علی بن ابی‌طالب در ادبیات فارسی
این مقاله به بررسی تأثیر علی امام اول شیعیان و خلیفهٔ چهارم اهل سنت بر ادبیات فارسی می‌پردازد.
یکی از معروف‌ترین اشعار مربوط به علی در ادبیات فارسی سروده سید محمدحسین بهجت تبریزی متخلص به شهریار است:
_علی آن شیر خدا شاه عرب:
فردوسی که به گفته برخی فردوسی شناسان و محققان نظیر سعید نفیسی و جلال خالقی مطلق شیعه بوده‌است در چند جای شاهنامه از ارادت خود به امام اول شیعیان سخن می‌گوید.
وی با اشاره به روایت(حدیث) می‌سراید:
و همچنین خود را بنده علی و اهل بیت پیامبر که وصی پس از او هستند می‌داند و تأکید دارد که من بر این آیین زاده شده‌ام و برین آیین خواهم مرد، وی همچنین دشمنان علی را زارترین افراد در روی زمین می‌داند:
شاعر و داستان‌سرای قرن ششم هجری:
گرچه برخی عطار را سنی اشعری نامیده‌اند و برخی دیگر معتقدند که وی همچون سایر بزرگان صوفی در فروع دین تابع هیچ‌یک از مذاهب چهارگانه سنی نبوده‌است، اما ستایش‌های عمیق و خالصانه وی از امام اول شیعیان سبب شد که برخی همچون قاضی نورالله شوشتری عقیده به شیعه بودن او داشته باشند.
عطار در این زمینه از القابی این چنین برای توصیف صفات روحانی علی نام برده‌است:
وی همچنین پیرامون واقعه غدیر خم می‌سراید:
سنایی شاعر و عارف قرن ششم علی را وصی پیامبر می‌داند.
برترین غزل سرای فارسی نیز به علی اشاره داشته‌است. اشاره ای به سایر خلفا در اشعار وی یافت نمی‌شود.
حافظ از دست مده دولت این کشتی نوح / ور نه طوفان حوادث ببرد بنیادت و در جایی دیگر سروده:
مردی زِ کننده‌ی درِ خیبر پرس / اسرار کرم زِ خواجه‌ی قنبر پرس___  گر طالب فیض حق شدستی حافظ / سرچشمه‌ی آن زِ ساقی کوثر پرس
خردنامه منظومه ای است اثر ابو الفضل یوسف بن علی مستوفی که در اوایل قرن ششم تألیف شده و سخنان بزرگان ایرانی، یونانی و همچنین بزرگان دین از جمله پیامبر اسلام و علی بن ابیطالب در آن به نظم آمده ست.
یکی از جامع‌ترین آثار ادبی فارسی پیرامون علی، مثنوی خاوران نامه‌است که در۲۲۵۰۰ بیت در وزن متقارب مثمن مقصور توسط ابن حسام سروده شده‌است. این اثر حکایت آنچه «رشادت‌های امام و یارانش همچون مالک اشتر در برابر شاه خاور به نام قباد و شاهان بت‌پرست دیگر به نام طهماس شاه و صلصال شاه و سپاه دیوان و اژدها در سرزمین خیالی خاوران» نامیده شده می‌باشد.
کهن‌ترین نسخه موجود از این کتاب نسخهٔ موزه هنرهای معاصر تهران است که هم‌اکنون در کاخ گلستان نگهداری می‌شود.
علی‌نامه منظومه‌ای حماسی و شیعی به زبان فارسی است که به سبک شاهنامه فردوسی دربارهٔ علی در جنگ‌های صدر اسلام به نظم درآمده‌است. همچنین این منظومه کهن‌ترین اثر حماسی شیعه محسوب می‌گردد.
سرایندهٔ این منظومه یک ایرانی شیعه به نام دانشی طوسی است که این اثر را در بحر متقارب در ۴۸۲ (قمری) سروده‌است.
حماسه‌ای منظوم اثر باذل مشهدی که پس از وی برخی شعرا از جمله راجی کرمانی ادامه آن را سروده یا به عقیده برخی دیگر کتب دیگری به این نام سرودند. اما معروف‌ترین آنان راجی کرمانی است. دیگر ادامه دهندگان یا سرایندگان حمله حیدری:
توصیف جنگ علی و عمرو بن عبدود:
افتخارنامه حیدری یکی دیگر از حماسه‌هایی است که به حمله حیدری نیز مشهور شده. این اثر توسط صهبا در عصر ناصر الدین شاه قاجار، توسط شاعری به نام میرزا آقا مصطفی افتخار العلماءمتخلّص به صهبا دنباله اثر باذل را از خلافت علی تا پایان جنگ نهروان ادامه داد. این اثر شامل ۱۸۰۰۰ بیت است و بر اساس ناسخ التواریخ نگاشته شده و در سال ۱۳۱۰ هجری قمری منتشر گردیده‌است.
شاهنامهٔ حیرتی تونی یا «کتیب معجزات» حماسه‌ای است مذهبی و کمیاب و نادر الوجود در ادبیانت فارسی، پیرامون رشادت‌های پیامبر اسلام و امامان که توسط حیرتی تونی تدوین شده‌است. این اثر در بحر هزج مسدس مقصور یا محذوف در دوران صفویه در ۲۱۶۰۰ بیت سروده شده‌است.
وی در به نظم در آوردن کتاب از «بهجه المباهج» نوشته حسن سبزواری استفاده کرده‌است.
در رباعیات ابوسعید ابوالخیر که از بزرگان عرفان و تصوف اسلامی است اشارات متعدد به علی و فاطمه و فرزندانشان دیده می‌شود:
سعدی نیز چند جا از علی نام می‌برد در ضمن قصیده ای گرچه از سایر خلفا نیز ( برای هر کدام یکی دو بیتی ) می سراید اما شاره او به علی گونه ویژه است. اشاره به همسر او فاطمه زهرا و اولادش و همچنین امام سوم شیعیان (حسین ) اشاره به معصوم بودن علی و درخواست شفاعت برای روز جزا از این جمله است. همچنین وی به سوره هل اتی که به اعتقاد بسیاری آیاتی از آن در شان علی و فاطمه ( پس از کمک به فقرا ) نازل شد نیز اشاره دارد.
ناصر خسرو در قصیده‌ای ۴۷ بیتی می‌سراید:
ناصر خسرو واقعه غدیر را مورد اشاره قرار داده و با ذکر به جانشینی پیامبر توسط علی که شیعیان بدان معتقدند در ضمن قصیده‌ای می‌گوید:
مجدالدین ابوالحسن کسایی مروزی شاعر نیمه دوم سده چهارم نیز اشعاری درباره وی و همچنین شهادت فرزند وی حسین در واقعه کربلا دارد و نخستین سراینده قصیده درباره عاشورا است. استفاده از عناوینی همچون «امام امت»، «زین الاصفیا» و «امیرالمؤمنین» برای وی در بر داشتن جایگاهی متفاوت ازدیگر خلفا برای علی را می‌رساند:
و همچنین در قصیده دیگری می‌گوید:
ابن یمین از شاعران شیعه در قرن هشتم و همدوره با سربداران بود.
کمال الدین ابوالفتح بندار رازی از شعرای قرن چهارم که اشعاری به فارسی، عربی و دیلمی گفته‌است.
شاعر اوایل قرن ششم :
از علما و شهرای قرن هشتم:
وی از شعرای اوایل سده هشتم است:
این ابیات را پس از آینه کاری حرم علی سرود:
که جعفر الخلیلی آن را به عربی ترجمه کرد. سید کمال الدین مرتضویان متخلص به فارسانی در منظومه‌ای به نام «اندرزهای فارسانی» که در ۱۳۲۶ منتشر شد، بخش‌هایی سخنان علی بن ابیطالب را به نظم در آورده‌است.
بیضایی نمایشنامهٔ "مجلس ضربت زدن" (۱۳۷۹) را با نگاهی به شخصیت علی بن ابی طالب نوشته است.