گرجی فریدنی
گُرجی فِرِیدَنی گونه ای از زبان گرجی است که در منطقه فریدن استان اصفهان به آن تکلم می‌شود و با زبان رسمی کشور گرجستان تفاوت‌هایی دارد.
گرجی‌های ایران گروهی از مردم گرجی، و یکی از قومیت‌های ساکن ایران هستند که نیاکان آن‌ها عمدتاً به دلیل مقاومت در برابر پادشاهان ایران، از وطن خود گرجستان، به ایران تبعید می‌شدند. به‌طوری‌که در طول حکومت سلسله‌های صفویه، افشاریه و قاجاریه گرجی ها در نواحی مختلف ایران از جمله یزد پراکنده شدند امروزه پس از گذشت حدود سه سده، تنها صد هزار تَن از آنان قابل شناسایی هستند که از این میان برخی از گرجی‌های مناطقِ ساحلیِ شمالِ ایران با حفظ برخی از عناصر فرهنگی خود یعنی: لباس، رقص، موسیقی، آشپزی و معماری شناخته می‌شوند و همچنین بعضی از گرجی‌های مناطقِ کوهستانیِ غربِ اصفهان به واسطهٔ سخن گفتن به زبان گرجی قابل شناسایی هستند.
از سال ۱۰۱۳ تا ۱۰۳۴ هجری قمری، شاه عباس و سردارانش ۱۰ مرتبه به گرجستان حمله کرده و (طبق منابع فارسی) طی این حملات ۹۰٬۰۵۰ یا ۱۰۰٬۰۵۰ گرجی را قتل‌عام کرده و ۱۸۱٬۵۰۰ گرجی را به اسارت گرفته و به ایران تبعید کردند؛ که ۷۰٬۰۰۰ یا ۸۰٬۰۰۰ تَن از کشته‌ها و ۱۳۰٬۰۰۰ تَن از اسرای تبعید شده به ایران مربوط به حملهٔ شاه عباس به گرجستان در سال ۱۰۲۵ هجری/۱۶۱۶ میلادی است.
پس از تبعید این تعداد اسیر گرجی به ایران، شاه عباس دستور داد که آن‌ها را به ولایتی که در آن آب و هوا و شرایط زندگی با وطن اصلی ایشان شبیه باشد انتقال دهند. به همین خاطر در ابتدای ورود گرجی‌ها به ایران، آن‌ها را در «مازندران» که گمان می‌رفت از لحاظ آب و هوایی همانند گرجستان است، سکونت دادند ولی با نامساعد بودن آب و هوا اکثر آنان به شهرستان‌های داخلی ایران روانه شدند. از این تعداد اسیر گرجی، نیمی از آن‌ها به «اصفهان» و «شیراز» وارد شدند.
گرجیانی که به اصفهان مهاجرت کردند، ابتدا در زمان شاه عباس در «عباس‌آباد» اصفهان و پس از مدتی با تأسیس «نجف آباد» توسط «شیخ بهایی» در نجف آباد زندگی کردند. که به دستور شاه عباس عده‌ای از آنان که دارای خصال ستیزه‌جویی و جنگاوری بودند، جهت حفظ منطقهٔ فریدن و همچنین پایتخت (اصفهان) از حملات اقوام لر و کرد همچنین به دلیل آب و هوای مساعد و مزارع و شکارگاه‌های مناسب به فریدن مهاجرت کردند.
تمام گرجیانی که به فریدن رسیدند، ابتدا در فریدن، شهر افوس را بنیاد گذاردند و سپس عده‌ای از آن‌ها شهرهای «فریدون‌شهر (سُپِلی)» و «میاندشت (تُرِلی)» را بنیان نهادند.
و همچنین عده‌ای دیگر از شهر افوس جهت حفظ دین مسیحیت در «داشکسن» -که یک روستای ارمنی‌نشین متعصب به دین مسیحیت بود- سکنی گزیدند، و نیز عده‌ای به دلایل نامعلوم آبادی‌های «آغچه» و «بوئین» را بنا کردند.
پس از حملهٔ کریم خان زند به گرجی‌های فریدون‌شهر، بخشی از ساکنان آن به روستاهای «سیبک»، «چقیورت» و «نهضت‌آباد» مهاجرت کردند.
جمعیت گرجی‌های فریدن حدود ۱۰۰٬۰۰۰ تن است.
گرجی‌های فریدن در حدود سال ۱۶۲۰ در این منطقه ساکن شدند و زبان خود را حفظ کردند به طوری که هنگام تحقیقات میدانی دونالد استیلو در دهه ۱۹۶۰، ۹ روستای گرجی نشین با جمعیتی حدود ۱۶ هزار نفر در دهستان گرجی به زبان گرجی صحبت می‌کردند.
با وجود اینکه گرجی فریدنی وام‌واژه‌هایی از زبان‌های فارسی، لری و ترکی در خود دارد، اما بخش عظیمی از فرهنگ لغت گرجی را حفظ کرده‌است. با توجه به اینکه بررسی غنای دستورزبانی آن مطالعه درخوری را می‌طلبد، در مقاله گویش‌های استان اصفهان در دانشنامه بریتانیکا ویژگی‌های آواشناسی، واژه‌شناسی و فعل‌های آن فهرست شده‌اند.
ویژگی‌هایی گرجی فریدنی ویزگی‌های بارز یک از گویش زبان گرجی را دارد و هیچ‌یک از مشخصه‌های کلیدی زبان گرجی را از دست نداده‌است: یک سیستم غنی از صامت‌ها، همهٔ حالت‌نماهای اسمی و سیستم بسیار پیچیده افعال گرجی را حفظ کرده‌است و حتی در بعضی حیطه‌های نمود افعال از گرجی استاندارد پیچیده‌تر است.
سیستم صامت‌های گرجی فریدنی دو ویژگی دارد که در بیشتر زبان‌های قفقاز از جمله زبان ارمنی رایج است: تقابل صامت‌های دمشی (aspirated) و چاکنایی (glottalized) و تمایزی بین دو مجموعه از اصوات انسدادی-سایشی (affricates). در مورد فهرست صامت‌ها، qh (صدایی بین ق و خ) و y (صدای ی) در گرجی استاندارد وجود ندارد ولی در بعضی از گویش‌های زبان گرجی از جمله فریدنی موجودند. همچنین واج f (صدای ف) در وام‌واژه‌ها در فریدنی وجود دارد ولی در گرجی گرجستان نیست.
نمونه‌هایی از تقابل صامت‌ها:p’uri (یکسان) نان،
buri بور (وام‌واژه فارسی)
khari (یکسان) باد،
k’ari (یکسان) دروازه
dzili (یکسان) خواب
iq'o (یکسان) او بود
γorebi (یکسان) خوک ها،
gorebi (gorebi: تپه‌ها) کوه‌ها صامت qh (بین ق و خ) صدایی قدیمی است که در گرجی استاندارد با x (خ) ادغام شده‌است. مثل: pheqhi و phexi یه معنای پا
خوشه‌های صامت (بدون میان‌هشت، انتقال یا مصوت) در گرجی فریدنی به قوت خود باقی هستند:
thma (یکسان) موی سر، k’bili (یکسان) دندان، čhxili (یکسان) ناخن، chxori (chxvari) گوسفند، dzma (یکسان) برادر، khmari (یکسان) شوهر، Gmachili (q’machvili: پسربچه) بچه، qhbo (xbo) گوساله، thxa (یکسان) بز، mze (یکسان) آفتاب خورشید، c’q’ali (یکسان) آب، dγe (یکسان) روز، č’le (mč’le) لاغر، thbili (یکسان) گرم، vzivar (یکسان) نشسته‌ام، hč’am (č’am) تو می‌خوری خوشه‌های بلندتری هم وجود دارند: t’k’bili (یکسان) شیرین، c’q'ran (c’q’nari) آرام، آهسته، mq’vanda (mq’avda) من (مفعول غیرمستقیم بی‌جان) داشتم، mt’k’ivis (mt’k’iva) اذیتم می‌کند (درد می‌کند), gt’k’ivis (gt’k’iva) اذیتت می‌کند (درد می‌کند), vk’debi (vk’vdebi) من می‌میرم، vsq'idoph (vq’idulob) من می‌فروشم، rc’q’av (یکسان) تو آبیاری می‌کنی، sxnis (xsnis) او باز می‌کند، vk’lav (یکسان) من می‌کُشم، mc’q’urian (mc’q’uria) من تشنه هستم، chxra (یکسان) نُه، vjdebi (یکسان) من می‌نشینم
vrc’q’av (یکسان) من آبیاری می‌کنم، vsxni (vxsni) من باز می‌کنم، hsxni (xsni) تو باز می‌کنی سیستم افعال، علاوه بر اینکه انواع زیادی از صرف داشته که هر نوع الگوهای استثنا نیز دارد، اشکال زیادی نیز برای هر فعل دارد. گرجی فریدنی یازده شکل مختلف زمان-نمود-وجه دارد (حال، آینده، التزامی، گذشته، گذشته التزامی و …). بعلاوه اینکه هریک از این یازده شکل می‌تواند مجهول، سببی، سببی مجهول، سببی مضاعف، سببی مضاعف مجهول و … بشود. بعنوان مثال: