Alfonso XIII của Tây Ban Nha

Alfonso XIII (tiếng Tây Ban Nha: "Alfonso León Fernando María Jaime Isidro Pascual Antonio de Borbón y Habsburgo-Lorena"; tiếng Pháp: "Alphonse Léon Ferdinand Marie Jacques Isidore Pascal Antoine de Bourbon"; 17 tháng 5 năm 1886 – 28 tháng 2 năm 1941), còn được gọi là El Africano hay Người Châu Phi vì quan điểm theo Chủ nghĩa Châu Phi của ông, là Vua Tây Ban Nha từ khi sinh ra cho đến ngày 14 tháng 4 năm 1931, khi Đệ nhị Cộng hòa Tây Ban Nha được tuyên bố thành lập. Ông trở thành quốc vương ngay từ khi sinh ra vì cha ông, Vua Alfonso XII, đã qua đời khi ông vẫn còn là một bào thai. Mẹ của Alfonso là Maria Christina Henriette của Áo, giữ chức nhiếp chính cho đến khi ông nắm toàn quyền vào sinh nhật lần thứ 16 của mình vào năm 1902.

Sự nuôi dạy và hình ảnh công chúng của Alfonso XIII gắn liền chặt chẽ với giai cấp quân sự; ông thường thể hiện mình là một vị vua-chiến binh. Triều đại thực sự của ông bắt đầu 4 năm sau Chiến tranh Mỹ-Tây Ban Nha, khi nhiều tầng lớp xã hội đặt kỳ vọng của họ vào ông về sự tái thiết quốc gia. Giống như các vị vua châu Âu khác cùng thời, ông đóng một vai trò chính trị, dẫn đến việc sử dụng quyền hành pháp theo hiến pháp gây tranh cãi. Đám cưới của ông với Victoria Eugenie của Battenberg năm 1906 bị hủy hoại bởi một âm mưu ám sát nhà vua; nhưng ông không hề hấn gì.

Với dư luận bị chia rẽ về Thế chiến thứ nhất, và hơn nữa là sự chia rẽ giữa những người ủng hộ Đế quốc Đức và những người ủng hộ phe Hiệp ước, Alfonso XIII đã sử dụng mối quan hệ của mình với các hoàng gia châu Âu khác để giúp duy trì lập trường trung lập, như chính phủ của ông đã đề ra; tuy nhiên, một số yếu tố đã làm suy yếu tính hợp hiến của quốc vương: sự đổ vỡ của hệ thống "Turno", sự trầm trọng của cuộc khủng hoảng hệ thống Phục hưng trong những năm 1910, ba cuộc khủng hoảng năm 1917, vòng xoáy bạo lực ở Maroc, và đặc biệt là sự dẫn đến chế độ độc tài năm 1923 của Miguel Primo de Rivera, một sự kiện diễn ra sau đó bằng cả cuộc đảo chính quân sự và sự chấp thuận của nhà vua. Trong suốt triều đại của mình, quốc vương cuối cùng đã ủng hộ một giải pháp độc tài hơn là chủ nghĩa tự do hiến định.

Sau thất bại chính trị của chế độ độc tài, Alfonso XIII đã tước bỏ sự ủng hộ dành cho Primo de Rivera (người bị buộc phải từ chức vào năm 1930) và ủng hộ (trong thời kỳ dictablanda) nỗ lực quay trở lại tình trạng trước năm 1923. Tuy nhiên, ông đã mất phần lớn vốn liếng chính trị của mình trên đường đi. Ông tự nguyện rời Tây Ban Nha sau cuộc bầu cử địa phương vào tháng 4 năm 1931 – được hiểu là một cuộc trưng cầu dân ý về việc duy trì chế độ quân chủ hay tuyên bố một nền cộng hòa – kết quả của cuộc trưng cầu dân ý này đã dẫn đến việc tuyên bố nền Đệ Nhị Cộng hòa Tây Ban Nha vào ngày 14 tháng 4 năm 1931.

Vì những nỗ lực của mình với Bộ Chiến tranh Châu Âu trong Thế chiến I, ông đã được đề cử cho Giải Nobel Hòa bình năm 1917, giải thưởng cuối cùng đã thuộc về Hội Chữ thập đỏ. Cho đến nay, ông vẫn là vị vua duy nhất được biết đến là đã được đề cử cho Giải Nobel.

==Cuộc sống đầu đời và giáo dục==
Alfonso XIII sinh ngày 17 tháng 5 năm 1886 tại Cung điện Hoàng gia Madrid. Ông là người con duy nhất của Alfonso XII của Tây Ban Nha, người đã mất vào tháng 11 năm 1885, trước khi ông được sinh ra 6 tháng, vì thế ông đã lên ngôi vua ngay khi chào đời. Ngay sau khi chào đời, ông được đưa đến gặp thủ tướng Práxedes Mateo Sagasta trong tình trạng khỏa thân trên một chiếc khay bạc.

Năm ngày sau, ông được rước trong một đám rước long trọng của triều đình với Huân chương Lông cừu vàng đeo quanh cổ và được rửa tội bằng nước được lấy đặc biệt từ sông Jordan ở Palestine. Tờ báo Pháp "Le Figaro" năm 1889 đã mô tả vị vua trẻ là ""người hạnh phúc nhất và được yêu mến nhất trong số tất cả các vị vua trên trái đất"". Mẹ của ông, Maria Christina người Áo, đã nhiếp chính cho đến sinh nhật lần thứ 16 của ông. Trong thời kỳ nhiếp chính, vào năm 1898, Tây Ban Nha đã mất quyền cai trị thuộc địa của mình đối với Cuba, Puerto Rico, Guam và Philippines vào tay Hoa Kỳ do hậu quả của Chiến tranh Mỹ-Tây Ban Nha.

Alfonso lâm bệnh nặng trong Đại dịch 1889–1890. Sức khỏe của ông suy yếu vào khoảng ngày 10 tháng 1 năm 1890, và các bác sĩ báo cáo tình trạng của ông khi bệnh cúm tấn công hệ thần kinh khiến vị vua trẻ tuổi trở nên lười biếng. Cuối cùng, ông đã hồi phục.

Khi Alfonso đến tuổi trưởng thành vào tháng 5 năm 1902, tuần lễ trị vì của ông được đánh dấu bằng các lễ hội, đấu bò, vũ hội và tiệc chiêu đãi trên khắp Tây Ban Nha. Ông đã tuyên thệ nhậm chức trước các thành viên của Cortes vào ngày 17 tháng 5.

Alfonso phần lớn được đào tạo trong môi trường quân sự, điều này đã thấm nhuần vào ông "một tinh thần dân tộc Tây Ban Nha được củng cố bởi thiên hướng quân sự của ông". Bên cạnh nhóm gia sư quân sự, Alfonso còn được dạy dỗ về chính trị từ một người theo chủ nghĩa tự do, Vicente Santamaría de Paredes, và những lời răn dạy đạo đức từ một người theo chủ nghĩa toàn vẹn, José Fernández Montaña.

==Kết hôn==
Đến năm 1905, Alfonso đang tìm kiếm một người phối ngẫu phù hợp. Trong chuyến thăm cấp nhà nước tới Vương quốc Anh, ông đã ở lại Cung điện Buckingham với Vua Edward VII tại London. Tại đây, ông gặp Victoria Eugenie của Battenberg, con gái của Vương nữ Beatrice, em gái út của Vua Edward VII, và là cháu gái của Nữ vương Victoria. Ông thấy bà hấp dẫn, và bà cũng đáp lại tình cảm của ông. Cuộc hôn nhân gặp phải một số trở ngại. Victoria là người theo Anh giáo và sẽ phải cải đạo sang Công giáo. Anh trai của Victoria là Leopold, mắc bệnh máu khó đông, vì vậy có 50% khả năng Victoria là người mang gen bệnh. Cuối cùng, mẹ của Alfonso là Maria Christina, muốn ông kết hôn với một thành viên trong gia đình bà thuộc Vương tộc Habsburg-Lothringen, hoặc một vương nữ Công giáo nào đó, vì bà cho rằng Gia tộc Battenberg không phải là dòng dõi vương tộc.

Victoria sẵn sàng thay đổi tôn giáo của mình, và việc bà mang gen bệnh máu khó đông chỉ là một khả năng. Cuối cùng, Maria Christina đã bị thuyết phục từ bỏ sự phản đối của mình. Vào tháng 1 năm 1906, bà đã viết một bức thư chính thức cho Vương nữ Beatrice để đề nghị hôn nhân. Victoria gặp Maria Christina và Alfonso tại Biarritz, Pháp, vào cuối tháng đó, và cải đạo sang Công giáo tại San Sebastián vào tháng 3.

Vào tháng 5, các nhà ngoại giao của cả hai vương quốc đã chính thức ký kết hôn ước. Alfonso và Victoria đã kết hôn tại Tu viện Hoàng gia San Jerónimo ở Madrid vào ngày 31 tháng 5 năm 1906, với sự tham dự của các thành viên thuộc Vương thất Anh, bao gồm cả anh em họ của Victoria là Thân vương và Công nương xứ Wales (sau này là Vua George V và Vương hậu Mary). Đám cưới được đánh dấu bằng một vụ ám sát Alfonso và Victoria do Mateu Morral, một người theo chủ nghĩa vô chính phủ người Catalan, thực hiện. Khi đám cưới trở về cung điện, hắn đã ném một quả bom từ cửa sổ khiến 30 người qua đường và thành viên của đám cưới thiệt mạng, trong khi 100 người khác bị thương.

Vào ngày 10 tháng 5 năm 1907, đứa con đầu lòng của cặp đôi là Alfonso, Thân vương xứ Asturias, chào đời. Trên thực tế, Victoria là người mang bệnh máu khó đông, và Alfonso cũng thừa hưởng căn bệnh này.

Cả hai cô con gái của Vua và Vương hậu đều không phải là người mang bệnh máu khó đông, nhưng một người con trai khác của họ là Vương tử Gonzalo (1914–1934), lại mắc bệnh này. Alfonso xa lánh vợ vì cho rằng bà đã truyền bệnh cho các con trai của họ. Từ năm 1914, ông có nhiều tình nhân và có 5 đứa con ngoài giá thú.

==Thế chiến thứ nhất==
Trong Thế chiến thứ nhất, do mối quan hệ gia đình với cả hai bên vương tộc và sự chia rẽ trong dư luận, Tây Ban Nha vẫn giữ thái độ trung lập. Nhà vua đã thành lập một văn phòng hỗ trợ tù binh chiến tranh ở tất cả các bên. Văn phòng này sử dụng mạng lưới ngoại giao và quân sự của Tây Ban Nha ở nước ngoài để can thiệp cho hàng ngàn tù binh chiến tranh – chuyển và nhận thư từ cho họ, và các dịch vụ khác. Văn phòng này được đặt tại Cung điện Hoàng gia Madrid.

Alfonso đã cố gắng cứu Sa hoàng Nikolai II của Nga và gia đình ông khỏi những người Bolshevik đã bắt giữ họ, gửi hai bức điện tín đề nghị gia đình hoàng gia Nga tị nạn tại Tây Ban Nha. Sau đó, ông biết được tin gia đình Romanov bị hành quyết, nhưng đã nhầm lẫn khi tin rằng chỉ có Nicholas II và con trai ông là Thái tử Alexei bị giết. Vì vậy, ông tiếp tục thúc đẩy việc đưa Hoàng hậu Alix, chị họ của Victoria Eugenie, và 4 cô con gái của bà đến Tây Ban Nha, mà không biết rằng họ cũng đã bị sát hại.

Alfonso bị bệnh nặng trong Đại dịch cúm năm 1918. Tây Ban Nha là quốc gia trung lập và do đó không bị hạn chế bởi kiểm duyệt thời chiến, nên bệnh tình và quá trình hồi phục sau đó của ông đã được báo cáo với thế giới, trong khi các đợt bùng phát cúm ở các quốc gia tham chiến bị che giấu. Điều này gây ra ấn tượng sai lệch rằng Tây Ban Nha là khu vực bị ảnh hưởng nặng nề nhất và dẫn đến việc đại dịch được gọi là "Cúm Tây Ban Nha".

==Sự rạn nứt của hệ thống và chế độ độc tài==
Sau Thế chiến thứ nhất, Tây Ban Nha bước vào Chiến tranh Rif kéo dài nhưng thắng lợi (1920–1926) để duy trì quyền cai trị thuộc địa của mình đối với miền Bắc Maroc. Những người chỉ trích chế độ quân chủ cho rằng cuộc chiến là một tổn thất không thể tha thứ về tiền bạc và sinh mạng, và đặt biệt danh cho Alfonso là El Africano ("người Châu Phi"). Alfonso không hành động như một vị vua lập hiến nghiêm ngặt, mà ủng hộ những người theo chủ nghĩa Châu Phi muốn thiết lập cho Tây Ban Nha một đế chế mới ở Châu Phi để bù đắp cho đế chế đã mất ở Châu Mỹ và những nơi khác. Chiến tranh Rif đã phân cực rõ rệt xã hội Tây Ban Nha giữa những người theo chủ nghĩa Châu Phi muốn chinh phục và thiết lập một đế chế ở Châu Phi với những người theo chủ nghĩa muốn từ bỏ Maroc vì không xứng đáng với máu và của cải. Alfonso thích chơi trò thiên vị với các tướng lĩnh của mình, và một trong những vị tướng được ông sủng ái nhất là Manuel Fernández Silvestre. Năm 1921, khi Silvestre tiến lên dãy núi Rif của Maroc, Alfonso đã gửi cho ông một bức điện tín với dòng đầu tiên là "Hoan hô những người đàn ông đích thực!", thúc giục Silvestre không rút lui vào thời điểm Silvestre đang gặp phải những khó khăn lớn. Silvestre vẫn giữ vững lập trường, dẫn dắt quân lính của mình vào Trận Annual, một trong những thất bại tồi tệ nhất của Tây Ban Nha. Alfonso, lúc đó đang đi nghỉ ở miền nam nước Pháp, đã được thông báo về "Thảm họa Annual" khi đang chơi golf. Được biết, phản ứng của Alfonso trước tin tức này là nhún vai và nói "Thịt gà rẻ lắm", trước khi tiếp tục chơi. Alfonso vẫn ở lại Pháp và không trở về Tây Ban Nha để an ủi gia đình những người lính đã hy sinh trong trận chiến, điều mà nhiều người vào thời điểm đó coi là một hành động vô cảm và lạnh lùng, một dấu hiệu cho thấy Nhà vua thờ ơ với mạng sống của binh lính. Năm 1922, Cortes bắt đầu một cuộc điều tra về trách nhiệm gây ra thảm họa Annual và sớm phát hiện ra bằng chứng cho thấy Nhà vua là một trong những người ủng hộ chính cho cuộc tiến quân của Silvestre vào dãy núi Rif.

Sau "Thảm họa Annual", cuộc chiến của Tây Ban Nha tại Rif ngày càng tồi tệ, và khi Tây Ban Nha gần như không thể giữ được Maroc, sự ủng hộ dành cho những người theo chủ nghĩa từ bỏ Maroc ngày càng tăng vì nhiều người không thấy cuộc chiến này có ý nghĩa gì. Vào tháng 8 năm 1923, những người lính Tây Ban Nha lên đường sang Maroc đã nổi loạn, những người lính khác ở Málaga đơn giản từ chối lên những con tàu sẽ đưa họ đến Maroc, trong khi ở Barcelona, đám đông lớn những người cánh tả đã tổ chức các cuộc biểu tình phản chiến, nơi cờ Tây Ban Nha bị đốt cháy trong khi cờ của Cộng hòa Rif được tung bay. Với việc những người theo chủ nghĩa châu Phi chỉ chiếm thiểu số, rõ ràng chỉ còn là vấn đề thời gian trước khi những người theo chủ nghĩa từ bỏ buộc Tây Ban Nha phải từ bỏ Rif, một phần lý do dẫn đến cuộc đảo chính quân sự vào cuối năm 1923.

Vào ngày 13 tháng 9 năm 1923, Miguel Primo de Rivera, Đại tướng của Catalonia, đã dàn dựng một cuộc đảo chính quân sự với sự hợp tác của nhóm bốn tướng lĩnh theo chủ nghĩa châu Phi đóng tại Madrid (José Cavalcanti, Federico Berenguer, Leopoldo Saro và Antonio Dabán). Những vị tướng này có liên hệ với phe cánh quân sự thân cận nhất của Alfonso XIII và muốn ngăn chặn các cuộc điều tra về Annual làm hoen ố hình ảnh của nhà vua, ngay cả khi Primo de Rivera đã ủng hộ lập trường của phe Abandonista trước đó. Primo de Rivera cai trị chính phủ như một nhà độc tài với sự ủng hộ của nhà vua cho đến tháng 1 năm 1930.

Trong thời kỳ độc tài, nhà vua tăng cường hiện diện trước công chúng, đứng về phía chủ nghĩa dân tộc Tây Ban Nha theo Công giáo, chống Catalan, độc tài và quân phiệt.

Năm 1925, Alfonso là mục tiêu của một âm mưu ám sát do những người ly khai Catalan thực hiện khi đang ở Barcelona. Mặc dù âm mưu này đã bị ngăn chặn, Miguel Primo de Rivera đã lợi dụng sự việc này để củng cố thêm quyền lực của mình.

Vào ngày 28 tháng 1 năm 1930, giữa những khó khăn về kinh tế, sự mất lòng dân nói chung và một âm mưu đảo chính do Tướng Manuel Goded lãnh đạo đang tiến hành, mà Alfonso XIII có lẽ đã biết rõ nhất, Miguel Primo de Rivera buộc phải từ chức, lưu vong đến Paris, chỉ để qua đời vài tuần sau đó do biến chứng của bệnh tiểu đường kết hợp với ảnh hưởng của bệnh cúm. Alfonso XIII đã bổ nhiệm Tướng Dámaso Berenguer làm thủ tướng mới. Trước đó, vào năm 1926, Alfonso XIII đã bổ nhiệm Berenguer làm Tham mưu trưởng Quân đội của Nhà vua, một chức vụ thường dành cho các vị tướng đã kiệt sức để đưa họ ra khỏi ánh đèn sân khấu trong một thời gian để thể hiện tình cảm. Giai đoạn mới được gọi là dictablanda. Nhà vua gắn bó chặt chẽ với chế độ độc tài của Primo de Rivera đến nỗi ông khó có thể tách mình khỏi chế độ mà ông đã ủng hộ trong gần 7 năm. Những thay đổi bắt buộc dựa trên giả định sai lầm rằng người Tây Ban Nha sẽ chấp nhận quan niệm rằng không có gì xảy ra sau năm 1923 và việc quay trở lại trạng thái trước đó là có thể.

==Phế truất và lưu vong==
Vào ngày 12 tháng 4, liên minh Cộng hòa, tuy không giành được đa số ghế trong hội đồng địa phương, đã giành được đa số áp đảo tại các thành phố lớn trong cuộc bầu cử địa phương năm 1931, được coi là một cuộc trưng cầu dân ý về chế độ quân chủ. Kết quả đã gây sốc cho chính phủ, khi Ngoại trưởng Romanones thừa nhận với báo chí về "thất bại hoàn toàn của phe quân chủ" và José Sanjurjo, chỉ huy Lực lượng Vệ binh Dân sự, được cho là đã nói với các bộ trưởng chính phủ rằng, trong hoàn cảnh hiện tại, không thể "hoàn toàn" trông cậy vào Lực lượng Vũ trang để duy trì chế độ quân chủ. Alfonso XIII trốn khỏi đất nước và nền Đệ nhị Cộng hòa Tây Ban Nha được tuyên bố thành lập một cách hòa bình vào ngày 14 tháng 4 năm 1931.

Vào tháng 11 năm 1931, Quốc hội Lập hiến Cộng hòa đã tổ chức một cuộc tranh luận sôi nổi về trách nhiệm chính trị của cựu quốc vương. Một số bất bình chống lại hành động của Alfonso XIII với tư cách là một vị vua bao gồm sự can thiệp vào các thể chế nhà nước để củng cố quyền lực cá nhân của ông, mặc cả sự ủng hộ cá nhân từ phe cánh quân sự bằng phần thưởng và công trạng, lạm dụng quyền lực để giải tán cơ quan lập pháp, biến chủ quyền chung giữa Quốc gia và Vương miện thành một sự hư cấu hoàn toàn; rằng ông đã nuôi dưỡng Lực lượng vũ trang một cách không cân xứng (thường là để kiềm chế sự phản đối nội bộ), đã sử dụng lực lượng vũ trang ở nước ngoài với mục đích đế quốc xa lạ với lợi ích của quốc gia nhưng của riêng ông, rằng ông đã đích thân vạch ra hoạt động quân sự của Annual sau lưng Hội đồng Bộ trưởng, và rằng sau vụ thảm sát Annual "khiến hàng nghìn chàng trai Tây Ban Nha thiệt mạng", ông đã quyết định tiến hành một cuộc đảo chính với sự giúp đỡ của một vài vị tướng thay vì phải đối mặt với sự giám sát trong cơ quan lập pháp. Ngoại trừ Romanones, người đã minh oan cho hành động của nhà vua, bất chấp sự bất tuân đối với chế độ độc tài Primo de Rivera, không có nhà lập pháp nào khác can thiệp ủng hộ ông, với cuộc tranh luận tập trung vào việc có nên dán nhãn hành động của nhà vua là một cuộc nổi loạn quân sự, tội khi quân, phản quốc, hay thậm chí lên án "một nhân cách phạm pháp" hoặc "một cuộc đời hoàn toàn đáng bị trừng phạt". Cuộc tranh luận kết thúc với bài phát biểu hùng hồn của Thủ tướng Manuel Azaña kêu gọi sự nhất trí của toàn thể Hạ viện "để lên án và loại trừ D. Alfonso de Borbón khỏi luật pháp, tuyên bố sự uy nghiêm của nền cộng hòa của chúng ta, ý chí bất khuất của nền văn minh của chúng ta và sự trường tồn của vinh quang Tây Ban Nha được tạo dựng bởi các thể chế do Quốc gia tự do ban tặng". Hạ viện đã thông qua đạo luật do Ủy ban Trách nhiệm đưa ra, tóm tắt trách nhiệm của Alfonso de Borbón là phạm tội phản quốc.

Bị lôi kéo vào các âm mưu chống nền Cộng hòa từ nơi lưu vong, và khao khát giành được sự ủng hộ từ những người theo phái Carlist trong bối cảnh mối quan hệ căng thẳng và cạnh tranh giữa phe Carlist và phe Alfonsist trong phe quân chủ cực đoan, sau cái gọi là Hiệp ước Lãnh thổ, ông đã ban hành một tuyên bố ngày 23 tháng 1 năm 1932, tán thành bản tuyên ngôn do Alfonso Carlos, người đứng đầu Carlist, khởi xướng (trong đó người này ám chỉ việc nhượng lại các quyền của triều đại nếu cựu vương chấp nhận "những nguyên tắc cơ bản mà trong chế độ truyền thống của chúng ta đã được yêu cầu đối với tất cả các vị vua, ưu tiên các quyền cá nhân"), cùng với việc vị vua bị phế truất cũng cáo buộc trong văn bản rằng nền Cộng hòa cải cách "được truyền cảm hứng và tài trợ bởi chủ nghĩa cộng sản, hội Tam Điểm và Do Thái giáo".

Năm 1933, hai con trai cả của ông là Alfonso và Jaime, đã từ bỏ yêu sách đối với ngai vàng đã mất cùng ngày, và năm 1934, con trai út của ông, Gonzalo, qua đời. Điều này khiến con trai thứ ba của ông là Vương tử Juan, trở thành người thừa kế nam duy nhất của ông.

Sau âm mưu đảo chính bất thành vào tháng 7 năm 1936 chống lại chính phủ Cộng hòa được bầu cử dân chủ, một cuộc chiến đã nổ ra ở Tây Ban Nha. Vào ngày 30 tháng 7 năm 1936, Vương tử Juan, con trai của Alfonso, đã chủ động rời Cannes để đến Tây Ban Nha gia nhập phe nổi dậy, với sự đồng ý của cựu vương (lúc đó đang đi săn ở Tiệp Khắc), vì vậy Juan de Borbón đã vượt biên giới để gia nhập mặt trận ở Somosierra trong bộ đồ liền quần màu xanh và đội mũ nồi đỏ dưới cái tên giả "Juan López". Tuy nhiên, tướng phiến quân Emilio Mola, kẻ chủ mưu đằng sau âm mưu đảo chính, đã được cảnh báo về động thái này và đã đưa Juan trở về. Cựu vương đã nói rõ rằng ông ủng hộ phe nổi dậy chống lại chính phủ Cộng hòa. Vào tháng 9 năm 1936, vị tướng nổi lên làm lãnh đạo của phe nổi dậy, Francisco Franco, tuyên bố rằng ông sẽ không khôi phục ngai vàng cho Alfonso.

==Qua đời==
Ngày 15 tháng 1 năm 1941, Alfonso XIII từ bỏ quyền kế vị ngai vàng Tây Ban Nha đã mất để nhường ngôi cho Vương tử Juan. Ông qua đời tại Rome vào ngày 28 tháng 2 năm đó sau nhiều tuần đau đớn vì cơn đau thắt ngực đầu tiên.

Tại Tây Ban Nha, nhà độc tài Francisco Franco đã ra lệnh quốc tang ba ngày. Tang lễ của cựu vương được tổ chức tại Rome, tại Nhà thờ Santa Maria degli Angeli e dei Martiri. Ông được chôn cất tại Nhà thờ Santa Maria ở Monserrato degli Spagnoli, nhà thờ quốc gia Tây Ban Nha tại Rome, ngay bên dưới lăng mộ của các Giáo hoàng Calixtô III và Giáo hoàng Alexanđê VI. Vào tháng 1 năm 1980, hài cốt của ông được chuyển đến El Escorial ở Tây Ban Nha.

==Di sản==
Alfonso là người thúc đẩy du lịch ở Tây Ban Nha. Nhu cầu về chỗ ở cho khách dự tiệc cưới của ông đã thúc đẩy việc xây dựng Khách sạn Palace Madrid sang trọng ở Madrid. Ông cũng ủng hộ việc thành lập một mạng lưới các nhà nghỉ do nhà nước quản lý là Paradores, trong các tòa nhà lịch sử của Tây Ban Nha. Niềm đam mê bóng đá của ông đã dẫn đến sự bảo trợ của một số câu lạc bộ bóng đá "hoàng gia" ("real" trong tiếng Tây Ban Nha), đầu tiên là Real Club Deportivo de La Coruña vào năm 1907. Một số câu lạc bộ khác bao gồm Real Madrid, Real Sociedad, Real Betis, Real Unión, Espanyol, Real Zaragoza và Real Racing Club.

Một đại lộ ở khu phố Chamartín phía bắc Madrid, Avenida de Alfonso XIII, được đặt theo tên ông. Một quảng trường hoặc trung tâm thị trấn ở Thành phố Iloilo, Philippines (nay là Plaza Libertad) được đặt theo tên ông, Plaza Alfonso XIII. Một con phố ở Merthyr Tydfil, xứ Wales, được xây dựng đặc biệt để làm nơi ở cho những người nhập cư Tây Ban Nha trong ngành khai thác mỏ và được đặt tên là Phố Alphonso theo tên Alfonso XIII.

Ratoncito Pérez lần đầu tiên xuất hiện với tư cách là Tiên Răng trong một câu chuyện của Tây Ban Nha vào năm 1894 do Luis Coloma viết cho Vua Alfonso XIII, người vừa mới rụng một chiếc răng sữa khi mới tám tuổi, với Nhà vua xuất hiện trong câu chuyện là "Vua Buby". Câu chuyện đã được chuyển thể thành các tác phẩm văn học và phim ảnh khác kể từ đó, với nhân vật Vua Buby xuất hiện trong một số tác phẩm. Truyền thống Ratoncito Pérez thay thế những chiếc răng sữa đã mất bằng một khoản tiền nhỏ hoặc một món quà trong khi đứa trẻ ngủ gần như được thực hiện rộng rãi ngày nay ở Tây Ban Nha và Châu Mỹ Latinh. Alfonso XIII cũng được nhắc đến trên tấm bảng mà Hội đồng Thành phố Madrid dành tặng cho Ratoncito Pérez vào năm 2003 trên tầng hai của số tám của Calle del Arenal, nơi con chuột được cho là đã sống.

==Nguồn==
- Churchill, Sir Winston. "Great Contemporaries". London: T. Butterworth, 1937. Contains the most famous single account of Alfonso in the English language. The author, writing shortly after the Spanish Civil War began, retained considerable fondness for the ex-sovereign.
- Collier, William Miller. "At the Court of His Catholic Majesty". Chicago: McClurg, 1912. The author was American ambassador to Spain from 1905 to 1909.
- Noel, Gerard. "Ena: Spain's English Queen". London: Constable, 1984. Considerably more candid than Petrie about Alfonso, the private man, and about the miseries the royal family experienced because of their haemophiliac children.
- Petrie, Sir Charles. "King Alfonso XIII and His Age". London: Chapman & Hall, 1963. Written as it was during Queen Ena's lifetime, this book necessarily omits the King's extramarital affairs; but it remains a useful biography, not least because the author knew Alfonso quite well, interviewed him at considerable length, and relates him to the wider Spanish intellectual culture of his time.
- Pilapil, Vicente R. "Alfonso XIII". Twayne's rulers and statesmen of the world series 12. New York: Twayne, 1969.
- Sencourt, Robert. "King Alfonso: A Biography". London: Faber, 1942.