تاریخچة آیین هندوئیسم
تاریخ هندوئیسم طیف گسترده‌ای از سنتهای مذهبی مربوط به بومی شبه قاره هند را در بر می‌گیرد. تاریخ آن با زمان ایجاد دین از عصر آهن در شبه قاره هند همپوشانی دارد، برخی از سنت‌های آن مربوط به آیین‌های پیش از تاریخ مانند آیین‌های تمدن دره سند عصر برنز است. از این رو " قدیمی‌ترین دین" در جهان نامیده شده‌است. دانشمندان هندوئیسم را سنتز فرهنگ و سنت‌های مختلف هند می‌دانند، با ریشه‌های متنوع و بدون هیچ بنیانگذار واحدی.
تاریخ هندوئیسم اغلب به دوره‌های مختلف تقسیم می‌شود. دوره اول دوره قبل از ودایی است که شامل تمدن دره سند و مذاهب محلی پیش از تاریخ است که در حدود سال ۱۷۵۰ قبل از میلاد به پایان می‌رسد. این دوره در شمال هند با دوره ودایی دنبال شد، که با مهاجرت هند و آریایی، از حدود ۱۹۰۰ قبل از میلاد تا ۱۴۰۰ قبل از میلاد، آیین ودایی تاریخی معرفی شد. دوره بعدی، بین ۸۰۰ قبل از میلاد و ۲۰۰ قبل از میلاد، «یک نقطه عطف بین آیین ودایی و آیین‌های هندو است»، و یک دوره شکل‌گیری هندو، جینیسم و بودیسم است. دوره حماسه و اوایل دوره پورانیک، از سالهای ۲۰۰ قبل از میلاد تا ۵۰۰ میلادی، شاهد «عصر طلایی» کلاسیک هندوئیسم (حدود ۳۲۰–۶۵۰ م)، که همزمان با امپراتوری گوپتا است. در این دوره شش شاخه از فلسفه هندو تکامل یافته، یعنی سامکیا، یوگا، Nyaya، Vaisheshika، Mīmāṃsā و ودانتا. فرقه‌های توحیدی مانند شیعیسم و وایشناویسم در همین دوره از طریق جنبش باکتی شکل گرفت. دوره تقریباً از ۶۵۰ تا ۱۱۰۰ سال میلادی اواخر دوره کلاسیک یا اوایل قرون وسطی را تشکیل می‌دهد که در آن هندوئیسم کلاسیک پورانی و تحکیم با نفوذ آدی شانکارا از Advaita Vedanta ایجاد می‌شود.
هندوئیسم تحت حاکمیت هندو و اسلام از سالهای ج. ۱۲۰۰ تا ۱۷۵۰ م. برجسته شدن جنبش باکتی را شاهد بوده که امروز نیز با نفوذ است. دوره استعمار شاهد جنبش‌های مختلف اصلاحات هندو بود که تا حدودی از جنبش‌های غربی مانند وحدت گرایی و تئوسوفی الهام گرفته شده بود. تجزیه هند در سال ۱۹۴۷ در امتداد خطوط مذهبی بود و جمهوری هند با اکثریت هندو ظهور کرد. در طول قرن بیستم، به دلیل پراکنده‌گی هند، اقلیت‌های هندو در همه قاره‌ها تشکیل شده‌اند، که بیشترین جوامع را به تعداد مطلق در ایالات متحده و انگلستان تشکیل داده‌اند.
در حالی که گاهشماری پورانیک نسب هزاران ساله را ارائه می‌دهد، دانشمندان، هندوئیسم را تلفیقی یا سنتز فرهنگ‌ها و سنت‌های مختلف هند می‌دانند. از جمله ریشه‌های آن آیین ودایی تاریخی است، خود محصول "ترکیبی از فرهنگ‌ها و تمدن‌های هندوآریایی و هاراپان" است، که به آیین و ایدئولوژی برهمایی پادشاهی کورو از عصر آهن در شمال هند تبدیل شد. بلکه Sramana یا سنت renouncer از شمال شرق هند، و میانسنگی و نوسنگی فرهنگ هند، مانند ادیان از تمدن دره سند، دراویدی سنت‌ها، و سنتهای محلی و ادیان قبیله ای.
جیمز میل (۱۸۷۳–۱۷۷۳)، در کتاب ""تاریخ هند بریتانیا"" (۱۸۱۷)، سه مرحله از تاریخ هند را تمیز داد، یعنی تمدن‌های هندو، مسلمان و انگلیسی. این دوره‌بندی به دلیل تصورات غلطی که ایجاد کرده مورد انتقاد قرار گرفته‌است. دوره بندی دیگر تقسیم به "دوره‌های باستان، کلاسیک، قرون وسطایی و مدرن" است، اگرچه این دوره بندی انتقاداتی نیز به همراه داشته‌است.
رومیلا تاپار متذکر می‌شود که تقسیم دوره‌های هندو-مسلمان-انگلیس در تاریخ هند به «سلسله‌های حاکم و حمله‌های خارجی» اهمیت زیادی می‌دهد و از تاریخ اجتماعی-اقتصادی غافل می‌شوند که اغلب یک تداوم قوی نشان می‌دهد. این تقسیم‌بندی در دوران باستان-قرون وسطی-مدرن این واقعیت را نادیده می‌گیرد که فتوحات مسلمانان بین قرن هشتم و چهاردهم انجام شده‌است، در حالی که جنوب هرگز به‌طور کامل تسخیر نشده‌است. به گفته تاپار، یک دوره می‌تواند بر اساس «تغییرات اجتماعی و اقتصادی قابل توجه» نیز باشد، که ارتباط جدی با تغییر قدرت‌های حاکم ندارند.