غوریان
غوریان یا آل شَنسَب دودمانی هزاره زبان و هزاره در قرون وسطی از سرزمین‌های شرقی ایران بودند که تسلط شان را از غور آغاز کردند و در میانه قرن دوازدهم میلادی تا سال‌های آغازین قرن سیزدهم میلادی به یک قدرت عمده تبدیل شدند. غور مرکز هسته نظامی امپراتوری آنها بوده که زمانی قلمرو شان از گرگان در غرب تا شمال هند در شرق گسترش می‌یافت، هرچند که تحت تأثیر خوارزمشاهیان قرار داشتند. فروپاشی و نابودی غوریان در هنگام حمله مغولان به سرزمین‌های شرقی هزارستان بوده‌است.
کلیفورد ادموند باسورث تاریخ‌دان و خاورشناس انگلیسی دربارهٔ قومیت غوریان آورده‌است: ما چیزی دربارهٔ قومیت غوریان به‌طور کلی و شَنْسَبانی‌ها به‌طور خاص نمی دانیم، ما تنها ما تنها میتوانیم فرض کنیم که آنها ایرانیان شرقی تاجیک بودند غوریان به "ملوک شَنسَبانی" یا "آل شنسب" نیز مشهور بوده‌اند. علت این شهرت، انتساب آنان به شخصی به نام "حسن شنسب" است که گفته می‌شود در صدر اسلام می‌زیسته‌است و به‌دست علی ابن ابی طالب اسلام آورده‌است.
زبان درباری و رسمی غوریان زبان فارسی بود.
مواردی که موجب استقلال یافتن غوریان شد عبارتند از:
وی جانشین برادرش سیف الدین محمد شد و برای انتقام از قتل وی به غزنین لشکرکشی نمود اما در میانه راه از اثر مریضی مرد.
وی برای اتمام کار نیمه تمام برادر خود بهاءالدین سام یکم به غزنین لشکر کشید و بعد از تصرف آنجا را مدت هفت شبانه روز به آتش کشید. وی پس از فتح غزنین به عادت سلاطین سلجوقی چتر بالای سرش حمل می نمود. سپس به مقابله با سلطان سنجر پرداخته اما اسیر گردید و پس از مدتی آزاد گردید این بار که سلطان سنجر توسط غزان اسیر شده بود و فوت شد زمینه را برای جهانگشایی غوریان آماده کرد و علاءالدین حسین از این فرصت نهایت بهره را برد.
پس از مرگ علاءالدین حسین پسرش سیف الدین محمد جانشین اش گردید. وی برای جلب حمایت مردم به قلع و قمع اسماعیلیان پرداخته و غیاث الدین محمد با معزالدین محمد پسرعموهای خودش را از قلعه اجرستان آزاد کرد. از دیگر اقدامات وی دفع غزان بود اما در یکی از جنگها با غزان کشته شد.
دوره اوج و عظمت حکومت غوریان که حدود پنجاه سال طول کشید با سلطنت دوتن از فرزندان بهاءالدین سام، یعنی غیاث الدین محمد و شهاب الدین مصادف بوداین دوبرادر با برخورداری از استعدادهای ذاتی و روحیهٔ رعیت پروری، تساهل و تسامح و آگاهی از موقعیت‌های سیاسی و نظامی محیط اطراف خود با اتحاد وبهره‌گیری از نیروهای مادی و معنوی غوریان معمار و سازندهٔ این دورهٔ غوریان بوده‌اند. چنانچه در مدت کوتاهی حکومت غور را که بر کوهستان‌های غور محدود می‌شد به امپراتوری مبدل ساختند که از خراسان تا هندوستان وسعت داشت وبا حکومت خوارزمشاهیان دم برابری می‌زد. غیاث‌الدین محمد از سلاطین خوشنام و پسر بهاءالدین سام یکم است. در اوایل حکومت علاءالدین حسین جهانسوز وی و برادرش به حکومت سنجه گماشته شدند اما به نسب سعایت حسودان در زندان اجرستان محبوس گشتند که از بخت خوششان سیف الدین محمد آنها را از محبس در آورده در زمره مصاحبانش قرار داد. پس از کشته شدن سیف‌الدین محمد در جنگ با غزان که غیاث الدین نیز وی را همراهی میکرد ابوالعباس شیث برای جلوگیری از هرج و مرج وی را پادشاهی برگزید و امرا و اکابر غور نیز با وی بیعت کردند و حکومتش مشروعیت یافت. وی با توطئه برادرش ابوالعباس شیث را به قتل رسانده خودرا شرش خلاص نمود. پس ازینکه وی به‌قدرت رسید کاکایش فخرالدین مسعود که حاکم بامیان بود و پس از مرگ برادران خود را جانشین برحق آنان می شمرد با اتحاد با حاکمان بلخ و هرات بر غیاث‌الدین تازید. غیاث‌الدین ابتدا تاج‌الدین یلدوز حاکم هرات را منهزم کرد و سپس به بلخ رفته علاءالدین قماج را به‌قتل رساند. با مشاهده این وضع فخرالدین مسعود عقب نشینی کرد اما غیاث‌الدین محمد وی را دستگیر کرده و اسیر نمود، اما به نسبت احترام با کاکایش وی را دوباره به حکومت بامیان ابقا کرد.  پس از قتل تاج‌الدین یلدوز امارت هرات بدست بهاءالدین طغرل افتاد و وی که بسیار ظالم بود مورد غضب غیاث الدین محمد قرار گرفت. وی به هرات حمله نموده بهاءالدین طغرل را کشته و هرات را فتح نمود. وی پس از شکست دادن حاکمان بلخ هرات و بامیان که مدعیان سلطنتش بودند طی چند سال گرمسیر زمینداور قادس کالیون فیوار سیفرود غرستان طالقان و جزروان را نیز ضمیمه قلمرو خود کرد. پس از فتح هرات چنان آوازه اش به اطراف پیچید که مملوک نیمروز و سجستان رسولانی را به دربارش فرستاده اطاعت شان را اعلام نمود. غیاث الدین محمد هم در ادامه فتوحاتش اندخود میمنه پنجده مرورود و خلم را تصرف نمود. با مرگ علاءالدین تکش خوارزمشاه و پوستن هندوشاه به ملکشاه غیاث الدین محمد فرصت را غنیمت شمرده پیش از سرکار آمدن علاءالدین محمد خوارزمشاه عملیات فتح خراسان را آغاز کرد. وی با مذاکره با چغز ترک والی مرو مرو را بدست آورد و به همکاری معزالدین محمد برادر خود که تازه از هند برگشته بود همراه ٩۰ فیل به محاصره سرخس پرداخته آنجا را تصرف نموده نسا و ابیورد را نیز ضمیمه قلمرو اش کرد. پس از تصرف طوس کوشید تا حاکم نیشابور را بدون جنگ مطیع کند اما با زیر بار نرفتن علیشاه حاکم نیشابور به محاصره آنجا پرداخته و نیشابور را نیز تسخیر کرد. سپس جرجان و بسطام را نیز تصرف کرده به غور بازگشت و ادامه لشکرکشی ها را به معزالدین محمد برادرش سپرد. معزالدین محمد ملقب به شهاب الدین به قهستان و گناباد را گرفته به قلع و قمع اسماعیلیان پرداخت اما این به مزاج غیاث الدین خوش نیامده پس از بازگشت شهاب الدین وی را مستقیم به هندوستان روانه کرد. سرانجام غیاث الدین در سال ۵٩٩ هجری چشم از جهان بست. بقول ابن اثیر: وی نسب به مذاهب تعصبی نداشت چون معتقد بود تعصب مذهبی برای سلطان امری ناپسند است. وی مشوق ادبیات بوده و از کارهای مهم اش بنا نهادن مسجد جامع هرات و بنا نهادن باغ ارم در زمینداور است. وی هنگام مرگ برادر مشغول تدارک سپاه به خوارزم بود اما برای مراسم تعزیت به غور بازگشت و به سلطنت رسید. وی مانند اسلافش برای جلوگیری از خانه جنگی حکومت را بین اخلافش تقسیم نمود. بست فراه و اسفزار را به غیاث الدین محمود برادرزاده اش فیروزکوه و زمینداور را به ضیاءالدین پسر عموی خود هرات را به ناصرالدین آلپ غازی خواهرزاده خود واگذار کرد. وی مقر حکمرانی خویش را غزنین قرار داد چون نزدیک به هند بود. شهرت شهاب الدین محمد بخاطر فتوحاتش در هندوستان و خراسان می باشد که برخی از آنها هنگام حکمرانی برادر اش و برخی هنگام سلطنت خود وی بوده است. سلطان شهاب الدین محمد که کار لشکرکشی اش به خوارزم ناتمام مانده بود آنرا از سر گرفته و بسوی خوارزم لشکرکشی نمود. علاءالدین محمد فورا به خوارزم رفته به بسیج توده های مردم روی آورد و رسولانی به دربار قراختایان و قراخانیان فرستاده حدود هفتادهزار نیرو جمع آوری نمود و بر شط نوراور اردو زد. غوریان نیز بر شرق همان رود اردو زدند اما پس از پیوستن عثمان خان قراخانی به هزار اسپ عقب نشینی کردند که در این میان زدوخوردی با آنها داشته و شکست خوردند. علاءالدین محمد غوریان را سیف آباد تعقیب کرد و پیروزمندانه به خوارزم برگشت اما عثمان خان قراخانی الی اندخود تعقیب شان کرد و بعلاوه کوشش های شهاب الدین محمد باز هم شکست خوردند و پنجاه هزار سرباز کشته دادند. خود شهاب الدین محمد به غزنین برگشت اما وقتی خبر شکست وی به غزنین رسید غلام وی الدز همراه با طایفه خلج دست به هرج و مرج زده به محض ورود شهاب الدین محمد غلام اش را کشته و خلجی ها را تنبیه نمود. پس از این واقعه علاءالدین محمد درخواست صلح داد طوریکه مرو و نیشابور به خوارزمشاهیان تعلق میگرفت و شهاب الدین هم بناچار قبول کرد. شهاب الدین محمد بدودلیل علاقمند فتوحات در هندوستان بود: بر خلاف سلطان محمود که به غارت معابد و کشتن کفار اکتفا میکرد شهاب الدین محمد با تعیین والی ایالات خود را حفظ میکرد و اگر شورشی میشد با برکنار کردن والی شهرهای خودرا محفوظ میداشت. این امر موجب بقای حکومت وی حتی پس از مرگ او نیز شد چنانچه قطب الدین ایبک از امرای او توانست هند را پس از مرگ شهاب الدین حفظ کند. دوره اوج و عظمت حکومت غوریان که حدود پنجاه سال طول کشید با سلطنت دوتن از فرزندان بهاءالدین سام؛ غیاث‌الدین محمد غوری و معزالدین محمد غور آغاز گردید که وسعت امپراتوری شان شامل خراسان و هندوستان می‌شد و با قلمرو خوارزمشاهیان دم برابری می‌زد.
بعد از مرگ سلطان شهاب الدین غوری ای دولت به زوال نزدیک شد. قیام‌های متعددی که علیه حاکمیت غوریان در خراسان و هند رخ داد این دولت را به نابودی نزدیک کرد افسران سلطان شهاب الدین مانند تاج الدین یلدوز در غزنی و پنجاب، ناصر الدین قباچه در سند، قطب الدین ایبک در هند، ملک تاج الدین در سیستان همه مستقل شده بودند بدین ترتیب بامرگ سلطان شهاب الدین سلسلهٔ غوری به سمت انحطاط رفته وسلطان محمد خوارزمشاه از فرصت استفاده کرده بر ماوراءالنهر و خراسان مسلط شد و غوریان را در این مناطق نابود ساخت.
او از امرای قدرتمند غور و معاصر با هارون الرشید بود او وشیش بن بهرام مدعی دیگر حکومت بر غور بوده‌است ان دو با همدیگر نزاع کردند و نتوانستند اختلافات خود راحل کنند پس پیش هارون الرشید رفتند هارون الرشید منشور حکومت غور را به بنجی بن نهاران داد تا اینکه حکومت غور در فرزندانش تداوم یافت. سوری فرزند امیر بنجی و معاصر یعقوب لیث صفاری بود، ممالک غور بیشتر در ضبط او بود در این زمان مسلمانان و مشرکان با همدیگر اختلاف داشتند و صفاریان و سامانیان در تلاش برای فتح قلاع غور بودند باتوجه به فاصله زمانی بین امارت سوری و محمد سوری به آسانی نمی‌توان پذیرفت که وی فرزند سوری بوده‌است بلکه به احتمال زیاد فرزند زادهٔ او بوده‌است بخشی از زندگی سیاسی و نظامی محمد سوری رابطهٔ او با سلطان محمود غزنوی است وی ملک غور را تحت ضبط خویش درآورده بود او که هوای استقلال در سر داشت سرانجام باتکیه براستعداد نظامی خویش و اعتماد به قلاع مستحکم غور استقلال برافراشت سرانجام محمود غزنوی با حیلهٔ جنگی توانست او را شکست دهد. سلطان محمود پس از غلبه بر محمد سوری حکومت غور را به فرزند او ابوعلی داد ابوعلی به سبب رابطهٔ حسنه با دربار غزنین، مشکل خارجی نداشت غوریان در ایام امارت او دررفاه امنیت به سر می‌بردند در این زمان مسعود غزنوی در هند بوده و به غور توجهی نداشته تا اینکه عباس بن شیث توانسته او را اسیر کند و خود را به عنوان جانشین وی معرفی کند. عباس از ضعف و هرج ومرجی که بعد از شکست سلطان مسعود از سلجوقیان درنبرد دندانقان در سال۴۳۱ق عارض دربار غزنین شد برای قطع رابطهٔ غور از غزنین کوشید و با زندانی کردن عمویش امور غور را بر عهده گرفت. سلطان ابراهیم پس از دستگیر کردن او فرزندش را به امارت رساند. از انتقال امارت غور به قطب الدین حسن که به احتمال زیاد فرزند محمد بن عباس بود اطلاعات دقیقی در دست نیست. وی مانند پدرش به دینداری، عدالت و رعیت پروری شهرت داشته‌است. در عهد امارت وی غور گرفتار جنگ‌های داخلی بوده‌است چنان‌که مشغلهٔ اصلی قطب الدین حسن فرونشاندن شورش‌ها بود که در این را به قتل رسید. به حکم مسعود بن ابراهیم غزنوی به امارت غور رسید با مرگ مسعود بن ابراهیم در سال ۵۰۹ق و اختلاف فرزندانش برسر جانشینی او، غزنویان خود تحت سلطه سلطان سنجر سلجوقی قرار گرفته و خراجگزار وی شدند.
سلطان شهاب الدین زمانی به قتل رسید که اهداف نظامی او در هندوستان و خراسان ناتمام مانده بود و وضع داخلی نیز برای انتقال قدرت نا آرام بود بنابراین وزیر او مویدالملک برای جلوگیری از اغتشاشات داخلی و حفظ وحدت امپراطوری مرگ سلطان را آشکار نکرد ولی در این زمان ارکان سپاه باهم اختلاف پیدا کردند غوریان به هواخواهی بهاءالدین سام حاکم بامیان قیام خود را آشکار کردند و موید الملک و ترکان هواخواه غیاث الدین محمود شدند سرانجام توفیق نصیب موید الملک و ترکان شداما آن‌ها برای تحقق هدف خود به تاج الدین یلدوز، از امرای ترک و سلطان شهاب الدین روی آوردند بنابراین به دلیل تعدد مدعیان سلطنت، قلمرو غوریان تجزیه شد.
از منابع به دست آمده چنین برداشت می‌شود که غوریان مانند سایر پادشاهی‌های مسلمان روابط خوبی با خلافتِ بغداد نداشتند و از آن‌ها، حتی در ظاهر، اطاعت نمی‌کردند.
مناسبات سیاسی و نظامی غوریان با حکومت‌های همجوار: غوریان در مدت کوتاهی توانستند حکومت مقتدری در بخش‌های وسیعی از سرزمین‌های اسلامی تشکیل دهند. جد اعلای غوریان شنسب نام داشت که وی در زمان حضرت علی اسلام آورده بود اما پذیرش آیین اسلامی از طرف مردم غور در زمان سلطان محمود غزنوی بوده‌است. اوج اقتدار این سلسله در زمان سلطان غیاث الدین محمد و برادرش شهاب الدین محمد بوده‌است. معاصر بودن غوریان با حکومت‌هایی چون غزنویان، سلجوقیان و خوارزمشاهیان همواره موجبات برخوردهای سیاسی و نظامی ای خاندان با حکومت‌های یاد شده ایجاد کرد. در دوران سلطان غیاث الدین و شهاب الدین نبردهایی با سلطان محمد خوارزمشاه ایجاد شد که آن‌ها در برابر سلطهٔ خوارزمشاهیان ایستاده و آن‌ها را شکست می‌دادند اما با مرگ سلطان شهاب الدین غوری غوریان اقتدار خود را از دست دادند حاکمان محلی دم از استقلال زدند و سلطان محمد خوارزمشاه از فرصت استفاده کرده غوریان را در خراسان و فرارود نابود ساخت.
امور اداری غوریان تاحدی برگرفته از امور اداری غزنویان بود و سلطان ضرورتاً باید از خاندان شنسبانی باشد. مشروعیت سلطنت نه تنها منوط به دریافت منشور حکومت از خلیفه عباسی بود، بلکه حمایت اشراف نیز نقش مهمی را ایفا می‌کرد. نشانه‌های سلطنت خطبه، سکه وچتر سلطنتی بود و سلاطین غوری دارای چتر بودند وگاه از طرف خود به والیانی که مقام بالایی داشتند، لقب سلطان عطا می‌کردند. دیوان سالاری سلالهٔ ایران، مانند سامانیان و غزنویان برگرفته ازخلفای عباسی در بغداد بوده، پس شکی نیست که دیوان سالاری غوریان نیز شبیه دیوانسالاری موجود در خراسان و غزنین بوده‌است که شامل دیوان‌های عرض، دیوان اشراف، وزیر و غیره بوده‌است. سپاه و اسلحه: هستهٔ مرکزی سپاه غور از مردم سرزمین غور تأمین می‌شده ولی با توسعهٔ قلمرو غوریان به تدریج اقوام دیگری مانند ترکان ،تاجیکان وهندیان به سپاه پیوستند. سپاه غور متشکل از سواره نظام و پیاده‌نظام بود. سپاهیان غور زره پوش بودند وبا سنان می‌جنگیدند. با توجه به کوهستانی بودن غور آموزش‌های سوارکاری و وجود اسب‌های تند رو بخش اعظم سواره نظام غوریان را تشکیل می‌داد.
اوضاع اجتماعی غوریان به دلیل سختی زندگی در سرزمین کوهستانی به خودی خود در پرورش انسان‌های توانمند از نظر روحی و جسمی اثرگذار بود. زندگی در دیاری کوهستانی باعث خشونت طبع غوریان شده بود.
اوضاع اقتصادی غوریان به دلیل وجود معادن فلز و تخصص و مهارت آن‌ها در استخراج و ساخت اسلحه ونیز زمین‌های کشاورزی غنی و غنیمت هایی که از هند وارد می‌شد و همچنین صادرات اسلحه باعث رونق اقتصادی غوریان شده بود.
مذهب غالب غوریان و سلاطین تا عهد غیاث الدین م. ۵۹۹ق مذهب کرامیه بوده‌است و حتی غیاث الدین محمد و برادرش شهاب الدین محمد، پیرو مذهب کرامیه بوده‌اند. نفوذ علمای کرامیه در غور چنان بود که وقتی غیاث الدین تغییر مذهب داد و به مذهب شافعی گروید مورد اعتراض قرار گرفت. تغییر مذهب غوریان به مذهب شافعی به دلیل سختگیری کرامیه در انجام عبادات و عقیده خرافه‌آمیز نسبت به خدا موجب رویگردانی مردم غور از این مذهب شده و به دنبال ان غیاث الدین برای هم سو شدن بامردم تغییر مذهب داده و به شافعی گروید. غیاث الدین به سبب سیاست تساهل مذهبی مورد تمجید مردم قرار گرفت به همین سبب در غور شورشی علیه او گزارش نشده چون او تعصب در مذهب را دور از شان سلطانی می‌دانست و امتیازی برای شافعیان قائل نمی‌شد او به سادات وعلویان احترام می‌گذاشت و برای شافعیان در خراسان و غور مساجد و مدارس ساخته بود.