Đội tuyển bóng đá quốc gia Ethiopia

Đội tuyển bóng đá quốc gia Ethiopia (Tiếng Amhara: የአትዮጵያ ብሔራዊ እግር ኳስ ቡድን) có biệt danh Walia – đặt theo loài dê núi Walia – đại diện cho Ethiopia trong bóng đá nam quốc tế và được điều hành bởi Liên đoàn Bóng đá Ethiopia, cơ quan quản lý bóng đá tại nước này. Đội tuyển đã tham gia các giải đấu khu vực, châu lục và quốc tế kể từ khi thành lập vào năm 1943. Các trận đấu trên sân nhà của đội được tổ chức tại Sân vận động Addis Ababa ở thủ đô Addis Ababa.Hiện tại, đội đang xếp hạng 150 thế giới theo Bảng xếp hạng FIFA và xếp hạng 44 châu Phi.

Ethiopia là một trong ba đội tuyển (cùng với Ai Cập và Sudan) tham dự Cúp bóng đá châu Phi lần đầu tiên vào năm 1957. Đội giành chức vô địch vào năm 1962, khi Ethiopia là nước chủ nhà. Tuy nhiên, kể từ cuối thập niên 1960, đội không còn nhiều thành công. Dưới thời huấn luyện viên Sewnet Bishaw, đội đã giành quyền tham dự Cúp bóng đá châu Phi 2013 sau 31 năm vắng bóng.

== Lịch sử ==
=== Giai đoạn đầu ===
Ethiopia có truyền thống bóng đá lâu đời và là một trong những quốc gia tiên phong tham gia các giải đấu quốc tế tại châu Phi, với trận đấu quốc tế đầu tiên vào năm 1947, đánh bại Somaliland thuộc Pháp 5–0. Liên đoàn Bóng đá Ethiopia (EFF) gia nhập FIFA năm 1952, và là một trong những thành viên sáng lập Liên đoàn Bóng đá châu Phi (CAF) năm 1957. Đội tuyển tham dự Cúp bóng đá châu Phi đầu tiên vào năm 1957 và giành vị trí thứ hai. Năm 1959, Ethiopia lần đầu tham gia vòng loại World Cup 1962, gặp Israel ở vòng hai sau khi được miễn đá vòng đầu. Đội thua cả hai trận, với tổng tỉ số 2–4 và bị loại.

Ethiopia giành chức vô địch Cúp bóng đá châu Phi 1962 trên sân nhà. Có 9 quốc gia tham dự, trong đó có đương kim vô địch Cộng hòa Ả Rập Thống nhất, lần đầu tiên giải đấu có vòng loại để xác định đội tham dự vòng chung kết. Giống như các giải trước, vòng chung kết chỉ có bốn đội. Cộng hòa Ả Rập Thống nhất (đương kim vô địch) và Ethiopia (chủ nhà) được đặc cách, chỉ cần thi đấu một trận để vào chung kết. Ethiopia thắng sau hiệp phụ trong trận chung kết gặp Cộng hòa Ả Rập Thống nhất. Mengistu Worku và Badawi Abdel Fattah là hai cầu thủ ghi nhiều bàn nhất, mỗi người ba bàn, nhưng danh hiệu vua phá lưới được trao cho Worku vì đội của anh giành chức vô địch. Đây là thành tựu lớn nhất của đội tuyển quốc gia Ethiopia và cũng là chức vô địch duy nhất tại Cúp bóng đá châu Phi mà họ từng giành được. Luciano Vassalo là đội trưởng, còn HLV là Ydnekatchew Tessema.

Tại Cúp bóng đá châu Phi 1963, Ethiopia xếp thứ tư, sau khi thua trận tranh hạng ba trước Cộng hòa Ả Rập Thống nhất. Giải đấu năm 1965 đội còn thất vọng hơn khi bị loại từ vòng bảng, thua Tunisia và Senegal, xếp cuối bảng với chỉ một bàn thắng. Giải đấu tiếp theo là Cúp bóng đá châu Phi 1968, lần này trên sân nhà, Ethiopia xếp thứ tư sau khi thua Cộng hòa Dân chủ Congo ở bán kết và thua Bờ Biển Ngà 0–1 ở trận tranh hạng ba. Hai năm sau, đội rơi vào thảm họa khi xếp cuối vòng bảng với hiệu số bàn thắng thua 3–12. Tệ hơn nữa, Ethiopia không giành quyền tham dự Cúp bóng đá châu Phi 1972, thua Kenya ở vòng loại 0–3 tổng tỉ số. Tình hình lặp lại ở Cúp bóng đá châu Phi 1974, bị loại bởi Tanzania.

Ethiopia đăng cai giải Nations Cup 1976, nhưng không vượt qua vòng bảng, xếp thứ ba sau Guinea và Ai Cập. Năm 1977, họ thi đấu với Mauritius ở vòng loại Cúp bóng đá châu Phi 1978. Sau khi thắng tổng tỉ số 4–2, họ gặp Uganda. Trận đầu hòa 0–0, nhưng trận hai thua 1–2 và Uganda đi tiếp. Ethiopia cũng vắng mặt ở Cúp bóng đá châu Phi 1980. Đến năm 2013, lần cuối Ethiopia dự giải là năm 1982 dưới thời HLV Mengistu Worku, nhưng đội không vượt qua vòng bảng.

=== Giai đoạn 2000–2011 ===
==== Thành công tại CECAFA Cup (2001–2007) ====
Tại CECAFA Cup 2001, Ethiopia đánh bại Zanzibar 5–0 và hòa Rwanda B 1–1 để tiến vào vòng tứ kết gặp Burundi. Sau khi hòa 2–2 ở thời gian thì đấu chính thức, họ thắng Burundi 5–4 trên chấm luân lưu. Ethiopia tiếp tục thắng Rwanda A 1–0 ở bán kết và Kenya 2–1 trong trận chung kết, giành chức vô địch lần đầu tiên kể từ 1987. Nhờ thành công này dưới thời HLV Asrat Haile, Ethiopia nhảy 17 bậc trên bảng xếp hạng FIFA, từ hạng 155 lên 138. Tuy nhiên, Liên đoàn Bóng đá Ethiopia (EFF) quyết định thay Asrat bằng HLV người Đức Jochen Figge vào tháng 8 năm 2002.

Tại CECAFA Cup 2002, Ethiopia không vượt qua vòng bảng, thua cả bốn trận trước Zanzibar, Uganda, Somalia và Rwanda. Năm 2003, Ethiopia rút lui trước khi giải bắt đầu, khi chỉ có sáu đội tham gia vì Burundi, Djibouti, Somalia và Tanzania cũng không tham dự. EFF sa thải Figge vào tháng 5 năm 2003, dù đội đã thắng hai trận và đứng thứ hai bảng vòng loại Cúp bóng đá châu Phi 2004. Asrat được bổ nhiệm tạm quyền, nhưng Ethiopia không vượt qua vòng loại khi thua 3 điểm trong trận cuối với Guinea. Asrat sau đó được thay bằng Seyoum Kebede, nhưng thời gian dẫn dắt của ông cũng ngắn.
Tại CECAFA Cup 2004 tổ chức ở Addis Ababa, có 9 đội tham dự: Burundi, Zanzibar, Rwanda, Ethiopia, Tanzania, Sudan, Kenya, Uganda và Somalia. Ethiopia do đội trưởng Zewdu Bekele dẫn dắt và HLV Asrat trở lại chỉ hai tuần trước khi giải chính thức bắt đầu. Sau khi thắng Burundi, hòa Rwanda và đánh bại Tanzania cùng Zanzibar, đội tiến vào bán kết lần đầu tiên kể từ 2001. Ethiopia thắng Kenya trên chấm luân lưu đầy kịch tính để vào chung kết. Trong trận chung kết, họ thắng Burundi 3–0 và giành chức vô địch CECAFA Cup 2004.

Ethiopia tiếp tục bảo vệ thành công chức vô địch CECAFA Cup 2005 tại Kigali, Rwanda. Lúc này HLV là Sewnet Bishaw. Sau khi hòa 0–0 với Uganda và thắng Sudan 3–1, Ethiopia thắng Djibouti 6–0, sau đó đánh bại Somalia 3–1. Bán kết, Ethiopia thắng Zanzibar 4–0 với cú hat-trick của Fikru Tefera. Trận chung kết, bàn thắng duy nhất của Andualem Negusse giúp Ethiopia lần thứ hai giành cúp với chiến thắng 1–0 trước Rwanda. Tuy nhiên, ba lần tham dự CECAFA Cup tiếp theo không mấy thành công. Tại CECAFA Cup 2006 ở Addis Ababa, Ethiopia thua Tanzania nhưng thắng Djibouti và Malawi để tiến vào tứ kết gặp Zambia. Họ thua 0–1 do bàn thắng muộn của Jonas Sakuwaha ở phút 87. Ngày 6 tháng 12, ủy ban khẩn cấp CECAFA đề nghị đá lại trận đấu, nhưng Zambia từ chối, EFF từ chối và rút lui khỏi giải. Tại CECAFA Cup 2007, Ethiopia thua Zanzibar 1–3 và hòa Sudan 0–0, bất chấp sự góp mặt của ngôi sao Fikru Tefera, dẫn đến việc bị loại khỏi giải.

==== Treo giò và phục hồi (2008–2009) ====
Tại vòng loại Cúp bóng đá châu Phi 2008, Ethiopia xếp cuối bảng sau khi thua hai trận cuối. Tháng 7 năm 2008, Ủy ban Khẩn cấp FIFA quyết định treo quyền Liên đoàn Bóng đá Ethiopia (EFF) vì không tuân thủ kế hoạch phục hồi đã được FIFA, CAF và EFF thống nhất từ tháng 2 năm 2008, sau khi chủ tịch liên đoàn Ashebir Woldegiorgis bị sa thải. Một trong những điểm chính là tổ chức đại hội bất thường để xử lý “nghị quyết sa thải” và bàn giao văn phòng cho lãnh đạo hợp pháp. Quyết định treo quyền có hiệu lực từ 29 tháng 7 năm 2008. Ethiopia đã chơi bốn trận vòng bảng vòng loại World Cup 2010 trước khi FIFA chính thức loại đội, hủy kết quả các trận đã đá. Việc bị loại khỏi World Cup cũng khiến họ không thể dự Cúp châu Phi 2010 và bỏ lỡ CECAFA Cup 2008. Tháng 7 năm 2009, EFF được phục hồi sau khi tổ chức đại hội bất thường và bầu lại lãnh đạo mới theo yêu cầu FIFA.

==== Khó khăn tiếp diễn (2009–2011) ====
Tại CECAFA Cup 2009, Ethiopia thắng Djibouti 5–0, nhưng thua Zambia 0–1 và Kenya 0–2, xếp thứ ba bảng và bị loại khỏi giải đấu. Ở CECAFA Cup 2010 tại Tanzania, Ethiopia nằm ở bảng C với Uganda, Kenya và Malawi. Sau khi thua Uganda 1–2, Ethiopia thắng Kenya 2–1 và hòa Malawi 1–1. Ở tứ kết, họ đánh bại Zambia 2–1, nhưng thua Bờ Biển Ngà 0–1 ở bán kết. Trận tranh hạng ba, họ thua Uganda 3–4, xếp tư. Tháng 4 năm 2011, EFF sa thải HLV Iffy Onuora chỉ sau 9 tháng, lý do kỷ luật, một tháng sau trận thua Nigeria 0–4 tại vòng loại Cúp bóng đá châu Phi 2012. Tháng 5 năm 2011, Tom Saintfiet được bổ nhiệm thay Onuora, nhưng chỉ sau 5 tháng, ông rời đội vì “lời hứa không được thực hiện”. Saintfiet dẫn dắt 3 trận vòng loại Cúp bóng đá châu Phi 2012, bao gồm hòa Nigeria 2–2, góp phần khiến họ bỏ lỡ cơ hội tham dự giải đấu.

=== Từ 2012–nay ===
==== Vòng loại Cúp bóng đá châu Phi 2013 ====
Tại vòng loại Cúp bóng đá châu Phi 2013, Ethiopia hòa Benin 1–1 sau khi trận lượt đi trên sân nhà kết thúc 0–0, nhờ luật bàn thắng sân khách, Ethiopia tiến vào vòng loại cuối cùng. Ở vòng cuối, Ethiopia tiếp tục đi tiếp nhờ luật bàn thắng sân khách sau khi tổng tỷ số 2 lượt trận hòa 5–5 với Sudan. Kết quả này đưa Ethiopia tham dự Cúp bóng đá châu Phi lần đầu tiên sau 31 năm.

==== Vòng loại World Cup 2014 ====
Với tổng tỷ số 5–0 trước Somalia, Ethiopia nằm cùng bảng A với Nam Phi, Botswana và Cộng hòa Trung Phi. Ethiopia hòa Nam Phi 1–1 trên sân khách và thắng Cộng hòa Trung Phi 2–0 trên sân nhà, đứng đầu bảng sau hai trận đầu. Họ thắng Botswana hai lượt trận: 1–0 trên sân nhà và 2–1 trên sân khách. Tuy nhiên, chiến thắng lượt đi trên sân khách sau đó được công nhận cho Botswana 3–0 do Ethiopia sử dụng cầu thủ không hợp lệ. Dù vậy, Ethiopia vẫn thắng Nam Phi 2–1 trên sân nhà vào ngày và kết thúc vòng bảng bằng chiến thắng trước CAR trên sân khách, một thành tích lịch sử cho bóng đá Ethiopia. Ở vòng ba, đội bị loại bởi Nigeria sau hai trận thua, nhưng đây vẫn là thành tích tốt nhất của Ethiopia trong lịch sử vòng loại World Cup.

== Danh hiệu ==
- Cúp bóng đá châu Phi: 1

- Vô địch Cúp CECAFA: 4

== Thành tích quốc tế ==
=== Cúp bóng đá châu Phi ===
- Khung đỏ: Chủ nhà

==Đội hình==
Các cầu thủ sau đã được triệu tập cho các trận vòng loại Cúp bóng đá châu Phi 2025 gặp Tanzania và CHDC Congo vào các ngày 16 và 19 tháng 11 năm 2024.

"Số lần ra sân và bàn thắng được cập nhật đến 19 tháng 11 năm 2024, sau trận đấu với CHDC Congo."

== Liên kết ngoài ==
- Đội tuyển bóng đá quốc gia Ethiopia trên trang chủ của FIFA