یورش به لنکران
یورش به لنکران نبردی است که در جریان دوره اول جنگ‌های ایران و روسیه در تاریخ ۱۳ ژانویه ۱۸۱۳ (۲۳ دی ۱۱۹۱ خورشیدی) در ناحیه تالش شمالی و شهر لنکران به وقوع پیوست.
پس از پنج روز محاصره دژ لنکران و گلوله‌باران آن، روس‌ها با وجود برتری عددی طرف ایرانی، موفق به حمله به ارگ شدند. اگرچه روس‌ها متحمل خسارات سنگینی در محاصره شدند و در طی آن بیشتر افسران و درجه‌داران نظامی ارتش روس کشته شدند، با تصرف این قلعه، شهر لنکران و سایر مناطق تالش شمالی را تصرف کردند.
پس از تصرف قلعه، همه بازماندگان توسط روس‌ها کشته و اعدام شدند و هیچ‌یک به اسارت در نیامدند. ژنرال پیوتر کوتلیارفسکی خود در جریان محاصره به‌شدت زخمی شد و پس از آن دیگر نتوانست در ادامه جنگ شرکت کند، در حالی که صادق‌خان، فرمانده جبهه ایران، هنگام محاصره قلعه کشته شد. از هنگ ۱۷ روسیه در محاصره متشکل از ۲۹۶ نفر، تنها ۷۴ تن از آنها در جنگ کشته شدند.
در جریان جنگ نخست روسیه و ایران (۱۸۱۳–۱۸۰۴)، انگلیسی‌ها تصمیم به ساخت یک دژ مستحکم در لنکران گرفتند. این دژ دارای دیوارهای سنگی بلند و دندانه‌های تیزی در بالای دیوار بود. همچنین این دژ توسط سنگرهای عمیق احاطه شده بود. این دژ به شکل یک چهارضلعی نامنظم (به عرض ۸۰ پا) در ساحل سمت چپ رودخانه لنکران (لنکران‌چای) و در فاصله کمی از دریای کاسپین جای داشت. این رودخانه در نزدیکی مرداب‌های نزدیک به دژ جای داشت. این دژ در بخش جنوب‌غربی ۱۳۰ متر درازا داشت. بخش شمال شرقی آن که به شکل چندضلعی نامنظم ساخته شده بود، تا ۸۰ متر درازا داشت. ضلع جنوب‌شرقی این دژ در امتداد رودخانه لنکران‌چای و به سوی دریای کاسپین بود. همچنین دیوارهای این قلعه از جهت شمال‌غربی هر کدام ۱۰۰ متر درازا داشتند. علاوه بر این، در هر گوشه دژ سنگرها قرار داشتند و بزرگ‌ترین آنها در جهت شمال‌شرقی بود. خندق مقابل قلعه ۴ متر عمق و ۱۰ پهنا داشت.
پس از چندین سال جنگ بی‌نتیجه در مناطق گوناگون ماورای قفقاز هیچ‌یک از طرفین جنگ به موفقیت چشمگیری دست نیافته بودند اگرچه روس‌ها یک برتری نسبی برای خود به دست آورده و با تصاحب حکومت‌های محلی شمال قفقاز از جمله چچن، داغستان، دربند، گرجستان و شماخی به نزدیکی سرزمین‌های ایران قاجاری در ناحیه اران و شروان رسیده بودند. عباس میرزا ولیعهد ایران در ماه اوت ۱۸۱۲ با سرکوب ناآرامی‌ها در تالش شمالی، کنترل کامل لنکران را به دست آورد و به سوی دشت مغان حرکت کرد. در سپتامبر ۱۸۱۲ در حالی که مذاکراتی میان ایران و روسیه در تفلیس با میانجی‌گری گور اوزلی و نماینده او جیمز موریه از انگلستان برای صلح در حال انجام بود خبری منتشر شد که ناپلئون بناپارت به نزدیکی مسکو رسیده است؛ به همین دلیل مذاکرات به حالت تعلیق درآمد. در ۳۱ اکتبر ۱۸۱۲ در حالی که نمایندگان ایران و روسیه در تفلیس آماده انجام مذاکرات بودند، ژنرال پیوتر کوتلیارفسکی حملهٔ شبانهٔ غافلگیرانه‌ای (با نام نبرد اصلاندوز) به اردوگاه ایران در اصلاندوز انجام داد که منجر به شکست کامل ارتش عباس میرزا و کشته‌شدن یکی از افسران پشتیبانی‌کننده انگلیس به‌نام کریستی شد. از آنجا که به‌طور فزاینده‌ای آشکار شد که تهاجم ناپلئون به روسیه ناموفق بوده‌است، روس‌ها به دنبال عملیات تهاجمی‌تری در ناحیه قفقاز بودند. پس از مدتی با ورود ارتش روسیه به دشت‌های پهناور نواحی جنوبی قفقاز در ۱۸ دسامبر ۱۸۱۲ میلادی، گروهان نظامی ارتش روسیه به رهبری ژنرال پیوتر کوتلیارفسکی از رودخانه ارس گذر کرده و ۸۰ مایل را به‌طور مستقیم بدون هرگونه جاده و از میان نمکزارها و مرداب‌ها از راه دشت‌های منطقه مغان به سوی مناطق جنوبی‌تر طی کردند و به مرزهای خانات تالش نزدیک‌تر شدند. پس از عبور از مرداب‌ها و نمکزارها سربازان به هوای برفی و کولاک وحشتناک برخوردند. در آن هنگام، ارتش روسیه و گردان‌های کوتلیارفسکی نیاز شدیدی به تأمین تجهیزات به‌ویژه آب آشامیدنی و غذا داشتند.
در ۲۰ دسامبر، گروهان روسی به شماری از قبایل شاهسون برخورد کردند که اغلب از روس‌ها فرار می‌کردند و برخی توسط روس‌ها دستگیر می‌شدند و دام‌هایشان مصادره می‌شد.
در ۲۱ دسامبر، گروهان تحت فرمان کوتلیارفسکی به مرزهای خانات تالش در نزدیکی رود ارس رسیده بود. آن‌ها در همین هنگام با ۵۰۰ سوارنظام ایرانی روبرو شدند که فرماندهی آن را شخصی به نام ابوسالم بر عهده داشت. نیروهای ایرانی و ابوسالم برای کاهش میزان خسارت‌ها و تلفات حاضر به درگیری نشدند و به شهرک ارکیوان (که در کتاب‌های تاریخی از آن با نام "ارکوان" هم یاد شده‌است و امروزه در نزدیکی شهر ماسال‌لی جای دارد و دارای یک قلعه تاریخی و مهم است) عقب‌نشینی کردند. در ادامه، آوانگارد روسی با سردار سواره نظام پیرقلی‌خان و یک گروه از ۱۰۰۰ سرباز ایرانی روبرو شد. پس از تبادل آتش کوتاه، ایرانیان عقب‌نشینی کرده و توسط کازاک‌ها مورد تعقیب قرار گرفتند.
در ۲۲ دسامبر، کوتلیارفسکی برای تحت پوشش قراردادن قوای ارتش روسیه در خانات تالش گروهانی را به فرماندهی سرگرد دیاچکووا به‌همراه ۲۰۰ پیاده، ۱۷۰ کازاک و چندین اسب‌سوار از ناحیه قره‌باغ و یک قبضه اسلحه و توپ از قره‌یازی به سوی ارکیوان فرستاد. پس از آن بخشی از مردم قره‌باغ که در اسارت روس‌ها بودند آزاد شدند اما شاهسون‌های اسیرشده همچنان در اسارت روس‌ها باقی ماندند.
پادگان نظامی ارکوان با در اختیار داشتن ۱۵۰۰ سرباز ایرانی و ۴۰۰ سرباز روس که به صفوف سپاه ایران پیوسته بودند (و با نام گردان بهادران شناخته شده بودند) به فرماندهی بالاخان و اصغرخان قلعه شهر ارکوان را ترک کردند و با دو اسلحه میدانی و توپ و تمام ذخایر توپخانه و علوفه به سوی لنکران عقب‌نشینی کردند. کوتلیارفسکی ۴۰۰ نیروی جاگر و ۳۰۰ کازاک را به فرماندهی سرهنگ دوم اوشاکوف برای تعقیب قوای ایران فرستاد که متعاقباً ۱۵ مایل به دنبال ایرانیان رفتند. در جریان این تعقیب و گریز، ۵۰ تن از ۴۰۰ سرباز روس فراری شدند و نزدیک ۳۰۰ تن از ایرانیان هم کشته شدند. در پی آن روس‌ها بیش از ۶۰۰ اسب و یک بار قابل توجه از تجهیزات و اسلحه را توقیف کردند. خسارت‌های وارد به شامل روس‌ها نیز ۱ کشته و ۵ زخمی بود. در همین میان کنترل ارکوان به دست قوای روس افتاد. ۱۰۰ نیروی جاگر برای نگهبانی و محافظت از قلعه ارکوان در این شهرک باقی ماندند. میر مصطفی خان با اطلاع از حرکت نیروهای روس به سوی جنوب پس از شکست ارتش ایران در اصلاندوز، با شتاب به ناحیه گاموشِوان در نزدیکی لنکران رفت و در آنجا تمامی پادگان‌ها، انبارها و اصطبل‌ها را برای مقابله با قوای ارتش روس بازسازی و با سلاح و مهمات جنگی تجهیز و آماده کرد.
کوتلیارفسکی پس از ورود به مناطق شمالی خانات تالش که توسط خان‌نشین تالش اداره می‌شد، به ساکنان این ناحیه اعلام کرد:
این سخنان کوتلیارفسکی بخشی از مردم تالش را تحت تأثیر قرار داد و در پی آن شروع به قطع درختان جنگلی کردند که گفته می‌شد سربازان فراری ایرانی در آن پنهان شده بودند.
صادق‌خان با لشکری متشکل از ۴۰۰۰ سرباز در قلعه لنکران در محاصره بود. عباس میرزا، ولیعهد ایران و فرمانده کل ارتش قاجاریه برای او مأموریت فرستاد: این نامه برای همه افسران و سربازان درون پادگان خوانده شد. پادگان در موافقت با سخنان ولیعهد به اتفاق آرا فریاد زد:
صادق‌خان همچنین از همه ساکنان خواست تا برای محافظت از قلعه اسلحه برداشته و تمام اقدامات لازم را انجام دهند. همچنین برای جلوگیری از حملات از سمت شمال و غرب اسکادران ارتش مستقر شد. صادق‌خان از ترس حمله غافلگیرانه ارتش امپراتوری روسیه افزون بر این که خود از نزدیک تحرکات دشمن را دنبال می‌کرد، بر افسران و سربازان جوان نیز نظارت داشت.
در ۲۷ دسامبر، کوتلیارفسکی نامه‌ای با مضمون پیشنهاد برای تسلیم لنکران به صادق‌خان فرستاد: در همان روز، صادق‌خان پاسخ داد: کوتلیارفسکی پس از خواندن نامه فوق، دستور بمباران قلعه را صادر کرد. برای حمله به قلعه، کشتی باید توپخانه جنگی خود را به نزدیکی ساحل برساند و از آن‌ها استفاده کند. در روزهای ۲۸ دسامبر - ۲۹ دسامبر، توپخانه روسی دائماً قلعه را بمباران می‌کند، اما موفقیت زیادی حاصل نمی‌شود زیرا گلوله‌های کوچک توپخانه نمی‌توانند به دیواره‌های مستحکم لایه‌های خشتی نفوذ کنند و مردان در قلعه که توپ‌های پادگان را اداره می‌کنند به مخفیگاه‌های خود پناه می‌برند. کوتلیارفسکی با دیدن بی‌فایده بودن گلوله‌باران نامه دومی را به لنکران فرستاد و از خان‌ها و مقامات پادگان خواست که از خود، همسران، فرزندان و دارایی خود بدون ریختن خون دریغ نکنند و قلعه را تحویل دهند. کوتلیارفسکی نیز چنین نوشت:
صادق‌خان پاسخ به این نامه را ضروری ندانست.
در همین حال، موقعیت قوای روسیه در حال بحرانی‌شدن بود. گلوله‌های توپخانه خالی شده بود و مردم از سرما رنج می‌بردند. افزون بر این، اخباری دریافت شد که عباس میرزا، فرمانده ارتش ایران، برای نجات لنکران در راه است. کوتلیارفسکی تصمیم گرفت زمان را از دست ندهد و با حمله‌ای سریع قلعه را تصرف کند.
درگیری لنکران توسط روس‌ها کمی پیش از طلوع آفتاب در ساعت ۵ صبح آغاز شد. قوای روس در سکوت کامل به حرکت درآمدند، اما ایرانیان در حالت هشدار و آماده‌باش قرار داشتند و اسلحه‌ها و تفنگ‌ها آماده شده بود. با این حال، روس‌ها به سرعت از خندق عبور کردند و سربازان پس از قرار دادن نردبان، از دیوار به سمت برج‌های قلعه بالا رفتند و شروع به پرتاب نارنجک به پایین کردند. در سری نخست تلفات، تقریباً همه افسران روس کشته یا زخمی شدند. برجک نخست شاهد مرگ سرهنگ دوم اوشاکوف بود، زیرا او برای مدتی تردید داشت. کوتلیارفسکی پس از آن، از ناحیه پا آسیب دید. او بالای بدن اوشاکوف ایستاد و در حالی که دست او را گرفته بود، دستور داد: اینجا با من! و شخصاً وارد درگیری مستقیم شد، اما کمی پس از آن با دو گلوله از ناحیه سر زخمی شد و به درون خندق غلتید. سربازان روسی که فرماندهان خود را از دشت دادند، همچنان حمله را ادامه دادند. معلم و ادیب آذربایجانی تیمور بیگ بایرام علی‌بی‌اف این وقایع را به شرح زیر توصیف کرد:
در همین حال، برج‌های قلعه به طور قابل توجهی تضعیف شدند، زیرا دیوارها با مهاجمان جدید به طور مداوم از بین می‌رفتند. سرانجام یک نارنجک‌انداز موفق شد تا از دیوار بالا رفته و اسلحه‌ای را بدست آورد که بلافاصله آن را برگرداند و با شلیک به درون قلعه دشمن داخل را هدف قرار دادند. این امر حمله به دو برجک دیگر را تسهیل کرد؛ همچنین توانستند از دیوار و به طرفین بالا بروند و دشمن را تضعیف کنند. در می آن هنگامی که شمار قابل توجهی از روس‌ها توانستند وارد قلعه شوند، درگیری شدید بین مهاجمان و مدافعان رخ افتاد. روزه‌الصفا مورخ فارسی این وقایع را توصیف کرد:
تیمور بیگ نوشت: مدافعان باقی‌مانده قلعه سعی کردند در رودخانه لنکران پناه بگیرند، اما توسط دو توپ که در سمت راست تحت پوشش ۸۰ تفنگدار روس نصب شده بودند، روبرو شدند. هنگام بازگشت، فراریان با سرنیزه سربازان محاصره‌کننده روس روبرو شدند.
پادگان ایران کاملاً فروپاشید. هیچ زندانی به اسارت گرفته نشد. صادق‌خان، فرمانده قلعه و حدود ده خان و فرزندان آن‌ها نیز کشته شدند.
کوتلیارفسکی نیمه‌جان در زیر اجساد پیدا شد. چشم راست او دچار آسیب از ناحیه چشم راست، شکستگی فک و بخش زیرین پا شده بود اما زنده ماند.
در پی فتح دژ و شهر لنکران و در پی آن امضای پیمان گلستان، تالش شمالی تقریباً برای همیشه از کنترل ایران خارج شد. پس از امضای قرارداد اعتراضات گسترده‌ای در سراسر سرزمین‌های قفقاز آغاز شد که منجر به درگیری‌های پراکنده مردم با روس‌ها شد. میرحسن‌خان تالش فرزند میرمصطفی‌خان فرماندهی خانات تالش را به دست گرفت. او مخالفت خود را با امضای پیمان گلستان اعلام کرد و به علت اختلاف و درافتادن با عباس میرزا، ولیعهد ایران، محبوس و زندانی شد. او با یاری شماری از افرادش از زندان گریخت و به تالش شمالی بازگشت و مدتی در نقاط گوناگون آن از جمله جنگل‌های میان‌کوه (در نزدیکی شهر ماسال‌لی کنونی) به همراه نیروهایش در برابر ارتش روسیه مقاومت کرد. او در سال ۱۲۴۶ قمری به صورت مشکوکی در تهران درگذشت. روس‌ها آرام آرام پس از تسخیر موقت تالش شمالی برای تثبیت تسلط خود در منطقه، ضمن احداث استحکامات در سراسر این ناحیه، به کوچاندن اجباری تاتارها (ترک‌زبانان اَرّان که بعدها آذربایجانی یا آذری نام گرفتند)، گرجی‌ها و ارمنی‌ها به تالش گشتاسبی دست زدند که با مرگ پتر کبیر در ژانویه ۱۷۲۵/۱۱۳۷ ق. این سیاست آن‌ها تا اندازه‌ای معوق ماند. با به علت ایستادگی تالشان در برابر مهاجران ناخوانده و حمایت روس‌ها از مهاجران، درگیری معمولاً به سود مهاجران پایان می‌یافت. روس‌ها همچنین به صورت گسترده‌ای دست به ویران‌سازی آثار و ابنیهٔ تالشان زدند، به‌ویژه مسجدها، از جمله مسجد کربلایی خداوردی و ساختمان‌های حکومتی ایران قاجاری مانند دیوان‌خانهٔ میرمصطفی‌خان مورد تخریب قرار گرفت. قطع درختان تالش گشتاسبی و انتقال چوب‌ها به شروان و روسیه، دست‌گذاشتن بر زنبورداری تالشان و وصول مالیات‌های سنگین و بیگاری‌کشیدن از تالشان از دیگر اقدامات روس‌ها در منطقه بود. روس‌ها به زور وارد خانهٔ روحانیان و مردم تالش می‌شدند و آن‌ها را به استهزاء می‌گرفتند و به دارایی‌هایشان دست‌اندازی می‌کردند. در پی این رفتارها بسیاری از مردم تالش کم‌کم از محل زندگی خود به سمت نواحی جنوبی‌تر یعنی تالش جنوبی که از شهر آستارا آغاز می‌شود مهاجرت کردند. بسیاری از آن‌ها در نواحی نمین، ویلکیج، اردبیل (بیش از سه هزار خانوار)، هشتپر، ماسال، تالش‌دولاب و… ساکن شدند و هیچ‌گاه به محل سکونت خود برنگشتند. شماری از تالشان و نزدیکان میرمصطفی‌خان هم بعدها به نواحی مرکزی ایران مانند اصفهان که شهر بزرگ و پررونقی در ایران بود نیز مهاجرت کردند. اگرچه پس از جنگ‌های نخست ایران و روس مردم سراسر ایران خواهان عضویت در ارتش ایران برای اعزام به قفقاز بودند و با تجدید قوای سپاهیان ایران دور جدیدی از جنگ‌های ایران و روس موسوم به جنگ‌های دوم ایران و روسیه آغاز شد و ارتش ایران دوباره بخش‌های از دست رفته فراوانی را از جمله تالش شمالی بازپس گرفت، اما با لشکرکشی‌های دوباره ارتش روسیه تمامی مناطق بازپس گرفته شده به همراه خانات ایروان و خانات نخجوان و بخشی باقی‌مانده از شمال گردنه حیران (شهرستان لریک امروزی) بر اساس پیمان ترکمانچای از خاک ایران جدا شدند.