hirine/wikipedia-vietnamese-1M296K-dataset huggingface dataset:
Bả chó (cây)

Cây bả chó (danh pháp hai phần: Colchicum autumnale), còn gọi là báo vũ, thu thủy tiên, huệ đất hay nghệ tây mùa thu, tên gọi cuối là do nó có bề ngoài khá giống với cây nghệ tây thực thụ, nhưng nó chỉ nở hoa về mùa thu. (Tuy nhiên, đây không phải là một sự phân biệt đáng tin cậy, do nhiều loài nghệ tây thực thụ cũng nở hoa vào mùa thu). Nó còn có tên gọi trong tiếng Anh là "naked lady" do một thực tế là các hoa nổi lên từ mặt đất rất lâu sau khi các lá đã chết.

==Ngộ độc==
Loài thực vật này hay bị những người nhặt lá nhầm lẫn với tỏi gấu ("Allium ursinum"), do nó hơi giống với loài cây này, nhưng nó là một loài cây độc gây chết người do sự có mặt của chất độc colchicin. Triệu chứng ngộ độc colchicin tương tự như ngộ độc thạch tín (asen) và không có thuốc giải độc. Mặc dù là một chất độc, nhưng colchicin vẫn được chấp thuận cho sử dụng để điều trị bệnh gút và còn được dùng trong nhân giống thực vật để sản xuất các giống đa bội.

== Liên kết ngoài ==
- Ngộ độc "Colchicum autumnale" gây tử vong
Chuồng cọp (định hướng)

Trong tiếng Việt, khái niệm chuồng cọp có thể là
- Theo nghĩa đen thì đây là không gian vật chất (lồng, chuồng, khám, xà lim) để nhốt, giam loài hổ (cọp).
- Là tên gọi khu trại giam do Pháp và Mỹ xây dựng để giam giữ các nhà cách mạng Việt Nam trong những năm Chiến tranh Việt Nam tại Nhà tù Côn Đảo.
- Chuồng cọp nhà cao tầng, một thiết kế chống trộm tại chung cư.
Nghĩa trang Hàng Dương

Nghĩa trang Hàng Dương là nghĩa trang lớn nhất tại Côn Đảo. Đây là nơi chôn cất hàng vạn chiến sĩ cách mạng và người yêu nước Việt Nam qua nhiều thế hệ bị tù đày, kéo dài từ năm 1862 đến năm 1975, trong nhà tù Côn Đảo của chính quyền thuộc địa Pháp, và sau này là chính quyền Việt Nam Cộng hòa.

Nghĩa trang Hàng Dương được Bộ Lao động Thương binh và Xã hội giao cho UBND tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu làm chủ đầu tư và giao cho Viện Kỹ thuật Công binh khởi công xây dựng và tôn tạo vào ngày 19 tháng 12 năm 1992. Sau đó Tổng công ty Xây dựng Trường Sơn tiếp tục thi công trên diện tích khoảng 20 ha, và được chia làm 4 khu:

- "Khu A": Gồm 688 ngôi mộ (có 7 mộ tập thể) trong đó 91 mộ có tên và 597 mộ khuyết danh. Đa số các phần mộ từ năm 1945 trở về trước. Nơi đây có mộ của liệt sĩ cách mạng Lê Hồng Phong và nhà yêu nước Nguyễn An Ninh.
- "Khu B": Gồm 695 ngôi mộ (có 17 mộ tập thể) trong đó 276 mộ có tên và 419 mộ khuyết danh. Đa số các phần mộ từ năm 1945 đến 1960. Nơi đây có mộ của nữ anh hùng Võ Thị Sáu và anh hùng Cao Văn Ngọc.
- "Khu C": Gồm 373 ngôi mộ (có 1 mộ tập thể) trong đó 332 mộ có tên và 41 mộ khuyết danh. Đa số các phần mộ từ năm 1960 đến 1975. Nơi đây có mộ của anh hùng Lê Văn Việt.
- "Khu D": Gồm 157 ngôi mộ, trong đó 14 mộ có tên và 144 mộ khuyết danh. Đặc biệt mộ khu D được quy tập các mộ từ các nghĩa trang Hòn Cau và Hàng Keo về.
Trung luận

Trung luận hoặc Trung quán luận, gọi đầy đủ theo tên Phạn văn là Căn bản trung luận tụng (sa. "mūlamadhyamakakārikā") - "Những câu kệ tụng theo tông chỉ trung quán căn bản" - là một tác phẩm tối trọng của Long Thụ, người khai sáng trường phái Trung quán (sa. "mādhyamika"). Luận này được xem là tác phẩm then chốt của triết học Trung quán và vì vậy, từ lúc được biên soạn (khoảng tk. 2) đến nay, nó được chú giải, bình luận rất nhiều.

== Hình thái và nội dung ==
=== Mười hai chương đầu ===
- 1. Quán nhân duyên (sa. "pratyayaparīkṣā")
- 2. Quán khứ lai (sa. "gatāgataparīkṣā)
- 3. Quán lục tình (sa. "cakṣurādīndriyaparīkṣā")
- 4. Quán ngũ ấm (sa. "skandhaparīkṣā")
- 5. Quán lục chủng (sa. "dhātuparīkṣā")
- 6. Quán nhiễm nhiễm (sa. "rāgaraktaparīkṣā")
- 7. Quán tam tướng (sa. "saṃskṛtaparīkṣā")
- 8. Quán tác tác giả (sa. "karmakārakaparīkṣā")
- 9. Quán bản trú (sa. "pūrvaparīkṣā")
- 10. Quán nhiên khả nhiên (sa. "agnīndhanaparīkṣā")
- 11. Quán bản tế (sa. "pūrvaparakoṭiparīkṣā")
- 12. Quán khổ (sa. "duḥkhaparīkṣā")

=== Chương 13 đến 25 ===
- 13. Quán hành (sa. "saṃskāraparīkṣā"):
- 14. Quán hợp (sa. "saṃsargaparīkṣā"):
- 15. Quán hữu vô (sa. "svabhāvaparīkṣā"):
- 16. Quán phọc giải (sa. "bandhanamokṣaparīkṣā"):
- 17. Quán nghiệp (sa. "karmaphalaparīkṣā"):
- 18. Quán pháp (sa. "ātmaparīkṣā"):
- 19. Quán thời (sa. "kālaparīkṣā"):
- 20. Quán nhân quả (sa. "sāmagrīparīkṣā"):
- 21. Quán thành hoại (sa. "saṃbhavavibhavaparīkṣā:
- 22. Quán Như Lai (sa. "tathāgataparīkṣā"):
- 23. Quán điên đảo (sa. "viparyāsaparīkṣā"):
- 24. Quán tứ đế (sa. "āryasatyaparīkṣā"):
- 25. Quán niết-bàn (sa. "nirvāṇaparīkṣā"):

=== Chương 26 & 27 ===
- 28. Quán thập nhị nhân duyên (sa. "dvādaśāṅgaparīkṣā"):
- 27. Quán tà kiến (sa. "dṛṣṭiparīkṣā"):

== Xem thêm ==
- Long Thụ
- Trung quán tông
Thời gian bán thải

Trong dược lý học, thời gian bán thải là khoảng thời gian để nồng độ thuốc hay chất trong cơ thể (hay nồng độ trong huyết tương) giảm xuống một nửa. Nồng độ này thường được đo khi phân tích máu.

== Xem thêm ==
- Chu kỳ bán rã
Sông Kinh Thầy

Sông Kinh Thầy hay còn gọi là Sông Kinh Thày (瀧巠柴), tên chữ là "Sài Giang" （柴江） hoặc Cổ Châu là một phân lưu của sông Thái Bình, nối sông Thái Bình với các sông vùng Đông Bắc Việt Nam.

== Dòng chảy==
Sông dài 44,5 km. Điểm đầu từ ngã ba Nấu Khê phường Cổ Thành thành phố Chí Linh, tỉnh Hải Dương, phía nam của ngã ba Mỹ Lộc nơi sông Đuống hội lưu với sông Thái Bình. Điểm cuối là ngã ba Tri Sơn nơi giáp ranh giữa phường Phú Thứ và phường An Lưu (thị xã Kinh Môn, tỉnh Hải Dương). Các loại tàu thuyền có tải trọng 150-250 tấn hoạt động được trên sông trong cả hai mùa.

Tại ngã ba Bến Triều, nó chia nước với sông Mạo Khê. Tại ngã ba Trại Sơn nó chia thành hai sông nhỏ chiều dài khoảng 9 km mỗi sông, có tên gọi là sông Phi Liệt (lại đổ vào sông Mạo Khê một lần nữa, tại ngã ba Bến Đụn, để tạo thành sông Đá Bạch) và sông Hàn để chảy vào sông Kinh Môn tại ngã ba Nống, tạo thành sông Cấm.

Lúc đầu là kênh (kinh) Tây vì nó là con kênh nằm ở phía Tây của Đông Triều, sau là Kính Tây (sông ở phía Tây) đến thời Pháp thuộc vẫn mang tên sông Kinh Tây, từ thế kỷ XX trở lại đây là sông Kinh Thầy.

Trên sông trước đây chỉ có một cây cầu duy nhất bắc qua là cầu Bình nối thành phố Chí Linh với huyện Nam Sách.Giờ đây có thêm cầu Triều và cầu Phúc Sơn.

== Văn học ==
Sông Kinh Thầy dù chỉ là một trong số hàng trăm con sông thuộc đồng bằng Bắc Bộ song lại được rất nhiều người Việt Nam lớn lên trong thời kỳ chống Mỹ và trước đổi mới biết đến qua bài thơ Hạt gạo làng ta của nhà thơ Trần Đăng Khoa. Đây là một trong những bài thơ và sau là bài hát thuộc nằm lòng của nhiều thế hệ Việt Nam.

"Hạt gạo làng ta
Có vị phù sa
Của sông Kinh Thầy
Có hương sen thơm
Trong hồ nước đầy
Có lời mẹ hát
Ngọt bùi đắng cay

Kinh Thầy - dòng sông với nhiều lớp trầm tích văn hóa đặc sắc góp phần hình thành nên một xứ Đông với những giá trị văn hóa độc đáo và mang ý nghĩa lịch sử to lớn.
ATPase

ATPase là một lớp trong số các enzyme mà nó thực hiện quá trình xúc tác quá trình phân tách ATP thành ADP và giải phóng phosphor tự do. Phản ứng phân tách này giải phóng ra một năng lượng mà trong đó enzym (trong hầu hết các trường hợp) dùng năng lượng này để điều khiển các phản ứng hóa học khác mà nó không thể thực hiện được ngoài phương pháp đó. Quá trình này là quá trình cơ bản của tất cả các dạng thức của sự sống.

Một vài loại enzym là các protein màng tế bào tổng hợp (nằm bên trong các màng tế bào sinh học) và chuyển các chất tan qua màng tế bào. (Chúng được gọi là các ATPase truyền màng tế bào).

Các ATPase truyền màng tế bào thu nhận rất nhiều các chất cần thiết để trao đổi cho quá trình trao đổi chất của tế bào và bài tiết các độc tố, chất thải và các chất tan mà có thể gây trở ngại cho quá trình xử lý của tế bào. Một ví dụ quan trọng là quá trình trao đổi Na-K. Quá trình này tạo ra sự cân bằng về nồng độ ion bên trong và bên ngoài tế bào để tạo ra và duy trì điện thế màng tế bào.

Bên cạnh các quá trình trao đổi đó, các loại khác của ATPase truyền màng bao gồm các đồng vận chuyển và các bơm (tuy nhiên, một vài quá trình trao đổi cũng được gọi là các bơm). Một vài trong số đó, tương tự như Na/KATPase, tạo ra các luồng chuyển dời của các điện tích, số còn lại thì không. Các quá trình này được gọi là các quá trình vận chuyện có tính điện hoặc phi điện.

Việc ghép đôi giữa quá trình thủy phân ATP và quá trình vận chuyển ít nhiều tuân theo phản ứng hoá học nghiêm ngặt mà trong đó số lượng các phân tử hòa tan được vận chuyển khi một phân tử ATP được thủy phân hóa. Ví dụ, 3 ion Na đi ra khỏi tế bào và 2 ion KNa đi vào trong tế bào mỗi lần ATP thủy phân, xét trong quá trình trao đổi Na/K.

Các ATPase truyền màng tạo ra năng lượng thế hóa của ATP để chúng thực hiện các công cơ học: chúng vận chuyển các chất tan theo hướng ngược với hướng chuyển động bình thường theo quy luật nhiệt động lực học của chúng, từ bên ngoài màng tế bào nơi có nồng độ thấp tới bên trong màng tế bào nơi có nồng độ cao. Quá trình này được gọi là quá trình vận chuyển tích cực.

== Liên kết ngoài ==
- "ATP synthase - a splendid molecular machine"
- - Proton or sodium translocating F- and V-type ATPases
- - Different conformations of P-type ATPase
- Electron microscopy structures of ATPases from the EM Data Bank(EMDB)
Góc sân và khoảng trời

Góc sân và khoảng trời là tập thơ của Trần Đăng Khoa được xuất bản lần đầu tiên năm 1968 khi tác giả mới 10 tuổi. Tập thơ mới đầu có tên là "Từ góc sân nhà em", sau nhiều lần tái bản và chỉnh sửa, nay tập thơ tên là "Góc sân và khoảng trời". Tập thơ như là những trang ký ức, nhật ký của tác giả thời thơ ấu. Tập thơ gồm có 107 bài thơ và "Trường ca đánh Thần Hạn" có 4 chương.

==Tựa đề một số bài trong tập thơ ==
Một số bài thơ nổi tiếng trong tập thơ này là:
- Con bướm vàng
- Trăng sáng sân nhà em
- Ò Ó O...
- Khi mẹ vắng nhà
- Trăng ơi... Từ đâu đến?
- Kể cho bé nghe
- Hạt gạo làng ta
- Lời của than
- Thơ vui
- Mưa
- Cây dừa
- Sắp mưa
- Những con mối

==Đôi lời của tác giả==
Trong bản in lần thứ 23, đoạn "Đôi lời của tác giả" đề ngày là tháng 11 năm 1996, Trần Đăng Khoa đã viết:

"..."Làng tôi là một trạm nghỉ chân trên đường đi B của các trung đoàn đồng bằng Bắc bộ, trong suốt thời chống Mỹ sau khi huấn luyện ở núi rừng Yên Tử. Hàng ngàn chú bộ đội đã lần lượt rải chiếu ngủ trên nền đất nhà tôi, đã mắc võng nằm trong vườn cây nhà tôi. Các chú nghe thơ tôi, chép thơ tôi vào sổ tay và mang nó ra mặt trận. Sự tiếp xúc có phần ngẫu nhiên đó đã dậy tôi một cách nghiêm túc phải viết như thế nào. Đấy là điều lý giải vì sao thơ tôi đã có mặt từ những năm chiến tranh"..."

"..."Trong tập thơ, có bài tôi viết trong lúc sát hạch, nghĩa là các cô chú đến chơi, vây quanh rồi ra đề cho tôi làm, như bài ""Bên sông Kinh Thầy", "Sao không về Vàng ơi?"" Có bài tôi viết nhanh theo những thông tin và yêu cầu của báo Văn nghệ, như bài ""Lời một bạn gái 12 tuổi"". Có bài tôi viết để thay một bức thư trả lời, như bài ""Thơ vui."

"Con bướm vàng "là bài thơ đầu tiên tôi viết vào tháng 2 năm 1966, khi tôi 8 tuổi, đang học ở học kỳ II lớp 1 trường làng. Suốt 10 năm học phổ thông, tôi đã được đăng báo in sách khoảng trên 200 bài thơ và 4 trường ca"."

==Liên kết ngoài==
- báo Tuổi trẻ, Ra mắt Góc sân và khoảng trời phiên bản sách tranh, truy cập ngày 10 tháng 10 năm 2019
- báo Tuổi trẻ, Góc sân và khoảng trời của Trần Đăng Khoa tái xuất với "giao diện" mới, truy cập ngày 10 tháng 10 năm 2019
- Đọc lại Góc sân và khoảng trời, truy cập ngày 10 tháng 10 năm 2019
Cầu Chương Dương

Cầu Chương Dương là một cây cầu bắc qua sông Hồng, trên Quốc lộ 1 cũ tại km170+200, nối phường Hoàn Kiếm, phường Hồng Hà với phường Bồ Đề, thành phố Hà Nội . Đây là cây cầu lớn lần đầu tiên hoàn toàn do phía Việt Nam tự thiết kế và thi công mà không cần có sự trợ giúp kỹ thuật của các kỹ sư nước ngoài. Tại cây cầu này các kỹ sư cầu đường của Việt Nam tự thử sức mình để có thể tự thiết kế và thi công các cây cầu lớn khác. Hiện trên hai đầu nhịp cầu vẫn còn tấm biển kim loại có khắc tên cầu và thời gian thi công: "Cầu Chương Dương - 10.1983 - 6.1985".

==Lịch sử==
Những năm 80 của thế kỷ XX, cả Hà Nội chỉ có cầu Long Biên bắc qua sông Hồng. Do làn đường ôtô quá nhỏ nên cảnh ách tắc luôn xảy ra và cầu được mệnh danh là cây cầu dài nhất thế giới do xe phải mất nhiều tiếng đồng hồ mới qua được. Trong khi đó, cầu Thăng Long còn đang dở dang và dù có xong thì nó cũng không chia sẻ được nhiều do vị trí quá xa trung tâm. Do vậy, dựng ngay một cây cầu để vào trung tâm Hà Nội là ưu tiên số một và chủ trương ban đầu là làm tạm một cầu treo. Lúc bắt đầu khởi công, công trình được mang tên "Cầu treo mùa xuân". Trách nhiệm chỉ đạo xây dựng cầu được giao cho tân Thứ trưởng Bộ Giao thông vận tải Bùi Danh Lưu.

Ông Bùi Danh Lưu cùng lãnh đạo Bộ Giao thông vận tải thuyết phục Chính phủ làm cầu sắt vĩnh cửu với tốc độ làm cầu treo. Được đồng ý, ông cho tận dụng vật liệu "đầu thừa đuôi thẹo" là một số thanh thép phục vụ thi công cầu Thăng Long và rất nhiều dầm cầu đường sắt. Để các dầm sắt này phù hợp khổ cầu đường bộ như cầu Chương Dương, ông Lưu đã phải chỉ đạo "chế sửa" lại theo cách riêng mà thế giới chưa từng làm.

Sau một năm chín tháng, vào ngày 30-6-1985, cầu Chương Dương khánh thành, vượt tiến độ 12 tháng, chấm dứt hoàn toàn cảnh tắc nghẽn trên cầu Long Biên.

==Thông tin chung==
Đây là cây cầu nối phường Hoàn Kiếm, phường Hồng Hà với phường Bồ Đề của Hà Nội.

Cầu được khởi công ngày 10/10/1983, thông xe ngày 30/6/1985.

Từ 2002 cầu được sửa chữa, gia cố.

==Thông số kỹ thuật==
=== Thiết kế ===
Cầu chính là các nhịp bằng kết cấu thép gồm 21 nhịp: 11 nhịp thép; 10 nhịp bê tông trong đó 7 nhịp ở phía Hà Nội và phía Long Biên có 3 nhịp. Các nhịp dầm thép được cấu tạo bằng những thanh dầm gắn với nhau theo "liên kết hình học tam giác" thuộc loại dầm 89,28 m rất đặc biêt chỉ có ở cây cầu này. Các kỹ sư Việt Nam đã vận dung sáng tạo, "chế sửa" 2 loại dầm là dầm 105,28m và dầm 73,28m thành loại dầm 89,28m, tận dụng được nguồn nguyên liệu sẵn có ở trong nước.

- Chiều dài: 1.230m.
- Tải trọng: H30.
- Phân tải: cầu chia làm bốn làn xe chạy hai chiều, ở giữa có phần cánh gà mỗi bên rộng 5 m. Phía ngoài cùng có làn đường dành cho xe máy rộng 1,5 m.
- Đơn vị thiết kế: Viện thiết kế giao thông (nay là Tổng công ty Tư vấn thiết kế giao thông vận tải TEDI).
- Đơn vị xây dựng: Liên hiệp các xí nghiệp giao thông khu vực 1 và xí nghiệp liên hợp xây dựng cầu Thăng Long.

==Xem thêm==
- Vụ án cầu Chương Dương
- Cầu Long Biên
Chợ nổi

Chợ nổi là một loại hình chợ thường xuất hiện tại vùng sông nước được coi là tuyến giao thông chính. Nơi cả người bán và người mua đều dùng ghe/thuyền làm phương tiện vận tải và di chuyển. Địa điểm có chợ nổi thường tại các khúc sông không rộng quá mà cũng không hẹp quá. Khúc sông phải tương đối rộng, không cạn quá mà cũng không sâu quá. Nếu sông sâu quá, lớn quá thì không thể neo đậu ghe, xuồng một cách dễ dàng và rất nguy hiểm.

==Theo quốc gia==
===Campuchia===
Ở Campuchia cũng có các chợ nổi họp dọc theo sông Mekong và bên bờ Hồ Tonlé Sap.

===Thái Lan===
Ở Thái Lan có nhiều chợ nổi nổi tiếng.
- Chợ nổi Taling Chan (Bangkok)
- Chợ nổi Bang Phli (Samut Prakan)
- Chợ nổi Damnoen Saduak (Ratchaburi)
- Chợ nổi Amphawa (Samut Songkhram)
- Chợ nổi Bang Khu Wiang (Nonthaburi)
- Chợ nổi Tha Kha (Samut Songkhram)

===Việt Nam===
Ở Việt Nam chợ nổi thường họp ở miền Tây Nam Bộ. Chợ nổi là nét văn hóa đặc thù của vùng sông nước miền Tây. Chợ họp trên sông, giữa một vùng sông nước bao la là hàng trăm ghe, thuyền, xuồng của cư dân. Chợ họp cả ngày, nhưng thường nhộn nhịp nhất vào buổi sáng. Trên thuyền chất đầy hàng hóa, phổ biến là các loại trái cây. Nét riêng của các thuyền là trên mỗi thuyền có một vài cây sào, trên đó treo lủng lẳng các loại sản phẩm mà mình có bán. Cho nên khách hàng chỉ cần nhìn vào cây sào đó là có thể biết trên thuyền, ghe đó có thứ mình cần hay không.
Nguyễn Đăng Đạo

Nguyễn Đăng Đạo (chữ Hán: 阮登道, 1651–1719) là một trong số rất ít trạng nguyên làm quan tới chức tể tướng thời Lê trung hưng. Ông còn có tên là Trạng Bịu.

==Tiểu sử==
Ông sinh năm 1651, người xã Hoài Bão (có tục danh là làng Bịu), tổng Nội Duệ (nay là thôn Hoài Thượng, xã Liên Bão, huyện Tiên Du, tỉnh Bắc Ninh). Thân phụ ông là tiến sĩ Nguyễn Đăng Minh, giữ chức Quốc tử giám tế tửu trong triều Lê. Ông còn là cháu ruột của thám hoa Nguyễn Đăng Cảo, em trai Nguyễn Đăng Tuân. Ngay từ nhỏ ông đã nổi tiếng thông minh, hoạt bát.

==Khoa cử==
Năm 16 tuổi Nguyễn Đăng Đạo đi thi và đỗ tam trường ("tú tài"). Năm 19 tuổi lại đỗ đầu hương cống ("cử nhân"), được triều đình cho vào học tại Quốc Tử Giám. Năm Chính Hòa thứ 4 (Quý Hợi, 1683) ông thi đình và đỗ trạng nguyên lúc đó 33 tuổi.

==Làm quan==
Sau khi đỗ trạng, ông được triều đình giao cho giữ nhiều chức vụ quan trọng từ Đô đài ngự sử, Binh bộ Thượng thư rồi lên chức quan cao nhất là Tể tướng đời nhà Hậu Lê.

==Lưỡng quốc trạng nguyên==
Từ tháng 1 năm Đinh Sửu 1697 đến tháng 4 năm Mậu Dần 1698, Nguyễn Đăng Đạo đi sứ nhà Thanh Trung Quốc. Văn tài của Nguyễn Đăng Đạo đã làm kinh ngạc cả triều đình nhà Thanh cùng sứ thần các nước. Vua Thanh phong cho ông là Trạng nguyên của Bắc triều, ban mũ áo, võng lọng cho ông vinh quy về nước.
Tỷ phú

Tỷ phú là người có giá trị ròng ít nhất một tỷ (1.000.000.000, tức là một nghìn triệu) đơn vị tiền tệ nhất định, thường là các loại tiền tệ chính như đô la Mỹ, đồng euro hoặc bảng Anh. Tạp chí kinh doanh của Mỹ Forbes đưa ra danh sách toàn cầu về các tỷ phú đô la Mỹ được biết đến hàng năm và cập nhật phiên bản Internet của danh sách này theo thời gian thực. Ông trùm dầu mỏ người Mỹ John D. Rockefeller đã trở thành tỷ phú đô la Mỹ được xác nhận đầu tiên trên thế giới vào năm 1916, và vẫn giữ danh hiệu cá nhân giàu thứ hai trong lịch sử.

, có hơn 2.200 tỷ phú đô la Mỹ trên toàn thế giới, với tổng tài sản hơn , tăng lên từ năm 2017. Theo một báo cáo năm 2017 của Oxfam, 8 tỷ phú giàu nhất hàng đầu sở hữu khối tài sản tổng hợp bằng "một nửa nhân loại".

== Các tỷ phú đô la Mỹ hiện tại==
Theo báo cáo " Báo cáo tỷ phú UBS / PwC 2019 " được công bố vào tháng 11 năm 2019, hiện có 2.101 tỷ phú đô la Mỹ trên toàn thế giới, đến từ 66 quốc gia, với tổng giá trị tài sản ròng là 8,5 nghìn tỷ đô la. Phần lớn tỷ phú là nam giới, chỉ có ít hơn 11% (197 trên 1.826 người) trong danh sách năm 2015 là nữ tỷ phú.

Hoa Kỳ có số lượng tỷ phú lớn nhất so với bất kỳ quốc gia nào, với 536 , trong khi Trung Quốc, Ấn Độ và Nga lần lượt là quê hương của 213, 90 và 88 tỷ phú. , chỉ có 46 tỷ phú là ở độ tuổi dưới 40, trong khi danh sách các tỷ phú chỉ có ở Mỹ, tính đến năm 2010, có độ tuổi trung bình là 66.

Năm 2019, hiện có kỷ lục 607 tỷ phú ở Hoa Kỳ, bao gồm 14 trong số 20 người giàu nhất thế giới. Jeff Bezos một lần nữa đứng số 1 thế giới, tiếp theo là Bernard Arnault và gia đình, và Bill Gates ở vị trí thứ 3.

==Xem thêm==
- Danh sách tỷ phú
- Danh sách tỷ phú (2007)
Bộ Hoa tím

Bộ Hoa tím (Violales) là một danh pháp để chỉ một bộ thực vật có hoa. Tên gọi này được sử dụng trong một số hệ thống phân loại thực vật, mặc dù tên gọi "Parietales" là phổ biến hơn cho các loại thực vật trong nhóm này. Trong phiên bản năm 1981 của hệ thống Cronquist nó là một bộ thuộc phân lớp "Dilleniidae" với định nghĩa như sau:
- Bộ "Violales"
- Họ Achariaceae → bộ Malpighiales
- họ Ancistrocladaceae → bộ Caryophyllales
- họ Begoniaceae → bộ Cucurbitales
- họ Bixaceae → bộ Malvales
- họ Caricaceae → bộ Brassicales
- họ Cistaceae → bộ Malvales
- họ Cochlospermaceae → bộ Malvales (có thể đưa vào trong họ "Bixaceae")
- họ Cucurbitaceae → bộ Cucurbitales
- họ Datiscaceae → bộ Cucurbitales
- họ Dioncophyllaceae → bộ Caryophyllales
- họ Flacourtiaceae → đưa vào họ "Salicaceae", trong bộ Malpighiales
- họ Fouquieriaceae → bộ Ericales
- họ Frankeniaceae → bộ Caryophyllales
- họ Hoplestigmataceae → vị trí không chắc chắn
- họ Huaceae → nhánh Hoa hồng thực thụ I (eurosids I)
- họ Lacistemataceae → bộ Malpighiales
- họ Loasaceae → bộ Cornales
- họ Malesherbiaceae → bộ Malpighiales (có thể đưa vào trong họ "Passifloraceae")
- họ Muntingiaceae → bộ Malvales
- họ Neumanniaceae → ?
- họ Oceanopapaveraceae → ?
- họ Passifloraceae → bộ Malpighiales
- họ Peridiscaceae → bộ Malpighiales
- họ Plagiopteraceae → nằm trong họ "Celastraceae", thuộc bộ Celastrales
- họ Scyphostegiaceae → nằm trong họ "Salicaceae", thuộc bộ Malpighiales
- họ Stachyuraceae → bộ Crossosomatales
- họ Tamaricaceae → bộ Caryophyllales
- họ Tetramelaceae → bộ Cucurbitales
- họ Turneraceae → bộ Malpighiales (có thể đưa vào trong họ "Passifloraceae")
- họ Violaceae → bộ Malpighiales
Hồng ngọc mai

Hồng ngọc mai (tên khoa học: Malpighia glabra) là loài cây bụi hay cây thân gỗ nhỏ có quả thuộc họ Sơ ri (Malpighiaceae), phân bố tự nhiên chủ yếu ở các vùng thuộc Tây Bán cầu và cả ở Việt Nam. Cây thường được chủ yếu để làm cảnh, làm thức ăn cho động vật, thuốc chữa bệnh và thực phẩm.

== Đặc điểm ==
Cây bụi hoặc cây gỗ nhỏ, cao 1–6 m. Lá thường xanh, lá mọc đối, lá hình elip hoặc hình trứng, gân lá hình lông chim, đỉnh thường nhọn, mép lá nguyên, cuống lá ngắn. Hoa: 5 cánh hoa màu hồng, nhăn nheo. Quả màu đỏ tươi, có vị chua chua, chứa rất nhiều vitamin C, hình tròn.

Mặc dù quả tương tự như quả anh đào, nhưng loài cây này không có quan hệ họ hàng gì với anh đào (chi "Prunus"). Cây thường bị nhầm lẫn với sơ ri trồng trọt "Malpighia emarginata".

== Từ nguyên ==
Từ glabra bắt nguồn từ tiếng Latin nghĩa là "không lông", "nhẵn lông"
Thám tử

Thám tử là người chuyên điều tra các vụ việc. Thám tử có thể là một thành viên của lực lượng cảnh sát hoặc là một người hoạt động độc lập hay còn gọi là thám tử tư.

Tại một số nước như Hoa Kỳ, Canada... thám tử thông thường là thành viên cảnh sát. Họ là những nhân viên cảnh sát mặc thường phục chuyên điều tra các vụ án.

Tại Anh thám tử thường điều tra các tội phạm hình sự.
Ở Việt Nam cho đến nay chưa có văn bản pháp luật nào quy định về thám tử và hoạt động thám tử nhưng do nhu cầu thực tế mà dịch vụ này phát triển khá mạnh do nhu cầu của cá nhân, doanh nghiệp.

== Thám tử trong văn học ==
Điển hình là loạt truyện Sherlock Holmes Huyền Thoại của nhà văn Sir Arthur Conan Doyle hay loạt truyện Thám tử lừng danh Conan hiện đại của Aoyama Gōshō.

== Thám tử và công việc của họ ==
=== Nghề thám tử ===
Chính do đặc thù công việc, nên rất nhiều người, nhất là thanh niên muốn trở thành thám tử.

Để trở thành thám tử thực thụ, tại Mỹ thì người đó phải phục vụ trong ngành cảnh sát như là một nhân viên mặc đồng phục từ 1 đến 5 năm. Tại Anh, họ phải phục vụ trong ngành cảnh sát ít nhất 2 năm và phải được qua đào tạo kĩ càng 

=== Công việc chính ===
Phạm vi vụ việc điều tra của thám tử thường rộng hơn của nhân viên cảnh sát bình thường. Những tội danh chính mà thám tử được điều tra:
- Giết người
- Cướp
- Tội phạm có tổ chức
- Lừa đảo
- Trộm
- Tội phạm công nghệ cao
- Xâm hại tình dục
- Ma túy
- Theo dõi chồng, vợ ngoại tình
- Xác minh nhân thân lý lịch
- Quản lý giáo dục con em
- Tìm người bỏ nhà ra đi
- Ngược đãi trẻ em
- Khủng bố
- Đánh bom
- Thu thập thông tin
- Hacker
- Tìm đồ bị mất

==Xem thêm==
- Thám tử tư
- Cảnh sát
- Gián điệp
- Truyện trinh thám
Delaware

Delaware (phát âm là "Đe-la-ve") là tiểu bang thuộc miền Trung Đại Tây Dương của Hoa Kỳ. Nó là một trong 13 tiểu bang đầu tiên của Mỹ và được gọi là "Tiểu bang Thứ nhất" vì nó là tiểu bang đầu tiên phê chuẩn Hiến pháp Hoa Kỳ.

==Địa lý==
Delaware là tiểu bang nhỏ thứ hai của Hoa Kỳ. Nó giáp với Pennsylvania về phía bắc; với sông Delaware và Đại Tây Dương về phía đông; và với Maryland về phía tây và nam. Một số phần nhỏ của Delaware nằm vào bên xa, tức là bên đông, của cửa sông Delaware; và những mảnh đất này có biên giới trên đất với New Jersey. Cùng với các quận Bờ biển Đông của Maryland và hai quận của Virginia, tiểu bang Delaware là một phần của bán đảo Delmarva, một đơn vị địa lý kéo dài xuống bờ biển Trung Đại Tây Dương.

Biên giới bắc của tiểu bang được định một cách bất thường. Phần nhiều của biên giới giữa Delaware và Pennsylvania được định rõ là một đường cung xa vòm của trụ sở tòa án tại New Castle cách 19 kilômét (12 dặm); và được gọi là Đường vuông 12 dặm. Đây là biên giới hành chính duy nhất trong nước Mỹ là đường cung thật. Biên giới này kéo tới điểm nước thấp nhất của bờ biển New Jersey, nó chạy tiếp xuống bờ biển đến đường cung về miền nam; sau đó biên giới này chạy tiếp theo kiểu thường hơn qua lòng sông chính (Thalweg) của cửa sông Delaware. Một phần của đường cung này vào Maryland về phía tây, và phía tây của biên giới tiếp tuyến với đường cung này và chạy hơi về phía đông. Miền nêm, cái miếng đất giữa đường cung và biên giới Maryland bị tranh cãi đến năm 1921, lúc đó lời tuyên bố quyền đất của Delaware được xác nhận.

===Các thành phố quan trọng===
Wilmington là thành phố lớn nhất và trung tâm kinh tế của tiểu bang này. Nó nằm gần Philadelphia và Baltimore nên có thể lái xe đến hai thành phố đó. Các vùng Delaware đang được mở mang rất nhiều, nhất là Dover và các khu nghỉ mát bên cạnh bờ biển.

Dân số đến năm 2000.

==Liên kết ngoài==
- Delaware.com – trang chủ của chính phủ tiểu bang
- The Delaware DataMIL – dữ liệu bản đồ tiểu bang
- Dự đoán dân số Delaware
Cây gạo

Cây gạo, bông gạo (danh pháp hai phần: Bombax ceiba), tương tự như các loài cây khác trong chi "Bombax", còn có tên gọi khác là mộc miên, hoặc hồng miên và người Tây Nguyên gọi là cây Pơ-lang. Trong một số hệ thống phân loại cũ, người ta đưa nó vào họ Gạo ("Bombacaceae").

Đây là loài cây ở vùng nhiệt đới với thân cây cao và thẳng với lá rụng vào mùa đông. Các hoa đỏ với 5 cánh hoa mọc vào mùa xuân (tháng 3 hoặc tháng 4) trước khi cây ra lá non. Quả nhỏ chứa các sợi tương tự như sợi bông. Thân cây có các gai để ngăn cản sự tấn công của động vật. Mặc dù bề ngoài thì thân cây có vẻ tốt cho mục đích khai thác gỗ, nhưng gỗ của nó quá mềm để có thể sử dụng vào những việc như vậy.

Loài cây này có lẽ có nguồn gốc ở Ấn Độ nhưng hiện nay nó được trồng rộng rãi ở các bang của Malaysia, Indonesia, miền nam Trung Quốc, Hồng Kông, Đài Loan và Việt Nam. Theo ghi chép trong lịch sử Trung Quốc thì vua Nam Việt là Triệu Đà (趙佗) đã tặng một cây cho vua của nhà Hán vào thế kỷ 2 TCN.

Các sợi "bông" của nó cũng được dùng nhồi vào gối hay nệm cũng như làm lớp cách nhiệt lót áo lạnh. Tuy nhiên vì bông cây gạo không dài sợi nên không thể kéo sợi và dệt như bông vải được.

Hoa gạo được dùng trong một số loại trà thuốc Trung Hoa.

Tại Quảng Đông (Trung Quốc), cây này gọi là 木綿 - mộc miên (cây bông thân gỗ), hay 紅綿 - hồng miên (bông đỏ). Nó còn được gọi là 英雄樹 - anh hùng thụ (cây anh hùng) do có thân cao và thẳng.

Hoa của loài cây này là hoa biểu trưng cho Quảng Châu, Cao Hùng (Đài Loan), Nam Định (Việt Nam).

==Thành ngữ==
Trong tiếng Việt có thành ngữ liên quan đến cây gạo: ""Thần cây đa, ma cây gạo, cáo cây đề"" hay ""Cây gạo có ma, cây đa có thần"" nhắc đến phép siêu nhiên gắn bó với ba loại cây này trong tâm thức văn hóa Việt.
Nam Giao

Nam Giao có thể chỉ:
- Lễ tế giao hay lễ tế Nam Giao: thời phong kiến, tế trời vào ngày đông chí ở cõi phía nam ngoài thành.
- Đàn Nam Giao: đàn lập để tế giao.
- Quận Nam Giao: thuộc thành phố Đại Đồng tỉnh Sơn Tây, Trung Quốc.
Mưa rào mùa thu

Mưa rào mùa thu (가을소나기 / Gaeul Sonagi) là một bộ phim truyền hình năm 2005 của đài MBC. Phim được quay từ 21 tháng 9 năm 2005 đến 11 tháng 10 năm 2005.

== Tóm tắt phim ==
Choi Yon Jae làm chức vụ đại diện cho 1 công ty, vợ anh là Lee Gyoo Eun, một tiến sĩ hóa sinh rất tài năng, cô là người mạnh mẽ và nghị lực, nhưng sau một tai nạn, cô trở thành người thực vật và được chồng mình hết lòng chăm sóc. Bên cạnh đó, Park Yun Son, người bạn thân của Gyoo Eun lúc này cũng đem lòng yêu Yon Jae.

== Diễn viên ==
- Oh Ji-ho trong vai Choi Yoon-jae
- Kim So-yun trong vai Lee Kyu-eun
- Jung Ryu-won trong vai Park Yeon-seo
- Lee Chan-hee trong vai Kim Soo-hyung
- Park Dong-choon trong vai cha của Yeon-seo
- Han Jung-hee trong vai mẹ của Yeon-seo
- Nam Kyung-mi trong vai mẹ ghẻ của Yeon-seo
- Choi Suk-won trong vai cha của Yoon-jae
- Kang Hyung-sook trong vai mẹ của Yoon-jae
- Hwang Woo-jin trong vai Hwang Park-soo
Cột sắt Delhi

Cột sắt Delhi là một cây cột sắt được đúc vào thế kỷ thứ 5, do Kumara Gupta I thuộc triều Gupta, cai trị bắc Ấn Độ trong giai đoạn 320-540, dựng lên. Ban đầu cột này là một phần thuộc đền Muttra, với thần tượng Garuda trên đỉnh. Tuy nhiên sau khi ngôi đền Hindu này bị Qutb-ud-din Aybak phá huỷ để xây dựng Qutub Minar và đền thờ Hồi giáo Quwwat-ul-Islam, nó là phần duy nhất còn sót lại. Qutub được xây dựng xung quanh cột.

Cột có những dòng chữ cho thấy nó đã được dựng lên làm cột cờ để bày tỏ lòng thành kính tới vị thần Vishnu của đạo Hindu, và tưởng nhớ vị vua Gupta là Chandragupta II (375-413). Được làm từ 98% sắt rèn không hoàn toàn tinh khiết, nó cao 7.21 m và có đường kính 0.41 m. Cột này là minh chứng cho kỹ năng tinh xảo của thợ rèn Ấn Độ cổ xưa trong xử lý thành phần và gia công thép. Nó đã lôi cuốn sự chú ý của các nhà khảo cổ học và nhà luyện kim bởi vì nó đã chống chịu được rỉ sét trong 1600 năm, dù điều kiện thời tiết khắc nghiệt.

Một hàng rào đã được dựng lên quanh cột để ngăn người dân theo tín ngưỡng truyền thống tới đứng dựa vào cột vòng tay ra phía sau ôm lấy nó để lấy hên.

== Các phân tích khoa học ==
Các nhà luyện kim ở Kanpur IIT cho rằng, và họ cũng đã khám phá ra hợp chất này, một lớp mỏng "misawite", một hỗn hợp gồm sắt, oxy, và hydro, đã bảo vệ cột sắt không bị gỉ. Lớp bảo vệ đã hình thành trong ba năm kể từ khi cột được dựng lên và từ đó ngày càng trở nên dày thêm. Theo R. Balasubramaniam của IIT, sau 1600 năm, lớp này chỉ tăng thêm một phần hai mươi milimét.

Trong một báo cáo trên tờ "Current Science", Balasubramaniam nói lớp bảo vệ được hình thành nhờ xúc tác với sự hiện diện của một khối lượng lớn phospho trong sắt — lượng phospho này lớn hơn 1% so với chưa tới 0.05% trong thép hiện nay. Lượng phospho nhiều là kết quả của quá trình xử lý thép đặc biệt và duy nhất do người Ấn Độ cổ thực hiện, họ biến quặng sắt thành thép bằng cách vùi nó trong than. Những lò luyện kim ngày nay dùng đá vôi thay cho than, chế tạo ra xỉ nóng chảy và gang sau này biến thành thép. Trong quá trình xử lý hiện đại đa phần phospho bị xỉ lấy đi.

Tuyên bố rằng cột sắt là "một minh chứng sống cho trình độ tinh xảo của những nhà luyện kim Ấn Độ cổ", Balasubramaniam nói rằng "lược đồ động lực" ("kinetic scheme") mà nhóm ông phát triển để dự đoán sự tăng thêm của lớp bảo vệ có thể hữu ích để làm mô hình tính toán quá trình rỉ sét trong thời gian dài của các container chứa chất thải hạt nhân.

Một lý thuyết khác cho rằng lý do cột có thể chống lại được rỉ sét vì độ dày của nó, cho phép Mặt Trời hun nóng cột trong thời gian ban ngày tới mức đủ để làm bay hơi hơi nước hay sương trên bề mặt. Nhiệt tích luỹ được cũng giữ cho bề mặt cột khô vào ban đêm.

==Liên kết ngoài==
- Vì sao trụ sắt Delhi không gỉ?
- Bí ẩn trụ sắt không gỉ
Wikitravel

Wikitravel là dự án để xây dựng bộ hướng dẫn du lịch đầy đủ, cập nhật, và xác thực có nội dung mã nguồn mở. Tuy nó sử dụng mô hình wiki để xây dựng sách hướng dẫn này và cung cấp nó trên World Wide Web, nhưng dự án cũng có mục đích in ra bộ hướng dẫn này trên giấy. Wikitravel được xây dựng bởi các "Wikitraveller" cộng tác từ khắp mọi nơi. Những bài viết có thể nói về những địa danh lớn như lục địa hay nhỏ bé như khu phố. Các bài này được xếp theo cỡ, bằng cách định rõ là địa danh của một bài "nằm trong" nơi lớn hơn của bài khác.

Năm 2006, sau khi Internet Brands mua Wikitravel, một số thành viên cộng đồng tách ra thành dự án Wikivoyage. Wikivoyage hiện đã được hợp nhất vào Wikimedia Foundation như một dự án "anh em" với Wikipedia.

==Lịch sử==
Wikitravel được bắt đầu vào tháng 7 năm 2003 với mục đích giống của Wikipedia. Tương tự Wikipedia, dự án này cũng sử dụng phần mềm MediaWiki. Tuy nhiên, Wikitravel không trực thuộc Quỹ Hỗ trợ Wikimedia, và lúc đó khác với Wikipedia ở giấy phép Creative Commons Ghi công–Chia sẻ tương tự thay vì Giấy phép Văn bản Tự do GNU. Giấy phép này để cho cá nhân, hãng du lịch, v.v. có thể xuất bản dễ dàng và miễn phí nội dung của trang riêng. Tuy Wikipedia và Wikitravel là nơi tham khảo nội dung mở, do hai dự án này sử dụng giấy phép không hợp nhau, nên không có thể sao chép nội dung giữa hai dự án. Các mục đích khác của Wikitravel cũng dẫn đến quy định và hướng dẫn khác về nội dung.

Ngày 20 tháng 4 năm 2006, Wikitravel tuyên bố rằng họ và World66 bị mua bởi Internet Brands. Wikitravel sẽ tiếp tục chuyên môn về hướng dẫn cộng tác và khách quan, còn World66 sẽ chuyên môn hơn về kinh nghiệm và ý kiến cá nhân.

Ngày 23 tháng 12 năm 2005, Wikitravel nói chung đạt đến cột mốc 10.000 hướng dẫn; ngày 11 tháng 6 năm 2006, Wikitravel tiếng Anh đạt 10.000 hướng dẫn sau khi một trang về Loveland, Ohio được tạo ra.

== Liên kết ngoài ==
- Trang Chính Wikitravel tiếng Anh – chín phiên bản ngôn ngữ khác được liên kết ở đấy
Pidgin (phần mềm)

Pidgin là chương trình nhắn tin nhanh (IM) hỗ trợ đa hệ điều hành có thể hoạt động với nhiều giao thức gửi và nhận tin khác nhau. Trước đây Pidgin có tên Gaim từ sau version 2.0 Gaim chính thức đổi tên thành pidgin, cũng như Gaim, pidgin là phần mềm tự do, sử dụng giấy phép GNU General Public License.

== Tính năng ==
- Hỗ trợ nhiều hệ điều hành. Bao gồm hầu hết các họ Unix (linux, MacOS, BSD) cùng window
- Hỗ trợ nhiều giao thức gửi nhắn tin (19 giao thức nếu cài thêm plug-in).
- Hỗ trợ quản lý nhiều tài khoản.
- Cửa sổ gửi/nhận tin nhắn hỗ trợ tab.
- Lưu các tin nhắn đã gửi/nhận.
- Gom chung nhiều bạn chat vào cùng một tên.
- Kiểm tra chính tả tin nhắn.
- Hỗ trợ NSS - một phương pháp mã hóa thông tin, nhằm bảo mật cho tin nhắn.
- Hỗ trợ việc cài thêm plug-in để tăng tính năng cho phần mềm.

=== Các giao thức hỗ trợ ===
Phiên bản Gaim 1.5 hỗ trợ các giao thức:
- .NET Messenger Service (còn gọi MSN Messenger, chỉ hỗ trợ một phần, không ổn định, đến pidgin đã được cải tiến đáng kể)
- OSCAR (AIM/ICQ)
- Jabber (XMPP)
- Gadu-Gadu
- Internet Relay Chat
- Novell GroupWise
- OpenNAP
- SILC
- Yahoo! Messenger
- Zephyr
Pidgin 2.0.0 hỗ trợ thêm:
- Lotus Sametime (trước đây phải cài thêm plug-ins: gaim-meanwhile plugin)
- Session Initiation Protocol (SIP) (hiện thời chỉ hỗ trợ chat)
Hỗ trợ thông qua plugins:
- DirectNet
- IMPS, plugin cung cấp tại Smart VAS
- Tlen.pl, plugin cung cấp tại SourceForge
- Xfire, plugin cung cấp tại gfire
- RVP, plugin cung cấp tại Fabien Carrion

== Đổi tên ==
Ban đầu Gaim có tên GTK+ AOL Instant Messenger. Do bị áp lực từ công ty AOL, nhóm lập trình đã đổi tên thành gaim. Khi phần mềm nhắn tin AOL Instant Messenger trở nên nổi tiếng, ba chữ "AIM" thành thương hiệu của AOL và họ buộc gaim phải đổi tên. Cuộc đấu pháp lý kéo dài, nhóm lập trình của Pidgin cố giữ mọi chuyện chỉ "lưu hành nội bộ", không thông báo trên trang web.

Đến ngày 6 Tháng 4, 2007, Nhóm lập trình mới thông báo kết quả dàn xếp của họ với AOL, theo đó gaim và nhiều thành phần khác phải đổi tên. "Gaim" trở thành "Pidgin", "liggaim" trở thành "libpurple", "gaim-text" trở thành "finch".

== Liên kết ngoài ==
- Trang chủ của Pidgin (tiếng Anh)
Chi Bông gòn

Chi Bông gòn (danh pháp khoa học: Ceiba) là tên gọi để chỉ một chi với một vài loài cây thân gỗ lớn trong một số khu vực nhiệt đới, bao gồm México, Trung và Nam Mỹ, Bahamas, Caribe, Tây Phi và Đông Nam Á. Một số loài có thể cao tới 70 mét hoặc hơn thế, với thân cây thẳng, nói chung ít tạo cành nhánh, tán lá lớn, trải rộng và các rễ "gia cố" có thể cao hơn chiều cao của một người lớn đứng thẳng. Loài được biết đến và trồng nhiều nhất là cây bông gòn ("Ceiba pentandra").

Quan điểm của các nhà thực vật học gần đây là đưa chi "Chorisia" vào trong chi "Ceiba", sẽ làm tăng số lượng loài được chấp nhận từ 10 lên tới 20 hoặc nhiều hơn và đặt toàn bộ chi mới trong họ Cẩm quỳ.

Các loài thuộc chi "Ceiba" bị ấu trùng của một số loài thuộc bộ Cánh vẩy (Lepidoptera) phá hoại, như "Bucculatrix ceibae" chỉ phá hoại chi này.

Loài cây thuộc chi này có lẽ là cây trung tâm trong thần thoại Maya, trong đó người ta cho rằng ngọn của nó cao tới tận trời và nó là trụ chống đỡ bầu trời.

"Ceiba" không nên nhầm lẫn với tên gọi bản địa "ceibo" ("Erythrina crista-galli", tên Việt: vông kê), một loại cây mà hoa của nó là quốc hoa của Argentina, Uruguay và Guatemala.

==Danh sách loài==
- "Ceiba acuminata"
- "Ceiba allenii"
- "Ceiba anfractuosa"
- "Ceiba aesculifolia"
- "Ceiba boliviana"
- "Ceiba burchellii"
- "Ceiba caribaea"
- "Ceiba casearia"
- "Ceiba chodatii"
- "Ceiba crispiflora"
- "Ceiba erianthos"
- "Ceiba fiebrigii"
- "Ceiba glaziovii"
- "Ceiba glaziovii" var. "glabriflora"
- "Ceiba grandiflora"
- "Ceiba guineensis"
- "Ceiba incana"
- "Ceiba insignis"
- "Ceiba integrifolia"
- "Ceiba jaibana"
- "Ceiba jasminiflora"
- "Ceiba jasminodora"
- "Ceiba mandoni"
- "Ceiba microphylla"
- "Ceiba mythica"
- "Ceiba occidentalis"
- "Ceiba pallida"
- "Ceiba parvifolia"
- "Ceiba pentandra" - Bông gạo
- "Ceiba pentandra" var. "caribaea"
- "Ceiba petandra"
- "Ceiba phaeosantha"
- "Ceiba pubiflora"
- "Ceiba pubiflora" var. "genuina"
- "Ceiba pubiflora" var. "glabriflora"
- "Ceiba rivieri"
- "Ceiba rosea"
- "Ceiba salmonea"
- "Ceiba samauma"
- "Ceiba schottii"
- "Ceiba sipolisii"
- "Ceiba soluta"
- "Ceiba speciosa"
- "Ceiba thonningii"
- "Ceiba tomentosa"
- "Ceiba trischistandra"
- "Ceiba tunariensis"
- "Ceiba ventricosa"

== Xem thêm ==
- Cây linh thiêng của người Maya

==Liên kết ngoài==
- Thư viện ảnh các loài thuộc chi Ceiba
- Thông tin và ảnh về chi Ceiba
Ceiba

Ceiba trong tiếng Việt có thể là:
- Tên gọi các địa danh:
- Ceiba, Puerto Rico
- La Ceiba, Honduras
- Danh pháp khoa học của một chi thực vật thuộc họ Cẩm quỳ là chi Bông gòn.
- Tên gọi của tạp chí Ceiba, một tạp chí về thực vật lấy theo tên gọi khoa học của chi Bông gòn.
Bông gòn

Bông gòn (danh pháp hai phần: Ceiba pentandra) là một loài cây nhiệt đới thuộc bộ Cẩm quỳ ("Malvales") và họ Cẩm quỳ nghĩa rộng, trước đây được tách ra trong họ riêng gọi là họ Gạo ("Bombacaceae"), có nguồn gốc ở México, Trung Mỹ, Caribe, miền bắc Nam Mỹ và khu vực nhiệt đới miền tây châu Phi (phân loài "Ceiba pentandra guineensis"). Từ này còn được sử dụng để chỉ sợi thu được từ quả của nó. Nó có lẽ là loại cây linh thiêng trong thần thoại Maya. Nó còn có tên gọi là cây "bông Java", "bông gòn Java" hay cây "bông lụa".

==Miêu tả==
Loài cây này cao tới 60–70 mét; thân cây to lớn (đường kính tới 3 m) với các rễ phụ gia cố thêm. Thân cây và các cành lớn có nhiều gai lớn và cứng. Lá phức chứa 5–9 lá chét, mỗi lá chét dài tới 20 cm và tương tự như lá cọ (lá dạng chân vịt). Cây trưởng thành sinh ra khoảng vài trăm quả dài khoảng 15 cm mỗi quả. Quả có hạt được bao bọc trong các sợi bông mịn là hỗn hợp của linhin và xenluloza.

==Thu hoạch==
Quá trình thu hoạch và tách sợi là một thủ công tốn nhiều công sức. Sợi bông gòn nhẹ, có đàn hồi, nổi trên nước. Vì không thấm nước, sợi bông gòn rất dễ cháy. Sợi bông gòn không thể xe thành chỉ được nên thông dụng chỉ dùng làm chất nhồi cho các loại nệm, gối, bàn ghế, đồ chơi trẻ em và các lớp cách âm, cách nhiệt. Sợi bông gòn xưa kia cũng được chuộng dùng trong các loại áo bông, chăn bông nhưng ngày nay vật liệu này thường được thay thế bằng sợi tổng hợp nhân tạo.

Hạt bông gòn chứa chất dầu có thể sử dụng nấu xà phòng và làm phân bón.

Ở châu Á, nhất là Java canh tác và thu hoạch cây bông gòn được thực hiện quy mô. Ngoài ra một số địa phương khác ở Indonesia, Malaysia, Philipin và Nam Mỹ cũng trồng bông gòn.

Một loại sợi tương tự của cây "Bombax malabarica" gọi là cây bông lụa Ấn Độ (hay cây bông gòn Ấn Độ) có màu sẫm hơn sợi bông gạo. Trọng lượng cũng nặng hơn nên không được ưa chuộng bằng.

==Văn hóa==
Loài cây này là "quốc thụ" của Puerto Rico, Guatemala, Guinea xích đạo. Nó cũng xuất hiện trên phù hiệu áo giáp và quốc kỳ của Guinea xích đạo.

Cây bông gòn cũng là một trong các chủ đề chính trong truyện "The Great Kapok Tree" của Lynne Cherry.

== Liên kết ngoài ==
- Cây gòn trên SVRVN
- Hoa trong nhạc: hoa gạo
Chi Gạo

Chi Gạo (danh pháp khoa học: Bombax) là một chi thực vật có nguồn gốc ở vùng nhiệt đới Nam Á, bắc Úc và nhiệt đới châu Phi. Các tên gọi phổ biến trong chi này là bông lụa, hồng miên (bông đỏ), mộc miên hay bông gòn Ấn Độ.

Các loài trong chi này là các loại cây thân gỗ lớn trong khu vực của chúng, cao tới 30–40 m và đường kính thân cây tới 3 m. Lá của chúng rụng vào mùa khô, rộng 30–50 cm, hình chân vịt, với 5-9 lá chét. Chúng ra hoa có màu đỏ vào giai đoạn từ tháng Một đến tháng Ba, khi kết quả tạo ra các quả chứa sợi, tương tự như ở cây bông gòn ("Ceiba pentandra") và cây bông, mặc dù các sợi của chúng ngắn hơn sợi bông.

Chúng cũng được trồng như loại cây cho mục đích tái trồng rừng ở các khu vực có rừng bị phá hoại.

Các loài trong chi "Bombax" bị ấu trùng của một số loài thuộc bộ Cánh vẩy ("Lepidoptera") phá hoại, như "Bucculatrix crateracma" chỉ ăn lá của cây gạo ("Bombax ceiba").

==Danh sách loài==
- "Bombax albidum"
- "Bombax anceps"
- "Bombax blancoanum"
- "Bombax brevicuspe"
- "Bombax buonopozense"
- "Bombax ceiba"
- "Bombax costatum"
- "Bombax insigne"
- "Bombax rhodognaphalon"

== Liên kết ngoài ==
- Chi Gạo tại pgrc3.agr.ca
- Chi Gạo tại www.haryana-online.com
- Chi Gạo tại plants.usda.gov
- Chi Gạo tại www.abasar.net (bằng tiếng Bengal)
Đàn Nam Giao

Đàn Nam Giao là đàn lập ra để vua chúa phong kiến tế trời (xem Tế Nam Giao). Ở Việt Nam hiện còn các di tích:
- Đàn Nam Giao triều Nguyễn
- Đàn Nam Giao Thăng Long
- Đàn Nam Giao nhà Tây Sơn
- Đàn Nam Giao nhà Hồ
Tháp Khương Mỹ

Tháp Khương Mỹ là di tích văn hóa Chăm pa còn sót lại thuộc thôn 4 (Khương Mỹ), xã Tam Xuân I, huyện Núi Thành, tỉnh Quảng Nam. Khu tháp nằm cách Quốc lộ 1 (đoạn đường tránh Thành phố Tam Kỳ) khoảng 200 m về phía tây theo hướng từ thành phố Tam Kỳ vào.

== Tổng quan ==
Nhóm tháp Khương Mỹ gồm 3 công trình kiến trúc xếp thành hàng ngang theo trục Bắc-Nam. Đây là kiểu tháp Champa truyền thống với mặt bằng gần vuông, cửa ra vào ở hướng đông, mái tháp gồm 3 tầng, tầng trên là hình ảnh thu nhỏ của tầng dưới, trên cùng có chóp tháp bằng sa thạch. Mỗi tháp có một cửa ra vào và 5 cửa giả. Vòm cuốn trên các cửa uốn hình vòng cung, trang trí hoa văn thảo mộc cách điệu, đầu lá uốn cong xoắn xuýt, lá xếp thành nhiều tầng, thu nhỏ dần lên trên, phần đỉnh của mỗi vòm cuốn là một tổ hợp cành lá uốn thành hình lá đề. Trên mỗi mặt tường có 5 trụ ốp tường trang trí hoa văn thảo mộc cuộn thành những chữ S nối tiếp nhau, xen kẽ với các mảng tường trang trí hình thoi nối tiếp nhau từ chân đến đỉnh tường.

== Kiến trúc ==
Nhóm Khương Mỹ gồm có 3 tháp, cửa ra vào ở hướng Đông, là kiểu tháp Champa truyền thống với mặt bằng gần vuông, mái tháp gồm 3 tầng, tầng trên là hình ảnh thu nhỏ của tầng dưới, trên cùng có chóp tháp bằng sa thạch.

== Điêu khắc ==
Tại Khương Mỹ, vào năm 1918, các nhà khảo cổ người Pháp đã tìm thấy một thành bậc cấp bằng sa thạch có chạm cảnh hai người đang đấu vật, trong đó gương mặt của người ở bên phải rất dữ tợn, miệng có răng nanh; một số nhà nghiên cứu cho rằng đây là trích đoạn cảnh chiến đấu của Rama và quỷ vương Ravana trong trường ca Ramayana.
Được sự cho phép của Bộ Văn hóa Thể thao Du lịch, đầu tháng 7 - 2007, Trung tâm Bảo tồn Di Tích tỉnh Quảng Nam đã phối hợp với khoa Sử Trường Đại học Khoa học Xã hội & Nhân văn Hà Nội tiến hành khai quật phát lộ chân tháp Khương Mỹ để chuẩn bị cho việc tu bổ di tích.

Do tìm thấy nhiều tác phẩm điêu khắc mang tính chất Vishnu giáo, lại vắng bóng Siva và Brahma, nên một số nhà nghiên cứu cho rằng Khương Mỹ là một khu đền thờ thần Vishnu. Tuy một số lượng tác phẩm điêu khắc ở Khương Mỹ không nhiều, nhưng chúng thể hiện được sự chuyển tiếp từ những nét mạng mẽ, dữ dội của phong cách Đồng Dương sang những nét nhẹ nhàng, trang nhã của phong cách Trà Kiệu, do đó các nhà nghiên cứu đã xếp chúng vào phong cách riêng: Phong cách Khương Mỹ - đầu thế kỷ X.

==Tham khảo==
- "Tháp cổ Chăm Pa, huyền thoại và sự thật" - Nhà xuất bản Trẻ 1996, Ngô Văn Doanh

==Xem thêm==
- Phong cách nghệ thuật các tháp Chăm
- Danh sách đền tháp Chăm Pa
- Tháp Chăm
Chi Dầu

Chi Dầu (danh pháp khoa học: Dipterocarpus) là một chi thực vật có hoa và là chi điển hình của họ Dầu (Dipterocarpaceae). Chi này có khoảng 65 loài, có mặt ở khu vực Đông Nam Á. Chúng là thành phần quan trọng của các rừng dầu. Tên khoa học của nó phát sinh từ tiếng Hy Lạp và có nghĩa là "quả hai cánh".

Chi này chứa một số loài cây lấy gỗ quan trọng, mặc dù không quan trọng bằng chi "Shorea".

== Các loài ==
Các loài hiện tại được công nhận bao gồm:
- "Dipterocarpus acutangulus"
- "Dipterocarpus alatus" : Dầu rái, dầu con rái, dầu con rái trắng, dầu nước, canh quan.
- "Dipterocarpus applanatus"
- "Dipterocarpus baudii" : Dầu bao, dầu Baud, dầu lông, dầu đỏ.
- "Dipterocarpus borneensis"
- "Dipterocarpus bourdillonii"
- "Dipterocarpus caudifer"
- "Dipterocarpus chartaceus"
- "Dipterocarpus cinereus"
- "Dipterocarpus concavus"
- "Dipterocarpus condorensis" : Dầu Côn Đảo.
- "Dipterocarpus confertus"
- "Dipterocarpus conformis"
- "Dipterocarpus coriaceus"
- "Dipterocarpus cornutus"
- "Dipterocarpus costatus" : Dầu cát, dầu mít.
- "Dipterocarpus costulatus"
- "Dipterocarpus crinitus"
- "Dipterocarpus cuspidatus"
- "Dipterocarpus dyeri" : Dầu song nàng, dầu nước.
- "Dipterocarpus elongatus"
- "Dipterocarpus eurhynchus"
- "Dipterocarpus fagineus"
- "Dipterocarpus fusiformis"
- "Dipterocarpus geniculatus"
- "Dipterocarpus glabrigemmatus"
- "Dipterocarpus glandulosus"
- "Dipterocarpus globosus"
- "Dipterocarpus gracilis" : Dầu thanh.
- "Dipterocarpus grandiflorus" : Dầu đọt tím, dầu đọt tía, dầu hoa to, dầu rái.
- "Dipterocarpus hasseltii" : Dầu hassel, dầu Hasselt, ca luân, dầu rái.
- "Dipterocarpus hispidus"
- "Dipterocarpus humeratus"
- "Dipterocarpus indicus"
- "Dipterocarpus insignis"
- "Dipterocarpus intricatus" : Dầu trai, dầu lông, rô mui.
- "Dipterocarpus kerrii" : Dầu cà luân.
- "Dipterocarpus kunstleri"
- "Dipterocarpus lamellatus"
- "Dipterocarpus littoralis"
- "Dipterocarpus lowii"
- "Dipterocarpus mundus"
- "Dipterocarpus nudus"
- "Dipterocarpus oblongifolius"
- "Dipterocarpus obtusifolius" : Dầu trà beng, dầu trà ben, dầu đỏ, dầu đồng.
- "Dipterocarpus ochraceus"
- "Dipterocarpus orbicularis"
- "Dipterocarpus pachyphyllus"
- "Dipterocarpus palembanicus"
- "Dipterocarpus perakensis"
- "Dipterocarpus pseudocornutus"
- "Dipterocarpus retusus" : Chò nâu, chò đá, chò nến, chò đại.
- "Dipterocarpus rigidus"
- "Dipterocarpus rotundifolius"
- "Dipterocarpus sarawakensis"
- "Dipterocarpus scaber"
- "Dipterocarpus semivestitus"
- "Dipterocarpus stellatus"
- "Dipterocarpus sublamellatus"
- "Dipterocarpus tempehes"
- "Dipterocarpus tuberculatus" : Dầu sang son, dầu đồng.
- "Dipterocarpus turbinatus" : Dầu con rái đỏ, dầu con rái nước, chò, chò chang, dầu con quay, dầu jourdain.
- "Dipterocarpus validus"
- "Dipterocarpus verrucosus"
- "Dipterocarpus zeylanicus"

== Xem thêm ==
- Chò nâu
- Dầu thanh