ایلات قوم لک در ایران
لـَک نام قومی ایرانی است که در باختر و جنوب باختری ایران و در شرق و جنوب شرقی عراق زندگی می‌کنند. زبان مادری لک‌ها زبان لکی است و مذهب اکثر آنان شیعه و در بعضی مناطق محدود ایران و عراق یارسان (اهل حق) است.
ایلات و طوایف لک به سه دسته پیشکوه و پشتکوه و کرمانشاه تقسیم می‌شوند. علت این نامگذاری محل سکونت ییلاق آن‌ها در گذشته و حال است.
طوایف پیشکوه به سبب محل ییلاق آن‌ها در گذشته به این نام مشهور هستند. پیشکوه به آن سوی کبیرکوه یعنی استان کنونی لرستان گفته می‌شود.
بیرانوند بزرگترین ایل لک است؛ که جمعیت آن حدود ۴۵۰ هزار نفر است؛ و بجز بخشی از تیره زیدعلی تمام ۶۰ تیره این ایل لک زبان هستند. ایل بیرانوند طوایف فراوانی دارد محل سکونت این ایل استان‌های لرستان. خوزستان و ایلام است.
طایفه زند یکی از طایفه‌های بزرگ لک و مؤسس سلسله پادشاهی زندیان می‌باشند که از معروف‌ترین چهره‌های این طایفه، کریم خان زند را می‌توان نام برد.
این ایل از ۵ طایفه سگوند. دالوند. یاراحمد؛ و قاید رحمت ساخته شده‌است؛ و بجز دالوند و قایدرحمت بقیه تیرهای این ایل به مرور زمان از لکی به لری گرایش پیدا کرده‌اند. باجلان جمعیت فراوانی هم در عراق دارد؛ و در ایران بنا به سر شماری عهد قاجار حدود ۱۰۰۰۰ خانوار بودند؛ و اصالت لکی دارند
در دهه ۱۸۷۰ میلادی جمعیت حسنوندها حدود ۲٬۵۰۰ خانوار بوده‌است. جمعیت این ایل در دهه ۱۹۳۰ میلادی پنج هزار خانوار و در دهه ۱۹۶۰ میلادی ۱٬۵۰۰ خانوار بوده‌است.دوران اقتدار ایل حسنوند در زمان حکومت مهرعلی خان امیرمنظم حسنوند (سردار امجد) رئیس تیره فرخ جانی و سرهنگ موسی خان حسنوند (سردار جنگ) رئیس تیره جهان سلطانی بوده‌است. دوران حکومت این دو همزمان و مصادف با سلطنت محمدعلی شاه قاجار بر ایران و والی گری سالارالدوله برادر محمد علی شاه بر لرستان و خوزستان و کردستان بود. فهرست نام این طایفه‌ها و شجره ایل حسنوند از کتاب ایل حسنوند برداشته شده‌است
ایل ایوت وند دارای بیش از ۲۷۰ آبادی (روستای بزرگ و کوچک) در سه استان لرستان، کرمانشاه و همدان می‌باشد، ایوت وند دارای ۱۸ تیره اصلی می‌باشد، که به ترتیب الفبا به شرح ذیل می‌باشند:
۱- آخیسَن (آخیسوند)
۲- آخه جان (شامل اولاد چراغ خان (سردار نادر شاه افشار) و کلو)
۳- الوار
۴- سمایلن(اسماعیل وند)
۵- بیرکن(بیرکوند)
۶- باوو وه لیین(باوالی)
۷- تال ون(تالوند) خود دارای پنج تیره می‌باشد (سلطان قلی، کدخدا، فیضی، علی صالح، تالون)
۸- تووی ین او وی(تونابی)
۹- خالوند (در مناطق چم کریم، وروشت، گلستانه، بادام شیرین، گور موالی، پشت گر دلفان، در گرمسیر هرین کوهدشت، در کرمانشاه فهوار محال، دورد فرامان، مایدشت، سر فیروزآبادروستای سراب و سخر علیا و همچنین در اسدآباد روستایی کووانج)
۱۰ - دسنن یا دست نوند(ده حسنوند) خود دارای پنج تیره:است که در منطقه آخه میران، سربایر، کله کله، دولیسکان، کن کت (ییلاق) و در گرمسیر وره زرد، هرین خلیفه، روستای هوز خلیفه قرعلیوند کوهدشت و همچنین در کرمانشاه: سراب مایدشت، سرفیروزآباد، داردروش (دار درفش)، جیران بلاغ و هرسین ساکن می‌باشند
۱۱- درگاون(درگاه وند)
۱۲- دو رئش (درویش)
۱۳- زَرینی(معروف به سادات زل نور)
۱۴- کُرآ لانی (کُر ابدالانی یا شا ابدلانی)
۱۵- سیرکن(سیرکوند)
۱۶- گُجن (گُجوند)
۱۷- ملک شئن(ملک شاه وند)
۱۸- هی یا اوه ویی (هویابی)
آیت محمدی کلهر، می‌گوید: هداوند یکی از طوایف بزرگ قوم لک است که همراه با کریم خان زند به شیراز رفته‌اند. پس از به روی کار آمدن قاجارها به دستور آقا محمد خان قاجار لک‌ها به مناطقی چون اطراف تهران، دماوند، ورامین، لار، توچال و بخش ایوانکی، روستاهای سنگاب و کرسی علیا، کرسی سفلی و چنداب منتقل شدند. شماری از آن‌ها نیز در ساوه و زرند و قزوین ساکن شدند. لک هداوند در شهرستان ایوانکی استان سمنان از سه طایفه اصلی سیرس، خانی و میرزایی تشکیل شده‌اند و در مجموع بالغ بر ۴۲ طایفه را شامل می‌شوند. همچنین آقا محمدخان قاجار شماری از لک‌ها را به کلاردشت مازندران منتقل کرد. ژوکوفسکی می‌گوید: لک یکی از اقوام «تلخ دشت» است که در سال ۱۸۸۵ به آنجا منتقل شده‌اند، لک‌ها به گویشی نزدیک به گویش هورامی‌تکلم می‌کنند. تلخ دشت در جنوب غربی شیراز واقع شده‌است. ژوکوفسکی در بخش ۴ کتابش می‌گوید: لک‌های طایفه جاویدی ممسنی به گویش لری ممسنی سخن می‌گویند، همچنین می‌گوید طایفه دیگری از لک‌ها به نام لک زندی در میان ممسنی‌ها دیده می‌شود که بخشی از آنان در شیراز ساکن اند. در اینجا اشاره‌ای به زبان یا گویش لک‌های زندی نشده‌است. د. جمشید صداقت کیش در کتاب کردان پارس و کرمان از لک‌های ساکن میان قشقاییان سخن به میان آورده و می‌گوید: امروز در طایفه کشکولی قشقایی خانواده‌هایی ساکن اند که به لک مشهورند و به زبان ترکی تکلم می‌کنند، اما می‌دانند که در اصل لک هستند. بخشی از لک‌های استان کردستان نیز در دوران کریم خان زند در این منطقه ساکن شده‌اند و بیشتر آن‌ها در اسفندآباد و منطقه برزاب ساکن بوده و به کار کشاورزی مشغول اند.