Suy thoái nền tảng

Suy thoái nền tảng (tiếng Anh: "enshittification"), còn được gọi là sự rác hóa ("crapification") và suy tàn nền tảng ("platform decay"), là một quy luật khẳng định chất lượng của các sản phẩm và dịch vụ trực tuyến lưỡng diện suy giảm theo thời gian. Ban đầu, các nhà cung cấp tạo ra những sản phẩm chất lượng cao để thu hút người dùng. Sau đó, họ làm giảm chất lượng sản phẩm để phục vụ tốt hơn cho các khách hàng doanh nghiệp, chẳng hạn như các nhà quảng cáo. Cuối cùng, họ làm giảm chất lượng dịch vụ cho cả người dùng và khách hàng doanh nghiệp để tối đa hóa lợi nhuận cho cổ đông.

Nhà văn người Canada Cory Doctorow đã đặt ra thuật ngữ mới "enshittification" vào tháng 11 năm 2022, nhưng không phải là người đầu tiên mô tả và đặt tên cho khái niệm này. Thuật ngữ của Doctorow đã được áp dụng rộng rãi. Hiệp hội Phương ngữ Hoa Kỳ và "Từ điển Macquarie" của Úc lần lượt chọn từ này làm "Từ của Năm 2023" và năm 2024. Merriam-Webster và Dictionary.com cũng ghi nhận "enshittification" là một từ vựng.

Doctorow ủng hộ hai cách để giảm thiểu sự suy thoái nền tảng. Thứ nhất là duy trì nguyên tắc đầu cuối, nguyên tắc này khẳng định rằng các nền tảng nên truyền dữ liệu theo yêu cầu của người dùng, thay vì theo các quyết định do thuật toán điều khiển. Thứ hai là đảm bảo quyền rời đi, có nghĩa là cho phép người dùng rời khỏi một nền tảng mà không mất dữ liệu, đòi hỏi phải có tính tương tác. Những động thái này nhằm mục đích duy trì các tiêu chuẩn và sự đáng tin cậy của các nền tảng trực tuyến, nhấn mạnh sự hài lòng của người dùng, và khuyến khích cạnh tranh trên thị trường.

==Lịch sử và định nghĩa==
Việc sử dụng các thuật ngữ thô tục có hậu tố -fication đã xuất hiện không thường xuyên vào cuối những năm 2010 và đầu những năm 2020. Những thuật ngữ này bao gồm cả việc đề cập đến các hệ thống phần mềm đang xuống cấp. Một bài đăng trên "Naked Capitalism" năm 2018 đã đề cập đến "sự rác hóa" (crapification) của phần mềm được Boeing sử dụng, và Wendy A. Woloson đã sử dụng thuật ngữ "encrappification" để mô tả sự gia tăng của hàng hóa giá rẻ trong lịch sử kinh tế Mỹ. Tuy nhiên, Cory Doctorow là người đầu tiên đặc biệt sử dụng "enshittification" để mô tả sự suy giảm dịch vụ. Ông cũng đã chính thức hóa ý nghĩa của nó trong một bài đăng trên blog vào tháng 11 năm 2022, bài viết này sau đó được tái bản ba tháng sau trên tạp chí "Locus". Ông đã mở rộng khái niệm này trong một bài đăng blog khác, bài viết này sau đó được tái bản trên tạp chí "Wired" số tháng 1 năm 2023:

Trong một bài xã luận năm 2024 trên tờ "Financial Times", Doctorow cho rằng "'enshittification' đang đến với tất cả mọi thứ". Ông nói các nền tảng 'suy thoái' đang để lại cho nhân loại một 'kỷ nguyên suy thoái' (enshittocene).

Doctorow cho rằng các nền tảng mới thường cung cấp sản phẩm và dịch vụ hữu ích với giá lỗ để thu hút người dùng mới. Khi người dùng đã bị "khóa chân", nền tảng sẽ cung cấp quyền truy cập vào lượng người dùng này cho các nhà cung cấp, cũng với giá lỗ. Một khi các nhà cung cấp cũng bị "khóa chân", nền tảng sẽ chuyển phần lợi nhuận thặng dư cho các cổ đông. Khi nền tảng đã tập trung cơ bản vào các cổ đông, và người dùng cùng nhà cung cấp đã bị khóa chân, nền tảng không còn động lực để duy trì chất lượng. Các nền tảng đã suy thoái, hoạt động như bên trung gian, có thể vừa đóng vai trò độc quyền về dịch vụ, vừa là bên mua độc quyền đối với khách hàng. Điều này xảy ra vì chi phí chuyển đổi cao ngăn cản cả hai bên rời đi, ngay cả khi về mặt kỹ thuật có tồn tại các lựa chọn thay thế. Doctorow đã mô tả quá trình suy thoái nền tảng diễn ra thông qua "sự tinh chỉnh" (twiddling): đó là việc liên tục điều chỉnh các thông số của hệ thống để tìm kiếm những cải thiện nhỏ về lợi nhuận, mà không quan tâm đến bất kỳ mục tiêu nào khác. Sự suy thoái nền tảng có thể được xem như một hình thức trục lợi.

Để giải quyết vấn đề, Doctorow đã kêu gọi tuân thủ hai nguyên tắc chung:

- Thứ nhất là tôn trọng nguyên tắc đầu cuối, nguyên tắc này cho rằng vai trò của một mạng lưới là phải chuyển giao dữ liệu một cách đáng tin cậy từ người gửi sẵn lòng đến người nhận sẵn lòng. Khi áp dụng cho các nền tảng, điều này đòi hỏi người dùng phải nhận được những gì họ yêu cầu, chứ không phải những gì nền tảng muốn hiển thị. Ví dụ, người dùng sẽ thấy tất cả nội dung từ những người dùng mà họ đã đăng ký theo dõi. Điều này cho phép các nhà sáng tạo nội dung tiếp cận khán giả của họ mà không cần phải thông qua một thuật toán không minh bạch. Và trong các công cụ tìm kiếm, các kết quả khớp chính xác với truy vấn tìm kiếm sẽ được hiển thị trước các kết quả được tài trợ, thay vì sau đó.
- Thứ hai là quyền rời đi, nguyên tắc này cho rằng người dùng của một nền tảng có thể dễ dàng chuyển sang nơi khác nếu họ không hài lòng. Đối với mạng xã hội, điều này đòi hỏi tính tương tác, chống lại các hiệu ứng mạng lưới vốn "khóa chân" người dùng và ngăn cản cạnh tranh thị trường giữa các nền tảng. Đối với các nền tảng truyền thông kỹ thuật số, nó có nghĩa là cho phép người dùng chuyển đổi nền tảng mà không mất nội dung họ đã mua, vốn bị khóa bởi quản lý bản quyền kỹ thuật số.

== Sự đón nhận và tác động ==
Khái niệm của Doctorow đã được nhiều học giả và nhà báo trích dẫn như một khuôn khổ để hiểu về sự suy giảm chất lượng của các nền tảng trực tuyến. Các cuộc thảo luận về sự suy thoái nền tảng đã xuất hiện trên nhiều phương tiện truyền thông, bao gồm các phân tích về cách các gã khổng lồ công nghệ như Facebook, Google, Amazon và Tiktok đã thay đổi mô hình kinh doanh của họ để ưu tiên lợi nhuận, gây tổn hại đến trải nghiệm người dùng. Hiện tượng này đã làm dấy lên các cuộc tranh luận về sự cần thiết của các biện pháp can thiệp pháp lý và các mô hình thay thế để đảm bảo tính toàn vẹn và chất lượng của các nền tảng kỹ thuật số.

Hiệp hội Phương ngữ Hoa Kỳ đã chọn "enshittification" làm từ của năm 2023.

"Từ điển Macquarie" đã vinh danh "enshittification" là từ của năm 2024. Đây chỉ là lần thứ ba kể từ sự kiện khai mạc vào năm 2006, một từ được chọn bởi cả phiếu bầu của ủy ban và của công chúng.

Trong một số trường hợp, phản ứng dữ dội của công chúng có thể dẫn đến việc đảo ngược quá trình suy thoái nền tảng. Vào ngày 25 tháng 3 năm 2025, sau phản ứng dữ dội đối với chính sách Quản lý bản quyền kỹ thuật số, Universal Audio đã nới lỏng các chính sách DRM iLok của mình. UA đã loại bỏ yêu cầu kết nối liên tục và chuyển sang ủy quyền dựa trên máy tính hoặc USB dongle. Hơn nữa, họ cho phép một khóa ủy quyền tối đa ba phiên bản phần mềm, tăng từ hai. Người dùng đã ca ngợi thay đổi này và bình luận rằng họ "Vui mừng khi thấy UA đang lắng nghe."

== Ví dụ ==
=== Airbnb ===
Ban đầu được dự định là một giải pháp thay thế rẻ tiền cho khách sạn, Airbnb đã trở thành một công ty phổ biến trong nền kinh tế nền tảng. Tuy nhiên, tương tự như các doanh nghiệp khác trong nền kinh tế nền tảng cung cấp giá rất rẻ, khi nguồn vốn mạo hiểm cạn kiệt, giá rẻ cũng biến mất. Điều này được cho là đã xảy ra với Airbnb, nơi giá của nhiều địa điểm lưu trú đã tăng cao hơn cả khách sạn. Thường thì các nơi này có ít tiện nghi hơn, quảng cáo lừa dối, thêm các quy tắc và phụ phí từ chủ nhà, kiểm soát chất lượng kém hơn, và đôi khi có cả camera quay lén.

===Amazon===
Trong bài đăng ban đầu của mình, Doctorow đã thảo luận về các hoạt động của Amazon. Nhà bán lẻ trực tuyến này bắt đầu bằng cách thu hút người dùng bằng hàng hóa bán dưới giá vốn và giao hàng miễn phí (với đăng ký Amazon Prime). Khi cơ sở người dùng đã vững chắc, nhiều người bán hơn bắt đầu bán sản phẩm của họ thông qua Amazon. Cuối cùng, Amazon bắt đầu thêm các khoản phí để tăng lợi nhuận. Vào năm 2023, hơn 45% giá bán của các mặt hàng đã thuộc về Amazon dưới dạng các khoản phí khác nhau. Doctorow mô tả quảng cáo trong Amazon như một kế hoạch trả tiền để được ưu tiên, trong đó người bán đấu giá với nhau để có được thứ hạng tìm kiếm ưu tiên, và cho biết rằng năm trang đầu tiên của một tìm kiếm cho "giường cho mèo" có một nửa là quảng cáo.

Doctorow cũng chỉ trích dịch vụ Audible của Amazon, vốn kiểm soát hơn 90% thị trường sách nói và áp dụng quản lý bản quyền kỹ thuật số (DRM) bắt buộc cho tất cả các sách nói. Ông chỉ ra rằng điều này có nghĩa là người dùng rời khỏi nền tảng sẽ mất quyền truy cập vào thư viện sách nói của họ. Doctorow đã quyết định vào năm 2014 không bán sách nói của mình qua Audible nữa mà tự sản xuất chúng, mặc dù điều đó có nghĩa là kiếm được ít tiền hơn nhiều so với việc để Amazon "áp DRM" lên sách của ông. Kể từ đó, ông đã xuất bản độc lập hơn nửa tá sách nói của mình vì hệ thống của Amazon sẽ không phân phối chúng nếu không có DRM.

=== Ứng dụng hẹn hò ===
Thị trường ứng dụng hẹn hò đã được coi là một ví dụ về sự suy thoái nền tảng. Nguyên nhân là do mâu thuẫn giữa mục tiêu bề ngoài của các ứng dụng này là kết đôi, và mong muốn của nhà điều hành là chuyển đổi người dùng sang phiên bản trả phí và giữ họ làm người dùng trả tiền vô thời hạn bằng cách giữ họ độc thân. Điều này tạo ra một động cơ tiêu cực, dẫn đến hiệu suất giảm sút theo thời gian khi các nỗ lực kiếm tiền bắt đầu chiếm ưu thế. Mô hình hóa toán học đã cho thấy rằng việc cung cấp cho người dùng một trải nghiệm dưới mức tối ưu là có lợi về mặt tài chính cho các nhà điều hành ứng dụng.

===Facebook===
Theo Doctorow, Facebook đã cung cấp một dịch vụ tốt cho đến khi đạt được "khối lượng người dùng tới hạn", và việc mọi người rời đi trở nên khó khăn vì họ cần phải thuyết phục bạn bè của mình cùng đi. Sau đó, Facebook bắt đầu thêm các bài đăng từ các công ty truyền thông vào bảng tin cho đến khi các công ty này cũng phụ thuộc vào lưu lượng truy cập từ Facebook. Tiếp theo, Facebook đã điều chỉnh thuật toán để ưu tiên các bài đăng "tăng cường" (boosted) có trả phí. Tờ "Business Insider" đồng tình với quan điểm rằng Facebook đang bị suy thoái, và nói thêm rằng nó "liên tục làm ngập bảng tin của người dùng với nội dung được tài trợ (hoặc 'đề xuất'), và dường như chôn vùi những thứ mọi người muốn xem dưới những gì Facebook quyết định là có liên quan". Doctorow chỉ ra vụ bê bối về số liệu của Facebook, trong đó số liệu thống kê video trên trang web bị thổi phồng, dẫn đến việc các công ty truyền thông đầu tư quá mức vào Facebook và sụp đổ. Ông mô tả Facebook là "suy thoái đến giai đoạn cuối".

===Google Search===
Doctorow lấy Google Tìm kiếm làm một ví dụ. Công cụ này đã trở nên thống trị nhờ các kết quả tìm kiếm có liên quan và quảng cáo tối thiểu. Sau đó, chất lượng của nó bị suy giảm do quảng cáo gia tăng, tối ưu hóa công cụ tìm kiếm (SEO), và cả hành vi gian lận trắng trợn, mang lại lợi ích cho các khách hàng quảng cáo của nó. Tiếp theo là việc Google gian lận thị trường quảng cáo thông qua Jedi Blue để thu lại giá trị cho chính mình. Doctorow cũng đề cập đến việc Google sa thải 12.000 nhân viên vào tháng 1 năm 2023, trùng với một kế hoạch mua lại cổ phần mà "có thể trả lương cho tất cả họ trong 27 năm tới". Ông cũng chỉ trích việc Google vội vàng nghiên cứu một chatbot tìm kiếm AI, "một công cụ sẽ không hiển thị những gì bạn yêu cầu, mà là những gì nó nghĩ bạn nên xem".

===Netflix===
Sau nhiều năm cạnh tranh khốc liệt trong "cuộc chiến streaming", Netflix đã nổi lên như người chiến thắng chính vào đầu những năm 2020. Khi đã đạt được vị trí gần như độc quyền, Netflix đã tiến hành tăng giá, giới thiệu một gói cước có quảng cáo, và cũng ngừng cung cấp gói không quảng cáo rẻ nhất tại Anh và Canada vào năm 2024, cũng như siết chặt việc chia sẻ mật khẩu.

===Reddit===
Vào năm 2023, ngay sau khi nộp hồ sơ ban đầu cho việc phát hành cổ phiếu lần đầu ra công chúng, Reddit đã thông báo rằng họ sẽ bắt đầu tính phí truy cập API. Động thái này thực chất sẽ đóng cửa nhiều ứng dụng của bên thứ ba bằng cách làm cho chi phí vận hành chúng trở nên quá cao. CEO Steve Huffman tuyên bố rằng đây là phản ứng đối với việc các công ty AI thu thập dữ liệu mà không trả tiền cho Reddit, nhưng các bài báo lại liên kết động thái này với việc IPO sắp tới. Động thái này đã đóng cửa một số lượng lớn các ứng dụng của bên thứ ba, buộc người dùng phải sử dụng các ứng dụng chính thức của Reddit, mang lại nhiều lợi nhuận hơn cho công ty. Các điều hành viên trên trang web đã tiến hành một cuộc biểu tình bằng cách đóng cửa các subreddit để phản đối chính sách mới của công ty, mặc dù cuối cùng các thay đổi vẫn được thực hiện. Nhiều ứng dụng Reddit của bên thứ ba như ứng dụng Apollo đã bị đóng cửa vì các khoản phí mới.

Vào tháng 9 năm 2024, Reddit thông báo rằng các điều hành viên sẽ không còn có khả năng thay đổi quyền truy cập subreddit từ "công khai" sang "riêng tư" nếu không có sự chấp thuận của nhân viên Reddit. Điều này được nhiều điều hành viên hiểu là một thay đổi mang tính trừng phạt để đáp lại các cuộc biểu tình về API năm 2023.

===Twitter/X===
Thuật ngữ này đã được áp dụng cho những thay đổi của Twitter sau khi Elon Musk mua lại vào năm 2022. Những thay đổi này bao gồm việc đóng cửa API của dịch vụ để ngăn chặn việc sử dụng phần mềm có khả năng tương tác, đình chỉ người dùng vì đăng tải tên người dùng trên Mastodon (một dịch vụ đối thủ) trong hồ sơ của họ, và đặt ra các hạn chế về khả năng xem trang web mà không cần đăng nhập. Các thay đổi khác bao gồm giới hạn tạm thời số lượng tweet có thể xem mỗi ngày, giới thiệu các gói đăng ký trả phí cho dịch vụ dưới dạng Twitter Blue (sau này đổi tên thành X Premium), và giảm bớt việc kiểm duyệt nội dung. Musk đã sửa đổi thuật toán để quảng bá các bài đăng của chính mình lên trên những bài khác, khiến cho bảng tin của người dùng bị ngập tràn nội dung của ông vào tháng 2 năm 2023. Vào tháng 4 năm 2024, Musk thông báo rằng người dùng mới sẽ phải trả phí để có thể đăng bài.

Những thay đổi này đã dẫn đến sự sụt giảm đáng kể doanh thu của công ty. Sự gia tăng ngôn từ kích động thù địch trên nền tảng, đặc biệt là chủ nghĩa bài Do Thái và bài Hồi giáo trong cuộc chiến Gaza, đã khiến một số tổ chức rút quảng cáo. Theo các tài liệu nội bộ mà "The New York Times" có được vào cuối năm 2023, các khoản lỗ từ các nhà quảng cáo được dự báo sẽ khiến công ty thiệt hại 75 triệu đô la vào cuối năm. Musk đã có một cuộc phỏng vấn vào ngày 29 tháng 11 năm 2023, trong đó ông nói với các nhà quảng cáo rời khỏi trang web rằng "cút mẹ chúng mày đi." Đến tháng 8 năm 2024, doanh thu đã giảm 84% so với trước khi Musk sở hữu. Do việc Musk mua lại, hàng chục triệu người dùng đã di chuyển sang một nền tảng mới, Bluesky.

===Uber===
Công ty chia sẻ xe dựa trên ứng dụng Uber đã giành được thị phần bằng cách phớt lờ các hệ thống cấp phép địa phương như giấy phép taxi, đồng thời giữ chi phí cho người tiêu dùng ở mức thấp giả tạo bằng cách trợ giá các chuyến đi thông qua nguồn vốn vốn mạo hiểm. Khi họ đạt được thế độc quyền song hành với đối thủ cạnh tranh Lyft, công ty đã triển khai giá tăng đột biến để tăng chi phí đi lại cho hành khách và điều chỉnh linh hoạt các khoản thanh toán cho tài xế.

===Unity===
Những thay đổi được đề xuất (và cuối cùng bị hủy bỏ) đối với mô hình cấp phép của game engine Unity vào năm 2023 đã được "Gameindustry.biz" mô tả là một ví dụ về sự suy thoái nền tảng. Các thay đổi này sẽ được áp dụng hồi tố cho các dự án đã được phát triển trong nhiều năm, đồng thời làm giảm chất lượng cho cả nhà phát triển và người dùng cuối, trong khi lại tăng phí. Mặc dù bản thân Unity Engine không phải là một thị trường hai mặt, động thái này có liên quan đến vị trí của Unity là nhà cung cấp dịch vụ miễn phí trên di động cho các nhà phát triển, bao gồm cả hệ thống mua hàng trong ứng dụng.

Để đối phó với những thay đổi này, nhiều nhà phát triển game đã thông báo ý định từ bỏ Unity để chuyển sang một engine khác, bất chấp chi phí chuyển đổi đáng kể. Nhà thiết kế game Sam Barlow đã đặc biệt sử dụng từ "enshittification" khi mô tả chính sách phí mới là động cơ cho quyết định này. Việc sử dụng Unity engine tại các cuộc thi làm game (game jam) đã giảm nhanh chóng vào năm 2024 khi các nhà phát triển độc lập chuyển sang các engine khác. Tỷ lệ sử dụng Unity tại Global Game Jam đã giảm xuống còn 36% trong năm đó, từ 61% vào năm 2023. "GMTK" Game Jam cũng báo cáo sự sụt giảm lớn về lượng người dùng Unity.