سیاه‌دانه
سیاه‌دانه، یا «سُنیز» () گیاهی یک‌ساله و گلدار و بومی اروپای شرقی و کشورهای بلغارستان، قبرس، رومانی و غرب آسیا و کشورهای ایران، ترکیه و عراق است اما امروزه در مناطق دیگری از اروپا و آسیا نیز می‌روید. این گیاه از خانواده آلاله‌ها و شمارهٔ گلبرگ‌های آن از پنج تا هشت است و دانه‌های سیاه‌رنگ آن در برگه‌های وسط گل قرار گرفته و بوی مخصوصی دارد. این گیاه حدود ۲۰ تا ۳۰ سانتی‌متر رشد می‌کند و دارای میوه‌ای سه‌قسمتی و بزرگ و کپسول‌مانند است که حاوی تعداد زیادی بذر است. این بذرهای سیاه، به‌عنوان ادویه یا یک افزودنی در صنایع غذایی از جمله در آشپزی و قنادی، مورد استفاده هستند.
در ایران این گیاه به‌ویژه در اراک و اصفهان به فراوانی می‌روید.
سیاه دانه سرشار از پلی فنول‌ها و توکوفرول‌ها ست و روغن آن شامل اسیدهای لینولئیک، اولئیک، پالمیتیک و استئاریک می باشد.
Thymoquinone همراه با مشتقات آن مانند تیموکینون، تیموهیدروکینون و تیمول مهمترین مواد دارویی آن است که به طور فراوان (۴۰- ۳۰ درصد) در سیاه دانه یافت می شود.
این مواد دارای خواص آنتی اکسیدانی هستند. آنتی اکسیدان‌ها هم بطور کلی بدن را در برابر چندین نوع بیماری مزمن از جمله سرطان، دیابت، بیماری‌های قلبی و چاقی محافظت می کنند.
سیاه‌دانه از دیرباز تا امروزه به شکل‌های گوناگون از جمله «عصاره، روغن، دانه و…» به عنوان نوعی داروی گیاهی برای کمک به درمان برخی بیماری‌ها در طب سنتی کاربرد دارد.
کارهای فارماکولوژیک اخیر نقش بالقوه آنتی اکسیدانهای سیاه دانه را نشان داده اند، به خصوص برای بهبود استرس اکسیداتیو از طریق مهار فعالیت رادیکال های آزاد و القای آپوپتوز برای درمان انواع سرطان، کاهش قند خون و جلوگیری از عوارض ناشی از دیابت.
اثرات بیولوژیکی مفید گزارش شده سیاه دانه نیزشامل ضد سرطان، ضد دیابت، ضد میکروب، ضد التهابی، تقویت سیستم ایمنی بدن، ضد فشار خون و دارای فعالیت آنتی اکسیدانی می باشد.
لذا سیاه دانه از دیرباز در داروهای گیاهی برای معالجه انواع بیماری ها و شرایط مختلف از دیابت تا آرتریت استفاده شده است.
سیاه‌دانه در آشپزی فلسطینی، بنگلادشی و گاهی در تولید نان‌های ایرانی و انواع خاصی از پنیر مورد استفاده است.
سیاه‌دانه مزه‌ای تلخ دارد. از سیاه‌دانه در شیرینی‌جات و شربت‌ها و لیکورها استفاده می‌شود. بر گونه‌ای از نان پاکستانی معروف به نان پیشاوری همیشه سیاه‌دانه می‌پاشند. ۳۲ تا ۴۰ درصد از وزن سیاه‌دانه از روغن تشکیل شده. این روغن حاوی اسید لینولئیک مزدوج، اسید اولئیک و پالمیتیک اسید است. از دیگر ترکیبات موجود در سیاه‌دانه می‌توان نیگلیدین، نیگلسین، نیگلیمین، تیموکینون، سیمن، کارواکرول، تیمول، آلفا-پینن، بتا-پینن، و چند نوع پروتئین و آلکالوئید دیگر را نام برد.
در طب سنتی در آسیا و آفریقا، خواص درمانی زیادی در مورد سیاه‌دانه ذکر می‌شود اما در حال حاضر، شواهد علمی دقیق و قابل توجهی در مورد خواص این دانه یا روغن آن در درمان بیماری‌ها وجود ندارد. طی یک کارآزمایی بالینی در سال ۲۰۱۶ در ایران، شواهد ضعیفی در رابطه با تأثیر سیاه‌دانه بر کاهش فشار خون و کاهش تری‌گلیسرید و کلسترول بد و افزایش کلسترول خوب، در کوتاه‌مت به‌دست آمد.
در واقع مکانیسم های دقیقی که نشان دهد سیاه دانه باعث کاهش وزن می شود ، مشخص نشده است. گفته شده است که ترکیبات موجود در سیاه دانه با اثر بر بیان ژن های خاص مربوط به کنترل اشتها و کاهش چربی، باعث کاهش وزن می شوند.
در یک بررسی روی ۱۱ مطالعه و حضور ۷۸۳ شرکت کننده ، مشخص شد که سیاه دانه باعث کاهش به طور متوسط ​​۲٫۱ کیلوگرم  وزن و ۳٫۵ سانتی‌متر دور کمر در طی ۶ تا ۱۲ هفته، در مقایسه با دارونما می شود.
با این حال ، این تأثیرات تنها در مواردی قابل توجه بود که شرکت کنندگان سیاه دانه را با رژیم غذایی و تغییرات سبک زندگی مصرف کرده بودند، این نشان می دهد که مکمل های گیاهی به تنهایی برای کاهش وزن مؤثر نیستند.
یک بررسی دیگر روی ۱۳ مطالعه با ۸۷۵ شرکت کننده نشان داد که سیاه دانه باعث کاهش وزن ۱٫۸ کیلوگرم درطی ۶ تا ۱۳ هفته شد. بنابراین ، در حالی که سیاه دانه احتمالاً برای کاهش وزن به تنهایی ممکن است بی اثر باشد چرا که هنگام ترکیب با رژیم کم کالری باعث کاهش وزن می شود.
یک مطالعه ۸ هفته ای نشان داد که زنانی که در رژیم غذایی نقصان کالری،۳ گرم سیاه دانه در روز مصرف کرده بودند در مقایسه با کسانی که مصرف نکرده بودند، ۲٫۱ کیلوگرم بیشتر وزن از دست دادند و دور کمر ۳٫۱ سانتی‌متر بیشتر کم شده بود. لازم به ذکر است که سطح فعالیت بدنی در بسیاری از مطالعات مورد ارزیابی قرار نگرفته است، که به طور بالقوه نیز بر نتایج تأثیر می گذارد.
لذا هنوز تحقیقات بیشتر با کیفیت بالاتر برای تأیید مزایای احتمالی کاهش وزن سیاه دانه ضروری است.
سیاه دانه حاوی ترکیباتی است که ممکن است برای سلامت قلب مفید باشد. یک بررسی روی ۵ مطالعه نشان داد که سیاه دانه باعث کاهش CRP که از نشانگرهای التهاب و خطر بیماری های قلبی است می شود.
این گیاه همچنین اثرات مفیدی بر فشار خون و چربی خون دارد و می تواند خطر بیماری های قلبی را کاهش دهد. بررسی ۱۱ مطالعه نشان داد که سیاه دانه باعث کاهش معنی دار فشار خون پس از ۸ هفته درمان، در مقایسه با دارونما می شوند.
یک بررسی دیگر روی ۱۷ مطالعه نشان داد که سیاه دانه باعث کاهش LDL و افزایش HDL در افراد سالم و در افراد با شرایطی مانند دیابت ، چاقی و فشار خون بالا می شود. در این بررسی همچنین دیده شده که سیاه دانه باعث کاهش تری گلیسیرید می شود.
در مجموع، این یافته ها نشان می دهد که سیاه دانه ممکن است به روش های گوناگون به سلامت قلب کمک کند.
تصور می شود که سیاه دانه با افزایش حساسیت به انسولین و تأخیر در جذب قند در بهبود قند خون مفید باشد. بررسی ۱۷ مطالعه در افراد مبتلا به دیابت نوع ۲ نشان داد که سیاه دانه میزان قند خون ناشتا و هموگلوبین A1c را کاهش می دهد.
سایر بررسی ها به طور مشابه بهبود قابل توجهی در کنترل قند خون در مبتلایان به دیابت نوع ۲ نشان داده اند. با این وجود ، بسیاری از مطالعات موجود در این بررسی ها نتوانسته اند عوامل مرتبط با رژیم و ورزش را کنترل کنند ، که ممکن است در نتایج تأثیر داشته باشد.
آسم: تحقیقات نشان می دهد که مصرف سیاه دانه به همراه داروهای آسم می تواند در برخی از مبتلایان به آسم باعث بهبود سرفه، خس خس و عملکرد ریه ها شود.
ناباروری مردان: تحقیقات نشان می دهد که مصرف روغن سیاه دانه باعث افزایش تعداد اسپرم ها و سرعت حرکت آنها در آقایان می شود.
درد پستان (ماستالژی): تحقیقات نشان می دهد که استفاده از ژل حاوی روغن سیاه دانه بر روی سینه ها در دوران قاعدگی باعث کاهش درد در خانم های مبتلا به درد سینه می شود.
تب یونجه: تحقیقات اولیه نشان می دهد که مصرف روغن سیاه دانه به صورت روزانه ممکن است علائم آلرژی را در افراد مبتلا به تب یونجه بهبود بخشد.
اگزما (درماتیت آتوپیک): تحقیقاتی نشان داده که مصرف روغن سیاه دانه علائم را در افراد دارای خارش و التهاب بهبود بخشیده است.
تیروئیدیت خود ایمنی: مصرف سیاه دانه ممکن است در افراد مبتلا به هاشیموتو مفید باشد.
ضعف سیستم ایمنی بدن ناشی از داروهای ضد سرطان: تحقیقات اولیه نشان می دهد که مصرف سیاه دانه به عنوان بخشی از رژیم غذایی افرادی که تحت درمان داروهای ضد سرطان قرار دارند ممکن است از بروز تب ناشی از کاهش گلبول های سفید (نوتروپنی) جلوگیری کند.
تورم (التهاب) ورید ناشی از داروهای ضد سرطان: تحقیقاتی نشان می دهد، استفاده از روغن سیاه دانه در اطراف مناطقی که داروهای سرطانی به داخل ورید تزریق می شود، می تواند از تورم آن ورید جلوگیری کند.
حافظه و عملکرد شناختی: تحقیقات نشان می دهد که سیاه دانه در پسران و آقایان به حافظه و عملکرد شناختی کمک می کند.
سوء هاضمه: به نظر می رسد مصرف روغن سیاه دان ، عسل و آب باعث کاهش علائم سوء هاضمه می شود.
تشنج (صرع): تحقیقات اولیه نشان می دهد که مصرف عصاره سیاه دانه باعث کاهش تشنج در کودکان مبتلا به صرع می شود.
عفونت دستگاه گوارش ناشی از هلیکو باکتر پیلوری: برخی تحقیقات نشان می دهد که مصرف پودر سیاه دانه به همراه داروی امپرازول ممکن است به از بین بردن باکتری در معده کمک کند.
هپاتیت C: تحقیقات نشان می دهد که مصرف روغن سیاه دانه روزانه به مدت ۳ ماه باعث کاهش بار ویروسی در مبتلایان به هپاتیت C می شود.
سرطان گلبولهای سفید خون (لوسمی)؛
سندرم متابولیک؛
مسمومیت ناشی از داروی متوترکسات، تحقیقات اولیه نشان می دهد که مصرف سیاه دانه ممکن است آسیب کبدی ناشی از داروهای خاص را که برای درمان سرطان در کودکان مبتلا به نوعی سرطان خون استفاده می شود، کاهش دهد.
بیماری کبد چرب غیر الکلی یا NAFLD :  تحقیقات نشان می دهد که مصرف سیاه دانه روزانه به مدت ۳ ماه می تواند برخی از شرایط بیماری را بهبود بخشد.
در ترک هروئین، مورفین و سایر داروهای افیونی: تحقیقات اولیه نشان می دهد که مصرف عصاره سیاه دانه سه بار در روز به مدت ۱۲ روز ممکن است علائم ترک مواد افیونی را کاهش دهد.
آرتروز: تحقیقات اولیه نشان می دهد که استفاده از روغن سیاه دانه به مدت ۴ هفته روی زانو می تواند به تسکین درد زانو ناشی از آرتروز کمک کند.
آرتریت روماتوئید (RA): تحقیقات نشان می دهد که مصرف روغن سیاه دانه باعث کاهش درد و سفتی در مبتلایانی می شود که قبلاً متوترکسات مصرف می کردند.
خشکی بینی در افراد مسن: تحقیقات نشان می دهد که استفاده از اسپری بینی حاوی روغن سیاه دانه می تواند خشکی، انسداد و پوسته پوسته شدن بینی را در بیماران مسن کاهش دهد.
عفونت گلو و لوزه ها: تحقیقات حاکی از آن است که مصرف ترکیبی از گیاه Chanca piedra و سیاه دانه به مدت ۷ روز باعث کاهش درد در مبتلایان به عفونت لوزه می شود.
ویتیلیگو: تحقیقات اولیه نشان می دهد که استفاده از کرم حاوی روغن سیاه دانه به مدت ۶ ماه می تواند باعث بهبود رنگ پوست در برخی از افراد مبتلا به ویتیلیگو شود.
تقویت سیستم ایمنی بدن، برونشیت، پیشگیری از سرطان، سرفه، مشکلات گوارشی از جمله نفخ و اسهال، آنفولانزا، سردرد، افزایش شیر، اختلالات قاعدگی، علائم یائسگی.
سیاه‌دانه، سیه‌دانه، سیاه‌تخمه، سونیچ سیاه، سنوخ سیاه، کمون اسود، شهنیز، شنیز، شونوز، شنز، شینیز، سنیز، شویز، کمون هندی، نان‌خواه، نانخه، نانخاة، نانوخیه، بوغنج، بزغنج، سیاه‌بیرغ، شنبیذ، شونانا، کالنجی و قالیز.
در هندی به آن کلونجی می‌گویند و در عربی حبةالمبارکة، حبةالسودا و حبةالخضراء.