خضر
خضر شخصیتی است که در قرآن به عنوان بنده صالح خداوند و دارای حکمت یا دانش عرفانی معرفی شده است. در روایات مختلف اسلامی و غیراسلامی، خضر به عنوان پیامبر یا فرستاده خدا توصیف شده است که از دریا محافظت می‌کند، دانش پنهانی را آموزش می‌دهد، و به کسانی که دچار دردسرند کمک می‌کند. شخصیت خضر، شخصیتی ساخته و پرداخته‌یِ ادوار و اقوامِ گوناگون است و در طول زمان با عناصر مختلف دیگری مانند هوم و سروش ایرانی، ژنرال سارگیس سنت جورج در آسیای صغیر، سمائیل در یهودیت، یحیی و عثمان مروندی در سند و پنجاب در جنوب آسیا درآمیخته است. از معجزاتی که برای او دانسته‌اند این است که روی هر زمین خشکی می‌نشست، زمین، سبز و خرم می‌گشت و دلیل نامش، (خضر: سبز) نیز همین است. زندگی خضر، از قبل از زمان موسی تا زمان حاضر، و ادامهٔ زندگیش تا آخر الزمان، مورد اتّفاق مسلمانان - است. به اعتقادِ مسلمانان، خضر، طولانی‌ترین عُمر را در میان فرزندان آدم دارد.
مفسریان بر این باورند که داستانِ قرآنیِ موسی و همراهش در سوره کهف مربوط به موسی و خضر است. منبع داستانِ قرآنیِ سفر موسی و خضر، دقیقا مشخص نیست. برانون اِم ویلرِ مورخ، می‌گوید که به نظر نمی‌رسد این داستان پیشینه مستقیم مسیحی یا یهودی داشته باشد هرچند که نمونه‌های مشابهی از آن در دیگر ادیان موجود است.
یکی از مهم‌ترین فرضیه‌ها در مورد منبع داستان موسی و همراهش در قرآن، فرضیه‌یِ مورخِ هلندیِ اوایلِ قرنِ بیستم، است. او گفت که این داستان از یک افسانه یهودی مشتق شده است که پاجرایِ خاخام تلمودی، "جاشوا بن‌لاوی" و "الیاس"، پیامبرِ تورات است. در این داستان یهودی نیز مانند داستانِ موسی و همراهش(احتمالا خضر)، بن‌لاوی می‌خواهد از الیاس پیروی کند؛ الیاس با درخواستش موافقت می‌کند بدین شرط که اقدامات احتمالیش را زیر سوال نبرد. یک شب، بن‌لاوی و الیاس میزبان مرد فقیری هستند که فقط یک گاو دارد. الیاس آن گاو را سلاخی می‌کند. فردای آن روز، مردی ثروتمند از پذیرایی از آن دو، امتناع می‌ورزد، اما الیاس، بدون دریافت دستمزد، دیوار آن مرد را تعمیر می‌کند. در نهایت، مردم نیز از پذیرایی از این دو در کنیسه‌ای مجلل خودداری می کنند، ولی توسط گروهی از مردم فقیر میزبانی می شوند. الیاس از خدا می‌خواهد که همه افراد کنیسه را به حاکم تبدیل کند و تنها یک نفر از این کنیسه حکومت کند. هنگامی که بن‌لاوی از پیامبر علتِ این کارهایش سؤال می‌کند، پیامبر توضیح می‌دهد که او آن گاو را به عنوان جایگزینی برای روحِ همسرِ مردِ میزبان که قرار بود در آن روز بمیرد، کشت؛ و دیوارِ فردِ ثروتمند را تعمیر کرد تا مرد نتواند گنجِ زیرِ دیوار را پیدا کند؛ و اینکه دعایِ پایانیش به این دلیل بوده که سرزمینِ تک‌فرمانروا بهتر از سرزمینی است که چندین حاکم داشته‌باشد. ونسینک معتقد بود که نویسنده‌یِ قرآن داستان خضر را مستقیماً از این منبع یهودی گرفته است، اما نام شخصیت‌های درگیر، دگرگون شده‌اند.
این افسانه یهودی برای اولین بار در اثری عربی توسط محقق یهودیِ تونسیِ قرن یازدهم، نسیم بن یعقوب، حدود چهارصد سال پس از تألیف قرآن، تأیید شده است.  در اوایل سال ۱۹۶۰میلادی استدلال کرد که به نظر می‌رسد این داستان «کاملاً وابسته به متن قرآن» است، حتی زبان و لحن بیانِ داستان، بیشتر شبیه به متون عربی کلاسیک معمولی است تا داستان‌های دیگر بن ژاکوب با منشأ و بیانِ واضحِ تلمودی. ویلر با اشاره به اینکه مجموعه بن‌یعقوب شامل داستان‌های دیگری با پیشینه‌ اسلامی است، می‌گوید که تازه داستان یهودیِ الیاس و بن‌لاوی، تحت تأثیر اسلام و داستان قرآنی خلق شده‌است، و مشابهت‌های آن با داستان مذکور قرآن، با شرح‌های تفاسیر اسلامیِ پسین بیشتر مطابقت دارد. مثلا روایت اجمالی از خود قرآن، داستان یهودی شامل بن‌لاوی است که به دنبال الیاس می‌گردد، همانطور که در تفاسیر اسلامی خداوند به موسی می‌گوید به دنبال خضر بگردید؛ در حالی که خود قرآن هرگز بیان نمی‌کند که ملاقات موسی و خضر خواسته یا ناخواسته بوده است. ارتباط نزدیک بین الیاس و خضر نیز برای اولین بار از تعدادی از منابع اولیه اسلامی گواهی شده‌است. ویلر نتیجه می‌گیرد که این بن‌یعقوب بوده که داستان الیاس را از قرآن تقلید کرده و نه برعکس.
یکی دیگر از داستانهای اولیه شبیه به داستان خضر، منشأ مسیحی دارد. دست‌نوشته یونانی آسیب‌دیده و نااستانداردِ قرن سیزدهم به‌نام لیمون پنوماتیکوس. این اثر از راهب بیزانسی پیش از اسلام به‌نام جان موشوس است. این اثر حاملِ ماجرای یک راهب و فرشته‌ است. فرشته در این داستان به شرحِ کارهای عجیبی می‌پردازد که پیشتر انجامشان داده. فرشته روزی از میزبان سخاوتمندش جامی دزدیده بود، زیرا می‌دانست که میزبان نیز آن جام را دزدیده بوده و به‌کارگیریِ آن، کارنامه اعمالِ میزبان را بیشتر به گناه آلوده می‌کند. او پسر میزبانِ دیگری را کشته بود؛ زیرا می‌دانست که پسر اگر بالغ شود گناهکار می‌شود، اما اگر قبل از ارتکاب گناه بمیرد به بهشت ​​می‌رود. سرانجام، فرشته دیوار مردی را که از پذیرایی از آنها امتناع کرده بود، تعمیر کرد؛ زیرا می‌دانست که گنجی در زیر وجود دارد که ممکن است مرد آن را پیدا کند. مورخ فرانسوی، راجر پارت می‌گوید که این داستانِ مسیحی، نسبت به افسانه یهودی، نزدیکی بیشتری با روایتِ قرآن دارد. مثلا، فرشته در داستان یونانی و «عَبْدًا مِّنْ عِبَادِنَا»(بنده‌ای از بندگانمان) در قرآن، بر خلاف چهره‌های نام‌برده الیاس یا خضر در تفسیر اسلامی، هر دو مجهول و مبهم هستند. داستان فرشته و راهب بخشی از سنت مسیحی گسترده‌ترِ تئودیسه است که ممکن است بر نویسنده قرآن تأثیر گذاشته باشد. گابریل سعید رینولد داستانِ مسیحی را منبع احتمالی روایت قرآن می‌داند.
چهره های زیادی در تاریخ پیش از اسلامِ ایران وجود دارند که طی جریان اسلامی‌سازی در شخصیت خضر (به‌معنای سبز) ظهور یافته‌اند. یکی از آنها به طرز متناقضی یک زن، آناهیتا است. محبوب‌ترین زیارتگاه زرتشتیان در یزد به آناهیتا اختصاص دارد. برای زرتشتیان، مهمترین زیارت‌گاه، پیر سبز است. نام حرم از سرسبزی شاخ و برگ‌های اطرافش گرفته شده‌است. این معبد، هنوز هم برای زرتشتیان ایران کاربردی و مقدس است.
هر ساله از ۲۴ تا ۲۸ خرداد، هزاران زرتشتی از هند و سایر کشورها با زرتشتیان ایران به یزد می‌آیند تا پیر سبز را زیارت کنند. نمازگزاران برای باران دعا می‌کنند و سبز شدن طبیعت و تجدید حیات را جشن می گیرند.
همانطور که بابیان می گوید:"خضر به الهه آب زرتشتی آناهیتا مربوط است و برخی از پناهگاه های سابق او در ایران به او خضر (پیر سبز) وقف شده است."
گفته‌اند خضر از اولاد سام بن نوح و پسرخالهٔ ذوالقرنین بود. در وجه تسمیه خضر نوشته‌اند که هر کجا می‌نشست سبز می‌شد. با این حال بنا به برداشتی نیز، دو نفر با نام خضر وجود داشته‌اند، خضر اکبر که از اولاد سام بن نوح بوده و خضر ثانی که از انبیای بنی‌اسرائیل بود و مصاحب موسی بوده‌است. او یکی از چهار مادر هستی در اشعار فردوسی است که با لقب مشک خوانده شده‌است:
یک بررسی دقیق تر متون مختلف نشان می‌دهد که نسخ بعدی داستان‌های ذوالقرنین به قرآن وابسته‌اند به‌طوری‌که از طریق مفسران اولیهٔ مسلمان فهمیده می‌شود. عناصر کلیدی داستان‌های بعدی مانند وجه تسمیهٔ «ذوالقرنین» که نسبت داده شده به کورش هخامنشی مدیون منابع آن‌ها در تفاسیر است.
در روایت‌های مختلف، خضر را با ذوالقرنین مرتبط می‌دانند که درباره کیستیِ ذوالقرنین نیز گمانه‌های گوناگونی وجود دارد؛ مشخص نیست که کوروش هخامنشی است یا اینکه صعب پادشاه حمیری است که در قرآن بزرگ‌نمایی شده یا شخصی دیگر است. در یک روایت، خضر و ذوالقرنین از سرزمین تاریکی عبور می کنند تا آب زندگی را بیابند. ذوالقرنین در جستجوی چشمه گم می‌شود اما خضر آن را می‌یابد و از آن می‌نوشد و حیات جاودانی می‌یابد. به نقل از وهب بن منبیه و ابن‌هشام، خضر بوده که پس از ملاقات با شاه در بیت المقدس، لقب ذوالقرنین را به او داده‌است. همچنین نسخه‌های مختلفی از رمان اسکندر وجود دارد که در آن خضر به عنوان خدمتکار اسکندر مقدونی ظاهر می‌شود. در اسکندرنامه که نویسنده‌اش ناشناس است، ذوالقرنین از خضر خواسته تا او و سپاهیانش را به سوی آب حیات هدایت کند. خضر موافقت می‌کند و سرانجام به تنهایی به آب حیات برخورد می‌کند. دقیقا مشخص نیست که در ادبیاتِ دوران میانه‌یِ خاورمیانه منظورِ نویسندگان از اسکندر، اسکندرِ مقدونی بوده یا شخصیت دیگر.
خضر ممکن است از طریق اختلاط فرهنگ‌ها در طول جنگ‌های صلیبی وارد ادبیات اروپایی شده‌باشد.
در بخش‌هایی از هندوستان، خضر به نام خواجه‌خضر و روح رودخانه‌‌ها چاه‌ها شناخته می‌شود. در اسکندرنامه از او به عنوان قدیسى که بر چاهِ آب حیات ریاست دارد، یاد شده‌است و هندوها و مسلمانان او را محترم مى‌شمارند. او گاهی به صورت پیرمردی با لباس سبز به تصویر کشیده می‌شود و اعتقاد بر این است که سوار بر ماهی است.
زیارتگاه اصلی او در جزیره‌ای از رودخانه سند در کنار باکار در پنجاب در پاکستان است.
داستان خضر در قرآن آمده‌است اما بر اساس روایات می‌گویند این شخص خضر است. داستان خضر در آیات ۶۵ تا ۸۲ سورهٔ کهف در قرآن چنین آمده‌است: و
در شاهنامه فردوسی در داستان پادشاهی اسکندر زمانی که اسکندر در جستجوی آب زندگانی بود به خضر می‌رسد. اسکندر در این ملاقات گوش به فرمان خضر است: