Thập giới

Thập giới ("Sanskrit": ; "Pali": , "tiếng Hán": 十戒) là nhóm mười "điều học" ("sikkhāpada") dành cho người xuất gia bậc Sa-di và Sa-di-ni trong nhiều truyền thống Phật giáo, làm nền tảng đạo đức trước khi thọ giới Tỳ-kheo hay Tỳ-kheo-ni. Về nội dung, mười giới bao gồm năm giới căn bản cùng các điều về ăn phi thời, tránh hình thức giải trí và trang sức, không dùng giường ghế cao rộng, và không cất giữ hay sử dụng vàng bạc, tiền của. Trong bối cảnh Đông Á, cần phân biệt "thập giới" của Sa-di với "thập trọng giới" thuộc hệ Bồ tát giới trong Kinh Phạm võng, vốn là một hệ chuẩn tắc khác.

== Tóm tắt ==
Thập giới bao gồm:
- (1) không sát sinh;
- (2) không trộm cắp;
- (3) không hành dâm;
- (4) không vọng ngữ;
- (5) không dùng chất say;
- (6) không ăn phi thời (sau giờ ngọ);
- (7) không ca vũ, nghe nhạc, xem diễn;
- (8) không trang sức, hương hoa, mỹ phẩm;
- (9) không nằm ngồi giường ghế cao rộng;
- (10) không cầm giữ vàng bạc, tiền của.
Thập giới căn bản gồm 5 điều trong ngũ giới (lưu ý không hẳn giống, ví dụ giới 3 ở Ngũ giới chỉ là không tà dâm nhưng thập giới là tiết chế không hành dâm) và 5 giới nữa, tạo thành 10 giới căn bản đầu tiên trong giới luật.

== Vai trò & đặc trưng ==
Trong Luật Tạng, thập giới là các "điều học" dùng để rèn luyện người mới xuất gia, đóng vai trò cầu nối giữa Ngũ giới của cư sĩ và giới bổn đầy đủ của Tỳ-kheo/Tỳ-kheo-ni. Ở truyền thống Pali, "Khuddakapāṭha" thường được xem như "thủ bản" cho người mới xuất gia; mục "Dasasikkhāpada" (Kp 2) trình bày rõ mười điều học. Trong hệ Pháp Tạng bộ ("Dharmaguptaka") sử dụng ở Hán truyền, "Tứ phần luật" (T22 n.1428) nêu thập giới cho Sa-di/Sa-di-ni, và theo tổng thuật học thuật các bộ Tỳ-nại-da ("Vinaya") khác cũng trình bày rất tương đồng về nội dung. Đối với cư sĩ, tập quán phổ biến là trì Bát quan trai theo ngày, khác với thập giới vốn dành cho bậc tập sự xuất gia. Tại Đông Á, ngoài Tỳ-nại-da cho Thanh văn tăng, các tự viện còn trao thêm Bồ-tát giới ("thập trọng giới" và 48 khinh giới) theo Kinh Phạm võng; đây là hệ chuẩn tắc khác mục đích và định hướng, không đồng nhất với thập giới của Sa-di.

== Dị bản theo truyền thống ==
=== So sánh giữa các bộ luật ===
- Theravāda (Pali)
"Khuddakapāṭha" Kp 2 liệt kê mười "điều học" với các mục 7–9 về "tránh giải trí", "trang sức hương hoa", "giường ghế cao rộng", và mục 10 "không cầm giữ vàng bạc/tiền". Văn bản này được dùng rộng rãi như thủ bản huấn luyện cho Sa-di/Sa-di-ni.
- Dharmaguptaka (Hán truyền)
"Tứ phần luật" (T22 n.1428) liệt kê thập giới cho Sa-di/Sa-di-ni với nội dung tương ứng, dùng cụm "bất持金銀" cho giới 10, cho thấy cùng quy chuẩn "không cầm giữ vàng bạc/tiền". Cấu trúc và nhấn mạnh nhìn chung tương đồng với các bộ luật khác trong tổng thuật học thuật hiện đại.
- Mūlasarvāstivāda (Tạng truyền)
Truyền thống Tạng dùng Tỳ-nại-da Căn bản thuyết nhất thiết hữu bộ; Sa-di ("dge tshul") giữ mười giới, và trong thực hành có bản triển khai thành 36 điều để học thuộc và quán niệm.

=== Thập giới & Bát quan trai ===
Dù đối tượng khác nhau, thập giới của Sa-di và Bát quan trai của cư sĩ chia sẻ năm giới căn bản, nhưng "Bát quan trai" không bao gồm điều "không cầm giữ vàng bạc/tiền". Bản mười giới được xem là mở rộng từ tám giới bằng cách tách điều "giải trí - trang sức" thành hai, và thêm giới về tiền của.

== Nghi lễ & thực hành ==
Nghi thức thọ pabbajjā (; ) biến ứng viên thành Sa-di/Sa-di-ni: cạo tóc, khoác y và tuyên thệ quy y Tam bảo, rồi thọ mười "điều học" theo truyền thống địa phương. "Khuddakapāṭha" Kp 2 thường làm mẫu cho phần tụng đọc mười điều học. 

Sau pabbajjā, giới tử được đặt dưới sự hướng dẫn của thầy tế độ "upajjhāya" và thầy giáo thọ "ācariya"; địa vị sa-di là giai đoạn tu học trước thọ Cụ túc khi đủ 20 tuổi theo 'Tỳ-nại-da. Sa-di không tham gia các "saṅghakamma" đòi hỏi túc số Tỳ-kheo/Tỳ-kheo-ni, nhưng dự thính và thọ học quy củ sinh hoạt, phép học "sekhiya". 

Thực hành hằng ngày nhấn mạnh việc giữ đủ mười điều học, trong đó có "không ăn phi thời" (chỉ thọ thực trước giờ ngọ) và "tránh giải trí, trang sức, giường cao rộng". Về tài vật, nguyên tắc là "không cầm giữ vàng bạc, tiền"; nhiều tự viện đương đại áp dụng qua người hộ trì để mua sắm vật dụng hợp lệ. 

Trong Hán truyền theo Pháp Tạng bộ, nghi lễ sa-di dựa "Tứ phần luật" và thường được tổ chức cùng các khoá Bát quan trai dành cho cư sĩ vào ngày trai. Trong Tạng truyền theo Tỳ-nại-da Căn bản thuyết nhất thiết hữu bộ, sa-di/sa-di-ni ("dge tshul"/"dge tshul ma") học thuộc các bản liệt kê rút gọn để quán niệm mười điều học và quy củ sinh hoạt. 

== Lịch sử & ảnh hưởng ==
=== Hình thành & truyền bá ===
Khái niệm "mười điều học" cho bậc tập sự xuất gia xuất hiện nhất quán trong các bộ Tỳ-nại-da thời kỳ bộ phái và được bảo tồn trong ba dòng truyền thừa còn hoạt động (Theravāda, Dharmaguptaka, Mūlasarvāstivāda).
=== Trong văn hóa ===
Thập giới hiện diện nổi bật trong nghi lễ giới đàn, sổ tay giới tử và văn bản giáo khoa tại các tự viện Đông Á và Tây Tạng, qua đó định hình kỷ luật tu học thanh niên Phật giáo khu vực này.

== Nhầm lẫn thường gặp ==
- Phân biệt với "thập trọng giới" của Bồ tát giới
"Thập giới" ở đây thuộc Tỳ-nại-da cho Sa-di/Sa-di-ni; "thập trọng giới" thuộc Bồ tát giới theo "kinh Phạm võng", khác biệt như sau

== Trong kinh văn ==
- "Pali": "Khuddakapāṭha" Kp 2 "Dasasikkhāpada" – “Mười điều học của bậc tập sự” – thuộc Khuddaka Nikāya, thường được sử dụng trong bối cảnh huấn luyện người mới xuất gia.
- "Hán": "Tứ phần luật" ("Dharmaguptaka Vinaya", T22 n.1428) liệt kê thập giới, với nội dung đồng dạng các bộ luật khác.
- "Đại thừa": "Phạm Võng kinh" trình bày "thập trọng giới" và 48 khinh giới của Bồ-tát giới, khác mục tiêu với thập giới của Sa-di, chủ yếu định hướng hạnh Bồ-tát trong bối cảnh Đông Á.

== Xem thêm ==
- Bồ tát giới
- Ngũ giới