شهرستان تفت
شهرستان تفت یکی از شهرستان های استان یزد است. مرکز این شهرستان، شهر تفت است. این شهرستان به دلیل قرار گرفتن در دامنه‌های شیرکوه از آب و هوایی خنک برخوردار است. شهرستان تفت با وسعت ۵۸۴۶ کیلومتر مربع در فاصلهٔ ۱۰ کیلومتری مرکز استان یزد در مسیر جادهٔ یزد- شیراز قرار دارد. متوسط بارندگی شهرستان در سال ۱۴۱ میلیمتر می باشد.بر اساس جدید ترین تقسیمات کشوری دارای سه بخش، سه شهر و ۱۰ دهستان است. شهرستان تفت دارای ۱۴۴۴ آبادی است که ۳۳۶ روستای آن دارای سکنه و ۱۱۰۸ آبادی خالی از سکنه می باشند.
تفت منطقه‌ای باستانی با پیشینه‌ای بلند مدت است. این شهرستان از هر لحاظ با یزد پیوند تاریخی داشته و نامش همیشه با آن، همراه بوده‌است. متأسفانه در مورد شهرستان تفت سوابق تاریخی موجود، نمی‌تواند قدمت واقعی آن را معلوم کند. هر چند رد پای تاریخ و ماقبل تاریخ در گوشه به گوشه این شهرستان قابل مشاهده‌است، از جمله نقاشیهای حک شده بر کوه ارنان در ناحیه پشتکوه که سابقه آن را باستان شناسان حتی به دوازده هزار سال قبل نسبت داده‌اند، یا اسامی مانند روستای توران‌پشت که بنیاد آن را به توران دخت ساسانی نسبت داده‌اند، چنین قدمتی را مسلم می‌دارد. به هر صورت قدر مسلم این است که (موقعیت منطقه و کشفیات تاریخی آن نیز همین موضوع را اثبات می‌نماید) منطقه عمومی تفت از زمان قبل از اسلام وجود داشته و به تعبیر عبدالحسین آیتی نوسینده کتاب تاریخ یزد (آتشکده یزدان)، یزد بدون تفت هیچگاه وجود نداشته‌است.
از نظر شرایط اقلیمی و کلیماتولوژی، اقلیم شهرستان تفت نیمه خشک و کوهستانی بوده و دارای چهار فصل مشخص است. آب و هوای شهرستان تفت نیمه بیابانی است، که به دلیل قرار گرفتن در دامنه شیرکوه نسبت به یزد، دارای تابستان‌های ملایم تر و بارندگی بیشتری است. بیشترین درجه حرارت مرکز شهرستان، در تابستان ۳۶ و کمترین آن در زمستان ۲- درجه سانتی‌گراد است. رطوبت در تابستان ۱۵ درصد و در زمستان ۳۰ درصد بوده و میانگین بارش سالیانه آن ۱۰۰/۷ است. شرایط اقلیمی حاکم بر شهرستان تفت به علت وجود عوارض طبیعی گوناگون، متفاوت است. از یک طرف وجود ارتفاعات شیرکوه و از طرف دیگر مجاورت با کویر ابرکوه، شرایط متفاوتی را ایجاد نموده است. هر چند منطقه در قلمرو آب و هوای معتدله گرم فوق مداری قرار گرفته، اما وجود ارتفاعات بالای شیرکوه، بارندگی آن را نسبت به استان کویری یزد در وضعیت کاملاً متفاوتی قرار داده است. شیرکوه و دامنه های آن در روستاهای کوهپایه ای واقع در بخش نیر از مهمترین حوزه های باران خیز استان است، هر چه از ارتفاعات فاصله بگیریم میزان بارندگی کاهش می یابد، به طوریکه از ارتفاعات تا دامنه ها و از دامنه ها تا کوهپایه ها و سرانجام دشتها میزان بارندگی کمتر گشته و در مجاورت کویرها و کفه‌های کویری ابرکوه به حداقل می رسد.
قلل و ارتفاعات بالای منطقه و به خصوص شیرکوه، محل ریزش برف بوده و در زمستان تشکیل برفخانه کوچکی را می دهند که بعضاً آثار آن تا بهار نیز باقی است. میزان نزولات در ارتفاعات ۳۰۰ تا ۳۶۰ میلیمتر و در دامنه ها به ۲۵۰ میلیمتر می رسد. بیشترین نزولات جوی در زمستان و کمترین آن در مهر ماه است. غالباً جهت باد در فصل گرم از شمال و شمال شرقی و در فصل سرد از جنوب و جنوب غربی است.
جمعیت شهرستان تفت به جز دههٔ اوّل انقلاب (۱۳۶۵ - ۱۳۵۵) که رشد داشته‌است در ۲۰ سال اخیر با رشد منفی رو به رو بوده‌است و از ۶۶۸۴۰ نفر در سال ۱۳۶۵ به ۴۷۲۶۰ نفر در سال ۱۳۸۵ کاهش یافته‌است. ۳۶ در صد از این جمعیت در شهرها و ۶۴ درصد در روستاها سکونت دارند.
مهمترین و اصلی ترین ارتفاعات منطقه تفت شیرکوه با ارتفاع ۴۰۷۵ متر است که آن بلندترین نقطه استان یزد و به عبارتی بلندترین کوه یزد محسوب می گردد. شهرستان تفت را رشته کوههای متعدد احاطه نموده است، به گونه ای که می توان این شهرستان را ناحیه عمده کوهستانی استان به شمار آورد. دره های واقع در بین ارتفاعات، زیباترین، سرسبزترین و خوش آب و هوا ترین نواحی ییلاقی استان را به وجود آورده است. تنها آبشار موجود استان یزد آبشار درگاهان است که ضلع جنوب غربی شهر تفت واقع شده است. وضعیت ارتفاعات تفت به گونه ای است که از قدیم الایام تاکنون سه ناحیه مشخصی را به وجود آورده است که در گویش عمومی به نواحی پشتکوه، پیشکوه و میانکوه معروف گردیده است. البته در قسمتی از نواحی پشتکوه و میانکوه، شهرستان مهریز نیز سهیم می باشد. اما آنچه که به پیشکوه معروف گردیده است کلاً در شهرستان تفت قرار دارد.
حد غربی شهرستان تفت، حد شرقی کویر پهناور اصفهان- ابرکوه- سعید آباد می باشد که با گسل بسیار بزرگی با امتداد شمال غربی، جنوب شرقی مشخص می گردد.اراضی واقع در بین ارتفاعات این شهرستان اغلب به صورت دره های بزرگ و کوچک، مناطق مسکونی و آبادیهای شهرستان تفت را تشکیل می دهد که دره سیل گیرتفت و مناطق علی آباد، نصر آباد، سانیج و ناحیه وسیع پشتکوه (واقع در حد واسط ارتفاعات کم عرض جنوبی و ارتفاعات شیرکوه) از آن جمله اند.
ارتفاعات ناحیه شمالی شهرستان، خط الرأسها و قلل نسبتاً مرتفعی را به وجود آورده است که دره سیلابی تفت را در جهت شمالی- جنوبی از دشت وسیع یزد-اردکان مجزا می سازد. مهمترین قلل این ارتفاعات از غرب به شرق به ترتیب عبارتند: کوه تلخستان : ۲۹۲۰ متر، کوه قوچان ۲۸۹۶ متر، کوه مسجد ۳۱۳۳ متر، کوه زربند : ۳۰۹۹ متر، کوه باد آسمان : ۲۵۵۲ متر، کوه کاسه : ۱۶۰۶ متر (که در غرب جاده یزد به تفت قرار گرفته‌است) کوه سنگ تراش: ۱۶۷۹ متر (که در شرق جاده مذکور واقع شده‌است)
از بهم پیوستن این ارتفاعات، منحنی ای به طول تقریبی ۸۰ کیلومتر به وجود می‌آید که از غرب به شرق کشیده شده و تفت را از حوضه آبریز دشت یزد- اردکان جدا می‌سازد. حد جنوبی تفت نیز از اتصال خط الرأسها و جبال کم ارتفاعی به وجود می‌آید که ۷۵ کیلومتر ادامه داشته و قلل آن از شمال به غرب عبارتند از: کوه چاه میل ۲۶۰۰ متر، کوه بازرگان ۲۴۴۷ متر، کوه چاه ریز ۲۴۰۰ متر در حد شرقی شهرستان تفت، قلل و خط الرأسهای بسیار مرتفعی قرار گرفته است که از بهم پیوستن آنها خط بسیار پرپیچ و خمی حاصل می گردد. قلل آن از ناحیه شمال به جنوب عبارتند از: بخش غربی کوه بهروک - قله اصلی شیرکوه ۴۰۶۰ متر، کوه برفخانه طزرجان ۴۰۰۸ متر، کوه لاخسه ۳۸۷۳ متر، کوه لاانجیر ۲۸۲۰ متر، کوه تاسرخی ۲۲۰۰ متر
و... کوه عقاب (عقاب کوه) یکی از دیدنی های تفت، کوه عقاب (عقاب کوه) است. در نزدیکی شهر تفت و در فاصله ۳۰ کیلومتری محور یزد به شیراز، کوه نسبتا مرتفع و منفردی قرار گرفته که تصویری شبیه به یک عقاب نشسته را تداعی می کند.
شهرستان تفت به علت دارا بودن مناسب ترین شرایط آب و هوایی و منابع آب، شهرستانی کشاورزی و مناسب برای فعالیتهای کشاورزی و دامپروری محسوب می گردد، اما به علت نزدیکی به مرکز استان و استقبال سرمایه گذاران برای سرمایه گذاری در کانونهای نزدیک به مراکز عمده جمعیت و محورهای حمل و نقل جاده ای ریلی و هوائی، در سالهای اخیر این شهرستان در کانون توجهات سرمایه گذاران بخش صنعت قرار گرفته و واحد های صنعتی در آن (بویژه در محور یزد - تفت) مورد استقبال واقع شده است. صنایع فلزی، فرش ماشینی، کاشی و سرامیک، تولید مواد غذائی و دیگر صنایع بزرگ و کوچک در این شهرستان وجود دارد و فضاهای صنعتی در آن در حال گسترش می باشد. شهرستان تفت همچنین به خاطر دارا بودن معادن غنی انواع سنگهای ساختمانی بویژه سنگهای چینی، مرمر و مرمریت یکی از فعالترین کانونهای صنایع سنگهای ساختمانی به شمار می رود.  مهم ترین صنایع دستی این منطقه را گیوه‌دوزی و قالی‌بافی تشکیل می‌دهد که توسط زنان و دختران در داخل کارگاه ها و یا در منازل مسکونی انجام می‌گیرد.
۱-مسجد شاه‌ولی ۲-آسیاب آبی گرمسیر ۳-عمارت و باغ نمیر صدری ۴-قدمگاه فراشاه (اسلامیه) ۵-حسینه شاه ولی ۶-قلعه اسلامیه ۷-بازار تفت ۸-آسیاب آبی اسلامیه ۹-قدمگاه مرتضی علی (ع) ۱۰-غار اسلامیه ۱۱-مسجد شوده ۱۲-باغ علی نقی خان تفت ۱۳-باغ گلشن تفت ۱۴-چشمه تامهر ۱۵-قلعه شواز ۱۶-مجموعه شیخ علی بلیمان بیداخوید ۱۷-چنار قدیمی (اسلامیه) ۱۸-خانه های قدیمی ۱۹-مسجد جامع بیداخوید ۲۰-کاروانسرای دهشیر ۲۱-بقعه شیخ جنید توران پشت ۲۲-آب انبار کوهستانی (جادهٔ ده بالا) ۲۳-آب‌انبار برالسویه ۲۴-مسجد جامع اسلامیه ۲۵-مسجد جامع طزرجان برخی دیگر از آثار تاریخی و مناطق گردشگری مهم شهرستان عبارت اند از: مسجد امامزاده سیدشمس‌الدین، مسجد قدیمی توران پشت، سنگ‌نوشته‌ها و نقوش سنگی دره گازه، گورستان توران پشت، مجموعه بیدستان توران پشت، دخمه چم، امامزاده عبدالله بن طیار، قلعه علی‌آباد پیشکوه، آب‌انبار روستای زین‌آباد، گورستان شواز، سنگ‌نگاره‌های دره گنج، سنگ‌نگاره‌های هس بخته شواز، مسجد و حسینیه نصرآباد، آتشکده و مدرسه مبارکه، قلعه اردان، آتشکده چم، آرامگاه چهل دختران تفت، آرامگاه شیخ عزالدین داوود، آرامگاهی شخصیت گمنام، باغ صدری محمدآباد، باغ مظفری، باغ صدری فیض‌آباد، حمام طزرجان، حسنیه شواز، قلعه رشکوئیه، باغ فرهنگ، مزرعه پسند، سرو کهنسال چم، قلعه حسین‌آباد شفیع‌پور، قلعه پهلوان بادی، قلعه گاریزشهر: تفت
شهر: نیر
شهر: بخ