چهارراه (نمایشنامه)
چهارراه نمایشنامه‌ای است از بهرام بیضایی، نوشته به سالِ ۱۳۸۸، که نخستین بار در فروردینِ ۱۳۹۷ به کارگردانیِ خودش در دانشگاه استنفورد به نمایش درآمد.
حدودِ سالِ ۱۳۸۰ نهال فرّخی، که آموزگاری است که می‌خواسته بازیگر شود و اینک منتظرِ نامه‌بر است تا نامه‌اش را پس‌بگیرد، و سارنگ سهش، که بی‌خانمانی است که می‌خواسته نویسنده شود و اینک از زندان آزاد شده، پس از پانزده سال در چهارراهی (ظاهراً در تهران) به هم می‌رسند و رازهایی را دربارهٔ گذشته‌شان کشف می‌کنند: از این که سارنگ از عروسی با نهال به خارجه نگریخته بوده، بلکه زندانی بوده و مجبور به اعتراف اجباری، تا این که دوستِ مشترکِ کودکیشان، که چاره‌دار نام دارد و اینک شوهرِ نهال است و در خارجه منتظرش، مأمورِ دولت بوده و مسئولِ هر چه بر ایشان رفته. سرانجام باریِ هجده‌چرخی، که راننده‌اش در جستجوی رفیقه‌اش بوده است، سارنگ را در چهارراه زیرمی‌گیرد و می‌کُشد؛ و نهال از بردنِ پسرش، که معلوم می‌شود از سارنگ بوده، به خارجه منصرف می‌شود.
این واپسین نمایشنامه‌ای است که بیضایی در ایران نوشته‌است، به سالِ ۱۳۸۸. او خود در برنوشتِ اجرای اوّلش پیشینهٔ این نمایشنامه را توضیح داده: که "چهارراه" ریشه در نمایشنامهٔ دوپرده‌ایِ گم‌شده‌اش از تابستانِ ۱۳۴۲ دارد: "رگبار". متنِ "چهارراه" در زمستانِ ۱۳۹۸ به وسیلهٔ انتشارات روشنگران و مطالعات زنان در قطعِ رحلی (همچنان که نویسنده می‌خواست) چاپ و منتشر شد. این کتاب، غیر از نمایشنامه و اطّلاعات و عکس‌های نخستین نمایشش، حاوی چکیده‌ای از داستانِ نمایش و متنِ برنوشتِ نخستین نمایش و سپاسنامه و گفتگوی بیضایی با تماشاکُنانِ نمایش (بی نامِ پرسندگان و پاسخ‌دهنده) است.
فکرِ اجرای "چهارراه" در ذهنِ بیضایی از حوالیِ سالِ ۱۳۹۰ جدّی بود؛ ولی به خاطرِ کمبودِ بازیگر عملی نشد. تمرین‌های نمایش سرانجام از ۲۸ اکتبرِ ۲۰۱۷ با بازیگرانِ "گزارش ارداویراف" و "طرب‌نامه" آغاز شد، بی آن که هنوز جا و زمانی برای نمایش تعیین شده باشد، و روزهای شنبه و یکشنبهٔ هر هفته از ۱۰ صبح تا ۶ عصر در اتاقی در ساختمانِ کابرلیِ دانشگاه استنفورد ادامه یافت. حمید احیاء یادداشت‌هایی دربارهٔ پنج جلسهٔ اوّلِ تمرین‌ها منتشر کرده و شیوهٔ کارِ بیضایی را شرح داده است. تمرین پنج ماه ادامه یافت و "چهارراه" نخستین بار از ۲۳ تا ۲۵ و ۲۹ تا ۳۱ مارس و ۱ آوریلِ ۲۰۱۸ (دو هفتهٔ آغازینِ بهارِ ۱۳۹۷) در تماشاخانهٔ عمارتِ رابلیِ دانشگاه استنفورد به کارگردانیِ نویسنده به نمایش درآمد.
بیضایی «سهم» ِ خود از این نمایش را به «روان» ِ محمّد کوثر تقدیم کرد، که دو ماه و چند روز پیش از افتتاحِ "چهارراه" مرد.بازیگرانِ صحنه‌های گروهی و نقش‌های کوتاه:
ویدیویی از این نمایش ضبط و به دستِ بیضایی و علا محسنی تدوین شد که در ۲۷ و ۲۸ و ۲۹ اوتِ ۲۰۲۱ هر روز دو نوبت و در سراسرِ روزهای ۲ و ۳ سپتامبر در اینترنت نمایش داده شد.
سبک و صورتِ نمایشنامه و نمایش و نیز فیلمِ "چهارراه" همانند است با "مجلس شبیه؛ در ذکر مصایب استاد نوید ماکان و همسرش مهندس رُخشید فرزین". از ویژگی‌هایش غلبهٔ آشفتگی و منطقِ کابوس و آزارِ مخاطب است؛ و، به قولِ علیرضا مجلّل، پیشنهادی سبکی است دربارهٔ یک گونهٔ نمایشِ اعتراضی. حمید امجد به تکراری بودنِ «دست‌مایه‌های شکلی و مفهومی» ِ "چهارراه" اشاره کرده و نمادهای عیسوی در آن یافت. پوریا ذوالفقاری نیز از همانندی، لا بل یکسانیِ موضوعات و درون‌مایه‌ها در بسیاری از کارهای بیضایی از «اژدهاک» تا "چهارراه" گفت.
پُرگویی در "چهارراه" نیز واکنش‌هایی برانگیخت. محمّد چرم‌شیر چهار «قطعه»ٔ نمایشی در استقبالش نوشت، با گفتگوهای کوتاه و بریده‌بریده و سکوت‌های بلند؛ و "چهارراه" را «هولناک‌ترین» نمایشنامهٔ بیضایی و «فصلی جدید در تعریفِ دوباره‌ی خشونت در جهان و جامعه‌ی امروزِ ما» گفت.
ارزیابیِ بررسان گوناگون بود: بعضی نمایش را پسندیدند و ستودند و بعضی نه. و بیشترشان به شدّتِ خشمِ بیضایی اشاره کردند. جهانبخش نورایی بازیِ همهٔ بازیگران را «گیرا و درجهٔ یک» وصف کرد.
گروهی گله کردند که بیضایی بیش از حدِّ انصاف «تلخ» شده و در بازنماییِ خفقانِ حاکم بر روابطِ اجتماعی در ایران راهِ افراط پیموده و گرفتاری‌ها را بدتر از آنچه بوده‌اند نمایش داده است. مثلاً شهرام خرازی‌ها در مقاله‌ای به نامِ «خودکشی در پیونگ‌یانگ!» نوشت که «اگر» بیضایی «محل وقوع رخدادها را کره شمالی در نظر می‌گرفت حرف، پیام، فضاسازی و انتقادش بسیار پذیرفتنی و قابل مداقه از آب درمی‌آمد» و محمّدحسن خدایی چنین تشخیص داد که «فی‌الواقع همبستگی اجتماعی . . . همچنان در ایران معاصر قابل مشاهده است و سرمایه‌ی اجتماعی به میزانی که بیضایی هشدار می‌دهد از کف نرفته است.» رضا بهکام هم، که سبکِ "چهارراه" را هیچ نپسندیده بود، از نمایش چشمِ «رهاوردی برای برون‌رفت» از وضعِ موجود داشته و به استفهامِ انکاری پرسید که آیا نمایشِ گرفتاری‌های اجتماعی بی «تحلیل» رواست. در پاسخِ این ناخرسندان امیر پوریا به هم‌زمانیِ نمایشِ اینترنتیِ "چهارراه" با دستگیریِ نوهٔ خواهرِ بیضایی در ایران «به جرم بهائیّت» اشاره کرد و این را گواهی از حقّانیتِ تصویری گرفت که بیضایی در این نمایش از ایرانِ معاصرش نشان داده است. جابر تواضعی نیز، در نیمهٔ سالِ ۱۴۰۰، به آنچه خاصیتِ پیشبینانهٔ بعضی از آثارِ بیضایی می‌انگاشت اشاره کرد و گفت که "چهارراه" شاید در ۱۳۸۸ (که نوشته شد) تلخ‌تر از واقعیتِ بیرونی می‌نمود، ولی «برای اکنون‌مان کاملاً مناسب است.»