ارتش سوم زرهی (ورماخت)
ارتش سوم زرهی یکی از ارتش‌های میدانی نیروی زمینی آلمان در دوره رایش سوم بود که در سال ۱۹۴۰ ابتدا تحت عنوان گروه زرهی ۳ تشکیل شد و در جبهه شرقی جنگ جهانی دوم به نبرد پرداخت. این یگان ۱ ژانویه سال ۱۹۴۲ به ارتش سوم زرهی تغییر نام داد.
این یگان زرهی در ۱۶ نوامبر سال ۱۹۴۰ به کمک قرارگاه سپاه ۱۵ موتوریزه در ابتدا تحت عنوان گروه زرهی ۳، تشکیل شد.
با آغاز عملیات بارباروسا در ۲۲ ژوئن سال ۱۹۴۱، گروه زرهی ۳ به فرماندهی ارتشبد هرمان هوت موظف بود در جناح شمالی گروه ارتش مرکز، با پیشروی سریع از جانب شمالی منطقه محدب بیاویستوک به طرف شرق، از طریق ویلنا خود را به شمال مینسک برساند تا با الحاق به گروه زرهی ۲، نخستین حلقه محاصره نیروهای دشمن را در شرق این شهر ببندد.
این نیرو در روز نخست موفق شد با گذر از مرز در حد فاصل آسیب‌پذیر نیروهای جبهه شمال غربی در منطقه بالتیک و جبهه غربی شوروی در بلاروس هر چهار گذرگاه بر روی رودخانه نمان در منطقه عملیاتی خود یعنی سه پل پراهمیت در اولیتا و پل چهارم در مرکینه را در عمق ۴۵ تا ۷۰ کیلومتری، به شکل تخریب‌نشده تصرف کند. شکست ارتش سرخ در حفظ خط دفاعی رود نمان موجب تصرف سریع ویلنا، پایتخت جمهوری لیتوانی شوروی توسط گروه زرهی ۳ در ساعات اولیه صبح ۲۴ ژوئن شد. همان روز گروه زرهی ۳ از محدود شدن حرکت نیروهایش به یک ستون به جهت شرایط وخیم راه‌ها و کاهش یافتن سرعت کل نیروها به سرعت آهسته‌ترین خودروها خبر داد و افزود تمام آنچه در آن منطقه «جاده» خوانده می‌شود مسیرهایی خاکی هستند که مورد رسیدگی قرار نگرفته‌اند.
پیشروی نیروهای هوت پهنای شکاف بین ارتش سوم شوروی در جبهه غربی و ارتش یازدهم آن در جبهه شمال غربی را به ۱۶۰ کیلومتر افزایش داد. جهت سلطه بر اراضی بین رودهای دوینا و دنیپر و ناحیه ویتبسک-اورشا، ارتشبد هوت به دو سپاه ۳۹ و ۵۷ موتوریزه فرمان تصرف مالاژکنا و ادامه حرکت به سمت گلبوکوئه در ۱۳۰ کیلومتری شمال شرقی آن را صادر کرد. روز ۲۴ ژوئن فرماندهی گروه ارتش مرکز هوت را از تصمیم فرماندهی عالی نیروی زمینی برای چرخش نیروهای زرهی تحت امر او از ویلنا به سمت جنوب و شرق به جانب مینسک به جای حرکت در جهت شمال و شرق مطلع ساخت. درحالیکه هوت همانند فن بک، پاکسازی این منطقه را نسبت به سلطه بر اراضی بین دو رود دوینا و دنیپر پیش از سازماندهی نیروی کافی توسط ارتش سرخ برای برقراری دفاعی مستحکم، کمتر ضروری می‌دید. فن بک در نهایت با نگرانی از امکان تصمیم برای بستن حلقه محاصره نیروهای زرهی در نوووگرودوک و با تلاش برای بزرگ‌تر کردن محاصره تا جای ممکن، به نیروهای زرهی تحت امرش فرمان حرکت به سمت مینسک را داد. بدین ترتیب گروه زرهی ۳ مأموریت سلطه بر ارتفاعات شمال مینسک و همکاری با گروه زرهی ۲ در پاکسازی نیروهای در محاصره دشمن در این منطقه را یافت.
ضدحمله نیروهای جبهه غربی شوروی در جهت شمال، مینسک را بدون حفاظت زرهی رها کرد. در نتیجه، رخنه نیروهای هوت در ۲۶ ژوئن به سمت مینسک از جانب مالاژکنا تا حدود زیادی بدون مانع صورت گرفت. با این وجود ضد حمله نیروهای مکانیزه دشمن باعث افزایش پهنای شکاف بین نیروهای گروه زرهی ۳ و یگان‌های پیاده‌نظام ارتش نهم در پشت سر آن‌ها شد. نیروهای هوت در ۳۰ کیلومتری شمال مینسک قرار داشتند. تهاجم گروه زرهی ۳ از شمال پیش از آن که گروه زرهی ۲ خود را به جنوب مینسک برساند، موجب گریز بسیاری از نیروهای شوروی به جانب جنوب شرقی شد. به هر حال سه روز بعد طلایه‌داران دو گروه زرهی با الحاق به یکدیگر حلقه بیرونی محاصره را در حومه شرقی مینسک در ۳۰۰ کیلومتری عمق خاک شوروی بستند تا سه ارتش سوم، چهارم و دهم شوروی و بیشتر ارتش سیزدهم آن را به دام بیندازند. به هر صورت محاصره کاملاً موفقیت‌آمیز نبود و پیاده‌نظام نتوانست فاصله خود را با نیروهای زرهی حفظ کند. بدین ترتیب بخش‌هایی از چهار ارتش شوروی قادر شدند به سمت شرق عقب بنشینند.
روز ۳۰ ژوئن فرانتس هالدر، رئیس ستاد کل نیروی زمینی به دو گروه زرهی ۲ و ۳ دستور داد هر چه سریع تر ناحیه بین پولوتسک تا روگاچف را پاکسازی کنند. گروه زرهی ۳ موظف شد پس از گذر از مناطق مردابی رود برزینای علیا، به یورش از دو طرف ویتبسک تا نواحی بین خط برزوفو و ولیژ بپردازد و برخی از یگان‌هایش را روانه نفل کند. یک لشکر زرهی و دو لشکر پیاده‌نظام موتوریزه برای پاکسازی محاصره مینسک پشت سر باقی گذاشته شدند تا این گروه زرهی با سه لشکر زرهی و یک لشکر پیاده‌نظام موتوریزه به پیشروی خود ادامه دهد. برای هماهنگی بیشتر بین نیروهای زرهی و قوای پیاده، گروه زرهی ۳ به همراه گروه زرهی ۲ و دو سپاه دیگر تحت فرمان فیلدمارشال گونتر فن کلوگه و ستادش در ارتش چهارم قرار گرفتند تا "ارتش چهارم زرهی" را شکل دهند.
نیروهای گروه زرهی ۳ با آغاز پیشروی به نیروهای تازه‌نفس دشمن برخورد کردند. بدی آب و هوا در برخی محدوده‌ها و راه‌های غیرقابل عبور نیز جابه‌جایی نیرو را دچار مشکل کرده بود. گروه زرهی ۳ که نیروهایش به تجهیزات غنیمتی فرانسوی مجهز شده بودند، گزارش کرد برخی یگان‌هایش قادر به ادامه رزم نیستند. در این شرایط، تنها یک لشکر از سپاه ۵۷ موتوریزه که از راه بسیار بهتری استفاده می‌کرد، توانست چهارم ژوئیه به گذرگاهی بر رود دوینای غربی در دیسنا در ۴۵ کیلومتری غرب پولوتسک دست یابد. پنجم ژوئیه سپاه ۳۹ موتوریزه در شمال اورشا زیر ضد حمله ارتش سرخ با قریب به ۷۰۰ تانک قرار گرفت. گروه زرهی ۳ در جناح چپ خود بین دریسا و پولوتسک نیز حالت تدافعی گرفته و تمام حملاتش را بر ویتبسک در بخش مرکزی متمرکز کرده بود. این شهر نهایتاً به کمک چهار لشکر در نهم ژوئیه به تصرف درآمد.
حرکت دو گروه زرهی در قالب برنامه به محاصره درآوردن مجدد نیروهای دشمن در یک منطقه بزرگ این بار با بستن حلقه محاصره در شرق اسمولنسک و در ادامه پیش‌روی سرنیزه زرهی با هدف مسکو صورت می‌گرفت. این درحالی بود که ظاهراً هیچ فرمان مرتبط با یکدیگری برای این دو گروه زرهی صادر نشده بود و آن‌ها با فرض این که تمرکز عملیاتی هر دو همچنان اسمولنسک و ویتبسک است، به اندازه کافی از مقاصد تاکتیکی و راهبردی یکدیگر آگاهی نداشتند. در نهایت حمله‌ای با استفاده از هر دو گروه زرهی به عنوان سرنیزه به قصد به محاصره درآوردن مقدار زیادی از نیروهای دشمن و شکستن خط مقدم آن با سلطه بر مثلث اسمولنسک-اورشا-ویتبسک طرح‌ریزی شود. بر اساس این طرح در جانب شمالی گروه زرهی ۳ به پیشروی خود به طرف مسکو ادامه می‌داد. هدف اولیه این نیرو رسیدن به خط برزوفکا-ولیژ-نفل بود. حمله اصلی این گروه زرهی متوجه ارتفاعات بین نفل و اسمولنسک می‌شد.
پس از رسیدن پیاده‌نظام ارتش نهم به ویتبسک، نیروهای زرهی هوت امکان ادامه پیشروی را به دست آوردند. سپاه ۳۹ موتوریزه سیزدهم ژوئیه خود را به دمیدوف و ولیژ رساندند. سپاه ۵۷ موتوریزه با پیشروی از گذرگاه دریسا به نفل دست یافت و به حرکت خود را به سمت ولیکیه لوکی ادامه داد. همان روز هوت می‌بایست ادامه پیشروی نیروهای خود را که موجب انحراف آن‌ها از هدف اصلی تهاجمی گروه ارتش مرکز می‌شد، متوقف و با سپاه ۳۹ موتوریزه بر محاصره در شمال اسمولنسک مترکز می‌شد. در این موقعیت سپاه ۳۹ موتوریزه تنها ۴۰ کیلومتر با نیروهای گروه زرهی ۲ در جنوب فاصله داشت. این سپاه ۱۵ ژوئیه توانست جاده اصلی و خط آهن اسمولنسک را قطع کند. در این شرایط یگان‌هایی از گروه زرهی ۳ با فاصله زیادی در شمال، مامور حفظ ارتباط با گروه ارتش شمال و در عین حال پیشروی به سمت شرق شده بودند تا نتوانند به موقع در نبرد اسمولنسک مشارکت داشته باشند. با تصرف یارتسفو در شمال شرقی اسمولنسک توسط سر نیزه زرهی گروه زرهی ۳ و خود اسمولنسک توسط گروه زرهی ۲ در شانزدهم ژوئیه دومین محاصره عمده عملیات بارباروسا در شرف اتمام بود. حفره شرق اسمولنسک در نهایت ۲۴ ژوئیه بسته شد. در پایان نبردهای این منطقه در اثر شرایط وخیم زیر ساخت‌ها و افزایش مقاومت دشمن، اوایل ماه اوت تنها قریب به ۴۰ درصد از تانک‌های گروه ۳ در حالت عملیاتی باقی‌مانده بودند.
با شکست تجربه قرار دادن دو گروه زرهی تحت فرماندهی فن کلوگه، با سازمان دهی مجدد نیروها، گروه زرهی ۳ مجددا تحت فرماندهی مستقیم گروه ارتش مرکز قرار گرفت. با وجود این که فرمان شماره ۳۳ پیشوا در ۱۹ ژوئیه، گروه زرهی ۳ را با تغییر جهت حرکت ملزم به الحاق به گروه ارتش شمال و یورش به سمت لنینگراد ساخته بود، مقاومت سرسختانه هالدر ارسال دو سپاه این نیرو را نزدیک به یک ماه به تاخیر انداخت. در چنین شرایطی، روز سی ژوئیه صدور فرمان شماره ۳۴ پیشوا، از گروه ارتش مرکز خواست در اولین فرصت ممکن گروه زرهی ۳ را جهت تقویت و تسلیح مجدد از میدان‌های نبرد عقب بکشد. این فرمان ده روز به گروه زرهی ۳ فرصت داد شرایط لازم جهت تحقق فرمان شماره ۳۳ پیشوا را فراهم آورد. شش لشکر گروه زرهی ۳ می‌بایست به گروه زرهی ۴ در به محاصره در آوردن نیروهای دشمن در مناطق شمالی و قطع راه انتقال نیروی کمکی و تدارکات به ناحیه لنینگراد که به تنهایی از عهده گروه ارتش شمال خارج بود، یاری می‌رساندند. به هر صورت هیلتر تحت تاثیر آرای هالدر مبنی بر اهمیت مسکو، روز ۱۲ اوت با صدور تکمله‌ای بر فرمان شماره ۳۴، لزوم قرار گرفتن گروه زرهی ۳ تحت کنترل گروه ارتش شمال را کنار نهاد و صرفا از گروه ارتش مرکز خواست جناح چپ خود را به سمت شمال حرکت دهد تا این امکان برای گروه ارتش شمال فراهم آید که پیاده‌نظام بیشتری به جانب لنینگراد گسیل دارد. با این حال همچنان تلاش‌هایی جهت انتقال چند لشکر به گروه ارتش شمال صورت گرفت. بدین ترتیب سپاه ۳۹ موتوریزه ۱۵ اوت جهت پیوستن به گروه ارتش شمال از گروه زرهی ۳ جدا شد. سپاه ۵۷ موتوریزه نیز از ۲۳ اوت جهت ایجاد اتصال با گروه ارتش شمال، یورش خود به سمت ولیکیه لوکی در جانب شمال را آغاز کرد.
با وجود جدا شدن هر دو سپاه آن و باقی نماندن هیچ نیرویی در اختیار هوت، قرارگاه گروه زرهی ۳ در جایگاه ذخیره ارتش نهم، همچنان همراه گروه ارتش مرکز باقی‌ماند. انتقال نیروهای گروه ارتش مرکز به جناحین، موجب توقف دو ماهه ادامه پیشروی به جانب شرق شد. نهایتا با دست‌کشیدن از تصرف لنینگراد و بسنده به محاصره آن، روز ۱۲ سپتامبر گروه ارتش شمال مامور شد دو سپاه ۴۱ و ۵۶ موتوریزه گروه زرهی ۴ خود را به گروه ارتش مرکز بسپارد. این دو سپاه با حرکت به سمت جنوب در اختیار گروه زرهی ۳ قرار گرفتند.
با آغاز ضد حمله ارتش سرخ از ۵ دسامبر، گروه زرهی ۳ در شمال غربی مسکو با قرار داشتن در خطر افتادن به محاصره در اثر تهاجم نیروهای دشمن از جانب شمالی، اقدام به عقب‌نشینی کرد. روز ۱۰ دسامبر تهاجم دشمن در شرق کلین دفع شد اما تهدید در جناح غربی و مسیر عقب‌نشینی بیشتر نیروهای گروه زرهی همچنان باقی بود. به هر صورت یگان‌های پیاده‌نظام دشمن بعد از ظهر همان روز موفق به سد کردن این مسیر شدند. با این حال روز بعد ضد حمله یگان‌های زرهی گروه زرهی مسیر را مجددا بازگشایی نمود.
در آغار عملیات بارباروسا: