علیت تاریخی
در مورد تاریخ علمی و فلسفه تاریخ دو اشکال عمده وجود دارد.
اول: آیا بر تاریخ اصل علیت حکم‌فرماست یا خیر؟
دوم: نقش حوادث جزئی تصادفی در مسیر تاریخ
لوازم اصل علیت در تاریخ عبارتند از:
1.      اجتناب ناپذیر بودن و حتمی بودن وقوع هر حادثه‌ای در ظرف خودش که از نوعی جبر در حوادث تاریخی حکایت دارد.
2.      عدم مسئولیت افراد و عدم استحقاق تمجید و ستایش یا ملامت و نکوهش آنها به خاطر وجود چنین جبری در حوادث تاریخی.
در مقابل، حاکم نبودن اصل علیت بر تاریخ نیز دارای لوازمی از این قرار می‌باشد:
1.       کلیت نداشتن تاریخ
2.      قانون و سنت نداشتن تاریخ (زیرا قانون فرع بر کلیت و کلیت فرع بر اصل علیت است. یعنی علیت موجب کلیت داشتن و کلیت داشتن موجب قانون و سنت داشتن تاریخ است.)
برخی جامعه شناسان اصل علیت و آزادی را غیرقابل جمع دانسته و به علیت، گراییده و آزادی را نفی کرده‌اند، مثل هگل و مارکس که طرفداران جبر تاریخ هستند.  برخی نیز اصل آزادی را پذیرفته و قانونمندی تاریخ را نادیده گرفتند.
در نظریه طرفداران جبر تاریخی، آزادی چیزی جز «آگاهی به ضرورت تاریخی» نیست و آن به معنای شناخت قوانین طبیعت و امکان به کار انداختن اصولی آنها در جهت مقاصد معین است. از نظر این اندیشمندان شناخت این داده‌ها در واقع عمل انسان را موثرتر خواهد ساخت. البته عملی سازگار و متناسب با آن داده‌ها نه واکنش و اقدام مخالف آن.
مطهری با این نظریه مخالفت داشته و چند اشکال اساسی وارد می‌کند.
اول اینکه گفته‌های ایشان پاسخی به سوالات اساسی ما در این رابطه نمی‌دهد. آیا انسان، حاکم بر شرایط تاریخی هست و می‌تواند به آنها جهت بدهد یا نه؟ اگر انسان قادر نیست به تاریخ جهت داده یا آن را تغییر دهد؛ قهراً در صورت همسویی با تاریخ می‌تواند به بقا و تکامل خود ادامه دهد؛ اما اگر بر خلاف جهت تاریخ قرار گیرد، قهراً نابود می‌شود. سوال این است که آیا انسان در قرار گرفتن و قرار نگرفتن در جهت تاریخ آزاد است یا مجبور؟ آیا با وجود «اصل تقدم جامعه بر فرد» و «تحت تاثیر شرایط مختلفِ اجتماعی و اقتصادی بودنِ انسان»، اساساً جایی برای آزادی باقی می ماند؟
دوم اینکه «آزادی همان آگاهی به ضرورت است» یعنی چه؟ مطهری با یک مثال، این سوال را مطرح می‌کنند؛ به این نحو که اگر فردی در مسیر یک سیل بزرگ قرار گیرد و آگاهی کامل داشته باشد که تا لحظاتی دیگر این سیل او را فرو خواهد برد در این غرق شدن و فرو رفتن آزادی دارد؟ یعنی آگاهی او به ضرورت‌ها، به معنای آزادی اوست؟
بنابر آنچه تاکنون در نقد نظریه جبر تاریخی ذکر شد، باید راهی را انتخاب کنیم که بدون مشکلات پیش‌گفته، نه با قانون علیت منافات داشته باشد نه با کلیت داشتن مسائل تاریخی و قانونمندی آنها. راهی که انسان در عین اختیار و آزادی مسیری معین و مشخص و غیرقابل تخلف در زندگی اجتماعی داشته باشد.
حقیقت این است که آزادی انسان، جز با نظریه «فطرت» قابل تصور نیست. یعنی انسان در مسیر حرکت جوهری با بُعد فطری خود در این جهان سیر می‌کند و سپس تحت تاثیر عوامل محیطی تکمیل شده و پرورش می‌یابد.
این بُعد وجودی است که به انسان شخصیت انسانی می‌دهد تا آنجا که سوار و حاکم بر تاریخ شده و مسیر تاریخ را تعیین نماید. با این نگاه، آزادی رنگ می‌یابد و ضرورت بالاختیار معنا پیدا می‌کند. این ضرورت با ضرورتی کور که اراده انسان را ضایع می‌کند، فرق دارد.
مقصود از حوادث تاریخی، حوادث بدون علت نیست، بلکه مقصود، حوادث عام و بدون ضابطه کلی است. مطهری به عنوان نمونه چند حادثه معروف را نقل می کند:
1.      ماجرای بینی کئلوپاترا، ملکه معروف مصر که محبوب و معشوق آنتونی قرار گرفت و نتیجه جنگ اکتیوم را تغییر داد.
2.      ماجرای بایزید که در اثر غلبه خلطی بر مزاج و ابتلا به بیماری نقرس، از پیشروی در اروپای مرکزی بازماند.
3.      ماجرای فوت الکساندر پادشاه یونان در سال ۱۹۲۰ به خاطر اینکه میمون دست‌آموزی او را گاز گرفت.
4.      ماجرای تب و بستری شدن تروتسکی در حین مبارزه و جنگ با استالین در سال ۱۹۲۳ به علت عواقب شکار پاییزی اردک های وحشی.
5.      شکست مروان بن محمد آخرین خلیفه اموی در جریان جنگ با عباسی ها بر اثر کشته شدن او به طور اتفاقی هنگام تخلّی و باختن روحیه سپاهیان و فرار آنها؛ بطوری که این ماجرا موجب پدید آمدن ضرب المثل معروف«ذهبت الدوله ببولة» گردید.
اشکال این است که اگر این حوادث بدون ضابطه که در تاریخ فراوانند، نقش موثر در حرکت‌های تاریخی داشته باشند؛ تاریخ خالی از هر نوع قاعده و قانون و سنت خواهد بود به نحوی که با یک اتفاق تصادفی نتیجه تاریخ، تغییر پیدا خواهد کرد. حال اگر تاریخ از طبیعتی جهت‌دار برخوردار باشد، نقش حوادث جزئی ناچیز خواهد بود. یعنی تنها به جابجایی چند مهره می‌انجامد و تاثیری در مسیر کلی تاریخ ندارد. اما اگر تاریخ فاقد طبیعتی جهت‌دار باشد، دیگر تاریخ، مسیر معین و مشخصی نخواهد داشت و فاقد کلیت خواهد بود.
پاسخ ما این است که طبیعت تاریخ، طبیعتی دارای جهت و شخصیت است. این شخصیت که برآمده از ترکیب شخصیت افرادی با فطرت‌های تکامل جو است، کلیت و ضرورتی دارد که حوادث تصادفی، زیان و خللی به آن وارد نمی کند.
از دو منتسکیو نیز نقل شده است: اگر تصادفاً علتی خاص، دولتی را واژگون کرده باشد؛ یقیناً علتی کلی در کار بوده که موجب گردیده است تا دولت مذکور به دنبال آن از پا در آید. مثلاً اگر شارل دوازدهم پادشاه سوئد در بولتاوا شکست نمی‌خورد، یقیناً در جای دیگری دچار شکست می‌گردید. 1.      مرتضی مطهری، جامعه و تاریخ، انتشارات صدرا
2.      ریمون آرون، مراحل اساسی اندیشه در جامعه شناسی، ترجمه باقر پرهام، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی،1393ش
3.      ادوارد هالت کار، تاریخ چیست؟؛ ترجمه: حسن کامشاد، انتشارات خوارزمی
4.     اندره‏پیتر، مارکس و مارکسیسم، ترجمه: شجاع‏الدین ضیائیان، تهران: دانشگاه تهران، ۱۳۶۰ش
5.     عباسعلی عمید زنجانی، مروری بر فلسفه سیاسی و بنیادهای آن در اسلام،اندیشه حوزه، 1374،ش2
6.       چارلز رایت میلر، مارکس و مارکسیسم، ترجمه: محمد رفیعی‌مهرآبادی، نشرخجسته،1381ش