شرلوک هولمز
شرلوک هولمز یک شخصیت داستانی خیالی است که توسط سر آرتور کانن دویل نویسنده انگلیسی خلق شد. هولمز با اشاره به خود به عنوان «کارآگاه مشاور» در داستان‌ها و مهارت‌های ویژه خود از جمله مشاهده دقیق، علم پزشکی قانونی، و استدلال منطقی مشهور است. شخصیت داستانی شرلوک هولمز نخستین بار در سال ۱۸۸۷ میلادی توسط سر آرتور کانن دویل ساخته و پرداخته شد و در کتاب‌ها مطرح شد شرلوک هلمز از شخصیت جوزف بل الهام گرفته شده‌است. در نهایت چهار رمان و ۵۶ داستان کوتاه از شرلوک هولمز باقی مانده.
اگرچه شرلوک هولمز اولین کارآگاه تخیلی نیست اما بهترین کارآگاه تخیلی است او در کتاب رکوردهای جهانی گینس به عنوان «شناخته شده‌ترین شخصیت خیالی» در تاریخ ثبت شده‌است. محبوبیت و شهرت هولمز به گونه‌ای است که بسیاری معتقدند او خیالی نیست بلکه فردی واقعی است.
نام او را در ترجمه‌های فارسی اغلب «شرلوک هولمز» یا «شرلوک هلمز» نوشته‌اند. کریم امامی، مترجم برجسته و مترجم «ماجراهای شرلوک هولمز؛ کارآگاه خصوصی»، ضبط صحیح نام وی در زبان فارسی را «شِرلاک هومز» ذکر کرده‌است.
معروف بودن هولمز به خاطر قدرت استثنایی او در مشاهده جزئیات و استنتاج منطقی بر اساس آن است، قدرتی که وی را بدون شک معروفترین کارآگاه تخیلی جهان و یکی از مشهورترین مخلوقات داستانی همه اعصار ساخته‌است و علاوه بر همراه همیشگی او «دکتر واتسن» و مأموران اسکاتلندیارد خواننده را نیز به حیرت وامی‌دارد. نام کامل او ویلیام شرلوک اسکات هولمز است. شرلوک هولمز در داستان‌های اصلی هیچگاه خود را کاراگاه خصوصی نخوانده، بلکه به عنوان کارگاه مشاور خود را می‌خواند و در نوع خود تک است.
شرلوک هولمز، در روز ششم ژانویه ۱۸۵۴ در روستایی به نام مایکرافت (که اتفاقاً نام برادر بزرگ‌تر وی نیز هست) در ایالت یورکشایر به دنیا می‌آید. وقتی بزرگ می‌شود به دانشگاه آکسفورد می‌رود و اولین معمای جنایی خود را (به نام راز کشتی گلوریا اسکات) در ۲۰ سالگی حل می‌کند. وی پس از گذراندن تحصیلات دانشگاه و فارغ‌التحصیل شدن تصمیم می‌گیرد به عنوان یک کارآگاه خصوصی به کار بپردازد و خدمات خود را به مراجعینش ارائه دهد که همین مشغله اصلی و منبع تأمین معاش وی در بیست و سه سال بعد می‌گردد. شرلوک هولمز، در داستان «اتود در قرمز لاکی» با واتسن آشنا می‌شود و هر دو باهم، در خانه‌ای به شماره پلاک ۲۲۱ب واقع در خیابان «بیکر»، ساکن می‌شوند. بیشتر داستان‌های شرلوک هولمز، از زبان دکتر واتسن، بازگو می‌شوند و نویسنده از شیوه مقابله کردن هوش و ذکاوت تیز هولمز در برابر قوه هوش ضعیفتر واتسن، بهره جسته و به این طریق برتری فکری کارآگاه مشهور را بهتر نشان می‌دهد.
کارآگاه «لسترید (یا لستراد)» و «گرگسن» از اسکاتلندیارد، هرگاه راه اشتباهی را، در حل مسائل می‌روند به شرلوک هولمز مراجعه می‌کنند و معمولاً او مسیر درست را به آنان نشان می‌دهد.
بزرگ‌ترین دشمن او پروفسور جیمز موریارتی شریر بود که طی درگیری با شرلوک هولمز واقع در آبشار رایشنباخ سوئیس خود کشی کردالبته این فقط در حد فرضیه است چون در موریارتی و ماجراهای جدید شرلوک هلمز چون موریارتی فقط یک ریاضی‌دان بوده در اب انداخته شده و زنده مان و شرلوک به تنهایی خود رفت مانند سریال شرلوک.
نا گفته نماند که زندگی شرلوک هلمز بی شباهت با زندگی یک کاراگاه واقعی به اسم جروم کامینادا نیست
از مجموعه داستان‌های شرلوک هولمز، ترجمه‌های متعددی به زبان فارسی انجام شده‌است. اولین بار در سال ۱۲۸۳ هجری شمسی، یک شاهزادهٔ قاجار به نام عبدالحسین میرزا مؤیدالدوله، رمان «پلیس لندن» که ترجمه‌ای وفادارانه از «اتود در قرمز لاکی» بود را منتشر کرد. با این حال تا به امروز شاخص‌ترین ترجمهٔ شناخته شده از داستان‌های هولمز به ترجمهٔ کریم امامی بوده که طی چهار جلد در مجموعهٔ "کتابهای سیاه" از سوی انتشارات طرح نو منتشر شده‌است.
مژده دقیقی نیز داستان‌های بلند شرلوک هولمز شامل: "اتود در قرمز لاکی"، "نشانه چهار"، "درنده باسکرویل"، "دره وحشت"، "جعبه مقوایی" و "حلقه سرخ" را ترجمه و توسط انتشارات کارآگاه وابسته به نشر هرمس به چاپ رسانده‌است.
در بهار و تابستان ۱۳۹۴، کمیک استریپ رمان درنده باسکرویل به ترجمه و گرافیک نوید فرخی و میلاد روحی طی شش شماره در مجله سرنخ همشهری به چاپ رسید.
داستان‌های بلند
داستان‌های کوتاه ابتدا در مجله‌ها چاپ شده بعداً جمع‌آوری شدند
پس از مرگ سر آرتور کانن دویل، نویسندگان متعددی سعی کردند راه وی را ادامه دهند و داستان‌های شرلوک هولمز بنویسند. از جملهٔ این نویسندگان، پسر نویسندهٔ اصلی، یعنی آدریان کانن دویل بود که به همراه جان دیکسون کار (از نویسندگان شهیر داستان کارآگاهی) مجموعه‌ای را تحت عنوان ماجراهای جدید شرلوک هلمز به چاپ رساند. این مجموعه به همراه آثار اقتباسی دیگری از نیکلاس مایر توسط رامین آذر بهرام به فارسی ترجمه شده‌است. سپس آدریان کانن دویل شش داستان دیگر از شرلوک هلمز را به تنهایی تحت عنوان شاهکارهای شرلوک هلمز به چاپ رساند که آن را نیز دکتر رامین آذربهرام به فارسی ترجمه کرد از نکات جالب اقتباس‌های آدریان این است که در هر داستان کوتاه نقل قولی از مجموعه اصلی شرلوک هلمز که اشاره به پرونده مورد بحث دارد را آورده‌است، به عبارت دیگر در مجموعه اصلی صرفاً به نام پرونده یا ماجرایی اشاره شده و آدریان آن ماجرا را به رشته تحریر درآورده است و بدین گونه نقشی در گسترش دنیای شرلوک هلمز ایفا کرده‌است. کتاب «شرلوک هولمز خانه ی ابریشمی» به عنوان اولین رمان اقتباسی شرلوک هولمز نوشتهٔ آنتونی هوروویتس به ترجمهٔ مریم رفیعی در انتشارات ایران‌بان منتشر شده‌است. دومین رمان اقتباسی شرلوک هلمز از همین نویسنده موریارتی نام داشت که همانند خانه ی ابریشمی توسط مریم رفیعی ترجمه و در انتشارات ایران‌بان منتشر گردید.
همچنین کتاب "شرلوک هولمز در مزاحمت اسرار آمیز جان وینسنت هاردن" نوشتهٔ دان آندریاکو به ترجمهٔ نوید فرخی توسط انتشارات MX Publishing(ناشر داستان‌های اقتباسی شرلوک هولمز) به زبان فارسی ترجمه شده‌است.
در دی ۱۳۹۶ نشر قطره نیز مجموعهٔ «ادبیات پلیسی امروز جهان» را منتشر کرد که شامل چند زیرمجموعه است. «کتابخانهٔ شرلوک هولمز» یکی از این زیرمجموعه‌هاست و از پارودی‌ها (نقیضه‌ها) و پاستیش‌های (آثار تقلیدی وفادار به اصل) الهام گرفته شده از پرسوناژ محبوب و پرآوازهٔ آرتور کانن دایل و شخصیت‌های مثبت و منفی مرتبط با او را شامل می‌شود. از جمله آثار منتشرشده در این مجموعه رمان «شرلوک هولمز علیه دراکولا» و «دکتر جکیل و آقای هولمز» هر دو نوشتۂ لورن دی. استلمن و ترجمۂ نیما م. اشرفی است.
کتاب «Sherlock Holmes is like» سال ۲۰۱۸ به کوشش انتشارات wildsidepress در آمریکا منتشر شد. این اثر به معرفی ۶۰ کاراکتر ادبی که از منظر شخصیتی به هولمز شباهت دارند می‌پردازد. در این کتاب، صادق ممقلی داروغه اصفهان هم به عنوان شرلوکِ ایرانی معرفی شده‌است. مقالهٔ صادق ممقلی در این کتاب را نوید فرخی، از مترجمان شرلوک هولمز به فارسی نوشته‌است.
دیگر اقتباس‌ها به شرح زیر هستند:
مجموعه سریال های کوتاه ماجراهای شرلوک هلمز و دکتر واتسون (به روسی: Приключения Шерлока Холмса и доктора Ватсона) ساخت کشور روسیه است که در ۵ فصل (۲ الی ۳ قسمتی) و مجموعاً ۱۱ قسمت در سال های ۱۹۷۹ تا ۱۹۸6 پخش شد. در این مجموعه واسیلی لیوانوف در نقش شرلوک هولمز و ویتالی سولومین در نقش دکتر واتسن به ایفای نقش پرداختند. این مجموعه همچنین اولین اقتباس تلویزیونی از شرلوک هولمز به زبان روسی بود.
سریال ماجراهای شرلوک هولمز (به انگلیسی: The Adventures of Sherlock Holmes) سریال بریتانیایی ساخت شبکه گرانادا است که در ۷ فصل و مجموعاً ۴۱ اپیزود در سال‌های ۱۹۸۴ تا ۱۹۹۴ پخش شد. در این سریال جرمی برت در نقش شرلوک، دیوید برک (در فصل اول) و ادوارد هاردویک در نقش جان واتسن، گیل هانیکات در نقش آیرین آدلر و چارلز گری در نقش مایکرافت هولمز به ایفای نقش پرداختند. از اوایل دهه ۷۰ شمسی شبکه‌های مختلف صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران اقدام به پخش مجموعه‌های شرلوک هولمز تولید تلویزیون گرانادا کرده‌اند. در این مجموعه جرمی برت بازیگر انگلیسی در نقش هولمز و دیوید برک و ادوارد هاردویک به ترتیب در نقش دکتر واتسن ایفای نقش کرده‌اند (دیوید برک فقط در سری اول حضور دارد). تهیه‌کنندگی این مجموعه‌ها را عمدتاً جان هاوکسورث انجام داده‌است. این مجموعه‌ها به صورت متناوب از تلویزیون پخش شده‌است و یکی از علل اصلی آشنایی توده مردم ایران با شخصیت شرلوک هولمز و دکتر واتسن بوده‌است. حتی افرادی که کتاب‌های او را نخوانده‌اند و نمی‌دانند نویسنده داستان‌های شرلوک هولمز چه کسی بوده‌است و چه بسا اصلاً اطلاع نداشته باشند که شرلوک هولمز یک شخصیت داستانی است، به دلیل پخش این مجموعه‌ها با وی و کارهایش آشنایی پیدا کرده‌اند؛ و گرایش عام مردم ایران به سمت رسانه‌های شفاهی تا خواندن کتاب نیز در این امر (شناخت وی از طریق سریال‌هایش) بی تأثیر نبوده‌است. بسیاری معتقدند که جرمی برت بهترین بازیگر در نقش شرلوک هلمز بوده‌است.
اولین اقتباس مدرن از شرلوک هلمز، سریال شرلوک (به انگلیسی: Sherlock) ساخت بی‌بی‌سی در سال‌های ۲۰۱۰ تا ۲۰۱۷ و در ۴ فصل و ۱۵ اپیزود با هنرنمایی بندیکت کامبربچ و مارتین فریمن در نقش‌های شرلوک هولمز دکتر جان واتسن بوده‌است.
سریال ابتدایی (به انگلیسی:Elementary) سریال آمریکایی ساخت CBS از دیگر اقتباس‌های مدرن از شرلوک هولمز است که در ۷ فصل و ۱۵۴ اپیزود در سال‌های ۲۰۱۲ الی ۲۰۱۹ از این شبکه پخش شد. در این سریال جانی لی میلر در نقش شرلوک، لوسی لیو در نقش جوآن واتسن، آیدین کویین در نقش کاپیتان گرگسن و ناتالی دورمر در نقش جیمی موریارتی به ایفای نقش پرداختند. گفتنی است در این سریال برای اولین بار در اقتباس‌های مختلف یک زن در نقش واتسن، دوست و همراه همیشگی شرلوک ظاهر شد. جیمز موریارتی دشمن اصلی شرلوک نیز برای اولین بار در قامت یک زن نمایش داده شد که در عین حال یادآور شخصیت آیرین ادلر در مجموعه‌های شرلوک هولمز نیز بود.
سریال شرلوک هولمز (به روسی: Шерлок Холмс) سریال ساخت کشور روسیه است که در ۱ فصل و ۸ اپیزود در سال ۲۰۱۳ پخش شد. در این سریال ایگور پترنکو در نقش شرلوک و اندری پانین در نقش واتسن به ایفای نقش پرداختند. در این اقتباس برخلاف داستان اصلی و اقتباس‌های رایج، شرلوک هولمز از مهارت نوازندگی و مبارزهٔ خوبی برخوردار نیست. همچنین مایکرافت هولمز نیز برادر دوقلوی شرلوک است که خود ایگور پترنکو نقش او را بازی کرده‌است.
سریال دوشیزه شرلوک (به ژاپنی: ミス・シャーロック Miss Sherlock) سریال ژاپنی محصول مشترک HBO آسیا و hulu است که در ۱ فصل و ۸ اپیزود در سال ۲۰۱۸ پخش شد. در این سریال یوکو تاکه‌اوچی در نقش شرلوک و شیهوری کانجییا در نقش واتو به ایفای نقش پرداختند. این اولین بار در اقتباس‌های مختلف بود که یک زن به عنوان شخصیت شرلوک ظاهر می‌شد. واتسن و پروفسور موریارتی نیز در این سریال زن هستند.
در هالیوود تاکنون فیلم‌های متعددی از شخصیت خیالی شرلوک هولمز ساخته شده‌است.
در سال های ۱۹۳۹ تا ۱۹۴۶ مجموعه فیلم هایی از شرلوک هولمز ساخته شد. این مجموعه فیلم ها با بازی بازیل رتبون در نقش شرلوک هولمز، با استقبال زیادی مواجه شد به طوری که بسیاری قبل از جرمی برت وی را بهترین شرلوک هولمز و شبیه ترین فرد به شخصیت ارائه شده در کتب می‌دانند. در این مجموعه فیلم ها همچنین نایجل بروس در نقش دکتر واتسن و جرج زوکو در نقش پروفسور موریارتی به ایفای نقش پرداختند.
در سال ۱۹۷۶ فیلم سینمایی «راه حل هفت درصدی» (به انگلیسی: The Seven-Per-Cent Solution) با اقتباس از کتابی به همین نام نوشته نیکلاس مه‌یر (منتشر شده در سال ۱۹۷۴) ساخته شد. در این فیلم نیکول ویلیامسون در نقش شرلوک هولمز، رابرت دووال در نقش دکتر واتسن، آلن آرکین در نقش زیگموند فروید و لارنس اولیویه در نقش پروفسور موریارتی به ایفای نقش پرداختند.
در دو فیلمی که به کارگردانی گای ریچی در سال ۲۰۰۹ و ۲۰۱۱ ساخته شده، رابرت داونی جونیور در نقش شرلوک هلمز و جود لاو در نقش دکتر واتسن نقش آفرینی کرده‌اند.
در سال ۲۰۱۵، فیلم سینمایی «آقای هولمز» به کارگردانی بیل کاندن ساخته شد. در این اقتباس متفاوت از آثار شرلوک هولمز، ایان مک‌کلن در نقش کاراگاه افسانه‌ای بازی می‌کند.
در سال ۲۰۱۸، فیلم سینمایی کمدی-معمایی هولمز و واتسون (به انگلیسی: Holmes & Watson) به کارگردانی ایتان کوئن ساخته شد که در واقع پارودی بر داستان شرلوک هولمز سر آرتور کانن دویل بود. در این فیلم ویل فرل در نقش شرلوک، جان سی ریلی در نقش واتسن و رالف فاینز در نقش پروفسور موریارتی به ایفای نقش پرداختند. این فیلم در سی و نهمین دوره جوایز تمشک طلایی برنده چهار جایزه از جمله بدترین کارگردانی، بدترین فیلم، بدترین بازیگر مکمل مرد و بدترین پیش‌درآمد، دنباله یا بازسازی شد.
در سال ۲۰۲۰، فیلمی با محوریت خواهر کوچک شرلوک هولمز تحت عنوان انولا هولمز (به انگلیسی: Enola Holmes) به کارگردانی هری بردبایر ساخته شد که در آن میلی بابی براون در نقش انولا، هنری کویل در نقش شرلوک هولمز، سم کلفلین در نقش مایکرافت هولمز و هلنا بونهام کارتر در نقش یودوریا هولمز ایفای نقش کردند.
از جمله انیمیشن‌هایی که بر اساس شخصیت و داستان‌های شرلوک هولمز ساخته شده یا از این شخصیت در آنها استفاده شده‌است، می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: