آترا-هاسیس
آترا-هاسیس () () حماسه‌ای اکدی است (قرن هجدهم پیشا دوران مشترک) که در نسخه‌های گوناگونی بر روی لوح‌های گلی نوشته شده‌ است و به نام قهرمان اصلی داستان، «آتراهاسیس» (به معنای بسیار دانا)، نام‌گذاری شده‌است. لوح‌های "آترا-هاسیس" هم شامل اسطوره آفرینش هستند و هم شامل یکی از سه افسانه طوفان بابِلی که بازمانده اند. نام «آترا-هاسیس» همچنین به عنوان پادشاه شوروپاک (در زمانی پیش از سیل) در یکی از نامنامه‌های پادشاهان سومری آمده‌است.
قدیمی‌ترین نسخهٔ شناخته شده از سنت حماسی مربوط به آتراهاسیس را می‌توان با به کار‌گیری انجامه به دوران زمامداری نوهٔ بزرگ حمورابی (۱۶۲۶–۱۶۴۶ پیشا دوران مشترک) منسوب کرد. علاوه بر این قطعات مختلفی به زبان اکدی (بابِلی باستان) وجود دارند، و نسخه‌برداری از این حماسه تا هزارهٔ اول پیشا دوران مشترک ادامه یافت.
در سال ۱۹۶۵ «ویلفرد لمبرت» و «آلن میلارد» متن‌های تکمیلی بسیاری را، از جمله نسخه‌ای به بابِلی باستان (ح. ۱۶۵۰ پیشا دوران مشترک) - کامل‌ترین بازنویسی داستان که امروز باقی مانده‌است - دربارهٔ حماسه منتشر کردند. متن‌های جدید آگاهی از حماسه را بیشتر کرد و پایهٔ ترجمهٔ تقریباً کامل (اولین به زبان انگلیسی) لمبرت و میلارد از حماسه شد. قطعهٔ دیگری نیز در اوگاریت پیدا شد.
کاملترین نسخهٔ حماسهٔ "آترا-هاسیس" بر روی سه لوح به اکدی (بابِلی باستان) نوشته شده‌است.
بنا به کلماتِ آغازین، «در آن زمان که خدایان بر سانِ آدمیان بودند»؛ لوح اول شامل اسطورهٔ آفرینش است که در آن سه خدا حضور دارند: آنو، اِنلیل و اِآ - خدایان سومری آسمان، باد، و آب. پس از «قرعه انداختن»، فرمانرواییِ آسمان به آنو، زمین به انلیل، و آب شیرین به اِآ می‌رسد.
انلیل، خدای زمین، «الهی‌های () ردهٔ دوم» را به کارِ کشاورزی و نگه‌داری از رودخانه‌ها و آبراهه‌ها گماشت. پس از ۴۰ سال این خدایان به ستوه آمدند، سر به شورش گذاشتند و از انجامِ کار طاقت‌فرسا سر باز زدند. اِآ که رایزنی با مهر و خردمند برای سایر خدایان است، پیشنهاد می‌دهد که به جای کیفر دادنِ این طغیان‌گران، بایست که انسانها برایِ انجامِ این کارها خلق شوند. ایزدبانوی مادر، نینتو، عهده‌دار این خلقت می‌شود و او پیکره‌هایی از رس می‌سازد و با گوشت و خون خدایی شهیدشونده؛ گشتو-اِ ("گوش" یا "خرد"؛ "خدایی که هوش داشت") در هم می‌آمیزد. همهٔ خدایان، به نوبت، بر آن آبِ دهان می‌اندازند. پس از ۱۰ ماه، زهدانی که برای نگهداری ساخته شده سر باز می‌کند و انسان‌ها پدید می‌آیند.
لوح اول با داستانِ ازدیاد جمعیت و طاعون ادامه می‌یابد و تنها در آخر آن نام آتراهاسیس به میان می‌آید.
لوح دوم با ازدیاد جمعیت بیش از پیش انسان‌ها آغاز می‌شود. انلیل برای کاهش این جمعیت تصمیم می‌گیرد که قحطی و خشک‌سالی با فاصله‌های متناوب ۱۲۰۰ ساله نازل کند.
باقیماندهٔ لوح دوم آسیب دیده، اما لوح با این پایان می‌یابد که انلیل تصمیم می‌گیرد انسان‌ها را با سیل از میان ببرد، و اِآ را به سوگند وامی‌دارد تا این نقشه را بر انسان برملا نکند.
لوح سوم حماسهٔ آتراهاسیس شامل افسانهٔ طوفان است. اِآ برای آنکه سوگندش را زیر پا نگذاشته باشد، نقشهٔ خدایان را بر خانهٔ آتراهاسیس برملا می‌کند و دیوارهایِ از نِی آن را به گفتگوی با پادشاه درمی‌آورد. آتراهاسیس به دیوار گوش می‌سپارد و از نقشهٔ انلیل برای نابود کردن بشر آگاه می‌شود. به او گفته می‌شود که خانهٔ خود را از بین ببرد و کشتی‌ای برای نجات بسازد. این کشتی باید که «سقفی چون آپسو»، عرشه‌هایی در بالا و پایین داشته باشد، و قیر-اندود شود. آتراهاسیس به همراه خانواده‌اش و حیوانات و … سوار بر کشتی می‌شوند؛ درزها را می‌بندند. طوفان و سیل آغاز می‌شوند، چنان‌که حتی خدایان را وحشت فرا می‌گیرد. پس از هفت روز، سیل پایان می‌یابد و آتراهاسیس برای خدایان قربانی می‌کند. انلیل خشمگین است که اِآ سوگند را زیر پا گذاشته‌است، اِآ انکار می‌کند: «من از ادامهٔ حیات اطمینان حاصل کردم». در پایان انلیل و اِآ بر روش‌های دیگری برای کنترل جمعیت بشر به توافق می‌رسند.
واژه‌های «رودخانه» و «ساحل رودخانه» که در لوح سوم استفاده شده‌اند، به احتمال زیاد به رود فرات اشاره دارند که در کنارش شهر باستانی شوروپاک قرار داشت که حاکم آن آتراهاسیس بود.
نسخه‌های بعدی اسطورهٔ طوفان در خاور نزدیک باستان به گونه‌ای آشکار داده‌های مربوط به طوفان و قهرمان آن (آترا-هاسیس) را تغییر می‌دهند. به‌طور مشخص، به نظر می‌رسد نسخه‌ای گم‌گشته و میانی از اسطورهٔ طوفان "آترا-هاسیس" در نسخهٔ جدیدتری از "حماسهٔ گیلگمش" (لوح یازدهم) بازگو یا رونوشت شده‌است. این ضمیمهٔ جدیدِ "گیلگمش" را با عنوان «نسخهٔ مرجع» می‌شناسند، و به‌طور سنتی به کاتب بابلی «سین-لقی-اونینی» (ح. ۱۰۰۰–۱۳۰۰ پیشا دوران مشترک) منسوب می‌شود، گرچه پس از او ممکن است در آن تغییراتی داده باشند.
نمونه‌هایی از تغییراتی که داستان "آترا-هاسیس" در "گیلگمش" می‌یابد: «آنوناکی (خدایان اصلی) [نشسته] بودند در تشنگی و گرسنگی» تبدیل می‌شود به «خدایان از طوفان ترسیدند».