گیلگمش
گیل‌گَمِش ( ("گیلگمش")؛ ("بیلگمس" یا "پَبیلگَ-مِس")) یکی از قهرمان‌های اسطوره‌های بین‌النهرین باستان بود و شخصیت اصلی "حماسه گیلگمش"، حماسه‌ای که به زبان اکدی در اواخر هزارهٔ دوم پیشا دوران مشترک مکتوب گشت. احتمالاً وی پادشاه تاریخی دولت‌شهر سومریِ اوروک بوده که پس از مرگ به مقام خدایی می‌رسد. فرمانروایی او احتمالاً به ابتدای «دورهٔ آغازین دودمانی (بین‌النهرین)» (ح. ۲۹۰۰ تا ۲۳۵۰ پیشا دوران مشترک) بازمی‌گردد، گرچه او در زمان سلسله سوم اور (ح. ۲۱۱۲ تا ح. ۲۰۰۴ پیشا دوران مشترک) است که شخصیت اصلی افسانه سومری می‌گردد.
داستان دلاوری‌های افسانه‌ایِ گیلگمش در پنج شعر سومریِ بازمانده روایت می‌شود. قدیمی‌ترین آن‌ها احتمالاً "گیلگمش، انکیدو و جهان زیرین" است که در آن گیلگمش به یاری ایزدبانو اینانا می‌آید و موجوداتی که درخت "هولوپو" او را آلوده کرده‌اند، فراری می‌دهد. اینانا به او دو شی ناشناخته، یک "میککو" و یک "پیککو"، می‌دهد که هر دو را گم می‌کند. پس از مرگ انکیدو، شبح او به گیلگمش دربارهٔ شرایط تیره‌وتار جهان زیرین می‌گوید. شعر "گیلگمش و آگا" توصیف شورش گیلگمش بر پادشاه کیش به نام «آگا» است. سایر شعرهای سومری، بازگوکنندهٔ شکست هوواوا و نرگاو آسمان به دست گیلگمش هستند؛ شعر پنجم که در وضعیت خوبی باقی نمانده، روایتگر مرگ و به‌خاک‌سپاری وی است.
در دوران بابِلی بعدی، این داستان‌ها در یک روایت به‌هم‌تنیده شدند. نسخه مرجع "حماسه گیلگمش" اکدی توسط کاتبی به نام سین-لقی-اونینی، احتمالاً در دوره بابلی میانه (ح. ۱۶۰۰ تا ح. ۱۱۵۵ پیشا دوران مشترک) و بر اساس منابع بسیار قدیمی‌تر سروده شد. در حماسه، گیلگمش نیمه‌خدایی است با نیرویی فرابشری که با مردی وحشی، انکیدو، دوست می‌شود. آن دو با هم به سفرهای زیادی می‌روند، مشهورترینش شکست هومبابا (سومری: هوواوا) و نرگاو آسمان است که ایشتار (سومری: اینانا) آن را برای حمله به آن‌ها فرستاده‌است (پس از آن‌که گیلگمش پیشنهاد او برای همسری را رد کرده‌است). پس از مرگ انکیدو، در اثر بیماری‌ای که خدایان برای مجازات دچارش کرده بودند، ترس از مرگ در دل گیلگمش می‌افتد و برای جاودانه شدن به جستجوی اوتنپیشتیم، دانای بازمانده از طوفان بزرگ، می‌رود. گیلگمش بارها در آزمون‌هایی که پیش روی او گذاشته می‌شود، شکست می‌خورد و به خانه‌اش در اوروک برمی‌گردد، درمی‌یابد که جاودانگی از دسترس او خارج است.
اکثر مورخان کلاسیک بر این عقیده‌اند که "حماسهٔ گیلگمش" تأثیر زیادی بر "ایلیاد" و "ادیسه" (دو شعر حماسیِ قرن هشتم پیشا دوران مشترک به یونانی باستان) داشته‌است. داستان تولد گیلگمش در حکایتی از "در طبیعت حیوانات" اثر آلیان (قرن دوم دوران مشترک) توصیف شده‌است. آلیان چنین بازگو می‌کند که پدربزرگ گیلگمش برای جلوگیری از باردار شدن مادرش، وی را تحت مراقبت قرار می‌دهد؛ زیرا پیشگویی به او گفته‌است که نوه‌اش او را سرنگون خواهد کرد. دختر حامله می‌شود و نگهبانان کودک را از برج پرتاب می‌کنند اما عقابی او را در هوا می‌رباید و به باغی پر از میوه می‌برد که در آن‌جا باغبان بزرگش می‌کند.
حماسه گیلگمش در سال ۱۸۴۹ در کتابخانه آشوربانی‌پال دوباره پیدا شد. در دهه ۱۸۷۰ این اثر ترجمه شد و پس از ترجمهٔ متن، به دلیل شباهت‌های بخش‌هایی از آن با تنخ (مجموعه کتب مقدس یهودیان) جنجال گسترده‌ای ایجاد شد. گیلگمش تا اواسط قرن بیستم ناشناخته بود اما در پایان همان قرن توجه به او افزایش یافت و به چهره‌ای نویافته در فرهنگ جدید بدل شد.
اکثر مورخان عموماً موافقند که گیلگمش پادشاه تاریخی دولت‌شهر اوروک بوده و به احتمال زیاد دوران حکمرانی او اوایل «دوره آغازین دودمانی بین‌النهرین» (ح. ۲۹۰۰–۲۳۵۰ پیشا دوران مشترک) بوده‌است. «استفنی دَلی»، پژوهشگر خاور نزدیک باستان، می‌گوید که «زمان دقیقی نمی‌شود برای گیلگمش تعیین کرد ولی عموماً موافقند که دوره زندگی او ۲۸۰۰ تا ۲۵۰۰ پ.م. بوده‌است». کتیبه‌ای که احتمالاً متعلق به یکی از مقامات معاصر زیر نظر گیلگمش است، در میان متون باستانی اور پیدا شد، نام او چنین به میان می‌آید: «گیلگمش آن است که اوتو برگزید». گذشته از این در «کتیبه تومال»، متنِ تاریخ‌نگاریِ ۳۴ سطریِ زمان حکومت «ایشبی-اِرا» (ح. ۱۹۵۳ تا ح. ۱۹۲۰ پیشا دوران مشترک)، نام او ذکر می‌شود. این کتیبه ساختن دیوارهای اوروک را به گیلگمش نسبت می‌دهد. سطرهای یازده تا پانزده کتیبه چنین است:
برای بار دوم، تومال ویران شد، گیلگمش «نومونبوررایِ خانه انلیل» را ساخت. اور-لوگال، پسر گیلگمش، تومال را سرآمد کرد، نینلیل را به تومال آورد.گذشته از این گیلگمش به پادشاه اِنمباراگسیِ کیش (شخصیت تاریخی شناخته‌شده که ممکن است نزدیک به دوره زندگی گیلگمش می‌زیسته) مربوط است. همچنین، در "فهرست پادشاهان سومری" نام او به عنوان یکی از پادشاهان اوروک آمده‌است. تکه‌هایی از متنی حماسی که در مه-توران (اشنونا) پیدا شده چنین بازگو می‌کند که گیلگمش در پایان عمرش در بستر رود به خاک سپرده شد. مردم اوروک جریان آب فرات را که از آن شهر می‌گذشت، منحرف کردند تا در بسترش پادشاه مرده را دفن کنند.
این موضوع قطعی شده‌است که در اواخر «دوره آغازین دودمانی بین‌النهرین»، گیلگمش در مناطق مختلف سومر همچون یک خدا پرستش شد. در قرن ۲۱ پیشا دوران مشترک، اوتو-هنگال پادشاه اوروک، گیلگمش را به عنوان خدای حامی خود پذیرفت. پادشاهان سلسله سوم اور (ح. ۲۱۱۲ تا ح. ۲۰۰۴ پیشا دوران مشترک) علاقه خاصی به گیلگمش داشتند، او را «برادر ایزدی» و «دوست» می‌نامیدند. شولگی پادشاه اور (۲۰۲۹ تا ۱۹۸۲ پیشا دوران مشترک) خود را پسر لوگالباندا و نینسون و برادر گیلگمش نامید. در طی چند قرن ممکن است که به تدریج داستان‌هایی در مورد گیلگمش افزوده شده باشند که برخی به احتمال زیاد از زندگی واقعی سایر شخصیت‌های تاریخی ریشه گرفته‌اند، مانند گودئا، سلسله دوم حاکمان لاگاش (۲۱۴۴–۲۱۲۴ پیشا دوران مشترک). نیایش‌هایی که بر لوح‌های گلی نقش بسته، گیلگمش را داور مردگان در جهان زیرین خطاب می‌کنند.
در این دوره، افسانه‌ها و روایت‌های بسیاری دربارهٔ گیلگمش شکل گرفت. پنج شعر سومری مستقل که دلاوری‌های گیلگمش را روایت می‌کنند تا به امروز بازمانده‌اند. اولین حضور گیلگمش در ادبیات، به احتمال زیاد در شعر سومری "گیلگمش، انکیدو و جهان زیرین" است. روایت با درختِ "هولوپو" آغاز می‌شود - به احتمال زیاد، طبق نظر سومرشناس ساموئل نوآه کریمر، درخت بید، که در ساحل فرات رشد می‌کند. ایزدبانو اینانا درخت را به باغ خود در اوروک می‌برد و قصد دارد پس از رشد کاملِ آن، به سریری تبدیلش کند. رشد درخت کامل می‌شود ولی مار که «افسون نمی‌داند»، "آنزو"-پرنده و "لیلیتو"، دیوی بین‌النهرینی، همگی در درخت سکنی می‌گزینند و بانگِ افسوسِ اینانا را برمی‌آورند.
گیلگمش که در این داستان برادر اینانا توصیف می‌شود، پدیدار می‌شود و مار را از بین می‌برد و باعث گریختن "آنزو"-پرنده و "لیلیتو" می‌شود. همراهان گیلگمش درخت را قطع می‌کنند و از آن یک بستر و یک سریر می‌سازند و به اینانا تحویل می‌دهند. اینانا در پاسخ یک "پیککو" و یک "میککو" می‌سازد (احتمالا به ترتیب یک طبل و چوبک‌های آن - گرچه نمی‌توان با اطمینان گفت) و به پاداش شجاعت گیلگمش به او می‌دهد. گیلگمش "پیککو" و "میککو" رااز دست می‌دهد و می‌پرسد چه کسی آنها را باز خواهد یافت. انکیدو برای یافتن آنها به جهان زیرین فرومی‌رود اما قوانین سختگیرانه جهان زیرین را زیر پا می‌گذارد و در نتیجه مجبور می‌شود که برای همیشه در آنجا بماند. قسمت باقیمانده شعر گفتگویی است که در آن گیلگمش از شبح انکیدو دربارهٔ جهان زیرین می‌پرسد.
"گیلگمش و آگا" شورش موفق گیلگمش را بر علیه فرمانروا (آگا، پادشاه دولت‌شهر کیش) روایت می‌کند. "گیلگمش و هوواوا" روایتِ چگونه پیروز شدنِ گیلگمش و خادمش انکیدو، با کمک پنجاه داوطلب از شهر اوروک، بر هیولایی به نام هوواوا (غولی که انلیل، فرمانفرمای خدایان، به نگاهبانی جنگل سدر گماشته) است. در "گیلگمش و نرگاو آسمان"، گیلگمش و انکیدو نرگاو آسمان را که ایزدبانو اینانا برای حمله به آن‌ها فرستاده‌است، می‌کشند. طرح این شعر با صحنه همانندش در "حماسه گیلگمشِ" اکدیِ جدیدتر تفاوت اساسی دارد. در شعر سومری، به نظر نمی‌رسد اینانا از گیلگمش بخواهد که همسر او شود، در حالی که در حماسه اکدی جدیدتر چنین می‌خواهد. گذشته از این، هنگامی که پدرش آن را وادار می‌کند که نرگاو آسمان را به او دهد، به جای تهدید به زنده کردن مردگان برای خوردن زندگان (که در حماسه اکدی جدیدتر می‌کند)، تنها تهدید می‌کند که «فریادی» خواهد زد که به زمین برسد. شعری که به نام "مرگ گیلگمش" شناخته می‌شود در وضعیت بدی باقی مانده‌است اما به نظر می‌رسد که روایتگر به‌خاک‌سپاری بزرگی‌ست که پس از آن فرد درگذشته به جهان زیرین وارد می‌شود. این احتمال وجود دارد که محققان جدیدی که عنوان شعر را انتخاب کرده‌اند، آن را به اشتباه تفسیر کرده باشند و شعر در واقع دربارهٔ مرگ انکیدو باشد.
گیلگمش قهرمان بی‌نظیر جهان باستان گشت-شخصیتی ماجراجو، دلیر اما سوگ‌انگیز که نماد تلاش بیهوده ولی بی‌پایان انسان برای به دست آوردن شهرت، شکوه و جاودانگی است.
تا دورهٔ امپراتوری بابل باستان (ح. ۱۸۳۰ تا ح. ۱۵۳۱ پیشا دوران مشترک)، روایت شاهکارهای افسانه‌ای گیلگمش در قالب یک یا چند حماسهٔ طولانی در هم تنیده شده بود. "حماسه گیلگمش"، کاملترین گزارش ماجراهای گیلگمش، به زبان اکدی در دورهٔ امپراتوری بابلی میانه (ح. ۱۶۰۰ تا ح. ۱۱۵۵ پیشا دوران مشترک) توسط کاتبی به نام سین-لقی-اونینیتصنیف شد. کاملترین نسخهٔ "حماسهٔ گیلگمش" بر روی مجموعه‌ای شامل دوازده لوح گِلی نوشته شد (قرن هفتم پیشا دوران مشترک) که در کتابخانه آشوربانی‌پال در نینوا (پایتخت آشور) پیدا شد. متن حماسه تنها به شکل تکه‌تکه باقی مانده که خیلی‌هایشان آسیب جدی دیده یا گم شده‌اند. گروهی از محققان و مترجمان بخش‌های از دست رفته حماسه را با محتوای سرودهای سومری یا سایر نسخه‌های "حماسهٔ گیلگمش" که در مکان‌هایی دیگر در سراسر خاور نزدیک پیدا شده، تکمیل می‌کنند.
درحماسه، گیلگمش «دو سوم خدایی و یک سوم فانی» معرفی می‌شود. در ابتدای شعر، گیلگمش حاکمی بی‌رحم و ستمگر توصیف می‌شود. این بخش چنین معنا شده که او یا همهٔ زیردستان خود را به کار اجباری وامی‌داشته یا بهره‌برداری جنسی از آنها می‌کرده‌است. برای مجازات ستمگری گیلگمش، آنو انسانی وحشی (انکیدو) را خلق می‌کند. پس از آن‌که «روسپی مقدسی» به نام شمهات، انکیدو را رام می‌کند؛ او برای مقابله با گیلگمش به اوروک می‌رود. در دومین لوح، دو مرد کشتی می‌گیرند و گرچه در پایان گیلگمش پیروز می‌شود، چنان تحت تأثیر قدرت و سرسختی حریفش قرار می‌گیرد که آن دو دوست صمیمی یکدیگر می‌شوند. در متن‌های نخستین سومری، انکیدو خدمتکار گیلگمش است ولی در "حماسهٔ گیلگمش" آن دو همراهانی برابر هستند.
در لوح‌های III تا V، گیلگمش و انکیدو به جنگل سدر سفر می‌کنند که هومبابا (برابر اکدی «هوواوا» (سومری))از آن نگاهبانی می‌کند. قهرمانان از هفت کوه عبور می‌کنند تا به جنگل سدر برسند و در آن‌جا به قطع درختان می‌پردازند. گیلگمش در مواجهه با هومبابا دچار وحشت می‌شود و به درگاه شَمَش (برابر اکدی «اوتو» (سومری))نیایش می‌کند که با دمیدن هشت باد در چشم‌های هومبابا او را نابینا می‌کند. هومبابا طلب بخشایش می‌کند ولی قهرمانان بدون ترحم، سر از تنش جدا می‌کنند. لوح VI با بازگشت گیلگمش به اوروک آغاز می‌شود، در آن‌جا ایشتار (نام اکدی اینانا (سومری)) به نزد او می‌آید و از وی می‌خواهد که همسرش باشد. گیلگمش او را رد می‌کند و بر این پافشاری می‌کند که ایشتار با عاشقان پیشین خود بدرفتاری کرده‌است.
ایشتار برای انتقام به نزد پدرش آنو می‌رود و می‌خواهد که نرگاو آسمان را به او دهد، سپس آن را برای حمله به گیلگمش می‌فرستد. گیلگمش و انکیدو نرگاو را می‌کشند و قلب آن را به شمش تقدیم می‌کنند. هنگامی که انکیدو و گیلگمش در حال استراحت هستند، ایشتار بر روی دیوارهای اوروک می‌ایستد و گیلگمش را نفرین می‌کند. انکیدو ران راست نر گاو را پاره کرده و به سوی ایشتار پرتاب می‌کند و می‌گوید «اگر دستانم به تو برسند، این همان کاری است که باید با تو انجام دهم و با دل‌وروده‌ات شلاقت بزنم.» ایشتار «نشانده‌ها (روسپی‌های درباری)، روسپی‌ها و هرزه‌ها» را فرا می‌خواند و به آن‌ها دستور می‌دهد برای نرگاو آسمان سوگواری کنند. در همین حال، گیلگمش برای شکست نر گاو آسمان جشنی برپا می‌کند.
آغاز لوح VII بازگویی رویایی‌ست که انکیدو دیده و در آن آنو، ائا، و شمش اعلام می‌کنند که یا گیلگمش یا انکیدو باید به سزایِ کشتن نرگاو آسمان بمیرند. آن‌ها انکیدو را برمی‌گزینند و انکیدو خیلی زود بیمار می‌شود. او در رؤیا جهان زیرین را می‌بیند و سپس می‌میرد. لوح VIII گزارش اندوه تسلی‌ناپذیر گیلگمش برای مرگ دوستش است و تفصیل به‌خاک‌سپاری انکیدو. لوح‌های IX تا XI بازگویی چگونگیِ سفرهای دور-و-درازِ گیلگمش به خاطر اندوه و ترسِ از مرگ خود است، وی سختی‌های بسیاری را پشت سر می‌گذارد تا به منزل‌گاه اوتنپیشتیم برسد؛ تنها بازماندهٔ طوفان بزرگ که خدایان جاودانگی را به او پاداش دادند.
سفر برای پیدا کردن اوتنپیشتیم شامل اپیزودهایی از چالش‌های مختلف است که احتمالاً در اصل ماجراهایِ بزرگِ مستقلی بوده‌اند ولی در حماسه، به قول «جوزف ادی فونترس»، به «حوادث نسبتاً بی‌ضرر» تقلیل پیدا کرده‌اند. نخست گیلگمش در گردنه کوه با شیرها مواجه می‌شود و آنها را می‌کشد. پس از رسیدن به کوه «ماشو»، با «عقرب‌مردی» و همسرش روبه‌رو می‌شود؛ بدنشان با تابندگی وحشتناکی می‌درخشد اما هنگامی که گیلگمش هدف خود را به آنها می‌گوید، اجازه عبور می‌دهند. گیلگمش دوازده روز در تاریکی سرگردان است و در نهایت به نور می‌رسد. او باغ زیبایی را کنار دریا می‌بیند و در آن «اِیل‌زن» آسمانی، سیدوری، را ملاقات می‌کند. در ابتدا، او سعی می‌کند جلوی ورود گیلگمش به باغ را بگیرد اما سپس تلاش می‌کند او را قانع کند که مرگِ گریزناپذیر را بپذیرد و به آنسوی آبها سفر نکند. هنگامی که گیلگمش از انجام این کار سر باز می‌زند، او را به اورشانابی، قایقرانِ خدایان، راهنمایی می‌کند که گیلگمش را از راه دریا به منزل‌گاه اوتنپیشتیم می‌رساند. زمانی که سرانجام گیلگمش به نزد اوتنپیشتیم می‌رسد، او به گیلگمش می‌گوید که برای جاودان شدن باید بر خواب غلبه کند. گیلگمش ناتوان از انجام این کار است، به خواب می‌رود و تا هفت روز بیدار نمی‌شود.
آنگاه اوتنپیشتیم به او می‌گوید که گرچه نمی‌تواند جاودان شود ولی با گیاه بازجوانی، جوان خواهد شد. گیلگمش گیاه را به دست می‌آورد اما هنگام شستشو آن را در ساحل می‌گذارد و ماری آن را می‌رباید (دلیلی که مارها قادر به پوست‌اندازی هستند). گیلگمش، دلسرد از این خسران، به اوروک برمی‌گردد و شهر خود را به اورشانابی (قایقران) نشان می‌دهد. در این بخش است که حماسه روایتِ یک‌دست خود را از دست می‌دهد. لوح XII پیوستی مربوط به شعر سومری "گیلگمش، انکیدو و جهان زیرین" است و در توصیف از دست دادن پیککو و میککو است.
عناصر متعددی در این روایت با بخش‌های ابتدایی حماسه در تداوم قرار ندارند. در ابتدای لوح XII انکیدو هنوز زنده است، با وجود اینکه قبلاً در لوح VII مرده بود و گیلگمش با ایشتار مهربان است، علیرغم دشمنی خشنی که در لوح VI به نمایش گذاشتند. همچنین، در حالی که اکثر بخش‌های حماسه اقتباس‌های آزادی از شعرهای سومری مربوط به خود هستند، لوح XII ترجمه تحت‌اللفظی و واژه‌به‌واژه بخش آخر "گیلگمش، انکیدو و جهان زیرین" است. به همین دلایل، محققان نتیجه می‌گیرند که این روایت به احتمال زیاد به آخر حماسه ملحق شده‌است، چون با روایت بزرگتر مطابقت ندارد. در آن، گیلگمش منظری از روح انکیدو را می‌بیند که قول می‌دهد اشیایی که گم شده‌اند را بیابد و برای دوستش شرایط دهشتناک جهان زیرین را تعریف می‌کند.
گرچه داستان‌های گیلگمش در سراسر بین‌النهرین باستان بسیار محبوب بودند، بازنمایی اصیل از او در هنر باستانی کمیاب است. آثار مشهور معمولاً تصاویر قهرمانی با موی بلند، با چهار یا شش حلقه مو را به بازنمایی گیلگمش مربوط می‌کنند ولی این شناسایی نادرست است. با این وجود، تعدادی بازنمایی واقعی از گیلگمش در بین‌النهرین باستان وجود دارد. این بازنمایی‌ها معمولاً بر روی لوحه‌های گِلی و مُهر استوانه‌ای یافت می‌شوند. به‌طور کلی، تنها موقعی می‌توان شخصیتی را در هنر به گیلگمش مربوط کرد که اثر هنری مورد بحث به روشنی صحنه‌ای از "حماسه گیلگمش" را نمایش دهد. گروهی از بازنمایی‌های گیلگمش، در صحنه‌های نبرد دو قهرمان با غولی اهریمنی، به یقین هومبابا، یافت می‌شود. گروهی دیگر در صحنه‌هایی که همان دو قهرمان را در حال مقابله با گاو بالدار غول‌پیکری، به یقین نرگاو آسمان، نمایش می‌دهند، دیده می‌شوند.
"حماسه گیلگمش" تأثیر قابل توجهی بر "ایلیاد" و "ادیسه" (دو شعر حماسی به یونانی باستان در قرن هشتم پیشا دوران مشترک) داشت. به گفته بری پاول، محقق دوره کلاسیک آمریکایی، به احتمال زیاد یونیان نخستین به واسطه ارتباطات وسیع خود با تمدن‌های خاور نزدیک باستان در معرض سنت‌های شفاهی بین‌النهرین قرار گرفته بودند و همین مواجهه منجر به شباهت‌هایی شده‌است که بین "حماسه گیلگمش" و حماسه‌های هومر دیده می‌شود. والتر برکرت، کلاسیک‌شناس آلمانی، شباهت‌ها را چنین می‌بیند: صحنه لوح VI "حماسه گیلگمش" که در آن گیلگمش پیشروی جنسی ایشتار را رد می‌کند و او نزد مادرش (آنتو) شکایت می‌کند، ولی پدرش آنو او را به ملایمت سرزنش می‌کند، مستقیماً با کتاب V "ایلیاد" برابری می‌کند. در این صحنه، آفرودیت، اقتباس یونانی از ایشتار، توسط دیومدس زخمی شده و به کوه المپ می‌گریزد، در نزد مادرش «دیون» گریه می‌کند و پدرش زئوس او را به ملایمت سرزنش می‌کند.
پاول شباهت را چنین می‌بیند: سطرهای آغازین "ادیسه" به نظر یادآور سطرهای نخست "حماسه گیلگمش" هستند. روایت داستانی "ادیسه" نیز شباهت زیادی به "حماسه گیلگمش" دارد. هم گیلگمش و هم اولیس با زنی مواجه می‌شوند که می‌تواند مردان را به حیوان تبدیل کند - ایشتار (برای گیلگمش) و سِرسی (برای اولیس). در "ادیسه"، اولیس سیکلوپ غول‌پیکری به نام پولیفموس را کور می‌کند، حادثه‌ای که شباهت‌هایی با کشته شدن هومبابا توسط گیلگمش در "حماسه گیلگمش" دارد. گیلگمش و اولیس هر دو به جهان زیرین می‌روند و هر دو، حتی در بهشت برین و در حضور زنی جذاب - سیدوری (برای گیلگمش) و کالیپسو (برای اولیس) - خود را ناخشنود می‌یابند. سرانجام، هر دو قهرمان فرصتی برای جاودانگی را به دست می‌آورند ولی آن را از دست می‌دهند (گیلگمش وقتی که گیاه را از دست می‌دهد و اولیس به هنگام ترک جزیره کالیپسو).
در طومار قُمران که به نام کتاب کوان شناخته می‌شود (ح. ۱۰۰ پیشا دوران مشترک) نامهای گیلگمش و هومبابا به عنوان دو غول پیش از طوفان آمده‌است (به صورت صامت: glgmš و ḩwbbyš). همین متن بعداً در خاور میانه وارد آیین مانوی شد و به گفته روحانی مصری جلال‌الدین سیوطی شکل عربی گیلگمیش/جیلجمیش به عنوان نام دیوی باقی ماند (ح. ۱۵۰۰).
داستان تولد گیلگمش در هیچ متن بازمانده سومری یا اکدی دیده نمی‌شود اما روایتی از آن در کتابی به یونانی باستان نوشته آلیان (خطیب رومی دوره هلنی) با عنوان "در طبیعت حیوانات" ۱۲٫۲۱، آمده‌است. بنا به داستان آلیان، پیشگویی به پادشاه بابِلی‌ها - سیوکُرس (Σευεχορος) - می‌گوید که نوه‌اش گیلگاموس او را از تخت به زیر خواهد کشید. برای جلوگیری از این امر، سیوکرس تنها دختر خود را در آکروپولیس شهر بابِل تحت مراقبت قرار می‌دهد ولی دختر به هر روی باردار می‌شود. نگهبانان از ترس خشم پادشاه، طفل را از بالای برجی بلند پرتاب می‌کنند. عقابی طفل را در هوا می‌رباید و به باغی پر از میوه می‌برد و به آرامی بر زمینش قرار می‌دهد. نگاهدار باغ پسر را می‌یابد، بزرگش می‌کند و او را "گیلگاموس" (Γίλγαμος) می‌نامد. سرانجام، گیلگاموس به بابل برمی‌گردد، پدربزرگش را سرنگون می‌کند و خود را پادشاه اعلام می‌کند. روایت تولدی که آلیان بازگو می‌کند همان سنتی‌ست که در سایر افسانه‌های خاور نزدیک هم آمده‌است: سارگن، موسی و کوروش. در متنی سُریانی، تئودور برکونی (حدود ۶۰۰ دوران مشترک) از پادشاهی به نام "گلیگمُس"، "گمیگمُس" یا "گَمیگُس" اسم می‌برد که آخرین پادشاه از دوازده پادشاهی است که هم‌عصر با فالج تا ابراهیم بوده‌اند؛ این رویداد نیز نشانِ یاد پیشین گیلگمش را با خود دارد.
متن اکدی "حماسه گیلگمش" ابتدا در سال ۱۸۴۹ توسط باستان‌شناس انگلیسی آستن هنری لایارد در کتابخانه آشوربانیپال در نینوا پیدا شد. لایارد به دنبال شواهدی برای تأیید تاریخی بودن وقایع توصیف شده در تنخ (عهد عتیق مسیحیان) بود که در آن زمان تصور می‌شد شامل قدیمی‌ترین متن‌ها در جهان است. به جای آن، حفاری‌های او و دیگران وجود متن‌های بین‌النهرینی بسیار قدیمی‌تر را آشکار کرد و نشان داد که ممکن است بسیاری از داستان‌های عهد عتیق از اساطیری گرفته شده باشند که در سراسر خاور نزدیک رواج شفاهی داشتند. اولین ترجمه از "حماسه گیلگمش" در اوایل دهه ۱۸۷۰ توسط جرج اسمیت، محققی در موزه بریتانیا انجام شد که داستان طوفان در لوح XI را در سال ۱۸۸۰ با عنوان "گزارش کلدانیِ سفر پیدایش " منتشر کرد. نام گیلگمش در ابتدا به اشتباه "ایزدوبار" خوانده شد.
علاقه اولیه به "حماسه گیلگمش" تقریباً منحصر به روایت طوفان لوح XI بود. داستان طوفان توجه عموم مردم را به خود جلب کرد و جنجال گسترده‌ای را در میان محققان به دنبال داشت، در حالی که بقیه حماسه تا حد زیادی نادیده گرفته شد. بیشترین توجه به "حماسه گیلگمش" در اواخر قرن نونزدهم و اوایل قرن بیستم از سوی کشورهای آلمانی‌زبان بود، جایی که جنجال بر سر ارتباط "بابِل وکتاب مقدس" شدت گرفت.
در ژانویه ۱۹۰۲، آشورشناس آلمانی «فردریک دِیلیچ» در برلین در حضور قیصر و همسرش سخنرانی کرد و در آن استدلال کرد که داستانِ طوفانِ سفرِ پیدایش از "حماسه گیلگمش" رونوشت شده‌است. سخنرانی دِیلیچ آنقدر جنجال‌برانگیز بود که تا سپتامبر ۱۹۰۳، وی موفق به گردآوری ۱۳۵۰ مقاله کوتاه در روزنامه‌ها و مجلات، بیش از ۳۰۰ مقاله طولانی‌تر و بیست‌وهشت رساله چاپی شد که همگی در جوابِ این سخنرانی و سخنرانی دیگرش دربارهٔ رابطه بین قانون حمورابی و شریعت موسی در تورات بودند. این مقالات به شدت از دِیلیچ انتقاد می‌کردند. قیصر از دِیلیچ و دیدگاه‌های رادیکال او فاصله گرفت و در پاییز ۱۹۰۴، دِیلیچ مجبور شد سخنرانی سوم خود را به جای برلین در کلن و فرانکفورت ایراد کند. رابطه احتمالی بین "حماسه گیلگمش" و تَنَخ بخش عمده‌ای از استدلال دیلیچ در کتابش "فریب بزرگ" را تشکیل داد: تَنَخ به‌طور غیرقابل جبرانی به تأثیر بابِلی «آلوده» شده‌است و تنها با حذفِ کاملِ عهد عتیقِ بشری است که سرانجام مسیحیان می‌توانند به پیام حقیقی و آریایی عهد جدید ایمان بیاورند.
نخستین اقتباس ادبی مدرن از "حماسه گیلگمش"، "ایشتار و ایزدوبار" (۱۸۸۴)، نوشته لئونیداس لی سنچی همیلتون حقوق‌دان و بازرگان آمریکایی است. همیلتون دانش کمی از زبان اکدی داشت که از "دستور زبان آشوری برای مقاصد تطبیقی" (۱۸۷۲) - آرچیبالد سیس - به دست آورده بود. کتاب همیلتون به شدت بر ترجمه اسمیت از "حماسه گیلگمش" استوار بود ولی تغییرات عمده‌ای نیز در آن ایجاد کرد. برای مثال، همیلتون تمامی داستان طوفان مشهور را حذف کرد و به جایش بر رابطه عاشقانه ایشتار و گیلگمش تمرکز کرد. "ایشتار و ایزدوبار" حدود ۳٬۰۰۰ سطر اصلیِ "حماسه گیلگمش" را به حدود ۶٬۰۰۰ سطر بیت‌های هم‌قافیه گسترش داد که در چهل‌وهشت کانتو دسته‌بندی شده بودند. همیلتون بسیاری از شخصیت‌ها را به‌طور قابل‌توجهی تغییر داد و رویدادهایی به آن افزود که در حماسه اصلی دیده نمی‌شوند. تحت تأثیر زیادی که همیلتون از رباعیات خیامِ ادوارد فیتزجرالد و «نور آسیا» یِ ادوین آرنولد گرفته بود، شخصیت‌های وی بیشتر شبیه ترک‌هایِ قرن نونزدهم لباس می‌پوشیدند تا بابِلی‌های باستان. علاوه بر آن همیلتون لحن اصلی حماسه را از «واقع‌گرایی تلخ» و «تراژدی طعنه‌آمیز» به «خوش‌بینی شاد» و پر از «تقلای عاشقانه و هماهنگ» تغییر داد.
در سال ۱۹۰۴، آشورشناس آلمانی، آلفرد جِرِمایا (ارمیا)، در کتابش "عهد عتیق در پرتو مشرق زمین" گیلگمش را با پادشاه نمرود در کتاب سفر پیدایش یکی دانست و استدلال کرد که قدرت گیلگمش باید از موهایش سرچشمه بگیرد (مانند سامسون قهرمان در کتاب داوران) و اینکه او باید مانند هراکلس قهرمان در اساطیر یونانی، دوازده‌خان را به انجام رسانده باشد. در سال ۱۹۰۶ شرق‌شناسی به نام پیتر جنسن در کتابش "حماسه گیلگمش در ادبیات جهان" بیان کرد که "حماسه گیلگمش" منبع تقریباً همه داستان‌های عهد عتیق است و استدلال کرد که موسی «گیلگمشِ خروج است که نجات‌دهنده بنی‌اسرائیل از دقیقاً همان وضعیتی است که ساکنان اِرِخ در آغاز حماسه بابلی با آن روبه‌رو بودند.» سپس وی به استدلالش این‌گونه ادامه داد که ابراهیم، اسحاق، سامسون، داوود و دیگر شخصیت‌های کتاب مقدس همگی چیزی جز رونوشت‌های دقیقی از گیلگمش نیستند. در پایان، وی گفت که حتی عیسی «چیزی جز گیلگمشِ بنی‌اسرائیلی نیست. چیزی جز ضمیمه‌ای بر ابراهیم، موسی و شخصیت‌های بی‌شمار دیگری در این داستان بلند.» این ایدئولوژی با عنوان پان‌بابِلیسم شناخته شد و تقریباً بلافاصله توسط محققان جریان غالب رد شد. سرسخت‌ترین منتقدان پان‌بابلیسم کسانی بودند که با "مکتب تاریخ ادیان" در ارتباط بودند. هرمان گونکل تشابهات ادعاشده جنسن در مقایسه گیلگمش با شخصیت‌های کتاب مقدس را به عنوان جنجال‌برانگیزی بی‌پایه رد کرد. وی نتیجه گرفت که جنسن و سایر آشورشناسانِ مانند او، ناتوان از درک پیچیدگی‌های دانش کتاب مقدس هستند و محققان را با «اشتباهات آشکار و انحرافات قابل‌توجه» به اشتباه انداخته‌اند.
در کشورهای انگلیسی‌زبان، تفسیر علمی غالب در اوایل قرن بیستم نظری بود که در اصل توسط هنری راولینسون طرح شد که در آن گیلگمش «قهرمان خورشیدی» است، کارهایش نشانِ فعالیت‌های خورشید است و دوازده لوح حماسه‌اش نماد دوازده برج منطقةالبروجِ بابِلی است. روانکاو اتریشی زیگموند فروید، با تکیه بر نظریه‌های جیمز فریزر و «پل ارنرایک»، گیلگمش و «ایبانی» ("انکیدو" در ابتدا به اشتباه به این نام خوانده شد) را به ترتیب نشانگر «انسان» و «شهوت‌رانی خام» دانست. وی آن دو را با سایر برادر-شخصیت‌ها در اساطیر جهان مقایسه کرد و نظرش را چنین بیان کرد: «همیشه یکی از دیگری ضعیف‌تر است و زودتر می‌میرد. در گیلگمش این درون‌مایه کهنِ جفتِ نابرابرِ برادرها نشانگرِ ارتباط بین یک انسان و لیبیدویِ وی است.» او همچنین انکیدو را نشانگر جفت جنین دانست، «دوقلوی ضعیف‌تر» که اندکی پس از تولد می‌میرد. کارل یونگ، دوست و شاگرد فروید، در اثر خود "نمادهای تحول" بارها دربارهٔ گیلگمش صحبت می‌کند. به عنوان مثال، وی کشش جنسی ایشتار به گیلگمش را نمونه‌ای از تمایل جنسی مادر به پسرش می‌داند، هومبابا را نمونه‌ای از پدری ستمگر که گیلگمش باید بر او غلبه یابد و خود گیلگمش را نمونه‌ای از مردی که وابستگی‌اش به ضمیر ناخودآگاه را فراموش می‌کند و توسط «خدایانی» که آن را نمایندگی می‌کنند، مجازات می‌شود.
در سالهای پس از جنگ جهانی دوم، گیلگمش که پیش از آن شخصیتی ناشناخته بود (تنها چند پژوهشگر با آن آشنایی داشتند)، به تدریج در بین مخاطبان امروزی محبوبیت روزافزونی یافت . در سالهای پس از جنگ، درون‌مایه‌های اگزیستانسیالیسیتی "حماسه گیلگمش"، به ویژه نویسندگان آلمانی را جذب کرد. نویسنده آلمانی، هرمان کازاک، در رمان اگزیستانسیالی خود، "شهر آنسویِ رود"، عناصری از حماسه را برای استعاره‌ای از پیامدهای ویرانی جنگ جهانی دوم در آلمان، اقتباس کرد و شهر بمباران‌شده هامبورگ را شبیه جهان زیرین ترسناکی به تصویر کشید که انکیدو در رؤیا دیده‌است. در شاهکار هانس هنی جان، "رود بی‌کرانه"، بخش میانی سه‌گانه بر حول محور آهنگسازی است که روابط هومواروتیک بیست‌ساله‌اش با دوستی، بازتاب روابط گیلگمش و انکیدو است و معلوم می‌شود که شاهکار خود او، سمفونی‌ای دربارهٔ گیلگمش است.
در سال ۱۹۵۳ برنامه رادیوییِ داگلاس جفری بریدسون، با نام "در جست‌وجوی گیلگمش"، به محبوبیت حماسه در بریتانیا کمک کرد. در ایالات متحده، چارلز اولسون حماسه را در اشعار و مقالات خود ستود و گرگوری کورسو معتقد بود که حماسه دارای فضائل باستانی‌ای است که می‌تواند آنچه که او به عنوان انحطاط اخلاقی مدرن می‌دید، درمان کند. در سال ۱۹۶۶ رمان پسا-استعاری "گیلگمش" نوشته گیدو باخمن، به اثری کلاسیک در «ادبیات همجنس‌گرایانه» آلمان تبدیل گشت و روندِ ادبیِ جهانیِ ده‌ساله‌ای را آغاز کرد که در آن گیلگمش و انکیدو به عنوان عاشقانی همجنس‌گرا به تصویر کشیده می‌شوند. این روند چنان محبوب شد که در سال ۱۹۸۸ خود "حماسه گیلگمش" در «گلچین کلمبیا از ادبیات همجنس‌خواه» به عنوان یکی از آثار نخستین اصلی آن ژانر در نظر گرفته شد. در دهه‌های ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰، منتقدان ادبی فمینیست "حماسه گیلگمش" را شاهدی برای گذار از مادرسالاری نخستین انسانیت به پدرسالاری مدرن تحلیل کردند. با گسترش سیاست سبز در اروپا، داستان گیلگمش از دریچه محیط‌زیستی دیده شد و مرگ انکیدو نماد جدایی انسان از طبیعت گشت.
تئودور زیولکوسکی، محقق ادبیات مدرن، می‌گوید که «برخلاف بسیاری از شخصیت‌های دیگر در اساطیر، ادبیات و تاریخ، گیلگمش خود را به عنوان وجودی مستقل یا به سادگی یک نام تثبیت کرده‌است، اغلب جدا از بافت حماسی که در اصل در آن شناخته شد. (برای نمونه مشابه ممکن است مینوتور و هیولای فرانکنشتاین به ذهن برسند)» "حماسه گیلگمش" به بسیاری از زبان‌های مهم جهان ترجمه شده و جزء اصلی کلاس‌های ادبیات جهان در آمریکا شده‌است. بسیاری از نویسندگان و داستان‌نویسان معاصر از آن الهام گرفته‌اند، از جمله گروه تئاتری آوانگارد در آمریکا به نام «گروه گیلگمش» و جوآن لندن در رمانش به نام "گیلگمش" (۲۰۰۱). "رمان بزرگ آمریکایی" (۱۹۷۳) نوشته فیلیپ راث، دارای شخصیتی به نام «گیل گمش» است که ستاره تیم بیسبال خیالی به نام «لیگ میهن‌پرستان» در دهه ۱۹۳۰ است.
از اواخر قرن بیستم، "حماسه گیلگمش" دوباره در عراق خوانده شد. صدام حسین، رئیس‌جمهور پیشین عراق، به گیلگمش شیفتگی مادام‌العمر داشت. اولین رمان حسین "زبیبه و پادشاه" (۲۰۰۰) تمثیلی از جنگ خلیج است که در آشور باستان واقع می‌شود و عناصر "حماسه گیلگمش" و "هزار و یک شب" در آن به‌هم‌می‌آمیزند. همچون گیلگمش، پادشاه در آغاز رمان ستمگری بی‌رحم است که از قدرت خود سوءاستفاده و بر مردمش ظلم می‌کند اما، با کمک زنی غیراشرافی به نام زبیبه، به حاکمی عادل‌تر تبدیل می‌گردد. در فوریه ۲۰۰۳ هنگامی که ایالات متحده حسین را برای کناره‌گیری تحت فشار قرار داد، وی برای گروهی از ژنرال‌هایش سخنرانی کرد و با مقایسه خودش با قهرمان حماسه، آن را مثبت تلقی کرد.
محققانی چون سوزان آکرمن و وین داینس خاطرنشان کرده‌اند که به نظر می‌رسد زبانی که برای توصیف رابطه گیلگمش و انکیدو استفاده می‌شود، اشارات هومواروتیک دارد. آکرمن می‌گوید که زمانی که گیلگمش بدن انکیدو را می‌پوشاند، انکیدو با «عروس» مقایسه می‌شود. آکرمن همچنین ادامه می‌دهد، «این‌که گیلگمش، بر اساس هر دو نسخه، انکیدو را 'چون یک همسر' دوست خواهد داشت، ممکن است به رابطه جنسی اشاره داشته باشد.»
در سال ۲۰۰۰ مجسمه امروزیِ گیلگمش، ساخته شده توسط لوئیس باتروس (پیکرتراش آشوری)، در دانشگاه سیدنیِ استرالیا رونمایی شد.