شناخت موقعیتی
شناخت موقعیتی (به )، نظریه‌ای است که بیان می‌دارد دانش از کنش‌ها جداناپذیر است، استدلالش این است که: همه دانش در بستر فعالیت‌های اجتماعی، فرهنگی و فیزیکی مقید بوده و در این بسترها واقع شده‌است.
برمبنای این فرضیه که نیازمند تغییری معرفت‌شناختی از تجربه‌گرایی است، نظریه پردازان موقعیتی، مدلی از دانش را پیشنهاد می‌نمایند که مستلزم تفکر فوری است، نه ذخیره و بازیابی دانش‌های مفهومی. اساساً، شناخت نمی‌تواند از بستر جدا ساخته شود. بلکه دانستن «در همان موقعیت» خود وجود داشته و از بستر، فعالیت‌ها، مردم، فرهنگ و زبان جدایی ناپذیر است؛ بنابراین، یادگیری از منظر کارکرد مؤثر و فزاینده یک شخص در موقعیت‌های مختلف دیده می‌شود نه از منظر گردآوری دانش، چون آنچه دانسته می‌شود به وسیله عامل و بستر به‌طور مشترک تعیین می‌گردد.
با این که شناخت موقعیتی در اواخر قرن بیستم در حوزه روانشناسی تعلیمی به رسمیت شناخته شد، اما با حوزه‌های قدیمی تر مانند نظریه انتقادی (مکتب فرانکفورت، ۱۹۳۰ میلادی؛ فریری، ۱۹۶۸ میلادی)، انسان‌شناسی (جین لیو و ایتن ونگر، ۱۹۹۱ میلادی)، فلسفه (مارتین هایدگر، ۱۹۶۸ میلادی)، تحلیل گفتمان انتقادی (فیرکلاف، ۱۹۸۹ میلادی) و نظریات زبان‌شناسی اجتماعی (باختین، ۱۹۸۱) که روایت حقیقی بودن دانش عینی و اصول تجربه‌گرایی کانتی را رد نموده دارای اصول مشترک است.
کارهای لوسی ساچمن در رابطه به کنش موقعیتی، در آزمایشگاه‌های زیراکس در راستای مشهورسازی این ایده که درک یک فاعل از این که چگونه یک کار را انجام دهد، ناشی از تعامل وی با موقعیت اجتماعی و مادی (مثل دخالت فناوری) است که در آن عمل می‌نماید، اهمیت زیادی داشت. چشم‌اندازهای اخیر در رابطه با شناخت موقعیتی، بر روی مفهوم هویت‌سازی نشأت گرفته و روی آن متمرکز می‌باشد، چون مردم بیشتر از طریق تعاملات درون جوامع کاری، در ارتباط با معانی مذاکره می‌کنند. نگرش‌های شناخت موقعیتی در حوزه‌های آموزش، طراحی دستوری، جوامع آنلاین و هوش مصنوعی (به بروکس، کلنسی مراجعه کنید) بکار رفته‌اند. شناخت بنیادی که به مطالعه نقش شبیه‌سازی‌ها و تجسم‌ها در شناخت می‌پردازد، شامل نظریات زبان‌شناسی شناختی، کنش موقعیتی، شبیه‌سازی و شبیه‌سازی اجتماعی می‌باشد. تحقیقات در راستای درک زبان تجسم‌یافته، حافظه و نمایش دانش کمک فراوانی نموده‌است.
شناخت موقعیتی، نگرش‌های گوناگونی را تحت تأثیر خود قرار می‌دهد که شامل این موارد است: از مطالعه انسان‌شناسی رفتار انسان در زمینه کارهای تسهیل شده توسط فناوری، یا در میان جوامع کاری گرفته تا روانشناسی بوم‌شناختی چرخه ادراکی-کنشی و دینامیک‌های عمدی و حتی تحقیقات در حوزه رباتیک و کار در زمینه عوامل خودمختار در ناسا و سایر مکان‌ها (مانند کارهای دبلیو. جی. کلنسی). تلاش‌های اولیه برای تعریف شناخت موقعیتی متمرکز بر مقایسه این نظریه نوظهور با نظریات غالب مربوط به پردازش معلومات در روانشناسی شناختی بودند.
در این اواخر نظریه پردازان به رابطه نزدیک میان شناخت موقعیتی، مطالعات جدید در عرصه سواد و تحقیقات جدید سواد آموزی پی‌برده‌اند (جی، ۲۰۱۰). این رابطه بعد از درک این موضوع هویدا شد که شناخت موقعیتی مدعی است که افراد از طریق تجارب می‌آموزند. می‌توان گفت که این تجارب و مهم‌تر از آن، عوامل دخیلی که در جریان این تجارب روی توجه تاثیرگذارند، از ابزارها، فناوری و زبانی که توسط گروه‌های اجتماعی و فرهنگی استفاده می‌شود و همچنین از معانی که توسط گروه‌های جمعی به این عوامل دخیل داده می‌شود، متأثر می‌گردند. تحقیقات جدید در حوزهٔ سواد آموزی، شرایط و احتمالات استفاده از ابزار و زبان توسط افراد و چگونگی تغییراتی مانند اینترنت و فناوری ارتباطات بر روی سطح سواد را مورد بررسی قرار می‌دهند.
جیمز جی. گیبسون، ایدهٔ قابلیت‌های محیط را به عنوان بخشی از ادراک رابطه‌ای معرفی نمود. ادراک نباید تنها به عنوان قرار دادن ویژگی‌های محیط در ذهن درک کننده پنداشته شود، بلکه باید به عنوان یک عنصر تعامل فرد با محیط خود مدنظر گرفته شود (گیبسون، ۱۹۷۷ میلادی). مفهوم قابلیت‌ها، در قلب طرح روانشناسی بوم‌شناختی که او پیشنهاد کرد قرار داشت. گیبسون بیان کرد که در هر نوع تعامل میان یک عامل و محیط، شرایط ذاتی یا ویژگی‌های محیط به عامل اجازه می‌دهد تا کنش‌های مشخصی را در محیط انجام دهد. او این اصطلاح را این‌گونه تعریف نمود: ویژگی‌های موجود در محیط که احتمالات عملکرد را نشان داده و در دسترس عامل قرار دارند تا عامل بصورت مستقیم آنها را درک نموده و بر مبنای آن عمل نماید.Gibson 1979/1986 گیبسون بر روی قابلیت‌های اشیای فیزیکی، مانند دستگیره‌های در و صندلی‌ها تمرکز کرده و پیشنهاد داد که این قابلیت‌های محیط به صورت مستقیم توسط یک فرد درک می‌گردد و نیازی به مداخله توسط تجسم‌های ذهنی، مانند مدل‌های ذهنی ندارند. شایان ذکر است که ادعای درک مستقیم گیبسون، به عنوان یک فرایند مستقیم ملاحظه درک و رمزگذاری ویژگی‌های محیط از مدت‌ها قبل توسط طرفداران مدل ادراک مبتنی بر رده‌بندی به چالش کشیده شده‌است.
تمرکز پیرامون چنین تعاملاتی بین عامل و شرایط، در روانشناسی بوم‌شناختی، با برنامه‌های شناخت موقعیتی محققینی همچون جیمز جی. گرینو (در ۱۹۹۴ و ۱۹۹۸ میلادی) سازگار بوده، و گرینو از رد صریح فرضیه‌های اساسی روانشناسی تجربی توسط گیبسون استقبال نمود. نگرش شناخت موقعیتی متمرکز بر «ادراک و عمل است نه حافظه و بازیافت… یک عامل درک کننده/عمل کننده با یک محیط در حال رشد/تغییر یکجا می‌شود و آنچه که مهم پنداشته می‌شود چگونگی تعامل بین این دو است.»