خانات کلات
خانات کلات یا خانات بلوچ () یک دولت مستقل بلوچ‌های براهویی بود که در سال ۱۶۶۶ میلادی بنیاد گذاشته شده بود و تا سال ۱۹۵۵ میلادی دوام کرد.
در سده شانزدهم میلادی، براهویی‌ها، حکومتی را در کلات تشکیل داده و میر احمد خان را حکمفرمای آزاد آن سامان تلقی کردند. او با گشودن نواحی مستونگ، سبی، کچی، شلکوت (کویته کنونی)حکمرانی خود را گسترش داده بود. جانشین وی میر عبداللّه خان خانات کلات را گسترش بیشتری داد. او حکام کلهاری سند را شکست داده و مکران و شوروک را تحت سلطهٔ خود آورد.
در سال ۱۸۷۱ به موجب قرارداد گلداسمیت بخش غربی خانات کلات به ایران واگذار شد و بخش باقی مانده زیر نظر انگلیس به حکومت خود ادامه داد.
در سال ۱۹۴۷ بعد از این که دولت بریتانوی هند تقسیم شد، بلوچ‌ها هم اعلان استقلال کردند، میر احمد یارخان، خان قلات آزادی کامل بلوچستان را اعلان کرد و تا ۲۷ مارچ سال ۱۹۴۸ بلوچستان بشکل یک دولت آزاد بود و در ۲۷ مارس ۱۹۴۸ توسط کشور تازه تاسیس پاکستان اشغال شد. خانات کلات پیش از ۱۶۶۶ جز امپراتوری مغولهای هند به رهبری اکبر باچا بود. زبان رسمی خانات کلات، بلوچی و براهویی بوده‌اند.
راجع به اینکه در بلوچستان حکومتهای مستقلی وجود داشته‌اند بسیار سخن گفته می‌شود. اولین شکل حکومتی را که در بلوچستان تشکیل شد، می‌توان بدوران میرعبدالله خان قهارنسبت داد که قبل از آن و بسال ۱۷۱۶ میلادی میراحمدخان دوم خان وقت کلات را به قتل رسانید و چون مردی دلیر و شجاع بود اکثر سران قبایل حاکمیت وی را پذیرفتند. براهویی‌ها در دوره‌ای نسبتاً طولانی - از اواخر دورهٔ صفوی تا اواخر دورهٔ قاجار - یکی از قدرتمندترین گروه‌های حکومت‌گر بلوچستان بوده‌اند. آنان در زمان نادرشاه افشار با بستن مسیر فرار لشکر افغان به فرماندهی شاه اشرف هوتک ( افغان ) به سوی قندهار و شکست دادن او که منجر به قتل اشرف و انقراض سلسله هوتکیان گردید و ارسال سر وی به نزد نادر و همراهی با او در جنگ‌هایی که به فتح هندوستان منجر شد و همچنین با تشکیل اتحادیه‌ای از طوایف مختلف، حکومت قسمت عمدهٔ بلوچستان را در دست گرفتند و قدرت بسیار یافتند. در زمان سلطنت شاه‌جهان تیموری حکومتی منسجم و قوی با عنوان خان‌نشین کلات ظهور کرد که اقتدار آن برپایهٔ نظام پیچیدهٔ اتحادیهٔ براهویی (شامل طایفه‌های مینگل ، ممسنی براهوئی، بلوچ‌های ممسنی و ممسنی‌های سیستانی و طوایف کمبرانی یا قنبرانی، میرواری، ایلتازیی) و بلوچهای رَند و لاشاری و دهواری‌های کشاورز استوار بود. نخستین رهبر این حکومت شخصی به نام میرواری میراحمدخان یکم بود که قلمرو خود را گسترش داد و به خودمختاری دست یافت. جانشین او میرعبدالله‌خان قهار (عقاب کوهستان ) بر وسعت قلمرو و تثبیت نفوذ براهویی‌ها افزود.
پاتینجر مؤسس دولت براهویی را قنبر، نیای طایفه یا تیرهٔ قنبرانی می‌داند و سایکس قنبر را سرکردهٔ شبانان براهویی دانسته که در اواسط سدهٔ ۱۷ میلادی، به دعوت یکی از راجه‌های هندوستان با افاغنهٔ مهاجم به بلوچستان جنگیدند و پس از شکست افغان‌ها بر منطقه تسلط یافتند و حتی راجه را از حکومت برداشتند و خود مستقلاً زمام امور را در دست گرفتند. مقارن لشکرکشی‌های نادرشاه، عبدالله خان نوادهٔ قنبر در کلات حکومت داشت. نادر حکومت او، و سپس حکومت پسران او امیر محبت خان و امیر محمدنصیر خان را تأیید کرد و به آنها لقب بیگلربیگی ( خان خانات) داد. با این‌همه، او بعد از مرگ نادر ادعای استقلال کرد و با احمدخان درّانی حاکم افغانستان به جنگ برخاست، ولی توفیق نیافت و بعد از او محمودخان و سپس مهراب خان حاکم شدند. مهراب خان نخست با نمایندهٔ انگلیس قرارداد همکاری بست، ولی پس از مدتی از تعهد شانه خالی کرد و از کسانی بود که با نیروهایش در ۱۲۵۴ قمری/۱۸۳۹ میلادی در گردنهٔ بولان، همراه با افغانان از پیشروی ارتش انگلیس جلوگیری کرد. انگلیسی‌ها اردویی برای تنبیه او به کلات فرستادند و در جنگی که بین آن‌ها درگرفت، مهراب خان با اتباعش کشته شدند و کلات به تصرف قوای انگلیس درآمد. انگلیسی‌ها ناصرخان دوم را جانشین او کردند و یک نفر انگلیسی را به عنوان مشاور او در نظر گرفتند. وقتی در ۱۲۷۲ قمری/۱۸۵۶ میلادی بین دو کشور ایران و انگلیس جنگ درگرفت، مشاور انگلیسی او به مأموریت بوشهر رفت و ناصرخان توسط مخالفانش مسموم شد و خدادادخان جای او را گرفت. او نیز با انگلیس پیمان مودت بست و ۲۰ سال بر ناحیه‌ای که تا بمپور امتداد داشت، فرمانروایی کرد، تا آنکه بلوچستان تجزیه شد و دولت بریتانیا کلات را جزو امپراتوری هند درآورد و قسمتی از بلوچستان به پاکستان ملحق شد.
*در این بین خوانینی بوده‌اند که مدت چندان طولانی حکومت نکردند و ما اسامای آن‌ها را در این بخش ذکر می‌کنیم:
امیربهرام خان احمدزایی (فرزند میرحاجی ولد امیرمحبت خان احمدزایی بیگلربیگی)
۴. تاریخ بلوچستان نوشته رائی بهادر لاله هتورام چاپ کویٹه