Lý học

Lý học () là triết lý Trung Quốc chịu ảnh hưởng của Nho giáo, khởi nguồn từ Hàn Dũ và vào đời Đường và trở thành cường thịnh vào đời Tống và Minh nhờ Chu Hi.

Lý học có thể là nỗ lực hợp lý hóa và thế tục hóa Nho giáo bằng cách loại bỏ các mê tín và sự huyền bí của Đạo giáo và Phật giáo đã được đưa vào Nho giáo trong và sau đời nhà Hán. Tuy Lý học chỉ trích Đạo giáo và Phật giáo, nhưng vẫn mượn những thuật ngữ và khái niệm của hai đạo này do đó Lý học chịu ảnh hưởng của cả Đạo giáo lẫn Phật giáo. Lý học khác với Phật giáo và Đạo giáo trên phương diện Phật giáo và Đạo giáo xem siêu hình học là phương tiện thúc đẩy sự phát triển tinh thần, tôn giáo và tìm kiếm sự bất tử, còn Lý học thì dùng siêu hình học làm kim chỉ nam để sáng tạo triết lý đạo đức duy lý.

== Nguồn gốc ==
Lý học bắt nguồn từ đời nhà Đường, có hai nhà Nho Hàn Dũ và Lý Cao được nhận là tiền bối của các nhà Lý học vào đời Tống. "Người sáng lập" chân chính của Lý học được xem là triết gia Tống tên Chu Đôn Di (1017–1073), ông dùng lí thuyết siêu hình của Đạo giáo làm cơ sở cho luân lý của ông. Lý học vừa phục hưng Nho giáo cổ điển đồng thời đổi mới cho hợp với xã hội của đời nhà Tống, vừa đáp lại các thách thức của Phật giáo và Đạo giáo xuất hiện vào đời Chu và Hán. Mặc dù các nhà Lý học phủ nhận lí thuyết siêu hình Phật giáo, nhưng họ vẫn vay mượn thuật ngữ và khái niệm của Đạo giáo và Phật giáo.

Chu Hy (1130–1200) là một trong các nhà Lý học quan trọng nhất, đến cả lời dạy dỗ của ông cũng được mang vào kỳ thi khoa cử từ khoảng năm 1314 đến năm 1905. Ông là nhà văn viết nhiều, luôn luôn duy trì bảo vệ tư tưởng nhà Nho về sự hài hòa xã hội và ứng xử cá nhân đúng đắn. Một trong các tác phẩm nổi tiếng nhất của ông là quyển "Gia lễ" (家禮), nội dung cung cấp các lời dạy về cách cử hành đám cưới, đám tang, nghi lễ gia đình và việc tôn kính tổ tiên. Phật giáo sớm thu hút Chu Hy, và ông bắt đầu tranh luận kiểu Nho giáo rằng Phật tử nên giữ tiêu chuẩn đạo đức cao. Ông cũng tin rằng mọi người nên theo đuổi cả học thuật lẫn triết học do nó có lợi cho công việc thực tế, mặc dù sách vở của ông thiên về những vấn đề lý thuyết hơn những vấn đề thực tiễn. Có nguồn cho rằng ông viết nhiều bài luận cố giải thích lý do ý tưởng của ông không phải là ý tưởng Phật giáo hoặc Đạo giáo mà công kích gay gắt cả Phật giáo lẫn Đạo giáo.

Sau thời Tây Ninh (1070), Vương Dương Minh (1472–1529) thường được xem là nhà tư tưởng quan trọng nhất của Lý học. Ông phủ nhận thuyết của Chu Hy là triết lý chính thống bấy giờ.

Dù có nhiều quan điểm cạnh tranh nhau trong Lý học, nhưng đại khái thì một triết lý mới đã hình thành, giống Phật giáo Đạo giáo đương thời và vài ý tưởng trong quyển "Kinh Dịch" với các học thuyết âm dương. Một ý tưởng Lý học nổi tiếng là cảnh vẽ Khổng Tử, Phật và Lão Tử cùng nếm giấm với khẩu hiệu "Tam giáo đồng nguyên".

Mặc dù Lý học dung hợp các ý tưởng Phật giáo và Đạo giáo, nhưng nhiều nhà Lý học vẫn phản đối mạnh hai đạo; nói thẳng là họ bác bỏ cả Phật giáo lẫn Đạo giáo nhưng đồng thời họ vẫn sửa các tư tưởng Phật giáo cho hợp Nho giáo. Một trong các bài luận nổi tiếng nhất của Hàn Dũ chê bai việc thờ cúng các di tích Phật giáo. Ở Trung Quốc, Lý học được công nhận rộng rãi là quốc giáo từ lúc ra đời vào đời nhà Tống đến đầu thế kỷ 20, và các vùng đất chịu ảnh hưởng của Trung Quốc như Việt Nam, Triều Tiên và Nhật Bản đều theo Lý học trong hơn một nghìn năm.

== Triết lý ==
Lý học là triết lý xã hội và đạo đức dùng các ý tưởng siêu hình có khi mượn từ Đạo giáo làm cơ sở, có tính nhân bản và duy lý, cho rằng trời đất con người có thể hiểu được qua lý lẽ, và con người chịu trách nhiệm tạo ra quan hệ hài hòa giữa trời đất và cá nhân.

Tính duy lý của Lý học trái ngược với sự thần bí của Thiền tông đã phổ biến trước đây. Khác với Phật tử, nhà Lý học tin rằng hiện thực tồn tại và có thể được con người hiểu, mặc dù cách hiểu khác nhau tùy thuộc vào trường phái Lý học.

Sự quan trọng của Lý là lý do thuyết tên tiếng Hoa là Lý học, nghĩa đen là "nghiên cứu lý lẽ."

== Các phái Lý học ==
Ở Trung Quốc thời trung cổ, nhà tư tưởng tên bị phái Lý học chính thống liệt vào các nhà văn không chính thống không theo Nho giáo, nhưng vào thế kỷ 15 được triết gia Vương Dương Minh bênh vực. Dương Minh phê bình phái chính thống, song ông không bác bỏ hoàn toàn học phái này. Lúc còn sống, Dương Minh đã bị chỉ trích, và ngay sau khi qua đời, ông cùng Cửu Uyên bị xếp vào hạng nhà văn không chính thống. Bắt đầu từ lúc ấy, Lý học chia thành hai phái: phái Trình Chu của Trình Di, và Chu Hy chiếm ưu thế trong suốt thời trung cổ và thời cận đại; và phái Tâm học đối lập, ít thịnh hơn của Lục Cửu Uyên và Vương Dương Minh.

Nhà tân Nho học tên chủ trương thêm ngành thứ ba vào hai phái đang có, là phái Hồ Lưu của (1106–1161) và (1578–1645). Theo Tông Tam, phái này quan trọng ở phương diện cùng dòng dõi các người tiên phong của Lý học là Chu Đôn Di, và Trình Hạo. Bên cạnh đó, phái này cùng phái Tâm học mới chính là trường phái chính thống của Lý học chứ không phải là phái Trình Chu, trở về lời dạy dỗ của Khổng Tử, Mạnh Tử, "Trung dung" và bình luận của "Kinh Dịch". Phái Trình Chu chỉ là nhánh thiểu số dựa trên quyển "Đại học" và nhấn mạnh nghiên cứu tri thức thay vì nghiên cứu thánh nhân.

=== Phái Trình Chu ===
Chu Hy tin rằng đạo (道; "dào") của trời (天; "tiān") thể hiện trong lý (理; "lǐ"), nhưng bị trùm trong khí (氣; "qì"). Triết lý của ông dựa trên triết lý Phật giáo đương thời chia mọi vật thành lý và sự (事; "shì"). Theo Lý học, lý tự nó là thuần khiết và gần như hoàn hảo, nhưng vì có khí nên cảm xúc hèn kém và xung đột nảy sinh. Nhà Lý học theo Mạnh Tử cho rằng nhân chi sơ tính bản thiện, nhưng nhân tính phải có tập luyện thì mới được thuần khiết, bằng cách thanh lọc cái lý của mỗi người. Nhưng trái ngược với Phật tử và Đạo gia, nhà Lý học không tin là có thế giới bên ngoài cách biệt thế giới vật chất và họ nói chung bác bỏ cả đầu thai lẫn nhân quả.

Các nhà Lý học có ý tưởng khác nhau về phương pháp tìm ra cái lý. Chu Hy thì tin vào cách vật (格物; "géwù"), nghĩa là truy cứu cái lý của sự vật, dựa trên ý tưởng là lý nằm trong trời đất.

=== Phái Tâm học ===
Vương Dương Minh, có lẽ là nhà Lý học có ảnh hưởng lớn thứ hai, đi đến kết luận khác: nếu lý vừa ở trong vạn vật vừa ở trong tâm khảm của mỗi người thì không có nơi tìm kiếm nào tốt bằng nội tâm. Phương pháp cầu lý ưa thích của ông tên là tịnh tọa (靜坐; "jìngzuò"), rất giống phép tọa thiền của Thiền tông. Dương Minh đề xướng khái niệm tri thức bẩm sinh, là mỗi người ngay từ lúc chào đời đã biết phân biệt thiện ác; kiến thức này nhờ trực giác và không cần trí óc suy nghĩ lập luận. Sau này các ý tưởng cấp tiến của Dương Minh khuyến khích các nhà tư tưởng lỗi lạc của Nhật Bản như , ông cho rằng nhờ các vị thần của Thần đạo mà chỉ người Nhật mới phân biệt được thiện ác bằng trực giác mà không cần phải suy nghĩ phức tạp. Phái Tâm học của Dương Minh cũng một phần cung cấp cơ sở tư tưởng cho vài samurai hành động theo trực giác thay vì kinh sách và lập nền tảng tri thức cho các samurai cấp thấp ra tay một cách cực đoan trong các thập kỷ trước sự kiện Minh Trị Duy tân (1868), như lật đổ chính quyền Đức Xuyên (1600–1868).

== Lý học ở Triều Tiên ==
Ở Triều Tiên, Lý học được lập làm quốc giáo. Phái Lý học của Chu Hy du nhập vào bán đảo Triều Tiên do nhà Nguyên chiếm đóng bán đảo.

Các đệ tử nổi bật nhất của Lý Hoảng bao gồm (1538–1593), (1542–1607) và (1543–1620), được gọi là Tam hùng. Tiếp nối họ là lớp học giả thứ hai gồm có (1554–1637) và Trương Hưng Hiếu (張興孝; 1564–1633), và lớp thứ ba bao gồm Hứa Mục, Doãn Huề, Doãn Thiện Đạo và Tống Thì Liệt đã đưa Lý học vào Triều Tiên trong thế kỷ 18.

== Các nhà Lý học nổi tiếng ==
=== Trung Quốc ===
- Trình Di và Trình Hạo
- Lục Tượng Sơn tức Lục Cửu Uyên (1139–1193)
- Âu Dương Tu (1007–1072)
- Thiệu Ung (1011–1077)
- Tô Thức, hiệu Đông Pha (1037–1101)
- Vương Dương Minh tức Thủ Nhân
- Ngô Trừng (1249–1333)
- Diệp Thích (1150–1223)
- Trương Thức (1133–1180)
- Trương Tái
- Chu Đôn Di (1017–1073)
- Chu Hi (1130–1200)
- Trình Đoan Lễ (1271–1345)

=== Triều Tiên ===
- An Hyang (1243–1306)
- U Tak (1263–1342)
- Yi Saek (1328–1396)
- Jeong Mong-ju (1337–1392)
- Jeong Dojeon (1342–1398)
- Gil Jae (1353–1419)
- Ha Ryun
- Gwon Geun
- Jeong Inji (1396–1478)
- Kim Suk-ja
- Kim Jong-jik (1431–1492)
- Nam Hyo-on
- Kim Goil-pil
- Jo Gwang-jo (1482–1519)
- Seo Gyeongdeok
- Yi Eon-jeok
- Lý Hoảng (Bút danh Thoái Khê) (1501–1570)
- Jo Sik (1501–1572)
- Ryu Seongryong
- Yi Hang
- Kim Inhu
- Ki Daeseung (1527–1572)
- Song Ik-pil (1534–1599)
- Seong Hon (1535–1598)
- Lý Nhị (Bút danh Lật Cốc) (1536–1584)
- Kim Jangsaeng (1548–1631)
- Tống Thì Liệt (1607–1689)
- Yi Gan (1677–1727)
- Yi Ik (1681–1763)
- Han Wonjin (1682–1751)
- Hong Daeyong (1731–1783)
- Park Jiwon (1737–1805)
- Park Jega (1750–1815)
- Jeong Yak-yong (1762–1836)

=== Nhật Bản ===
- Fujiwara Seika (1561–1619)
- Hayashi Razan (1583–1657)
- Nakae Tōju (1608–1648)
- Yamazaki Ansai (1619–1682)
- Kumazawa Banzan (1619–1691)
- Yamaga Sokō (1622–1685)
- Itō Jinsai (1627–1705)
- Kaibara Ekken (còn gọi là Ekiken) (1630–1714)
- Arai Hakuseki (1657–1725)
- Ogyū Sorai (1666–1728)
- Nakai Chikuzan (1730–1804)
- Ōshio Heihachirō (1793–1837)

=== Việt Nam ===
- Lê Văn Thịnh (1050–1096)
- Bùi Quốc Khái (1141–1234)
- Trần Thái Tông (1218–1277)
- Trương Hán Siêu (1274–1354)
- Chu Văn An (1292–1370)
- Lê Quát (1319–1386)
- Nguyễn Trãi (1380–1442)
- Ngô Sĩ Liên (1400–1498)
- Lê Thánh Tông (1442–1497)
- Nguyễn Bỉnh Khiêm (1491–1585)
- Lê Quý Đôn (1726–1784)
- Nguyễn Khuyến (1835–1909)
- Phan Đình Phùng (1847–1896)
- Minh Mạng (1791–1841)
- Tự Đức (1829–1883)

== Nguồn ==
- (Vol. 1 ) (Vol. 2 )
- Chan, Wing-tsit, "A Sourcebook of Chinese Philosophy". Princeton: , 1963.
- Chan, Wing-tsit, trans. "Instructions for Practical Living and Other Neo-Confucian Writings by Wang Yang-ming". New York: , 1963.
- Daehwan, Noh. "The Eclectic Development of Neo-Confucianism and Statecraft from the 18th to the 19th Century," "Korea Journal" (Winter 2003).
- Ebrey, Patricia Buckley. "Chinese Civilization: A Sourcebook". New York: Free, 1993. Print.
- ( edition.)
- Tu Weiming. "Neo-Confucian Thought in Action: Wang Yang-ming's Youth (1472–1509)." Berkeley and Los Angeles: , 1976.
- Tu Weiming. "Confucian Thought: Selfhood As Creative Transformation." New York: , 1985.

== Liên kết ra ngoài ==
- Writings of the Orthodox School từ