کنوانسیون حقوق افراد دارای معلولیت
کنوانسیون حقوق افراد دارای معلولیت یک معاهده بین‌المللی حقوق بشر سازمان ملل متحد است که با هدف حمایت از حقوق و عزت افراد دارای معلولیت انجام شده‌است. طرفین کنوانسیون موظف هستند که از حقوق بشر توسط معلولان حمایت کنند، از آن حمایت و اطمینان حاصل نمایند و از معلولین برابری کامل بر طبق قانون اطمینان حاصل کنند. این کنوانسیون به عنوان یک عامل اصلی در جنبش جهانی حقوق معلولیت به کار می‌رود و باعث می‌شود از مشاهده افراد معلول به عنوان معالجه پزشکی و حمایت‌های اجتماعی به سمت دیدن آنها به عنوان اعضای کامل و برابر جامعه با حقوق بشر استفاده شود. این کنوانسیون اولین پیمان حقوق بشر سازمان ملل در قرن بیست و یکم بود.
متن توسط مجمع عمومی سازمان ملل متحد در ۱۳ دسامبر ۲۰۰۶، به تصویب رسید و در ۳۰ مارس ۲۰۰۷ امضا شد. پس از تصویب در ۳ مه ۲۰۰۸ وارد عمل شد. از ژوئیه سال ۲۰۲۰، ۱۶۳ عضو امضا کننده و ۱۸۲ حزب دارد، که شامل ۱۸۱ کشور و اتحادیه اروپا است (که آن را در ۲۳ دسامبر ۲۰۱۰ تصویب کرد). کنوانسیون توسط کمیته حقوق افراد معلول نظارت می‌شود.
کنوانسیون حقوق افراد دارای معلولیت، مانند سایر کنوانسیون‌های حقوق بشر سازمان ملل، (مانند میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی و کنوانسیون رفع هرگونه تبعیض علیه زنان (CEDAW))) چندین دهه فعالیت که طی آن استانداردهای حقوق گروهی از آرمانها به یک پیمان الزام‌آور توسعه یافته‌است.
مجمع عمومی سازمان ملل متحد اعلامیه حقوق افراد معلول را در ۹ دسامبر ۱۹۷۵ تصویب کرد. روز معلولان سازمان ملل متحد (۳ دسامبر) در قطعنامه ۴۷/۳ مجمع عمومی ۱۹۹۲ در سال ۱۹۹۲ اعلام شد. مجمع عمومی سازمان ملل متحد در ۲۰ دسامبر سال ۱۹۹۳ مقررات استاندارد معادل سازی فرصت‌ها برای افراد معلول را تصویب کرد (قطعنامه ۴۸/۹۶ ضمیمه). در سال ۱۹۸۷، یک نشست جهانی متخصصان برای بررسی پیشرفت، توصیه کرد که مجمع عمومی سازمان ملل متحد پیش نویس یک کنوانسیون بین‌المللی در مورد رفع تبعیض علیه افراد دارای معلولیت باشد. پیش نویس طرح‌های کنوانسیون توسط ایتالیا و متعاقباً سوئد پیشنهاد شد، اما به اجماع نرسید. بسیاری از نمایندگان دولت معتقدند که اسناد موجود در مورد حقوق بشر کافی است. در عوض، "قوانین استاندارد در مورد همسان سازی فرصت‌های معلولین" غیر اجباری "در سال ۱۹۹۳ توسط مجمع عمومی تصویب شد. در سال ۲۰۰۰، رهبران پنج سازمان غیردولتی بین‌المللی معلولیت بیانیه ای صادر کردند و از همه دولتها خواستند که از یک کنوانسیون حمایت کنند. در سال ۲۰۰۱، مجمع عمومی به دنبال پیشنهاد مکزیک، کمیته Ad Hoc را برای بررسی پیشنهادها مربوط به یک کنوانسیون جامع و یکپارچه برای ارتقاء و حمایت از حقوق و عزت افراد معلول، بر اساس یک رویکرد جامع انتخاب کرد. سازمانهای مربوط به حقوق معلولیت، از جمله اتحاد بین‌المللی معلولیت به عنوان هماهنگ‌کننده آداب و معلولیت بین‌المللی معلولیت، به‌طور فعال در روند تهیه پیش نویس شرکت کردند.
مکزیک با حمایت فعال از GRULAC (گروه‌های منطقه ای سازمان ملل) مذاکرات را آغاز کرد. هنگامی که حمایت از کنوانسیون در سال ۲۰۰۲ به دلیل مخالفت گروه اروپای غربی و دیگران WEOG، نیوزلند نقش مهمی در دستیابی به حرکت بین منطقه ای ایفا کرد. در سال ۲۰۰۳ تا ۲۰۰۳ به عنوان تسهیلگر، نیوزیلند سرانجام وظیفه رسمی رئیس کمیته Ad Hoc را بر عهده گرفت و مذاکرات را به توافق اجماع در اوت ۲۰۰۶ هدایت کرد، با همکاری نزدیک با سایر اعضای دفتر جردن، کاستاریکا، جمهوری چک و آفریقای جنوبی کره و مکزیک این کنوانسیون با حمایت شدید همه گروه‌های منطقه به یکی از سریعترین پشتیبانان حقوق بشر در تاریخ تبدیل شد. ۱۶۰ کشور کنوانسیون را پس از افتتاح آن در سال ۲۰۰۷ امضا کردند و ۱۲۶ کشور کنوانسیون را طی پنج سال اول آن تصویب کردند. فرماندار کل نیوزیلند آناند ساتیاناند با توجه به نقش خود در ایجاد کنوانسیون و همچنین کیفیت استراتژی ملی برجسته ناتوانی در نیوزیلند، از طرف ملت جایزه ناتوانی جهانی را در سال ۲۰۰۸ دریافت کرد.
از سال ۲۰۱۵، برای اولین بار در تاریخ خود، کمیته حقوق معلولان برای نقض تعهدات خود در کنوانسیون تحقیق در مورد یک کشور امضا کننده را آغاز کرد. این تحقیقات توسط ماده ۶ پروتکل اختیاری آغاز شده‌است، که مقرر می‌دارد به محض دریافت کمیته «اطلاعات موثق حاکی از نقض شدید و منظم» حقوق بشر معلولین، تحقیقات انجام شود. دولت انگلستان در حال بررسی است که گزارش نهایی در حال حاضر در سال ۲۰۱۷ منتشر می‌شود.
ایالات متحده از طرف کشورهای عضو که کنوانسیون را تصویب کرده یا به آنها ملحق شده‌اند، به‌طور آشکار غایب بوده‌است. در زمان دولت باراک اوباما، ایالات متحده در ۲۴ ژوئیه ۲۰۰۹ امضا کننده کنوانسیون شد. در دسامبر ۲۰۱۲، رأی در سنای ایالات متحده شش رأی به دست آورد که اکثریت دو سوم آنها برای مشاوره و رضایت در تصویب مورد نیاز است. در ژوئیه سال ۲۰۱۴، کمیته روابط خارجی سنا بار دیگر قطعنامه ای را برای مشاوره و رضایت تصویب کرد، اما این اقدام به رأی مجلس سنا کامل نیامد.
این کنوانسیون از آیین‌نامه حقوق مدنی پیروی می‌کند، با این مقدمه که در آن به این اصل که «کلیه حقوق بشر جهانی، غیرقابل تفکیک، وابسته به یکدیگر و بهم پیوسته» از اعلامیه و برنامه عمل وین استناد می‌شود. مقدمه ۲۵ زیربخش صریحاً به توسعه پایدار اشاره می‌کند، خاطرنشان می‌کند که «ناتوانی» یک «مفهوم در حال تحول» است که شامل تعامل بین اختلالات و عوامل محیطی، و به اهمیت «دیدگاه جنسیتی» اشاره می‌کند.
ماده ۱ هدف کنوانسیون را تعریف می‌کند:
ترویج، محافظت و اطمینان از برخورداری کامل و برابر از کلیه حقوق بشر و آزادیهای اساسی توسط همه معلولین و ترویج احترام به عزت ذاتی آنها
در مواد ۲ و ۳ تعاریف و اصول کلی مانند ارتباطات از جمله بریل، زبان اشاره، زبان ساده و ارتباط غیر کلامی، اقامت مناسب و طراحی جهانی ارائه شده‌است.
مواد ۴ تا ۳۲ حقوق معلولین و تعهدات دولتهای عضو نسبت به آنها را تعریف می‌کند. بسیاری از این حقوق آینه در کنوانسیون‌های دیگر سازمان ملل مانند میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی، میثاق بین‌المللی حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی یا کنوانسیون ملل متحد علیه شکنجه تأیید شده‌است.
حقوق اختصاصی این کنوانسیون شامل حقوق دسترس‌پذیری از جمله فناوری اطلاعات، حق زندگی مستقل و درج شده در جامعه (ماده ۱۹)، تحرک شخصی (ماده ۲۰)، مهار و توانبخشی (ماده ۲۶) و مشارکت می‌باشد. در زندگی سیاسی و عمومی و زندگی فرهنگی، تفریحی و ورزشی (مواد ۲۹ و ۳۰).
علاوه بر این، طرفین کنوانسیون باید آگاهی از حقوق بشر معلولان را افزایش دهند (ماده ۸)، و دسترس‌پذیری به جاده‌ها، ساختمان‌ها و اطلاعات را تضمین می‌کنند (ماده ۹).
مواد ۳۳–۳۹ گزارش و نظارت از کنوانسیون توسط موسسات ملی حقوق بشر (ماده ۳۳) و کمیته حقوق افراد معلول (ماده ۳۴).
هشت اصل راهنما وجود دارد که زیربنای کنوانسیون هستند:
ماده ۲ (تعریف) تعریف معلولیت را در بر نمی‌گیرد. کنوانسیون الگوی اجتماعی معلولیت را اتخاذ می‌کند، اما تعریف خاصی ارائه نمی‌دهد. مقدمه (ه) کنوانسیون توضیح می‌دهد که کنوانسیون به رسمیت می‌شناسد:
... که ناتوانی یک مفهوم در حال تحول است و معلولیت ناشی از تعامل افراد دارای اختلال و موانع نگرشی و محیطی است که مانع مشارکت کامل و مؤثر آنها در جامعه بر مبنای مساوی با دیگران می‌شود
ماده یک (هدف) بیشتر پیشنهاد می‌کند که:
افراد دارای معلولیت شامل کسانی هستند که دارای معلولیت طولانی مدت جسمی، روحی و حسی هستند که در تعامل با موانع مختلف ممکن است مانع مشارکت کامل و مؤثر آنها در جامعه به‌طور مساوی با دیگران شود.
با این حال، استفاده از اصطلاح «شامل» نباید به این معنا تعبیر شود که محرومیت از کسانی که دارای شرایط کوتاه مدت یا نوسان هستند.
کنوانسیون " اقامت مناسب " را "اصلاح و تعدیل لازم و مناسب" عنوان می‌کند که تحمیل فشار نامتناسب یا غیر ضروری، در صورت لزوم در یک مورد خاص، برای اطمینان از افراد معلول فراهم می‌کند تا از افراد دارای معلولیت اطمینان حاصل کنند که از لذت یا ورزش بر اساس مساوی با دیگران از کلیه انسانها برخوردار شوند. حقوق و آزادیهای اساسی "در ماده ۲ و خواستار این همه جنبه‌های زندگی از جمله آموزش فراگیر است.
ماده ۸ کنوانسیون بر آگاهی رسانی برای تقویت احترام به حقوق و عزت در برابر تبعیض تأکید می‌کند:
این کنوانسیون تأکید می‌کند که افراد دارای معلولیت باید بتوانند به‌طور مستقل زندگی کنند و کاملاً در همه جنبه‌های زندگی شرکت کنند. برای این منظور، دولتهای عضو باید اقدام‌های لازم را برای اطمینان از دسترسی افراد معلول، به محیط جسمی، حمل و نقل، فناوری اطلاعات و ارتباطات و سایر امکانات و خدمات باز یا در اختیار عموم قرار دهند. دسترس‌پذیری را می‌توان به سه گروه اصلی طبقه‌بندی کرد. ۱. دسترسی فیزیکی ۲. دسترسی به خدمات ۳. دسترسی به ارتباطات و اطلاعات
ماده ۱۱ کنوانسیون تأیید می‌کند که کشورهای عضو مطابق با تعهدات خود طبق قانون بین‌الملل، از جمله حقوق بین‌الملل بشردوستانه و حقوق بین‌الملل حقوق بشر، کلیه اقدام‌های لازم برای تضمین حفاظت و ایمنی افراد معلول را در شرایط جنگ، اتخاذ می‌کنند. موارد اضطراری بشردوستانه و بروز فاجعه طبیعی.
ماده ۱۲ کنوانسیون تصدیق مساوی در برابر قانون و اهلیت افراد دارای معلولیت را تأیید می‌کند.
کشورهای عضو باید:
ماده ۱۳ کنوانسیون دسترسی مؤثر به عدالت برای افراد معلول را تأیید می‌کند، با بیان اینکه:
در این کنوانسیون آمده‌است که افراد دارای معلولیت باید حق آموزش فراگیر را در همه سطوح، بدون در نظر گرفتن سن، بدون تبعیض و براساس فرصت برابر، تضمین کنند.
کشورهای عضو باید اطمینان حاصل کنند که:
دولتهای عضو باید اقدامات مناسبی را انجام دهند، مانند: