Đỗ Tử Xuân truyện

Đỗ Tử Xuân truyện hoặc Đỗ Tử Xuân () là thiên truyện chí quái nổi tiếng chưa rõ tác giả thuộc thể loại truyền kỳ thời Đường. Câu chuyện kể về một thiếu gia tên Đỗ Tử Xuân tiêu xài hết tiền, được đạo sĩ giúp đỡ và giao nhiệm vụ luyện thuốc trường sinh, với điều kiện phải giữ im lặng tuyệt đối trước mọi ảo ảnh luân hồi. Anh ta vượt qua mọi cám dỗ, đau khổ, và hình phạt địa ngục, nhưng cuối cùng thất bại khi thấy đứa con kiếp sau của mình bị giết, vì không thể kìm nén được tình yêu thương. Truyện đặt ra giới hạn cho sự siêu thoát, khẳng định rằng tình yêu thương con người là rào cản cuối cùng và mạnh mẽ nhất đối với việc đạt đến sự bất tử.

==Cốt truyện==
Đỗ Tử Xuân () sống vào khoảng thời gian cuối thời Bắc Chu và thời Tùy. Vốn là con em dòng dõi thế gia, nhưng anh không chịu làm ăn nên đã tiêu tán hết gia sản, khiến họ hàng, bạn bè đều ghét bỏ. Một hôm, khi đang đi trên đường, anh gặp một lão nhân tặng cho mình ba trăm vạn tiền. Nhưng chưa đầy hai năm đã tiêu hết số tiền đó rồi. Sau này, anh lại gặp lại vị lão nhân ấy, ông lại cho anh một ngàn vạn, và anh lại tiếp tục ăn chơi trác táng cho đến khi tiêu hết. Cuối cùng, lão nhân lại cho anh ba ngàn vạn. Lần này, Đỗ Tử Xuân cảm thấy hổ thẹn với những hành vi trước đó của mình, nên anh đã dùng ba ngàn vạn này để bố thí, xem nhẹ vật chất.

Lão nhân vô cùng trọng dụng Đỗ Tử Xuân, bèn đưa cùng lên núi Hoa Sơn để luyện đan, giúp anh đắc đạo thành tiên. Lão nhân yêu cầu anh canh giữ phòng luyện đan và cảnh báo rằng, bất kể gặp hiện tượng nào đều chỉ là ảo ảnh mà thôi, tuyệt đối không được mở miệng nói một lời nào, nếu không việc luyện đan sẽ thất bại, không thể thành tiên. Tử Xuân vâng lời. Trong quá trình canh giữ đan dược, Tử Xuân chứng kiến bão tố, sự xâm lăng của rắn độc, thú dữ, nhưng anh vẫn ngồi yên không hề màng tới. Sau đó, xuất hiện một vị Kim Giáp Thần, dùng cực hình tra tấn vợ của Tử Xuân. Nước mắt Tử Xuân rơi như mưa, nhưng anh vẫn không mở miệng. Kim Giáp Thần nổi giận lôi đình, bèn giết chết Tử Xuân.

Sau khi chết, linh hồn Tử Xuân xuống địa ngục, phải chịu các hình phạt như núi đao, vạc dầu của Diêm Vương, nhưng anh vẫn không nói một lời. Diêm Vương quá giận, bèn lệnh cho Tử Xuân chuyển kiếp thành người con gái xinh đẹp, nhưng từ nhỏ đã bệnh tật liên miên, tuy nhiên Tử Xuân vẫn không nói một lời nào, khiến mọi người đều nghĩ anh bị câm. Sau khi kết hôn, người chồng rất muốn nói chuyện với Tử Xuân nhưng vì nàng cứ im lặng không nói một lời nên hắn tức giận, thậm chí còn ném đứa con của họ xuống đất, khiến não vỡ, máu chảy lênh láng. Tử Xuân tận mắt chứng kiến đứa con khó lòng dứt bỏ nhất bị giết, nỗi đau trong lòng không thể kiềm nén được nữa, anh thét lên một tiếng, và vì thế phá giới. Âm thanh của Tử Xuân còn chưa dứt, anh đã thấy mình quay lại phòng luyện đan, và lão nhân đang ở trước mặt mình. Lão nhân nói với Tử Xuân rằng việc luyện đan đã thất bại, và yêu cầu Tử Xuân trở về cõi trần. Tử Xuân vô cùng hổ thẹn, muốn trở lại Hoa Sơn tìm lão nhân tạ tội, nhưng không thấy bóng dáng ông đâu nữa, bèn thở dài hối hận mà quay về.

==Tác giả và xuất xứ==
Thiên truyện "Đỗ Tử Xuân" được xuất bản lần đầu tiên vào thời Đường và bắt đầu lưu truyền rộng rãi thành một câu chuyện phổ biến vào thập niên 800. Đây là thiên truyện đầu tiên được ghi chép trong "Huyền quái lục" () của Ngưu Tăng Nhụ, có niên đại từ năm 805 đến năm 826. Câu chuyện này cũng được thu thập trong "Tục Huyền quái lục" () của Lý Phục Ngôn (), cũng như trong "Thái Bình quảng ký", đã gán cho Lý Phục Ngôn mới chính là tác giả. Tuy nhiên, theo Sing-chen Lydia Chiang, "sự đồng thuận của một số học giả đương đại chỉ ra rằng Ngưu Tăng Nhụ mới là tác giả thực sự của câu chuyện này." Thế nhưng do sự thất lạc và lưu truyền phức tạp của các bản khắc nên vẫn còn tồn tại vài ý kiến khác cho đây là tác phẩm của Trịnh Hoàn Cổ. Bản dịch tiếng Anh do James R. Hightower thực hiện với tựa đề "The Alchemist", được xuất bản vào năm 2000.

==Phân tích và đón nhận==
Carrie Reed coi đây là một ví dụ điển hình của thể loại truyền kỳ. Dù câu chuyện lấy bối cảnh Đạo giáo, Sheng-Tai Chang lại khẳng định chủ đề trong truyện "rõ ràng mang đậm nét Phật giáo". John Minford và Joseph Lau viết rằng câu chuyện đề cập đến "bản chất hư ảo về sự tồn tại của con người" và "thực tại nằm ngoài ảo ảnh của cảm xúc." Lau còn bổ sung thêm là chuyện này "bình luận đạo đức về bản chất nghịch lý của sự bất tử", riêng David Shulman mô tả câu chuyện này là "minh họa mạnh mẽ về nỗi đau và nghịch lý của sự siêu thoát cuối cùng." William Nienhauser viết rằng câu chuyện là "sự khám phá về giới hạn của bản ngã và sự chuyển hóa". Tiền Hy Ngôn (), nhà phê bình văn học cuối thời Minh, đã tìm thấy trong câu chuyện này sự biện minh cho "nỗi đau buồn tột độ trước cái chết của đứa con trai nhỏ tuổi" của ông".

==Cảm hứng==
"Đỗ Tử Xuân" có nhiều điểm tương đồng nổi bật với truyện ngụ ngôn trong kinh Phật mang tên "Liệt sĩ trì" (; "Ao của người Anh hùng"), được thu thập trong quyển 7 thuộc bộ "Đại Đường Tây Vực ký" do Huyền Trang biên soạn. "Liệt sĩ trì" cũng kể về đạo sĩ ra tay cứu giúp chàng trai nọ thoát khỏi cảnh nghèo khó và giao cho hắn nhiệm vụ luyện chế đan dược. Gã này đã giữ im lặng trong suốt sáu mươi lăm năm luân hồi ảo ảnh mà hắn ta cảm nhận, chỉ quên lời thề sau khi được tái sinh thành nữ nhân mà gã chồng đang dọa giết đứa con trừ khi cô ta chịu mở miệng. Những truyện tương tự như "Vi Tự Đông" () và "Tiêu Động Huyền" (), được viết cùng khoảng thời gian với "Đỗ Tử Xuân", cũng chia sẻ nhiều tình tiết cốt truyện quan trọng với "Liệt sĩ trì".

==Chuyển thể==
"Đỗ Tử Xuân" đã được nhiều tác giả khác chuyển thể, thường có những thay đổi đối với kết cục. "Đỗ Tử Xuân tam nhập Trường An" (; "Đỗ Tử Xuân ba lần vào Trường An") trong "Tỉnh thế hằng ngôn" của Phùng Mộng Long giữ lại phần lớn cốt truyện gốc, nhưng cho phép nhân vật chính tiếp tục theo đuổi sự bất tử sau thất bại ban đầu của mình. Truyện ngắn "Dương Châu mộng" (; "Giấc mộng ở Dương Châu") thời Thanh của Nhạc Đoan () cũng kể lại "Đỗ Tử Xuân" nhưng với kết thúc có hậu. Trong truyện ngắn "Toshishun" (1920) của tiểu thuyết gia người Nhật Akutagawa Ryūnosuke, nhân vật chính thất bại trong thử thách này, nhưng trong vai trò đứa con đau buồn vì mẹ mình vừa được tái sinh thành ngựa. Hơn nữa, cả anh ta và vị đạo sĩ đều giữ thái độ lạc quan về tương lai hơn.