الموت، کشته شد.
محمد برای رسیدن به قدرت، با «خراسویه»، دختر جستان سوم ازدواج کرده بود. از این لحاظ جستان، پدرزن محمد محسوب می‌شد؛ ولی مسعودی در مروج‌الذهب، روایت می‌کند «محمد خالِ علی بود». از آنجا که علی برادر جستان بود، درابتدا به نظر می‌رسد که محمد نه‌تنها دامادِ جستان، بلکه دایی او نیز محسوب می‌شد. اما از آنجا که محمد مسلمان بود، این نظر محل ایراد و عجیب به نظر می‌رسد. کسروی با استناد به روایاتی از ابن مسکویه، و اینکه مسعودی با محمد معاصر بود، بر روایت مروج‌الذهب صحه می‌گذارد و اینطور توضیح می‌دهد که احتمالاً علی و جستان از یک مادر نبوده‌اند پس محمد داییِ جستان محسوب نمی‌شد.
از دین دیالمه در عهد باستان اطلاعی نیست. در مروج‌الذهب نوشته شده‌است: «دیلم و گیلان از نخست که بودند، دینی را نپذیرفته و آیینی را دوست نداشتند». کسروی، مستند به همین روایت، اظهار می‌دارد که دیالمه دین زرتشتی، دین رسمی ساسانیان را نپذیرفته‌بودند. وی با استناد به روایات حمدالله مستوفی و ظهیرالدین مرعشی، دیالمه را مردمی اصولاً بی‌دین معرفی می‌کند.
خاندان سلاری پس از فتوحات اسلام همچنان زرتشتی ماندند. مسلمانان فتوحاتشان را تا دیلم ادامه دادند، اما هرگز موفق به ورود به جبال دیلم نشدند. اسلام به‌وسیله داعیان علوی به‌میان دیلمی‌ها راه پیدا کرد. پس از اینکه محمد بن زید در گرگان به دست سامانیان کشته شد، ناصر کبیر، به دیلم، نزد جستان سوم پناه برد. وی به جستان اطمینان داد که هدفش فقط تبلیغ اسلام است، و قصد کسب قدرت سیاسی ندارد. مدتی بعد، عده کثیری از دیالمه و حتی شماری از خانوادهٔ جستان سوم، مسلمان شدند. به‌نوشته مرعشی، داعی ۱۴ سال (۲۸۷–۳۰۱ ه‍.ق) در دیلم بود و همهٔ مردم گیل و دیلم به دستش مسلمان شدند. به‌نظر می‌رسد خانواده مسافر نیز تا پیش از ۳۰۱ ه‍.ق به اسلام ایمان آوردند و به تبعیت از سایر دیالمه، مذهب زیدی داشتند. مذهب سلاریان شیعه اسماعیلی، و فرقهٔ آنها، قرمطی بود. آنها مانند سایر قرمطیان، از امامت خلفای فاطمی حمایت نمی‌کرده‌اند بلکه به غیبت محمد بن اسماعیل معتقد بودند. با این وجود، به اعتقاد عبدالحسین زرین‌کوب، گرایش این خاندان به مذهب اسماعیلیه بیش از آن که اعتقاد واقعی به مذهب باشد، بهانه‌ای برای مخالفت با خلافت عباسی بوده‌است. تغییر مذهب سلاریان، از زیدیه به اسماعیلیه، درمیان سال‌های ۳۰۰ تا ۳۳۰ ه‍. ق، و توسط داعیان اسماعیلی ری و بالأخص ابوحاتم رازی اتفاق افتاد. ابوحاتم، تعدادی از سیاستمداران آن زمان را به مذهبش دعوت کرد و توانست خسروفیروز جستانی را هم جذب کند.
در دوران حکومت سلاریان، مذهب اسماعیلی در مناطق تحت تصرفشان تبلیغ می‌شد. مع‌الوصف، گرایش خاندان حکومتی سلاریان به مذهب اسماعیلیه و تبلیغات داعیان اسماعیلی در زمان آنها در دیلم (و بعدتر آذربایجان) باعث نشد عامهٔ مردم مناطق مذکور به آن مذهب گرایش پیدا کنند.
محمد بن مسافر فرمان‌روایی خردمند و آبادی‌دوست، ولی در عین حال بی‌رحم و بداخلاق بود. محمد قلعهٔ شمیران را پایتخت خود قرار داد و بناهای زیبایی که در آن ساخته بود، مورد تحسین یک سیاح موسوم به «ابودلف مسعر بن مهلهل خزرجی» قرار گرفت. به روایت وی، محمد هرکجا آثار هنری زیبا می‌دید، هنروران آن آثار را با پول زیاد به قلعه شمیران می‌آورد ولی زمانی که آنها وارد قلعه می‌شدند، دیگر هرگز اجازه خروج از قلعه را به آنها نمی‌داد. مسعر، از کوشک‌های قلعه شمیران بسیار تعریف می‌کند. به گفته او، محمد حتی فرزندان رعایا را از خانواده‌هایشان جدا می‌کرد و به صنعتگران و هنروران می‌سپرد تا کار یاد بگیرند. پس از سقوط محمد، پسرانش مرزبان و وهسودان، این افراد را که تعدادشان حدود پنج هزار نفر بود، از قلعه آزاد کردند. به روایت همان شخص، درآمد محمد بالا و هزینه‌های او کم بوده‌است.