Đình Lạc Giao

Đình Lạc Giao là một đình di tích lịch sử cấp quốc gia Việt Nam tại số 67 đường Phan Bội Châu, trung tâm Buôn Ma Thuột (tỉnh Đắk Lắk), khởi dựng năm 1928 và xây lại kiên cố năm 1932, gắn với quá trình hình thành làng Lạc Giao của cư dân Việt đầu thế kỷ 20. Công trình có mặt bằng chữ "môn" (門), trang trí "lưỡng long", "tứ linh", "tứ quý", hồi văn và bình phong "hổ phù"; hai cửa chính mở ra các trục Phan Bội Châu và Điện Biên Phủ. Đình gắn với nhiều sự kiện lịch sử địa phương như lễ ra mắt Ủy ban Quân quản thị xã Buôn Ma Thuột tháng 3 năm 1975 và lễ tưởng niệm nạn nhân sự kiện đêm 1 tháng 12 năm 1945, hiện được giới thiệu như “địa chỉ đỏ” giáo dục truyền thống ở Đắk Lắk. Ngày 2 tháng 3 năm 1990, Bộ Văn hóa - Thông tin xếp hạng di tích lịch sử cấp quốc gia (Quyết định số 168‑VHQĐ); hiện di tích do Bảo tàng tỉnh Đắk Lắk phối hợp quản lý, tổ chức tế xuân – thu và Giỗ Tổ Hùng Vương thường niên.

== Vị trí và tổng quan ==
Đình nằm ở khu vực trung tâm thành phố Buôn Ma Thuột, tại số 67 Phan Bội Châu; khuôn viên khoảng 700 m², gồm đình chính và các hạng mục phụ trợ.

== Lịch sử ==
Làng Lạc Giao hình thành trong thập niên 1920, gắn với làn sóng lưu dân người Việt lên Buôn Ma Thuột khai khẩn và lập ấp; theo tư liệu địa phương, cộng đồng tôn vinh tiền hiền Phan Hộ trong quá trình dựng làng trên vùng đất mới. Đình được dựng năm 1928 để làm thiết chế sinh hoạt tín ngưỡng và cộng đồng của làng; đến năm 1932, công trình được xây lại kiên cố bằng gạch, lợp ngói, định hình mặt bằng và nghi lễ kiến trúc theo mô thức đình làng người Việt. Cùng thời điểm, triều đình nhà Nguyễn sắc phong cho đình thờ Đào Duy Từ (1572 – 1634, vị đại thần của chúa Nguyễn) làm thành hoàng, phản ánh mối liên hệ biểu tượng với truyền thống chính thống của người Việt trên vùng đất Tây Nguyên.

Trong Cách mạng Tháng Tám năm 1945, đình là nơi tập hợp, sinh hoạt của lực lượng cách mạng địa phương; đêm 1 tháng 12 năm 1945 (27/10 Ất Dậu) tại khu vực trung tâm Buôn Ma Thuột xảy ra một vụ thảm sát khiến nhiều người thiệt mạng, về sau hằng năm cộng đồng tổ chức lễ tưởng niệm tại đình, đồng thời tưởng niệm 100 chiến sĩ Nam tiến và người dân Lạc Giao tử nạn.

Sau trận Buôn Ma Thuột tháng 3 năm 1975, trong các ngày 17 tháng 3 năm 1975 đến ngày 18 tháng 3 năm 1975, Ủy ban Quân quản thị xã Buôn Ma Thuột thuộc Quân Giải phóng miền Nam Việt Nam làm lễ ra mắt tại đình và tuyên bố chính quyền về tay nhân dân.

Ngày 2 tháng 3 năm 1990, Bộ Văn hóa - Thông tin ban hành Quyết định số 168-VHQĐ xếp hạng Đình Lạc Giao là di tích lịch sử cấp quốc gia, tạo cơ sở pháp lý cho công tác bảo vệ và phát huy di tích. Năm 2005, tỉnh Đắk Lắk tổ chức khảo cứu mô hình đình làng và đại trùng tu công trình theo ý kiến các bô lão địa phương, khôi phục một số hạng mục, trang trí đã xuống cấp sau thời gian dài sử dụng. Từ sau trùng tu, đình tiếp tục được sử dụng làm không gian sinh hoạt văn hóa và các lễ tưởng niệm thường niên gắn với lịch sử địa phương.

== Kiến trúc ==
Đình Lạc Giao tổ chức mặt bằng theo kiểu chữ "môn" (門), trong đó nếp chính khoảng 100 m² nằm giữa khuôn viên gần 700 m²; trục không gian lễ nghi sắp xếp theo lớp từ ngoài vào trong gồm cổng tam quan – bình phong – sân – chính điện – hậu điện, kèm dãy nhà tả và hữu cùng các hạng mục phụ trợ do dân làng đóng góp dựng lập. Sau cổng tam quan là bình phong đắp phù điêu "hổ phù" và một lư hương lớn, xác lập trục thờ chính hướng về chính điện; hai cửa chính của quần thể mở ra các trục đường Phan Bội Châu và Điện Biên Phủ, tạo thế liên hệ trực tiếp với không gian đô thị trung tâm Buôn Ma Thuột.

Khối kiến trúc trung tâm xây tường gạch, bộ cửa gỗ, mái lợp ngói vảy với dáng "mái bồ câu"; phong cách tổng quát được mô tả theo lối "long thuyền trí trụ", diềm mái chạy "hồi văn" và các đường gờ chỉ truyền thống. Trang trí bề thế theo mô típ truyền thống: bờ nóc đắp "lưỡng long" (dạng "hàm thực"), "tứ linh", "tứ quý", "án vân"; "y môn" có chạm khắc; phần mái giữa (mái trung) đắp cách điệu "lưỡng án vân vọng nguyệt"; gốc mái liên hồi đắp "án vân" tạo nhịp điệu thị giác cho toàn khối mái.

Không gian nội thất giữ cấu trúc trục dọc của đình làng truyền thống: tiền đường - chính điện - hậu điện; các cấu kiện gỗ (xà, vì, bẩy...) có chạm khắc trang trí, lối vào treo hoành phi câu đối sơn son thếp vàng. Di văn Hán Nôm hiện còn gồm hoành phi đề "Lạc Giao đình" và "Hiển linh cảm ứng", cùng ba cặp câu đối ca ngợi phúc địa và công đức thần, phản ánh lớp nghĩa biểu tượng trong trang trí kiến trúc của di tích. Theo ghi nhận của báo chí địa phương, đòn dông gian chính có khắc dòng chữ ghi lại việc dựng đình và các mốc trùng tu, là chi tiết tư liệu trực tiếp gắn với lịch sử công trình.

== Thờ tự và lễ hội ==
Không gian thờ tự của đình đặt theo trục dọc truyền thống: chính điện thờ Đào Duy Từ làm thành hoàng theo sắc phong triều Nguyễn; khu "nhà Tiền hiền" tôn vinh tiền hiền Phan Hộ – người có công lập làng, lập đình; bên cạnh đó là bàn thờ Vua Hùng, gắn với việc tổ chức Giỗ Tổ hằng năm tại di tích.

Hoạt động lễ nghi của đình theo chu kỳ "xuân – thu nhị kỳ": Lễ Tế Xuân vào ngày 17 tháng 1 âm lịch và Lễ Tế Thu vào ngày 17 tháng 8 âm lịch; đây là những kỳ lễ cầu mưa thuận gió hòa, quốc thái dân an, được duy trì thường niên tại di tích.

Giỗ Tổ Hùng Vương (ngày 10 tháng 3 âm lịch) được tỉnh Đắk Lắk tổ chức trang trọng tại Đình Lạc Giao, duy trì hằng năm; nhiều năm gần đây sự kiện có đủ phần Lễ và phần Hội như múa lân – rồng, trình diễn gói bánh chưng, bánh giầy dâng cúng Vua Hùng. Theo thông tin của đơn vị quản lý, năm 2010 địa phương thỉnh “đất, nước, chân nhang” từ Đền Hùng về thờ phụng tại đình; từ đó Giỗ Tổ được duy trì định kỳ với quy mô cấp tỉnh.

Một nghi thức ký ức cộng đồng quan trọng được duy trì vào ngày 27 tháng 10 âm lịch là lễ tưởng niệm các chiến sĩ Nam tiến và đồng bào Lạc Giao tử nạn trong sự kiện đêm 1 tháng 12 năm 1945; buổi lễ do Bảo tàng Đắk Lắk phối hợp tổ chức tại chính di tích.

Về thực hành nghi lễ, các kỳ tế tại đình được cử hành theo nghi thức cổ truyền, do "Đội tế Nam quan" đảm nhiệm; thành phần gồm bô lão, chức sắc và đại diện cộng đồng địa phương, với các bước dâng lễ vật, dâng hương, đọc chúc văn tùy từng nghi thức (như Giỗ Tổ Hùng Vương).

== Giá trị và ghi nhận ==
Đình Lạc Giao được ghi nhận là một trong những dấu ấn sớm của thiết chế đình làng Việt tại Buôn Ma Thuột, phản ánh quá trình định cư của cư dân người Việt ở Tây Nguyên đầu thế kỷ 20; đồng thời, kiến trúc và trang trí của công trình ("lưỡng long", "tứ linh", "tứ quý", hồi văn, bình phong "hổ phù") là tư liệu trực tiếp về sự hiện diện và thích ứng của phong cách đình làng truyền thống trong bối cảnh đô thị cao nguyên.

Bên cạnh giá trị kiến trúc – nghệ thuật, di tích còn mang giá trị lịch sử – ký ức cộng đồng: là địa điểm sinh hoạt của lực lượng cách mạng trong Cách mạng Tháng Tám 1945, nơi diễn ra lễ ra mắt Ủy ban Quân quản thị xã Buôn Ma Thuột tháng 3 năm 1975, và hằng năm tổ chức lễ tưởng niệm nạn nhân sự kiện đêm 1 tháng 12 năm 1945 (27 tháng 10 Ất Dậu). Từ đó, đình thường được giới thiệu như một “địa chỉ đỏ” phục vụ giáo dục truyền thống cho học sinh, đoàn thể và cộng đồng cư dân địa phương.

Về phương diện pháp lý – quản lý di sản, ngày 2 tháng 3 năm 1990 Bộ Văn hóa - Thông tin xếp hạng Đình Lạc Giao là di tích lịch sử cấp quốc gia (Quyết định số 168-VHQĐ), khẳng định vị thế di tích trong hệ thống di sản văn hóa Việt Nam đương đại.

== Bảo tồn và phát huy ==
Năm 2005, tỉnh Đắk Lắk tổ chức khảo cứu mô hình đình làng và đại trùng tu Đình Lạc Giao theo ý kiến các bô lão địa phương, phục hồi nhiều cấu kiện và chi tiết trang trí đã xuống cấp sau thời gian dài sử dụng; hoạt động này được báo chí ghi nhận như một bước hoàn nguyên diện mạo cho thiết chế đình làng Việt ở Buôn Ma Thuột.

Hiện nay, di tích do Bảo tàng tỉnh Đắk Lắk phối hợp quản lý; đơn vị thường xuyên tổ chức, hướng dẫn các nghi lễ định kỳ như Lễ Tế Xuân (ngày 17 tháng 1 âm lịch), Lễ Tế Thu (ngày 17 tháng 8 âm lịch), Giỗ Tổ Hùng Vương (ngày 10 tháng 3 âm lịch), và lễ tưởng niệm nạn nhân sự kiện ngày 1 tháng 12 năm 1945 (ngày 27 tháng 10 âm lịch). Năm 2010, địa phương thỉnh “đất, nước, chân nhang” từ Đền Hùng về phối thờ tại đình; từ đó, Giỗ Tổ Hùng Vương được duy trì thường niên với quy mô cấp tỉnh, gắn kết phần Lễ và phần Hội nhằm phát huy giá trị di tích trong cộng đồng đương đại.

Trong các tổng thuật chuyên môn về bảo tồn di sản tỉnh Đắk Lắk, Đình Lạc Giao được nêu như trường hợp đã được đầu tư tu bổ, tôn tạo và là điểm nhấn trong định hướng “bảo vệ – phát huy giá trị di tích gắn với phát triển du lịch bền vững”.

== Xem thêm ==
- Nhà đày Buôn Ma Thuột
- Chùa Sắc Tứ Khải Đoan
- Tháp Chăm Yang Prong
- Buôn Ma Thuột

== Liên kết ngoài ==
- Thông tin về Đình Lạc Giao trên Cổng TTĐT tỉnh Đắk Lắk - (nguồn chính thức của tỉnh Đắk Lắk).
- DI TÍCH LỊCH SỬ ĐÌNH LẠC GIAO - bài giới thiệu của Bảo tàng Đắk Lắk.