Ruby (ngôn ngữ lập trình)

Ruby là một ngôn ngữ lập trình hướng đối tượng, có khả năng phản ứng. Theo tác giả, Ruby chịu ảnh hưởng bởi Perl, Smalltalk, Eiffel, Ada và Lisp.

Ruby cung cấp nhiều mẫu hình lập trình, bao gồm lập trình hàm, hướng đối tượng, mệnh lệnh, phản xạ. Nó sử dụng hệ thống kiểu biến động và tự động quản lý bộ nhớ tự động.

== Lịch sử ==
Ruby được tạo ra từ 24 tháng 2 năm 1993, bởi lập trình viên người Nhật Bản tên là Matsumoto Yukihiro (松本 行弘), biệt danh Matz. Phiên bản chính thức 0.95 (Đây là phiên bản công khai đầu tiên của Ruby được công bố tại Nhật Bản) vào ngày 21 tháng 12 năm 1995. Ở phiên bản Ruby 0.95, nó đã có nhiều tính năng quen thuộc trong các phiên bản sau của Ruby, bao gồm thiết kế hướng đối tượng, các lớp với kế thừa, mixin, vòng lặp, xử lý ngoại lệ và thu gom rác.

=== Ruby 3.4.0 ===
Ruby 3.4.0 được phát hành vào ngày 25 tháng 12 năm 2024. Phiên bản 3.4.0 cũng cung cấp các nâng cấp về mặt hiệu năng cho các phiên bản Ruby 3.3.x. Phiên bản 3.4.0 này tập trung vào việc bổ sung các tham số chiếu trong tham số khối. Ngoài ra phiên bản cũng lựa chọn Prism là trình phân tích cú pháp măc định và hỗ trợ thêm Happy Eyeballs phiên bản 2 vào thư viện socket, cải thiện YJIT, thêm Modular GC, ...

==== Các điểm nổi bật chính ====
===== Tham số codice_1 được giới thiệu =====
Thay đổi lớn nhất trong phiên bản 3.4.0 của Ruby là việc xuất hiện tham số codice_1 trong block. Tham số này chính là tham chiếu mặc định cho tham số của một block, tương tự như codice_3, giúp code trong các block đơn giản trở nên dễ đọc hơn. Ví dụ:
["a", "b"].map { it.upcase } # -> ["A", "B"]
===== Prism là trình phân tích cú pháp mặc định =====
Chuyển trình phân tích cú pháp mặc định từ parse.y sang Prism.

Việc thay đổi trình phân tích cú pháp mặc định sang Prism là một thay đổi nội bộ trong ngôn ngữ Ruby nên người dùng sẽ thấy ít có sự thay đổi. Để sử dụng trình phân tích cú pháp thông thường, sử dụng đối số dòng lệnh codice_4.

===== Hỗ trợ Happy Eyeballs Version 2 =====
Thư viện codice_5 được cải tiến để giảm độ trễ kết nối mạng bằng cách thử đồng thời cả địa chỉ IPv6 và IPv4, sau đó chọn kết nối thành công đầu tiên.

==== Các cải tiến về mặt hiệu năng ====
===== YJIT (Just-In-Time Compiler) =====
YJIT tiếp tục được cải thiện, mang lại hiệu năng tốt hơn trên hầu hết các benchmark cho cả nền tàng x86-64 và arm64. Việc sử dụng bộ nhớ cũng được giảm thiểu và có thêm các tùy chọn dòng lệnh mới để quản lý.

===== Modular GC (Modular Garbage Collector) =====
Ruby 3.4.0 giớ thiệu một hệ thống garbage collector (GC) dạng mô-đun, cho phép tải các trình thu gom rác khác nhau một cách linh hoạt. Đáng chú ý là sự xuất hiên của một trình Garbage Collector thử nghiệm dựa trên MMTk (viết bằng Rust) hứa hẹn một hiệu năng cao.

===== JSON =====
Tốc độ của codice_6 được cải thiện, nhanh hơn khoảng 1.5 lần so với phiên bản tiền nhiệm.

==== Các thay đổi quan trọng khác ====
Việc thay đổi các chuỗi (string) trong các file không có comment codice_7 giờ đây sẽ đưa ra cảnh báo không dùng nữa (deprecation warning).

Việc phân tán từ khóa codice_8 khi gọi phương thức hiện được hỗ trợ. codice_9 được xử lý tương tự như codice_10, không truyền từ khóa và không gọi bất kỳ phương thức chuyển đổi nào.

=== Cái tên Ruby ===
Nguồn gốc của cái tên "Ruby" là từ một phiên chat online giữa Matsumoto và Ishitsuka Keiji vào ngày 24 tháng 2 năm 1993, trước khi bất kỳ đoạn mã nào được viết cho ngôn ngữ này. Ban đầu, "Coral" và "Ruby" là hai cái tên được đề xuất. Matsumoto chọn tên sau trong email gửi đến Ishitsuka. Sau này Matz cũng bất ngờ khi phát hiện ra Pearl là viên đá quý tượng trưng cho những người sinh tháng 6, còn Ruby thì tượng trưng cho những người sinh tháng 7. Anh cho rằng cái tên Ruby như thế là phù hợp vì Ruby kế thừa và phát triển nhiều đặc tính từ Perl.

== Quan điểm ==
Quan điểm chính trong việc thiết kế của Matz là nhằm giảm thiểu các công việc nhàm chán mà họ, các nhà lập trình, buộc phải làm; tiếp đến là nguyên tắc thiết kế giao diện người dùng (user interface) hiệu quả. Ông nhấn mạnh rằng việc thiết kế hệ thống cần phải tập trung vào con người, hơn là vào máy tính:

Ngôn ngữ Ruby được thiết kế nhằm theo nguyên tắc ít gây ngạc nhiên nhất (principle of least surprise-POLS), nghĩa là ngôn ngữ hoạt động theo một cách trực quan hay ít nhất đó cũng là nhận xét mà các nhà lập trình đưa ra. Nguyên tắc này không xuất phát từ Matz và, nói chung, Ruby gần với suy nghĩ ít ngạc nhiên nhất của 'Matz' hơn.

== Ngữ nghĩa ==
Ruby là một ngôn ngữ hướng đối tượng: mỗi giá trị đều là một đối tượng (object), bao gồm các kiểu dữ liệu mà đối với các ngôn ngữ khác, chúng là kiểu cơ bản (primitive) như integer. Mỗi hàm (function) là một phương thức (method). Tên biến (variables) chính là tham chiếu (references) đến các đối tượng, bản thân nó không phải là đối tượng. Ruby hỗ trợ kế thừa (inheritance) với dynamic dispatch, mixin và singleton method (thuộc về, và để định nghĩa cho, một instance đơn hơn là định nghĩa dành cho lớp). Mặc dù Ruby không hỗ trợ đa kế thừa, các lớp vẫn có thể được đưa vào các module dưới dạng các mixins. Cú pháp dạng thủ tục (procedural syntax) vẫn còn được hỗ trợ, có vẻ như là ngoài tầm vực của mọi đối tượng, nhưng thực sự là thuộc một "thể hiện" của class Object tên là 'main'. Vì class này là cha của mọi class khác, nó trở trên ẩn đối với mọi lớp và đối tượng.

Ruby được xem là một ngôn ngữ lập trình đa mẫu hình ("multi-paradigm programming language"): nó cho phép bạn lập trình dạng thủ tục (tạo ra các hàm/biến nằm ngoài phạm vi của các lớp và biến chúng thành một phần của đối tượng gốc, 'self' Object), với khả năng hướng đối tượng (mọi thứ đều là đối tượng) hay hàm (nó có các hàm không có tên (anonymous functions), closures, và continuations; mọi câu lệnh đều có giá trị trả về, và các hàm đều trả về kết quả ước lượng cuối cùng). Nó hỗ trợ mạnh cho tự định kiểu (type introspection), reflection và meta-programming.

Theo Ruby FAQ, "Nếu bạn thích Perl, bạn sẽ thích Ruby và sẽ thấy thoải mái với cú pháp của nó. Nếu bạn thích Smalltalk, bạn sẽ thích Ruby và sẽ thấy thoải mái với ngữ nghĩa của nó (semantics). Nếu bạn thích Python, bạn có thể hoặc không thể dừng lại bởi sự khác biệt lớn trong triết lý hiện thực giữa Python và Ruby/Perl."

== Trình thông dịch ==
Ruby có hai bản thông dịch chính: bộ thông dịch Ruby ban đầu (viết tắt là MRI), bản được dùng phổ biến nhất, và JRuby, bộ thông dịch dựa trên ngôn ngữ Java. Bộ thông dịch Ruby đã được cài đặt trên nhiều nền tảng khác nhau, bao gồm Unix, Microsoft Windows, DOS, Mac OS X, OS/2, Amiga và một số nền tảng khác. Bản chính thức của Ruby có kèm theo "IRB", là bộ thông dịch dạng dòng lệnh trực tiếp (interactive command-line interpreter) giúp cho việc kiểm tra code nhanh chóng.

=== Quy ước bản quyền ===
Ruby được phân phối tự do theo đăng ký tự do và mã nguồn mở GPL và Ruby License .

== Tính năng ==
- Hướng đối tượng
- Xử lý ngoại lệ
- Iterator và closures (dựa vào cách truyền một khối lệnh)
- Native, biểu thức chính quy như Perl ở mức độ ngôn ngữ
- Chồng toán tử (operator overloading)
- Thu hồi rác tự động
- Tính khả chuyển cao (portable)
- Có thể chạy đa luồng (multi-threading) trên mọi platforms
- Khả năng nạp động các DLL/thư viện chia sẻ trên hầu hết mọi platforms.
- Tự kiểm tra (introspection), reflection và meta-programming
- Rất nhiều thư viện chuẩn
- Hỗ trợ dependency injection
- Continuation và generator (xem ví dụ tại RubyGarden: continuations và generators )
- Dùng khối lệnh (code block)

Ruby hiện tại vẫn chưa hỗ trợ Unicode, dù chỉ mới hỗ trợ tạm thời cho UTF-8.

== Những vấn đề mới ==
Mặc dù việc thiết kế Ruby tuân theo nguyên tắc ít gây ngạc nhiên nhất, nhưng một số tính năng khác với các ngôn ngữ khác như C hay Perl:

- Các tên bắt đầu bằng ký tự hoa được xem là hằng, vì thế biến cục bộ nên bắt đầu bằng ký tự thường.
- Việc đánh giá Boolean đối với các dữ liệu không phải bool rất chặt chẽ: 0, codice_11 và codice_12 được xem là "true": Trong C, biểu thức codice_13 được xem là 0. Trong Ruby, tuy nhiên, nó lại trả về 1, vì số 0 được xem là "một cái gì đó"; chỉ có codice_8 và codice_15 mới được xem là bằng "false". Một hệ luận đối với quy luật này là theo qui ước, các phương thức của Ruby—ví dụ, biểu thức chính quy tìm kiếm — sẽ trả về các số, chuỗi, danh sách etc. nếu thành công, nhưng lại trả về codice_8 nếu thất bại (ví dụ, không tìm thấy).
- Để biểu diễn một số thực dấu chấm động, ta phải theo quy tắc dùng ký số zero (codice_17) hay chuyển đổi tường minh (codice_18). Việc dùng dấu chấm là không đủ (codice_19) vì các số vẫn có thể nhận cú pháp có phương thức.
- Thiếu một kiểu dữ liệu ký tự ("char"). Điều này có thể gây ngạc nhiên khi duyệt qua chuỗi: codice_20 cho ra 97 (một số nguyên, biểu diễn mã ASCII của ký tự đầu tiên trong chuỗi); để lấy được codice_21 dùng codice_22 (chuỗi con có chiều dài 1) hay codice_23.

Một danh sách các lỗi thường gặp ("gotchas") có thể tra trong cuốn sách của Hal Fulton "The Ruby Way", trang 48–64. Tuy nhiên, vì danh sách trong cuốn sách là dựa trên phiên bản cũ của Ruby (version 1.6), một số mục đã được sửa đổi sau khi cuốn sách ấn hành. Ví dụ, codice_24 bây giờ làm việc được với codice_25, codice_26 và codice_27, cũng như với iterators.

== Ví dụ ==
Lưu ý: Các ví dụ sử dụng chuỗi ký tự Unicode để chạy được cần đặt một biến môi trường là $KCODE="u". Hay là chạy #ruby với tùy chọn là -K u vẫn được. Xem thêm những hạn chế của phiên bản Ruby hiện tại với Unicode tại ruby và unicode 
1. Mọi thứ, kể cả tầm thường nhất, là một đối tượng. Vì thế những ví dụ dưới đều chạy được:
-199.abs # => 199, abs: giá trị tuyệt đối
"ruby is cool".length # => 12
"Rick".index("c") # => 2
"Nice Day Isn't It?".split(//).uniq.sort.join # => " '?DINaceinsty"

=== Input ===
print 'Làm ơn gõ tên >'
name = gets.chomp
puts "Chào #{name}."

=== Hội thoại ===
puts 'Cho tôi con số của bạn'
number = gets.chomp
puts number.to_i
output_number = number.to_i + 1
puts output_number.to_s + ' là một con số lớn hơn.'

=== Mảng ===
Khởi tạo và sử dụng một mảng:
a = [1, 'chào', 3.14, 1, 2, [4, 5]]

a[2] # => 3.14
a.reverse # => [[4, 5], 2, 1, 3.14, 'chào', 1]
a.flatten.uniq # => [1, 'chào', 3.14, 2, 4, 5]
Khởi tạo và xây dựng một mảng kết hợp (Ruby gọi là hash):
hash = {:water => 'wet',:fire => 'hot'} # Đoạn mã đầu trở nên dư thừa khi
puts hash[:fire] # Xuất ra "hot"

hash.each_pair do |key, value| # Hoặc: hash.each do |key, value|
end
1. Trả về {:water => 'wet',:fire => 'hot'} và xuất ra:
2. water is wet
3. fire is hot

hash.delete:water # Hủy cặp giá trị:water => 'wet' và trả về "wet"
=== Cấu trúc rẽ nhánh ===
Mệnh đề If:
1. Tạo ra một số ngẫu nhiên và in ra số đó là chẵn hay lẻ.
if rand(100) % 2 == 0
else
end

=== Block và iterator ===
2 cách để tạo một đoạn block:
1. hoặc:
do
end
Một block có thể được truyền đến một hàm (method) như một tham số tùy chọn. Nhiều hàm được cài sẵn có tham số như vậy:
File.open('file.txt', 'w') do |file| # 'w' biểu thị "chế độ ghi chép"
end # Tập tin sẽ tự động đóng ở đây

File.readlines('file.txt').each do |line|
end
1. => 'Viết gì đó'
Thông số đi qua block để trở thành closure (ví dụ):
1. Trong một biến thể hiện đối tượng (biểu thị bằng '@'), hãy lưu block này.
def remember(&p)
end

1. Dùng hàm trên, cho block đó một cái tên.
remember {|ten| puts "Xin chào, #{ten}!"}

1. Dùng closure (lưu ý rằng điều này không có áp dụng tự do cho các biến khác):!
@block.call("Tèo") # Xuất ra "Xin chào, Tèo!"
Tạo ra một hàm ẩn danh:
->(arg) {puts arg} # được giới thiệu ở Ruby 1.9
Trả về closure từ một hàm:
def create_set_and_get(initial_value=0) # Lưu ý initial_value là 0
end

setter, getter = create_set_and_get # Trả về hai giá trị
setter.call(21)
getter.call # => 21

1. Biến tham số cũng có thể được sử dụng như là một liên kết cho closure,
2. Vậy nên hàm trên có thể được viết lại như sau:

def create_set_and_get(closure_value=0)
end
Trong một hàm, có thể thay đổi block vào lúc gọi hàm:
Duyệt lần lượt trên enumation và mảng bằng cách dùng block:
a = [1, 'chào', 3.14]
a.each {|item| puts item} # Xuất ra toàn bộ phần tử
(3..6).each {|num| puts num} # Xuất ra các số từ 3 đến 6
Block cũng có thể dùng với các hàm dựng sẵn:
File.open('taptin.txt', 'w+b') do |taptin|
end # File được tự động đóng lại tại đây
Hay:
IO.readlines('taptin.txt') do |dòng|
end
Sử dụng enumeration và block để xuất ra lũy thừa 2 của các số từ 1 đến 10:
(1..10).collect {|x| x*x} => [1, 4, 9, 16, 25, 36, 49, 64, 81, 100]
=== Lớp ===
Đoạn mã sau định nghĩa một lớp tên là codice_28. Bên cạnh phương thức khởi tạo codice_29, là phương thức được gọi đến khi cần tạo đối tượng mới, lớp này còn có 2 phương thức khác: một là ghi đè lên toán tử so sánh <=> (vì thế codice_30 có thể sắp xếp theo tuổi) và hai là là ghi đè lên phương thức codice_31 (vì thế codice_32 có thể định dạng đầu ra của nó). Ở đây, codice_33 là một ví dụ của [[Metaprogramming (lập trình)|meta-programming]] trong Ruby: nó định nghĩa các phương thức dạng "getter" và "setter" của biến thực thể, trong khi codice_34 các phương thức dạng 'getter'. Và, câu lệnh cuối cùng trong một phương thức là giá trị trả về của nó, điều này cho phép bỏ qua lệnh codice_35.
class Person
end

group = [

puts group.sort.reverse
Đoạn mã trên in ra ba tên theo tuổi giảm dần:
Bob (33)
Ash (23)
Chris (16)
=== Ngoại lệ ===
Một trường hợp ngoại lệ được đưa ra với lệnh codice_36:
raise
Có thể thêm một thông báo tùy chọn:
raise "Đây là một thông báo"
Ngoại lệ cũng có thể xác định bởi các [[lập trình viên]]:
raise ArgumentError, "Tranh luận bất hợp pháp!"
Ngoài ra, một thực thể của lớp Ngoại lệ có thể tạo ra được với biến codice_36 như sau:
raise ArgumentError.new("Tham số không phù hợp!")
=== Một vài ví dụ ===
Có thể tìm thấy các code mẫu của Ruby dưới dạng các thuật toán tại:
- [[Exponentiating by squaring]]
- [[Linear search]]
- [[Sắp xếp nhanh|Quicksort]]

== Hệ điều hành ==
Ruby có thể chạy trên các [[hệ điều hành]] sau:

- Các họ hàng của [[Unix]]
- [[DOS]]
- [[Microsoft Windows]] 95/98/XP/NT/2000/2003
- [[Mac OS X]]
- [[BeOS]]
- [[Amiga]]
- [[Acorn Computers Ltd|Acorn]] [[RISC OS]]
- [[OS/2]]
- [[Syllable (operating system)|Syllable]]

Có thể còn thêm một số platform khác.
== Cú pháp ==
Cú pháp trong Ruby tương tự như Perl and [[Python (ngôn ngữ lập trình)|Python]]. Lớp và phương thức được định nghĩa thông qua các từ khóa, ngoài ra khối (block) còn có thể được định nghĩa bằng cặp dấu ngoặc nhọn codice_38. Khác với Perl, [[biến số]] (variable) không nhất thiết phải bắt đầu bằng dấu codice_39, và nếu sử dụng sẽ thay đổi phạm vi của biến số. Các kí tự xuống dòng (line breaks) cũng như dấu chấm phẩy codice_40 phân chia các mệnh đề ("statement") với nhau.

Một trong những điểm khác biệt lớn nhất so với Perl và Python là Ruby ẩn hoàn toàn các biến của thực thể ("instance") và chỉ có thể truy cập và chỉnh sửa chúng thông qua các phương thức (như codice_41, codice_34).

== Các ứng dụng ==
Ruby Application Archive đóng vai trò là một kho lưu trữ đủ loại ứng dụng và các thư viện viết bằng Ruby, với hàng ngàn mục. Mặc dù số lượng ứng dụng sẵn có không lớn bằng với cộng đồng của [[Perl]] hay [[Python (ngôn ngữ lập trình)|Python]], vẫn có đủ loại công cụ và tiện ích nhằm hỗ trợ cho việc phát triển ngôn ngữ trong tương lai.

== Xem thêm ==
- [[Duck typing]]
- [[RubyGems]] (tiện ích quản lý các gói viết bằng Ruby)
- [[Ruby on Rails]] (một framework dành cho phát triển [[Ứng dụng web|ứng dụng Web]] viết bằng Ruby)

== Liên kết ngoài ==
- Ruby language home page
- Giáo trình Tự học Ruby bằng tiếng Việt
- Ruby Garden
- "Programming Ruby" —Full text of first edition of the book by David Thomas & Andrew Hunt, ISBN 0-201-71089-7
- Why's Poignant Guide to Ruby
- Learning to Program very basic tutorial for non-programmers
- About the name 'Ruby'
- Ruby FAQ
- Quick Reference
- Ruby Application Archive (RAA)
- JRuby
- The Ruby Documentation project
- Ruby Forum
- RubyForge
- RedHanded —Daily Ruby news and more
- Ruby Newcomers Advice
- Getting started with Ruby
- RubyGems—the Ruby standard for publishing and managing third party libraries
- VnRuby —Hội nghiên cứu ứng dụng ngôn ngữ Ruby của Việt Nam
- Full Ruby on Rails Tutorial

[[Thể loại:Lập trình hướng đối tượng]]
[[Thể loại:Ruby (ngôn ngữ lập trình)| ]]
[[Thể loại:Ngôn ngữ văn lệnh]]
[[Thể loại:Tiêu chuẩn ISO]]
[[Thể loại:Ngôn ngữ lập trình hướng đối tượng]]
[[Thể loại:Họ ngôn ngữ lập trình Smalltalk]]
[[Thể loại:Ngôn ngữ lập trình động]]
[[Thể loại:Ngôn ngữ lập trình được nhập động]]
[[Thể loại:Ngôn ngữ hàm]]
[[Thể loại:Phát minh của Nhật Bản]]
[[Thể loại:Ngôn ngữ lập trình đa mẫu hình]]
[[Thể loại:Phần mềm sử dụng giấy phép BSD]]