محمد موسی خان
محمد موسی خان معروف به جنرال محمد موسی خان هزاره سیاستمدار، نظامی با درجه مارشال و فرمانده کل ارتش پاکستان بود که از سال ۱۹۵۸ (میلادی) تا سال ۱۹۶۶ (میلادی) تحت رهبری ایوب خان دومین رئیس‌جمهور پاکستان خدمت می‌کرد.
جنرال موسی خان هزاره از قوم هزاره اهل پاکستان، متولد در ۲۰ اکتبر ۱۹۰۸ (میلادی) در کویته ایالت بلوچستان بود. موسی خان فرزند سوم یزدان خان، شخصیت سیاسی پاکستان بود. وی نه تنها بهترین افسر لایق و بادرایت در اردوی پاکستان بود بلکه نمونه‌ای کمی مانند او در افسران اردوی کشورهای جهان دیده می‌شود او به حیث یک سرباز ساده در اردوی هند بریتانیا شامل خدمت شد و به خاطر فعالیت‌هایش به بلندترین رتبه در اردوی پاکستان رسیده بود. در دهه ۱۹۶۰ (میلادی) فرمانده کل ارتش پاکستان بود و همچنان فرمانداری ایالت مغربی پاکستان را به عهده داشت. موسی خان در جنگ هند و پاکستان در ۱۹۶۵ (میلادی) رهبری قوای پاکستان را به دوش داشت که با شجاعت و ابتکارات عالی نیروی نظامی هند را شکست داد. موصوف در سال ۱۹۸۵ (میلادی) در حالیکه بازنشسته بود به حیث فرماندار در ایالت بلوچستان تعیین شد و تا آخر عمرش به همان مقام باقی ماند. وی در سال ۱۹۸۹ (میلادی) وفات نمود و قرار وصیتش در شهر مشهد در جوار حرم امام رضا به خاک سپرده شد. اگرچه وصیت او انجام شد اما انتقال جنازه وی ضربه مهمی برای هزاره‌های پاکستان از نگاه سیاسی و قومیتی به‌شمار می‌رود.
در دهه ١٩٥٠، موسی‌ خان فرماندهی تفنگداران پاکستان شرقی را عهده‌دار بود. وی در سال ١٩٥١ نقش فرمانده ارشد اجرایی در لشکر ١٤ پیاده داکا، در مرکز پاکستان شرقی را داشت. در سال ١٩٥٢، وی آخرین گزینه برای فرماندهی عمومی لشکر ٨ پیاده مستقر در داکا بود. قبل ازاینکه وی به ستاد ارتش در پاکستان غربی برگردد پنج سال در این سمت خدمت کرد. در سال ١٩٥٧، وی به‌ترتیب به‌عنوان رئیس ستاد کل و قائم مقام فرمانده کل ارتش پاکستان خدمت کرد. هنگامیکه علیه اسکندر میرزا رئیس جمهور پاکستان در سال ١٩٥٨ کودتا شد و ژنرال ایوب خان حکومت نظامی اعلان نمود، موسی خان نیز کار خود را در ارتش به‌خوبی پیش برد و توسط ایوب خان به‌عنوان فرمانده کل نیروهای مسلح پاکستان منصوب شد. ارتقا موسی خان به انتصاب جنرال چهار ستاره با بحث و جدال در پاکستان روبرو شد زیرا بسیاری فکر می‌کردند که انتصاب وی براساس "اعتماد است تا لیاقت".
در اکتبر ١٩٥٨ که موسی خان به‌عنوان ژنرال چهار ستاره منصوب شد وی توسط ایوب خان که به عنوان فیلد مارشال فعالیت می‌کرد به‌عنوان فرمانده کل قوا منصوب شد. رئیس جمهور ایوب هنگام ریاست دولت مدنی، امور نظامی را به ژنرال موسی خان واگذار کرد. در سال ١٩٦٠، وی به عنوان رئیس فدراسیون هاکی پاکستان نیز منصوب شد که تا زمان بازنشستگی در ١٩٦٦ در این سمت باقی ماند. در زمان حضور وی به عنوان رئیس جمهور بود که تیم هاکی پاکستان اولین مدال طلای خود را در برابر تیم هاکی هند در بازی های المپیک تابستانی ١٩٦٠ رم بدست آورد.
در سال ١٩٦٤، وی از عملیات مخفی مورد مطالعه وزارت امور خارجه به رهبری ذوالفقار علی بوتو وزیر امور خارجه مطلع شد و به دلیل عدم ارتباط بین اقدامات پنهانی و پشتیبان گیری متعارف، نظرات خود را علیه این عملیات ارائه داد. ژنرال موسی خان همچنین از رئیس جمهور ایوب خان در مورد نظرات خود حمایت کرد. با این حال، جنگ در سال ١٩٦٥ آغاز شد. جنرال موسی خان علی‌رغم اصرار وزیر امور خارجه بوتو بدون تأیید رئیس جمهور ایوب خان به ارتش پاکستان دستور حمله نداد. پس از حرکت ارتش هند به منطقه کونت، ژنرال موسی خان دستور داد ارتش پاکستان پاسخ به‌مثل به هنددهد. پس از بررسی منظره هوایی منطقه و دریافت راهنمایی از رئیس جمهور ایوب برای ایجاد جایگاه برای سرلشکر یحیی خان، ژنرال موسی خان با تغییر فرماندهی از سرلشکر یحیی خان به سرلشکر سردار اختر حسین تاخیر زمانی بسیار مهم در جابجایی نیروها و درنهایت شکست عملیات پدید آورد.
در مورد عدم موفقیت به دلیل تغییر فرماندهی، ژنرال موسی خان اقدامات خود را توجیه کرد که علی رغم اختیاراتی که به وی داده شده، فرصت انتخاب فرماندهی ستاد را نداشته است. اما وی بزودی ثابت کرد که لیاقت فرماندهی را دارد. او ارتش پاکستان را در بزرگترین نبرد تانک هدایت و فرماندهی کرد که باعث پیروزی نبرد و شهرت عمومی وی شد. استراتژی وی مبتنی بر روش سنگر کلاسیک پشتیبانی شده توسط زرهی، توپخانه و نیروی هوایی از نظر تاکتیکی قدرتمند و موفق بود زیرا ارتش هند را که در حال پیشروی بود متوقف کرد اما از نظر سیاسی ناموفق بود زیرا این کشور عضو معاهده صلح بود که توسط اتحاد جماهیر شوروی در ١٩٦٥ مورد نقض قرار گرفت.
خدمت سربازی ژنرال موسی به این دلیل منحصر به فرد است که سمت وی از دوره ١٩٥٨ تا ١٩٦٦ به عنوان فرمانده کل دو بار تمدید شده بود. پس از بازنشستگی، ژنرال موسی معرفی یحیی خان به عنوان فرمانده کل قوا را به رئیس جمهور ایوب توصیه نکرد و نام یحیی در لیست نامزدی ارسال شده توسط وی به رئیس جمهور نبود. با این وجود ژنرال یحیی خان به عنوان فرمانده کل قوا جانشین ژنرال موسی شد.
در مورد جنگ با هند در سال ١٩٦٥، ژنرال موسی دیدگاه‌ها و شهادت‌های خود را در دو کتاب منتشر شده در مورد تاریخ نظامی ارتش پاکستان نوشت: اول "نسخه من" و کتاب دوم "جوان به ژنرال".
در زمان بازنشستگی در سال ١٩٦٦، ژنرال موسی خان یک شخصیت مشهور و محبوب نظامی بود که باعث شد رئیس جمهور ایوب خان وی را به عنوان فرماندار پاکستان غربی منصوب کند.
از سال ١٩٦٩ تا ١٩٨٤، موسی خان در کراچی اقامت گزید و آنجا حقوق بازنشستگی نظامی دریافت می کرد. در سال ١٩٨٥، او در سیاست ملی در حزب مسلم لیگ پاکستان به رهبری نخست وزیر م.ک مونجو فعالیت خود را آغاز کرد. وی پس از انتخابات عمومی در سال ١٩٨٥ توسط رئیس جمهور ضیاالحق به‌عنوان فرماندار بلوچستان منصوب شد. پس از انتخابات عمومی که در سال ١٩٨٨ برگزار شد، موسی خان طی مشاجره ای به پیشنهاد وزیر ارشد وقت ظفرالله خان جمالی، مجلس ایالتی را منحل کرد.
با این حال، دادگاه عالی بلوچستان در حالی که محکومیت عمومی اقدام فرماندار را محکوم کرد، مجلس ایالتی را دوباره فعال کرد. گمان می رفت که این عمل گامی در جهت انحلال مجلس با موافقت رئیس جمهور و نخست وزیر بوده باشد.