Concerto cho dương cầm cung Sol trưởng (Ravel)

Bản Concerto cho dương cầm cung Sol trưởng của Maurice Ravel được sáng tác từ năm 1929 đến năm 1931. Bản concerto bao gồm ba chương với tổng thời lượng hơn 20 phút. Ravel cho rằng đối với tác phẩm này, ông không muốn đi sâu vào tiểu tiết mà chỉ muốn giải trí theo phong cách của Mozart và Saint-Saëns. Những yếu tổ ảnh hưởng khác của tác phẩm này là nhạc jazz và nhạc dân gian Basque.

Buổi biểu diễn đầu tiên được thực hiện tại Paris vào năm 1932 bởi nghệ sĩ dương cầm Marguerite Long cùng dàn nhạc Orchestre Lamoureux do chính nhà soạn nhạc chỉ huy. Chỉ trong vòng vài tháng, tác phẩm đã được trình diễn tại các thành phố lớn ở châu Âu và Hoa Kỳ và đã được thu âm nhiều lần bởi các nghệ sĩ dương cầm, dàn nhạc và nhạc trưởng từ khắp nơi trên thế giới.

== Bối cảnh và buổi công diễn ==
Bản concerto này là tác phẩm áp chót của Ravel. Ông từng cân nhắc viết một bản concerto cho dương cầm dựa trên các chủ đề gốc Basque, vào năm 1906; ông quay lại với ý tưởng này vào năm 1913, nhưng đã bỏ dở quá trình viết tác phẩm này vào năm 1914. Sau 15 năm, ông quay lại với ý tưởng viết một bản concerto. Ông bắt đầu phác thảo tác phẩm năm 1929 nhưng trong suốt sự nghiệp của mình, ông là một người làm việc chậm chạp và tỉ mỉ nên phải mất gần ba năm ông mới có thể hoàn thành bản concerto. Ông buộc phải gác lại tác phẩm sang một bên trong khi làm việc theo thời hạn để viết bản concerto cung Rê trưởng cho tay trái theo đơn đặt hàng của Paul Wittgenstein.

Người viết tiểu sử Arbie Orenstein viết rằng trong chuyến lưu diễn ở Hoa Kỳ vào năm 1928, Ravel đã cảm thấy "ấn tượng với nhạc jazz, các bài thánh ca của người da đen, cũng như trình độ xuất sắc của các dàn nhạc tại Mỹ". Nhạc jazz đã phổ biến ở Paris kể từ đầu thập kỷ: Ravel lần đầu tiên nghe và thưởng thức nhạc jazz vào năm 1921; ảnh hưởng của jazz được thể hiện trong bản sonata dành cho vĩ cầm, hoàn thành vào năm 1927, và trong bản concerto dành cho dương cầm cung Rê trưởng. Chủ đề Basque được đưa ra vào năm 1906 và 1913 chưa bị loại bỏ hoàn toàn. Đồng nghiệp của Ravel, Gustave Samazeuilh, tin rằng Ravel dựa trên những ý tưởng trước đó của mình cho chương đầu và cuối của bản concerto cung Sol trưởng, và Orenstein để ý rằng ảnh hưởng của Basque hiện hữu trong chủ đề mở đầu của tác phẩm.

Trong một cuộc phỏng vấn với nhà phê bình âm nhạc Pierre Leroi, được công bố vào tháng 10 năm 1931, Ravel nói rằng:

Ông dự định sẽ làm nghệ sĩ độc tấu trong buổi ra mắt tác phẩm, nhưng vì mệt mỏi, sức khỏe yếu và áp lực công việc nên ông đã đề nghị Marguerite Long ra mắt tác phẩm thay, và ông đã đề tặng bản concerto này cho bà. Long, người nổi tiếng với những buồi trình diễn các tác phẩm của Fauré và Debussy, đã từng đề nghị Ravel sáng tác một tác phẩm mới. Bà nhận được tổng phổ hoàn chỉnh vào ngày 11 tháng 11 năm 1931 và biểu diễn bản concerto này tại Salle Pleyel vào ngày 14 tháng 1 năm 1932 với Ravel chỉ huy Dàn nhạc Lamoureux.

Vài ngày sau buổi ra mắt, Ravel và Long bắt đầu chuyến lưu diễn châu Âu với bản concerto này. Họ biểu diễn ở mười sáu thành phố, bắt đầu từ Antwerpen và đi qua Brussels, Viên, Bucharest, Praha, Luân Đôn, Warszawa, Berlin, Amsterdam và Budapest. Buổi biểu diễn đầu tiên ở Bắc Mỹ được tổ chức vào ngày 22 tháng 4 năm 1932 tại Boston và Philadelphia.

== Nhạc khí ==
Ravel nói với Leroi rằng "để không làm giảm kết cấu dàn nhạc một cách không cần thiết, tôi đã đề nghị tinh giản dàn nhạc: bộ đàn dây thông thường sẽ được kết hợp với một sáo, piccolo, oboe, kèn cor anglais, hai kèn bassoon, hai kèn cor, một kèn trumpet và một kèn trombone". Orenstein chỉ ra rằng Ravel, hoặc là Leroi, đã quên đề cập đến hai cây kèn clarinet và nhiều loại nhạc cụ gõ đa dạng. Các nhạc cụ ngoài đàn dương cầm bao gồm piccolo, sáo, ô-boa, kèn cor anglais, clarinet giọng Mi giáng, clarinet giọng Si giáng và La, 2 kèn bassoon, 2 kèn cor F, kèn trumpet C, kèn trombone, trống định âm, trống Kẻng tam giác, trống lẫy, chũm chọe, trống trầm, tamtam, trống gỗ, đàn roi, đàn hạc, 16 đàn vĩ cầm, 6 đàn viola, 6 đàn cello và 4 đàn contrebasse.

== Cấu trúc ==
Bản concerto thường kéo dài khoảng 22 phút.

=== I. Allegramente ===
Chương đầu tiên được viết ở cung Sol trưởng và nhịp . Tác phẩm mở đầu bằng một tiếng roi da sắc nhọn, tiếp theo là một đoạn trình bày gồm năm chủ đề riêng biệt. Orenstein nói rằng chủ đề đầu tiên gợi lên một giai điệu dân gian xứ Basque, chủ đề thứ hai gợi lên ảnh hưởng của Tây Ban Nha, ba chủ đề còn lại thì bắt nguồn từ phong cách nhạc jazz. Phần phát triển – được mô tả là "một cuộc dạo chơi sôi động" – được theo sau bởi một đoạn cadenza dẫn đến phần tái hiện. Trong khi một chương concerto như vậy thường sẽ có một đoạn cadenza, Ravel lại viết ba đoạn: đoạn đầu cho đàn hạc, sau đó cho kèn gỗ, và cuối cùng là cho dương cầm; đoạn cuối cùng trong số này dựa trên chủ đề thứ năm của phần trình bày. Một đoạn coda kéo dài khép lại chương đầu, đưa một số đoạn nhạc từ phần phát triển trở lại và kết thúc bằng một loạt các hợp âm ba trưởng và thứ giảm dần.

=== II. Adagio assai ===
Chương chậm được viết ở cung Mi trưởng và nhịp . Trái ngược với chương trước, đây là một chương lặng lẽ, thanh thản kiểu Mozart, được viết theo hình thức ba đoạn. Ravel đã nói về nó như sau: "Tôi đã luyện tập phân câu trôi chảy đó theo từng ô nhịp một! Nó gần như muốn giết chết tôi!" Chủ đề đầu tiên được trình bày bằng đàn dương cầm, không có nhạc đệm. Ravel nói rằng ông đã lấy chủ đề từ chương "Larghetto" trong bản Ngũ tấu Clarinet của Mozart làm mẫu, nhưng trong một bài phân tích về tác phẩm được công bố năm 2000, Michael Russ nhận xét rằng trong khi giai điệu của Mozart trải dài trên 20 ô nhịp, Ravel tạo ra một giai điệu dài hơn – 34 ô nhịp – mà không lặp lại một ô nhịp nào. Nhà âm nhạc học Michel Fleury gọi phần mở đầu là "đoạn độc thoại kéo dài theo phong cách của một Sarabande trang nghiêm", và nhận xét rằng nó có "thôi miên một cách kỳ lạ" từ sự khác biệt về nhịp điệu giữa nhịp của giai điệu ở tay phải và nhịp của phần đệm. (Tuy nhiên, bản nhạc cho thấy khuông nhạc dưới không phải ở nhịp 3/8 mà ở nhịp 3/4 giống như khuông nhạc trên, với các nốt móc đơn được chiếu theo cặp chứ không phải theo bộ ba) Sau 30 ô nhịp – khoảng ba phút trong một buổi biểu diễn thông thường – sáo độc tấu bắt đầu với nốt Đô trưởng và ô-boa, clarinet và sáo đưa giai điệu vào chủ đề thứ hai. Tiếp theo là một đoạn nhạc bất hòa hơn, thấm nhuần thứ mà Fleury gọi là cảm giác lo âu nhẹ; dàn nhạc chơi các chuỗi hợp âm to dần một cách chậm rãi trong khi phần dương cầm bao gồm "những bản hòa âm óng ánh". Kèn cor anglais giới thiệu lại chủ đề mở đầu bên dưới "những đường nét tinh tế ở quãng cao" từ cây đàn dương cầm.

=== III. Presto ===
Phần kết thúc được viết ở cung Sol trưởng và nhịp . Thông thường chỉ kéo dài dưới bốn phút, đây là chương ngắn nhất trong bản nhạc. Bốn hợp âm mạnh mẽ ở phần mở đầu mở màn được Fleury mô tả là "một cuộc tấn công không thể ngăn cản, được thúc đẩy bởi tiếng rít của kèn clarinet và piccolo, tiếng kêu như lừa của kèn trombone và tiếng kèn đồng thỉnh thoảng vang lên". Orenstein nhận thấy rằng phần mở đầu gợi nhớ đến bầu không khí lễ hội trong "Petrushka" của Stravinsky hay "Diễu hành" của Satie. Phần độc tấu bắt đầu bằng một loạt các nốt móc kép được đánh dấu "piano" - một sự kết hợp đòi hỏi kỹ thuật khéo léo. Âm nhạc tiến triển qua nhiều điệu thức trước khi kết thúc bằng bốn hợp âm giống chương đầu tiên. Đánh giá buổi ra mắt tác phẩm, Henry Prunières đã viết rằng "Tinh thần nhạc jazz thực sự đã thổi hồn vào chương cuối cùng này ... nhưng với sự thận trọng cực độ".

== Các bản thu âm ==
Bản thu âm đầu tiên của concerto được thực hiện bởi nghệ sĩ độc tấu Marguerite Long cùng dàn nhạc được cho là đặc biệt gồm những nghệ sĩ giỏi nhất ở Paris và do chính nhà soạn nhạc chỉ huy, theo hãng đĩa. Trên thực tế, Ravel đã giám sát các buổi thu âm và để một nhạc trưởng tài năng hơn là Pedro de Freitas Branco chỉ huy.

Các bản ghi âm về sau bao gồm:

</div>

== Liên kết ngoài ==
- Program notes from the New York Philharmonic (PDF)
- Concerto pour piano et orchestre en sol majeur at Piano Society