ابراهیم دهگان
ابراهیم دهگان (متولد: ۱۲۶۸ ه. ش؛ متوفی: ۲۵/۰۵/۱۳۶۳ ه. ش) مورخ، نویسنده، ادیب، لغت شناس، آموزگار و از مشاهیر شهر اراک محسوب می‌شود.
ابراهیم دهگان در سال ۱۲۶۸ هجری شمسی در روستای مرزیجران در ۴ کیلومتری شهر اراک در یک خانواده مرفه روستایی چشم به جهان گشود. پدرش غلامعلی نام داشت که ابراهیم او را خان بابا صدا می‌کرد؛ دهگان دوران کودکی را در مکتب خانه روستا به خواندن و نوشتن پرداخت و تا اوایل جوانی به کارهای کشاورزی در روستای مرزیجران اشتغال داشت. با شروع جنگ جهانی اول اقدام به عضویت در دولت مهاجرین کرد. بعد از انجام وظیفه در حوزه علمیه آقا ضیاءالدین به تحصیل درس علوم قدیمه پرداخت که آقا ضیاءالدین عراقی و عبدالکریم حائری یزدی از استادانش بودند. پس از ۱۲ سال تحصیل علوم دینی تصمیم گرفت از حوزه علمیه خارج شود. وی در ۴۰ سالگی در سال ۱۳۰۷ هجری شمسی به استخدام سازمان فرهنگ اراک درمی آید. پس از ۳۰ سال خدمت در عرصهٔ فرهنگ در ۷۰ سالگی در سال ۱۳۳۷ هجری شمسی به کار تدریس پایان می‌دهد.
استاد ابراهیم دهگان پس از ۹۵ سال عمر پرثمر در روز ۲۵ مرداد سال ۱۳۶۳ هجری شمسی دیده از جهان فرو بست.
ابراهیم دهگان حسب حال خویش را در کتاب گزارش نامه یا فقه اللغه اسامی امکنه این گونه بیان می‌کند:
«مطلع زندگانی خود را تا به حدود جنگ بین‌الملل اول در آن ده گذرانیده و در آن سال تفنگی به دوش گرفته و در ردیف مهاجرین وارد شده و بعد از یکسره شدن کارها به مدرسه آقا ضیاءالدین در اراک در سلک طلاب وارد گردیده و تا سال ۱۳۴۷ هجری قمری به تحصیلات خود ادامه داده و بعد از سال ۱۳۰۷ تا ۱۳۳۷ خورشیدی به کار تعلیم اشتغال داشته و در ضمن از بحث و بررسی و غور در مطالب به قدر استعداد خود خودداری نکرده و در نتیجه چند جلدی کتاب و جزوه به صورت تدوین درآورده که پاره‌ای مطبوع و دسته‌ای بین سواد و بیاض انتظار روزی را دارد که از صورت فیش در صفحه چاپ وارد گردد .»
زمانی که رضا شاه پهلوی البسه را ملی اعلام کرد، ابراهیم دهگان تغییر لباس داد و از حوزه علمیه آقا ضیاء الدین خارج شد.
گفتنی است که ابراهیم دهگان با شیخ احمد محمودی عراقی میلاجردی روابطی داشت و آن‌ها با یک دیگر مکاتباتی می‌کردند. زمانی که رضا شاه پهلوی لباس را ملی اعلام کرد روحانیون می‌بایست خلع لباس می‌شدند اما شیخ عراقی میلاجردی جزء معدود کسانی بود که به دلیل درجه اجتهاد از تغییر لباس معاف بود ولی ابراهیم دهگان تغییر لباس داد و از جرگه روحانیون خارج شد، به همین دلیل شیخ عراقی میلاجردی به واسطه احساسات مذهبی و تعصبات دینی اش در نامه‌ای با عبارات مسجع و آهنگین به ابراهیم دهگان می‌نویسد:
«سلام بر برادر عزیز دهگان که صاحب کلاه جدید است و آن را به جای سلام و ستایش تکان می‌دهد و با این کار از اروپایی‌ها و آمریکایی‌ها تقلید کرده‌است .»
لازم است ذکر شود که ابراهیم دهگان به زور و اجبار تغییر لباس نداد؛ او با میل و رضایت خاطر این کار را انجام داد.
ابراهیم دهگان ۱۲ سال در حوزهٔ علمیه آقا ضیاءالدین به تحصیل درس علوم قدیمه پرداخت که از استادانش عبدالکریم حائری یزدی و آقا ضیاءالدین عراقی بودند. او در رشته‌هایی چون تاریخ، جغرافیا، ادبیات فارسی، ادبیات عرب، لغت شناسی که اکثر تألیفاتش در این رشته هاست صرفاً مربوط به مطالعه شخصی خودش بود و نزد هیچ استادی تعلیم ندید. او در ۴۰ سالگی در سال ۱۳۰۷ هجری شمسی وارد سازمان فرهنگ اراک شد و به کار تدریس دروس تاریخ و جغرافی پرداخت. در آن زمان سازمان فرهنگ اراک بر دوش چند نفر معلم زبده اداره می‌شد که یکی از آنان ابراهیم دهگان بود. گفتنی است که او یا می‌نوشت یا می‌خواند یا تدریس می‌کرد؛ حتی در راه بین مدرسه و منزل هم بیکار نبود و شاگردان یا اشخاص دیگری بودند که در همین چند دقیقه بین راه از ایشان سؤال می‌کردند، که او می‌گفت و آن‌ها می‌نوشتند. کسانی هم به وسیله تلفن، چه در شهر اراک و چه در شهرهای دیگر مطالبی را می‌خواستند، ایشان هم بدون کمترین ناراحتی آنچه را که می‌دانست در اختیار آنان قرار می‌داد.
سیروس برادران شکوهی در مقاله‌ای با عنوان که سرو بلند از میان برفت، می‌نویسد:
«لطف‌الله هنرفر و ده‌ها نفر دیگر سال‌ها پیش که هنوز افرادی مانند محمدتقی مصطفوی، علی سامی، حبیب‌الله صمدی، نصر تالله مشکاتی، قطب‌های مؤثر و اصلی امور باستان شناسی کشور بودند و هنوز نوبت خیل تازه چرخان نشده بود آن‌ها قدر قدمای مطلع را می‌دانستند و به‌طور مثال اگر مشکلی دربارهٔ قدمت شهر و تاریخ فلان بنا داشتند به امثال ابراهیم دهگان (اراک)، فتای توحیدی (زواره)، محمود مشروطه (یزد)، مسیح ذبیحی (گرگان)، عبدالحمید مولوی (مشهد)، عزیزالله هاشمی (اردستان) و نظایر آن‌ها مراجعه می‌شد، زیرا اینان تاریخ شهر خود را از دو راه در حافظه داشتند:
از پیشینیان خود و از کتاب‌های بازمانده از قدیم مانند تاریخ بیهقی، محاسن اصفهان و اقران آن‌ها .»
ایرج افشار در مورد ابراهیم دهگان، می‌نویسد:
«قدر آن مرحوم متأسفانه چنان‌که باید شناخته نشد. مرحوم عباس اقبال و حبیب یغمایی به نوشته‌های او به چشم اعتناء می‌نگریستند و مقالاتش را با احترام چاپ می‌کردند. من سعادت آن داشتم که ۶ الی ۷ بار در اراک به دیدارش نایل شوم. نخستین بار با منوچهر ستوده از بیابان‌های بیراهه شهر تفرش به روستای میغان و بعد به اراک رسیدیم و به خانه گشاده درِ دهگان وارد شدیم. ما را پذیرفت و شب و روزی ما را با گنجینه اسناد و کتب خطی خود مشغول داشت. حکایتها بر گفتگوشه‌هایی از تاریخ آن منطقه را برایمان بیان کرد. خدایش غریق برکات بیکران کناد که مردی خوش سخن و دانشمند و تاریخ‌دان و مهمان نواز و محبت پیشه بود .»
در جایی دیگر ایرج افشار می‌گوید:
«مراتب اطلاع و بصیرت ابراهیم دهگان دربارهٔ تاریخ منطقه اراک و وقایع عصر صفوی و قاجاری بسیار است. او یک مورخ دلسوز محلی است که با رنج در محیط اراک به مدت ۵۶ سال با وضع نامناسب چاپخانه‌هایش به نشر کتابهایی توفیق یافت. او در زمان خود از معدود کسانی بود که از میان نوشته‌های پیشینه به روزگاران گذشته سرزمین بومی و زادمانی خود می‌اندیشید ... ابراهیم دهگان با توجه به اینکه منطقه اراک و آستانه و بالاخره کرج قدیم تاریخی درخور تجسس و تدوین داشت با همت بلند و توانایی عالمانه چهار جلد کتاب را به سرزمین پدری خود عرضه کرد. امید است این کتب بیشتر در دسترس عموم درآید تا کوششهای آن دانشمند محلی گوشه نشین ارج بایسته خود را بیابد .»
در سال ۱۳۱۶ یا ۱۳۱۷ هجری شمسی وزیر معارف آن زمان علی اصغر حکمت برای بازدید از سازمان فرهنگ به شهر اراک آمد. برای استقبال از او مقرر شد که کارهایی انجام شود، از جمله آن کارها این بود که معلمان در رشته تدریس خود حدود ۱۵ دقیقه سخنرانی کنند، بسیاری از انجام این کار شانه خالی کردند!، جز ۲ الی ۳ نفر، که یکی از آن‌ها ابراهیم دهگان بود. ۲ نفر اول سخنرانی خود را ایراد کردند اما از نظر علی اصغر حکمت رنگ و جلایی نداشت تا اینکه نوبت به ابراهیم دهگان رسید، موضوع سخنرانی او در مورد آثار تاریخی ایران بود؛ تا به حدی علی اصغر حکمت مجذوب سخنرانی شد که بعد از گذشت ۱۵ دقیقه به ابراهیم دهگان می‌گوید: ""به صحبتت ادامه بده"" تا اینکه این سخنرانی حدود ۱ ساعت ادامه پیدا کرد.
بعد از اتمام سخنرانی علی اصغر حکمت لطف و تشویق‌های فراوانی را انجام داد و از ابراهیم دهگان خواست که اگر پیشنهادی برای بهبود فرهنگ یا اگر مشکلاتی در زندگی خود دارد، در میان بگذارد.
علی اصغر حکمت یک دوره جغرافیای ارتش را به ابراهیم دهگان اهدا می‌کند.
استاد ابراهیم دهگان با استادان بنامی چون عبدالعظیم قریب، فریدون آدمیت، عباس اقبال آشتیانی، محمد محیط طباطبایی، حبیب یغمایی، محمدابراهیم باستانی پاریزی، ایرج افشار و از شاگردانش محمد خزائلی بسیار مأنوس بود.
ابراهیم دهگان چند کتاب ارزشمند را به چاپ رساند. کتاب‌های او به کلی نایاب هستند و اشخاص زیادی طالب آن‌ها می‌باشند.ابراهیم دهگان دارای نوشته‌ها و مقالات متعدد در مجلاتی به نام یادگار، ارمغان، یغما، راهنمای کتاب، بررسی‌های تاریخی و روشندل است. او سال‌ها در روزنامه نامه عراق به مدیریت باقر موسوی همکاری داشت که در آن روزنامه مقالاتی را نوشت.
زمانی که رضا خان البسه را ملی اعلام کرد، ابراهیم دهگان تغییر لباس داد و از حوزه علمیه آقا ضیاءالدین خارج شد و لباس ملی آن زمان را بر تن کرد و وارد سازمان فرهنگ اراک شد . شیخ احمد محمودی عراقی میلاجردی به دلیل رابطهٔ نزدیکی که با ابراهیم دهگان داشت در نامه‌ای به او نوشت :
« سلام بر برادر عزیز دهگان که صاحب کلاه جدید است و آن را به جای سلام و ستایش تکان می دهد و با این کار از اروپایی‌ها و آمریکایی‌ها تقلید کرده‌است .»
فریدون آدمیت نامه‌ای را در تاریخ 01/05/1347 به شرح زیر برای ابراهیم دهگان می‌نویسد :
« دانشمند ارجمندِ محترم ؛ با تجدید مراتب اخلاص و ارادت مصدع می شوم . مدتی بود شرح حال میرزا تقی خان امیرکبیر را در دست تجدید نظر و تکمیل داشتم و قریبا زیر چاپ خواهد رفت . البته از نامه‌هایی که مرقوم داشته بودند با ذکر ماخذ آن‌ها استفاده نمودم که ملاحظه خواهید فرمود . مطلبی را که خواستم استفسار نمایم راجع به میرزا محمد حسین فراهانی دبیرالملک است . چنانکه سرکار مسبوق می باشید این شخص منشی مخصوص میرزا تقی خان وزیر نظام در سفارت او به ارزنة الروم بوده‌است . صورت مجلس مذاکرات آن کنفرانس را قبلاً به دست آورده بودم و بر آن اساس فصل کاملی بر کتاب افزوده‌ام .
به قراری که مرحوم خان ملک ساسانی به نگارنده اظهار داشتند نوادگان دختری مرحوم دبیرالملک ( گویا در فراهان در ده جیریا و مهاجران یا حدود آن‌ها هنوز هستند .
تصور کردم شاید اسنادی از زمان مأموریت دبیرالملک نزد نوادگان آن مرحوم وجود داشته باشد یا احتمالاً شرح آن سفارت را نوشته . در عالم همکاری علمی و برای تکمیل زندگانی آن مرد عالی قدر تمنی دارم اگر وسیله‌ای برای تحقیق مطلبی که عرض کردم در اختیار جناب عالی هست در این باره باز جویی و تفحص فرمایند . موجب مزید تشکر و امتنان بنده خواهد بود . از این زحمت پوزش می خواهم . حقیقت اینکه نه وسیله تحقیق دیگری داشتم و نه کسی را با احاطه سرکار محترم می شناختم که بتواند جواب وافی مرقوم دارد .
بیش از این مصدع نمی‌شوم ، سلامت و توفیق آن وجود محترم را صمیمانه آرزومندم . با تشکر صمیمی و اخلاص قلبی فریدن آدمیت »
هنگام سفری که ابراهیم دهگان در تهران داشت، خاورشناس معروف هیوبرت دارک مصحح کتاب سیاست نامه خواجه نظام‌الملک طوسی، در سفری که به ایران کرده بود برای دیدار با ابراهیم دهگان به اراک آمد ولی موفق به این کار نشد . سپس هیوبرت دارک بعد بازگشت نامه‌ای را به شرح زیر برای ابراهیم دهگان می‌نویسد :
« دانشمند محترم آقای ابراهیم دهگان ؛ چند روز پیش این جانب به اراک آمدم به امید ملاقات از جناب عالی و حصول چند کتاب از انتشارات پرمایه شما ولی متأسفانه شما تشریف نداشتید اما با آقای داودی تماس یافتم و کتاب عباسنامه و ماجرای آذربایجان را از ایشان خریدم ولی کتاب‌هایی که بیشتر لازم داشتم برای کتابخانه‌های دانشگاه کمبریج که فعلاً بنده آنجا موظف هستم یعنی تاریخ اراک تالیف جناب عالی و قرارداد رژی را آقای داودی نتوانست تهیه کند . خواهشمند است دو دوره کامل کتاب‌های مذکور به این جانب به نشانی فوق فرستاده شود که بسیار مدیون لطف شما می شوم . آقای داودی هم از 12 کتاب دیگر که به اهتمام سرکار انتشار یافته اطلاع دادند و اگر ممکن شد همه یا بعضی از اینها را هم بفرستید باز هم بی‌نهایت متشکر می شوم و از لحاظ پرداخت مخارج هر وقت معلوم شد مبلغ آن چند است فوراً چک نوشته خدمت شما می رسانم . با احترامات ، هیوبرت دارک ، تاریخ 07/04/1348 »
ابراهیم دهگان خواسته‌های آن خاورشناس را انجام می‌دهد و کتاب‌هایش را برای او می فرستد و از هیوبرت دارک می‌خواهد که کتاب‌های فارسی منتشر شده در انگلستان را در عوض برایش بفرستد . هیوبرت دارک بعد از مدتی نامه تشکر آمیزی را به شرح زیر برای ابراهیم دهگان می‌نویسد :
« دانشمند محترم جناب آقای ابراهیم دهگان ؛ سلام گرم عرض می کنم . بسیار خوشوقت ام به آگاهی شما برسانم که کتاب‌های پر ارزشی که توسط مهربانی و لطف سرکار و پسر جنابعالی به طرف بنده فرستاده شده بود اینجا رسیده به سلامت و یک دنیا از سخاوت شما متشکرم . این کتاب‌ها که بنده آن‌ها را در قفسه خود و هم در کتابخانه دانشگاه قرار داده ام حتماً برای مطالعات و تحقیقات ما بی اندازه مفید خواهد بود . خیلی از زحمت‌هایی که شما و پسر شما در حق من کشیدید قدردانی می کنم . ضمناً چون موقع مسافرتم به اراک به فیض دیدار شما نائل نشدم بسیار خوشوقت شدم عکس سرکار را در مجله راهنمای کتاب ببینم . چنانکه از نامه پسر شما فهمیدم شما بیشتر مایل هستید که در پرداخت قیمت کتاب‌های مزبور از کتاب‌های فارسی که در انگلستان به چاپ رسیده باشند به طرف شما بفرستم . بنابراین ، به خوشی هر چه تمام تر چند کتاب انتخاب کرده و به آدرس شما می فرستم . البته تا چند هفته دیگر شاید نمی‌توانم به پست بیندازم که تهیه آن‌ها کمی طول می کشد . به‌طور حتم هر چه زودتر خواهم فرست . امیدوارم که قبول بیفتد . دفعه دیگر که به ایران آمدم امیدوارم افتخار زیارت شما را خواهم داشت . با احترامات فائقه ، هیوبرت دارک ، تاریخ 04/09/1348 »
گویا کتاب‌های فرستاده شده از سوی هیوبرت دارک هیچ گاه به دست ابراهیم دهگان نمی‌رسد ؛ معلوم نمی‌شود که چه بر سر آن‌ها می‌آید یا چه کسی مالک آن کتاب‌ها می‌شود .
بعد از فوت ابراهیم دهگان کتابخانه شخصی ایشان حدود 2500 جلد کتاب چاپی و 250 جلد کتاب خطی نفیس داشت، توسط فرزندانش به کتابخانه ملی اراک اهدا شد و به همین خاطر محمد خاتمی وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی آن زمان در نامه‌ای به شرح زیر در مورخه 06/01/1369 از وارثان ابراهیم دهگان قدر دانی می‌کند :
« وراث محترم شادروان ابراهیم دهگان ؛ با اهداء سلام و تحیت ؛ بدینوسیله از عمل خدا پسندانه شما دائر بر اهداء ذخائر ارزشمند و کتب نفیس و خطی به کتابخانه عمومی اراک که یقیناً اثرات ارزنده‌ای در تعالی فرهنگ و تقویت و گسترش کتابخانه‌های عمومی بدنبال داشته و تشویق و ترغیب سایر هموطنان را به این امر خیر موجب خواهد شد تشکر و قدر دانی می‌شود . خداوند متعال به همه فرهنگ‌دوستان و خدمتگذاران اسلام و انقلاب اسلامی توفیق عنایت فرماید . سید محمد خاتمی ، وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی »
" سه ماه پیش از مرگ دهگان ، من نامه‌ای به آن شادروان درباره تجدید چاپ آثارش نوشتم ؛ زیرا میل داشتم در سلسله (ایران و ایرانیان) به چاپ برسانم . ایشان چون بیمار بود یکی از نزدیکانش را واداشت که در تاریخ 20 اردیبهشت 1363 به من در شرح زیر بنویسد : "
" آن موقع توفیق حاصل نشد که آن کار انجام شود زیرا ناشری که چند جلد از آن مجموعه را انتشار داد از طبع این نوع کتاب‌ها انصراف حاصل کرد . مناسب دیدم گوشه‌هایی از نامه‌های ابراهیم دهگان را که متضمن اطلاعات مفید و ذوقیات ادبی و یادآور کمالات آن مرحوم است را بگویم : "
" مطالعه این نامه‌ها نشان دهنده مراتب اطلاع و بصیرت ابراهیم دهگان دربارهٔ تاریخ منطقه اراک و وقایع عصر صفوی و قاجاری است . او یک مورخ دلسوز محلی است که با رنج در محیط اراک 56 سال با وضع بسیار بد چاپخانه‌هایش به نشر توفیق یافت . او در زمان خود از معدود کسانی بود که از میان نوشته‌های پیشینه به روزگاران گذشته سرزمین بومی و زادمانی خود می اندیشید ... ابراهیم دهگان با توجه به اینکه منطقه اراک و آستانه و بالاخره کرج قدیم تاریخی درخور تجسس و تدوین داشت با همت بلند و توانایی عالمانه چهار جلد کتاب را به سرزمین پدری خود عرض کرد . امید است این کتب بیشتر در دسترس درآید تا کوشش‌های آن دانشمند محلی گوشه‌نشین ارج بایسته خود را بیابد . "
لینک دانلود مکاتبات و نامه‌های ابراهیم دهگان
عطا الله مجدی از شاعران شهر اراک در مجلس ختم ابراهیم دهگان در تاریخ 27/05/1363 می سراید : اراک مسجد سیدها، مجلس ختم مرحوم استاد دهگان، عصر شنبه 27/05/1363، عطاء الله مجدی
حسین بادکوبه ای از دیگر شاعران بومی به مناسبت فوت ابراهیم دهگان در تاریخ 29/05/1363 می سراید : حسین بادکوبه‌ای به تاریخ 29/05/1363