Mã Trí Viễn

Mã Trí Viễn (, 1255 – 1321), tự Thiên Lý, hiệu Đông Li, người Đại Đô (nay là Bắc Kinh). Ông là nhà thơ và nhà viết tạp kịch đầu thời Nguyên, được mệnh danh là "Khúc Trạng nguyên" hay "Mã Thần tiên". Ông cùng với Quan Hán Khanh, Bạch Phác và Trịnh Quang Tổ được gọi chung là "Nguyên khúc Tứ đại gia".

Trong số những thành tựu của ông có việc phát triển và phổ biến thể loại ca từ "tản khúc" () một loại hình thơ ca cổ điển Trung Quốc. Bài thơ "Thu tư" () là bài tản khúc nổi tiếng nhất của ông. Các bài tản khúc của ông được tập hợp trong cuốn "Đông Li Nhạc Phủ" (), bao gồm 104 bài "tản khúc" đơn (Tiểu lệnh, 小令) và 17 bộ khúc (Thao sổ, 套數). 

==Tiểu sử==
Ông sinh khoảng năm Bảo Hựu thứ 4 (1255) đời Tống Lý Tông. Theo ghi chép trong "Lục quỷ bộ", vào khoảng ngoài ba mươi tuổi, sau năm Chí Nguyên thứ 22 (1285) đời Nguyên Thế Tổ, ông từng giữ chức Giang Chiết Tỉnh vụ Nho học Đề cử. Thời trẻ, ông tha thiết với công danh, ấp ủ hoài bão chính trị cứu đời giúp nước. Tuy nhiên, đường hoạn lộ của ông không hiển hách. Sau khi trải qua "hai mươi năm trôi dạt", ông đã nhìn thấu mọi vinh nhục của đời người, nảy sinh ý định lui về vui thú điền viên.

Khoảng bốn mươi tuổi (thời kỳ Nguyên Trinh), ông đã từ quan, cùng với Hoa Lý Lang, Lý Thời Trung, Hồng Tự Công, v.v... thành lập Nguyên Trinh Thư Hội. Từ đó, ông sống một cuộc đời lãng mạn, tự xưng là "Tửu trung tiên nhân khiêu" (tiên nhảy múa trong rượu) và "Phong nguyệt chủ" (chủ của gió trăng), không còn giữ chức vụ nữa. Những năm cuối đời, ông chủ yếu sống cuộc đời an nhàn, tự gọi mình là "Lâm gian hữu" (bạn giữa rừng) và "Trần ngoại khách" (khách ngoài cõi trần). Về già, ông lấy hiệu là Đông Li lấy ý từ câu thơ nổi tiếng của Đào Uyên Minh: "Thái cúc đông li hạ, du nhiên kiến Nam Sơn" (Hái cúc dưới giậu phía Đông, thong dong ngắm núi Nam), thể hiện mong muốn được noi gương Đào Uyên Minh, lui về ở ẩn nơi điền viên. Ông qua đời sau năm Chí Trị nguyên niên (1321) đời Nguyên Anh Tông, thọ khoảng bảy mươi tuổi.

Thành tựu của Mã Trí Viễn trong lĩnh vực tản khúc là một trong những thành tựu xuất sắc nhất thời nhà Nguyên. Giả Trọng Minh đời Minh gọi ông là "Khúc Trạng nguyên". Chu Đức Thanh đời Nguyên xếp ông ngang hàng với Quan Hán Khanh, Trịnh Quang Tổ, Bạch Phác; còn Chu Quyền trong "Thái Hòa chính âm phổ" đời Minh lại càng tôn sùng ông, cho rằng ông "nên được xếp trên cả quần anh". Tác phẩm tạp kịch của ông có ảnh hưởng lớn nhất là vở "Hán cung thu".

==Tác phẩm==
===Tản khúc===
Bài tản khúc "Thu tư" () của Mã Trí Viễn được sáng tác theo thể điệu Thiên tịnh sa (). Bài thơ sử dụng mười hình ảnh trong hai mươi hai âm tiết đơn để mở đầu cho một trạng thái cảm xúc, và được coi là một tác phẩm cực kỳ quan trọng trong thi ca Trung Quốc, khắc họa nỗi u sầu điển hình của giới văn nhân Trung Quốc khi chiều tà vào cuối thu.

===Tạp kịch===
Chỉ có bảy trong số 15 vở kịch của ông còn tồn tại đến ngày nay, trong đó có bốn vở đã được dịch sang tiếng Anh: 
- "Hán cung thu", (Tên đầy đủ: "Phá u mộng cô nhạn Hán cung thu", ; Phá tan giấc mộng u buồn, Chim nhạn cô đơn trong mùa thu cung Hán). Vở kịch này kể về câu chuyện của Hán Nguyên Đế và Vương Chiêu Quân, và được coi là tác phẩm tiêu biểu nhất của kịch nghệ thời Nguyên.
- "Hoàng lương mộng", (Tên đầy đủ: "Hàm Đan đạo tỉnh ngộ Hoàng Lương mộng", ; Tỉnh ngộ giấc mộng Hoàng Lương trên đường đi Hàm Đan)
- "Nhạc Dương lâu", (Tên đầy đủ: "Lã Động Tân tam túy Nhạc Dương lâu", ; Lã Động Tân ba lần say ở Nhạc Dương lâu)
- "Thanh sam lệ", (Tên đầy đủ: "Giang Châu Tư Mã thanh sam lệ", ; Tư Mã Giang Châu lệ thấm áo xanh)
- "Nhậm Phong Tử", (Tên đầy đủ: "Mã Đan Dương tam độ Nhậm Phong Tử", ; Mã Đan Dương ba lần hóa độ Nhậm Phong Tử)
- "Kiến Phúc bi", (Tên đầy đủ: "Bán dạ lôi hung Kiến Phúc bi", ; Nửa đêm sấm sét đánh vào bia Kiến Phúc)
- "Trần Bác cao ngọa", (Tên đầy đủ: "Tây Hoa sơn Trần Bác cao ngọa", ; Trần Bác ngủ say trên núi Tây Hoa)

==Tham khảo==
- Ban Biên tập Từ Hải (. "Từ Hải" (). Thượng Hải: Thượng Hải Từ Thư xuất bản xã (), 1979.