Chi Lý chua

Chi Lý chua hay chi Lý gai (danh pháp khoa học: Ribes) là một chi của khoảng 150 loài thực vật có hoa bản địa trong toàn bộ khu vực ôn đới thuộc Bắc bán cầu, kéo dài tới dãy núi Andes ở Nam Mỹ. Nó thường được coi là chi duy nhất trong Họ Lý chua hay Họ Lý gai (Grossulariaceae, đồng nghĩa Ribesiaceae ). Một vài sách báo tiếng Việt cũng gọi các loài thuộc chi này là "Phúc bồn tử" nhưng tên gọi này dường như ban đầu vốn chỉ dành cho các loài thuộc chi Mâm xôi, Họ Hoa hồng. Bảy phân chi Lý chua đã được công nhận.

Đôi khi chi "Ribes" cũng được đưa vào họ Saxifragaceae. Một vài nhà phân loại học lại tách riêng các loài lý gai của chi này ra thành một chi gọi là "Grossularia" do thân của những loài này có nhiều gai, trong khi các loài khác nói chung không có gai ở thân, và hoa của chúng mọc thành nhóm từ 1 tới 3 hoa trên thân cây ngắn, chứ không mọc thành chùm.

== Đặc điểm ==
Cây bụi. Phân nhiều cành nhỏ. Ưa ẩm vừa phải, lá sớm rụng, nhỏ tới trung bình, mọc so le hay vòng, phiến lá xẻ thùy nông, gân lá hình chân vịt. Mép lá nguyên hay có khía răng cưa. Có hoặc không có lá kèm. Khi có lá kèm thì lá kèm hợp sinh với cuống lá. Hoa lưỡng tính hay đơn tính khác gốc. Thụ phấn nhờ côn trùng. Cụm hoa mọc thành dạng chùm. Có ống đài tự do. Các hoa có 2 lá bắc, nhỏ, cân đối. Bao hoa với tràng và đài hoa khác biệt. Đài hoa 4 hay 5, một vòng. Các cánh hoa hợp hay hợp một phần, thùy tù, hình chén hay hình chuông. Tràng hoa 4 hay 5 (có thể diễn giải như là các nhị lép), 1 vòng. Các cánh hoa tách biệt, giống như vảy, hình trứng ngược hay hình dùi. Bộ nhị 4 hay 5. Nhị 4 hay 5. Bao phấn không lắc lư. Bộ nhụy 2 lá noãn. Bầu nhụy hạ, 1 ngăn. Vòi nhụy 2, đầu nhụy 2. Noãn trong 1 khoang từ 4 tới 100. Quả là loại quả mọng không nứt, dày cùi thịt, chứa 20-100 hạt. Hạt có nội nhũ. Nội nhũ chứa dầu.

== Sử dụng ==
=== Thực phẩm ===
Chi "Ribes" bao gồm các loài lý chua (trong đó có nhiều loài ăn được như lý chua đen ("Ribes nigrum"), lý chua đỏ ("Ribes rubrum") và lý chua trắng ("Ribes glandulosum")), lý gai, và nhiều giống lai giữa chúng. Quả nói chung chua và chứa nhiều vitamin C. Các loài lý chua không nên nhầm lẫn với nho không hạt Zante (Zante currant, thuộc loài "Vitis vinifera"). Loại quả mọng Jostaberry là sản phẩm lai ghép phức tạp giữa lý chua đen với hai loài lý gai.

Các loài lý bị các ấu trùng của một số loài côn trùng cánh vẩy (Lepidoptera) phá hại. Xem Danh sách các loài côn trùng cánh vẩy phá hại lý chua.

=== Y học ===
Người Anh điêng chân đen (Niitsítapi) sử dụng rễ lý chua đen miền bắc ("Ribes hudsonianum") để điều trị các loại bệnh thận và các vấn đề kinh nguyệt và mãn kinh. Người Anh điêng Cree sử dụng quả của lý chua trắng ("Ribes glandulosum") làm chất gia tăng khả năng sinh sản để giúp phụ nữ mang thai.

Rễ và hạt lý chua chứa nhiều axít gamma-linolenic (GLA). GLA đã được kiểm chứng lâm sàng như là chất có tác dụng trong điều trị hội chứng tiền kinh nguyệt.

== Trồng trọt ==
Nhiều loài được trồng làm cây cảnh và được sử dụng trong tạo cảnh quan truyền thống cũng như cây trồng trong các vườn sinh cảnh thực vật bản địa.

Có một số ngăn cấm trồng một vài loài lý chua tại một số bang của Hoa Kỳ, vì chúng là vật chủ lan truyền bệnh gỉ sắt thông trắng.

== Một số loài ==
- "Ribes acerifolium" : Lý chua lá phong
- "Ribes achurjani"
- "Ribes aciculare" : Lý gai hình kim
- "Ribes acidum"
- "Ribes acuminatum"
- "Ribes affine"
- "Ribes albifolium"
- "Ribes albinervium"
- "Ribes alpestre"
- "Ribes alpestris" : Lý gai hàng rào
- "Ribes alpinum" : Lý chua núi cao
- "Ribes altamirani"
- "Ribes altissimum" : Lý chua cao
- "Ribes amarum" : Lý gai đắng
- "Ribes ambiguum"
- "Ribes americanum" : Lý chua đen Mỹ, lý chua đen dại
- "Ribes amictum"
- "Ribes andicola"
- "Ribes aridum"
- "Ribes armenum"
- "Ribes ascendens"
- "Ribes atropurpureum"
- "Ribes aucheziense"
- "Ribes aureum" : Lý chua Buffalo, lý chua đinh hương, lý chua vàng
- "Ribes austroecuadorense"
- "Ribes bethmontii"
- "Ribes binominatum" : Lý gai đất
- "Ribes bracteosum" : Lý chua đen California, lý chua hôi
- "Ribes burejense"
- "Ribes californicum" : Lý gai sườn đồi, lý gai California, lý gai Monterey
- "Ribes canthariforme" : Lý chua Moreno
- "Ribes cereum" : Lý chua da đỏ, lý chua sáp, lý chua White Field, lý chua Whiskey
- "Ribes ciliatum"
- "Ribes coloradense" : Lý chua Colorado
- "Ribes cruentum" : Lý chua lá bóng, lý chua Oregon
- "Ribes curvatum" : Lý gai hoa cương
- "Ribes cynosbati" : Lý gai miền đông
- "Ribes diacanthum" : Lý chua Siberi
- "Ribes dikuscha"
- "Ribes distans" : Lý chua đỏ thắm
- "Ribes divaricatum" : Lý gai dại, lý gai bò lan, lý gai duyên hải, lý gai đen duyên hải, lý gai Parish
- "Ribes echinellum" : Lý gai Miccosukee
- "Ribes emodense" : Lý chua đá trơn
- "Ribes erythrocarpum" : Lý chua hồ Crater
- "Ribes fasciculatum" : Lý chua Nhật Bản
- "Ribes floridum"
- "Ribes fragrans" : Lý gai hoa thơm
- "Ribes fuscescens"
- "Ribes futurum"
- "Ribes gardonianum"
- "Ribes gayanum" (Spach) : Lý gai lá da
- "Ribes giraldii"
- "Ribes glabricalycinum"
- "Ribes glabrifolium"
- "Ribes glaciale" : Lý chua sông băng
- "Ribes glanduliferum"
- "Ribes glandulosum" : Lý chua trắng, lý chua Skunk, lý chua Fetid
- "Ribes glaucescens"
- "Ribes glutinosum"
- "Ribes gongshanense"
- "Ribes goodingii"
- "Ribes gracile"
- "Ribes grande"
- "Ribes grantii"
- "Ribes graveolens"
- "Ribes greeneianum"
- "Ribes griffithii"
- "Ribes grossularia" : [đồng nghĩa của "R.uva-crispa"]
- "Ribes grossularioides" : Lý gai Nhật Bản, Lý gai mèo
- "Ribes guangxiense"
- "Ribes hallii"
- "Ribes haoi"
- "Ribes hartwegianum"
- "Ribes hendersonii"
- "Ribes henryi"
- "Ribes hesperium"
- "Ribes heterotrichum"
- "Ribes himalense"
- "Ribes hirtellum" : Lý gai Bắc Mỹ, Lý gai thân lông
- "Ribes hirticaule"
- "Ribes hirtum"
- "Ribes hispidulum"
- "Ribes hittellianum"
- "Ribes holocericeum"
- "Ribes horridum" <: Lý chua gai
- "Ribes houghtonianum"
- "Ribes howellii"
- "Ribes hudsonianum" : Lý chua đen miền bắc, lý chua vịnh Hudson, lý chua đen miền tây
- "Ribes humile"
- "Ribes hunanense"
- "Ribes huronense"
- "Ribes hysterix"
- "Ribes incarnatum"
- "Ribes incertum"
- "Ribes indecorum" : Lý chua hoa trắng
- "Ribes inebrians"
- "Ribes inerme" : Lý gai thân trắng, lý gai Klamath
- "Ribes integrifolium"
- "Ribes intermedium"
- "Ribes irriguum"
- "Ribes janczewskii"
- "Ribes japonicum" : Lý chua đen Nhật Bản, lý chua đen không gai
- "Ribes jessoniae"
- "Ribes jorullense"
- "Ribes kansuense"
- "Ribes kialanum"
- "Ribes koehneanum"
- "Ribes kolymense"
- "Ribes komarovii"
- "Ribes kunthii"
- "Ribes laciniatum"
- "Ribes lacustre" : Lý gai đen, lý gai, lý gai đầm Black
- "Ribes lasianthum" : Lý gai núi cao
- "Ribes latifolium" : Lý chua lá rộng
- "Ribes laurifolium" : Lý chua thường xanh
- "Ribes laxiflorum" : Lý chua đen leo
- "Ribes lehmannii"
- "Ribes leiobotrys"
- "Ribes lentum"
- "Ribes leptanthum" : Lý gai Trumpet
- "Ribes leptosma"
- "Ribes leptosmum"
- "Ribes leucoderme"
- "Ribes lindeni"
- "Ribes liouanum"
- "Ribes lioui"
- "Ribes lobbii" : Lý gai Gummy
- "Ribes longeracemosum" : Lý chua đen không gai Tây Tạng
- "Ribes longiflorum"
- "Ribes lucarense"
- "Ribes luridum" : Lý chua tía
- "Ribes luteynii"
- "Ribes macrobotrys"
- "Ribes macrocalyx"
- "Ribes macrostachyum"
- "Ribes magellanicum"
- "Ribes malvaceum" : Lý chua Chaparral
- "Ribes malvifolium"
- "Ribes mandschuricum" : Lý chua đỏ Mãn Châu
- "Ribes mariposanum"
- "Ribes marshallii" : Lý gai Hupa
- "Ribes maximowiczianum"
- "Ribes maximowiczii"
- "Ribes melananthum"
- "Ribes melancholicum"
- "Ribes menziesii" : Lý gai Canyon, lý gai Menzies
- "Ribes mescalerium" : Lý chua Mescalero
- "Ribes mexicanum"
- "Ribes meyeri" : Lý chua Meyer
- "Ribes micranthum"
- "Ribes microphyllum"
- "Ribes migratorium"
- "Ribes missouriense" : Lý gai Missouri
- "Ribes mogollonicum"
- "Ribes molle"
- "Ribes montanum"
- "Ribes monticola"
- "Ribes montigenum" : Lý chua lý gai
- "Ribes moupinense"
- "Ribes multiflorum" : Lý chua nhiều hoa
- "Ribes nanophyllum"
- "Ribes neglectum"
- "Ribes nelsonii"
- "Ribes nemorosum"
- "Ribes nevadense" : Lý chua Sierra, lý chua Jaeger, lý chua Nevada
- "Ribes nigrum" : Lý chua đen, lý chua đen châu Âu
- "Ribes nitidissima"
- "Ribes niveum" : Lý gai tuyết, lý gai cành mảnh
- "Ribes non-scriptum"
- "Ribes occidentale"
- "Ribes odoratissimum"
- "Ribes odoratum" [đồng nghĩa của "R.aureum"]
- "Ribes oligacanthum"
- "Ribes orientale" : Lý chua Siberi
- "Ribes orizabae"
- "Ribes ovalifolium"
- "Ribes ovallei"
- "Ribes oxyacanthoides" : Lý gai núi Mỹ, Lý gai Canada, lý gai suối, lý gai Henderson, lý gai Idaho
- "Ribes pachyadenium"
- "Ribes pachysandroides"
- "Ribes palczewskii" : Lý chua Palczjewski
- "Ribes pallidiflorum"
- "Ribes palmeri"
- "Ribes panctatum"
- "Ribes parishii"
- "Ribes parviflorum"
- "Ribes parvifolium"
- "Ribes parvulum"
- "Ribes pauciflorum" : Lý chua ít hoa
- "Ribes pensylvanicum"
- "Ribes pentlandii"
- "Ribes peruvianum"
- "Ribes petiolare"
- "Ribes petraeum" : Lý chua đá, lý chua đỏ đá, lý chua đá Bieberstein
- "Ribes pinetorum" : Lý chua cam
- "Ribes polyanthum"
- "Ribes polystachyum"
- "Ribes praecox"
- "Ribes pringlei"
- "Ribes procumbens" : Lý chua đỏ leo
- "Ribes propinquum"
- "Ribes pseudofasciculatum"
- "Ribes pulchellum"
- "Ribes purpurascens"
- "Ribes purpusii"
- "Ribes quercetorum" : Lý gai đá
- "Ribes reclinatum"
- "Ribes recurvatum"
- "Ribes reniforme"
- "Ribes repens"
- "Ribes roezlii" : Lý gai Sierra, lý gai Roezl
- "Ribes rosthornii"
- "Ribes rotundifolium" : Lý gai Appalachian, lý gai lá tròn
- "Ribes rubrisepalum"
- "Ribes rubrum" : Lý chua đỏ
- "Ribes rugosum"
- "Ribes ruizii"
- "Ribes sachalinense"
- "Ribes sanguineum" : Lý chua hoa, lý chua hoa đỏ, lý chua máu, lý chua máu dính, lý chua máu hạt đen, lý chua mùa đông
- "Ribes sardoum" : Lý chua Sardinia
- "Ribes sativum"
- "Ribes saxatile"
- "Ribes saximontanum"
- "Ribes saxosum"
- "Ribes scandicum"
- "Ribes scuphamii"
- "Ribes senile"
- "Ribes sericeum" : Lý gai Lucia
- "Ribes setchuense"
- "Ribes setosum" : Lý chua Missouri
- "Ribes silvestre" : Lý chua đồng rừng
- "Ribes sinanense" : Lý chua Trung Hoa
- "Ribes soulieanum"
- "Ribes spathianum"
- "Ribes speciosum" : Lý chua hoa vân anh
- "Ribes spicatum" : Lý chua đỏ Na Uy, lý chua Na Uy, lý chua lông tơ
- "Ribes stanfordii"
- "Ribes steinbachiorum"
- "Ribes stenocarpum" : Lý chua quả hẹp
- "Ribes subvestitum"
- "Ribes sucheziense"
- "Ribes suksdorfii"
- "Ribes takare"
- "Ribes tenue"
- "Ribes tenuiflorum"
- "Ribes texense"
- "Ribes thacherianum"
- "Ribes tianquanense"
- "Ribes tolimense"
- "Ribes tortuosum"
- "Ribes tricuspe"
- "Ribes trifidum"
- "Ribes trilobum"
- "Ribes tripartitum"
- "Ribes triste" : Lý chua đỏ miền bắc hay lý chua đỏ đầm lầy, lý chua đỏ hoang
- "Ribes tularense" : Lý gai Tulare
- "Ribes turbinatum"
- "Ribes uniflorum"
- "Ribes urceolatum"
- "Ribes ussuriense" : Lý chua đen Triều Tiên
- "Ribes utile"
- "Ribes uva-crispa" : Lý gai, lý gai dại, lý gai châu Âu, lý gai Anh
- "Ribes valdivianum"
- "Ribes valicola"
- "Ribes van-fleetianum"
- "Ribes velutinum" : Lý gai sa mạc, lý gai Gooding
- "Ribes viburnifolium" : Lý gai đảo
- "Ribes victoris" : Lý gai Victor
- "Ribes vilmorinii"
- "Ribes villosum"
- "Ribes viscosissimum" : Lý chua dính
- "Ribes viscosum"
- "Ribes vitifolium"
- "Ribes vulgare"
- "Ribes warszewiczii" : Lý chua lông tơ
- "Ribes watkinsii"
- "Ribes watsonianum" : Lý gai mùa xuân
- "Ribes weberbaueri"
- "Ribes weddellianum"
- "Ribes wolfii" : Lý gai Wolf
- "Ribes xizangense"
== Liên kết ngoài ==
- Grossulariaceae trong Watson L. và Dallwitz M. J. (1992 trở đi). The families of flowering plants: descriptions, illustrations, identification, and information retrieval. Phiên bản: ngày 20 tháng 5 năm 2010. http://delta-intkey.com