ناطق مکرانی
میرزا گل محمد خان مکرانی مشهور به ناطق مکرانی (درگذشتهٔ ۱۲۶۴ هـ. ق) ادیب، عارف، شاعر و متکلم پارسی‌گوی بلوچ سده سیزدهم قمری بود.
جز آنچه در «تذکره شمع انجمن»، تألیف حسن خان قنوجی و چند تذکره و فرهنگ دیگر به اجمال دربارهٔ زندگی ناطق مکرانی یاد شده‌است اطلاعات دقیق و مفصلی از زندگی او در دست نیست. اما آنگونه که از سال درگذشت وی (۱۲۶۴ هـ. ق) و معاصر بودن و دوستی و مراوده ادبی وی با غالب دهلوی بر می‌آید مسلماً میرزا ناطق مکرانی در سده نوزده میلادی معادل سده سیزدهم قمری می‌زیسته‌است.
زادروز ناطق مکرانی دقیقاً مشخص نیست. اما بر مبنای نظری او در ۱۱۹۲ هـ. ق به دنیا آمده‌است. گرچه برخی در درستی این نظر تردید کرده اند اما یقیناً وی در نیمه دوم سده دوازدهم در مکرانِ بلوچستان در شهر پنجگور دیده به جهان گشوده‌است.
آنچه مسلم است میرزا گل محمد خان نخستین سال های زندگی خود را در شهر پنجگور بلوچستان سپری کرده است. اما در جوانی زادگاه خود را ترک گفته و به قصد تحصیل راهی اصفهان می‌شود و پس از سال ها با اندوخته ای پربار در حوزه زبان و ادبیات فارسی به موطن خود بازمی‌گردد. گویند پس از بازگشت به بلوچستان بدلیل بلاغت و سلاست وی در ادبیات فارسی در تمام منطقه شهره می‌شود تا جایی که میان مردم به پارسی وان (به بلوچی در معنای فارسی خوان یا آنکه بسیار در زبان فارسی بلیغ است) شناخته می‌شود. اما پس از مدتی به سوی سند راهی می‌شود. درباره دلیل هجرت وی از سرزمین مادری نظرات مختلفی وجود دارد. به عقیده برخی در دوران فرمانروایی بر کلاتِ بلوچستان، و درگیری های متمادی وی با حکمرانان محلی کیچ ناطق مکرانی همچون خیل عظیمی از بلوچ ها در اثر تباهی ناشی از این جنگ‌ها به میر فاتح علی خان از پادشاهان بلوچ سلسلهٔ تالپور در ناحیه سند پناه برد.
میرزا ناطق در مدت اقامت در حیدر آباد سند امیر صوبدار خان دوم فرمانروای جوانِ دانشمند و دانش‌دوست سلسله تالپور را درک کرده و به دربار او راه می‌یابد. گویند صوبدار خان سخت او را گرامی داشته و هم او بوده‌است که به میرزا ناطق لقب «دِل وَش» (خوش دل) داده‌است. صوبدار خان برای میرزا ناطق منصب و مقرری درخور و مداومی در نظر گرفته اما آنگونه که می‌گویند ناطق از بلند همتی آن را نپذیرفته و دیری هم نمی‌پاید که از بلاد سند در حدود سال ۱۲۴۵ هـ. ق رخت به لاهور می‌کشد.
ناطق پس از حدود چهار سال اقامت در لاهور در حوالی سال ۱۲۵۰ هـ. ق به لکهنو عزیمت کرده و در آنجا نیز به دربار
عمدهٔ تذکره‌نویسان تاریخ درگذشت میرزا ناطق مکرانی را به سال ۱۲۶۴ هـ. ق ذکر کرده‌اند.
در صفحهٔ ۷۰۴ تا ۷۱۰ کتاب تذکرهٔ شمع انجمن تألیف حسن خان قنوجی جزئیات مختصری از حیات ناطق مکرانی و ابیاتی از وی به عنوان نمونه ذکر شده‌است. در بخش هایی از صفحهٔ ۵۵۹ کتاب فرهنگ شاعران زبان فارسی اثر عبدالرفیع حقیقت نیز به اجمال اشاراتی به زندگی ناطق مکرانی شده‌است و همانجا نیز به عنوان نمونه ابیاتی از وی نقل شده‌است. عبدالرفیع حقیقت در اثر دیگر خود یعنی نگین سخن نیز ابیاتی از میرزا ناطق مکرانی ذکر کرده، اما سخنی از زندگی وی به میان نیامده‌است. در شماره ۴۰-۴۱ مجلد یازدهم مجلهٔ هلال و در مقالهٔ «شعرگویی در کلات و کویته» به قلم انعام الحق کوثر اطلاعات به نسبت دقیق تری از زندگی ناطق اشاره شده‌است که عبدالرسول خیام‌پور نیز در کتاب فرهنگ سخنوران برای اطلاع از زندگی شاعر به آن ارجاع داده‌است.
تاکنون اطلاع دقیقی از تمامی آثار ناطق مکرانی بدست نیامده‌است. اما قدر مسلم، می‌توان اذعان کرد که وی دست کم، صاحب یک مثنوی که هم‌اکنون در دست نیست و دیگر دیوان شعر شناخته شده ای بوده‌است.
نخستین بار کمی پس از درگذشت میرزا ناطق مکرانی به سال ۱۲۷۷ هـ. ق به کوشش شخصی از شاگردانش به نام «جواهر سنگه جوهر» دیوان شعر مختصری از وی در شهر لکهنو گردآوری شده و بطبع رسیده است و هم او بر آن نام «جوهر معظم» نهاده. برای دومین بار، پس از گذشت حدوداً صد سال در ۱۹۶۹ میلادی مجدداً دیوان ناطق، این بار با الحاق مکتوبات شاعر و مقدمهٔ نسبتاً مفصلی از دکتر انعام الحق کوثر استاد در کویتهٔ بلوچستان به چاپ رسید.
میرزا ناطق مکرانی از اغلب قالب‌های شعر فارسی همچون غزل، قصیده، مثنوی، قطعه و رباعی بهره برده‌است. اما بدلیل کثرت غزلیاتش می‌توان نتیجه گرفت علاقه بیشتری به طبع آزمایی در این قالب داشته‌است.
با اینکه ناطق مکرانی حدوداً یک سده پس از دوران اوج و رواج سبک هندی (قرن یازدهم و دوازدهم قمری) در عرصه ادبیات فارسی ظهور کرده‌است اما در غزلیات وی می‌توان بسیاری از ویژگی های متداول سبک هندی را یافت. در سبک هندی این تنها قافیه‌ها و ردیف‌ها هستند که ابیات مستقل یک غزل را به یک دیگر پیوند می‌دهند و در غزل ناطق نیز کمابیش این قاعده رعایت شده‌است و تک‌بیت‌هایی، مستقل از نظر معنایی، بوسیلهٔ قافیه و ردیف شعر در هیئت غزلی واحد درآمده‌اند. بطور مثال:
گرچه ناطق در عمده غزلیات از سبک هندی بهره جسته‌است اما بنظر می‌رسد وی از افراط در این سبک پرهیز می‌کرده است و در غزل او نیز کمتر نشانی از ترکیب‌های نامتعارف، قیاس‌های زبانی پیچیده و بطور کلی زیاده‌روی‌های رایج در میان برخی شاعران سبک هندی می‌توان یافت. بنابراین از این جهت غزل ناطق به شاعرانی چون صائب و کلیم کاشانی نزدیکتر است تا شعرای دیگری که راه تکلف را در این سبک پی گرفته‌اند.
نکته جالب توجه شعر ناطق عدم پیروی او از برخی اصول سنتی و چارچوب‌های تعریف شده برای قالب‌های مختلف شعری است. بطور مثل در غزلی با مطلع :
تعداد ابیات را به بیست بیت فزونی داده‌است.
موضوع بیشتر قصاید ناطق ستایش و منقبت است. برخلاف غزلیات ناطق مکرانی که عمدتاً به پیروی از سبک هندی سروده شده‌اند، در قصیده‌های وی نشانی از آن نیست و در قصایدش همگام با شاعران همعصرش (دوره بازگشت)بوده‌است و به روشنی ردپای سبک خراسانی را می‌توان یافت. میرزا ناطق مکرانی در قصاید خود نیز همچون غزلیاتش در قید هنجارهای متداول شعر فارسی نبوده‌است و در دیوان وی قصاید مدحی بسیار کوتاهی می‌توان یافت که به ۱۵ بیت نمی‌رسد. ناطق در آغاز عمدهٔ قصاید مدحی خود تشبیب‌هایی ۸ تا ۱۷ بیتی در وصف طبیعت، نوروز و عشق سروده‌است اما در آن نیز گاهی برخلاف رسم رایج بین چکامه‌سرایان پارسی قصایدی سروده است که ابتدای آنها هیچ تشبیبی ندارد و یکراست به مدح می‌پردازد.