نبرد سوم پانی‌پت
نبرد سوم پانی‌پت (به )، در ۱۴ ژانویه ۱۷۶۱ میلادی در شهر پانی‌پت، که تقریباً ۹۷ کیلومتر به سمت شمال دهلی واقع شده‌است، میان امپراتوری مراتا و ارتش مهاجم افغان (از احمدشاه درانی) به‌وقوع پیوست. در این جنگ ارتش احمدشاه از جانب چهارمتحد هندی شامل روهیله‌های تحت فرمان نجیب الدوله، افغان‌های منطقه دوآب و نواب از اوده بنام شجاع الدوله حمایت می‌گردید. ارتش مراتا توسط «سداشوراهو بهاو» هدایت می‌گردید، کسی که از نظر قدرت بعد از «چترپتی» (شاه مراتا) و پیشوا (نخست‌وزیر مراتا) در رده سوم قرار داشت. ارتش اصلی مراتا به رهبری پیشوا در دکن مستقر شده بود.
از نظر نظامی، این جنگ رقابت میان توپخانه و سواره نظام مردم مراتی در مقابل سواره نظام سنگین و توپخانه سواره (زنبورک و جزائل) افغان‌ها و روهیله‌ها به رهبری ابدالی و نجیب الدوله که هر دو از قوم افغان بودند، را به نمایش می‌گذاشت. این جنگ یکی از بزرگ‌ترین و پرحادثه‌ترین جنگ‌های قرن هجدهم میلادی پنداشته می‌شود و هم‌چنین شاید از نظر آرایش جنگی کلاسیک میان دو ارتش، بزرگ‌ترین تلفات را داشته باشد.
تاریخ‌نگاران در مورد مکان دقیق جنگ اختلاف نظر دارند، اما از نظر اکثریت مورخین این جنگ در نزدیکی منطقه کالا آمب و جاده سانولی امروزی رخ داده‌است. این جنگ برای چندین روز ادامه یافت و بیش از ۱۲۵٬۰۰۰ نیروی جنگی در آن شرکت داشتند. درگیری‌ها میان دو ارتش به درازا کشید و هر دو جناح ضررها و منافعی داشتند. نیروهای تحت رهبری احمد شاه درانی پس از تخریب چندین جناح مراتی‌ها در نهایت فاتح میدان نبرد شدند. مورخین اختلاف نظرهای سنگینی در میزان ضررهای هر دو جناح دارند، اما باور براین است که حدود ۶۰٬۰۰۰ تا ۷۰٬۰۰۰ نفر در این جنگ کشته شده و تعداد زخمی‌ها و اسیران به‌طور قابل توجه مورد مناقشه است. طبق یک رویدادنامه که بر اساس شاهد عینی نگاشته شده، باخار توسط دیوان شجاع الدوله کاشی راج–در حدود ۴۰٬۰۰۰ زندانیان مراتی یک روز پس از جنگ به خونسردی سلاخی شدند. «گرنت دوف» مصاحبه‌ای از نجات یافتگان این قتل‌عام‌ها را در «"تاریخ مراتی‌ها"» آورده که این رقم را تأیید می‌کند. شیج‌واکر که رساله وی تحت عنوان «"پانی‌پت ۱۷۶۱"»، یکی از بهترین منابع ثانویه در مورد جنگ پنداشته می‌شود، می‌گوید که «تعداد کشته‌های مراتی‌ها (سربازان و نیروهای غیرجنگی) در جریان جنگ و پس از آن کم‌تر از ۱۰۰٬۰۰۰ نیست».
جنگ ۲۷ ساله مغول و مراتا (۱۶۸۰–۱۷۰۷) منتج به از دست‌رفتن سریع قلمرو امپراطوری مراتا به نفع امپراتور مغول اورنگ زیب شد. با این حال، پس از مرگ وی در ۱۷۰۷ میلادی، این فرایند به دلیل نزاع میان پسران اورنگ زیب برای رسیدن به امپراطوری معکوس گردید. مراتی‌ها تا سال ۱۷۱۲ میلادی سریعاً شروع به پس‌گیری خاک از دست رفته خود نمودند. در جریان فرمان‌دهی پیشوا باجی راو مناطق گجرات، ملوا و راجپوتانه تحت کنترل مراتی‌ها قرار گرفت. باجی راو نهایتاً در ۱۷۳۷ میلادی مغول‌ها را در حومه‌های شهر دهلی مغلوب نمود و بیشتر سرزمین‌های پیشین مغول در جنوب آگرا را تحت کنترل امپراطوری مراتا درآورد. پسر باجی راو به‌نام بالاجی باجی راو با تصرف پنجاب در ۱۷۵۸ میلادی قلمرو امپراطوری مراتا را بیشتر گسترش داد. نامه راگوناتراو به پیشوا، ۴ می ۱۷۵۸.
این امر مراتی‌ها را به‌طور مستقیم در مقابل امپراطوری درانی احمد شاه ابدالی (بنام احمد شاه درانی نیز شناخته می‌شود) قرار داد. وی در سال ۱۷۵۹ ارتشی از قوم‌های پشتون و بلوچ ایجاد کرد و چندین مرتبه نیروهای کوچک مراتی‌ها را در پنجاب شکست داد. وی سپس با متحدین هندی خود–روهیله‌های افغان در گنجیتیک دو آب–یکی شد و یک ائتلاف وسیع علیه مراتی‌ها تشکیل داد.
راگوناتراو برای مقابله با این اتحاد باید به‌سمت شمال می‌رفت تا وضعیت را کنترل کند. راگوناتراو درخواست یک ارتش بزرگ را نمود، اما از جانب سداشوراهو بهاو که پسر کاکای وی و دیوانِ پیشوا بود رد گردید. بنابرین وی تصمیم گرفت تا از آن‌جا برود. به‌جایش، سداشوراهو بهاو به عنوان سر فرمانده اعلی ارتش مراتا انتخاب گردید و جنگ پانی‌پت تحت فرمان‌دهی وی انجام شد. مراتی‌ها تحت فرماندهی سداشوراهو بهاو با گردآوری حدود ۴۵٬۰۰۰ تا ۶۰٬۰۰۰ سرباز به این اتحاد واکنش نشان دادند، همچنین حدود ۲۰۰٬۰۰۰ افراد غیر جنگی این سربازان را همراهی می‌نمودند. اکثریت آن‌ها زائرانی بودند که می‌خواستند به زیارت و مکان‌های مقدس هندو در شمال هندوستان بروند. مراتی‌ها سفر خود به‌سوی شمال، به تاریخ ۱۴ مارس ۱۷۶۰ از پتدور آغاز کردند. هر دو جناح می‌خواستند حمایت نواب اوده که شجاع الدوله بود را به‌خود جلب کنند. شجاع الدوله در اواخر جولای تصمیم گرفت تا به ائتلاف افغان-روهلیه ملحق شود، چون ترجیح می‌داد به ارتشی بپیوند که «ارتش اسلام» انگاشته می‌شد. از نظر استراتیژیک این یک ضررکلان را متوجه مراتی‌ها می‌ساخت، چون شجاع بیشتر منابع مالی که ارتش افغان برای ماندن طولانی مدت در شمال هند نیاز داشتند، را تأمین می‌کرد. این مسئله که آیا ائتلاف افغان-روهیله این منابع و توانایی را داشت تا بدون حمایت شجاع به جنگ خود علیه مراتی‌ها ادامه دهند یا خیر، مورد تردید قرار دارد.
گرانت دوف، ارتش مراتی را این‌گونه توصیف می‌کند:
مراتی‌ها کنترل بیشتر مناطق هندوستان را در دوره‌میانی (۱۷۱۲–۱۷۵۷ میلادی) به‌دست آورده‌اند. آن‌ها در ۱۷۵۸ میلادی اسماً دهلی را اشغال کردند، لاهور را تصرف نموده و تیمورشاه درانی، پسر و نائب السلطنه حاکم افغانستان احمد شاه ابدالی، را از آن‌جا راندند. این دوره درخشان‌ترین مرحله گسترش امپراطوری مراتا بود و مرزهای امپراطوری آن‌ها از شمال تا دریای سند و از جنوب تا کریلای شمالی می‌رسید. تمامی این قلمرو توسط پیشوا حکمرانی می‌شد، کسی که هم‌واره حرف از نشاندن پسر خود ویشواسراو بر تخت مغول می‌زد. با این حال، دهلی هنوز تحت کنترل مغول‌ها بود و علمای مسلمان چون شاه ولی‌الله و سایر روحانیون مسلمان در هندوستان از این پیشرفت‌ها هراس داشتند. آن‌ها در حالت ناگزیری به احمد شاه ابدالی که حاکم افغانستان بود متوصل شدند تا این تهدید را متوقف سازد.
احمد شاه درانی (احمد شاه ابدالی) که از خبرهای پسر و متحدین خود خشم‌گین شده بود، نمی‌خواست اجازه دهد تا گسترش مراتا بدون توقف ادامه یابد. تا اواخر ۱۷۵۹ ابدالی هم‌راه با قبایل افغان، متحدین بلوچ و هم‌پیمان روهیله خود نجیب خان به لاهور و دهلی رسیده و نیروهای کوچک دشمن را مغلوب نموده بود. احمد شاه در این مقطع ارتش خود را در انوپ‌شهر که در مرز کشور روهیله قرار داشت مستقر نمود و توانست نوابِ اوده که شجاع الدوله نام داشت را قانع سازد تا به ائتلاف وی علیه مراتی‌ها ملحق شود. مراتی‌ها قبلاً به سفدر جنگ (پدر شجاع) کمک کرده بودند تا روهیله‌ها را در فرخ‌آباد شکست دهد.
مراتی‌ها تحت فرمان‌دهی سداشوراهو بهاو با گردآوری یک ارتش و حرکت آن به‌سوی شمال هند به اخبار بازگشت افغان‌ها به شمال هند واکنش نشان دادند. نیروهای ارتش بهاو با برخی نیروهای مراتا که تحت فرمان‌دهی هولکار، سیندا، گیکواند و گویند پانت بوندیلی بودند، مستحکم شده بود. سوراج مال (حاکم باراتپور که از قبیلهٔ جات بود) نیز در اول به بهاو صاحب ملحق شد. این نیروی متفق در دسامبر ۱۷۵۹ پایتخت مغول، دهلی، را از یک نیروی کوچک افغان تصرف نمودند. دهلی قبلاً چندین‌بار بر اثر تهاجم‌ها به خاک یک‌سان شده بود و این بار نیز به دلیل کم‌بود شدید تأمینات در اردوگاه‌های مراتی‌ها، بهاو دستور داد تا شهری که قبلاً تاراج شده بود، دوباره غارت شود. گفته می‌شود که وی برنامه داشت تا برادرزاده خود و پسر پیشوا ویشواسراو را بر تخت دهلی بنشاند. مردمان قبیلهٔ جات حمایت خود از مراتی‌ها را متوقف نمودند. خارج‌شدن آن‌ها از جنگ اجتناب ناپذیر، نقش حیاتی در نتیجه آن داشت. ابدالی با حمله بر یک ارتش کوچک مراتی‌ها در منطقه بوراری گات که توسط داتاجی شندی رهبری می‌گردید نخستین خونریزی را آغاز کرد. داتاجی در این نبرد کشته شد.
چون هر دو ارتش برای جنگ آماده باش بودند، مانورهای جنگی فراوانی انجام شد و درگیری‌های کوچک میان دو ارتش در کرنال و کنجپورا به‌وقوع پیوست. کنجپورا که در کنار رود یامونا و ۶۰ مایل به‌سمت شمال دهلی واقع شده‌است با طوفانی از مراتی‌ها مواجه شد و تمامی نیروهای افغان کشته یا اسیر شدند. مراتی‌ها توانستند در کنجپورا در مقابل ۱۵٬۰۰۰ افغانی که در آن‌جا جابه‌جا شده بودند یک پیروزی نسبتاً آسان‌تر حاصل نمایند. برخی از بهترین جنرال‌های ابدالی مانند نجابت خان در آن‌جا کشته شدند. احمد شاه در آن‌سوی رود یامونا، که بر اثر بارندگی شدید متورم شده بود، اردو زده بود و از کمک به نیروهای خود بی‌چاره بود. قتل‌عام نیروهای کنجپورا که در پیش چشم اردوگاه درانی انجام شده بود، ابدالی را به حدی به خشم آورد که دستور داد به هر قیمتی از دریا عبور نمایند.
احمد شاه و متحدین وی در ۱۷ اکتوبر ۱۷۶۰ از شاه‌دره گذشتند و به‌سمت جنوب حرکت کردند. ابدالی با ریسک حساب‌شده که گرفته بود داخل رود شد و محافظین و نیروهایش به تعقیب وی وارد شدند. آن‌ها توانستند در ۲۳ و ۲۵ اکتبر از باگ‌پت (شهر کوچک که در فاصله ۲۴ مایل در قسمت بالای رودخانه واقع شده‌است) بدون این‌که به هیچ مقاومتی از جانب مراتی‌ها که هنوز هم مشغول تاراج کنجپورا هستند، عبور نمایند.