نگرش مذهبی بهرام بیضایی
نگرشِ مذهبیِ بهرام بیضایی محلِّ توجّهِ پژوهندگان و دوایرِ دولتی بوده است. بیضایی در خانواده‌ای بهایی زاده شد و پرورش یافت. ولی خود پایبندی و دلبستگی ایمانی نشان نداده است؛ و نه فقط نسبت به بهائیّت. با این همه، و با این که شاید بشود او را ندانم‌گرا یا اندیشمندی آزاد، مثلاً هم‌فکرِ زکریای رازی، شمرد، شاید نشود در همهٔ طول زندگیش خداناباور یا لامذهب دانست. او نخستین بار به شیوهٔ بهایی ازدواج کرد (۱۳۴۴) و دستِ کم یک بار پس از آن ساواک دینش را اسلام شناخت (۱۳۴۷). بارها هم آماجِ بهایی‌ستیزی شد. علاقهٔ او به بعضِ پیشوایان یا پیروانِ بعضی مذهب‌ها در بعضی آثار و سخنانش پیداست، چنان که انتقاداتش نیز. بارها نیز اشارت‌هایی به احتمال وجود جهانی غیر از جهانِ محسوسات در سخنش رفته است، هرچند گاه به صورت‌هایی نزدیک به کلیشهٔ گفتاری. مطالعاتش در فقه‌اللّغة و ملل و نِحل نیز گواهِ دلبستگیش به، و البته درگیری فکریش با، زبان‌ها و افسانه‌های مردمان است. خردگرایی و محیط زیست‌گرایی نیز وجهِ چشمگیری از تعلّقِ فکری و مذهبی او بوده است. غیر از این‌ها، بیضایی را دیگرانی به خداوندگاری یا حُجّتیِ نمایش و مُنجی‌گری برکشیده‌اند، و گاه «عارف» نیز گفته‌اند.
بیضایی در خانواده‌ای بهایی در اواخرِ روزگارِ پهلوی اوّل زاده شد. بهائیانِ ایران اغلب هوادارِ نوگرایی غیراسلامی رضا شاهی بودند، هرچند از آرمان‌های مشروطیت که نزدیکی با خواسته‌های بابیه داشت دور می‌شد. پیشینهٔ بهائیّت در خانوادهٔ پدری بیضایی به ادیب بیضایی می‌رسد، که بزرگ‌ترین عموی بهرام بیضایی بود و در کاشان به کیشِ نو گرویده بود. او روابطِ حسنه با بعضِ نزدیکانِ دربار چون محمّدتقی بهار و سعید نفیسی و احتمالاً احمد قوام داشت. ولی در خانوادهٔ پدری بیضایی بستگی حکومتی دیده نمی‌شود. پدرِ بهرام بیضایی، که به پیروی از برادر به بهائیت گرویده بود، هرچند مدّتی به فرهنگستان ایران رفت و آمد داشت، به اسبابِ غیرسیاسی زندانی هم شد، و خیلی زود تبرئه. در واقع از گله‌های اداری او دچاری به بهایی‌ستیزی بوده است. ملک‌الشّعرای بهار حتّی از ستمی که به خاطرِ دگراندیشی به ادیب رفته نیز سخن گفته است: «بود او نیز چو من در وطن خویش غریب». مادرِ بهرام بیضایی آیینِ بهایی را از مادرِ خود به ارث برده بود.
کودکیِ بیضایی مقارن بود با تبلیغاتِ ضدّبهاییِ اندیشندگانِ پرطرفداری چون احمد کسروی و عبدالحسین آیتی و فضل‌الله مهتدی صبحی و محمود حلبی و محمّدتقی فلسفی و عواقبش؛ همچنان که جوانیش بعدها در دههٔ ۱۳۵۰ هم‌زمان بود با انتشار پژوهش‌های ضدّبهاییِ محمد محیط طباطبایی.
در احضار و بازجویی سالِ ۱۳۸۱ در نیروی انتظامیِ تهران، بیضایی نپذیرفت که کتباً از مذهبِ پدر و مادرش تبرّی جوید.
بیضایی جوانیِ خود را «مطلقاً بدون باورهای مذهبی» وصف کرده است. ولی بعدها «فرهنگ» را مذهب خود شمرده، و دنیا را به چشمِ خِرد خویش دیدن را هم آیین و هم موضوعِ تبلیغِ فکری خود معرّفی کرده است. آزادی‌خواهی و محیط زیست‌گرایی و نکوهشِ واپس‌گرایی عامّه هم بخش و برخِ مذهب و منشِ او بوده است.
بیضایی یک ازدواجِ بهایی (۱۳۴۴) و یک ازدواجِ اسلامی (۱۳۷۱) داشته است. حدودِ هفتاد سال در ایران تحتِ نظامِ حقوقیِ اسلامی زندگی و کار کرده است، هرچند گاه به خاطرِ ناسازگاری مذهبی از کار محروم بوده است. و هرچند دربارهٔ بهائیّت کم سخن گفته، نشانه‌ای نیست که در همین اندک به بازبینی آثار بهائیت قبل از انتشار گردن نهاده باشد. با این همه، جامعهٔ بهایی نیز طردش نکرده است.
بیضایی دربارهٔ چند پیشوای اسلام و بابیه نمایشنامه و فیلمنامه نوشته است: علی بن ابی‌طالب و حسین بن علی به ترتیب بخشی از موضوعِ فیلمنامهٔ "روز واقعه" و نمایشنامهٔ "مجلس ضربت زدن" هستند و طاهره قرّةالعین موضوعِ نمایشنامهٔ "زرّین‌تاج".
با اینکه کسانی بیضایی را (بیشتر، به علّتِ بهائی بودن پدر و مادرش) بهائی می‌دانند، بعضی دیگر از او به عنوان دین‌ناباور یاد می‌کنند.
به نظرِ محمّد رحمانیان، بیضایی «بیشتر از همه ما و کسانی که ادّعا دارند اسلام را می‌شناسد.»%7B%7Bیادکرد وب }} با این همه، اسلام‌گرایان کمتر به بیضایی روی خوش نشان داده‌اند. مثلاً جلال آل احمد "غروب در دیاری غریب" و "قصّه‌ی ماه پنهان" را دفاع از اقلیت شمرد و سرزنش کرد. از استثنائاتِ برجسته می‌شود عطاءالله مهاجرانی را نام برد که سالِ ۱۳۷۸ در مجلس شورای اسلامی از گرایشِ مذهبیِ بیضایی دفاع کرد − هرچند، گرایشِ سیاسیش موضوعِ بازخواست بود.
بهرام جاسمی ردّی گنوسی‌وار در اندیشهٔ بیضایی تشخیص داده و چنین وصفش کرده است.