گویش هزارگی
هزارگی () گویشی از زبان فارسی دری است که در افغانستان بیشتر مردمان هزاره به آن صحبت می‌کنند.
تعدادی واژه‌های ترکی، مغولی و اوستایی در این گویش موجود است. گویش هزارگی برخی از ویژگی‌های دستوری سدهٔ چهارم و پنجم هجری، را در خود حفظ کرده‌است.
گویش هزارگی از گونهٔ زبان فارسی غزنه و خراسان خاوری ریشه گرفته‌است. در گویش هزارگی دو حرف «د» و «ت» غلیظ نیز وجود دارد که تلفظ‌شان نزدیک به تلفظ آن حروف در زبان‌های اردو و پشتو است. بسیاری از واژه‌های اوستایی نیز در این لهجه موجود است که به گفته برخی محققان و زبان شناسان، بیش از ۲۵٪ از واژگان این لهجه ریشهٔ اوستایی دارند؛ مثلاً: هزارگی آبست-اوستایی آبستا که هردو به معنی خویشاوند است یا واژه‌های دیگری مثل: ابسو، اِنگهَ، اوته، اوثه، جُنگه، کوور، خسور، تفت، خیرتو، پیتَو، اسپی، گیرو و… برخی از زبان‌شناسان بدون تحقیق و ریشه‌یابی واژه‌ها به روش علمی، به نظریه‌پردازی اقدام نموده و این واژگان را غیر (فارسی، ترکی، مغولی، و عربی) دانسته‌اند.
هزارگی یک نوع شرقی از زبان فارسی است که با گویش دری ارتباط نزدیک دارد. از نظر تاریخی به عنوان گویشی از زبان فارسی با وام‌واژه‌های زیادی از تُرکی و اندکی از مُغولی طبقه‌بندی می‌شود. این عضو شاخه ایرانی از خانواده زبان‌های هندواروپایی است و با گویش دری، یکی دیگر از انواع شرقی زبان فارسی و یکی از دو زبان اصلی در افغانستان، ارتباط نزدیکی دارد. تفاوت‌های اصلی بین دو گویش دری و هزارگی لهجه است و این که در گویش هزارگی به نسبت گویشی دری وام‌واژه‌های ترکی و مغولی بیشتر وجود دارد. علی‌رغم این تفاوت‌ها، آن‌ها از یکدیگر قابل درک هستند.
هزارگی توسط مردم هزاره، که عمدتاً در افغانستان (بویژه در منطقه هزاره‌جات و همچنین در مناطق عمده شهری) زندگی می‌کنند، با جمعیت قابل توجهی در پاکستان (به خصوص در شهر کویته) و ایران (به ویژه مشهد)، و توسط مهاجران هزاره در شرق ازبکستان، تاجیکستان شمالی، قاره آمریکا، اروپا و استرالیا سخنور دارد.
برخی از اقوام ترک و مغول که به مناطقی از خراسان بزرگ مهاجرت کردند و در کشور افغانستان کنونی ساکن شدند. تحت شرایط خاص اجتماعی دوران گذشته مسلمان و فارسی‌زبان گردیدند، چرا که زبان فارسی آن‌چنان همراه دین اسلام شده‌بود، که تقریباً به هر کجا که اسلام ریشه دواند، زبان فارسی نیز گسترش می‌یافت. به همین دلیل زبان فارسی وارد ایمان و گفتمان دینی نوکیشان مسلمان در سراسر آسیای جنوبی و آسیای میانه شد که برخی از مردم هزاره در حقیقت و به احتمال زیاد همان اقوام ترک و مغول هستند که به زبان فارسی سخن می‌گویند.
پروفسور بیکن اظهار داشته‌است: وام‌واژه‌های هزارگی به هفت گروه زیر تقسیم می‌شود:هرگاه کلمه به حروف «ن» ختم شود، در این‌صورت این حروف به‌شکل بی‌قاعده جای خود را به حروف «ه» می‌دهد؛ مانند: هرگاه حروف «‌ه» و «ح» در اول یا وسط کلمه بیاید، حذف می‌گردد؛ مانند: دیگر ویژگی‌های آوایی گویش هزارگی، قرار زیر است:
۱- «ب» به «و» تبدیل می‌شود: ۲- «پ» به «ف» تبدیل می‌شود: ۳- «ف» به «و» تبدیل می‌شود: ۴- «د» به «ت» تبدیل می‌شود: ۵- «ر» به «ل» تبدیل می‌شود: ۶- «ب» به «و» تبدیل می‌شود: گویش هزارگی برای خود هزاره‌ها قابل فهم است اما باز هم بعضی مناطق واژگان و گویش خاص خودشان را دارد. پروفسور دولینگ چند نمونه از آن را ثبت کرده‌است:
بچه‌های هزاره هم مثل دیگران از چیستان لذت می‌برند. اکثر چیستان‌های هزارگی منظوم است. مانند:
تا خانه بالا خانهمنی‌شی بلبل می‌خانه
برگردان
طبقه پایین، طبقه بالامیان آن بلبل می‌خواند (جواب: زبان)
هزاره‌ها ضرب‌المثل‌های بی‌شماری دارند. ندانستن ضرب‌المثل در جامعهٔ هزاره نوعی جهالت به‌شمار می‌رود. افراد کهن‌سال با گفتن ضرب‌المثل مخاطب خود را تحت تأثیر قرار می‌دهد. مانند:
غم نداری، بز بخر!
بز گرگ از گله دور!
بچهٔ مردم از خود نموشه!
بیشتر اشعار هزارگی به‌صورت دوبیتی و چهاربیتی است و سینه به سینه حفظ شده‌است که در این اواخر تنی چند از نویسندگان آن‌ها جمع‌آوری نمودند. در زیر چند نمونه از آن آورده شده‌است:
عجب قومه ای قومه هزاره'که احساس خودی هرگز نداره'به‌مثل پرِ کوک تیت‌پرگ شد'به هرجایی که افتاد کد گزاره"'برگردان
افسوس! هزاره چه ملت عجیبی است که احساس دوست‌داشتن خود را ندارد. مثل پر کبک هر جا پراکنده شد و هرجا که تقدیر نوشت خود را از همان‌جا دانست.
به همرایت رفاقت می‌کنم من'رفیقی با صداقت می‌کنم من'ازو زحمت که در جانم تو کردی'مه استوم که طاقت می‌کنم من"'برگردان
من همراه تو رفاقت می‌کنم و صداقت می‌باشم و مشکلاتی را که تو برایم بوجود آوردی، فقط من می‌توانم تحمل کنم.
اَلی اسپِ سمند الغار و بولغار'جلو از نقره و تنگ از گل نار'سحرگاهی مرا به یار رسانی'تو جو بِشکو که من بوسم لب یار""'برگردان
اسپ خاکستری رنگ عزیزم، که با یراق و زینی از گل انار مجهز شده‌ای. مرا صبح زود به معشوقم برسان. در حالیکه تو جَو می‌خوری من لب یار را ببوسم.
فیضو خو رایی شدهخدا نگهداری مونهاسپ فیضو تاخته میهخون فیضو ریخته میهفیضو مه کشته شدهقد خاک و خون ششته شدهشباش فیضو خوی ماامیر یکک خوی ما
برگردان
فیض‌خان سفرش را آغاز کرده‌است. خداوند نگهدار او خواهد بود. اسب فیض‌خان به‌سرعت می‌آید. خون او هم قطره قطره می‌ریزد. پیکر بی‌جان او با خاک و خون آغشته شده‌است. آفرین ای فیض‌خان، تنها سردار و سرلشکرم
ساختار دستوری «زبان هزارگی» عملاً با «لهجه پارسی کابلی» یکسان است.
جمع‌بندی اسم‌ها در گویش هزارگی نسبت به‌زبان دری کمی فرق می‌کند. در جمع‌بستن اسم‌ها به‌جای پسوندهای «ان» و «ها» از پسوند «ا» استفاده می‌شود:
در بعضی حالات به‌جای پسوند «ا» از پسوند «اُو» استفاده می‌شود:
وقتی اسم به حرف «‌ه» ختم شود، برای جمع‌بستن از پسوند گو استفاده می‌شود:
در اکثر حالات اسم‌ها، با تکرار جمع بسته می‌شوند، طوریکه حرف اول کلمهٔ دوم همیشه «م» است:
نحوه تلفظ تمام ضمیرها در گویش هزارگی با زبان دری یکی است؛ اما فقط در دو مورد تمایز دارد:
در شخص سوم مفرد، برای نسبت دادن به‌جای پسوند دری «اَش»، از پسوند «شی» استفاده می‌شود:
در گویش هزارگی ضمیرهای اشاره زیر استفاده می‌شود:
پسوند «واری» که در زبان دری «مانند» معنا می‌دهد، در این گویش کاربرد فراوانی دارد:
پسوند «ک» که نیز کاربرد فراوان دارد، برای حالت تصغیری استفاده می‌شود و نشان‌دهنده دوست داشتن است: