آریانا
آریانا (Ariana، لاتین شده واژه یونانی ἡ 'Αρειανή؛ تلفظ: آریانِه / Arianē) نام گذشته افغانستان به گفتهٔ استرابو؛ بخشی از افغانستان و بخش‌هایی از شرق ایران و قسمتی از پاکستان امروزی را شامل می‌شده است. بعدها، در اثر این دگرگونی‌های سیاسی نویسندگانی مانند الیان از «آریاناهای هندی» به‌عنوان یک اصطلاح جغرافیایی سخن گفته‌اند. اصطلاح آریانا را اراتوستن به‌کار برده و بر آن مبنا؛ خط مرزی این سرزمین را رود سند در شرق، دریای عمان در جنوب، خطی از کارمانیا تا دروازه‌های کاسپین در غرب، و رشته‌کوه‌های توروس در شمال دانسته و همانگونه که استرابو هم تأکید کرده با همان نام آریانا، و به‌صورت یک ملت، در‌بر‌می‌گیرد. جغرافی‌دان یونانی اراتوستن (۲۷۶–۱۹۴ قبل از میلاد)، که به‌عنوان مخترع اولین نقشه جهان بر‌اساس دانش جغرافیایی موجود در زمان خود شناخته شده‌ است، قلمرو بزرگی به‌نام آریانا را مشخص می‌کند که آن را میان بین‌النهرین و هند قرار می‌دهد. وی رودخانه سند را به‌عنوان مرز شرقی آریانا، کوه‌های توروس را به‌عنوان مرز شمالی، دریای عمان را به‌عنوان مرز جنوبی و مرز غربی آن را بین سرزمین‌های کارمانیا و دریای خزر ترسیم کرد. اما جغرافی‌دان یونانی استرابو (۶۴ قبل از میلاد - ۲۴ میلادی) و نویسنده رومی پلینی (۲۳ - ۷۸ میلادی) مرزهای آریانا را با وضوح خاصی تعریف کردند. استرابو مرز شرقی این سرزمین را رودخانه سند و مرز جنوبی آن را اقیانوس هند از دهانه رودخانه سند به خلیج فارس توصیف می‌کند. حد غربی آریانا احتمالاً یکی از این دو خط ترسیم شده بوده است: خطی که از دریای خزر به کارمانیا (کرمان) کشیده شده‌است، یا خط جدا کننده پارتیا از رسانه و کارمانیا از پارس که شامل کل یزد و کرمان است، اما فارس را شامل نمی‌شود. مرز شمالی، کوه‌های پاروپامیسوس (هندوکش) است که ادامه توده‌ای است که مرز شمالی هند را تشکیل می‌دهد. با این حال، استرابو برخی از ایرانیان شرقی، باکتری‌ها و سوگدی‌ها را به‌عنوان بخشی از مردم آریانا به‌حساب نمی‌آورد، که ظاهراً به‌دلیل وابستگی آنها به زبان‌شان است؛ بنابراین گفته می‌شود که آریانا شامل استان‌های پارتیا (خراسان)، آریا (هرات)، کارمانیا (کرمان)، باکتریا (بلخ)، مارگیانا (مرو)، هیرکانیا (گرگان)، درنگیانا (سیستان)، گدروزیا (مکران)، آراخوزیا (قندهار بزرگ) و کوه پاروپامیسوس (هندوکش) بوده است. این شامل قسمت‌های شرقی فلات ایران یعنی کل افغانستان امروزی، شرق و جنوب ایران، تاجیکستان، بخش‌هایی از ازبکستان، ترکمنستان و شمال غربی پاکستان است.
برای نخستین بار اِراتوستِن (Eratosthenes)، جغرافی‌دان اهل یونان باستان در سدهٔ سوم پیش از میلاد، واژهٔ 'ἡ 'Αρειανή' (تلفظ: آریانه) را به‌عنوان یک محدودهٔ جغرافیایی تعریف کرد. اراتوستن نخستین نویسندهٔ خارجی است که ایران را آریانا نامیده‌ است. استرابو، جغرافی‌دان دیگر یونانی در سدهٔ اول میلادی، حدود آریانا را در مجموعه جغرافیای خود (کتاب ۱۵، فصل ۲، بند ۸) تعریف کرد.
بعدها پلینی (Pliny)، فیلسوف و نویسندهٔ رومی سدهٔ اول میلادی در «دانشنامهٔ تاریخ طبیعی» (Naturalis Historia) خود، از اصطلاحات "سرزمین آریانا" (Ariana Regio) و "آریانا" (Ariana؛ در کتاب ششم، فصل‌های ۲۳ و ۲۵)، و صفت "آریانوس" (Arianus؛ به‌معنای "اهل آریانا" و "مربوط به آریانا"؛ در کتاب ششم، فصل‌های ۲۳، ۲۵ و پاراگراف ۹۳) یاد کرده و همچنین در کتاب ششم، فصل‌های ۲۳، ۲۵، و پاراگراف ۱۱۶، اهالی آریانا را "آریانی" (Ariani؛ یونانی: Αρειανοί / آرِیانُوی) خوانده. به‌نظر می‌رسد وی کشور آریانا را با ساتراپی کوچک هریوه (Aria) اشتباه گرفته باشد.
به‌خاطر دست به‌دست شدن سرزمین آریانا بین پارس‌ها، مقدونی‌ها و گاه هندی‌ها، نویسندگانی دیگری چون آلیان (Claudius Aelianus)، نویسندهٔ رومی سدهٔ دوم میلادی، در مجموعهٔ "طبیعت جانداران" (De natura animalium) خود (در کتاب ۱۶، فصل ۱۶) اصطلاح 'هندیان اهل آریانا' (Arianos Indos) را به‌کار برده‌اند.
اطلاعات گیتاشناسان قدیم از بیشتر این سرزمین محدود بود به آنچه از لشکرکشی‌های اسکندر مقدونی و جنگ‌های پادشاهان یونانی سوریه یا توسط سوداگران به‌دست آمده بود.
هرودوت (Herodotus)، تاریخ‌نگار یونانی سدهٔ پنجم پیش از میلاد، بطلمیوس (Ptolemy)، جغرافی‌دان یونانی سدهٔ دوم میلادی، آریان (Ariann)، تاریخ‌نگار رومی یونانی‌تبار سدهٔ دوم میلادی و استفانوس بیزانسی (Stephanus of Byzantium)، جغرافی‌دان رومی سدهٔ ششم میلادی، هیچ‌کدام از نام "آریانا" یاد نکرده‌اند.
طبق تعریف اراتوستن، خط مرزی آریانا رود سند در شرق، آب‌های آزاد (دریای عمان و اقیانوس هند) در جنوب، سرزمین‌های میان کارامانیا و دروازهٔ کاسپی‌ها در غرب و کوه‌های توروس در شمال بوده‌ است. حتی استرابو تاریخ‌دان یونانی از این محدودهٔ جغرافیایی به‌عنوان یک "کشور واحد" یاد کرده‌ است.
این سرزمین گسترده تمامی سرزمین‌های شرقی ماد، پارس و قسمت‌های جنوبی رشته کوه‌هایی که تا بیابان‌های گدروزی و کارمانیا امتداد دارند دربر می‌گرفته؛ بنابراین استان‌های کرمانیا، گدروزی، زرنگ، رخج، هریوا، پارپامیز جزئی از آریانا بودند. استرابو در مجموعه کتاب‌های جغرافیای خود (کتاب ۱۵، فصل ۲، بند ۸)، چند سطر پائین‌تر می‌افزاید: سرزمین‌های ماد، پارس، در شمال باختر و سغد را نیز آریانا گویند، زیرا این مردمان نیز تقریباً به یک زبان حرف می‌زنند. (جزئیات بیشتر در استرابو در کتاب پانزدهم، فصل ۲، بند ۸ موجود است.) گفتنی است که آپولودور آرتمیتایی (Apollodorus of Artemita) از باختر که جزئی از آریانا نیز محسوب می‌شده، به‌عنوان "زیور آریانا به‌طور کل" یاد کرده‌ است.
رودیگر اشمیت (R. Schmitt)، خاورشناس آلمانی، به‌کار بردن واژهٔ "آریانا" توسط اراتوستن را یک اشتباه می‌پندارد. وی بر این باور است که اولاً تمام اهالی این سرزمین‌ها از یک قوم نبودند و دوماً اینکه واژهٔ "آریایی" در اصل جنبهٔ قومی و بعدها سیاسی داشته که به‌شکل "امپراتوری ایران" ظهور کرده و بنابراین آریانا باید قوم‌های دیگر ایرانی نظیر مادها، پارس‌ها و سغدی‌ها را نیز شامل می‌شده‌است. (کمااینکه بگفتهٔ دیودوروس، زرتشت احکام اهورا مزدا را «در بین اهالی آریانا (Arianoi)» تبلیغ می‌کرده‌ است)
واژهٔ یونانی آریانه (لاتین آریانا) برگرفته از واژهٔ ایرانیِ باستانِ "-آریانا (-Āryana)" است (از اوستایی "اَیرییانا (-Airiiana)" به‌ویژه در "ایرییانم وَئِجو (Airiianəm vaēǰō)"، در فرگرد یکم وندیداد نام سرزمین زرتشتیان برای اولین بار به‌کار برده شده که جای دقیق آن نامعلوم است. واژه "ایران" امروزی با آریانا بسیار متفاوت است که از واژه "آریانِم" گرفته شده و دلالت می‌کند که واژه "ایران" در واقع از "ایران قدیم" گرفته شده. یونانی‌های آن زمان نیز به آریا Haroyum/Haraiva (هرات) به‌عنوان مدرکی بر یکی بودن آریا با افغانستان اشاره کرده‌اند که یکی از چندین کلان‌شهر این سرزمین بوده است. بر‌اساس نوشته‌های مک‌کنزی، ایران ویج در اواخر دوران شاهنشاهی ساسانی، به نواحی آذربایجان گفته می‌شده اما در آغاز به مناطقی نزدیک سغد و بلخ اطلاق می‌شده است. بر‌اساس تعریفی که در فرگرد یکم وندیداد از عبارت ایران ویج می‌شود، منظور پناهگاه اولین مُبَلّغان اوستا است.
گر‌چه بسیاری ایران ویج را خاستگاه ایرانیان باستان می‌دانند اما امیل بنونیست معتقد است واژه "waējah"، مشخصاً به‌معنی "گسترش " (stretch) است. در این حالت عبارت "ایران ویج" معنای "گسترش آریایی" است. اگر این نظر درست باشد، بنابراین "ایران ویج"، مسکن ایرانیانی است که در مرز این رود بزرگ زندگی می‌کرده‌اند و به‌طور مشخص محدوده جغرافیایی مزدیسنان آغازین است و شامل همه سرزمین ایران نمی‌شود.
دربارهٔ محل ایران‌ویج اختلاف نظر وجود دارد. برخی آن را سرزمینی صرفاً اساطیری دانسته‌اند. در دانشنامه ایرانیکا، در مبحث محدوده جغرافیایی اوستا، چنین گفته شده که تعیین محدوده جغرافیایی بر‌اساس داده‌های اوستا، غیر ممکن است زیرا گر‌چه متون اوستایی، نکات مفیدی بیان می‌کنند اما مقایسه آنها با کتیبه‌های ایران باستان شواهد دیگری ارائه می‌دهد؛ از سوی دیگر جغرافیای اوستایی، آمیزه‌ای از اسطوره و تاریخ است که به اساطیر، بیشتر تمایل دارد.
ایرانشهر به‌روایت دکتر تورج دریایی: با اینکه در سنگ‌نبشته بیستون، داریوش بزرگ، خویش را از تبار آریایی می‌خواند و با اینکه در قرن هفتم میلادی زمانی که خسرو پرویز به مصر لشکر کشید و شبه جزیره عربستان، مصر، آفریقا و شرق دریای مدیترانه را به تصرف درآورد، با این‌حال مفهوم آریانا بیشتر یک گستره فرهنگی است تا جغرافیایی! به‌همین دلیل است که پادشاه مغول خود را از نسل کیانیان می‌داند و زرتشتیان هنوز در کتاب دادستان دینی که پس از سقوط ساسانیان نوشته شده، مبنای ایرانی بودن را زرتشتی بودن قلمداد می‌کنند ولی ما می‌دانیم که یک پادشاه مغول خود را از نسل کیانیان می‌داند، یا یک مسیحی صد و پنجاه سال پس از سقوط شاهنشاهی ساسانی خود را از ایران می‌خواند. این، یک بار فرهنگی با خود دارد و برای همین است که می‌تواند ادامه یابد.
اِتا (ή) در زبان یونانی باستان با صدای /ɛ: (-ِه) تلفظ می‌شده‌است.
وِب‌گاه‌ها: