جاینامه
جاینامه یا فرهنگ جغرافیایی یک فرهنگ یا دایرکتوری جغرافیایی است که همراه با یک نقشه یا اطلس از آن استفاده می‌شود. جاینامه به‌طور معمول حاوی اطلاعاتی درباره آرایش جغرافیایی، آمار اجتماعی و ویژگی‌های فیزیکی، درباره یک کشور، منطقه یا قاره است. محتوای یک جاینامه می‌تواند شامل محل یک موضوع، ابعاد قله‌ها و آبراه‌ها، جمعیت، تولید ناخالص داخلی و میزان سواد باشد. این اطلاعات معمولا به عناوین تقسیم می‌شوند که این عناوین با ورودی‌هایی به ترتیب الفبایی فهرست شده‌اند.
در یونان باستان از دوران هلنیستی جاینامه‌هایی وجود داشته‌اند. اولین جاینامه مشهور چینی تا قرن اول منتشر شد و با افزایش نمونه‌های چاپی این منابع تا قرن نوزدهم، نجبای چینی به سرمایه‌گذاری برای تولید فرهنگ‌های جغرافیایی برای مناطق محلی خود به عنوان منبع اطلاعات و همچنین به نشانه غرور محلی پرداختند. جغرافیدان استفانوس بیزانتیوس در قرن ششم یک فرهنگ لغت جغرافیایی نوشت (که در حال حاضر بخش‌های از آن از دست رفته‌است) که تأثیر آن بر تألیف کنندگان بعدی اروپا بود. جاینامه‌های مدرن را می‌توان در بخش‌های مرجع بیشتر کتابخانه‌ها و همچنین در اینترنت یافت.
"فرهنگ لغت انگلیسی آکسفورد" واژه "Gazetteer" را به عنوان "نمایه یا فرهنگ جغرافیایی" تعریف می‌کند. این فرهنگ به عنوان نمونه به اثری از مورخ انگلیسی، لورنس اچارد در سال۱۶۹۳ با عنوان "The Gazetteer's: or Newsman's Interpreter: Being a Geographical Index" اشاره می‌کند.
از قرن هجدهم، کلمه "gazetteer" به صورت متناوب مورد استفاده قرار گرفته‌است تا معنای سنتی آن را تعریف کند (یعنی یک فرهنگ لغت جغرافیایی یا فهرست راهنما) یا یک روزنامه روزانه، مانند روزنامه "لندن".
جاینامه‌ها اغلب با توجه به نوع و دامنه اطلاعات ارائه شده طبقه‌بندی می‌شوند. "جاینامه‌های جهانی" معمولاً شامل یک لیست الفبایی از کشورها و آمار مربوط به هر کشور هستند و برخی از آنها اطلاعات مربوط به شهرها، شهرک‌ها، روستاها و سایر مناطق مسکونی را ارائه می‌دهند. "جاینامه‌های مختصر"، که اغلب در رابطه با نقشه‌های رایانه ای و سیستم‌های GIS استفاده می‌شوند، ممکن است به سادگی لیستی از اسامی مکان‌ها را به همراه موقعیت جغرافیایی آنها در قالب عرض جغرافیایی و طول جغرافیایی یا سایر سیستم‌های ارجاع مکانی ارائه دهند یا پیوست اطلس‌ها باشند. "فرهنگ جغرافیایی توصیفی" ممکن است شامل توصیف طولانی نوشتاری از مکان‌های از جمله توضیحاتی در خصوص صنعت، حکومت، و جغرافیا، همراه با چشم‌اندازهای تاریخی، نقشه‌ها و یا عکس باشند. "جاینامه‌های موضوعی" مکان‌ها یا ویژگی‌های جغرافیایی را به ترتیب موضوع لیست می‌کنند. به عنوان مثال بنادر ماهیگیری، نیروگاه‌های هسته ای یا ساختمانهای تاریخی. عنصر مشترک آنها این است که موقعیت جغرافیایی یک ویژگی مهم از ویژگی‌های ذکر شده‌است.
ویراستاران جاینامه‌ها، حقایق و سایر اطلاعات را از گزارش‌های رسمی دولت، سرشماری‌ها، اتاق‌های بازرگانی به همراه منابع متعدد دیگر جمع‌آوری می‌کنند و این موارد را به صورت فهرست سازماندهی می کنند.
تارن مورخ قرن بیستم در مقاله ژورنالی خود "الکساندر و گنگ ها" (۱۹۲۳) فهرست و توضیحات مربوط به ساتراپی‌های امپراتوری اسکندر بین سالهای ۳۲۴ و ۳۲۳ قبل از میلاد مسیح را در قالب یک جاینامه باستانی نام برده‌است.
شاید قدیمی‌ترین جاینامه‌های یونانی آنهایی باشد که در مصر باستان تولید شده بودند.
"کتاب روز رستاختیر" که نگارش آن توسط ویلیام اول انگلیسی در سال ۱۰۸۶ آغاز شد، یک پیمایش دولتی در تمام مناطق اداری انگلیس بود که جهت ارزیابی کفایت مالیات دامداری‌ها و مالکان استفاده شد. در این منبع، نام و مشخصات تعداد زیادی قلعه انگلیسی ذکر شده‌است. در سال ۱۳۱۶ میلادی پیمایش نومینا ویلاروم Nomina Villarum توسط ادوارد دوم آغاز شد. این منبع اساساً لیستی از کلیه زیرمجموعه‌های اداری در سراسر انگلیس بود که می‌توانست مورد استفاده دولت قرار گیرد تا ارزیابی کند که چه تعداد سربازان ارتش از هر منطقه می‌توانند سربازگیری و احضار شوند. "Speculum Britanniae" (1596) اثر سال ۱۵۹۶ از دوران تودور ، جان نوردن (۱۶۲۵–۱۵۴۸) یک لیست الفبایی از نقاطی در سراسر انگلیس با سرفصل‌هایی داشت تقسیمات اداری را نشان می‌داد و به نقشه‌های پیوست ارجاع می‌دهد.
راهب ایتالیایی فیلیپوس فراریوس (مرگ ۱۶۲۶) فرهنگ لغت جغرافیایی خود "Epitome Geographicus Quattuor Libros Divisum" را در شهر زوریخ سوئیس در سال ۱۶۰۵ منتشر کرد. وی این اثر را به مباحثی در خصوص شهرها، رودخانه‌ها، کوه‌ها، دریاچه‌ها و باتلاق‌ها تقسیم کرد. کلیه مکان‌های ذکر شده به زبان لاتین به ترتیب حروف الفبا برای هر بخش سربار بر اساس نوع جغرافیایی تنظیم شده‌اند. یک سال پس از مرگ وی، "Lexicon Geographicum" منتشر شد که حاوی بیش از ۹۰۰۰ مدخل مختلف برای مکان‌های جغرافیایی بود. این بهبودی در کار اورتلیوس بود، زیرا شامل مکان‌های مدرن و مکان‌های کشف شده از زمان اورتلیوس بود.
پیر دووال (۱۶۱۸–۱۶۸۳)، برادرزادهٔ نقشه نگار فرانسوی، نیکلاس سانسون، فرهنگ‌های مختلف جغرافیایی نوشت. اینها شامل یک فرهنگ لغت در ابیانه فرانسه، فرهنگ لغت در اماکن باستانی آشورها، ایرانیان، یونانیان و رومی‌ها با نام‌های معادل مدرن آنها و اثری است که در سال ۱۶۵۱ در پاریس منتشر شد که هم نخستین فرهنگ جغرافیایی جهانی و بومی اروپا بود. با گسترش تدریجی جاینامه ۱۶۹۳ لورنس اچارد، این اثر نیز به یک فرهنگ لغت جغرافیایی جهانی تبدیل شد که در سال ۱۷۵۰ به اسپانیایی، در سال ۱۸۰۹ به و در ۱۸۱۰ به شد.
جاینامه‌ها در قرن ۱۹ در انگلیس محبوب شدندو در قرن نوزدهم با مشارکت ناشرانی در انگلیس بسیار محبوب شدند. این سنت انگلیسی در عصر الکترونیکی با نوآوری‌هایی از قبیل روزنامه ملی زمین و املاک، روزنامه متنی برای اسکاتلند و روزنامه ملی جدید (۲۰۰۸) (برای اسکاتلند)، که قبلاً با عنوان آدرس ملی مشخص شناخته می‌شد - ادامه یافته‌است.
در سلسله هان (۲۰۲ قبل از میلاد - ۲۲۰ میلادی) در چین، "Yuejue Shu" (越"絕 written") که در سال ۵۲ میلادی نوشته شده‌است توسط چین شناسان و مورخان مدرن به عنوان نمونه اولیه از جاینامه (چینی: "difangzhi") در نظر گرفته شده‌است، زیرا حاوی مقالاتی در مورد موضوعات متنوعی از جمله تغییر در تقسیم سرزمینی، تأسیس شهرها، محصولات محلی و آداب و رسوم است. بیش از ۸۰۰۰ جاینامه چینی از پیش از دوران مدرن به جای مانده‌است. تهیه فرهنگهای جغرافیایی در سلسله سونگ متداول تر شد (۱۲۹–۱۹۶۰)، اما بخش عمده ای از جاینامه‌های موجود، در دوره سلسله مینگ (۱۳۶۸–۱۶۴۴) و سلسله کینگ (۱۹۴۴–۱۶۴۴) نوشته شدند.
در کره، محققان تهیه فرهنگهای جغرافیایی را عمدتاً بر پایه مدل چینی قرار می‌دادند. مانند گزینه‌های چینی، کاخ‌های بخشداری ملی، استانی و محلی در کره وجود داشت که اطلاعات جغرافیایی، داده‌های دموگرافیک، مکان‌های پل‌ها، مدارس، معابد، مقبره‌ها، قلعه‌ها، غرفه‌ها و سایر نشانه‌ها، آداب و رسوم فرهنگی، محصولات محلی، نام قبایل ساکن را نشان می‌داد و زندگی‌نامه‌های کوتاه در مورد افراد شناخته شده هم داشتند. د
در ژاپن نیز در زمانهای پیش از مدرن، جاینامه محلی وجود داشتند که با نام فودوکی "fudoki" شناخته می‌شدند. روزنامه‌های ژاپنی گزارش‌های تاریخی و افسانه ای مناطق مختلف را حفظ کردند.
در هند پیش از دوران مدرن، جاینامه‌های محلی نوشته می‌شدند. به عنوان مثال، Muhnot Nainsi یک فرهنگ جغرافیایی برای Marwar است که در قرن ۱۷ نوشته شده‌است.
دنیای اسلام قبل از دوران مدرن، جاینامه‌هایی تولید می‌کرد. نقشه برداران سلسله صفوی ایران اقدام به تهیه روزنامه‌نگاری در مناطق محلی می‌کردند.