Ngày Độc lập 2/9/1945 (phim)

Ngày Độc lập 2/9/1945 là của một bộ phim tài liệu lịch sử, quay ngày lễ độc lập Việt Nam tại quảng trường Ba Đình vào ngày 2 tháng 9 năm 1945. Bộ phim được đạo diễn Phạm Kỳ Nam biên tập và Xưởng phim Thời sự Tài liệu Trung ương phát hành vào năm 1975. Đoạn phim tư liệu được sử dụng trong phim được rất nhiều người Việt Nam và thế giới biết đến, nhưng tác giả của những thước phim này cho đến nay không được biết chính xác là ai.

== Nội dung ==
Trong bộ phim này, có khoảng 6 phút phim tư liệu cho thấy hình ảnh duyệt binh ở quảng trường Ba Đình, hình ảnh nhân dân tham gia ngày lễ và đặc biệt là hình ảnh Chủ tịch Hồ Chí Minh trên lễ đài chuẩn bị đọc Tuyên ngôn độc lập. Bộ phim được chiếu rộng rãi trên truyền hình quốc gia, được nhiều người biết đến và xem lại nhất là vào dịp quốc khánh của Việt Nam. Đoạn phim này cùng với phim tư liệu và hình ảnh quay mới đã được Phạm Kỳ Nam ráp nối lại thành một bộ phim tài liệu dài khoảng 30 phút và được đặt tên "Ngày Độc lập 2/9/1945".

== Sản xuất ==
Năm 1974, đoàn công tác gồm đạo diễn Phạm Kỳ Nam, biên kịch Hồng Hà và nhà quay phim Nguyễn Như Ái được Bộ Văn hóa cử sang các nước Pháp, Anh và Ý để thu thập tài liệu thực hiện bộ phim "Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh". Trước khi lên đường sang châu Âu, đoàn làm phim đã được Tổng Bí thư Trường Chinh giao nhiệm vụ tìm kiếm thước phim tài liệu quay lại khung cảnh ngày 2 tháng 9 năm 1945 khi Hồ Chủ tịch đọc bản "Tuyên ngôn độc lập" tại Quảng trường Ba Đình, Hà Nội. Khi đã sắp hoàn thành công việc thu thập tư liệu ở Pháp, một người lạ đã gửi tặng đoàn công tác những thước phim vô cùng quý giá về khung cảnh Quảng trường Ba Đình năm ấy, nhưng trong lúc vội vàng, đạo diễn Phạm Kỳ Nam đã không hỏi rõ nguồn gốc của cuộn phim.

Theo thông tin từ Nghệ sĩ nhân dân Nguyễn Như Vũ – con trai của nhà quay phim Nguyễn Như Ái, đồng thời là nguyên Tổng Giám đốc Hãng phim Tài liệu Khoa học Việt Nam, đoàn công tác của đạo diễn Phạm Kỳ Nam còn tìm được 3 thước phim về Đông Dương giai đoạn này nhờ sự hỗ trợ của đạo diễn người Ba Lan . Một trong ba thước phim đã ghi lại khung cảnh Hà Nội vào ngày độc lập, từ hình ảnh người dân cầm biểu ngữ, đoàn xe tiến vào Quảng trường cho đến hình ảnh Chủ tịch Hồ Chí Minh trên lễ đài. Dựa trên những thước phim ít ỏi đó, đạo diễn Phạm Kỳ Nam và đạo diễn hình ảnh Lê Mạnh Thích đã bắt tay vào trau chuốt lại và dựng nên bộ phim tài liệu "Ngày độc lập 2/9/1945". Bên cạnh những thước phim tài liệu tìm được, nhà quay phim Nguyễn Như Ái còn quay bổ sung những địa điểm quan trọng như Ngôi nhà số 48 Hàng Ngang – nơi Hồ Chí Minh viết Tuyên ngôn độc lập, cảnh lá cờ tung bay trong gió được quay trên nóc Sân vận động Hà Nội, cùng nhiều cảnh đẹp trên khắp cả nước.

== Đoàn làm phim ==
- Đạo diễn: Phạm Kỳ Nam
- Biên kịch: Hồng Hà
- Nhà quay phim: Nguyễn Như Ái
- Đạo diễn hình ảnh: Lê Mạnh Thích
- Mai Thế Song
- Đào Việt Hưng
- Nguyễn Văn Ngũ

== Đánh giá và ảnh hưởng ==
Bộ phim chỉ dài khoảng 15 phút với những cảnh quay đơn giản, ngôn ngữ hình ảnh chắt lọc, cùng hàng loạt những bài hát quen thuộc đối với quân dân Việt Nam như "Du kích ca" (Đỗ Nhuận), "Cùng nhau đi hồng binh" (Đinh Nhu), "Tiến quân ca", "Chiến sĩ Việt Nam" (đều của Văn Cao), và kết thúc với lời bình, lời quốc dân tuyên thệ và đặc biệt là giọng đọc của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Xưởng phim Tài liệu Trung ương đã gấp rút sản xuất bộ phim và cho ra mắt khán giả vào đúng dịp lễ kỷ niệm 30 năm Ngày Quốc khánh Việt Nam năm 1975. Cả hai bộ phim "Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh" và "Ngày độc lập 2/9/1945" đều đánh dấu một bước tiến lớn của điện ảnh Việt Nam trong việc thực hiện và xây dựng phim tài liệu về Đảng Cộng sản Việt Nam, Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng như các lãnh đạo đương thời. Đến nay, những thước phim đen trắng này thường xuyên xuất hiện trên truyền hình quốc gia vào dịp Quốc khánh Việt Nam.

Hành trình tìm kiếm những tư liệu quý của đoàn công tác cũng như quá trình để thực hiện bộ phim tài liệu này đã trở thành nguồn cảm hứng của các thế hệ làm phim sau này. Năm 2003, đạo diễn Nguyễn Như Vũ đã thực hiện bộ phim phóng sự "Đi tìm những tác giả của bộ phim Ngày độc lập 2-9-1945" về chuyến công tác này của cha mình. Về sau, phóng sự này thường được chiếu kèm với bộ phim tài liệu gốc trong những dịp kỷ niệm Cách mạng Tháng Tám và Ngày Quốc khánh Việt Nam. Đến năm 2018, hành trình này tiếp tục trở thành đề tài của bộ phim tài liệu "Báu vật trở về" do Hãng phim Truyền hình Thành phố Hồ Chí Minh sản xuất và công chiếu nhân dịp kỷ niệm 70 năm Ngày Quốc khánh.

==Tìm kiếm tác giả==
Theo ông Nguyễn Hữu Đang, người được Hồ Chí Minh giao trách nhiệm làm Trưởng ban tổ chức Lễ Tuyên bố Độc lập, thì có 2 giả thiết về tác giả của những thước phim là ông Hương Ký và Phái bộ tiền trạm OSS.

=== Hương Ký ===
Ông Hương Ký (tên thật là Nguyễn Lan Hương) là chủ một hiệu ảnh nổi tiếng tại Hà Nội thời đó, chuyên làm những dịch vụ về quay phim tư liệu. Theo yêu cầu của ông Nguyễn Hữu Đang, ông Hương Ký và 2 nhân viên đã thực hiện việc quay buổi lễ. Nhưng sau buổi lễ, ông Hương Ký thông báo không quay được vì sự cố máy móc. Tuy nhiên, Nguyễn Hữu Đang đặt nghi vấn về sự cố này vì chỉ một thời gian sau đó, ông phát hiện chủ hiệu Hương Ký đã theo phe Quốc dân đảng chống lại Việt Minh. Ông đặt ra hai giả thuyết, có thể ông chủ hiệu Hương Ký không thật lòng, không quay phim, rồi đổ lỗi cho máy, hoặc ông ta cho quay nhưng lại không bàn giao phim cho ban tổ chức.

Giả thiết ông chủ tiệm Hương Ký là tác giả của những thước phim này còn được củng cố bởi những cứ liệu khác. Theo nhà sử học Dương Trung Quốc, một nhà nghiên cứu sử học Úc gốc Mỹ là David Marr đã cung cấp một số bức ảnh mà theo ông là do người Mỹ chụp, trong đó có một bức chụp lễ đài nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh đang đọc Tuyên ngôn Độc lập. Phía bên trái của bức ảnh xuất hiện một người cầm máy quay phim hướng ống kính về phía Hồ Chủ tịch. Góc quay này phù hợp với đoạn phim Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc bản tuyên ngôn. Theo nhận định của Dương Trung Quốc, đây không phải là người ngoại quốc, vì vậy khả năng cao có thể là người của hiệu ảnh Hương Ký.

===Phái bộ tiền trạm OSS===
Trong hồi ký của Thiếu tá Archimedes Patti – trưởng phái bộ tiền trạm OSS (Office of Strategic Services – Cơ quan phục vụ chiến lược Mỹ), ông đã tường thuật lại sự kiện ngày 2 tháng 9 năm 1945 tại quảng trưởng Ba Đình với nhiều chi tiết mà cho tới nay, sách báo Việt Nam chưa từng nhắc đến. Ông đã mô tả chính xác công việc ông và một số nhân viên chứng kiến buổi lễ, đi lại trong khu vực quảng trường để chụp ảnh và quay phim. Tuy nhiên, người chịu trách nhiệm chính điều hành và kiểm soát buổi lễ là ông Nguyễn Hữu Đang lại hoàn toàn không biết việc có một nhóm người nước ngoài được phép đi lại và quay chụp trong khu vực này, cho đến khi đọc được những lời miêu tả trên.

Theo một số chuyên gia, những thước phim trên được quay rất chuyên nghiệp và nhiều góc độ khác nhau chứng tỏ người quay phim đã di chuyển liên tục trong khi quay để quan sát rồi ghi lại chứ không phải chỉ cầm máy đứng yên một chỗ.

==Xem thêm==
- Tuyên ngôn độc lập (Việt Nam Dân chủ Cộng hòa)

==Liên kết ngoài==
- Phim tư liệu "Ngày Độc lập 2/9/1945" trên YouTube.