علی بن ابی‌طالب از دید اهل سنت
مسلمانان اهل سنت علی را به عنوان یکی از اهل بیت پیامبر اسلام، از مراجع برجسته قرآن و به عنوان یکی از چهار خلیفه به شمار می آورند. اکثر اهل سنت علی را چهارمین و آخرین خلفا می دانند ، بر خلاف مسلمانان شیعه که علی را به دلیل وقایع غدیر خم به عنوان اولین امام پس از محمد می دانند.
اهل سنت معتقد است که علی نخستین کسی بود که به اسلام گروید و از نزدیکترین یاران پیامبر اسلام در آن زمان به همراه ابوبکر از نزدیکترین یاران محمد بود. وی همچنین در بسیاری از احادیث محمد از جمله حدیث مشهور "من شهر دانش هستم و علی درِ آن است" مورد احترام می باشد.
اهل سنت علی را بعنوان یکی از بزرگترین قهرمانان جنگ ها در اسلام می دانند. به عنوان مثال می توان به مبارزه با قهرمان قریش در نبرد خندق اشاره کرد که هیچ کس جز علی جرأت آن را ندارد. و یا در جنگ خیبر پس از چندین تلاش ناموفق برای فتح قلعه خیبر ، علی احضار شد و به طور معجزه آسایی قلعه را فتح کرد.
صاحبان صحاح سته احادیث بسیاری را در فضایل علی نقل نموده اند؛ ولی در رابطه با احادیث وارده از رسول خدا در موضوع امامت و وصایت علی به ذکر احادیث محدودی قناعت کرده اند و حتی با ذکر احادیثی که از عایشه نقل شده است درصدد برآمده اند تا وصیت او را درباره ایشان رد کنند. البته در همان روایات اندک ولی متواتری که در رابطه با ولایت او در صحاح سته آمده است مسئله امامت علی قابل اثبات است. ولی آنچه مهم است توافق همه مذاهب اسلامی بر ویژگی های عالی اخلاقی و علمی و علاقه وافر رسول خدا به ایشان است. ارائه چنین چهره ایی از علی از سوی صاحبان صحاح سته می تواند در مجموع ما را به نتایج خوبی در مسیر ارائه چهره ای درست از این صحابی بزرگ به بشریت برساند.
ابن حجر عسقلانی ،شافعی مذهب، در کتاب تقریب التذهیب می نویسد:
«علی پسر ابوطالب پسر عبدالمطلب پسر هاشم از قبیله بنی هاشم، پسر عموی پیامبر اسلام، همسر فاطمه دختر پیامبر اسلام، از سابقین اولین که به دین مبین اسلام مشرف شده اند، بنا به قول موثق و معتبر او اولین کسی است که اسلام آورده و یکی از ده یار بهشتی است. در ماه مبارک رمضان سال 40 به شهادت نایل می شود. به اتفاق مسلمانان علی بن ابیطالب در هنگام ضربت بهترین زندگان بر کره زمین بوده اند و بنا بر قول معتبر 63 سال عمر کرده اند».
در صحاح سته از علی حدیث روایت کرده اند.
بنا بر صحیح ترین کتب تاریخی علی بن ابیطالب ده سال قبل بعثت به دنیا آمد. مادرش فاطمه بنت اسد او را حیدر نام نهاد که از جهت معنی همنام پدر خودش بود ولی ابوطالب نامش را تغییر داد و او را علی نامید. مجاهد بن جبر که از بزرگان تابعین است میگوید:
یکی از نعمت های خداوند متعال بر علی بن ابی طالب کفالت و سرپرستی پیامبر بر وی بوده است زیرا قریش از جمله ابوطالب با بحران اقتصادی روبرو بوده اند. عبدالکریم خطیب می نویسد علی شش ساله بود که به خانه محمد که تاکنون به رسالت مبعوث نشده بود آمد و تا آنگاه که پیامبر از مکه به مدینه هجرت کرد، در خانه پیامبر بود، و خدا نه تنها او را از پرستش بت ها و از تعظیم در برابر شعائر شرک و طبایع جاهلیت حفظ فرمود؛ بلکه مسلماً در این خانه که مشیت رب العالمین بر این بوده که بیت نبوت باشد، از همان اوان کودکی تحت عنایت پیامبر اسلام پرورش یافت.
سیوطی، از علمای اهل سنت، به نقل از علی می نویسد: «پیامبر اسلام در روز دوشنبه به پیامبری مبعوث شدند و من روز سه شنبه مسلمان شدم».
ابن اسحاق و ابن هشام از دیگر علمای اهل سنت نوشته اند روزی پیامبر اسلام و همسرش خدیجه مشغول نماز و عبادت بودند که علی ابن ابیطالب متوجه آنان می شود. محمد میگوید این نماز است و از تو میخواهم که تنها خدای یگانه را پرستش کنی . ابتدا قرار می شود علی ابن ابیطالب که نوجوانی ده ساله بوده با پدرش مشورت کند. اما طولی نکشید که اسلام خود را آشکار کرد و گفت نیازی ندیدم که در این مورد با پدرم مشورت کنم. علی ابن ابیطالب هیچ شک و تردیدی در محمد نداشت لذا دعوت وی را فورا قبول کرد و ایمان آورد.
مشرکان از مهاجرت مسلمانان به مدینه احساس خطر کردند و تصمیم به قتل محمد گرفتند. جبرئیل به محمد خبر داد که در خانه اش نخوابد و علی ابن ابیطالب با جان فشانی و شجاعت جای محمد خوابید و کافران نزدیک صبح متوجه شدند که علی ابن ابیطالب جای محمد در بستر او خوابیده است. سپس وی سه روز در مکه ماند و امانت های مردم نزد محمد را به آن ها برگرداند و سپس رهسپار مدینه شد و در قباء به محمد پیوست.
محمدرضا مصری در کتاب الامام علی مینویسد: «به‌ درستی که پیامبر اسلام بین مهاجرین و انصار عقد برادری بست، و در هر دو مرحله به علی گفت تو ای علی برادرم هستی هم در دنیا و هم در آخرت».
در سال دوم هجری در ماه ذیحجه پیامبر اسلام دخترش فاطمه را به ازدواج علی درآورد، و به فاطمه گفت: «عقد نکاح تو را با محبوبترین مرد اهل‌ بیت خودم بستم». در منابع اهل سنت آمده که پیامبر اسلام در شب زفاف آن ها این گونه دعا کرده است: «خدایا خیر و برکت شامل آن دو بگردان، در زندگیشان برکت قراربده، در نسل و ذریه مبارک و مطهر ایشان نیز برکت قراربده».
فاطمه هنگام ازدواج بنا به روایت مشهور اهل سنت ۱۸ ساله بوده است. سید عبدالرحیم خطیب می نویسد: «ذریه و نسل پیامبر اسلام همین سادات و سیدات حسنی و حسینی همه از حسن و حسین پسران طیب فاطمه دختر محمد هستند، و این دو نفر سلاله طاهره علی بن ابیطالب می باشند، پس اصل و منشأ ذریه پیامبر اسلام علی بن ابیطالب همسر فاطمه است». همچنین آمده است که پیامبر اسلام در دعایی گفته است: خدا نسل همه انبیا را از پشت خود آنها قرار داده و نسل من از پشت این شخص علی بن ابیطالب است.
ثمره ازدواج علی بن ابیطالب با فاطمه زهرا عبارتند از: حسن مجتبی، حسین سیدالشهداء، زینب کبری، ام کلثوم . البته از غیر فاطمه برای علی بن ابیطالب فرزندانی است که ۱۲ پسر و ۱۶ دختر درمنابع اهل سنت نام برده اند.
در منابع اهل سنت آمده است که شجاعت و دلیری علی بن ابیطالب زبانزد عام و خاص بود، و در عین حال علی مردی شجاع و نیرومند بود، و به مسائل شرع آگاه بود. واژه ترس و هراس در قاموس زندگی او وجود نداشت. از هیچ پیشامدی هر چند خطرناک بود، دلهره نداشت و نمی ترسید. مردی روحانی، پارسا، زاهد، عارف و بصیر و با حکمت بود. در میدان نبرد، مرد جنگ و دلیر و اهل نبرد بود که کسی جرأت مبارزه با او نداشت. در فهم مسائل دینی و بینش شرعی هم تراز نداشت تا اینکه عمر بن خطاب گفت: «لولا علیّ لهلک عمر». شجاعت و قدرت بازو و قوت قلب آن قهرمان اسلام در موارد و مواطن متعددی تجلی کرده که همه آنها تاریخ را ضبط کرده است.
علی در جنگ بدر در سال دوم هجری، جوان بیست و پنج ساله بود که در جنگ تن به تن بر رقیبش ولید بن عتبه، سلحشور ماهر قریش، پیروز گردید و با یک ضربت شمشیر ولید را به جهنم فرستاد. همچنین در سال پنجم هجری در جنگ احزاب (خندق) عمرو بن عبدود، پهلوان کم نظیر عرب، طلب مبارزه نمود، علی جوان کم سابقه رقیب او گردید و با پیش دستی عمرو را با یک ضربت شمشیر از پای در آورد؛ که همراهان عمرو از این عمل شجاعانه علی مبهوت و مرعوب شدند. دلاوری و شجاعت علی در تمام جنگهای دوران رسالت و در زمان خلفای راشدین و در هنگام خلافت خود در تمام صحنه ها زبان زد عام و خاص و حتی غیر مسلمانان است. ابن ابی شیبه عالم اهل سنت در کتاب مصنّف از لیث بن سعد از محمد باقر از جابر بن عبدالله انصاری نقل می کند: «علی در جنگ خیبر در قلعه را بلند کرد تا مسلمانان بالا رفتند و آن را فتح نمودند، این در چنان سنگین بوده که کمتر از چهل نفر نمی توانستند آن را بلند کنند»
روایات و اخبار در شأن و مقام علی در منابع اهل سنت به کرات آمده است. احمد بن حنبل گفته است: «آنچه از فضایل و اوصاف و مناقب برای اصحاب و یاران گرامی پیامبر اسلام وارد شده، همه آن صفات و فضایل در شخصیت علی جمع شده است.»
اهل سنت همچنین کتابهای فراوانی در فضایل علی نوشته اند که از جمله آنها می توان به موارد ذیل اشاره کرد:
کتاب «خصائص امیرالمومنین علی بن ابیطالب»، تألیف ابو عبدالرحمن حافظ نسائی.
کتاب «مناقب علی بن ابی طالب»، تألیف ابوالحسن علی بن محمد واسطی شافعی مشهور به «ابن المغازلی».
کتاب «الامام علی بن ابی طالب رابع الخلفا الراشیدین»، تألیف محمدرضا مصری.
کتاب «تاریخ الخلفا»، تألیف جلال الدین سیوطی شافعی.
کتاب «صهرین»، تألیف علامه سید عبدالرحیم خطیب.
در همه این کتاب ها روایات و احادیث فراوانی وجود دارد که دلالت صریح بر فضایل علی ابن ابیطالب دارد.
اهل سنت درباره خلافت علی بن ابیطالب آورده اند که پس از خلافت عثمان به اتفاق خلافت و رهبری علی بن ابی طالب در شهر مدینه اعلام شد و مسلمانان اطراف دولت اسلامی نیز با او بیعت کردند به جز افراد اندکی که بیعتشان با وی مشروط بود. دوران خلافت علی دوران آشوب و فتنه های داخلی بود که نتیجه آن جنگ جمل و صفین و نهروان و پدیده خوارج بود که سرانجام علی ابن ابیطالب پس از خلافت چهار سال و چند ماه به دست ابن ملجم مرادی، در ماه رمضان سال ۴۰ هجری کشته شد.