کتاب مقدس
کتاب مقدس اشاره به مجموعه کتاب‌های مقدس مسیحیان، یهودیان، سامریان و چندی دیگر از ادیان دارد.
کتاب مقدس مسیحیان، به دو بخش عهد عتیق و عهد جدید تقسیم می‌شود که شامل ۶۶ کتاب معتبر است. عهد عتیق از ۳۹ کتاب و عهد جدید از ۲۷ کتاب تشکیل شده‌است. هر بخش از تورات عهد عتیق را یک سِفر و برخی دیگر از کتب عهد عتیق را کتب پیامبران، امثال و حکم، مزامیر داوود و سلیمان می‌دانند. عهد جدید نیز چهار "انجیل" کانن (معتبر)، رسالات حواریون مسیح و کتاب مکاشفه را دربر گرفته‌است.
یهودیان تنها عهد عتیق را به‌عنوان کتاب آسمانی قبول دارند، اما بیشتر مسیحیان کل کتاب را به‌عنوان کتاب آسمانی پذیرفته‌اند. برخی از فرقه‌ها که خود را مسیحی می‌خوانند، عهد عتیق را به‌عنوان کتاب مقدس قبول ندارند و آن را تحریف‌شده می‌دانند. «بوگومیل‌ها» از این دسته‌اند که از نظر تعریف عبارت «مسیحی» در مورد مسیحی بودن این فرقه باید تردید داشت، زیرا کتاب‌های عهد جدید، همگی بر پایهٔ کتاب‌های عهد عتیق و مسیحیت رسمی از قرن اول میلادی همواره کتب عهد عتیق را متن مقدس دانسته‌است.
نسخه مورد اجماع تنخ به «متون ماسوری» معروف است که قدیمی‌ترین نسخه آن متعلق به قرن نهم میلادی است. نام تنخ () با استفاده از حروف نخست تورات (شریعت)، نوییم (انبیا) و کتوویم (مکتوبات) شکل گرفته‌است. بیشتر بخش‌های تنخ به عبری نوشته شده‌اند، اما برخی بخش‌ها (قسمت‌هایی در کتب عزرا، ارمیا و دانیال) به آرامی هستند.
نوشتن تورات (תּוֹרָה) که به «اسفار پنج‌گانه» نیز معروف است، به صورت سنتی به موسی منسوب بوده اما از قرن نوزدهم محققانی مثل یولیوس ولهاوزن آن را زیر سوال بردند و به این مسئله اشاره کردند که تورات میان قرون نهم تا پنجم قبل از میلاد با استفاده از اسناد قدیمی‌تر (فرضیه مستند) شکل گرفته‌است. امروزه مورد توافق محققان است که تورات توسط چندین نویسنده مختلف در دوره هخامنشی نوشته شده‌است.
تورات فعلی از پنج کتاب تشکیل شده‌است؛ محققان در این زمینه نیز توافق نظر دارند که چهار کتاب اول آن، در روندی مستقل از کتاب پنجم شکل گرفته‌اند. کتاب‌های تورات از این قرار است:
یازده باب ابتدایی پیدایش روند خلقت جهان و رابطه یهوه با بشریت در آغاز (مثل نابودی انسان‌ها در جریان طوفان نوح) را توضیح می‌دهد. احتمالاً این ۱۱ باب را در دوره متاخرتر به کتاب افزوده‌اند تا نقش مقدمه کتاب را داشته باشد. ۳۹ باب بعدی پیدایش، به روایت عهدی که میان یهوه و نیاکان اسرائیل (ابراهیم، اسحاق، یعقوب و فرزندان اسرائیل به خصوص یوسف) بسته شد، می‌پردازد. توضیح می‌دهد که چگونه یهوه به ابراهیم دستور داد خانه و خانواده خودش در شهر اور را ترک کند تا در کنعان ساکن شود و چگونه فرزندان اسرائیل راهی مصر شدند. چهار کتاب دیگر، داستان موسی که گفته شده قرن‌ها بعد از نیاکان اسرائیل زیست را روایت می‌کنند. موسی در این کتب، بنی‌اسرائیل را از بندگی در مصر می‌رهاند و آنان را به کوه سینا رهبری می‌کند تا آنجا از نو با یهوه عهد ببندند. سرانجام در بیابان سرگردان می‌شوند تا نسل تازه‌ای که حاضر است در حمله به کنعان (ارض موعود) شرکت کند، متولد شود. تورات با مرگ موسی به پایان می‌رسد. محققان اتفاق نظر دارند که داستان از خروج بنی‌اسرائیل از مصر از نظر تاریخی صحیح نیست زیرا بنی‌اسرائیل در کنعان شکل گرفته‌اند و ریشه‌های کنعانی دارند.
نوییم (، به معنای انبیاء) دومین قسمت تنخ است. نوییم به دو بخش تقسیم می‌شود: انبیای متقدم و انبیای متاخر. انبیای متقدم حاوی کتب یوشع، داوران، سموئیل و پادشاهان است. انبیای متاخر نیز شامل اسفار اشعیا، ارمیا، حزقیال و ۱۲ پیامبر صغیر است.
نوییم حاوی روایت ظهور شکل‌گیری پادشاهی عبرانیان و تقسیم آن به دو بخش پادشاهی یهودا و پادشاهی شمالی اسرائیل است و به منازعات اسرائیلیان و دیگر ملل و همچنین جنگ‌های داخلی میان بنی‌اسرائیل (به خصوص بین پرستندگان یهوه و پرستندگان خدایان خارجی) می‌پردازد و اعمال ناعادلانه رهبران بنی‌اسرائیل را نقد می‌کند که در این انتقادات، انبیاء نقشی اساسی دارند. نوییم نهایتاً با فتح پادشاهی اسرائیل توسط آشوری‌ها و فتح پادشاهی یهودا توسط بابل و تخریب معبد اورشلیم به پایان می‌رسد.
روایت انبیای متقدم از زمان مرگ موسی و انتخاب یوشع به جانشینی او آغاز می‌شود؛ یوشع سپس بنی‌اسرائیل را در حمله به ارض موعود رهبری می‌کند. این بخش نهایتاً با آزادی آخرین پادشاه یهودا از زندان بابلیان به پایان می‌رسد.
انبیای متاخر به دو بخش تقسیم شده‌اند؛ انبیای کبیر به نام‌های اشعیا، ارمیا، حزقیال و دانیال و انبیای صغیر که در یک کتاب است اما در عهد عتیق مسیحی به دوازده کتاب تقسیم شده‌است. فهرست انبیای صغیر از این قرار است:
کتوویم (כְּתוּבִים‎) سومین و آخرین بخش تنخ است. باور یهودیان بر این است که کتوویم تحت نظارت روح‌القدس نوشته شده اما اهمیت آن‌ها از کتب انبیا کمتر است. کتوییم شامل مزامیر، امثال سلیمان، ایوب، غزل غزل‌ها، روت، مراثی، جامعه، استر، دانیال، عزرا–نحمیا و تواریخ است.
نام این بخش به یک پیمان اشاره دارد که آغازگر دورهٔ جدیدی از ارتباط خداوند با انسان است. خداوند طبق این پیمان شریعتی را که از طریق موسی عطا کرده بود برداشت، و ایمان به مسیح را شرط بخشایش گناهان انسان و رستگاری او قرار داد. نشانه و در حقیقت اصل محوری این پیمان، بخشش کلیه گناهان به واسطهٔ قربانی شدن عیسی مسیح (یعنی صورت بشری خداوند) است. عهد جدید چهار انجیل کانن (متی، مرقس، لوقا، یوحنا) کتاب اعمال رسولان، نامه‌های رسولان مسیح و کتاب مکاشفه را در بر می‌گیرد. قدمت تمامی این آثار به قرن ۱ میلادی می‌رسد. پروفسور درل باک عهد جدید پژوه معاصر ارزش این متون را به دلیل نگارندگان آن‌ها و زمان نگارششان می‌داند.
چهار انجیل در واقع چهار روایت از زندگی عیسی است. این چهار کتاب که توسط نویسندگان ناشناس نوشته شده‌اند و به چهارتن از یاران مسیح (متی، لوقا، یوحنا (حواریون مسیح) و مرقس از یاران نزدیک مسیح) منسوبند، دارای قسمت‌های مشترک بسیاری هستند اما تفاوت‌هایی نیز دارند. مسیحیان این چهار کتاب را «مانند چهار تصویر از مسیح ولی از زوایای مختلف» توصیف می‌کنند.
پس از قیام عیسی مسیح از مردگان (زنده شدن دوباره او) و سپس عروج او به آسمان، برای رسولان او (حواریون) و سپس شاگردان مسیح (که بعدها مسیحی نامیده شدند)، اتفاقات زیادی رخ داد؛ که از آن جمله: پیوستن «متیاس» به جمع حواریون (که پس از خودکشی یهودای اسخریوطی یازده نفره شده بودند)، نازل شدن روح القدس در روز عید پنطیکاست (یکی از اعیاد یهودیان) بر دوازده نفر حواری عیسی مسیح، شهادت استیفان یکی از شاگردان وفادار مسیح (سنت استفان)، ماجرای ایمان‌دار شدن پولس قدیس و آغاز مأموریت بشارتی او برای غیر یهودیان و . . . شرح این حوادث در کتاب اعمال رسولان و به دست «لوقا» (یکی از حواریون مسیح و نویسنده یکی از انجیل‌های چهارگانه) نگاشته شده‌است.
نوایمانان مسیحی و کلیساهای جدیدالتأسیس در ابتدای گسترش مسیحیت، به خاطر نبودن راهنمایی‌های ایمانی لازم و وجود مخالفین بسیار، دچار مشکلات عمده‌ای می‌شدند؛ که از آن جمله: مسائل مربوط به مراسم نیایش و چگونگی برگزاری آن، پیدا شدن پیشوایان دروغین، آزار، اذیت، شکنجه، تهدید و حتی قتل ایمان‌داران توسط متعصبین یهود، بت‌پرستان و سایر فرقه‌های مذهبی و گاهی مأمورین رومی و … هدف از نگارش این نامه‌ها، هدایت این نوایمانان، یادآوری و تبیین مفاهیم کتاب مقدس و مطلع شدن از رویدادهای مناطق مختلف بود.
این کتاب شرح سفری است که یوحنای قدیس در رؤیا و به هدایت روح القدس در آن به عرش خداوند دارد و در آن به توصیف عرش خداوند و جایگاه مسیح و پیش‌بینی وقایع آخر الزمان می‌پردازد. اکثر قسمت‌های «مکاشفه»، به زبان سمبولیک و رمزی نوشته شده و دارای مفاهیم عمیقی است، لذا نباید آن را مانند سایر کتب عهد جدید به‌طور تحت‌اللفظی معنی کرد. کتاب احتمالاً در سال‌های ۹۰–۹۵ میلادی توسط یوحنا نوشته شده. در این کتاب وقایعی چون "گشوده شدن مهر ها" "بلاها" "ظهور دو وحش" "ظهور پرجلال مسیح" و "آسمان و زمینی جدید" پیشگویی شده‌اند.
در حال حاضر ۵۶۸۶ نسخه با زبان اصلی (یونانی) و در کل ۲۴۹۷۰ نسخهٔ خطی از عهد جدید موجود می‌باشند. پیترز(فرانسیس ادواردز پیترز) اظهار می‌دارد که «اگر فقط سنت نسخ خطی را در نظر بگیریم، کتاب‌های که عهد جدید را تشکیل می‌دهند، بیش از هر کتاب دیگری در دوران باستان نسخه برداری شده و در گردش بوده‌است.» هارولد گرینلی(J. Harold. Greernlee) می‌نویسد: «تعداد نسخ خطی موجودِ عهد جدید به گونه‌ای حیرت‌انگیز بیش از هر اثر ادبی دوران باستان می‌باشد… در مقایسه با سایر آثار ادبی باستان، قدیمی‌ترین نسخه خطی موجودِ عهد جدید متعلق به دوره‌ای بسیار نزدیک تر به تاریخ نگارش متن اولیه می‌باشد.» قدیمی‌ترین نسخ برجای مانده از عهد جدید، پاپیروسهایی می‌باشند که قدمت برخی به ۵۰ تا ۱۰۰ سال پس از اتمام نگارش قانون (کانن) عهد جدید (یعنی حدود قرن دوم میلادی) می‌رسد. از جملهٔ آن‌ها پاپیروس‌های اکسیرینکوس که بخش اعظمی از پاپیروس موجود عهد جدید را تشکیل می‌دهند- پاپیروس‌های بادمر که شامل بخش‌های مهمی از انجیل یوحنا، انجیل لوقا، انجیل متی، اعمال رسولان، ۲ رساله پطرس، ۳ رسالهٔ یوحنا، و رسالات یعقوب و یهودا می‌باشند- و پاپیروس‌های چستربیتی از مهم‌ترین اکتشافات کتاب مقدس پس از نسخهٔ سینایی- می‌باشند.