Đánh khăng

Đánh khăng (hay Đánh trỏng ở miền Nam), còn gọi là chơi khăng là một trò chơi dân gian của Việt Nam. Đây là trò chơi tập thể ngoài trời chủ yếu dành cho các bé trai và được thấy ở nhiều sắc tộc trên khắp lãnh thổ Việt Nam.

==Dụng cụ==
Dụng cụ đánh khăng rất đơn giản, bộ khăng chỉ gồm hai thứ là "cái" và "con", có nơi gọi là "gà mẹ" và "gà con". "Cái" và "con" là những thanh gỗ hình trụ có kích thước và trọng lượng phù hợp với người chơi. "Cái" có độ dài vừa phải tùy theo người chơi và thường từ 30 cm đến 40 cm, đường kính khoảng 2 cm đến 3 cm. "Con" có chiều dài phổ biến trong khoảng từ 1/3 đến 1/2 chiều dài của "cái". Dụng cụ đánh khăng thường được làm từ những loại gỗ không quá nhẹ để có thể bay xa nhưng không quá nặng dễ gây nguy hiểm khi chơi. Trẻ em thường kiếm những cành tre đực hay cành cây có đường kính và chiều dài thích hợp và chặt ra làm dụng cụ đánh khăng.

==Sân chơi==
Đây là trò chơi tập thể nên sân chơi thường là bãi trống, đường đi...có mặt bằng tương đối phẳng. Sân chơi hình chữ nhật, kích thước linh hoạt và diện tích tùy thuộc số lượng người chơi để có mật độ hợp lý. Một đầu của sân chơi khoét một lỗ nhỏ hình chữ nhật có một cạnh ngắn hơn hướng về phía kia của sân chơi, gọi là "lò". Trẻ em tường dùng chính dụng cụ chơi để khoét "lò" trên nền đất, nếu gặp nền sân chơi cứng thì hay dùng một hoặc hai miếng gạch, đá kê song song và sát nhau làm "lò". Chiều rộng của "lò" hoặc khoảng trống giữa hai miếng gạch, đá...hơi nhỏ hơn "con" một chút để có thể đặt con nằm ngang lên trên "lò". Cách "lò" một cự ly hợp lý (thường từ 2m đến 3m hoặc quy ước chặt chẽ hơn là 10 lần chiều dài của "cái"...) kẻ một vạch ngang để làm mốc. Trường hợp sân chơi có không gian quá rộng thì kẻ hai vạch biên dọc từ "lò" đến cuối sân để giới hạn chiều rộng. Những chỗ chơi có biên dọc sẵn có như đường đi, sân dài vừa phải rất thuận tiện cho đánh khăng.

==Kỹ thuật==
===Kỹ thuật đánh===
- "Khấc": là kỹ thuật một tay cầm "cái", tay kia đặt con tiếp xúc với "cái" sau đó buông tay giữ con ra đồng thời dùng "cái" hất "con" lên rồi đánh nhẹ cho "con" nảy trên không với mục đích càng được nhiều lần càng tốt cho đến khi "con" bị rơi xuống đất. Mỗi lần "cái" chạm vào "con" tính là một lần "khấc". Trong kỹ thuật "khấc" có thể dùng cái đánh vào điểm bất kỳ của "con" hay yêu cầu cao hơn là chỉ đánh vào đầu mút của nó (nếu đánh theo yêu cầu này thì khi chuẩn bị phải để "con" theo chiều thẳng đứng, một đầu tiếp xúc với "cái").
- "Cầy" hay còn gọi là "dích" (ở miền Trung): là kỹ thuật để "con" nằm ngang trên "lò" rồi dùng "cái" đặt xuống dưới con để hất con bay đi.
- "Mắm" hay "phạt": là kỹ thuật cầm cả cái lẫn "con" bằng một tay sau đó tung "con" lên rồi dùng "cái" đánh "con" bay đi.
- "Gà": là kỹ thuật khó nhất của đánh khăng, "con" được đặt nằm dọc theo "lò", một đầu (thường là đầu hướng về phía cuối sân), ghếch lên thành "lò"; người chơi dùng "cái" gõ vào đầu ghếch lên sao cho "con" nảy lên; trong khi "con" chưa chạm đất, dùng "cái" đánh "con" bay đi. Nếu dùng gạch, đá... làm "lò" thì kê "con" ghếch một đầu lên miếng gạch để thực hiện kỹ thuật này.

===Kỹ thuật cản phá===
Khi người đánh thực hiện cú đánh cho "con" bay đi, những người cản phá sẽ thực hiện kỹ thuật bắt "con" trong khi "con" còn đang ở trên không ("con" chưa chạm đất hoặc đã chạm đất nhưng lại nảy lên). Trường hợp không bắt được "con" thì người cản phá cũng cố gắng chạm vào "con" làm cho "con" không bay được xa. Trẻ em Việt Nam chơi hầu như không có dụng cụ bảo hiểm nên khi cản phá dễ bị đau, chấn thương thậm chí đến mức nguy hiểm.

==Luật chơi==
- Mục tiêu để giành chiến thắng: thực hiện lần lượt các kỹ thuật đánh để giành được càng nhiều điểm càng tốt hoặc đạt số điểm mục tiêu trước đối phương.
- Trò chơi này dành cho hai người trở lên, có thể chơi theo thể thức từng người thi đấu vòng tròn tính điểm hoặc chia thành hai đội chơi có số lượng người bằng nhau và tính điểm đồng đội bằng cách cộng điểm của các thành viên. Để xác định người chơi hoặc đội chơi được quyền đánh trước, những người tham gia thường thực hiện kỹ thuật "khấc", người chơi có số lần "khấc" nhiều hơn được quyền đánh trước. Nếu chơi đồng đội thì mỗi đội cử ra một đại diện để "khấc". Một cách xác định quyền đánh trước khác là thay vì thực hiện kỹ thuật "khấc" sẽ thực hiện kỹ thuật "mắm", người đánh được "con" bay xa hơn có quyền đánh trước.
- Thể thức ghi điểm: người chơi khi đến lượt sẽ lần lượt thực hiện các kỹ thuật "cầy", "mắm" cho đến "gà" để ghi điểm tích lũy. Khi đánh "cầy" hoặc "gà", "con" đặt tại "lò" còn ở động tác "mắm", người chơi cầm "con" đứng ở sát vạch ngang làm mốc để đánh. Khi một người tìm cách ghi điểm, đối phương sẽ cố gắng cản phá. Những người cản phá đứng ở phía trên vạch ngang làm mốc theo hướng đánh và bao gồm mọi người chơi còn lại nếu chơi theo thể thức cá nhân vòng tròn tính điểm hoặc toàn đội đối phương nếu chơi đồng đội. Điểm của một cú đánh chỉ có thể được tính khi "con" thoát khỏi sự cản phá và dừng lại trên mặt đất ở phía trên vạch ngang làm mốc theo hướng đánh. Trường hợp bên cản phá bắt được "con" khi nó chưa chạm đất thì người đánh không được tính điểm cho lần đánh đó và mất lượt chơi. Trường hợp những người cản phá bắt được "con" khi "con" đã chạm đất rồi nảy lên thì người bắt được sẽ thực hiện một cú nhảy ba bước về phía lò, điểm tiếp đất sẽ tính là điểm "con" dừng lại trên mặt đất (đương nhiên nếu điểm tiếp đất vượt quá vạch ngang làm mốc thì "con" cũng coi như chưa qua vạch). Sau khi đã thực hiện xong kỹ thuật có thể ghi điểm, người đánh đặt "cái" nằm ngang trên "lò". Tại điểm "con" dừng lại trên mặt đất, một trong những người cản phá sẽ dùng "con" ném về phía "cái" sao cho nó bật ra khỏi "lò" hoặc "con" dừng lại càng gần "lò" càng tốt. Nếu "cái" không bị ném bật ra khỏi "lò" hoặc "con" dừng lại cách "lò" một khoảng dài hơn chiều dài của "cái" thì cú đánh mới được tính điểm cho người đánh. Trường hợp một trong những người cản phá bắt được "con" khi nó chưa chạm đất thì điểm lại được tính cho người bắt được. Cách tính điểm như sau:
- Ở động tác "cầy" và "mắm": người đánh dùng "cái" để đo từ "lò" đến điểm "con" dừng trên mặt đất, được bao nhiêu lần thì ghi được bấy nhiêu điểm.
- Ở động tác "gà": người đánh dùng "con" để đo từ điểm "con" dừng lại trên mặt đất về đến "lò", được bao nhiêu lần thì ghi được bấy nhiêu điểm.

Nếu trong bất kỳ lần đánh nào, người thực hiện không ghi được điểm thì phải nhường quyền đánh cho người kế tiếp.

==Một số tập quán của trò chơi==
- Khi người đánh chuẩn bị thực hiện một cú "mắm" hay "gà" thường hô to một khẩu lệnh có cấu trúc cơ bản là: "KTD + SD!", trong đó "KTD" là kỹ thuật đánh mà người đó chuẩn bị thực hiện ("mắm" hay "gà"); "SD" là số điểm mà người đó đã ghi được. Ví dụ một khẩu lệnh đầy đủ là: "Mắm 30!", người đánh chỉ bắt đầu thực hiện cú đánh khi những người cản phá đã đồng thanh hô trả lời với hàm ý đã sẵn sàng (như hô "bắt" hoặc "bắt rồi", "đón rồi"). Khẩu lệnh cơ bản có thể được nối dài thêm như "mắm 30, bắt chưa?" hay "mắm 32, đón chưa?"... Nếu người đánh hô nhầm một trong hai thành phần cơ bản của khẩu lệnh có thể bị mất lượt.
- Người ghi được điểm là người tiến hành đo để tính số điểm và cho đỡ tốn thời gian, người đó thường đo khá nhanh theo cách liên tục xoay đầu mút của "cái" hoặc "con" trên nền đất. Vì thực hiện đo nhanh như thế, "con" hoặc "cái" không tiếp xúc cả chiều dài với mặt đất mà chỉ có đầu mút chạm đất nên dễ xảy ra trường hợp khoảng cách đi qua sau một lần xoay ngắn hơn chiều dài của dụng cụ đo đo đó điểm được tính nhiều hơn thực tế. Kiểu đo này trẻ em gọi là "đo chân chó". Để đảm bảo tính công bằng, đối phương sẽ giám sát việc đo và nhắc nhở hoặc yêu cầu đo lại nếu tình huống "đo chân chó" xảy ra. Một cách thuận tiện hơn là trước khi cuộc chơi bắt đầu, ngoài vạch kẻ ngang làm mốc, người chơi sẽ dùng "cái" đo một cách cẩn thận rồi kẻ tiếp một số đường song song và cách đều vạch mốc những khoảng tương đương với 5 hoặc 10 lần chiều dài của "cái". Khi tính điểm chỉ cần đo đến vạch gần nhất rồi tính toán ra số điểm (điểm sau cú đánh "gà" được tính căn cứ vào tỷ lệ giữa chiều dài của "cái" và "con" hoặc quy ước một tỷ lệ nào đó cho dễ tính toán).
- Phần thưởng cho bên thắng cuộc: những người thắng cuộc được nhận phần thưởng thỏa thuận từ trước và trong trò chơi này một phần thưởng rất thú vị hay được dùng là những người thua phải cõng những người thắng cuộc trên lưng. Đại diện những người thắng cuộc thực hiện một cú "mắm" không có cản phá, điểm "con" dừng lại trên mặt đất cho đến vạch ngang làm mốc chính là quãng đường những người thắng cuộc được cõng. Số lượt mà bên thua phải cõng bên thắng có thể thỏa thuận trước hoặc các đôi cõng nhau xuất phát đồng thời, khi về đến vạch ngang làm mốc, một đại diện bên thắng cầm "con" ném vào "cái" lúc này đã được đặt nằm ngang trên "lò", nếu ném trúng thì lượt cõng lại tiếp tục hay bên thắng cuộc thực hiện một động tác "mắm" khác để xác định quãng đường mới.

==Biến thể==
Cũng như những trò chơi dân gian khác, đánh khăng có một số biến thể trong luật chơi:
- Khi người đánh thực hiện xong một động tác có thể ghi điểm, những người cản phá thay vì dùng "con" ném về phía "cái" đặt ngang trên "lò" sẽ ném về phía "lò" sao cho nó dừng lại càng gần "lò" càng tốt. Người đánh sẽ cầm "cái" đứng tại chỗ, sát vạch ngang làm mốc và tìm cách đánh vào "con" do đối phương ném nhằm đẩy nó ra xa "lò" để có thể ghi được nhiều điểm. Tuy nhiên thể thức này thường kèm theo điều kiện đối phương có quyền cản phá và nếu họ bắt được "con" thì điểm khi đó thuộc về đối phương.
- Khi thực hiện kỹ thuật "gà", người đánh sau khi đã gõ cho "con" nảy lên có thể thực hiện động tác "khấc" không có chuẩn bị rồi mới đánh "con" bay ra xa. Số điểm (nếu có) sau khi xác định theo cách bình thường sẽ được nhân với số lần "khấc" để tính cho người đánh hoặc người bắt được "con".
- Trong lần đánh "gà", nếu người cản phá bắt được "con" khi "con" chưa chạm đất thì người đánh không những mất lượt chơi mà còn mất toàn bộ số điểm đang có trong lượt chơi đó.
- Một cách tính điểm khác: ở mỗi kĩ thuật đánh, nếu người cản phá không bắt được "con" khi "con" chưa chạm đất, thì người cản phá sẽ đứng tại vị trí "con" chạm đất và ném "con" về phía "lò". Lúc này nếu đang ở KTD cầy thì người đánh phải đặt "cái" nằm ngang trên "lò", 2 KTD còn lại thì không cần. Nếu người cản phá ném "con" lại mà trúng "cái" đang nằm trên "lò" hoặc "con" nằm vào trong "lò", thì người đánh bị tính thua cuộc. Nếu người cản phá ném "con" không trúng "cái", và "con" nằm ngoài "lò", thì lúc này mới dùng "cái" (hoặc "con" tuỳ thoả thuận ban đầu) để đo khoảng cách từ vị trí "con" chạm đất (khi ném trở lại) tới "lò" để tính điểm. Cách tính này làm giảm cơ hội thắng của người đánh khá nhiều (nếu người cản phá ném tốt thì có thể ném "con" trúng "cái" hoặc "con" nằm luôn vào lò để loại luôn người đánh, hoặc ném "con" về rất gần "lò" làm người đánh ghi được rất ít điểm (có thể không ghi được điểm, tuy vẫn được đánh tiếp). Tuy người đánh có quyền phá cú ném "con" trở lại, nhưng cơ hội phá không cao lắm do người cản phá thường ném "con"bay sát mặt đất hoặc ném mạnh, rất khó đánh trúng.
- Khi đại diện bên thắng cuộc thực hiện kỹ thuật "mắm" để xác định quãng đường được cõng thì bên kia có quyền cản phá và nếu họ cản phá thành công, quãng đường sẽ bị rút ngắn lại hoặc việc cõng bị hủy bỏ.

==Đánh khăng trong đời sống và văn học, nghệ thuật==
- Thành ngữ: "ăn như đánh khăng vào mồm" ngụ ý chê trách hoặc diễu cợt những người khi ăn gắp thức ăn từ đĩa cho thẳng vào miệng mà không đặt vào bát ăn của mình.
- Ca dao:
- Trích kịch thơ "Kiều Loan" của Hoàng Cầm

==Liên kết ngoài==
- Bách khoa toàn thư văn hóa Việt
- Đánh khăng trên trang web của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Việt Nam.
- Đánh khăng trên Cổng Thông tin Giáo dục Mầm non.