زبان سومری
زبان سومِری زبان سومر باستان در منطقهٔ میان‌رودان جنوبی (بخشی از عراق کنونی) بود.
زبان سومری زبانی تک‌خانواده بوده‌است، بدین معنی که با هیچ زبان دیگری بستگی یا هم‌ریشگی ندارد.
سومری از هزارهٔ چهارم پیش از میلاد به عنوان زبان گفتاری به‌کار می‌رفت تا این‌که در اوایل هزارهٔ دوم پ.م. رفته‌رفته زبان اکدی که از خانواده زبان‌های سامی است، به عنوان زبان گفتاری جانشین آن شد. از نظر گونه شناختی این زبان با زبان سامی فرق دارد.
با این حال استفاده از سومری برای نوشتار (امور تشریفاتی و مذهبی) تا سدهٔ نخست پ.م. ادامه یافت. از آن پس تا سدهٔ ۱۹ میلادی و کشف رمز به دست زبانشناسان و دانشمندان غربی این زبان و یادگار آن به دست فراموشی سپرده شد. روابط دستوری در این زبان با «وند»هایی که به فعل اضافه می‌شوند تعیین می‌گردد و قیدها نیز به صورت «پی‌بست» در جمله می‌آیند. این پی‌بست‌ها به وسیلهٔ پیشوندهای متصل به فعل ارجاع داده می‌شوند. همچنین روابط دستوری در این زبان، کُنایی (ارگاتیو) و گسسته است و از این جهت، در ساختارهای کنایی بهترین بازدهی را دارد و در ساختارهای فاعلی- مفعولی بازدهی کمتری دارد.
سومری امروزه یک زبان ایزوله محسوب می‌شود. سومری زبانی پیوندی است و از زمان رمزگشایی آن موضوع وابستگی زبان سومری به طیف گسترده‌ای از زبان‌های پیوندی و غیرپیوندی دیگر بسیار بحث‌برانگیز بوده‌است؛ ولی به‌طورکلی پذیرفته شده‌است که زبانی جدا از دیگر زبان‌ها بوده‌است. سومری، به‌عنوان کهن‌ترین زبان نوشتاری، اعتبار ویژه‌ای دارد و به همین دلیل گاهی یک پیش‌زمینهٔ ملی و ناسیونالیستی و لذت اثبات دارد که به‌دلیل اثبات‌ناپذیری تقریباً درمیان زبان‌شناسان هیچ پشتوانه‌ای ندارد. برخی از خانواده زبان‌هایی که جهت خویشاوندی با سومری تاکنون مطرح شده‌اند:
همچنین پیشنهاد شده که سومری از کریول اواخر دوران پارینه سنگی ریشه گرفته‌است.
فرضیهٔ گسترده‌تری نیز وجود دارد که یک زبان نیاهندواروپایی پیش از سومری در میان‌رودان وجود داشته و برروی سومری تأثیرگذار بوده‌است.
کلید خواندن خطوط میخی "لوگوسیلابلی" از سنگ‌نبشه بیستون به دست آمد، یک سنگ‌نبشته سه‌زبانه میخی که به زبان‌های فارسی باستان، ایلامی، و اکدی نوشته شده‌است. (به شیوه‌ای مشابه، کلید فهم هیروگلیف‌های مصری از سنگ روزتای دوزبانه و رونوشت [یا آوانوشت؟] ژان-فرانسوا شامپولیون در 1882 میلادی به دست آمد.)
آغاز کتیبه انتمنای لاگاش
خود جمله‌ها:
I.1-7: en-lil lugal kur-kur-ra ab-ba dingir-dingir-re-ne-ke inim gi-na-ni-ta nin-ĝir-su šara-bi ki e-ne-sur 8-12: me-silim lugal kiš-ke inim ištaran-na-ta eš GAN be-ra ki-ba na bi-ru 13-17: uš ensi umma-ke nam inim-ma diri-diri-še e-ak 18-19: na-ru-a-bi i-pad 20-21: eden lagaš-še i-ĝen 22-27: nin-ĝir-su ur-sag en-lil-la-ke inim si-sa-ni-ta umma-da dam-ḫa-ra e-da-ak 28-29: inim en-lil-la-ta sa šu gal bi-šu 30-31: SAḪAR.DU.TAKA-bi eden-na ki ba-ni-us-us 32-42: e-an-na-tum ensi lagaš pa-bil-ga en-mete-na ensi lagaš-ka-ke en-a-kal-le ensi umma-da ki e-da-sur II.1-3a: e-bi id nun-ta gu-eden-na-še ib-ta-ni-ed 3b: GAN nin-ĝir-su-ka 180 30 1/2 eš niĝ-ra a umma-še mu-tak 3c: GAN lugal nu-tuku i-ku(DU) 4-5: e-ba na-ru-a e-me-sar-sar 6-8: na-ru-a me-silim-ma ki-bi bi-gi 9-10: eden umma-še nu-dab 11-18: im-dub-ba nin-ĝir-su-ka nam-nun-da-ki-gar-ra bara en-lil-la bara nin-ḫur-sag-ka bara nin-ĝir-su-ka bara utu bi-du
ترجمه:
I.1-7:انلیل پادشاه تمام سرزمین‌ها، پدر همه خدایان، با فرمان استوار خویش، مرز بین نینگیرسو و شارا را ثابت نمود.
۸–۱۲:مسلیم شاه کیش، به دستور ایشتاران، این زمین را اندازه می‌گیرد و یک سنگ (مرز) در اینجا بنا می‌کند.
۱۳–۱۷:اوش، فرمانروای اوما، مغرورانه عمل کرد.
۱۸–۱۹:او از سنگ (مرز) تجاوز کرد
۲۰–۲۱:و به سمت دشت لاگاش رژه رفتند.
۲۲–۲۷:نینگیرسو، جنگجوی انلیل، در دستور عادلانه خود، با اوما جنگ کرد.
۲۸–۲۹:به دستور انلیل او میدان نبرد خویش را به بیشتر از این گسترش داد.
۳۰–۳۱:و انباشته شد تپه‌های تدفین برای این در دشت
۳۲–۴۲:اناتوم فرمانده لاگاش، عموی انتمنا، فرمانده لاگاش، مرز را با انکاله ثابت کرد، فرمانده اوما.
II.1-3a:کانال (مرز) را از کانال نن به گودنا گسترش داد. 3b: و ۱۲۹۰ متر از از جبهه نیگورسو به سمت اوما رفت.
3c:و آن را به عنوان یک منطقه بی صاحب بنیان گذاشت.
۴–۵:در کانال او سنگ (مرز جدید) محاط کرد.
۶–۸:او تعمیر کرد سنگ (مرز) را در مسیلیم.
۹–۱۰:او از دشت اوما رد نشد.
۱۱–۱۸:در کناره نینگیرسو او، او زیارتگاهی برای انلی ساخت، یک زیارتگاه نینهورساگ، یک زیارگاه نینگیرسو و یک زیارتگاه اوت.
فهرست برخی از واژه‌های سومری:
مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا، «Sumerian language»، ویکی‌پدیای انگلیسی، دانشنامهٔ آزاد. (بازیابی در ۱۲ ژانویه ۲۰۰۸).