کنزالاسرار
کنزالاسرار یا دیوان پازواری مجموعه اشعار مازندرانی با ادبیات کهن (عصر صفوی) سرودهٔ شیخ العجم امیر پازواری معروف به امیر الشعرا و امیر مازندرانی و با تخلص امیر (زاده: قرن۹ ه‍.ش در منطقه پازواری از توابع بابل در مازندران –) شاعر و عارف نامی مازندرانی می‌باشد. نخستین بار اشعار امیر پازواری توسط الکساندر خوجکو در سال ۱۸۳۰ میلادی در کتاب «نمونه‌های شعر عامه در ایران» منتشر گردید. اشعار منتشر شده دارای صورتی کهن از زبان طبری می‌باشد و با اشعار و ادبیات طبری قرن یازده تا سیزده متفاوت می‌باشد و متعلق به عصر صفوی می‌باشد. کتاب کنزالاسرار نخستین بار به عنوان کتابی مستقل در سال ۱۸۶۰ میلادی (۱۲۷۷ قمری) توسط برنهارد دارن از روی دیوان امیر پازواری در سنت پترزبورگ به چاپ رسید. کتاب دیوان امیرپازواری در سال ۱۳۸۴ توسط دکتر منوچهر ستوده و محمد داودی درزی کلایی چاپ گردیده‌است. به اعتقاد پژوهشگران دیوان امیر پازواری در اوایل قرن یازدهم (دوران شاه عباس صفوی) نوشته شده‌است.
زمان سرودن کنزالاسرار یا دیوان پازواری از روی اشعار امیرپازواری تخمین زده شده‌است و طول عمر این عصر به اواسط عصر صفوی و دوران شاه عباس صفوی می‌رسد. شهریورماه طبری در اوایل قرن یازدهم با بهار در یک زمان قرار داشته‌است بنابراین سال سرودن کنزالاسرار به قرن یازدهم مصادف با دوران حکومت شاه عباس می‌رسد.در گذشته سه نوع قرن را به نام واحدی برای زمان به کار می‌بردند، نخست قرن کوچک که سی سال بوده‌است و دوم قرن متوسط که صد سال بوده‌است و سوم قرن بزرگ که سیصد سال بوده‌است. از آنجا سه قرن پیشتر که شاعر به کار برده‌است حدود نهصد سال می‌شود و مراد از سلمون همان سلمان فارسی یکی از صحابه‌های پیامبر بوده‌است. شاعر چنین آورده‌است که حدود نهصد سال پیش سلمان دسته گل اسلام را از پیامبر دریافت کرد و قابل شد و طبق این بیت زمان سروده شدن کنزالاسرار اواخر قرن دهم بوده‌است.امیر در این شعر دوباره چادر زدن رومیان (ترکان عثمانی؛ به سکنه آسیای صغیر رومی گفته می‌شد) در ایران و دوباره حمله کردن ازبک‌ها و درآوردن تیغ از نیام توسط آنها دم زده‌است. تاریخ صفویه نشان می‌دهد اولین حمله عثمانی‌ها و ازبکها به ایران در زمان شاه اسماعیل و حمله‌های بعدی آنها در زمان شاه تهماسب و شاه عباس بوده‌است.
بنابراین کنزالاسرار یا دیوان امیرپازواری اواخر قرن دهم و اوایل قرن یازدهم سرایده شده‌است که مصادف با پادشاهی شاه عباس صفوی می‌باشد و طبق نظر پژوهشگران دیوان امیر پازواری در قرن یازدهم موجود بوده‌است که مستشرقان اروپایی بر اساس آن کتاب کنزالاسرار را به چاپ رساندند.
اشعار این کتاب علاوه بر دوبیتی در قالب‌های مثنوی، غزل، قطعه و رباعی سروده شده‌است.
اشعار طبری که توسط خوجکو و دارن ثبت شده‌است با طبری امروز دارای فاصله می‌باشد و ادبیات آن به ادبیات عصر مرعشیان (قرن ۹) نزدیکی دارد و دارای واژگان و افعال کهنی می‌باشد که پس از صفویه در هیچ گونه آثار ادبی مازندرانی یافت نشده‌است و تنها در آثار طبری قرن ۴ تا ۹ نمونه‌هایی از آن دیده شده‌است. واژگان کهنی همچون پور به معنای پسر و زیله به معنای دل که در زبان طبری امروز منسوخ شده‌است در جای جای اشعار طبری امیر پازواری دیده می‌شود. اشعار امیرپازواری فراتر از مازندران در گلستان، سمنان، تهران و البرز نیز با لهجه‌های مختلف مازندرانی و در شرق گیلان علی‌الخصوص اشکورات به زبان گیلکی سروده می‌شود.
ترانه زیر با گویش آمل عصر امیر سروده شده‌است.
kui dust depčâreste kue
emru depčâreste ferdâ šue
xedâre dârme tâ pel beshkie
tâ chu baitene pel besâten bahâr bue
ترانه زیر با گویش بابل عصر امیر سروده شده‌است.
das baz(u)e mere bedâ bâble ru
adi be kenâr issâ gune juri beru
ترانه زیر با گویش کجور (نوشهر) عصر امیر سروده شده‌است.
bâl tou nade tâqate tou nârme
men tâqate ti zolfe siou nârme
ti zolfe gulou dine men ke gulou nârme
âšeqe zar dine men ke jou nârme
ترانه زیر با گویش چالوس سروده شده‌است.
daste daste vâš hâdâme še gilâ re
dâr šâxe bâl baverde me čuqâ re
tâze buârdeme sir bazenem pelâ re
xaver biârdene ke verg bakušte me gilâ re
ترانه زیر با گویش کلاردشت سروده شده‌است.
diruz bešiyame dus darije vâ biye
emruz bešiyame dar daves ve karbalâ biye
nâmard raqib chi vaqt te adâ biye
mere matlabe dust are yâ nâ biye
ترانه زیر با گویش تنکابن سروده شده‌است.
xojir kijâ âj bolure ti ten
betunni yek šou mere baqal begiten
agar dumme hile danie ti ten
betunemme tere ši čadere lâ begiten
نمونه اشعار دیوان امیر پازواری براساس شماره: