Thường Xuân (huyện)

Thường Xuân là một huyện miền núi cũ nằm ở phía tây tỉnh Thanh Hóa, Việt Nam.

Huyện được thành lập năm 1837 (năm Minh Mạng thứ 18) với tên gọi là châu Thường, sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945 đổi tên là huyện Thường Xuân. Huyện có chung 17 km đường biên giới với huyện Sầm Tớ (Xamtay) thuộc tỉnh Hủa Phăn (Huaphanh), Lào.

== Địa lý ==
Huyện Thường Xuân nằm ở phía tây của tỉnh Thanh Hóa, có vị trí địa lý:
- Phía bắc giáp huyện Lang Chánh và huyện Ngọc Lặc
- Phía đông giáp huyện Thọ Xuân, huyện Triệu Sơn và huyện Như Thanh
- Phía nam giáp huyện Như Xuân và huyện Quỳ Châu, tỉnh Nghệ An
- Phía tây giáp huyện Quế Phong, tỉnh Nghệ An và tỉnh Hủa Phăn, nước CHDCND Lào.

Huyện Thường Xuân có diện tích tự nhiên 1.107,17 km², là huyện rộng nhất tỉnh Thanh Hóa. Dân số năm 2022 là 102.744 người, mật độ dân số đạt 93 người/km². Dân số năm 2019 là 89.131 người, mật độ dân số đạt 81 người/km².

Địa hình huyện chủ yếu là đồi núi thấp, bị chia cắt nhiều, độ dốc lớn, có các đỉnh núi: Bù Chò (1.563 m), Bù Rinh (1.291m). Có sông Chu, sông Dát chảy qua. Đất rừng chiếm khoảng 80% diện tích.

== Lịch sử ==
Năm 1954, huyện Thường Xuân có 7 xã: Bát Mọt, Hiệp Tháp, Luận Khê, Tân Thành, Thanh Cao, Thắng Lộc, Yên Nhân.

Theo Quyết định số 121-NV ngày 25 tháng 6 năm 1963 của Bộ trưởng Bộ Nội vụ, 2 xã Hiệp Tháp, Thanh Cao được chia thành 6 xã mới: Xuân Khao, Xuân Liên, Xuân Mỹ, Xuân Chinh, Xuân Lẹ, Vạn Xuân.

Đến năm 1964, huyện Thường Xuân tiếp nhận thêm:

- 2 xã từ huyện Ngọc Lặc: Lương Sơn, Ngọc Phụng
- 4 xã từ huyện Thọ Xuân: Thọ Thanh, Xuân Cao, Xuân Cẩm, Xuân Dương.

Ngày 29 tháng 9 năm 1983:

- Chia xã Thắng Lộc thành hai xã: Xuân Lộc và Xuân Thắng
- Thành lập xã Luận Thành trên cơ sở tách xóm Thành Thắng (xã Tân Thành), xóm Khe Hạ (xã Luận Khê) và xóm Cao Thắng (xã Xuân Cao).

Ngày 3 tháng 6 năm 1988, tách 184,95 ha diện tích tự nhiên cùng 2.566 nhân khẩu của xã Xuân Dương và 68,19 ha diện tích tự nhiên cùng 363 nhân khẩu của xã Ngọc Phụng để thành lập thị trấn huyện lỵ Thường Xuân.

Ngày 3 tháng 4 năm 2008, Chính phủ ban hành Nghị định 38/2008/NĐ-CP giải thể 3 xã Xuân Khao, Xuân Liên và Xuân Mỹ để xây dựng hồ chứa nước Cửa Đạt (có hiệu lực thi hành sau 15 ngày kể từ ngày đăng Công báo).

Ngày 1 tháng 12 năm 2019, sáp nhập xã Xuân Cẩm vào thị trấn Thường Xuân. Huyện Thường Xuân có 1 thị trấn và 15 xã.

Ngày 16 tháng 6 năm 2025, huyện Thường Xuân bị giải thể do bỏ cấp huyện. Theo Nghị quyết số 1686/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

- Sáp nhập thị trấn Thường Xuân và 3 xã Thọ Thanh, Ngọc Phụng, Xuân Dương thành xã Thường Xuân
- Sáp nhập 2 xã Xuân Cao, Luận Thành và thôn Hợp Nhất của xã Luận Khê thành xã Luận Thành
- Sáp nhập xã Tân Thành và phần còn lại của xã Luận Khê thành xã Tân Thành
- Sáp nhập 2 xã Xuân Lộc, Xuân Thắng thành xã Thắng Lộc
- Sáp nhập 2 xã Xuân Lẹ, Xuân Chinh thành xã Xuân Chinh
- Giữ nguyên 4 xã: Bát Mọt, Yên Nhân, Lương Sơn, Vạn Xuân.

== Kinh tế ==
- Tốc độ tăng trưởng GDP: 6,4%/năm.
- Cơ cấu kinh tế: lâm nghiệp: 40%; nông nghiệp: 30%; dịch vụ - tiểu thủ công nghiệp: 30%.
- Bình quân lương thực đầu người: 234 kg/năm.
- GDP đầu người: 662 USD/người. Tỉ lệ hộ nghèo: 17,2% (là 1 trong 7 huyện nghèo của Thanh Hóa).

== Giao thông ==
Đường Hồ Chí Minh và Quốc lộ 15 chạy qua.

== Du lịch ==
- Khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Liên
- Khu du lịch cộng đồng Bản Mạ (thị trấn Thường Xuân)
- Đền thờ lãnh tụ chống Pháp Cầm Bá Thước và bà chúa Thượng Ngàn (xã Vạn Xuân)
- Cụm công trình Thủy lợi – Thủy điện Cửa Đạt, hồ Cửa Đạt
- Thác Trai Gái (Xã Xuân Lẹ).

== Sản vật ==
"Quế Thường Xuân, quế bạch, quế ngọc, quế ngọc châu Thường, quế châu Thường" là các tên gọi của giống quế Thanh được khai thác ở huyện Thường Xuân, tỉnh Thanh Hóa.

Tháng 10 năm 2016, Cục Sở hữu trí tuệ Việt Nam đã cấp Giấy chứng nhận đăng ký chỉ dẫn địa lý số 00051 cho sản phẩm "quế Thường Xuân" đối với khu vực địa lý gồm thị trấn Thường Xuân và các xã: Vạn Xuân, Xuân Lẹ, Xuân Chinh, Xuân Thắng, Xuân Lộc, Xuân Cẩm, Yên Nhân, Bát Mọt, Lương Sơn, Ngọc Phụng, Xuân Cao, Luận Khê, Tân Thành, Luận Thành, Thọ Thanh, Xuân Dương thuộc huyện Thường Xuân, tỉnh Thanh Hóa.