رومبای کوبایی
رومبا یکی از سبک‌های آزاد موسیقی کوبا که شامل رقص و موسیقی کوبه‌ای و ترانه است. خاستگاه آن مناطق شمالی کوبا مخصوصاً هاوانا و ماتانزاس در اواخر قرن ۱۹ میلادی است. رومبا بر پایهٔ موسیقی و رقص سنتی آفریقایی از قبیل آباکوآ و یوکا بنا شده‌است. براساس گفته‌های آرجلیرز لئون رومبا ترکیبی از سبک‌های موسیقی کوباست. واژه "Rumba Complex" از همین اظهارنظر وارد مباحث موسیقی‌شناسی شده‌است. این مجموعه شامل سه فرم سنتی رومبا (یامبو، گوآنکو و کلمبیا) به همراه مشتقات آن‌هاست.
رومبا که شاخص‌ترین فرم موسیقی و رقص در کوباست، در قدیم توسط کارگران فقیر آفریقایی در خیابان‌ها و حیاطها اجرا می‌شده‌است. بداهه‌خوانی، رقص دقیق و درام پلی‌ریتمیک (ریتم‌های همزمان) اجزای اصلی رومبا هستند. کاخونها تا قبل از اوائل قرن بیستم و جایگزینی با کُنگا به عنوان درام استفاده می‌شدند. گروه‌های کوبایی مانند Los Papines، Los Muñequitos de Matanzas، Clave y Guaguancó، AfroCuba de Matanzas و Yoruba Andabo از نمونه‌های موفق ابتدایی این سبک هستند.
امروزه این سبک به کشور کوبا محدود شده ولی پیشینهٔ آن به خوبی از این جزیره خارج شده‌است. در ایالات متحده آمریکا سبک بالروم رومبا یا "Rhumba"، در آفریقا سوکوس یا اصطلاحاً کُنگولِس رومبا (با اینکه بر پایه سبک سُن کوبانو است) و در اسپانیا فلامنکو رومبا و مشتقاتش نظیر کاتالان رومبا، زیرشاخه‌های رومبای کوبایی هستند.
ریشه کلمه رومبا ناشناخته است ولی بر اساس برخی منابع، این کلمه "Rumbo" به معنی نعره بلند مشتق شده که ریشهٔ خود آن کلمه "Rombo" است که علامتی در قطب‌نماست. اگرچه در کوبا این کلمه ممکن است بخاطر شباهت به کلمات آفریقایی مرتبط با موسیقی مانند تومبا، ماکومبا، مامبو و تامبو ریشه‌ای از آفریقای غربی داشته باشد. همچنین واژه "رومبا" طی زمان مترادف با واژه جشن (پارتی) و نوعی رقص کوبایی شده‌است.
تجهیزات رومبا در طی زمان وابسته به امکانات موجود و سبک‌های گوناگون بوده‌است. تجهیزات اصلی شامل کِلاوی (دو قطعه چوب که به هم زده می‌شوند)، کُنگا شامل کوئینتو (درام اصلی)، تِرِس دوس (درام متوسط)، تومبا و سالیدور (دارم‌های زیر) است و سایر تجهیزات رایج نظیر کَتا یا گوآگوآ (استوانه‌ای چوبی)، پالیتُس (چوب‌هایی که به کَتا زده می‌شوند)، شیکرها از قبیل چِکِری و ماراکاس، اسکرپر مانند گوئیرو، بلز و کاخون است.
در دهه چهل میلادی این سبک تحت تأثیر سبک سُن کوبانو قرار گرفت و موجب افزوده شدن سازهای جدیدی نظیر تِرِس (نوعی گیتار کوبایی)، کنترباس، ترومپت و پیانو به آن و حذف ایدئوفون از رومبای کوبایی شد. همزمان گروهی با اضافه کردن ساز کوبه‌ای بَتا، سبک بَتا-رومبا را ایجاد کردند و اخیراً اجراهای آکاپلا رومبا انجام گرفته‌است.
اگرچه رومبا اغلب به صورت دوضربی (formula_1، formula_2) اجرا می‌شود ولی نمونه‌های سه‌ضربی (formula_3، formula_4) نیز موجود است. در بیشتر سبک‌های رومبا مانند یامبو یا گوآنکو ریتم‌های دوضربی، اصلی و ریتم‌های سه‌ضربی، فرعی هستند. در مقابل، در سبک محلی کلمبیا، ریتم‌های سه‌ضربی، اصلی و ریتم‌های دوضربی، فرعی هستند. که این به علت دوضربی کردنِ ریتم‌های سه‌ضربی آفریقایی ایجاد شده‌است. در این سبک کلِاوی و کوئینتو صرفاً وظیفه حفظ ریتم را دارند و سایر سازها به صورت جزئی با پشتیبانی درام اصلی (کوئینتو) اجرا می‌شوند.
رومبا به سه زیرشاخهٔ اصلی تقسیم می‌شود: یامبو، گوآنکو و کلمبیا. سبک‌های یامبو و گوآنکو در محله‌های فقیرنشین هاوانا و ماتانزاس توسط آفریقایی تبارهای ایجاد شده که شامل رقص مردان و زنان است. و در مقابل، سبک کلمبیا متعلق به مرکز کوبا و اختصاصاً رقص تک‌نفره مردان است که ریشه در غرب آفریقا و موسیقی سه‌ضربی آنجا دارد. در قرن بیستم، این سه سبک، پایهٔ سبک‌های جدیدتری شده‌اند.
یامبو قدیمی‌ترین زیرشاخه رومبا و متعلق عصر استعمار قاره آمریکاست. این سبک آرامترین سبک رومباست و رقص آن از حرکاتی شبیه تظاهر به مستی و سستی تشکیل شده‌است که می‌تواند توسط مردان (تک‌نفره) و مردان و زنان (دونفره) انجام شود. در ماتانزاس، کوئینتوی پایه به صورت زیر و بم است. در نمونهٔ زیر میزان اول بم-زیر-بم است و میزان دوم زیر-بم-زیر: گوآنکو پرطرفدارترین و نزدیک‌ترین سبک به رومباست و بسیار شبیه به یامبو و در واقع برگرفته از آن است ولی سرعت بالاتری دارد.
کلمبیا رومبای سریع و پرانرژی در پایه سه‌ضربی است که اغلب با الگوی بِل همراه است. ریشه کلمبیا مربوط به مناطقی است که کارگران آفریقایی تبار در آنجا بوده‌اند. رقص این سبک برخلاف سبک‌های قبلی توسط مردان به صورت تک‌نفره اجرا می‌شود.
این سبک از الگوهای درام و موسیقی سنتی مذهبی آباکوآ ریشه گرفته‌است. الگوی درام زیرترین کُنگا در کلمبیا به آباکوآ شباهت دارد و درام اصلی آباکوآ مشابه و در برخی نمونه‌ها با کوئینتوی کلمبیا یکسان است.
در ماتانزاس، ملودی بخش کوئینتوی اصلی با کلاوی متناوب اجرا می‌شود. در نمونهٔ زیر میزان اول بم-زیر-بم و میزان دوم زیر-بم-زیر است:
ریتم‌های گوآگوآ در سبک کلمبیا با ضربه‌های دو چوب روی گوآگوآ یا کناره‌های کُنگا، همان الگوی آباکوآست که یک دست ریتم سه‌ضربی را می‌نوازد و دست دیگر چهارضربی اصلی را. ملودی‌های اصلی درام‌های سولیدور و سِگوندوی سبک هاوانایی کلمبیا از شش ضرب هم‌گذر تشکیل شده‌است. ترکیب بم‌های این درام‌ها ملودی اصلی را ایجاد می‌کنند. هر ضرب هم‌گذر تکرار می‌شود و با بخش بعدی هم‌نوا می‌گردد.
عبارت‌های کوئینتوی کلمبیا دقیقاً با گام‌های رقص آن هماهنگ است. ضربات کوئینتو و گام‌های رقصنده در بیشتر مواقع یکسان و در سایر مواقع هماهنگ هستند. نوازنده کوئینتو باید توانایی تغییر عبارت را بر اساس گام‌های رقصنده داشته باشد. به این ترتیب، عبارات کوئینتو همگی از شیوه و حرکات رقصنده ایجاد و ترکیب می‌شوند.