فهرست اسماء الحسنی
فهرست اسماء حسنی (به عربی: اسماء الحسنی)، فهرستی است شامل نام‌ها یا اسماء و صفات خدا در اسلام که منابع اسلامی در تعداد آن دچار تردید و اختلاف شده‌اند.
اسماء الحسنی، به معنای نیکوترین نام‌ها، اصطلاحی است اسلامی که شامل نام‌های خداوند می‌شود. این واژه اقتباسی از قرآن است که در سوره‌های اعراف، آیه ۸۰، اسرا آیه ۱۱۰، طه آیه ۸ و حشر آیه ۲۴ مورد استفاده قرار گرفته‌است. موضوع اسماء الحسنی در علم تفسیر، کلام و عرفان مورد بررسی قرار گرفته‌است.
در اعتقادات اسلامی، خداوند به جهت داشتن صفات و معانی نیکو، دارای اسماء نیکوست. از میان این صفات، برخی صفت ذات هستند و بیانگر صفتی در ذات خداوند هستند. به این صفات، صفات ذات گفته می‌شود. قسم دیگر صفات، صفت فعل هستند که به جهت یکی از افعال خدا به وی نسبت داده می‌شود. در این میان قسم دیگری از صفات، تمجید و تقدیس کننده ذات الهی هستند. بر این اساس، صفت «عالم» یک صفت ذات، صفت «خالق» یک صفت فعل و «قدوس» یک صفت تمجیدی است. اتصاف خدا به برخی صفات نیکو، پسندیده و صحیح نیست و این به جهت وجود کاستی در آن صفت است. از باب مثال، صفت «عارف» به جهت حکایت از غفلت، وصف مناسبی برای توصیف الهی نیست.
میان نام و صفت الهی، تفاوت وجود دارد. بر این اساس، نام‌های الهی، اسم‌هایی بر ساختار اسم فاعل، صفت مشبهه یا صیغه مبالغه هستند که به اعتبار بازگشت آنها به یکی از صفات، بر ذات خداوند دلالت دارند. در مقابل صفت‌های الهی، ساختاری مصدری داشته و بر یکی از صفات الهی بدون ملاحظه ذات دلالت می‌کنند. اندیشمندان شیعه و قاطبه علمای اهل سنت بر این باورند که نام‌های خداوند توفیقی هستند و امکان اضافه کردن به آنها بدون اذن الهی، وجود ندارد.
در میان فرق کلامی اسلامی، معتزله بر این باورند که بین صفت و اسماء الهی، رابطه تمایز وجود دارد و اسمائی چون علیم، قدیر و سمیع، با هم مترادف هستند. به اعتقاد این فرقه، خداوند را می‌توان به نام‌های حی، علیم و قدیر خواند و اتصاف خدا به حیات، قدرت و علم، صحیح نیست. در مقابل، اهل سنت بر این باورند که اثبات اسماء بدون اثبات صفات، امری غیرممکن است. این گروه، تنها تفاوت میان اسم و صفت الهی را، اشتقاقی بودن صفت و غیراشتقاقی بودن اسم می‌دانند. در این خصوص، برخی از اهل سنت همچون ابن تیمیه، برای هر یک از اسماء الهی، صفت خاصی را تعیین کرده‌اند. برخی از محققان شیعه نیز تفاوتی میان اسم و صفت قبول ندارند.
نام‌های خدا در اسلام، پیوندی عمیق با جهان‌بینی توحیدی-اسلامی دارد. بنابر آنچه در آیه ۳۱ و ۳۳ سوره بقره بیان شده‌است، خدا پس از خلقت آدم، به وی اسماء الهی را آموخت و همین امر سبب شد تا آدم بر ملائکه فضیلت یابد. در قرآن، چهار مرتبه به صراحت از اسماء حسنی یاد شده‌است و خدا را دارای اسماء نیکو توصیف کرده‌است. در قرآن، بارها از رابطه بین اسم الهی و مسمی آن یاد شده و به آن تأکید شده‌است. همچنین در مواردی چون حج و قربانی از ذکر نام الهی یاد شده‌است. هر سوره از قرآن -بجز سوره توبه- با آیه «بسم الله الرحمن الرحیم» آغاز می‌شود. ترکیب «بسم الله» در آغاز هر امر، غالباً برای یاری گرفتن از خدا و تیمن و تبرک صورت می‌گیرد. بر همین اساس، فرهنگ استفاده از «بسم الله» در آغاز هر کاری، در میان مسلمانان، امری مسلم تلقی می‌شود.
در آیه ۱۸۰ از سوره اعراف، از کافران به عنوان کسانی که در اسماء خداوند الحاد می‌ورزند یاد شده‌است. این بدان معناست که باور به اسماء حسنای الهی، از توابع توحید می‌باشد. آنچه در قران با عنوان اسماء حسنی شناخته می‌شود، اعم از اسماء خاص (همچون الله) و الفاظ مشتق (همچون ملک و قدوس) است که اصطلاحاً، صفت الهی قلمداد می‌شود.
یکی از مباحث مطرح شده در علم کلام، قدیم یا غیرمخلوق بودن نام‌های الهی است. در این خصوص اختلافاتی گزارش شده‌است. اهل سنت، اسماء الهی را قدیم می‌دانند و معتقدند که خداوند به اسماء خویش موسوم بوده‌است. بنابر این عقیده، خداوند قبل از خلقت و رزق دادن، به خالقیت و رازقیت موسوم و موصوف بوده‌است. در مقابل، معتزله اسماء اللهی را زاییده ذهن بشر دانسته‌است و آنها را اعتباری قلمداد می‌کند. در اینباره بشر مریسی -از متلکمان مرجئه- به مخلوق بودن اسماء باور دارد و معتقد است که خداوند پس از خلق، خود را به اسمائی متصف کرد تا شناخته شود. صاحبنظران شیعه نیز، با استناد به روایات اهل بیت، اسماء الهی را مخلوق می‌دانند. در این خصوص، شیخ صدوق معتقد است که اسماء الهی نه قدیم است و نه حادث. متکلمان شیعه بر این باورند که علم خدا به اسماء و صفات خود ازلی است، اما حروف و اصوات اسماء ازلی نیستند.
دیگر مسئله متلکمان در خصوص اسماء الهی، عینیت بین اسم و مسمی است. در میان فرق کلامی اسلامی، حشویه، کرامیه، اشعریه و حروفیه، اسم را عین مسمی دانسته‌اند و لازمه غیریت بین اسم و مسمی را، انکار ازلی نبودن و باور به مخلوقیت اسماء است. معتزله و شیعیان امامیه در جبهه مقابل، بر این باورند که اسم و مسمی با هم متفاوت هستند. بر اساس اعتقاد این دو فرقه، خداوند پیش از خلقت، اسم و صفتی نداشت و وقتی خلق نمود. پس از آن برای شناخت بین مخلوق با خالق، اسمائی را برای خود اعتبار کرد.
یکی از مسائل مورد اشاره در روایات اسلامی، اهمیت حفظ و گزارش اسماء الهی است. بر اساس روایاتی در منابع اسلامی -خصوصاً منابع سنی مذهب- حفظ و به خاطر سپردن (احصاء) اسماء الهی، پاداشی چون جنت را در برخواهد داشت. معانی مختلفی از این عبارت نبوی مطرح شده‌است و برخی تفاسیر، منظور از حفظ و به خاطر سپردن اسماء الهی را، به فهم معانی و بکاربردن مفاهیم آن در زندگانی دانسته‌اند. در روایات، با وجود تصریح بسیاری از منابع به تعداد ۹۹ نام؛ اما اختلافاتی در خصوص مصادیق و ذکر اسماء حسنی وجود دارد. روایات شیعه و سنی و حتی منابع مختلف در هر فرقه، روایات متفاوت از همدیگری را گزارش کرده‌اند. جدول زیر بر اساس اختلافات منابع شیعه و سنی، تهیه شده‌است.
در میان منابع سنی مذهب، تا قبل از قرن دوم هجری قمری، گزارشی از اسماء حسنی وجود ندارد و در اواخر قرن دوم و اوایل قرن سوم، برخی از راویان حدیث سنی مذهب، با اجتهاد شخصی خود، ۹۹ نام خدا که در روایات مورد اشاره قرار گرفته بودند را فهرست کرده‌اند. از میان این افراد می‌توان به ولید بن مسلم، عبدالملک بن صنعانی و عبدالعزیز بن حصین اشاره کرد.
گزارش صدوق از روایت سلیمان بن مهران / روایت ابوهریره / گزارش فلانی از روایت ولید بن مسلم / گزارش ابن ماجه، گزارش بیهقی / گزارش حاکم از عبدالعزیز بن حصین / ابن حجر عسقلانی در فتح الباری