حس دلبستگی به مکان
تا پیش از دهه ۷۰ میلادی در مطالعات انجام شده در زمینه رابطه انسان و مکان، دلبستگی به مکان مورد توجه قرار نگرفته بود. در ۲۵ سال گذشته عواملی چون فضای شخصی، قلمرو پایایی، تراکم، معنای مکان و موضوعات مرتبط، موضوع تحقیقات در رابطه با انسان امکان بودند؛ اما افزایش رو به تزاید توجه تأثیر فرهنگ بر ترجیحات مکان، جابجایی جمعیت در شهرها و لزوم تطابق با محیط جدید، علاقه روزافزون به نتایج اجتماعی مکان، سبب گردید تا احساس انسان در رابطه با مکان، محور بسیاری از تحقیقات گردد.اکنون مطالعات فراوانی در زمینه دلبستگی به مکان صورت گرفته‌است. به علاوه متخصصین حوزه‌های مختلف، تحقیقات متعددی انجام داده و ابعاد محیطی و انسانی این ارتباط عاطفی را مورد بررسی قرار داده‌اند .
مطالعات در زمینه دلبستگی برای اولین بار در ارتباط بین کادر درمان و کودک و این که چگونه کودکان در فرایند درمان، اعتماد خود را به کادر درمان توسعه می‌دهند، مورد بررسی قرار گرفت .
حس دلبستگی به مکان در آغاز، علاقه انسان شناسان و جامعه شناسان را به منظور مطالعه رابطه بین انسان و مکان‌های مقدس به خود جلب کرد. در طی تحولات شهرسازی مدرن در سا لهای ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰ متأثر از عواقب ناشی از جهانی شدن و نقل مکان اجباری مردم اهمیت توجه به مکان زندگی مردم افزایش یافت.
امروزه مفهوم دلبستگی به مکان نقش مهمی را در مطالعات روانشناسی محیط بازی می‌کند. دلبستگی به مکان، زنجیره ای میان افراد و محیط‌های معنادار است.
در لغت نامه دهخدا از دلبستگی به معنای محبت، رغبت، دوستی، مودت، عشق و گرایش خاطر یاد می‌شود.
دلبستگی به مکان به عنوان یک مفهوم، رابطه و نقطه اتصال بین مردم و مکان هاست .
احساس دلبستگی به مکان عالی‌ترین مرتبه رابطه انسان و مکان است که به منظور بهره‌مندی و تداوم حضور انسان در مکان، نقش تعیین‌کننده ای دارد. حس دلبستگی به معنی رابطه هم پیوند میان انسان و محیط است؛ در اثر این رابطه، مکان به لنگرگاهی روانی بدل می‌شود و اهمیت فضا برای شخص، بالاتر از یک نقطه در دستگاه مختصات است. اغلب، حس دلبستگی به مکان از تجربه‌های شخصی می‌گذرد و خاطرات جمعی پیوند می‌خورد.
واژه دلبستگی به مکان به تأثیر عاطفی یک مکان اشاره دارد که افراد به لحاظ حسی و فرهنگی به آن جذب می‌شوند. تأثیر حسی، عاطفی و درونی مکان برای انسان، مرکز تفکر دلبستگی به مکان می‌باشد، چرا که انسان‌ها می‌توانند به یک شیء، خانه، ساختمان، محله، یا یک قرارگاه طبیعی جذب شوند. در واقع دلبستگی به مکان، ارتباطی نمادین با مکان است که با دادن معانی عاطفی و حسی مشترک فرهنگی، توسط افراد به مکان خاص یا یک سرزمین شکل می‌گیرد و مبنای نحوه ادراک گروه یا فرد از مکان و نحوه ارتباط وی با آن می‌باشد
محرمیت(حریم خصوصی)
انسجام (وحدت)
قابلیت جهت یابی و خوانایی
غنای بصری
ترکیب بندی و کیفیت کالبدی فضایی
مدیریت تسهیلات و نظارت
عناصر طبیعی و سبز
معنابخشی به زیست انسان ها در محیط از طریق ویژگی هایی رقم میخورد که در ابعاد مختلف کالبدی، اجتماعی و فرایندی قابل مطالعه هستند. «ویژگی های فیزیکی و اجتماعی محیط می تواند کیفیت زندگی ساکنان را افزایش دهد »
از آنجا که فضاهای جمعی به عنوان فضاهایی مکمل در کنار فضاهای داخلی آپارتمان ها برای تعاملات اجتماعی و ایجاد رابطه مستمر با طبیعت است لذا بررسی مولفه های مؤثر بر افزایش حس دلبستگی به مکان در این بخش حائز اهمیت است.فضاهای جمعی میتواند بستری برای توسعه و شکل گیری هویت فردی و اجتماعی باشد.فضای جمعی، فضایی است که فرد را به مکث و سکون واداشته و شرط لازم برای تعاملات اجتماعی است
از اصول معماری ایران، وجود نظام ترتیب و توالی دراستقرار فضاها، وقوع فعالیت ها، دیدها و حرکت هاست. وجود سلسله مراتب در معماری، به نحو بارزی در ارتباط با مفهوم محرمیت در فرهنگ ایرانیان است. محرمیت در این معماری، فضاهایی با روحیه و کارکردهای گوناگون می­ آفریند و آنها را به بخش­های عمومی، نیمه ­عمومی، خصوصی و نیمه خصوصی تقسیم می­کند.
مفهوم حریم خصوصی،در تمامی فرهنگ ها مورد توجه است و ارجاع به مکانی دارد که در آن افراد بتوانند بدون دخالت دیگران از فضا استفاده کنند.
در هر مجموعه ای وجود انسجام اجزا از شروط لازم برای تداوم آن به شمار می رود؛ برای ایجاد تنوع فضایی عناصر بزرگ باید به بخش های متعدد تقسیم شده و مقیاس کوچک تری یابند اما باید دقت داشت که در این مسیر با افزایش تقسیمات اغتشاش و آشفتگی به وجود نیاید یا بالعکس تنوع انقدر کاهش یابد که حاصلی کسالت آور داشته باشد.
بر اساس پژوهشی که بر روی ساکنین چند مجتمع مسکونی در تهران انجام شده است افراد ساکن در این مجتمع های مسکونی، این ویژگی ها را به عنوان عوامل دلبستگی به مکان مورد توجه قرار داده اند؛ این دلبستگی به مکان باعث ایجاد تصویر ذهنی بهتر ساکنین شده است. از میان تمام ویژگی ها، ویژگی «انسجام و وحدت » بالاترین ضریب را دارد، بنابراین این ویژگی توانسته است بیشترین میزان دلبستگی به مکان را در سا کنین برآورده سازد و پس از آن به ترتیب: «محرمیت» ، «مدیریت تسهیلات و نظارت »،«عناصر طبیعی و سبز»، « ترکیب بندی و کیفیت کالبدی فضایی» ، «غنای بصری » و در آخر «قابلیت جهت یابی وخوانایی » قرار دارند.
امروزه شاهد تضعیف حس مکان و دلبستگی به آن در میام مردم هستیم و دلیل آن را میتوان وجود فضاهای شهری بی کیفیت و غیر انسانی و بی معنی عنوان کرد.
تحقیقات نشان می دهد دلبستگی به مکان نقش مهمی را در انگیزه حضور و مراقبت از فضاهای عمومی نظیر میدانها و پارک های شهری ایفاء میکند.
میدان های شهری به عنوان مکانی دارای مفاهیم حسی و معنایی،برای بررسی عوامل تاثیر گذار بر میزان دلبستگی به یک فضای عمومی میتواند نقش مؤثری در هویت و مطلوبیت میدان ها داشته باشد.
دلبستگی به مکان به واسطه حس فضایی آن مکان میسر میشود که ناشی از تعامل افراد با مکان ،معانی و ویژگی های مرتبط محیطی است.
طراح برای لحاظ کردن ویژگی های ابعاد دلبستگی به مکان در طرح و برنامه خود نباز به درکی روانشماسانه از تغییرات بافت مراکز شهری و تاثیر پذیری از فرهنگ های جهانی و فرم های ساخته شده دارد.
شاخص های مهم در دلستگی به مکان را میتوان در سه عامل احساسی و عملکردی و معنایی خلاصه کرد.
مفهوم دلبستگی به مکان در قلمرو تداعی معانی محیط تعریف میشود. معنا مربوط به جنبه های روانشناسی و ادراکی تجربه محیطی است و در این محدوده دلبستگی به مکان به عنوان نقطه اتصال فرد و محیط تعریف می شود
یکی از راه های معنا بخشی به مکان را میتوان امکان برقراری ارتباطات اجتماعی عنوان کرد.
این بعد که به برآوردن نیازها و اهداف فردی مبتنی بر کیفیت مکان در پاسخگویی به نیازهای کاربران در مقایسه با سایر مکان های مشابه موجود اشاره دارد وابسته به تجارب قبلی فرد، نحوه دسترسی به مکان و الگوهای فعالیتی موجود در آن است.
یکی از ویژگی های اصلی دلبستگی به مکان، روابط احساسی نزدیک با مکان است. به این ترتیب دلبستگی به مکان پیوندی مؤثر و ماندگار را با مکان هایی که مردم از آن استفاده می کنند برقرار کرده و در آنجاست که آنها احساس آسایش و آرامش بیشتری دارند.
طبق تحقیقات انجام شده استدلال می شود بین دلبستگی به مکان و هویت آن، رابطه مستقیم وجود دارد که این امر میتواند در طراحی میدانهای شهری مورد توجه قرار گیرد. در بین عوامل مهم دلبستگی به میدان از جمله میتوان به وجود آرامگاه بوعلی با معماری فاخر آن در مرکز میدان، امکان دسترسی مناسب به میدان، وجود عوامل و عناصر محیطی نظیر درختان و فضای سبز مناسب در میدان، فضاهای تجاری و روزمره اطراف میدان، جانمایی مناسب میدان به لحاظ موقعیت مرکزی در شهر، مناظر ذهنی و عینی مناسب میدان نام برد. نتایج این تحقیق میتواند راهبرد مناسبی برای طراحی میدانهای شهری مطلوب در شهرهای معاصر فراهم کند.
Vol.10/No.25/Summer 2013/Role of Place Attachment in Making Identity for Urban Squares/37-46 77