کنکور در ایران
در ایران، سازمان سنجش آموزش کشور که سازمانی تحت نظر وزارت علوم، تحقیقات و فناوری است، متولی اصلی برگزاری کنکور سراسری برای ورود به دانشگاه‌های دولتی است. این آزمون در هر سال یک بار در ماه تیر (غیر از سال ۱۳۹۹ به دلیل شیوع کوید-۱۹) به صورت یک مرحله‌ای و برای پنج گروه آزمایشی علوم ریاضی و فنی، علوم تجربی، علوم انسانی(شامل داوطلبان متقاضی شرکت در آزمون با منابع رشته علوم انسانی و یا منابع رشته علوم و معارف اسلامی)، زبان‌های خارجی و هنر به‌طور جداگانه برگزار می‌شود. مرکز آزمون دانشگاه آزاد اسلامی نیز آزمون‌های تقریباً مشابهی را برای پذیرش دانشجو برگزار می‌کرد. دانشگاه آزاد اسلامی، آزمون گروه پزشکی را جداگانه از آزمون علوم تجربی برگزار می‌کرد. از کنکور سراسری ۱۳۹۲ این آزمون با آزمون سراسری تلفیق شد.
طبق مصوبه مجلس، قرار است کنکور به تدریج حذف شود و معیارهای دیگری برای ورود به دانشگاه در نظر گرفته شود.
همچنین بر اساس مصوبات مجلس و در راستای حذف تدریجی کنکور، معدل امتحانات نهایی سال سوم دبیرستان با تأثیر ۲۵ درصد به صورت مثبت و معدل امتحانات نهایی پیش دانشگاهی با تأثیر ۵ درصد به صورت مثبت لحاظ می‌شود؛ که البته برای داوطلبان نظام آموزشی جدید (۳-۳-۶) معدل امتحانات نهایی برگزار شده در پایه دوازدهم تأثیر ۳۰ درصدی به صورت مثبت را دارا می‌باشد.
اوّلین کنکور ایران در سال ۱۳۴۸ برگزار شد و ۴۷٬۷۰۳ نفر داوطلب در آن شرکت کردند. سؤالات اوّلین دورهٔ کنکور، به صورت سؤالات کوتاه پاسخ طرّاحی شده بود. در آزمون سال ۱۳۹۴ که چهل و ششمین کنکور ایران بود حدود ۸۵۰۰۰۰نفر داوطلب ورود به دانشگاه بودند که ۵۰۰۰۰۰ نفر در رشته علوم تجربی ثبت نام کرده بودند.
بررسی‌ها نشان می‌دهد که تعداد متقاضیان شرکت در کنکور از سال ۱۳۸۰ تا سال ۱۳۹۷ روندی کاهشی داشته‌است. با این حال تعداد متقاضیان کنکور در سال ۱۳۹۸ نسبت به ۱۳۹۷ روندی افزایشی داشته‌است. تعداد شرکت‌کنندگان در کنکور سراسری سال ۱۳۹۸، ۱۱۱۸۷۹۳ نفر بوده‌است.
۴ درس زبان و ادبیات فارسی، دین و زندگی، زبان انگلیسی و زبان عربی در کلیه آزمون‌ها به‌عنوان دروس عمومی مورد سؤال واقع می‌شوند. ضرایب دروس عمومی به ترتیب زیر است:
دروس اختصاصی گروه‌های آزمایشی مختلف عبارت‌اند از: ریاضیات (شامل: ریاضی، حسابان، هندسه، هندسه تحلیلی، ریاضیات گسسته، آمار و احتمال، جبر)، فیزیک و شیمی. زیست‌شناسی، زمین‌شناسی، ریاضیات، فیزیک و شیمی زبان و ادبیّات فارسی (شامل کتابهای علوم و فنون ادبی ۱٫۲٫۳)، زبان عربی، اقتصاد، جامعه‌شناسی، روان‌شناسی، فلسفه و منطق، تاریخ (تاریخ اسلام 1 و 2 و تاریخ 3 (ایران در دوره اسلامی) مخصوص داوطلبان دیپلمه علوم و معارف اسلامی)، جغرافیا و ریاضی و آمار. زبان خارجی تخصّصی
درک عمومی هنر، درک عمومی ریاضی و فیزیک، ترسیم فنی، خلاقیت تصویری، خلاقیت نمایشی، خلاقیت موسیقی، خواص مواد
با توجه به رقابتی تر شدن کنکور سراسری در ایران و فشار روانی جلسه کنکور برای بسیاری از داوطلبان، موسساتی با هدف برگزاری آزمون‌های آزمایشی مشابه کنکور شروع به فعالیت کردند. این موسسات طبق برنامه زمان‌بندی شده‌ای هر دو تا سه هفته یکبار اقدام به برگزاری آزمونی مشابه با کنکور سراسری کرده تا داوطلبان با شرکت در آن بتوانند مهارت‌های آزمونی خود را به چالش بکشند. پایه‌گذار آزمون‌های آزمایشی کاظم قلم چی بود که در سال ۱۳۷۲ اولین آزمون آزمایشی اش را در زیر زمین دبستانی با حدود ۶۰ نفر شرکت کننده برگزار کرد.
از آزمون‌های آزمایشی که در ایران برگزار می‌شود می‌توان به قلمچی، گاج، گزینه دو، ماز و سنجش اشاره کرد.
در فرایند انتخاب رشته، تمامی افرادی که در کنکور سراسری شرکت نموده و توانسته‌اند رتبه و تراز لازم برای انتخاب رشته در هر یک از دوره‌ها را کسب نمایند، امکان آن را خواهند داشت تا در بازه زمانی یک هفته ای اقدام به انتخاب رشته دلخواه خود نمایند. فرم انتخاب رشته در گذشته به صورت دستی و توسط متقاضیان در زمان مشخص تکمیل شده و به باجه‌های انتخاب رشته هر شهر تحویل داده می‌شد. اما در حال حاضر فرم انتخاب رشته به صورت اینترنتی تکمیل شده و متقاضیان ورود به دانشگاه حداکثر ۱۵۰ رشته در دانشگاه‌های متفاوت را می‌توانند به ترتیب اولویت تکمیل نمایند.
گروه آزمایشی علوم ریاضی و فنی از گروه‌های پنجگانه آزمون سراسری ورود به دانشگاه‌ها (آموزش عالی) است که به‌طور مستقل آزمون ورودی برگزار می‌کند و رشته‌هایی در مقاطع مختلف تحصیلی دارد. دانش‌آموزان علاقه‌مند به رشته ریاضی - فیزیک باید قدرت درک، فهم و تجزیه و تحلیل بالایی در دروس ریاضی، فیزیک و شیمی داشته و پایه درسی آنها در دروس نامبرده قوی باشد. دانش‌آموزان این رشته می‌توانند در مقاطع بالاتر (دانشگاهی) به تحصیلات خود در رشته‌های فنی و مهندسی ادامه دهند.
طبق آماری که در سال ۹۶ منوط بر ظرفیت دانشگاه‌ها بر اساس شرکت کننده‌های کنکور ریاضی اعلام شده از تقریباً ۲۳۵۰۰۰ نفر ظرفیت با آزمون و بدون آزمون، تقریباً ۶۶۰۰۰ نفر با آزمون به دانشگاه راه پیدا خواهند کرد.
از ۲۳۵ سؤال در کنکور ریاضی، ۲۰٪ – ۳۰٪ آنها ساده هستند و اکثراً به تمامی سوالات پاسخ خواهند داد. ۴۰٪ – ۶۰٪ متوسط هستند که با داشتن تسلط نسبی می‌توانید از پس این تیپ سوالات هم بربیایید. اما ۲۰٪ – ۳۰٪ باقی مانده به گروه سوالات سخت و سرنوشت ساز تعلق دارد که برای رسیدن به رتبه برتر، دانشگاه و رشته مد نظر باید وارد رقابت با این تیپ سوالات شوید.
در گروه آزمایشی علوم ریاضی و فنی، ریاضیات به عنوان مهمترین و اصلیترین ماده امتحانی اهمیت بسیاری دارد. ریاضیات رشتهٔ ریاضی به ۳ قسمت تقسیم می‌شود: حساب (شامل ریاضی۱ و حسابان ۱ و۲) هندسه (شامل هندسه۱و۲و۳ و هندسه تحلیلی و جبر خطی) ریاضیات گسسته (شامل آمار و مدلسازی، جبر و احتمال و گسسته)
"گروه آزمایشی علوم ریاضی و فنی" دارای ۳ زیرگروه می‌باشد.
گروه آزمایشی علوم تجربی از گروه‌های پنج‌گانه آزمون سراسری ورود به دانشگاه‌ها (آموزش عالی) است که به‌طور مستقل آزمون ورودی برگزار می‌کند و رشته‌هایی در مقاطع مختلف تحصیلی دارد.
داوطلبان برای دروس مختف خود زمان‌های استانداردی را مهلت پاسخ گویی به سوالات دارند. جمعاً ۱۷۰ سؤال تخصصی و در زمان ۱۷۵ دقیقه و در بخش عمومی ۱۰۰سؤال و ۷۵ دقیقه فرصت پاسخگویی دارند. با توجه به تحلیل آزمون کارشناسی علوم تجربی سال‌های گذشته جدول زیر می‌تواند به میزان دست یابی رتبه برتر به شما کمک کند.
کنکور تجربی تنوع بسیار بالایی در سوالات خود دارد به گونه ای که شما در دروس زیست‌شناسی و زمین‌شناسی با قالبی حفظی-مفهومی روبرو خواهید شد و این در حالی ست که دروس ریاضی و فیزیک دانش استدلالی و محاسباتی شما را محک می‌زند؛ یا درس شیمی که تلفیقی از مهارت‌های گفته شده‌است.
"گروه آزمایشی علوم تجربی" دارای ۵ زیرگروه است. شرکت کنندگان در این گروه آزمایشی پس از قبولی در کنکور می‌توانند در رشته‌های چون پزشکی، دندان‌پزشکی، دامپزشکی، داروسازی و… تحصیل کنند. از نظر طبقه‌بندی علوم، علوم تجربی شامل چهار علم «شیمی»، «فیزیک»، «زیست‌شناسی» و «زمین‌شناسی» است. در این گروه آزمایشی به‌طور یکسان به این چهار علم پرداخته نمی‌شود؛ مثلاً دربارهٔ زیست‌شناسی بسیار مفصل بحث می‌شود و ضریب بالایی هم دارد در حالی که در علم شیمی بین گروه علوم ریاضی و فنی با این گروه آزمایشی تفاوتی وجود ندارد و منابع یکی است. همین مسئله دربارهٔ علم فیزیک هم به چشم می‌خورد. علم زمین‌شناسی هم که با ضریب صفرش در زیرگروه یک، خود گویای همه چیز است.
مواد تخصصی امتحانی این گروه برگرفته از دروس تخصصی رشته تحصیلی علوم تجربی از شاخه متوسطه نظری است. این رشتهٔ دبیرستانی دربارهٔ علوم تجربی و طبیعی بحث می‌کند. از مهمترین دروس این رشته زیست‌شناسی می‌باشد که در کنکور نیز بالاترین ضریب را دارد. از مباحث اصلی دروس زیست‌شناسی می‌توان به زیست‌شناسی و بهداشت محیط، زیست گیاهی، زیست جانوری، زیست سلولی مولکولی و ژنتیک و… اشاره کرد. شرکت کنندگان در گروه آزمایشی علوم تجربی باید پایه و بنیه علمی قوی در درس زیست‌شناسی داشته و به‌راحتی از پس مسائل ریاضی، فیزیک (در حد علوم تجربی) و شیمی برآیند.
درس زیست‌شناسی در رشته تجربی مهم‌ترین درس است و در زیر گروه‌های یک و دو دارای ضریب ۴ می‌باشد.
برای دانش آموزانی که می‌خواهند در رشته داروسازی پذیرفته شوند مهم‌ترین درس بعد زیست‌شناسی، درس شیمی است که در زیرگروه دو ضریب ۴ دارد.
ضرایب دروس:منابع:گروه آزمایشی علوم انسانی از گروه‌های پنجگانه آزمون سراسری آموزش عالی ورود به دانشگاه‌ها (کنکور) است. این گروه آزمایشی به‌طور مستقل آزمون ورودی و رشته‌هایی در سطح کارشناسی و کاردانی دارد.
پذیرش در کنکور علوم انسانی به مراتب از کنکور ریاضی و کنکور تجربی بیشتر و بهتر است و از ۳۱۰۸۶۴ نفر شرکت کننده در سال ۹۶، تعداد ۵۴۴۰۷ نفر در رشته‌های انسانی با آزمون پذیرفته شده‌اند.
در کنکور انسانی سال ۹۹ تعداد ۳۱۴۴۹۸ نفر ثبت نام کردند. از این تعداد ۴۴۶۲۱ نفر غایب بودند.
تیپ سوالات انسانی همانند سایر رشته هاست. ۲۰٪ – ۳۰٪ ساده هستند و اکثراً پاسخ می‌دهند، ۴۰٪ – ۶۰٪ سوالات متوسط هستند و با دانش نسبی از مطالب می‌توانید از پس این سوالات هم بر بیایید، ۲۰٪ – ۳۰٪ باقی مانده بخش سرنوشت ساز و مقدمه ورود به عرصه رقابت برای رتبه برتری ست که بسیار کاری سخت و دشوار است.
"گروه آزمایشی علوم انسانی" دارای ۵ زیرگروه است.
مواد تخصصی امتحانی آن از دروس تخصصی رشتهٔ تحصیلی علوم انسانی است که خود از شاخهٔ متوسطهٔ نظری است. رشتهٔ علوم انسانی بیشتر تأکید بر مباحث مرتبط با تفکر آدمی (دروس فلسفه و منطق و روان‌شناسی)، جامعه و مسائل مرتبط با آن (جامعه‌شناسی، تاریخ، جغرافیا و اقتصاد) و مهم‌تر از همه زبان (ادبیات فارسی و عربی) که وسیلهٔ درک و انتقال پیام میان انسانها است، دارد.
درباره داوطلبان دیپلمه علوم و معارف اسلامی: داوطلبانی که دارای دیپلم رشته علوم و معارف اسلامی هستند (رشته علوم و معارف اسلامی در اکثر دروس با رشته علوم انسانی مشترک است) نیز می توانند با شرکت در رشته علوم انسانی و انتخاب گزینه تقاضای آزمون از منابع رشته علوم و معارف اسلامی؛ در منابع عمومی و تخصصی این رشته که با رشته علوم انسانی تفاوت دارند (عربی 1و2و3 [عربی رشته معارف مفصل تر و پیشرفته تر از سایر رشته ها می باشد]؛ تاریخ(در رشته علوم و معارف اسلامی به جای تاریخ 1و2و3؛ تاریخ اسلام1و2 و تاریخ 3 (ایران معاصر) تدریس و مطالعه می شود؛ و همچنین دین و زندگی(که منبع تخصصی آن در این رشته کتب اصول عقاید 1و2و3 می باشد) به سوالات طرح شده از منابع خودشان پاسخ دهند؛ در ارزیابی با جامعه کل گروه آزمایشی علوم انسانی سنجیده می شوند و در انتخاب رشته هم تفاوتی با داوطلبان علوم انسانی ندارند.
"ریاضی" - "اقتصاد" - "علوم و فنون ادبی (ادبیات تخصصی)" - "زبان عربی" - "تاریخ (تاریخ اسلام 1 و 2 و تاریخ 3 (ایران در دوره اسلامی) مخصوص داوطلبان دیپلمه علوم و معارف اسلامی) - جغرافیا" - " علوم اجتماعی (جامعه‌شناسی)" - "فلسفه و منطق" - "روان‌شناسی".
رشته‌های دانشگاهی "گروه آزمایشی علوم انسانی" در ۵ زیرگروه است.
ضرایب دروس تخصصی برای زیرگروه‌های مختلف:
در تاریخ آموزش و پرورش نظام‌های آموزشی مختلفی از ابتدا تاکنون وجود داشتند. آخرین نظام آموزشی که در حال حاضر در سیستم آموزش و پرورش در حال اجراست، با نام نظام ۳-۳-۶ می‌باشد. این نامگذاری اشاره به ۶ سال دوره ابتدایی (۳ سال دوره اول ابتدایی / ۳ سال دوره دوم ابتدایی) و ۳ سال دوره اول دبیرستان یا همان دوره راهنمایی و ۳ سال دوره دوم دبیرستان دارد. رشته علوم انسانی در دوره دوم متوسطه نظام آموزشی جدید قرار دارد. در نظام جدید آموزشی این رشته تغییرات زیادی اتفاق افتاده‌است. مهم‌ترین آن‌ها را می‌توان این‌طور گفت:
کتاب درسی اقتصاد همچنان بخش‌های مشترکی زیاد با نظام قدیم دارد. البته درس روانشناسی هم چنین است.
در کنکور انسانی نظام جدید این کتاب‌ها به عنوان منابع سوالات استفاده می‌شوند:
فارسی ۱ پایه دهم / فارسی ۲ پایه یازدهم / فارسی ۳ دوازدهم
در این درس ۲۵ تست طراحی می‌شود با ۱۸ دقیقه زمان پاسخگویی. سوالات این درس شامل موضوعات زیر می‌شود:
۱. املاء و درستی واژگان: ۲–۳ تست
۲. معنی واژگان: ۲–۳ تست
۳. دستور زبان: ۴–۵ تست
۴. تاریخ ادبیات: ۱ تست
۵. آرایه‌های ادبی: ۵–۴ تست
۶. قرابت معنایی و تناسب مفهومی: ۸–۹ تست
عربی، زبان قرآن ۱ پایه دهم / عربی، زبان قرآن ۲ پایه یازدهم / عربی، زبان قرآن ۳ پایه دوازدهم
در سوالات زبان عربی نیز مانند زبان و ادبیات فارسی ۲۵ سؤال قرار دارد. مدت زمان پاسخگویی این درس ۲۰ دقیقه است.
منابع کنکور برای این درس شامل سه کتاب مذکور است و شامل این موضوعات می‌شود:
۱. ترجمه از عربی به فارسی: ۷–۸ تست
۲. ترجمه از عربی به فارسی که تعریب نام دارد: ۱–۲ تست
۳. درک و معادل یابی حملات: ۱ تست
۴. درک مطلب و متن: ۴ تست
۵. تجزیه و ترکیب: ۳ تست
۶. حرکت گذاری: ۱ تست
۷. قواعد: ۴ تست
۸. سوالات ترکیبی قواعد و ترجمه: ۳ تست
دین و زندگی ۱ پایه دهم / دین و زندگی ۲ پایه یازدهم / دین و زندگی ۳ پایه دوازدهم
انگلیسی ۱ پایه دهم / انگلیسی ۲ پایه یازدهم / انگلیسی ۳ پایه دوازدهم
ریاضی و آمار ۱ پایه دهم / ریاضی و آمار ۲ پایه یازدهم / ریاضی و آمار ۳ پایه دوازدهم
تنها از کتاب درسی اقتصاد پایه دهم طرح سؤال می‌شود.
علوم و فنون ادبی ۱ پایه دهم / علوم و فنون ادبی ۲ پایه یازدهم / علوم و فنون ادبی ۳ پایه دوازدهم
از کتاب‌های عربی اختصاصی علوم انسانی پایه دهم و یازدهم و دوازدهم طرح سؤال می‌شود.
برای سوالات تاریخ: تاریخ ایران و جهان باستان ۱ پایه دهم / تاریخ ۲ پایه یازدهم / تاریخ ۳ ایران و جهان معاصر
برای سوالات جغرافیا: جغرافیای ایران پایه دهم / جغرافیا ۲ ناحیه ای / جغرافیا ۳ کاربردی پایه دوازدهم
جامعه‌شناسی ۱ پایه دهم / جامعه‌شناسی ۲ پایه یازدهم / جامعه‌شناسی ۳ پایه دوازدهم
منطق پایه دهم
فلسفه ۱ پایه یازدهم / فلسفه ۲ اسلامی پایه دوازدهم
فقط یک "کتاب درسی" روانشناسی برای طرح سؤال در پایه یازدهم است.
کنکور هنر یکی از ۵ کنکور ورود به مقطع کارشناسی یا کاردانی دانشگاه در ایران است. این کنکور مختص داوطلبانی است که علاقه‌مند به ادامه تحصیل در رشته‌های هنری در دانشگاه هستند. این کنکور همانند ۴ کنکور دیگر (ریاضی، علوم تجربی، علوم انسانی و زبان خارجه) دارای ۴ درس عمومی و ۷ درس اختصاصی به شرح زیر است: برای شرکت در کنکور هنر داوطلب نیازمند مدرک دیپلم در هر رشته‌ای است. اما غالباً به‌خصوص داوطلبان هنرستانی پیش هنر یا پیش دانشگاهی هنر می‌گذرانند. منابع کنکور غالباً توسط سازمان سنجش اعلام شده و علاوه بر آن‌ها برای دروس اختصاصی نیازمند مطالعه منابع آزاد هستید. این کنکور برای پذیرش در رشته‌های هنری غالباً دارای امتحان عملی است. آزمون عملی (یا مرحله دوم) برای سنجیدن توانایی داوطلب توسط داوران در رشته مورد علاقه اش است. دروس تخصصی گروه آزمایشی هنر: "درک عمومی هنر" - "درک عمومی ریاضی و فیزیک" - "ترسیم فنی" - "خلاقیت تصویری و تجسمی" - "خلاقیت نمایشی" - "خلاقیت موسیقی" - "خواص مواد".گروه آزمایشی زبان‌های خارجی از گروه‌های آزمون سراسری ورود به دانشگاه‌ها (آموزش عالی) است که به‌طور مستقل آزمون ورودی برگزار می‌کند و رشته‌هایی در مقاطع مختلف تحصیلی دارد.
کنکور زبان از جمله شاخه‌های کنکور سراسری است که علاوه بر داوطلبان خاص خود از رشته‌های انسانی، تجربی، ریاضی هم شرکت کننده می‌پذیرد. کنکور زبان در بعد از ظهر یکی از کنکورها و اغلب کنکور تجربی برگزار می‌شود.
"گروه آزمایشی زبان‌های خارجی" دارای چهار زیرگروه می‌باشد.
دروس تخصصی عبارتند از:
براساس مصوبات شورای عالی انقلاب فرهنگی در تاریخ ۱ تیر ۱۴۰۰، از سال ۱۴۰۲ در پذیرش دانشگاه‌ها سهم سوابق تحصیلی ۶۰ درصد و سهم کنکور سراسری ۴۰ درصد خواهد بود.
همچنین کنکور سراسری مختص دروس تخصصی است و دروس عمومی با توجه به سوابق تحصیلی ارزیابی می‌شود همچنین کنکور سراسری دو بار در سال برگزار خواهد شد و نتایج آزمون‌ها تا ۲ سال اعتبار خواهد داشت.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی در بهمن ۱۴۰۰، با بیان این‌که تلاش علمی سال‌های دهم، یازدهم و دوازدهم دوران دبیرستان در کنکور تأثیر قطعی پیدا می‌کند، گفت: بر مبنای این مصوبه، معدل سال دوازدهم و اعمال آن در سال ۱۴۰۲ و معدل سال یازدهم در سال ۱۴۰۳ و معدل سال دهم در سال ۱۴۰۴ تأثیر قطعی خواهد داشت. بر اساس این مصوبه سهم ۶۰ درصد ارزیابی توانائی داوطلبان کنکور به دوره تحصیلی دبیرستان منتقل می‌شود و صرفاً طی ۴ ساعت کنکور، سرنوشت دانش‌آموزان تعیین نخواهد شد و وزن بیشتر به علم و دانش عمیق دانش‌آموزان اختصاص پیدا خواهد کرد.
بنا بر گفته مسولان سازمان سنجش هدف از برگزاری کنکور، جدا کردن ۵٪ اول داوطلبان هر گروه آزمایشی (جهت انتخاب رشته در رشته‌های پرطرفدار است) و به همین خاطر مجبور هستند هر سال یک یا چند درس را دشوار طرح کنند.
این موضوع در کنکور سراسری سال ۱۳۹۹ موجب اعتراضات شدیدی بخاطر سطح بسیار دشوار درس شیمی و در کنکور سراسری سال ۱۴۰۰ در درس ریاضی شده‌است.