حق طراحی صنعتی
حق طراحی صنعتی (به انگلیسی: Industrial Design Right) یک حق مالکیت فکری است که از حقِ طراحی بصری اشیایی را که صرفاً شیء معینِ مادی نیستند، حفاظت می کند. طراحی صنعتی شامل خلق یک شکل، پیکربندی یا ایجاد ترکیبی الگویی یا رنگی، و یا ترکیب اجزای الگو و رنگ به صورت سه‌بعدی (به گونه‌ای که حاوی ارزش زیبایی‌شناختی باشد) است. طرح صنعتی می تواند یک الگوی دو یا سه‌بعدی باشد که برای تولید یک محصول، کالای صنعتی یا صنایع دستی استفاده می‌شود.
بر اساس توافقنامۀ لاهه دربارۀ ضمانت بین‌المللی طرح‌های صنعتی، یک معاهدۀ تحت مدیریت سازمان جهانی مالکیت فکری (WIPO)، رویه‌ای برای ثبت بین‌المللی وجود دارد. متقاضی می‌تواند برای یک ضمانت بین‌المللی به WIPO یا دفتر ملی در یکی از کشورهای طرف معاهده، درخواست دهد و سپس این طرح در تمامی کشورهای عضو معاهده محافظت خواهد شد. حقوق طراحی در بریتانیا در سال ۱۷۸۷ میلادی با قانون طراحی و چاپ پارچه آغاز و از آنجا گسترش یافت.
ثبت حق طرح صنعتی به اعطای حق ثبت اختراع مربوط می شود.
طبق قانون مالکیت صنعتی مصوب سال ۲۰۰۱ میلادی، طرح صنعتی به این صورت تعریف می‌شود: «هر گونه ترکیب‌بندی از خطوط یا رنگ‌ها یا هر فُرم سه‌بعدی، خواه با خطوط یا رنگ‌ها پیوند داشته باشند و یا نداشته باشند، مشروط بر اینکه این ترکیب‌بندی شکل ظاهری ویژه‌ای به محصول صنعتی و یا صنایع دستی بدهد و بتواند الگوی یک محصول صنعتی یا صنایع دستی باشد.»
طرح صنعتی در صورتی قابل ثبت است که جدید باشد. طرح صنعتی در صورتی جدید تلقی می‌شود که در هیچ کجای دنیا از طریق انتشار به صورت محسوس یا در کنیا به واسطۀ مصرف یا هر طریق دیگر، قبل از تاریخ تشکیل پرونده یا ارایه در دفاتر ثبتی (بر اساس تاریخ اولویت درخواست برای ثبت‌نام)، برای عموم فاش نشده باشد.
بر این اساس، افشای طرح صنعتی در صورتی که زودتر از دوازده ماه پیش از تاریخ تسلیم یا ارایه در دفاتر ثبتی (تاریخ اولویت درخواست) رخ داده باشد؛ و اگر به دلیل یا در نتیجۀ اعمالی باشد که متقاضی یا سَلف او در عنوان انجام داده باشد، یا سوء‌استفادۀ آشکاری که توسط شخص ثالث در رابطه با متقاضی یا سَلف او در عنوان انجام شده باشد؛ مورد بررسی قرار نمی‌گیرد.
قانون طراحی هند در سال ۲۰۰۰ میلادی، برای ادغام و اصلاح قانون مربوط به حمایت از طرح و مطابقت با مواد ۲۵ و ۲۶ جنبه‌های تجاریِ مربوط به موافقت‌نامۀ در مورد جنبه‌های مرتبط با تجارت حقوق مالکیت فکری (TRIPS)، تصویب شد. قانون جدید (قانون ثبت اختراع و طراحی قبلی، مصوب ۱۹۱۱ میلادی توسط این قانون نسخ شد.) اکنون «طراحی» را تنها به معنای «ویژگی‌های شکل، پیکربندی، الگو، تزئینات یا ترکیب خطوط یا رنگ‌های اعمال شده در هر کالا، خواه در دو یا سه بُعد یا به هر دو شکل، با هر فرآیند صنعتی اعم از دستی یا مکانیکی یا شیمیاییِ مجزا یا ترکیبی که در جذابیت کالای نهایی فقط با چشم قضاوت می‌شود؛ اما شامل هیچ حالت یا اصول ساخت نمی‌شود.» تعریف می‌کند.
در اندونزی، حمایت از حق طراحی صنعتی به مدت ۱۰ سال از تاریخ تشکیل پرونده اعطا می‌شود و هیچ گونه نیازی به تمدید یا پرداخت حق ثبت طی آن زمان معین نیست.۱. حق طراحی صنعتی برای طرح صنعتی بدیع/جدید اعطا می‌شود.
۲. طرح صنعتی در صورتی جدید تلقی می‌شود که در تاریخ ثبت، طرح صنعتیِ مشابه‌ای "پیش‌تر علنی" یا فاش نشده باشد.
۳. "پیش‌تر علنی" که در بند ۲ ذکر شده است، شامل اعلام یکی از موارد زیر می‌شود:
آ. پیش از تاریخ تشکیل پرونده.
ب. تاریخ اولویت، در صورتی که متقاضی دارای حق‌تقدم باشد.
پ. در اندونزی یا خارج از اندونزی اعلام، علنی یا استفاده شده باشد.
اگر طرح صنعتی تا ۶ ماه قبل از تاریخ تشکیل پرونده، اعلام شده باشد، واجد حمایت از حق طراحی صنعتی نخواهد بود.
آ. در یک نمایشگاه ملی یا بین‌المللی در اندونزی یا خارج از کشور به نمایش گذاشته شده است که رسمی یا اعلام رسمی تلقی می‌شود.
ب. در اندونزی توسط طراح در آزمایشی به منظور آموزش، تحقیق یا توسعه استفاده شده است.
قانون کانادا ۱۰ سال از طرح‌های صنعتیِ ثبت شده حمایت می‌کند. هیچ حفاظتی برای طرح‌های ثبت نشده وجود ندارد. "قانون طراحی صنعتی" «طراحی» یا «طراحی صنعتی» را به معنای «ویژگی‌های شکل، پیکربندی، الگو یا تزئینات و هر ترکیبی از آن ویژگی‌ها که در جذابیت کالای نهایی صرفاً توسط چشم قضاوت می‌شود» تعریف می‌کند. طرح همچنین باید اصیل (Original) باشد: در سال ۲۰۱۲ میلادی، هیأت استیناف ثبت اختراع طرحی را برای سطل زباله رد کرد و رهنمودهایی جهت الزامات قانونی را ارایه کرد:در طول وجود حق انحصاری، هیچ شخصی نمی‌تواند «هر کالایی را که طرح مربوط به آن ثبت شده است، بسازد، وارد کند، یا به منظور تجارت یا کسب‌و‌کار بفروشد، اجاره کند، عرضه کند یا در معرض فروش یا اجاره قرار دهد». این قاعده در مورد اسباب کار نیز صادق است و این تفاوت‌های اساسی، منبعی برای طرح‌های منتشر شدۀ قبلی است.
ثبت طرح صنعتی در کانادا ممکن است برای انواع کالاها مانند محصولات مصرفی، وسایل نقلیه، تجهیزات ورزشی، بسته‌بندی و غیره مناسب باشد، که ظاهر زیبایی شناسی اصیل دارد و حتی ممکن است برای محافظت از فناوری‌های جدید مانند شمایل‌های الکترونیکی استفاده شود. طرح‌های صنعتی همچنین می‌توانند مکمل سایر اشکال حقوق مالکیت فکری مانند ثبت اختراع و علائم تجاری باشند.
دادگاه‌های کانادا دعاوی حقوقی نادری را در مورد طرح‌های صنعتی مشاهده می‌کنند - اولین مورد در تقریباً دو دهۀ گذشته در سال ۲۰۱۲ میلادی میان، بودام (Bodum) و ترودو کورپوریشن (Trudeau Corporation) دربارۀ ویژگی‌های بصری لیوان‌های نوشیدنی دوجداره رخ داد.
این امکان برای یک طرح ثبت شده نیز وجود دارد که تحت قانون کپی‌رایت یا نماد بازرگانی کانادا محافظت شود: اعضای اتحادیه تحت حق طرح جامعه (Community Design) ثبت‌ شده (RCD) و ثبت‌ نشده (UCD) که یک حق طرح صنعتی واحد است که اتحادیۀ اقتصادی اروپا را تحت پوشش قرار می‌دهد، هستند. حفاظت از طرح جامعۀ ثبت شده حداکثر تا ۲۵ سال مشروط به پرداخت هزینه‌های تجدید هر ۵ سال است. طرح جامعۀ ثبت نشده به مدت ۳ سال پس از در دسترس قرار گرفتن طرح در دسترس عموم باقی می‌ماند و تنها در صورتی که طرح محافظت شده کپی شود، نقض صورت می‌گیرد.
قوانینی که در بریتانیا در طی سال‌های ۱۷۸۷ تا ۱۸۳۹ میلادی ارائه شد، از طرح‌های منسوجات حمایت می‌کرد. قانون کپی‌رایت طراحی که در سال ۱۸۴۲ میلادی تصویب شد، به سایر طرح‌های مواد، مانند طرح‌های اشیاء فلزی و سفالی اجازه می‌داد تا برای نشان دادن تاریخ ثبت با نشان الماس (Diamond Mark) ثبت شوند.
علاوه بر حمایت از طرح موجود تحت قانون طرح‌های جامعه، قانون بریتانیا یک حق طراحی ثبت شدۀ ملی خود را (قانون طرح‌های ثبت شدۀ ۱۹۴۹ میلادی، که بعداً توسط قانون کپی‌رایت، طرح‌ها و اختراعات ۱۹۸۸ میلادی اصلاح شد) و یک حق طراحی ثبت نشده را فراهم می‌کند. حق ثبت نشده که در صورت برآورده شدن شرایط به طور خودکار وجود دارد، می‌تواند تا ۱۵ سال ادامه یابد. حق طراحی ثبت شده با پرداخت هزینۀ نگهداشت می‌تواند تا ۲۵ سال دوام داشته باشد. توپوگرافی مدارهای نیمه هادی نیز توسط حفاظت از طراحی چیدمان مدار مجتمع پوشش داده می‌شود، گونه‌ای حفاظت که ۱۰ سال دوام دارد.
در مادۀ ۱ قانون طراحی ژاپن آمده است: «این قانون برای حمایت و بهره‌برداری از طرح‌ها و تشویق به خلق طرح‌ها به منظور کمک به توسعۀ صنعتی، تدوین شده است». دورۀ حفاظت در ژاپن ۲۰ سال از روز ثبت‌نام است.
ثبت اختراعات طراحی ایالات متحدۀ آمریکا، در صورت ثبت در ۱۳ مه ۲۰۱۵ میلادی یا پس از آن به مدت ۱۵ سال از تاریخ اعطا (۱۴ سال در صورت ثبت قبل از ۱۳ مه ۲۰۱۵ میلادی) تحت حفاظت قانونی خواهد بود و جنبه‌های تزئینی اشیاء سودمند را پوشش می‌دهد. اشیایی که فاقد استفادۀ فراتر از امتیاز ظاهری یا اطلاع‌رسانی هستند، ممکن است تحت پوشش حق کپی‌رایت قرار گیرند؛ نوعی مالکیت فکری با مدت زمان بسیار طولانی‌تری که به محض ایجاد یک اثرِ واجد شرایط، اعمال می‌شود. در برخی شرایط، حقوق ممکن است در ظاهر تجاری نیز به دست آید اما حمایت از ظاهر تجاری مشابه حقوق نماد بازرگانی است و مستلزم آن است که طرح دارای اهمیت منشاء یا «معنای ثانویه» باشد. این فقط برای جلوگیری از ارائه نادرست منشاء طرح مفید است؛ حفاظت از ظاهر تجاری.
در استرالیا، حق ثبت اختراع طراحی به مدت ۵ سال است و امکان تمدید برای یک دورۀ ۵ سالۀ دیگر وجود دارد. برای اعطای حق ثبت اختراع، یک آزمون تشریفاتی مورد نیاز است. اگر امکان اقدامی برای نقض باشد، طرح باید تایید شود که این امر مستلزم بررسی اساسی است.
بسته به حوزۀ قضایی، حقوق طراحی ثبت شده بین ۱۵ تا ۵۰ سال طول می‌کشد. اعضای سازمان جهانی مالکیت فکری (WIPO) سیستم لاهه باید حداکثر مدت حمایت خود را برای حقوق طراحی منتشر کنند. این اصطلاحات در جدول زیر ارائه شده است. برخی از حوزه‌های قضایی تحت نظر اتحادیه‌ها یا دفاتر همکاری برای ثبت طرح، مانند سازمان مالکیت فکری آفریقا (OAPI)، اتحادیۀ اروپا و بنلوکس هستند.