Ma-ha-bà-xà-ba-đề

Ma-ha-bà-xà-ba-đề ("Mahāprajāpatī Gautamī"; ), hay Prajāpatī, là dì ruột của Thái tử Tất-đạt-đa (sau này là Thích-ca Mâu-ni), đồng thời là mẹ kế và người nuôi dưỡng ông sau khi hoàng hậu Māyā qua đời bảy ngày sau khi sinh. Trong Hán tạng, tên của bà thường phiên là Đại Ái Đạo Kiều-đàm-di (), gọi tắt Đại Ái Đạo () hay Kiều-đàm-di (). Theo truyền thống Phật giáo, bà là người phụ nữ đầu tiên thỉnh cầu thọ giới tỳ-kheo-ni trực tiếp từ Phật và trở thành tỳ-kheo-ni đầu tiên.

== Miêu tả ==
Câu chuyện về Ma-ha-bà-xà-ba-đề còn nhiều dị bản qua các truyền bản Luật Tạng khác nhau, gồm Kinh tạng Pali ("Cullavagga X", "Aṅguttara Nikāya") và các bản thuộc Thuyết nhất thiết hữu bộ cùng Căn bản thuyết nhất thiết hữu bộ. Các nghiên cứu gần đây cho thấy câu chuyện về Bát kỉnh pháp và diễn trình thọ giới của tỳ-kheo-ni có sai biệt giữa các bộ luật, cần đọc trong bối cảnh văn bản học so sánh.

=== Phật giáo Theravada ===
Trong "Tăng chi bộ kinh" ("Aṅguttara Nikāya"), Ma-ha-bà-xà-ba-đề xuất hiện ở các phẩm 8 điều, gồm AN 8.51 (thỉnh cầu thọ giới), AN 8.52 (cách chỉ định tỳ-kheo giảng dạy tỳ-kheo-ni) và AN 8.53 (tám tiêu chí để nhận định "Pháp" và "Luật"). Truyện tiền thân và thi kệ liên hệ của các tỳ-kheo-ni được ghi trong "Therīgāthā", "Therī-apadāna" và các truyện "Jataka"; đây là nguồn liệu chính cho truyền thống Theravāda khi nghiên cứu về Ma-ha-bà-xà-ba-đề.

=== Phật giáo Đại thừa ===
Trong "Kinh Pháp hoa", Phật thọ ký rằng về sau Ma-ha-bà-xà-ba-đề sẽ thành Phật, danh hiệu Chúng Sinh Hỷ Kiến ("Sarvasattvapriyadarśana", 衆生憙見).

== Tiền kiếp ==
Theo "Therī-apadāna", Ma-ha-bà-xà-ba-đề phát nguyện thời Phật Thắng Liên Hoa ("Padumuttara") và sau bảy ngày cúng dường Phật cùng Tăng chúng thì được thọ ký sẽ thành tựu địa vị đệ nhất trong hàng nữ đệ tử (, ) dưới thời Thích-ca Mâu-ni. Bà và quyến thuộc nhiều lần tái sinh lên cõi trời Đao Lợi () theo các tích truyện Theravāda.

== Đời cuối ==
Truyền thuyết cho rằng hoàng hậu Māyā và Ma-ha-bà-xà-ba-đề là công chúa nước Câu-lợi ("Koliya"), em gái của Suppabuddha, và cả hai cùng kết hôn với vua Tịnh Phạn, thủ lĩnh tộc Thích-ca. Khi bà chào đời, các nhà chiêm đoán tiên tri rằng sẽ có đông quyến thuộc đi theo, nên đặt tên là "Prajāpatī" (“chủ quản của nhiều người”). Sau bảy ngày Tất-đạt-đa đản sinh, Māyā qua đời; từ đó Ma-ha-bà-xà-ba-đề trực tiếp nuôi dưỡng Thái tử. Bà sinh hai con: Tôn-đà-lợi Nan-đà (Sundari Nanda, thường gọi Nandā Therī) và Nan-đà (Nanda), đều là em cùng cha khác mẹ với Phật.

=== Người nữ đầu tiên được thọ giới trong Phật giáo ===
Sau khi thành đạo, Phật trở về cố hương để hoằng hóa. Trong lần trở về này, bà Ma-ha-bà-xà-ba-đề sau khi nghe Pháp do Phật thuyết, được khai ngộ và chứng đắc sơ quả Tu-đà-hoàn.

Khi Tịnh Phạn qua đời, Ma-ha-bà-xà-ba-đề cầu thọ giới xuất gia. Theo "Cullavagga X", bà ba lần xin Phật cho phép, đều bị từ chối; sau đó Phật rời đến Tỳ-xá-ly ("Vesālī"). Ma-ha-bà-xà-ba-đề cạo tóc, khoác y vàng, cùng một đoàn năm trăm phụ nữ đi bộ đến Tỳ-xá-ly để tiếp tục thỉnh cầu. Con số “500” là mô típ thường gặp trong văn học Phật giáo khi chỉ một đoàn thể lớn, song cũng được nêu thẳng trong bản dịch PTS của "Cullavagga".

Tới nơi, A-nan gặp đoàn và thưa hỏi Phật giúp. Theo Vinaya, A-nan bạch rằng “phụ nữ có khả năng chứng thánh quả như nam giới không”, Phật xác nhận “có”, và cho biết nếu Ma-ha-bà-xà-ba-đề chấp nhận tám điều Bát kỉnh pháp thì xem như đã được thọ đại giới tỳ-kheo-ni. Sau đó, chế định về trình tự thọ giới tỳ-kheo-ni đầy đủ (qua hai bộ Tăng) được thiết lập trong Luật Tạng các bộ phái. Tài liệu Việt ngữ cho rằng nơi bà thỉnh cầu lần đầu là "Ni Câu Đà" (Nigrodha) gần Vương Xá ().

Theo "Therī-apadāna", bà viên tịch tại Tỳ-xá-ly ở tuổi 120; con số này thường được xem như quy ước văn học, và các học giả hiện đại còn thảo luận thêm.

== Trong kinh văn ==
- "Aṅguttara Nikāya" 8.51, 8.52, 8.53: các bài kinh đối thoại giữa Phật, A-nan và Ma-ha-bà-xà-ba-đề; nêu tám điều chuẩn mực để nhận định đâu là "Pháp"/"Luật" chân chính.
- "Cullavagga X" ("Bhikkhunī-khandhaka"): trình thuật đầy đủ về việc thỉnh cầu và thiết lập Tăng đoàn tỳ-kheo-ni.
- "Kinh Pháp hoa" (Toh 113), phẩm 12-13: Phật ban thọ ký cho Ma-ha-bà-xà-ba-đề, danh hiệu Phật tương lai "Sarvasattvapriyadarśana" (“Chúng Sinh Hỷ Kiến”, 衆生憙見).

== Xem thêm ==
- A-la-hán
- Tỳ-kheo-ni
- Tăng đoàn
- Nikāya
- A-hàm
- Kinh Pháp hoa