Tỉnh quốc hồn ca

Tỉnh quốc hồn ca là tác phẩm của nhà chí sĩ Phan Châu Trinh, gồm hai phần (I và II) viết theo thể thơ song thất lục bát, nhưng ra đời vào hai thời điểm khác nhau trong lịch sử văn học Việt Nam.

==Giới thiệu sơ lược==
===Tỉnh quốc hồn ca I===
Năm 1906, Phan Chu Trinh đi Nhật Bản trở về, sau đó ông viết Tỉnh quốc hồn ca I. Năm 1907, tác phẩm được phổ biến lần đầu tiên trong các trường kiểu mới ở Quảng Nam và trong trường Đông Kinh nghĩa thục ở Hà Nội, sau đó lan truyền ra nhiều nơi khác.

Bấy giờ, có một số nhà yêu nước cho rằng nhân dân Việt đang ở trong mê mộng: "mộng khoa cử, mộng quan trường, mộng xôi thịt"...hoặc nói một cách tượng trưng là "hồn nước" đã mê, đã lạc...cho nên phải gọi dậy để đi theo con đường tự lập, tự cường... Vì lẽ đó, "Tỉnh quốc hồn ca I" và các tác phẩm đồng thời của các nhà chí sĩ khác, như "Đề tỉnh quốc dân ca, Hải ngoại huyết thư, Á Tế Á ca, Chiêu hồn nước, Hợp quần doanh sinh thuyết", v.v...đã ra đời nhằm mục đích ấy.

Căn cứ "Tây Hồ Phan Chu Trinh di thảo" do Đốc học Lê Ấm xuất bản ở Quy Nhơn năm 1945, thì "Tỉnh quốc hồn ca I" gồm 472 câu thơ song thất lục bát, xếp vào 12 đoạn.

Trong đoạn đầu, sau khi nêu quá khứ vẻ vang oanh liệt của dân tộc Việt, tiếp đến là chỉ trích lỗi lầm của người trên kẻ dưới đã làm cho nước nhà lụn bại. Từ đó, tác giả đặt vấn đề: phải học tập theo người Âu, người Mỹ (nội dung của 11 đoạn sau). Theo giáo sư Nguyễn Huệ Chi, tác giả đã so sánh nhiều phương diện về dân khí dân trí của các nước văn minh trên thế giới với dân tình của nước Việt đại để như sau:

Nhìn chung, tác phẩm cổ vũ một sự cách tân xã hội theo chiều hướng dân chủ tư sản, và đối tượng kêu gọi là tầng lớp trung lưu và thượng lưu lúc bấy giờ. Cùng với các bài hiệu triệu khác, Tỉnh quốc hồn ca I đã góp phần không nhỏ vào công cuộc canh tân tự phát của nhân dân (tức phong trào Duy Tân) vào đầu thế kỷ 20.

===Tỉnh quốc hồn ca II===
Phan Châu Trinh viết Tỉnh quốc hồn ca II vào khoảng năm 1922 khi đang lưu vong tại Pháp, trong bối cảnh còn nóng nổi những vấn đề thời sự; như việc giải ngũ và hồi hương những người lính mộ ở Đông Dương, cuộc ngự du sang Pháp của vua Khải Định (tháng 5 năm 1922)...

Buổi đầu tác phẩm chỉ được lưu truyền bằng chép tay, mãi đến năm 1925, tờ "Việt Nam hồn" mới đăng trọn bài, và sau đó được bí mật gửi về nước. Tháng 1 năm 1927, "Tỉnh quốc hồn ca II" được tờ "Tân Thế kỷ" cho đăng, nhưng bị sở Kiệm duyệt lúc bấy giờ cắt bỏ chỉ còn 310 câu.

Theo bản chép tay của bà Phan Thị Châu Liên (con gái đầu của Phan Châu Trinh), sau được in trong "Thơ văn Phan Bội Châu", thì "Tỉnh quốc hồn ca II" gồm 480 câu thơ song thất lục bát, được phân thành 5 đoạn, có đại ý như sau:

Phần có giá trị lâu dài, là phần phê phán và tố cáo các hạng người trên, chiếm đến 80% chiều dài của tác phẩm.

==Nhận xét==
Sau khi phân tích và so sánh phần I và phần II của tác phẩm "Tỉnh quốc hồn ca", Nguyễn Huệ Chi có nhận xét như sau: 

==Trích tác phẩm==
- Tỉnh quốc hồn ca I: Sau khi nêu quá khứ vẻ vang oanh liệt của dân tộc Việt, tiếp đến là chỉ trích lỗi lầm của người trên kẻ dưới đã làm cho nước nhà lụn bại. Trích giới thiệu một số câu:
- Tỉnh quốc hồn ca II: Tương tự như "Tỉnh quốc hồn ca I", sau khi nhắc lại quá khứ oai hùng của dân tộc Việt, tác giả bắt đầu phê phán, trích một số câu:
==Xem thêm==
- Phan Châu Trinh
- Phong trào Duy Tân

==Tham khảo==
- Nguyễn Huệ Chi, bài viết "Tỉnh quốc hồn ca và ngữ khí phê phán của Phan Châu Trinh" (bản điện tử:
- Huỳnh Lý, mục từ "Tỉnh quốc hồn ca" trong "Từ điển văn học" (bộ mớ). Nhà xuất bản Thế giới, 2004.
- Huỳnh Lý - Hoàng Ngọc Phách, "Thơ văn Phan Châu Trinh". Nhà xuất bản Văn học, Hà Nội, 1983..