Chiến tranh Hoa Kỳ-Philippines

Cuộc chiến tranh Philippines-Mỹ (còn gọi là Chiến tranh Philippines, Cuộc nổi dậy Philippines, Cuộc nổi dậy Tagalog; tiếng Tagalog: "Digmaang Pilipino-Amerikano", tiếng Tây Ban Nha: "Guerra Filipino-Estadounidense", tiếng Anh: "Philippine-American War") là một cuộc xung đột vũ trang giữa Đệ nhất Cộng hòa Philippines (tiếng Tây Ban Nha: República Filipina, tiếng Tagalog: Republikang Pilipino, tiếng Anh: First Philippine Republic) và Hoa Kỳ kéo dài từ ngày 4 tháng 2 năm 1899 đến ngày 2 tháng 7 năm 1902. Chiến tranh là sự tiếp nối của cuộc đấu tranh giành độc lập của Philippines bắt đầu năm 1896 với cuộc Cách mạng Philippines. Cuộc xung đột nảy sinh khi Đệ nhất Cộng hòa Philippines phản đối các điều khoản của Hiệp ước Paris, trong đó Hoa Kỳ đã chiếm Philippines từ Tây Ban Nha, chấm dứt cuộc Chiến tranh Tây Ban Nha-Mỹ.

Cuộc chiến nổ ra giữa các lực lượng của Hoa Kỳ và của Cộng hòa Philippines vào ngày 4 tháng 2 năm 1899, trong trận chiến thứ hai được gọi là Trận đánh Manila. Vào ngày 2 tháng 6 năm 1899, Đệ nhất Cộng hòa Philippines chính thức tuyên chiến với Hoa Kỳ. Cuộc chiến chính thức kết thúc vào ngày 2 tháng 7 năm 1902 với một chiến thắng cho Hoa Kỳ. Tuy nhiên, một số nhóm người Philippines do các cựu chiến binh của Katipunan dẫn đầu đã tiếp tục chiến đấu với lực lượng Mỹ trong nhiều năm. Trong số những người lãnh đạo này có tướng Macario Sakay, một thành viên cựu chiến binh Katipunan, người nắm giữ chức vụ tổng thống của "Cộng hòa Tagalog" được thành lập năm 1902 sau khi bắt giữ Tổng thống Emilio Aguinaldo. Các nhóm khác tiếp tục chiến đấu ở các vùng hẻo lánh và hòn đảo, bao gồm người Moro và người Pulahanes, cho tới khi đánh bại lần cuối của họ tại Trận Bud Bud Bagsak vào ngày 15 tháng 6 năm 1913.

Chiến tranh và sự chiếm đóng của Hoa Kỳ đã làm thay đổi cảnh quan văn hoá của các hòn đảo, vì người ta đã phải đối mặt với khoảng 200.000 đến 250.000 người Philippines bị chết, và việc đưa tiếng Anh vào các hòn đảo như là ngôn ngữ chính của chính phủ, giáo dục, kinh doanh, công nghiệp, và giữa các gia đình và các cá nhân được giáo dục ngày càng nhiều trong thập kỷ tới. Việc chiếm đóng Philippines đã bị người dân bản địa phản đối gay gắt khiến Mỹ buộc phải cho phép nơi này dần dần được tự trị.

Năm 1902, Quốc hội Hoa Kỳ thông qua Đạo Luật Tổ chức Philippines để thành lập Nghị viện Philippines mà các thành viên của nghị viện sẽ được dân chúng Philippines bầu ra. Đạo luật này sau đó bị thay thế bởi Đạo luật Tự trị Philippines vào năm 1916. Trong đạo luật này có chứa tuyên bố bằng văn bản và chính thức đầu tiên về sự cam kết của Chính phủ Hoa Kỳ dần dần trao trả độc lập cho Philippines. Đạo luật Độc lập Philippines năm 1934 thiết lập nên Thịnh vượng chung Philippines vào năm sau đó. Đây là một hình thức độc lập hạn chế, và thiết lập một tiến trình với kết cục là sự trao trả nền độc lập cho Philippines (ban đầu được dự tính là vào năm 1944, nhưng bị gián đoạn và trì hoãn vì Thế chiến II). Hoa Kỳ trao trả độc lập cho Philippines trong hòa bình vào năm 1946, sau Chiến tranh Thế giới II và sự chiếm đóng của Nhật Bản tại Philippines bằng Hiệp ước Manila được ký kết giữa hai chính phủ của hai quốc gia này, lúc đó thì mối quan hệ đồng minh thân thiết giữa 2 nước cũng được thiết lập và duy trì cho đến ngày nay.

==Tham khảo==
- (note: page number info in short footnotes citing this work may be incorrect—work is underway to correct this)
- "Race-Making and Colonial Violence in the Hoa Kỳ Empire: The Philippine–American War as Race War," "Diplomatic History", Vol. 30, No. 2 (April 2006), 169–210. (version at Japanfocus.org).
- See also Moorfield Storey và Julian Codman (1902). .
==Đọc thêm==
- Legarda, Benito J. Jr. (2001). "The Hills of Sampaloc: the Opening Actions of the Philippine–American War, February 4–5, 1899". Makati: Bookmark. ISBN 978-971-569-418-6.
- Stewart, Richard W. General Editor, Ch. 16, Transition, Change, and the Road to war, 1902–1917" , in "American Military History, Volume I: The United States Army and the Forging of a Nation, 1775–1917" , Center of Military History, United States Army, ISBN 0-16-072362-0.
- Edward Stratemeyer. (1898). .
- Ralph Bonehill. (1899). .
- Edward Stratemeyer. (1900). .
- Edward Stratemeyer. (1901). .
- The "Lodge Committee" (a.k.a. Philippine Investigating Committee) hearings and a great deal of documentation were published in three volumes (3000 pages) as S. Doc. 331, 57th Cong., 1st Session An abridged version of the oral testimony can be found in: "American Imperialism and the Philippine Insurrection: Testimony Taken from Hearings on Affairs in the Philippine Islands before the Senate Committee on the Philippines—1902"; edited by Henry F Graff; Publisher: Little, Brown; 1969.
- Wilcox, Marrion. "Harper's History of the War". Harper, New York and London 1900, reprinted 1979. [Alternate title: "Harper's History of the War in the Philippines"]. Also reprinted in the Philippines by Vera-Reyes.

==Liên kết ngoài==
- The American Peril - An Examination of the Spanish–American War and the Philippine Insurrection by Dan Carlin
- War Arnaldo Dumindin
- Images from the Philippine-United States War historicaltextarchive.com
- Philippine Centennial Celebration MSC Computer Training Center.
- The Matter of the Philippines, from Birth of an American Empire ,
- (Spanish) (archived from the original on 2006-10-15)
- A brief description of the war between the United States and the Philippines, which began in 1899.
- by Mariano "Anong" Santos, "Pinoy Newsmagazine", August 2006 (archived on 2008-02-13)
- "Imperial Amnesia" by John B. Judis, "Foreign Policy", July/August 2004
- The Philippine Revolutionary Records at Filipiniana.net (archived on 2009-05-25).
- (archived on 2011-05-11)
- (archived on 2011-05-11)
- of Philippine–American War
- "Booknotes" interview with Stanley Karnow on "In Our Image: America's Empire in the Philippines", ngày 28 tháng 5 năm 1989.
- No. 15 Spanish 12-pounder Photo of a bronze cannon captured by the Americans in Manila.
- Philippine–American War - 1899-1902 (videos)
- Spanish–American War Reenactment Groups