سکولاریسم در ایران
در ایران برداشت‌های متفاوتی از سکولاریسم وجود دارد. سکولاریسم مفهومی است که روشنفکران ایرانی بحث در باره آن را ضروری می‌دانند.
علی‌رغم همه دینداری‌ای که نظام ایران در کشور دیکته می‌کند، عوارض جانبی عملکردها و سبک اداره کشور، به‌طور ناخودآگاه گام بزرگی در سکولاریزه‌شدنِ ذهنیت و رفتار اجتماعی ایرانیان بوده‌است و به مطالبه بیشتری برای دولت سکولار منجر شده‌است. همچنین اسطوره‌زدایی از شیعه و تنزل تدریجی جایگاه روحانیت در چشم مردم ایران، گواهی بر روند سکولاریزه شدن در این کشور است.
محسن رنانی معتقد است رنسانس در ایران بالاتر و بهتر از رنسانس در اروپا است. رنسانس اروپا جدایی دین از سیاست بود ولی در رنسانس ایران جدایی ایمان از شریعت اتفاق افتاده که خیلی جلوتر از سکولاریسم اروپا است. مهم‌ترین خدمت جمهوری اسلامی این بود که نیروهای حافظ سنت را نخست از هم جدا کرد و سپس یک به یک آنها را نابود کرد.
چهار نوع از روابط را در مورد دو نهاد «حکومت» و «مذهب» نیز می‌توان دید:
تنها در عصر فتور قدرت دیوان‌سالاری عهد قاجار بود که آخوندهای شیعه امامی، با دوری گرفتن از حکومت و وابسته شدن به فئودال‌ها و بازاریان، توانستند سیستم «اجتهاد و تقلید» را به وجود آورند و رایج کنند.
به هر حال از راه برقراری اجتهاد و تقلید بود که ملایان توانستند افراد جامعه را تبدیل به «مقلدان» (یعنی قلاده به گردن‌داران) کنند و در برابر پادشاهان قاجار قدرتی یابند و فتوای جهاد علیه روس اعلام کنند و در تحریم تنباکو اثرگذار باشند و در نهضت مشروطه شریک شوند. در جریان انقلاب مشروطه هم حداکثر آرزوی آخوندها این بود که در مجلس شورای ملی یک مجمع نگهبان پنج نفره داشته باشند که صاحب «حق وتو» باشد و قانون اساسی هم مذهب رسمی کشور را تشیّع دوازده امامی اعلام کند.
طبق نظرسنجی آنلاین ۲۰۲۰ توسط گروه مطالعات افکارسنجی ایرانیان گَمان نشان داد که ۸/۸ درصد ایرانیان خود را بی‌دین معرفی می‌کنند و بخش بزرگی (۲۲٫۲٪) از یک دین سازمان یافته پیروی نمی‌کند و فقط ۴۰٪ خود را مسلمان معرفی می‌کنند. این امر به عنوان گذار ایرانیان به سمت سکولاریسم ذکر شده‌است.
در مرداد ۹۹، گمان (گروه مطالعات افکارسنجی ایرانیان)، گزارشی را منتشر کرد و که به گفته این گروه در این نظرسنجی، بیش از ۵۰ هزار پاسخ‌دهنده شرکت کردند و حدود ۹۰٪ پاسخ‌دهندگان ساکن ایران بوده‌اند.
نتایج این نظرسنجی نشان می‌دهد درحالیکه ۳۲٪ از این پاسخگویان خود را «مسلمان شیعه» می‌دانند، ۹٪ خود را خداناباور (آتئیست)، ۸٪ معنویت‌گرا، ۷٫۵٪ زرتشتی، ۷٪ ندانم‌گرا و ۴٫۵٪ خود را مسلمان سنی معرفی می‌کنند. همچنین گرایش به عرفان‌گرایی (تصوف)، انسانیت‌گرایی، مسیحیت و بهائیت در کنار گرایش‌های دیگر در جامعه ایران حضور دارند. حدود ۲۲٪ جامعه نیز خود را نزدیک به هیچ‌یک از این گرایش‌ها نمی‌دانند.
در دوران صفویه
در ایران دوران صفوی دستگاه روحانیت و مذهب از دستگاه حکومتی کاملاً جدا بود و هرگز به اینکه جزوی از دستگاه حکومتی شود تن نداده بوده‌است.
دوران قاجاریه
ولی در تمام دوران قاجاریه نیز مبارزه دیوان‌سالاری با آخوندهای شیعه امامی ادامه داشت. یاکوب ادوارد پولاک در سفرنامه‌اش می‌نویسد: در زمان محمد شاه قاجار قدرت واقعی ملاها، با سلب حق پناه دادن به مجرمین از آنان، محدود گردید. بعد امیر نظام صدر اعظم ملقب به امیرکبیر ضربهٔ مهلک را به ملاها وارد ساخت. امیرکبیر مقرری ثابتی برای مجتهدین برقرار ساخت و حق عزل و نصب آنان را به سلطنت مخصوص کرد. پس از مرگ امیرکبیر، ملاها نفسی به راحت کشیدند و مجدداً بازار بست نشستن و تحصن رونق گرفت و مقام و منزلت امام جمعه اصفهان تا حد تهدید کننده‌ای افزایش یافت.
در دوران مشروطه
جنبش مشروطه توانسته بود برخی از روحانیون را به منتقدان روحانیت بدل کند.
احمد کسروی که در جوانی به کسوت روحانیت درآمده بود، تحت تأثیر انقلاب مشروطه به منتقد سرسخت نهاد روحانیت بدل گشت. کسروی بعدها، جنبش سیاسی معروف به جنبش پاک‌دینی را با هدف سکولار ساختن جامعه ایرانی در دوره حکومت پهلوی بنیانگذاری نمود.
در دوران پهلوی اول هدف رضا شاه بیشتر حاکم کردن دولت بر تبلیغ و ترویج اسلام بود تا تضعیف مذهب با اندیشه‌های سکولار. روحانیونی که برای کار در بخش خدمات دولتی انتخاب می‌شدند، باید لباس روحانیت را کنار می‌گذاشتند و از پوشش غربی و کلاه استفاده می‌کردند. شگفت اینکه این اصلاحات به روحانیون نیز هویت متمایزی بخشیده بود.
در دوران پهلوی دوم در سال ۱۳۳۹ محمدرضا پهلوی طلبه‌های روحانی را برای کسب مدرک، مجبور به شرکت در دوره‌های دانشگاهای دولتی کرد تا اجازه داشتن منبر و موعظه در میان مردم را داشته باشند، شبیه به کاری که در مدارس الاهیات کاتولیک مسحیت انجام می‌شود. محمدرضا پهلوی همچنین در سال ۱۳۴۹ روحانیون شیعه را از شرکت کردن و حضور در مجلس محروم کرد و همچنین اقداماتی را برای محدود کردن اجراها و مراسمات مذهبی انجام داد.
هر دوی رضاشاه و محمدرضا شاه بیشترین الهام را از اتفاقات پس از انقلاب فرانسه و مکاتب سیاسی کلاسیک آمریکایی گرفتند که از (جدایی دین از سیاست) دفاع می‌کردند. آنها همچنین بریتانیایی‌ها را به خاطر افزایش اسلام‌گرایی و افراط‌گرایی اسلامی در ایران و خاورمیانه مورد انتقاد قرار می‌دادند. به همین علت حکومت پهلوی ایران روابط نزدیک خود با ایالات متحده آمریکا و فرانسه را ادامه داد.
در انقلاب ۱۳۵۷ پس از فروپاشی دولت شاپور بختیار در بهمن ۱۳۵۷ و انقلاب، دولت موقت مهدی بازرگان جایگزین دولت بختیار شد، کسی که در جستجوی یک دولت دموکراتیک ملی اسلامی با سیاست اقتصادی بازار آزاد بود که در تضاد با خواسته‌های روح‌الله خمینی و جناح طرفدار جمهوری اسلامی ایران بود. اما دولت بازرگان پس از گروگان‌گیری در سفارت ایالات متحده آمریکا فوراً استعفا داد و به کار خود پایان داد.
پایان دولت بازرگان را می‌توان خط پایانی برای سکولاریسم در ایران دانست. در بهمن سال ۱۳۵۸ حزب جمهوری اسلامی حکومت دینی کنونی را با رهبری روح‌الله خمینی تأسیس کرد.
مخالفت‌های جامعه سکولار ایران تا سال ۱۳۶۳ ادامه داشت اما پس از آن، آنها تحت عناوینی از جمله «مرتد» و «بدعت گذار»، زندانی و اعدام و تبعید شدند.
علی‌رغم همه دینداری‌ای که نظام ایران در کشور دیکته می‌کند، عوارض جانبی عملکردها و سبک اداره کشور، به‌طور ناخودآگاه گام بزرگی در سکولاریزه‌شدنِ ذهنیت و رفتار اجتماعی ایرانیان بوده‌است و به مطالبه بیشتری برای دولت سکولار منجر شده‌است. همچنین اسطوره‌زدایی از شیعه و تنزل تدریجی جایگاه روحانیت در چشم مردم ایران، گواهی بر روند سکولاریزه شدن در این کشور است.
محسن رنانی معتقد است رنسانس در ایران بالاتر و بهتر از رنسانس در اروپا است. رنسانس اروپا جدایی دین از سیاست بود ولی در رنسانس ایران جدایی ایمان از شریعت اتفاق افتاده که خیلی جلوتر از سکولاریسم اروپا است. مهم‌ترین خدمت جمهوری اسلامی این بود که نیروهای حافظ سنت را نخست از هم جدا کرد و سپس یک به یک آنها را نابود کرد.