Chi Gừng

Chi Gừng (danh pháp khoa học: Zingiber, cách viết lỗi thời: "Zinziber") là một chi thực vật có hoa trong họ Zingiberaceae, bản địa khu vực nhiệt đới, cận nhiệt đới và ôn đới ấm châu Á, từ Ấn Độ, Trung Quốc, Nhật Bản tới Đông Nam Á cho tới New Guinea, với trung tâm đa dạng nằm ở Đông Nam Á. Nó chứa các loài gừng thật sự, được gieo trồng rộng khắp thế giới vì các giá trị y học và ẩm thực. Các loài được biết đến nhiều nhất là "Z. officinale" và "Z. mioga", hai loài gừng trồng trong vườn.

==Từ nguyên==
Danh pháp khoa học "Zingiber" bắt nguồn từ tiếng Latinh "zingiberi" - từ tiếng Hy Lạp "zingiberis", tới lượt nó lại có nguồn gốc từ tiếng Ấn Độ cổ (tiếng Prakrit) "singabera" từ tiếng Phạn "srngaveram", bao gồm "srngam" nghĩa là sừng và "vera-" nghĩa là thể, hình thể; được gọi như vậy là từ hình dạng của rễ gừng. Nhưng điều này có thể chỉ là từ nguyên dân gian tiếng Phạn, và từ này cũng có thể bắt nguồn từ một từ trong tiếng Dravida cổ đại đã tạo ra tên gọi trong tiếng Malayalam để chỉ gia vị, "inchi-ver", từ "inchi" nghĩa là rễ.

Ghi chép về chữ nhánh gừng (ánh gờng) trong Từ điển Việt–Bồ–La (Dictionarium Annamiticum Lusitanum et Latinum) của Alexandre de Rhodes xuất bản năm 1651 như sau: "ánh gờng: "dente de gingibre": ſpica zinziberis".

Trong Nam Việt–Dương Hiệp Tự vị (南越洋合字彙, Dictionarium Anamitico-Latinum) của Jean-Louis Taberd xuất bản năm 1838 thì từ gừng được viết bằng Hán-Nôm là 薑. Cụ thể, tại trang 183 tác giả viết như sau: "薑 Gừng, zinziberis. 蜜薑 mứt gừng, zinziberi saccharo conditum. 薑逾 gừng gió, species zinziberis", Từ này theo âm Hán-Việt là khương và phát âm theo tiếng Quảng Đông tại Quảng Châu thì tương tự như "goeng".

==Mô tả==
Thân rễ phân nhánh, dạng củ, có mùi thơm. Các thân giả mọc thẳng đứng, có lá. Lá xếp thành 2 dãy, nằm trong mặt phẳng song song với thân rễ; cuống lá phồng lên, giống như đệm – gọi là thể gối; phiến lá thuôn dài, hình mác hoặc thẳng. Cụm hoa hình nón, mọc từ thân rễ trên cuống cụm hoa được nhiều bẹ giống vảy bao bọc, hiếm khi xuyên qua các bẹ lá mà không có cuống cụm hoa; các lá bắc xếp lợp chặt, màu xanh lục hoặc màu khác, 1 hoa, bền; lá bắc con không hình ống. Đài hoa hình ống, chẻ 1 bên, đỉnh 3 răng. Ống tràng hoa thanh mảnh; thùy trung tâm màu trắng hoặc màu kem, thường rộng hơn các thùy bên. Các nhị lép bên hợp sinh với cánh môi, tạo thành một cánh môi 3 thùy; thùy trung tâm tù hoặc có khe chẻ ở đỉnh. Chỉ nhị ngắn; mô kết nối với phần phụ thuôn dài hình sừng [mào bao phấn] bao quanh vòi nhụy. Bầu nhụy 3 ngăn; noãn nhiều mỗi ngăn; đính trụ. Vòi nhụy thanh mảnh, kéo dài ra ngoài các ngăn bao phấn; đầu nhụy không nở rộng. Quả nang nứt theo ngăn hoặc bất quy tắc. Hạt màu đen, được áo hạt che phủ; áo hạt màu trắng, mép xé rách không đều.

==Phân loại==
Phân chia nội chi "Zingiber" hiện tại công nhận là thành 4 tổ, dựa theo bản chất và vị trí của cụm hoa. Nó bao gồm:
- Tổ "Zingiber" (= "Lampugium" / "Lampuzium" / "Lampujium" nom. inval.): Cành hoa bông thóc trên cuống cụm hoa mọc thẳng đứng và thường là dài.
- Tổ "Cryptanthium": Các cụm hoa mọc từ thân rễ, bao gồm cành hoa bông thóc xuất hiện từ mặt đất với thông thường là cuống cụm hoa phủ phục và ngắn.
- Tổ "Pleuranthesis": Các cành hoa bông thóc ở bên, mọc xuyên qua các bẹ lá.
- Tổ "Dymczewiczia": Với cụm hoa đầu cành (trên ngọn).

Nghiên cứu phân tử gần đây dựa theo số vật liệu hạn chế (23 loài) và chỉ một chỉ dấu (ITS hạt nhân) cho thấy hai tổ "Pleuranthesis" và "Dymczewiczia" không tách biệt hẳn khỏi tổ "Zingiber".

==Các loài==
Tại thời điểm tháng 4 năm 2021, POWO công nhận 194 loài, cộng 5 loài công bố mô tả khoa học lần đầu tiên năm 2020 và 4 loài công bố mô tả khoa học lần đầu tiên năm 2021.
- "Zingiber acuminatum" - Gừng nhọn.
- "Zingiber albiflorum"
- "Zingiber album"
- "Zingiber anamalayanum"
- "Zingiber angustifolium"
- "Zingiber apoense"
- "Zingiber argenteum"
- "Zingiber arunachalensis"
- "Zingiber atroporphyreum"
- "Zingiber atrorubens"
- "Zingiber aurantiacum"
- "Zingiber banahaoense"
- "Zingiber barbatum"
- "Zingiber belumense"
- "Zingiber bipinianum"
- "Zingiber bisectum"
- "Zingiber brachystachys"
- "Zingiber bradleyanum"
- "Zingiber brevifolium"
- "Zingiber bulusanense"
- "Zingiber callianthus"
- "Zingiber campanulatum"
- "Zingiber capitatum"
- "Zingiber cardiocheilum"
- "Zingiber castaneum"
- "Zingiber caudatum"
- "Zingiber cernuum"
- "Zingiber chantaranothaii"
- "Zingiber chengii"
- "Zingiber chlorobracteatum"
- "Zingiber chrysanthum"
- "Zingiber chrysostachys"
- "Zingiber citriodorum"
- "Zingiber clarkei"
- "Zingiber cochleariforme"
- "Zingiber collinsii" - Gừng Colins.
- "Zingiber coloratum"
- "Zingiber corallinum"
- "Zingiber cornigerum"
- "Zingiber cornubracteatum"
- "Zingiber curtisii"
- "Zingiber cylindricum"
- "Zingiber densissimum"
- "Zingiber dimapurense"
- "Zingiber discolor" - Gừng tía.
- "Zingiber diwakarianum"
- "Zingiber eberhardtii"
- "Zingiber eborinum"
- "Zingiber elatius"
- "Zingiber elatum"
- "Zingiber ellipticum"
- "Zingiber engganoense"
- "Zingiber fallax" (đồng nghĩa: "Z. liangshanense" )
- "Zingiber flagelliforme"
- "Zingiber flammeum"
- "Zingiber flaviflorum"
- "Zingiber flavofusiforme"
- "Zingiber flavomaculosum"
- "Zingiber flavovirens"
- "Zingiber fragile"
- "Zingiber fraseri"
- "Zingiber georgeae" (công bố như là "Z. georgei")
- "Zingiber gracile"
- "Zingiber gramineum" - Gừng lúa, ngải trặc.
- "Zingiber griffithii"
- "Zingiber guangxiense"
- "Zingiber gulinense"
- "Zingiber hainanense"
- "Zingiber idae"
- "Zingiber incomptum"
- "Zingiber inflexum"
- "Zingiber integrilabrum"
- "Zingiber integrum"
- "Zingiber intermedium"
- "Zingiber isanense"
- "Zingiber jiewhoei"
- "Zingiber junceum"
- "Zingiber kangleipakense"
- "Zingiber kawagoii"
- "Zingiber kelabitianum"
- "Zingiber kerrii"
- "Zingiber kunstleri"
- "Zingiber lambii"
- "Zingiber laoticum" - Gừng Lào.
- "Zingiber larsenii"
- "Zingiber latifolium"
- "Zingiber lecongkietii" - Gừng Lê Công Kiệt
- "Zingiber leptorrhizum"
- "Zingiber leptostachyum"
- "Zingiber leucochilum"
- "Zingiber ligulatum"
- "Zingiber limianum"
- "Zingiber lingyunense"
- "Zingiber loerzingii"
- "Zingiber longibracteatum"
- "Zingiber longiglande"
- "Zingiber longiligulatum"
- "Zingiber longipedunculatum"
- "Zingiber longyanjiang"
- "Zingiber macradenium"
- "Zingiber macrocephalum"
- "Zingiber macroglossum"
- "Zingiber macrorrhynchus"
- "Zingiber magang"
- "Zingiber malaysianum"
- "Zingiber marginatum"
- "Zingiber martinii"
- "Zingiber matangense"
- "Zingiber matupiense"
- "Zingiber matutumense"
- "Zingiber mawangense"
- "Zingiber meghalayense"
- "Zingiber mekongense"
- "Zingiber mellis"
- "Zingiber microcheilum"
- "Zingiber mioga"
- "Zingiber mizoramense"
- "Zingiber molle"
- "Zingiber monglaense"
- "Zingiber monophyllum" - Gừng một lá.
- "Zingiber montanum"
- "Zingiber multibracteatum"
- "Zingiber murlenica"
- "Zingiber nanlingense"
- "Zingiber natmataungense"
- "Zingiber nazrinii"
- "Zingiber neesanum"
- "Zingiber neglectum"
- "Zingiber negrosense"
- "Zingiber neotruncatum"
- "Zingiber nigrimaculatum"
- "Zingiber nimmonii"
- "Zingiber nitens"
- "Zingiber niveum"
- "Zingiber odoriferum"
- "Zingiber officinale" – loài điển hình. Gừng, gừng thuốc, sinh khương.
- "Zingiber oligophyllum"
- "Zingiber olivaceum"
- "Zingiber orbiculatum"
- "Zingiber ottensii"
- "Zingiber pachysiphon"
- "Zingiber panduratum"
- "Zingiber papuanum"
- "Zingiber pardocheilum"
- "Zingiber parishii"
- "Zingiber pauciflorum"
- "Zingiber pellitum" - Gừng bọc da.
- "Zingiber pendulum"
- "Zingiber perenense"
- "Zingiber petiolatum"
- "Zingiber pherimaense"
- "Zingiber phillippsiae" (công bố là "Z. phillippsii")
- "Zingiber phumiangense"
- "Zingiber pleiostachyum"
- "Zingiber plicatum"
- "Zingiber popaense"
- "Zingiber porphyrochilum"
- "Zingiber porphyrosphaerum" (công bố như là "Z. porphyrosphaera")
- "Zingiber pseudopungens"
- "Zingiber pseudosquarrosum"
- "Zingiber puberulum"
- "Zingiber purpureoalbum"
- "Zingiber purpureum" - Gừng tía, gừng đỏ, gừng dại.
- "Zingiber pyroglossum"
- "Zingiber raja"
- "Zingiber recurvatum"
- "Zingiber reflexum"
- "Zingiber roseum"
- "Zingiber rubens" - Gừng đỏ.
- "Zingiber rufopilosum" - Gừng lông hung.
- "Zingiber sabuanum"
- "Zingiber sabun"
- "Zingiber sadakornii"
- "Zingiber salarkhanii"
- "Zingiber shuanglongense"
- "Zingiber simaoense"
- "Zingiber singapurense"
- "Zingiber skornickovae"
- "Zingiber smilesianum"
- "Zingiber spectabile"
- "Zingiber squarrosum"
- "Zingiber stenostachys"
- "Zingiber striolatum"
- "Zingiber sulphureum"
- "Zingiber tamii"
- "Zingiber tenuifolium"
- "Zingiber tenuiscapus"
- "Zingiber thorelii"
- "Zingiber tuanjuum"
- "Zingiber ultralimitale"
- "Zingiber vanlithianum"
- "Zingiber velutinum"
- "Zingiber ventricosum"
- "Zingiber vinosum"
- "Zingiber viridiflavum"
- "Zingiber vittacheilum"
- "Zingiber vuquangense"
- "Zingiber wandingense"
- "Zingiber wightianum"
- "Zingiber wrayi"
- "Zingiber yersinii" - Gừng déch-xanh, gừng Yersin.
- "Zingiber yingjiangense"
- "Zingiber yunnanense"
- "Zingiber zerumbet" - Gừng gió, gừng dại, ngải xanh, ngải mặt trời.
- "Zingiber zhuxiense"

==Chú thích==
- Chi Gừng trên trang botanyvn.com