ماهیت تقلید
الگوی پیشنهاد حذف را فقط مدیران می‌توانند بردارند لطفاً آن را برندارید -->
تقلید نوعی جهت دهی افکار و رفتار فردی در مقابل الگوهای اجتماعی است. یکی از روانشناس غربی به نام گابریل تارد، تقلید را یگانه عامل اجتماعی شدن و فرهنگ پذیری انسان می داند. در دوره های بعد، روانشناسان اجتماعی و جامعه شناسان به تصحیح عقاید گابریل پرداختند؛ آن ها اثرپذیری فرد از جامعه را آگاهانه و به دور از جبر دانسته و در کنار سایر عوامل تأثیرگذار، تقلید را به عنوان یکی از عوامل جامعه پذیری معرفی نمودند. زیرا فرد در رویارویی با جامعه مجبور به تقلید نیست و قدرت مقاومت در برابر جو حاکم بر جامعه را داراست. نمونه آن نیز مقابله صالحان جامعه در مقابله با ظلم و ستم فراگیر در محیط اجتماعی بوده است که نمونه های آن در ماجرای همسر فرعون و اصحاب کهف. در قرآن انعکاس داده شده است. با این وجود، تقلید را نمی‌ توان غریزی و نوعی تطابق با محیط دانست، بلکه تقلید، رفتاری آگاهانه و هدف دار است.
تقلید در لغت به معنای آویختن چیزی بر چیزی و محکم کردن آن و در اصطلاح اهل علم، قبول سخن دیگران بدون حجت است. تقلید بر دوگونه است: تقلید صحیح، که شامل رجوع جاهل به عالم در حوزه‌ های فکر، نظر، رفتار و اعمال است و دیگری تقلید ناصحیح، که شامل تقلید کورکورانه و فاقد بینش و انگیزه است.
تقلید قابل تقسیم به سه قسم است:
قسم اول را «محاکات» نامند که بدون فهم و تمیز تنها با دیدن عملی بدون درنگ تکرار می-‌شود، مانند تقلید نوزاد از خنده اطرافیان.
قسم دوم «تقلید بچه گانه» است، این نوع از تقلید با آگاهی اندکی بدون توجه به هدف آن کار انجام می شود، مانند تقلید کودکان از رفتار والدینشان.
قسم سوم «اقتباس» نام دارد که با آگاهی کامل و به صورت عمدی و برای نیل به هدفی مشخص صورت می¬‌گیرد. در این نوشتار نوع سوم مدنظر است.
برخی از روانشناسان در ماهیت تقلید بیان کرده‌ اند که تقلید نوعی تطابق با محیط است؛ مانند تطابق حیوانات با محیط زیست که تغییرات فیزیکی حیوانات در طول تاریخ ناشی از این پدیده است. این نظریه قابل نقد است، زیرا در آن، از اصالت روح انسان غفلت شده است. این تعمیم اگر بر محاکات صدق کند، قطعا در دو قسم دیگر تقلید قابل تطبیق نیست، حتی در تقلید بچه گانه؛ زیرا کودکان نیز تقلیدی هدفمند دارند مانند شبیه کردن خود به افراد قدرتمند. تقلید امری غریزی نیست، یعنی فرد بعد از مشاهده الگو به تجزیه و تحلیل آن می پردازد و با آگاهی از هدف آن کار، تقلید آن را برمی گزیند. لازم به ذکر است که آگاهانه و هدف دار بودن افعال تقلیدی، همواره منجر به فعل صحیح نمی¬‌شود، زیرا خطا در تعیین ملاک‌ های تقلید و الگوهای ناکارآمد و ناصواب، به نتایج ناصحیحی ختم می شود و این امر لطمه ای به آگاهانه بودن تقلید نمی زند.
تقلید فرد از جامعه دو نوع است: تقلید برای شناخت حقایق و واقعیات خارجی و دیگری تقلید در زمینه اعتباریات صرف، مانند زبان، خط، عرف و فرهنگ. هریک از این دو قسم با اهداف متفاوتی توسط افراد مورد تقلید قرار می گیرند.
تقلید برای شناخت حقایق و رسیدن به علوم حقیقی، نشأت گرفته از میل فطری و رفع نیازهای ضروری است؛ زیرا عمر آدمی محدود است و زمانی که برای کسب علم و لوازم آن نیاز دارد، طولانی است و از طرفی دیگر دامنه علوم حقیقی بسیار گسترده است، از این رو انسان معمولی در عمر کوتاه خود قادر به کسب تخصص در همه علوم نیست، در نتیجه علم انسان به تصریح قرآن اندک است. از این رو آدمی برای رفع نیازهای خود ناگزیر از مراجعه به متخصصان و تقلید از آن هاست. این قسم از تقلید راهی عقلانی و به مقتضای فطرت انسانی است. عقل و فطرت، انسان را به پیروی از کسی فرامی خواند که خود هدایت شده باشد، اما در مقابل تقلید از فرد گمراه را برنمی‌ تابد مانند روشنفکرانی که در همه چیز تشکیک می کنند و بر این عقیده اند که هیچ گاه انسان در چیزی به یقین نمی رسد.
علت تقلید در زمینه اعتباریات نیز، برتری عمل نیست، بلکه تقلید در آن به هدف همرنگی با جماعت انجام می شود که در غالب موارد، به هدف منتفع شدن از جامعه و عدم محرومیت و مجازات صورت می پذیرد. وقتی فردی به هنجارهای مورد قبول اجتماع توجه داشته باشد، اعمالش مورد پذیرش اجتماع واقع شده و از مواهب اجتماع بهره مند می‌ گردد، در غیر این صورت در معرض مجازات اجتماعی قرار می¬ گیرد. مجازاتی که می تواند توسط مردم یا حکومت در سه قسم مجازات روحی، بدنی یا اقتصادی باشد، مانند سرزنش و استهزاء، تحریم و جریمه مالی، و شکنجه بدنی و قتل. بنابراین، تقلید، عملی غیر غریزی و آگاهانه است و در غالب موارد به هدف بهره‌ وری مادی و معنوی از اجتماع و بیم از فشارهای اجتماعی صورت می پذیرد. البته در مواقعی انسان های ارزشی به دلیل مغایرت الگوهای جامعه با ارزش های دینی و اخلاقی، نه تنها تقلید نمی کنند بلکه به مقابله با آن نیز می پردازند. • قرآن
• ابن فارس، احمد، معجم مقاییس اللغه، تصحیح عبدالسلام محمد هارون، قم، مکتب الاعلام الاسلامی، 1404ق.
• طریحی، فخرالدین بن محمد، مجمع البحرین، بی جا، بی تا.
• مصباح یزدی، محمد تقی، جامعه و تاریخ از نگاه قرآن، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، چاپ اول، 1390ش.
• مصباح یزدی، محمد تقی، نقش تقلید در زندگی انسان، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، چاپ اول، 1340ش.