یوسف میرزایانس
یوسف میرزایانس یا هوسپ میرزایان (; ۱۲۴۶ همدان - خرداد ۱۳۱۴)، نخستین نمایندهٔ ارمنی‌های ایران در مجلس شورای ملی و مترجم اشعاری از فردوسی، خیام و باباطاهر به زبان ارمنی بود.
یوسف میرزایانس تحصیلات ابتدایی را زادگاهش همدان به پایان رساند. سپس به جلفای نو نقل مکان کرد و زبان و ادبیات ارمنی «گرابار» و انگلیسی فراگرفت.
یوسف میرزایانس در اواسط سال ۱۲۷۵ خورشیدی در نبردخانه سور (۱۸۹۷) شرکت و از همین زمان رابطه‌ای نزدیک با یپرم‌خان پیدا کرد. در سال ۱۲۷۹ به استخدام دولت درآمد و با سمت مأمور گمرک به بوشهر رفت. در زمانی که مستشاران بلژیکی گمرک بوشهر را اداره می‌کردند معاونت گمرکات بنادر جنوب منصوب شد. میرزایانس در مدت اقامتش در بوشهر، در کنار وظایف رسمی در فعالیت‌های اجتماعی نیز شرکت می‌جست. در ۱۲۸۳ با عنوان رئیس مالیه، گمرک و ادارهٔ پست استان کرمان به آن شهر نقل مکان کرد.
با آغاز جنبش مشروطه ایران، میرزایانس نیز جذب این جنبش شد و به تهران رفت. در اواخر سال ۱۲۸۶ یکی از اعضای اصلی مذاکراتی بود که استپان زوریان معروف به رُستوم، از رهبران حزب فدراسیون انقلابی ارمنی برای شرکت در جنبش مشروطه ایران و با حضور شماری از آزادی‌خواهان ایرانی تشکیل داد.
با تشکیل دوره دوم مجلس شورای ملی پس از استبداد صغیر، ارامنه خواهان دو نماینده در مجلس بودند، یکی برای ارامنه جنوب (به مرکزیت اصفهان) و دیگری برای ارامنه شمال (به مرکزیت آذربایجان). ارامنه شمال میرزایانس را به نمایندگی برگزیدند اما چون ارامنه جنوب خواهان نماینده جداگانه بودند و به میرزایانس رأی ندادند، ارسال اعتبارنامه او به مجلس و نمایندگی او به تأخیر افتاد تا اینکه سرانجام پس از نه ماه کشاکش، اعتبارنامه اش در پنجم آذر ۱۲۸۹ به تصویب مجلس رسید. پنج روز بعد ادای سوگند کرد.
میرزایانس همچنین کوشید که اقلیت کلدانی نیز نماینده جداگانه ای در مجلس داشته باشند اما در نهایت مجلس تصمیم گرفت که نماینده ارامنه شمال میان ارامنه و کلدانیها مشترک باشد. یوسف میرزایانس در دوره چهارم به نمایندگی ارامنه جنوب انتخاب شد اما اعتبارنامه‌اش دو ماه به پایان کار مجلس مانده، در ۲۹ فروردین ۱۳۰۲ به تصویب رسید.
از پیشنهادهای مهم یوسف میرزایانس در دوره نمایندگی در مجلس دوم، شرکت ارمنیان در طرح خدمت وظیفهٔ اجباری بود. در ۲۱ بهمن ۱۲۸۹ لایحه سربازگیری از عشایر به مجلس آمد که نخستین طرح نظام وظیفه اجباری در تاریخ قانونگذاری نوین ایران به‌شمار می‌رود. میرزایانس خواهان این شد که علاوه بر عشایر، از ارامنه نیز سربازگیری شود و خطاب به مجلس گفت: سید حسن مدرس در مخالفت با او گفت:  رسیدگی به لایحه سربازگیری در مجلس دوم نیمه کاره ماند و پیشنهاد میرزایانس به جایی نرسید و در مجلس سوم در سیزدهم آبان ۱۲۹۴ به تصویب رسید که خدمت در نظام را منحصر به مسلمانان کرد. نه سال بعد که رضاخان سردارسپه لایحه نظام وظیفه عمومی را شخصاً به مجلس برد، مدرس نظر خود را چنین توضیح داد:
مهمترین نطق میرزایانس در هشتم آذر ۱۲۹۰ و در مخالفت با اولتیماتوم روسیه بود که به دولت ایران چهل و هشت ساعت مهلت داد مورگان شوستر مستشار آمریکایی مالیه و دیگر خارجیانی را که با او کار می‌کنند برکنار کند، تعهد بدهد که تنها با رضایت قبلی سفارتهای روس و انگلیس افراد خارجی را به خدمت بگیرد و مخارج لشگرکشی روسیه به ایران را بپردازد وگرنه نیروهای روسیه که در رشت توقف کرده‌اند، پیشروی خواهند کرد و دولت ایران باید هزینه این پیشروی را هم بپردازد. میرزایانس در مخالفت با پذیرش اولتیماتوم خطاب به مجلس گفت:
میرزایانس در به ادبیات فارسی علاقه‌مند بود و رباعیات عمرخیام و بخشی از شاهنامه فروسی و همچنین دوبیتی‌های باباطاهر را به زبان ارمنی ترجمه کرد. او در مقدمهٔ کتاب ترجمه‌ای از اشعار عمر خیام می‌نویسد:
یوسف میرزایانس در دوره چهارم مجلس شورای ملی نیز که در سال ۱۳۰۰ تشکیل شد، نماینده ارامنه بود. در دوره‌های پنجم و ششم در مجلس حضور نداشت اما در دوره‌های هفتم تا نهم، ارامنه جنوب را نمایندگی می‌کرد. او در دوره دهم نیز به نمایندگی انتخاب شد اما پیش از آنکه بتواند در مجلس حضور یابد، درگذشت. حسن اسفندیاری رئیس مجلس هنگام اعلام خبر درگذشت او گفت:
«بنده سال‌ها با مرحوم میرزایانس دوستی داشتم و کارهای او را نزدیک، چه در خدمت دولت و چه در نمایندگی ملت مشاهده می‌کردم. این شخص حقیقتاً از روی انصاف باید عرض کنم که با یک عقیده پاک و با یک اخلاق نیک و وطن‌پرستی و دولت‌خواهی همیشه خدمات خودش را اعمال می‌کرد و واقعاً کمتر از آنچه که بود، خودش را نشان می‌داد و بیش از آنچه انتظار می‌رفت، اصرار در دوستی و صحت عمل داشت. پاک قلب بود. پاک زبان و پاک‌دست بود و در کارها و خدمات خودش همیشه به تهذیب اخلاق و اعمال و اکمال هنر نهایت اصرار را داشت».