شاهنشاه
شاه شاهان عنوان حکمی بود که عمدتاً توسط پادشاهان مستقر در خاورمیانه به کار می‌رفت. گرچه بیشتر با تاریخ ایران (به لحاظ تاریخی به عنوان تاریخ نام‌های ایران در جهان غرب ), شناخته می‌شود، به ویژه شاهنشاهی هخامنشی و شاهنشاهی ساسانی عنوان در ابتدا در زمان امپراتوری آشور میانه توسط پادشاه توکولتی نینورتای یکم (سلطنت ۱۲۳۳–۱۱۱۷) معرفی شد. قبل از میلاد) و متعاقباً در تعدادی از پادشاهی‌ها و امپراتوری‌های مختلف از جمله ایران مذکور، پادشاهی‌های مختلف هلنی، تاریخ ارمنستان، تاریخ گرجستان و تاریخ اتیوپی مورد استفاده قرار گرفت.
این عنوان معمولاً معادل امپراتور شناخته می‌شود، هر دو عنوان از نظر اعتبار از شاه بالاتر است، ناشی از قرون وسطایی فهرست امپراتوران بیزانس است که شاه (عنوان) امپراتوری ساسانی را همتای خود می‌دانست. آخرین شاهان پادشاهی که از عنوان شاهنشاه استفاده می‌کردند، شاهان پهلوی در ایران (۱۹۲۵–۱۹۷۹) بودند، همچنین عنوان را با "امپراتور" برابر کردند. حاکمان امپراتوری اتیوپی از عنوان Nəgusä Nägäst (به معنای واقعی کلمه "شاه شاهان") استفاده می‌کردند، که به‌طور رسمی به "امپراتور" ترجمه شد. نوع زن عنوان، همان‌طور که توسط زیودیتو اتیوپیایی استفاده می‌شد، ملکه ملکه‌ها (Ge'ez: Nəgəstä Nägäst) بود. در امپراتوری ساسانی، نوع زنانه مورد استفاده شهبانوی شهبانوان (فارسی میانه: bānbishnān bānbishn) بود.
در یهودیت، ملک مالچه ای ملاخیم ("شاه شاهان") به عنوان نام خدا استفاده شد. "شاه شاهان" (βασιλεὺς τῶν βασιλευόντων) همچنین چندین بار در کتاب مقدس در اشاره به عیسی، به ویژه در نامه اول به تیموتاوس و دو بار در مکاشفه یوحنا استفاده شده‌است. در اسلام، هم اصطلاح شاه شاهان و هم نوع ایرانیش شاهنشاه استفاده شده‌است، به ویژه در حدیث اهل سنت.
در تاریخ هند، زبان سانسکریت کلمات زبان مانند " Chakravarti " , " Rajadhiraja " و " Maharadhiraja " از جمله اصطلاحاتی هستند که برای به کار بردن عنوان «شاه شاهان» مورد استفاده قرار گرفت.
عنوان شاه شاهان اولین بار توسط امپراتوری آشور پادشاه توکولتی نینورتای یکم (که بین ۱۲۳۳ تا ۱۱۹۷ قبل از میلاد پادشاهی کرد) با عنوان " šar šarrāni " معرفی شد. این عنوان معنای تحت اللفظی داشت زیرا "šar" به‌طور سنتی فقط فرمانروای دولت وشهر بود. با تشکیل امپراتوری آشور میانه، فرمانروایان آشوری خود را به عنوان پادشاهی بر سیستم پادشاهی موجود در این شهرهای ایالتی منصوب کردند و به معنای واقعی کلمه به "شاه شاهان" تبدیل شدند. پس از سلطنت توکولتی-نینورتا، این عنوان گهگاه توسط پادشاهان آشور و (دولت وشهر) بابل مورد استفاده قرار می‌گرفت. فرمانروایان بعدی آشوری برای استفاده از "šar šarrāni" عبارتند از اسرحدون (r. 681-669 پیش از میلاد) و آشوربانیپال (r. 669-627 قبل از میلاد). "شاه شاهان"، به عنوان " šar šarrāni "، یکی از عناوین متعدد آخرین پادشاه امپراتوری بابل نو، نبونعید (r. 556-539 قبل از میلاد) بود.
عناوین رجزخوانی که مدعی مالکیت چیزهای مختلف بودند در طول تاریخ بین‌النهرین باستان رایج بود. به عنوان مثال، پدربزرگ آشوربانی پال سارگون دوم از عنوان کامل "'شاه بزرگ' "، " شاه قدرتمند "، " شاه جهان "، " استفاده کرد. 'فهرست پادشاهان آشور' '،' 'فهرست شاهان بابل' '،' 'شاه سومر و اکد' '. عنوان شاه شاهان گهگاه در کتیبه‌های شاهان اورارتو به چشم می‌خورد. شاهان ماد و اورارتو اگرچه شواهدی در دست نیست، اما این احتمال وجود دارد که این عنوان توسط حکام پادشاهی ماد نیز استفاده می‌شده‌است، زیرا حاکمان آن بیشتر نماد و القاب سلطنتی خود را از اورارتو و جاهای دیگر بین‌النهرین وام گرفته‌اند. شاهنشاهی هخامنشی نوع فارسی عنوان، " Xšâyathiya Xšâyathiyânâm "، به شکل ماد است که نشان می‌دهد هخامنشیان ممکن است آن را از مادها گرفته‌اند نه از بین‌النهرین.
کتیبه ای به زبان آشوری بر روی استحکامی در نزدیکی دژ توشپا از پادشاه ساردوری یکم اورارتو به عنوان سازنده دیوار و دارنده عنوان «شاهنشاه» شاه شاهان
شاهنشاهی هخامنشی، که در ۵۵۰ قبل از میلاد پس از سقوط پادشاهی ماد تأسیس شد، در طول قرن ششم قبل از میلاد به سرعت گسترش یافت. آناتولی و لیدیه در ۵۴۶ پیش از میلاد، امپراتوری نئو بابل در ۵۳۹ قبل از میلاد، مصر باستان در ۵۲۵ قبل از میلاد و سند (رود)] در ۵۱۳ قبل از میلاد فتح شد. هخامنشیان از دولت ساتراپال استفاده می‌کردند، که به دلیل انعطاف‌پذیری و تحمل شاهنشاهان هخامنشی در برابر رعیت‌های کم و بیش خودگردان، ضامن موفقیت بود. سیستم نیز مشکلات خود را داشت. اگرچه برخی مناطق تقریباً بدون هیچ گونه درگیری خود مختار شدند (مانند لیسیا و کیلیکیه)، مناطق دیگر شاهد تلاش‌های مکرر برای شورش و جدایی بودند. مصر یک نمونه بارز بود، که غالباً علیه اقتدار هخامنشیان قیام می‌کرد و تلاش می‌کرد تا فرعون خود را تاجگذاری کند. اگرچه سرانجام شکست خورد، شورش ساتراپ‌های بزرگ ۳۶۶–۳۶۰ قبل از میلاد مشکلات رو به رشد ساختاری درون شاهنشاهی را نشان داد.
شاهان هخامنشی از عناوین مختلف، به‌طور برجسته شاه بزرگ و شاه کشورها استفاده می‌کردند، اما شاید برجسته‌ترین عنوان شاه شاهان باشد (به معنی "Xšâyathiya Xšâyathiyânâm" در زبان پارسی باستان) ، برای هر شاهنشاه هخامنشی ثبت شده‌است. عنوان کامل شاهنشاه داریوش بزرگ "شاه بزرگ، شاه شاهان، شاه در استان پارس، شاه کشورها بود. کتیبه ای در شهر ارمنستان وان توسط خشایارشا خود را اینگونه می‌خواند
(r. 171–132 پیش از میلاد) اولین شاه ایرانی پس از هخامنشی بود که از عنوان "شاه شاهان" استفاده کرد. با شروع پادشاهی برادرزاده اش مهرداد دوم (r. 124–88 پیش از میلاد)، این عنوان تا سقوط شاهنشاهی ساسانی در ۶۵۱ میلادی در استفاده ثابت باقی ماند.] عنوان پادشاهی استاندارد شاهان اشکانی (شاهنشاهی اشکانی) در زمان حضور در بابل "Aršaka šarru" ("پادشاه ارساکید")، "شاه شاهان" (ثبت شده به عنوان "šar šarrāni" "توسط بابلی‌های معاصر) اولین بار توسط مهرداد یکم (r. 171-132 قبل از میلاد) پذیرفته شد، اگرچه او به ندرت از آن استفاده می‌کرد. عنوان برای اولین بار توسط برادرزاده مهرداد اول، مهرداد دوم استفاده شد، که پس از تصویب آن در ۱۱۱ قبل از میلاد، از آن بسیار استفاده کرد، حتی آن را در سکه خود وارد کرد (به عنوان یونانی BAΣIΛEΥΣ BAΣIΛEΩN) تا ۹۱ قبل از میلاد.استفاده از این عنوان توسط مهرداد دوم و جانشینان وی احیای عنوان شاهنشاهی قدیم هخامنشی نبود (زیرا تقریباً یک دهه پس از فتح بین‌النهرین توسط خود مهرداد دوم) مورد استفاده قرار نگرفت) اما در واقع از کاتبان بابلی نشأت گرفته‌است. عنوان شاهنشاهی اجداد خود بر شاهان اشکانی. مهرداد دوم صرف نظر از چگونگی کسب این عنوان، اقدامات آگاهانه ای را انجام داد تا به عنوان وارث و احیا کننده سنتهای هخامنشی شناخته شود، تاج را به عنوان سرپوش معمولی روی سکه‌های اشکانی معرفی کرد و چندین کارزار را به سمت غرب به عنوان سابق انجام داد. سرزمینهای هخامنشی. این عنوان در زبان پارسی میانه و زبان پارتی به عنوان " āhān šāh " ترجمه شد و تا زمانی که اشکانی‌های حاکم توسط خاندان ساسان اردشیر بابکان جایگزین نشد، همچنان استفاده می‌شد.]]، ایجاد شاهنشاهی ساسانی. خود اردشیر از نوع جدیدی از عنوان استفاده کرد و «شاهنشاه ایرانیان» (فارسی میانه: " šāhān šāh ē ērān ") را معرفی کرد. جانشین اردشیر، شاپور اول، نوع دیگری را معرفی کرد. «شاهنشاه ایرانیان و انیران» (فارسی میانه: " šāhān šāh ē ārān ud anērān ")، احتمالاً تنها پس از پیروزی‌های شاپور در برابر امپراتوری روم (که منجر به ترکیب جدید غیر سرزمین‌های ایران در امپراتوری). این نوع، «شاهنشاه ایرانیان و غیرایرانی‌ها»، روی سکه تمام شاهنشاهان ساسانی بعدی ظاهر شد. شاهنشاه نهایی شاهنشاهی ساسانی یزدگرد سوم بود (r. 632–651 میلادی). سلطنت وی با شکست و فتح ایران توسط خلافت راشدین پایان یافت و آخرین شاهنشاهی ایران قبل از اسلام پایان یافت. شکست یزدگرد و سقوط شاهنشاهی ساسانی، ضربه ای بود به احساسات ملی ایرانیان، که دیر بهبود می‌یافت. اگرچه تلاش‌هایی برای بازسازی شاهنشاهی ساسانی صورت گرفت، حتی با کمک دودمان تانگ، این تلاش‌ها ناموفق بود و فرزندان یزدگرد در تاریکی محو شدند.
عنوان شاهنشاه توسط مسلمانان بعدی مورد انتقاد قرار گرفت و آن را با ایمان مزدیسنا مرتبط دانست و از آن با عنوان «بی تقوا» یاد کرد.
نوع زنانه این عنوان در شاهنشاهی ساسانی، همان‌طور که برای دختر شاپور یکم (r. 240–270 بعد از میلاد) ادور آناهید گواهی شده بود، مطابقت "bānbishnān bānbishn" ("شهبانوی شهبانوان") بود. عنوان مشابه " شهر بانبیشن " برای همسر شاپور اول خوریم گودرز استفاده شده‌است.
به دنبال سقوط شاهنشاهی ساسانیان، ایران تحت سلطه یک رشته از سلسله‌های کوتاه مدت ایرانی مسلمان قرار داشت. از جمله دولت سامانی و صفاریان. اگرچه کینه ایرانیان علیه خلافت عباسی متداول بود، این رنجش به عنوان جنبش‌های مذهبی و سیاسی که سنت‌های قدیمی ایران را با سنت‌های جدید عربی ترکیب می‌کرد به جای شورش‌های تمام عیار، نمایان شد. به نظر می‌رسد که سلسله‌های جدید هیچ گونه علاقه ای برای احیای شاهنشاهی‌های گذشته نداشتند، آنها هیچگاه سلطه خلفا را زیر سؤال نبردند و به‌طور فعال فرهنگ عربی را ترویج کردند. اگرچه سامانیان و صفاریان نیز به‌طور فعال احیای زبان فارسی را ترویج می‌کردند، اما سامانیان همچنان وفادار حامی عباسیان بودند و صفاریان، علیرغم اینکه گاهی در شورش‌ها شرکت داشتند، هیچ‌یک از ساختارهای سیاسی گذشته ایران را احیا نکردند.
دودمان شیعه آل بویه، با منشأ ایرانی دیلمیان، در سال ۹۳۴ میلادی در مناطق مرکزی ایران گذشته به قدرت رسید. برخلاف سلسله‌های پیشین، که توسط امیر (عنوان) حکومت می‌کردند و می‌خواستند از حکم مقتدرانه خلفا دلجویی کنند، آل بویه آگاهانه نمادها و شیوه‌های گذشته شاهنشاهی ساسانی را احیا کردند. منطقه دیلمستان از زمان سقوط شاهنشاهی ساسانی در برابر خلافت مقاومت کرده بود، تلاش‌ها برای بازگرداندن حاکمیت بومی ایران که بر اساس سنت‌های ایرانی بنا شده بود بسیار بود، هر چند ناموفق بود. اسفار بن شیرویه، ملی‌گرای زرتشتی و ایرانی، در سال ۹۲۸ بعد از میلاد علیه سامانیان قیام کرد و قصد داشت تاج بر سر خود بگذارد، تاج و تخت طلا را بر پا کند و با خلیفه جنگ کند. برجسته تر، مرداویج زیاری، که زیاریان را تأسیس کرد) نیز زرتشتی بود و به‌طور فعال مشتاق بازسازی شاهنشاهی گذشته بود. از وی نقل قول شد که قول می‌دهد امپراتوری اعراب را از بین ببرد و شاهنشاهی ایران را احیا کند و تاجی شبیه به تاجی که ساسانیان خسرو انوشیروان برای آن ساخته بودند داشت. مرداویج در زمانی که توسط نیروهای ترک خود کشته شد، در حال برنامه‌ریزی برای لشکرکشی به سوی بغداد، پایتخت عباسیان بود. حکام بعدی زیاری مسلمان بودند و هیچ تلاشی مشابه انجام ندادند.
پس از مرگ مرداویج، بسیاری از نیروهای او به خدمت بنیانگذار سلسله آل بویه، عمادالدوله دیلمی رفتند., امیر آل بویه، پناه خسرو، که بیشتر با لقاب (نام افتخاری) خود عضدالدوله دیلمی شناخته می‌شد، پس از شکست دادن خویشاوندان سرکش و تبدیل شدن به تنها فرمانروای سلسله آل بویه در سال ۹۷۸ میلادی، خود را "شاهنشاه" نامید.