قلمرو عوامل شخصیت ساز
قلمرو عوامل شخصیت ساز؛میزان تأثیر جامعه در شکوفا کردن استعدادهای فطری فرد
شخصیت در لغت به معنای رفعت و بزرگواری معنا شده است و در اصطلاح مجموعه حالات درونى و منحصر به فرد هر شخصى از افكار،عواطف،احساسات و...گفته می‌شود. از دیدگاه مصباح یزدی،شخصیت عبارت است از تألیفی از خصلتها،معتقدات،عادات و ملکاتی که بر‌اثر افعال اختیاری آدمی حاصل می‌آیند. اگرچه به مجموع کارهای زودگذر شخصیت نمی‌توان گفت،بلکه شخصیت،امری کمابیش پایدار است،ولی همین امر نسبتاً  پایدار،از ابعاد و وجوهی فراهم می‌آید که هر‌یک از آنها نتیجه تکرار اعمال و حالات اختیاری آدمی است. بنابراین اگر یکی از خصایص یک فرد،نتیجه رفتار اختیاری او نباشد،آن خصیصه از مقومات شخصیت او نخواهد بود.
تأثیر جاممعه در حدوث، بقاء و استکمال فرد قابل انکار نیست اما خارج از بحث حاضر است چرا که بحث از وجود فیزیکی فرد نیست بلکه تأثیر جامعه بر شخصیت روانی و انسانی فرد است .از آنجایی که شخصیت هر انسانی،مجموعه‌ی شناختها و گرایشهای اوست،برای بررسی نقش جامعه در شکل گیری شخصیت و تحول آن،به تأثیر جامعه در هر یک از این دو مؤلفه پرداخته‌شده است.نویسنده در مورد نقش جامعه برگرایشهای انسان معتقد است که جامعه نمی‌تواند گرایشی را ایجاد کند که مایه‌ی فطری آن در نهاد انسان نیست و همچنین نمی‌تواند میلی را معدوم کند بلکه تنها در شکوفا کردن گرایشها و ایجاد متعلق و موضوع برای گرایشهایی که جنبه‌ی اجتماعی دارند نقش ایفا می‌کند. بطور مثال گرایش به آمیزش به جنس مخالف در نهاد انسان وجود دارد با تشکیل جامعه ای به عنوان خانواده این گرایش به فعلیت میرسد و یا محبت به فرزند در نهاد انسان قرار دارد با تشکیل خانواده،موضوع برای این گرایش ایجاد می‌شود.
در ادامه به بیان دومین مولفه ی مؤثر بر شخصیت انسان که شناخت‌های اوست،می‌پردازد وبیان میکند که از آنجایی که انسان اغلب شناخت های خود را از جامعه کسب می‌کند،باید نوع شناختهایی که از جامعه کسب می‌کند و میزان تأثیر هر کدام از آنها بر شخصیت،مورد بررسی قرار گیرد.
آگاهی های انسان دو گونه اند،برخی از آگاهی‌ها،بیان واقعیت های خارجی هستند به تعبیر دیگر درمورد هست ها و نیست ها صحبت می‌کنند.اعتباریات و ارزشها نوع دیگر شناخت‌هایی هستند که انسان کسب می‌کند به تعبیر مسامحه‌ای به بایدها و نبایدها می‌پردازد.
روش کسب شناخت انسان از حقایق به دو صورت می‌تواند باشد یا این که در برخی موارد،خود در پی فهمیدن آن برمی‌آید و در این جا مربی نقش اعدادی برای او دارد و یا این که در برخی موارد  به گفته انسانهای مورد اطمینان اعتماد می‌کند وآنرا می‌پذیرد به بیانی دیگر از او در این موارد تقلید می‌کند.
ارزشها و اعتباریات،دسته دوم آگاهی‌هایی هستند که انسان از جامعه کسب می‌کند اشتباهی که روان‌شناسان اجتماعی و جامعه‌شناسان غربی در این زمینه  مرتکب شده اند این است که آنها معتقدند ارزشها همگی از یک سنخ و همه ساخته شده توسط جامعه هستند و ورای اعتبار جامعه،حقیقتی ندارند.براساس این دیدگاه هر چیزی که مورد اعتنای جامعه است آن،ارزشمند است.ارزشها نسبی هستند و از جامعه به جامعه ای و از زمانی به زمانی دیگر می‌توانند فرق کنند. هیچ ارزش ثابت و مطلقی وجود ندارد حتی ارزشهای برآمده از حکم عقل و آموزهای قطعی وحی،مادامی که مورد اقبال جامعه هستند،ارزشمندند.
مصنف در مقابل این نظریه معتقداست که اعتباریات و ارزشها همه از یک سنخ نیستند بلکه دوگونه‌اند برخی ارزشها،اعتباریات صرفند و صرفا سلیقه ای،قراردادی هستند مانند قوانین راهنمایی و رانندگی،آداب اجتماعی،رسوم خواستگاری کردن،طرز لباس پوشیدن و...که این دسته از اعتباریات در جامعه کم نیستند این اعتباریات می‌توانند بر اساس شرایط زمانی و مکانی،متفاوت و یا متغیّر باشند. کارکرد آنها ابزاری برای تنظیم حیات اجتماعی و ارتباطات جمعی است لذا برای ایجاد و حفظ نظم رد جامعه ضروری است که فراگرفته شوند اما هیچ تأثیری بر تشکیل و تحول شخصیت انسان ندارند به این معنا که اگر یکی از این اعتباریات،بطور مثال قوانین راهنمایی و رانندگی یک کشور،تغییرکند،هیچ تبدلی در شخصیت انسانی افراد آن جامعه از این لحاظ روی نمی‌دهد.و راه فراگیری این نوع از ارزشها،از راه تقلید و بیشتر به منظور همرنگ شدن با افراد جامعه است. وقتی فرد در جامعه ای خاص زندگی می‌کند برای داشتن زندگی آرام باید به رسوم آن جامعه یاد بگیرد و به آنها ملزم باشد.
نوع دوم از اعتباریات،مانند ارزشهای اخلاقی،ارزشهای دینی و بسیاری از ارزش‌های حقوقی،ریشه در حقایق خارجی دارند.ارزشها درای واقعیت های نفس الامری هستند  به این معنا که بین کارهای ارزشی و نتایجی که بر آن مترتب می‌شود،رابطه‌ی علی و معلولی برقرار است. این خاستگاه حقیقی داشتن برخی از ارزشها برگرفته از آموزه های دینی است و در فلسفه اخلاق هم اثبات می‌شود.قائلین به وجود این نوع از اعتباریات،معتقدند که ارزشمندی اشیاء مطلق است و نسبی نیست و این اشیاء به میزانی که انسان را در شکوفاشدن استعدادهایش یاری می‌کنند ارزشمندترهستند این نوع از اعتباریات نقشی مهم در شکل گیری و تحول شخصیت انسان ایفا می‌کنند چرا که در تعیین کم و کیف برآورده شدن امیال غریزی وفطری و حتی در تضعیف یا تقویت آنها تأثیر چشمگیری دارد  به عبارت دیگر تأثیر جامعه در شخصیت انسان را باید در این نوع ارزشهایی که به او می‌آموزد جستجو کرد.گاه این ارزشها مانند زیبایی عدل و زشت بودن ظلم، زیابیی انفاق و زشتی بخل،به قدری وضوح دارد که عقل به تنهایی به آن می‌رسد و گاه وضوح ارزشها به حدی نیست که عقل  به تنهایی به آن برسد در اینجا وحی به کمک او می‌گیرد در مراتب پایین تر به قول افراد متخصص اعتماد می‌کند که به آن تقلید گفته می‌شود البته تقلید کردن  به معنای این نیست که شأن عقل این نسیت که ارزشها را درک کند بلکه عقل احاطه ی علمی بر همه ی علل و عوامل و ملاکها ندارد.و نکته ی مهمی که ایشان یادآور میشوند این است که همانطور که بیان شد ملاک تشخیص این حسن و قبح عقل است نه عقلا،که از آن سوءبرداشت اعتباری بودن ارزشها نشود.
منابع
دهخدا،علی اکبر،لغت نامه دهخدا تهران،دانشگاه تهران،1390ش.
مصباح،محمدتقی،اخلاق در قرآن،قم،1391ش.
مصباح،محمدتقی،پرسشها و پاسخها،قم،1391ش.
مصباح،محمدتقی،جامعه و تاریخ از دیدگاه قرآن،تهران،بین الملل،1379ش.