منطقه بدون جنگ‌افزار هسته‌ای
بر پایه تعریف سازمان ملل متحد منطقه بدون جنگ‌افزار هسته‌ای قرارداد بین چند کشور است که بر پایه یک پیمان یا معاهده آزاد، هرگونه استفاده، توسعه، یا برپایی جنگ‌افزار هسته‌ای را در یک مکان مشخص منع می‌کند. سازوکارهای بازرسی و کنترل این پیمان‌ها توسط مجمع عمومی سازمان ملل متحد به رسمیت شناخته می‌شوند. منطقه‌های بدون جنگ‌افزار هسته‌ای (که کشورهای دارنده جنگ‌افزار هسته‌ای نیز عضو آن هستند) با پیمان منع گسترش جنگ‌افزارهای هسته‌ای آرمان مشترکی دارند اما از آن جدا هستند. اصطلاح دیگر «منطقه آزاد هسته‌ای» بیشتر به معنی منطقه‌ای است که هم جنگ‌افزار هسته‌ای و هم انرژی هسته‌ای را منع می‌کند. حتی گاهی دفع پسماند هسته‌ای و پیش‌رانش هسته‌ای را نیز منع می‌کند. اما منطقه آزاد هسته‌ای معمولاً از سوی سازمان ملل متحد به عنوان پیمان بین‌المللی شناخته نمی‌شود.
منطقه بدون جنگ‌افزار هسته‌ای، کشورها یا ناحیه‌های کوچکی را که مانند اتریش برپایه قانون خود، غیرقانونی می‌دانند در بر نمی‌گیرد. همانند آن پیمان ۴+۲ (با نام‌های دیگر پیمان اتحاد دو آلمان یا پیمان نهایی حل مسئله آلمان) استفاده از جنگ‌افزار هسته‌ای را پس از اتحاد آلمان در آن کشورِ تازه، باز داشت. اما این پیمان، توافقی میان شش کشور بود و سازوکارهای منطقه بدون جنگ‌افزار هسته‌ای در آن گنجانده نشده بود.
امروزه پنج منطقه بدون جنگ‌افزار هسته‌ای قاره‌ای یا زیرقاره‌ای برای گروهی از کشورها (به همراه مرز آبی و مرز هوایی این کشورها)، و سه کشور اداره‌کننده جنوبگان، بستر دریا، و فضای بیرونی وجود دارند که بخشی از هیچ کشوری نیستند. جنوبگان، بستر دریا، و فضای بیرونی، بر مرزهای همه کشورها به غیر از یکی، اولویت دارند. بسیاری از اقیانوس‌های زمین بالاتر از بستر دریا تحت پوشش پیمان‌ها منطقه بدون جنگ‌افزار هسته‌ای نیستند. زیرا آزادی دریاها از اعمال هرگونه محدودیت بر آب‌های بین‌المللی پیشگیری می‌کند. سازمان ملل همچنین کشور مغولستان را نیز به عنوان منطقه بدون جنگ‌افزار هسته‌ای به رسمیت شناخت.
منطقه بدون جنگ‌افزار هسته‌ای در جایی که آزادی دریاها وجود دارد آب‌های بین‌المللی را پوشش نمی‌دهد. همچنین به خاطر حرکت موشک‌های هسته‌ای در فضا نیز فضای بیرونی بخشی از منطقه بدون جنگ‌افزار هسته‌ای نیست (که بر خلاف برپایی موشک هسته‌ای در فضای بیرونی است).
در ۱۵ ژوئیه ۲۰۰۹ (میلادی) هنگامیکه پیمان پلیندابا اجرایی شد شش منطقه به اندازه ٪۵۶ سطح کره زمین (۱۴۹ میلیون کیلومتر مربع) و ٪۶۰ از ۱۹۵ کشور جهان و ٪۳۴ بیشتر از سالِ پیش از آن منطقه بدون جنگ‌افزار هسته‌ای شدند. درحالیکه همه این کشورها تنها ٪۳۹ جمعیت جهان را در بر می‌گرفتند و ۹ کشور دارنده جنگ‌افزار هسته‌ای ٪۲۸ مساحت زمین و ٪۴۶ جمعیت جهان را در خود داشتند.
منطقه‌های بدون جنگ‌افزار هسته‌ای جنوبگان، آمریکای لاتین، و اقیانوس آرام جنوبی با خط‌های طول جغرافیایی و عرض جغرافیایی تعریف می‌شوند. در مورد اقیانوس آرام جنوبی، مرز شمال باختری آن با آب‌های سرزمینی استرالیا مشخص می‌شود. چون این سه منطقه بدون جنگ‌افزار هسته‌ای، در کنار هم قرار می‌گیرند مفاد پیمانه‌های منطقه‌های بدون جنگ‌افزار هسته‌ای، برای آب‌های بین‌المللی درون این سه منطقه، قابل اجرا نیستند. در برابر آن، محدوده کشورهای عضو پیمان بانکوک در آسیای جنوب خاوری به صورت قلمروها و منطقه انحصاری اقتصادی آنها تعریف می‌شود. برای کشورهای آفریقایی، محدوده کشورها و قلمروهای آنها که بخشی از سازمان وحدت آفریقا (امروزه اتحادیه آفریقا) هستند جزء پیمان پلیندابا تعریف می‌شود. همچنین آبخوست‌های نزدیک اتحادیه آفریقا و ماداگاسکار نیز بخشی از منطقه کشورهای عضو پیمان پلیندابا هستند. یکی از کشورهای اتحادیه آفریقا، موریس بر قلمرو بریتانیا در اقیانوس هند ادعای مالکیت دارد. ایالات متحده آمریکا یک پایگاه نظامی در جزیره دیه‌گو گارسیا در این قلمرو دارد.
چهار کشور در منطقه‌های بدون جنگ‌افزار هسته‌ای از انرژی هسته‌ای برای تولید برق استفاده می‌کنند. آفریقای جنوبی برنامه هسته‌ای داشت که در سال ۱۹۸۹ (میلادی) به آن پایان داد.
آرژانتین و برزیل دارای کارخانه‌های غنی‌سازی اورانیوم هستند. در گذشته، لیبی و آفریقای جنوبی، برنامه غنی‌سازی اورانیم داشتند. هرچند که غنی‌سازی اورانیوم در لیبی هیچگاه اجرایی نشد. استرالیا علاقه خود را به غنی‌سازی اقتصادی ابراز کرده و در زمینه غنی‌سازی با لیزر پژوهش می‌کند.
آرژانتین و برزیل می‌خواهند زیردریایی هسته‌ای بسازند.
چند پیمان منطقه بدون جنگ‌افزار هسته‌ای، پروتکل‌هایی را برای کشورهای غیر عضو و بیرون از محدوده پیمان‌ها که قلمروهایی درون این منطقه‌ها دارند وضع کرده‌اند. انجام مفاد این پروتکل‌ها برای این قلمروها از سوی کشورها لازم است. به غیر از گویان فرانسه، همه این قلمروها آبخوست‌های کوچک هستند. آمریکا پروتکل یکم پیمان راروتونگا را امضا کرده ولی تصویب نکرده است. اجرای مفاد این پیمان برای ساموآی آمریکا و جزیره جارویس ضروری است. بریتانیا پیمان پلیندابا را نمی‌پذیرد و از اجرای آن در جزیره دیه‌گو گارسیا در قلمرو بریتانیا در اقیانوس هند که آمریکا در آن یک پایگاه نظامی دارد سر باز می‌زند.
وزش همیشگی باد در استوا و تاثیر انفجارهای هسته‌ای در نیم‌کره شمالی می‌تواند از ورود مواد پرتوزا به نیم‌کره جنوبی جلوگیری کند.
پنج پیمان منطقه بدون جنگ‌افزار هسته‌ای، همه نیم‌کره جنوبی را پوشش می‌دهند. تیمور شرقی هنوز پیگیر پیوستن به انجمن ملل آسیای جنوب شرقی (آسه‌آن) است. آبخوست‌های اقیانوس اطلس و اقیانوس آرام که در محدوده کشورهای منطقه بدون جنگ‌افزار هسته‌ای نیستند (نقشه روبرو) بین مدار ۶۰ درجه جنوبی، نصف‌النهار ۲۰ درجه غربی، و نصف‌النهار ۱۱۵ درجه خاوری قرار دارند که روی هم رفته مساحتی کمتر از ۸,۰۰۰ کیلومتر مربع دارند. این آبخوست‌ها:
در ۱۹۹۴ (میلادی) کشورهای منطقه صلح و همکاری اقیانوس اطلس جنوبی، هسته‌ای‌زدایی در اقیانوس اطلس جنوبی را اعلام کردند. مجمع عمومی سازمان ملل این طرح را تصویب کرد. اما بریتانیا، آمریکا، و فرانسه هنوز با آن مخالف هستند.
منطقه‌های بدون جنگ‌افزار هسته‌ای در آمریکای لاتین، آفریقا، و اقیانوس آرام جنوبی، بیشتر منطقه‌های گرمسیری در نیم‌کره جنوبی را پوشش می‌دهند. اما منطقه‌های بدون جنگ‌افزار هسته‌ای در نیم‌کره شمالی برای هند، پاکستان، و شبه‌جزیره عربستان وجود ندارند.
پنج پیمان منطقه بدون جنگ‌افزار هسته‌ای، ناحیه‌های بسیار کوچکی بالاتر از مدار رأس‌السرطان را پوشش می‌دهند که تنها شمال مکزیک، شمال باهاماس، شمال برمه (میانمار)، و شمال آفریقا را در بر می‌گیرد. اگرچه منطقه‌های آسیای میانه و مغولستان در مناطق معتدل شمالی هستند.
بیشتر کشورهای غیر عضو در پیمان‌های هسته‌ای یا منطقه بدون جنگ‌افزار هسته‌ای در اروپا و اقیانوس اطلس شمالی هستند. این کشورها عضو (یا محصور شده) متحدان امنیت جمعی کشورهای دارنده جنگ‌افزار هسته‌ای هستند که از هنگام جنگ سرد و پیش از آغاز جنبش‌های منطقه بدون جنگ‌افزار هسته‌ای با یکدیگر همکاری می‌کردند.
۲۲ کشور، عضو هیچ پیمان منطقه بدون جنگ‌افزار هسته‌ای یا امنیت جمعی نیستند. ۱۲ کشور در خاورمیانه، ۶ کشور در آسیا و ۴ کشور که در گذشته بخشی از اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی بودند. پیشنهادهایی برای پیدایش منطقه بدون جنگ‌افزار هسته‌ای خاورمیانه داده شده است. نمونه پیشنهادها برای این پیمان در سال ۲۰۰۹ از سوی سازمان ملل و ۲۰۱۱ (میلادی) از سوی آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، برای خاورمیانه و همچنین شبه‌جزیره کره، اروپای مرکزی، آسیای جنوبی، آسیای جنوب خاوری، و شمالگان داده شده‌اند.
همه کشورهایی که جنگ‌افزار هسته‌ای ندارند به جز سودان جنوبی عضو پیمان منع گسترشجنگ‌افزارهای هسته‌ای هستند. البته ۵ کشور دارنده جنگ‌افزار هسته‌ای نیز هستند که پیمان‌نامه منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای را تحریم کرده‌اند.
بریتانیا، فرانسه، و آمریکا چتر هسته‌ای خود را بر روی ۲۵ کشور دیگر عضو سازمان پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو) و شش کشور دیگر اروپایی که عضو ناتو نیستند (اتریش، قبرس، جمهوری ایرلند، مالت، سوئد، و فنلاند) گسترانده‌اند. این شش کشور غیر عضو ناتو، عضو دفتر سیاست‌گذاری دفاعی و امنیتی مشترک اتحادیه اروپا هستند.
دیگر کشورهای اروپایی که در گذشته بخش باختری شوروی را تشکیل می‌دادند به همراه سوئیس و کشورهای کوچک در اروپای غربی که عضو اتحادیه اروپا یا ناتو نیستند (مانند لیشتن‌اشتاین، موناکو، سان مارینو، واتیکان، و آندورا) و همچنین کشورهای منطقه بالکان که هنوز عضو اتحادیه اروپا نیستند (آلبانی، بوسنی و هرزگوین، صربستان، مونته‌نگرو، و کوزوو) نیز تحت پوشش دفاع هسته‌ای اتحادیه اروپا و ناتو هستند.
بلاروس و ارمنستان به همراه کشورهای پیمان سمیپالاتینسک در سازمان پیمان امنیت جمعی متحد روسیه هستند. سه کشور کناره دریای بالتیک (لیتوانی، استونی، لتونی) به ناتو پیوسته‌اند. کشورهای سازمان توسعه اقتصادی و دموکراسی گوآم (گرجستان، جمهوری آذربایجان، اوکراین، و مولداوی) عضو هیچ پیمان امنیتی نیستند.
کره جنوبی و ژاپن متحدان آمریکا و زیر چتر هسته‌ای آن کشور هستند. درحالیکه سه کشور منطقه میکرونزی (جزایر مارشال، ایالات فدرال میکرونزی، و پالائو) با آمریکا پیمان اتحادیه آزاد دارند.
هند و پاکستان جنگ‌افزار هسته‌ای دارند. این دو کشور به همراه افغانستان، سری‌لانکا، مالدیو، بنگلادش، نپال، و بوتان عضو هیچ پیمان منطقه بدون جنگ‌افزار هسته‌ای نیستند.
۶ کشور شورای همکاری خلیج فارس و ۵ کشور دیگر عرب‌زبان (یمن، اردن، لبنان، سوریه، و عراق) به همراه ایران جنگ‌افزار هسته‌ای ندارند و عضو هیچ پیمان منطقه بدون جنگ‌افزار هسته‌ای نیستند. مجمع عمومی سازمان ملل پیشنهاد منطقه بدون جنگ‌افزار هسته‌ای خاورمیانه را داده است. در بازخوانی پیمان‌نامه منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای در همایش سال‌های ۱۹۹۵ (میلادی) و ۲۰۱۰ (میلادی) درخواست نابودی همه جنگ‌افزارهای کشتارجمعی در خاورمیانه داده شده‌است. در دسامبر ۲۰۱۳ (میلادی) یک همایش بین‌المللی برای خاورمیانه بدون جنگ‌افزارهای کشتار جمعی در حیفا اسرائیل برگزار شد که در آن، همه شهروندان جهان که از نبود پیشرفت در گفتگوهای رسمی در خاورمیانه نگران بودند شرکت داشتند.