دستور زبان فارسی تاجیکی
این مقاله دستور زبان فارسی تاجیکی معیار را که در تاجیکستان و ازبکستان رایج است را توصیف می‌کند. به‌طور کلی، دستور زبان زبان تاجیکی متناسب با نوع تحلیلی آن است. اندکی از سامانه حالتی باقی مانده‌است و روابط دستوری اساساً از طریق واژه‌بست‌ها، ترتیب کلمات و سایر ساختارهای تحلیلی بیان می‌شوند. دستور زبان تاجیکی تقریباً یکسان با دستور زبان فارسی است، اگرچه در برخی از زمان‌های فعلی تفاوت‌هایی وجود دارد.
در فارسی تاجیکی اسم‌ها دارای جنس نیستند. گرچه در مواردی جنسیت معمولاً با تغییر کلمه متمایز می‌شود همانند мурғ (مرغ) و хурӯс (خروس). همچنین جنسیت در مواردی با افزودن нар (نر) و мода (ماده) به پیش و پس از اسم‌ها مشخص می‌شود همانند хар-и нар (خر نر) و хар-и мода (خر ماده).
در تاجیکی نیز حرف تعریف وجود ندارد و تنها مفعول با افزودن پسوند ро- (را) نشان داده می‌شود. استفاده از این پسوند هنگام سخن در مورد چیزی که پیشتر دربارهٔ آن سخن گفته شده، اجباری است. اسم‌ها ممکن است چندین پسوند داشته باشند. از میان این پسوندها، ابتدا نشانگر جمع افزوده می‌شود و به دنبال آن هر نشانگر صرفی به دنبال نشانگر مستقیم چیز می‌آید. به عنوان مثال اسم китобҳоятонро (کتاب‌هایتان را) شامل کتاب+های+تان+را است.
در تاجیکی دو شکل شمار وجود دارد، مفرد و جمع. جمع با پسوند ҳо- (-ها) یا он– (-ان) نشان داده می‌شود، اگرچه ممکن است وام‌واژگان عربی عربی از جمع‌های عربی استفاده کنند. ه مانند فارسی -ها با هر اسمی قابل استفاده است ولی -ان معمولاً برای اسم‌های جاندار استفاده می‌شود و دارای انواع ён- (-یان) برای واژگانی که به ای، او یا آ ختم می‌شوند، вон- (-وان) برای کلماتی که به اُ ختم می‌شوند و гон- (-گان) برای کلماتی که به -ـه ختم می‌شوند است. به عنوان مثال، جمع برای асп (اسب) می‌تواند یا аспҳо (اسب‌ها) یا аспон (اسبان) باشد. پسوند -ان در مورد اعضای بدن که به صورت دوتایی قرار می‌گیرند، مانند даст (دست) و чашм (چشم) نیز کاربرد دارد و این دو به ترتیب به صورت дастон (دستان) و чашмон (چشمان) جمع بسته می‌شوند.
جمع‌های مکسر از عربی در تعداد معدودی از کلمات وجود دارد. این موارد در فارسی تاجیکی کمتر از سایر گونه‌های فارسی کاربرد دارند که به دلیل تأثیر کمتر فرهنگ و آموزش عربی-اسلامی در تاجیکستان و ازبکستان است.
در تاجیکی همانند سایر گونه‌های فارسی بین صفت و موصوف مطابقتی وجود ندارد و آن‌ها نشانه‌های جمع موصوفشان را نمی‌پذیرند برای نمونه китоби хуб (کتاب خوب) و китобҳои хуб (کتاب‌های خوب). صفت‌ها پس از اسمی که آن را توصیف می‌کنند می‌آیند و بین آن‌ها نقش‌نمای اضافه قرار می‌گیرد. گرچه در صفت‌های برترین صفت‌ها پیش از اسم می‌آیند. برای نمونه:
نقش‌نمای اضافه واژه‌بستی است که برای نشان دادن یک ترکیب اضافی یا ترکیب وصفی از آن استفاده می‌شود و با افزودن یک کسره به حرف آخر موصوف یا مضافٌ‌الیه ساخته می‌شود. این ساختار با توجه به الفبا و آوایش تاجیکی در همه حال به‌صورت حرف (и-) نوشته می‌شود و در این گویش برخلاف فارسی ایران یای میانجی و دیگر ساختارهای استثنا وجود ندارند. کسره در واژگان جمع پس از علامت جمع می‌آید. برای نمونه: ضمیرهای پیوسته و یای نکره نیز در پایان ساختار اضافه می‌آیند. برای نمونه китоби хубам (کتابِ خوبم)
ضمیرها در تاجیکی همانند سایر گونه‌های فارسی شش عدد در دو ساختار گسسته و پیوسته وجود دارند.
دوم شخص جمع یعنی шумо (شما) گاهی برای احترام برای یک فرد نیز به کار می‌رود. این حالت در تاجیکی با بزرگ نوشتن نخستین واژه آن مشخص می‌شود. برای نمونه؟ Шумо кай меоед (شما (تو) کی می‌آیید؟) و؟ шумо кай меоед (شما (چند نفر) کی می‌آیید؟). البته در گویش شمالی تاجیکی، شکل جمع شما به صورت шумоён (شمایان) است و شما فقط برای مفرد به کار می‌رود؛ برای نمونه؟ кай шумоён меоедетон (کی شمایان می‌آیید؟).
حروف اضافه تاجیکی نیز همانند سایر گونه‌های فارسی و به شرح زیرند: ساختار فعلی تاجیکی بسیار شبیه به فارسی ایران است با این حال تفاوت‌هایی در برخی از زمان‌های فعل‌ها وجود دارد.
در تاجیکی نیز مصدرها با тан- (تَن) یا дан- (دَن) پایان می‌یابند. همانند فارسی غربی دو بن ماضی و مضارع در دستور تاجیکی وجود دارند که بن ماضی از زدودن ан- (ـَن) از مصدر به دست می‌آید. بن‌های مضارع گوناگون‌ترند ولی آن‌ها نیز تاحدودی به مصدر و بن شبیه هستند و از زدودن بـ آغازین فعل امر آن مصدر به دست می‌آیند:
در تاجیکی نیز دو وجه صرفی ماضی و مضارع وجود دارد. وجه ماضی با افزودن а- (ـه) به بن ماضی ساخته می‌شود: وجه مضارع نیز با افزودن анда- (ـَنده) به بن مضارع ساخته می‌شود:
شخص‌ها در تاجیکی نیز با افزودن شناسه به بن ساخته می‌شوند. این شناسه‌ها عبارتند از:
در گویش‌های شمالی برای دوم شخص مفرد از ед- (ید) و برای دوم شخص جمع از едетон- (یدتان) استفاده می‌شود.
دستور ساخت زمان‌های مختلف در زیر با مثال فعل кардан (کردن) آورده شده‌است. در تاجیکی دو زمان ماضی مستمر (مانند داشتم می‌کردم) و مضارع مستمر (مانند دارم می‌کنم) که در فارسی ایران رایج هستند وجود ندارند و به جای آن دو زمان ماضی معین (مانند کرده ایستاده‌ام) و مضارع معین (مانند کرده ایستاده بودم) وجود دارند.
زمان ماضی ساده با افزودن شناسه به بن ماضی به دست می‌آید:
زمان ماضی استمراری با افزودن -ме (می) به ماضی ساده به دست می‌آید:
زمان ماضی نقلی با افزودن شناسه به صفت مفعولی به دست می‌آید:
زمان ماضی بعید با افزودن صفت مفعولی آن فعل به будан (بوده) همراه با شناسه در پایان آن به دست می‌آید:
زمان ماضی التزامی با افزودن صفت مفعولی آن فعل به бош (باش) همراه با شناسه در پایان آن به دست می‌آید:
زمان ماضی معین با افزودن صفت مفعولی آن فعل به истодан буд (ایستاده بود) همراه با شناسه در پایان آن به دست می‌آید:
زمان مضارع اخباری با افزودن -ме (می) به بن مضارع همراه با شناسه در پایان به دست می‌آید:
زمان مضارع التزامی با افزودن شناسه به بن مضارع (بدون بـ در ابتدا) به دست می‌آید:
زمان مضارع معین با افزودن صفت مفعولی آن فعل به истода (ایستاده) همراه با شناسه در پایان آن به دست می‌آید:
زمان آینده با افزودن شناسه‌ها به хоҳ (خواه) همراه با بن ماضی فعل در پایان آن به دست می‌آید: