Tinh tinh

Tinh tinh (Danh pháp hai phần: Pan troglodytes) là một loài vượn lớn bản địa của các khu rừng và thảo nguyên ở vùng nhiệt đới châu Phi. Tinh tinh thuộc chi Tinh tinh ("Pan"), Họ Người, bộ Linh trưởng, được Blumenbach mô tả vào năm 1775. Tinh tinh có bốn phân loài đã được xác nhận và một phân loài thứ năm được đề xuất. Họ hàng gần của nó - loài Bonobo thường được gọi là tinh tinh lùn, trong khi đó loài này thường được gọi là tinh tinh thông thường. Tinh tinh và tinh tinh lùn là hai loài duy nhất trong chi "Pan". Bằng chứng từ hóa thạch và giải trình tự ADN cho thấy "Pan" là một đơn vị phân loại chị em với dòng dõi con người và do đó là họ hàng sống gần nhất của con người.

Tinh tinh được bao phủ bởi một lớp lông đen thô nhưng mặt, ngón tay, ngón chân, lòng bàn tay và lòng bàn chân của chúng không có lông. Chúng lớn hơn và khỏe mạnh hơn tinh tinh lùn, thường nặng khoảng đối với con đực và khoảng đối với con cái, và cao khoảng .

Tinh tinh sống theo bầy đàn có quy mô từ 15 đến 150 thành viên, mặc dù vào ban ngày các cá thể di chuyển và kiếm ăn theo những nhóm nhỏ hơn nhiều. Loài này sống theo hệ thống phân cấp do con đực thống trị một cách nghiêm ngặt, trong đó các tranh chấp thường được giải quyết mà không cần đến bạo lực. Hầu như tất cả các quần thể tinh tinh đều được ghi nhận có sử dụng các công cụ, tinh tinh chế tạo que, đá, cỏ và lá và sử dụng chúng để săn bắt và lấy mật ong, mối, kiến, các loại hạt và nước. Loài này cũng được phát hiện biết tạo ra các que nhọn để đâm các loài động vật có vú nhỏ. Thời kỳ mang thai của chúng là tám tháng. Con non được cai sữa khi được khoảng ba tuổi nhưng thường duy trì mối quan hệ chặt chẽ với mẹ trong nhiều năm sau đó.

Tinh tinh được liệt kê trong Sách đỏ IUCN là loài có nguy cơ tuyệt chủng. Ước tính có khoảng 170.000 đến 300.000 cá thể trong phạm vi phân bố của loài. Các mối đe dọa lớn nhất đối với tinh tinh là mất môi trường sống, săn trộm và bệnh tật. Mặc dù tinh tinh đã từng được nuôi làm thú cưng nhưng sức mạnh, tính hung dữ và tính khó đoán của chúng khiến chúng trở nên nguy hiểm trong vai trò này. Hàng trăm con đã được nuôi trong các phòng thí nghiệm để nghiên cứu, đặc biệt là ở Hoa Kỳ. Nhiều nỗ lực đã được thực hiện để dạy các ngôn ngữ như Ngôn ngữ ký hiệu Hoa Kỳ cho tinh tinh, nhưng thành công vẫn còn hạn chế.

== Phân loại ==
Loài vượn lớn đầu tiên được khoa học phương Tây biết đến vào thế kỷ 17 là "orang-outang" (chi "Pongo"), cái tên địa phương tiếng Mã Lai được bác sĩ người Hà Lan Jacobus Bontius ghi lại ở Java. Năm 1641, nhà giải phẫu người Hà Lan Nicolaes Tulp đã áp dụng cái tên này cho một con tinh tinh hoặc tinh tinh lùn được đưa đến Hà Lan từ Angola. Một nhà giải phẫu người Hà Lan khác là Peter Camper đã mổ xẻ các mẫu vật từ Trung Phi và Đông Nam Á vào những năm 1770, từ đó ghi nhận sự khác biệt giữa vượn châu Phi và châu Á. Vào năm 1775, nhà tự nhiên học người Đức Johann Friedrich Blumenbach đã phân loại tinh tinh là "Simia troglodytes". Một nhà tự nhiên học người Đức khác là Lorenz Oken đã đặt ra chi "Pan" vào năm 1816. Tính đến năm 1933, tinh tinh lùn được công nhận là một loài khác biệt với loài tinh tinh.

=== Tiến hóa ===
Mặc dù có rất nhiều hóa thạch "Homo" được tìm thấy nhưng mãi cho đến năm 2005 hóa thạch "Pan" mới được mô tả. Các quần thể tinh tinh hiện có ở Tây và Trung Phi không trùng lặp với các địa điểm hóa thạch người chính ở Đông Phi, nhưng hiện đã có báo cáo về hóa thạch tinh tinh từ Kenya. Điều này cho thấy cả con người và các thành viên của nhánh "Pan" đều hiện diện ở Thung lũng Tách giãn Đông Phi trong thời kỳ Trung Pleistocene.

Theo các nghiên cứu được các nhà nghiên cứu tại Đại học George Washington công bố vào năm 2017, tinh tinh lùn, cùng với tinh tinh, đã tách khỏi dòng dõi con người vào khoảng 8 triệu năm trước; sau đó khoảng 2 triệu năm trước tinh tinh lùn đã tách khỏi dòng dõi tinh tinh thông thường. Một nghiên cứu di truyền học khác vào năm 2017 cho thấy đã xuất hiện hiện tượng nhập gen cổ đại từ tinh tinh lùn vào tổ tiên của các loài tinh tinh miền trung và miền đông vào khoảng từ 200.000 đến 550.000 năm trước.

=== Phân loài và tình trạng quần thể ===
Đã có bốn phân loài của tinh tinh được công nhận, cùng với đó là khả năng tồn tại một phân loài thứ năm:

- Tinh tinh miền trung hay còn gọi là tschego ("Pan troglodytes troglodytes"), được tìm thấy ở Cameroon, Cộng hòa Trung Phi, Guinea Xích Đạo, Gabon, Cộng hòa Congo và Cộng hòa Dân chủ Congo với khoảng 140.000 cá thể tồn tại trong tự nhiên.
- Tinh tinh miền tây ("P. troglodytes verus"), được tìm thấy ở Bờ Biển Ngà, Guinea, Liberia, Mali, Sierra Leone, Guinea-Bissau, Senegal và Ghana với khoảng 52.800 cá thể vẫn còn tồn tại.
- Tinh tinh Nigeria-Cameroon ("P. troglodytes ellioti" (còn được gọi là "P. t. vellerosus")), sống trong các khu vực rừng rậm trên khắp Nigeria và Cameroon, với 6000–9000 cá thể vẫn còn tồn tại.
- Tinh tinh miền đông ("P. troglodytes schweinfurthii" , được tìm thấy ở Cộng hòa Trung Phi, Nam Sudan, Cộng hòa Dân chủ Congo, Uganda, Rwanda, Burundi, Tanzania và Zambia, với khoảng 180.000–256.000 cá thể vẫn còn tồn tại trong tự nhiên.
- Tinh tinh đông nam, "P. troglodytes marungensis", ở Burundi, Rwanda, Tanzania và Uganda. Colin Groves lập luận rằng đây là một phân loài được tạo ra bởi đủ sự khác biệt giữa quần thể phía bắc và phía nam của "P. t. schweinfurthii", nhưng nó không được IUCN công nhận.

==Mô tả==
Tinh tinh thường sinh sống ở Tây và Trung Phi. Họ hàng gần nhất với nó là bonobo ("Pan paniscus"), được tìm thấy tại các cánh rừng của Cộng hòa dân chủ Congo. Ranh giới địa lý giữa hai loài này là sông Congo.

Tinh tinh trưởng thành có thể cân nặng và cao khi đứng thẳng. Thời gian mang thai kéo dài 8 tháng. Con tinh tinh sơ sinh là cai sữa khoảng ba năm tuổi, nhưng thường duy trì một mối quan hệ gần gũi với mẹ của nó trong vài năm nữa, nó đạt đến tuổi dậy thì ở độ tuổi lên 8 hoặc 10, và tuổi thọ của nó trong điều kiện nuôi nhốt là khoảng 50 năm.

Tinh tinh sống phổ biến ở các nhóm có từ 15 đến 150 thành viên, mặc dù các cá thể đi và kiếm thức ăn thành nhóm nhỏ hơn nhiều trong ngày. Cuộc sống các loài trong một hệ thống cấp bậc nghiêm ngặt, con đực thống trị, có nghĩa là tranh chấp có thể được giải quyết mà không cần bạo lực. Gần như tất cả các quần thể tinh tinh đã được ghi nhận có thể sử dụng các công cụ, dậy được sửa đổi, đá, cỏ, và lá và sử dụng chúng để lấy mật ong, mối, kiến, các loại hạt, và nước. Loài này cũng đã được tìm thấy tạo gậy mài nhọn để đâm Galago senegalensis ra khỏi lỗ nhỏ trên cây.

Tinh tinh được liệt kê trong Sách đỏ IUCN và loài nguy cấp. Từ 170.000 và 300.000 cá thể được ước tính trên phạm vi của nó trong rừng và hoang mạc của Tây và Trung Phi. Các mối đe dọa lớn nhất đối với tinh tinh là tình trạng phá hủy môi trường sống, săn bắn và bệnh tật. Tinh tinh hiếm khi thọ quá 40 năm trong điều kiện sống hoang dã, nhưng có thể sống tới 60 năm trong điều kiện giam giữ và con tinh tinh có tên gọi là Cheetah trong phim Tarzan sống đến 80 tuổi.

Mặc dù khoa học từ lâu đã nghi ngờ tuyên bố này, nhưng nó đã được chứng minh rằng tinh tinh có thể cư xử đoàn kết với các thành viên trong nhóm của chúng và tự đặt mình ở vị trí thứ hai.

Một nghiên cứu năm 2022 chứng tỏ hành vi học tập mang tính xã hội tồn tại ở loài tinh tinh, dựa trên bằng chứng về hoạt động đào giếng tìm nước sạch.