کردی کلهری
کرماشانی (به کُردی: "کرماشانی")، یکی از گویش‌های اصلی زبان کردی است که در مناطق جنوبی کردستان رواج دارد و لهجه‌های گوناگون و متعددی از جمله کردی مایانی، چرداولی (چهاردولی)، ایلامی-فیلی، خانقینی، زنگنه‌ای-سنجاوی، قصری-کرماشانی، گروسی-کلیایی ، صحنه ای - کنگاوری و... را در بر می‌گیرد. کردی کرماشانی در ایران عمدتاً‌ در استان کرمانشاه و استان ایلام و استان همدان-شهر ملایر(طایفه چهاردولی) و در کردستان عراق در شهرهای خانقین، مندلی، زرباتیه، جلولا، جسان، کلار و کفری رواج دارد و زبان اول بخش قابل توجهی از مردم کرد به شمار می‌آید.
کرماشانی یکی از بکرترین گویش‌های ایران باختری است و با توجه به قرار گرفتن مناطق سکونت گویشوران این زبان بر سر یکی از شاهراه‌های مهم تاریخی دنیا که همانا راه ارتباطی فلات ایران به بین‌النهرین می‌باشد و در دوران پس از اسلام نیز حملات متعددی از عرب‌های مسلمان را به خود دیده و پس از آن نیز هجوم مغولان را نیز تجربه کرده و در دوران اخیر نیز با توجه به رونق سفرهای زیارتی به عتبات عالیات و رفت‌وآمد سایر اقوام و ملل در این ناحیه توانسته ساختار زبانی خود را طبق شالوده‌های اصیل زبان کردی حفظ نماید و از امتزاج و استحال در دیگر زبان‌ها مصون ماند. به گونه‌ای که منابع فولکلور آن یکی از غنی‌ترین و اصیل‌ترین منابع برای پژوهش گران عرصهٔ زبان کردی است؛ و در سال‌های اخیر نیز با توجه به رونق ابزارهای ارتباط جمعی و فراوانی و گستردگی دایرهٔ زبانی و تعدد گویشور شاهد رخنمایی آن در عرصهٔ ادبیات روز کردی در مناطق کردنشین ایران و حتی سایر بخش‌های کردستان بوده‌ایم.
ایل کلهر به عنوان یکی از بزرگترین ایلات کردزبان براساس تحقیقات چند سالهٔ معتبرترین دانشگاه آمریکا (دانشگاه هاروارد) بزرگترین ایل کرد در کردستان است که در طول تاریخ نقش مهمی در تحولات کردستان، ایران و عثمانی داشته‌است.
اگر کردستان ایران را به دو بخش شمالی و جنوبی تقسیم کنیم، و حدود آن را نواحی کامیاران در نظر بگیریم مسکن اولیهٔ ایل کرد کلهر همراه با گوران بزرگ در نواحی مرز بین این دو منطقه یعنی نواحی دامنه‌های شاهو قلعهٔ پلنگان و دیگر نواحی این منطقه حضور داشته‌اند و در کردستان عراق نیز به‌طور سنتی در اطراف شهر زور خانقین کلار و دیگر نواحی گرمسیری جنوب کردستان عراق حضور داشته‌اند پس طی یک سری حوادث و اتفاقات به جنوب شاهراه کرماشان ـ خانقین نقل مکان کرده و ساکن شده‌اند و مرکز اصلی ایل گیلانغرب می‌باشد ولی طوایف کلهر امروزه در تمام کردستان ایران و عراق به‌طور پراکنده و گاه متمرکز در تمام شهرهای کرد نشین ایران و عراق از جمله گیلان غرب، ایوان غرب، سقز، بوکان، مهاباد، ملایر(دشت بزرگ شورکات_ایل چهاردولی), شاهین دژ (چهاردولی)، ارومیه، ماکو، سنندج، ایلام، مهران و در عراق در سلیمانیه، کرکوک، کلار، حلبچه، نواحی گرمیان زندگی می‌کنند. اکنون قسمت اعظم ایل در استان کرمانشاه ساکن است.
حال با ذکر این نکته که مناطق کلهر نشین» ایوان غرب، اسمان اباد، اسلام‌آباد غرب، گیلان غرب، بخش‌هایی از سرپل ذهاب، سومار، نفت شهر، ماهیدشت، برخی نواحی کرمانشاه، قصرشیرین «بخشی از مناطق کرماشانی گویشی از کردی است که از بیجار در شمال تا مهران و دهلران در جنوب و در شرق از کرماشان ماهیدشت تا خانقین در غرب را شامل می‌شود. زبان ایل کلهر کردی یا گویش کرماشانی است که گویش مستقلی می‌باشد که جدای از گویش‌های کردی می‌باشد و خود به لهجه‌هایی تقسیم می‌شود. ایل کلهر در طول تاریخ خود مورد بغض و کینهٔ کرد ستیزان قرار گرفته‌است که می‌توان اقدامات مغرضانه را علیه ایل در سه دسته مورد بررسی قرار داد:
اقدامات سیاسی ـ نظامی:
۱- تجزیه ایل کلهر و تبعید طوایف مختلف آن که از زمان ترکمنان و صفویه شروع شده و تا زمان قاجار ادامه داشته و طوایف زیادی از این ایل به نواحی خارج از کردستان از جمله قزوین، قم، سیستان، کرمان، شمال خراسان تایباد نواحی شمالی افغانستان، خوزستان، فارس، لرستان، گیلان، مازندران، گرگان و... تبعید شده‌اند.
۲- اقدامات نظامی: که بارها و بارها توسط ارتش ایران و عثمانی مورد هجوم قرار گرفته و حکومت‌های خودمختار و مستقل مانند (حکومت ذوالفقارخان کلهر در بغداد در زمان صفویه) سرنگون شده و از بین رفته‌است.
۳- تبعید و کشتن بزرگان ایل مانند کشته شدن ذوالفقار خان... یا تبعید چندساله و زندانی شدن بزرگان مانند زندانی شدن خان منصور یا عباس خان که باعث فروپاشی قدرت ایل در زمان‌های خاصی شده‌است.
جغرافیای زبانی در شهر قزوین شاخه از کلهر به نام رویتوند و در شهرستان ساوه بین رودخانه قره چای و شهرستان همدان شاخه از کلهرها همراه چگینی ها و زندها وجود دارند که به زبان کردی کرماشانی آمیخته با کوردی به زبان فارسی صحبت می‌کنند گویش کرماشانی را می‌توان از سمت شرق به غرب؛ گردنه اسدآباد همدان تا جلولا در کردستان عراق (نزدیکی بغداد) و از شمال به جنوب؛ بیجار در استان کردستان (سنندج) تا استان ایلام و شهرستان آبدانان، منتهی به کوه‌های کلهر دانست. این گویش دارای تنوع لهجه‌های بسیاری است که خود گویای غنا و قدرت این گویش از زبان کردی است. به عنوان مثال در شمال این منطقه و در منطقه گروس بیجار با لهجه گروسی، مناطقی از قروه دهسان چهاردولی چردواریانه، در جنوب آذربایجان غربی شهرستان شاهین دژ شهر محمودآباد چهاردولی‌ها در شرق در مناطق اسدآباد و سنقر و کلیایی به لهجهٔ "کلیایی" و در شهر های کنگاور و صحنه گویش کرماشانی با لحجه خاص این ناحیه و مشابهت بالا با لحجه کرمانشاهی بعلاوه لحجه‌ای مشابه زنگنه ای-سنجابی ،در غرب این منطقه و در مناطقی مانند خانقین و حواشی آن با لهجه "خانقینی"، در شمال در مناطقی چون ایلام ئاسماۆه و ایوان با لهجهٔ کردی "کرماشانی " در مرکز این مناطق یعنی در شهرهایی چون کرمانشاه، اسلام آبادغرب، گیلانغرب، سرپل ذهاب، قصر شیرین، ایوان غرب، ماهیدشت، شیروان چرداول و... کرماشانی را با اصالت بیشتری ادا می‌کنند که شامل لهجه‌ها و زیر لهجه‌هایی چون ایوانی، شابادی، گیه‌لانی، مه‌سویری، چه‌رداوری (چهاردولی) و... می‌باشد. لازم است ذکر شود در این حوزه لهجه‌ها و زیر لهجه‌های دیگری نیز کاربرد دارند مانند: کردی گورانی، زنگنه‌ای، سنجابی، قصری-کرماشانی و... که تفاوت آن‌ها با هم تنها در فونتیک و طرز تلفظ است.
برخی، گویش کلهری را تنها مختص به ایل کلهر می‌دانند و آن را به مناطقی چون، ایوان غرب، اسلام آبادغرب، گیلانغرب، ماهیدشت و خانقین محدود می‌دانند. اما در تمامی جغرافیایی که از آن بحث شد گویش کلهری به کار می‌رود با اندک تفاوتی در فونوتیک. برای مثال در منطقهٔ کلیایی همین لهجه بی هیچ اختلافی صحبت می‌شود اما به اول برخی افعال «ئه» یا «اَ» اضافه می‌شود؛ و جالب تر اینکه خود مردم کلیایی اصالتاً از ایل کلهر و از «هفت مالهٔ بانه سیری ئه یوان» می‌باشند و دلیل محکم تر بر این مدعا، تشکیل حکومت کلهر و سنقر در زمان صفویه در این منطقه می‌باشد.
در مناطقی مانند گهواره، کرند و روستاهای شمالی سرپل ذهاب به لهجهٔ کردی گورانی صحبت می‌شود. جمعیت گوران یا ایل گوران یکی از طوایف کُرد اند که دیر زمانی به کردی هورامی تلکم داشته اما اکنون جز در ۲ یا ۳ روستا بیشتر به این گویش سخن گفته نمی‌شود؛ و اکنون به گویش کردی کرماشانی صحبت می‌کنند.
در مناطقی چون ایلام و جنوب آن به دلیل حضور و تسلط حکومت والیان ایلام به لهجهٔ مردم این مناطق عنوان کردی پَهلی یا فیلی می‌دهند. غلامرضا خان فیلی پس از شکست از سپاه حکومت مرکزی در زمان رضا خان همراه عدهٔ زیاد دیگری به بغداد گریخته و در آنجا ساکن شده و اکنون تقریباً تمامی‌ کرد‌های بغداد را با توجه به سرشناس بودن او وجود نام فیلی بر اسمش فیلی می‌خوانند در صورتی که اکثر آن‌ها از تیره‌ها و طوایف مختلف ایل کلهر از جمله: ایوانی، ملک شاهی، ارکوازی، سیاه سیاه، منصوری، گیلانی و... می‌باشند که بسیاری از آنان در زمان حکومت بعث به علت نداشتن شناسنامه عراقی و متعاقب سیاست‌های تعریب از بغداد، خانقین و دیگر مناطق به کرمانشاه، ایلام و سایر مناطق سوق داده شده‌اند.
اختلاف لهجه در هر زبانی طبیعی و معلول علتهای بسیاری از جمله مهاجرت، مجاورت، اختلاط و تأثیر می‌باشد. نمونه آن تغییر اندک زبان‌های ایرانی غربی مانند سورانی، گورانی و هورامی با پهلوی یا پارسی میانه است که به دلیل کوچ نشینی گویشوران آن در سده‌های گذشته کمتر دچار تغییر شده‌است.
نمونه‌های بیشتری از این سیر زبانی در خارج از این حوزه نیز قابل لمس است به عنوان مثال تعدد لهجه در انگلیسی که در استرالیا، آمریکا و انگلستان و دیگر مناطق به گویش‌های مختلف از این زبان تکلم می‌شود.
تفاوت لهجه در مناطق حوزهٔ کردی کرماشانی نیز طبیعی است و وابسته به دلایل بسیاری چون قرابت و اختلاط با دیگر گویش‌های زبان کردی و زبان‌های غیر کردی، مهاجرت از منطقه‌ای به منطقهٔ دیگر، دین و آئین و... باعث این تفاوت‌ها شده در حالی که تمام لهجه‌ها و زیر لهجه‌هایی که ذکر شد همسانند و تنها خود گویشوران این لهجه‌ها قادر به درک تفاوت‌های آن هستند زیرا اگر کسی خارج از این حوزه به‌طور همزمان مخاطب چند لهجه از این گویش باشد همهٔ آن‌ها را یکسان خواهد شنید.
منبع معتبری که برای تمیز دادن ایلات و طوایف گوناگون کرد(سده دهم قمری) و گویش‌های مختلف آن، از آن بهره می‌گیرند کتاب شرفنامه از امیر شرف‌خان بدلیسی است که در آن زبان کردها را به چهار گویش: کرمانجی کلهری، سنجابی و لری تقسیم می‌کند و مبین این مطلب است که گویش کلهری یکی از چهار گویش مستقل و مهم زبان کردی است.
قدیمی‌ترین اثری که از گویش کردی کلهری به جای مانده است دیوان شاکه و خان منصور (شاعران بزرگ ایلامی) است. پس از این دیوان، اثر مکتوب دیگری بر جای نمانده، تا دهه ۸۰ قرن بیستم میلادی که اشعار چند تن از شاعران کرد کلهر مانند شامی کرمانشاهی و پرتو کرمانشاهی چاپ شد. آغاز رشد ادبیات کلهری به پس از جنگ ایران و عراق بازمی‌گردد. از آن زمان تاکنون شاعران زیادی به این گویش از زبان کردی شعر سروده و آثار خود را به چاپ رسانده‌اند. همچنین در دهه ۸۰ خورشیدی نگارش داستان به این گویش آغاز شده‌است. در همین دوره در کردستان عراق هم نوشتن به این گویش از زبان کردی شدت بیشتری گرفته‌است. از شاعران و نویسندگان سرشناس کلهرزبان، می‌توان به افراد زیر اشاره کرد:
نمونه ضرب‌المثلی کردی کرماشانی دربارهٔ خویشاوندان: آتش خوبه با دم و دود <> برادر هم خوبه ولی نه به جای شوهر
واژه‌های مربوط به بستگی خویشاوندی که در کردی کرماشانی  ساکن غرب ایران رواج دارند:فرهنگستان زبان کردی