Dạ cổ hoài lang

Dạ cổ hoài lang là bản nhạc do nhạc sĩ Cao Văn Lầu sáng tác, nói về việc nghe tiếng trống trong đêm mà thương nhớ chồng. Từ bản "Dạ cổ hoài lang" mỗi câu 2 nhịp, các nghệ sĩ sau này chuyển lên 4 nhịp rồi 8 nhịp, mà thành bài vọng cổ đầu tiên.

==Nguyên nhân ra đời==
Theo "báo Thanh Niên", thì Cao Văn Lầu (Sáu Lầu) đã thổ lộ với bạn thân rằng: 
Tác giả bài báo kể tiếp:

"Trong thời gian dài, phu thê phải cam chịu cảnh "đêm đông gối chiếc cô phòng", Sáu Lầu thường mượn tiếng đàn để vơi cơn phiền muộn. Và bản Dạ cổ hoài lang đã ra đời trong bối cảnh như thế..."

Tác giả Trung Tín trong một bài viết, cho biết thêm hai lời kể nữa:

Lời kể của nhạc sĩ Hai Ngưu :
Lời kể của nhà giáo Trịnh Thiên Tư với ông Chín Tâm (nguyên giảng viên Trường Quốc gia âm nhạc và kịch nghệ Sài Gòn): 

Nhưng theo Trần Tấn Hưng (Năm Nhỏ) và những người đồng môn với ông Cao Văn Lầu, thì ông Lầu đã soạn được phần nhạc trước khi xa vợ. Ông Hưng kể:

Và cũng theo ông Hưng, cái tên "Dạ cổ hoài lang" là của một nhà sư đặt cho bản nhạc:

Trần Phước Thuận ở Hội Khoa học Lịch sử Bạc Liêu, trong một bài viết đã kết luận:

==Thời điểm ra đời==
Thời điểm "Dạ cổ hoài lang" ra đời, ngoài những chi tiết khá khác nhau qua lời kể ở phần trên, còn có nhiều ý kiến chưa tương đồng nữa, kể cả ông Cao Kiến Thiết và Cao Văn Bỉnh, là hai người con của cố nhạc sĩ Cao Văn Lầu cũng chưa xác định được thời điểm, vì có lúc hai ông nói năm 1919 là năm ra đời bản "Dạ cổ", có lúc hai ông lại nói năm 1919 là năm đổi tên "Dạ cổ" thành "Vọng cổ" .

Và theo các nhà nghiên cứu khác, thì:
- Ông Thành Châu (báo "Văn học nghệ thuật", tháng 8 năm 1977), nhà thơ kiêm soạn giả cải lương Kiên Giang ("Báo Long An", ngày 18 tháng 7 năm 1986), đồng cho rằng bài "Dạ cổ hoài lang" ra đời năm 1917.
- Nhạc sĩ Trọng Nguyễn ("Kỷ yếu Từ Dạ cổ hoài lang", tr.40), Nghệ sĩ nhân dân Ba Vân tức Lê Long Vân ("Kể chuyện cải lương", 1988, tr. 67), nhà nghiên cứu Đắc Nhẫn ("Tìm hiểu âm nhạc cải lương", Nhà xuất bản TP. HCM, 1987, tr. 41), hai nhà sử học Nguyễn Q. Thắng và Nguyễn Bá Thế ("Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam", Nhà xuất bản KHXH, 1992) không cho biết năm khởi thảo, nhưng đều nói bài "Dạ cổ hoài lang" ra đời năm 1918.
- Nhạc sĩ Trương Bỉnh Tòng ("Kỷ yếu Từ Dạ cổ hoài lang", Nhà xuất bản Mũi Cà Mau, 1992, tr. 50), Lâm Tường Vân ("Đặc san Quý Dậu 1993", Hội Ái hữu Bạc Liêu Nam Cali, tr. 28), Nguyễn Tư Quang ("Tạp chí Bách Khoa số 63", Sài Gòn, 1959) thì năm sinh của bài "Dạ cổ hoài lang" là năm 1919.
- GS. Trần Quang Hải (con trai của GS. Trần Văn Khê) cho là ca khúc ra đời vào năm 1920 và nhà nghiên cứu Toan Ánh nói "vào khoảng năm 1920" ("Tìm hiểu nghệ thuật cầm ca", Nhà xuất bản Đồng Tháp, 1998, tr. 207-208)
- Ông Anh Đệ ("Nghệ thuật sân khấu", Viện sân khấu, 1987, tr. 59) cho rằng năm sinh của bài Dạ cổ hoài lang là 1915.

Tuy nhiên, ý kiến cho rằng bài "Dạ cổ hoài lang" ra đời ngày 15 tháng 8 (âm lịch) năm Mậu Ngọ (nhằm ngày 19 tháng 9 năm 1918) được đa số nghệ sĩ Bạc Liêu và nhiều người đồng thuận hơn.

==Nghi vấn==
Ông Nguyễn Tư Quang, tác giả bài báo "Thử tìm xuất xứ bài Vọng cổ" cho biết:

Ý kiến này được nhà nghiên cứu Toan Ánh đồng thuận, ông viết:

Năm 1989, tại cuộc hội thảo ở Bạc Liêu, nhạc sĩ Trương Bỉnh Tòng cũng đã phát biểu: 

Nhưng qua tìm hiểu của ông Trần Phước Thuận ở Hội Khoa học Lịch sử Bạc Liêu, thì: 

==Giá trị==
Ông Trần Phước Thuận nhận xét: 

==Thông tin thêm==
- Bài này được đưa lên sân khấu lần đầu bởi gánh hát Năm Tú ở Mỹ Tho, rồi sau đó được sử dụng rộng rãi, nhất là trong tuồng cải lương. Và cũng vì thế, bản "Dạ cổ hoài lang" được chuyển dần thành nhiều nhịp. Năm 1924, tăng lên nhịp bốn. Từ khoảng 1934 đến 1944, tăng lên nhịp tám. Từ khoảng 1944 đến 1954, "Vọng cổ" tăng lên nhịp 16. Từ 1955 đến 1964, tăng lên nhịp 32 rồi nhịp 64 từ năm 1965 đến nay.
- Nhạc sĩ Cao Văn Lầu là cha đẻ "Dạ cổ hoài lang" khởi điểm từ nhịp hai. Bản "Vọng cổ" từ nhịp bốn trở đi, trên những chặng đường phát triển, thuộc công trình chung của tài tử bốn phương. Và ông tổ cải lương không phải là Cao Văn Lầu, vì bản "Dạ cổ hoài lang" chào đời năm 1918, trong khi sân khấu cải lương ra đời khoảng năm 1916.
- Ca khúc Lặng Sóng Trùng Dương do ca sĩ Xuân Mai và Hương Lan thể hiện được nhạc sĩ Viễn Châu viết lời mới dựa trên giai điệu của bản dạ cổ này.

==Chuyển thể==
Kịch nói "Dạ cổ hoài lang": do NSƯT Thanh Hoàng sáng tác năm 1994 dựa trên bài hát Dạ cổ hoài lang. Vở diễn do NSƯT Công Ninh làm đạo diễn và ra mắt lần đầu tại Nhà hát 5B Võ Văn Tần, Thành phố Hồ Chí Minh. Các nghệ sĩ nổi tiếng tham gia diễn gồm có NSƯT Thành Lộc (vai ông Tư), NSND Việt Anh (vai ông Năm)... Vở diễn thành công đến mức đã đoạt được 4 huy chương vàng cho 4 nghệ sĩ khác nhau tại Liên hoan Sân khấu Chuyên nghiệp Toàn quốc năm 1995. Về sau vở Dạ cổ hoài lang được trình diễn ở Sân khấu kịch IDECAF, với sự tham gia của NSƯT Thành Lộc (vai ông Tư) và NSƯT Hữu Châu (vai ông Năm). Ngoài ra bản thân NSƯT Thanh Hoàng, NSƯT Hoài Linh... cũng từng thử sức với vai ông Tư trên sân khấu.

Phim điện ảnh "Dạ cổ hoài lang": do Nguyễn Quang Dũng làm đạo diễn, được công chiếu năm 2017. Bộ phim có sự tham gia của NSƯT Hoài Linh (vai ông Tư), Chí Tài (vai ông Năm), NSƯT Ngọc Hiệp (vai bà Tư), cùng các diễn viên trẻ như Will (vai ông Tư lúc trẻ), Võ Đình Hiếu (vai ông Năm lúc trẻ) cùng các diễn viên khác.

=== Nguồn cảm hứng ===
Bài thơ "Đêm nghe Dạ cổ hoài lang trên Tam Đảo" trích trong tập "Ngan ngát mùa xưa" (2005) của nhà thơ Trịnh Bửu Hoài, nhà xuất bản Văn nghệ TP.HCM 2005, có nhắc đến bản nhạc cổ này.

==Xem thêm==
- Vọng cổ
- Cải lương
- Cao Văn Lầu
==Liên kết ngoài==
- Nghe Dạ cổ hoài lang (Hương Lan)
- Dạ Cổ Hoài Lang nghĩa là gì