ملا احمد نراقی
احمد بن محمد مهدی فاضل نراقی (زاده ۱۴ جمادی‌الثانی سال ۱۱۸۵ یا ۱۱۸۶ ه‍.ق مطابق با ۱۱۵۰ خورشیدی در عهد سلطنت فتح علی شاه قاجار– درگذشته ۱۲۰۸ خورشیدی) دانشمند و مجتهد شیعه، نویسنده و شاعر سده ۱۲ خورشیدی بود.
ملا احمد نراقی ۱۵ سال از ایّام نوجوانی و جوانی اش (حدود سال‌های ۱۱۹۰ تا ۱۲۰۵) را نزد پدرش تحصیل کرد؛ که این، دوران عمدهٔ تحصیلش است. پس از مدّت کوتاهی به خاطر هوش و استعداد سرشارش به مقام استادی نائل و در حوزهٔ علمیّه مشغول به تدریس شد. در سال ۱۲۱۲ همراه پدرش به عراق رفته و هر دو نفر در درس آقا محمد باقر وحید بهبهانی شرکت نمودند. سپس به ایران (احتمالاً کاشان) بازگشتند. او پس از مدّتی مجدّداً به عراق (نجف و کربلا) بازگشت و پس مدّتی تحصیل، تدریس، تحقیق و تألیف به درجه اجتهاد رسید. امّا به دلیل وفات پدر (۱۲۰۹ ه‍.ق) به زادگاهش کاشان بازگشته و به جای پدرش مسوولیت اداره حوزه علمیه و تدریس در آنجا را به عهده گرفت.
اودر عهد فتحعلی شاه قاجار می‌زیست. «دوره قاجاریه از شگفت‌انگیزترین ادوار تاریخ ایران است. دوره‌ای است که قدرتهای بزرگ جهان از اقصی نقاط دنیا به علل گوناگون چشم به آن دوخته بودند؛ و ایران مرکزی شده بود که تمام قدرتها دور آن دایره زده بودند». به طوری که به دلایلی دولت روسیه دو بار به ایران حمله کرد.
مسجد آقابزرگ که برای نماز، تبلیغ و تدریس ملا مهدی نراقی دوم ساخته شد؛ از زیباترین بناهای اسلامی به‌شمار می‌آید.
شکست ایران در جنگ‌های اول با روسیه (۱۲۳۰ مطابق با ۱۸۱۵ میلادی) منجر به از دست دادن برخی نواحی شمالی ایران شد که بدرفتاری شدید قوای روس با اهالی این منطقه را در پی داشت. به طوری که در اثر درخواست‌های کمک مکررّ مردم ایران را نیز دچار حسّ خشم و انتقام جویی عمیقی کرد. «اجحافات و رفتار بی‌رویه مأمورین دولت روس که باعث تنفر مردم در ایالات متصرفه گردیده و از همان سال ۱۲۳۰ سکنه این نواحی را تکان داد و بالاخره در سال ۱۲۴۱ مبدل به یک شورش و هیجان عمومی گردید.» «ظلم و فجایع دولت روسیه علمای مسلمان را در مشاهد متبرکه سخت مضطرب و نگران ساخته بود.» افکار مردم به حد اعلا ضد روسیه تهییج شده بود. ملت و روحانیون و اغلب زمامداران تقاضای اعلان جنگ ضد دولت روسیه داشتند.
ملا احمد نراقی در جنگ دوم با روسیه تزاری فرمان جهاد را صادر کرد و دسته‌ای از اهالی نیز به سرپرستی ملا احمد نراقی نزد فتح‌علی‌شاه آمدند و به تظاهرات پرداختند. قبل از آن نیز در ۵ ذیحجه ۱۲۴۱ (۱۱ ژوئیه ۱۸۲۹) «آقا سید محمد مجتهد» همراه صد تن از روحانیون وارد سلطانیه شده بود.(حتی امپراتوری روس پس از رایزنی فروان با حکام ایران و هشدار از عواقب این جنگ حاضر به بازبینی عهدنامه گلستان و صرف نظر از بخشی از متصرفات خود گردیدند) در نتیجه فرمان حمله صادر شد و در اثر این حمله که از ذیحجه ۱۲۴۱تا آخر محرم ۱۲۴۲ انجام گرفت تمام نواحی که مطابق «معاهده گلستان» تسلیم روس‌ها شده بود از جانب قوای ایران مجدداً پس گرفته شد. اگرچه این پایان جنگ نبود و امپراتوری تزار شکست سنگینی به ایران تحمیل کرد و ایران مجدداً مجبور به پذیرش عهدنامه ننگین دیگری به نام ترکمنچای گردید.
او در شهر کاشان به دلیل بیماری وبای عمومی گسترده در کاشان و اطراف آن (از جمله نراق) در اول شب یکشنبه ۲۳ ربیع‌الثانی ۱۲۴۵ در نراق وفات کرد و در نجف، در صحن علی بن ابیطالب، در کنار آرامگاه پدرش تدفین شد. جنازه‌اش پیش از دفن به نجف اشرف منتقل و در جنب صحن آرامگاه حضرت علی در کنار قبر پدرش دفن گردید.
از نوادگان ذکور ملا مهدی نراقی در کاشان می‌توان به استاد حسن نراقی حسن خان نراقی پور قاضی عالی‌رتبه دادگستری، حقوق دانی با بیش از ۵۰ سال سابقه درخشان و دارنده نشان عدالت، رئیس دادگستری شهرستان‌های میانه و گلپایگان و مستشار دیوان عالی کشور و دارنده نشان عدالت؛ و دکتر احسان نراقی جامعه‌شناس برجسته فرزند استاد حسن نراقی، دکتر عباس نراقی فرزند علی شهید نراقی نماینده کاشان در دوره پانزدهم مجلس شورای ملی و رئیس کانون وکلا، استاد محمد نراقی بنیان‌گذار و واقف هنرستان‌های صنعتی نراقی و نساجی شهید علی نراقی و دبستان آقابزرگ در کاشان و هنرستان محمد نراقی در منظریه شمیران تهران، از نوادگان دختری ایشان می‌توان به حسین امامی کاشانی اشاره کرد که نامبرده یکی نوابغ دوران خویش بشمار می‌رفته حسین امامی کاشانی فرزند میرزاحسام الدین امامی کاشانی و بانو ربابه مهدوی نراقی و نوه علی نراقی، ایشان سال ۱۳۰۹ شمسی در بیت علم فضیلت در شهر کاشان به دنیا آمد در زادگاهش، مقدمات و سطوح را آموخت و سپس به قم آمد و در درس‌های حسین بروجردی شرکت جست و با سوالات و اشکالاتی حکیمانه‌ای که در اثنای درس می‌کرد مورد توجه استاد قرار گرفت بطوریکه ایشان را فاضل من خطاب می‌نمودند و پس از کسب اجازه اجتهاد از بروجردی (ایشان از معدود کسانی هستند که موفق به کسب اجازه از بروجردی شده‌اند) برای افزودن معلومات خویش رهسپار نجف اشرف شده و علی‌رغم اجتهاد در دروس فقه و اصول رانزد سید محسن حکیم و، سید محمود شاهرودی و سید ابوالقاسم خویی حاضر شده و کسب فیض نموده و مبانی علمی خودرا استوار ساختند و پس از کسب اجازه اجتهاد از ایشان به زادگاه خود کاشان مراجعت نمودند. امامی کاشانی پس از بازگشت زادگاهش به تدریس و تألیف و اقامه جماعت و راهنمایی مردم پرداخت. از این شخصیت برجسته دینی و مذهبی که بسیاری از مردم کاشان از ایشان تقلید می‌کردند آثاری بر جای مانده که فقه الامامیه در ۳ جلد، اصول الامامیه، رساله در شناخت اعلم، و دراسات الاصول از آن جمله‌اند. معظم‌له سرانجام در آخرین ساعات سال ۱۳۸۰ ش. برابر با ۶ محرم الحرام ۱۴۲۳ ق. در هفتاد و یک سالگی چشم از جهان فروبست و پس از تشییع باشکوه در کاشان و قم، در جوار حرم مطهر معصومه (س) به خاک سپرده شد
در اغلب زندگی‌نامه‌ها و متونی که راجع به ملا احمد نوشته می‌شود، او به خاطر این موارد ستوده می‌شود:
او صاحب چهارپسر بود:
نراقی در زمینه‌های بسیار گوناگونی مهارت دارد. او یک مجتهد شیعه، نویسنده و شاعر بود که در علوم اسلامی متخصّص بود. خصوصاً: فقه، اصول، حدیث، رجال، معقول و منقول، و اخلاق. امّا با این حال در علوم مختلف دیگری هم تبحّر داشت. از قبیل: ریاضی، نجوم، هندسه، فلسفه، ادیان‌شناسی، ادبیات و شعر و بسیاری از علوم دیگر.
ملااحمد نراقی در کتاب عوائد الایام ولایت فقیه را از نظر همه فقیهان شیعه بدون اشکال می‌داند و می‌گوید: «ولایت فقیه فی الجمله بین شیعیان اجماعی است و هیچ‌یک از فقها فی الجمله در ولایت فقیه اشکال نکرده‌است.»
آثار او دو ویژگی دارد:
تعداد دقیق آثار او مشخّص نیست امّا تا کنون ۳۴ اثر منتسب به او وجود دارد که فهرست آن‌ها در این قسمت آمده.
البته اجازات او که مرحوم آقابزرگ تهرانی در کتاب «الذریعه» به عنوان کتابی مستقل ذکر کرده در این قیمت نیامده‌اند؛ مثلاً «رسالة الاجازات»، کتابی کوچک ست شامل بیست اجازه از اجازه‌های مرحوم نراقی به شاگردانش و اجازات مشایخش.عالمان بسیاری از شاگردان او بوده‌اند و از وی اجازه روایت داشته‌اند. این اجازات متجاوز از بیست مورد است که عیناً به خط وی یا صاحبان آن‌ها نزد یکی از نوادگان ملااحمد نراقی به نام «حسن نراقی» باقی‌مانده‌است. از جمله بزرگانی که از درس ملااحمد نراقی استفاده کرده‌اند:
رابطهٔ او با شیخ مرتضی انصاری چنان قوی بود که می‌گوید:مرحوم نراقی از جماعتی از علماء و بزرگان خصوصاً اساتیدش روایت می‌نماید. از جمله: او به واسطه پدرش از این بزرگان نیز روایت می‌کند: شیخ یوسف بحرانی ملا رفیع گیلانی ملا محمد باقر مجلسی
علامه خوانساری در روضات الجنّات: «نراقی دریایی مواج و بحری عجاج بود، در فنون معموله استادی ماهر و در علوم متبوعه استوانه کامل؛ ادیبی سراینده و فقیهی برازنده… نراقی نویسنده‌ای ماهر و مؤلفی ناصح بود که معراج السعاده او جهت خوشبختی مردمان و کشکول او به اسم خزائن مشهور است».
در روایت دیگری از همین کتاب در متنی مشابه: «... او دریایی مواج، بحری متلاطم، استادی ماهر، استوانه اکابر، ادیبی شاعر، و فقیهی برازنده، از بزرگان دین و عظمای مجتهدین به‌شمار می‌آمد. از دانش پر، و از کودکی صدفی مملو از در بود. نراقی مجتهدی جامع بود و از اکثر علوم، بویژه اصول، فقه، ریاضی و نجوم بهره کامل و کافی داشت».