Nguyễn Như Ái

Nguyễn Như Ái (20 tháng 1 năm 1925 – 2004) là một nhà quay phim, đạo diễn, nhà làm phim tài liệu kỳ cựu của nền điện ảnh Cách mạng Việt Nam. Ông tham gia điện ảnh từ những ngày đầu của Chiến dịch Điện Biên Phủ và là một trong những nhà quay phim làm nên sự thành công của hàng loạt bộ phim tài liệu về chiến dịch này. Là một trong năm nhà quay phim khoa học đầu tiên của nền điện ảnh Việt Nam, ông đã để lại nhiều dấu ấn với hàng loạt bộ phim phổ cập khoa học chất lượng cao, liên tiếp nhận được giải thưởng tại các kỳ Liên hoan phim Việt Nam. Trong suốt sự nghiệp của mình, ông đã để lại nhiều tác phẩm ấn tượng như "Ðiện Biên Phủ", "Vài hình ảnh về đời hoạt động của Hồ Chủ tịch", "Trở lại Ðiện Biên", "Ong mắt đỏ." Năm 1993, ông được nhà nước phong tặng danh hiệu Nghệ sĩ ưu tú.

== Cuộc đời ==
Nguyễn Như Ái sinh ngày 20 tháng 1 năm 1925 tại thôn Yên Lã, xã Tân Hồng, huyện Tiên Sơn (nay là thành phố Từ Sơn), tỉnh Bắc Ninh, trong một gia đình vốn làm nghề thầy thuốc và dạy chữ Nho. Cha ông là Nguyễn Như Hoán, từng học tại Trường Sư phạm Đông Dương. Sau khi tốt nghiệp, cụ Hoán kế nghiệp con đường dạy học của gia đình. Cụ từng đi dạy học ở nhiều nơi như Hải Dương, Hải Phòng, Cao Bằng, rồi sau đó về lập nghiệp tại Hưng Yên. Tuổi thơ của Nguyễn Như Ái gắn liền với sự dạy bảo của cha. Năm 1941 khi vừa 16 tuổi, ông được gửi ra Hà Nội để theo học tại Trường Cao đẳng Tiểu học Đông Dương. Tại đây, ông đã trở thành học trò của thầy Nguyễn Văn Hiếu – người về sau được phong tặng danh hiệu Nhà giáo Nhân dân.

Lúc bấy giờ vì cuộc sống khó khăn, gia đình không thể chu cấp tiền học, Nguyễn Như Ái phải đi làm để kiếm sống. Tháng 9 năm 1943, ông vào nam mưu sinh, làm nhiều công việc khác nhau từ khuân vác, thợ sơn đến làm thuê tại một hiệu ảnh. Trong thời gian làm tại hiệu ảnh, ông đã học được một số kiến thức và kinh nghiệm với ống kính. Những lúc thợ chính vắng mặt, ông cũng có thể tiếp và chụp ảnh cho khách. Đến năm 1945 khi Cách mạng Tháng Tám bùng nổ, ông nhập ngũ và được điều ra tỉnh đội Hưng Yên làm công tác tuyên huấn. Do biết nghề ảnh mà ông được phân công vừa chụp ảnh vừa chiếu bóng. Đến năm 1954, 9 năm sau khi nhập ngũ, ông bắt đầu sự nghiệp với điện ảnh trong một lần tình cờ găp đạo diễn Phạm Văn Khoa tại khu Đồi Cọ – thủ phủ của điện ảnh cách mạng Việt Nam lúc bấy giờ – khi phải lên Việt Bắc đổi phim. Vì có khả năng đọc trôi chảy thuyết minh bằng tiếng Pháp, lại có kinh nghiệm với nhiếp ảnh, ông được nhận vào Doanh nghiệp quốc gia chiếu bóng và chụp ảnh. Từ đây, ông bắt đầu sự nghiệp điện ảnh của mình với vai trò phụ quay trong bộ phim "Chiến thắng Điện Biên Phủ" và sau đó là bộ phim "Tiếp quản thủ đô".

Năm 1960, ông chuyển về Xưởng phim Thời sự Tài liệu Việt Nam (nay là Hãng phim Tài liệu và Khoa học Trung ương) và công tác tại đây cho đến khi nghỉ hưu vào năm 1986. Trong thời gian này, ông có 3 năm (1968-1970) quay phim ở chiến trường Lào và 1 năm (1972) làm phim ở mặt trận Trị-Thiên-Huế. Ông qua đời vào năm 2004.

== Nhà làm phim tài liệu ==
=== Những tác phẩm đầu tay ===
Năm 1954, khi quân dân Việt Nam đang ráo riết chuẩn bị cho Chiến dịch Điện Biên Phủ thì ngành điện ảnh Việt Nam cũng chuẩn bị lực lượng để ghi lại cuộc chiến này. Để có được bộ phim tài liệu hoàn chỉnh và cái nhìn tổng quan về chiến dịch, rất nhiều nhà làm phim tài liệu Việt Nam đã tham gia quay phim ở nhiều nơi khác nhau, đặc biệt là 2 tổ quay đã theo đoàn quân tiến sâu vào Điện Biên Phủ. Tổ thứ nhất bao gồm Nguyễn Ngọc Quỳnh, Nguyễn Quý Lục và Nguyễn Văn Sinh do Nguyễn Tiến lợi làm đội trưởng và đảm nhiệm quay phim chính. Tổ quay này đã bám sát trận địa suốt hơn 8 tháng để quay lại những thước phim từ chiến trường. Tổ thứ hai bao gồm Nguyễn Hồng Nghi, Nguyễn Thụ, Nguyễn Phu Cấn, Nguyễn Như Ái và Nguyễn Đăng Bảy. Tổ quay này được bổ sung vào giai đoạn cuối của chiến dịch, hoạt động chủ yếu ở khu vực trung tuyến, phụ trách quay các cảnh tiếp tế, vận tải lương thực, đạn dược, thuốc men cho chiến trường. Trên đường đến một bản làng người Thái để kịp quay cảnh trao trả tù binh Pháp, tổ quay phim đã đi đường tắt và lạc vào bãi mìn. Mìn nổ khiến cho nhà quay phim Nguyễn Thụ bị cắt nát bàn chân và sau đó phải nhờ bác sĩ người Pháp tiến hành cắt bỏ bàn chân khi không có cả thuốc tê hay thuốc mê.

Những thước phim chiến đấu ròng rã suốt nhiều tháng trời, kết hợp với những thước phim về sự chuẩn bị ở hậu phương, các công việc chuẩn bị ở hậu cần, tất cả được tổng hợp và biên tập nên bộ phim tài liệu "Điện Biên Phủ" (hay thường gọi là "Chiến thắng Điện Biên Phủ"). Sau khi hoàn thành, bộ phim đã được công chiếu rộng rãi ở nhiều quốc gia trên thế giới và được sự đón nhận mạnh mẽ của khán giả. Bộ phim không chỉ được xem là tác phẩm đánh dấu sự trưởng thành của nền điện ảnh cách mạng, mà còn là tác phẩm gây tiếng vang đầu tiên đánh dấu sự ra đời của điện ảnh Việt Nam. Trong sơ thảo Lịch sử điện ảnh cách mạng Việt Nam xuất bản năm 1983 của Cục Điện ảnh đã đánh giá: "Chiến thắng Điện Biên Phủ là tác phẩm tổng kết cả một giai đoạn phát triển đầu tiên của điện ảnh dân tộc Việt Nam trưởng thành trong chiến đấu". Bộ phim sau đó đã nhận được Bông sen vàng cho phim tài liệu nhân 20 năm thành lập ngành điện ảnh Việt Nam (1953–1973). Đến năm 2012, bộ phim tiếp tục giúp đạo diễn Nguyễn Tiến Lợi được truy tặng Giải thưởng Nhà nước về Văn học nghệ thuật cho lĩnh vực điện ảnh.

Ngay sau khi chiến dịch Điện Biên Phủ kết thúc, một đoàn làm phim của Liên Xô bao gồm các nhà làm phim tài liệu Roman Lazarevich Karmen, và Evgeny Mukhin đã sang Việt Nam để quay bộ phim tài liệu mang tên "Việt Nam". Ngoài đoàn làm phim đến từ Liên Xô, có các nhà làm phim Việt Nam đã tham gia vào công tác kỹ thuật, trong đó có Nguyễn Như Ái. Bên cạnh những thước phim được quay bằng cách dàn dựng lại bối cảnh, bộ phim còn sử dụng những thước phim được quay trong thời gian chiến dịch diễn ra của các nhà quay phim Việt Nam. Bản gốc của bộ phim vốn dĩ là phim màu. Sau khi hoàn thành bộ phim, đạo diễn Roman Karmen đã gửi tặng lại một bản cho các cộng sự người Việt Nam. Nhưng vì điều kiện kỹ thuật làm phim của Việt Nam tại những năm thập niên 50 còn thô sơ, không thể tráng được phim màu, nên khán giả Việt Nam chỉ biết đến bộ phim dưới dạng trắng đen cùng lời bình của nhà văn Nguyễn Đình Thi với tên gọi "Việt Nam trên đường thắng lợi". Năm 2004, Đài Truyền hình Việt Nam đã mua bản quyền bản phim màu từ Viện Lưu trữ phim ảnh - tài liệu quốc gia Liên bang Nga. Đến tháng 4, phiên bản màu với cái tên chính thức mới được phát sóng ở Việt Nam.

Năm 1959, Nguyễn Như Ái quay lại chiến trường Điện Biên Phủ cùng đoàn làm phim của đạo diễn Nguyễn Thụ và các nhà quay phim khác là Tô Cương, Dương Đình Thọ để thực hiện bộ phim "Trở lại Điện Biên". Bộ phim sau đó đã nhận được giải Lumunba tại tổ chức tại Jakarta, Indonesia vào năm 1964. Năm 1968, Nguyễn Như Ái được cử sang Lào để hỗ trợ nước bạn xây dựng đội ngũ phóng viên quay phim. Ông tham gia ghi hình các chiến dịch lớn của quân đội Pathet Lào và quân tình nguyện Việt Nam. Đến nay, những thước phim ghi lại những trận đánh ác liệt của liên quân Việt – Lào do Nguyễn Như Ái cùng các học trò quay vẫn được lưu giữ tại Cục Điện ảnh. Nhờ những đóng góp này mà ông được nhà nước Lào trao tặng nhiều huân huy chương.

=== "Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh" và "Ngày độc lập 2/9/1945" ===
==== Thu thập tư liệu ====
Sau khi Việt Nam và Hoa Kỳ ký hiệp định Paris 1973 về việc chấm dứt chiến tranh và tái lập hòa bình tại Việt Nam, Nguyễn Như Ái đã có cơ hội được thực hiện bộ phim tài liệu về thời gian Chủ tịch Hồ Chí Minh ở Pháp vào những năm 1920. Năm 1974, đoàn công tác gồm đạo diễn Phạm Kỳ Nam, biên kịch Hồng Hà và nhà quay phim Nguyễn Như Ái được Bộ Văn hóa cử sang các nước Pháp, Anh và Ý để thu thập tài liệu thực hiện bộ phim "Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh". Tại Paris, đoàn đã đến ngôi nhà số 9 ngõ Compoint, quận 17 Paris – nơi người thanh niên Nguyễn Ái Quốc từng sống và hoạt động cách mạng từ năm 1921 đến 1923 – để quay chụp và lấy tư liệu. Lúc bấy giờ, ngôi nhà có thể sắp bị phá dỡ nên đoàn đã ghi chép rất tỉ mỉ để có thể làm tư liệu cho việc dựng phim truyện sau này. Một địa điểm khác mà đoàn đến quay là ngôi nhà số 3 phố Marché des Patriarches – trụ sở Hội liên hiệp các dân tộc cùng khổ và báo "Người cùng khổ".

Năm 1920, Nguyễn Ái Quốc là người Đông Dương duy nhất tham dự Đại hội toàn quốc lần thứ 18 Đảng xã hội Pháp tại thành phố Tours. Trong chuyến công tác này, đoàn làm phim đã sưu tầm được đoạn phim quay cảnh đoàn đại biểu bước vào phòng họp và khẩu hiệu "Vô sản tất cả các nước đoàn kết lại!" phía sau Đoàn Chủ tịch Đại hội. Đây là những thước phim quý bởi lúc bấy giờ, phòng họp của đại hội đã trở thành một vườn hoa. Hơn 30 mét phim đã được đoàn công tác mua lại với giá không hề rẻ. Trước khi lên đường sang châu Âu, đoàn làm phim đã được Tổng Bí thư Trường Chinh giao nhiệm vụ tìm kiếm thước phim tài liệu quay lại khung cảnh ngày 2 tháng 9 năm 1945 khi Hồ Chủ tịch đọc bản "Tuyên ngôn độc lập" tại Quảng trường Ba Đình, Hà Nội. Khi đã sắp hoàn thành công việc thu thập tư liệu ở Pháp, một người lạ đã gửi tặng đoàn công tác những thước phim vô cùng quý giá về khung cảnh Quảng trường Ba Đình năm ấy, nhưng trong lúc vội vàng, đạo diễn Phạm Kỳ Nam đã không hỏi rõ nguồn gốc của cuộn phim.

==== Dựng phim ====
Theo thông tin từ Nghệ sĩ nhân dân Nguyễn Như Vũ – con trai của Nguyễn Như Ái, đồng thời là nguyên Tổng Giám đốc Hãng phim Tài liệu Khoa học Việt Nam, đoàn công tác của Nguyễn Như Ái còn tìm được 3 thước phim về Đông Dương giai đoạn này nhờ sự hỗ trợ của đạo diễn người Ba Lan . Một trong ba thước phim đã ghi lại khung cảnh Hà Nội vào ngày độc lập, từ hình ảnh người dân cầm biểu ngữ, đoàn xe tiến vào Quảng trường cho đến hình ảnh Chủ tịch Hồ Chí Minh trên lễ đài. Dựa trên những thước phim ít ỏi đó, đạo diễn Phạm Kỳ Nam và đạo diễn hình ảnh Lê Mạnh Thích đã bắt tay vào trau chuốt lại và dựng nên bộ phim tài liệu "Ngày độc lập 2/9/1945". Bên cạnh những thước phim tài liệu tìm được, Nguyễn Như Ái còn quay bổ sung những địa điểm quan trọng như Ngôi nhà số 48 Hàng Ngang – nơi Hồ Chí Minh viết Tuyên ngôn độc lập, cảnh lá cờ tung bay trong gió được quay trên nóc Sân vận động Hà Nội, cùng nhiều cảnh đẹp trên khắp cả nước.

Bộ phim chỉ dài khoảng 15 phút với những cảnh quay đơn giản, ngôn ngữ hình ảnh chắt lọc, cùng hàng loạt những bài hát quen thuộc đối với quân dân Việt Nam như "Du kích ca" (Đỗ Nhuận), "Cùng nhau đi hồng binh" (Đinh Nhu), "Tiến quân ca", "Chiến sĩ Việt Nam" (đều của Văn Cao), và kết thúc với lời bình, lời quốc dân tuyên thệ và đặc biệt là giọng đọc của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Xưởng phim Tài liệu Trung ương đã gấp rút sản xuất bộ phim và cho ra mắt khán giả vào đúng dịp lễ kỷ niệm 30 năm Ngày Quốc khánh Việt Nam năm 1975. Những thước phim đen trắng này thường xuyên xuất hiện trên truyền hình quốc gia vào dịp Quốc khánh Việt Nam.

Trong khoảng thời gian này, bộ phim "Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh" về chặng đường hoạt động cách mạng người thanh niên Nguyễn Ái Quốc từ năm 1917 đến năm 1923 cũng được đưa vào sản xuất và hoàn thiện. Bộ phim cũng được hoàn thành và cho ra mắt khán giả Việt Nam trong tháng 5 năm 1975 để kỷ niệm 45 năm ngày thành lập Đảng Lao động Việt Nam, 85 năm ngày sinh của Hồ Chủ tịch và 30 năm ngày thành lập nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Cả hai bộ phim "Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh" và "Ngày độc lập 2/9/1945" đều đánh dấu một bước tiến lớn của điện ảnh Việt Nam trong việc thực hiện và xây dựng phim tài liệu về Đảng Cộng sản Việt Nam, Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng như các lãnh đạo đương thời. Riêng bộ phim "Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh" đã sử dụng sáng tạo cấu trúc thủ pháp thể hiện: Quá khứ, hiện tại, thời gian, không gian được đồng hiện, đan xen để thể hiện nhịp điệu, tiết tấu cho tác phẩm. Bộ phim đã mở đầu cho hàng loạt phim tài liệu về những chặng đường hoạt động của Hồ Chủ tịch ở nước ngoài, được tiếp tục thực hiện khi Việt Nam đã thống nhất.

Hành trình tìm kiếm những tư liệu quý của đoàn công tác cũng như quá trình để thực hiện bộ phim tài liệu "Ngày độc lập 2/9/1945" đã trở thành nguồn cảm hứng của các thế hệ làm phim sau này. Năm 2003, đạo diễn Nguyễn Như Vũ đã thực hiện bộ phim phóng sự "Đi tìm những tác giả của bộ phim Ngày độc lập 2-9-1945" về chuyến công tác này của cha mình. Về sau, phóng sự này thường được chiếu kèm với bộ phim tài liệu gốc trong những dịp kỷ niệm Cách mạng Tháng Tám và Ngày Quốc khánh Việt Nam. Đến năm 2018, hành trình này tiếp tục trở thành đề tài của bộ phim tài liệu "Báu vật trở về" do Hãng phim Truyền hình Thành phố Hồ Chí Minh sản xuất và công chiếu nhân dịp kỷ niệm 70 năm Ngày Quốc khánh.

=== Những bộ phim tài liệu giành giải Bông sen ===
Từ năm 1960, Nguyễn Như Ái đã hợp tác cùng các đạo diễn Phạm Kỳ Nam và Nguyễn Hồng Nghi để thực hiện bộ phim tài liệu về đời hoạt động của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Sau đó bộ phim đã giành được giải Bông sen vàng nhân kỷ niệm 20 năm Điện ảnh Cách mạng Việt Nam. Sau đó, Nguyễn Như Ái và Phạm Kỳ Nam tiếp tục có cơ hội hợp tác trong chuyến công tác sang châu Âu. Cũng trong chuyến đi này, đoàn công tác của Nguyễn Như Ái đã được một Việt kiều Pháp là họa sĩ Mai Trung Thứ cung cấp những tư liệu về chuyến sang Pháp của Hồ Chủ tịch năm 1946 để đấu tranh trên bàn ngoại giao cho nền độc lập tự chủ của Việt Nam. Trong chuyến thăm Pháp, Hồ Chủ tịch đã có câu nói "Miền Nam trong trái tim tôi". Đạo diễn Phạm Kỳ Nam đã lấy chính câu nói này làm tiêu đề cho bộ phim tài liệu mới. Với bộ phim "Miền Nam trong trái tim tôi", đây là lần đầu tiên điện ảnh tài liệu Việt Nam có được một số tư liệu lớn quay hình ảnh Chủ tịch Hồ Chí Minh và những tư liệu quý về ông sưu tầm được ở nước ngoài. Đây cũng là nguồn tài liệu quan trọng để Việt Nam thực hiện những bộ phim tài liệu về vị lãnh tụ này. Tác phẩm này không chỉ giành được Bông sen bạc tại Liên hoan phim Việt Nam lần thứ 4 năm 1977, mà còn giúp đạo diễn Phạm Kỳ Nam chiến thắng tại hạng mục Đạo diễn xuất sắc nhất cho phim tài liệu. Hai bộ phim tài liệu từ sự hợp tác giữa Nguyễn Như Ái và Phạm Kỳ Nam đã được nhắc đến trong Từ điển Điện ảnh bách khoa toàn thư của Liên Xô là "Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh" (') và "Miền Nam trong trái tim tôi" (').

Năm 1984 khi sắp đến tuổi về hưu, Nguyễn Như Ái lại bắt tay vào sản xuất bộ phim tài liệu "Thầy trò chúng tôi" nói về người thầy năm xưa của ông là nhà giáo Nguyễn Văn Hiếu. Thầy là một nhà giáo nổi tiếng đương thời, đã dạy dỗ rất nhiều thế hệ học sinh, từ các Ủy viên Trung ương Đảng, các Bộ – Thứ trưởng, các vị tướng trong quân đội cho đến các văn nghệ sĩ. Bộ phim bắt đầu với khung cảnh người thầy gần 90 tuổi cùng các học trò cũng xấp xỉ 70, 80 tuổi cùng về thăm lại ngôi trường ngày xưa. Người xem đã có cơ hội xem được từng thế hệ học sinh như nhà văn Nguyễn Công Hoan, thiếu tướng Nguyễn Sơn, trung tướng Nguyễn Hòa, Bộ trưởng Đỗ Quốc Sam, nhạc sĩ Phong Nhã, họa sĩ Nguyễn Như Huân, luật sư Nguyễn Thành Vinh đến thăm người thầy Nguyễn Văn Hiếu khi thầy được nhà nước trao tặng Huân chương Độc lập. "Thầy và trò chúng tôi" đã gây ấn tượng mạnh với người xem bởi nội dung chứa nhiều sự nhân văn và ý nghĩa giáo dục. Bộ phim sau đó đã giành được Bông sen bạc tại Liên hoan phim Việt Nam lần thứ 7 năm 1985.

== Sự nghiệp làm phim khoa học ==
=== Các bộ phim phổ cập khoa học ===
Sau khi chiến tranh Đông Dương kết thúc vào năm 1954, một loại hình phim tài liệu mới bắt đầu xuất hiện tại Việt Nam. Phim phổ biến khoa học bắt đầu xuất hiện vào giai đoạn 1956–1957 với hai bộ phim đầu tiên là "Làm cho lúa tốt" của đạo diễn Trần Thịnh và "Giữ sức khỏe để sản xuất" của đạo diễn Khánh Dư. Về mặt thể hiện và kết cấu, hai bộ phim này đều chưa có quá nhiều điểm khác biệt so với các phim tài liệu trước đó, nhưng cũng đã hướng dẫn tương đối đầy đủ các thao tác, biện pháp, cách thực hiện dựa trên những kiến thức khoa học. Đây được xem là mầm mống đầu tiên tạo tiền đề cho sự ra đời của loại hình phim phổ biến khoa học. Sau hai bộ phim trên, Nguyễn Như Ái đã bắt tay vào thực hiện bộ phim "Chống đau mắt hột". Đây là tác phẩm đầu tiên ông đảm nhiệm vai trò quay phim chính và cũng là bộ phim khoa học đầu tiên được xây dựng với sự hợp tác của cơ quan chuyên môn, với sự hỗ trợ của Bộ trưởng Bộ Y tế Phạm Ngọc Thạch.

Trong giai đoạn 1959–1962, điện ảnh Việt Nam lần lượt xuất hiện những bộ phim khoa học với nội dung hướng dẫn kỹ thuật tiên tiến trong sản xuất, đặc biệt là sản xuất nông nghiệp, và nội dung liên quan đến những kiến thức nhằm phòng tránh dịch bệnh. Trong cả hai mảng đề tài này, Nguyễn Như Ái đều có đóng góp của riêng mình với hai bộ phim "Chọc lọc giống lúa" và "Chống sốt rét". Mặc dù có không ít bộ phim ra đời, những những bộ phim phổ biến khoa học đầu tiên này chỉ đạt mức độ phổ biến khoa học kỹ thuật thường thức, phổ biến những kiến thức cơ bản về các lĩnh vực khác nhau, nhằm phục vụ sản xuất, chiến đấu và đời sống, đáp ứng các nhu cầu xã hội và thời đại tại Việt Nam lúc bấy giờ. Dấu mốc tạo nên sự khác biệt cho dòng phim này chính là sự ra đời của phân xưởng làm phim khoa học tại Xưởng phim Thời sự Tài liệu Việt Nam. Cũng từ đây mà loại hình điện ảnh này tại Việt Nam bắt đầu xuất hiện những đặc thù riêng của thể loại. Đầu năm 1963, đội làm phim khoa học trong Xưởng phim Thời sự Tài liệu Việt Nam được thành lập với 9 thành viên, với một đạo diễn duy nhất là Trần Quốc Ân và các nhà quay phim kiêm nhiệm khác bao gồm Nguyễn Như Ái. Sự kiện đội chuyên làm phim phổ biến khao học kỹ thuật ra đời đã đánh dấu bước phát triển của điện ảnh phổ biến khoa học Việt Nam cả về số lượng cũng như chất lượng. Năm 1963 là thời điểm đạt kỷ lục cao về số lượng sản xuất phim phổ biến khoa học với 19 bộ phim trong vòng 1 năm, với đội ngũ chỉ có 9 người.

Năm 1971, ông bắt tay vào thực hiện bộ phim khoa học xã hội "Hùng Vương dựng nước" nói về lịch sử thời Hùng Vương, một đề tài mà phim khoa học Việt Nam chưa từng làm. Năm 1972, trong buổi lễ kỷ niệm ba năm thành lập Hội Điện ảnh Việt Nam, Ban Thường vụ Hội đã tiến hành khen thưởng cho một số bộ phim, cũng như một số tập thể, cá nhân trong các mảng phim truyện, phim tài liệu phóng sự và phim hoạt họa. Trong đó, Nguyễn Như Ái là một trong số các cá nhân của mảng phim tài liệu phóng sự được khen thưởng bên cạnh các nhà làm phim khác như Nguyễn Nhất Hiên, Phan Trọng Quỳ, Ma Văn Cường, Đặng Thu Vân, Trần Quốc Ân.

=== Những bộ phim về động vật ===
Làm phim khoa học ở Việt Nam trong giai đoạn này được đánh giá là rất khó khăn, đặc biệt đối với những phim về đề tài động vật. Nguyên nhân có thể kể đến là chưa có thiết bị chuyên dùng để quay những kỹ xảo đặc biệt, không có các khu vườn riêng để phục vụ cho việc làm phim về thế giới động vật mà phụ thuộc hoàn toàn vào các cơ sở chuyên môn. Vào những năm 80 của thế kỷ 20, mỗi năm Xưởng phim Khoa học sản xuất trên dưới khoảng 20 bộ phim. Để tránh sự nhàm chán và đơn điệu, các nhà làm phim phải có cách tìm tòi thể hiện phong phú. Trong lĩnh vực này, Nguyễn Như Ái được xem là người có nhiều đóng góp quan trọng. Đặc biệt, ông là người đầu tiên quay thành công qua kính hiển vi với bộ phim "Ong mắt đỏ". Ông sử dụng phương pháp úp trực tiếp máy quay lên kính hiển vi, dò tìm đúng tiêu cự để lấy nét. Để tránh độ nóng từ ánh sáng đèn quay phim có thể ảnh hưởng đến sinh vật trong bối cảnh Việt Nam chưa có kỹ thuật sử dụng ánh sáng lạnh, ông đã sử dụng ánh sáng tự nhiên rồi lắp thêm kính phản chiếu để quay.

Bộ phim "Ong mắt đỏ" đã nêu ra một vấn đề khoa học mang tính thời sự của Việt Nam những năm cuối thập niên 70, đó là tình trạng sâu bệnh phá hoại mùa màng phát triển mạnh. Bộ phim bắt đầu với việc phân tích tác hại của sâu bệnh đối với cây trồng và biện pháp phòng chống bằng thuốc trừ sâu hóa học. Những cảnh quay qua kính hiển vi trong phim được đánh giá là rất hiệu quả khi những con ong chỉ nhỏ bằng đầu kim được phóng to hàng nghìn lần trên màn ảnh. Ngoài ra, Nguyễn Như Ái còn cho khán giả xem cận cảnh con ong mắt đỏ đẻ trứng trực tiếp lên trứng sâu, từ đó phân tích tập tính sinh học của chúng. Đây được xem là cách thể hiện phim khoa học khá mới mẻ trong bối cảnh làm phim thiếu nhiều phương tiện và thiết bị những năm 70. Bộ phim không chỉ giành được Bông sen Bạc tại Liên hoan phim Việt Nam lần thứ 5 mà còn giúp Nguyễn Như Ái chiến thắng hạng mục Đạo diễn xuất sắc nhất cho phim khoa học.

Nếu "Ong mắt đỏ" bị đánh giá là có phần khô khan khi nội dung đôi khi bị dàn trải và tập trung vào trình bày vấn đề khoa học, thì bộ phim sau đó của Nguyễn Như Ái là "Ong mật và cây trồng" được sản xuất năm 1981 đã được ông điều chỉnh lại mạch phim để súc tích và hài hòa hơn. Khác với hai bộ phim khoa học trước đó, lần này ông không đảm nhiệm vai trò quay phim chính mà chỉ kiêm nhiệm đạo diễn và biên kịch. Người phụ trách quay phim là Hoàng Ngọc Dũng sau đó đã giành được giải Quay phim xuất sắc tại Liên hoan phim Việt Nam lần thứ 6. Trong bộ phim này, Nguyễn Như Ái vẫn tiếp tục trung thành với lối dựng phim xen kẽ để thể hiện mối quan hệ mật thiết giữa công tác nghiên cứu khoa học với thực tế sản xuất. Đây được đánh giá là bộ phim vừa có sự phân tích khoa học khá sâu, vừa có ý nghĩa phổ biến, hướng dẫn khoa học, với nhiều cảnh quay đẹp, trau chuốt và công phu. Trong phạm vi của một bộ phim có độ dài 2 cuốn, Nguyễn Như Ái đã cung cấp cho người xem những hiểu biết cơ bản về lợi ích của loài ong mật cũng như nghề nuôi ong lấy mật. Bộ phim đã giành được Bông sen bạc cho phim khoa học tại Liên hoan phim Việt Nam lần thứ 6.

== Thành tựu ==
- Danh hiệu Nghệ sĩ ưu tú (1993).
- Huân chương Kháng chiến chống Pháp hạng Nhì.
- Huân chương Kháng chiến chống Mỹ hạng Nhất.

== Đời tư ==
Trong quá trình công tác tại khu Đồi Cọ, Nguyễn Như Ái đã gặp bà Phạm Thị Mỹ – người làng Lai Xá vốn nổi tiếng với nghề nhiếp ảnh. Lúc bấy giờ, bà đang phụ trách làm ảnh và in tráng phim bằng guồng quay. Hai người kết hôn và có với nhau ba người con, hai trong số đó cũng từng công tác tại Hãng phim Tài liệu và Khoa học Trung ương như cha mẹ. Người con trai duy nhất của vợ chồng Nguyễn Như Ái chính là Nguyễn Như Vũ, một biên kịch, đạo diễn và nhà sản xuất phim tài liệu xuất sắc. Ông từng là Giám đốc Hãng phim Tài liệu và Khoa học Trung ương, được phong tặng danh hiệu Nghệ sĩ nhân dân và Giải thưởng nhà nước về Văn học nghệ thuật.