خاندان خزائی
از خاندان‌های ایرانی‌تبار قدرتمند در تیسفون یاد شده‌اند و از یاران مانی، پیامبر ایرانی بودند
خزائی که به صورت خزایی، خزایی فر، خزایی نژاد، خزاییان و خزایی پول هم فامیل گذاری شده‌است.
خزائی‌ها به صورت کسایی و الخسایی (الخسائیوس) یاد شده‌اند.(به رومی کسایی و به عربی الخزایی)
آنها از خاندان‌های ایرانی تیسفون بودند و مانی پیامبر چندی را در میان الخسائیه زیسته و از آموزه‌های آنها برداشت‌هایی کرده‌بود. گفته می‌شود که مانی در یک محیط یهودی-مسیحی که به مغتسله تعلق داشت [فرقه‌ی خزائی] پرورش یافته بود. که الخسائیه (به لاتین: Alchasai یا Elchasaites) یا «الخزایی» نام داشت که بر حسب نام پیشوای آن یعنی «الخزای» نامگذاری شده بود. کاتاریسم یک جنبش اصیل مانوی بود و به همین دلیل خود را «پاک‌ها» می‌نامیدند، نامی که از ادبیات مانوی برگرفتند. مفهوم «پاک» و پوشیدن «جامهٔ سفید» از عناصرِ دینی‌ای بود که مانی از فرقهٔ گنوسی مغتسلهٔ خزایی که در آن پرورش یافته بود وام گرفته بود.
بخشی از دوران جوانی مانی در فرقه‌ای عرفانی سپری شد که غسل در کانون آیینشان بود و استادش الخزایی یا الخسائیوس بود
«مانویت نمایانگر روحانی‌کردنِ حادِ آیین گنوسی الخزایی است، به‌علاوهٔ یک عنصر اصلی دیگر که عبارت از درکی کاملاً نوین از انجیل‌ها و آثار پولس است»آیین مزدک را نیز، عده‌ای گنوسی دانسته‌اند. از جمله عقاید گنوسی مزدکیان، مسئله نجات روح از ماده است و اعتقاد به دو اصل روشنی و تاریکی؛ همچنین عقیده به خدای متعالی که در آفرینش و امور جهان دخیل نیست
پاسازیه الخزاعی والی آذربایجان در قرن یک هجری از دودمان الخزاییه می‌باشد. (پاسازیه نامی ایرانی است و برخلاف آنکه در صدر اسلام اسامی عربی شده بوده خزائی‌ها هویت ایرانی خود را همچنان حفظ کرده بودند)
میرنیا در کتاب اقوام و عشایر، خراسان عرب زبانان زنگویی و خزاعی که در سال ۱۵۰ هجری از مدائن به مقصد خراسان مهاجرت کردند را نام می‌برد. این دو گروه (ایل زنگنه و ایل خزل (خزائی)) از لحاظ قومی کورد شمرده می‌شوند و همواره جز ایلات مؤثر بر حاکمان کورد بوده‌اند مثلاً نقش ایل خزل در سپاه ایوبیان نمونه مهم آن است. ولی اینکه چرا عده ای که به خراسان می‌رفتند عرب زبان بوده‌اند را باید در تاریخ ۲ قرن اول اسلام جست و جو کرد.
در قرن پنجم و ششم خاندان خزاعی و عجلی و حمدانی از خاندان‌های عرب اما ایرانی شده نیرومند در حفظ و حراست از مذهب تشیع در خطی میان نیشابور تا ری و قزوین بودند. جماعتی از خزاعه از عراق به ایران آمدند و در شهرهای جنوبی پراکنده شدند. اینان به جز خزاعه ای هستند که در قرن اول و دوم پس از فتوحات در سیستان و خراسان ساکن شده‌اند.
اما مسئله هویتی خزاعی‌ها به اینجا ختم نمی‌شود، خزاعی‌ها نقش گسترده‌ای در تشیع در ایران داشته‌اند.لازم است ذکر شود که چند تن از سرداران مهم ابومسلم خراسانی خزاعی بوده‌اندو نقش مهمی در بیرون راندن اعراب از ایران داشته‌اند.و بنا به روایات خود ابومسلم هم در روستایی به دنیا آمده که ساکنین آن خزاعی بوده‌اند در یک روایت نقل شده از مداینی، ابومسلم از ابوبکر هذلی که از قصه‌گویان بود دربارهٔ چگونگی فتح «سرزمین خود اصفهان» سؤال کرده‌است.در ترجمهٔ محدثان و علمای اصفهان، نامی و حدیثی از ابومسلم آورده شده‌است
لازم است ذکر شود که پس از شکست ابومسلم به خزاعی‌ها پناه برد بنابراین می‌توان گفت خود ابومسلم هم خزاعی بوده و همچنین امروز می‌دانیم ابودلامه شاعر دربار خلیفه نسب او را ابو مُجرم و پدرانش را کُرد شمردمقدسی ابن خلکان و مؤلف تاریخ سیستان نیز او را «ابومسلم کُرد» خوانده‌اند (صدیقی ۱۳۸۷ ,۶۲) بنابراین پسوند خراسانیِ ابومسلم نه به سبب اصالت او بلکه به مکان حکومت او اشاره دارد از طرف دیگر همزمان با ابومسلم طاهریان (خزاعی‌ها) اولین حکومت ایرانی‌تبار پسااسلام را در خراسان تشکیل دادند.
ابو دلامه شاعر ایرانی‌تبار سلسله عباسی که از خواص منصور و مهدی خلفای عباسی بوده و مقدسی شعر او را فراوان و نیکو و پسندیده دانسته‌است، در این باره شعری سروده که چنین است:ابا مجرم ما غیر الله نعمه علی عبده حتی یغیرها العبد افی دول المنصور حاولت غدره الا ان اهل الغدر آباؤک الکرد (وفیات الاعیان ابن خلکان ج ۲ ص ۱۵۵) «ای ابا مجرم خداوند نعمتی را از بندگان دریغ ندارد تا وقتی که خود بنده آنرا تغییر بدهد. آیا در دولت منصور غدری را می‌اندیشیدی؟ آگاه باش که پدران کرد تو همانا از اهل غدر بودند».عبدالحی حبیبی مورخ برجسته افغانستان در کتاب تاریخ افغانستان بعد از اسلام می‌نویسد: در این شعر پدران ابومسلم را کرد گفته‌اند و امکان دارد که از اکراد مرو بوده باشند که خراسانی بودند. (رجوع کنید به تاریخ افغانستان پس از اسلام)
همچنین در شروع ملی‌گرایی پسا اسلام در ایران نقش بسیار پر رنگ داشته‌اند. (سیاه جامگان و طاهریان)
این خاندان در یمن حضور داشته و از آنها هنگام جنگ با قصی بن کلاب نام آورده شده، قصی بن کلاب (جد چهارم محمد) با شکست خزاعی‌ها، حاکم مکه شد و با حبی بنت حلیل بن حبشیه خزاعی ازدواج کرد همسر جد چهارم محمد از خزائیان بوده‌است؛ بنابراین اسناد، می‌توان گفت که از این طریق، محمد، از نسل خزاعیان نیز محسوب می‌شود. در تعدادی منابع عربی سعی شده این جنگ کوچک نشان داده شود اما بیشتر اینگونه توصیف نکرده‌اند در این جنگ قصی بن کلاب بسیار از خزاعی‌ها بکشت و دختر بزرگ خاندان را به عقد خود درآورد (بنابراین محمد پیغمبر مسلمان‌ها ریشه در این خاندان دارد).
از آنجا که حُبّی خزاعی یکی از اجداد مادری پیامبر اکرم (ص) بوده، در حدیثی منسوب به محمد آمده:«او (پیامبر) از خزاعه و خزاعه از اوست.»بیشتر مورخان بر این باورند که تسلط قصی بر مکه و اخراج خزاعه از حرم الهی در دوران حکومت منذر اول پسر نعمان در حیره و سلطنت بهرام گور ساسانی و در حدود ۴۳۵ تا ۴۴۰ میلادی رخ داده‌است.خزاعه پس از شکست در جنگ با قُصَی و رانده شدن از مکه، مدتی در حومه این شهر سکونت کردند تا آنکه براثر نوعی بیماری، جمعی از آنان هلاک شدند
جنگ با محمد در شعبان سال پنجم یا ششم، بنی مُصْطَلِق، یکی از تیره‌های خزاعه، به سرپرستی حارث بن ابی ضرار خزاعی به جنگ با پیامبر (ص) در کنار آب مُرَیسیع رفتند و شکست خوردند و جُوَیریه، دختر حارث، اسیر شد. بعداً پیامبر با وی ازدواج کرد. بخش عظیمی از بنی خزاعه پس از اسلام به لبنان رفتند و در یکی از جنگ‌ها تقریباً سلاخی شدن (هنوز تعداد کمی از بازماندگان آنها در لبنان حضور دارند)آنها از خاندان‌های ایرانی تیسفون بودند و مانی پیامبر چندی را در میان الخسائیه زیسته و از آموزه‌های آنها برداشت‌هایی کرده‌بود. گفته می‌شود که مانی در یک محیط یهودی-مسیحی که به مغتسله تعلق داشت [فرقه‌ی خزائی] پرورش یافته بود. که الخسائیه (به لاتین: Alchasai یا Elchasaites) یا «الخزایی» نام داشت که بر حسب نام پیشوای آن یعنی «الخزای» نامگذاری شده بود. کاتاریسم یک جنبش اصیل مانوی بود و به همین دلیل خود را «پاک‌ها» می‌نامیدند، نامی که از ادبیات مانوی برگرفتند. مفهوم «پاک» و پوشیدن «جامهٔ سفید» از عناصرِ دینی‌ای بود که مانی از فرقهٔ گنوسی مغتسلهٔ خزایی که در آن پرورش یافته بود وام گرفته بود.
بخشی از دوران جوانی مانی در فرقه‌ای عرفانی سپری شد که غسل در کانون آیینشان بود و استادش الخزایی یا الخسائیوس بود
تیگلت - پیلسر در سال ۷۳۷ پ. م، برای دومین بار به زاگرس کشیده و وارد سرزمین مادها می‌شود. وی در گزارش این لشکر کشی و دیگر متون خود که غالباً از کلخوی باستان به دست آمده‌اند در چهار کتیبه و همچنین در ادامه اسامی سرزمین‌های گیشسیم، خرخار، بیت سگبت، بیت ایشتر به کوه سیلخزی یا سیل هزو که دژ بابلی نیز خوانده می‌شده‌است اشاره می‌کند سیلخزی یا سیل هزو در شرق سرزمین مایشتا و در نزدیکی کوه الوند قرار داشته‌استمردمان هزو از مردمان کُرد اشنویه تا مراغه و تبریز گزارش شده‌اند.("ه" و "خ" و همچنین "واو" و "الف" در عموم زبان‌های هندو اروپایی به هم تبدیل می‌شود)
آن لمبتون در کتابش اشاره دارد به منطقه خزل در غرب کوهستان دماوند که روستاهای آن در هجوم دشمنان ویران گشته و مردمانش کشتار شدند عزالدوله بختیار (پادشاه دیلمی - آل بویه - کمتر ۴۰۰ سال بعد از هجرت پیامبر) پادشاه وقت ایران به یاری آنان شتافت گندم و خوراک به آنان رسانید.
مردمان هزو از مردمان کُرد اشنویه تا مراغه و تبریز گزارش شده‌اند. بنا به کتاب شرفنامه شدادیان کرد در ارمنستان و آذربایجان و بخشهایی از گرجستان امروزی حکومت می‌کردند. شدادیان از طایفه کرد روادی بودند که البته روادیان هم خود جزو کردهای هزوان محسوب می‌شدند. مینورسکی بر پایه منابع ارمنی، شدادیان را بازماندگان خانواده سلطنتی ماد می‌داند که پس از سقوط دولت ماد به کوهپایه‌های آرارات فرار کردند. نخستین گروه ترکان غز در دوره سلطان مسعود غزنوی به آذربایجان وارد شدند و به مراغه یورش بردند. وهسودان به یاری ابوالهیجا بن ربیب الدوله رهبر کردان هزبانی حاکم ارومیه آنان را شکست داد.. در ۴۴۶ هجری طغرل سلجوقی به آذربایجان لشکر کشید و روادیان را خراج گذار خود کرد. حکومت روادی در ۴۶۳ هجری با خلع مملان آخرین حاکم روادی از سوی آلب ارسلان سلجوقی پایان یافت و مردمان هزو به حکاری عقب‌نشینی کردند. در تبریز و ارومیه بازماندگان هزو با نام خانوادگی هزویی و هزایی و در باتمان با شهرت هزوی، خِرزان و حمزه کان سکونت دارند.
شیخ آزاد الحاج حمید ریاست شورای شهر مندلی در سال ۲۰۰۳ به تغییر اجباری نام خانوادگی اهالی مندلی توسط دولت بعث اشاره می‌کند که طی آن اسامی خانوادگی باولی، هواسی،خِزل و خالِی به الباوی، العباسی،الخزاعل و الخالدی تغییر یافت.  خزائی‌ها در گستره وسیعی زندگی می‌کنند و در ایران، کردستان ترکیه و کردستان عراق و سوریه و گاهی در قفقاز بوده‌اند به عنوان مثال در کتاب اولین کلمات عکسی از یک کرد قفقازی وجود دارد که فامیلی او هزوی نامیده شده‌است.
گویش‌های کردی در استانهای الازیغ، بینگول و دیاربکر و قسمتهای بالای رودخانه‌های فرات، قزل ایرماق و مورات، زازاکی با نام‌های دیگر دیلمی، زازاکی و زازاکی جنوبی و سیورکی، کوری، هزو، موتکی (موتی)، دامیلی و چندین گویش دیگر، مربوط به گروه گورانی می‌باشند. در تبریز و ارومیه بازماندگان هزو با نام خانوادگی هزویی و هزایی و در باتمان با شهرت هزوی، خِرزان و حمزه کان سکونت دارند. همچنین مردمان هزو در آذربایجان به زبان ترکی آذربایجانی و کرمانجی سخن می‌گویند.
در اینجا به گستردگی خزائی‌هایی می‌پردازیم که خود را از خِزِل می‌دانند و به کُردی یا لکی صحبت می‌کنند.
دکتر خسرو خزایی: (دبیر بنیاد زرتشت‌شناسی اروپا)
این موضوع از آن جهت که خزایی‌های خراسان در برهه‌های متفاوت و از نسب‌های متفاوتی اند باید مورد بحث قرار گیرد.
بیهقی نیز خود را از خاندانی به نام خزیمه بن خزراجی نام برده که از طایفه فندقیان از نسل خزیمه ذوالشهادتین بوده(معنای لغوی خِزِل/هزل در زبان‌های نیاژرمنی «فندق» است) وی احتمالاً از بنی خزاعه ای بوده که به سمت ایران آمده‌اند (ارتباط یا عدم ارتباط بین بنی خزاعه و طایفه خزائی (هزوئی) از ایل خزل هنوز مشخص نیست) نویسنده تاریخ بیهق می‌نویسد:«از فرزندان بدیل بن ورقاء خزاعی اند و اجداد پدرم شمس الاسلام از سوی والده، از آن جماعتند و ایشان فضلا و صلحا و علما بوده‌اند. و بدیلیان اسفراین نه از این رهط اند بلکه ایشان از اولاد بدیل بن محمد بن اسد حرشی اسفراینی اند.می‌توان به این اشاره کرد که بنی خزاعه ابتدا در یمن بوده (هرچند در برهه ای ذکرشده پرده برداری کعبه هم توسط این خاندان صورت می‌گرفته و به خاندانی امین در میان اعراب مشهور بوده) و می‌دانیم در یمن شهری به نام حمدان وجود داشته ارتباط نامی حمدان (همدان هم ذکر شده) با همدان ایران مشخص نشده‌است (همان‌طور که ارتباط بین بنی خزاعه و خزایی‌ها مشخص نیست لازم است ذکر شود در یمن قبیله ای به نام همدان هم وجود داشته)نام آن در اسناد قدیمی آمده‌است موضوع زمانی جالب می‌شود که بدانیم همدان نامی ایرانی است و اینکه خزایی‌های ایل خزل در نهاوند و سایر نواحی همدان جمعیت قابل توجهی دارند همچنین در کنگاور کرمانشاه (هم‌مرز با همدان) جمعیت قابل توجه است و این موضوع ممکن است به خاطر این باشد که شاید در زمان امپراطوری‌های ایرانی مهاجرتی از این نقطه به یمن که تحت فرمان ایران بوده رخ داده اما برای این گفته جز این شباهت‌های نامی هیچ سندی در دست نیست.
تمامی موارد ذکر شده بنی خزاعه را از سایر قبایل یمن تمییز می‌دهد به ویژه زمانی که شاعر عرب زبان دعبل الخوزاعی تلاش طاهریان برای اثبات اصالت خزاعی طاهریان را مورد هجو و به مسخره می‌گیرد.