فرآیند تمدن‌سازی
فرایند تمدن‌سازی کتابی است از جامعه‌شناس نوربرت الیاس آلمانی (۲۲ ژوئن ۱۸۹۷–۱ اوت ۱۹۹۰). این اثر در جامعه‌شناسی، تأثیرگذار و مهمترین اثر الیاس است. نخستین بار در بازل، سوئیس در دو جلد در سال ۱۹۳۹ به زبان آلمانی به نام «Über den Prozeß der Zivilisation» منتشر شد.
به سبب جنگ جهانی دوم، تقریباً نادیده گرفته شد ولی پس از انتشار مجدد در سال ۱۹۶۹ و ترجمه آن به انگلیسی، محبوبیت پیدا کرد. این اولین تحلیل و نظریه رسمی تمدن است که تاریخ اروپا را از حدود ۸۰۰ تا ۱۹۰۰ میلادی پوشش می‌دهد. الیاس جامعه‌شناسی دوگانه دولت را پیشنهاد می‌کند: توسعه اجتماعی دولت دارای دو جنبه ذهنی و سیاسی است. فرآیند تمدنی که الیاس توصیف می‌کند به تغییر عمیق در رفتار انسان و به تشکیل دولت مدرن و گذار انسان از جنگجوی قرون وسطی به انسان مدنی پایان قرن نوزدهم منجر می‌شود.
«فرایند تمدن‌سازی» امروزه به عنوان مبنای پایه‌گذاری جامعه‌شناسی تصویری در نظر گرفته می‌شود. در سال ۱۹۹۸ انجمن بین‌المللی جامعه‌شناسی این اثر را به عنوان هفتمین کتاب مهم جامعه‌شناسی قرن بیستم معرفی کرد.
جلد اول، «تاریخ آداب»، تحولات تاریخی اروپا را دنبال می‌کند. "عادت" یا «طبیعت دوم»، ساختارهای روانی خاص فردی ایت که توسط نگرش‌های اجتماعی شکل می‌گیرد. الیاس ردیابی کرد که چگونه استانداردهای اروپایی پس از قرون وسطی در مورد خشونت، رفتار جنسی، کارکردهای بدنی، آداب میز و اشکال گفتار به تدریج با افزایش آستانه شرم و انزجار، تغییر شکل یافته و از هسته‌ای در دادگاه آداب بیرون آمدند. «خودمهاری» درونی‌شده که توسط شبکه‌های پیچیده‌تر ارتباطات اجتماعی تحمیل می‌شود، ادراکات «روان‌شناختی» از خود را ایجاد کرد که زیگموند فروید آن را به عنوان «ابر-من تشخیص داد».
جلد دوم «تشکیل دولت و تمدن» به تشکیل دولت و نظریه تمدن می‌پردازد. اول، الیاس توضیح می‌دهد در طول زمان، وحدت اجتماعی کنترل خود را بر قدرت نظامی و مالی افزایش داد تا اینکه انحصار آن را در دست گرفت. انحصار تدریجی ارتش و مالیات، تغذیه دیگری را فراهم کرد: (قدرت سیاسی از پول مالیات برای پرداخت به ارتش و از ارتش برای برای دریافت مالیات استفاده می‌کرد).
الیاس چندین مرحله از ایجاد دولت را شرح می‌دهد:
در پایان این فرایند، دولت ایجاد شده و دارای انحصار خشونت فیزیکی مشروع است. الیاس همچنین توضیح می‌دهد «مکانیسم مطلق‌گرا»: دولت به مقام عالی تبدیل شد که گروه‌های مختلف وابسته به هم جامعه را هماهنگ می‌کند.
الیاس به موازات جامعه‌شناسی دولت، تغییر در شیوه مدیریت کارکردهای بدن را یادآور می‌شود. افراد سعی کردند آنچه را در خود سرکوب کنند که بخشی از طبیعت حیوانی تلقی می‌شود، سرکوب در حوزه ای که در طول زمان ظاهر می‌شود یعنی صمیمیت. از اینرو، احساسات جدیدی ظاهر شد: شرم و انزجار.
هنگامی که آثار الیاس در دهه ۱۹۶۰ مخاطبان بیشتری پیدا کرد، در آغاز تحلیل او از این فرآیند به عنوان بسط «داروینیسم اجتماعی بی‌اعتبار شناخته شد»، ایده «پیشرفت» صعودی، بجای استعاره ای از فرآیند اجتماعی، به عنوان نوعی تاریخ متوالی رد شد. به زودی آشکار شد که الیاس هیچ «برتری» اخلاقی در نظر نداشته‌است. در عوض، او ساختار و مهار فزاینده رفتار انسانی را در تاریخ اروپا توصیف می‌کند، فرآیندی که پیشکسوتان آن را «تمدن» می‌نامند. الیاس تنها قصد داشت این مفهوم و فرآیند تمدن‌سازی را تحلیل کند و در مورد ریشه‌ها، الگوها و روش‌های آن پژوهش نماید.
انتقاد ویژه‌ای از کتاب «فرایند تمدن‌سازی» توسط قوم‌شناس و انسان‌شناس فرهنگی آلمانی هانس پیتر دوئر (زادهٔ ۶ ژوئن ۱۹۴۳) در پنج جلد در سال‌های ۲۰۰۲–۱۹۸۸ با نام «اسطوره فرآیند تمدن‌سازی» صورت گرفت و اشاره کرد با توجه به محدودیت‌ها و مقررات اجتماعی در فرهنگ غربی و جاهای دیگر از مدت‌ها پبش از دوره قرون وسطی موارد بسیاری وجود دارد. الیاس و حامیانش پاسخ دادند او هرگز قصد نداشت ادعا کند مقررات اجتماعی یا عوامل روان‌شناختی خودمهارگر، نهادهایی منحصر به فرد برای مدرنیته غربی هستند، فقط فرهنگ غربی نهادهای پیچیده، مختصر، جامع و سفت و سختی را ایجاد کرد که برای مثال پیشرفت‌های فن‌آوری قاطع را در مقایسه با فرهنگ‌های دیگر می‌توان ذکر کرد.