Juana của Tây Ban Nha, Thái tử phi Bồ Đào Nha

Juana của Tây Ban Nha, Juana nhà Habsburg, Juana của Áo hay Juana của Habsburg và Avis (tiếng Tây Ban Nha: "Juana de Austria" hay "Juana de Habsburgo y Avís"; tiếng Đức: "Johanna von Spanien" hay "Johanna von Österreich"; tiếng Bồ Đào Nha: "Joana de Áustria" hay "Joana de Espanha"; tiếng Pháp: "Jeanne d'Autriche"; tiếng Anh: "Joanna of Austria"; sinh ngày 24 tháng 6 năm 1535; mất ngày 7 tháng 9 năm 1573) là Thái tử phi của Bồ Đào Nha thông qua cuộc hôn nhân với João Manuel, Thái tử Bồ Đào Nha từ năm 1552 đến năm 1554. Bà cũng là mẹ của Sebastião I của Bồ Đào Nha.

Kết hôn ở tuổi 16 với người chồng còn trẻ hơn, Juana trở thành góa phụ sau hai năm, đồng thời sinh đứa con duy nhất của mình cùng tháng đó. Cuối năm đó, bà trở về Tây Ban Nha theo yêu cầu của cha, để lại con trai nhỏ dưới sự chăm sóc của mẹ chồng, cũng chính là dì ruột của cô. Juana không bao giờ gặp lại Sebastian, nhưng vẫn giữ liên lạc qua thư từ và gửi những bức tranh chân dung. Về sau, Juana tích cực tham gia các hoạt động tôn giáo.

== Những năm đầu đời ==
Sinh ngày 24 tháng 6 năm 1535 ở Madrid, Juana là con thứ tư và con gái thứ hai của Karl V, Hoàng đế La Mã Thần thánh, người cũng là vị vua đầu tiên của Tây Ban Nha thống nhất, chính thức là Vua của Aragon và Castila, cùng vợ ông là Isabel của Bồ Đào Nha. Vì vậy, ông bà nội của bà là Philipp của Áo và Juana xứ Castila, còn ông bà ngoại là Manuel I của Bồ Đào Nha và Maria của Tây Ban Nha. Bà là em gái của Vua Felipe II của Tây Ban Nha.

Trong số các tước hiệu khác, Juana còn mang danh hiệu Nữ Đại vương công Áo, Infanta xứ Castila và Aragon và Vương nữ xứ Burgundy.

Bà được đặt tên theo ngày thánh 24 tháng 6 là Lễ Sinh của Thánh Gioan Tẩy Giả và để tôn vinh bà nội, Nữ vương Juana xứ Castila. Juana mất mẹ khi mới bốn tuổi và được giao cho Doña Leonor de Mascareñas chăm sóc. Đến tám tuổi, bà đã thành thạo tiếng Latinh đồng thời chơi được nhiều nhạc cụ và có thể trình diễn cả các tác phẩm thánh ca.

Joanna duy trì quan hệ rất thân thiết với anh trai Felipe và chị gái Maria, những người sau này góp phần quan trọng trong sự nhạy bén chính trị của bà. Môi trường cung đình nghiêm ngặt đã nuôi dưỡng trí tuệ và tinh thần trách nhiệm của Joanna. Tuy nhiên, tuổi thơ của bà vẫn bị ảnh hưởng bởi nỗi u uất của mẹ và sự vắng mặt thường xuyên của cha.

= Thái tử phi Bồ Đào Nha =
Ngày 11 tháng 1 năm 1552, ở tuổi mười sáu, Juana kết hôn theo hình thức ủy nhiệm tại Toro với người anh em họ đời thứ nhất của mình, thái tử mười bốn tuổi của Bồ Đào Nha, João Manuel của Bồ Đào Nha. Tháng 11 năm 1552, bà đến triều đình Bồ Đào Nha.

Cuộc hôn nhân sớm kết thúc khi John Manuel qua đời vì bệnh lao ở tuổi mười sáu vào ngày 2 tháng 1 năm 1554. Tuy nhiên, lúc đó Juana đang mang thai, vị vua tương lai của Bồ Đào Nha, Sebastián I, chào đời vào ngày 20 tháng 1 năm 1554.

Tháng 5 năm 1554, theo yêu cầu của cha mình, Juana trở về Tây Ban Nha, để lại con trai sơ sinh cho mẹ chồng chăm sóc Vương hậu Catalina của Áo, em gái út của Karl V.

== Nhiếp chính của Tây Ban Nha ==
Ngay sau khi Sebastian ra đời, Juana được anh trai là Felipe II triệu về Madrid để giữ chức nhiếp chính trong thời gian ông vắng mặt ở Anh từ năm 1554. Bà đảm nhận vai trò này một cách thông minh và hiệu quả. Juana không bao giờ tái hôn và không bao giờ trở lại Bồ Đào Nha. Bà cũng không bao giờ gặp lại con trai mình, mặc dù thường xuyên gửi thư và cho vẽ chân dung Sebastian ở các độ tuổi khác nhau để biết con trông như thế nào.

Juana chính thức đảm nhiệm nhiếp chính từ ngày 12 tháng 7 năm 1554 tại Madrid, với quyền lực bao gồm ban hành sắc lệnh hoàng gia, giám sát tư pháp và thu thuế, quản lý triều đình, đồng thời chủ trì Hội đồng Nhà nước. Tuy nhiên, bà không chỉ huy trực tiếp các địa hải ngoại hay chiến dịch quân sự, mà tập trung ổn định trong nước và quản lý kinh tế, tôn giáo theo chỉ đạo của anh trai. Trong thời gian nhiếp chính, Juana quản lý hiệu quả bộ máy hành chính Tây Ban Nha giữa áp lực tài chính do các cuộc chiến tranh, bao gồm Chiến tranh Ý và xung đột Habsburg-Valois. Bà đưa các mỏ hoàng gia về quản lý trực tiếp, áp dụng thuế mới và các biện pháp tài chính đặc biệt để duy trì ngân khố. Juana củng cố mạng lưới quan lại Bồ Đào Nha trong triều đình Castila, điều phối nghi thức tang lễ và quản lý tài sản của Nữ vương Juana I sau khi qua đời năm 1555. Về tôn giáo, bà ủng hộ Dòng Tên, chấm dứt bức hại tại Zaragoza, thành lập các cơ sở giáo dục ở Valladolid và Louvain, đồng thời ban hành sắc lệnh kiểm duyệt sách năm 1559 và tăng cường hoạt động Tòa án Dị giáo chống lại người theo Luther. Joanna cũng ủy quyền chiến dịch quân sự tại Bắc Phi và thành lập tu viện Descalzas Reales ở Madrid năm 1559. 

Trong nhiệm kỳ nhiếp chính thứ hai, Juana hỗ trợ hậu cần cho chiến dịch quân sự tại Ý, cung cấp tiếp viện và hậu cần cho Công tước Alba, góp phần vào Hòa ước Cateau-Cambrésis năm 1559. Bà phải tuyên bố đình chỉ thanh toán vào ngày 4 tháng 9 năm 1557, lần đầu tiên Tây Ban Nha vỡ nợ dưới triều đại Felipe II, nhằm đảm bảo kinh phí quân sự, dù gây bất bình cho thương nhân và lạm phát. Bà cũng tập trung đối phó các khủng hoảng tôn giáo nội địa, tăng cường Tòa án Dị giáo chống người theo Luther, dẫn tới vụ xử án Valladolid năm 1559, áp đặt kiểm duyệt nghiêm ngặt để hạn chế tuyên truyền Tin Lành.

Năm 1557, Juana lập tu viện Đức Mẹ An Ủi (Nuestra Señora de la Consolación) dành cho các nữ tu dòng Clara Khó Nghèo, còn gọi là các nữ tu đi chân đất (tiếng Tây Ban Nha: clarisas descalzas) vì họ không mang giày kín mà chỉ đi chân trần hoặc dép. Tu viện này nay được biết đến dưới tên Las Descalzas Reales (“Tu viện Hoàng gia của những người đi chân đất”), một phần vì sự gắn bó của Juana và vì sau đó tu viện tiếp tục thu hút nhiều phụ nữ quý tộc gia nhập. Đây hiện là một di tích quốc gia và lưu giữ một bộ sưu tập nghệ thuật. Tu viện được thành lập ngay trong cung điện hoàng gia nơi Juana sinh ra và nơi Karl V từng sống khi ở Madrid.

Juana thường xuyên can thiệp để ủng hộ dòng Tên mới được thành lập bởi Ignatius nhàyola. Năm 1555, người ta cho rằng cô bà bí mật được nhận vào dòng Tên vốn chỉ dành cho nam giới dưới bút danh Mateo Sánchez. Bà duy trì thư từ với cả Ignatius và Francis Borgia.

= Hậu duệ =

1. Sebastián của Bồ Đào Nha.

== Xem thêm ==
- Sebastião I của Bồ Đào Nha
- Karl V của Thánh chế La Mã
- Isabel của Bồ Đào Nha
- Felipe II của Tây Ban Nha
- María của Tây Ban Nha