میر محمد معصوم بکھری
میر محمد معصوم بکھری یا سید محمد معصوم (۷ فوریه ۱۵۳۸– ۱۴ آوریل ۱۶۰۶) شاعر و طبیب و مورخ سند بود۔
سید محمد معصوم المتخلص بـ نامی بن سید صفائی الحسینی الترمذی اصلاً و البکّری مسکناً و مدفناً شب دوشنبه تاریخ ھفتم رمضان ۹۴۴ ھجری قمری در بقعهٔ بکّر که الآن باسم سکھر قدیم مشھور است متولد شد، چنانکه ازین ابیات معلوم میشود:
آبا و اجداد او از سادات ترمذ بودند، و از دو سه پشت سکونت قندهار اختیار کردہ با شرکت بعضی سادات دیگر تولیت مقبرۂ بابا شیر قلندر ، که یکی از اولیاء اللہ وقت بودہ، داشتند۔ پدرش میر سید صفائی به بھکر آمدہ تحت ظل رعایت سلطان محمود خان (۸۹۸ھ ـ ۹۸۲ھ) آنجا متوطن شد و به مرور زمان بسادات کھابروت که قریه ایست در حوالی سیھوان (سیوستان) نسبت نمود۔ میر معصوم و دو برادرش در بلدۂ بھکر متولد شدند۔ و چون سید صفائی بحلیهٔ علم و فضل آراسته بود، سلطان محمود خان او را بعد از فوت شاہ قطب الدین ھروی (المتوفی ۹۷۷ھ) بمنصب شیخ الاسلام بھکر مقرر نمود، و بکمال استقلال و احترام زندگی بسر بردہ در ذیقعدۂ سنه ۹۹۱ھ علم عزیمت بعالم آخرت پرداخت۔  از ایّام جوانی میر معصوم چیزی بدست نداریم، الا اینکه صاحب مآثر الامراء گوید که اکثر اوقات ثمینهٔ خود را در پی شکار صرف می نمود، و بعد از فوت پدر در خدمت ملا محمد ساکن کنگری که از توابع بھکر است بتحصیل علوم اشتغال ور زیدہ بکمال حسیّه آشنا گشت۔ امّا نمی دانیم که مأخذش چیست و چطور میتوان اعتبار کرد که یک فاضل مانند میر معصوم تا عمر ۴۷ سالگی از زیور علم معطل بودہ باشد۔ و خیلی جای تعجب است که میر معصوم در تاریخ خود اسم این ملا با علما و فضلای دیگر نبردہ و ازو باد نکردہ، و الّا در ذکر احوال قاضی دته سیوستانی گوید که ’’مسود اوراق نیز اقتباس علوم در حوزۂ درس ایشان نمودہ‘‘۔ و چنانچه تحصیلاتِ او اقلًّا در علم حدیث تا حدّی ناقص ماید خودش اظھار نمودہ که بعد از فتح گجرات بملازمت شیخ حمید مشرف شدہ ’’ مشکوۃ را من اوله الی آخرہ مع کتب حدیث پیش ایشان گذرانیدہ و اجازہ حاصل نمودہ‘‘۔
ما نمی توانیم بخوبی تعیین کنیم که در کدام سال میر معصوم وطن مألوف خود را ترک گفته بگجرات رفت۔ بیان مؤلف مآثر الأمراء که بعد از فوت پدر ’’ ناگاہ افلاس سنگ تفرقه بجمعیت آباد اھوالش انداخت پا پیادہ عازم گجرات گردید‘‘۔ خلاف واقع می نماید، زیرا که در سال ۹۹۸ھ چون در معیت خواجه نطام الدین احمد بخشی از گجرات بحضرت اکبر بادشاہ بلاهور آمد و بعضی تحف که والدہ اش دران ایام فرستادہ بود بنظر بادشاہ گذرانید، اکبر بادشاہ از روی اشفاق از وی سؤال نمود که: ’’ چند سال است که از والدہ جدا شدہ اید‘‘ و او جواب دید که: ’’قریب به بیست سال باشد‘‘۔ میتوان استنباط کرد که در سنه ۹۷۸ھ یعنی قدری بعد ازانکه پدرش سید صفائی بمنصب شیخ الاسلامی ارتقا نمود، بگجرات در پی محل ماموریت رفته باشد۔ صاحب تحفة الکرام این معمّا را حل نمودہ است زیرا که بقول او ’’ میر معصوم نخست پیش سلطان محمود خان [و] آںگاہ بحضور اکبر بادشاہ برتبه والا رسیدہ‘‘۔ صاحب مآثر رحیمی نیز مؤید این مقال است۔ نیز صاحب تحفة الکرام رقم کرد: ’’گوید که در بیست و ھفتم شعبان کہ مظفر گجراتی از محلی که دیوار قلعه شکسته بود داخل احمد آباد شد، میر معصوم بکھری که از سادات رفیع الشان بکھر بود و فی الجمله طبع نظم و سلیقهٔ شعر فھمی داشت، و در سلک امرای پادشاھی در ھنگام فتح بکھر منتظم شدہ بود، دران وقت کومکی گجرات بود، و زین الدین در دوازدہ گروھیٔ احمد آباد باعتماد خان پیوستند و خبر آمدن مظفر را بشھر رسانیدند‘‘۔  در ھمان سال روز چھارشنبه سیزدھم جمادی الآخر ، ولی نعمت او اکبر بادشاہ در گذشت و بعد ازو جھانگیر بادشاہ حق خدمات او را شناخته میر معسوم را در سنه ۱۰۱۵ بعنوان امین الملکی به بھکر فرستاد، و آنجا بعد چھار سال روز جمعه تاریخ ۶ ذیحجه سنه ۱۰۱۹ ھجری قمری بجوار ایزدی پیوست۔ مزارش نزد منارہ که باسمش مشھور است در بلدۂ سکھر واقعست، و بالای آن یک بنای سنگی مرتفع است که گویا خود در ایّام زندگی مقدماً ساخته۔  میر معصوم شخصی زاھد و متقی بود و ھمت و سخاوت را بحائی رسانیدہ بود که تا مردم اجلاف بھکر را نیز سوغات از ھندوستان می فرستاد، و برای اکابر و اصاغر شھر مسانھه و مشاھرہ و میاومه و فصلانه و جمعگی مقرر نمودہ بود، امّا آخرھا که بوطن رفت آن حسن سلوک نماند و بنابر وجھی مردم ازو متأذّی گشتند۔ گویند آبادگار بنوعی بود که تقلید میکرد که در محال جاگیر پارہ جنگل برای شکار نگاہ دارند۔  میر معصوم طبعی جامع و متفنن داشت۔ بعلاوہ بودن یک سر باز شجاع و بیباک، او طبیبی ماھر و سیاحی جھاندیدہ و کتابه نویسی خوشخط و شاعری برجسته و مورخی امین بودہ، و در ھر فن آثار خود را بر صفحهٔ ھستی گذاشته: