سیما ولی
سیما ولی (۷ آوریل ۱۹۵۱–۲۲ سپتامبر ۲۰۱۷) یکی از برجسته‌ترین مدافعان حقوق بشر افغانستان در جهان بود که به عنوان مبارز بین‌المللی برای آزادی‌ها و توانمند سازی جمعیت پناهندگان و آوارگان داخلی فعالیت می‌کرد. او مدیر ارشد اجرایی زنان پناهنده در حال توسعه (RefWID) بود، سازمان غیرانتفاعی جهانی که از حقوق مدنی زنان و دختران پناهنده گریخته از درگیری حمایت کرده و آنها را مجدداً به صورت عادلانه در جوامع ادغام می‌کند. همچنین وی معاون رئیس مؤسسه جهانی سیسترهود، اولین اتاق فکر فمینیستی جهان بود.
ولی گفت که تجربه شخصی او به عنوان پناهنده جنگ شوروی در افغانستان از جنگ برای دفاع از حقوق بشری که وجود نداشت الهام گرفته‌است. اظهارات وی در سازمان ملل، کنگره ایالات متحده و وزارت امور خارجه ایالات متحده منجر به اختصاص دادن میلیون‌ها دلار حمایت از سازمان‌های غیردولتی تحت هدایت زنان افغانستان و مشارکت زنان در دموکراسی نوپای افغانستان شد.
وی سخنرانی اصلی خودش را در سال ۲۰۰۲، در روز جهانی زن در سازمان ملل ایراد کرد. او در کنار دبیرکل سازمان ملل کوفی عنان، بانوی اول ایالات متحده لورا بوش و ملکه نور اردن سخنرانی کرد.
وی در سالهای ۱۹۹۹ و ۲۰۰۹ سخنگوی فوردهال‌فورم بود و در میان بسیاری از رویدادهای معتبر و مؤسسات معتبر دیگر مانند پروژه انداختن دانش شرکت کرده‌است.
به سیما ولی به ترتیب در سال ۲۰۰۲ و ۲۰۰۳ توسط کالج اسمیت و دانشگاه شناندوآ درجه دکترای افتخاری اعطا شد. وی مدرک کارشناسی ارشد خود را در رشته روابط بین‌الملل از دانشکده خدمات بین‌المللی دانشگاه امریکن و لیسانس خود را در رشته مدیریت بازرگانی از دانشگاه کابل دریافت کرد.
در سال ۲۰۰۱، سیما ولی تنها یکی از سه نماینده زن در توافق‌نامه بن در آلمان بود که توسط سازمان ملل متحد برگزار می‌شد، قرار بود تا این کنفرانس دولت جدید افغانستان را پس از سقوط طالبان تشکیل دهد. ۸ او هنگام سفر محمد ظاهرشاه به روم، به عنوان نماینده هیئت روم خدمت می‌کرد.
در این کنفرانس، نقش ولی در ایجاد وزارت امور زنان مهم بود، او اصرار داشت که همتایان مرد وی وزارت را به‌طور دائم در دولت جدید باید بگنجانند. وی سپس به عنوان وزیر آن وزارت معرفی شد، اما برای تمرکز بر فعالیت‌های بین‌المللی خود از این کار منصرف گردید. ولی در ادامه، سیما سمر را به سمت وزیر امور زنان معرفی کرد و همچنین زنان دیگری را برای خدمت در دولت موقت انتخاب کرد. وی اطمینان حاصل نمود تا زبان حساس به جنسیت در توافقنامه صلح لحاظ شده‌است.
در همان سال، ولی به عنوان سازمان دهنده اصلی نشست زنان افغانستان برای دموکراسی در بروکسل، بلژیک، طی یک گردهمایی بی نظیر در نوع خود، به فعالیت پرداخت. این اجلاس با کمک "برابری اکنون"، UNIFEM، مشاور جنسیتی دبیرکل سازمان ملل متحد و ائتلافی از سازمان‌های زنان برگزار شد. ۳ طبق گزارش "برابری اکنون"، اجلاس زنان افغانستان "بیان تاریخی از آرزوها و آرزوهای دیرینه زنان افغان، همراه با لیستی از خواسته‌های مشخص برای اجرای فوری مربوط به بازسازی افغانستان پذیرفتند."۴
در ژوئن ۲۰۰۳، ولی در مأموریت حمایت از حقوق بشر در افغانستان توسط ریوتو شارما، بنیانگذار و مدیر اجرایی «ومن اج» همراه بود. این یکی از چندین سفری بود که ولی به وطن خود و اردوگاه‌های پناهجویان افغان در پاکستان انجام داد، جایی که ده‌ها سمینار آموزشی و توانمند سازی را رهبری کرد. ولی غالباً علیه «حاشیه سازی مداوم» زنان در جوامع پناهندگان و پس از جنگ صحبت می‌کرد و خواستار آموزش‌هایی می‌شد که به آنها کمک می‌کند رهبر شوند.
طبق سازمان غیردولتی دراپینگ نالج، "ولی در ایجاد برنامه با هدف توانمندسازی زنان آسیب دیده از درگیری، بازسازی نهادهای جامعه مدنی دموکراتیک پس از جنگ و حمایت از حقوق بشر از زنان و همتایان مرد آنها پیشگام بوده‌است."۵ در دهه ۱۹۹۰، ولی در حمایت از توسعه NGOها در بوسنی و کرواسی در طول جنگ یوگسلاوی آن زمان نقش مهمی را ایفا کرد.
وی همچنین در ایجاد شورای سیاستگذاری در مورد زنان افغان، ائتلافی از سازمانهای غیردولتی که برای ارتقا وضعیت زنان در افغانستان و اطمینان از دریافت کنندگان برابر صندوق‌های کمک به توسعه ایالات متحده در آنجا فعالیت می‌کند، نقشی اساسی داشت.
در حالی که وی در سال ۲۰۰۵ در جلال‌آباد افغانستان برای اجرای پروژه ایجاد دموکراسی در میان زنان بود، به سختی از دست طالبان، القاعده و شبه نظامیان پاکستانی نجات یافت. اگرچه او قبلاً از طرف طالبان تهدید به مرگ شده بود اما این نزدیکترین چیزی بود که او برای کشته شدن توسط نیروهای مخالف کارش به آن دیه بود.
از زمان صعود در اواسط دهه ۱۹۹۰، ولی مخالف سرسخت ایدئولوژی طالبان بود. وی در مجمع جهانی وضعیت در سال ۱۹۹۸ گفت:
وی همچنین یک منتقد جسورانه نسبت به آنچه دولت آمریکا از افغانستان در فاصله ۱۲ سالی که جنگ اتحاد جماهیر شوروی در افغانستان به پایان رسید و حمله به رهبری آمریکا به افغانستان انجام شد، می‌باشد.
نوشته‌های ولی در مجلات، روزنامه‌ها و کتاب‌های برجسته‌ای منتشر شده‌است. او در کتاب «زنان در تبعید» برخی از جزئیات دلهره آور فرار از افغانستان در سال ۱۹۷۸ را بیان می‌کند.
نوشته ولی، تحت عنوان تاریخ نامرئی: داستان ناگفته افغانستان با همکاری پل فیتزجرالد و الیزابت گولد را در ۲۰۰۹ نوشت. فیتزجرالد و گولد، فیلم مستند زن در تبعید برمی گردد: داستان سیما ولی را نیز تهیه کردند. این داستان بازگشت ولی پس از ۲۴ سال تبعید در اکتبر ۲۰۰۲ به کابل و کار وی برای کمک به تلاش‌های بازسازی را بازگو می‌کند. ولی در بسیاری از دانشگاه‌ها و مؤسسات سخنرانی کرده، کنفرانس‌هایی را رهبری کرده و در گردهمایی‌های شرکت کرده‌است که شامل سازمان ملل، کنگره ایالات متحده، وزارت امور خارجه آمریکا، عفو بین‌الملل، انجمن فورد هال، دانشکده حقوق دانشگاه ییل، دانشکده حقوق دانشگاه جورج واشینگتن، دانشگاه شمال شرقی، مرکز وودرو ویلسون، شورای اخلاقی کارنگی در امور بین‌الملل و پروژه دانش انداختن است.
وی در برنامه‌های مختلف خبری در سی‌ان‌ان، سی‌بی‌اس نیوز، ای‌بی‌سی نیوز، فاکس نیوز، الجزیره، ان‌پی‌آر و سی‌بی‌سی مصاحبه و در برنامه‌های خبری مختلفی حضور داشته‌است.
ولی قبل از تبعید به ایالات متحده در سال ۱۹۷۸، در سفارت آمریکا در کابل کار می‌کرد.
ولی در ۲۲ سپتامبر ۲۰۱۷ در فالز چرچ، ویرجینیا در اثر بیماری آتروفیات چند سیستمه در سن ۶۶ سالگی درگذشت.