پیشاتاریخ
دوران پیشاتاریخ، پیش‌ازتاریخ یا ما قبل تاریخ به محدودهٔ زمانی پیش از ثبت و ضبط تاریخ یا اختراع سامانهٔ نوشتاری گفته می‌شود. پیشاتاریخ به دوره‌ای از زندگی انسان، پیش از اختراع خط اشاره دارد که انسان در آن دوره هنوز به ثبت و گزارش زندگی و دستاوردهای خود توانا نشده بود و تجربه‌ها و دستاوردهای انسان به سرعت از بین می‌رفت. این دوره با پیدایش خط و سامانهٔ نوشتاری، به پایان می‌رسد و دورهٔ تاریخی آغاز می‌شود.
ماقبل تاریخ بشر دوره بین استفاده از اولین ابزار سنگی در حدود ۳٫۳ میلیون سال پیش توسط انسان‌تباران و اختراع سامانهٔ نوشتن است. نخستین سامانه‌های نوشتن پیش از حدود ۵٬۳۰۰ سال پیش اختراع شد، اما هزاران سال طول کشید تا نوشتار به‌طور گسترده استفاده شود و تا قرن نوزدهم یا حتی تا امروز در بعضی از فرهنگ‌های انسانی مورد استفاده قرار نگرفته‌است. بنابراین، پایان تاریخِ ماقبلِ تاریخ در مکان‌های مختلف به وقوع می‌پیوندد و این اصطلاح کمتر در بحث در مورد جوامع به کار می‌رود که پیش از تاریخ به تازگی به پایان رسیده‌است.
سومر در میان‌رودان، تمدن دره ایندوس (دره سند) و مصر باستان نخستین تمدن‌هایی بودند که ‌الفبای خود را گسترش داده و سوابق تاریخی را حفظ کردند. این اتفاق در اوایل عصر برنز رخ داده‌است. تمدن‌های همسایه اولین کسانی بودند که پیروی کردند. بیشتر تمدن‌های دیگر به دوران پیش از تاریخ در عصر آهن رسیده بودند. سامانهٔ سه‌زمانهٔ تقسیم پیشاتاریخ به عصر سنگ و به دنبال آن دوران برنز و دوران آهن در بیشتر مناطق اوراسیا و شمال آفریقا مورد استفاده قرار می‌گیرد. فلزات به طور ناگهانی با تماس با فرهنگ‌های اوراسیا، مانند قاره آمریکا، اقیانوسیه، استرالیا و بسیاری از کشورهای جنوب صحرای آفریقا وارد شدند. این مناطق همچنین با استثنائاتی در تمدنهای پیش از کلمبیا در آمریکا، سامانه‌های نوشتاری پیچیده را قبل از ورود اوراسیایی‌ها توسعه ندادند، و پیش از تاریخ آنها به دوره‌های نسبتاً اخیر می‌رسد. به عنوان مثال، سال ۱۷۸۸ معمولاً به عنوان پایان دوره ماقبل تاریخ استرالیا گرفته می‌شود.
دوره ای که یک فرهنگ توسط دیگران نوشته می شود، اما سیستم نوشتاری خود را توسعه نداده است، اغلب به عنوان تاریخ اولیه فرهنگ شناخته می شود. طبق تعریف، هیچ گزارش مکتوبی از ماقبل تاریخ بشر وجود ندارد، بنابراین تاریخ گذاری مواد ماقبل تاریخ بسیار حیاتی است. تا قرن نوزدهم تکنیک‌های صریح برای تاریخ‌گذاری به خوبی توسعه نیافته بود.
اصطلاح «پیش از تاریخ» می‌تواند به بازه زمانی وسیعی از زمان پیدایش جهان یا زمین اشاره داشته باشد، اما اغلب به دوره‌ای از پیدایش حیات بر روی زمین، یا حتی به‌طور خاص‌تر به زمان ظهور موجودات شبیه انسان اشاره دارد.
تاریخی که پایان دوران ماقبل تاریخ را نشان می‌دهد معمولاً به عنوان ظهور اسناد تاریخی مکتوب معاصر تعریف می‌شود. در نتیجه تاریخ به طور گسترده ای از منطقه ای به منطقه دیگر، بسته به تاریخی که سوابق مربوطه تبدیل به یک منبع علمی مفید می شوند، متفاوت است. به عنوان مثال، در مصر به طور کلی پذیرفته شده است که ماقبل تاریخ در حدود سال 3100 قبل از میلاد به پایان رسیده است، در حالی که در گینه نو پایان دوران ماقبل تاریخ بسیار جدیدتر است، در دهه 1870، زمانی که انسان شناس روسی نیکولای میکلوخو-مکلای چندین سال در میان بومیان زندگی می کرد. مردم، و شیوه زندگی آنها را در رساله ای جامع شرح داده است. در اروپا، فرهنگ‌های کلاسیک یونان باستان و روم باستان نسبتا مستند هستند و نزدیکی فرهنگ در آن دو، از جمله سلت‌ها و تا حدی اتروسک‌ها، با نوشته‌ای کم یا بدون نوشته، وجود دارد و مورخان باید تصمیم بگیرند که چقدر به روایت‌های اغلب تعصب‌آمیز این فرهنگ‌های پیش‌تاریخی در ادبیات یونانی و رومی اهمیت دهند.
در تقسیم‌بندی پیش از تاریخ بشر در اوراسیا، مورخان معمولاً از سیستم سه عصر استفاده می‌کنند، در حالی که محققان دوره‌های زمانی ماقبل بشری، معمولاً از رکورد زمین‌شناسی کاملاً تعریف‌شده و پایه لایه‌ای تعریف‌شده بین‌المللی در مقیاس زمانی زمین‌شناسی، استفاده می‌کنند. در سیستم سه عصر، دوره‌بندی ماقبل تاریخ بشر به 3 دوره زمانی متوالی و به خاطر فناوری‌های ابزارسازی غالب مربوطه، نام‌گذاری شده‌اند:مفهوم «پیش از تاریخ» در آثار باستان شناسانی که از واژه «اولیه» برای توصیف جوامعی که پیش از ثبت‌های مکتوب وجود داشتند، استفاده می‌کردند ، ظاهر شد.
استفاده از مقیاس زمانی زمین‌شناسی برای دوره‌های زمانی پیش از انسان، و استفاده از سیستم سه عصر برای پیش از تاریخ بشر، در اواخر قرن نوزدهم در آثار انسان‌شناسان و باستان‌شناسان بریتانیایی، آلمانی و اسکاندیناویایی پدیدار شد.  منبع اصلی اطلاعات پیش از تاریخ، باستان شناسی (شاخه ای از مردم شناسی) است، اما برخی از محققان شروع به استفاده بیشتر از شواهد علوم طبیعی و اجتماعی کرده اند.
پژوهشگران اولیه در ماقبل تاریخ بشر، باستان شناسان و انسان شناسان فیزیکی هستند که از کاوش ها، بررسی های زمین شناسی و جغرافیایی و سایر تحلیل های علمی برای آشکارسازی و تفسیر ماهیت و رفتار مردمان پیش باسواد و بی سواد استفاده می کنند.
ژنتیک شناسان جمعیت انسانی و زبان شناسان تاریخی نیز بینش ارزشمندی برای این پرسش ها ارائه می دهند. انسان شناسان فرهنگی متن نوشته هایی برای تعاملات اجتماعی که توسط آن امکان تجزیه و تحلیل هر مقاله ای در زمینه ماقبل تاریخ بشری ایجاد می شود، فراهم می کنند.
بنابراین، داده‌های مربوط به پیش از تاریخ توسط طیف گسترده‌ای از علوم طبیعی و اجتماعی، مانند انسان‌شناسی، باستان‌شناسی، باستان‌شناسی، زبان‌شناسی تطبیقی، زیست‌شناسی، زمین‌شناسی، ژنتیک مولکولی، دیرینه‌شناسی، پالینولوژی، انسان‌شناسی فیزیکی و بسیاری دیگر ارائه می‌شود.
ماقبل تاریخ بشر نه تنها از نظر گاهشماری (علم ترتیب تاریخ ) آن با تاریخ متفاوت است، بلکه در نحوه پرداختن به فعالیت‌های فرهنگ‌های باستان‌شناسی به جای ملت‌ها یا افراد نام‌گذاری شده نیز تفاوت هایی با آن دارد. ماقبل تاریخ به جای سوابق مکتوب، محدود به فرآیندهای مادی، بقایای آثار، و مصنوعات است. به همین دلیل، اصطلاحات مرجعی که ماقبل تاریخ‌ها از آن استفاده می‌کنند، مانند «نئاندرتال» یا «عصر آهن»، برچسب‌های مدرنی هستند که گاهی اوقات تعاریف آن قابل بحث است.
مفهوم "عصر حجر" در باستان شناسی بیشتر جهان استفاده می شود، اگرچه در باستان شناسی قاره آمریکا آن را با نام های مختلف می نامند و با مرحله سنگی یا گاهی پارینه-هندی شروع می شود. تقسیمات فرعی شرح داده شده در زیر برای اوراسیا استفاده می شود.
"پارینه سنگی" به معنای "عصر سنگی قدیم" است و با اولین استفاده از ابزار سنگی آغاز می شود. پارینه سنگی نخستین دوره عصر حجر است.
بخش اولیه پارینه سنگی، پارینه سنگی پایین نامیده می شود، که به قبل از هومو ساپینس، با هومو هابیلیس (و گونه های مرتبط) و قدیمی ترین ابزار سنگی، مربوط به حدود 2.5 میلیون سال قبل، شروع می شود. شواهد کنترل آتش توسط انسان های اولیه در دوران پارینه سنگی پایین نامشخص است و در بهترین حالت از حمایت علمی محدودی برخوردار است. رایج ترین ادعای پذیرفته شده این است که H. erectus یا H. ergaster بین 790000 تا 690000 BP (قبل از دوره کنونی) آتش را ایجاد کرده است. استفاده از آتش، انسان های اولیه را قادر ساخت تا غذا بپزند، گرما فراهم کنند و در شب منبع نور داشته باشند.
هومو ساپین های اولیه حدود 200000 سال پیش پدید آمدند و آغازگر دوره پارینه سنگی میانه بود. تغییرات تشریحی که نشان‌دهنده ظرفیت زبان مدرن است نیز در دوران پارینه سنگی میانه به وجود آمده است. در دوران پارینه سنگی میانه، اولین شواهد قطعی از استفاده انسان از آتش وجود دارد. مکان‌هایی در زامبیا دارای استخوان و چوب زغال‌شده هستند که قدمت آن‌ها به 61000 سال پیش باز می گردد. تدفین منظم مردگان، موسیقی، هنرهای اولیه و استفاده از ابزارهای پیچیده چند قسمتی از نکات برجسته پارینه سنگی میانه است.
در سراسر دوران پارینه سنگی، انسان ها عموماً به عنوان شکارچیان عشایری زندگی می کردند. جوامع شکارچی-گردآورنده بسیار کوچک بودند، گاهی اوقات جوامع شکارچی-گردآورنده با منابع فراوان یا تکنیک های پیشرفته نگهداری مواد غذایی، سبک زندگی بی تحرکی را با ساختارهای اجتماعی پیچیده مانند حاکمیت و طبقه بندی اجتماعی ایجاد می کردند. در این دوره ممکن است تماس های راه دور برقرار شده باشد، مانند بزرگراه بومی استرالیا که با نام مسیر رویایی شناخته می شود.