Tô Châu (phường)

Tô Châu là một phường thuộc tỉnh An Giang, Việt Nam.

==Địa lý==
Phường Tô Châu có vị trí địa lý:
- Phía đông giáp xã Hòa Điền
- Phía tây giáp Vịnh Thái Lan
- Phía nam giáp xã Kiên Lương và Vịnh Thái Lan
- Phía bắc giáp phường Hà Tiên.

Phường Tô Châu có diện tích là 79,77 km², dân số năm 2024 là 25.865 người, mật độ dân số đạt người/km².

Phường Tô Châu có núi Tô Châu và bến xe thành phố Hà Tiên. Đây cũng là nơi đặt tượng Mạc Cửu ngang Quốc lộ 80.

== Hành chính ==
Phường được chia thành 4 khu phố: 1, 2, 3, 4 và 11 ấp: Bãi Chà Và, Bãi Ớt, Hòa Phầu, Hòn Heo, Mũi Dừa, Ngã Tư, Ngã Tư, Rạch Núi, Rạch Vược, Tà Săng, Xoa Ảo.

==Lịch sử==
Địa danh Tô Châu xuất phát từ tên gọi của hai ngọn núi Đại Tiểu Tô Châu ở xứ Hà Tiên xưa. Nơi đây, xưa kia vốn là một vùng đất hoang hóa, thưa thớt dân cư, được gọi là đất Mang Khảm, nằm dưới sự ảnh hưởng của triều đình Cao Miên. Cuối thế kỷ XVII, Mạc Cửu đã chiêu mộ lưu dân về đây khai phá, dựng lập phố thị. Do thường xuyên bị quân Xiêm La quấy nhiễu mà trều đình Cao Miên không đủ sức mạnh quân sự để bảo vệ, vì vậy Mạc Cửu đã cho xây dựng một thành trì nhỏ, gọi là thành Mang Khảm, đồng thời đích thân đến Phú Xuân dâng biểu xin đem 7 xã mà mình khai phá quy phục Chúa Nguyễn. Chúa Nguyễn ưng thuận, lệnh đổi tên đất Mang Khảm thành trấn Hà Tiên, phong Mạc Cửu làm Tổng binh coi giữ. Thành Mang Khảm từ đó có tên gọi là thành Hà Tiên.

Khi Gia Long lên ngôi, Hà Tiên được đặt thành trấn của Nam Kỳ.

Năm 1825, vua Minh Mạng cho đặt huyện Hà Tiên trực thuộc trấn Hà Tiên.

Năm 1826, đặt thêm phủ An Biên. Huyện Hà Tiên khi đó thuộc phủ An Biên, trấn Hà Tiên. Tri huyện Hà Tiên cũng đồng thời kiêm tri phủ An Biên. Lỵ sở của huyện Hà Tiên (kiêm lỵ sở phủ An Biên và trấn Hà Tiên) được đặt thôn Mỹ Đức, tổng Hà Thanh.

Năm 1832, vua Minh Mạng cho thực hiện cải cách hành chính trong cả nước. Trấn Hà Tiên đổi thành tỉnh Hà Tiên, phủ An Biên đổi thành phủ Quan Biên, huyện Hà Tiên đổi thành huyện Hà Châu.

Năm 1834, Minh Mạng đổi tên phủ Quan Biên trở lại thành phủ An Biên, cho xây thành Hà Tiên trên địa phận xã Mỹ Đức để đặt lỵ sở tỉnh Hà Tiên, kiêm lỵ sở của phủ An Biên và huyện Hà Châu.

Thời Thiệu Trị, triều đình đã cho xây dựng một pháo đài nhỏ trên núi Tô Châu. Địa phận phường Tô Châu ngày nay nằm trong địa phận thôn Mỹ Đức và thôn Thuận Yên, thuộc tổng Hà Thanh và thôn Dương Hòa thuộc tổng Thanh Di. Tất cả đều thuộc huyện Hà Châu, phủ An Biên, tỉnh Hà Tiên.

Sau khi chiếm được Nam Kỳ, năm 1868, thực dân Pháp đã tổ chức Nam Kỳ lục tỉnh thành các hạt thanh tra hành chính. Tỉnh Hà Tiên cũ được chia làm 2 hạt thanh tra là Hà Tiên và Rạch Giá. Địa bàn của hạt Hà Tiên tương ứng với huyện Hà Châu cũ của nhà Nguyễn.

Năm 1900, hạt Hà Tiên được đổi thành tỉnh Hà Tiên, tỉnh lỵ vẫn đặt tại Thành Hà Tiên cũ ở xã Mỹ Đức, tổng Hà Thanh. Xã Thuận Yên (Thuận An) được chuyển sang thuộc tổng Thanh Di (Thanh Gi).

Năm 1913, tỉnh Hà Tiên được đặt dưới quyền quản lý của chủ tỉnh Châu Đốc.

Năm 1924, tỉnh Hà Tiên lại được tách ra độc lập. Chính quyền thực dân Pháp cũng phân chia địa bàn tỉnh Hà Tiên thành các quận Châu Thành, Giang Thành, Hòn Chông, Phú Quốc. Tỉnh lỵ Hà Tiên đặt tại xã Mỹ Đức. Các xã Mỹ Đức, Thuận Yên và Dương Hòa đều thuộc quận Châu Thành.

Năm 1956, chính quyền Ngô Đình Diệm giải thể tỉnh Hà Tiên và sáp nhập với tỉnh Rạch Giá thành tỉnh Kiên Giang. Các quận Châu Thành, Giang Thành, Hòn Chông của tỉnh Hà Tiên cũ được sáp nhập lại thành quận Hà Tiên, quận lỵ đặt tại xã Mỹ Đức. Ba xã Mỹ Đức, Thuận Yên và Dương Hòa đều thuộc quận Hà Tiên.

Ngày 31 tháng 5 năm 1961, chính quyền Việt Nam Cộng hòa cho thành lập quận Kiên Lương thuộc tỉnh Kiên Giang. Xã Dương Hòa được chuyển thuộc quận Kiên Lương.

Ngày 20 tháng 9 năm 1975, Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết số 245-NQ/TW về việc:
- Hợp nhất tỉnh Bạc Liêu, tỉnh Cà Mau và 2 huyện An Biên, Vĩnh Thuận (ngoại trừ 2 xã Đông Yên và Tây Yên) của tỉnh Rạch Giá thành một tỉnh mới, tên gọi tỉnh mới cùng với nơi đặt tỉnh lỵ sẽ do địa phương đề nghị lên.
- Hợp nhất tỉnh Cần Thơ (ngoại trừ huyện Thốt Nốt), tỉnh Sóc Trăng, tỉnh Trà Vinh, tỉnh Vĩnh Long thành một tỉnh, tên gọi tỉnh mới cùng với nơi đặt tỉnh lỵ sẽ do địa phương đề nghị lên.
- Hợp nhất tỉnh Long Châu Hà, tỉnh Rạch Giá và huyện Thốt Nốt của tỉnh Cần Thơ thành một tỉnh, tên gọi tỉnh mới cùng với nơi đặt tỉnh lỵ sẽ do địa phương đề nghị lên.
- Hợp nhất tỉnh Long Châu Tiền, tỉnh Sa Đéc, tỉnh Kiến Tường thành một tỉnh, tên gọi tỉnh mới cùng với nơi đặt tỉnh lỵ sẽ do địa phương đề nghị lên.

Ngày 20 tháng 12 năm 1975, Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết số 19/NQ về việc:
- Hợp nhất tỉnh Cần Thơ (bao gồm cả huyện Thốt Nốt của tỉnh Long Xuyên), tỉnh Sóc Trăng thành một tỉnh mới, tên gọi tỉnh mới cùng với nơi đặt tỉnh lỵ sẽ do địa phương đề nghị lên.
- Hợp nhất tỉnh Long Châu Hậu (tỉnh An Giang cũ bao gồm tỉnh Long Xuyên (trừ huyện Thốt Nốt và tỉnh Châu Đốc) và phía Tây tỉnh Long Châu Tiền.
- Tỉnh Rạch Giá (bao gồm 3 huyện: Hà Tiên, Phú Quốc, huyện Châu Thành A của tỉnh Long Châu Hà) vẫn để thành tỉnh riêng.

Ngày 24 tháng 2 năm 1976, Chính phủ Cách mạng Lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam ban hành Nghị định số 3/NQ/1976 về việc:
- Hợp nhất tỉnh Cần Thơ (bao gồm cả huyện Thốt Nốt), tỉnh Sóc Trăng và thành phố Cần Thơ thành một tỉnh mới, lấy tên là tỉnh Hậu Giang.
- Hợp nhất tỉnh Kiến Phong và tỉnh Sa Đéc (trừ huyện Chợ Mới) thành một tỉnh mới, lấy tên là tỉnh Đồng Tháp
- Hợp nhất 5 huyện: Châu Phú, Châu Thành X, Huệ Đức Tịnh Biên, Tri Tôn và 3 thị xã: Châu Đốc, Long Xuyên, Tân Châu của tỉnh Long Châu Hà; 2 huyện: An Phú, Phú Tân của tỉnh Long Châu Tiền; huyện Chợ Mới của tỉnh Sa Đéc và tỉnh An Giang (trừ huyện Thốt Nốt) thành một tỉnh mới, lấy tên là tỉnh An Giang.
- Hợp tỉnh Rạch Giá cũ và 3 huyện: Châu Thành A, Hà Tiên, Phú Quốc thuộc tỉnh Long Châu Hà thành một tỉnh mới, lấy tên là tỉnh Kiên Giang. Quận Hà Tiên cũ trở thành huyện Hà Tiên của tỉnh Kiên Giang. Xã Mỹ Đức được chia thành thị trấn Hà Tiên (phần quận lỵ quận Hà Tiên cũ) và xã Mỹ Đức mới. Ba xã Mỹ Đức, Thuận Yên và Dương Hòa đều thuộc huyện Hà Tiên.

Ngày 8 tháng 7 năm 1998, Chính phủ ban hành Nghị định số 47/1998/NĐ-CP về việc:
- Thành lập thị xã Hà Tiên thuộc tỉnh Kiên Giang trên cơ sở một phần của huyện Hà Tiên.
- Thành lập phường Tô Châu thuộc thị xã Hà Tiên trên cơ sở 247,2 ha diện tích tự nhiên và 4.273 nhân khẩu của thị trấn Hà Tiên.
- Điều chỉnh 2.732 ha diện tích tự nhiên và 3.302 nhân khẩu của xã Thuận Yên thuộc thị xã Hà Tiên về xã Phú Mỹ thuộc huyện Hà Tiên quản lý.
- Xã Dương Hòa thuộc huyện Hà Tiên.

Sau khi điều chỉnh địa giới hành chính, xã Thuận Yên có 3.042 ha diện tích tự nhiên và 5.346 nhân khẩu.

Ngày 21 tháng 4 năm 1999, Chính phủ ban hành Nghị định số 28/1999/NĐ-CP về việc đổi tên huyện Hà Tiên thành huyện Kiên Lương, tỉnh Kiên Giang. Xã Dương Hòa thuộc huyện Kiên Lương.

Ngày 11 tháng 2 năm 2003, Chính phủ ban hành Nghị định số 10/2003/NĐ-CP về việc giao toàn bộ 3 ấp: Ba Hòn, Hòa Lập, Xà Ngách thuộc xã Dương Hòa, huyện Kiên Lương với 1.910,6 ha diện tích tự nhiên và 8.539 nhân khẩu về thị trấn Kiên Lương quản lý.

Sau khi điều chỉnh địa giới hành chính, xã Dương Hòa còn lại 4.235,4 ha diện tích tự nhiên và 6.123 nhân khẩu.

Ngày 11 tháng 9 năm 2018, Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành Nghị quyết 573/NQ-UBTVQH14 về việc thành lập phường Mỹ Đức thuộc thị xã Hà Tiên và thành phố Hà Tiên thuộc tỉnh Kiên Giang (nghị quyết có hiệu lực từ ngày 1 tháng 11 năm 2018). Theo đó:
- Thành lập thành phố Hà Tiên thuộc tỉnh Kiên Giang trên cơ sở toàn bộ 100,49 km² diện tích tự nhiên và 81.576 người của thị xã Hà Tiên.
- Phường Tô Châu và xã Thuận Yên thuộc thành phố Hà Tiên.
- Xã Dương Hòa thuộc huyện Kiên Lương.

Ngày 12 tháng 6 năm 2025, Quốc hội ban hành Nghị quyết số 202/2025/QH15 về việc sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh (nghị quyết có hiệu lực từ ngày 12 tháng 6 năm 2025). Theo đó, sáp nhập tỉnh Kiên Giang vào tỉnh An Giang.

Ngày 16 tháng 6 năm 2025:
- Quốc hội ban hành Nghị quyết số 203/2025/QH15 về việc Sửa đổi, bổ sung một số điều của Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Theo đó, kết thúc hoạt động của đơn vị hành chính cấp huyện trong cả nước từ ngày 1 tháng 7 năm 2025.
- Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành Nghị quyết số 1654/NQ-UBTVQH15 về việc sắp xếp các đơn vị hành chính cấp xã của tỉnh An Giang năm 2025 (nghị quyết có hiệu lực từ ngày 16 tháng 6 năm 2025). Theo đó, thành lập phường Tô Châu thuộc tỉnh An Giang trên cơ sở toàn bộ 5,34 km² diện tích tự nhiên, quy mô dân số là 7.867 người của phường; toàn bộ 32,31 km² diện tích tự nhiên, quy mô dân số là 9.151 người của xã Thuận Yên thuộc thành phố Hà Tiên và toàn bộ 42,12 km² diện tích tự nhiên, quy mô dân số là 8.847 người của xã Dương Hòa thuộc huyện Kiên Lương, tỉnh Kiên Giang.

Phường Tô Châu có 79,77 km² diện tích tự nhiên và quy mô dân số là 25.865 người.