بحرالفواید
«بحرالفواید» از نخستین آثار دانش‌نامه‌ای به‌زبانِ فارسی که به‌قلمِ دانش‌مندی ناشناس در نیمه‌ی نخستِ سده‌ی ششم هجریِ قمری نوشته شده‌است. مباحث این کتاب کلام، تصوف، فقه، سیاست و نظایرِ آن‌هاست. افزون بر آن، مطالبی دربابِ مسائل سیاسی، اجتماعی، تاریخی و نیز آگاهی‌هایی درباره‌ی گوهرشناسی، عجایب و غرایب زمین و آسمان در آن درج شده‌است. نویسنده به‌روزگارِ المقتفی بالله، خلیفه‌ی عباسی (خلافت: ۵۵۱ - ۵۳۰)، در شام می‌زیسته و کتابِ خود را به قتلغ جبوغا الغ اتابک ابی‌سعید ارسلان آبُه‌بن‌آق‌سنقر، از اتابکانِ شام و برادرِ امیر شیرگیر و معاصر سلطان مسعود سلجوقی، تقدیم کرده‌است. وی احتمالاً سال‌ها با صلیبیان و فداییانِ اسماعیلیِ الموت و اسماعیلیانِ شام می‌جنگیده است. تاریخِ تألیفِ بحرالفواید را به‌دقت نمی‌توان معلوم کرد. اما قراینی در دست است که تألیفِ آن را در نیمه‌ی نخستِ سده‌ی ششم هجری (بین سال‌های ۵۵۲ تا ۵۵۷) محقق می‌دارد. از جمله قراین، غیر از هم‌زمانیِ نویسنده با اتابک ارسلان، مطالبی است که نویسنده درباره‌ی اسماعیلیان آورده و تصریح کرده‌است که در زمانِ نوشتنِ کتاب، حکومتِ این فرقه در دستِ حسن‌بن‌کیابزرگِ امید (حکومت: ۵۶۱ - ۵۵۷)، فرزند دوم کیا بزرگ، بوده‌است. نویسنده، در جای دیگر، از گذشت ۵۰ سال از آغازِ حکومت حسن صباح ـ که مقارنِ ۴۸۳ هجری بوده ـ یاد می‌کند. هم‌چنین در این کتاب از امیرداد حبشی پسر آلتون تاق، که در سال‌های ۴۹۰ تا ۴۹۳ زنده بوده، یاد شده‌است.
در بحرالفواید، فشرده و عصاره‌ی فرهنگ اسلامیِ عصرِ نویسنده به‌اختصار گنجانده شده‌است. این اثر شباهتِ بسیار با کیمیای سعادت از امام غزالی دارد و  همانند آن مشتعل بر مباحث بسیار با اندکی تفصیلِ بیش‌تر است. بحرالفوایدشامل ۳۶ «کتاب» و هر کتاب حاوی چند «باب» و مجموعاً ۱۰۰ باب است و شُمارِ ابواب در کتاب‌ها برابر نیست. عناوین کتاب‌ها و برخی ابواب به‌شرحِ زیر است:
رئوس مطالب ذکر شده و شرحِ داده‌شده؛ سپس حکایاتی مناسبِ مقام روایت شده‌است. در برخی از ابوابْ شُمارِ این حکایات زیاد است. در خاتمه‌ی هر باب نیز، در قابل اندرزهایی خطاب به امیراتابک ارسلان نتیجه‌ی کلام آمده‌است. حکایاتْ بیش‌تر تاریخی و بعضاً افسانه‌ای است. نویسنده برخی از قصه‌ها را از منابع شفاهی برگرفته است.
نظرگاه نویسنده مذهب شافعی و مسلک اشعری است. ازاین‌رو، با باطنیان و شیعیان دشمنی ورزیده است. او طرف‌دارِ دست‌گاهِ خلافت عباسی است و نظرگاه سیاسی و اجتماعیِ او در جهت سیاست آن دست‌گاه است. چنان‌که از بررسی دقیقِ مندرجاتِ اثرِ او می‌توان خطوط اصلیِ وجهه‌ی نظر حاکمان وقت را دریافت. او اخوان‌الصفا را از جمله ملاحده می‌شمارد و خواندنِ آثارِ آنان را ناصواب می‌داند. با زکریای رازی، ابوالعلای معری و ابن‌سینا عداوت دارد و اندیش‌مندانی از این سنخ را کافر و زندیق و آثارِ آنان را درخورِ سوختن و نابودی اعلام می‌کند. درعینِ‌حالْ تعصب را نکوهش می‌کند و مرادِ او تعصب در چارچوبِ مذاهبِ رسمیِ اهل سنت ـ در مذهبی نسبت‌به مذاهب دیگر ـ است که آن را پسندیده نمی‌شمارد. از اسماعیلیه به‌شدت انتقاد می‌کند و آنان را زندیق می‌داند و حکایات عامیانه در تقبیح این فرقه نقل می‌کند.
بحرالفواید از حیث فواید زبانی و تاریخ فکری دوره‌های مورد بحث اثری مغتنم است.زبانِ اثر روان و ساده و نسبتاً بی‌تکلف است. با آن‌که نویسنده در شام می‌زیسته، کتابش نمونه‌ِ خوبی از فارسی‌نویسی است. اطلاعات کلامی و فقهیِ مندرج در کتاب آن را به‌صورت یکی از مآخذ مهم تاریخ فقه و کلام اشعری درآورده است. مطالب تاریخی و مربوط به مجادلات دینی و  آن‌چه راجع‌به زمین و عجایب و غرایب آن آورده، همه مفید و جالب است. در مجموع، باید این اثر را دائرةالمعارفی از علوم رایج اوایل سده‌ی ششم هجریِ جهان اسلام به‌شمار آورد. از بحرالفواید سه نسخه‌ی خطی در دست است و محمدتقی دانش‌پژوه آن را بر اساس دو نسخه‌ی محفوظ در ایران و در کتاب‌خانه‌ی ملیِ پاریس، تصحیح کرده و در ۱۳۴۵ به نفقه‌ی بنگاه ترجمه و نشر کتاب به‌چاپ رسانده است.
منابع و مآخذ:
فرهنگ آثار ایرانی ـ اسلامی، جلد اول، چاپ ۱۳۸۵، سروش
اقبال، د کتر محمد، «بحرالفواید»، مندرج در مقالات منتخبه‌ی اورینتل کالج میگزین، به اهتمام دکتر عمالشکور احسن، لاهور، ۱۹۷۰م، ج۱/ ۴۳ ـ ۴۹؛
بحرالفواید، به‌کوشش محمدتقی دانش‌پژوه، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ۱۳۴۵ش، مقدمه و جاهای مختلف؛
«بحرالفواید»، (نقد کتاب)، راهنمای کتاب، س دهم ش۱، اردی‌بهشت ۴۶، ص ۹۴، و ش۴ (تیز ۱۳۴۶ش)، صص ۱۷۳ ـ ۱۷۶ (که حکایت سیمرغ را از آن نقل کرده‌است).