Huy Đức

Trương Huy San (sinh 1962), hay còn được biết đến với bút danh Huy Đức, là một nhà báo, blogger và tác giả người Việt Nam. Ông được biết đến với blog bình luận chính trị – xã hội với tên Osin, hiện thời là trang Facebook "Osin Huyduc". Ông cũng được biết đến với bộ sách phi hư cấu hai tập "Bên thắng cuộc," viết về lịch sử và chính trị Việt Nam sau sự kiện 30 tháng 4 năm 1975.

==Cuộc đời và sự nghiệp==
=== Thiếu thời và giáo dục ===
Trương Huy San sinh vào năm 1962 trong một gia đình theo truyền thống Cách mạng. Ông là người gốc Hà Tĩnh, từng tham gia trong quân đội và đã có hơn 3 năm (từ 1984 đến 1987) ở Campuchia trong giai đoạn chiến tranh giữa Việt Nam với chính quyền Khmer đỏ. Năm lớp 10, ông tình nguyện tham gia quân đội Việt Nam, nơi ông chỉ huy một đơn vị pháo binh tấn công trong cuộc chiến tranh biên giới Việt - Trung năm 1979; ông là thành viên thứ ba trong gia đình nhập ngũ.

=== Sự nghiệp ===
Trước khi tham gia vào lĩnh vực báo chí, ông là một nhà văn với các tác phẩm như "Dòng sông cụt", "Anh ấy sẽ trở về" trên báo "Văn nghệ Quân đội" khi ông còn ở trong quân đội từ năm 1987 đến 1988. Sau khi các bài viết và truyện ngắn của ông xuất hiện trên các tờ báo và tạp chí, đặc biệt là tờ Văn Nghệ, ông được nhiều tờ báo mời làm việc.

Từ tháng 12 năm 1988, ông bắt đầu làm việc cho tờ báo "Tuổi Trẻ." Tại đây, ông bắt đầu dùng bút danh "Huy Đức". Trong thời gian làm việc tại "Tuổi Trẻ", ông trở nên nổi tiếng khi là phóng viên điều tra phanh phui vụ Đường Sơn Quán, một địa điểm ăn chơi nổi tiếng của nhiều cán bộ cấp cao ở Thành phố Hồ Chí Minh. Sau xung đột với tổng biên tập Lê Văn Nuôi của "Tuổi Trẻ", ông chuyển sang làm việc cho tờ "Thanh Niên."

Năm 2005, Huy Đức nhận Học bổng Hubert H. Humphrey để theo học tại Đại học Maryland tại trường báo chí Philip Merill trong vòng một năm. Tại đây, ông theo học chính sách công và có cơ hội được thực tập tại tờ báo "Washington Times". Sau khi kết thúc chương trình học vào tháng 5 năm 2006, ông dành hai tháng ở Santa Cruz để học thêm tiếng Anh. Ông trở về Việt Nam vào tháng 7 năm 2006 và bắt đầu làm việc tại báo "Sài Gòn Tiếp thị". Tại đây, ông tiếp tục những bài viết phân tích về các chính sách của chính quyền, qua các bài viết và phỏng vấn như "Những chiếc ghế nóng", "Đất đai không phải là chiến lợi phẩm"... 

Vào tháng 8 năm 2007, ông bắt đầu lập một trang blog mang tên "Osin"; tên trang blog lấy cảm hứng từ một nhân vật trong bộ kịch xà phòng Nhật Bản phổ biến ở Việt Nam. Osin là nhân vật người hầu làm việc quần quật để kiếm tiền cho mơ ước của bản thân. Trang blog trở nên nổi tiếng, có số người truy cập và bình luận thuộc hạng cao trong các trang blog ở Việt Nam. Các bài viết trên blog của ông được nhiều người đọc, và đã đề cập đến nhiều chủ đề nhạy cảm ở Việt Nam như tranh chấp chủ quyền giữa Việt Nam với Trung Quốc trên biển Đông và vấn đề khai thác bauxite Tây Nguyên. Vì một số bài viết của ông, trong đó có bài "Biên giới tháng Hai" ghi lại những gì thu thập ở biên giới Việt – Trung nhân kỷ niệm 30 năm chiến tranh biên giới Việt – Trung 1979, ông bị báo "Sài Gòn Tiếp thị" sa thải vào tháng 8 năm 2009 và bị thu hồi thẻ nhà báo. Tháng 2 năm 2010, blog và email của ông đã bị tin tặc tấn công, khiến ông không truy cập được vào hai dịch vụ trên. Chính phủ Việt Nam bị cho là đứng đằng sau các vụ tấn công mạng này. Kể từ đó, ông quyết định chấm dứt việc viết blog do ông coi đây là công việc tốn thời gian. Trong cùng năm, ông âm thầm hoàn thành cuốn sách "Bên thắng cuộc".

Tháng 5 năm 2012, ông nhận học bổng một năm của chương trình Nieman trao cho một số phóng viên thành đạt và có nhiều triển vọng sang tu nghiệp và nghiên cứu tại Viện Đại học Harvard. Đề mục chính mà ông theo đuổi là chính sách công, văn chương Hoa Kỳ và lịch sử Việt Nam. Trong thời gian theo học tại Đại học Harvard, ông tiếp tục biên soạn cuốn sách "Bên thắng cuộc." Ngày 12 tháng 12 năm 2012, ông công bố cuốn sách dưới dạng sách in và sách điện tử. Cuốn sách đã gây nhiều chú ý ở Việt Nam lẫn ở Mỹ vì soi xét vào những đề tài không được nhắc tới vì cho là "nhạy cảm chính trị". Ít nhất hai nhà xuất bản tại Việt Nam đã từ chối in tác phẩm này. Chu Hảo, giám đốc và tổng biên tập của Nhà xuất bản Tri Thức, cho "The Wall Street Journal" rằng đây chưa phải là thời điểm thích hợp để xuất bản cuốn sách này ở Việt Nam. Ông trở về Việt Nam vào mùa hè năm 2013.

==Sự cố==
===Bài viết "Bức tường Berlin"===
Cũng một phần do blog, ngày 25 tháng 8 năm 2009, ông đã phải chấp thuận thôi việc tại báo Sài Gòn Tiếp thị với lý do tổng biên tập đưa ra toà soạn không cùng quan điểm với bài viết "Bức tường Berlin" trên blog của ông, sau khi "có nhiều bài viết mang tính chất thử thách giới hạn của tự do ngôn luận ở Việt Nam", theo lời của hãng thông tấn AP.

===Liên quan đến vụ PVC===
Qua 2 bài viết có tựa đề lần lượt là "Thanh hay Thăng" và "Tảng Băng Nổi," nhà báo Huy Đức cho là Thành ủy Thành phố Hồ Chí Minh Đinh La Thăng đứng đằng sau việc thất thoát hàng tỉ đô la không chỉ ở Tổng Công ty Xây Lắp Dầu Khí (PVC) mà còn cả Tập đoàn Dầu khí Quốc gia Việt Nam (Petro Vietnam) nơi ông Thăng làm chủ tịch Hội đồng Quản trị từ 2006 đến 2011.

== Khởi tố ==
Ngày 1 tháng 6 năm 2024, Huy Đức đã "biến mất" trong lúc mạng xã hội đang loan tin rằng ông có thể sẽ bị bắt. Ông cũng vắng mặt trong một sự kiện mà ông là diễn giả chính, và người thân của ông đã không thể liên lạc được với ông trong cùng ngày. Đến ngày 7 tháng 6 năm 2024, Bộ Công an Việt Nam cho biết đã tạm giam Trương Huy San và luật sư Trần Đình Triển với cáo buộc "Lợi dụng các quyền tự do dân chủ xâm phạm lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân" theo Điều 331 Bộ luật Hình sự Việt Nam năm 2015.

Ngày 12 tháng 2 năm 2025, Viện kiểm sát Nhân dân tối cao đã ban hành cáo trạng truy tố Huy Đức. Theo cáo trạng, từ năm 2015 đến năm 2024, ông Trương Huy San đã "tự thu thập thông tin, tài liệu, soạn thảo và đăng tải 13 bài viết có nội dung xâm phạm đến lợi ích của nhà nước, quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân khác trên Facebook cá nhân của ông". Vào ngày 27 tháng 2 năm 2025, ông bị Tòa án nhân dân Hà Nội kết án 30 tháng tù, một bản án được coi là nhẹ hơn so với những nhà bất đồng chính kiến khác tại Việt Nam.

==Các tác phẩm nổi bật==
- Bài viết "Ba Khâu Đột Phá Của Thủ tướng" trên một số diễn đàn mạng, nói về chuyện ông Nguyễn Tấn Dũng thâu tóm quyền lực cho nhiệm kỳ hai. Bài viết này chắc chắn khiến đương kim thủ tướng nhức nhối vì những nhận định: "do những chính sách về tài chính, ngân hàng của ông mà khủng khoảng kinh tế của Việt Nam xảy ra từ tháng 3-2008 trong khi, khủng hoảng kinh tế toàn cầu nếu có ảnh hưởng cũng chỉ có thể lan tới Việt Nam sớm nhất là tháng 12-2008".
- Bài viết "Đất đai không phải là chiến lợi phẩm" nói về công cuộc sử dụng đất tại Thành phố Hồ Chí Minh sau ngày thống nhất đất nước, 30/04/1975 đăng trên báo SGTT
- Loạt bài "Những chiếc ghế nóng" phỏng vấn các bộ trưởng mới nhậm chức năm 2007 trên báo SGTT
- Bài viết "To như Bộ giao thông" viết về các PMU do Bộ Giao thông quản lý trên TB KTSG trước khi xảy ra sự số ở PMU 18
- Cuốn sách "Bên thắng cuộc" gồm hai tập, chính thức ra mắt vào ngày 12 tháng 12 năm 2012 với hai phương thức: sách in do nhật báo Người Việt xuất bản và sách điện tử do Amazon.com phát hành dưới hình thức Kindle.

==Đánh giá==
Trong ngành báo chí Việt Nam, việc đánh giá lẫn nhau giữa các nhà báo là không nhiều, tuy nhiên sự kiện ông bị thôi việc tại báo "Sài Gòn tiếp thị" vì nguyên nhân "toà soạn không cùng quan điểm" được giới truyền thông quốc tế chú ý. Các hãng thông tấn lớn đều có nói tới sự kiện này như BBC, AP, VOA, RFA, RFI, The Straits Times... Trong đó đánh giá của hãng thông tấn AP "thử thách giới hạn của tự do ngôn luận ở Việt Nam, thường xuyên đưa các bài chỉ trích lãnh đạo và chính sách của chính phủ".

Nhà văn Nguyễn Quang Lập:

==Đọc thêm==
- Tại Việt Nam, nhà báo Huy Đức bị mất việc do một bài viết về bức tường Berlin Thanh Phương. RFI 28/08/2009 14:42 TU
- bài trên RFA – Hoa Kỳ
- bài trên VOA – Hoa Kỳ
==Liên kết ngoài==
- Bài "Bức tường Berlin" dẫn tới việc Huy Đức bị cho nghỉ việc ở Sài Gòn Tiếp Thị
- Blog Osin Blog của Huy Đức
- Facebook Trương Huy San