ترک‌های چهارمحال
ترک‌های چهارمحال، گروهی از ایرانیان ترک‌زبان هستند که در منطقهٔ چهارمحال از توابع استان چهارمحال و بختیاری سکونت دارند.
مؤلف کتاب «مرآت البلدان» در توضیح واژه «چهارمحال» می‌نویسد: از مضافات اصفهان؛ چهار ناحیه است معروف به محال اربعه شامل نواحی: «رار»، «کیار»، «میزدج» و «کندمان»؛ که امروزه شامل شهرستان‌های نیمهٔ شرقی استان چهارمحال و بختیاری شامل شهرستان‌های سامان، بن، شهرکرد، بروجن و فارسان می‌شود. برخی منابع تاریخی همچون فارسنامه ناصری، ایل قشقایی را شاخه‌ای از خلج‌ها می‌دانند. به گونه‌ای که پس از اینکه خلج‌ها از آسیای صغیر به منطقهٔ عراق عجم (مرکز ایران) مهاجرت کردند، گروهی از آن‌ها از عراق عجم به فارس رفتند و در آنجا ساکن شدند؛ از این‌رو خلج‌ها به این گروه، «قاچ‌قایی»: یعنی گریزنده از عراق عجم نام دادند که بعدها به «قشقایی» تغییر یافت. البته گروهی از قشقایی‌ها در بلوک قونقری فارس یکجانشین شدند و نام خلج را حفظ کردند؛ اما گروهی دیگر که شیوه کوچ‌نشینی را برگزیدند، قشقایی نامیده شدند.
قشلاق ایل قشقایی در مناطق گرمسیری منطقهٔ فارس همچون بلوک‌های اربعه، افزر، جره، خشت، خنج، دشتی، دشتستان، فراشبند و ماهور میلاتی است و ییلاق این ایل نیز بلوک‌های دزکرد، سرحد چهاردانگه، سرحد شش ناحیه، کام‌فیروز و ممسنی (نواحی کاکان و کمهر) است.
مرتضی راوندی، ایل قشقایی را در کنار ایلات خمسه، کوه‌گیلویه و ممسنی، جزء ۴ ایل مهم جنوب ایران ذکر کرده و این ایل را متشکل از بیش از ۱۰۰ طایفه دانسته‌است. به عقیدهٔ لرد کرزن، قشقایی‌ها تا سال ۱۸۷۰ بیش از ۶۰ هزار خانواده را تشکیل می‌دادند که پس از قطحی سال ۱۸۷۱، جمعیت آن‌ها در سال ۱۸۷۲ به ۱۲ هزار خانواده کاهش یافت.
امیر غازی شاهیلو، جد بزرگ قشقایی‌ها که برای ترویج مکتب تشیع به چهارمحال آمده بود در گندمان درگذشت و آرامگاهش به مکانی زیارتی در این شهر تبدیل شده‌است. در عهد سلطنت ملکشاه سلجوقی که مرکز حکومت او در اصفهان قرار داشت، ترکان زمینه مساعدی برای نفوذ و اقامت پیدا کردند که شاید ترکان امروزی در چهارمحال در آن عصر در این نواحی وطن گزیده‌اند.
اکثریت ترک‌زبانان چهارمحال از نژاد ایل قشقایی بوده که شامل طوایف دره‌شوری، نفر، بهارلو، سلجوقی، اینانلو، قزلباش، بیات، افشار، خلج و بلوردی هستند. اغلب ترک‌های چهارمحال به زبان قشقایی شاخه‌ای از زبان آغوز سخن می‌کنند. بر پایه تحقیقات پروفسور گرهارد دوئرفر، گویش‌های ترکی رایج در چهارمحال در گروه زبانی اوغوزی میانه و جنوبی قراردارد، همچنین زبان ترکی رایج در فرادنبه و شهرکیان، از بکرترین لهجه‌های زبان ترکی در ایران می‌باشد.
بر اساس آمار، ترک‌زبانان ۱۲٫۱ درصد از جمعیت استان چهارمحال و بختیاری را شامل می‌شوند (حدود ۳۰ درصد از جمعیت منطقهٔ چهارمحال). عمده جمعیت این گروه در شهرستان‌های سامان، شهرستان بن، شهرستان شهرکرد، شهرستان بروجن و شهرستان فارسان ساکن هستند.
شهرهای ترک‌زبان در منطقهٔ چهارمحال عبارتند از:
روستاهای ترک‌زبان در شهرستان‌های منطقهٔ چهارمحال عبارتند از:
امروزه به نظر می‌رسد بخشی از جمعیت ساکن در بعضی ازشهرها و روستاهای تابعه شهرستانهای اردل، کیار و فارسان، هر چند به گویش بختیاری صحبت می‌کنند اما اصالتاً از ترک‌ها باشند. در روستای چهراز، بازمانده‌ای از طایفه ترک چهرازی هستند که امروزه بختیاری صحبت می‌کنند و بیشتر آنها به خوزستان مهاجرت کردند. همچین مناطق گسترده اردل، دشتک، الیکوه، پشتکوه و.. طبق مدارک موجود در اواخر دوره صفوی از طرف ایل ترک بولوردی به ایل لر بختیاری واگذار شد و جمعیت ساکن این مناطق طی دهه‌های بعد، رفته رفته از ترک‌تباران خالی و بختیاری نشین شدند.
قدیمی ترین سند مکتوب که از منطقه دشتک، الیکوه، اردل و پشتکوه باقی مانده است، مبایعه نامه ای در مورد فروش ۱۹درصد از املاک استان به بختیاری‌ها در تاریخ ۱۱۱۷هجری قمری برابر با ۱۰۸۵ هجری خورشیدی می‌باشد. این سند معروف به «قباله دشتک» در اواخر دوره صفویه معاصر با دوران شاه سلطان حسین و به خط شکسته نستعلیق تنظیم گردید که در کتاب «تاریخ دشتک» نوشته‌ی «رضا بهرامی دشتکی» به قلم امروزی بازگردانی شده‌است.
در این سند اشاره گردیده است: «محمدحسین خان حاکم بختیاری» املاک دشتک را که در آن زمان در اختیار «رمضان خان بلوردی قشقایی» رئیس طایفه بلوردی بود، از وی خریداری نمود. حدود چهارگانه آن شامل حد شمالی: املاک وقفه «امامزاده خاتون حلب» در روستای سرپیر، حد غربی: کوه های «زرّاب»، حد جنوبی: رودخانه و پل سنگی، حد شرقی: دره شور و ملک «اله کوه پشتکوه» با تمام متعلقات شامل اراضی، باغات، دهکده، پنجاه بنه درخت بزرگ گردو و مزارع و صحاری و توابعات. در این سند بهای املاک منطقه دشتک مبلغ «۵۰۰تومان زر رایج الوقت» تعیین شده است.
وبعد... غرض از تحریر این کلمات شرعیةالبینات واضحةالدلالات آنکه حاضر گردیدند, عالیجاه عظمت دستگاه رمضان خان ولد مرحوم حسن خان مِن طایفه «بلوردی قشقایی» و به اشد رضا و رغبت تمام بفروخت بمبایعه صحیحه معتبره ملّیه اسلامیه به سرکار عالیجاه رفیع جایگاه عظمت و جلالت دستگاه شهامت ولی دستگاه عمده الخوانین «محمدحسین خان حاکم بختیاری» ولد مرحوم مغفور یوسف خان بختیاری و معزی الیه نیز بخرید به عقد معتبر در شرع انورکما هو طریقه شرعاً همگی و تمامی شش دانگ مزرعه معروفه معلومه مشهوره به «دشتک» قرب «اله که» پشتکوه را که محدود است به حدود اربعه با جمیع توابع شرعیه و لواحق ملّیه از ممار و مداخل و اراضی و صحاری و محاری و مزارعات و توابعات و باغات و پاریابات و دهکده وحمامات و غیرذالک مما یتعلق بها قدیماً الی الان را حدی: به پل وَردی آب رو، حدی: به املاک وقفه خاتون حلب، حدی: به دره سور و ملک اله کوه، حدی: به جبل زرّو