مناظره‌های علی بن موسی الرضا
مناظره‌های علی بن موسی الرضا، یا به تعبیر دیگر، مجالس الرضا، مناظرات الرضا و احتجاج الرضا؛ به مجموعه مناظره‌هایی گفته می‌شود که علی بن موسی الرضا (۱۴۸ه‍.ق مدینه – ۲۰۳ه‍.ق خراسان) امام هشتم شیعیان، با علمای مذاهب مختلف دینی و کلامی برگزار کرد. اهم این مناظرات که توسط منابع روایی با دقت بیشتری گزارش شده‌است، مربوط به مناظرات در سال‌های ۲۰۱ تا ۲۰۳ ه.ق است که توسط وی در شهر مرو و در کاخ مأمون رخ داده است. وی در این دوران، به منصب ولایتعهدی مأمون منسوب بوده است. علاوه بر مناظرات وی در دوران ولایتعهدی، منابع شیعی برایش مناظراتی در بصره و مدینه نیز گزارش کرده‌اند.
مناظرتی که علی بن موسی الرضا در کاخ مأمون برگزار می‌کرد، به درخواست و تدارک مأمون فراهم شده بود. در چرایی این تدارک، اختلاف‌هایی وجود دارد؛ معتزلی مسلک بودن مأمون،‌ شیعه‌گری او، نقطه اوج نهضت ترجمه، تخریب چهره علمی علی بن موسی الرضا و دلایل سیاسی، از جمله اهداف و غرایضی است که برای تدارک این جلسات مناظره توسط مأمون، گزارش شده‌است. به هر حال، علی بن موسی الرضا در این دوران مناظراتی با جاثلیقِ مسیحی، رَأسِ جالوتِ یهودی، بزرگِ هیربَدانِ زَرتُشتی و مناظره‌ای با عِمرانِ صابی داشته است. از دیگر مناظراتی که برای علی بن موسی الرّضا گزارش شده، مناظره‌ای با سلیمانِ مَرْوَزی و مناظرهٔ دیگری با علی بن محمد بن جَهْم است.
شیوه مناظره علی بن موسی الرضا نسبت به طرف مقابل او، متفاوت بوده‌است. وی در مواجهه با زنادقه و ملحدان؛ از دلایل و براهین عقلی استفاده می‌نمود. چرا که این طایفه، هیچ کتاب و نقلی را قبول نداشته و تنها با استناد به عقل، استدلال خود را پیش می‌بردند. او همچنین در مناظره با اهل کتاب نیز از استدلال‌های عقلی استفاده می‌نمود. شیوه وی در مواجه با اختلافات و نظرات مخالف، صبر و سعه صدر بود و سعی در آرام کردن فضای مناظره داشت. شاخصه‌های اصلی مناظرات علی بن موسی الرضا را می‌توان در دو بخش کلی مناظرات درون دینی و مناظرات برون دینی تقسیم بندی کرد. در مناظرات درون دینی علی بن موسی، تشریح جایگاه امامان پس از پیامبر اسلام، اثبات امامت علی بن ابی‌طالب و برخی مجادلات کلامی بین شیعه و سنی؛ مهمترین موضوعات محسوب می‌شود. از میان مباحثی که در مناظرات علی بن موسی الرضا مورد توجه قرار گرفته‌است، بحث و گفتگو پیرامون موضوع امامت بوده‌است. مباحث توحید، صفات خداوند و عدل الهی که در ارتباط مستقیم با مسئله جبر و اختیارست از موضوعات مطرح شده در این مناظرات هستند.
تحقق این مناظره‌ها در فضایی باز و پس از یک دوره سخت‌گیری بنی‌عباس بر شیعیان؛ با وجود گسترش یافتن مباحثات کلامی در بین فِرَق و گروه‌ها اسلامی، اهمیت این مناظرات برای بیان دیدگاه شیعیان امامی را سبب می‌شود. مناظرات علی بن موسی الرضا، مورد توجه جمعی از محققین و دانشمندان غیر مسلمان نیز قرار گرفته‌است. دیوید واسواشتاین در اینباره از دیوید توماس و استیون واسراسترام یاد می‌کند که هر یک به بخشی از مناظرات علی بن موسی، توجه و به آن بخش پرداخته‌اند. با این حال توماس به دید تردید در مناظره علی بن موسی با جاثلیق مسیحی نگریسته‌است و آن را یک مناظره تاریخ نمی‌داند و یا حداقل تغییر در آن توسط راوی را محتمل می‌داند. در مقابل واسراسترام این مناظره را اساسا تاریخی ندانسته و آن را یک مناظره دینی می‌داند.
علی بن موسی الرضا که پدرش کنیهٔ او را «اَبُوالْحَسَن» قرار داد؛ به‌خاطر هم‌کنیه بودنِ علی بن موسی با پدرش و نوه‌اش، موسی کاظم و عَلیَّ النَّقی، در منابع حدیث شیعی، وی را «ابوالحسنِ ثانی» می‌خوانند. تاریخ ولادت او را پنجشنبه ۱۱ ذیقَعْدهٔ سال ۱۴۸ ه‍.ق در مدینه و تاریخ درگذشت او را آخرین روزِ صفر سال ۲۰۳ ه‍.ق گزارش کرده‌اند. بر اساس روایاتی که از موسی کاظم نقل شده‌است، وی فرزندانش را در مسائل علمی و فقهی به علی بن موسی رهنمود می‌کرد و می‌گفت: «این برادر شما علی بن موسی، عالم آل محمّد است؛ از وی پرسش‌ها و مجهولات خویش را بپرسید… از پدرم [جعفر صادق] چندین بار شنیدم که فرمود: عالم آل محمّد در صُلبِ توست و ای کاش او را درک می‌کردم.» از همین‌رو یکی از القاب علی بن موسی، «عالِمِ آلِ محمّد» است. بیهم دائو می‌گوید به‌نظر می‌رسد که همهٔ منابع، موافق هستند که وی از نظر سیاسی ساکت و علاقه‌مند به تعلیم دینی بوده‌است. برنارد لوئیس می‌گوید علی بن موسی در بخشِ بزرگی از زندگی‌اش، نقشی سیاسی نداشت، اما به‌خاطر علم و تقوایش معروف بود. با درگذشتِ موسی کاظم — امام هفتم شیعیان امامیه — در زندان بغداد در رَجَبِ ۱۸۳ ه‍.ق، علی بن موسی بنابر وصیت پدرش، وارث و جانشینش او شد.
دونالدسون می‌گوید علی بن موسی هنگام عهده‌داریِ امامت پس از پدرش، بیست یا بیست و پنج سال سن داشت. هجده سال بعد، مأمون تصمیم گرفت با منصوب کردنِ او به جانشینی‌اش، حمایتِ گروه‌های مختلف شیعه را به سمت خود جلب کند. به‌گفتهٔ جعفر مرتضی عاملی، مورخ شیعه، مأمون و مشاورانش برای آرام کردن علویان در خراسان و سایر سرزمین‌های اسلامی، به فکر انتصاب یکی از علویان به مقامِ ولایتعهدی افتادند. از بین آنها، علی بن موسی الرضا به‌جهت منزلت و اعتبار و نیز عدم شرکت در قیام علیه حکومت، بهترین گزینه بود. از دیگر اهداف مأمون، قداست بخشیدن به حکومتش بود؛ چرا که وی در دید عموم مردم، حتی غیرِشیعیان، قداستِ خاص خود را داشته و این کار، قداست و حس تبعیت از آن حکومت را به‌ویژه در میان علویان ایجاد می‌کرد. در سال ۲۰۰ ه‍.ق، مأمون برای علی بن موسی الرّضا دعوتنامه‌ای فرستاد و او را با گروهی از مدینه به مرو احضار کرد. سرانجام، به‌گزارش طَبَری پس از آنکه مأمون شرایط علی بن موسی را پذیرفت، او را در دوم رمضان ۲۰۱ ه‍.ق، به ولایتعهدی خود منصوب کرد. پس از مراسم در روز ۷ رمضان/۳۰ مارس، از سوی خلیفه نامه‌ای رسمی مبنی بر اعلانِ انتصاب تنظیم شد تا در مساجد سراسر امپراتوری خوانده شود.
یکی از چالش‌های اصلی علی بن موسی الرضا در ابتدای دورهٔ امامتش، شکل‌گیری مذهب واقِفیّه بود. در ابتدا، بعضی از وکلای موسی کاظم به‌ویژه علی بن اَبی‌حَمزهٔ بَطائِنی، زیاد بن مَروان قَندی و عثمان بن عیسی رَواسی درگذشت وی را انکار کردند و اعتقاد به این مذهب را رواج دادند. آنان اموال و دارایی‌هایی را که به‌عنوان خمس و نُذورات از شیعیان در اختیار داشتند، نزد خویش نگاه داشتند و علی بن موسی را به‌عنوان امام نپذیرفتند. واقفی‌ها معتقد بودند موسی بن جعفر از دنیا نرفته و هنوز زنده است و روزی می‌خورد و همو قائم آل محمد است که به غیبت رفته‌است. این مسئله، سبب اختلاف اعتقادی بزرگی در گروه‌های گوناگونِ شیعیان به‌ویژه در کوفه و بغداد شد. پس از آن علی بن موسی متهم به انحراف از آموزه‌های اجدادش در برخی موارد شد.دهخدا معنای مناظره در لغت را هم‌نظر و بحث کردن با هم گزارش می‌کند و معادل فارسی آن را هم‌ویژاری به معنای گفتگو کردن می‌داند. در اصطلاح منظور از مناظره، گفتگو و مکالمه‌ای است که در آن دو طرف قصد دارند با استفاده از اصول پذیرفته‌شده طرف مقابل، دیدگاه و نظر خود را به اثبات برسانند. مناظره در عصر عباسیان، و خصوصا مأمون، با وجود آنکه نوعی جدل بوده و ساختاری غیر از مناظره داشته‌است، اما منابع گزارشگر این نوع مناظره‌ها، آن را به عنوان مناظره دانسته‌اند. همین امر سبب شد تا مأمون، شخصی آزاداندیش شناخته و مناظره‌های صورت گرفته در عصر وی را نشانه وجود فضای باز سیاسی-فکری تلقی شود. وی را یکی از بزرگترین متلکمانی دانسته‌اند که با استقبال او از مناظرات بین ادیان، سبب تحول و انقلاب در فضای مناظرات چه در اسلام و چه در سایر ادیان شده‌است. مأمون برای شرکت در مناظرات، شخصا ورود می‌کرد و برای این منظور، نزد ابوالهذیل محمد بن علاف، شاگردی نمود. دیدگاه مأمون در چنین مناظراتی، علاوه بر مسائل کلامی، مسائل سیاسی نیز بود. براساس آنچه خطیب بغدادی در تاریخ بغداد تشریح کرده‌است؛ مأمون معتقد بود که غلبه بر دشمنان،‌ باید با حجت باشد و نه با قدرت؛ چرا که آن غلبه‌ای که با قدرت باشد، با زوال قدرت از بین خواهد رفت،‌ اما غلبه‌ای که به حجت ثابت شود، هیچ چیز نمی‌تواند آن را زائل نماید. شاهد دیگر این ادعا، مناظره او با یک فرد مانوی بود که پس از مناظره و غلبه بر شخص مانوی، دستور قتل او را صادر کرد. دوران علی بن موسی الرضا، زمانی برای شکوفایی بحث‌های کلامی از ناحیه جریان‌های گوناگون فکری بوده‌است و همین امر سبب ایجاد اختلافات فراوانی در هر زمینه شد. در این گیر و داد، علی بن موسی الرضا نیز سعی داشت تا نظرات خویش را اعلام بدارد. همین دلیلی است بر اینکه عمده روایاتی که از علی بن موسی الرضا گزارش شده‌است به شیوه پرسش و پاسخ و احیانا مناظره بوده‌است. از عوامل گسترش این نوع مناظرات، گسترش سرزمین‌های اسلامی، نهضت ترجمه، پراکنش آثار یونانی و مصری، روحیه معتزلی مأمون، تنازع قدرت در راس هرم حکومت و تغییر برخورد جامعه اسلامی با اندیشه‌ها و مذاهب و فرق اسلامی را می‌توان نام برد. در همین فضا، مأمون، درخواستی را به رومیان ارسال کرد و از آنان طلب آثار فلسفی کرد و دستور به ترجمه آثار آنان داد. این اقدام او به افزایش فضای نقد و گفتگو از حیث درون تمدنی و ارتباط جهان اسلام با سایر ملل کمک کرد. قرشی معتقد است این مناظرات که عموما توسط دستگاه حکومت اجرا می‌شد، برای فهمیدن نظرات و دلایل اعتقادات طرف مقابلشان صورت می‌گرفته‌است. او همچنین گزارش می‌کند که شبیه به این مناظرات در قصرهای برمکیان بین شیعه و سنی صورت می‌گرفته‌است. در حوزه ایدئولوژیک، عصر علی بن موسی الرضا،‌ عصر گسترش فرقه‌ها و توسعه آنان بوده‌است. از جمله این فرقه‌ها، واقفیه، غالیه، زیدیه، اسماعیلیه، مفوضه، حلولیه، مجسمه، فطحیه و... را می‌توان نام برد. علاوه بر فرقه‌های کلامی، فرقه‌های سیاسی نیز گسترش فراوانی داشتند؛ افرادی چون محمد بن جعفر ادعای امامت و خلافت کرد و بر علیه حکومت قیام نمود. زیدالنار نیز به دشمنی با بنی‌عباس در کوفه قیامی خونین به راه انداخت. دلیل این آشفتگی اعتقادی در آن عصر، اختلاف در عملکرد دستگاه حکومتی، گسترش بی‌سابقه سرزمین‌های اسلامی و ورود افراد تازه مسلمان با سوال و شبهه‌های مختلف عنوان شده‌است.
به گزارش دایرة المعارف فارسی، منابع شیعه و برخی تواریخ، برای علی بن موسی الرضا مناظراتی را با اهل ادیان و متکلمین زمان خویش داشته‌است. برخی منابع از مناظراتی برای علی بن موسی الرضا در بصره و پیش از ولایتعهدی وی گزارش کرده‌اند. محمدباقر مجلسی در بحارالانوار، مناظره علی بن موسی در بصره را مربوط به پیش از ولایتعهدی و عزیمت به سوی خراسان دانسته‌است. این مناظره‌ها بیشتر بر محور رد شبهات،‌ رفع اختلاف‌های درون دینی و اشاعه معارف مکتب اهل‌بیت محمد و تشیع بوده‌است.
در مناظره‌ای که در بصره برای علی بن موسی گزارش شده‌است، او ابتدا با استناد به شهادت پیامبران پیش از پیامبر اسلام به حقانیت و بعثت محمد، اصل حقانیت اسلام را در قبال سایر ادیان به اثبات می‌رساند و به اثبات جایگاه امامت از منظر تشیع می‌پردازد. او در این مناظره شرایطی را برای امام تشریح می‌کند؛ اعم از اینکه امام پس از پیامبر باید با همه امت‌ها و فرق با کتاب خودشان گفتگو کند و عالم به هم زبان‌ها باشد. او همچنین در این مناظره عصمت را لازمه امامت می‌داند و صفات عدالت، انصاف، حکمت و گذشت و درستکاری را از القاب امام بر می‌شمرد.
به گزارش جعفر سبحانی، محمد بن عبدالله خراسانی، خادم علی بن موسی الرضا نقل می‌کند که مردی از مادی‌گرایان بر علی بن موسی وارد شد و در میان او و علی بن موسی،‌ مناظره‌ای درگرفت. در این گفتگو بحث‌هایی در خصوص وجود خدا و صفاتش صورت گرفت. این مناظره به شکل پرسش و پاسخ گزارش شده‌است و علی بن موسی به تمام سوالات او پاسخ داده‌است.
به‌گفتهٔ مادلونگ در "ایرانیکا"، ارتباطِ مأمون و علی بن موسی در مرو، نزدیک و صمیمی بود. مأمون به‌طور علنی می‌خواست که علی بن موسی مستقیماً در همهٔ تصمیمات و مراسم‌های رسمی شرکت کند؛ اما گزارش شده که علی بن موسی تصریح می‌کرد که در امور دولت دخالت نمی‌کند. خلیفه در قضاوت‌ها و فتواهایش به او وابسته بود و مناظراتی را میان او و دانشمندان مسلمان و نیز بزرگانِ جوامع دینیِ دیگر ترتیب می‌داد. به گزارش جعفریان، مناظره‌های علی بن موسی، به جهت انتصاب به ولایتعهدی مأمون، و با توجه به اهداف متعدد مأمون در برقراری جلسات مناظرات و اصرار به آن، بیشتر نمود داشته‌است. از مناظرات علی بن موسی الرضا که با نام‌های مجلس الرضا، احتجاج الرضا، مناظرات الرضا و... یاد شده‌است. وی در دورانِ ولایتعهدیِ خود، مناظره‌ای با جاثلیقِ مسیحی، مناظره‌ای با رَأسِ جالوتِ یهودی، مناظره‌ای با بزرگِ هیربَدانِ زَرتُشتی و مناظره‌ای با عِمرانِ صابی داشت. از دیگر مناظراتی که برای علی بن موسی الرّضا گزارش شده، مناظره‌ای با سلیمانِ مَرْوَزی و مناظرهٔ دیگری با علی بن محمد بن جَهْم است. به گزارش قرشی، این مناظرات مورد توجه انجمن‌ها در خراسان قرار گرفت. این مناظرات در حالی برگزار می‌شدند که بسیاری از شیعیان به جهت سخت‌گیری حاکمان عباسی، ارتباط خویش را با امامانشان از دست دادند و همین امر،‌ موجب اهمیت این گفتگوهای کلامی در نزد شیعه شده‌است.
به گزارش منابع اسلامی، مأمون برای این منظور، روزهای سه‌شنبه را به مناظره در دربار خود اختصاص داده بود و از عالمان مختلفی برای تشکیل جلسه مناظره،‌ دعوت به عمل می‌آورد. مسعودی در "مروج الذهب"،‌ در شیوه برگزاری مناظرات در دربار مأمون می‌نویسد؛ پس از دعوت از دانشمندان برای مناظره،‌ در روز سه‌شنبه، دانشمندان و فقیهان در دربار مأمون جمع می‌شدند. آنها را به اتاقی مفروش می‌بردند و از آنها با اطعمه و اشربه، پذیرایی می‌کردند؛ سپس به نزد مأمون رفته و تا غروب آفتاب به بحث و گفتگو و مناظره می‌پرداختند. در نهایت با غروب آفتاب، دوباره خوان‌ها گسترده شده و پس از پذیرایی، جمعیت متفرق می‌شدند. در این مناظرات، گروه‌های مختلفی از مردم حضور داشتند؛ طالبیان، هاشمیان، فرماندهان نظامی، علمای مسلمان و غیر مسلمان از شرکت کنندگان در این جلسات بوده‌اند.
شیوه مناظره علی بن موسی الرضا نسبت به طرف مقابل او، متفاوت بوده‌است. وی در مواجهه با زنادقه و ملحدان؛ از دلایل و براهین عقلی استفاده می‌نمود. چرا که این طایفه، هیچ کتاب و نقلی را قبول نداشته و تنها با استناد به عقل، استدلال خود را پیش می‌بردند. او همچنین در مناظره با اهل کتاب نیز از استدلال‌های عقلی استفاده می‌نمود. شیوه وی در مواجه با اختلافات و نظرات مخالف، صبر و سعه صدر بود و سعی در آرام کردن فضای مناظره داشت. وی در مناظرات به بدی و زشتی از طرف مقابل یاد نمی‌کرد و همواره با انصاف و تمجید از طرف مقابلش، شروع به مناظره می‌نمود. هرگاه مناظره به سکوت و یا پذیرش اشتباه توسط طرف مقابل ختم می‌شد، وی مناظره را خاتمه می‌داد و با ادامه مناظره، سبب خرد شدن و یا توهین به طرف مقابل را فراهم نمی‌ساخت. وی یکی از ویژگی‌های علی بن موسی در مناظرات، اطمینان وی به معلومات خود بود؛ به گونه‌ای که وقتی نوفلی از ترس خود ناشی از طرفین مقابل مناظره در مقابل علی بن موسی، به شخص او گزارش داد؛ علی بن موسی با تبسم به وی گفت: «آیا می‌ترسی که مرا مجاب کنند و ادله مرا باطل نمایند؟» به گزارش قرشی، از علی بن موسی الرضا در جلسات مختلف، بیش از بیست هزار سوال پرسیده شد، به گونه‌ای که کاخ سلطتنی مأمون، به مرکزی برای دانش و علوم مبدل گردید.
شاخصه‌های اصلی مناظرات علی بن موسی الرضا را می‌توان در دو بخش کلی مناظرات درون دینی و مناظرات برون دینی تقسیم بندی کرد. در مناظرات درون دینی علی بن موسی، تشریح جایگاه امامان پس از پیامبر اسلام، اثبات امامت علی بن ابی‌طالب و برخی مجادلات کلامی بین شیعه و سنی؛ مهمترین موضوعات محسوب می‌شود. اثبات عصمت برای علمای عقل محور افراطی معتزله نیز از دیگر موضوعات این مناظرات محسوب می‌شد. در زمینه مناظرات برون دینی نیز با در نظر داشتن جایگاه علمی امامان شیعه و تسلط آنان بر کتب ادیان دیگر، حاوی نقدهای اساسی بر ادیان مورد مناظره است. راهبردهای علی بن موسی در مناظرات برون دینی، در راستای معرفت‌افزایی و روشنگری دانشمندان سایر ادیان بوده‌است. موضوعات مطروحه در این مناظرات عموماً، اثبات توحید، ذات و صفات خدا، کیفیت آفرینش، نفی تشبیه، نفی تجسیم، اثبات نبوت محمد، نفی الوهیت عیسی و نفی تثلیث بوده‌است. با مقایسه بین محور مناظره‌های علی بن موسی در پیش از ولایتعهدی و پس از آن، این نکته روشن خواهد شد که به اقتضاء جایگاه ولایتعهدی و نیز شرایط اجتماعی و سیاسی دوران، شاخصه دفاع از اسلام در برابر مذاهب و ادیان دیگر، نمو بیشتری داشته‌است. به گزارش جعفریان،‌ از میان مباحثی که در مناظرات علی بن موسی الرضا مورد توجه قرار گرفته‌است، بحث و گفتگو پیرامون موضوع امامت بوده‌است. مباحث توحید، صفات خداوند و عدل الهی که در ارتباط مستقیم با مسئله جبر و اختیارست از موضوعات مطرح شده در این مناظرات هستند.
مناظرات علی بن موسی الرضا، به دو دسته تقسیم می‌شوند؛ دسته اول مناظراتی است که علی بن موسی الرضا با سفر به برخی مناطق، با علماء علم کلام برگزار نمود. بر اساس گزارش‌های شیعی، علی بن موسی الرضا، دیدارهایی معجزه‌گونه در گردهمایی‌های پیروانش در بصره و کوفه را تدارک کرده‌است که در این دیدارها، مناظراتی نیز رخ داده‌است. دسته دوم دسته‌ایست که توسط مأمون خلیفه عباسی تدارک دیده شده بود؛ برخی بر این باورند که مأمون را علاقه‌مند به علومِ مختلفِ ترجمه‌شده به عربی بود؛ بر همین اساس بود که مناظراتِ زیادی بین علی بن موسی الرّضا و دانشمندانِ دینی و رهبرانِ ادیانِ مختلف — که از سرزمین‌های مختلف به خراسان می‌آمدند — ترتیب می‌داد. در مقابل، برخی روایاتْ حاکی از این است که قصدِ اصلیِ مأمون از ترتیب دادنِ این مناظرات، امیدواریِ وی برای تضعیفِ جایگاهِ علی بن موسی الرّضا نزد عمومِ مردم و عالمانِ اقوام و گروه‌های گوناگون بوده‌است. از زاویه دیگر، تلاش‌های محمد باقر، جعفر صادق و موسی کاظم در تبویب فقه شیعی و شاگردپروری، در عصر مأمون در خطر نابودی، التقاط و قشری‌ مأبی بود. یکی از تدابیر علی بن موسی در این دوران برای احیاء تلاش‌های پدرانش، از مناظره با سران ادیان و فرقه‌های دیگر استقبال کرد. مکارم شیرازی دربارهٔ جمع این نظرات معتقد است که چهار احتمال محتمل است؛ اول گروهی که با بدبینی این مسائل را می‌نگرند و هدف مأمون را خراب کردن وجهه علمی علی بن موسی می‌دانند. استدلال این گروه به گزارش‌هایی است که در این‌باره نقل شده‌است. همچنین پس از وفات علی بن موسی، دیگر مناظراتی به این شکل گزارش نشده‌است. گروه دوم، با پذیرش دلایل سابق، معتقدند مأمون می‌خواست مقام علی بن موسی را تنها در بعد علمی منحصر کند، و تدریجاً او را از مسائل سیاسی کنار بزند، و چنین نشان دهد که مرد عالمی است و پناهگاه امت اسلامی در مسائل علمی است، ولی او کاری با مسائل سیاسی ندارد و به این ترتیب شعار تفکیک دین از سیاست را عملی کند. گروه سوم معتقدند سیاستمداران شیاد و کهنه‌کار اصرار دارند در مقطع‌های مختلف سرگرمی‌هایی برای تودهٔ مردم درست کنند، تا افکار عمومی را به این وسیله از مسائل اصلی جامعه و ضعف‌های حکومت خود منحرف سازند. چهارمین دسته، می‌پندارند مأمون خود آدم بی‌فضلی نبود و تمایل داشت به عنوان یک زمامدار عالم در جامعهٔ اسلامی معرفی گردد، و عشق او را به علم و دانش آنهم در محیط ایران خصوصاً، و در محیط اسلام آن روز عموماً، همگان باور کنند، و این یک امتیاز برای حکومت او باشد و از این طریق گروهی را به خود متوجه سازد. همچنین مأمون برای دعوت از سران اهل کتاب، با آنها به شیوه دستوری وارد مذاکره شده و آنها را با دستور و بیم از سرپیچی به جلسه مناظره دعوت می‌نمود. برای مثال صدوق در دعوت از سران اهل کتاب برای مناظره با علی بن موسی الرضا، آورده است که مأمون آنها را دعوت به مناظره با علی بن موسی کرد و خاطرنشان نمود که از این دستور سرپیچی نشود. قرشی بر این باور است که مأمون با اهداف مختلفی اقدام به برگزاری جلسات مناظرات کرد، از جمله آنها:این مناظرات به تفکیک عبارتند از:
مکان این مناظره در دربار مأمون عباسی در شهر مرو برگزار شده‌است. به گزارش مکارم شیرازی، در اولین جلسه مناظره‌ای که مأمون تدارک دیده بود، مأمون پس از معرفی علی بن موسی الرضا به حاضرین، از جاثلیق مسیحی به شرط انصاف و عدم خروج از مسیر عدالت، تقاضای مناظره با علی بن موسی را مطرح کرد. جاثلیق نیز در جواب درخواست مأمون اشکالی را مطرح کرد که چگونه با کسی مناظره کنم در حالی‌که او از کتابی سخن می‌گوید که من قبولش ندارم و از پیامبری نقل قول می‌کند که او را به نبوت نمی‌شناسم. این سخن جاثلیق با واکنش علی بن موسی مواجه و به او اطمینان داده شد که استدلال علی بن موسی از روی کتاب انجیل است. سپس مناظره‌ای بین آن دو صورت گرفت و جاثلیق در نهایت به اشتباه بودن تثلیث آگاه شد و به وحدانیت خدای یگانه اعتراف نمود و ساکت گردید. این مناظره در غالب پرسش و پاسخ صورت گرفته‌است و در آن از برهان خلف استفاده شده‌است.
مناظره با ایراد جاثلیق به شیوه و مفاد مناظره آغاز شد. جاثلیق به درخواست مأمون جهت شروع مناظره با علی بن موسی می‌گوید: «ای امیر مؤمنان! من چگونه بحث و گفتگو کنم که (با او قدر مشترکی ندارم) او به کتابی استدلال می‌کند که من منکر آنم و به پیامبری تمسک می‌جوید که من به او ایمان نیاوردم.» در این‌جا علی بن موسی شروع به سخن کرده و به وی اطمینان می‌دهد که استدلال‌های من از روی انجیل و مطالب مسیحیان است و سپس از او می‌خواهد تا سوالاتش را بپرسد. از مفاد سخنان جاثلیق برمی‌آید که وی قصد داشته است از قبول نبوت نزد مسلمانان، در اثبات نبوت عیسی استفاده نماید. به همین جهت سه مرتبه از عیسی در جمله ابتدایی خود یاد می‌کند. علی بن موسی نیز در مقام پاسخ، با پذیرش نبوت عیسی به اثبات نبوت محمد می‌پردازد.
علی بن موسی در این مناظره از واژگان حقانیت برای اثبات ترجیح اسلام بر ادیان پیشین استفاده می‌کند و در این مناظره از دلایل اثبات نبوت محمد سخن به میان می‌آورد. علی بن موسی در جایی از این مناظره از نام فارقلیطا برای اشاره به پیامبر اسلام در کتب سایر ادیان استفاده می‌کند.
یکی از فنون مناظره که در مناظره علی بن موسی با جاثلیق مورد استفاده قرار گرفته است، دانش به مبنای فکری - اعتقادی طرف مقابل و استفاده از این دانش در جهت اسکات خصم است. علی بن موسی در جایی که جاثلیق از عدم همخوانی اعتقاد طرف مقابل (یعنی علی بن موسی) به مأمون اعتراض می‌کند؛ با این پاسخ از علی بن موسی الرضا مواجه می‌شود که، برای تو از کتاب مورد اعتماد خودت (یعنی انجیل) دلیل ارائه خواهد شد. از دیگر فنون مورد استفاده در این مناظره، استفاده از مقبولات طرف مقابل در راستای نتیجه‌گیری به نفع خویش است. در این راستا، علی بن موسی الرضا پس از آنکه از مسیحی،‌ اعتراف در عبودیت مسیح و عبادت کردن او به جانب خدا گرفته شد؛ بر علیه خود او و برای انکار تثلیث،‌ برهان اقامه شد.
به گزارش مکارم شیرازی، پس از پایان مناظره با جاثلیق مسیحی، علی بن موسی رو به رأس جالوت (عالم یهودی) رو کرد و از وی خواست تا سؤال مطرح کند؛ پس از سؤال و جواب‌های رأس جالوت دربارهٔ نبوت محمد و نبوت عیسی، سرآخر رأس جالوت به دین اسلام و مذهب علی ابن موسی الرضا ایمان پیدا می‌کند. بر این حدیث، شرح‌های بسیاری نوشته شده‌است که قدیمی‌ترین آن‌ها متعلق به قاضی سعید قمی است. میرزای قمی و ملا عبدالصحاب محمد ابن احمد نراقی نیز بر این حدیث شروحی نوشته‌اند. در این مناظره از روش دیالتیکی استفاده شده است و از جزئیات به کلیات و قیاس ختم می‌شد.
قرشی و مکارم شیرازی گزارش می‌کنند؛ پس از ایمان رأس جالوت، علی بن موسی رو به بزرگ زرتشتیان حاضر در جلسه کرد و از وی دربارهٔ زرتشت و دلیل ایمان به وی سؤالی پرسید که با بی‌پاسخ ماندن سؤال، علی بن موسی به مناظره خاتمه داد. استدلال مورد استفاده در این مناظره، همان استدلال مورد استفاده در مناظره با راس جالوت و جاثلیق بوده‌است.
به گزارش مکارم شیرازی، پس از بازماندن بزرگ هیربدان، علی بن موسی از جمع حاضر درخواست کرد که اگر کسی نسبت به اسلام نقدی دارد، بدون هراس آن را مطرح کرده و سوالش را بپرسد؛ در این بین عمران صابی که در مناظره با دانشمندان شهره بود و به ادعای خودش، کسی تا آن لحظه نتوانسته بود او را راضی کند، شروع به صحبت نمود و سوالاتی دربارهٔ توحید و خلقت مطرح کرد. پس از یک گفتگوی طولانی و بیان سخنان مفصل، عمران صابی شهادتین بر زبان جاری کرد و مسلمان شد و سجده نمود. با اسلام آوردن عمران صابی، جلسه به پایان رسید و همگان متفرق شدند. پس از اسلام آوردن عمران صابی، علی بن موسی وی را به عنوان شاگرد نزد خود نگه داشت و پس از آموزش‌های لازم، به عنوان استاد مناظره به شهرهای مختلف فرستاد. علی بن موسی در این مناظره، به بیان صفات خدا و تشریح آن صفات پرداخته است. عمران صابی، فیلسوف و روحانی قبیله صابی بود. محمدتقی جعفری، در توصیف این مناظره آورده‌است که این مناظره از مهمترین مناظرات در زمینه فلسفه است و حاوی مبهم‌ترین سوالات حکمت درباره عقل است. غالبا سوالات در این زمینه سبب سوالات مبهم دیگری می‌شوند اما پاسخ‌های علی بن موسی الرضا به سوالات عمران، روشنگرانه بوده‌است. بر اساس گزارشی که قرشی آن را گزارش می‌کند، محمد بن جعفر صادق -عموی علی بن موسی- پس از این مناظره از دانش او در خصوص حکمت و فلسفه متعجب شد و نسبت به سلامتی علی بن موسی نگران شد و این نگرانی را به حسن بن محمد نوفلی منتقل کرد. او در گفتگویی که با نوفلی داشت، از بیم خود نسبت به حسادت مأمون یاد می‌کند که ممکن است منجر به خطر جانی برای علی بن موسی الرضا بشود. علی بن موسی در این مناظره نیز از فن تشبیه استفاده کرد.
به گزارش مکارم شیرازی، در ایام داغ مناظرات کلامی در مرو بود که سلیمان مروزی، متلکم بزرگ خراسان، به مرو آمد و مأمون از وی دعوت به مناظره با علی بن موسی کرد؛ اما سلیمان به دلیل اینکه نمی‌پسندد علی بن موسی را نزد عموم مغلوب سازد، پیشنهاد مأمون را رد کرد. اما مأمون او را راضی نمود. در نهایت در روز ترویه تدارک مناظره دیده شد و مناظره با ادعای سلیمان مبنی بر انکار بداء آغاز شد؛ سپس بحث اراده الهی به میان آمد و علی بن موسی با استدلال‌های فراوان سلیمان را قانع کرد که اشتباه می‌اندیشد. پس از مغلوب شدن سلیمان در مناظره، جلسه به پایان رسید و افراد متفرق شدند. علی بن موسی الرضا در این مناظره با مقایسه ادعای او و ادعای یهودیان، به ابطال مدعای او پرداخت.
در یکی از جلسات مناظره که توسط مأمون تدارک دیده شده بود، علی بن محمد الجهم دربارهٔ عصمت سوالاتی را مطرح کرد؛ و علی بن موسی نیز پاسخ او را به تمام و کمال داده و در نهایت علی بن محمد بن الجهم از گفته خود پشیمان شد و توبه کرد. در این مناظره نیز همچون مناظره با جاثلیق از برهان خلف در رد برخی از اعتقادات علی بن محمد استفاده شده‌است. بنابر آنچه شیخ صدوق در عیون اخبار الرضا گزارش می‌کند،‌ علی بن محمد در این مناظره، آیاتی را در خصوص رد عصمت ادعایی علی بن موسی الرضا اقامه می‌کند و به آیه ۱۲۱ سوره طه، آیه ۸۷ سوره انبیاء، آی ۲۴ سوره یوسف، آیه ۲۴ سوره ص و آیه ۳۷ سوره احزاب اشاره می‌کند. پس از سخنان علی بن محمد، علی بن موسی شروع به پاسخ‌ به او شد. پس از پایان پاسخ‌های علی بن موسی، علی بن محمد از جواب‌های علی بن موسی قانع شد.
برای علی بن موسی، مناظره‌ای با یک زندیق گزارش شده‌است. در این مناظره، یک زندیق با حضور در جلسه‌ای، با علی بن موسی گفتگویی در خصوص وجود خدا را آغاز نمود. این مناظره بحثی طولانی است که نسخهٔ کامل آن در کتاب محمد حسین طباطبایی ثبت شده‌است. در بخشی از این مناظره، علی بن موسی برای اثبات وجود خدا، استدلالی عقلی اقامه می‌کند و می‌گوید: «نمی‌بینی که اگر حق با تو باشد (خدایی نباشد) ما و شما برابریم؟ هر چه نماز خواندیم، روزه گرفتیم، یا اعتقاد محکمی داشتیم آسیبی به ما نخواهد رساند. اما اگر حق با ما باشد در آن صورت آیا ما نجات پیدا نخواهیم کرد و تو هلاک نخواهی شد؟» در پایان این مناظره، زندیق به سخنان علی بن موسی باور پیدا کرد و مسلمان شد.
قرشی گزارش می‌کند که ابوقره از خراسان برای پرسش سوالاتی از علی بن موسی الرضا در خصوص حلال‌ها و حرام‌ها و برخی تکالیف دینی به دربار مأمون وارد شد. او از صفوان بن یحیی وقت ملاقاتی با علی بن موسی طلب کرد و پس در موعدی مقرر نزد وی حاضر شد و به گفتگو با او پرداخت. در این گفتگو، از موضوعاتی چون وجود و ماهیت خدا، کتاب‌های الهی و خلقت آنها، مکان خدا، ملائکه و صفت غصب خدا سخن گفته شد. پس از اتمام پاسخ‌های علی بن موسی الرضا، ابوقره که از مخالفان علی بن موسی بود، از جلسه گریخت و دلایل علی بن موسی را نپذیرفت.
ابوقره، یکی از پیشوایان فرقه مجسمه بود. مناظره‌ای بین او و علی بن موسی الرضا رخ داده‌است که متن آن را صفوان بن یحیی - از اصحاب علی بن موسی الرضا - نقل کرده‌است. بر اساس نقل صفوان، ابوقره که از همکاران فقیهان عراقی به نام شبرمه بود و از صفوان درخواست کرد تا تدارک جلسه‌ای را با علی بن موسی الرضا بدهد. در این جلسه، ابوقره از مسائل بسیاری در خصوص مواریث پرسید و در نهایت سوالات به اصول اعتقادی رسید. در گفتگوی اعتقادی آن دو، از مسائلی چون شیوه سخن گفتن خداوند با موسی و اساسا نوع کلام خدا با پیامبران سخن به میان آمد. علی بن موسی در این مناظره برای حادث بودن قرآن استدلال‌هایی را ارائه می‌کند. در این مناظره جایگاه و مکان خدا، چرایی معراج پیامبر، امکان دیدن خداوند و صفات خدا مورد سوال قرار گرفت و پس از پاسخ‌های علی بن موسی، ابوقره از پاسخ درماند و جلسه را ترک کرد. متن این مناظره در کتاب بحارالانوار، و اصول کافی، گزارش شده‌است.
ابوقره و شبرمه، هر دو در منابع رجالی، افرادی ناشناخته هستند و برخی گزارش کرده‌اند که ابوقره، از مستبصرین است و به همین دلیل او را با صفت محدث گزارش کرده‌اند. ابن حجر در کتاب التقریب گزارش می‌کند که موسی بن طارق که کنیه‌اش ابوقره بود، از محدثان طبقه نهم است و هم عصر علی بن موسی الرضا زیست می‌کرد. در خصوص شبرمه نی زگزارش شده‌است که او در عصر جعفر صادق زندگی می‌کرده و علی بن موسی رضا را درک نکرده‌است.
یکی دیگر از گفتگوهای علی بن موسی در این دوران، گفتگوی او با ابویوسف یعقوب بن اسحاق دروقی معروف به ابن سکیت است. در این گفتگو سوالاتی در خصوص معجزات عیسی، موسی و محمد مطرح شد. این گفتگو از کوتاه‌ترین گفتگوهای علی بن موسی الرضا در بین مناظرات اوست. غیر از آن گفتگویی دیگر با مردی ناشناس و همینطور پرسش و پاسخ‌هایی از جانب مأمون با علی بن موسی الرضا در منابع پوشش داده شده‌اند.
مناظرات علی بن موسی الرضا، مورد توجه جمعی از محققین و دانشمندان غیر مسلمان نیز قرار گرفته‌است. دیوید واسواشتاین در اینباره از دیوید توماس و استیون واسراسترام یاد می‌کند که هر یک به بخشی از مناظرات علی بن موسی، توجه و به آن بخش پرداخته‌اند. با این حال توماس به دید تردید در مناظره علی بن موسی با جاثلیق مسیحی نگریسته‌است و آن را یک مناظره تاریخ نمی‌داند و یا حداقل تغییر در آن توسط راوی را محتمل می‌داند. در مقابل واسراسترام این مناظره را اساسا تاریخی ندانسته و آن را یک مناظره دینی می‌داند. بیهم دائو دربارهٔ گزارشِ برگزاری و شرکت در مناظراتِ میانِ علی بن موسی الرّضا، مُتکلّمانِ مسلمان و چهره‌های برجستهٔ دیگر جوامعِ مذهبی از سوی مأمون، هدف این گزارش‌ها را نشان دادنِ برتریِ علی بن موسی الرّضا از نظرِ علم و دانش نسبت به خلیفه و دیگر دانشمندانِ مسلمان و رقیبانِ غیرمسلمان ادعا می‌کند و ادامه می‌دهد به همین دلیل، تاریخی بودنِ آنها مورد پرسش قرار گرفته است، و می‌توان آنها را سرچشمهٔ تلاش برای قرار دادنِ علی بن موسی الرّضا به‌عنوانِ رقیب در دانشِ زبانزدِ خلیفه در نظر گرفت، همان‌طور که در منابعِ اهل سنت گزارش شده است.
منابع شیعی، با اشاره به مناظره‌های علی بن موسی، یکی از نتایج حاصل از آن را اثبات علم لدنی امام می‌دانند که به کتاب‌های آسمانی تحریف نشده از ادیان ابراهیمی، مسلط است و به زبان سایر ملل احاطه دارد. جعفریان گزارش می‌کند که مناظرات کلامی در دوران حیات سیاسی امامان شیعه، از اواخر قرن اول شروع می‌شود و در اواخر قرن دوم، گسترش می‌یابد. در این میان،‌ دوران علی بن موسی الرضا و گفتگوهای کلامی او در دورانی که بحث‌های کلامی به اوج گسترش خود رسیده‌است، سبب می‌شود تا گقتارهای او در شکل‌گیری و بیان آراء امامیه،‌ نقش مهمی داشته باشد. جعفر مرتضی عاملی، با اشاره به اینکه مناظرات و جلسات علمی در بارگاه مأمون،‌ پس از درگذشت علی بن موسی الرضا ادامه نداشته‌است، این را گواهی بر کشته شدن علی بن موسی الرضا به دست مأمون می‌داند. البته مرتضی عاملی به برخی از مناظرات شکل گرفته در بغداد اشاره دارد و آنها را در مقایسه با مناظرات صورت گرفته در مرو، ناچیز و غیرقابل قیاس توصیف می‌کند.
به اعتقاد مجیدی،‌ فارق از اهداف سیاسی مأمون از تشکیل مناظره‌هایی در دوران ولایتعهدی علی بن موسی الرضا، این مناظره‌ها سبب شد تا جایگاه علمی علی بن موسی آشکارتر شده و حتی ابعادی جهانی پیدا کند. این مناظره‌ها در خراسان سبب شد تا پویاترین کانون‌های اسلامی در منطقه شکل بگریند. در روایتی که از نوفلی نقل شده‌است، محمد بن جعفر صادق، کوچکترین فرزند جعفر صادق که در دربار مأمون و به هنگام مناظره علی بن موسی با سران مسیحی، یهودی و زرتشتی حضور داشت،‌ پس از اتمام مناظره علی بن موسی و خروج او به همراه مأمون از جلسه، به نوفلی و در خفا، او را از خطر مأمون در حق علی بن موسی الرضا آگاه می‌سازد و تقاضا می‌کند که علی بن موسی را از این خطر آگاه کند. او چنین می‌اندیشید که مأمون به این سبب، بر او خشم گرفته و حسادت نماید. همین امر سبب قتل او را فراهم خواهد ساخت.
دربارهٔ زندگی علی بن موسی فراتر از گزارش‌های شیعهٔ امامی، اطلاعاتِ بسیار اندکی به‌دست آمده که عمدتاً گزارش‌هایی متأخر و با ماهیتِ شرح‌حالی هستند و مربوط به دورهٔ مواجههٔ وی با مأمون است که با مناظراتِ علمی پررنگ شده‌است. مناظرات علی بن موسی الرضا را منابع روایی، به صورت گزیده نقل کرده و اهم مطالب مناظره را بیان کرده‌اند. در این منابع اولیه، هیچگونه شرح و توضیحی درباره مناظرات و معانی آن نشده‌است. این منابع عبارتند از: "عیون اخبارالرضا" و "کتاب التوحید" تالیف شیخ صدوق، "بحارالانوار"، تالیف محمدباقر مجلسی، "احتجاج طبرسی"، تالیف شیخ طبرسی و "اثباة الهدایه"،‌ اثر شیخ حر عاملی. "عُیُونُ اَخبارَ الرِّضا" کتابی است که نویسندهٔ آن، اِبنِ بابِوَیْه، معروف به شیخ صدوق، هر چیزی را که دربارهٔ علی بن موسی الرّضا روایت شده، گردآوری کرده‌است. مناظرات دینی و احادیثی که از علی بن موسی نقل شده، چراییِ انتخاب نامِ وی، روایات مربوط به درگذشت و معجزاتی که در حرمش واقع شده، از موضوعات این کتاب است. همچنین گزارش شده‌است که عبدالعزیز جلودی ازدی، از عالمان شیعی مذهب شهر بصره، کتابی را با عنوان "مناظرات علی بن موسی الرضا" تالیف کرده‌است.
پژوهش‌های متعددی در باب مناظره‌های علی بن موسی الرضا صورت گرفته‌است. این پژوهش‌ها بیشتر در زمینه کلامی و فلسفی بوده‌است و کمتر از منظر زبان‌شناسی و تحلیل گفتمان به آن پرداخته شده‌است. حتی در برخی از این پژوهش‌ها که به تحلیل گفتمان پرداخته‌اند،‌ از حیث جامعه‌شناسی، کلامی، اخلاقی و یا تقریبی به بررسی مناظرات پرداخته‌اند. در همین زمینه پژوهشی با عنوان «تحلیل گفتمان مناظره‌های امام رضا» به قلم جسن مجیدی در مجله فرهنگ رضوی منتشر شده‌است. در مقاله علمی و پژوهشی دیگری با عنوان «راهبردهای تقریب ادیان و مذاهب در سیره رضوی با تاکید بر مناظرات و احتجاجات» از فاطمه خادمی که در مجله فرهنگ رضوی منتشر شده‌است، به واکاوی راهبردهای علی بن موسی الرضا در مساله تقریب ادیان و مذاهب پرداخته شده‌است.