بکتاش آبتین
بکتاش آبتین با نام شناسنامه‌ای مهدی کاظمی (۱۳۵۳ – ۱۸ دی ۱۴۰۰) فیلمساز، شاعر، نویسنده، منتقد و زندانی سیاسی ایرانی بود. او از سال ۱۳۹۱ (پس از زندانی شدن منیژه نجم عراقی) منشی کانون نویسندگان ایران و از سال ۱۳۹۳ یکی از دبیران این کانون بود. وی در پی ابتلا به کرونا و اقدام دیرهنگام مسئولان زندان اوین برای انتقالش به بیمارستان، تعلل در روند درمان او و تأخیر در اعطای مرخصی از زندان، در بیمارستانی در تهران درگذشت.
او از اوایل دهه ۱۳۷۰ در زمینه ادبیات به فعالیت مشغول بود. در ابتدا غزل می‌گفت و با نام «مهدی کاظمی» در فضای غزل دهه هفتاد مطرح شد. وی پس از مجموعه نخستش به شعر آزاد تمایل پیدا کرد و نام «بکتاش آبتین» را برای فعالیت هنری خود انتخاب کرد. از مجموعه‌شعرهای او می‌توان به "مژه‌ها، چشم‌هایم را بخیه کرده‌اند"، "و پای من که قلم شد نوشت برگردیم"، "خلوت"، "پتک" و "در میمون خودم پدربزرگم" اشاره کرد.
او همچنین فعالیت سینمایی خود را از اوایل دهه ۱۳۸۰ خورشیدی آغاز کرده و مستندهایی پیرامون زندگی هنرمندانی نظیر لوریس چکناواریان، علیشاه مولوی، همایون خرم و ناصر زرافشان ساخته بود.
پس از چند بار دستگیری و محکومیت، درنهایت بکتاش آبتین در تاریخ ۵ مهر ۱۳۹۹ به‌اتهام فعالیت علیه نظام جمهوری اسلامی ایران و همچنین عضویت در کانون نویسندگان ایران به ۶ سال حبس محکوم شد. مصادیق اتهامات او، انتشار تاریخچه داخلی دربارهٔ ۵۰ سال فعالیت کانون نویسندگان و حضور در مراسم بزرگداشت محمد مختاری، محمدجعفر پوینده و احمد شاملو بوده‌است.
در آذر ۱۳۹۹ بیش از ۱۳۰۰ نفر از شاعران و نویسندگان ایرانی با امضای بیانیه‌ای به حکم زندان بکتاش آبتین و دو تن از نویسندگان دیگر (کیوان باژن و رضا خندان) اعتراض کردند.
در همان زمان، نامه دیگری با امضای تعدادی از نویسندگان و هنرمندان مطرح جهانی توسط انجمن قلم آمریکا منتشر شد که خواستار آزادی این سه تن شده بودند. از مطرح‌ترین هنرمندان امضاکننده می‌توان به مریل استریپ، اورهان پاموک، مارگارت اتوود، خالد حسینی و آریل دورفمان اشاره کرد.
بکتاش آبتین به همراه ۱۰۰ زندانی سیاسی در زندان‌های اوین، رجایی‌شهر، فشافویه و عادل‌آباد در یک اسفند ۱۳۹۹ در نامه‌ای با اشاره به وضعیت بهنام محجوبی، درویش زندانی گفتند: «جانِ جوانش را بر لبهٔ پرتگاهِ نیستی آونگ کرده‌اند تا سیستمی بر سر کار بماند که از آغاز جز تحمیل خفقان و فقر و فلاکت بر مردم و ستم مضاعف بر زندانیان و تأمین منافع قشری زراندوز کاری نکرده‌است.»
وی در مدتی که دوران حبس خود را در زندان اوین می‌گذارند، دو بار به ویروس کرونا مبتلا شد.
در بار نخست، در تیر ۱۴۰۰، انتشار تصاویر او با پابند و بسته‌شده به تخت بیمارستان موجب اعتراض تعدادی از هنرمندان و نویسندگان مطرح شد. پس از اعتراضات گسترده کاربران فضای مجازی، محمدمهدی حاج‌محمدی، رئیس سازمان زندان‌ها، از برخورد با عوامل خاطی اعزام بکتاش آبتین خبر داد.
برادر بکتاش در مصاحبه‌ای پس از مرگ او، یادآور شده‌است که با وجود اعتراضات، در مرتبهٔ دوم اعزام به بیمارستان و روزهای قبل از مرگ بکتاش آبتین نیز به او پابند زده بودند که علاوه بر ایجاد محدودیت حرکتی، او را به‌شدت از لحاظ روحی تحت‌تاثیر قرار داده بود.
در مرتبه دوم، در آذر ۱۴۰۰، به علت اقدام دیرهنگام مسئولان زندان برای انتقال او از زندان به بیمارستان و تعلل در درمان او، وضعیت بیماری او حاد شده و پزشکان مجبور شدند او را در تاریخ ۱۲ دی ۱۴۰۰ به کمای مصنوعی فرو ببرند.
در تاریخ ۱۸ دی ۱۴۰۰ کانون نویسندگان ایران با انتشار اطلاعیه‌ای اعلام کرد که بکتاش آبتین در بیمارستان طالقانی درگذشته است. وکیل او، ناصر زرافشان، نیز این موضوع را تأیید و بیان کرد که مشغول انجام تشریفات اداری برای صدور گواهی فوت هستند.پس از انتشار خبر مرگ آبتین در رسانه‌ها، تعدادی از مردم و اهالی ادبیات به روشن کردن شمع و سوگواری در مقابل بیمارستان ساسان پرداختند که این تجمع با دخالت مأموران متفرق شد.
یک روز پس از درگذشت آبتین، تعدادی از زندانیان سیاسی هم‌بندی او (محبوس در بند ۸ زندان اوین)، در زمان هواخوری این بند تحصن کرده و به عدم رسیدگی به موقع پزشکی به او اعتراض کردند. آنها همچنین در سلول پیشین او جمع شدند و یادش را گرامی داشتند.
کانون نویسندگان در ساعات اولیه پس از مرگ تلاش کرد تا جنازه بکتاش آبتین را از بیمارستان ساسان تحویل بگیرد، اما مقامات مانع این امر شدند.
در ادامه با اعلام خانوادهٔ بکتاش، خاکسپاری او قرار بود در روز دوشنبه ۲۰ دی انجام شود، اما به‌طور ناگهانی کانون نویسندگان اعلام کرد که تحت فشار نیروهای امنیتی این مراسم در ساعت ۱۵ روز یکشنبه ۱۹ دی در امامزاده عبدالله شهر ری برگزار خواهد شد. بسیاری از هنرمندان و نویسندگان ازجمله جعفر پناهی در این مراسم حضور داشتند و برخی از حاضران شرکت‌کننده در این مراسم، شعارهایی مانند «درود بر آبتین، مرگ بر ظالمین»، «مرگ بر حکومت آدمکش» و «مرگ بر دیکتاتور» سر دادند.
جمعی از زندانیان سیاسی زندان رجایی‌شهر کرج، با نوشتن نامه‌ای، ضمن همدردی با خانواده بکتاش آبتین، جمهوری اسلامی را مسئول این اتفاق دانستند. در بخشی از این نامه آمده‌است: «باورمندیم که تنها با حضور مسئولانه در کارزارهای دادخواهی و به چالش کشیدن حاکمیت در رابطه با جنایاتی از این دست می‌توان مانع از تکرار چنین فجایعی شد.»
پس از برگزاری مراسمی شبانه در ۱۹ دی در بند زنان زندان اوین به یاد بکتاش آبتین، مسئولان عالیه مطلب‌زاده، از زندانیان سیاسی و نایب‌رئیس انجمن دفاع از آزادی مطبوعات، به زندان قرچک تبعید شد. زندانیان در مقابل اجرای این حکم مقاومت کردند و مسئولان زندان اعلام کردند که «اگر خانم مطلب‌زاده خارج نشود، به قوه قهریه متوسل خواهند شد.»
پس از انتشار بیانیه خانه سینما و تنها اشاره به کرونا و سکوت کردن در برابر زندانی بودن او و عدم رسیدگی پزشکی، انتقادهای زیادی از این نهاد صورت گرفت. مهناز محمدی و فرحناز شریفی از اعضای آن، خواستار استعفای هیئت مدیره شدند، همچنین هنرمندانی همچون مجتبی میرطهماسب، عبدالرضا کاهانی، مریم پالیزبان و محمد رسول‌اف نیز به‌شدت نسبت به این بیانیه انتقاد کردند و آن را شرم‌آور دانستند.
هیئت مدیره خانه سینما در پاسخ به اعتراضات، نامه‌ای حاوی عذرخواهی منتشر کردند و گفتند که «می‌دانیم تقصیر چیست و با شرم آشناییم.» همچنین محمدرضا مویینی، مشاور هیئت مدیره خانه سینما، با «غیرانسانی، آبروبر، دور از حقیقت و بزدلانه» خواندن این بیانیه، از سمت خود استعفا داد.
همچنین اعلام شد که بر سر صدور آن بیانیه اختلاف‌نظر بوده و علی قائم‌مقامی سخنگوی هیئت‌مدیره و روانبخش صادقی عضو دیگر هیئت‌مدیره این بیانیه را امضاء نکرده‌اند.
در تاریخ ۲۰ دی، کانون نویسندگان، نامه جمعی از زندانیان سیاسی را منتشر کرد که در آن مرگ بکتاش آبتین را مصداق «قتل سیستماتیک زندانیان سیاسی» در ایران و ادامه قتل‌های زنجیره‌ای تلقی کرده بودند. نویسندگان و فعالین زندانی نظیر کیوان باژن، آرش گنجی، کیوان صمیمی، علی نوری‌زاد و آرش جوهری از امضاکنندگان این نامه بودند.
جمعی از نواندیشان دینی با محکوم کردن مرگ بکتاش آبتین به دلیل تعلل معالجه در زندان، آن را «بی‌دادگری آشکار به حقوق شهروندان بی‌گناه» دانسته و «قتل شبه‌عمد» نامیدند. از مطرح‌ترین امضاکنندگان این نامه می‌توان به عبدالکریم سروش، حسن یوسفی اشکوری، علیرضا رجایی و محمدجواد اکبرین اشاره کرد.
کلاودیا روت، وزیر فرهنگ و رسانه‌های آلمان، در توییتر رسمی وزارت فرهنگ آلمان از مرگ بکتاش آبتین نوشت و او را «یک قربانی دیگر نقض آشکار حقوق‌بشر رهبران دولتی سرکوبگر و دشمن هنر و فرهنگ در ایران» نامید.
انجمن جهانی قلم (پن) با انتشار بیانیه‌ای، مسئولیت کامل مرگ آبتین را متوجه حکومت ایران دانست و «خواهان تحقیق فوری دربارهٔ سهل‌انگاری در مراقبت‌های درمانی شد که به مرگ او انجامید». همچنین این انجمن، نگرانی خود را از وضعیت رضا خندان اعلام کرده و خواستار آزادی او و کیوان باژن شد.
شش نفر از زندانیان سیاسی محبوس در بند ۸ زندان اوین در اعتراض به «قصور آشکار مقامات در مرگ بکتاش آبتین»، از روز چهارشنبه ۲۲ دی دست به اعتصاب کامل غذا زدند. به گفتهٔ کانون نویسندگان «حال دو نفر از آن‌ها رو به وخامت گذاشته‌است و ساعاتی پیش از زندان به بیمارستان منتقل شده‌اند. وضعیت جسمانی دیگر اعتصاب‌کنندگان نیز بسیار وخیم گزارش شده‌است.» روز شنبه ۲۵ دی‌ماه، دو نفر از این زندانیان به نام‌های محمود علی‌نقی و حمید حاج‌جعفرکاشانی به بهانهٔ انتقال به بیمارستان از زندان اوین خارج و به زندان تهران بزرگ منتقل شدند.
تعدادی از فعالین سیاسی و هنرمندان ساکن اروپا در ۲۵ دی در مقابل سفارت ایران در شهر بروکسل بلژیک تجمع و به نقش جمهوری اسلامی در مرگ بکتاش آبتین اعتراض کردند. از سخنرانان این تجمع اعتراضی می‌توان به مهدی موسوی و ابراهیم باران اشاره کرد.
محسن امیریوسفی، رئیس کانون کارگردانان، در شامگاه ۲۴ دی در شب بزرگداشت جمال شورجه، از بکتاش آبتین به‌عنوان کارگردان مستند سینمای ایران و شاعر پایمرد نام برد و یاد او را گرامی داشت.
جمعی از ایرانیان مقیم هامبورگ آلمان، در ۲۵ دی به نشانه اعتراض به مرگ بکتاش آبتین در مقابل کنسولگری ایران در این شهر تجمع کردند. همچنین انجمن دفاع از زندانیان سیاسی و عقیدتی در پاریس فرانسه از برگزاری تجمعی در ۲ بهمن خبر داد. در این مراسم هم‌زمان با پخش فیلم‌های این هنرمند، دفتر یادبودی برای او امضا خواهد شد.
تعدادی از شاعران داخل کشور که بیشتر به سرودن اشعار آیینی شهرت دارند، با امضای بیانیه‌ای به مرگ بکتاش آبتین اعتراض کردند و «ضمن ابراز همدلی و همدردی با خانوادهٔ او، خواستار رسیدگی به اهمال مسئولان زندان در فرایند درمان شدند.» از مطرح‌ترین این شاعران می‌توان به ساعد باقری و بیوک ملکی اشاره کرد.
جمشید برزگر، روزنامه‌نگار ایرانی، به همراه تعدادی از کنشگران مدنی از ۲۹ دی در مقابل محل برگزاری مذاکرات احیای برجام در وین اتریش دست به اعتصاب زدند. آنها هدف خود را «اعتراض به قتل بکتاش آبتین» خواندند. این اعتصاب غذا تا یک هفته ادامه خواهد داشت.
انجمن قلم آمریکا و مرکز دفاع از حقوق بشر «رائول ولنبرگ» اعلام کردند که شکایت‌نامه‌ای را به سازمان ملل فرستاده و خواستار تحقیق دربارهٔ بازداشت‌های خودسرانهٔ شماری از نویسندگان ایرانی شده‌اند. آن‌ها در این شکایت‌نامه با اشاره به سرنوشت بکتاش آبتین و وضعیت رضا خندان مهابادی، کیوان باژن و آرش گنجی جمهوری اسلامی ایران را مسئول این وضعیت دانسته‌اند زیرا از دیدگاه آن‌ها «به‌صورت سازمان‌یافته و مداوم، اعضای کانون نویسندگان ایران را در حبس قرار می‌دهد».
محمد رسول‌اف، کارگردان ایرانی، در بهمن ۱۴۰۰ فیلم مستندی را منتشر کرد که به مرگ بکتاش آبتین و علل آن می‌پردازد. در این فیلم که از دو شبکه صدای آمریکا و ایران اینترنشنال پخش شد، گفتگوهایی با خانواده بکتاش و همبندیان او در زندان انجام گرفته‌است.
در ۲۵ بهمن ۱۴۰۰ کانون نویسندگان ایران بیانیه خانواده بکتاش آبتین را منتشر کرده بود که در آن اعلام شده بود که مراسم چهلم «روز پنج‌شنبه ۲۸ بهمن ماه، ساعت ۳ بعدازظهر بر مزار بکتاش واقع در امامزاده عبدالله شهرری برگزار می‌گردد.» مراسم با حضور خانواده بکتاش، هنرمندان و جمعی از مردم آغاز شد و در ادامه شعارهایی نظیر «درود بر آبتین و مرگ بر ظالمین» سر داده شد. نیروهای امنیتی با دستگیری چندین نفر و حمله به عزاداران، مانع ادامه برگزاری مراسم عزاداری شدند و این مراسم نیمه‌تمام ماند.