Captain (lớp khinh hạm)

Lớp tàu frigate Captain bao gồm 78 tàu frigate của Hải quân Hoàng gia Anh được chế tạo tại Hoa Kỳ và hạ thủy vào các năm 1942–1943. Chúng được chuyển giao cho Anh Quốc theo thỏa thuận Chương trình Cho thuê-Cho mượn (theo đó Hoa Kỳ sẽ cung cấp vật tư chiến tranh cho Anh và các nước Đồng Minh khác từ năm 1941 đến năm 1945). Các con tàu được trích ra từ hai lớp tàu hộ tống khu trục của Hải quân Hoa Kỳ (nguồn gốc là những tàu hộ tống khu trục Anh): 32 chiếc Kiểu GMT ("Evarts") và 46 chiếc Kiểu TE ("Buckley"). Khi về đến Anh, các con tàu được Hải quân Hoàng gia Anh cải biến, khiến cho chúng khác biệt so với các tàu hộ tống khu trục của Hải quân Hoa Kỳ.

Những tàu frigate lớp "Captain" phục vụ trong vai trò hộ tống đoàn tàu vận tải, chiến tranh chống ngầm, tàu kiểm soát tuần duyên và tàu chỉ huy trong cuộc Đổ bộ Normandy. Trong suốt Thế chiến II lớp tàu này đã tham gia vào hoạt động đánh chìm ít nhất 34 tàu ngầm Đức quốc xã và một số hạm tàu nổi đối phương khác; 15 trong số 78 chiếc frigate lớp "Captain" đã bị đánh chìm hay bị loại bỏ như là một tổn thất toàn bộ. Sau chiến tranh mọi chiếc lớp "Captain" còn sống sót (ngoại trừ một chiếc HMS "Hotham") được hoàn trả cho Hải quân Hoa Kỳ vào cuối năm 1947, nhằm giảm bớt khoản tiền phải thanh toán trong Chương trình Cho thuê-Cho mượn. Chiếc frigate lớp Captain cuối cùng được hoàn lại sở hữu của Hoa Kỳ vào tháng 3, 1956.

== Tên gọi ==
Ý định ban đầu của Bộ Hải quân Anh là những con tàu này sẽ được đặt tên theo những hạm trưởng từng phục vụ Phó đô đốc Horatio Nelson trong Trận Trafalgar; nhưng khi việc chế tạo tiếp diễn, người ta phải tìm ngược thêm trong lịch sử tên của những đô đốc và hạm trưởng nổi tiếng.

Trong tổng số 78 tàu frigate được đặt tên, 66 chiếc được mang những cái tên chưa từng bao giờ đặt cho một tàu chiến Anh Quốc trước đây. "Lawford", "Louis", "Manners", "Moorsom", "Mounsey", "Narborough", "Pasley" và "Seymour" đã từng được đặt cho những tàu khu trục trong giai đoạn Thế chiến I. là chiếc thứ năm được đặt cái tên này kể từ năm 1666. "Torrington" là chiếc thứ tư được đặt cái tên này kể từ năm 1654. "Holmes" đã được sử dụng một lần vào năm 1671, và "Fitzroy" từng được đặt cho một tàu khảo sát vào năm 1919.

== Nguồn gốc ==
Vào tháng 6 năm 1941, tận dụng những lợi điểm của Chương trình Cho thuê-Cho mượn, của Hoa Kỳ, chính phủ Hoàng gia Anh đề nghị phía Hoa Kỳ thiết kế, chế tạo và cung cấp một kiểu tàu hộ tống phù hợp cho chiến tranh chống tàu ngầm trong bối cảnh giữa đại dương. Những đặc trưng cụ thể bao gồm một chiều dài , đạt vận tốc tối đa , dàn pháo chính đa dụng (chống hạm lẫn phòng không) và một cầu tàu dạng mở.

Hải quân Hoa Kỳ đã từng xem xét về triển vọng của một kiểu tàu như vậy từ năm 1939; và khi Đại tá Hải quân Edward L. Cochrane thuộc Văn phòng Tàu chiến Hải quân Mỹ trong chuyến viếng thăm Anh vào năm 1940 đã xem xét các kiểu tàu corvette và tàu khu trục lớp "Hunt", và đã đưa ra một thiết kế cho loại tàu này. Nhu cầu về một kiểu tàu chiến như thế này sẽ rất lớn, nên cần phải giải quyết một "nút thắt cổ chai" trong quá trình chế tạo: sản xuất hộp số giảm tốc xoắn ốc kép cần thiết cho động cơ tuốc bin hơi nước của tàu khu trục. Việc sản xuất hộp số giảm tốc không thể dễ dàng tăng tốc, vì chỉ riêng những máy móc chính xác cần thiết cũng phải mất một năm để chế tạo. Do đó một thiết kế đang sẵn sàng và đã được chứng minh của hệ thống động lực diesel-điện, vốn được sử dụng trên tàu ngầm, sẽ được áp dụng.

Khi phía Anh đề đạt những yêu cầu này, Đô đốc Harold Rainsford Stark, Tư lệnh Tác chiến Hải quân Hoa Kỳ, quyết định xúc tiến những kế hoạch này và đề xuất chấp nhận đặt hàng của Anh. Hãng thiết kế hàng hải Gibbs & Cox được giao nhiệm vụ thiết kế đã thực hiện nhiều thay đổi cho quy trình chế tạo và bản thiết kế gốc cùa Đại tá Cochrane; đáng kể nhất là xóa bỏ một "nút thắt cổ chai" khác: thay thế kiểu hải pháo 5 inch/38 caliber đa dụng đang rất cần cho mọi loại tàu chiến (từ thiết giáp hạm cho đến tàu khu trục hạm đội) bằng kiểu pháo 3 inch/50 caliber, vốn cho phép bố trí thêm một khẩu pháo thứ ba bắn thượng tầng tại vị trí B phía trước cầu tàu. Ngoài ra thiết kế gốc yêu cầu có tám động cơ để đạt được tốc độ tối đa ; nhưng việc phải nhường ưu tiên cho những chương trình khác khiến chỉ sử dụng bốn cụm động cơ diesel, nên rút ngắn chiều dài lườn tàu và làm giảm tốc độ tối đa khoảng . Thiết kế có lớp vỏ giáp tương đối nhẹ, ví dụ như những tấm thép sử dụng cho phân lớp "Buckley" chỉ có chiều dày từ 1/2 inch đến 7/16 inch, trong khi thép 1/4 inch được sử dụng cho phần lớn lườn tàu và sàn tàu.

Kết quả thiết kế là một con tàu có thể chế tạo nhanh chóng (ví dụ "Halsted" được chế tạo chỉ trong 24,5 ngày) với chi phí chỉ bằng một nữa so với một tàu khu trục hạm đội, (3,5 triệu Đô la Mỹ so với 10,4 triệu Đô la cho một chiếc lớp "Benson" lượng choán nước 1.620 tấn, hoặc 6,4 triệu Đô la cho một chiếc tàu khu trục lớp "Hunt".)

Vào ngày 15 tháng 8, 1941, Tổng thống Hoa Kỳ Franklin D. Roosevelt chuẩn y việc chế tạo 50 chiếc theo thiết kế lớp "Evarts" mới, số hiệu BDE 1–50 (British destroyer escort) như một phần của Chương trình 1799. Lớp "Buckley" với động cơ turbine-điện không thuộc về đơn đặt hàng đầu tiên, nhưng được chuẩn y sau đó theo Luật Công cộng 440 thông qua vào ngày 6 tháng 2, 1942. Hải quân Hoàng gia đã đặt hàng vào tháng 11, 1941 cho bốn xưởng tàu: Xưởng hải quân Boston, Xưởng hải quân Mare Island, Xưởng hải quân Philadelphia và Xưởng hải quân Puget Sound. Khi Hoa Kỳ trực tiếp tham chiến, họ cũng sử dụng thiết kế BDE. Kiểu xếp lớp BDE được duy trì bởi sáu tàu khu trục hộ tống đầu tiên (BDE 1, 2, 3, 4, 12 và 46) chuyển giao cho Anh. Trong số 50 chiếc được đặt hàng đầu tiên, Hải quân Hoàng gia chỉ nhận được một chiếc, số còn lại được xếp lại lớp thành tàu khu trục hộ tống (DE) vào ngày 25 tháng 1, 1943 và chuyển cho Hải quân Hoa Kỳ. Cho đến cuối Thế Chiến II, Hải quân Hoàng gia đã nhận được tổng cộng 32 chiếc phân lớp "Evarts" và 46 chiếc phân lớp "Buckley" từ các Xưởng hải quân Boston, Xưởng hải quân Mare Island và hãng đóng tàu Bethlehem Steel.

Hải quân Hoàng gia Anh xếp loại những con tàu này như những tàu frigate, vì chúng không có các ống phóng ngư lôi để được xếp lớp như một tàu khu trục. Với những người đã từng quen thuộc với những con tàu do Anh thiết kế, lớp Captain khá lạ lẫm với nhiều đặc điểm không quen thuộc. Những người từng phục vụ trên tàu lại thấy những chi tiết này đẹp mắt. Trong số những khác biệt so với những con tàu do Anh thiết kế còn có việc bố trí giường ngủ thay vì võng, và cấu trúc lườn tàu được hàn thay vì lắp ghép bằng đinh tán.

== Thiết kế ==
Phân lớp "Evarts" được trang bị hệ thống động cơ diesel-điện theo cách sắp xếp sử dụng cho tàu ngầm. Hai trục chân vịt sẽ được kết nối với bốn động cơ Winton 278A 16-xy-lanh có tổng công suất thông qua bốn máy phát điện General Electric (GE) (4.800 kW), cung cấp năng lượng cho bốn động cơ điện, sản sinh ra công suất trục , giúp con tàu đạt được tốc độ tối đa . Thiết kế ban đầu dự định có hai hộ thống động lực như vậy để có được công suất trục , nhằm đạt được tốc độ thiết kế ; nhưng việc sản xuất động cơ không theo kịp tốc độ đóng lườn tàu, nên chỉ có một hệ thống động cơ được trang bị.

Để đạt được tốc độ nhanh hơn, phân lớp "Buckley" được trang bị hệ thống động cơ turbine-điện. Hai nồi hơi ống nước Foster-Wheeler kiểu Express "D" cung cấp hơi nước cho các turbine hơi nước GE công suất , và vận hành những máy phát điện công suất 9.200 kW. Động cơ điện công suất vận hành hai trục chân vịt, mỗi trục nối với chân vịt ba cánh bằng chất liệu đồng-mangan nguyên khối đường kính . Hệ thống động lực turbine-điện này được xem là khá tiên tiến vào thời đó, cho dù những tàu quét mìn lớp "Catherine" cũng có cách bố trí hệ thống động lực tương tự.

== Các cải tiến của Hải quân Anh ==
Phần lớn những chiếc lớp "Captain" đi đến Anh sẽ ghé vào cảng Belfast, nơi chúng được cải biến cho tương thích với những tiêu chuẩn của Hải quân Anh. Danh sách có tổng cộng 109 thay đổi và bổ sung được đưa ra cho phân lớp "Evarts", và 94 cải tiến dành cho phân lớp "Buckley".

Khác biệt đáng kể nhất là những chiếc frigate phân lớp "Buckley" của Hải quân Hoàng gia Anh không có các ống phóng ngư lôi, trong khi các tàu khu trục hộ tống lớp "Buckley" của Hoa Kỳ có một dàn ba ống phóng ngư lôi ngay phía sau ống khói (còn phân lớp "Evarts" không được thiết kế để mang ngư lôi). Việc giảm bớt trọng lượng bên trên do tháo dỡ các ống phóng ngư lôi, cũng như việc cắt giảm vũ khí trước đó, đã khiến làm giảm chiều cao khuynh tâm và con tàu có xu hướng chòng chành nặng trong bối cảnh các cơn sóng ngắn tại biển Bắc Đại Tây Dương. Nhiều giải pháp đã được cân nhắc bao gồm việc tái trang bị các ống ngư lôi hay thay thế các khẩu pháo 3 inch/50 caliber Hoa Kỳ bằng các khẩu 4,5 inch của Anh nặng hơn, nhưng đều không khả thi do sự tắc nghẽn cổ chai trong sản xuất và các xưởng tàu Anh bị quá tải công việc. Cuối cùng vấn đề được giải quyết bằng cách tăng thêm số bom chìm con tàu mang theo ở sàn trên, và bổ sung đồ dằn cho lườn tàu, giúp làm giảm độ chòng chành đến mức chấp nhận được.

Các cải tiến khác bao gồm:

=== Thiết bị hàng hải ===
Một chòi gác ("crow's nest" – tổ quạ) được đặt trên cột ăn-ten chính. Một xuồng săn cá voi dài tiêu chuẩn của Hải quân Hoàng gia được bố trí bên mạn trái của ống khói, bổ sung cho xuồng tiêu chuẩn của Hải quân Mỹ bên mạn phải; tăng thêm số phao Carley cứu sinh: các phao lớn trên giá trượt phía sau ống khói và phao nhỏ phía sau bệ đèn pha tìm kiếm. Tấm chắn gió được lắp trên khu vực mép trước cầu tàu, và khu vực phía sau đuôi tàu được lắp mái che bằng vải bạt để che đỡ sóng gió tốt hơn cho kíp vận hành mìn sâu. Các vây giảm lắc được kéo dài và đặt sâu hơn, một quy trình thường phải mất ba tuần mới hoàn tất.

=== Vũ khí ===
Các khẩu pháo phòng không Bofors 40 mm và Oerlikon 20 mm được trang bị thay vào chỗ các dàn ống phóng ngư lôi được tháo dỡ, và bệ Mk. IV dành cho pháo được thay thế bằng kiểu bệ Mk. IVA đơn giản hơn. Những chiếc lớp Captain phục vụ trong vai trò tuần duyên nhằm săn đuổi các tàu E-boat đối phương được trang bị pháo bổ sung. Trên một số chiếc, các tấm chắn được lắp trên các khẩu pháo chính hoặc là miếng chắn sóng biển và mảnh đạn được lắp cho khẩu pháo B. Ống phóng pháo sáng 2-inch được lắp trên khẩu pháo B, từ ba đến sáu ống tùy theo khẩu pháo có hay không có miếng chắn tương ứng. Một khẩu pháo 2-pounder (40 mm) "pom-pom" được bổ sung trước mũi những chiếc frigate phục vụ cho lực lượng tuần duyên.

Cách bố trí cầu tàu được thay đổi đáng kể; dễ nhận ra nhất là việc bổ sung một tháp chỉ huy và kiểm soát hỏa lực hai tầng để cải thiện tầm nhìn và bảo vệ tốt hơn các thiết bị. Ống phóng thẳng đứng để phóng pháo sáng thả dù được bố trí hai bên cầu tàu.

=== Vũ khí chống ngầm ===
Số lượng bom chìm mang theo được chứa thêm ở sàn trên hai bên mạn tàu, cho phép có tổng cộng khoảng 200 quả; ngoài các hộp khói hóa chất của Hải quân Hoa Kỳ đặt phía đuôi tàu, những phao khói của Hải quân Anh được gắn trên các quả mìn sâu. Ăn-ten định hướng tần số trung bình (MF/DF) được đặt phía trước cầu tàu, và một ăng-ten định hướng cao tần (HF/DF: High-frequency Direction Finding, "Huffduff") Kiểu FH 4 được bố trí trên đỉnh cột ăng-ten chính. Ngoài ra, con tàu còn có một bộ th sóng vô tuyến theo các tần số liên lạc giữa các tàu U-boat và E-boat, do một thủy thủ thành thạo tiếng Đức vận hành. Những chiếc lớp "Captain" sau này được trang bị hệ thống sonar (Asdic) Kiểu 144, vốn là bản nâng cấp từ Kiểu 128D, và một bộ mồi bẫy âm thanh Foxer được trang bị phía đuôi tàu (cũng như hầu hết các tàu hộ tống vượt đại dương) từ năm 1944 để đối phó với loại ngư lôi dò âm G7es (GNAT) của Hải quân Đức.

=== Hoa tiêu và thông tin liên lạc ===
Những bộ phận bằng thép chung quanh bệ la bàn (binnacle) được thay thế bằng kim loại màu (không có từ tính). Ngoài hệ thống dẫn đường LORAN tầm xa tiêu chuẩn của Hải quân Hoa Kỳ, các con tàu được bổ sung một bộ dẫn đường tầm ngắn GEE của Hải quân Hoàng gia. Chúng cũng được trang bị một bộ truy vấn radar, cho phép nhận dạng bạn thù (IFF: Identification Friend or Foe) trên những con tàu được trang bị tương đương; cùng với một bộ đèn tác chiến bốn màu gắn trên cột ăng-ten chính để giúp nhận diện tàu bạn lúc chiến đấu ban đêm.

=== Ngụy trang và phù hiệu biểu trưng ===
Theo quy trình tiêu chuẩn của Hải quân Hoàng gia Anh, mọi chiếc lớp "Captain" đều có số hiệu lườn lớn được sơn hai bên mạn phía mũi và phía đuôi tàu, thường là màu xanh, đỏ hay đen. Đội hộ tống (mà phần lớn các tàu lớp "Captain" được phân bổ) có phù hiệu riêng của họ, những phù hiệu đặc trưng và nhiều màu sắc này được sơn lên bên hông ống khói; và nếu con tàu đảm trách vai trò soái hạm của vị tư lệnh đội hộ tống, nó sẽ có một vòng sơn (thường là xanh hay đỏ) chung quanh đỉnh ống khói. Mực nước của các con tàu luôn luôn được sơn đen.

Có tổng cộng năm sơ đồ ngụy trang được áp dụng cho lớp "Captain". Chúng rời xưởng tàu với màu trắng kèm theo những khối đa giác màu xanh nhạt, là sơ đồ ngụy trang của Hải quân Hoa Kỳ tại các vùng vĩ tuyến Bắc. Với những con tàu được phân công hoạt động tại Bắc Đại Tây Dương, một sơ đồ phối hợp xanh nhạt, xanh đậm và xanh lá với những mảng trắng được áp dụng vì người ta tin rằng chúng hòa hợp với màu nước biển trong thời tiết xấu. Những chiếc được phân cho Lực lượng Kiểm soát Tuần duyên vào năm 1944 để hoạt động tại eo biển Manche, cùng những chiếc hoạt động như tàu chỉ huy trong Chiến dịch Neptune có sơ đồ ngụy trang đen, xanh, xám nhạt và trắng. Những chiếc được phân cho Chi hạm đội 16 (Harwich) và Chi hạm đội 21 (Sheerness) để hoạt động tại Bắc Hải và eo biển Manche có cấu trúc thượng tầng được ngụy trang những mảng ngang xám nhật và xám đậm, giống như được Hải quân Hoa Kỳ áp dụng. Đến đầu năm 1945, một sơ đồ ngụy trang được áp dụng cho mọi con tàu của Hải quân Hoàng gia Anh bao gồm màu trắng với một sọc xanh da trời suốt lườn tàu.

=== Cải biến thành tàu chỉ huy trong cuộc đổ bộ Normandy ===
Ba chiếc frigate lớp "Captain" (, và ) được chọn để cải biến thành tàu chỉ huy nhằm phục vụ trong Chiến dịch Neptune, hoạt động hải quân trong khuôn khổ cuộc Đổ bộ Normandy. Pháo cùng toàn bộ thiết bị mìn sâu phía đuôi tàu được tháo dỡ, và cấu trúc thượng tầng được kéo dài để lấy chỗ cho nhân sự Ban tham mưu. Hai nhà tạm cấu trúc trên sàn tàu để chứa thiết bị thông tin, bổ sung một cột ăn-ten để tăng cường thiết bị liên lạc và các dàn radar mới. Hỏa lực phòng không cũng được tăng cường thêm bốn khẩu Oerlikon 20 mm, và các bộ radar mới bao gồm: radar Kiểu 271 bước sóng cen-ti mét chỉ thị mục tiêu, radar Kiểu 291 cảnh báo không trung, cùng các bộ nhận dạng bạn thù (IFF: Identification Friend or Foe) 242 và 253 kèm theo. Thành phần thủy thủ đoàn giảm xuống còn 141 người, nhưng lại tăng thêm một ban tham mưu bao gồm 64 người. 

== Thủy thủ đoàn ==
Lớp Captain có một thủy thủ đoàn tiêu biểu gồm 156 ("Evarts") hoặc 186 ("Buckley") sĩ quan và thủy thủ. Hầu hết thủy thủ đều là tân binh mới nhập ngũ sau khi Thế chiến II bùng nổ nên không có kinh nghiệm về quân sự hay khả năng đi biển, và phải được huấn luyện tùy theo phân ngành mà họ chọn để phục vụ. Sau sáu tuần huấn luyện quân sự cơ bản và đáp ứng được những yêu cầu về thể chất, họ sẽ bước sang giai đoạn huấn luyện chuyên môn ngành. Nhiều hạ sĩ quan cao cấp là những thủy thủ Hải quân Hoàng gia trước chiến tranh và được đề bạt lên hạ sĩ quan.

Nhân sự phòng máy phải đối mặt với một khó khăn khác khi hệ thống động cơ mới chưa từng được Hải quân Hoàng gia sử dụng. Ban đầu họ được huấn luyện cùng với nhân sự Hải quân Hoa Kỳ tại các cơ sở huấn luyện đặc thù cạnh các nhà máy của hãng General Electric Company ở Cleveland và Syracuse, và được cấp chứng chỉ sau khi kết thúc đợt huấn luyện. Sau này việc huấn luyện diễn ra ngay tại Anh. 

Thủy thủ đoàn được vận chuyển sang Hoa Kỳ để nhận tàu; họ được đưa lên các tàu chở quân, là những tàu biển chở hành khách trước chiến tranh như , đưa đi theo tuyến đường Clyde hay Liverpool đến New York. Khi đến New York, họ được đưa về Trung tâm huấn luyện cho đến khi được phân bổ về một tàu lớp "Captain". Sau này một số chiếc lớp "Captain" được vận chuyển vượt Đại Tây Dương bởi một thủy thủ đoàn thuộc Hải quân Hoàng gia Canada; tại Anh họ sẽ được nhận những tàu frigate lớp "River" được Anh chế tạo cho Canada.

== Hoạt động ==
Những chiếc lớp Captain chủ yếu được phân bổ về các đội hộ tống để hoạt động bảo vệ chiến tranh chống ngầm cho các đoàn tàu vận tải mà chúng hộ tống. Một nhóm bốn hay nhiều hơn tàu frigate hoạt động phối hợp trong một đội hộ tống, dưới sự chỉ huy thống nhất của một tư lệnh, sẽ áp dụng chiến thuật cho toàn đội hiệu quả hơn hoạt động riêng lẽ, nhất là trong hoàn cảnh không nhìn thấy nhau.

Một số chiếc lớp "Captain" được cải biến thành tàu chỉ huy nhằm phục vụ trong cuộc Đổ bộ Normandy, và như những tàu thuộc lực lượng Kiểm soát Tuần duyên. Những chiếc "Captain" thuộc lực lượng này (vốn còn bao gồm những tàu phóng lôi, tàu tuần tra và tàu pháo) đã đánh chìm ít nhất hai tàu ngầm bỏ túi đối phương, và tham gia vào việc tiêu diệt ít nhất 26 tàu E-boat, một tàu KFK (tàu tuần tra ngụy trang như tàu cá), hai tàu quét mìn cũng như bắn rơi một máy bay ném bom Junkers Ju 88.

== Sau chiến tranh ==
Sau khi Thế chiến II chấm dứt, đa số những chiếc frigate lớp Captain còn sống sót đều được hoàn trả cho Hoa Kỳ càng nhanh càng tốt nhằm giảm bớt chi phí mà Anh phải thanh toán cho Hoa Kỳ theo Chương trình Cho thuê-Cho mượn. Chiếc tàu cuối cùng được hoàn trả là "Hotham", vốn được sử dụng sau chiến tranh như một trạm phát điện nổi tại Singapore cho đến đầu năm 1948, khi nó quay trở về Portsmouth và phục vụ như căn cứ của nhóm nghiên cứu Hải quân Hoàng gia, và phục vụ như nền tảng thử nghiệm động cơ turbine khí. "Hotham" trên danh nghĩa được hoàn trả vào ngày 25 tháng 4, 1952, nhưng tiếp tục được chuyển cho Anh theo Chương trình Viện trợ quân sự. Cuối cùng con tàu bị tháo dỡ một phần được trả cho Hoa Kỳ vào ngày 13 tháng 3, 1956. 

== Liên kết ngoài ==
- http://www.desausa.org/ Destroyer Escort Sailors Association (DESA)
- https://web.archive.org/web/20070301070801/http://www.captainclassfrigates.co.uk/ The Captain Class Frigates Association
- http://www.uboat.net uboat.net – Allied Warships – Captain class Frigates
- http://www.nationalmemorialarboretum.org/ The National Memorial Arboretum
- Convoy escort movements for Captain-class frigates