سیاحت‌نامه ابراهیم‌بیگ
سیاحت‌نامهٔ ابراهیم‌بیگ (انتشار ۱۳۲۱ ق ۱۹۰۳م استانبول) سفرنامه‌ای از زین‌العابدین مراغه‌ای است که تأثیر زیادی در آگاهی اجتماعی و سیاسی جامعه ایران در آستانه جنبش مشروطه ایران داشت.
این کتاب شامل انتقاداتی اساسی و مهم از جامعه ایران است که بعضی از آنها هنوز هم وارد هستند و در بین مردم ریشه دارند. در ایجاد جنبش مشروطه نقش داشته و مطالعه آن در زمان حاضر هم در تصحیح برخی عادات زشت ایرانیان نقش خواهد داشت. بدین ترتیب کتابی بدون زمان انقضا محسوب میشود!
ابراهیم‌بیگ یک تاجر زاده ایرانی است که در مصر بزرگ شده و ثروتی اندوخته‌است.
در عالم خیال وطن را بی نقص‌ترین و منزه‌ترین جاهای دنیا می‌داند، تا حدی که حاضر نیست هیچ خبر ناگواری راجع به ایران بپذیرد یا حتی بشنود. در برابر هر سخن واهی اما امید بخشی دربارهٔ ایران را با دادن پاداش به گوینده اش استقبال می‌کند.
سرانجام بهمراه یوسف عمو، مربیش برای زیارت مرقد امام هشتم و نخستین دیدار از وطن از راه عثمانی رهسپار می‌شود. سر راهش، در استانبول، نویسنده داستان (یعنی زین‌العابدین مراغه‌ای) را ملاقات می‌کند و در خانه او نسخه‌ای از کتاب احمد را می‌بیند و می‌خواند. ابراهیم‌بیگ انتقادات این کتاب از وضع ایران را جدی نمی‌گیرد و با خود فریبی از آن می‌گذرد.
به تفلیس می‌رسد و نخستین بار، حال و روز غم‌انگیز ایرانیان مهاجر را از نزدیک می‌بیند، به خود دلداری می‌دهد که این‌جا غربت است و در سرزمین اصلی ایران امن و آسایش حکمفرماست. قدم به خاک ایران می‌گذارد و ناگهان در هر قدم با ناروایی و مصیبتی روبه رو می‌شود.
برای ابراهیم‌بیگ پذیرش حقیقت تلخ دشوارتر است. اما از آن دشوارتر سکوت است.
چون در پی راه علاجی برای این مصایب کهنه و ریشه‌دار است، با اصناف و طبقات مردم به جربحث و مرافعه می‌پردازد، درجامعه جاهل و عقب مانده‌ای که منطق «به من چه» در آن حکومت می‌کند می‌کوشد از مردم عادی کوچه و بازار گرفته تا اعیان و وزراء را به جانب عمل فعال ارشاد کرده به وظیفه ملی و دینی و وجدانی آشنا سازد.
او را به جرم فضولی در معقولات کتک می‌زنند، دشنام می‌گویند و آزار می‌دهند. عاقبت سرخورده و نومید راه آمده را بر می‌گردد و نوشتن سیاحتنامه خود را که بنا به وصیت پدرش آغاز کرده بود به پایان می‌رساند.
یوسف عمو روایت می‌کند که ابراهیم‌بیگ با همان اعصاب خسته فرسوده نیز در غربت دست از محاجه و مرافعه با دیگران برنمی‌دارد. تا سرانجام شبی در پی یکی از بحث‌های دیوانه وارش موجب حریق می‌گردد و مصدوم و مجروح می‌شود.
روایت یوسف عمو ادامه می‌یابد: چون ابراهیم‌بیگ به خود می‌آید هوش و حواسش را از دست داده و جسماً بسیار فرسوده شده‌است . خبر پادشاهی مظفر الدین شاه و آغاز اصلاحات اجتماعی و سیاسی، به زمامداری صدر اعظم امین الدوله، موجب بهبودی کوتاه در احوال وی می‌گردد.
در این فاصله به توصیه و فشار اطرافیانش با محبوبه ازدواج می‌کند. اما خبرهای بد از ایران می‌رسد. صدر اعظم بر کنار می‌شود، گروه قدیمی دربارهٔ قدرت را به دست می‌گیرند و شاه هم به فسادهای معمول دربار تسلیم شده از تعقیب نقشه‌های آغازین خود دست برداشته‌است. نامه‌ها و اخباری که اینک می‌رسد ابراهیم‌بیگ را قدم به قدم به سراشیب جنون و دق مرگی می‌برد. ابراهیم‌بیگ می‌میرد و محبوبه پیکر محتضر را در آغوش می‌کشد و همراه او جان می‌سپارد.
نویسنده رؤیای یوسف عمو در مصر را به یاد می‌آورد که به رهبری پیر روشن دلی به جهان دیگر می‌رود و ضمن سیر و تماشایی، که صحنه‌های آن بی شباهت به کمدی الهی دانته نیست، ابراهیم‌بیگ را در بهشت ملاقات می‌کند، و در این فضا ادامه بحث و مرافعه ابراهیم‌بیگ با دیگران دربارهٔ دردهای ایران، با همان تعصب و شور و حرارت، چاشنی طنزی به ماجرا می‌دهد.
« قانون عبارت از اصول مملكت داري و لشكر آرايي و اخذماليات و حفظ حقوق رعيت و اجراي عدالت است » (ص۲۹۹) و معتقد است كه « قانون حكمش بايد در حق همه علي السويه جاري باشد . بدون استثنا » و افسوس مي‌خورد كه : « در ايران ما روي كاغذ يك حرف به اسم قانون نيست . » (ص۲۹۲ )
از قول تاجردامغاني مي‌نويسد :
« در هيچ نقطه در روي زمين حكام را اين گونه تحكمات نيست در همه جا تكاليف حاكم و وظايف محكوم معلوم و معين است . مگر در ايران كه ما بدبختان اسير حكم و تابع خواهش‌هاي نفساني اين مشتي فراعنه و نمارده هستيم كه هر چه برمال و جان و ناموس ما حكم رانند مجراست و باز خواست و مواخذه‌اي بر ايشان نيست و فرياد خواهي ما به جايي نمي‌رسد . » ( ص۳۸ )
« بايد در دست حكام نو ، خواه قانون ، خواه كتابچه ، خواه دستورالعمل ، خواه تعليمات بگو ، چيزي مرتب و لايتغير در روي كاغذ باشد كه با مردم از روي مواد مندرجه ی آن، در كارهاي متعلق به جنحه و جنايت و حقوق رفتار نمايد تا كارها به تدريج اصلاح شود ». (ص۱۳۹)
« جهل مردم است كه بازار خرافات و شايعات را داغ كرده .جهل مردم است كه آن‌ها را گرفتار مذاهب ضاله و صوفيان شياد ومعركه گيران و عالم نمايان ظالم كرده جهل مردم است كه آن ها را به سمت ترياك كشي و مفاسد ديگركشانده . جهل مردم است كه ميراث فرهنگي خود را خراب مي‌كنند و جهل مردم است كه اين وضع را تقدير الهي و لايتغير مي‌دانند و بدبختي اين جاست كه حكومت به اين جهل رضايت دارد» . ( ص۱۲۹ )
درباريان « مكرر به شاه عرض كردند : قربان ، از اين مكاتب جز زيان سودي مترتب نيست . نمي‌شنويد كه طلاب مدارس روسيه هر روز چه شورش برپا مي‌كنند ؟ دولت را چه قدر به تشويش مي‌اندازند . » ( ص۳۳۰ )
وي از روزنامه‌هاي دولتي كه هيچ نفعي به حال ملت ندارند و تنها به چاپلوسي از دولت و دروغ پردازي و ياوه سرايي مي‌پردازند انتقاد مي‌كند و مي‌نويسد : بدبختانه در ايران يك نفر را نديدم بدين خيال كه عيوب دولت و ملت را به قلم آرد . » و نيز در آن خـاك وسيع يك روزنامه انتشار نمي‌يابد و اگر هم به اسم يافت شود عبارت از دو پارچه كاغذ است كه هفته‌اي يك بار طبع مي‌نمايند و مندر جات و عناوينش يك قاز به دولت و ملت فايده نمي‌بخشد .» ( ص۲۸۴ ).
« در ممالك مغرب زمين از هر ملت هر كس كه قلمي دارد از هر طبقه‌اي كه هست ولو كه ديوانه باشد هر گاه مقاله‌اي به لحاظ منافع مليه نوشته به روزنامه‌ها بدهد فرداي آن خواهي ديد كه تمامي عقلاي قوم مقاله ی آن ديوانه را مي‌خوانند اگر حرف سودمندي ديدند بدان عمل مي‏بندند و گرنه روي هم ترش نكرده ، چين به ابرو نياورده مي‏گذرند؛ بالعكس هر گاه در مملكت ما عاقلي از اين مقوله چيزي بگويد و يا نوشته در روي كاغذ به نظر عموم برساند به سبب كوتاهي نظر و تنگي حوصله به يك بار، صدا بلند مي‏كنند كه بابا همچنان چيزي در عالم نمي‏شود .آن قدر « هو هو » مي‌كنند كه آن عاقل ديوانه مي‏شود . فرق ميان ما و ملل مغرب زمين همين قدر است كه به ايشان هر كس هر چه بگويد ولو كه محال باشد تا آخر گوش داده پس از آن راي خود را در آن باب بيان مي‏كنند ولي ما با همه ی محدودي خيال در نيمه ی مطلب از هر طرف ناسنجيده و نينديشيده داد مي‏زنيم كه محال است . ( ص۱۹۲ )
« گويي شهر از حيث تجارت ماتم زده است .» وي از نبود كمپاني‏هاي بزرگ تجاري كه سهمي در تجارت جهاني داشته باشند اظهار تاسف مي‏كند .و از اخلاق زشت تاجران كه تنها در پي افزودن تجملات بيهوده ی وارداتي هستند انتقادمي‏كند . ( ص۴۶ و۹۷و ۱۵۶)
« نمي‏دانم از آزادي افكار و قلم براي دولت و ملت چه ضرري حاصل تواند شد كه زبان گويندگان را بسته و خامه ی نويسندگان را شكسته‏اند .معلوم است كه معني آزادي را درست نيافته‏اند ، آري هر قلمي كه از راه خيانت به دولت و ملت جنبشي كرد البته آن را بايد شكست و هر زباني كه به تهمت اشخاص حركت نمود و به ناحق به هتك احترام اين و آن نطق گشاد ، البته بايد بست . » ( ص۱۹۲ )
در میان صفوف فراشان کالسکه ای در حرکت بود .دیدم مردم رو به دیوار کرده ایستادند . در شاهرود این تشریفات را یاد گرفته اما رو به دیوار کردن را ندیده بودم . خلاصه به مردم تبعیت کرده روی به دیوار کردیم . چون به یوسف عمو در شاهرود تعلیم داده بودند که در آن حال رکوع نماید ، یعنی خم شود ، بیچاره رو به دیوار کرنش کرده ، معلوم است پشت به خانم بود . فراشان خیال کردند که این استهزا میکند .مخصوصا طرف وارون را به خانم نشان میدهد .
من رو به دیوار ایستاده بودم .یکوقت دیدم بزن بزن است . به سر و صورت بیچاره یوسف عمو هی مشت و سیلی و چوب است که از در و دیوار فرو می ریزد .بیچاره هی داد میزند بابا چرا میزنید ؟ تقصیر من چیست ؟
من هم پیش رفته گفتم : بابا ! آخر مسلمانید ، این غریب بیچاره را چرا میزنید ؟
گفتند : این پدر سوخته به شاهزاده خانم بی ادبی کرده ! هی پدر سوخته مادر قحبه !
کالسکه گذشت . فراشان ماندند تا یوسف عمو را ببرند . من با خود در اندیشه ام که خدایا چه کنم ؟
به این و آن بنای عجز و لابه گذاشتم که بابا جان ! بخدا این مرد غریب و از اوضاع مملکت شما بی خبر است .او به خیال خودش تعظیم کرده .
دیدم به جایی نمیرسد . یکدفعه به خاطرم آمد که در اینگونه موارد بنا به عادت زشت این مملکت ، پول حلال همه مشکلات است . یواشکی پنج قران در آوردم . به محض دیدن پول اختیار از دست شان رفت . چون موم نرم شدند و آن مبلغ را از دستم گرفته در رفتند . ما هم خلاص شدیم
ابراهیم بیگ از يک نفر که تازه از مسافرت ايران برگشته بود پرسش میکند
چه خبر خیر است . گفت هیچ!
از وضع سلطنت و حالت وزرای مملکت میپرسم . گفت : هیچ
از انتظام لشكر و اداره کشور پرسیدم گفت : هیچ
« : گفت ». مملكت میپرسم
از انتظام لشگر و اداره کشور پرسیدم. گفت : عرض کردم هیچ چیز نیست
« در آخرین سفر شاه روزنامه هاي پاریس آشکارا نوشته اند که ملت فرانسه مخارج مسافرت پی در پی این مهمان عزیز را نتواند داد.. زیرا که می دانیم وزراي دولت ایران میل آن دارند که در هر چند گاهی به تماشاي فرنگستان آمده به اجراي سیاحت پردازند و عیشی بکنند.
آن بود که مسیو کارنو رئیس جمهور آن زمان لابد مانده از کیسۀ خود نود هزار فرانک داد و براي یادگاري آن تاریخی به نام ایران نوشته در جهان یادگار گذاشت و گذشت که ننگ آن براي اخلاف ما تا قیامت بس است»
زمان آن زمان نیست که مرد دانا بدین سخنان دروغین مزور فریفته شود. شاعری یعنی مداحی کسان ناسزاوار ؛
مانند آن است که خوشنویس کشیده‌ی کاف و زا دایره‌ی نون را خوب می‌کشد و نیکو می نویسد .دیگر امثال این کارها چندان از فضایل انسانی معدود نیست . تو مطلب را درست بنویس ، اگر کشیده‌ی کاف کج باشد ، همه‌ی منصفان می‌گویند : راست است.
کتاب در اوائل قرن بیستم نوشته شده و ابراهیم بیگ در چند جا نسبت به اینکه در آنزمان حتی در افریقا راه آهن فراوان ساخته شده ولی در ایران هنوز باید با اسب و الاغ راهها را پیمود و چند برابر سختی و زمان میبرد شکایت میکند
دالاندار خنده کنان پیش آمد و گفت:‌ (آقا آفرین بر شما چه زود پیدا کردید) ..گفتم (چه چیز را زود پیدا کردیم؟)
گفت ( مگر من ندیدم که به بهانه خریدن جوراب یکساعت در دکان کربلایی محمد قاسم جوراب فروش نشسته محو تماشای جمال غلامعلی بیگ بودید. عیبی ندارد آقا ما هم اهل بخیه ایم)
دیدم به این مردکه احمق هرچه بگویم بیجاست. دم در کشیدم. با خود میگفتم عجب عالمیست مردمان این مملکت همه دیوانه اند به هرکجا میروی صحبت این جوان ساده است پیر و جوان فکر و خیال را با او مشغول همه از دنیا و مافیها بیخبرند...طبیعت عشقبازی را با زنان مخصوص داشته نه با مردان. نمیدانم از مردمان بدفطرت چرا از این حرکات زشت خودشان شرم ندارند...باید تا بلایی نازل نشده از میان ای بقایای قوم لوط گریخت.
جلد اول کتاب را دکتر شولتس (Schultz) ترجمه و در ۱۹۰۳ در لایپزیک منتشر کرد.
می‌نویسد:
سیاحتنامه ابراهیم‌بیگ که انتشار آن هم‌زمان با دوره طغیان ماده عدم رضایت بود، در تحریک حس نفرت و انزجار مردم ایران نسبت به حکومت مخرب و افتضاح‌آمیز مخصوص دوره سلطنت مظفرالدین شاه نقش بزرگی داشته و شهرت بسزایی در میان عامه به هم زد.
در "تاریخ بیداری ایرانیان" درمی یابیم که محفل‌ها و انجمن‌های آزادیخواه، پیش از مشروطه، هیچ کتاب آموزش تئوری برای تقویت و تربیت دانش سیاسی خود نداشته‌اند جز کتاب سیاحتنامه ابراهیم‌بیگ. ناظم الاسلام یادآوری می‌کند که این کتاب را روحانیٍ مردم گرا سید محمد طباطبایی به او داده بود و در انجمن مخفی که از فرزانگان و فضلای ناراضی تشکیل شده بود آن را می‌خوانده‌اند و «... اهالی انجمن و فداییان بعضی به حالت تباکی (گریه کردن) و بعضی ازکثرت خزن و غم از خود رفته و حالت بهت به آن‌ها دست داده تا چندی حالت یک کلمه سخن گفتی باقی نبود. هم و غم غریبی عارض هر یک گردیده به اوضاع غریبه مملکت و گرفتاری عجیبه این ملت سر به گریبان تعجب و حیرت و سرافکندگی و فکرت فرو برده…»
در "تاریخ مشروطه ایران" :
«ارج آن را کسانی دادند که آن روزها خوانده‌اند و تکانی را در خواننده پدیدمی‌آورد و به یاد می‌دارند. انبوه ایرانیان که در آن روز خو به این آلودگی‌ها و بدیها گرفته بودند و جز از زندگانی بد خود به زندگانی دیگر گمان نمی‌بردند از خواندن این کتاب تو گفتی از خواب بیدار می‌شدند و تکان سخت می‌خوردند. بسیار کسان را توان پیدا کرد که از خواندن این کتاب بیدار شده و برای کوشیدن به نیکی کشور آماده گردیده و به کوشندگان دیگر پیوسته‌اند.»
کسروی در جای دیگر بر شخصیت دلاور و مبارز حاجی مراغه‌ای و همفکرانش تأکید می‌کند: «تنها به چاپ رسانیدن چنین کتابی در آن زمان انگیزه نابودی چاپ‌کننده توانستی بود. این نه نیک است که به رشک نیکی‌های کسان را نپذیریم.»
در کتاب "زندگی من" سیاحتنامه را همراه کتاب احمد اثر طالبوف و رساله‌های اقبال‌الدوله سه اثر می‌شمارد که در تغییر رژیم استبداد به مشروطه مؤثر بوده‌اند:
«خبر این آزادی (سرکارآمدن مظفرالدین شاه سلیم‌النفس) که به خارج سرحدات رسید ایرانیانی که از مدت‌ها پیش در خارجه رحل اقامت افکنده و قلم نویسندگی داشتند به شوق آمدند. روزنامه حبل المتین کلکته، روزنامه ثریا و پرورش و حکمت در مصر و کتاب احمد و سایر رسایل طالبوف تبریزی مقیم قفقاز و بالاخره کتاب ابراهیم‌بیگ و از همه بالاتر خطابه‌های اقبال الدوله هندی که تمام در خارج ایران چاپ شده بود نتیجه این تغییر سلطنت گردید… دیگر مثل دوره ناصرالدین شاه نبود که کسی جرات بیان اوضاع و ترتیبات اجتماعی و سیاسی ملل و دول اروپا را نداشته باشد. هرکس هر چه می‌دانست بی پروا صحبت می‌کردم. اهل مطالعه که سابقاً جز کتب قدیمه چیزی نمی‌خواندند باخبر شدند که خیلی مطالب خواندنی از قماش دیگر هست. خواندن کتاب‌های طالبوف و ابراهیم‌بیگ و خطابه‌های اقبال الدوله و مقالات روزنامه‌های چاپ خارج رواجی پیدا کرد.»
در جلد اول کتاب "از صبا تا نیما" می‌نویسد:
«سیاحتنامه ابراهیم‌بیگ در واقع دائرةالمعارف جامع اوضاع ایران در اواخر قرن سیزدهم هجری است که با قلمی تند و بی پروا و بی گذشت تحریر شده‌است… این نخستین رمان اصیل اجتماعی از نوع اروپایی در زبان فارسی است که زندگی مردم ایران را همچنان که بوده تشریح کرده و از این حیث شباهت زیادی به رمان نفوس مرده نیکلاگوگول، نویسنده بزرگ روس پیدا می‌کند…»
در کتاب "ایدئولوژی نهضت مشروطیت ایران" مینویسد:
«سیاحتنامه ابراهیم‌بیگ انتقاد همه‌جانبه‌ای است بر حیات جامعه ایرانی که سیاست، اقتصاد، روحانیت، تعلیمات، اخلاق، اعتقادات و تقریباً همه متعلقات اجتماعی را نقادی می‌کند… مهم‌ترین جنبه تفکر نویسنده تحول ذهنی و جهان بینی تازه اوست. از مانوسات کهنه گذشته روی برتافته، به ارزش‌های مترقی جدید روی آورده‌است. مجموع انتقادهایش ازهمان سرچشمه می‌گیرد.»
آدمیت معتقد است نویسنده سیاحتنامه ابراهیم‌بیگ از مشاوره و کمکهای نوشتاری و ویراستاری میرزا آقاخان کرمانی، برخوردار بوده‌است:
«... تقریباً مسلم می‌دانیم که نویسنده ادیبی در پرداختن نثر روان و قوی و پخته نخستین جلد سیاحتنامه دست داشته‌است. حتی بعضی عبارات و اصطلاحات خاص میرزا آقاخان کرمانی مانند (ایرانی گری) در آن به کار رفته‌است. این مطلب مهمی نیست. آنچه ارزنده و مهم می‌باشد اصالت عقاید و آرای حاجی زین‌العابدین است؛ و اینکه او مردی است پاک نهاد، و استوار در افکار خویش… در جلد اول گفتار بلندی از زبان امین الدوله نقل شده که حکایت می‌کند از آگاهی بصیرانه نویسنده از اندیشه‌های آن وزیر. اما حاجی زین‌العابدین او را نمی‌شناخت. به یقین این گفتار را از زبان کسی شنیده و آورده که امین الدوله را خوب می‌شناخته… در محفل ایرانیان استانبول کسی که با اندیشه‌های امین الدوله نیک آشنایی داشت، و با او و برادرش نامه نگاری داشت میرزا آقاخان کرمانی است. قاعدتاً اوست منبع آن اطلاعات دربارهٔ امین الدوله که رساله مزبور را هم در اختیار داشته‌است.»
در جلد پنجم کتاب "هزار سال نثر پارسی" می‌نویسد: سیاحتنامه که در آغاز قرن بیستم (۱۳۲۱ ه‍.ق) منتشر و در همان زمان به زبان آلمانی ترجمه شده بود و شرح سفر جوانی است ایرانی، پرورش یافته خارجه که آرزوی سفر میهن کرده و از عقب ماندگی مردم و شیوه‌های استبدادی حکومت زمان مظفرالدین شاه سخت در رنج است. نثر ساده کتاب، به رغم بعضی اصطلاحات و ترکیبات خاص ایرانیان مقیم استانبول و مصر، خواننده را تحت تأثیر قرار می‌دهد. سیاحتنامه ابراهیم‌بیگ صرفاً به منظور انتقاد و مخالفت با حکومت استبدادی قاجار و بی عدالتی‌ها و بی نظمی‌هایی که در آن دوران حکمفرما بود نوشته شده‌است. خود زین‌العابدین مراغه‌ای نیز پس از انتشار جلد اول متوجه استقبال وسیع مردم ایران از داستانش شده بود که در جلدهای دوم و سوم به نمونه‌هایی از تأثیر این کتاب در گروه‌های اجتماعی گوناگون، حتی در داخل دستگاه ایران و مقامات عالی‌رتبه کشور، اشاره می‌کند. اما از همه مهم‌تر او به رسالت خود نیک آگاه است، یعنی از همان ابتدا که قلم در دست می‌گیرد می‌داند که علیه چه جبهه عظیمی از عادت و سنت و کهنه پرستی و خرافه خواهد جنگید. از این رو در همان جلد اول وظیفه خود و دیگر نویسندگان معاصرش را چنین بیان می‌کند: این ایام نه آن زمان است که ارباب قلم اوقات خود را صرف خولیا و افسانه‌های واهی و اراجیف بی‌معنی مثل گذشتگان نمایند که جز موهوم چیزی حاصل شان نخواهد بود… بلکه وظیفه نوع پرستی و آداب انسانیت را به عوام بفهمانند؛ و حالی نمایند که مصدر تمام نیک بختیها نام مقدس وطن و حفظ آن به عموم اهل وطن واجب عینی است.
عبدالله مستوفی در کتاب شرح زندگی من به نقل از علامه دهخدا می‌نویسد:
من در سفر مهاجرت پس از بمباران مجلس در استانبول بودم، یک روز پیرمردی به دیدن من آمد و خود را معرفی کرد و گفت: من حاجی زین‌العابدین مراغه‌ای هستم، از جوانی مراغه را ترک گفته و به قفقاز آمدم. در آنجا روسی و فارسی را آموخته مشغول کسب شدم، پس از مدتی محل کسب خود را به کریمه و یالتا بردم. امپراتور اکثر سال‌ها در زمستان مسافرتی به کریمه می‌کرد، و در قصر مخصوص به خود که با دکان من چندان فاصله‌ای نداشت اقامت می‌نمود.
یک روز امپراتریس به‌طور ناشناخت وارد مغازه من شد، با این که نشناختمش لازمه ادب بجا آوردم. در سفرهای بعد هروقت خانواده امپراتور به قصر خود به کریمه می‌آمدند امپراتریس به دکان من سری می‌زد، به‌طوری‌که یکی از مشتریهای دکان من شده بود، همین موضوع سبب شهرت و بالا گرفتن کار من شد. بعد از چندی به استانبول آمدم، کتاب ابراهیم‌بیگ را نوشته بدون اسم منتشر کردم.
بعد از نشر آزادی همشهریهای مقیم استانبول با این که همگی می‌دانند که نویسنده این کتاب منم به من حسد ورزیده انکار می‌کنند. به قدری پیرمرد از این حسد تبریزی‌ها متأثر بود که به من پیشنهاد می‌کرد مسوده‌های قلم خورده کتاب خود را بیاورد و مانند شاهد صادق مدعا نز من بگذارد. من دلداریش دادم و گفتم: در تهران نویسنده این کتاب حاجی زین‌العابدین مراغه آی یعنی شخص شما هستید، حسد عمو اوغلی‌ها جایی نمی‌گیرد.رساله یک کلمه
انقلاب مشروطه
روزنامه قانون
روزنامه حبل المتین کلکته