Núi Bà Đen

Núi Bà Đen là ngọn núi lửa đã tắt nằm phần lớn ở phường Bình Minh, tỉnh Tây Ninh, Việt Nam. Với độ cao 986 m, đây là ngọn núi cao nhất miền Nam Việt Nam hiện nay, được mệnh danh "Đệ nhất thiên sơn".

Theo "Gia Định thành thông chí", tên gốc của núi Bà Đen là Bà Dinh. Những bậc kỳ lão địa phương cho rằng tên gốc là núi Một. Khoảng nửa thế kỷ XVIII xuất hiện tên gọi núi Bà Đênh, sau gọi trại thành núi Bà Đen; cũng có người gọi núi Điện Bà. Trong Chiến tranh Việt Nam, khu vực xung quanh núi là một điểm nóng do vị trí gần biên giới Campuchia.

Khu vực này thực chất là một cụm gồm ba núi nằm liền kề nhau là Núi Bà Đen (còn được gọi tắt là Núi Bà), núi Heo và núi Phụng trên tổng diện tích 24 km². Quần thể núi Bà Đen được Bộ Văn hóa (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) công nhận là di tích lịch sử và danh thắng cấp quốc gia ngày 21 tháng 1 năm 1989.

== Đặc điểm và địa lý ==
=== Núi Bà Đen (Núi Bà) ===
Ở độ cao , ngọn núi lửa đã tắt này nổi lên giữa vùng đất bằng phẳng của Đông Nam Bộ. Ngọn núi gần như có dạng nón, hơi phình ở phía tây bắc; sườn núi có nhiều khối đá bazan lớn, dày đặc hang động tự nhiên. Một số hang tiêu biểu gồm động Kim Quang, động Ba Cô nằm trên sườn núi, gắn với di tích và truyền thuyết địa phương. Núi nằm ở phía đông bắc thành phố Tây Ninh, thuộc địa phận xã Thạnh Tân, cách trung tâm thành phố khoảng 11 km; cách Thành phố Hồ Chí Minh khoảng 96 km về phía tây bắc.

Một loài tắc kè, "Gekko badenii" (tắc kè núi Bà Đen), đã được đặt theo tên ngọn núi và là loài đặc hữu của khu vực này.

=== Núi Đất (núi Heo) ===
Núi Đất (còn gọi núi Heo) là ngọn thấp nhất trong quần thể 3 núi Bà Đen. Theo bản đồ hành chính tỉnh Tây Ninh năm 2002, núi Heo nằm ở phía tây của núi Bà Đen, đỉnh cao 341 m.

=== Núi Phụng ===
Núi Phụng nằm ở phía tây bắc núi Bà Đen, gần tuyến đường 785, cao 419 m.

=== Thung lũng Ma Thiên Lãnh ===
Thung lũng Ma Thiên Lãnh là thung lũng nằm trong quần thể núi Bà Đen, nơi tiếp giáp ba ngọn núi: núi Đất, núi Phụng và núi Bà Đen, thuộc địa phận xã Thạnh Tân, thành phố Tây Ninh.

== Lịch sử ==
=== Giai đoạn trước Chiến tranh Việt Nam ===
Theo thần thoại Khmer cổ có nhắc đến nữ thần "Neang Khmau", người để lại dấu chân trên đá núi. Ở Việt Nam cũng lưu truyền nhiều dị bản về tích Bà Đen. Một số dị bản tiêu biểu:
- Truyền thuyết thứ nhất kể rằng, xưa chủ vùng núi là một phụ nữ Phù Nam tên Rê Đeng (đọc trại thành Đen).
- Truyền thuyết thứ hai kể rằng bà Đen tên thật Lý Thị Thiên Hương, con gái một vị quan trấn nhậm Trảng Bàng triều Nguyễn là Lý Thiên; mẹ là Ðặng Ngọc Phụng gốc Bình Ðịnh. Chàng Lê Sĩ Triệt cứu nàng khỏi bọn côn đồ và được hứa gả. Khi Lê Sĩ Triệt tòng quân đánh Tây Sơn, trong lần lên núi lễ Phật, Thiên Hương bị kẻ xấu vây bắt, nàng đã gieo mình xuống khe núi để giữ tiết. Sau đó hiển linh báo mộng cho nhà sư trụ trì; vì hiện thân là phụ nữ da đen nên được gọi là “Bà Đen”.
- Truyền thuyết thứ ba, chép trong "Sự tích Thánh Mẫu Phật Bà Tây Ninh": thuở mới khai hoang, quan trấn thủ vùng chân núi Một có con gái là Thạch Nương (gọi Đênh). Nàng mộ đạo, theo sư Trừng Thanh học đạo; khi gia đình lo cưới gả thì nàng mất tích; người ta chỉ tìm thấy một khúc chân nghi là của Đênh, nên lập mộ dưới chân núi.

Ngọn núi có ý nghĩa đặc biệt với Phật tử khi trên núi (độ cao khoảng 2/3 đường lên) có chùa Bà Đen (Linh Sơn Tiên Thạch tự). Đối với Đạo Cao Đài, núi Bà Đen cũng có vị trí tôn giáo quan trọng khi Tòa Thánh Tây Ninh nằm kề chân núi.

Trong Chiến tranh thế giới thứ hai, núi bị quân Nhật chiếm; sau đó lần lượt do Việt Minh, Pháp và Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam (MTDTGPMN) kiểm soát.

=== Giai đoạn Chiến tranh Việt Nam ===
Do địa hình vùng Đồng bằng sông Cửu Long khá bằng phẳng, núi Bà Đen có thể bao quát tầm nhìn rộng, trở thành vị trí chiến lược cho cả hai phía. Tháng 5 năm 1964, núi bị tấn công bởi Lực lượng MIKE số 3 của Hoa Kỳ. Từ tháng 2 năm 1966, Tiểu đoàn Tín hiệu 121 thiết lập trạm chuyển tiếp vô tuyến Granite Romeo Tango trên đỉnh. Trong phần lớn thời gian, Hoa Kỳ giữ phần đỉnh (tiếp tế bằng trực thăng) còn MTDTGPMN kiểm soát sườn và chân núi.

Đêm 13 tháng 5 năm 1968, khi 140 lính Hoa Kỳ đang đóng trên đỉnh núi, MTDTGPMN tấn công; đến 2 giờ 30 sáng 14 tháng 5, lực lượng tấn công bị đẩy lùi bởi hỏa lực và pháo binh. Kết quả, 24 lính Hoa Kỳ thiệt mạng, 25 lính MTDTGPMN bị giết và 2 lính Hoa Kỳ mất tích.

Tháng 1 năm 1969, Lữ đoàn 1 (Sư đoàn 25 Bộ binh Hoa Kỳ) cùng các đơn vị thuộc Quân lực Việt Nam Cộng hòa mở cuộc hành quân kiểm soát núi; trong các đường hầm tìm thấy nhiều kho vũ khí và giao chiến với MTDTGPMN cố thủ. Đại tá Donald Cook – quân nhân Thủy quân lục chiến Hoa Kỳ đầu tiên bị bắt trong chiến tranh – có thời gian bị giam giữ gần khu vực núi Bà Đen.

Đầu tháng 12 năm 1974, chiến sự ác liệt nổ ra ở Tây Ninh khi Quân đội Nhân dân Việt Nam pháo kích vào thị xã Tây Ninh và căn cứ lân cận. Đại đội 3 (80 người), Tiểu đoàn 314 Biên phòng trấn giữ trạm tiếp sóng trên đỉnh núi hứng chịu tấn công ngày càng tăng. Tiếp tế, tải thương bằng trực thăng bất khả thi; đến ngày 6 tháng 1 năm 1975, cạn nước và lương thực, đạn dược gần hết, đơn vị rút khỏi đỉnh núi.

== Du lịch ==
Năm 2014, Văn phòng Chính phủ phê duyệt "Quy hoạch tổng thể phát triển Khu du lịch quốc gia núi Bà Đen, tỉnh Tây Ninh đến năm 2020, tầm nhìn đến năm 2030". Giai đoạn 2017–2018, Tập đoàn Sun Group hợp tác với Ủy ban nhân dân tỉnh Tây Ninh đầu tư phát triển khu du lịch dưới thương hiệu "Sun World Ba Den Mountain", tổng mức đầu tư giai đoạn 1 hơn 2.000 tỷ đồng.

Ngày 18 tháng 1 năm 2020, hệ thống cáp treo mới được khai trương, rút ngắn thời gian di chuyển lên đỉnh còn khoảng 8 phút. Ga Bà Đen (ga đi) được Tổ chức Kỷ lục Guinness thế giới công nhận là "Nhà ga cáp treo lớn nhất thế giới" với diện tích 10.959 m². Đến năm 2025, khu du lịch có 3 tuyến cáp treo đang vận hành. Một số tuyến có chiều dài đáng chú ý như Vân Sơn (1.847 m) và Chùa Hang (1.210 m). Năm 2023, khu du lịch ghi nhận hơn 5 triệu lượt khách đi cáp treo trong năm. Dịp lễ 30 tháng 4 năm 2024, khu du lịch đón vị khách thứ 3 triệu đi cáp treo kể từ đầu năm.

Trên đỉnh núi, nhiều công trình văn hóa tâm linh được xây dựng. Tượng Phật Bà Tây Bổ Đà Sơn (Quan Âm) cao 72 m, đúc từ 170 tấn đồng, được xác lập kỷ lục "Tượng Phật Bà bằng đồng cao nhất châu Á tọa lạc trên đỉnh núi". Tháng 1 năm 2024, đại tượng Bồ Tát Di Lặc bằng đá sa thạch cao 36 m, rộng lớn nhất 45 m, ghép từ 6.688 khối đá, nặng khoảng 5.112 tấn, được an vị trên khu vực đỉnh núi. Các công trình trên đỉnh kết nối qua hệ thống thác nước cảnh quan, tổng cao khoảng 94 m; riêng thác bao quanh tượng Di Lặc cao khoảng 35 m, được truyền thông ghi nhận thuộc nhóm thác nước nhân tạo cao hàng đầu châu Á thời điểm công bố.

== Sạt lở ==
Chiều 14 tháng 11 năm 2021, một số khu vực tại núi Bà Đen xảy ra sạt lở đất đá từ đỉnh núi. Ban đầu nguyên nhân được cho do mưa lớn cục bộ kéo dài khoảng 2 tuần tại Tây Ninh. Kiểm tra hiện trường sau đó, Ban quản lý Khu du lịch quốc gia núi Bà Đen và Chi cục Kiểm lâm xác định nguyên nhân trực tiếp là một khối đất đá tập kết phục vụ thi công trên đỉnh bị mưa đẩy trôi, tạo dòng bùn đất chảy thành vệt dài; sự cố không gây thiệt hại về người.

== Leo núi Bà Đen ==
Có hai lối chính để leo bộ lên đỉnh: đường mòn sau lưng chùa Bà (dốc, ngắn nhưng nguy hiểm, dọc đường có 4 trạm tiếp tế) và lối từ Đài liệt sĩ men theo đường cột điện (dễ đi nhưng dài, nắng, không có trạm tiếp tế). Ngày 14 tháng 5 năm 2021, Ban quản lý Khu du lịch quốc gia núi Bà Đen thông báo tạm dừng các tuyến leo bộ lên đỉnh (đường chùa Bà, đường cột điện, lối mòn Ma Thiên Lãnh) do ảnh hưởng mưa bão gây xói mòn, sạt lở và thi công công trình đường bộ lên đỉnh. Vào mùa mưa bão, cơ quan quản lý thường ban hành thông báo tạm dừng hoạt động leo núi để bảo đảm an toàn cho du khách.

== Lễ hội Xuân núi Bà Đen ==
Lễ hội Xuân núi Bà Đen diễn ra hằng năm từ mùng 4 đến hết tháng Giêng âm lịch; ba ngày chính lễ là mùng 4, 5, 6. Khách hành hương thường xin gói giấy đỏ đựng nhúm gạo hoặc tiền lẻ (lộc Bà) để cầu may đầu năm. Năm 2022, lượng khách dự lễ hội thuộc nhóm đông nhất khu vực Đông Nam Bộ. Ngày 14 tháng 8 năm 2019, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận lễ vía Bà Linh Sơn Thánh Mẫu núi Bà Đen là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đây là một trong những lễ hội dân gian lớn của Tây Ninh và vùng Đông Nam Bộ.