Montenegro

Montenegro là một quốc gia tại bán đảo Balkan ở Đông Nam Âu. Nước này giáp với biển Adriatic về phía tây nam, và có chung đường biên giới với Croatia về phía tây, Bosna và Hercegovina về phía tây bắc, Serbia về phía đông bắc, Kosovo về phía đông và Albania về phía đông nam. Thủ đô của Montenegro là Podgorica.

Độc lập từ cuối Trung cổ tới năm 1918, nước này là một phần của vài chính phủ của Nam Tư và liên bang Serbia và Montenegro. Do cuộc trưng cầu dân ý ngày 21 tháng 5 năm 2006, Montenegro tuyên bố độc lập ngày 3 tháng 6 năm 2006. Ngày 28 tháng 6, Montenegro được trở thành thành viên thứ 192 của Liên Hợp Quốc.

Montenegro là quốc gia ít dân nhất ở Đông Âu. Trừ các tiểu quốc gia, nó là quốc gia ít dân thứ tư ở châu Âu (chỉ sau Iceland, Malta và Luxembourg). Nó là nước gốc Slav nhỏ nhất trên thế giới.

== Tên gọi ==
Tên địa phương của Montenegro, Crna Gora, được nói đến lần đầu tiên trong một hiến chương của Tu viện Thánh Nicholas (Vranjina) do Quốc vương Milutin của Raška/Serbia phát hành năm 1296, nó dịch từng chữ là "núi đen", chỉ đến những khu rừng tối tăm ngày xưa, che dốc của dãy núi Alps Dinaric nhìn từ bờ biển. Nhiều ngôn ngữ Tây Âu, cũng như tiếng Việt, sử dụng tên tiếng Venezia "monte negro", cũng có nghĩa "núi đen" và chắc có từ thời Venezia thống trị vùng này trong thời Trung cổ. Những ngôn ngữ khác, nhất là những ngôn ngữ ở gần vùng này, dịch theo nghĩa "núi đen", thí dụ "Mali i Zi" trong tiếng Albani, "Черна гора" trong tiếng Bulgari; "Muntenegru" trong tiếng Romana, "Μαυροβούνιο" trong tiếng Hy Lạp, và "Karadağ" trong tiếng Thổ Nhĩ Kỳ; những ngôn ngữ xa hơn mà dịch như vậy bao gồm tiếng Nga ("Черногория") và tiếng Trung Quốc (黑山; Hán-Việt: Hắc Sơn; bính âm: "hēishān").

== Lịch sử ==
Những bộ lạc người Slav bắt đầu di cư đến bán đảo Balkan khoảng thế kỷ 6. Vào đầu thế kỷ 7 vùng này là một tỉnh của Đế quốc La Mã và sau đó thuộc Đế quốc Byzantine. Năm 1042, vùng đất này giành được độc lập dưới sự chỉ huy của Công tước Voislav.

Năm 1496, Montenegro nằm dưới sự kiểm soát của Thổ Nhĩ Kỳ. Năm 1519, Montenegro trở thành lãnh thổ tự trị trong Đế quốc Ottoman và hưởng quyền tự trị khá lớn như: có chính phủ, tòa án và quân đội riêng. Sau chiến tranh Candy (1645-1669) Montenegro lại giành được độc lập mở đầu một thời kì tranh giành quyền lực giữa các sắc tộc và tôn giáo.

Ngày 13 tháng 7 năm 1878, Montenegro được công nhận là quốc gia độc lập đứng đầu là Nikolas I.

Những năm đầu của chiến tranh thế giới thứ nhất, Montenegro đứng về phía Anh, Pháp, Nga để chống lại Áo-Hung và bị chiếm đóng. Năm 1918, Montenegro được giải phóng.

=== Vương quốc Nam Tư ===
Từ ngày 26 tháng 11 năm 1918 đến ngày 3 tháng 10 năm 1929, Montenegro là một phần của Vương quốc Serbia – Croatia – Slovenia. Sau đó đến ngày 27 tháng 1 năm 1941 thuộc Vương quốc Nam Tư.

=== Chiến tranh thế giới thứ hai và Nam Tư xã hội chủ nghĩa ===
Tháng 4 năm 1941, Đức Quốc Xã, Vương quốc Ý và những đồng minh phe Trục khác xâm lược Vương quốc Nam Tư. Lực lượng của Ý chiếm đóng Montenegro và thành lập Tỉnh Montenegro thuộc Ý.

Tháng 5 năm 1941, chi bộ Montenegro của Đảng Cộng sản Nam Tư bắt đầu chuẩn bị tổ chức nổi dậy vào giữa tháng 7. 6.000 đảng viên, đoàn viên Đoàn Thanh niên Cộng sản được tổ chức thành các biệt đội du kích. Ngày 13 tháng 7 năm 1941, lực lượng cộng sản tiến hành khởi nghĩa vũ trang tại Montenegro, được một số nhà sử học coi là cuộc khởi nghĩa vũ trang đầu tiên ở châu Âu bị Đức Quốc Xã chiếm đóng.

Từ năm 1945 đến năm 1992, Montenegro nằm trong Liên bang Nam Tư.

=== Cộng hòa Liên bang Nam Tư ===
Sau khi Cộng hòa Liên bang Xã hội chủ nghĩa Nam Tư tan rã vào năm 1992, Montenegro tiếp tục là một phần của Cộng hòa Liên bang Nam Tư cùng với Serbia. Trong cuộc trưng cầu ý dân về chủ quyền vào năm 1992, 96% cử tri Montenegro bỏ phiếu ủng hộ thành lập liên bang với Serbia với tỷ lệ cử tri đi bỏ phiếu là 66%. Các đảng đối lập như Liên minh Tự do Montenegro, Đảng Dân chủ Xã hội và Đảng Xã hội, cũng như những đảng dân tộc thiểu số như Liên đoàn Dân chủ Montenegro, tẩy chay cuộc trưng cầu ý dân.

=== Độc lập ===
Trong cuộc trưng cầu ý dân độc lập Montenegro vào ngày 21 tháng 5 năm 2006, 230.661 cử tri (55,5%) bỏ phiếu ủng hộ độc lập, 185.002 cử tri bỏ phiếu phản đối (44,5%). Kết quả trưng cầu ý dân được công nhận vì vừa đủ ngưỡng 55% cần thiết theo quy định của Liên minh châu Âu. Serbia, các quốc gia thành viên Liên minh châu Âu và các thành viên thường trực Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc đều công nhận Montenegro là một quốc gia độc lập.

Ngày 3 tháng 6 năm 2006, Quốc hội Montenegro tuyên bố độc lập Montenegro, chính thức xác nhận kết quả trưng cầu ý dân. Ngày 28 tháng 6 năm 2006, Montenegro trở thành thành viên thứ 192 của Liên Hợp Quốc.

Montenegro gia nhập NATO vào tháng 6 năm 2017, mặc dù bị Nga nỗ lực phá hoại. Chính phủ Nga tuyên bố sẽ đáp trả Montenegro trong tương lại.

Montenegro bắt đầu đàm phán gia nhập Liên minh châu Âu vào năm 2012. Năm 2018, Montenegro lùi mục tiêu gia nhập Liên minh châu Âu vào năm 2022 đến năm 2025. Tính đến năm 2024, tất cả 33 chương đàm phán gia nhập đã được mở và ba chương đã hoàn thành có điều kiện. Montenegro đang sửa đổi luật cho phù hợp với tiêu chuẩn thành viên Liên minh châu Âu.

Trong cuộc bầu cử tổng thống tháng 3 năm 2023, Jakov Milatovic thuộc phong trào Europe Now thân Tây, trúng cử tổng thống, đánh bại tổng thống đương nhiệm Milo Djukanovic. Europe Now giành được nhiều ghế nhất trong cuộc bầu cử Quốc hội năm 2023. Ngày 31 tháng 10 năm 2023, Milojko Spajic thuộc đảng Europe Now được bổ nhiệm làm thủ tướng và thành lập một chính phủ liên hiệp thân Liên minh châu Âu.

== Địa lý ==
Montenegro nằm ở Đông Nam Âu, phía bắc giáp Bosnia và Herzegovina, phía đông giáp Serbia, phía nam và tây nam giáp biển Adriatic. Lãnh thổ chủ yếu là đồi núi cao từ 800 m đến 2400 m. Có dải đồng bằng hẹp dọc theo bờ biển khúc khuỷu lởm chởm tựa lưng vào những núi đá vôi.

Các ngọn núi tạo thành địa hình nước này gồ ghề nhất ở châu Âu, độ cao trung bình của các ngon núi ở Montenegro cao hơn 2.000 mét. Một trong những đỉnh núi đáng chú ý là Bobotov Kuk ở vùng núi Durmitor, đạt đến độ cao 2.522 mét. Các dãy núi ở Montenegrin hình thành do băng bị xói mòn ở các bộ phận của bán đảo Balkan trong thời kỳ băng hà cuối cùng.

=== Đa dạng sinh học ===
Sự đa dạng của cơ sở địa chất, khí hậu, cảnh quan và đất, cũng như vị trí của Montenegro trên bán đảo Balkan và biển Adriatic, tạo điều kiện cho sự hình thành đa dạng sinh học với giá trị rất cao, đưa Montenegro trở thành khu vực quan trọng về sự đa dạng sinh học của châu Âu và thế giới. Số lượng loài mỗi phân bổ trên 1 km² diện tích của Montenegro là 0,837, đây là chỉ số cao nhất trong tất cả các nước châu Âu.

Hồ nước ngọt Algea của Montenegro cho đến nay có 1200 loài và giống đã được mô tả.

Thực vật bậc cao có mạch của Montenegro có 3250 loài. Số loài đặc hữu là 392 loài, được xem là tỉ lệ cao trong sự đa dạng sinh học ở các nước khu vực Balkan.

Hồ Skadar là một trong những hồ nước quan trọng nhất, là nơi sinh sống của 40 loài cá nước ngọt, trong đó có các loài di cư từ biển đến hệ sinh thái nước ngọt, ví dụ: như cá chình (Anguilla Anguilla). Đến nay, đã có 40.742 loài cá biển đã được đăng ký tại Montenegro đại diện cho 70% của loài đặc hữu tại Địa Trung Hải.

Hiện tại có 56 loài (18 loài lưỡng cư và 38 loài bò sát) và 69 phân loài được ghi trong 38 chi hiện diện ở Montenegro. Vùng núi Lovćen và Prokletije nổi bật là điểm đặc biệt nóng của amphebians và bò sát ở Montenegro.

Trong số 526 loài chim của châu Âu thì có 333 loài được cho là thường xuyên hiện diện ở Montenegro. Trong số đó, có 204 loài làm tổ ở Montenegro.

== Chính trị ==
Montenegro là một nước cộng hòa đại nghị theo hệ thống đa đảng. Hiến pháp hiện hành được ban hành vào năm 2007, quy định Montenegro là một "nhà nước dân sự, dân chủ, sinh thái, công bằng xã hội, pháp quyền".

Tổng thống Montenegro là nguyên thủ quốc gia, được bầu trực tiếp với nhiệm kỳ 5 năm. Tổng thống thay mặt Montenegro về đối ngoại, công bố luật của Quốc hội, quyết định tổ chức bầu cử Quốc hội, đề cử ứng cử viên thủ tướng, chủ tịch và các thẩm phán Tòa án Hiến pháp trước Quốc hội. Tổng thống cũng có quyền đề nghị Quốc hội trưng cầu ý dân, ân xá, đặc xá và tặng thưởng các giải thưởng, danh hiệu nhà nước. Tổng thống là một thành viên Hội đồng Quốc phòng tối cao Montenegro.

Chính phủ Montenegro là cơ quan hành pháp của Montenegro, gồm thủ tướng, các phó thủ tướng và các bộ trưởng. Thủ tướng là người đứng đầu chính phủ.

Quốc hội Montenegro là cơ quan lập pháp đơn viện, gồm 81 đại biểu, mỗi đại biểu đại diện cho 6.000 cử tri. Quốc hội có quyền làm luật, phê chuẩn điều ước quốc tế, bổ nhiệm thủ tướng, thành viên Chính phủ và các thẩm phán của tất cả các tòa án, quyết định ngân sách quốc gia và thực hiện những nhiệm vụ khác theo quy định Hiến pháp. Quốc hội có quyền bỏ phiếu bất tín nhiệm Chính phủ theo đa số.

=== Quân đội ===
Quân đội Montenegro gồm các quân chủng Lục quân, Hải quân và Không quân. Tính đến năm 2009, nó được tổ chức như một đội quân thường trực đầy đủ và chuyên nghiệp thuộc Bộ Quốc phòng với mục đích bảo vệ và bảo vệ chủ quyền Montenegro. Mục tiêu của Montenegro là gia nhập NATO sau khi hiện đại hóa và tổ chức lại quân đội. Kế hoạch tương lai cho quân đội là tham gia vào nhiệm vụ gìn giữ hòa bình thông qua Liên Hợp Quốc và NATO trong Lực lượng Hỗ trợ an ninh quốc tế.

=== Phân cấp hành chính ===
Montenegro được chia thành 23 thị trấn ("opština)", và hai khu tự quản đô thị, phân khu của khu tự quản Podgorica:
- Andrijevica
- Bar
- Berane
- Bijelo Polje
- Budva
- Cố đô Hoàng gia Cetinje
- Danilovgrad
- Gusinje
- Herceg Novi
- Kolašin
- Kotor
- Mojkovac
- Nikšić

- Petnjica
- Plav
- Plužine
- Pljevlja
- Thành phố Thủ đô Podgorica
- Golubovci
- Tuzi
- Rožaje
- Šavnik
- Tivat
- Ulcinj
- Žabljak

== Kinh tế ==
Nền kinh tế Montenegro chủ yếu dựa trên dịch vụ và đang chuyển đổi thành một nền kinh tế thị trường. Năm 2019, GDP danh nghĩa của Montenegro là 5,424 tỷ đô la Mỹ, GDP sức mua tương đương là 12,516 tỷ đô la Mỹ, GDP bình quân đầu người là 20.083 đô la Mỹ. Theo dữ liệu Cục Thống kê Liên minh châu Âu, GDP bình quân đầu người của Montenegro đạt 48% trunhg bình Liên minh châu Âu vào năm 2018.

== Nhân khẩu ==
Theo kết quả điều tra dân số năm 2023, dân số của Montenegro là 623.633 người. Montenegro là một nhà nước đa dân tộc và không có dân tộc chiếm đa số. Người Montenegro chiếm 41,1% dân số, người Serbia chiếm 32,9%, người Bosniak chiếm 9,45%, người Albania chiếm 4,99% và người Nga chiếm 2,01%.

=== Ngôn ngữ ===
Tiếng Montenegro là ngôn ngữ chính thức của Montenegro. Nhà nước công nhận tiếng Serbia, tiếng Bosnia, tiếng Albania và tiếng Croatia. Tiếng Montenegro, tiếng Serbia, tiếng Bosnia và tiếng Croatia có tính thông hiểu lẫn nhau vì cùng thuộc tiếng Serbia-Croatia. Tiếng Serbia là ngôn ngữ được sử dụng nhiều nhất tại Montenegro và là ngôn ngữ đầu tiên của 43,18% dân số, trong khi 34,52% dân số sử dụng tiếng Montenegro. 6,98% dân số sử dụng tiếng Bosnia, 5,25% sử dụng tiếng Albania, 2,36% sử dụng tiếng Nga.

=== Tôn giáo ===
Chính thống giáo Đông phương là tôn giáo phổ biến tại Montenegro. 71,1% dân số theo Chính thống giáo Đông phương. Giáo hội Chính thống giáo Serbia là giáo hội lớn nhất, phổ biến nhất tại Montenegro, với ước tính 90% tín đồ Chính thống giáo tại Montenegro thuộc giáo hội, trong khi 10% tín đồ theo Giáo hội Chính thống giáo Montenegro, một giáo hội ly giáo khỏi Giáo hội Chính thống giáo Serbia vào năm 1993. Giáo hội Chính thống giáo Montenegro không được Tòa Thượng phụ Đại kết Constantinople không công nhận và không hiệp thông với bất cứ giáo hội Chính thống giáo nào khác.

== Liên kết ngoài ==
- Website chính thức của Chính phủ Montenegro (bằng tiếng Anh)
- Montenegro trong "The World Factbook" của Cơ quan Tình báo Trung ương Hoa Kỳ
- Montenegro. "Encyclopædia Britannica".
- Montenegro profile trong BBC News
- Montenegro from "UCB Libraries GovPubs"
- Culture Corner – leading Montenegrin web portal for culture
- Website chính thức của Vườn quốc gia Montenegro