زبان یونانی
زبان یونانی (به یونانی: Ελληνικά) یک زبان مستقل از خانوادهٔ هندواروپایی است که در یونان، قبرس، آلبانی و سایر مناطق مدیترانه شرقی و دریای سیاه بدان سخن گفته می‌شود. این زبان دارای طولانی‌ترین تاریخ مستند میان زبان‌های هندواروپایی زنده است که حداقل ۳۵۰۰ سال سابقهٔ نوشتاری را در بر می‌گیرد. سامانهٔ نوشتاری زبان یونانی الفبای یونانی نام دارد که از الفبای فنیقی گرفته شده و مادر خطوط لاتین، سیریلیک، ارمنی، قبطی، گوتی و چندین خط دیگر به شمار می‌رود.
زبان یونانی دارای نقش برجسته‌ای در تاریخ جهان غرب و مسیحیت است. یونانی باستان به علت برخورداری از ادبیات غنی هنوز دوستداران فراوانی دارد. عده زیادی از مردم جهان مایل هستند آثار ارزشمند هومر، سوفکلس و آیسخولوس (آشیل) را به زبانی که این ادبیات در آن پدید آمده، مطالعه کنند. از یونانی همچنین برای واژه‌سازی علمی به ویژه در نجوم، ریاضیات و منطق و فلسفه استفاده می‌شود. عهد جدید، کتاب مقدس مسیحیان، به یونانی کوینه نوشته شده و مطالعات کلاسیک عمدتاً بر پایهٔ دو زبان یونانی و لاتین بنا شده‌است.
در اروپای دوران قدیم، کاربرد یونانی به عنوان زبان میانجی در حوزهٔ مدیترانه و آسیای غربی بسیار رایج بود. در نهایت نیز یونانی در امپراتوری بیزانس به صورت رسمی درآمد که این گونه از زبان به یونانی بیزانسی معروف است. یونانی نوین که گونهٔ امروزی آن است در دو کشور یونان و قبرس رسمی است، در هفت کشور به عنوان زبان اقلیت شناخته می‌شود و یکی از زبان‌های رسمی اتحادیه اروپا به‌شمار می‌رود. این زبان امروزه توسط حداقل ۱۳٫۴ میلیون نفر در یونان، قبرس، ایتالیا، آلبانی، ترکیه و در جوامع دور از وطن یونانی صحبت می‌شود.
نام یونان در فارسی از ایونیا، منطقه یونانی‌نشین آسیای صغیر، گرفته شده‌است. این نام از زبان پارسی باستان ریشه گرفته و هم‌اکنون علاوه بر فارسی در زبان‌های ترکی، عربی، هندی، ارمنی، آرامی، مالایی و اندونزیایی به کار می‌رود.
زبان یونانی حداقل از هزاره سوم پیش از میلاد در بالکان رایج بوده‌است. قدیمی‌ترین اثر مکتوب به یونانی مربوط به یک لوح رسی است که به سال ۱۴۵۰ تا ۱۳۵۰ پیش از میلاد بازمی‌گردد و باعث می‌شود یونانی قدیمی‌ترین زبان زندهٔ مکتوب لقب گیرد. در میان زبان‌های هندواروپایی، تاریخ نخستین اثر مکتوب یونانی فقط با زبان‌های منقرض‌شدهٔ آناتولی مطابقت دارد.
زبان یونانی معمولاً به دوره‌های زیر تقسیم می‌شود:
در عصر حاضر، زبان یونانی وارد به نوعی دوزبان‌گونگی شده‌است. این وضعیت نتیجه وجود همزمان دو گونهٔ نوشتاری عامیانه و رسمی این زبان است. چیزی که موجب پیش‌آمد پرسش زبان یونانی شد. این پرسش به تضاد دو گونهٔ رقیب یونانی نوین یعنی دموتیکی (گونهٔ عامیانه یونانی مدرن) و کاتارووسا (به معنی پالایش‌یافته که ترکیبی از دموتیکی و یونانی باستان است و در اوایل قرن نوزدهم برای اهداف ادبی و رسمی در کشور تازه تأسیس یونان توسعه یافت) منجر شده‌است. در سال ۱۹۷۶، دموتیکی با گنجانیدن ویژگی‌هایی از کاتارووسا به عنوان زبان رسمی یونان درآمد که این کار منجر به زایش یونانی نوین معیار شد که امروزه برای اهداف رسمی و آموزش از آن استفاده می‌شود.
یکپارچگی تاریخی و هویت مداوم بین مراحل مختلف زبان یونانی اغلب مورد تأکید است. اگرچه یونانی دستخوش تغییرات ریخت‌شناسی و واجی بسیاری نسبت به مواردی که در سایر زبان‌ها دیده می‌شود شده‌است، اما تاحدودی سنن فرهنگی، ادبی و املایی آن از زمان باستان جدا نشده‌اند به حدی که می‌توان از زبان در حال ظهور است صحبت کرد. متکلمان یونانی امروزه هنوز هم تمایل دارند آثار ادبی یونان باستان را بخشی از خودشان بدانند نه یک زبان خارجی. همچنین اغلب بیان می‌شود که تغییرات تاریخی در مقایسه با برخی از زبان‌های دیگر نسبتاً اندک بوده‌است. طبق یک تخمین، یونانی هومر احتمالاً به یونانی دیموتیکی نزدیک تر از انگلیسی میانه قرن ۱۲ به انگلیسی جدید است.
یونانی امروزه بین ۱۳ میلیون نفر جمعیت در یونان و قبرس همراه با جمعیتی قابل توجه یونانی در آلبانی در مرز یونان و آلبانی رایج است. بخش قابل توجهی از جمعیت آلبانی بر یونانی تسلط نسبی دارند که بخشی از آن به دلیل موج مهاجرت آلبانی به یونان در دهه ۱۹۸۰ و ۹۰ است. پیش از جنگ یونان و ترکیه و تبادل جمعیت در سال ۱۹۲۳، جمعیت بسیاری بزرگی از یونانی‌ها در ترکیه موجود بود که امروزه شمار اندکی از آن‌ها باقی مانده‌است. جمعیت کوچکی از یونانی‌ها در بلغارستان نیز در حاشیه مرز با یونان زندگی می‌کنند. یونانی همچنین توسط جوامع دور از وطن یونانی در ایالات متحده، استرالیا، کانادا، آفریقای جنوبی، شیلی، برزیل، آرژانتین، روسیه، اوکراین و در اتحادیه اروپا به ویژه در بریتانیا و آلمان رایج است.
در طول تاریخ، جوامع و مناطق قابل توجه یونانی‌زبان در سراسر مناطق مدیترانه شرقی که امروزه جنوب ایتالیا، ترکیه، قبرس، سوریه، لبنان، فلسطین، مصر و لیبی را در بر می‌گیرد، همچنین در ناحیه دریای سیاه که امروزه شامل بلغارستان، رومانی، اوکراین، روسیه، گرجستان، ارمنستان و جمهوری آذربایجان می‌شود و نیز به میزان کمتری در مناطق مدیترانه غربی در اطراف مستعمره‌ها یافت می‌شدند.
یونانی در یونان زبان رسمی است و توسط تقریباً همه جمعیت سخن گفته می‌شود. یونانی همچنین در قبرس در کنار زبان ترکی استانبولی رسمی است. به دلیل عضویت یونان و قبرس در اتحادیه اروپا، یونانی یکی از ۲۴ زبان رسمی این اتحادیه است. یونانی همچنین زبان رسمی دو شهر در آلبانی و زبان اقلیت به رسمیت شناخته‌شده در کل کشور است. در بخش‌هایی از ایتالیا، ارمنستان، رومانی و اوکراین نیز یونانی زبان محلی یا اقلیت شناخته می‌شود. یونانی‌ها در مجارستان نیز یک گروه قومی به رسمیت شناخته‌شده هستند.
ساختار هجایی یونانی در طول تاریخ خود، تغییر چندانی نداشته‌است: یونانی یک ساختار هجایی مختلط را داراست که اجازه می‌دهد مجموعه‌های هجایی پیچیده اما کدهای بسیار محدود وجود داشته باشد. این زبان فقط واکه‌های دهانی و یک مجموعه نسبتاً پایدار از همخوان‌ها دارد. عمده تغییرات آواشناسی در دوره هلنیستی و رومی رخ داده‌است.
ریخت‌شناسی یونانی در تمام مراحل خود، مجموعه گسترده‌ای از ضمایر اشتقاقی سازنده، یک سامانه ترکیب محدود اما مولد و یک سامانه عطفی غنی را نشان می‌دهد. اگرچه رده‌های ریخت‌شناختی یونانی در طول زمان نسبتاً پایدار بوده‌است، تغییرات آن در همه جا، به ویژه در سامانه‌های اسمی و فعلی، وجود دارند. بیشتر تغییر در ریخت‌شناسی اسمی از مرحله یونانی کلاسیک، عدم استفاده از حالت برایی است. سامانه فعلی نیز مصدرها، فعل‌های آینده به صورت ترکیبی و زمان‌های نقلی و حالت اختیاری را از دست داده‌است که البته جای بسیاری از آنها را اشکال حاشیه‌ای (تحلیلی) گرفته‌است.
بسیاری از جنبه‌های نحو یونانی ثابت مانده‌است: فعل‌ها فقط با نهاد خود همراهی می‌کنند، استفاده از حالت‌های باقی‌مانده عمدتاً ثابت مانده‌است، حروف مقدم بر اسم هستند، حروف اضافه تا حد زیادی پیشین هستند، عبارت‌های نسبی از اسمی که تغییر می‌دهند پیروی می‌کنند و ضمایر نسبی از جمله‌های اولیه هستند. با این حال، تغییرات ریخت‌شناسی نیز در نحو اثر گذاشته‌اند و این گونه بین نحو زبان باستان و شکل نوین آن تفاوت‌های چشمگیری وجود دارد. یونانی باستان از ساختارهای وابسته به وجه صرفی و سازه‌های مصدر بسیار استفاده می‌کرد و گونه نوین آن کاملاً فاقد مصدر است و از وجه صرفی بیشتر استفاده می‌کند. از دست دادن حالت برایی منجر به افزایش حروف غیرمستقیم اضافه نیز شد. همچنین یونانی باستان تمایل به وجود فعل در پایان جمله دارد، اما ترتیب جملات خبری در زبان نوین فعل-نهاد-مفعول یا نهاد-فعل-مفعول است.
یونانی نوین بیشتر واژگان خود را از یونانی باستان به ارث برده‌است، که به نوبه خود یک زبان هندواروپایی است، ولی همچنین شامل تعدادی از وام‌واژه از زبان پیشایونانی، زبان مردمی که پیش از ورود نیایونانیان در یونان زندگی می‌کردند، است. امروزه بیشتر وام‌واژه‌ها در یونانی از لاتین، ونتی و ترکی استانبولی هستند. وام‌واژه‌های وارد شده به یونانی در دوره‌های قدیمی، عطف‌های یونانی را به دست آوردند و بنابراین فقط ریشه آن‌ها خارجی باقی مانده‌است. وام‌واژه‌های امروزی (از قرن بیستم تاکنون) که به ویژه از فرانسوی و انگلیسی هستند، عمدتاً عطفی نشده‌اند. زبان‌های اسلاوی جنوبی (مقدونی/بلغاری) و رومی شرقی (آرومانی و مگلنو رومانی) دیگر منابع وام‌واژگان یونانی هستند.
یونانی در یک خانواده مستقل از خانواده زبانی هندواروپایی قرار می‌گیرد. ممکن است زبان مقدونی باستان نیز با یونانی در ارتباط بوده‌باشد اما بیشتر پژوهشگران آن را به صورت گویشی از یونانی در نظر می‌گیرند. به جز مقدونیه‌ای، برخی از پژوهشگران فریجی را هم‌خانوادهٔ یونانی می‌دانند چرا که هردو دارای ویژگی‌های مشترکی هستند که در سایر زبان‌های هندواروپایی یافت نمی‌شود. در میان زبان‌های زنده، یونانی بیشتر به ارمنی و زبان‌های هندوایرانی (به صورت یونانی-آریایی) نزدیک است اما شواهد کمی برای افزودن آن به این خانواده‌ها وجود دارد. زبان آلبانیایی نیز توسط برخی زبان‌شناسان به گونه‌ای در ارتباط با یونانی و ارمنی در نظر گرفته شده‌است.
زبان یونانی از سده نهم پیش از میلاد به الفبای یونانی نگاشته می‌شده‌است. این الفبا دارای ۲۴ حروف می‌باشد و یکی از کاملترین سامانه‌های الفبایی و نیز کهن‌ترین الفبایی است که هنوز نیز کاربرد دارد. در گذشته برای نشان دادن شمارگان نیز از این الفبا سود برده می‌شد ولی امروزه یونانیان از نمادهای ریاضی برای نشان دادن شماره‌ها بهره می‌برند. حروف الفبای یونانی در زیر از راست به چپ مرتب گردیده‌اند:
تلفظ حروف به شکل زیر است:
یونانی گاهی به خط لاتین نوشته می‌شود. این مورد بیشتر در بین مناطق یونانی‌نشین جمهوری ونیز و یونانی‌های کاتولیک رایج است. اصطلاح "فرانکولِوانتینیکا" (به یونانی: Φραγκολεβαντίνικα) وقتی از خط لاتین برای نوشتن یونانی در محیط‌های کاتولیک استفاده می‌شود کاربرد دارد. امروزه کاربرد الفبای لاتین برای زبان یونانی در جوامع یونانی‌زبان جنوب ایتالیا است.
گویش یوانیک زبان یونانی توسط یهودیان به الفبای عبری نوشته می‌شده‌است.
برخی از مسلمانان کرت و یوآنینا از الفبای عربی برای نوشتار گونه‌های یونانی خود استفاده می‌کردند.