پایتخت (مجموعه تلویزیونی)
پایتخت یک مجموعهٔ تلویزیونی ایرانی به کارگردانی سیروس مقدم و تهیه‌کنندگی الهام غفوری است که در شش فصل از شبکهٔ یک پخش شده‌است. بازیگران این مجموعه محسن تنابنده، ریما رامین‌فر، علیرضا خمسه، احمد مهران‌فر، نسرین نصرتی، سارا فرقانی اصل، نیکا فرقانی اصل، سلمان خطی، هومن حاجی‌عبداللهی، مهران احمدی و بهرام افشاری هستند.
فصل اول سریال ماجرای خانوادهٔ «نقی معمولی» را روایت می‌کند که تصمیم می‌گیرند از شیرگاه به تهران کوچ کنند؛ اما هنگام ورود به پایتخت با مشکلات زیادی مواجه می‌شوند … صاحبخانه می‌میرد و وراث حاضر به تحویل خانه نمی‌شوند، بدین ترتیب در پی مشکلاتی که در تهران برای آنها پیش می‌آید مجبور می‌شوند مدتی را در کامیون ارسطو(احمد مهران فر) زندگی کنند…
نقی در گنبد و گلدسته سازی کار می‌کند و با کامیون ارسطو از طرف محل کارش، مسئول می‌شود یک گنبد و گلدسته را به روستایی در قشم ببرند. او با خانواده‌اش به همراه سرپرست بار راهی تهران می‌شوند تا گنبد و گلدسته را به صاحبش که در خانه سالمندان زندگی می‌کند نشان دهند و بعد به طرف مکان نصب بروند. در این بین اتفاقات بسیار جالبی از جمله مسابقه تلفنی، گیر افتادن در رستوران، بکسل کردن ماشین مسئولین شورا و عاشق شدن ارسطو می‌افتد…
ارسطو برای سومین بار عاشق شده‌است و قصد برپایی مراسم عروسی دارد. نقی که در حال ساخت خانه خود است، این مراسم را در همان خانه نیمه‌کاره برگزار می‌کند و شام مراسم را هم هما به عهده می‌گیرد. اوس موسی (معمار مشهدی ساختمان) به نقی اصرار می‌کند تا ستونی را وسط خانه نصب کند ولی نقی قبول نمی‌کند. مراسم برگزار می‌شود و بعد از شام هنگامی‌که همه مشغول رقص و پایکوبی در طبقه دوم هستند ساختمان فرو می‌ریزد و همه مصدوم می‌شوند. چند هفته از این ماجرا می‌گذرد و نقی در خانه خواهرش فهیمه سکونت دارد و با ارسطو قهر کرده‌است. بهبود (مهران احمدی)(همسر فهیمه) که جنگلبان است به گفته خودش در راه نجات جان پلنگ مازندران از دست شکارچی‌ها با برخورد تیر به لگنش جانفدایی کرده‌است و این قصه را همیشه با آب و تاب فراوان تعریف می‌کند. نقی که چند وقتی است بیکار شده تصمیم می‌گیرد در مسابقات کشتی پیشکسوتان شرکت کند…
هما سعادت در انتخابات شورای شهر رأی می‌آورد و طرفداران او در منزلشان جمع می‌شوند. همسر چینی ارسطو در سانحه هوایی جان خودش را از دست داده و این مسئله موجب شده تا کام ارسطو هر روز تلخ و تلخ‌تر بشود. نقی از همسرش درخواست می‌کند تا برای ساخت خانه فهیمه (خواهر نقی) مجوز بگیرد اما او این کار را خلاف می‌داند و هیچ رقمه زیر بار نمی‌رود. نقی به همراه اقوام و خویشانش و کمک اوس موسی دست به کار می‌شوند و خانه فهیمه را به‌طور پنهانی با آوردن مصالح از راه و بیراه می‌سازند… در این بین ماجراهایی از جمله ازدواج بابا پنجعلی، دعوای نقی و هما، حضور بهبود در آفریقا اتفاق می‌افتد…
ارسطو ماشین شاسی بلند می‌خرد و خانواده را برای خوردن هویج بستنی به بیرون می‌برد امّا در میانه راه ماشین چپ می‌کند و در آب می‌افتد. خانواده نقی معمولی بر سر این اتفاق صدمات شدیدی دیده‌اند و نقی برای این موضوع رابطه‌اش را با ارسطو قطع می‌کند. او برای عوض شدن روحیه خانواده پس از این حادثه، آن‌ها را به ترکیه می‌برد. در میانه‌راه، نقی با ارسطو روبرو می‌شود و درگیری لفظی بین این دو رخ می‌دهد اما پس از آن با هم صلح می‌کنند. آن‌ها در کشور ترکیه سوار بر بالن می‌شوند. مسئول هدایت بالن بر اثر مصرف مشروبات الکلی سکته کرده و منجر به مرگش می‌شود. سپس بالن آن‌ها را به سمت سوریه و جبهه داعش می‌برد…
قصهٔ سریال «پایتخت ۶» با فوت بابا پنجعلی و اهدای اعضای بدن او آغاز می‌شود. بهبود فریبا پس از سال‌ها به ایران بازمی‌گردد اما ماجراهایی برایش پیش می‌آید که فهیمه را از شوهرش دلسرد می‌کند. بهبود در این فصل به بیماری سندرم دست بی‌قرار مبتلا است. بهتاش که در فصل ۵ بیکار و آس و پاس بود، حالا دروازه‌بان باشگاه فوتبال نساجی مازندران شده‌است و به بازیکن فوتبال پیتر چک علاقه دارد و نقی معمولی هم سیاسی شده و راننده و محافظ شخصی نمایندهٔ مجلس است. هما همسر نقی هم گویندهٔ اخبار شده‌است. ارسطو با فردی به اسم کاووس ناخواسته وارد فروش موادمخدر می‌شود و از ماشین نقی که رانندهٔ نمایندهٔ مجلس است، برای جابجایی مواد استفاده می‌کند.
مقدم با اشاره به علت نامگذاری این مجموعه به نام «پایتخت» و نحوهٔ دنباله دار کردن داستان افزود:
محسن تنابنده طراح و سرپرست نویسندگان مجموعه پایتخت بوده و فیلمنامه هر فصل از این مجموعه را با همکاری یک یا چند نویسنده نوشته‌است.نشریه دنیای تصویر نقش نقی معمولی را جزء ۱۰۰ نقش ماندگار تاریخ سینما و تلویزیون ایران انتخاب کرد.مهران احمدی علت ترک مجموعه را اینگونه تعریف می‌کند:
وی همین‌طور از علت بازگشت خود می‌گوید:
به گفته عوامل سریال و علیرضا خمسه دلیل حذف بابا پنجعلی از سریال آلزایمر زیادی بیش از حد شخصیت بوده‌است زیرا استفاده از این شخصیت بسیار محدود می‌شد. همچنین کارگردان سریال در این باره گفته‌است که به این شخصیت در پنج فصل به اندازه کافی پرداخته شده‌است و دلیلی برای ادامه دادن شخصیت نیست. گرچه در ابتدا خشایار الوند می‌خواست از روح بابا پنجعلی در فصل ششم استفاده کند اما محسن تنابنده نظرش این بود که این شخصیت در فصل ششم حضور نداشته باشد. سرانجام با از دنیا رفتن خشایار الوند و گفتگو بین علیرضا خمسه و عوامل سریال، تصمیم گرفتند که این شخصیت را حذف کنند و از مردنش موقعیت‌های خنده دار خلق کنند.
هدایت هاشمی از علت حضور نداشتن خود می‌گوید:
وی همچنین به این سؤال که آیا دوست دارد به مجموعه برگردد گفته‌است:
در آذر ۱۳۹۹، اخباری تأیید نشده از ممنوعیت حضور «سارا و نیکا» در برخی رسانه‌ها، از جمله ایسنا و همشهری‌آنلاین منتشر شد که آنان در فصل جدید حذف شده‌اند. ایسنا نوشت «حذف نقش سارا و نیکا و بازگشت نقش بابا پنجعلی با بازی علیرضا خمسه، مهمترین تغییراتی است که در همین گمانه‌زنی‌ها برای فصل هفتم از سریال پایتخت برشمرده می‌شود.». مهران احمدی و بهرام افشاری به این موضوع واکنش نشان دادند. برخی معتقدند که علت حذف این بازیگران بخاطر لو رفتن فیلم‌های خصوصی آنان در استخر است.
سانسورهایی در این سریال وجود داشت که مورد اعتراض عوامل سریال قرار گرفت. اوج سانسورها در فصل پنجم و به خصوص فصل ششم بود. مجموعه پایتخت از جهت مختلفی مورد اعتراض مخاطب‌های قرار گرفته‌است. این بخش از مقاله به انتقادات وارده به مجموعه تلویزیونی پایتخت می‌پردازد؛ انتقاداتی که حتی به احتمال وجود ستون پنجم فرهنگی دشمن در میان سازندگان این سریال نیز دامن زده‌است. فصل سوم سریال پایتخت که در نوروز سال ۱۳۹۳ از تلویزیون ایران پخش شد، نمونه آشکار و بی‌سابقه‌ای از تبلیغات در سریال‌های ایرانی بود، به‌طوری‌که به بهانه‌های مختلف پروژه اطلس مال که اسپانسر سریال پایتخت بود در سکانس‌های مختلف تبلیغ می‌شد؛ با همه این‌ها این تبلیغات در هیچ‌یک از فصل‌های دیگر این سریال دیده نشد.
در فصل پنجم سریال شخصیت‌های اصلی داستان کاملاً اتفاقی در نبرد با گروهی از سربازان داعش در سوریه روبرو می‌شوند و بعد از درگیری با داعشی‌ها به دست نیروهای مدافع حرم نجات پیدا می‌کنند. قصه‌ای که هرچند هم‌چون دیگر فصل‌های این سریال در غالب طنز پیش می‌رفت اما در عین‌حال آشکارا به تبلیغ سپاه و مشروعیت بخشیدن به موضع حاکمیت دربارهٔ جنگ سوریه می‌پرداخت.
در قسمت اول فصل ششم که نوروز سال ۱۳۹۹ یعنی چندماه پس از گران شدن ناگهانی بنزین در آبان ۹۸ و به تبع آن اعتراضات گسترده مردمی، پخش شد، شخصیت اصلی سریال، نقی معمولی، با شنیدن قیمت بنزین جا می‌خورد و پس از آنکه مأمور پمپ بنزین به او یادآور می‌شود که بنزین گران شده‌است، می‌گوید: 《من هم صبح جمعه متوجه شدم》 پاسخی که در نگاه اول طعنه‌ای به حسن روحانی به نظر می‌رسد؛ ولی به عقیده برخی هدفش درواقع تقلیل و کوچک جلوه دادن گرانی بنزین در ذهن مردم است.
سازندگان سریال پایتخت حتی در دو قسمت پخش شده در نوروز ۱۴۰۰ هم، تبلیغ و تشویق به فرزندآوری و ازدواج را مدنظر داشتند. برای مثال یکی از رحمت (بازی هومن حاج‌عبداللهی) که در قسمت قبلی ازدواج کرده بود پدر سه فرزند شد.
حاشیه‌سازترین مورد دربارهٔ ترویج ازدواج اما مربوط به فصل پنجم سریال است. زمانی‌که رحمت دختران دوقلوی یکی از شخصیت‌های سریال (نقی معمولی) یعنی سارا و نیکای حدوداً ۱۲، ۱۳ ساله را برای ازدواج با برادران دوقلوی خود در نظر گرفته‌است و نگران است که چطور آنها را از پدر غیرتی سارا و نیکا، خواستگاری کند. مسئله‌ای که در چند قسمت ابتدایی سریال ذهن «رحمت» را درگیر کرده و درنهایت با واکنش تند نقی و هما (پدر و مادر دو دختر) روبرو می‌شود.
مادر دوقلوها با گفتن اینکه این دخترها هنوز بچه هستند و در خلوت خودشان عروسک‌بازی بازی می‌کنند، به‌صورت غیرمستقیم می‌خواهد به رحمت بفهماند که تفکر او مصداق مشروعیت بخشیدن به «کودک همسری» ست. اما مطرح شدن چنین مسئله‌ای در داستان واکنش زیادی از کاربران در شبکه‌های اجتماعی را در پی داشت و حتی سازندگان سریال را به واکنش واداشت و محسن تنابنده، نویسنده و بازیگر اصلی سریال گفت که این موضوع (کودک همسری) را مطرح کرده‌است تا در قسمت‌های بعدی به مخالفت با آن بپردازد.
برخی معتقدند اغلب دیالوگ‌ها و موقعیت‌های شکل گرفته سریال پایتخت پنج، نوعی توهین مستقیم و آشکار به فرهنگ مردم مازندران است. کارشناسان معتقدند توهین و تمسخر لهجه‌ها در فیلم‌های سینمائی، سریال‌ها و همچنین پخش و انعکاس آن در رسانهٔ ملی کشور می‌تواند نفرت را میان مخاطبین این زبان‌ها به وجود بیاورد و درعین حال، بخشی از سیاست رسمی و رسانه‌ای کشور علیه قومیت‌ها تلقی گردد.
پخش سریال نوروزی پایتخت باعث اعتراضاتی از سوی مازندرانیان نیز شد. به باور معترضین دراین مجموعهٔ نوروزی لهجهٔ مازندرانی‌ها مورد تمسخر قرار گرفته‌است. معترضین خواستار عذرخواهی و قطع این سریال شدند. اوج گرفتن اعتراض‌ها علیه سریال پایتخت به باور برخی از جامعه شناسان و زبان‌شناسان ایرانی بیشتر ریشه در مشکلات اجتماعی و فرهنگی دارد.
پخش این سریال اعتراض مقام‌های استانداری، امامان جمعه و تشکل‌های دانشجویی استان مازندران را هم برانگیخت. هادی ابراهیمی، معاون امنیتی- سیاسی استاندار مازندران در گفتگو با رسانه‌ها اعلام کرد که در ایام نوروزی مردم با تماس با استانداری به این فیلم اعتراض کرده‌اند.
معاون استاندراری مازندران دربارهٔ دلایل تحقیر لهجه مازندرانی گفته‌است: «این تفکر تا دیروز جهت ضد آذری و ضد گیلانی و تا حدودی هم ضد لری داشته، اما این روزها به خاطر دریافت جواب‌های دندان شکن از سوی اقوام غیور یادشده، تغییر مسیر داده و مازنی‌ها و لرها را به‌طور مستقیم هدف گرفته‌است».
دیگر معاون استانداری مازندران، گفته‌است: «تلاش کارگردان برای القاء برتری فرهنگی و اجتماعی پایتخت‌نشین‌ها بر قومیت‌های مقیم استان‌ها و این‌بار مازندرانی‌هاست که این نگرش‌ها ریشهٔ استعماری دارد».
یک حقوق‌دان اهل استان مازندران که از قید نامش خودداری کرد، در گفتگو با دویچه وله گفت: «افراد، چون این قضیه را توهین تلقی کردند، می‌توانند به استناد صحبت اخیر رهبری به عنوان «جرم توهین» شکایت کنند و این توهین ازطرف هر کسی به هر شکلی انجام بگیرد، تحت پیگرد قرار می‌گیرد تابحال در ایران کسی به جرم توهین به لهجه محکوم نشده‌است.»
همچنین حجت‌الاسلام لائینی، مسئول وقت شورای نگهبان مازندران، گفته‌است: «صداوسیما نباید با پخش چنین برنامه‌هایی خود را به نمایشخانه‌ای بی‌محتوا تبدیل کند. سازندگان این سریال حرمت مازندرانی‌های غیور را خدشه‌دار کرده‌اند و این موضوع موجب اعتراضات گسترده مردم و مسئولان استان شده‌است. نباید به بهانهٔ شادی و خنداندن مردم، قوم و فرهنگ خاصی را هتک حرمت کرد.»
برخی از صحنه‌های سریال پایتخت، نظیر خورشت قیمه در ولیمه نقی، هیچ نسبتی با فرهنگ غذایی مازندران ندارند؛ همچنین در برخی صحنه‌ها نظیر استقبال از زائران، می‌شد از سنت‌های مازندرانی استفاده کرد ولی این اتفاق رخ نداد که نشان‌دهندهٔ عدم مشاوره و ضعف در فیلمنامه است.
یکی از سکانس‌های جنجالی در فصل ششم پایتخت نمایش داده شد. این صحنه بازخورد گسترده‌ای در میان کاربران شبکه‌های اجتماعی داشت و به‌طور گسترده به اشتراک گذاشته و همرسانی شد. در این صحنه که بهبود فریبا بر کتاره یا نرده صفه خانه نشسته و نیم رخ او به دوربین است؛ دست بی‌قرارش در حال لرزش و تکان خوردن است. نحوه تکان خوردن دست، به باور بسیاری از بینندگان یادآور و تداعی کننده خودارضایی است.
احمد مهرانفر، دیالوگ‌های سانسورشده «پایتخت» را منتشر کرد/عکس