نسل‌های فرهنگی ایران
نسل‌های فرهنگی ایران به افراد زاده شده در ایران، در بازه‌های زمانی مشخص اشاره دارد. دهه شصتی‌ها و دهه هشتادی‌ها از سرآمدترین این نسل‌ها هستند. به صورت کلی، تا نسل دهه هشتادی‌ها، مطالبه‌گری مردم ایران پایین بوده و قضاوت دیگران برای این مردم دارای اهمیت بوده‌است.
در دههٔ ۱۳۶۰، با وجود اینکه ایران درگیر مشکلات شدید جنگ ایران و عراق بود، نرخ باروری در ایران به بالای ۳ رسید که در پی آن، چالش‌های بهداشتی، آموزشی، اقتصادی و غیره به ویژه برای دهه شصتی‌ها پدید آمد. زادگان دههٔ ۱۳۶۰ همچنین نمادهای فرهنگی خود را داشته‌اند.
دهه هشتادی‌ها به دلیل تفاوت فرهنگی با نسل‌های پیشین همچون مطالبه‌گری بیشتر، پیشرفت‌گرایی، نمایش احساسات، ارزش‌دادن بیشتر به رفاه خود نسبت به سنت، بهره‌گیری از اصطلاح‌های انگلیسی و عدم مهم شماردن قضاوت دیگران، شناخته شده‌اند. توان این نسل برای جایگزینی فرهنگ ایران، باعث نگرانی‌هایی شده‌است. محمدامین قانعی‌راد، جامعه‌شناس، اعلام داشت که «این نسل توان آن را دارد فرهنگ موجود را نقد و فرهنگ دیگری را جایگزین کند اما مقاومتی از سوی فرهنگ رسمی صورت می‌گیرد که تلاش می‌کند آن‌ها را به خانه براند».
در دههٔ ۱۳۶۰، با وجود اینکه ایران درگیر مشکلات شدید جنگ ایران و عراق بود، نرخ باروری در ایران به بالای ۳ رسید که در پی آن، ایران میزبان حجم بالایی از زاد و ولد در کشور شد. نخستین چالش زادگان دهه ۱۳۶۰ در بدو تولد، کمبود خدمات بهداشتی و درمانی و پس از آن مربوط به مواردی همچون، مراقبت‌های کودک بود. براساس آمارهای رسمی کشوری، در دهه ۱۳۶۰، مرگ و میر کودکان ایرانی ۷٫۷ مرگ در میان هر هزار کودک بود. ماجراهایی همچون کمبود شیر خشک و وسایل مراقبتی کودکان، نیز نشان‌دهنده این هستند که کودکی این نسل قربانی سیاست‌های افزایش جمعیت دولت ایران شد. چالش‌های کودکی، آموزشی، اشتغال و تجاری، مسکن و آسیب‌های اجتماعی همگی کمک کردند این نسل از ایرانیان دچار انواع مشکلات در زندگی باشند. به گزارش دنیای اقتصاد، زادگان دهه ۱۳۶۰ با مشکلات فراوانی در اشتغال و تجارت روبرو بوده‌اند و در صورتی که تحصیل‌کرده‌های بیکار دهه ۱۳۷۰ نیز قصد ورود به بازار کار کنند، بحران بیکاری در کشور نمود بیشتری خواهد یافت. همچنین بر اساس گزارش‌ها، هنگام سالمندی نسل دهه ۱۳۶۰ ایران، احتمالاً کمبودهایی در نگهداری و خدمات درمانی برای آنان وجود خواهد داشت.
زادگان دههٔ ۱۳۶۰ همچنین نمادهای فرهنگی خود را داشته‌اند. در رسانه‌ها از علی کوچولو، خانواده دکتر ارنست، آنشرلی، اوشین، دختری به نام نل، پت و مت، باز مدرسه‌ام دیر شد، بیسکویت مادر، شامپو تخم‌مرغی داروگر، دفتر مشق تعاونی، کیهان بچه‌ها و پاک‌کن دورنگ سلیکون به عنوان نمادهای فرهنگی این نسل یاد شده‌است.
مرکز آمار ایران براساس نتایج سرشماری نفوس و مسکن ۱۳۹۵، داده‌نمایی از سهم جمعیت دهه شصت به همراه نرخ بیکاری، وضعیت مدرک تحصیلی، وضع زناشویی و تعداد فرزندان متولدان دهه ۱۳۶۰ را ارائه کرد. بر این اساس، دهه شصتی‌ها با ۱۶ میلیون و ۸۰۲ هزار و ۴۶ نفر بیشترین سهم از جمعیت ایران را دارند، به گونه ای که ۲۱ درصد سهم جمعیت مربوط به این دهه است. از جمعیت هشت میلیون و ۴۸۳ هزار و ۸۹۳ نفری، ۱۶ درصد بیکارند؛ همچنین ۳۲ درصد از هشت میلیون و ۳۱۸ هزار و ۱۵۳ نفری زنان نیز شغلی ندارند. ۱۹ درصد زنهای دهه شصتی و ۳۳ درصد مردها هنوز ازدواج نکرده‌اند. ۲۷ درصد آنها تحصیلات ابتدایی، راهنمایی و متوسطه، ۳۵ درصد تحصیلات عالی و ۲۸ درصد دیپلم و پیش دانشگاهی دارند.
براساس مطالعات رسمی، در دهه ۱۳۶۰، جمعیت دانش‌آموزی با کمبود فضاهای آموزشی مواجه شد. مدارس دو، سه و حتی چهار شیفته به ارائه خدمات آموزشی مشغول بودند که یکی از بدی‌های آن، کاهش کیفیت آموزشی و محروم ماندن برخی ایرانیان از آموزش همگانی است.
در فروردین ۱۴۰۰، محمدمهدی تندگویان گفت که «بحران اقتصادی دهه شصتی‌ها برای دهه هفتادی‌ها بیشتر می‌شود».
دهه هشتادی‌ها یا زادگان دههٔ ۱۳۸۰ در ایران، در میزان بهره‌گیری از فضای مجازی شهرت دارند. دهه هشتادی‌ها بر خلاف نسل‌های فرهنگی پیشین ایران، دارای اعتماد به نفس گروهی و آگاهی بالاتری از حقوق خود هستند. این نسل وابستگی بسیار بالاتری به گونه‌های رسانه همچون گیم، تلویزیون و شبکه‌های اجتماعی دارد و کتاب، روزنامه و رسانه‌های نوشتاری اثرگذاری کمتری بر آن دارد. این نسل بر خلاف زادگان دهه‌های ۱۳۶۰ و ۱۳۷۰، به هر قیمتی پیشرفت‌گرا است و به سنت پیشینیان خود، ارزش بالاتری نسبت به رفاه امروز خود نمی‌دهد. همچنین این نسل منطقهٔ امن فرهنگی نداشته‌است اما از الگوهایی پیروی کرده که در نسل‌های پیشین وجود نداشته‌اند. میم‌ها یکی از الگوهای گسترش‌یافته در میان این نسل هستند. «تحقیر دینی و مذهبی» در میان این نسل رایج است؛ در حالی که در نسل‌های پیشین، به ویژه دهه شصتی‌ها، تحقیر جنسی رایج‌تر بوده‌است. اصطلاح‌های چون «حاجی»، «ناموساً»، «به مولا» و «تنذ» (طنز) توسط این نسل کاربرد داشته‌اند که بیشتر برای نشان دادن سطح پایین شخصیت یا خودمانی کردن بحث‌ها استفاده می‌شدند. «حاجی»، «ناموساً» و «به مولا» را در حالتی که نشانی از تحقیر افراد مذهبی دارد استفاده می‌کنند. در حالی است که نسل دههٔ ۱۳۷۰، به‌طور واقعی از این اصطلاح‌ها بهره‌گیری می‌کرد. اصطلاح‌های انگلیسی نیز به اندازهٔ بالایی توسط این نسل به کار برده می‌شود که ممکن است ناشی از وابستگی به فرهنگ غربی یا گونه‌ای جدایی‌خواهی از فرهنگ ایرانی-عربی رایج در ایران باشد.
دهه هشتادی‌های نوجوان، هر از چندگاهی با کارهایی که برای دیگران «عجیب» و «نامتعارف» دانسته می‌شد، در بالای خبرهای روزنامه و خبرگزاری‌های ایرانی قرار گرفته‌اند. برخی از فرهنگ‌های دهه هشتادی‌ها، با فرهنگ بومی و اسلامی ایران، در تضاد دانسته شده‌اند. زادگان دهه ۱۳۸۰ همچنین چندان در خفا و پنهانی کارهای خود را انجام نمی‌دهند و برای پنهان کردن حالت‌ها و احساس‌شان، تلاش نمی‌کنند. قضاوت دیگران برای این نسل مهم نیست؛ در هنگامی که برای نسل‌های پیشین، به ویژه زادگان دهه ۱۳۶۰ و پیش از آن، قضاوت دیگران و مردم، دارای اهمیت بوده‌است و بیشتر رخدادهای زندگی نسل‌های پیشین، روی قضاوت مردم شکل می‌گرفته‌است. این نسل، گونه‌ای اعتراض اجتماعی را دنبال کرده‌است. چرا که ارزش‌های آن، با پدر و مادرها و دیگر افراد جامعه، همخوانی ندارد. در نمونه‌ای، این نسل آموخته‌است که به خواسته‌های خود اهمیت دهد و آزادی داشته باشد، در پایان، این نسل به جایی رسید که خواست با رفتاری اجتماعی، اعتراضش را نشان بدهد. اعتراض آن‌ها در قالب مراسم‌های گوناگون، دورهمی‌ها و در نمونه‌ای، مد و فشن رخ داده‌است.
این نسل از ایرانیان، خود را با هم نسل‌های کشورهای دیگر مقایسه کرده و مطالبه‌گری بیشتری دارند. در نمونه‌ای، امکاناتی که در کشورهای دیگر دیده‌اند را نیز خواهان هستند. این در حالی است که سطح مطالبه‌گری در نسل‌های پیشین، پایین بوده‌است.
توان این نسل برای جایگزینی فرهنگ ایران، باعث نگرانی‌هایی شده‌است. محمدامین قانعی‌راد، جامعه‌شناس، اعلام داشت که «این نسل توان آن را دارد فرهنگ موجود را نقد و فرهنگ دیگری را جایگزین کند اما مقاومتی از سوی فرهنگ رسمی صورت می‌گیرد که تلاش می‌کند آن‌ها را به خانه براند». همچنین احتمال سیاسی شدن این نسل نیز باعث نگرانی‌هایی در جمهوری اسلامی ایران شده‌است.
بر پایهٔ گزارشی در فرارو، «دهه هشتادی‌ها» و «دهه نودی‌ها» در سال‌های «پرآشوب» سیاسی و اقتصادی ایران «متولد شده و بالیده‌اند». در این گزارش آمده بود که «خیلی‌ها می‌گویند ایرانی‌های بالغ، دهه نودی‌ها را از اساس نمی‌شناسند… (آنان) دهه‌ای سراسر آشوب را از سرگذراندند». احتمال داشتن استرس‌های اقتصادی در کودکان دهه نودی، گزارش شده‌است.