محمدرضا درویشی
محمدرضا درویشی (زادهٔ ۲۵ مهر ۱۳۳۴ در شیراز) آهنگ‌ساز، پژوهشگر موسیقی و مؤلف "دائرةالمعارف سازهای ایران" است.
وی در سال ۱۳۵۷ در رشته آهنگسازی از دانشکده هنرهای زیبای تهران فارغ‌التحصیل شد. او علاوه بر آهنگسازی، از بیست سال پیش پژوهش در موسیقی نواحی مختلف را با سفر به شهرها و روستاهای ایران آغاز کرده‌است.
محمدرضا درویشی در خانواده‌ای که اهل موسیقی نبود، به دنیا آمد و پرورش یافت. پدر او اهل گراش در استان فارس و مادر او اهل شیراز بود. او اولین بار در سن ۱۱ سالگی به دنیای موسیقی وارد شد و موسیقی را با آموختن ویلن در تعطیلات تابستان آغاز کرد. بعد از آن، به کلاس پیانو رفت و پس از آن، نواختن ترومپت و ساکسیفون را آموخت. او در سن ۱۸ سالگی و پس از پذیرش در کنکور سال ۱۳۵۳ وارد دانشگاه تهران شد و از همان سال اول، شروع به آهنگسازی کرد. درویشی در دانشگاه، شاگرد استادانی چون: داریوش صفوت، مهدی برکشلی، احمد پژمان، مصطفی کمال پورتراب، پرویز منصوری، پری برکشلی، لوست مارتیروسان و شاهین فرهت بود و نهایتاً در سال ۱۳۵۷ مدرک کارشناسی‌اش را دریافت کرد و هرگز به‌طور آکادمیک به ادامه تحصیل نپرداخت.
جلد اول مجموعه «دائرةالمعارف سازهای ایران» تألیف محمدرضا درویشی که به عنوان وسیع‌ترین تحقیق موسیقایی به زبان فارسی تاکنون شناخته می‌شود، در سال ۲۰۰۲ از طرف جامعه بین‌الملل اتنوموزیکولوژی (S.E.M) به عنوان بهترین کتاب سازشناسی برگزیده شد. او در سال ۱۳۸۴ سیمرغ بلورین بهترین موسیقی متن را برای موسیقی فیلم «شهر آشوب» در بیست و چهارمین دوره جشنواره فیلم فجر به دست آورد. دختر او، آفتاب درویشی نیز آهنگساز است.
موسیقی کلیدر که بر اساس رمان کلیدر محمود دولت‌آبادی ساخته شده‌است، یکی از شاخص‌ترین آثار درویشی است. این قطعه بر اساس فواصل نوا نوشته شده و در جاهایی مدولاسیون‌هایی به شور، دشتی، بیات اصفهان و… اتفاق می‌افتد؛ اما بخش آغاز و پایان در پرده‌های نوا نوشته شده‌است. سوییت کلیدر دارای موومان‌های هشتگانه با عناوین سوگنامهٔ دشت نیشابور، پگاه نیشابور، درو زمین دیمی سوزن ده، پشت دروازهٔ بیهق، رویارویی سیدشرضا تربتی با گل‌محمد، وداع گل‌محمد، نعش کشتگان و خاتمه است. درویشی دربارهٔ این قطعه می‌گوید:
شامل بازخوانی ۲۲ تصنیف‌ منسوب به عبدالقادر مراغی، نظریه‌پرداز و آهنگساز دورهٔ تیموری است که توسط «گروه عبدالقادر مراغی» به سرپرستی محمدرضا درویشی و خوانندگی همایون شجریان ضبط و در قالب ۳ سی‌دی، در سال ۱۳۹۰ منتشر شد.
قطعات:
۱. تناسخ (کوارتت برای سازهای زهی)، ۱۳۹۴
۲. آواز سحر (تریو برای دو کلارینت و پیانو)، ۱۳۷۵
۳. به یاد اقبال (برای پیانو)، ۱۳۶۲
۴. پردازش (پنج قطعه کوتاه برای پیانو)
نوازندگان:
پیانو - هوشیار خیام
کلارینت - پانیذ شفائی، داریوش بیژنی
ویولن - امیر باورچی، دانیال جورابچی، بابک کوهستانی
ویولنسل - نرگس فلاح‌پسند
تاریخ انتشار: اسفند ۱۳۹۷
عنوان انگلیسی: Era
درویشی موسیقی متن فیلم‌های زیر را ساخته‌است:
آلبوم‌های «گنبد مینا» و «جان عشاق» حاصل همکاری وی با پرویز مشکاتیان است.تاریخ انتشار: ۱۳۶۳
تاریخ انتشار: ۱۳۷۰
تاریخ انتشار: ۱۳۷۳
تاریخ انتشار: ۱۳۷۳
تاریخ انتشار: ۱۳۷۳
تاریخ انتشار: ۱۳۷۶ پژوهش: محمدرضا درویشی ناشر: آروین تاریخ انتشار: چاپ اول، ۱۳۷۶ تعداد صفحات: ۶۲ کتابی متفاوت و با قطع کوچکتر از جیبی که شاید کمی عجیب به نظر آید. اما این نکته کتاب را نامتعارف و قابل توجه نموده‌است. کتاب نوروزخوانی گلچینی است از بیست و پنج نغمه بهاری و نوروزی از نواحی مختلف ایران.
دیباچهجشن نوروزنوروز خوانی و نغمه‌های نوروزی آئین نوروز خوانی ترانه‌های بهاریردیف دستگاهی نمایش‌ها و خرده‌نمایش‌های منسوخ شده جدول آوانگاری ترانه‌های نوروزی و بهاری (ترانه‌های مناطق گیلان، تالش، مازندران، جنوب خراسان و بستک هرمزگان)
در بخش جشن نوروز و نوروز خوانی، مؤلف به اجمال به شرح آئین‌ها، جشن‌ها و ترانه‌های نوروزی پرداخته و به تفکیک و مختصر موضوعات را بررسی نموده‌است. در بخش ترانه‌ها، ۲۰ ترانه آوانویسی گردیده و ضمن نوشتن اشعار در زیر آوانویسی‌ها، اصل اشعار و ترجمه آن‌ها در صفحه مقابل آمده‌است. همان‌گونه که در دیباچه کتاب آمده‌است: "نوروزخوانی دربرگیرنده بخشی از فرهنگ گرانبهای موسیقی نواحی ایران است، سبزدرسبز و تِذکارگونه از جشن بزرگ و آئین کهن ایرانیان، رستاخیز طبیعت و آفرینش حیات، زندگی و انسان." (صفحه ۵) این کتاب به خاطر قطع متفاوت و موضوع آن، کتابی قابل توجه برای پژوهشگران، علاقه‌مندان به فرهنگ و ادبیات ایران و دانشجویان و محققان موسیقی به‌شمار می‌آید.
ذکرهای مراسم گواتی بلوچستان پژوهش: محمدرضا درویشی ناشر: مؤسسه فرهنگی و هنری ماهور تاریخ انتشار: چاپ اول، ۱۳۷۸ تعداد صفحات: ۵۵ کتابی کم حجم که به زبانی ساده روایتی از مراسم گواتی بلوچستان و موسیقی آن را ارائه می‌دهد.
مقدمه یادها و خاطره‌ها قصیده شیخ عبدالقادر گیلانی ذکرهای مراسم گواتی بلوچستان (کلیات) ذکرهای مراسم گواتی بلوچستان (آوانویسی و متن) ذکرهای مراسم گواتی بلوچستان (تصاویر) نویسنده در مقدمه به انگیزه نگارش کتاب پرداخته و روش تدوین کتاب را تشریح نموده‌است. در بخش یادها و خاطره‌ها، با روایتی توصیفی از یکی از سفرهای مؤلف به بلوچستان و برخورد او با مراسم گواتی مواجه می‌شویم: "شبی بود فراتر از نیمه بر ساحل دریای عمان و بندر خموش که از روز زیباتر می‌نمود، زیرا دردها در هجوم تاریکی خاموش گشته و در انتظار فردایی دگر بودند. فردایی شاید بسان دیروز برای بیابان‌نشین‌های بلوچ." در بخش کلیات، مؤلف به تشریح مراسم گواتی به زبانی ساده و روان پرداخته و نحوه انجام مراسم، مراحل آن و موسیقی و سازهای مورد استفاده در آن را بیان نموده‌است. متن ذکرها و آوانویسی آن‌ها به روش خاص، از ذکرهای اجرا شده توسط خلیفه شهمیر بلوچ مالداری در چابهار بخش دیگر این کتاب را تشکیل می‌دهد. پایان بخش کتاب، تصاویری از مراسم گواتی است که بر جذابیت کتاب و ارتباط با محتوای آن افزوده‌است.
گزیدهٔ نوشتار و گفتار محمدرضا درویشی ناشر: مؤسسه فرهنگی و هنری ماهور تاریخ انتشار: چاپ اول، ۱۳۸۰ تعداد صفحات: ۲۹۶
این کتاب گزیده مقاله‌ها، سخنرانی‌ها و گفت‌گوهایی است که محمدرضا درویشی طی سال‌های ۱۳۶۷ تا ۱۳۷۹ در مطبوعات، همایش‌ها و کنفرانس‌ها با موضوعات گوناگون پیرامون موسیقی ارائه داده‌است. خواستم فرازهایی از آنچه اندیشیده‌ام و تابلوهایی از آنچه در طول بیست سال در آن‌ها زیسته‌ام را به تماشا بگذارم. این نوعی فرافکنی است و نوعی خلاص شدن از انگاره‌های موزون و گاه ناموزون که خود پاره‌هایی از زندگی فکری و هنری یک انسان است.
کتاب از سه بخش اصلی تشکیل یافته‌است: مقاله (مقاله‌های منتشر شده در مطبوعات و جراید از ۱۳۶۹ تا ۱۳۷۹) سخنرانی (سخنرانی در همایش‌ها، جشنواره‌ها و سمینارها) گفتگو و اظهارنظر (گفتگو با خبرنگاران، روزنامه‌نگاران و منتقدین)
کتاب از میان سرودها و سکوت‌ها از جنبه‌های مختلف حائز اهمیت است. از سویی می‌توان با مجموعه‌ای از آثار منتشرشده مؤلف طی ۱۵ سال گذشته در مطبوعات روبرو گردید. دغدغه‌ها، گرایش‌ها و سمت و سوی فکری محمدرضا درویشی از جمله مسایل دیگری است که در این کتاب می‌توان به‌خوبی با خط سیر مشخص و روشن آن‌ها آشنا شد. مباحثی از قبیل هویت، فرهنگ، لزوم شناخت و تفکر در عرصه موسیقی ایران مطالبی است که در این نوشتارها روی آن‌ها تأکید شده‌است.
عناوین برخی مقالات: موسیقی محلی ایران، سنت یا نوآوری آواز داد اختر، بس روشن است امشب ریشه در زخمه‌های نهان مجنون مائیم و لیلی معنویت فراموش شده
عناوین برخی از سخنرانی‌ها: حماسه و حماسه‌سرایی در موسیقی ایران سازی که مقدس شمرده می‌شود آئین خنیاگری و نغمه‌های نوروزی
عناوین برخی گفتگوها: زمستان؛ تلخ و یخ‌زده، یک موسیقی خاکستری نیاز امروز و هویت دیروز پوشالِ لای ظروف چینی موسیقی ایرانی و هویت ملی
"برای من پرداختن به موسیقی به منزله پرداختن به یک حرفه نیست، پرداختن به یک هنر به مفهوم مصطلح آن نیز نیست. یکی دانستن یا همسو پنداشتن هنر و حرفه نیز مورد نظر نیست. موسیقی برای من ابزاری نیست که بتواند صرفاً احساس را بیان کند و ابزاری نیست که بتواند صرفاً اندیشه را انتقال دهد. زیرا به گمان من بیان احساس و بیان اندیشه به تنهایی قلمروهای محدودی هستند که از پهنه بی‌پایان حیات. موسیقی برای من مهم‌ترین انگیزه برای تداوم زندگی است با همه ابعاد آن و شاید بدانیم که ابعاد زندگی - و نه تنها زنده بودن - بسیار پیچیده و رنگارنگ است." "... وقتی به گذشته می‌نگرم، می‌بینم که با وجود فراز و نشیب‌ها توانسته‌ام زندگی کنم و فقط زنده نباشم و تلاش من در راستای دستیابی به انعکاس‌ها و جنبه‌های متنوع وجود انسانی بوده‌است."
سازهای زهی، مضرابی و آرشه‌ای نواحی ایران تاریخ انتشار: ۱۳۸۰
پوست‌صداها و خودصداهای نواحی ایران تاریخ انتشار: ۱۳۸۴
نویسندگان: ارفع اطرایی، محمدرضا درویشی تاریخ انتشار: ۱۳۸۸ تعداد صفحات: ۲۵۶ این کتاب که به مطالعهٔ سازهای ایران می‍پردازد، براساس سطح نیاز و برنامهٔ دورهٔ متوسطهٔ هنرستان‌های موسیقی کشور طراحی و تألیف شده‌است و از این رو در همهٔ موارد سعی در ایجاز و حتی حذف پاره‌ای مسایل فراتر از سطح و نیاز هنرجویان دارد. کتاب سازهای ایران در دو فصل تنظیم شده‌است. فصل اول به مطالعهٔ سازهای مورد استفاده در موسیقی کلاسیک ایرانی ـ یا مبتنی بر موسیقی کلاسیک ایرانی ـ اختصاص دارد و فصل دوم به مطالعهٔ اجمالی سازهای مورد استفاده در موسیقی اقوام و نواحی مختلف ایران می‌پردازد. هدف این کتاب آشنایی با سازهای ملی و نواحی ایران از طریق مطالعهٔ خصوصیات ظاهری، تکنیک‌های اجرایی، کوک، دستان‌بندی، جنس مواد به‌کاررفته در ساختمان ساز و موقعیت‌های اجرایی سازها به منظور درک بخش مهمی از سنت موسیقی ایرانی است.