استان خودمختار قره‌باغ کوهستانی
استان خودمختار قره‌باغ کوهستانی یک استان خودمختار در درون جمهوری سوسیالیستی آذربایجان شوروی بود که بیشتر ساکنان آن را ارامنه تشکیل می‌دادند.
مالکیت بر این منطقه در طول دوران کوتاه مدت استقلال آذربایجان و ارمنستان در سال‌های ۱۹۱۸ و ۱۹۲۰ مورد اختلاف دو کشور قرار گرفت. پس از تصرف ارمنستان و آذربایجان توسط شوروی، کاف بیرو (دفتر قفقاز) تصمیم گرفت قره باغ را با مجموعه ای از خودمختاری‌ها در داخل جمهوری سوسیالیستی شوروی آذربایجان قرار دهد. بنابر تصمیم کاف بیرو شهر شوشی به عنوان مرکز اداری این استان خودمختار انتخاب شد.
در ۷ ژوئیه ۱۹۲۳، استان خودمختار قره‌باغ کوهستانی ایجاد شد و پایتخت به استپاناکرت (که قبلاً خان‌کَندی نام داشت) منتقل شد. در زمان تشکیل، مساحت این استان ۴۱۶۱ کیلومتر مربع (۱۶۰۷ مایل مربع) بود. سرشماری سال ۱۹۲۶، جمعیت این منطقه را ۱۲۵۲۰۰ نفر اعلام کرده‌است که ۸۹٫۲ درصد این جمعیت را ارامنه را تشکیل می‌داده‌اند. با این حال، تا سال ۱۹۸۹، درصد جمعیت ارمنی این استان خود مختار به ۷۶٫۹ درصد کاهش یافت. دلایل کاهش جمعیت ارامنه در این استان عبارت بودند از سیاست مقامات آذربایجان شوروی برای اسکان آذربایجانی‌ها در این منطقه و مهاجرت ارامنه قره باغ به خارج، و همچنین زاد و ولد بیشتر آذربایجانی‌ها نسبت به ارمنی‌ها.
اگرچه مسئله حاکمیت بر قره‌باغ کوهستانی تا اواسط دهه ۱۹۸۰ به موضوعی جدی تبدیل نشده بود اما روشنفکران ارمنی و رهبران ارمنستان شوروی و همچنین مقامات ارمنی قره باغ چندین بار از مسکو درخواست کردند تا حاکمیت این منطقه به ارمنستان شوروی منتقل شود. در سال ۱۹۴۵، گریگور هاروتیونیان، رهبر ارمنستان شوروی، از استالین درخواست کرد که این منطقه به ارمنستان شوروی ضمیمه شود که استالین این درخواست را رد شد. در سال ۱۹۶۵، سیزده تن از مقامات حزب ارمنی قره باغ در نامه ای به رهبری اتحاد جماهیر شوروی در مورد نوع نگرش مقامات آذربایجان شوروی نسبت به استان خودمختار قره باغ کوهستانی شکایت کردند. بسیاری از مقامات ارمنی قره باغ که خواهان پیوستن به ارمنستان بودند از کار برکنار یا به ارمنستان منتقل شدند. با ظهور حیدر علی‌اف به عنوان رهبری جمهوری سوسیالیستی آذربایجان شوروی در سال ۱۹۶۹ باکو تلاش‌های فزاینده ای را برای تشدید کنترل خود بر این منطقه خودمختار به کار برد. در سال ۱۹۷۴–۱۹۷۳ علی‌اف، گورگن ملکومیان دبیر استان خود مختار قره باغ کوهستانی را که در نظر وی یک ملی‌گرای ارمنی بود برکنار کرد و بوریس کوورکوف را به عنوان دبیر استان قره باغ کوهستانی منصوب کرد. کورکوف برخلاف گورگن ملکومیان دبیر قبلی قره باغ کوهستانی که متولد قره باغ بود در ارمنستان متولد شده بود و روابط دوستانه ای با آذربایجان داشت.
در سال ۱۹۷۷، سرو خانزادیان، نویسنده برجسته ارمنی، نامه‌ای سرگشاده به لئونید برژنف نوشت و خواستار الحاق قره‌باغ به ارمنستان شوروی شد.
این استان به پنج شهرستان (رایون) یا بخش اداری تقسیم شده بود:
درگیری میان ارمنی‌های این استان و دولت سوسیالیستی آذربایجان در سال ۱۹۸۷ آغاز شد. سطح این درگیری در اواخر سال ۱۹۹۱ افزایش یافت و منجر به آغاز جنگ اول قره‌باغ شد. در ۲۶ نوامبر ۱۹۹۱، پارلمان جمهوری سوسیالیستی آذربایجان، خودمختاری استان قره‌باغ را لغو کرد. همچنین تقسیمات اداری استان قره باغ منحل شد، و این سرزمین در بین مناطق خوجاوند، ترتر، گورانبوی، شوشی و کلبجر تقسیم شد. در پاسخ، اکثریت جمعیت ارمنی استان قره باغ اعلام استقلال کردند و جمهوری آرتساخ را تأسیس کردند که این عمل آنها توسط ارمنستان مورد حمایت قرار گرفت. امروزه، بیشتر سرزمین‌های استان سابق قره باغ تحت کنترل جمهوری خود خوانده آرتساخ است. آذربایجان در جریان جنگ دوم قره باغ (۲۰۲۰) کنترل بخش جنوبی استان سابق خودمختار قره‌باغ را دوباره به دست آورد.
از سال ۲۰۲۱، تنها کنترل بخش مرکزی و شمالی استان سابق خود مختار قره‌باغ در دست جمهوری خود خوانده آرتساخ قرار دارد. با این وجود جمهوری آرتساخ توسط هیچ کشوری به رسمیت شناخته نشده‌است و در سطح بین‌الملل استان سابق خود مختار قره‌باغ به عنوان بخشی از سرزمین آذربایجان در نظر گرفته می‌شود. آذربایجان در ۲۶ نوامبر ۱۹۹۱ با لغو قانون خودمختاری استان قره‌باغ، این استان را به عنوان بخشی از خاک این کشور اعلام کرد. از آن زمان تقسیمات اداری این سرزمین در بین مناطق خوجاوند، شوشی، خوجالی، بخش شرقی کلبجر، بخش غربی ترتر تقسیم شد.
تعداد جمعیت و ترکیب قومی قره‌باغ کوهستانی بر اساس سرشماری شوروی در سال‌های ۱۹۲۶–۱۹۸۹