موز
موز (در فارسی افغانستان: کیله) میوه کشیده و خوردنی و قابل کشت در مناطق گرمسیری است که از لحاظ گیاه‌شناسی یک نوع سَته به حساب می‌آید و توسط انواع مختلفی از گیاهان گلدار علفی در "تیره موزا" تولید می‌شود. در بعضی از کشورها، موزهایی که پخته می‌شوند ممکن است «پلانتین» نامیده شوند، و به این طریق آنها را از موز دسر متمایز می‌کنند. میوه از نظر اندازه، رنگ و استحکام متغیر است، اما معمولاً کشیده و خمیده بوده، گوشت نرم آن غنی از نشاسته است که با پوسته پوشانده شده و ممکن است هنگام رسیدن آن سبز، زرد، قرمز، بنفش یا قهوه ای باشد. تقریباً همه موزهای مدرن بدون دانهٔ خوراکی (پارتنوکارپ) از دو گونه وحشی - "Musa acuminata" و "Musa balbisiana" - تهیه می‌شوند. نام علمی اکثر موزهای کشت شده بسته به ساختار ژنومی آنها "موزا اکومینتا" و "موزا بالبیسیانا" و "Musa" × "paradisiaca" برای موزهای ترکیبی "Musa acuminata × M. balbisiana" است. از نام علمی قدیمی این ترکیب، "Musa sapientum"، دیگر استفاده نمی‌شود.
گونه‌های موز، بومی مناطق گرمسیری هندومالایا و استرالیا هستند و احتمالاً اولین بار در پاپوآ گینه نو اهلی شده‌اند. موز در ۱۳۵ کشور جهان کشت می‌شود. بزرگترین تولیدکنندگان موز در جهان در سال ۲۰۱۷ هند و چین بودند که مجموعاً ۳۸٪ از کل تولید را به خود اختصاص دادند.
در سراسر جهان تمایز خاصی بین «موز» و «پلانتین» وجود ندارد. در قاره آمریکا و اروپا، موزهای نرم و شیرین که به عنوان دسر سرو می‌شوند، و عمدتاً از گونه کاوندیش هستند "Banana" یا «موز» خوانده می‌شوند. و جهت تمایز، موزهای سفت‌تر و نشاسته‌ای تر، «پلانتین» نامیده می‌شوند. در سایر نقاط، برای مثال در بسیاری از کشورهای آسیای شرقی، گونه‌های مختلفی از موز پرورش داده شده و خورده می‌شود. به همین دلیل در این زبان‌های محلی یک تمایز دوتایی کاربردی نبوده و استفاده نمی‌شود.
موز بزرگترین گیاه گلدار علفی است. همه بخش‌های موز که روی زمین هستند از ساقه پیاز مانندی که «کورم» نامیده می‌شود به وجود می‌آیند. تنه این گیاه معمولاً بلند و نسبتاً محکم است. درازای شاخه‌های موز می‌توانند بین دو تا هشت متر و برگ‌های آن نیز به حدود سه و نیم متر برسد. میوه موز به صورت خوشه در انتهای ساقه، تشکیل می‌شود.
موز در انواع مختلفی از خاک، تا زمانی که حداقل ۶۰ سانتی‌متر و دارای زهکشی خوب بوده و فشرده نشود رشد می‌کند.
از آنجائی که تنه گیاه موز نسبتاً بلند و مستقیم و محکم است اشتباهاً به آن «درخت» گفته می‌شود. در حالیکه آن‌ها تنها شاخه‌هایی هستند که پس از دادن میوه، خشک شده و از بین می‌روند. به این ساقه‌ها «ساقه کاذب» یا "Pseudostem" می‌گویند.
موز، منبع اصلی نشاسته برای مردم بسیاری در نواحی گرمسیری است. بسته به مقدار باردهی و رسیده بودن موز، مزه گوشت موز می‌تواند مزه‌های متفاوتی شبیه نشاسته تا مزهٔ شیرین داشته باشد و بافت آن هم ممکن است سفت تا خمیری مانند باشد. هم پوست موز و هم بخش درونی آن را می‌توان خام یا پخته مصرف نمود. بوی موز تازه به خاطر ایزوآمیل استات است که با نام «روغن موز» هم شناخته می‌شود. ایزوآمیل استات به همراه چندین ترکیب دیگر مانند بوتیل استات و ایزوبوتیل استات از عوامل مهم طعم موز است.
در مرحله رسیدن، موز، گاز اتیلن تولید می‌کند که به عنوان هورمون گیاهی عمل کرده و به‌طور غیرمستقیم در مزه موز اثر می‌گذارد. اتیلن، با تحریک آنزیم آمیلاز، نشاسته را به شکر تجزیه می‌کند. موز کمتر رسیده و سبز، نشاسته بیشتر و در نتیجه مزه شبیه‌تری به نشاسته دارد. از سوی دیگر، موز زرد با توجه به داشتن میزان قند بیشتر، مزه شیرین‌تری دارد. علاوه بر این، اتیلن نشانگر تولید پکتیناز است. پکتیناز آنزیمی است که پکتین موجود بین سلول‌های موز را تجزیه کرده و موجب می‌شود تا موز به هنگام رسیدن نرم شود.
مقاله‌ای در مورد کشت درخت موز در "کتاب کشاورزی" ابن العوام در سده ۱۲ میلادی، پیدا شده‌است.
اولین اهلی سازی موز در ابتدا از اقسام پارتنوکارپیک (بی دانه) طبیعی موز اکومینتا بانکسی در گینه نو انجام شد. این موزها قبل از ورود آسترونزیایی زبان‌ها توسط پاپوآن‌ها کشت می‌شد. تعداد زیادی گیاسنگ موز از سایت باستان‌شناسی باتلاق کوک کشف شده و قدمت آن در حدود ۱۰٬۰۰۰ تا ۶۵۰۰ سال پیش از امروز است. از گینه نو، موزهای کشت شده از طریق مجاورت (و نه مهاجرت) به سمت غرب، به جزیره جنوب شرقی آسیا گسترش یافت. آنها با زیرگونه‌های دیگر "Musa acuminata" و همچنین "Musa balbisiana" در فیلیپین، شمال گینه نو و احتمالاً هالماهرا ترکیب شدند. این حوادث هیبریداسیون ارقام تری‌پلوئید موز را که امروزه معمولاً کشت می‌شود را تولید کرد. از جزیره جنوب شرقی آسیا، آنها بخشی از محصولات اصلی مردمان آسترونزیایی شدند و در طول سفرهای دریایی و مسیرهای تجارت دریایی باستان به اقیانوسیه، آفریقای شرقی، آسیای جنوبی و هندوچین گسترش یافتند.
همه موزهایی که امروزه به‌طور گسترده کشت می‌شوند از دو گونه موز وحشی "Musa acuminata" و "Musa balbisiana" نشأت گرفته‌اند. در حالی که موزهای وحشی اصلی حاوی بذرهای درشت بودند، ارقام دی‌پلوئید یا پلی‌پلوئید با دانه‌های ریز یا هیبریدهای سه‌گانه بی‌دانه برای مصرف انسان ترجیح داده می‌شوند. اینها به صورت غیرجنسی از شاخه‌ها منتشر می‌شوند. این گیاه مجاز به تولید همزمان دو شاخه است؛ یک بزرگتر برای باردهی فوری و یک «مکنده» یا «پیرو» کوچکتر برای تولید میوه در ۶ تا ۸ ماه آینده.
به عنوان یک محصول غیر فصلی، موز در تمام طول سال در دسترس است.
در تجارت جهانی سال ۲۰۰۹، مهمترین ارقام متعلق به گروه AAA تری‌پلوئید "Musa acuminata" بودند که معمولاً به آنها موزهای گروه کاوندیش می‌گویند. آنها عمده صادرات موز را به خود اختصاص می‌دهند، علی‌رغم اینکه این موزها فقط از سال ۱۸۳۶ به بعد به وجود آمدند. ارقام "Dwarf Cavendish" و "Grand Nain" در دهه ۱۹۵۰ محبوبیت پیدا کردند، چرا که رقم تولید انبوه قبلی، "Gros Michel" (که از ارقام گروه AAA بود)، به دلیل بیماری پاناما، ناشی از قارچ "فیوزاریم آکسیسپورم" که به ریشه‌های گیاه موز حمله می‌کند، از لحاظ امنیت تجاری ارزش خود را از دست داد. ارقام کاوندیش در برابر بیماری پاناما مقاوم هستند، اما در سال ۲۰۱۳ این نگرانی وجود داشت که قارچ سیگاتوکای سیاه به نوبه خود تجارت موزهای کاوندیش را غیرقابل اعتماد کند.
اگرچه "Gros Michel" برای کشت در مقیاس وسیع دیگر قابل اطمینان نیست، اما منقرض نشده و هنوز در مناطقی که بیماری پاناما یافت نمی‌شود، کشت می‌گردد. به همین ترتیب، "Dwarf" "Cavendish" و "Grand Nain" در معرض خطر انقراض قرار ندارند، اما اگر بیماری، تأمین بازار جهانی را غیرممکن کند، ممکن است قفسه‌های سوپرمارکت‌ها را ترک کنند. مشخص نیست که آیا ارقام موجود می‌توانند جایگزین موز کاوندیش شوند، به همین دلیل پروژه‌های مختلف ترکیبی و مهندسی ژنتیک در تلاشند تا یک رقم موز مقاوم به بیماری، به بازار ارائه دهند. یکی از این گونه‌ها که به‌وجود آمده‌است کاوندیش تایوانی است که به آن "Formosana" نیز می‌گویند.
موزهای صادراتی به صورت سبز و کال چیده شده و پس از رسیدن به مقصد، دقیقاً قبل از عرضه به بازار مصرف‌کننده در اتاق‌های خاصی رسانده می‌شوند. این اتاق‌ها هوابند بوده و با گاز اتیلن پر می‌شوند تا میوه‌ها را به صورت مصنوعی رسیده و زرد کنند. در واقع رنگ زرد پررنگی که مصرف‌کننده‌ها به موزهای رسیده نسبت می‌دهند توسط این فرایند رسیده کردن مصنوعی ایجاد می‌گردد. طعم و بافت نیز تحت تأثیر دمای رسیدن قرار می‌گیرد. موزها در حین حمل در دمای بین ۱۳٫۵ تا ۱۵ درجه سلسیوس (۵۶٫۳ و ۵۹٫۰ درجه فارنهایت) در یخچال نگهداری می‌شوند. در دمای پایین، فرایند رسیدن به‌طور دائمی متوقف می‌شود و موزها با از بین رفتن دیواره‌های سلول، خاکستری می‌شوند. پوست موز رسیده در دمای ۴ درجه سلسیوسِ یخچال‌های خانگی به سرعت سیاه می‌شود، اگرچه میوه داخل آن بدون تأثیر باقی می‌ماند.
تحقیقی در سال ۲۰۰۸ گزارش داد که موز رسیده هنگام قرار گرفتن در معرض نور فرا بنفش، فلورسنس می‌شود. این خاصیت به تخریب کلروفیل نسبت داده می‌شود که که باعث تجمع محصولات فلورسنس در پوست میوه می‌شود. محصول تجزیه کلروفیل توسط یک گروه استر پروپیونات تثبیت می‌شود. برگ‌های گیاه موز نیز به همین شکل فلورسنس می‌شوند. موزهای سبز (کال) فلورسنس تولید نمی‌کنند.
کشورهای آفریقای جنوبی، چین، اوگاندا، فیلیپین و اکوادور به ترتیب بزرگترین تولیدکنندگان و کشورهای اکوادور، کاستاریکا، کلمبیا و فیلیپین بزرگترین صادرکنندگان موز در جهان هستند. همچنین در ایران این میوه در استان سیستان و بلوچستان و بعضی دیگر از استان‌های جنوبی کشور کاشت و تولید می‌شود. موز خام (بدون پوست) حاوی ۷۵٪ آب، ۲۳٪ کربوهیدرات، ۱٪ پروتئین، مقادیر متوسطی ویتامین ث، منگنز و فیبر غذایی و مقداری ناچیزی چربی است (جدول). ۱۰۰ گرم، موز ۸۹ کالری انرژی دارد و منبع ویتامین ب۶ است که ۳۱ درصد از نیاز روزانه بدن را تأمین می‌کند.
گرچه براساس باور عمومی رایج، موز مقدار زیادی پتاسیم دارد، اما مقدار پتاسیم واقعی آن‌ها نسبتاً کم و هر ۱۰۰ گرم موز تنها ۸٪ پتاسیم مورد نیاز روزانه است. (جدول) سبزی‌ها از موز خام پتاسیم بیشتری دارند (۳۵۸ میلی‌گرم در ۱۰۰ گرم)، مانند اسفناج خام (۵۵۸ میلی‌گرم در ۱۰۰ گرم)، سیب‌زمینی پخته (۳۹۱ میلی‌گرم در ۱۰۰ گرم)، سویای پخته (۵۳۹ میلی‌گرم در ۱۰۰ گرم)، قارچ کبابی (۴۳۷ میلی‌گرم در ۱۰۰ گرم) و سس گوجه فرنگی فرآوری شده (۴۱۳ تا ۴۳۹ میلی‌گرم در ۱۰۰ گرم). موز سبز خام دارای ۴۹۹ میلی‌گرم پتاسیم در ۱۰۰ گرم است. دسر موز خشک یا پودر موز دارای ۱۴۹۱ میلی‌گرم پتاسیم در هر ۱۰۰ گرم است.
طبع موز از دید پزشکی ایران باستان معتدل و تر است و خون را غلیظ می‌کند.
برآیند یک پژوهش در امپریال کالج لندن نشان داده‌است که مصرف یک عدد موز در روز به میزان قابل توجهی خطر بروز نشانه‌های آسم را در کودکان کاهش می‌دهد.
موز میوه بی‌ضرری است؛ ولی موز خام برای اشخاصی که دستگاه گوارش حساسی دارند، ممکن است تولید امتلاء معده، نفخ و یبوست نماید. همچنین کسانی که نمی‌توانند مواد قندی را به‌خوبی هضم کنند و عده‌ای از مبتلایان به ورم روده، به خصوص بیماران مبتلا به دیابت و چاقی، به دلیل زیادی قند موجود در موز باید به اندازه از آن مصرف کنند.
افراد مبتلا به آلرژی لاتکس ممکن است نسبت به موز حساسیت داشته باشند.