گوشاب
گوشاب نام یک گونه از سرده گوشاب‌ها است. به آن روغن‌واش هم گفته‌اند. واش در فارسی و گیلکی به معنای علف است.
گیاه گوشاب از جمله گیاهان علفی، چندساله، زمین‌ساقه‌دار یا فاقد آن و آبزی مغروق، بدون غده با برگ‌های شناور است که در آب‌های شیرین تا لب شور نظیر: دریاچه‌های کم عمق، رودخانه‌های کم جریان، جویبارها، کانال‌ها، برکه‌های آب شیرین، اراضی آبگیر حاصل از زهکش و شالیزارهای غرقابی برخوردار از بسترهای حاوی آهک به‌خوبی رشد می‌کند. گوشاب حتی در آب‌های صاف، فقیر از عناصر غذایی غیر آلوده، اکوسیستم‌های آبی غنی از مواد غذایی و آب‌های مملو از گل و لای استقرار می‌یابد. این گیاه در سرتاسر نیمکره شمالی می‌روید درحالیکه گروه‌های مختلفی محققین مبدأ آن را اروپا (اسکاندیناوی، بخش‌های اروپایی روسیه و حوزه مدیترانه)، آسیا (خاور میانه، قفقاز، مغولستان، شبه قاره هند، چین، ژاپن، فیلیپین) و آفریقا (آفریقای جنوبی و ماداگاسکار) دانسته‌اند.
گیاه گوشاب دارای دو نوع برگ در وضعیت غوطه ور و شناور است. برگ‌های شناور از نظر بافت اپیدرمی و کوتیکول متمایل به محور و دور از محور به‌خوبی توسعه یافته‌اند. برگ‌های مغروق فاقد کوتیکول هستند و بافت اپیدرمی آنها به‌خوبی توسعه نپذیرفته‌اند. تمامی گونه‌های «گوشاب» دارای برگ‌های غوطه ورند امّا فقط برخی گونه‌ها از برگ‌های شناور هم بهره مندند. «گوشاب» برگ‌های شناور خود را گاهی در اثر حرکت آب و فساد تدریجی از دست می‌دهد. «گوشاب» دارای برگ‌های دراز، مستطیلی و نیزه ای به طول ۴۰–۵/۷ سانتیمتر و عرض ۵/۶–۵/۲ سانتیمتر است و این برگ‌ها با آرایش متناوب یا متقابل ناقص، دندانه دار و کامل می‌باشند. معمولاً برگ‌های روی شاخه‌ها کوچکتر از برگ‌های ساقه اصلی هستند. برگ‌ها به رنگ سبز کمرنگ تا متمایل به زرد، نیمه شفاف، براق، دارای رگبرگ‌های مشبک مشخص، حواشی مضرّس و دُمبرگ کوتاه به طول ۱۲–۱ میلیمتر می‌باشند. برگ‌های «گوشاب» دارای استیپول غشایی، دندانه‌های درشت یا ریز هستند بطوریکه استیپول ممکن است از ۱/۳ تا تمام طول به پهنک بچسبد. برگ‌های شناور به شکل بیضوی متمایل به تخم مرغی با ۵۱–۱ رگبرگ مشخص هستند درحالیکه برگ‌های غوطه ور بدون دُمبرگ یا دارای دُمبرگ با ۳۵–۱عدد رگبرگ مشخص هستند. رگبرگ‌ها در استیپول بحالت موازی قرار دارند.
«گوشاب» گیاهی نسبتاً قوی با ریزوم‌های خزندهٔ طویل یا فاقد آن، ساقه‌های منشعب با مقطع بیضوی و طول حدوداً ۵/۲ متر و ندرتاً تا ۶ متر می‌باشد. این گیاه دارای جوانه‌های انتهایی فشرده و قابل ازدیاد موسوم به توریون یا فاقد آن است. ساقه‌ها بحالت فشرده با مقطع عرضی بیضوی، دارای بندها یا گره‌های حائز غده‌های روغن هستند. «توریون ها» دارای میانگره‌های بسیار کوتاه و برگ‌های داخلی به تعداد ۱۰–۱ عدد با ساختار دوکی و برگ‌های خارجی به تعداد ۵–۱ عدد در هر سمت می‌باشند؛ بنابراین «گوشاب» دارای دو نوع ساقه است که عبارت از: ریزوم‌ها و ساقه‌های قائم هستند.
بسیاری از گونه‌های «گوشاب» دارای غدّه‌های روغن در محل بندهای ساقه هستند. اینگونه غدّه‌ها بویژه در انواعی که دارای برگ‌های بدون دُمبرگ هستند، فراوان ترند. غدّه‌ها به شکل مدوّر و به رنگ‌های سفید، طلایی تا سبز دیده می‌شوند. غدّه‌ها در مجاورت نور شدید و بر روی نمونه‌های خشک با بزرگنمایی ×۱۵ به‌خوبی مشهودند.
گل‌آذین «گوشاب» از نوع سنبله‌ای، ساقه دار، گل میخ مانند ، انتهایی یا محوری، کوچک، چهاربخشی و ستاره‌مانند می‌باشد که در مرحله گرده‌افشانی به حالت‌های افراشته، شناور یا مغروق واقع می‌شود. گل آذین‌های افراشته نسبتاً طویل ترند و همواره در انتهای ساقه‌ها مستقرند درحالیکه گل آذین‌های غوطه ور به شکل کروی و موقعیت محوری قرار می‌گیرند. گل‌های «گوشاب» در فاصله ژوئن تا سپتامبر ظاهر می‌گردند. قطعات گل «گوشاب» به صورت مقعر، صاف و به حالت تخم مرغ وارونه مشاهده می‌شوند. آن‌ها دارای ۴ عدد گلپوش آزاد براکته ای (bracteate) با چنگک‌های کوتاه و همچنین بساک دو سلولی بدون پایه و ۴ عدد پرچم بدون پایه یا با پایه کوتاه متصل به قاعده گلپوش می‌باشند. گل‌های «گوشاب» دارای ۴–۱ مادگی هستند. کلاله‌های آنها بدون پایه یا دارای پایه کوتاه، رأسی یا سپرمانند با تخمک منفرد می‌باشند. گل‌های مغروق با کمک آب و گل‌های افراشته با کمک باد گرده افشانی می‌شوند. میوه‌های گوشاب کوچک، آلویی‌شکل، چرمی، تک بذر، صاف یا زگیل‌دار، تاجدار یا دارای خارهای ریز با «اگزوکارپ» یا برونبر آبدار و «اندوکارپ» یا درونبر استخوانی به قطر ۳ میلیمتر هستند. جنین دانه «گوشاب» به حالت خمیده یا پیچشی و ندرتاً ایستاده و همچنین فاقد اندوسپرم می‌باشد.
گونه‌های مختلف "گوشاب" ممکن است فقط دارای یک نوع از گل آذین‌های غوطه ور یا افراشته موسوم به "monomorphic" یا از دارای هر دو نوع موسوم به "dimorphic" باشند. برای شناسایی گونه‌های "گوشاب" معمولاً در زمان میوه‌دهی آنها اقدام می‌شود زیرا خصوصیات میوه دهی دارای اهمیّت زیادی در شناسایی آن است. میوه‌های "گوشاب" ممکن است دارای بال‌های محوری یا دور از محور، پشته، شیار یا واژگونی باشند. گیاه "گوشاب" دارای ۹۰–۷۵ گونه در سراسر جهان است بطوریکه دارای ۲۰ گونه در چین و ۱۲ گونه در پاکستان می‌باشد. گونه‌های گیاه "گوشاب" در شرایط محیطی متفاوت به شکل‌های مختلفی ظاهر می‌شوند.