افشار قاسملو
افشار ‌قاسملو خاندانی از تیره قاسملو ایل افشار بودند که از دوره شاه سلطان حسین تا اواخر سلطنت فتحعلی شاه، حکومت ارومیه را در دست داشتند. معروفترین شخصیت این خانواده امامقلی‌خان بیگلربیگی است که نوادگان او در دوران معاصر بیش از هشتادهزار خانواده هستند.
پیشینه خاندان افشار قاسملو به افشارهایی بازمی‌گردد که در حدود سال‌های ۱۰۳۵ قمری به دستور شاه عباس کبیر به همراه کلبعلی‌سلطان افشار به ارومیه مهاجرت کردند و افشارهای ارومیه را پدیدآوردند. تیره «قاسملو» یکی از تیره‌های فرعی ایل افشار محسوب می‌شد که برطبق گزارش ادیب‌الشعراء پس از مهاجرت، به دستور کلبعلی‌سلطان در صائین قلعه متوطن شدند. از تیره فرعی قاسملو در اواخر دوره صفوی و اوایل دوران قاجار، چند خاندان در نقاطی از شمال غرب ایران و استان کرمان نفوذ قدرت فراوان یافتند، از جمله این خانواده که در طی چند نسل حکومت ارومیه را برعهده داشت و خاندان افشار قاسملوی اسدآباد که برای دو قرن بر جلگه اسدآباد حکمرانی کردند و در ارتش قاجار مناصب بالای نظامی داشتند.در کرمان نیز افشار قاسملو با در اختیار داشتن ۹۲ تیره از ایل افشار به مدت ۵۰۰ سال حاکمیت کرمان و بخش‌های جنوبی و شرقی ایران را در اختیار داشتند . در دوره پس از نادر شاه با وصلتی که بین سران افشار کرمان و شاهرخ خان افشار ( فرزند نادر شاه ) به وجود آمد قدرت افشار کرمان فزونی یافت. از سرشناسترین افراد ایل افشار کرمان به بایرم خان افشار، شاهرخ خان افشار، میرزا حسن خان سرتیپ، غنجعلی خان افشار، هژبرالسلطنه و فرج اله خان افشار می‌توان اشاره کرد. در دوره قاجاریه افشار کرمان خود را از حکومت کرمان کنار کشیده و حکومت را به آقا محمد خان قاجار واگذار نمودند ولی این واگذاری قدرت چیزی از تسلط این ایل بر کرمان کم نکرد بلکه در ادوار مختلف نقش سیاسی افشارها در تاریخ کرمان مشهود بوده‌است. در حال حاضر شهرهای شمالی استان کرمان و شهرهای بافت و سیرجان و حاجی آباد هرمزگان و جیرفت سکونتگاه فرزندان این ایل می‌باشد.
در خصوص افشار قاسملوی ارومیه نیز آنچه از مستندات تاریخی بر می آید آن است که از زمان کلبعلی‌سلطان افشار، حکومت ارومیه در دست خاندانی از تیره ایمانلوی افشار بود تا در زمان سلطنت شاه سلطان حسین به خاندان افشار قاسملو منتقل شد.
خدادادخان، اولین حاکم (بیگلربیگی) ارومیه از تیره قاسملو، در سال ۱۱۱۹ قمری به فرمان شاه سلطان حسین به قدرت رسید. او در سال ۱۱۳۴ به دلیل شکست در سرکوبی راهزنان کرد، برسر نماز خنجری به سینه خود فروکرد و به زندگیش پایان داد. پس از او پسرش قاسم‌خان به دستور شاه سلطان حسین به حکومت رسید. کمتر از یک سال بعد، با حمله افغان و سرنگونی صفویان، آذربایجان نیز دچار آشوب شد و مورد هجوم قوای عثمانی قرار گرفت. عثمانیان به سرداری یوسف پاشا ارومیه را فتح کردند و قاسم‌خان را عزل و سپس مقتول ساختند. در سال ۱۱۴۲ قمری، نادر ارومیه را از دست عثمانیان گرفت و یوسف پاشا را که به قلعه دم‌دم پناه برده بود، به قتل رساند و یکی از نزدیکان خود به نام پرو بیگ افشار را به حکومت ارومیه منصوب کرد. در سال ۱۱۴۸ قمری حکومت برای مدت کوتاهی به محمدعیسی‌خان، پسر قاسم‌خان تعلق گرفت. در سال ۱۱۵۸ قمری، فتحعلی خان افشار ارشلو در ارومیه حکومت می‌کرد. پس از قتل نادر، در حدود سال‌های ۱۱۶۰ تا ۱۱۷۶ جز شاخه خدادادخان، شاخه دیگری از تیره قاسملو نیز بر ارومیه حکومت کرد که نحوه ارتباط آنان با شاخه نخست معلوم نیست. از شاخه دوم، ابتدا مهدی‌خان افشار قاسملو حکومت یافت. او در حدود سال ۱۱۶۰ قمری از ایروان به ارومیه آمد و فتحعلی خان افشار را به زندان انداخت. او سپس به ابراهیم‌شاه پیوست و از جانب او حاکم آذربایجان شد. مهدی‌خان فتحعلی خان را پس از آن که به او اظهار وفاداری کرد، به حکومت ارومیه گمارد. دومین نفر از این شاخه، تقی‌خان برادر مهدی‌خان است که از جانب فتحعلی‌خان به حکومت رسید. پس از آنکه مهدی‌خان توسط مردم تبریز مقتول شد، فتحعلی خان به تبریز لشکرکشید و خود را حاکم آذربایجان اعلام کرد و تقی‌خان را در ارومیه جانشین خود ساخت. در زمانی که فتحعلی‌خان به قصد به دست آوردن سلطنت ایران، به اصفهان لشکرکشیده بود، آزادخان افغان به ارومیه حمله کرد و تقی‌خان را کور ساخت و محمدموسی‌خان، برادر محمدعیسی‌خان از شاخه خدادادخان را به حکومت تعیین کرد. او همچنین برای تحکیم نفوذ خود، قیزآقا، خواهر موسی‌خان را به حباله نکاح کشید. در ۱۱۷۰ قمری محمدحسن خان قاجار به کمک فتحعلی‌خان ارشلو ارومیه را تسخیر کرد و فتحعلی‌خان را باردیگر به حکومت گماشت. محمدموسی‌خان به دست محمدحسن‌خان به قتل رسید و آزادخان به شیروان فراری شد. در ۱۱۷۷ قمری کریم خان زند به آذربایجان آمد و ارومیه را مفتوح ساخت و فتحعلی‌خان را معزول ساخت. سپس خواهر محمدموسی‌خانِ مقتول را به زنی گرفت و حکومت ارومیه را به رستم‌خان قاسملو، پسر مهدی‌خان داد. کریم خان در ارومیه تاج برسر نهاد و خود را «وکیل‌الرعایا» یا «وکیل ملت» نامید. او در بازگشت به شیراز فتحعلی‌خان را به همراه خود برد، اما در میانه راه، زمانی که به شهر قمشه رسیده بودند، به قتلش فرمان داد. رستم‌خان در سال ۱۱۸۱ قمری به دست مردم شهر که بر او شوریده بودند، کشته شد. پس از او، کریم‌خان رضاقلی‌خان پسر محمدموسی‌خان را به سمت بیگلربیگی منصوب کرد. رضاقلی‌خان پس از چهار سال، در ۱۱۸۵ قمری درگذشت و حکومت به پسرش امام‌قلی‌خان تعلق گرفت. با اقدامات تظامی او در خلال سال‌های ۱۱۸۶ تا ۱۱۹۵ قمری علیه نظرعلی‌خان شاهسون، علی‌خان شقاقی و ابراهیم‌خلیل‌خان جوانشیر، باردیگر امنیت در آذربایجان برقرار شد. امام‌قلی‌خان چندبار با حکام آذربایجان نیز وارد جنگ شد و از جمله به تبریز لشکرکشید و حکومت نجفقلی‌خان دنبلی را در معرض تهدید قرار داد. او در ۱۱۹۶ قمری با سعایت نجفقلی‌خان و سایر حاکمان آذربایجان، به دستور علیمرادخان زند عزل شد و امیراصلان‌خان کردبچه افشار به جای او منصوب گردید. امامقلی‌خان به فرمان علیمرادخان سر فرود نیاورد و با امیراصلان‌خان وارد جنگ شد، اما در این گیرودار زخمی شد و به دلیل خون‌ریزی زیاد در عمارت چهاربرج درگذشت.
امامقلی خان بیگلربیگی (۱۱۷۱ — ۱۱۹۷ قمری) بیگلربیگی ارومیه از ۱۱۸۵ تا ۱۱۹۷ قمری. او ابتدا با دختری از ایل خلج قریه باراندوز ازدواج کرد. سپس در ۱۱۸۸ قمری دختر رستم‌خان قاسملو و در ۱۱۹۵ قمری دختر احمدخان دنبلی را به ازدواج خود درآورد. از دو همسر اول، پنج فرزند، چهارپسر و یک دختر داشت. که عبارت بودند از: حسینقلی‌خان بیگلربیگی (از همسر خلج) و محمدعیسی خان، خدادادخان، لطفعلی خان و مریم‌بیگم (از دختر رستم‌خان). از فرزندان خدادادخان آگاهی زیادی در دست نیست، جز آنکه به نوشته ادیب‌العشراء با دختر محمدقلی‌خان بیگلربیگی ازدواج کرد و صاحب چهار پسر شد.
حسینقلی‌خان بیگلربیگی، در ۱۱۸۷ قمری متولد شد و به دلیل پرت شدن از اسب، در ۲۷ شعبان ۱۲۳۶ درگذشت. او سه بار ازدواج کرد، ابتدا با دختر علیرضاخان قاسملو، سپس با دخترعمویش، دختر محمدقلی‌خان افشار و پس از آن با دختری از طایفه خلج و مجموعاً صاحب دوازده پسر و چهار دختر شد. پسران او از دختر علیرضاخان قاسملو عبارت بودند از امامقلی‌خان، نجف‌قلی‌خان، ابراهیم‌خان و محمدولی‌خان. امام‌قلی‌خان، بزرگترین فرزند، چهل روز پس از پدرش درگذشت. یکی از دختران حسینقلی‌خان به نام قمرنساءخانم به ازدواج فتحعلی‌شاه قاجار درآمد و صاحب پنج فرزند شد. قمرنساءخانم از بطن دختر محمدقلی‌خان افشار متولد شده بود و فرزندان او از فتحعلی‌شاه عبارت بودند از: جهانسوز میرزا، یحیی میرزا، قیصرخانم، سارا سلطان‌خانم و بدرجهان خانم. سارا سلطان‌خانم در سال ۱۲۵۰ قمری به امر محمدشاه قاجار با پسردائیش جهانگیرخان بیگلربیگی ازدواج کرد و صاحب فرزندی نشد.
ابوالفتح‌خان سرتیپ پسر حسینقلی‌خان بیگلربیگی از بطن دختر محمدقلی خان افشار بود. او در دوران محمدشاه به تهران رفت و مقام آجودان‌باشی یافت. از فرزندان او یک تن را می‌شناسیم:
محمدعیسی خان، پسر اماقلی خان از بطن دختر رستم خان افشار بود. او چندی از جانب برادرش حسینقلی‌خان بیگلربیگی نایب‌الحکومه ارومیه بود. در سال ۱۲۱۴ قمری به دستور حسینقلی‌خان به همراه لطفعلی‌خان برادرش به قزوین فرستاده شد تا در آنجا به همراه فرزندان محمدقلی‌خان افشار محبوس و تحت نظر باشد. او صاحب دو پسر بود: علی‌قلی‌خان آجودان‌باشی و علی‌نقی‌خان سرهنگ فوج افشار.
لطفعلی خان سرتیپ، پسر امامقلی خان از بطن دختر رستم‌خان افشار بود. او در سال ۱۲۱۴ به همراه برادش محمدعیسی‌خان به دستور حسینقلی‌خان به قزوین فرستاده شد تا در آنجا به همراه فرزندان محمدقلی‌خان افشار محبوس و تحت نظر باشد. در جشن نوروز ۱۲۲۳ قمری، عسکرخان افشار که از سفارت پاریس بازگشته بود، از فتحعلی‌شاه استدعا کرد فرزندان امام‌قلی‌خان و حسین‌قلی‌خان را که در قزوین زندانی هستند آزاد نماید. فتحعلی‌شاه دستور به رهایی آنان داد و لطفعلی‌خان به هنگام بازگشت به ارومیه در تبریز به حضور عباس میرزا رسید و از طرف او به فرماندهی پانصد سوار افشار منصوب شد. لطفعلی‌خان در جریان جنگ ایران و روسیه در صحنه بسیاری از نبردهای حاضر بود. او در سال ۱۲۲۳ قمری به همراه فوج افشار به سرهنگی محمدخان قاجار، در نبردی ژنرال ترموسوف را شکست داد و از جانب عباس میرزا مورد تقدیر قرار گرفت و به فرمان او فوج هشتم افشار را ایجاد کرد و به درجه سرهنگی رسید. در سال ۱۲۲۴ قمری در نبرد اصلاندوز شرکت کرد، اما با وجود آن که رشادت بسیار به خرج داد، مغلوب شد و پانصد سوار افشار کشته شدند. در ۱۲۲۷ در نبرد لنکران برابر ژنرال کتلروسکی ایستادگی کرد و در سال ۱۲۲۹ قمری به دستور برادرش حسینقلی‌خان، جنگ حیدری و نعمتی را که در ارومیه درگرفته بود، به کمک فوج هشتم افشار پایان داد. در سال ۱۲۳۱ به همراه نجف‌قلی‌خان پسر حسینقلی‌خان در رواندز به جنگ قوای عثمانی رفت و در نبرد توپراققلعه به همراه برادرزاده‌اش محمدولی‌خان، به سرکردگی فوج هفتم و هشتم افشار شرکت کرد. واپسین مقام لطعفلی‌خان سرتیپی فوج هفتم و هشتم افشار بود. او در ۱۸ جمادی‌الثانی ۱۲۴۸ بر اثر ضربه لگد اسب درگذشت. همسر لطفعلی‌خان دخترعمویش، دختر محمدقلی‌خان افشار بود و صاحب چهار فرزند، سه پسر و یک دختر شد:
محمدقلی‌خان صاحب شانزده فرزند، دوازده پسر و چهار دختر بود. بزرگترین پسر او مصطفی‌قلی‌خان نام داشت. پسر دوم، سعادت‌قلی‌خان، بانی حمام سعادت‌قلی‌خان ارومیه بود. پسر دیگر او خداقلی‌خان در ایام حکومت نجفقلی‌خان، بیگلربیگی و سپس دیوان‌بیگی بود. حاجیه خانم، دختر اول محمدقلی‌خان، به ازدواج حسینعلی میرزا فرمانفرما پسر فتحعلی شاه درآمد و صاحب فرزندانی چند شد، از جمله: رضاقلی میرزا، در زمان پدرش نایب‌الایاله فارس بود، نصرالله میرزا و تیمور میرزا حسام‌الدوله که در دوران فرمانفرما بر کازرون حکومت می‌کرد. دختر حاجیه خانم را سعید بن سلطان بن احمد فرمانروای عمان و مسقط و زنگبار به همسری گرفت و با خود به زنگبار برد. او چندی بعد بدون داشتن اولاد، از سلطان طلاق گرفت و به ایران بازگشت. پس از فوت فتحعلی‌شاه، حسینعلی میرزا از شیراز به ادعای تاج و تخت قاجار برخاست و چون توسط محمدشاه، دستگیر زندانی شد، رضاقلی میرزا و تیمور میرزا از بیم جان خود به لندن فرار کردند. آنان نخستین اعضای خاندان قاجار بودند که به اروپا مسافرت می‌کردند و سفرنامه‌ای که رضاقلی میرزا در شرح این سفر پرمخاطره به رشته تحریر درآورد، یکی از اولین نمونه‌ها در نوع خود و قابل قیاس با مسیر طالبی نوشته میرزا ابوطالب خان است.
دختران دیگر محمدقلی‌خان به ازدواج حسینقلی‌خان بیگلربیگی، خدادادخان و لطفعلی‌خان سرتیپ، پسران امام‌قلی‌خان بیگلربیگی، درآمدند. همسر خداداداخان صاحب چهار پسر به نام‌های عبدالرحمان پاشاخان، ولی‌قلی‌خان، عباسقلی‌خان و زکی‌خان شد. همسر لطفعلی سه پسر (عسکرخان، اقبال‌الدوله و شجاع‌الدوله) و یک دختر یافت. قاسم خان افشار بعد از سال ۱۲۰۵ هجری قمری با اعضای خانواده و اقوام به ساوجبلاغ منتقل گردید و نهایتاً در روستای قاسم‌آباد آقای فعلی که به نام ایشان نام‌گذاری گردیده‌است سکنی گزید. وی در سال ۱۲۴۲ درگذشت و در همان روستا به خاک سپرده شد. اعضای خانواده او نسل به نسل در آن روستا ساکن بوده و هستند. در عکس زیر شجره‌ای از سر سلسله افشار قاسملو تا فرزندان قاسم خان به تصویر کشیده شده‌است. ضمناً قاسم خان از فرزندان دختری نادر شاه افشار می‌باشد. یکی از معروف‌ترین آثار خاندان افشار، عمارت چهاربرج است. این عمارت را رضاقلی‌خان بیگلربیگی در دوران حکومتش احداث کرد و چون بمانند قلعه‌ای در چهارگوشه دارای چهار برج بود، به این نام معروف گشت. عمارت چهاربرج، مشتمل بر چند بیرونی و اندرونی، تالارهای متعدد و حمام مخصوص بود. تالارهای ساختمان را نقاشی‌های آبرنگ یکی از معروف‌ترین نقاشان عصر زندیه، الله‌وردی نقاش (برادر ابوالحسن افشار) تزئین می‌کرد. شاهان وقت، از جمله کریم خان زند و فتحعلی شاه قاجار در این عمارت مهمان خوانین افشار می‌شدند. فتحعلی شاه در چهار برج با مریم‌خانم دختر امام‌قلی‌خان بیگلربیگی ازدواج کرد و سید علی‌محمد باب در دوران محمدشفیع‌خان بیگلربیگی چندی در این عمارت اقامت گزید.
در سال ۱۱۸۷ قمری امام‌قلی‌خان بیگلربیگی باغ و عمارتی در منطقه «سیرداغی» احداث کرد. محل باغ بربالای چشمه «خان‌بلاغی» انتخاب شده بود که چشم‌اندازی منحصر به فرد داشت. در سال ۱۲۵۸ قمری، ملک‌قاسم میرزا، این باغ را که متروک افتاده و عمارتش روبه ویرانی بود، تعمیر کرد.
امام‌قلی‌خان در ۱۱۸۸ قمری، باغ دیگری در نزدیکی شهر ارومیه ساخت که به «باغ دلگشا» موسوم شد. پس از امام‌قلی‌خان باغ به چهارمین پسرش، لطفعلی‌خان افشار به میراث رسید. اقبال‌الدوله، پسر لطفعلی‌خان و مالک بعدی باغ، در حدود ۱۲۸۰ قمری عمارت‌هایی در آن پی‌ریزی کرد که پس از او به دست برادرش، یوسف‌خان شجاع‌الدوله، به اتمام رسید. در قیام شیخ عبیدالله نهری، پیروان شیخ دیوارهای باغ را تخریب و عمارت‌ها را به گلوله بستند. این آسیب‌ها در دوران حکمرانان بعدی ارومیه ترمیم شد. پس از جنگ جهانی اول، خاندان افشار این باغ را برای احداث سربازخانه به ارتش اهدا کردند و از آن پس ساختمان‌های دولتی، یکی پس از دیگری در این محل احداث شدند، تا جایی که نشانی از باغ و عمارت‌های قدیمی آن برجای نماند.
در سال ۱۲۱۲ قمری، حسینقلی‌خان بیگلربیگی، پسر ارشد امام‌قلی‌خان، دو باغ در ییلاق ارومیه طرح انداخت که به «باغ سیاوش» و «باغ خان» مشهور شدند و هر دو دارای عمارت و حوض و استخر بودند.
یوسف‌خان شجاع‌الدوله در قریه «بدل‌بو» باغ و عمارت بزرگی ساخت تا پس از کناره‌گیری از مشاغل دولتی، در آن‌جا روزگار گذراند. در قیام شیخ عبیدالله، یکی از سخت‌ترین نبردها در نزدیکی این باغ اتفاق افتاد. پس از عقب‌نشینی قوای اقبال‌الدوله، باغ به دست کردها غارت شد و از آن پس متروک افتاد.
در منابع تاریخی نشانی از علاقه نسل‌های اولیه خاندان افشار قاسملو به هنر و فرهنگ و حمایت آنان از هنرمندان، دیده نمی‌شود. قدیمی‌ترین اشاره‌ها مربوط به نوشته علاءالدین تکش دربارهٔ حسین‌قلی‌خان بیگلربیگی است. به نوشته او: «[بیگلربیگی] مهم‌ترین مشوق هنرمندان بود. فریدون مینا از شعرا و استاد الله‌وردی نقاش مورد حمایت ایشان بودند.»
در اواسط دوران قاجار نیز جهانگیرخان بیگلربیگی و پسرعمویش شجاع‌الدوله به حمایت از هنرمندان و شعرا نام‌بردار بودند. برای نمونه تحت توجه و کمک‌های مالی شجاع‌الدوله، میرزا عبدالرشید ادیب‌الشعرا موفق به تدوین کتاب ارزشمند «تاریخ افشار» شد. به نوشته خود ادیب‌الشعرا: «روزی در مجلس … شجاع‌الدوله ذکر وقایع افشار و آن اوراق پریشان به میان آمد که همچنان متروک و منسوخ مانده و کسی اقدام به اتمام آن نکرده‌است. من بنده [...] را مخاطب نموده فرمودند:هان ای رشید! اباعن جد به خوان نعمت این خانواده پرورده و عمری در زیر سایه تربیت بسر برده بحمدالله سلیقه مستقیم داری، اکنون که هنگام فراغت است، انجام این خدمت به عهده اهتمام توست. از ما توجه احوال و بذل سیم و زر و از تو صرف اوقات و اظهار هنر.» بیشتر پیشرفت ادیب‌الشعرا مرهون مطالعه کتاب‌های متعددی بود که در کتابخانه خصوصی خوانین افشار وجود داشت، و با آزادی و احترام کامل به ادیب اجازه داده می‌شد تا از آن‌ها بهره برد.
در خانواده حبیب‌الله‌خان بیگلربیگی (پسر جهانگیرخان) شعر و ادبیات رواج داشته‌است. از میان پسران او دو تن، میرزا علی و میرزا حسین شعر می‌سرودند و هریک تخلصی برای خود انتخاب کرده بودند. فرزندان میرزا حسین نیز همگی اهل شعر و دوستدار ادب بودند. میرزا حسین اغلب با فرزندانش مشاعره می‌کرد. هریک مصراع‌های رباعی زیر را یکی از اعضای این خانواده در یک مجلس ادبی فی‌البداهه سروده‌است: