امامت
امامت یکی از اصول پنج‌گانهٔ باور شیعیان است، که به جهت اهمیت آن شیعیان دوازده‌امامی یا اثنی عشری خود را «امامیّه» می‌خوانند. شیعیان با استناد به قرآن و حدیث معتقد به لزوم وجود امام در جامعه هستند.
جامعه‌اسلامی در مسائل عقیدتی سه امر را اصل دانسته‌اند و بر آن اتّفاق نظر دارند این سه عبارت اند از توحید، نبوت و معاد؛ در بین مسلمانان، شیعیان دوازده‌امامی به اصل چهارمی ایمان دارند و بر آن پای می‌فشارند و آن اصل امامت است و البتّه مسئله عدل را هم از اصول دانسته‌اند. اعتقاد به امامت به عنوان یک اصلِ خاصِ شیعیان دوازده‌امامی بیان می‌شود. امامت اصطلاحی در میان مسلمانان است که به مسأله جانشینی و خلافت بعد از پیامبر اسلام مربوط می‌شود و در این‌باره دیدگاه‌های مختلفی وجود دارد. در اعتقاد شیعیان امامت و ولایت مقامی است که خداوند به عده‌ای از انسان‌های خاص داده‌است که در امتداد و استمرار نبوت پیامبر اسلام قرار دارد. اما از دیدگاه اهل سنت نوعی حکومت و ریاست بر مردم است و انتخاب امام نیز از طرف مردم انجام می‌پذیرد.
براساس منابع اهل سنت و شیعه تعدادی از آیات قرآن به موضوع امامت ارتباط دارند. آیه‌های ولایت، اکمال، تبلیغ و اطاعت از این آیات به‌شمار می‌آیند. به اعتقاد شیعیان در احادیث غدیر، ثقلین و منزلت پیامبر اسلام به مسأله جانشینی خویش اشاره کرده‌است. اهل سنت و شیعیان در راه‌های تعیین خلیفه، ویژگی‌ها و محدوده مسئولیتهای او اختلاف دیدگاه دارند. سه روش انتخاب شورای اهل حل و عقد، استخلاف و عهد و غلبه و قهر مورد تأیید اهل سنت است که برای انتخاب امام برگزیده‌اند. اهل سنت ویژگی‌ها و شرایط عامی را برای امام لازم می‌دانند. در نظر آنها امام باید عاقل، بالغ، مسلمان، عادل و عالم و مرد باشد، معیوب و معلول نباشد و از لحاظ جسمانی بتواند جامعه را اداره کند. اندیشمندان اهل سنت درباره عزل امام از امامت نظرات مختلفی را در کتابهایشان گزارش کرده‌اند. مشهورترین قول آنها، از شرایط عزل امام خروج او از اسلام و مرتد شدن اوست. در این صورتست که عزل او واجب است و هر کس که قادر بر این کار باشد و آن را ترک نماید گناه‌کار خواهد بود و هر کس که توانایی مقابله با امام کافر را ندارد باید هجرت کند و از حوزه امامت او خارج گردد.
مقام امامت در دیدگاه شیعه امامیه از نقش و جایگاهی معنوی حکایت دارد و آن عبارتست از مرجعیت انحصاری دینی که شیعیان برای امامان خویش قائلند. اعتقاد شیعیان درباره انتصاب امام بدین نحو است که امری الهی است و از طریق نص انجام می‌پذیرد. عصمت و علم و قدرت نیز از ویژگی‌های خاص امام در نزد شیعیان برشمرده شده‌است. باور شیعیان امامیه درباره امامت ازجهات مختلفی با عقاید فرقه‌های دیگر شیعه مانند کیسانیه، زیدیه و اسماعیلیه متفاوت است در حالیکه در منصوص بودن امام همگی اتفاق نظر دارند. شیعیان به جهت اینکه امام را در تمام دوران عمر خود معصوم می‌دانند، به عزل امام معتقد نیستند. درباره تعداد امامان نیز ، شیعیان امامیه با استناد به روایاتی از پیامبر اسلام، قائل به امامت ۱۲ نفر مشخص که توسط پیامبر معرفی شده‌ و نام‌هایشان را از پیش گفته‌است؛ هستند. براساس منابع تاریخی و حدیثی شیعی دوران امامت امامان دوازده‌گانه به چهار دوره حضور، غیبت، ظهور و رجعت تقسیم شده‌است. عالمان شیعه درحوزه امامت شیعی کتاب‌های بسیاری را به زبان‌های عربی و فارسی تألیف کرده‌اند.
امام واژه‌ای است عربی و کسی را گویند که گروهی از مردم به او اقتدا کرده و او را پیشوا و رهبر و راهنمای خود قرار دهند. امامت بنا بر این تعریف، در صورتی تحقق می‌یابد که گروهی از فردی اطاعت کنند و در مقابلش تسلیم باشند. ابن منظور در کتاب "لسان العرب" امامت را اینگونه معنا کرده است: امّ القوم و امّ بهم تقدّمهم و هی الامامة و الامام کلّ من ائتمّ به قوم کانوا علی الصراط المستقیم او کانوا ضالّین. گروهی را امامت کرد و بر گروهی امام و بر آنها مقدم شد. این حقیقت امامت است و امام را کسی گویند که عده‌ای از او پیروی کنند چه در راه راست باشد و چه در گمراهی. بنابر این امام در لغت معنای عامی دارد که شامل امام هدایتگر و امام گمراه کننده هر دو می‌شود. راغب اصفهانی لغت‌شناس سنی مذهب، نیز در معنای امام چنین می‌نویسد: کسی یا چیزی که بدان اقتدا کنند؛ چه برحق باشد و چه بر باطل. براین اساس امام هم بر انسانی که به قول و فعل او اقتدا شود و هم به کتاب آسمانی یا غیر آن هم اطلاق می‌شود. قرآن، پیامبر اسلام، جانشین پیامبر، امام در نماز جماعت، فرمانده سپاه، راهنمای مسافران، ساربان و راهنمای شتران، چوب و ریسمان، تراز در ساختمان، راه پهن و آشکار و دانشمندی که از او پیروی می‌شود؛ مصادیقی از واژه امام هستند که در کتاب‌های لغت به آنها اشاره شده‌است.
لفظ ائمه (جمع امام) به هر دو معنای پیشوای خوب و پیشوای گمراه در قرآن به‌کار رفته‌است. آیه ۲۴ سجده ( وجعلنا منهم ائمة یهدون بأمرنا لما صبروا...) که اشاره به رهبری خوبان دارد و آیه ۴۱ سوره قصص ( وجعلنا هم ائمة یدعون الی النار...) به معرفی رهبری گمراه و گمراه کننده پرداخته‌است.
ولایت واژه دیگری است که در فرهنگ شیعی در کنار امامت به‌کار می‌رود. ولایت در لغت به معنای سلطنت و یاری کردن آمده‌است. تلفظ حرف اول آن نیز اختلافی است. ابن سکّیت وِلایت (با کسره واو) به معنای سلطنت و وَلایت و وِلایت را به معنای یاری کردن گفته است. سیبویه معتقد است که وَلایت «مصدر» است و وِلایت اسم امری است که فرد بر انجامش قیام کرده است. دو معنا برای ولی و ولایت در قرآن و روایات گفته شد‌ه‌است. در معنای اول یاری و دوستی و در معنای دوم به سرپرستی، رهبری و تدبیر امور تعبیر شده‌اند. ولایت دارای دو قسم هست. ولایت منفی(ولایت شیطان، طاغوت و کافر) که مسلمانان از پذیرفتن آن نهی شده‌اند. ولایت مثبت که مسلمانان دعوت شده‌اند آن را بپذیرند، ولایت خدا و پیامبر و پیشوای دینی است.
امامت اصطلاحی در میان مسلمانان است که به مسأله جانشینی و خلافت بعد از پیامبر اسلام مربوط می‌شود و در این‌باره دیدگاه‌های مختلفی وجود دارد. در اعتقاد شیعیان امامت و ولایت مقامی است که خداوند به عده‌ای از انسان‌های خاص داده‌است که در امتداد و استمرار نبوت پیامبر اسلام قرار دارد. اما از دیدگاه اهل سنت نوعی حکومت و ریاست بر مردم است و انتخاب امام نیز از طرف مردم انجام می‌پذیرد. محمد یزدی مطلق در تعاریف اصطلاحی امامت از دیدگاه فریقین از سه تعریف نام می‌برد: ریاست و زعامت در امور دین و دنیای مردم؛ ریاست و زعامت در امور دین و دنیا به عنوان خلیفه پیامبر؛ تحقق بخشیدن برنامه های دینی _ اعم از حکومت به معنای وسیع آن_ و اجرای حدود و احکام خدا و اجرای عدالت اجتماعی.
یکی از اقسام ولایت خاصه به معنای امامت _ اعم از مرجعیت دینی و رهبری سیاسی _ است. واژه امام در قرآن به صورت مفرد و جمع ۱۲ بار به‌کار رفته‌است. آیاتی که در آنها به‌طور مفرد آمده است: در سوره آل عمران آیه ۳۱ دو بار برای کتاب تورات و در آیه ۱۲ سوره یس به معنای لوح محفوظ و یک بار هم به معنای طریق مقصود‌ (حجر/۱۹) آمده است. آیاتی که از لفظ جمع (ائمه) در آن استفاده شده‌است: در دو مورد بر پیشوایان ضلالت اطلاق شده‌است: قصص آیه ۴۱ و توبه آیه ۱۲. در آیه ۷۱ اسراء به معنای جامع بین امامان هدایت و ضلالت به‌کار رفته‌است و در ۵ آیه به معنای پیشوایان صالح استعمال شده‌است. فرقان/ ۷۴؛ بقره/ ۱۲۴؛ انبیاء /۷۳؛ سجده/ ۲۴؛ قصص/۵. با توجه به آیات مذکور معلوم می‌شود که امام برای هر جامعه‌ای لازم است؛ خواه امام هدایت باشد یا امام ضلالت. نظر فخر رازی در کتاب تفسیرش این است که منظور از امام مطلق؛ امام هدایت است نه غیر از آن.
و اذ ابتلی ابراهیم ربّه بکلمات فاتمهنّ قال انّی جاعلک للناس اماما قال و من ذریّتی قال لا ینال عهدی الظالمین. بقره/ ۱۲۴.
ترجمه: و هنگامی که پروردگار ابراهیم، او را با دستوراتی آزمود و او به طور کامل از عهده آنها برآمد. خداوند به او فرمود من تو را امام و پیشوای مردم قرار دادم. ابراهیم گفت از دودمان من (نیز امامانی قرار بده) خداوند فرمود پیمان من به ستمکاران نمی‌رسد.
دانشمندان اهل سنت و شیعه برداشت‌های متفاوتی از این آیه ارائه داده‌اند. اهل سنت معتقدند منظور از امام در این آیه همان نبی است و «عهد» را عهد امامت و نبوت و «ظلم» را فسق و شرک معرفی کرده‌اند. بدین صورت آیه مذکور را دلیلی بر عصمت ظاهری و باطنی انبیا می‌دانند. با توجه به لزوم عصمت ظاهری و باطنی انبیا در نظر اهل سنت، تنها خداست که می‌تواند فردی را به نبوت برگزیند ولی از آنجا که این نوع از عصمت در نظر آنها در امام وجود ندارد، بنابر این نصب الهی در مقام امامت لازم نیست و اهل حل و عقد قادر به نصب و گزینش امام هستند. شیعیان لفظ «امام» در آیه را به معنای نبی نمی‌گیرند و معتقدند مقامی فراتر از آن است. آنها منظور از «عهد» را عهد امامت و با توجه به عبارت «لاینال عهدی الظالمین» این آیه را دلیل محکمی بر عصمت ظاهری و باطنی انبیا و در کنارش عصمت ظاهری و باطنی امام می‌دانند. با استناد به این آیه، شیعیان باور دارند که نصب امام تنها به عهده خداوند است و سایر مردم در این زمینه حقی ندارند.
انّما ولیکم الله و رسوله و الذین آمنوا الذین یقیمون الصلاه و یوتون الزکاه و هم راکعون. مائده/۵۵.
ترجمه: سرپرست و ولی شما، تنها خداست و پیامبر او و کسانی که ایمان آورده‌اند؛ آنها که نماز را بر پا می‌دارند و در حال رکوع زکات می‌دهند.
با استناد به نصوص متعدد نزول این آیه درباره علی بن ابی‌طالب گزارش شده‌است و پیامبر اسلام «عبارت الذین آمنوا» را بر او تطبیق کرده‌است. از منابع اهل سنت که این مطلب را گزارش کرده‌اند غایت المرام، شواهد التنزیل، تفسیر طبری و تفسیر فخر رازی از منابع اهل سنت هستند که این مطلب را گزارش کرده‌اند. از منابع شیعه نیز در کتاب‌های الغدیر، بحار الانوار و المیزان مورد بررسی قرار گرفته‌است. در این آیه ولایتی که از آنِ خداست _ یعنی وجوب اطاعت و حرمت مخالفت _ برای پیامبر و گروهی از مؤمنان که دارای ویژگی‌های شمرده شده در آیه هستند؛ استوار شده‌است. البته اعتقاد شیعیان امامیه بر این است که ولایت تامه تکوینی و تشریعی تنها از آنِ خداست و عقیده به صحت چنین ولایتی برای پیامبر اسلام و اولی الامر تنها و تنها به جعل و امر الهی امکان‌پذیر است. همچنین دربارهٔ مبانی قرآنیِ امامت از نظر شیعه امامیه با مراجعه به نظر محمد باقر، امام پنجم شیعیان، از منابع شیعی این‌طور برمی‌آید که تأکید زیادی بر آیهٔ ولایت (آیه ۵۵ سورهٔ مائِده) وجود داشته است. این آیه بسته به اینکه واو در شروع عبارتِ «وَ هُمْ رَاکِعُونَ» واو حالیه باشد یا واوِ عطف، به دو گونهٔ مختلف ترجمه می‌شود. در ترجمهٔ دوم، همهٔ مؤمنان شایستگی دارند «ولیّ» باشند ولی در ترجمهٔ اول، فقط کسانی ولی هستند که درحال رکوع زکات می‌دهند؛ که به‌اعتقاد باقر اشاره به علی بن ابی‌طالب دارد.
یا ایّها الرسول بلّغ ما انزل الیک من ربّک و ان لم تفعل فما بلّغت رسالته و الله یعصمک من الناس ان الله لا یهدی القوم الکافرین. مائده/۶۷.
ترجمه: ای پیامبر! آنچه از طرف پروردگارت بر تو نازل شده‌است؛ به طور کامل [به مردم] ابلاغ کن و اگر چنین نکنی رسالت او را انجام نداده‌ای. خداوند تو را از [خطرات احتمالی] مردم حفظ می‌کند و خداوند گروه کافران [لجوج] را هدایت نمی‌کند.
خداوند در این آیه پیامبر اسلام را با عبارت «یا ایّها الرسول» خطاب می‌کندکه نشانه بار تبلیغی است. چرا که هدف آیه رسالت و پیام‌رسانی است. لذا نوع خطاب با هدف آیه همخوانی دارد. واژه «بلّغ» نیز امر به تبلیغ را می‌رساند. در مورد عبارت «ما انزل» مباحث متعددی در فریقین مطرح است. آنچه از روایات امامان شیعه برداشت می‌شود این است که این تعبیر به ولایت علی بن ابی‌طالب اشاره دارد. علمای بزرگ اهل سنت نظیر طبری، ابن ابی حاتم، ابو نعیم اصفهانی، ثعلبی، واحدی، سجستانی، ابن مردویه، ابن عساکر و حسکانی با اسناد مختلف از بزرگان صحابه این قول را تصدیق کرده‌اند. همچنین شماری از پیشتازان حدیث اهل سنت مانند ترمذی، نسائی، ابن ماجه و احمد بن حنبل در کتب خود گزارش کرده‌اند. فخر رازی ده حالت در شأن نزول آیه بیان می‌کند که ماجرای غدیر خم نیز در بین آنهاست اما او این وجه را دربین وجوه دیگر ترجیح نداده‌است. در حالیکه نظام الدین نیشابوری اتفاق غدیر را در اولویت اول برشمرده‌است. طبری نیز در کتاب مستقلی که در باب ولایت نوشته است درباره شأن نزول آیه تبلیغ و ولایت علی بن ابی‌طالب سخن گفته است. عبارت «من ربک» انتصاب این دستور به خداوند را بیان می‌کند. و جمله «ان لم تفعل فما بلغت رسالته» نشانگر اهمیت ابلاغ موضوع است. عبارت «و الله یعصمک من الناس» می‌رساند که پیامبر اسلام در ابلاغ این دستور از مطلبی در واهمه بوده است. این خوف به سند تاریخ نمی‌تواند ترس از افتراء و تهمت و توطئه برای قتل باشد. زیرا محمد به دفعات در گذشته چنین مواردی را تجربه کرده بود و در هیچ یک از آنها گزارشی مبنی بر سستی در ارکان دین و یا واهمه پیامبر در دست نیست. پس این خطر نمی‌تواند از جانب کفار و مشرکین بوده باشد. بلکه این خطر از جانب منافقینی بود که در میان مسلمانان قرار داشتند و با طرح تهمت‌هایی نسبت به ابلاغ پیامبر در ذهن‌ها اغتشاش ایجاد می‌کردند. بسیاری از نزدیکانِ این گروه منافقان در جنگ‌های گذشته به دست علی بن ابی‌طالب کشته شده بودند و اعلام امارت و امامت چنین فردی ممکن بود که همراه تبعات سختی باشد ولی در نهایت به اراده خدا آرامش در دل پیامبر قرار گرفت. به‌گونه‌ای که در منابع شیعه آمده است، به‌نظر محمد باقر بین آیه ولایت و آیه مذکور رابطه‌ای بدین شکل برقرار است که پیامبر اسلام از توضیح و تبیینِ آیهٔ ولایت برای مردم اکراه داشته است. در مقابل مردم انتظار داشتند همانطور که پیامبر احکامی چون نماز و زکات و حج را — که در قرآن به آن اشاره شده است — برای آنها تبیین می‌کرد، این مورد را هم برایشان توضیح دهد، ولی پیامبر از بیمِ اینکه مبادا مردم مُرتَدّ شوند، زیر بارِ توضیح نرفت. در همین هنگام بود که آیهٔ ۶۷ سورهٔ مائده نازل شد: «ای پیامبر آنچه از پروردگارت بر تو نازل شده است [به مردم] برسان. اگر چنین نکنی، رسالتِ او را به‌جا نیاوردی؛ خدا تو را از مردم حفظ می‌کند...» به‌عقیدهٔ باقر، پیامبر در غدیرِ خُم این فرمانِ خداوند را به‌جا آورد. با توجه به معنای «کفر» در لغت و در زبان قرآن به معنی انکار و مخالفت و ترک است، برداشت می‌شود که عبارت «ان الله لا یهدی القوم الکافرین» در انتهای آیه متضمن حکم مورد بحث _ یعنی ابلاغ جانشینی بعد از رسول خدا_ است. چنانچه در آیه ۹۷ آل عمران مخالفان حج را کافر خوانده است و منظور از کفر در آیه انکار اصل دین و عدم اقرار به شهادتین نیست.
...الیوم اکملت لکم دینکم و اتممت علیکم نعمتی و رضیت لکم الاسلام دینا... مائده/۳.
ترجمه: امروز دین شما را برایتان کامل کردم و نعت خود را بر شما تمام نمودم و اسلام را به عنوان آیین [جاودان] شما پذیرفتم.
آیه اکمال بخشی از آیه سوم مائده و از آیات مرتبط با موضوع نصب علی بن ابی‌طالب در روز غدیر به جانشینی محمد است. مفسران شیعه و اهل سنت در باب شأن نزول آیه با یکدیگر اختلاف نظر دارند. مفسران شیعه با تکیه بر آیات و روایات این آیه را مرتبط با بحث ولایت و جانشینی علی بن ابی‌طالب در روز غدیر می‌دانند. طباطبایی از مفسران شیعی، معتقد است بخش میانی آیه (الیوم ... دینا) جمله معترضه است و برای سخن خود اینگونه دلیل می‌آورد که روایات شأن نزول تنها به این بخش از آیه سوم مائده اشاره می‌کنند و به اصل آیه و موضوع آن (حرمت علیکم المیتة) نمی‌پردازند. مفسران اهل سنت، عده‌ای زمان نزول را روز عرفه و آیه را مربوط به با اکمال احکام و فرایض و سنن الهی می‌دانند و عده‌ای دیگر از آنها نظری مشابه مفسران شیعی دارند. از میان مفسران اهل سنت که قائل به نزول آیه در روز عرفه هستند؛ ابواسحاق احمد ثعلبی و جلال الدین سیوطی می‌توان اشاره‌ کرد. این در حالیست که با استناد به تفاسیر شیعی و اهل سنت نزول احکام و سنن و واجبات در حجة الوداع کامل نشده و تا روزهای پایانی حیات پیامبر اسلام ادامه داشته‌است. طباطبایی در "تفسیر المیزان" گزارش می‌کند که طبق برخی روایات احکام حدود و قصاص بعد از نزول این آیه نازل شده‌است. همچنین قرطبی از علمای اهل سنت در کتاب "الجامع الاحکام القرآن" آورده است؛ بعد از نزول آیه اکمال آیات دیگری همچون آیه ربا و آیه کلاله و ... نازل شدند. طبری نیز در کتاب تاریخش و بخاری در صحیح خود بیان کرده‌اند که آخرین آیه ای که بر پیامبر نازل شد آیه ربا بود. از مفسران اهل سنت حاکم حسکانی شأن نزول آیه را در روز غدیر و با موضوعیت جانشینی علی بن ابی‌طالب می‌داند. به‌اعتقاد باقر، امام پنجم شیعیان، چنانکه در منابع شیعی آمده است، در روز غدیر خم و بعد از انتصابِ علی بن ابی‌طالب به امامت بود که آیهٔ سوم سورهٔ مائده نازل شد.
انّما انت منذر و لکل قوم هاد. رعد/۷.
ترجمه: این است و غیر از این نیست که تو هشدار دهنده ای و هر قومی هدایتگری دارد.
در کتب اهل تسنن ذیل این آیه روایاتی گزارش شده است که مراد از واژه هادی را علی بن ابی‌طالب می‌دانند. سیوطی در شان نزول آیه چنین نقل کرده است که محمد به هنگام نزول آیه با اشاره دست به سینه اش خود را منذر و هشدار دهنده معرفی می‌کند و منظور از هادی در این آیه را علی بن ابی‌طالب بیان می‌کند. در منابع شیعی نیز مراد از بودن هادی در هر قوم را اشاره به این موضوع دانسته‌اند که در هر عصر و دوره‌ای امام و حجت زنده خدا برای هدایت مردم وجود دارد.
یوم ندعوا کل اناس بامامهم. اسراء/۷۲.
ترجمه:(به یاد آورید) روزی را که هر گروهی را با پیشوایشان فرا می‌خوانیم.
به گفته محمد بن جریر طبری از مورخان اهل تسنن؛ درست‌ترین معنا با توجه به بیشترین وجه کاربردی از واژه امام به معنای کسی است که به او اقتدا می‌کنند و در دنیا پیشوایش قرار می‌دهند. سیوطی از علمای اهل تسنن نیز معتقد است که در قیامت هر گروه و دسته‌ای از مردم با سه چیز_ یعنی امام زمانشان، کتاب خدا و سنت پیامبرشان_ فراخوانده می‌شوند. در منابع شیعی مقصود از این واژه امامانی از سوی خدا و برای هدایت مردم می‌آیند، گزارش شده است.
یا ایّها الذین آمنوا اطیعوا الله و اطیعوا الرسول و اولی الامر منکم فان تنازعتم فی شیء فردوه الی الله و الرسول ان کنتم تؤمنون بالله و الیوم الآخر ذلک خیر و احسن تأویلا .نساء/۵۹.
ترجمه: ای آنانکه ایمان آورده‌اند از خدا اطاعت نمایید و از رسول و صاحبان امرتان پیروی کنید. پس اگر در موضوعی نزاع و اختلاف داشتید آن را به خدا و رسول ارائه کنید. اگر به خدا و روز جزا ایمان دارید. این کار (برای شما) خوب است و بهترین پیامد را دارد.
فخر رازی مفسر و عالم اهل تسنن در تفسیر خود ذیل این آیه می آورد که از آنجا که در این آیه اطاعت از اولی الامر هم ردیف اطاعت از خدا و رسولش آورده شده است و هیچ قیدی برای آن نیامده است لذا اولی الامر باید ویژگی‌های پیامبر را داشته باشند تا شایسته چنین اطاعتی شوند و همچنین از آنجا که خداوند در مواضع مختلف در قرآن اطاعت از مسرفین و مکذبین و یا کسانی که از ذکر خدا غافلند و از هوای نفس خود تبعیت میکنند ... را نهی کرده است. پس اولی الامر قطعا صاحب چنین ویژگی‌هایی نیستند چرا که در غیر این صورت در آیات قرآن مغایرت پیدا می‌شود. نظرات مختلفی در فرق مختلف اسلامی درباره این آیه وجود دارد. به عنوان مثال قرطبی در تفسیر خود و همچنین زمخشری در "الکشاف" معتقدند که اولی الامر به معنای حاکمان است. آلوسی دیگر مفسر اهل سنت منظور از اولی الامر را عالمان دین می‌داند. ابو حیان نحوی اندلسی در تفسیر "البحر المحیط" در مصداق اولی الامر آن را فرماندهان نظامی یا اصحاب محمد برشمرده است. شیخ صدوق از علمای شیعه روایتی را از جابر بن عبد الله انصاری گزارش می‌کند که از مصادیق اولی الامر محمد سوال می‌شود و او در پاسخ از دوازده نفر نام می‌برد که نخستین نفر از آنان علی بن ابی‌طالب است و بعد از او یازده نفر از فرزندانش که همه آنها را به عنوان جانشین و خلیفه خویش معرفی می‌کند. آیهٔ اولوالامر (آیه ۵۹ سورهٔ نِساء) از جمله آیاتیست که محمد باقر در تبیینِ امامت به آن استناد کرده‌است. در این آیه که اطاعت از «اُولُوالْاَمر» در کنار اطاعت از خدا و رسولش واجب شده است، بنا به نظر باقر مراد از «اولوالامر» اهل بیت پیامبر است. به‌عقیدهٔ باقر، قرآن نه‌تنها اطاعت از ائمه را واجب کرده، بلکه بر مبنای آیهٔ مَوَدَّت (آیهٔ ۲۳ سورهٔ شوریٰ)، دوستیِ آنان را هم به مؤمنان توصیه کرده‌است.در خصوص الهی بودنِ امامت، محمد باقر از امامان شیعه، بیشتر به قرآن استناد کرده‌است، اما در تکمیلِ نظریاتش از احادیث فراوانی منقول از پیامبر هم استفاده کرده‌است. مهم‌ترین حدیثی که باقر در تأییدِ امامتِ ائمه به آن استناد کرده، حدیث غدیر است. بر طبق این حدیث، پیامبر از مردم پرسید: «مَن أَوْلَی بِکُم» یعنی «چه کسی به شما نزدیک‌تر و سزاوارتر است؟» مردم پاسخ دادند خدا و پیامبرش بهتر می‌دانند. سپس پیامبر با اشاره به آیهٔ ششم سورهٔ اَحزاب پرسید مگر من به شما سزاوارتر و نزدیک‌تر از خودتان نیستم؟ مردم پاسخِ مثبت دادند. پیامبر سپس دستِ علی را بالا گرفت و گفت «مَن کُنتُ مَوْلیٰ فَعَلیٌّ مَوْلاه» یعنی «هرکه من مولای او هستم، علی نیز مولای اوست». حدیث دیگری که محمد باقر برای اثباتِ امامت علی بن ابی‌طالب از آن استفاده می‌کند، گفتهٔ پیامبر خطاب به علی است که «یا علی، تو برای من مانند هارون نسبت به موسی هستی، جز آنکه بعد از من پیامبری نیست.» حدیثِ دیگری که در اثباتِ وجوبِ امامت مورد استفادهٔ محمد باقر است، روایت «هرکس بی امام بمیرد به جاهلیت مرده است» است. محمد باقر برای اثباتِ گزینشِ امام توسط خداوند، به داستان ابراهیم اشاره دارد که خداوند ابتدا او را به‌عنوان «عَبد»، سپس به‌عنوان «پیامبر»، سپس به‌عنوان «رسول»، بعد به‌عنوان «دوست» و در نهایت به‌عنوان «امام» پذیرفت. در این هنگام ابراهیم پرسید آیا این فضیلت به نسلِ او هم می‌رسد که خداوند در پاسخ گفت آنان که گمراه شوند از آن نصیبی نخواهند داشت.
اهل سنت به مانند شیعیان از دیدگاه جانشینی پیامبر اسلام به امامت توجه دارند ولی برخلاف دیدگاه شیعه آن را امری بشری می‌دانند که از طریق مشورت و تبادل نظر در موردش تصمیم گرفته می‌شود. آنگاه فردی به عنوان امام انتخاب می‌شود که توانایی تأمین مصالح جامعه اسلامی و اجرای احکام اسلامی را داشته باشد. در نگاه اهل سنت این امّت است که با انتخاب امام و بیعت با او به قدرت مشروعیت می‌بخشد. درحقیقت مشروعیت سیاسی و امر امامت بر عهده امّت اسلامی واگذار شده است. سخن ابن خلدون درباره امامت این ست که نهایت امر امامت به این مسأله ختم می‌شود که مقتضای مصلحت جامعه در آن باشد و به اجماع مسلمانان انجام گیرد و برگشت این امر به مسائل اعتقادی نیست. تعریف جامع ابن خلدون در این رابطه چنین است که امامت اداره و رهبری همگان است در مصالح اخروی و منافع دنیایی که به آخرت بازگشت کند. در حقیقت امامت جانشینی بعد از پیامبر اسلام در نگهبانی از دین و شریعت و سیاست امور دنیا به وسیله آن است. در میان متکلمین اهل سنت دمیجی نیز در کتاب "الامامه العظمی عند اهل السنه و الجماعه" تعریف ابن خلدون را پذیرفته است. فاضل قوشچی در تعریف امامت می‌گوید: ریاست عمومی در امور دین و دنیا که در جایگاه جانشینی پیامبر انجام می‌شود. پس بنابراین تعاریفِ نزد متکلمان سنی، امامت خلافت و جانشینی پیامبر، از سنخ ریاست و حکومت بر مردم است که امور دنیایی و اخروی آنها را شامل می‌شود و اطاعت از امام بر همه مسلمانان واجب و ضروری است. عبدالرحمن لاهیجی از علمای اهل سنت در تعریف امامت می‌گوید: گروهی امامت را به زمامداری و ریاست در امور دین و دنیا تعریف کرده‌اند ولی بهتر آن است که بگوییم: خلافت پیامبر در برپاداشتن دین و حفظ حوزه مسلمانان به گونه‌ای که اطاعت از او بر عموم مسلمانان واجب است. به عبارت دیگر می‌توان گفت که امامت در نزد آنان از فروع دین به حساب می‌آید و وجوب نصب امام از نظر آنان امری فقهی است.
اشاعره و معتزله براین باورند که نصب امام شرعا بر مردم واجب است. بر این اساس دارای دو قید است اولا وجوب را شرعی می‌دانند نه عقلی. و دیگر آنکه آن را از باب «وجوب علی الناس» می‌انگارند. ازجمله ادله آنها بر اعتقادشان اجماع است. آنها می‌گویند:«کلیه اصحاب پس از درگذشت پیامبر مهم‌ترین واجب الهی _ دفن بدن او _ را رها کردند و به سر و سامان بخشیدن به جانشینی او پرداختند. اصحاب درباره شخص جانشین به توافق نرسیدند ولی همه لزوم جانشین را تایید کردند. بعد از صحابه امّت عمل آنها را قبول کردند. بدین ترتیب عملی که مورد تایید صحابه است واجب می‌شود. مستند نظرشان روایت «لاتجتمع امّتی علی الضلالة» است. و از آنجا که اجماع از منابع شرع است پس امامت شرعا واجب است. غزالی در کتاب الاقتصاد هرگونه ضرورت عقلی امامت را انکار کرده و معتقداست که علاوه بر اجماع از راه نظام امر دین استدلال کرده است. او می‌گوید: نظام امر دین قطعا مقصود شارع است و این امر جز به وجود امام مطاع حاصل نمی‌شود؛ لذا نصب امام شرعا واجب است. استدلال ماوردی در "احکام السلطانیه" چنین است: «اگر امامت واجب نبود؛صحابه در سقیفه بر سر تعیین امام نزاع نمی‌کردند. حال که نزاع بوده؛ پس اصل امامت واجب بوده است. فخر رازی چنین استدلال کرده‌است: نصب امام موجب دفع ضرر از نفس است و دفع ضرر از نفس واجب؛ بر این اساس نصب امام هم واجب خواهد بود. از ادله دیگر اشاعره بر نصب امام حدیث«من مات و لم یعرف امام زمانه مات میتة جاهلیّّة» است.استدلال آنها چنین است که به حکم این حدیث شرعا واجب است. چرا که معرفت فرع بر حصول و تعیین است. بنابراین تعیین و انتخاب امام بر مردم شرعا واجب است. البته برخی از معتزلیان همچون ابوالقاسم جاحظ، ابوالقاسم کعبی و ابوالحسین بصری انتخاب امام را عقلی می‌دانند. نظر آنها به این صورت است که نصب امام موجب دفع ضرر از نفس است و دفع ضرر از نفس عقلا واجب، لذا نصب امام بر اساس یک اصل عقلی واجب می‌شود.
اهل سنت ویژگی‌ها و شرایط عامی را برای امام لازم می‌دانند. در نظر آنها امام باید عاقل، بالغ، مسلمان، عادل و عالم و مرد باشد، معیوب و معلول نباشد و از لحاظ جسمانی بتواند جامعه را اداره کند. در دسته بندی دیگری بر اساس گزارش ماوردی از متکلمان معتزلی هفت ویژگی را برای امام برشمرده‌اند که شامل عدالت با تمام شرایطش، علم در حد اجتهاد، سلامتی حواس و اعضای بدن، آشنایی با امور و علوم سیاست و حکومت ،شجاعت و نسب _یعنی قرشی بودن_ است. از میان این شروط سه شرط مجتهد بودن، افضل بودن و قریشی بودن مورد اختلاف است. همچنین داشتن عصمت و علم الهی برای امام شرط مورد قبولی در نزد آنها نمی‌باشد. بنابر گزارش میلانی از میان صفات و ویژگی‌هایی که اهل سنت برای امام ضروری می‌دانند، سه ویژگی اجتهاد و علم، عدالت و شجاعت مورد اجماع همه آنهاست. او در ادامه نیز می‌افزاید که اهل سنت بر عدم اعتبار صفت عصمت اتفاق نظر دارند. یعنی می‌گویند: عدالت در جانشین و خلیفه پیامبر کافی است و نیازی به عصمت برای امام نیست. آنان احتمال خطا و اشتباه و حتی فسق را از امام نفی نمی‌کنند و معتقدند اگر فردی صلاحیت برای زمامداری و اداره امور دنیوی را دارا باشد، برای رسیدن به مقام امامت و جانشینی پیامبر کفایت می‌کند. با این وجود اطاعت از امام را واجب می‌دانند و برای مخالفت با او حرمت قائلند.
سه روش انتخاب شورای اهل حل و عقد؛ استخلاف و عهد ؛ غلبه و قهر مورد تأیید اهل سنت است که برای انتخاب امام برگزیده‌اند. در اولین روش اهل حل و عقد بر امامت یک نفر اجماع کرده و با او بیعت می‌کنند. استناد آنان نیز بر این امر انتخاب ابوبکر به عنوان اولین جانشین انتخابی مردم بعد از پیامبر اسلام است. متکلمان اهل سنت در گام اول اجماع همه مسلمانان بر امامت یک نفر را بیان می‌کنند ولی از آنجایی که این امر امکان‌پذیر نیست، منتخب اهل حل و عقد را به عنوان امام مسلمانان می‌پذیرند و بعد از انتخاب و بیعت اهل حل وعقد با این فرد، بیعت با او بر همه مردم واجب است. تفتازانی در "شرح المقاصد" و ماوردی و ابو یعلی فراء در "الاحکام السلطانیه" اجماع اهل حل و عقد را برای انتخاب امام واجب می‌دانند. در برخی از منابع اهل سنت تعداد معینی برای اهل حل و عقد گفته شده‌است، ازجمله قلقشندی در "مآثر الاناقه" چهل نفر و رملی در "نهایة المحتاج" دو،سه و چهارنفر را گزارش کرده‌اند. ابوالحسن اشعری و غزالی و قرطبی قائل به یک نفر هستند. در روش استخلاف و عهد این امام قبلی است که امام بعدی را برمی‌گزیند و او را به جانشینی خویش معرفی می‌کند. به همان گونه که در صدر اسلام ابوبکر بعد از خود عمر را به جانشینی برگزید. در این روش امام قبلی می‌تواند جمع معدودی را انتخاب کند و آنان یکی را از جمع خود به امامت برمی‌گزینند. این روشی بود که عمر برای جانشینی پس از خود به‌کار برد. در اینجا سوالی مطرح می‌شود مبنی بر اینکه همین استخلاف برای امامت امام بعدی کفایت می‌کند و یا این روش مشروط به بیعت اهل حل و عقد نیز هست؟ در پاسخ به این سوال دو موضع وجود دارد: عده‌ای رضایت اهل حل و عقد را همراه این روش شرط نمی‌دانند مانند ماوردی از علمای اهل سنت. و گروهی رضایت ایشان را لازم می‌دانند مانند فرّاء و ابن تیمیه، از دیگر علمای اهل سنت. در میان آنها سومین روش گزینش امام این است که فرد از طریق قهر و زور (کودتا) امور جامعه را در دست می‌گیرد که به موجب آن اطاعت حاکم واجب خواهد بود و خروج و قیام بر ضد او حرام می‌باشد. اکثریت مذهب عامه این طریقه را صحیح دانسته‌ا‌ند مگر عده ای از خوارج، معتزله و گروهی از شافعی مذهب‌ها. البته سید علی حسینی میلانی در کتاب "جواهر الکلام فی معرفة الامامة و الامام" چهار نظر عمده را برای تعیین امام برمی‌شمرد که عبارتند از انتخاب امام از سوی مردم به طور مستقیم (بیعت)، تعیین امام از طریق شورای اهل حل و عقد، وصیت امام قبلی بر امامت امام پس از خود، نص (دلیل واضح و صریح)، سپس در ادامه با طرح نظرات جرجانی، فخر رازی و تفتازانی از بزرگان اهل سنت، سه روش بیعت با امام، وصیت و شورای اهل حل و عقد را مورد اجماع آنان می‌داند. از میان راه‌های گفته‌شده؛ منصوص بودن را تنها روش مورد تأیید امامیه برای تعیین جانشین پیامبر بیان می‌کند. همچنین فرق و مذاهب اسلامی برای انتخاب و تشخیص امام راه‌های گوناگونی دارند. نظر اهل حدیث، معتزله، اشاعره و گروهی از زیدیه (ماتریدیه و صالحیه) بر بیعت و انتخاب است. فرقه عباسیه نص و وراثت را قبول دارند. خوارج به استیلا و غلبه معتقد بودند. زیدیه به دو راه نص و دعوت تأکید دارند. در میان اهل سنت اعتقاد دو گروه کیسانیه و بکریه با امامیه (اثنا عشری) نزدیک است؛ البته با تفسیر متفاوتی با امامیه نص را در تعیین امام معرفی می‌کنند. بنا به نظر امامیه در کنار نص معجزه راه دومی است که برای تعیین امام به آن توجه و تأکید دارند. نص از دیدگاه شیعه امامیه دو قسم است: نص پیامبر و دیگری نص امام قبلی.
از شرایط عزل امام خروج او از اسلام و مرتد شدن اوست. در این صورت عزل او واجب است و هر کس که قادر بر این کار باشد و آن را ترک نماید گناه‌کار خواهد بود و هر کس که توانایی مقابله با امام کافر را ندارد باید هجرت کند و از حوزه امامت او خارج گردد. ابن حجر در این باره گفته‌است:«این امر اجماعی است که امام در صورت کفر برکنار می‌شود و بر هر مسلمانی اقدام به این کار _ برکنار کردن امام کافر _ واجب است. هر کس بر این کار توانایی یافت ثواب می‌برد و هر که سستی کند گناه کرده‌است و هر کس از این کار عاجز و ناتوان است باید از آن زمین هجرت کند.» البته اینکه در چه صورت می‌توانیم به خروج امام از دایره اسلام حکم کنیم و دایره کفر و اسلام چیست مورد بحث در میان اهل سنت قرار گرفته‌است. از شرایط دیگر عزل امام ترک نماز است. بنا به اعتقاد اهل سنت، اگر امام گناه و فسق را به این حد برساند که اقامه نماز را ترک کند، عزل او واجب است و باید بر علیه او خروج کرد. اما اگر فسق و فجور او به حدی نرسیده باشد که نماز نخواند، امامتش برجاست و هرکس بر علیه او خروج کند؛ بدعت‌گزار و خارج از دین خواهد بود. احمد بن حنبل در این زمینه می‌گوید:«هر کس بر امامی از امامان خروج کند، خارجی است که جمعیت مسلمانان را متفرق ساخته و با آثار رسول خدا مخالفت کرده‌است. اگر بمیرد به مرگ جاهلی مرده‌است و مبارزه با سلطان و خروج بر او جایز نیست؛ هرچند ستم‌کار باشد.» هرچند برخی از معتزله و اشاعره و خوارج فاسق بودن امام را مخل امامت شمرده‌اند و خروج بر امام ظالم و فاسق را واجب می‌دانند. اما غالب اهل سنت چنین چیزی را قبول ندارند؛ چنانچه در "الامامة العظمی" آمده است:«غالب اهل سنت معتقدند که خروج با شمشیر علیه امامان ظالم تا زمانی که ظلم و ستمشان به حد کفر صریح یا ترک نماز و دعوت به ترک نماز و یا رهبری مردم بر اساس غیر کتاب خدا نرسیده باشد، جایز نیست.»
از شروط دیگر عزل امام نقص در تصرفات است یا اینکه امام نتواند وظایف خود را انجام دهد؛ چه اینکه زیردستانش فرمانبردار او نباشند و چه اینکه اسیر و زندانی شود و از انجام امور بازداشته شود. و چه اینکه دیگری بر او قیام کرده و بر او مسلط شده باشد که در این صورت فرد غالب امام خواهد بود. و چه اینکه امام به خاطر نقص جسمانی مانند کوری و کری و دیوانگی نتواند جامعه را اداره کند. اینگونه شرایط اجماعی هستند و اختلافی در آن نیست.
مقام امامت در دیدگاه شیعه امامیه از نقش و جایگاهی معنوی حکایت دارد و آن عبارتست از مرجعیت انحصاری دینی که شیعیان برای امامان خویش قائلند. اعتقاد شیعیان درباره انتصاب امام بدین نحو است که الهی بوده و از طریق نص انجام می‌پذیرد. عصمت و علم و قدرت نیز از ویژگی‌های خاص امام در نزد شیعیان برشمرده شده‌است. باور شیعیان امامیه درباره امامت ازجهات مختلفی با عقاید فرقه‌های دیگر شیعه مانند کیسانیه، زیدیه و اسماعیلیه متفاوت است در حالیکه در منصوص بودن امام همگی اتفاق نظر دارند. شیعیان امام را ازنظر عقیده و ایمان، التزام به مکارم و فضائل اخلاقی، آشنایی کامل و درست با احکام و قوانین واقعی اسلام، عبادت خدا و انجام وظایف دینی برجسته ترین و بهترین فرد زمان خود می‌دانند. لذا به دلیل این فضائل امام را در رتبه بعد از پیامبر دانسته که می‌تواند در جایگاه جانشینی پیامبر و پیشوای مردم قرار بگیرد.
بنا به نظر شیخ طوسی امام رئیس و رهبری است دارای ولایت مطلق که از طغیان ستمگران جلوگیری و از مظلومان در برابر ظالمان دفاع می‌کند. خواجه نصیر طوسی نیز در تعریف امامت معتقد است که امامت ریاست عام و مطلقی است که مردم را بر حفظ مصالح دین و دنیایشان راهبری و راهنمایی می‌نماید و از کارهایی که بر خلاف مصلحتشان است باز می‌دارد. از دیدگاه شیخ مفید امامت ریاست جامعه دینی است و بنابر نظر او امامان قائم مقام پیامبرند و همچون پیامبر دارای مقام تنفیذ قوانین و احکام شرع و برپایی حدود الهی و تربیت بشر و حفاظت از دین و شریعت هستند. در این دیدگاه وجود «تکلیف» عقلا ضرورت وجود امام را بیان می‌دارد و تعیین امام را از سمت خدا لازم و ضروری می‌داند.
مرتضی مطهری در تفاوت میان مقام امام و نبی معتقد است که نبی از جانب خدا به راهنمایی مردم می‌پردازد و امام مسئولیت رهبری امّت را برعهده دارد. بنابر این امامت و نبوت دو منصب و دو شأن جداگانه از هم هستند. براین اساس در طول تاریخ بسیاری از پیامبران فقط نبی بوده‌اند و وحی الهی را به مردم رسانده‌اند. امامان شیعه هم دارای مقام امامتند و نبی نیستند. اما قابل جمع با یکدیگرند؛ چنانکه پیامبران بزرگی چون ابراهیم و محمد دارای هر دو مقام بوده‌اند. نکته دیگر اینکه با ختم نبوت پیامبر اسلام، جنبه راهنمایی الهی و ارائه راه و برنامه به‌پایان رسید ولی نقش رهبری الهی ختم نشد. پس بنابر اعتقاد شیعیان، امامان آنها بعد از پیامبر وظیفه ولایت و سرپرستی کسانی که رهبری او را پذیرفته‌اند؛ برعهده دارند. مکارم شیرازی در تعریف امامت آورده است که امامت تحقق بخشیدن برنامه های دینی اعم از حکومت به معنی وسیع آن و اجرای حدود و احکام خدا و اجرای عدالت اجتماعی است به همراه تربیت و پرورش نفوس انسانها در ظاهر وباطن که در حوزه ویژگی هدایت تکوینی امام است. به عقیده او مقام امامت بالاتر از رسالت و نبوت است. چرا که نبوت و رسالت تنها رساندن فرمان خدا و بشارت و انذار است اما در امامت علاوه بر آنها اجرای احکام و تربیت نفوس هم اضافه می‌شود. در معنای امامت هدایت نهفته و پنهان است. در حقیقت آن هدایت یا همان امامت ایصال الی المطلوب است نه فقط ارائه طریق.
محمد باقر از «نصّ، علم، نور و عصمت» به‌عنوان مؤلفه‌های ضروریِ امامت از نگاه شیعه نام می‌برد. در این میان نص به‌نوبهٔ خود ملزوماتی دارد که به‌عقیدهٔ لالانی راه را بر سوءاستفادهٔ مدعیانِ دروغینِ امامت می‌بندد. زیرا نص علاوه بر اینکه به‌عنوان انتصابِ صریحِ امام توسط خداوند تعریف می‌شود، بر مبنای حدیثی از باقر فقط در نسلِ پیامبر ادامه پیدا می‌کند. این ویژگیِ موروثی بودن، نوعی محدودیت ایجاد می‌کند تا همهٔ مدعیانِ نصّ، به‌راحتی نتوانند به رهبری و امامت دست پیدا کنند. طومارهای دینیِ سِرّی و سلاحِ پیامبر از جمله دیگر ملزوماتِ نص به‌شمار می‌رود و از یک امام به امام بعدی منتقل می‌شود. محمد باقر اهمیتِ این سلاح‌ها برای مسلمانان را هم‌سنگِ اهمیتِ تابوتِ عَهد برای بنی‌اسرائیل می‌داند. از دیگر ملزوماتِ نص در دیدگاه محمد باقر، علمِ خاص و ویژه‌ای است که دریافت‌کنندۀ نص آن را به ارث می‌برد. علمی که سرچشمه‌اش علی بن ابی‌طالب است و در زبان پیامبر با عبارتِ «من شهرِ علمَم و علی در آن است» توصیف شده‌است. از نظر باقر علمی که به آدم داده شد با مرگش از بین نرفت، بلکه از نسلی به نسل دیگر منتقل شد. بر مبنای این نظریه، پیامبرِ اسلام وارثِ علمِ تمامِ پیامبران پیشین است. پیامبر سپس این علم را به علی داد که علی هم به‌نوبهٔ خود آن را برای ائمهٔ بعدی به ارث گذاشت. بنابراین امامتی که باقر از آن سخن می‌گوید مبتنی بر علم است نه قدرتِ سیاسی، هرچند آن را نیز حقِّ ائمه می‌داند. باقر برای پرهیز از سردرگمی، میان نَبیّ و رسول و مُحدَّث (امام) فرق می‌گذارد و مرتبهٔ هر یک را از جهت چگونگیِ اتصال به عالَمِ بالا متفاوت توصیف می‌کند. بنابر احادیث دیگری که از باقر روایت شده‌است، به‌نظر می‌رسد نص، افزون‌بر علم، مُتَضَمِّن نور هم بوده‌است. این نور که از آن به‌عنوان «نور خدا» نام برده می‌شود، بنابر تفسیر باقر در آیهٔ ۸ سورهٔ تَغابُن، همان نورِ امامان است: «و به خدا و فرستاده‌اش ایمان بیاورید و به نوری که فروفرستادیم.» از دید شیعیان محمد تمام ویژگی‌ها و وظایف امام را دارد و علاوه‌برآن وظیفه تشریع و تبلیغ دین و ویژگی ارتباط با خدا از طریق وحی را نیز دارد. همچنین فاطمه دختر محمد تمام ویژگی‌های بالا را دارد و فقط مسئولیت‌های زیر را ندارد.روایات بسیاری از راویان شیعه و سنی گزارش شده‌است که به نقل از پیامبر اسلام تعداد اوصیای بعد از ایشان به عدد نقبای بنی اسرائیل، حواریون عیسی و ماه‌های سال تشبیه شده‌است. این حدیث نبوی که در مجموع احادیث مسلمانان از اهمیت بالایی برخوردار است، با این مضمون نقل شده است: «الخلفاء بعدی اثنا عشر کعدد نقباء بنی اسرائیل». این روایت را ۱۹ صحابی و ۶ امام روایت کرده‌اند. از مجموع این روایات به وضوح دوازده‌گانگی خلفای پیامبر دریافت می‌شود. برخی شیعیان با استناد به حدیث جابر و برخی احادیث دیگر معتقدند ائمه ۱۲ فرد کاملاً مشخص هستند، که از جانب خدا و از زمان محمد با اسم معرفی شده‌اند. البته برخی احادیث، امامت عموم اهل بیت را اثبات می‌کند مثل حدیث ثقلین و برخی دیگر به تعداد امامان اشاره کرده‌است. برای نمونه مسلم در "صحیح" خود از جابربن سمره به نقل از محمد روایت کرده‌است که گفت: این دین همیشه تا قیام قیامت و تا هنگامی که دوازده نفر خلیفه بر سر شما باشند، استوار و برپاست. این خلفا همگی از قریش هستند. روایت دیگری نیز از پیامبر اسلام به این مضمون نقل شده است: کار این امّت همیشه به سامان است و پیوسته بر دشمنانشان پیروزند تا آنگاه دوازده نفر خلیفه که همگی آن‌ها از قریش هستند؛ درگذرند.
از عبدالله بن عباس روایت است که پیامبر اسلام گفت: من آقای پیامبران و علی ابن ابی‌طالب آقای اوصیاست. همانا اوصیای پس از من دوازده نفرند، اولینشان علی ابن ابی‌طالب و آخرینشان مهدی است. همچنین در روایت دیگری از ابن عباس از پیامبر نقل شده‌است که من و علی و حسن و حسین و نه نفر از فرزندان حسین پاکیزگان و معصومانیم.
این افراد عبارتند از:شیعه دارای شاخه‌های دیگری نیز هست؛ مانند اسماعیلیه و زیدیه و فاطمیه که امامان آنان با شیعیان اثنی عشری تفاوت‌هایی دارد.
دوران امامت امامان شیعه(امامیه) را از آغاز تا پایان و بر مبنای منابع تاریخی و حدیثی بر چهار دوره می‌توان تقسیم کرد.در حوزه امامت کتاب‌های فراوانی به زبان‌های فارسی و عربی به رشته تحریر درآمده‌اند. تعدادی از این کتاب‌ها به شرح ذیل است: