دادگاه نورنبرگ
دادگاه نورنبرگ به مجموعه‌ای از دادرسی‌های نظامی گفته می‌شود که پس از جنگ جهانی دوم به‌وسیلهٔ متفقین و تحت قوانین بین‌المللی و قوانین جنگ برگزار شد. بیشترین اهمیت این دادگاه‌ها در دادرسی آن دسته از اعضای برجستهٔ رهبری سیاسی، نظامی، قضایی و اقتصادی آلمان نازی بود که هولوکاست و دیگر جنایت‌های جنگی را برنامه‌ریزی و اجرا کردند، یا به‌نحو دیگری در آنها دست داشتند. دادرسی‌ها در شهر نورنبرگ آلمان برگزار شد و حکم‌هایی که در آن صادر شد، نقطهٔ گذار از قوانین کلاسیک به قوانین معاصر بین‌المللی است.
نخستین و مهم‌ترینِ این دادرسی‌ها، دادرسی جنایتکاران جنگی مهم در دادگاه نظامی بین‌المللی (IMT) بود. نورمن بیرکِت، یکی از قضات بریتانیایی حاضر در این دادرسی، آن را «بزرگ‌ترین دادرسی در تاریخ» دانست. در این دادگاه که از ۲۰ نوامبر ۱۹۴۵ تا ۱ اکتبر ۱۹۴۶ طول کشید، ۲۴ تن از مهم‌ترین رهبران سیاسی و نظامی رایش سوم دادرسی شدند. از میان این رهبران، مارتین بورمن که بدون آگاهی متفقین در ماه مه ۱۹۴۵ مرده‌بود، به‌طور غیابی محاکمه شد. متهمی دیگر، روبرت لِی، یک هفته پس از آغاز دادرسی خودکشی کرد. آدولف هیتلر و یوزف گوبلز هر دو در بهار ۱۹۴۵ برای گریز از دستگیری خودکشی کرده‌بودند. هاینریش هیملر در حال فرار به سوئیس بود، اما به‌وسیلهٔ نیروهای بریتانیا دستگیر شد و یک روز پس از دستگیری خودکشی کرد. هاینریش مولر یک روز پس از خودکشی هیتلر ناپدید شد، و بلندپایه‌ترین مقام نازی است که سرنوشتش نامعلوم مانده‌است. راینهارت هایدریش در ۱۹۴۲ به‌وسیلهٔ پارتیزان‌های چک کشته‌شده‌بود. یوزف تِربوفن در ۱۹۴۲ در نروژ با دینامیت خودکشی کرد. آدولف آیشمن به آرژانتین گریخت، اما به‌وسیلهٔ موساد از آنجا ربوده و در ۱۹۶۲ در اسرائیل دادرسی و به دار آویخته‌شد. هرمن گورینگ به مرگ محکوم شد، اما شب پیش از اعدام، با خوردن سیانور خودکشی کرد.
در این متن نخستین دادرسی، که آن را دادگاه نظامی بین‌المللی انجام داد، بررسی می‌شود. دادرسی‌های جنایتکاران جنگیِ کوچک‌تر، تحت قانون شمارهٔ ۱۰ شورای کنترل آمریکا برگزار شد که دادرسی پزشکان و دادرسی قضات را نیز دربر می‌گرفت.
دسته‌بندی جنایت‌ها و ساختار دادگاه در این دادرسی‌ها، بعدها به‌وسیلهٔ سازمان ملل برای دادرسی جنایت‌های جنگی، جنایت علیه بشریت و تجاوز نظامی الگو قرار گرفت و پایه‌ای برای تشکیل دیوان کیفری بین‌المللی شد. کیفرخواست‌های نورنبرگ، برای نخستین بار در حقوق بین‌الملل، "نسل‌کشی" را دربرمی‌گرفت (مورد سوم از جنایت‌های جنگی: "نابود کردن گروه‌های نژادی و ملی، و اِعمال آن علیه غیرنظامیانِ شماری از مناطق اشغالی، برای نابود کردن نژادها و گروه‌های مشخصی از مردم و گروه‌های ملی، نژادی، یا دینی، به‌ویژه یهودیان، لهستانی‌ها، کولی‌ها و دیگران")
پس از جنگ جهانی اول، متهمان ارتکاب جنایات جنگی از مه تا ژوئیهٔ ۱۹۲۱ در دادگاه جنایات جنگی در شهر لایپزیگ در آلمان دادرسی شدند. این دادرسی‌ها بسیار محدود و به‌باور بسیاری، بی‌فایده بود. پس از آغاز جنگ جهانی دوم، در آغاز سال ۱۹۴۰، دولت در تبعید لهستان از دولت‌های بریتانیا و فرانسه خواست تجاوز آلمان به لهستان را محکوم کنند. بریتانیا در آغاز از این کار سرباز زد؛ با این حال در آوریل ۱۹۴۰ بیانیهٔ مشترکی در این باره به‌وسیلهٔ بریتانیا، حکومت موقت جمهوری فرانسه و لهستان صادر شد. در این بیانیه که به‌دلیل ملاحظات بریتانیا و فرانسه لحن ملایمی داشت، سه کشور اعلام کردند «خواهان اعتراض رسمی و آشکار در برابر وجدان جهانی علیه این اقدام دولت آلمان هستند و دولت آلمان را مسئول جنایت‌هایی می‌دانند که نباید بی‌کیفر بماند.»
سه سال و نیم پس از آن، تمایل به مجازات آلمان شدت بیشتری پیدا کرد. در ۱ نوامبر ۱۹۴۳، شوروی، بریتانیا و آمریکا با انتشار اعلامیه‌های مسکو، «هشدار جدی» دادند که متفقین پس از شکست نازی‌ها، آن‌ها را تا دورترین نقاط جهان تعقیب خواهند کرد تا عدالت اجرا شود. این اعلامیه تأثیری بر وضعیت آن دسته از جنایتکاران جنگی ندارد که جنایت‌هایشان مکان جغرافیایی مشخصی ندارد و با تصمیم مشترک دولت متفقین مجازات خواهند شد. فرانکلین روزولت، رئیس‌جمهور آمریکا، خطاب به خاخام ستیفن وایز، رئیس کنگرهٔ یهودیان آمریکا، نوشت مردم آمریکا نه‌تنها با همهٔ قربانیان جنایت‌های نازی‌ها همدردی می‌کنند، بلکه در روز دادرسی که مطمئناً خواهد آمد، به‌حساب مرتکبان این جنایت‌ها خواهند رسید. متفقین در کنفرانس یالتا و کنفرانس پوتسدام در ۱۹۴۵ نیز برخواستهٔ خود برای دادرسی مرتکبان تأکید کردند.
برابر اسناد کابینهٔ جنگ بریتانیا که در ۲ ژانویهٔ ۲۰۰۶ منتشر شد، در دسامبر ۱۹۴۴ این کابینه مجازات نازی‌های برجسته در صورت دستگیری را مورد بررسی قرار داده‌بود. وینستون چرچیل، نخست‌وزیر بریتانیا، برای گذر از موانع قانونی، خواهان اعدام خودسرانه در شماری از موارد و با استناد به قانون اعدام بی‌محاکمه (Act of Attainder) شده‌بود، و تنها بعدها پس از گفتگو با رهبران آمریکا و شوروی تغییر عقیده داد. در اواخر ۱۹۴۳، ژوزف استالین، رهبر شوروی، در کنفرانس تهران اعدام ۵۰٫۰۰۰ تا ۱۰۰٫۰۰۰ افسر ستاد آلمانی را به دو رهبر دیگر متفقین پیشنهاد داد. فرانکلین روزولت، رئیس‌جمهور آمریکا، به‌شوخی گفت شاید اعدام ۴۹٫۰۰۰ نفر کافی باشد. چرچیل با «اعدام سربازانی که برای کشورشان می‌جنگند» مخالفت کرد و افزود ترجیح می‌دهد به‌جای همکاری در این اقدام، «به حیاط برده و تیرباران شود.» با این حال چرچیل اعلام کرد که جنایتکاران جنگی باید تاوان جنایت‌هایشان را بپردازند، و، برابر سند مسکو که خودش آن را نوشته‌بود، باید در همان محلی دادرسی شوند که جنایت را انجام داده‌اند. چرچیل به‌شدت مخالف «دادرسی به‌دلایل سیاسی» بود.
هنری مورگِنتائو، وزیر خزانه‌داری آمریکا، برنامه‌ای برای نازی‌زدایی از آلمان پیشنهاد داد که در آن غیرصنعتی‌کردن اجباری آلمان و اعدام بی‌محاکمهٔ «جنایتکاران دانه‌درشت» قید شده‌بود.
روزولت در آغاز از برنامه حمایت کرد، و توانست چرچیل را هم به پشتیبانی از نوع ملایم‌تری از آن متقاعد کند. با افزایش ناخرسندی رسانه‌ها نسبت به برنامه، روزولت از پیگیری آن منصرف شد، اما برنامهٔ جایگزینی هم برای آن پیشنهاد نداد. کنار رفتن برنامهٔ مورگِنتائو نیاز به برنامه‌ای جایگزین برای برخورد با رهبران نازی را پدیدآورده بود. سپس پیش‌نویس «برنامهٔ دادرسی جنایتکاران جنگی اروپا» به‌وسیلهٔ وزارت جنگ آمریکا و هنری استیمسون، وزیر جنگ آمریکا، تهیه شد. در پی مرگ روزولت در آوریل ۱۹۴۵، هری ترومن، رئیس‌جمهور جدید، پشتیبانی جدی خود از راه‌حل قضایی را اعلام کرد. پس از گفتگوهایی میان بریتانیا، آمریکا، شوروی و فرانسه، جزئیات دادرسی مورد بررسی قرار گرفت. قرار شد دادرسی از ۲۰ نوامبر ۱۹۴۵ در شهر نورنبرگ در استان بایرن آلمان برگزار شود.
در ۲۰ آوریل ۱۹۴۲، نمایندگانی از نُه کشور اشغال‌شده به‌وسیلهٔ آلمان، برای تهیهٔ پیش‌نویس «قطعنامهٔ متفقین علیه جنایت‌های جنگی آلمان» در لندن دیدار کردند. بریتانیا، آمریکا و شوروی در کنفرانس تهران (۱۹۴۳)، کنفرانس یالتا (۱۹۴۵) و کنفرانس پوتسدام (۱۹۴۵) بر سر چهارچوب مجازات مسئولان جنایت‌های جنگی در جنگ جهانی دوم به توافق رسیدند. به فرانسه هم جایی در دادگاه اختصاص داده‌شد. پایهٔ حقوقی دادرسی منشور دادگاه نظامی بین‌المللی لندن بود، که چهار قدرت در ۸ اوت ۱۹۴۵ برسر آن به توافق رسیده بودند و دادرسی را محدود به «مجازات جنایتکاران جنگی مهم کشورهای محور اروپایی» می‌کرد.
در حدود ۲۰۰ متهم به جنایات جنگی در نورنبرگ دادرسی شدند، و ۱٫۶۰۰ تن دیگر به‌شیوه‌های نظامی سنتی دادرسی شدند. صلاحیت قانونی این دادگاه بر پایهٔ قرارداد تسلیم آلمان تعریف شده بود. ادارهٔ سیاسی آلمان به «شورای نظارتی متفقین» منتقل شده بود که بالاترین مقام در آلمان بود و می‌توانست موارد سرپیچی از قوانین بین‌المللی و قانون جنگ را مجازات کند. از آن‌جا که دادگاه محدود به موارد سرپیچی از قوانین جنگ بود، صلاحیت رسیدگی به جنایت‌های انجام‌شده پیش از آغاز جنگ در ۱ سپتامبر ۱۹۳۹ را نداشت.
نخست نام لایپزیگ و لوکزامبورگ برای برگزاری دادرسی‌ها مطرح شد. شوروی می‌خواست دادرسی‌ها در برلین که آن را پایتخت توطئه‌گران فاشیست می‌خواند برگزار شود، اما به دو دلیل، نورنبرگ برگزیده‌شد.
نخست این که کاخ دادگستری آن شهر بزرگ بود و از اندک ساختمان‌هایی در آلمان بود که در جریان بمباران‌های شدید متفقین آسیب چندانی ندیده‌بودند. این ساختمان همچنین زندان بزرگی هم داشت. دلیل دوم این بود که نورنبرگ محل تولد حزب نازی برشمرده می‌شد. این شهر محل برگزاری گردهمایی‌های تبلیغاتی سالانهٔ حزب و نشست ویژهٔ رایشس‌تاگ (مجلس آلمان) برای تصویب قوانین نورنبرگ بود. از این رو نورنبرگ جای مناسبی برای اعلام مرگ نمادین حزب بود.
برای جلب موافقت شوروی، توافق شد با تعیین نورنبرگ به‌عنوان محل دادرسی، برلین هم برای اقامت مقامات دادگاه تعیین شود.
بیشترِ متهمان در مرکز بررسی و بازجویی اردوگاه اَش‌کَن (Ashcan) در لوگزامبورگ بازداشت شده‌بودند و برای دادرسی به نورنبرگ آورده شدند. هریک از چهار کشور یک قاضی، یک قاضی جایگزین و یک دادستان معرفی کرد.بیشتر وکیلان مدافع، حقوقدانان آلمانی بودند، ازجمله (نام متهمان موکل در پرانتز): گئورگ فوشمَن و هاینتس فریتس (هانس فریچه)، اتو کرانتسبولر (کارل دونیتس)، اتو پانِنبکِر (ویلهلم فریک)، آلفرد توما (آلفرد روزنبرگ)، کورت کافمن (ارنست کالتِنبرونر)، هانس لاتِرنزِر (ستاد مشترک و فرماندهی عالی)، فرانتس اِکسنِر (آلفرد یودل)، آلفرد زَیدل (هانس فرانک)، اتو شتامر (هرمن گورینگ)، والتر بالاس (گوستاو کروپ فن بولِن و هالباخ)، هانس فلِکسنر (آلبرت شپِر)، گونتر فون رورشَیت (رودلف هس)، اگون کوبوشوک (فرانتس فون پاپن)، روبرت زِرواتیوس (فریتس زائوکل)، فریتس زائوتر (یواخیم فون ریبِنتروپ)، والتر فونک (بالدور فون شیراخ)، هانس مارکس (یولیوس اشترایشر)، اتو نِلته (ویلهلم کایتل) و هربرت کراس و رودلف دیکس (هیالمار شاخت). ۷۰ دستیار، کارمند و حقوق‌دان به وکیلان اصلی کمک می‌کردند. در میان گواهان وکیلان مدافع، مردانی بودند که در طول جنگ در جنایت‌های جنگی دست داشتند، از جمله رودلف هوس. گواهی‌دهندگان امیدوار بودند با این کار در مجازات خود تخفیفی بگیرند. همهٔ آنها در ادامه در جند مورد گناهکار شناخته شدند.
دادگاه نظامی بین‌المللی در ۱۹ نوامبر ۱۹۴۵ در کاخ دادگستری نورنبرگ آغاز به کار کرد. ریاست جلسهٔ نخست را قاضی نیکیتچنکو از شوروی برعهده داشت. کیفرخواست علیه ۲۴ جنایتکار جنگی بزرگ و هفت سازمان (رهبری حزب نازی، هیئت وزیران رایش، اس اس، ادارهٔ امنیت (اس د)، گشتاپو، اس آ، و «ستاد مشترک و فرماندهی عالی»، شامل چند فرمانده ارشد نظامی) بود.
کیفرخواست‌ها موارد زیر را دربرمی‌گرفتند:
بیست‌وچهار خوانده، بسته به هر اتهام، یا متهم شدند اما محکوم نشدند (م)، یا متهم شدند و گناهکار شناخته شدند (گ)، یا متهم نشدند (--). جدول زیر وضعیت هریک را ازنظر نام و سمت، اتهام، و نتیجهٔ دادرسی نشان می‌دهد:
از متهمان آزمون‌های رورشاخ، درک موضوعی و وکسلر-بلوو گرفته‌شد. هوش همه بالاتر از سطح میانگین، و شماری بسیار بالاتر از آن بود. در طول دادرسی‌ها، روان‌پزشک آمریکایی لئون گُلدِنزون با متهمان و شماری از گواهان گفتگو کرد. یادداشت‌های او در این باره به‌صورت کتابی در سال ۲۰۰۴ منتشر شد.دادستانان توانستند پیشینهٔ رویدادهای منجر به جنگ جهانی دوم، که جان درحدود ۵۰ میلیون انسان را گرفت، و جنایت‌هایی را که به‌نام رژیم هیتلر انجام شد، را آشکار کنند. دوازده تن از متهمان به مرگ محکوم شدند و هفت تن به زندان از ۱۰ سال تا ابد. سه تن تبرئه شدند و دو تن متهم نشدند.
مجازات‌های اعدام در ۱۶ اکتبر ۱۹۴۶ با روش دار زدن با «افتادن استاندارد» به‌جای «افتادن از ارتفاع زیاد» اجرا شد. ادعا شد ارتفاع دارها دانسته کم بوده‌است تا متهمان به‌جای مرگ سریع دراثر شکستن گردن، به‌کندی و با زجر دراثر خفگی بمیرند؛ ارتش آمریکا این ادعا را رد کرد. با این حال مدارکی هست که نشان می‌دهد مرگ شماری از متهمان با زجر و پس از حدود ۱۴ تا ۲۸ دقیقه جان‌کندن روی داده‌است. مرگ کایتل بیش از همه و ۲۸ دقیقه طول کشید.
شایع شده‌بود که جسدها به داخائو برده و در آنجا سوزانده شده‌اند، اما درواقع آنها در مونیخ سورانده و خاکسترشان به رود ایزا ریخته‌شد. قضات فرانسه‌ای پیشنهاد دادند متهمان ارتشی (گورینگ، کایتل و یودل) به‌رسم دادگاه‌های نظامی تیرباران شوند، اما بیدل و قضات شوروی گفتند از آنجا که آنها از مقررات نظامی سرپیچی کرده‌اند، شایستهٔ تیرباران که مرگ آبرومندتری است نیستند. دیگر محکومان در ۱۹۴۷ به زندان اشپانداو برده‌شدند.
دوتن از محکومان به اعدام، به‌دار آویخته نشدند. یکی از آنها، مارتین بورمن، غیابی محکوم شد، و دیگری، هرمن گورینگ، شب پیش از اعدام خودکشی کرد. دو محکوم دیگر به دار آویخته‌شدند.
در «اصول نورنبرگ» که مجموعه مقرراتی برگرفته از نتیجهٔ این دادرسی‌ها است، مفهوم «جنایت جنگی» تعریف شده‌است.
مدارک بسیاری درمورد اتهامات وجود داشت، به‌ویژه از این رو که نازی‌ها بایگانی دقیقی از اقدامات خود تهیه می‌کردند. دادستان‌ها مدارکی با امضاهای مشخص داشتند که موارد گسترده‌ای، از تهیهٔ نوشت‌افزار تا گاز سیکلون ب را دربرمی‌گرفت. مجموعه عکس‌های یافته‌شده درجریان آزادسازی زندانیان اردوگاه‌های مرگ، در جریان دادرسی و هنگام شرح جنایت‌های متهمان نمایش داده‌شد.
یکی از موارد اهمیت این دادرسی‌ها تثبیت این اصل بود که «جنایت علیه قوانین بین‌المللی، به‌وسیله اشخاص حقیقی انجام می‌شود، نه اشخاص حقوقی، و تنها راه جبران نقض قوانین بین‌المللی، مجازات کردن این اشخاص است.» در پی ایجاد دادگاه نظامی بین‌الملی، دادرسی افسران کم‌اهمیت‌تر نازی و پزشکان نازی که بر روی زندانیان اردوگاه‌ها آزمایش‌های پزشکی انجام می‌دادند انجام شد. دادگاه نورنبرگ الگویی شد برای دادگاه نظامی بین‌المللی خاوردور که مسوولان ژاپنی را برای جنایت علیه صلح و انسانیت دادرسی کرد. این دادگاه همچنین در دادرسی آدولف آیشمن، و بعدها در دادگاه لاهه در پروندهٔ جنایت‌های جنگ بالکان در آغاز دهه ۱۹۹۰، و در دادرسی مسوولان نسل‌کشی رواندا در آروشا الگو قرارگرفت.
درشت|دادگاه نورنبرگ بر تدوین قانون کیفری بین‌المللی تأثیر مهمی گذاشت و برای موارد زیر الگو قرار گرفت:
تأثیر دادگاه نورنبرگ همچنین بر پیشنهادهای تأسیس دادگاه دائمی کیفری بین‌المللی، و پیش‌نویس قوانین کیفری بین‌المللی که بعدها به‌وسیله کمیسیون حقوقی بین‌المللی تدوین شد دیده می‌شود.
مقامات آمریکایی شماری دادرسی مرتبط به این دادرسی‌ها را در مناطق تحت اشغال خود انجام دادند. دیگر دادرسی‌هایی که پس از دادگاه نورنبرگ انجام شد به‌شرح زیر بوده‌است:
کتاب "دادرسی بزرگ"، برگردان امیرهوشنگ کاووسی از کتاب Le proces de nuremberg، نوشتهٔ لویی سورل (Louis Saurel) است که نخستین بار در ۱۳۶۴ به‌وسیلهٔ انتشارات فرس منتشر شد، شرح مصوری است از رویدادهای دادگاه نورنبرگ. کاووسی که بیشتر به‌دلیل نقد و تدریس سینما شناخته شده‌است، زندگی‌نامهَی اروین رومل، فرمانده آلمانی سرشناس در جنگ جهانی دوم، نوشتهٔ سورل را نیز با نام سالار صحرا ترجمه کرده‌است.ویکی‌پدیای انگلیسی