نرگاو آسمان
نرگاو آسمان جانوری افسانه‌ای در اساطیر بین‌النهرین باستان است که گیلگمش با آن مبارزه می‌کند. داستان نرگاو آسمان دارای دو روایت متفاوت است: یک روایت در شعر سومری پیشین آمده و روایت جدیدتر در "حماسه گیلگمش" به اکدیِ معیار.
در نخستین متن‌های بازمانده از بین‌النهرین، نام گیلگمش به صورت کمی متفاوت می‌آید: بیلگمس. پنج شعر سومری دربارهٔ وی وجود دارد؛ این مجموعه، امکان مقایسه با حماسه بابلی معیار و سایر متن‌هایی که به اکدی نوشته شده را فراهم می‌آورند. تفاوت‌های چشمگیر شعرهای سومری با حماسه بابلی روشن‌تر شده‌است و این نکته بهتر درک می‌شود که شاعر بابل باستانِ حماسه با چه مهارتی درون‌مایه‌های سنتی و داستان‌هایی که برای وی مواد خامی بودند را به کلیتی به‌هم‌پیوسته تبدیل کرده‌است. یکی از وام‌گیری‌های آشکار، تأثیر روشنِ "بیلگمس و نرگاو آسمان" بر لوح VI حماسه است؛ با این حال ترجمه آن کار دشواری است. نام دوم این شعر "قهرمان در نبرد" است که بنا بر واژه‌های آغازین شعر ("šul.mè.kam") انتخاب شده‌است. "قهرمان در نبرد" دربارهٔ دشمنی بیلگمس و اینانا (سومریِ ایشتار) و کشته شدن نرگاو آسمان به دست بیلگمس و انکیدو است.
گزارش کامل‌ترِ اکدی در لوح VI "حماسه گیلگمش" آمده‌است که در آن گیلگمش پیشروی‌های جنسی ایشتار (همتای سامی شرقی اینانا) را رد می‌کند. این کار به رفتن ایشتار خشمگین به نزد پدرش آنو برای خواستن و فرستادن نرگاو به اوروک برای حمله به گیلگمش می‌انجامد. آنو نرگاو را به او می‌سپارد و ایشتار آن را برای حمله به گیلگمش و همراهش انکیدو می‌فرستد، آن دو نرگاو را می‌کشند.
پس از شکست دادن نرگاو، انکیدو ران راست نرگاو را به سوی ایشتار پرتاب می‌کند و او را ریشخند می‌کند. کشتن نرگاو منجر به آن می‌شود که خدایان انکیدو را به مرگ محکوم کنند؛ رویدادی که بیمِ مرگ را در دل گیلگمش می‌افکند و این موضوع بخش باقی‌ماندهٔ حماسه را دربرمی‌گیرد. نرگاو را با صورت فلکی گاو مربوط دانسته‌اند و افسانهٔ کشتن آن ممکن است برای مردم بین‌النهرین باستان اهمیت نجومی داشته باشد. جنبه‌هایی از داستان با حکایت‌های جدیدتر خاور نزدیک باستان مقایسه شده‌است، از جمله با افسانه‌های اوگاریت، حکایت یوسف در سفر پیدایش و بخش‌هایی از حماسه‌های یونانی باستان "ایلیاد" و "ادیسه".
"حماسه گیلگمش" یکی از قدیمی‌ترین حماسه‌ها در جهان است. گرچه حماسه نامیده می‌شود ولی در واقع، اسطوره است. از زمانی که یونگ به ناخودآگاه جمعی و محتوای آن (کهن‌الگوها) پی برد، به ماهیت اساطیر نگاهی تازه شد. به همان شکلی که رؤیاها، به وضعیت جاری خودآگاهیِ رویابین مربوط هستند، اسطوره‌ها به وضعیت جمعی خودآگاهی دوره مشخصی مربوط هستند.
در پشتِ طغیان خشم ایشتار، طلب قدرت است. مسئله مرگ و مسئله جاودانگی مربوط به آن، تنها در یک نقطه از داستان است که آغاز می‌گردد. با درک مرگ و محدودیت زمان است که زندگی رنگ واقعیت می‌گیرد. داستان گیلگمش، داستان کنار آمدن با مرگ خویش است.
... ولی ممکن است که هیچ‌کدام از این‌ها نباشد؛ هدف شعر درباری، مانند شعرهای بیلگمس (و بسیاری از ادبیات سومری دیگر)، به احتمال زیاد به سادگی این بوده که پادشاه و میهمانان او را سرگرم و مشغول کنند و نه ترویج ایدئولوژی سیاسی. در نخستین متن‌های بازمانده از بین‌النهرین، نام گیلگمش به صورت کمی متفاوت می‌آید: بیلگمس. پنج شعر سومری دربارهٔ وی وجود دارد؛ در قرن هجدهم پیشا دوران مشترک، این شعرها در مدرسه‌های بابِل به عنوان سرمشق برای کاتبان آینده استفاده می‌شدند و اکنون بیش از پیش شناخته شده‌اند. این مجموعه امکان مقایسه با حماسه بابلی معیار و سایر متن‌هایی که به اکدی نوشته شده‌اند را فراهم می‌آورند. همچون حماسه بابلی، شعرهای سومری (با صدها تکه لوح‌های گِلی که در موزه‌های کشورهای مختلف نگهداری می‌شوند) در حال بازسازی هستند. به میزانی که متن‌های بیشتری بازیابی می‌شوند، تفاوت‌های چشمگیر شعرهای سومری با حماسه بابلی روشن‌تر می‌شود و این نکته بهتر درک می‌شود که شاعر بابل باستانِ حماسه با چه مهارتی درون‌مایه‌های سنتی و داستان‌هایی که برای وی مواد خامی بودند را به کلیتی به‌هم‌پیوسته تبدیل کرده‌است. شاعر حماسه بابلی لزوماً شعرهای سومری را پیش روی خود نداشته ولی آن‌ها را می‌شناخته‌است. مشخص نیست که این دانش او ناشی از تجربه شخصی در مدرسه‌های کتابت بوده یا ناشی از آگاهی از سنت شفاهی سومری (اگر در زمان وی هنوز ادامه داشته) یا از سنت شفاهی اکدی. وام‌گیری‌های آشکار، اقتباس از داستان سومری "بیلگمس و هوواوا" برای لوح‌های III تا V حماسه بابلی (رفتن به جنگل سدر) و به‌کارگیری داستان سومری "بیلگمس و نرگاو آسمان" در لوح VI (ایشتار و نرگاو آسمان) است. بازیافتن متن‌های جدید، شباهت روایت اکدی به‌خاک‌سپاری انکیدو در لوح VIII و به‌خاک‌سپاری بیلگمس در شعر سومری «"مرگ بیلگمس"» را نشان می‌دهد. علاوه بر این، سنتی که در آن گیلگمش اسرار قهرمان طوفان را درمی‌یابد و از این رهگذر زندگی آیینی سرزمین را (که بر اثر طوفان دچار وقفه طولانی شده) دوباره زنده می‌کند، هم بر "مرگ بیلگمس" تأثیر گذاشته‌است و هم بر حماسه بابلی.
شعری که عنوانش «قهرمان در نبرد» است، دربارهٔ دشمنی بیلگمس و ایزدبانو اینانا (سومریِ ایشتار) و دربارهٔ جنگ بیلگمس و انکیدو با نرگاو آسمان است. پس پیش‌زمینه لوح VI حماسه بابلی محسوب می‌شود، هر چند که آغاز این دو داستان بسیار متفاوت است. با قضاوت بر اساس تعداد نسخه‌های باقیمانده، این شعر محبوبیت کمتری از داستان‌های مربوط به آککا و هوواوا داشته و ترجمه کردن آن، کار بسیار سختی است. هیچ‌کدام از دو منبع اصلی این شعر از مدارس نیپور که معمولاً بهترین نسخه‌ها در آنجا یافت شده‌اند، به دست نیامده است. این دو لوح یا با هم فرق دارند یا از نگارش نامرسوم استفاده کرده‌اند یا خراب شده‌اند؛ ترجمه اغلب مشکل است و گاهی امکان‌ناپذیر. به همین خاطر، ترجمه فعلی شعر را باید فرسنگ‌ها دور از کار نهایی دانست.
پس از یک سرآغاز آهنگین، بیلگمس با مادرش (ایزدبانو نینسون) گفتگو می‌کند. نینسون به او دستور می‌دهد به وظایفش عمل کند (گرچه در این لحظه فهمیدن این‌که وظیفه او چیست، کار سختی است). این بخش پرتکرار است. خیلی زود اینانا در صحنه پدیدار می‌شود تا مانع کارهای بیلگمس (در اینجا: به قضاوت نشستن) باشد. ایزدبانوی عشق جنسی برنامه دیگری برای وی دارد. سطر اصلیِ دربرگیرنده سخن اینانا را نمی‌توان ترجمه کرد (در لوح VI حماسه بابلی، این جمله به روشنی چنین آمده‌است که «بیا گیلگمش و مردم باش و من زنت خواهم بود!») بیلگمس پیش‌قدمی‌های اینانا را به مادرش گزارش می‌دهد و اضافه می‌کند که اینانا را در دروازه شهر و جنب دیوار دیده‌است. اینجا مکانی است که معمولاً روسپیان می‌ایستادند. مادرش او را از پذیرفتن هدایای اینانا منع می‌کند تا نرم نشود. عنوانی که در این بخش برای اینانا به کار می‌رود «کاخ‌بانوی الهی» (سومری: نینگِال)، همان عنوانی است که برای او در مراسم ازدواج مقدس به کار می‌رود. در این مراسم که بهترین منبع برای آن سرود سومری ایدین-داگان (قرن نوزده پیشا دوران مشترک) است، پادشاه در نقش دموزی با اینانا همخوابگی می‌کند تا پادشاهی او از حمایت ایزدبانو برخوردار شود. نتیجه اینکه عنوان انتخاب شده برای اینانا نشان می‌دهد که خواسته او در داستان سومری و بابلی، یکی است.
بار دیگر گیلگمش زمانی که برای انجام سایر وظایفش به بیرون رفته با اینانا روبه‌رو می‌شود؛ به تندی می‌گوید که از سر راهش به کناری رود. این بخش از متن افتادگی دارد. پس از این وقفه، اینانا در آسمان در حال گریه است. پدرش، آن، وارد می‌شود و از وی دلیل گریه‌اش را می‌پرسد. اینانا پاسخ می‌دهد نتوانسته خود را در اختیار کسی که دوست دارد، قرار دهد. توصیف او از بیلگمس (نرگاو افسارگسیخته) به حماسه بابلی شباهت دارد. اینانا خواهان نرگاو برای کشتن بیلگمس می‌شود. آن در ابتدا نمی‌پذیرد ولی اینانا فریادی جهنمی می‌کشد؛ آن تسلیم می‌شود. در اوروک، نرگاو آسمان همه گیاهان را می‌بلعد و رود را می‌خشکاند.
بخش بعدی شکسته شده‌است. بازسازی آن با سایر ویرایش‌های متن چنین است: نوازنده بیلگمس، لوگالگابانگال، نرگاو آسمان را می‌بیند و به حضور او می‌رود. بیلگمس در ضیافت است و خبر به هیچ عنوان از خوشی او نمی‌کاهد. غذایش که تمام می‌شود، آمادهٔ نبرد می‌شود. مسلح می‌شود و به مادر و خواهرش دستور می‌دهد در معبد انکی قربانی کنند. سوگند می‌خورد نرگاو را تکه‌تکه کند و گوشت آن را به فقرا دهد. بیلگمس و انکیدو نرگاو آسمان را می‌کشند که ایزدبانو اینانا برای حمله به آن‌ها فرستاده‌است. بیلگمس تکه‌ای از ران نرگاو را به سوی اینانا پرتاب می‌کند، بیلگمس می‌گوید کاش می‌توانست همان کاری را با اینانا کند که با نرگاو کرد. همان‌گونه که وعده داده بود، نرگاو تکه‌تکه و گوشتش به فقیران اهدا می‌شود. اما، شاخ‌هایش به معبد اینانا اهدا می‌شود.
دربارهٔ دشمنی بیلگمس و اینانا نظرات گوناگونی وجود دارد، بعضی آن را تلاش سومر (نمادش: اوروک) برای رهایی از یوغ امپراتوری اکد (نمادش: اینانا) می‌دانند. احتمال بیشتری دارد که داستان برآمده از رد کردن ایزدبانوی اوروک (اینانا) توسط شاه بیلگمس در مراسم "ازدواج مقدس" باشد. ولی ممکن است که هیچ‌کدام از این‌ها نباشد؛ هدف شعر درباری، مانند شعرهای بیلگمس (و بسیاری از ادبیات سومری دیگر)، به احتمال زیاد به سادگی این بوده که پادشاه و میهمانان او را سرگرم و مشغول کنند و نه ترویج ایدئولوژی سیاسی.
در لوح VI "حماسه گیلگمش" به زبان اکدی معیار، پس از آن‌که گیلگمش پیشروی‌های جنسی ایشتار را نمی‌پذیرد، او به آسمان می‌رود و نزد مادرش آنتو و پدرش آنو، شکایت می‌برد. او از آنو می‌خواهد که نرگاو آسمان را به او دهد و تهدید می‌کند که در صورت امتناع، دروازه‌های جهان زیرین را خواهد شکست و مردگان را برای خوردن زندگان برمی‌انگیزد. آنو در ابتدا با خواستهٔ ایشتار مخالفت می‌کند و پافشاری می‌کند که نرگاو چنان ویرانگر است که رها کردنش به هفت سال قحطی منجر خواهد شد. ایشتار می‌گوید که برای هفت سال آینده غلات کافی برای همهٔ مردمان و همهٔ حیوانات ذخیره کرده‌است. سرانجام آنو با بی‌میلی موافقت می‌کنند که آن را به ایشتار دهد و در نتیجه ایشتار نرگاو را در جهان رها می‌کند که باعث ویرانی گسترده‌ای می‌شود.
نخستین نفس نرگاو گودالی در زمین ایجاد می‌کند که یکصد مرد در آن می‌افتند و نفس دومش گودالی دیگر ایجاد می‌کند که دویست نفر دیگر را به دام می‌اندازد. گیلگمش و انکیدو برای کشتن نرگاو با هم دست به کار می‌شوند؛ انکیدو پشت نرگاو می‌رود و دمش را می‌کِشد، گیلگمش با فروکردن شمشیرش در گردن نرگاو آن را می‌کُشد. گیلگمش و انکیدو قلب نرگاو را به خدای خورشید، شمش، تقدیم می‌کنند. در حالی که گیلگمش و انکیدو در حال استراحت هستند، ایشتار بر دیوارهای اوروک می‌ایستد و گیلگمش را نفرین می‌کند. انکیدو ران راست نرگاو را پاره می‌کند و به سوی ایشتار پرتاب می‌کند.
ایشتار «نشانده‌ها (روسپی‌های درباری)، روسپی‌ها و هرزه‌ها» را فرا می‌خواند و به آن‌ها دستور می‌دهد برای نرگاو آسمان سوگواری کنند. در همین حال، گیلگمش برای شکست نرگاو آسمان جشنی برپا می‌کند. آغاز لوح VII بازگویی رؤیایی‌ست که انکیدو دیده و در آن آنو، ائا و شمش اعلام می‌کنند که یا گیلگمش یا انکیدو باید به سزایِ کشتن نرگاو آسمان بمیرند. آن‌ها انکیدو را برمی‌گزینند و انکیدو خیلی زود بیمار می‌شود، او در رؤیا جهان زیرین را می‌بیند و سپس می‌میرد. لوح VIII گزارش اندوه تسلی‌ناپذیر گیلگمش برای مرگ دوستش است و تفصیل به‌خاک‌سپاری انکیدو. مرگ انکیدو، بیمِ مرگ را در دل گیلگمش می‌افکند و این موضوع، محور بخش باقی‌مانده حماسه است.
تصویرهای بسیاری از کشتن نرگاو آسمان در آثار هنری بازمانده از بین‌النهرین باستان دیده می‌شود. بازنمایی‌ها به خصوص بر روی مُهرهای استوانه‌ای امپراتوری اکد (ح. ۲۳۳۴ تا ۲۱۵۴ پیشا دوران مشترک) رایج است. این تصویرها نشان می‌دهد که نرگاو به روشنی گاو نری که غیرعادی بزرگ و درنده‌خوست تصور می‌شد. با این حال دقیقاً مشخص نیست نرگاو آسمان نماد چیست. مایکل رایس حدس می‌زند که نرگاو ممکن است که نماد زمین‌لرزه باشد، زیرا در فرهنگ‌های باستانی گاو نر عموماً با زلزله مرتبط بوده‌است. وی همچنین معتقد است که نرگاو ممکن است نماد تابستان باشد که دورهٔ خشک‌سالی و بی‌حاصلی برای مردم میان‌رودان باستان بوده‌است. آشورشناسانی چون جرمی بلک و آنتونی گرین، نرگاو آسمان را به صورت فلکی گاو مربوط می‌دانند و استدلال می‌کنند دلیل این‌که انکیدو در "حماسه گیلگمش" پس از شکست نرگاو، ران آن را به سوی ایشتار می‌کند، ممکن است تلاشی برای توضیح این باشد که چرا به نظر می‌رسد قسمت‌های عقبی صورت فلکی مفقود است.
رایس نیز از کشتن نرگاو تفسیری نجومی می‌کند و یادآوری می‌کند که گاهی در متن‌های مصر باستان صورت فلکی سگ بزرگ به شمایل ران گاو نشان داده می‌شد، گرچه هم او اشاره می‌کند که هیچ مدرکی برای تأیید این تشابه در سومر وجود ندارد. وی علاوه بر آن می‌گوید که ران اغلب در متن‌های خاور نزدیک باستان جایگزینی برای اندام جنسی بوده‌است. گوردن و رندزبرگ خاطرنشان می‌کنند مفهوم پرتاب پای گاو به سوی شخص دیگر، «توهینی بزرگ» در منطقهٔ جغرافیایی گسترده‌ای در خاور نزدیک باستان بوده و در "ادیسه" (شعری حماسی به یونانی باستان) تکرار می‌گردد. برخی از محققان نرگاو آسمان را با شخصیت گوگالانا، شوهر ارشکیگال که اینانا در "فرورفتن به جهان زیرین" نامش را می‌برد، یکی می‌دانند.
سایرس گوردن و گری رندزبرگ مرگ آقات در اسطورهٔ اوگاریتی را گواهیِ بن‌مایهٔ قحطی هفت‌ساله پس از مرگ قهرمان، در خاور نزدیک، می‌دانند و علاوه بر آن درون‌مایهٔ پیش‌بینی هفت سال قحطی از قبل و ذخیره ملزومات، در داستان عبری یوسف در سفر پیدایش نیز دیده می‌شود. به گفتهٔ والتر برکرت، محقق دوره کلاسیک آلمانی، صحنه‌ای که در آن ایشتار پس از آن‌که گیلگمش او را طرد می‌کند به نزد آنو می‌رود تا نرگاو آسمان را طلب کند، مستقیماً به صحنه‌ای در کتاب V " ایلیاد" شباهت دارد. در "حماسه گیلگمش"، ایشتار به مادرش آنتو شکایت می‌برد، ولی پدرش آنو به ملایمت ملامتش می‌کند. در "ایلیاد"، آفرودیت، نمو یونانی پسین ایشتار، در حالی که برای نجات پسرش آینیاس تلاش می‌کند، دیومدس او را زخمی می‌کند. او به کوه المپ می‌گریزد، نزد مادرش دیون گریه می‌کند، خواهرش آتنا او را مسخره می‌کند و پدرش زئوس به ملایمت ملامتش می‌کند. نه تنها شباهت روایت چشمگیر است، بلکه این واقعیت نیز وجود دارد که نام دیون مونث‌سازی نام زئوس است، همانگونه که "آنتو" صورت مؤنث "آنو" است. دیون دیگر در سراسر "ایلیاد" پیدا نمی‌شود و به جایش، هرا همسر زئوس است. بنابراین برکرت نتیجه می‌گیرد که دیون به روشنی گرته‌برداری آنتو است.
گراهام اندرسون، پژوهشگر دورهٔ کلاسیک اهل بریتانیا، می‌گوید در "ادیسه"، مردان اودیسئوس گاو مقدس هلیوس را می‌کشند و خدایان به همین دلیل آن‌ها را به مرگ محکوم می‌کنند؛ همانگونه که انکیدو در "حماسه گیلگمش". مارتین وست به این اشاره می‌کند که شباهت‌ها ژرف‌تر از این واقعیت است که، در هر دو، جانوری که کشته می‌شود گاوی است که به مرگ طبیعی نمی‌میرد. در هر دو مورد، فرد یا افرادی که به مرگ محکوم می‌شوند، همراهان قهرمان هستند که مرگشان قهرمان را ناگزیر می‌کند تا به تنهایی به سفر ادامه دهد. وی همچنین یادآوری می‌کند که، در هر دو مورد، حماسه دارای صحنه‌ای است که در آن خدایان بر سر این بحث می‌کنند که آیا گناهکار باید بمیرد یا نه و این‌که هلیوس همانگونه در "ادیسه" برای گرفتن انتقام گاوش زئوس را تهدید می‌کند که ایشتار در "حماسه گیلگمش"، هنگام خواستن نرگاو، آنو را تهدید کرد. بروس لودن ریشخند کردن ایشتار توسط انکیدو که بلافاصله پس از کشتن نرگاو آسمان انجام می‌شود را با ریشخند کردن پولیفموس توسط اودیسئوس در کتاب IX "ادیسه" مقایسه می‌کند. در هر دو مورد، تکبر قهرمان پس از یک پیروزی چشمگیر منجر به این می‌شود که خدایی او را نفرین کند.
حماسه گیلگمش، یکی از قدیمی‌ترین حماسه‌ها در جهان است. گرچه حماسه نامیده می‌شود ولی در واقع، اسطوره است. برای درک یک اسطوره، باید دیدگاهی "تاریخی" با دو رویکرد داشت: درونی و بیرونی. جنبه بیرونی، درکِ "فرم" تاریخی است که کهن‌الگو در آن شکل گرفته‌است؛ در اینجا، فرهنگ و دین بابلی. جنبه درونی، دربرگیرنده مسائل اساسی زمان است که آن دوران خاص، خودآگاهانه یا ناخودآگاه درگیر با آنها بوده‌است. گرچه این کار، عمدتاً کاری علمی‌ست ولی ضرورتی فوری نیز برای امروز است.
کهن‌الگوها در قلمرو خود زندگی می‌کنند، فراتر از زمان و مکان. آنها پلی می‌شوند مابین مردمان همه دوره‌ها. آنها مسائل اصلیِ امروز را در تداوم مشکلات ابدی انسان‌ها (همان‌گونه که در اسطوره‌ها بازتاب یافته‌اند) نشان می‌دهند. فرمی که کهن‌الگو در آن پدیدار می‌شود (لباسی که بر تن می‌کند) به شرایط تاریخی بستگی دارد و تغییر می‌کند. این تغییرات در انسان‌ها، به پیشرفت خودآگاهی ایشان بستگی دارد. پس اسطوره، نه تنها نماد رویدادهای کهن‌الگویی ابدی است بلکه تا حدی پیشرفت خودآگاهی بشری را نیز نشان می‌دهد. نکته فوق بسیار مهم است و باید آن را به عنوان ایده پایه‌ای در بررسی این اسطوره، تعریف کرد.
اساطیر، همچون رؤیاها هستند و نیاز به درک نمادین و ترجمه آنها وجود دارد. از زمانی که یونگ به ناخودآگاه جمعی و محتوای آن (کهن‌الگوها) پی برد، بر ماهیت اساطیر نوری تازه افکنده شد. یونگ به این مسئله پی برد که اساطیر، همچون رؤیاها، تجلی ناخودآگاه هستند. اسطوره‌ها مانند رؤیاها بیان خودانگیخته ناخودآگاه هستند. همان‌گونه که یونگ نشان داده‌است، به همان شکلی که رؤیاها، به گونه‌ای کمکی، به وضعیت جاری خودآگاهیِ رویابین مربوط هستند، اسطوره‌ها به وضعیت جمعی خودآگاهی دوره مشخصی مربوط هستند.
بخشی از حماسه که ایشتار، نرگاو آسمان و مرگ انکیدو را دربرمی‌گیرد، محوری است که قسمت اول داستان را به دوم پیوند می‌دهد و ایزدبانو را در سایه قرار می‌دهد. ایشتار (برابر سامیِ اینانا) به گیلگمش پیشنهاد عشق می‌دهد. نپذیرفتن گیلگمش، نماد در حاشیه قرار گرفتن ایزدبانو به نفع خدای آسمان (در اینجا، شَمَش) است و جامعه پدرسالار را در مسیری جدید قرار می‌دهد.
لوح ششم نقطه اوجی دوباره در اسطوره است. به‌طور مشخص ایشتار، ایزدبانوی قدرتمند که تا اینجا مرکز ناپیدای همه رویدادها بوده، در نهایت پدیدار می‌شود. پاسخ گیلگمش به ایشتار، سریع و خشن است. گفتگوی مابین ایشتار و پدرش، آنو، از جنبه روان‌شناسی پرارزش و در واقع شبیه به یک جلسه تحلیلی است. کار سختی نیست دریافتن اینکه در پشتِ طغیان خشم ایشتار- دستِ کم که گفته شود - طلب قدرت است (نمود او در جهان زیرین ارشکیگال است). ایشتار برای گیلگمش اهمیتی حیاتی دارد. رابطه گیلگمش با ایشتار و شمش، نگرشی عمیق برای درک پیشرفت این منطقه را فراهم می‌کند. در آیین‌های مادرانه (آیزیس و اُزیریس، ایشتار و تموز)، با همه زیبایی، همیشه تنها بازگشتی ابدی وجود دارد، گردش سال؛ تموز پسر-عاشق در اثر گرمای تابستان کشته می‌شود و در بهار دوباره زنده می‌شود. پاسخ گیلگمش، از جنبه پیشرفت خودآگاهی بشری، اهمیت دارد.
معنای عمیقی در این واقعیت وجود دارد که مسئله مرگ و مسئله جاودانگی مربوط به آن، تنها در یک نقطه از داستان است که آغاز می‌گردد. تنها با درک مرگ و محدودیت زمان است که زندگی رنگ واقعیت می‌گیرد. داستان گیلگمش، داستان کنار آمدن با مرگ خویش است.