محمدرضا نیکفر
محمدرضا نیکفر (زاده ۱۳۳۵ در اراک)، پژوهشگر فلسفه، روشن‌فکر چپ‌گرای ایرانی است. حوزه‌هایی که وی به آن می‌پردازد: سکولاریسم، حقوق بشر، اقتصاد سیاسی دین است. او سردبیر رادیو زمانه از فوریه ۲۰۱۲ تا هم‌اکنون است.
محمدرضا نیکفر در سال ۱۳۳۵ در اراک، مرکز استان مرکزی به دنیا آمد. او در نوجوانی مدت کوتاهی را برای تحصیل علوم دینی به حوزه رفت. نیکفر از حدود ۱۵ سالگی فعالیت سیاسی گروهی در جریان چپ را آغاز کرد. پس از اتمام دوره دبیرستان به دانشگاه پلی‌تکنیک تهران رفت و در رشته مهندسی شیمی تحصیل کرد. پس از خروج از ایران و مهاجرت به کشور آلمان به تحصیل در رشته‌های فلسفه، علوم سیاسی و مطالعات خاورمیانه پرداخت. محمدرضا نیکفر دکترای خود را از دانشگاه کلن در رشتهٔ فلسفه با رساله‌ای در مورد افکار مارتین هایدگر گرفته‌است.
نیکفر با هرگونه ایدئولوژیِ هویت‌مدار اعم از دین یا ناسیونالیسم مخالف است و یکی از افراد ناسیونالیسم‌ستیز در ایران معاصر است و به همین دلیل از یک‌سو مدافع حقوق اقلیت‌ها است و از طرفی دیگر جدایی‌خواهی را به نقد می‌کشد و با راه‌های ناسیونالیستی از قبیل جدایی‌خواهی برای دست‌یابی به حقوق اقلیت مخالفت می‌کند. به گفته خودش، همین مخالفت با ناسیونالیسم در همه انواع و اشکال آن باعث شده‌است که هم پان‌ایرانیست‌ها و هم جدایی‌طلبان و تجزیه‌طلبان، تفکر او را دشمن مشترک خود بدانند.
نیکفر به "بحران هویت ایرانی و انتگراسیون" به عنوان یک عارضهٔ ناخواستهٔ سکولارسازیِ جامعه ایرانی که اگر به درستی و بر بنیاد تئوری‌های عدالت حل نشود، یک‌پارچگی سرزمینی ایران را تهدید می‌کند، توجه نشان داده‌است. نیکفر "هویت ایرانی" را یک هویت فرهنگی-تاریخی-میهنی می‌داند و بر تقلیل‌ناپذیریِ هویت ایرانی به مرزهای دولت ایران تأکید می‌کند. او از کتاب‌های درسی تاریخ در کشورهای خاورمیانه از جمله ایران به خاطر ارائه دادن یک هویت ملی مبتنی بر جنگ و نفرت از همسایگان انتقاد کرده. بدیل او این است که هویت ایرانی به عنوان فراورده‌های فرهنگی مردم ایران در تاریخ انسانی شناخته شود، و تاریخ ایران نه شرحِ احساسی از جنگ‌ها و تاریخ سلطنت‌ها و سیره پادشاهان بلکه با محوریت فرهنگ و ادبیات و تمدن مردم ایران و بر اساس مکتب تاریخ از پایین (History from below) در تاریخ اجتماعی تدوین گردد و این‌چنین، مشکل "انتگراسیون اجتماعی و همبستگی ایرانی" قابل حل خواهد بود. برای نمونه، او معتقد است که حافظ شیرازی نماد هویت فرهنگی ایرانی است، نه پادشاهان و امپراطورها. یا در مثالی دیگر، نیکفر از فرج‌الله میزانی جوانشیر به نیکی یاد می‌کند، که با نگارش کتاب "حماسه داد: بحثی در محتوای سیاسی شاهنامه" کوشید تا در برابر خوانش‌های نژادی و سلطنت‌طلبانه‌ای که از این کتاب ارائه می‌شد، یک خوانش مردمی و عدالت‌طلبانه از شاهنامه ابوالقاسم فردوسی ارائه بدهد، و به نوعی شاهنامه را به یک حماسه مردمی و انسانی تبدیل کند.
نیکفر یک خداناباور است و از منتقدان اسلام محسوب می‌شود و نظریه سکولاریسم خود را با توجه به جامعه ایران ارائه داده‌است که مبانی فلسفی آن به‌طور عمده در مقاله معروف او، "الهیات شکنجه"، تشریح شده‌است و نظریه سیاسی او به‌طور عمده در "طرح یک نظریهٔ بومی دربارهٔ سکولاریزاسیون" بسط یافته‌است. او در "الهیات شکنجه"، تقریری از مسئله شر و پدیدارشناسی آن در نمودِ الهیات سیاسی را بررسی می‌کند و در پایان به نوعی جهان‌بینی سکولار می‌رسد.
نیکفر دین اسلام را "دین تبعیض‌های دینی و جنسی" می‌داند و فمینیسم و برابرحقوقی جنسی را به عنوان بخشی از سکولاریسم در ایران می‌شناسد. تبیین او از سکولاریسم در ایران بسیار مورد توجه (و انتقادِ روشن‌فکران دینی) قرار گرفته. او سکولاریسم را دوره‌ای می‌نامد که افراد خودشان هر دینی که دوست دارند را مطابق با میل خود "طراحی" می‌کنند. نیکفر از منتقدان روشن‌فکری دینی است و پروژهٔ اصلاح دینی در اسلام را ممتنع و ناشدنی می‌داند و در این باره گفته‌است که «شریعت اسلام فراموش‌شدنی است، نه اصلاح‌شدنی».
از محمدرضا نیکفر چندین کتاب و مقالات متعددی در نشریات «نگاه نو»، «کیان»، «آفتاب»، «مدرسه» و سایت‌های «نیلگون»، «زمانه» و «بی‌بی‌سی» به چاپ رسیده‌است. نشریهٔ فرهنگی «نگاه نو» (تهران) در سال ۱۳۸۶ محمدرضا نیکفر را به عنوان بهترین نویسندهٔ سال این مجله برگزید.
از سخنان محمدرضا نیکفر: