شکست بین دانه ای
شکست بین دانه ای (به انگلیسی: Intergranular Fracture (IGF)) زمانی اتفاق می‌افتد که یک ترک در طول مرزدانههای یک ماده گسترش می‌یابد. خصوصاً زمانی که مرزدانه‌ها تضعیف شده باشند. به‌طور معمول شکست میان دانه ای () زمانی رخ می‌دهد که ترک درون دانه‌های ماده رشد کند. به عنوان مثال در یک دیوار آجری شکست بین دانه ای مطابق شکست در ملاتی است که آجرها را کنار هم نگه می‌دارد.
ترک خوردگی بین دانه ای معمولاً جایی اتفاق می‌افتد که یک نفوذ محیطی متخاصم حضور داشته باشد و بزرگتر بودن سایز دانه‌ها و تنشهای بالاتر هم تأثیر گذار است. ترک خوردگی بین دانه‌ها در یک بازه دمایی گسترده، متفاوت است. درحالیکه ترک‌های میان دانه ای (transgranular) متأثر از تمرکز کرنش است که نتیجتاً در دانه‌های با سایز کوچکتر بیشتر اتفاق می‌افتد. شکست بین دانه ای توسط همگن شدن کرنش حاصل از دانه‌های درشت تر ایجاد می‌شود. تردشوندگی (Embrittlement) یا از دست دادن شکل‌پذیری، معمولاً با یک تغییر در حالت شکست از میان دانه ای به بین دانه ای همراه است. این انتقال به ویژه در تردی اتم ناخالصی، قابل توجه است. به علاوه تردی هیدروژنی (hydrogen embrittlement) یک دسته‌بندی معمول از تردی است که شکست بین دانه ای در آن قابل مشاهده می‌باشد.
شکست بین دانه ای در گستره وسیعی از مواد اتفاق می‌افتد؛ که شامل آلیاژهای فولاد، مس و آلومینیم و سرامیک هاست.در فلزات با جهت‌گیری‌های شبکه ای متعدد (lattice orientations) وقتی یک شبکه تمام شده و شبکه بعدی آغاز می‌شود، شکست تغییر جهت داده تا دانه جدید را دنبال کند. نتیجتاً یک شکست نسبتاً دندانه دار که دانه‌ها لبه‌های صافی داشته و سطح آنها براق است ایجاد می‌شود. در سرامیک‌ها شکست بین دانه ای از میان مرزدانه‌ها گسترش یافته که سطوحی با ناهمواری‌های نرم ایجاد می‌شوند که در آن دانه‌ها به راحتی قابل تشخیص هستند.
شکست بین دانه ای با استحاله حباب‌های مرزدانه به حفرات فعال می‌شود که منجر به رشد منقطع، تجمع حفره، و پارگی در حضور تنش مکانیکی می‌گردد. اعمال تنش کششی در مدت تابش دمایی بالا سبب مهاجرت هلیم به مرزدانه‌ها می‌شود، جایی که حفره‌های بزرگتری می‌توان ایجاد کرد.
ترک برداشتن ناشی از خوردگی تنشی ویژگی‌هایی از تردی بین دانه ای و میان دانه ای را نشان می‌دهد. مسیر ترک با دو عامل بارگذاری مکانیکی وخصوصیات ماده کنترل می‌شود. ممکن است مسیر حقیقی از مسیری که در تست‌های گسترش نرمالیزه پیش‌بینی شده متفاوت شود (با در نظر گرفتن یک ترک خاص در سطح متوسط گسترش (مقاطع کوچکتر) و با توجه به حالت بازشدن نمونه در پیش‌بینی‌ها). این تفاوت‌ها را در سه حالت می‌توان نشان داد: اگرچه تشخیص ترک خوردگی بین دانه ای آسان است ولی در مقایسه با شکست میان دانه ای، علت یابی آن همان‌طور که مکانیزم‌ها متفاوت می‌شوند پیچیده‌تر می‌گردد.چندین فرایند وجود دارند که منجر به شکست بین دانه ای یا گسترش ترک خوردگی ترجیحی در مرزدانه‌ها می‌شوند.
از دیدگاه انرژی، مقدار انرژی آزاد شده طی گسترش ترک بین دانه ای بیشتر از مقدار پیش‌بینی شده در تیوری گریفیت(Griffith theory) است، که بیان می‌کند اصطلاح انرژی اضافی برای گسترش یک ترک ناشی از مکانیزم‌های مرزدانه ای است.
این نوع شکست را می‌توان به دسته‌های زیر طبقه‌بندی کرد:
در دمای اتاق، شکست بین دانه ای معمولاً همراه با جاذبه مولکولی تغییر یافته که ناشی از تفکیک حل شونده‌ها یا ناخالصی‌ها در مرزدانه است، می‌باشد. از حل شونده‌هایی که بر شکست بین دانه ای موثرند می‌توان به سولفور، فسفر، آرسنیک، آنتیموان بطور خاص در فولاد، سرب در آلومینیم و هیدروژن در آلیاژهای ساختاری سنگین اشاره کرد. در سطوح بالایی از ناخالصی، مخصوصاً در مورد تردی هیدروژن، احتمال شکست بین دانه ای بیشتر است. حل شونده‌هایی مثل هیدروژن برای تثبیت و افزایش درصد حفرات ناشی از تنش به کار برده شده، که سبب ایجاد میکروترک‌ها و میکروحفره ها(microcracks and microvoids) می‌شوند.
شکست بین دانه ای در طول مرزدانه‌های آستینیتی مقدم(prior-austenite grain)، رایج‌ترین نوع شکست برای IHE, HEE, LME فولاد مقاوم است. برای محتوای ناخالصی فلزی، خصوصاً در فولادهایی که در بازه دمایی ای که، تفکیک ناخالصی، مستعد وقوع است، گرما داده شده باشند، SEM نشان می‌دهد که سطوح شکست بین دانه ای در بین برجستگی‌ها و فرورفتگی‌های ایزوله بی‌شکل هستند. با این حال در برخی موارد سطوح نسبتاً صافی هستند که به نظر می‌رسد با یک مقیاس خوبی حفره دار شده‌اند. (مشاهده شده با TEM)
برای شکست‌های بین دانه ای در جاییکه وجود حفرات مورد بحث است، دو فرایند AIDE/MVC در یک مقیاس خوبی عمل می‌کنند که حفرات و چاله‌ها به سختی قابل تفکیک هستند یا یک فرایند HEDE اتفاق می‌افتد. همچنین ممکن است که هر دو فرایند با هم رخ دهند، در محلی با چند ساختار مرزدانه ای و محتوای ناخالصی فلزی HEDE بیشتر جواب داده و در محلی با ساختارهای مرزدانه ای و ترکیبات AIDE بهتر است. یک فرایند ترکیبی منطقی تر به نظر می‌رسد وقتی که هر دو HEDE/AIDE برپایه تضعیف پیوندهای بین اتمی ناشی از هیدروژن هستند.
ترک برداشتن بین دانه ای وابسته به جهت‌گیری نسبی مرز مشترک بین دو دانه است. مسیر شکست بین دانه ای معمولاً در طول مرزدانه با بیشترین زاویه است. در یک مطالعه نشان داده شد که ترک برداشتن هیچگاه در مرزهایی که انحراف آنها بیشتر از ۲۰ درجه است، بدون در نظر گرفتن نوع مرزدانه دیده نشده. در زوایای بزرگتر سطوح وسیعی از ترک خورده، ترک نخورده و گاهی هر دوحالت با هم دیده می‌شود. نتایج حاکی از آن است که زاویه ترک خوردگی در مرزدانه، و از این رو شکست بین دانه ای، تا حد زیادی توسط تخلخل مرزی یا مقدار اتمهای ناجور تعیین می‌شود.
پس از اینکه ترک خوردگی در یک فلز آغاز شد در طول دانه‌ها رشد می‌کند که شکست میان دانه ای نامیده می‌شود یا اینکه در طول مرزها رشد کرده و به عنوان شکست بین دانه ای شناخته می‌شود و همچنین ممکن است ترکیبی از هردو شکست رخ دهد. شکست بین دانه ای معمولاً در فلزاتی که دارای یک تمرکز بالای ذرات شکننده و ترد در مرزدانهها هستند رخ می‌دهد. این ذرات یک مسیر برای رشد ترک فراهم کرده و در نتیجه مقاومت در برابر شکست و تحمل تخریب را در ماده کاهش می‌دهد. آلیاژهای ساختاری که نیازمند مقاومت شکست بالایی هستند (مانند آلیاژهای مورد استفاده در صنایع هوافضا و نظامی) باید تحت شرایطی که مانع تشکیل ذرات ترد و شکننده در مرزدانه‌ها باشند فرآوری و مورد عملیات حرارتی قرار بگیرند. بدون در نظر گرفتن اینکه رشد ترک از طریق شکست بین دانه ای، میان دانه ای یا ترکیبی باشد، تحت یک بارگذاری تا زمانی که به طول بحرانی برسد رشد می‌کند. در این لحظه بقیه مقاطعی که ترک برنداشته اند دیگر توانایی تقویت و حمایت نقطه ای که شکست کامل اتفاق افتاده را ندارند.