د حقوقو د پراختیا نړیوال سازمان/سازمان بین المللی انکشاف حقوق
د حقوقو د پراختیا نړیوال سازمان
International Development Law Organization
یو نړیوال بین الدولتي سازمان دی چې مقر یې د ایټالیا په روم ښار کې دی او تر اوسه (کال ۱۴۰۰ ه ش) پورې یې ۳۷ هېوادونه غړیتوب لري. دغه سازمان د قانون د حاکمیت او تل پاتې پراختیا په برخو کې کار کوي. آیډلو د یو څو اړخیز هوکړه لیک پر بنسټ جوړ شوی سازمان دی چې د ۱۹۸۸ کال د فیبروري په ۵ مه نېټه په روم ښار کې لاسلیک شوی دی او له ۲۰۰۱ کال راهیسې د ملګرو ملتونو په سازمان کې د ناظر سازمان په توګه حقوقي وضعیت لري. آیډلو له ۹۰ څخه په ډيرو هېوادونو کې له بېلابېلو حقوقي نظامونو سره د کار تجربه لري. آیډلو له هېوادونو سره د تل پاتې پراختیا، له فساد څخه د مخنیوي او د ښې حکومتوالۍ په پراختیا او د قانون په حاکمیت کې همکاري کوي. دغه سازمان خپل فعالیتونه له تبعیض یا له کوم سیاسي ګوند یا قومي، نژادي، او مذهبي ډلې څخه له پلوۍ  پرته تر سره کوي.
د آیډلو لیدلوری (IDLO Vision)
داسې یوه نړۍ چې په هغه کې ټول خلک په عزت او د قانون تر حاکمیت لاندې ژوند کوي.
د آیډلو مأموریت (IDLO Mission)
موږ له داسې عدالت څخه دفاع کوو چې تمرکز یې پر خلکو وي او تل پاتې پراختیا ته د رسېدو او له سولییزو، ټول شموله او نرمښت ښودونکو ټولنو په جوړولو کې د مرستې لپاره د قانون حاکمیت ته پراختیا ورکوو.
د آیډلو ارزښتونه (IDLO Values)
·       پر خلکو متمرکز
·       جنسیتي برابري
·       سیمییز مالکیت
·       بشري حقوق
·       حقوقي پلورالیزم (ډیرښت)
·       روڼتیا او مسؤلیت مننه
·       ګډون
د آیډلو تاریخچه
وړاندې له دې چې د حقوقو پراختیا نړیوال سازمان (IDLO) په اوسنۍ بڼه رامنځ ته شي، لومړی د حقوقو د پراختیا د نړیوال انستیتوت (IDLI) په نامه په ۱۹۸۳ کال کې د یو غیر دولتي سازمان (NGO) په توګه د دې لپاره جوړ شو چې په مخ پر ودې هېوادونو کې وکیلانو او نورو حقوقي متخصصینو ته زده کړه او تخنیکي مرستې وړاندې کړي. په ۱۹۸۸ کال کې، کله چې ۸ هېوادونه د حقوقو د پراختیا د نړیوال سازمان د هوکړه لیک د لاسلیک لپاره سره راټول شول، د IDLI وضعیت له یو غیر دولتي سازمان څخه په یو نړیوال بین الدولتي سازمان بدل شو. بنسټ اېښودونکي هېوادونه عبارت وو له فرانسې، ایټالیا، هالنډ، فیلیپین، سنګال، سوډان، تونس او امریکا متحده ایالتونه. په ۲۰۰۱ کال کې د IDLO لپاره د ملګرو ملتونو د سازمان په عمومي اسامبلې څخه د دایمي نظارت کوونکي یا ناظر حق ورکړل شو. په بل کال کې غړو هېوادونو د تأسیس هوکړه لیک ته بیا کتنه وکړه او دغه مأموریت ته یې پراختیا ورکړه تر څو د قانون حاکمیت او تل پاتې پراختیا هم پکې شامل شي او په همدې توګه د انستیتوت نوم د حقوقو د پراختیا په نړیوال سازمان (IDLO) بدل شو.
غړي هېوادونه
د یو بین الدولتي سازمان په توګه، په دغه سازمان کې غړیتوب د حقوقو د پراختیا د نړیوال سازمان د جوړښټ د هوکړه لیک له لاسلیک کوونکو څخه رامنځ ته شوی دی. د جوړښت یا تأسیس د هوکړه لیک ۳۷ غړي هېوادونه (تر ۲۰۲۲ کال پورې غړي هېوادونه) عبارت دي له:
·       افغانستان (۲۰۱۲)
·       استرالیا (۲۰۰۰)
·       اتریش (۱۹۹۴)
·       بلغاریا (۱۹۹۶)
·       بورکینافاسو (۱۹۹۰)
·       چین (۱۹۸۹)
·       اکوادور (۱۹۹۸)
·       مصر (۱۹۹۰)
·       السالوادور (۲۰۱۲)
·       فرانسه (۱۹۸۹)
·       هندوراس (۲۰۱۵)
·       ایټالیا (۱۹۹۳)
·       اردن (۲۰۰۹)
·       کنیا (۲۰۰۹)
·       کویټ (۲۰۱۰)
·       لیبریا (۲۰۱۹)
·       مالي (۲۰۱۷)
·       موریتانیا (۲۰۲۱)
·       منګولیا (۲۰۱۵)
·       مونته‌ نگرو (۲۰۱۸)
·       موزامبیک (۲۰۱۱)
·       هالنډ (۱۹۹۰)
·       OFID (۲۰۰۹)
·       پاکستان (۲۰۱۵)
·       پاراگوای (۲۰۰۹)
·       پرو (۲۰۰۹)
·       فیلیپین (۱۹۸۹)
·       قطر (۲۰۱۹)
·       رومانیا (۲۰۰۵)
·       سنگال (۱۹۹۰)
·       سوډان (۱۹۸۹)
·       سویډن (۲۰۱۷)
·       تونس (۱۹۹۱)
·       ترکیه (۲۰۱۱)
·       اوگاندا (۲۰۱۹)
·       ایالات متحده (۱۹۸۸)
·       ویتنام (۲۰۱۶)
سازمان بین المللی انکشاف حقوق International Development Law Organization
یک سازمان بین الدولتی بین‌المللی است که مقر آن در شهر روم، ایتالیا قرار داشته، و تا اکنون(سال  1400هـ.ش) 37 کشور عضویت آن را دارد. اين سازمان در بخش حاکمیت قانون و توسعۀ پایدار فعاليت می نمايد. آیدلو براساس موافقت‌نامه ای چند جانبه ایجاد گردیده است که در 5 فبروری سال 1988 در شهر روم به امضاء رسیده است و از سال 2001 به اين سو وضعيت ناظر در سازمان ملل متحد را دارد. آيدلو تجربه کار در بیش از ۹۰ کشور، با سيستمهای حقوقی مختلف، را دارد. آیدلو با کشور ها در زمینۀ انکشاف پایدار، جلوگیری از فساد و انکشاف حکومت داری خوب و حاکمیت قانون، همکاری میکند. این سازمان فعاليتهای خود را بدون تبعیض یا جانبداری از کدام حزب سیاسی یا گروه قومی، نژادی، مذهبی انجام می دهد.
دیدگاه آيدلو (IDLO Vision)
جهانی که در آن همه افراد با کرامت و برابری تحت حاکمیت قانون زندگی می کنند.
ماموریت آيدلو (IDLO Mission)
ما از عدالت مردم محور دفاع می کنیم و حاکمیت قانون را برای پیشبرد توسعه پایدار و کمک به ایجاد جوامع صلح آمیز، فراگیر و انعطاف پذیرتر ترویج می کنیم.
ارزش های آيدلو (IDLO Values)
·       مردم محور
·       برابری جنسیتی
·       مالکیت محلی
·       حقوق بشر
·       پلورالیسم حقوقی (کثرت گرایی)
·       شفافیت و مسئولیت پذیری
·       شراکت
تاريخچۀ آيدلو
پیش از اينکه سازمان بين المللی انکشاف حقوق (IDLO) به شکل فعلی آن درآيد،نخست به نام انستیتوت بین المللی انکشاف حقوق (IDLI) در سال 1983 به عنوان یک سازمان غیردولتی (NGO) برای ارائه آموزش و کمک های فنی به وکلا و سایر متخصصان حقوقی از کشورهای در حال توسعه تأسیس شد. در سال 1988، زمانی که هشت دولت برای امضای موافقتنامۀ تأسیس سازمان بین المللی انکشاف حقوق گرد هم آمدند، وضعیت IDLI از یک سازمان غیردولتی به یک سازمان بین الدولتی تبدیل شد. کشور های مؤسس عبارت بودند از فرانسه، ایتالیا، هلند، فیلیپین، سنگال، سودان، تونس و ایالات متحدۀ آمریکا. در سال 2001، برای  IDLOدر مجمع عمومی سازمان ملل متحد حق ناظر دائمی اعطا شد. در سال بعد، کشورهای عضو موافقتنامهٔ تأسیس را مورد بازنگری قرار دادند و این مأموریت را گسترش دادند تا شامل ترویج حاکمیت قانون و توسعه پایدار گردد و به این صورت نام انستیتیوت به سازمان بین المللی انکشاف حقوق (IDLO) تغییر داده شد. [2]
اعضاء
به عنوان یک سازمان بین دولتی، عضویت در این سازمان از امضاکنندگانِ توافقنامۀ تأسیس سازمان بین المللی انکشاف حقوق تشکیل شده‌ است. سی و هفت طرف موافقت نامه تأسیس (کشورهای عضو الی سال 2022) عبارتند از:
·       افغانستان (۲۰۱۲)
·       استرالیا (۲۰۰۰)
·       اتریش (۱۹۹۴)
·       بلغارستان (۱۹۹۶)
·       بورکینافاسو (۱۹۹۰)
·       چین (۱۹۸۹)
·       اکوادور (۱۹۹۸)
·       مصر (۱۹۹۰)
·       السالوادور (۲۰۱۲)
·       فرانسه (۱۹۸۹)
·       هندوراس (۲۰۱۵)
·       ایتالیا (۱۹۹۳)
·       اردن (۲۰۰۹)
·       کنیا (۲۰۰۹)
·       کویت (۲۰۱۰)
·       لیبریا (۲۰۱۹)
·       مالی (۲۰۱۷)
·       موریتانی (۲۰۲۱)
·       مغولستان (۲۰۱۵)
·       مونته‌نگرو (۲۰۱۸)
·       موزامبیک (۲۰۱۱)
·       هلند (۱۹۹۰)
·       OFID (۲۰۰۹)
·       پاکستان (۲۰۱۵)
·       پاراگوئه (۲۰۰۹)
·       پرو (۲۰۰۹)
·       فیلیپین (۱۹۸۹)
·       قطر (۲۰۱۹)
·       رومانی (۲۰۰۵)
·       سنگال (۱۹۹۰)
·       سودان (۱۹۸۹)
·       سوئد (۲۰۱۷)
·       تونس (۱۹۹۱)
·       ترکیه (۲۰۱۱)
·       اوگاندا (۲۰۱۹)
·       ایالات متحده (۱۹۸۸)
·       ویتنام (۲۰۱۶)