استان بوشهر
استان بوشهر از استان‌های جنوبی ایران و هفدهمین استان بزرگ کشور به لحاظ مساحت است که در حاشیه خلیج فارس قرار دارد. مرکز این استان بندر بوشهر می‌باشد. این استان دارای ۱۰ شهرستان، ۲۶ بخش، ۲۹ دهستان، ۴۰ شهر، و حدود ۹۱۰ آبادی است. همچنین این استان دارای ۲۱جزیره و شبه‌جزیره می‌باشد.
این استان از دو بخش جلگه‌ای و کوهستانی تشکیل شده که دارای پوشش گیاهی ضعیفی است. جانوران موجود در این استان به دو قسمت خشکی زیست و دریایی زیست تقسیم می‌شود. آب و هوای این استان گرم و خشک است اما در نوار ساحلی به دلیل مجاورت با خلیج پارس، گرم و مرطوب است و به دلیل بالا رفتن رطوبت موجود در هوا، پدیده «شرجی» از ویژگی‌های آب و هوایی این استان است. در برخی نواحی، گاهی اوقات بارش برف نیز رخ داده‌است.
وجود معابد و کاخ‌های سلسله‌های بزرگ و مشهور گذشته در نقاط مختلف این استان نشان از تاریخ کهن این استان (عیلامی‌ها و تمدن بین‌النهرین) دارد. معبد «ریشهر» در کنار بندر بوشهر، کاخ «بردک سیاه» بین درودگاه و آب‌پخش نمونه‌هایی ازاین آثار کهن است. بعلاوه، مردم استان بوشهر بعنوان نماد مبارزه با استعمار شناخته می‌شوند به‌طوری که روز ۱۲ شهریور، که سالروز کشته شدن رئیس علی دلواری است، را به افتخار او در تقویم بعنوان روز ملی مبارزه با استعمار نام نهاده‌اند.
مردم این استان اکثراً با زبان فارسی (گویش بوشهری) صحبت می‌کنند اما در شمال استان (شهرستان‌های گناوه و دیلم) با گویش نزدیک به لری و در نقاطی دیگر مانند جزیره شیف، کنگان، و عسلویه به زبان عربی صحبت می‌کنند. استان بوشهر از لحاظ قومیتی استانی اکثراً فارس با اقلیت‌های قومیتی لر و عرب است. مردم این استان از ترکیب نژادهایی مانند سامی، نوردیک، سیاه‌پوست، عیلامی، و دراویدی شکل گرفته‌اند. ۹۹ درصد مردم استان بوشهر شیعه هستند.
استان بوشهر سومین اقتصاد بزرگ کشور است و رتبه اول درآمد سرانه را در کشور دارا است. ترکیبی از اقتصادهای بزرگ و متنوع مانند نفت و گاز و پتروشیمی، نیروگاه‌ها، کشاورزی و شیلات، معادن، تأسیسات هسته‌ای، صنایع دریایی، فعالیت‌های تجاری، و موقعیت استراتژیک آن در خلیج فارس باعث شده تا این استان همیشه برای دیگر حکومت‌ها و قدرت‌های دنیا از اهمیت خاصی برخوردار باشد. وجود میدان‌ها نفتی و گازی بزرگ و فراوان، و نیروگاه‌های مختلف و فراوان باعث شده که به این استان لقب «پایتخت انرژی ایران» داده شود.
نام استان بوشهر برگرفته از نام شهر بوشهر است. گفته می‌شود که نام «بوشهر» برگرفته از «بوخت اردشیر» به معنی شهر رهایی و شهری که اردشیر در آن رهایی یافت، است. اعراب آن را «البوشهر» می‌نامیدند که کوتاه شده آن «ابوشهر» است. همچنین اولین بار در کتاب معجم‌البلدان یاقوت حموی و فارسنامه ابن بلخی (تحریر شده سالهای ۱۰۸۰–۱۰۹۰ میلادی) از بوشهر نام برده شده‌است.
قدیمی‌ترین نشانه‌های به دست آمده از وجود حکومت در سرزمین بوشهر، به عهد عیلامی و تمدن اولیه در بین‌النهرین برمی‌گردد. به عقیده جرج کامرون، شهر لیان (در نزدیکی شهر بوشهر امروزی) در قلمرو شیلهاکاینشوشیناک، پادشاه عیلامی قرار داشته‌است زیرا او در این شهر عبادتگاهی را که توسط هوبان-نومنا برای کیرشیا ساخته شده بود، بازسازی کرد. این منطقه در امپراتوری عیلامی در ایالتی موسوم به شیریهوم قرار داشته‌است.
کاخ‌های هخامنشی کشف شده مانند «بردک سیاه» که بین روستای درودگاه و شهر آب‌پخش قرار دارد، نشان می‌دهد که بعد از عیلامیان، این مناطق تحت تسلط امپراتورهای هخامنشی همچون داریوش بزرگ یا کوروش بزرگ قرار گرفته‌است.
شهر «انطاکیه پارس» از آثار قدیمی دیگری است که نشان می‌دهد حاکمان بعدی که بر ناحیه بوشهر تسلط داشته‌اند، سلوکیان بوده‌اند.
آثاری همچون شهر باستانی «ریشهر» نشان می‌دهد که این منطقه در قلمرو ساسانیان هم بوده‌است. همچنین بندر باستانی سیراف مهمترین بندرگاه بازرگانی ایران در دوره ساسانی تا قرن چهارم بوده‌است.
طبق نقشه ای که در کتاب ""جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی"" از دوره عباسی وجود دارد، منطقه بوشهر در این دوره جزو تقسیم‌بندی به نام "فارس" بوده‌است. در نقشه قدیمی دیگر از دوره صفویه، منطقه بوشهر در این دوره جزوه تقسیم‌بندی به نام «فارسستان» بوده‌است. «پارس» یا «ایالات پارس» یا «فارس قدیم»، در تقسیم‌بندی جغرافیایی بعد از اسلام شامل محدوده جنوبی ایران منتهی به خلیج فارس بوده‌است. این ایالت یا منطقه شامل استان فارس کنونی، استان بوشهر، غرب استان هرمزگان، استان کهگیلویه و بویراحمد و حتی استان یزد و شهرستان بهبهان از استان خوزستان بوده‌است. ابن حوقل حدود این ایالت را از مشرق به کرمان، از مغرب به خوزستان و از شمال به بیابان منتهی به خراسان و قسمتی از اصفهان و از جنوب همجوار خلیج فارس دانسته‌است.
در سال ۱۳۰۴(دوره قاجار)، بنادر و جزایر خلیج فارس به مرکزیت بوشهر تشکیل شد. سال ۱۳۱۶، بوشهر بعنوان یک شهرستان زیر نظر استان هفتم (فارس) قرار می‌گیرد. سال ۱۳۳۳، بوشهر دوباره مستقل شده و با مرکزیت شهر بوشهر، فرمانداری کل بنادر و جزایر خلیج فارس را شکل داد. دوباره در آذر ۱۳۴۹ شهرستان‌های بوشهر و دشتستان با نام فرمانداری کل بوشهر از استان ساحلی مستقل شده و در نهایت استان بوشهر که شامل دو شهرستان بوشهر و دشتستان بود در ۹ مهر ۱۳۵۲ تشکیل شد.
استان بوشهر از شمال به استان‌های خوزستان و کهگیلویه و بویراحمد، از شرق به استان فارس، از جنوب و غرب به خلیج فارس و از جنوب شرق به استان هرمزگان مرتبط است. این استان با مساحتی حدود ۲۷٬۶۵۳ کیلومتر مربّع، جمعیّتی برابر ۱٬۱۶۳٬۴۰۰ نفر دارد. استان بوشهر با خلیج فارس بیش از ۷۰۷ کیلومتر مرز دریایی دارد. استان بوشهر میان ۲۷ درجه و ۱۹ دقیقه تا ۳۰ درجه و ۱۶ دقیقه عرض شمالی و ۵۰ درجه و ۱ دقیقه تا ۵۲ درجه و ۵۹ دقیقه طول شرقی از نصف‌النهار گرینویچ قرار دارد.
استان بوشهر از جمله استانهایی است که به دلیل مجاورت با خلیج فارس دارای جزایر و شبه جزایر متعددی می‌باشد. این جزایر و شبه جزایر عبارتند از: خارک (خارگ)، خارکو، شیف، ام‌الگُرم، نخیلو، فارسی، جبرین (تهمادو)، خان، بیدو، عباسک و پیرزنگی، متاف، مرغی، چراغی،جزیره نگین، جزیره صدرا، جزیره مولیات، جزیره میر مهنا، جزیره خرو، جزیره سه‌دندون، و جزیره شیخ کرامه.
براساس آمار سال ۱۳۹۸ استان بوشهر دارای ۱۰ شهرستان، ۲۷ بخش و ۵۲ دهستان و شامل ۴۰ شهر و حدود ۹۱۰ آبادی می‌باشد.از سال ۱۳۸۱ که تحریف نام خلیج فارس ابعاد بیشتری گرفت، برای صیانت از نام خلیج فارس راهکارهایی از جمله تغییر نام استان بوشهر به استان خلیج فارس یا تشکیل استان جدیدی متشکل از جزایر خلیج فارس بنام استان خلیج فارس به مرکزیت جزیرهٔ ابوموسی ارائه شد که تاکنون به نتیجه نرسیده است. آب و هوای استان گرم و خشک و در نواحی ساحلی گرم و مرطوب است. حداکثر دمای مطلق آن ۵۲٫۵ درجهٔ سانتی‌گراد و حداقل آن ۱- درجه و دمای متوسط سالانهٔ استان ۲۵٫۷ درجه می‌باشد. هوای آن ۷ ماه گرم - ۲ ماه معتدل تا سرد و ۳ماه معتدل تا گرم می‌باشد. چهارده باد محلی در این استان شناخته شده‌است. به‌صورت سالانه، متوسط دما بین ۲۴ تا ۲۸ درجه سانتیگراد است که بیشینه آن در تابستان به ۵۰ درجه سانتیگراد و کمترین تا حدود ۶ درجه سانتیگراد می‌رسد. متوسط بارش در استان ۲۱۷ میلی‌متر است. یکی از ویژگی‌های مهم آب و هوای استان، پدیده «شرجی» می‌باشد که بعلت بالا رفتن رطوبت موجود در هوا تا حد اشباع به‌وجود می‌آید.
در زمستان ۱۳۹۵، با کاهش شدید دمای هوا در سطح استان بوشهر که گفته می‌شود به دلیل حرکت رودخانهٔ اتمسفری عظیمی از رطوبت و بخار اب از سمت خلیج گینه در شرق اقیانوس اطلس به سمت ایران بوده‌است، برف شهرستان‌های جم، دشتی، تنگستان و دشتستان در استان را فرا گرفت.
روی رهم رفته جغرافیای بوشهر از دو قسمت تشکیل شده‌است. یک قسمت جلگهای که در حاشیه ساحلی (نوار غربی) و یک قسمت کوهستانی که منتهی الیه زاگرس جنوبی (نوار شرقی) است.
جلگه ساحلی استان، به‌صورت نوار کم عرض در راستای ساحل خلیج فارس قرار دارد که در اثر رسوب گذاری رودهای استان به‌وجود آمده‌است. جلگه ساحلی استان بوشهر به جز در مناطقی که رودها به دریا منتهی می‌شوند دارای عرض کم و باریک هستند. بعنوان نمونه در امتداد رود دالکی و دهانهٔ رود حله دارای ۷۰ کیلومتر و در امتداد رود مند دارای ۱۲۰ کیلومتر عرض می‌باشد؛ و اغلب خاک منطقه شور و قلیایی است.
به ارتفاعات استان بوشهر «گچ ترش» (رشته کوه) گفته می‌شود. این ارتفاعات ادامه زاگرس فارس است. به قسمت‌های جنوبی این ارتفاعات که به دریا نزدیک می‌شوند «نوکند» گفته می‌شود. در سواحل تنگستان رشته کوه‌های «کوه کار» یا «کارتنگ» قرار دارد که در آنها قله‌های درانگ-کلات بوریان مند و کجور واقع شده‌اند. مهمترین کوه‌های استان شامل: کوه خورموج (با ارتفاع ۲٬۱۱۰ مرتفع‌ترین قلهٔ استان بوشهر) در شهرستان دشتی، کوه‌های گیسکان (۱٬۶۰۰ متر) و بزپر یا پشت‌پر (۱٬۴۲۰ متر) در شرق برازجان، کوه سیاه (۱٬۵۰۰ متر) در دشت‌پلنگ، کوه درنگ (۱٬۲۲۳ متر) در شهرستان دیر، گچور (۱٬۶۰۳ متر) و بوریال (۷۳۰ متر) در تنگستان و ارتفاعات بوشکان و پازنان است.
طبق گفته‌ها حدوداً ۱۰ استان مؤثر از تحرکات زمین ساختی زاگرس قرار دارند که بوشهر جزو موارد مهم در این لیست قرار دارد. بررسی‌ها و اطلاعات لرزه ای نشان داده‌اند که تنش‌های زمین لرزیه ای در حال حرکت به سمت مرزهای جنوبی زاگرس هستند که با فرض صحیح بودن این ادعا باید انتظار زمین لرزه‌های بیشتر را داشت. گسل‌های مهم استان بوشهر عبارتند از: پیش ژرفای زاگرس، جنبا و فعال برازجان، قطر-کازرون. عامل اصلی زمین لرزه‌های استان بوشهر گسل قطر-کازرون می‌باشد. بررسی‌هایی که روی گسل برازجان در گذشته انجام شده نشان داده که احتمال وقوع زمین لرزه‌های بین ۷ تا ۷٫۵ ریشتری هر ۵ هزار سال خواهد بود. در سال ۹۷۸ میلادی زلزله ای در بندر طاهری به وقوع پیوست که باعث ایجاد سونامی شد. این سونامی به عنوان تنها سونامی در تاریخ خلیج فارس شناخته می‌شود. البته با توجه به کم بودن حجم آب در خلیج فارس و شناسایی نشدن کانون‌های بزرگ زلزله در این آبراهه، امکان وقوع سونامی در خلیج فارس وجود ندارد.
در استان بوشهر بنا به دلایلی هیچ رودخانه دایمی از آن سرچشمه نمی‌گیرد. این دلایل عبارتند از: گرمی هوا، کمی بارش، نبود ارتفاعات بلند، قرار نگرفتن در مسیر بادهای باران آور و عدم جذب رطوبت کافی. همه رودخانه‌های استان از استانهای فارس و کهگیلویه و بویراحمد سرچشمه می‌گیرند. رودخانه‌های دایمی بوشهر عبارتند از: موند (مند)، دالکی، شاپور، و حله. رودخانه‌های فصلی نیز عبارتند از: اهرم، شور گناوه، دره آبداری، و درهٔ گپ.
آبهای معدنی و چشمه‌های استان بوشهر شامل آب‌های کلردار، گوگردی، و کلروسولفاته است که دارای خواص درمانی می‌باشند. چشمه‌ها و آب‌های معدنی استان عبارتند از: آب گرم دالکی، آب گرم برازجان، آب گرم خانیک، آب گرم اهرم، آب گرم میراحمد، آب گرم قوچارک، آب گرم نیکو، آب گرم گنویه (گنوی)، آب گرم میانلو، چشمه فاریاب (سرد)، چشمه بنیان (سرد).
استان بوشهر در برخی نواحی دارای پوشش گیاهی ضعیف و در بقیه نواحی فاقد پوشش گیاهی است. علت این موضوع مجاورت با خلیج فارس، کمی ارتفاع، کمبود بارندگی، درجه حرارت بالا، و عدم حاصلخیزی خاک است. استان بوشهر فاقد جنگل صنعتی می‌باشد اما قسمتی از آن دارای پوشش گیاهی است که به عنوان «مراتع مشجر» شناخته می‌شوند. در سال ۱۳۸۱ جنگل‌های این استان ۳۶۴۸۴۱ هکتار اعلام شد که ۳۴۸۴۱ هکتار آن (۹٫۵ درصد) جنگل‌های دست کاشت و بقیه جزو جنگل‌های حفاظتی بوده‌است. عمده‌ترین گونه‌های درختی در استان بوشهر شامل کنار، گز، انواع کهور (ایرانی، فارسی، پاکستانی)، اکالیپتوس، بادام کوهی، بنه، بابل (اکاسیا)، بلوط ایرانی، و مانگرو می‌باشد. وسعت کل مراتع در این استان حدوداً ۱٫۱ میلیون هکتار است که شامل مناطق دشتی و کوهستانی می‌شود.
پوشش گیاهی استان بوشهر بسته به موقعیت جغرافیایی منطقه فرق می‌کند. در مناطق گرم و خشکی چون مناطق حفاظت‌شده مند و حله و پارک ملی نایبند درختان غالب گونه‌های بومی آکاسیا، کهور ایرانی، کنار، و گز است. در کنار رودخانه‌ها نی و لوئی نیز می‌رویند. جنگل‌های حرا نیز از جمله جنگل‌های معروف استان هستند که در مقیاس جهانی واپسین محدوده پراکنش جهانی آن‌ها در کرانه‌های شمال غربی آسیا به‌شمار می‌روند. بیشترین اجتماع این جنگل‌ها در استان در خلیج نای‌بند است.
پارک‌های جنگلی در استان بوشهر عبارتند از چاه کوتاه، فضای سبز بنه گز، بندر ریگ، بردخون. پارک‌های ملی و مناطق حفاظت شده استان بوشهر عبارتند از: منطقه حفاظت‌شده مند، منطقه حفاظت‌شده نای‌بند، منطقه حفاظت‌شده حله، پناهگاه حیات وحش کوه‌سیاه، پناهگاه حیات وحش خارگ، گنبد نمکی جاشک، پارک ملی دریایی نخیلو
استان بوشهر به دلیل قرار داشتن در کنار آب، دارای ماهیانی در فهرست زیاگان خود است که شامل ۱۷ گونه در ۹ تیره مختلف می‌شوند. بیشتر این‌گونه‌ها از تیره کپورماهیان هستند و یک گونه از آن‌ها (گربه‌ماهی‌ای با نام علمی "Glyptothorax silviae") بوم‌زاد این ناحیه است. در رودخانه‌های این استان همچنین می‌توان گونه‌های اقتصادی باارزش همچون شیربت را نیز پیدا کرد. از دیگر جانوران دریایی مهم می‌توان به میگو، انواع کوسه (بمبک)، دلفین (پی سو)، لاکپشت، خرچنگ (گبگو)، انواع عروس دریایی (دول)، ماهی مرکب (خساک)، ماهی عقرب (فریاله)، و سفره ماهی (لقمه) اشاره کرد. دوزیستان و خزندگان این استان شامل ۴۲ گونه هستند که از این تعداد ۳ گونه دوزیست و باقی خزنده‌اند. دوزیستان شامل دو تیره وزغ‌های راستین (وزغ بی‌گوش و وزغ سبز) و قورباغه‌های راستین (قورباغه مانداب) می‌شوند. در میان خزندگان، دو گونه لاک‌پشت پوزه‌عقابی و سبز در آب‌های خلیج فارس زندگی می‌کنند و برای تخم‌گذاری به جزایر و کرانه‌های این استان می‌آیند. چندین گونه جکو، آگاما، اسکینگ، سوسمار خاردار، و بزمجه نیز در کنار مارهایی چون مار قطیانی، قمچه مار، سرسیاه، سوسن و غیره در بوشهر یافت می‌شوند. چهار مار کبری، جعفری، گرزه مار، و افعی شاخدار از جمله مارهای سمی استان هستند.
این استان به دلیل داشتن جنگل‌های حرا، میزبان تعداد بسیاری از پرندگان آب‌زی است. نوار ساحلی خلیج فارس و نیز جزیره‌های این خلیج همچنین جایگاه تخم‌گذاری و پرورش پرندگان دریایی همچون پرستوی دریایی کاکلی بزرگ، پرستوی دریایی کاکلی کوچک، و سلیم خرچنگ‌خوار هستند. مناطق کوهستانی استان بوشهر نیز که پوشش گیاهی بنه و بادام کوهی دارند گونه‌های فراوانی را در خود جای می‌دهند. از آن جمله می‌توان به سهره طلایی، سهره صورتی، گنجشک کوهی، سسک‌ها، و طرقه آبی و کوهی اشاره کرد.
در مجموع ۳۱ گونه پستاندار از ۶ راسته در ۱۵ تیره گوناگون در این استان یافت می‌شوند. این‌ها شامل ۳ گونه خفاش، ۱۰ گونهٔ گوشت‌خوار (از جمله کفتار، پلنگ، گربه جنگلی و خدنگ بزرگ)، و ۵ گونه جفت‌سم می‌شوند. به تازگی همچنین موش سیاه به جنگل‌های حرا هجوم آورده و حیات بسیاری از پرندگان تخم‌گذار در آن ناحیه را تهدید کرده‌است.
در حال حاضر سه نوع آلودگی جزو مشکلات اصلی و عمده زیست‌محیطی و انسانی این استان شده‌است. آلودگی اول مربوط به ریزگردها و گرد و غباری است که منشأ آن استان خوزستان، عربستان، و عراق می‌باشد.
نوع دوم آلودگی در استان بوشهر مربوط به صنایع نفت و گاز می‌باشد که در جزیره خارگ و شهرستان‌های کنگان و عسلویه مستقر هستند. با وجود اینکه شیوع سرطان در عسلویه نه رد شده و نه تأیید و نیازمند تحقیقات بیشتر است اما بررسی‌ها نشان داده که در منطقه عسلویه وضعیت شیوع بیماری آسم و دیگر بیماری‌های حساسیتی بسیار وخیم گزارش شده‌است. در حال حاضر، بعد از یکی از سفرهای حسن روحانی به این منطقه و مطرح شدن موضوع آلودگی این منطقه؛ کمیته توسعه پایدار منطقه عسلویه تشکیل شده که هدف اصلی آن حل مشکل آلودگی این منطقه می‌باشد. گفته می‌شود که خطر شیوع انواع سرطان در این منطقه ۱٪ و سرطان حنجره ۲۳٪ است و آلودگی‌های این منطقه باعث مشکلات پوستی نیز شده‌است. طبق گفته مسئولان مهم‌ترین محور کاهش آلودگی‌های این شهرستان مشعل‌ها، انبارهای گوگرد، و ضایعات و پسماندهایی می‌باشد که فلزات سنگین و میکروپلاستیک‌ها بصورت قابل توجهی در آنها دیده شده‌است. در این بین، بعضی مسئولان معتقدند که عامل اصلی آلودگی‌های این منطقه پالایشگاه‌ها هستند نه پتروشیمی‌ها. البته قبلاً نیز خبر محکومیت ۳ پالایشگاه با صدور حکم قضایی به دلیل آلودگی محیط زیست اعلام شده بود. در اسفند ۱۳۹۹ مدیرکل حفاظت محیط زیست استان بوشهر خبر از تصویب طرح جامع کاهش و رفع آلودگی‌های زیست‌محیطی جنوب استان بوشهر داد و گفت که با تصویب این طرح روند اجرایی کاهش آلایندگی در منطقه پارس جنوبی تسریع یافته‌است.
نوع سوم مشکلات زیست‌محیطی و آلودگی‌ها مربوط به خلیج فارس است. طبق تحقیقات انجام شده و گفته کارشناسان علاوه بر آلودگی‌های مربوط به تأسیسات نفتی و گازی در مناطق ساحلی استان بوشهر، مشکلات دیگری همچون کاهش اکسیژن، اسیدی شدن، و بالا آمدن آب دریا از دیگر بحران‌هایی است که در این قسمت از خلیج فارس بوجود آمده‌است و باید برای رفع آن چاره ای اندیشیده شود. طبق گفته کارشناسان، چون دریای خلیج فارس یک محیط نیمه بسته‌است و تبخیر و شوری آن بالا است، حدود ۳ تا ۵ سال طول می‌کشد تا آب خلیج فارس از طریق تنگه هرمز با اقیانوس هند تبادل و تجدید شود؛ پس بروز آلودگی در این منطقه ماندگاری زیادتری نسبت به دیگر دریاها دارد.
در سال ۱۳۹۰ طبق اعلام سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان بوشهر، جمعیت این استان ۱۰۱۲۱۲۶ نفر اعلام شد. نرخ رشد جمعیت در سال ۱۳۸۵ حدود ۱٫۰۵ درصد و طی سالهای ۱۳۷۵–۱۳۸۵ حدود ۱٫۷۵ درصد محاسبه شد درحالیکه این نرخ برای کل کشور ۱٫۶۱ درصد بوده‌است. از دلایل بالا بودن نرخ جمعیت استان بوشهر می‌توان به مهاجرپذیری و به سن باروری رسیدن متولدین سالهای ۱۳۵۵–۱۳۶۵ اشاره کرد. طبق آمار سال ۱۳۸۵ بیشترین جمعیت در شهرستان‌های استان بوشهر به ترتیب (بیشترین به کمترین) در دشتستان، بوشهر، کنگان، گناوه، دشتی، تنگستان، دیر، جم، و دیلم قرار دارد (ظاهراً در این تاریخ آمار شهرستان عسلویه اعلام نشده بوده‌است). در همین سال آمار نشان می‌داد که حدود ۶۵٫۱۶ درصد شهرنشین بوده‌اند. در بین شهرستان‌های استان، بالاترین میزان شهرنشینی در شهرستان بوشهر با ۸۶٫۶۷ درصد و پایین‌ترین میزان در شهرستان کنگان با ۲۴٫۴۷ درصد است. همچنین متوسط بعد خانوار در کل کشور ۴٫۰۳ و در استان ۴٫۶۶ است که شهرستان کنگان با ۶٫۲۵ و شهرستان بوشهر با ۴٫۲۳ به ترتیب بیشترین و کمترین متوسط بعد خانوار را در بین شهرستان‌های استان دارند. آمار نسبت جنسی در همین سال نشان می‌دهد که نسبت جنسی در کل کشور ۱۰۴ و در استان بوشهر ۱۱۲، و در استان به ازای هر ۱۰۰ نفر زن، ۱۱۲ نفر مرد وجود دارد. کمترین مقدار این نسبت در دشتی و دشتستان با مقدار ۱۰۰ و بیشترین مربوط به شهرستان کنگان با مقدار ۱۹۳ بوده‌است.
منطقهٔ بوشهر به لحاظ موقعیت سوق‌الجیشی و وجود شرکت‌های بزرگ نفتی و اجرای طرح‌های صنعتی بزرگ مانند نیروگاه اتمی بوشهر و کشتی‌سازی، نیروی انسانی فعال استان‌های مجاور و مناطق دیگر را به خود جذب کرده‌است. در داخل منطقه نیز جابه‌جایی جمعیت افزایش یافته‌است، زیرا به علت کمبود امکانات کشاورزی به‌ویژه کمبود آب و زمین‌های مورد نیاز و نبودن امکانات رفاهی و نیز پایین بودن سطح درآمد کشاورزان، مهاجرت روستاییان به شهرهای استان شدت گرفته‌است. به علت نزدیک بودن این استان به شیخ‌نشین‌های خلیج فارس، عده‌ای از اهالی منطقه، برای کار و امرار معاش به کشورهای واقع در کرانه خلیج فارس و دریای مکران مهاجرت کرده‌اند.
زبان مردم بوشهر در بیشتر مناطق فارسی است. مناطق شمال این استان با گویشی نزدیک به زبان لری تکلم می‌کنند. برخی از اهالی جزیرهٔ شیف و بنادر کنگان و عسلویه نیز به زبان عربی صحبت می‌کنند. بعلاوه، زبان مردم بوشهر تحت تأثیر لهجه‌های بلوچی و شبانکاره ای قدیم به زبان سغدی، ایجی بوده که از گویش‌های فرعی عصر اتابکان فارس است و هر کدام با لهجه‌های گیلکی، کردی، خراسانی، و دیگر لهجه‌های ایرانی هم ریشه و ارتباط دارد. مردم سواحل خلیج فارس و جزایر آن به گویشی صحبت می‌کنند که رگه‌هایی از گویش‌ها و زبان‌های شبانکاره ای، زبان بلوچی، ترکمنی، کردی و برخی واژه‌های انگلیسی، هلندی، پرتغالی، هندی و عربی، و ترکی را دارا است ولی استخوان‌بندی و ریشهٔ آن فارسی است.
در استان بوشهر مردم شهرستان‌های جنوبی، یعنی دشتستان، تنگستان، دشتی، دیر، کنگان و جم به زبان فارسی و مردم دو شهرستان شمالی گناوه و دیلم نیز به گویش نزدیک به زبان لری سخن می‌گویند. لهجه‌های فارسی به گویش بردستانی، دشتی، تنگستانی، کازرونی در این استان رواج دارد و این لهجه‌ها کاملاً با لهجه‌های شمال و شمال غربی استان فارس مانند لری، فارسی، و سیوندی ارتباط دارد.
با توجه به کشفیات باستانشناسی و مدارک مکتوب تاریخی، معلوم گردیده‌است که بخش‌های گوناگون ایران از جمله استان بوشهر سکونت‌گاه نژادها و گروه‌های گوناگونی بوده‌است. پیش از ورود و استقرار آریائیان در منطقهٔ بوشهر، نژادهای بومی در این سامان می‌زیسته‌اند و مدارکی که از عصر حجر، کاکولیتیک و برنز (مفرغ) قدیم باقی‌مانده‌است بر این قضیه گواهی می‌دهد که افزون‌بر نژاد مدیترانه‌ای، نژادها و قومیت‌های دیگر مانند: دراویدی، سیاه‌پوست، سامی، عیلامی، سومری، نوردیک، عرب در سرزمین بوشهر سکونت داشته‌اند یا به مرور به این منطقه مهاجرت کرده‌اند؛ و فرهنگ‌های متفاوتی در آنجا با هم اختلاط یافته بوده‌است.
گفته شده که قبل از ورود قوم آریاییان در این استان، نژادهای بومی در این منطقه زندگی می‌کرده‌اند اما چون این منطقه محل گذر اقوام و نژادهای گوناگون بوده‌است، پس علاوه بر نژاد مدیترانه ای، نژادها و قومیت‌های دیگری همچون دراویدی، سیاه‌پوست، سامی، عیلامی، سومری، نوردیک، عرب، لر، و بهبهانی به این منطقه مهاجرت کرده‌اند که بعدها در اثر اختلاط این اقوام، یک نوع نژاد خاص به نام «بوشهری» به‌وجود آمده‌است. بیشتر از ۹۹٪ از مردم این استان مسلمان شیعه هستند. همچنین، در بعضی از مناطق جنوبی استان بوشهر (شهرستان کنگان و عسلویه در جنوب شرق استان و جزیرهٔ شیف) اقلیتی از اهل سنت زندگی می‌نمایند همچنین در شهرستان گناوه و جزیره شمالی بندر ریگ و خود شهر بوشهر اقلیت اهل تسنن زندگی می‌کنند، و تعداد محدودی از دیگر اقلیت‌های مذهبی نیز وجود دارد.
از نقاط برجسته فرهنگی بوشهر می‌توان به سینه زنی بوشهری، دُم دُم سحری، شروه خوانی، چاووشی، سنج و دمام، بیت‌خوانی، خیام‌خوانی، یزله، سبالو اشاره کرد. موسیقی بوشهر به سه دسته بزم و شادی، عزا و سوگواری، و موسیقی حماسی دسته‌بندی می‌شود. ساز و آلات موسیقی که توسط بوشهری‌ها استفاده می‌شود عبارتند از:نی‌انبان، سنج، دمام (این ساز متعلق به بوشهر است)، و ضرب و تیمپو. پوشش مردم استان در نواحی کوهستانی نسبت به نواحی جلگه ای کمی متفاوت است. این تفاوت‌ها در مدل، شکل لباس، رنگ، و جنس پارچه‌ها دیده می‌شود. در گذشته و در مناطق فارسی‌زبان استان، بانوان از پیراهن بلند دورچین با چادر رنگی، مقنعهٔ نازک مشکی، و شلوار بلند پارچه ای استفاده می‌کرده‌اند. در مناطقی که اقوام عرب ساکن هستند، پوشش مردم شبیه به اهالی استان هرمزگان و کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس است.
با توجه به اینکه استان بوشهر یک استان ساحلی است، لذا غذاهای آن نیز تحت تأثیر این شرایط جغرافیایی قرار گرفته و غذاهای دریایی در سلیقه و ذائقه این مردم نقش پررنگی دارند. از غذاهای مشهور مردم استان بوشهر می‌توان به موارد مقابل اشاره کرد: میگوپلو بوشهری، قلیه میگو، قلیه ماهی، گمنه، دمی لخلاخ، یتیمک بوشهری، کبه، قیمه بوشهری، دوقوس ماهی، شکرپلو، دال عدس بوشهری، ته انداز بوشهری، ماهی شکم پر، میگو سوخاری، مجبوس، ماهی شور. حلواها و دسرهای مردم بوشهر عبارتند از: رنگینک، حلوا خرمایی بوشهری، حلوای انگشت‌پیچ، لگیمات، حلوای مسقطی، حلوای سردبندو، نشا، حلواپسکی، حلوا سنگک. نان‌ها: گرده، کماچ، بل بل، نان شیرین و نان زرد، نان تیری
سوغاتی‌ها و صنایع دستی استان بوشهر عبارتند از: لازم است ذکر شود که شهر آب‌پخش بعنوان شهر ملی حصیربافی ایران معرفی شده‌است.
معماری ساختمان‌های قدیمی استان بوشهر مخصوص به خود بوده و دارای ویژگی‌های خاصی است (بعنوان نمونه معماری بافت قدیم بوشهر). این ویژگی‌ها تحت تأثیر شرایط اقلیمی، فرهنگی، و مذهبی بوده‌است. ساختمان‌های قدیمی که در بوشهر ساخته می‌شده‌اند معمولاً پر از در و پنجره بوده‌اند. حیاط معمولاً در وسط قرار می‌گرفته و دور تا دور آن ساختمان‌های دو تا چهار طبقه ساخته می‌شده‌است. از دیگر عناصر این خانه‌ها می‌توان به آب انبار، باغچه گل‌های کاغذی قرمز و مرکبات، و چاه آب اشاره کرد. وجود شیشه‌های رنگی در در و پنجره این عمارت‌ها و خانه از دیگر ویژگی آنها می‌باشد. این خانه‌ها معمولاً دارای تراس یا طارمه برای استفاده از جریان هوای آزاد می‌باشند که با سایه بان خود مانع از تابش نور خورشید به داخل آنها می‌شود. به تراس چوبی جلوی اتاق‌ها که در طبقات فوقانی نصب می‌شود «شناشیل» گفته می‌شود.
با وجود اینکه در این استان حدود ۹ درصد کل ذخایر گازی جهان و حدود ۴۸ درصد کل ذخایر گاز غنی شده میدان‌ها مستقل کشور وجود دارد و بزرگترین میدان‌های نفتی محدوده فلات قاره ایران در این استان است اما اقتصاد آن در وهله اول متکی به کشاورزی، دامداری، و شیلات و سپس تجارت و بازرگانی است. استان بوشهر سومین اقتصاد بزرگ کشور است. در سال ۱۳۹۸ تولید ناخالص داخلی این استان حدود ۲۰۲ هزار میلیارد تومان اعلام شد که بزرگترین بخش اقتصادی آن مربوط به «تأمین برق، گاز، بخار و تهویه هوا» بوده‌است. بیش از نیمی از این بخش احتمالاً به دلیل وجود نیروگاه‌های گازی و اتمی در این استان است. قسمتهای دیگر بخش اقتصادی در استان بوشهر که سهم بسزایی در آن دارند به «صنعت»، «استخراج معادن»، «پالایشگاه‌ها و تأسیسات نفت، گاز، و پتروشیمی» مربوط می‌شود. استان‌های بوشهر و خوزستان در حوزه استخراج نفت خام و گاز طبیعی، استخراج معادن، صنعت، تأمین آب، برق، و ساختمان بیشترین سهم را در کشور به خود اختصاص داده‌اند.
البته متأسفانه این آمارها نشان دهنده رونق اقتصادی یا بالاتر بودن رفاه اقتصادی این استانها نبوده‌است. در واقع ممکن است که به لحاظ متغیرهایی چون بیکاری، قدرت خرید، و… وضعیت بهتری نسبت به دیگر استان‌ها داشته باشند اما اختلاف درآمدی بین طبقات مختلف مردم بیداد می‌کند؛ مثلاً با وجود اینکه استان خوزستان ۱۵ درصد از درآمد کشور در سال ۹۸ را به خود اختصاص داده یا استان تهران بالاترین درآمد را داشته اما شکاف طبقاتی در این استان‌ها بالا است. این موضوع بر کسی پوشیده نیست به‌طوری که حتی عده ای به اساسی‌ترین نیازهای زندگی مانند آب دسترسی کافی ندارند. یکی دیگر از شاخص‌های بسیار خوب برای بررسی وضعیت اقتصادی یک استان «درآمد سرانه» است. درآمد سرانه نشان می‌دهد که به ازای هر یک نفر چه میزان کالا و خدمات تولید یا چه میزان درآمد حاصل شده‌است. استان بوشهر با درآمد سرانه ۱۶۲ میلیونی و استان خوزستان با ۱۰۰ میلیون به ترتیب جایگاه‌های اول و دوم را به خود اختصاص می‌دهند. استان از لحاظ شاخص درآمد سرانه به قطر ایران مشهور است. این آمارها نشان می‌دهد که با وجود درآمد بسیار زیاد استان بوشهر برای کشور اما مردم این استان سهم کمی از این درآمدها دارند.
براساس آمارهای ارائه شده از طرف مرکز آمار در سال ۹۷، سه استان تهران، استان اصفهان، و بوشهر به ترتیب بیشترین رشد اقتصادی بدون نفت را داشته‌اند. طبق آمار همین سال استان بوشهر رتبه چهارم فعالیت‌های استخراج معدنی را به خود اختصاص داده‌است و در زمینه فعالیت‌های صنعت، تأمین برق، گاز، بخار و تهویه هوا، آبرسانی، مدیریت پسماند، فاضلاب و فعالیت‌های تصفیه ساختمان نیز با سهم ۱۸٫۱۳ درصد بعد از استان تهران، جایگاه دوم را به خود اختصاص داده‌است. از طرفی بیشترین نرخ رشد متوسط این رشته فعالیت از سال ۹۰ تا ۹۷ نیز با ۹٫۱۷ درصد متعلق به استان بوشهر می‌باشد.
در سال ۱۴۰۰ از طرف رئیس سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان بوشهر، نرخ بیکاری استان در فصل بهار ۷٫۸ درصد و گفته شد که مرکز آمار نرخ بیکاری استان بوشهر را ۱۱٫۳ درصد اعلام کرده‌است.
از نظر کشاورزی درختی این استان در تولید خرما یکی از استان‌های مهم کشور می‌باشد و مهمترین مرکز کشت گوجه‌فرنگی خارج از فصل است. همچنین از باغ‌های محدود و کوچک مرکبات نیز به‌طور پراکنده برخوردار است. شهرستان دشتستان و شهرستان تنگستان از لحاظ تولید سالانه خرما و مرکبات مقام اول و دوم را در استان کسب کرده‌اند. میزان تولید خرما در حدود هشتاد هزار تن و میزان تولید مرکبات حدود ده هزار تن است. مهم‌ترین محصولات زراعی آن را گندم و جو آبی و دیم، تنباکو، پیاز، کنجد، سبزی، صیفی و نباتات علوفه‌ای تشکیل می‌دهد. صید ماهی و میگو یکی از مهمترین فعالیت‌های اقتصادی مردم این استان را تشکیل می‌دهد. پرورش بز و گوسفند و گاو و شتر و طیور در استان رونق نسبی دارد.
استان بوشهر با دارا بودن ۳۰۰۰ نفر شتر ثبتی یکی از مراکز مهم پرورش شتر می‌باشد که در آن به‌صورت سنتی نگهداری می‌شوند. این شترها همگی از نوع یک کوهانه و از نژادهای دشتی (ذبه)، ترکی، عربی و نژادهای آمیخته می‌باشند. بهترین نژاد موجود در استان نژاد دشتی است که پشم زیادی تولید می‌کند و در کشور جزو بهترین نژادها شناخته می‌شود. صنعت عبابافی با وجود پشم این شترها در استان رونق دارد و در کشورهای حاشیه خلیج فارس عباهای بافته شده از پشم این شترها از مقبولیت بالایی برخوردار است. در حال حاضر کارگاه‌های عبابافی محدودی در کردوان شهرستان دشتی وجود دارند که به این امر مشغولند.
وجود توامان میدان‌های بزرگ نفتی و گازی در استان بوشهر (خشکی و دریا) باعث شده که این استان در کشور از اهمیت ویژه ای برخوردار باشد. طبق برآوردها میزان ذخیره نهایی میدان‌ها نفتی استان حدود ۵۵ میلیارد بشکه برآورد شده که نزدیک ۴۰ درصد از مجموع ذخایر نفت کشور است. بالغ بر ۶۰ درصد از ذخایر گاز طبیعی کشور در استان بوشهر قرار دارد. طبق آمار سال ۱۳۸۴ از تمام گاز طبیعی برداشت شده در کشور حدود ۳۸ درصد آن مربوط به میدان پارس جنوبی و ۳۱٫۵ درصد آن از میدان گاز کنگان بوده‌است. در حال حاضر میدان‌های گازی شناخته شده استان بوشهر عبارتند از:میدان گازی کنگان، میدان گازی نار، میدان گازی پارس جنوبی، میدان گازی پارس شمالی، میدان گازی گلشن، میدان گازی فردوسی، میدان گازی کوه مند، میدان گازی میلاتون (دشتستان)، میدان گازی خیام، میدان گازی فرزاد A، میدان گازی فرزاد B.
همچنین میدان‌های شناخته شده نفتی استان عبارتند از: میدان نفتی بهرگان، میدان نفتی خارگ (شامل میدان‌های فروزان، میدان نفتی نوروز، ابوذر، درود، و اسفندیار)، میدان نفتی پارس جنوبی، میدان نفتی فردوس، میدان نفتی نرگسی، میدان نفتی بوشکان، میدان نفتی کوه مند، میدان نفتی عسلویه شرقی، میدان نفتی گلخاری، میدان نفتی بینک، میدان نفتی زاغه، میدان نفتی بهرگانسر، میدان نفتی بینالود.
از دیگر سرمایه‌گذاری‌های بزرگ در این استان می‌توان به تأسیس پتروشیمی‌های متعدد و بزرگ اشاره کرد.
از دیگر صنایع مهم و بزرگ در استان بوشهر می‌توان به شرکت‌های بزرگ و کوچک سازنده سازه‌های دریایی اشاره کرد. بعنوان نمونه مجموعه صنعتی ایران صدرا که در زمینه سکو سازی و کشتی سازی فعالیت می‌کند یا مؤسسه صنعتی-دریایی شهید محلاتی سپاه از این نمونه است.
در استان بوشهر ۱۱ شهرک صنعتی و ۱ ناحیه صنعتی مصوب و ۷ ناحیه صنعتی روستایی انتقالی از سازمان جهاد کشاورزی، و ۳ منطقه ویژه اقتصادی وجود دارد که عبارتند از: استان بوشهر به دلیل تولید انرژی از خورشید، انرژی هسته ای، و سوخت‌های فسیلی یا تولید این سوخت‌ها به «پایتخت انرژی» ایران نیز شهرت دارد. در حال حاضر نیروگاه هسته ای بوشهر که بعنوان اولین نیروگاه ایران و خاورمیانه شناخته می‌شود، آغاز ساخت دو واحد دیگر این نیروگاه (فاز ۲ و ۳) نیز شروع شده‌است. دیگر نیروگاه‌های استان بوشهر عبارتند از:
استان بوشهر دارای ۱۴۰ معدن با استخراج تقریبی ۱۲ میلیون تن است که این مواد عبارتند از: سنگ گچ، سنگ لاشه، سنگ آهک، مخلوط کوهی، مارن، نمک، و شن و ماسه مرمریت. همچنین معادنی همچون بوکسیت، قیر طبیعی، و فسفات نیز در استان کشف شده‌اند که تحت بررسی‌های اکتشافی می‌باشد.
بوشهر به دلیل موقعیت بندری همیشه برای بازرگانان دنیا مهم بوده‌است به‌طوری که حتی نظر کمپانی‌های هند شرقی انگلیسی، فرانسه، و هند شرقی هلند را به خود جلب کرده‌است. در زمان ناصرالدین‌شاه، بوشهر به شکل بندری آزاد بوده‌است و واردات بسیاری از محصولات از این گمرک تعرفه گمرکی نداشته‌است. برای نمونه از شرکت‌های قدیمی تجاری می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
وغیره
از شرکت‌های کشتیرانی قدیمی در بوشهر می‌توان به موارد زیر نام برد:
و…
در حال حاضر در استان بوشهر ۱۴ گمرک وجود دارد. گمرکات استان بوشهر چندین سال است که رتبه نخست صادرات نفتی و غیرنفتی را به خود اختصاص داده‌اند.
طبق مصوبات هیئت دولت در سال ۱۴۰۰ بوشهر به منطقه آزاد تبدیل شد.
استان بوشهر دارای شش فرودگاه رسمی در شهرهای بوشهر، جزیره خارگ، عسلویه، بندر امام حسن و جم می‌باشد (به جز فرودگاه‌های غیررسمی مانند فرودگاه آب‌پخش که برای مقاصد کشاورزی و غیره مورد استفاده قرار می‌گیرد)؛ که از این میان، فرودگاه بندر بوشهر جزو سه فرودگاه قدیمی کشور می‌باشد و حتی طبق مستندات قدیمی‌ترین فرودگاه کشور می‌باشد. این فرودگاه‌ها عبارتند از:
در این بین دو فرودگاه رسمی دیگر در این استان وجود دارد که مورد استفاده قرار نمی‌گیرند. این فرودگاه‌ها عبارتند از:
هم‌اکنون کار مطالعات احداث فرودگاه جدید بوشهر آغاز شده‌است و قرار است این فرودگاه در ۲۵ کیلومتری بندر بوشهر با پنج هزار هکتار وسعت ایجاد گردد. احداث این فرودگاه در نزدیکی شهر چغادک نیاز ۱۰۰ سال آینده استان بوشهر را برطرف می‌نماید. فرودگاه جدید بوشهر به گونه‌ای جانمایی شده‌است که در مرکز شش شهر گناوه، برازجان، دلوار، خورموج، اهرم و بوشهر قرار گرفته‌است.
عمده‌ترین شبکه راه‌های زمینی استان عبارتند از: همچنین از جاده‌های مرتبط با این استان می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
محور راه‌آهن شیراز-بوشهر-عسلویه هم‌اکنون در دست ساخت است. قطعه اول پروژه به طول ۳۷ کیلومتر و قطعه دوم نیز به طول ۶۱ کیلومتر با اعتباری بالغ بر ۵۱ میلیارد تومان آغاز شده‌است. این محور از ایستگاه مرودشت در شمال شیراز آغاز و پس از عبور از رحمت‌آباد، ایزدخواست، فتح‌آباد، کوار، فیروزآباد، فراشبند، کلمه، اهرم و چغادک به بوشهر منتهی می‌شود. ادامه این محور نیز از اهرم شروع و پس از خورموج و بندر کنگان به بندر عسلویه منتهی خواهد شد. به لحاظ وجود تأسیسات عظیم در پارس جنوبی و به منظور ایجاد فرصت‌های شغلی جدید و توسعه فعالیت اقتصادی محور بوشهر به سمت عسلویه در اولویت قرار گرفته‌است. تأمین اعتبار این پروژه توسط وزارت راه و نفت صورت گرفته‌است. طول کل پروژه راه‌آهن شیراز - بوشهر - عسلویه ۶۴۷ کیلومتر می‌باشد.
مهم‌ترین بنادر استان در بندر بوشهر، بندر گناوه، بندر دیلم، بندر ریگ، بندر دیر، بندر کنگان، بندر نخل تقی، بندر عسلویه می‌باشند که عبارتند از: بندر جامع منطقه ویژه اقتصادی انرژی پارس (شامل مجتمع بندری پارس و بندر پتروشیمی)، خارگ، بندر کنگان، بندر دیر، بندر گناوه، بندر دیلم.
همچنین شهر بوشهر دارای یک پایانه بین‌المللی مسافربری دریایی نیز است که قرار بود از این پایانه خط کشتیرانی بوشهر-قطر نیز راه اندازی شود اما بنا به دلایلی مانند مشکل تأمین سوخت کشتی هنوز این موضوع محقق نشده‌است. طبق گفته مسئولان قرار بر این بوده‌است که اسکله‌های مسافری گردشگری دیگری نیز در کنگان، دیلم، و گناوه نیز تا تاریخ شهریور یا مهر ۱۴۰۰ افتتاح شوند اما هنوز اخبار جدیدی اعلام نشده‌است.
به دلیل موقعیت و وجود تأسیسات خاص در استان بوشهر، شاخه‌های نظامی متفاوت به همراه پایگاه‌های متعددی از این شاخه‌ها در استان بوشهر حضور دارند که عبارتند از: پایگاه ششم شکاری، منطقه دوم نیروی دریای سپاه (نوح)، منطقه چهارم نیروی دریایی سپاه (ثارلله)، نیروی دریایی ارتش(گردان تکاوران دریایی بوشهر)، نیروی هوافضای سپاه، پدافند هوایی شهید بوشهریان، و نیروی زمینی سپاه.
در اولین روز جنگ، عراق علاوه بر فرودگاه مهرآباد به فرودگاه بوشهر نیز حمله کرد. همچنین بعدها در طی جنگ چندبار نیز به نیروگاه اتمی بوشهر حملاتی انجام داد. در طی جنگ، پایگاه هوایی شهید یاسینی بوشهر و پایگاه نیروی دریایی در بوشهر نقش بسیار پررنگی داشتند به طوری که بعد از شروع تجاوز به ایران، اولین حمله بعد از دو ساعت از شروع حمله عراق، از پایگاه هوایی بوشهر به سمت عراق انجام شد (عملیات البرز یا انتقام) و همچنین در اول مهر ۱۳۵۹ عملیات کمان ۹۹ نیز با مشارکت این پایگاه انجام شد. این پایگاه بیشترین مأموریت جنگی در جنگ انجام داده‌است که به بیش از ۱۰ هزار سورتی پرواز می‌رسد. در اضافه، پایگاه هوایی بوشهر بیشترین کشته‌های نیروی هوایی را طی این جنگ به خود اختصاص داده‌است. در یکی از عملیات‌های این پایگاه که در روزهای اول جنگ انجام شد، تیپ مکانیزه عراق به‌طور کامل نابود شد.
در ۷ آذر ۱۳۵۹، در عملیاتی به نام مروارید که توسط پایگاه دریایی ارتش در بوشهر و پایگاه هوایی بوشهر انجام شد تقریباً تمامی نیروی دریایی کشور عراق نابود شد. به افتخار این عملیات، روز ۷ آذر را بعنوان روز نیروی دریایی در ایران قرار داده‌اند.
طی این جنگ، تمرکز اصلی عراق بر روی جزیره خارگ بود که حدود ۹۰٪ نفت ایران از آن صادر می‌شد. طبق آمار؛ شهرهای آبادان، اهواز، و دزفول به ترتیب با ۱۰۱۷، ۳۱۶، و ۲۴۱ حمله هوایی، شهرهایی هستند که بیشترین حملات در طول جنگ نسبت به آنها انجام شده‌است اما جزیره خارگ ۲۸۴۰ بار مورد حمله هوایی قرار گرفت که تقریباً با تعداد روزهای جنگ هم برابری می‌کند (جنگ ایران-عراق ۲۸۸۸ روز طول کشید) که خود رکوردی محسوب می‌شود. اهمیت زیاد استان بوشهر و وجود پایگاه‌های نظامی متعدد و قدرتمند باعث شده بود که صدام حسین برای نشان دادن حساسیت بوشهر اعلام کند که «ما با دو کشور در جنگ هستیم، کشور ایران و کشور بوشهر».
از جاذبه‌های گردشگری استان بوشهر می‌توان به:
کاخ سنگ سیاه، شهر باستانی سیراف، شهر باستانی ریشهر، بافت شهر بوشهر، کلیسای خارک، مسجد بردستان (دیر)، قلعه بردستان، قلعه نصوری، کاخ بردک سیاه، گور دختر، کشتی رافائل، خانه قاضی، امامزاده عبدالمهیمن، عمارت کلاه‌فرنگی بوشهر، عمارت گلشن، کلیسای ارامنه گریگوری، گورستان مهاجمین انگلیسی، قبر جنرال، عمارت کوتی، مدرسه سعادت، عمارت ملک بوشهر، کوشک اردشیر، سنگ‌نبشته هخامنشی (جزیره خارک)، دژ برازجان، نیایشگاه مند، امامزاده شاهزاده ابراهیم، قلعه خورموج، امامزاده امام حسن، غار چهل‌خانه، برج خان (گناوه)
سواحل خلیج فارس، کوه پردیس جم، آبشار زیرراه، آبشار فاریاب پشتکوه، مناطق تفریحی باغ شمالی هلیله، غار چهل‌خانه، جنگل گلوبردکان، چشمه آبگرم قوچارک،
موزه دریا و دریانوردی خلیج فارس، موزه رئیسعلی دلواری، موزه مردم‌شناسی بوشهر، موزه تاریخ پزشکی خلیج فارس، موزه منطقه ای خلیج فارس (بزرگترین موزه جنوب ایران)، باستان‌شناسی، تاریخ طبیعی
تیم‌های فوتبال استان بوشهر که در لیگ برتر یا جام حذفی حضور داشته‌اند عبارتند از: ایران جوان بوشهر، شاهین بوشهر، پارس جنوبی جم، شاهین بندر عامری از دیگر باشگاه‌های استان می‌توان به موارد مقابل اشاره کرد: باشگاه فوتبال امید گناوه، باشگاه فوتبال پاس بوشهر، باشگاه فوتبال پرسپولیس گناوه، باشگاه فوتبال سیراف کنگان، باشگاه فوتبال کارگر بنه‌گز، باشگاه والیبال دلیران دشتی
از ورزشگاه‌های استان بوشهر می‌توان به موارد مقابل اشاره کرد: ورزشگاه تختی جم، ورزشگاه شهید بهشتی بوشهر، ورزشگاه شهید مهدوی ۲۸ مرکز آموزش عالی، مراکز آموزش فنی و حرفه‌ای و مؤسسات تحقیقاتی، نقش مهمی در تأمین نیروی انسانی متخصص مورد نیاز بخش‌های اقتصادی استان و مناطق همجوار ایفا می‌کنند که مهم‌ترین آن‌ها عبارتند از: