اسطوره‌شناسی ترکی
اسطروه‌شناسی ترکی کاملا توحیدی است و با ساختار چندخدایگان‌جایی (pantheon) رومی و یونانی متفاوت است. و پیرامون پرستش تنگری می‌گردد.
ترکان باستان ظاهراً قبل از اینکه اکثریت به اسلام گرویده باشند به یکی از تمام ادیان اصلی کنونی در آسیای داخلی مانند بودیسم تبتی ، مسیحیت نسطوری ، یهودیت و مانوی معتقد بوده‌اند.
اساطیر ترکی نیز تحت تأثیر دیگر اساطیر محلی آسیایی و اوراسیا قرار گرفته است. برای مثال، در اساطیر تاتار ، عناصر اساطیر فنلاندی و هندواروپایی با هم وجود دارند. موجوداتی از اساطیر تاتار عبارتند از Äbädä ، Alara ، Şüräle ، Shekä ، Pitsen ، Tulpar و Zilant . ; اغلب این ادیان دیگر از طریق تلفیق در سنت اساطیری و جهان بینی بومی غالب خود ادغام می شدند .
ادبیات شفاهی آذربایجان
اصلی و کرم
بایرام
خضر روز
ساری گلین
نوشتار اصلی: تنگریسم
کایرا
İye ارواح نگهبان هستند که مسئول عناصر طبیعی خاص هستند. آنها اغلب فاقد ویژگی های شخصی هستند زیرا تعدادشان زیاد است. اگرچه بیشتر موجودات را می توان به عنوان خدایان یا İye شناسایی کرد، موجودات دیگری مانند Genien ( Çor ) و شیاطین (Abasi) وجود دارند. کوک تنگری اولین خدایان ازلی در آیین قوم ترک اولیه است. پس از اینکه ترکها مهاجرت کردند و آسیای مرکزی را ترک کردند و مذاهب توحیدی را دیدند، تنگریسم از خاستگاه بت پرستی/ شرک آن تغییر یافت . این دین پس از تغییر، بیشتر شبیه دین زرتشتی بود، و تنها دو خدای اصلی باقی مانده بودند: تنگری، نماینده خدای خوب و اوچماگ (مکانی مانند بهشت)، در حالی که ارلیک جایگاه خدای بد و جهنم را گرفت، کلمات تنگی و آسمان مترادف بودند اکنون مشخص نیست تنگی چگونه به نظر می رسد. او بر سرنوشت کل مردم حکومت می کند و آزادانه عمل می کند. اما آن منصف است که جایزه می‌دهد و مجازات می کند. سعادت مردم به اراده او بستگی دارد. قدیمی‌ترین شکل این نام در سالنامه‌های چینی از قرن 4 قبل از میلاد ثبت شده است و اعتقادات شیونگنو را توصیف می‌کند . شکل撑犁/ "Cheng-li را به خود می گیرد" که فرض بر این است که رونویسی چینی از "Tengri است" .
امای (ریشه ترکی "umāy در" اصل به معنای جفت، پس از تولد) الهه باروری و باکرگی است.  امای شبیه الهه های مادر زمین است که در ادیان مختلف جهان یافت می شود و دختر تنگری است.
Öd Tengri خدای زمان است که به خوبی شناخته نشده است، همانطور که در سنگ های اورخون می گوید: "اود تنگری فرمانروای زمان است" و پسر کوک تنگری است.
Boz Tengri ، مانند Öd Tengri، چندان شناخته شده نیست. او به عنوان خدای زمین ها و استپ ها دیده می شود و پسر کوک تنگری است.
کایرا روح خداست. خدای اولیه بالاترین آسمان، هوای بالا، فضا، جو، نور، زندگی و پسر کوک تنگری.
اولگان پسر کایرا و امیه است و خدای نیکی است. آروگ (Arı) در اساطیر ترکی و آلتایی به معنای "روحهای خوب" است. آنها تحت فرمان اولگن هستند و کارهای خوبی در زمین انجام می دهند.
مرگن پسر کایرا و برادر اولگن است. او نماینده ذهن و هوش است. او در طبقه هفتم آسمان نشسته است. از آنجایی که او همه چیز را می داند، می تواند همه چیز را بپردازد.
قیزاقان با جنگ همراه است و به عنوان خدایی قوی و قدرتمند به تصویر کشیده شده است. کیزاغان پسر کایرا و برادر اولگان است. و در طبقه نهم آسمان زندگی می کند. او را مردی جوان با کلاه ایمنی و نیزه ای سوار بر اسب قرمز نشان دادند.
ارلیک خدای مرگ و عالم اموات است که به تامگ معروف است.
آک آنا : "مادر سفید"، خالق الهه اولیه مردم ترک است. او به عنوان الهه آب نیز شناخته می شود.
ایاز عطا خدای زمستانی است.
آی دده خدای ماه است .
گون آنا الهه خورشید است .
الاز خدای آتش است.
تالی خدای اقیانوس ها و دریاها است.
الوس الهه آشوب و کنترل است. او را می توان در زیر زمین، آسمان یا زمین یافت.
در نتیجه فرهنگ عشایری، اسب نیز یکی از چهره های اصلی اساطیر ترک است. ترک‌ها اسب را امتداد فرد می‌دانستند (اگرچه عموماً به جنس مذکر نسبت داده می‌شد) و می‌دانستند که با آن کامل است. این ممکن است منجر به یا منشأ اصطلاح « آت‌بی » (ارباب اسب) شده باشد.
اژدها (اورن، همچنین Ebren)، نیز به عنوان یک به تصویر کشیده مار یا مارمولک ، نمادی از قدرت و قدرت است. اعتقاد بر این است که، به ویژه در کوهستانی آسیای مرکزی ، اژدهاها هنوز در کوه های تیان شان/تنگری تاگ و آلتای زندگی می کنند . اژدها همچنین نماد خدای تنگری در سنت ترکی باستان است، اگرچه خود اژدها به عنوان خدا پرستیده نمی شدند.
درخت جهانی یا درخت زندگی نماد اصلی در اساطیر ترکی است. به گفته ترکان آلتای، انسان در واقع از درختان است. به گفته یاقوت‌ها ، مادر سفید در پایه درخت زندگی می نشیند که شاخه های آن به آسمان می رسد و در آنجا توسط موجودات ماوراء طبیعی مختلفی که در آنجا زنده شده اند، اشغال می شوند. آسمان آبی اطراف درخت نشان دهنده طبیعت آرام این کشور است. حلقه قرمز که همه عناصر را احاطه کرده است نشان دهنده ایمان باستانی تولد دوباره، رشد و توسعه مردم ترک است.
در میان حیوانات، آهو به عنوان واسطه ای "برتر" بین جهان خدایان و انسان ها در نظر گرفته می شد. در این مثال، تداعی‌های باستانی تشییع جنازه آهو (مرگ تحت اللفظی یا فیزیکی) را می‌توان در اینجا دید که با معادله آن‌ها با مرگ استعاری "فنا" (عمل صوفیانه مردن به خود) شیب جدیدی (اسلامی ) یافته است. که منجر به تولدی دوباره روحانی در "خلسه" عرفانی "بقا می شود" .
یک گوشه نشین جنگلی عرفانی سوار بر آهو در "ویتا مرلینی" جفری از مونموث شباهت عجیبی با این داستان ترکی دارد.
گرگ
آسنا نام یکی از ده پسری است که توسط یک گرگ افسانه ای در اساطیر ترکی به دنیا آمد.
ارگنه‌کن افسانه ای که درباره یک بحران بزرگ برای ترک های باستان می گوید. پس از یک شکست نظامی، ترک ها به دره افسانه ای ارگنکون پناه بردند، جایی که به مدت چهار قرن در آن گیر افتاده بودند. سرانجام زمانی که آهنگری با آب شدن کوه ، گذرگاهی ایجاد کرد و به گرگ خاکستری آسنا اجازه داد تا آنها را به بیرون هدایت کند، آزاد شدند. مراسم سال نو یادآور فرار افسانه‌ای اجدادی از ارگنکون است.
افسانه اغوز خان یک اسطوره سیاسی مرکزی برای مردمان ترک آسیای مرکزی و در نهایت ترک های اوغوز است که در آناتولی و ایران حکومت می کردند. نسخه هایی از این روایت در تواریخ رشیدالدین طبیب، در دستنوشته خط عمودی اویغوری ناشناس قرن چهاردهمی که اکنون در پاریس است، و در شجره در ترک ابوالقاضی یافت شده و به روسی و آلمانی ترجمه شده است.
دده قورقود
کورکوت آتا
غز
چادویک و ژیرمونسکی معتقدند که خطوط اصلی این چرخه همانطور که در مغولستان، تبت و لداخ داریم، طرحی را نشان می‌دهد که با الگوی شعر پهلوانی در میان مردمان ترک مطابقت دارد .
یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های اساطیر ترکی این است که هر قبیله، هر چند کوچک، یک افسانه تبار شخصی دارد. به عنوان مثال، در اوغوزنامه ، ابتدا افسانه تبار هر قبیله ذکر شده بیان شده است.
یکی دیگر از افسانه های معروف پیدایش، پیدایش قوم قرقیز است . طبق این افسانه، چهل دختر (به قرقیزی : kırk kız) که از آب یک دریاچه مقدس باقی مانده اند، اولین قوم قرقیزی را تشکیل می دهند.
ترکها از سیبری کسانی نیستند که ترک نگه داشته اند اساطیر پر جنب و جوش ترین، رنگارنگ و حفظ شده است. تا به امروز، آنها هنوز هم موجودات مقدس Tengris را می پرستند و همچنان سنت افسانه ای ترک های قدیمی را زنده نگه می دارند.
مثلاً در میان مردم دلگان اساطیر باستانی وجود دارد که تعداد آن بسیار کم است. دلگان‌ها که در آب و هوای توندرا در شمال سیبری زندگی می‌کنند، در طول کوچ خود گهگاه با اجساد ماموت‌ها مواجه می‌شوند که نیمی از آن‌ها به مدت ۱۰۰۰۰ سال از زیر خاک بیرون نیامده‌اند. دلگان ها بر این باورند که ارلیک خان ، ارباب عالم اموات، ماموت ها را به عالم اموات برد و آنها را به خدمت خود واداشت. ماموت ها طبق اعتقاداتشان در عالم اموات به دام افتاده اند. اگر بخواهند به زمین برسند، بلافاصله به عنوان مجازات یخ می زنند. واسیلی رادلوف دز مورد دلگان توضیح داد که این حیوانات غول پیکر که هرگز آنها را زنده ندیده بودند، نیمه دفن شده، نیمی بیرون و به این ترتیب منجمد شدند. در آلتائی ها ، یاقوت‌ها و سایر ترک های سیبری نیز، این ارواح خوب و بد و موجودات مقدس هستند که مسئول بسیاری از اتفاقات دنیای آنها هستند. با دعا و قربانی دادن، سعی می کنند آنها را خوشایند کنند تا نعمت ها قطع نشود.
در برخی داستان های دیگر به موضوع تولد دوباره بودا در بدن های دیگر پرداخته شده است. در یکی از داستان ها، یک حاکم هندی ناپایدار با صدها نفر از افراد خود شکار می کند و هزاران غزال را می کشد. یک غزال طلایی، رهبر غزال ها، یک تناسخ روح بودا است. غزال طلایی به حاکم هشدار می دهد و به او دستور می دهد که دست از زندگی بردارد، اما حاکم گوش نمی دهد. غزال طلایی در نهایت همه آنها را به بدی مجازات خواهد کرد.
با توجه به ترک‌های باستانی که به اروپا مهاجرت کرده‌اند، می‌توان آثاری از اساطیر ترک را در اروپا یافت. به ویژه هون ها و پس از آن بلغارها موضوع حماسه ها بوده اند. شناخته شده ترین حماسه اساطیر آلمان حماسه قهرمان آلمانی زیگفرید است که با هون ها و اژدهاها جنگید. در این حماسه نام آتیلا «اتزل» است.
هر کودک بلغاری که حماسه آسپاروح را که بوسیله پروتو بلغارها (بلغارهای ترک) در کلاس اول در بلغارستان به بالکان آورده شده می خواند، می تواند از روی دل درک کند. علاوه بر این، کودکان دبستانی در جشنواره بهاری "مادر مارس" که توسط پروتو بلغارها نیز آورده شده است، بخش هایی از حماسه آسپاروه را بازی می کنند. در قسمت انیمیشن، خان آسپاروه اولین ایالت بلغارستان را تأسیس کرد و از خدای آسمان تنگری خواست تا آن را جشن بگیرد. قبل از تقدیم باید یک دسته شوید را در آتش مقدس بسوزاند، اما شوید را جایی پیدا نمی کند. برای همین خیلی غمگین می شود. خواهرش که در سواحل ولگا دور است، درد آسپاروه را حس می کند و دسته ای شوید را به پای شاهین می بندد و می فرستد. مجارستانی ها همچنین دارای داستان آتیلای بسیار طولانی و حماسه های قدیمی ترکی هستند.
سون لاگاربرینگ گفت: «رفقای اودن اجداد ما ترک هستند. ما اسناد کافی در این زمینه داریم. کسانی هستند که می خواهند آنها را به عنوان تراکیس یا گتس نشان دهند . نیازی به انتقاد ندارم. نتیجه گیری من تغییر نمی کند. چون اینها هم مردمانی هستند که با ترک ها ماجراجویی می کنند. رهبران ما به راحتی اجداد ما را ترک و عشایر معرفی می کنند.
"سکه ۵ غروشی -" دارای تصویر درخت زندگی است.
درخت زندگی، همچنین که در پرچم چوواشستان ، یک ایالت ترک در فدراسیون روسیه دیده می شود. درخت زندگی ، نمادی از تولد دوباره، با سه خورشید، یک مظهر سنتی محبوب در هنر چوواشی است. قرمز تیره نشان دهنده زمین و زرد طلایی نشان دهنده رفاه است. __بی‌بخش__ __بخش‌جدید__