Triều đại Karamanli

Triều đại Karamanli (tiếng Ả Rập: الأسرة القرمانلية; còn được viết là Caramanli hoặc Qaramanli) là một triều đại cai trị cha truyền con nối Tripolitania thuộc Ottoman từ năm 1711 đến năm 1835, một cách tự trị. Lãnh thổ của họ bao gồm Tripoli và vùng phụ cận, nay là Libya. Vào thời kỳ đỉnh cao, ảnh hưởng của triều đại Karamanli đã vươn tới Cyrenaica và Fezzan, bao phủ hầu hết Libya. Người sáng lập triều đại là Ahmed Karamanli, hậu duệ của nhà Karamanid thời trung cổ. Vị quân chủ Karamanli nổi tiếng nhất là Yusuf Karamanli, trị vì từ năm 1795 đến năm 1832, và đã chống lại hạm đội Hoa Kỳ từ năm 1801 đến năm 1805 trong Chiến tranh Barbary lần thứ nhất. Ali II là vị quân chủ cuối cùng của triều đại.

==Lịch sử==
Vào đầu thế kỷ XVIII, Đế quốc Ottoman đang mất dần quyền kiểm soát các vùng đất Bắc Phi, bao gồm cả Tripolitania. Một cuộc nội chiến nổ ra sau đó, không một nhà cai trị nào có thể tại vị quá một năm. Ahmed Karamanli, một sĩ quan kỵ binh Janissary và cũng là một sĩ quan kỵ binh nổi tiếng, đã ám sát thống đốc Ottoman của Tripolitania và chiếm lấy ngai vàng trong cuộc đảo chính Karamanli năm 1711. Sau khi thuyết phục Hoàng đế Ottoman công nhận mình là thống đốc, Ahmed tự phong mình là pasha và truyền ngôi cho người thừa kế. Mặc dù Tripolitania vẫn tiếp tục cống nạp trên danh nghĩa cho padishah Ottoman, nhưng về mặt khác, nó hoạt động như một vương quốc độc lập.

Là một người thông minh và tài giỏi, Ahmed đã mở rộng đáng kể nền kinh tế của nhà nước, đặc biệt là thông qua việc sử dụng cướp biển trên các tuyến đường vận chuyển quan trọng ở Địa Trung Hải; các quốc gia muốn bảo vệ tàu thuyền của mình khỏi cướp biển buộc phải cống nạp cho pasha. Trên bộ, Ahmed đã mở rộng quyền kiểm soát của Tripolitania đến tận Fezzan và Cyrenaica trước khi ông qua đời vào năm 1745.

===Nội chiến Tripolitania===
Những người kế vị Ahmad tỏ ra kém cỏi hơn ông, khiến nhà nước không bao giờ đạt được thời kỳ hoàng kim ngắn ngủi như các nước láng giềng thuộc Bờ biển Barbary, chẳng hạn như Algiers hay Tunis. Tuy nhiên, sự cân bằng quyền lực mong manh trong khu vực đã cho phép người nhà Karamanli vượt qua một số cuộc khủng hoảng triều đại mà không bị xâm lược.

Ali ibn Mehmed đã bỏ bê công việc nhà nước vào những năm 1780 và giao phần lớn quyền lực cho con trai cả Hasan, người được ông bổ nhiệm làm bey. Vụ ám sát Hasan Bey vào tháng 6 năm 1790 bởi con trai út của Ali là Yusuf Karamanli, đã châm ngòi cho một cuộc chiến tranh giành quyền kế vị giữa Yusuf và Hamet Karamanli (con trai giữa của Ali, người được ông bổ nhiệm làm bey sau khi Hasan qua đời). Năm 1793, viên tướng Ottoman là Ali Burghul đã can thiệp, phế truất Hamet và tạm thời khôi phục Tripolitania, nằm dưới quyền cai trị trực tiếp của Ottoman. Tuy nhiên, Ali, Hamet và Yusuf Karamanli đã trở về Tripolitania vào tháng 1 năm 1794 với sự hỗ trợ của bey xứ Tunis, trục xuất Burghul và tái lập nền độc lập trên thực tế của Tripolitania dưới quyền bá chủ danh nghĩa của Ottoman. Ali chính thức thoái vị để ủng hộ Hamet, nhưng Yusuf đã phế truất Hamet chỉ vài tháng sau khi phục quốc, và cai trị với tư cách là bey của Tripoli trong giai đoạn 1795–1832.

===Chiến tranh Barbary===
Năm 1801, Yusuf yêu cầu Tổng thống Hoa Kỳ là Thomas Jefferson cống nạp 225.000 đô la để được bảo vệ khỏi cướp biển. Jefferson, tin tưởng vào khả năng bảo vệ tàu thuyền của của Hải quân Hoa Kỳ mới được thành lập nên đã từ chối yêu cầu của Pasha, khiến Pasha tuyên chiến không chính thức vào tháng 5 năm 1801 bằng cách chặt hạ cột cờ trước lãnh sự quán Hoa Kỳ. Jefferson đáp trả bằng cách ra lệnh cho Hải quân Hoa Kỳ tiến vào Địa Trung Hải, phong tỏa thành công các cảng của Tripolitania vào năm 1803. Sau một số thành công quân sự ban đầu, đáng chú ý nhất là việc chiếm được tàu USS Philadelphia, pasha sớm thấy mình bị đe dọa bởi cuộc xâm lược của lực lượng mặt đất Hoa Kỳ sau Derna (1805) và việc phục chức cho người anh trai bị phế truất của ông, Hamet Karamanli, được sĩ quan quân đội Hoa Kỳ William Eaton tuyển dụng. Vào ngày 10 tháng 6 năm 1805, ông đã ký Hiệp ước Hòa bình và Hữu nghị chấm dứt chiến tranh.

===Các chiến dịch xuyên Sahara===
Sự thống trị của Karamanli đối với Fezzan được củng cố trong thế kỷ XVIII. Vào đầu thế kỷ XIX, Yusuf đã mở rộng ảnh hưởng của triều đại Karamanli hơn nữa bằng cách cử các cuộc thám hiểm về phía nam để củng cố quyền kiểm soát các tuyến đường thương mại xuyên Sahara dẫn đến Kanem–Bornu. Đến năm 1807, ông đã có thể buộc tất cả các bộ lạc của Cyrenaica và Fezzan, bao gồm cả Awlad Sulayman, phải khuất phục trước mình và đưa Fezzan vào quyền kiểm soát trực tiếp. Các cuộc thám hiểm quân sự vào trung tâm Sahara đã giúp bảo đảm các tuyến đường thương mại vào năm 1816. Vào năm 1817, Muhammad al-Mukni, Bey xứ Fezzan dưới quyền của Karamanli, đã xin phép Yusuf hỗ trợ Muhammad al-Amin al-Kanemi, người cai trị trên thực tế của Kanem–Bornu, trong cuộc chiến sau này chống lại Vương quốc Hồi giáo Bagirmi láng giềng. Từ năm 1819 trở đi, Yusuf bắt đầu lên kế hoạch chinh phục Bornu, nhưng các cuộc viễn chinh quân sự diễn ra dường như tập trung vào việc kiếm lợi từ buôn bán nô lệ hơn là thiết lập quyền kiểm soát hành chính đối với khu vực này. Năm 1821, Mustafa al-Ahmar (người kế vị al-Mukni làm Bey xứ Fezzan) đã dẫn đầu một cuộc viễn chinh khác đến khu vực Hồ Chad để hỗ trợ al-Kanimi, cuộc viễn chinh này đã thành công và trở về với một số lượng lớn nô lệ. Đến năm 1821, Yusuf cũng đồng ý hỗ trợ người Anh cử những nhà thám hiểm kế nhiệm đến Bornu, nhưng họ gặp khó khăn khi al-Kanimi biết được ý đồ của Yusuf đối với Bornu. Yusuf đã chuẩn bị một đội quân ở Fezzan cho một cuộc viễn chinh lớn chống lại Bornu, nhưng ông cần sự hỗ trợ từ bên ngoài để tài trợ cho chiến dịch. Cái chết của Mustafa al-Ahmar vào năm 1823 cũng dẫn đến sự chậm trễ. Khi yêu cầu vay tiền từ người Anh của ông không thành công vào năm 1824, ông đã từ bỏ kế hoạch chinh phục Bornu.

===Suy tàn===
Đến năm 1819, các hiệp ước khác nhau của Chiến tranh Napoléon đã buộc các nhà nước Barbary phải từ bỏ nạn cướp biển gần như hoàn toàn, và nền kinh tế của Tripolitania bắt đầu sụp đổ. Yusuf đã cố gắng bù đắp cho doanh thu bị mất bằng cách khuyến khích buôn bán nô lệ xuyên Sahara, nhưng với tình cảm bãi nô đang gia tăng ở châu Âu và ở mức độ thấp hơn là Hoa Kỳ, điều này đã không cứu vãn được nền kinh tế của Tripolitania. Khi Yusuf suy yếu, các phe phái nổi lên xung quanh 3 người con trai của ông; mặc dù Yusuf đã thoái vị vào năm 1832 để ủng hộ con trai mình là Ali II, nhưng cuộc nội chiến đã sớm xảy ra. Hoàng đế Ottoman là Mahmud II đã gửi quân đội vào với vẻ bề ngoài là để lập lại trật tự, nhưng thực tế lại là phế truất và lưu đày Ali II, đánh dấu sự kết thúc của cả triều đại Karamanli và một Tripolitania độc lập. Một gia đình hậu duệ có cùng tên vẫn tồn tại ở Tripoli-Libya hiện đại.