Sân bay vũ trụ Baykonur

Sân bay vũ trụ Baikonur là một sân bay vũ trụ do Nga vận hành trên lãnh thổ Kazakhstan. Nằm tại thành phố Baikonur của Kazakhstan, đây là cơ sở phóng vũ trụ đang hoạt động có diện tích lớn nhất trên thế giới. Toàn bộ các chuyến bay vũ trụ có người lái của Nga đều được phóng từ Baikonur.

Nằm trên thảo nguyên Kazakhstan, ở độ cao khoảng above sea level, so với mực nước biển, Baikonur cách phía đông biển Aral và nằm ở phía bắc sông Syr Darya. Nó nằm gần Töretam, một ga trên tuyến đường sắt Trans-Aral. Nga, với tư cách là quốc gia kế thừa chính thức của Liên Xô, đã giữ quyền kiểm soát cơ sở này từ năm 1991; ban đầu Nga đảm nhận vai trò này thông qua Cộng đồng các Quốc gia Độc lập (SNG/CIS) hậu Xô Viết, nhưng sau đó đã phê chuẩn một hiệp định với Kazakhstan năm 2005 cho phép Nga thuê cảng vũ trụ này đến năm 2050. Baikonur được quản lý chung bởi Roscosmos và Lực lượng Hàng không Vũ trụ Nga.

Năm 1955, Bộ Quốc phòng Liên Xô ban hành nghị định thành lập Sân bay vũ trụ Baikonur. Ban đầu, nó được xây dựng như căn cứ tác chiến chính của chương trình không gian Liên Xô. Cảng vũ trụ này là điểm phóng của Sputnik 1 và Vostok 1. Bệ phóng dùng cho cả hai sứ mệnh sau đó được đổi tên thành “Bãi phóng Gagarin” để vinh danh nhà du hành vũ trụ Liên Xô Yuri Gagarin, người điều khiển Vostok 1 và trở thành con người đầu tiên bay vào vũ trụ. Dưới sự quản lý hiện nay của Nga, Baikonur vẫn tiếp tục hoạt động như một cảng vũ trụ, với nhiều sứ mệnh thương mại, quân sự và khoa học được phóng hàng năm.

== Lịch sử ==
===Thời Liên Xô===
Chính phủ Liên Xô ban hành quyết định thành lập Bãi thử Nghiên cứu Khoa học số 5 (NIIP-5; ) vào ngày 12 tháng 2 năm 1955. Trên thực tế, cơ sở này được thành lập ngày 2 tháng 6 năm 1955, ban đầu là trung tâm thử nghiệm cho tên lửa đạn đạo xuyên lục địa (ICBM) đầu tiên trên thế giới, R-7 Semyorka. NIIP-5 nhanh chóng được mở rộng để bao gồm các cơ sở phóng cho các chuyến bay vũ trụ. Địa điểm được chọn bởi một ủy ban do tướng Vasily Voznyuk đứng đầu, chịu ảnh hưởng lớn từ Sergey Korolyov, thiết kế trưởng của tên lửa R-7, và sau này là người đứng sau toàn bộ chương trình không gian Liên Xô. Khu vực này phải được bao quanh bởi đồng bằng, vì hệ thống điều khiển vô tuyến của tên lửa lúc đó cần nhận được tín hiệu liên tục từ các trạm mặt đất cách xa hàng trăm kilômét. Ngoài ra, quỹ đạo bay của tên lửa phải tránh xa khu vực dân cư. Đồng thời, việc đặt bãi phóng gần đường xích đạo là có lợi, vì vận tốc quay bề mặt Trái Đất ở những vĩ độ này cao hơn.

Xét đến các ràng buộc này, ủy ban đã chọn Tyuratam, một ngôi làng giữa thảo nguyên Kazakhstan. Chi phí xây dựng các cơ sở phóng và hàng trăm kilômét đường bộ, đường sắt mới khiến sân bay vũ trụ này trở thành một trong những dự án hạ tầng tốn kém nhất mà Liên Xô từng thực hiện. Một thị trấn phục vụ được xây dựng xung quanh để cung cấp nhà ở, trường học và hạ tầng cho công nhân. Thị trấn này được nâng cấp thành thành phố năm 1966 và đặt tên là Leninsk ().

Máy bay trinh sát độ cao lớn U-2 của Mỹ lần đầu tiên phát hiện và chụp ảnh bãi thử tên lửa Tyuratam vào ngày 5 tháng 8 năm 1957

Tháng 4 năm 1975, để chuẩn bị cho Dự án Thử nghiệm Apollo-Soyuz, các phi hành gia NASA lần đầu được phép tham quan sân bay vũ trụ này. Khi trở về Mỹ, các phi hành gia nhận xét rằng trong chuyến bay tối đến Moskva, họ nhìn thấy ánh đèn từ các bệ phóng và tổ hợp liên quan trong hơn 15 phút, và theo lời phi hành gia Thomas Stafford: “so với nó thì Cape Kennedy trông rất nhỏ.”
====Tên gọi====
Theo hầu hết các nguồn, tên gọi "Baikonur" được cố ý chọn vào năm 1961 (khoảng thời gian chuyến bay của Gagarin) để đánh lạc hướng phương Tây sang một địa điểm cách trung tâm phóng khoảng 320 km về phía đông bắc, một thị trấn khai khoáng nhỏ và ga đường sắt Baikonur gần Jezkazgan. Thành phố kín Leninsk, được xây dựng để phục vụ sân bay vũ trụ, đã được Boris Yeltsin đổi tên thành Baikonur vào ngày 20 tháng 12 năm 1995.

Theo lịch sử Dự án Thử nghiệm Apollo-Soyuzt của NASA, tên "Baikonur" không phải được chọn để đánh lạc hướng, mà vốn là tên của vùng Tyuratam trước khi sân bay vũ trụ được xây dựng.
====Tác động môi trường====
Nhà khoa học Nga Afanasiy Ilich Tobonov đã nghiên cứu hiện tượng động vật chết hàng loạt trong những năm 1990 và kết luận rằng việc chim chóc và động vật hoang dã chết hàng loạt ở Cộng hòa Sakha chỉ được ghi nhận dọc theo đường bay của các tên lửa phóng từ sân bay vũ trụ Baikonur. Xác động vật hoang dã và gia súc thường được đem thiêu hủy, và những người tham gia các cuộc thiêu hủy này bao gồm chính Tobonov, anh em ông và người dân làng quê Eliptyan của ông thường chết vì đột quỵ hoặc ung thư. Năm 1997, Bộ Quốc phòng Liên bang Nga đã thay đổi đường bay và loại bỏ các tầng tên lửa rơi xuống gần huyện Nyurbinsky, Nga.

Các tài liệu khoa học đã thu thập dữ liệu cho thấy tác động tiêu cực của tên lửa đối với môi trường và sức khỏe cộng đồng. UDMH, một loại nhiên liệu được sử dụng trong một số động cơ tên lửa Nga, có độc tính rất cao. Nó là một trong những nguyên nhân gây mưa axit và ung thư cho người dân sống gần sân bay vũ trụ. Valery Yakovlev, trưởng phòng thí nghiệm nghiên cứu hệ sinh thái của Liên hiệp khoa học–sản xuất nhà nước về sinh thái ứng dụng “Kazmechanobr”, nhận xét:
"Các nhà khoa học đã xác định mức độ cực kỳ hủy hoại của trung tâm vũ trụ ‘Baikonur’ đối với môi trường và dân cư trong khu vực: 11.000 tấn phế liệu vũ trụ, bị ô nhiễm bởi UDMH có độc tính đặc biệt cao, vẫn còn nằm trên các bãi rơi.” Việc thu gom phế liệu tên lửa trở thành một phần của kinh tế địa phương.

====Tầm quan trọng====
Nhiều chuyến bay mang tính lịch sử đã được phóng từ Baikonur: tên lửa đạn đạo liên lục địa đầu tiên; vệ tinh nhân tạo đầu tiên của loài người, Sputnik 1, ngày 4 tháng 10 năm 1957; tàu vũ trụ đầu tiên bay gần Mặt Trăng, Luna 1, ngày 2 tháng 1 năm 1959; chuyến bay có người lái và bay quỹ đạo đầu tiên của Yuri Gagarin ngày 12 tháng 4 năm 1961; chuyến bay của người phụ nữ đầu tiên vào vũ trụ, Valentina Tereshkova, năm 1963. Cũng đã có 14 phi công vũ trụ thuộc 13 quốc gia khác, bao gồm Tiệp Khắc, Đông Đức, Ấn Độ và Việt Nam được phóng lên từ Baikonur trong khuôn khổ chương trình Interkosmos. Năm 1960, một tên lửa đạn đạo liên lục địa R-16 nguyên mẫu phát nổ trước khi phóng, làm hơn 100 người thiệt mạng. Baikonur cũng là nơi phóng các tàu Venera 9 và Mars 3.
===Thời kỳ hậu Xô viết===
Sau khi Liên Xô tan rã năm 1991, chương trình vũ trụ Nga vẫn tiếp tục hoạt động từ Baikonur dưới danh nghĩa Cộng đồng các Quốc gia Độc lập (CIS). Nga muốn ký hợp đồng thuê Baikonur trong 99 năm, nhưng cuối cùng chấp nhận mức phí thuê 115 triệu USD mỗi năm trong 20 năm, kèm tùy chọn gia hạn thêm 10 năm. Ngày 8 tháng 6 năm 2005, Hội đồng Liên bang Nga phê chuẩn một thỏa thuận giữa Nga và Kazakhstan, kéo dài thời hạn Nga thuê sân bay vũ trụ này đến năm 2050. Mức tiền thuê được ấn định cố định là mỗi năm đã trở thành nguồn gốc của một tranh chấp kéo dài giữa hai nước. Để giảm sự phụ thuộc vào Baikonur, Nga đã xây dựng Sân bay vũ trụ Vostochny ở tỉnh Amur.

Baikonur là một phần then chốt trong đóng góp của Nga cho Trạm Vũ trụ Quốc tế (ISS), vì đây là sân bay vũ trụ duy nhất mà các sứ mệnh có người lái của Nga tới ISS được phóng đi. Vị trí biên giới (và ở mức độ thấp hơn là vĩ độ khoảng 46° Bắc của Baikonur) là yếu tố dẫn tới việc ISS có độ nghiêng quỹ đạo 51,6° – đây là độ nghiêng thấp nhất mà các tên lửa đẩy Soyuz phóng từ Baikonur có thể đạt được mà không bay qua lãnh thổ Trung Quốc. Khi chương trình Tàu con thoi của NASA kết thúc năm 2011, Baikonur trở thành điểm phóng duy nhất cho các sứ mệnh có người lái lên ISS cho đến khi chuyến bay Crew Dragon Demo-2 được phóng vào năm 2020.

Năm 2019, Gagarin's Start thực hiện ba vụ phóng có người lái vào tháng 3, tháng 7 và tháng 9, trước khi bị đóng cửa để hiện đại hóa cho tên lửa Soyuz-2 mới, với kế hoạch phóng trở lại đầu tiên vào năm 2023. Vụ phóng cuối cùng từ Gagarin’s Start diễn ra ngày 25 tháng 9 năm 2019. Gagarin’s Start sau đó không nhận được kinh phí để nâng cấp cho loại tên lửa Soyuz-2 lớn hơn một chút (một phần do ảnh hưởng từ cuộc xâm lược Ukraine của Nga). Năm 2023, thông báo cho biết phía Nga và Kazakhstan có kế hoạch ngừng sử dụng bệ phóng này cho mục đích phóng tên lửa và biến nó thành một phần của khu bảo tàng Baikonur (một phần nhằm phục vụ du lịch).

Ngày 7 tháng 3 năm 2023, chính phủ Kazakhstan tiếp quản khu phức hợp phóng Baiterek, một trong các bệ phóng tại Baikonur, cấm nhiều quan chức Nga rời khỏi nước này và ngăn Roscosmos thanh lý tài sản. Một trong những lý do cho việc tiếp quản là Nga không thanh toán khoản nợ 29,7 triệu USD cho chính phủ Kazakhstan. Động thái này diễn ra trong bối cảnh quan hệ Nga–Kazakhstan trở nên căng thẳng do cuộc xâm lược Ukraine đang tiếp diễn.
== Đặc điểm ==
Baikonur được trang bị đầy đủ cơ sở hạ tầng để phóng cả tàu vũ trụ có người lái và không người lái. Trung tâm này đã phục vụ cho nhiều thế hệ tàu vũ trụ của Nga như Soyuz, Proton, Tsyklon, Dnepr, Zenit và Buran.

Ở khu vực xuôi theo đường bay của tên lửa tính từ bệ phóng, các tầng tên lửa, thùng nhiên liệu… đã sử dụng được thả rơi trực tiếp xuống mặt đất ở vùng Viễn Đông Nga, nơi chúng được công nhân và người dân địa phương thu gom làm phế liệu.

===Danh sách bệ phóng===
- Bệ phóng 1/5 (Gagarin's Start) (1957–2019): R-7, Vostok, Voskhod, Molniya, Soyuz –
- Bệ phóng 31/6: R-7A, Vostok, Voskhod, Molniya, Soyuz, Soyuz-2 –
- Bệ phóng 41/3: R-16 (Destroyed in 1960 explosion) –
- Bệ phóng 41/4 : R-16 (1961–67) –
- Bệ phóng 41/15: R-16, Kosmos 3 (1963–68) –
- Bệ phóng 45/1: Zenit-2, Zenit-2M, Zenit-3M –
- Bệ phóng 45/2 (Bị phá hủy trong vụ nổ năm 1990): Zenit 2 –
- Bệ phóng 51: R-9 (1961–62) –
- Bệ phóng 60/6: R-16 (1963–66) –
- Bệ phóng 60/7: R-16 (1963–67) –
- Bệ phóng 60/8: R-16 (1962–66) –
- Bệ phóng 67/21: Tsyklon, R-36M, R-36O, MR-UR-100 Sotka (1963–72) –
- Bệ phóng 67/22: Tsyklon, R-36, R-36O (1964–66) –
- Bệ phóng 69: Tsyklon-2
- Bệ phóng 70 (Destroyed in 1963 explosion): R-9 –
- Bệ phóng 75: R-9 –
- Bệ phóng 80/17: Tsyklon (1965) –
- Bệ phóng 81/23 (81L) (ngừng hoạt động >2004): Proton-K –
- Bệ phóng 81/24 (81P): Proton-K, Proton-M –
- Bệ phóng 90/19 (90L) (ngừng hoạt động >1997): UR-200, Tsyklon-2 –
- Bệ phóng 90/20 (90R) (ngừng hoạt động >2006): UR-200, Tsyklon-2 –
- Bệ phóng 101: R-36M (1973–76) –
- Bệ phóng 102: R-36M (1978) –
- Bệ phóng 103: R-36M (1973–77) –
- Bệ phóng 104: R-36M (1972–74) –
- Bệ phóng 105: R-36M (1974–77) –
- Bệ phóng 106: R-36M (1974–83) –
- Bệ phóng 107: R-36 –
- Bệ phóng 108: R-36 –
- Bệ phóng 109/95: R-36M, Dnepr –
- Bệ phóng 110/37 (110L) (ngừng hoạt động >1988): N1, Energia-Buran –
- Bệ phóng 110/38 (110R) (ngừng hoạt động >1969): N1 –
- Bệ phóng 130: UR-100 (1965) –
- Bệ phóng 131: UR-100N, UR-100, Rokot (1965–90) –
- Bệ phóng 132: UR-100NU (2001–02) –
- Bệ phóng 140/18: R-36 (1965–78) –
- Bệ phóng 141: R-36 –
- Bệ phóng 142/34: R-36 (tổ hợp ba giếng phóng) –
- Bệ phóng 160: R-36O –
- Bệ phóng 161/35: Tsyklon (1967–73) –
- Bệ phóng 162/36: Tsyklon (1966–75) –
- Bệ phóng 163: R-36O –
- Bệ phóng 164: R-36O –
- Bệ phóng 165: R-36O –
- Bệ phóng 170: UR-MR-100 (1976–79) –
- Bệ phóng 171: UR-100, UR-100N –
- Bệ phóng 172: UR-MR-100 (1978–81) –
- Bệ phóng 173: UR-MR-100 (1972–78) –
- Bệ phóng 174: UR-100, UR-100K –
- Bệ phóng 175/2: UR-100NU, Rokot, Strela –
- Bệ phóng 175/59: Rokot, Strela –
- Bệ phóng 176: UR-100 –
- Bệ phóng 177: UR-MR-100, UR-MR-100U (1973–78) –
- Bệ phóng 178: UR-100 –
- Bệ phóng 179: UR-100 –
- Bệ phóng 181: UR-MR-100U (1978–79) –
- Bệ phóng 191/66: R-36O (1969–71) –
- Bệ phóng 192: R-36O –
- Bệ phóng 193: R-36O –
- Bệ phóng 194: R-36O –
- Bệ phóng 195: R-36O –
- Bệ phóng 196: R-36O –
- Bệ phóng 200/39 (200L): Proton-M/Proton-K –
- Bệ phóng 200/40 (200R): Proton-K (ngừng hoạt động >1991) –
- Bệ phóng 241: R-36O –
- Bệ phóng 242: R-36O –
- Bệ phóng 243: R-36O –
- Bệ phóng 244: R-36O –
- Bệ phóng 245: R-36O –
- Bệ phóng 246: R-36O –
- Bệ phóng 250 (ngừng hoạt động >1987): Energia –
===Đường sắt nội bộ===
Toàn bộ công tác hậu cần ở Baikonur dựa trên mạng lưới đường sắt nội bộ khổ , được xem là mạng đường sắt công nghiệp lớn nhất thế giới. Đường sắt này được sử dụng trong tất cả các giai đoạn chuẩn bị phóng, và mọi tàu vũ trụ đều được chở ra bệ phóng bằng toa chuyên dụng kiểu Schnabel.

Trước đây, hệ thống đường sắt Baikonur thuộc lực lượng Binh đoàn Đường sắt của Liên Xô, nhưng hiện nay do một công ty nhà nước dân sự chuyên trách vận hành. Có nhiều nhánh đường sắt nối mạng lưới đường sắt Baikonur với đường sắt quốc gia Kazakhstan và từ đó với phần còn lại của thế giới.

===Các sân bay trong khu===
Sân bay vũ trụ Baikonur có hai sân bay đa năng nằm trong khu, phục vụ cả vận chuyển nhân sự lẫn hậu cần cho các vụ phóng (bao gồm cả việc chở tàu vũ trụ bằng máy bay). Có các chuyến bay chở khách theo lịch trình từ Moskva tới sân bay nhỏ hơn là sân bay Krayniy , nhưng các chuyến này không mở cho công chúng.

Sân bay lớn hơn là sân bay Yubileyniy (Юбилейный аэропорт) nơi từng dùng để chở tàu con thoi Buran đến Baikonur trên lưng máy bay vận tải siêu lớn Antonov An-225 "Mriya".

==Thử nghiệm tên lửa đạn đạo liên lục địa==
Mặc dù Baikonur luôn được thế giới biết đến như bệ phóng các sứ mệnh vũ trụ của Liên Xô và Nga, nhưng từ khi thành lập năm 1955 đến khi Liên Xô tan rã năm 1991, mục đích chính của trung tâm này là thử nghiệm tên lửa đạn đạo nhiên liệu lỏng. Tên chính thức (và bí mật) của trung tâm là Bãi thử số 5 – Trường Thử nghiệm Nghiên cứu số 5 của Nhà nước (5 GIK). Baikonur thuộc quyền kiểm soát của Bộ Quốc phòng Liên Xô và sau đó là Nga cho tới nửa sau những năm 1990, khi cơ quan vũ trụ dân sự Nga (Roscosmos) và các nhà thầu công nghiệp bắt đầu tiếp quản từng cơ sở riêng lẻ.

Năm 2006, người đứng đầu Roscosmos, Anatoly Perminov, tuyên bố toàn bộ quân nhân Nga sẽ rút khỏi cơ sở Baikonur trước năm 2007. Tuy nhiên, ngày 22 tháng 10 năm 2008, một quả tên lửa SS-19 Stiletto vẫn được phóng thử từ Baikonur, cho thấy thực tế có thể không hoàn toàn như vậy..