Chuyển loạn thành chính

Chuyển loạn thành chính () là thời kỳ trong lịch sử Trung Quốc mà Đặng Tiểu Bình thi hành kế hoạch rộng rãi nhằm sửa lỗi của Cách mạng Văn hóa do Mao Trạch Đông phát động, dần dần bỏ các chính sách Mao, phục hồi danh dự của hàng triệu nạn nhân, tiến hành các cải cách xã hội chính trị và lập lại trật tự một cách hệ thống. Đây được xem là thời kỳ chuyển tiếp quan trọng trong lịch sử Trung Quốc hiện đại, làm cơ sở cho cải cách kinh tế Trung Quốc từ tháng 12 năm 1978.

Sau khi Cách mạng Văn hóa kết thúc, Đặng Tiểu Bình đề xuất "chuyển loạn thành chính" vào tháng 9 năm 1977. Với sự ủng hộ của những đồng minh như Hồ Diệu Bang, về sau là Tổng Bí Thư Đảng Cộng sản Trung Quốc, đề xuất của Đặng Tiểu Bình được triển khai và Đặng Tiểu Bình trở thành lãnh tụ tối cao "trên thực tế" tại Hội nghị Toàn thể thứ 3 Ủy ban Trung ương thứ 11 Đảng Cộng sản Trung Quốc. Từ thập niên 1980, Trung Quốc bắt đầu tập trung vào "cải cách kinh tế" và "hiện đại hóa" thay vì "đấu tranh giai cấp".

Tuy nhiên, cũng có nhiều tranh luận và các ý kiến khác nhau về Mao Trạch Đông, "bốn nguyên tắc cơ bản" thêm vào Hiến pháp Trung Quốc để duy trì hệ thống một đảng, và việc nhiều lãnh đạo, chủ mưu các cuộc thảm sát trong Cách mạng Văn hóa không nhận hình phạt hoặc chỉ chút ít. Đảng Cộng sản Trung Quốc vẫn chưa giải mật các tài liệu về sự kiện và hạn chế nghiên cứu học thuật, công luận tại Trung Quốc. Sau khi Tập Cận Bình kế nhiệm làm Tổng Bí thư vào năm 2012, vài cải cách chuyển loạn thành chính từ từ bị bỏ, dẫn đến lo ngại về Cách mạng Văn hóa mới.

== Thuật ngữ ==
"Chuyển loạn thành chính" (拨乱反正) là một thành ngữ, xuất hiện lần đầu tiên trong "Xuân Thu", có nghĩa "sửa sai/loạn và về với thường".

Ngày 19 tháng 9 năm 1977, Đặng Tiểu Bình chủ trương "chuyển loạn thành chính" lần đầu tiên trong cuộc họp với các quan chức cao cấp của Bộ Giáo dục, yêu cầu sửa lỗi sai của Cách mạng Văn hóa trong lĩnh vực giáo dục.

== Tư tưởng ==
=== Tranh luận về tiêu chuẩn chân lý ===
Sau khi Mao Trạch Đông qua đời vào tháng 9 năm 1976, Hoa Quốc Phong lên kế nhiệm làm Chủ tịch Đảng Cộng sản Trung Quốc và Chủ tịch Ủy ban Quân sự Trung ương. Hoa Quốc Phong duy trì các chính sách của Mao Trạch Đông và chủ trương "Hai tất cả" ("Tất cả Chủ tịch Mao nói, chúng ta nói, tất cả Chủ tịch Mao làm, chúng ta làm").

Tháng 5 năm 1978, Đặng Tiểu Bình, Hồ Diệu Bang và người khác dấy lên tranh luận lớn khắp Trung Quốc về tiêu chuẩn chân lý và chỉ trích "Hai tất cả", với các đồng minh tán thành quan điểm "thực tiễn là tiêu chuẩn chân lý duy nhất", xuất hiện lần đầu tiên trong một bài do "Quang Minh Nhật báo" xuất bản, được dư luận Trung Quốc ủng hộ rộng rãi.

Ngày 13 tháng 12 năm 1978, Đặng Tiểu Bình phát biểu ở lễ bế mạc Hội nghị Toàn thể thứ 3 Ủy ban Trung ương thứ 11 Đảng Cộng sản Trung Quốc và thay thế Hoa Quốc Phong làm lãnh đạo tối cao. Tiêu đề là "Giải phóng tư tưởng, Tìm đúng từ thật, Đoàn kết nhất trí nhìn về trước" (解放思想，实事求是，团结一致向前看), Đặng Tiểu Bình kêu gọi toàn dân Trung Quốc thật sự cầu thị và chỉ ra rằng nếu Đảng, đất nước và nhân dân tiếp tục noi theo Mao chủ tịch ngữ lục một cách bướng bỉnh mù quáng thì sẽ không bao giờ tiến lên được, tất phải tiêu vong.

=== Bác bỏ Cách mạng Văn hóa ===
Ngày 6 tháng 10 năm 1976, Hoa Quốc Phong, Diệp Kiếm Anh và Uông Đông Hưng bắt giam Tứ nhân bang, chấm dứt Cách mạng Văn hóa. Từ ngày 20 tháng 11 năm 1980 đến ngày 25 tháng 1 năm 1981, một tòa đặc biệt của Tòa án nhân dân tối cao xét xử Tứ nhân bang cùng sáu người khác và tuyên án tử hình hoãn thi hành 2 năm đối với Giang Thanh và Trương Xuân Kiều và phạt tù các thành viên khác, bao gồm tù chung thân.

Cùng lúc, Đặng Tiểu Bình và các đồng minh bắt đầu bỏ đường lối đấu tranh vũ tranh liên miên, đổi tập trung của Đảng Cộng sản và chính phủ thành "cải cách kinh tế" và "hiện đại hóa". Năm 1980-81, Hoa Quốc Phong từ chức Chủ tịch Đảng Cộng sản Trung Quốc, Chủ tịch Ủy ban Quân sự Trung ương và Tổng lý Quốc vụ viện.

Tại Hội nghị Toàn thể thứ 6 Ủy ban Trung ương thứ 11 vào tháng 6 năm 1981, Đảng Cộng sản Trung Quốc nhất trí thông qua quyết nghị do Đặng Tiểu Bình cùng người khác soạn thảo, bác bỏ toàn diện Cách mạng Văn hóa, gọi là "sự tàn phá trong nước mà lãnh đạo (Mao Trạch Đông) khởi xướng nhầm lẫn, bị băng đảng phản cách mạng lợi dụng (Lâm Bưu, Tứ nhân bang)" và "bởi vậy mà Đảng, đất nước và nhân dân chịu thất bại và tổn thất nghiêm trọng, nặng nề nhất kể từ khi Cộng hòa Nhân dân được thành lập".

== Chính trị và pháp luật ==
=== Phục hồi danh dự nạn nhân ===
Tổng Bí thư Ủy ban Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc Hồ Diệu Bang được Đặng Tiểu Bình giao nhiệm vụ phục hồi danh dự các nạn nhân trong "các vụ oan ức, giả dối, và lẫn lộn" kể từ Phong trào Phản hữu năm 1957. Trong một vài năm sau 1978, hơn ba triệu nạn nhân được phục hồi danh dự, bao gồm:

- Lưu Thiếu Kỳ, Chủ tịch nước Trung Quốc thứ hai, bị bức tử trong Cách mạng Văn hóa.
- Bành Đức Hoài, một trong mười Nguyên soái Trung Quốc và Bộ trưởng Quốc phòng đầu tiên, bị đàn áp chết trong Cách mạng Văn hóa.
- Hạ Long, một trong mười Nguyên soái Trung Quốc và Phó Tổng lý Quốc vụ Viện, bị đàn áp chết trong Cách mạng Văn hóa.
- Tập Trọng Huân, đảng viên cao cấp, cha Tập Cận Bình.
- Bạc Nhất Ba, đảng viên cao cấp, cha Bạc Hy Lai.
- Đào Chú, đảng viên cao cấp.

=== Hiến pháp Trung Quốc ===
Hiến pháp Trung Quốc đầu tiên có hiệu lực năm 1954. Tuy nhiên năm 1958 Mao Trạch Đông công khai chủ trương "nhân trị" thay vì "pháp trị", nói rằng:

Trong Cách mạng Văn hóa, Hiến pháp được sửa đổi vào năm 1975, hiến định Tư tưởng Mao Trạch Đông, "lãnh đạo tuyệt đối của Đảng Cộng sản Trung Quốc" và một số quy định về sự tổ chức Đảng Cộng sản Trung Quốc, trong khi bãi bỏ chức vụ chủ tịch nước, phó chủ tịch nước.

Sau Cách mạng Văn hóa, theo chủ trương "Hai tất cả" của Hoa Quốc Phong, bản hiến pháp thứ ba được ban hành năm 1978, lược bỏ nội dung liên quan đến Cách mạng Văn hóa, nhưng giữ nguyên hầu hết những điều khoản khác của Hiến pháp năm 1975, như "sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Trung Quốc".

Trong thời kỳ chuyển loạn thành chính, ngày 18 tháng 8 năm 1980, Đặng Tiểu Bình làm bài phát biểu quan trọng, đề "Về Cải cách Chế độ Lãnh đạo Đảng và Đất nước (党和国家领导制度改革)", đề nghị ở Đại hội Đại biểu Nhân dân Toàn quốc rằng Trung Quốc cần cải cách chính trị và tu chính hệ thống Hiến pháp, chỉ ra quốc hiến phải bảo vệ quyền lợi công dân của người Trung Quốc, biểu hiện nguyên tắc phân quyền; cũng mô tả ý tưởng "lãnh đạo tập thể" và chủ trương "một người một phiếu" trong các lãnh đạo để phòng ngừa Tổng Thư ký Đảng thành độc tài. Tháng 12 năm 1982, Hiến pháp thứ tư được Đại hội Đại biểu Nhân dân Toàn quốc khóa V thông qua, thể hiện hiến chính đặc sắc Trung Quốc, hầu hết nội dung vẫn còn hữu hiệu, trong đó:

- Xóa bỏ nội dung liên quan đến Cách mạng Văn hóa như "cách mạng liên tục theo chuyên chính vô sản";
- Lược bỏ quy định về sự tổ chức Đảng Cộng sản Trung Quốc;
- Xóa bỏ nội dung "Đất nước được Đảng Cộng sản Trung Quốc lãnh đạo" (được Tập Cần Bình khôi phục vào năm 2018);
- Bổ sung quy định "Mọi cơ quan chính phủ, quân đội, các chính đảng, tổ chức công chúng và mọi xí nghiệp với công ty phải tuân thủ Hiến pháp, pháp luật";
- Tái lập chức vụ chủ tịch nước và phó chủ tịch nước với nhiệm kỳ năm năm và giới hạn giữ chức vụ không quá hai nhiệm kỳ liên tiếp (giới hạn nhiệm kỳ bị Tập Cận Bình bãi bỏ vào năm 2018).

== Học thuật và giáo dục ==
=== Nhà khoa học và phần tử tri thức ===
Trong Cách mạng Văn hóa, học giả và phần tử tri thức bị coi là "Xú lão cửu" và bị đàn áp mạnh. Các học giả, nhà khoa học và nhà giáo dục nổi tiếng qua đời bao gồm Hùng Khánh Lai, Tiễn Bá Tán, Lão Xá, Điền Hán, Phó Lôi, Ngô Hàm, Nhiêu Dục Thái, Ngô Định Lương, Diêu Đồng Bân và Triệu Cửu Chương. Đến năm 1968, trong 171 thành viên cao cấp ở trụ sở Viện Khoa học Trung Quốc, 131 bị đàn áp, trong mọi thành viên của viện toàn quốc, 229 phải chết. Đến tháng 9 năm 1971, hơn 4,000 nhân viên trung tâm hạt nhân ở Thanh Hải bị hành hạ: 40 tự sát, năm bị hành quyết, và 310 bị tàn phế vĩnh viễn.

Đặng Tiểu Bình phụ trách phục hồi danh dự của các nhà khoa học, phần tử tri thức bị đàn áp trong Cách mạng Văn hóa. Tại Hội nghị Khoa học Toàn quốc vào tháng 3 năm 1978, ông nhấn mạng tri thức là một phần giai cấp lao động và cốt lõi hiện đại hóa nằm ở hiện đại hóa khoa học, kỹ thuật, sau cũng nói rõ hiểu biết và nhân tài phải được tôn trọng, coi thường tri thức phải bị phản đối. Một trong các câu nói nổi tiếng của ông là "khoa học và kỹ thuật là các động lực sản xuất chính".

Kể từ thời kỳ, các thể loại văn học mới nổi lên, bao gồm "văn học vết thương", "văn học phản tư (反思文学)" và "văn học cải cách (改革文学)".

=== Hệ thống giáo dục ===
Giáo dục Trung Quốc bị đình chỉ trong Cách mạng Văn hóa. Những tháng ngày đầu tiên, trường học đóng cửa, trung học tiểu học được mở lại từ từ, nhưng mọi học viện, đại học đều đóng cho đến năm 1970, hầu hết các đại học không mở cho đến 1972. Kỳ thi vào đại học bị hủy sau năm 1966, thay bằng nhà máy, làng và đơn vị quân sự tiến cử sinh viên. Các giá trị giáo dục truyền thống dạy bỏ cả. Năm 1968, Đảng Cộng sản phát động Phong trào lên núi xuống thôn (上山下乡运动), "các thanh niên tri thức (知识青年)" ở khu đô thị đi xuống sống, làm việc ở nông thôn cho được nông dân giáo dục lại và biết rõ hơn vai trò lao động nông nghiệp chân tay trong xã hội Trung Quốc.

Năm 1977, Đặng Tiểu Bình mở lại kỳ thi đại học Cao khảo sau mười năm đình chỉ, tái lập hệ thống giáo dục cao đẳng và thay đổi mạng sống hàng triệu người. Đặng coi khoa học giáo dục là các cơ sở của Bốn Hiện đại Hóa Trung Quốc. Giáo dục bắt buộc đưa ra trong thời kỳ, sau có Đặng cùng người khác tán thành ghi vào Hiến pháp năm 1982, cuối cùng thành lập năm 1986 theo Luật Giáo dục bắt buộc chín năm.

Nhà toán học Mỹ gốc Hoa nổi tiếng Trần Tỉnh Thân từng đề nghị Đặng Tiểu Bình nâng mức lương cơ bản của chuyên gia ở đại lục, thêm 100 Nhân dân tệ mỗi tháng, sớm được chấp thuận.

== Tranh cãi ==
=== Quan điểm về Mao Trạch Đông ===
Có tranh luận rằng kế hoạch Chuyển loạn thành chính của Đặng Tiểu Bình có hạn độ và tranh cãi, như việc thêm "bốn nguyên tắc cơ bản" vào Hiến pháp năm 1982, cấm thách thức con đường chủ nghĩa xã hội của Trung Quốc Tư trưởng Mao Trạch Đông và chủ nghĩa Marx-Lenin cùng với sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Trung Quốc. Việc xây dựng Nhà kỷ niệm Mao Chủ tịch tại Quảng trường Thiên An Môn và giữ lại chân dung ở Thiên An Môn cũng bị thách thức. Hơn nữa, vài học giả chỉ ra rằng quan điểm cá nhân của Đặng về Mao và chủ nghĩa toàn trị bị hạn chế; ví dụ, Đặng quả quyết rằng trong tất cả việc Mao đã làm cho nhân dân, "70% là tốt và 30% là xấu", đổ nhiều tai họa của Cách mạng Văn hóa cho Lâm Bưu và Tứ nhân bang.

Sau khi mất, Mao xem là nhân vật tranh cãi khắp thế giới. Cuối thập niên 70, các nhà dị kiến chính trị ở Trung Quốc như Ngụy Kinh Sinh dẫn dắt phong trào "Bức tường Dân chủ" ở Bắc Kinh, chỉ trích Mao cùng Tư tưởng Mao Trạch Đông và chế độ một đảng, đòi dân chủ tự do. Tuy nhiên sau cùng bị Đặng đàn áp.

=== Tự do hóa hạn chế và chế độ một đảng ===
Trong thời kỳ Chuyển loạn thành chính và cải cách kinh tế sau đó, Đặng Tiểu Bình một bên nhấn mạnh "giải phóng tư tưởng", một bên lại cảnh báo về "tự do tư sản". Năm 1983, Phong trào thanh trừ ô nhiễm tinh thần được phát động, năm 1986 "Phong trào phản Tự do Tư sản" được phát động, cả hai đều do chính khách cánh tả lãnh đạo, được Đặng Tiểu Bình tán thành đến một mức độ, nhưng do Hồ Diệu Bang và Triệu Tử Dương can dự vào mà phải dẹp đi, là các bạn đồng minh của Đảng và những nhà cải cách cao cấp trong Đảng Cộng sản Trung quốc.

Sau Cách mạng Văn hóa, Ủy ban Trung ương Đảng Cộng sản không "tẩy được" các yếu tố quan hệ với Cách mạng khỏi xã hội Trung Quốc một cách hệ thống, cấm ngẫm nghĩ toàn diện và xem xét thời kỳ ở cấp xã hội. Vài nhà nghiên cứu, quan sát cho rằng lý do chính là tính chính danh của Đảng Cộng sản Trung Quốc sẽ bị nguy hại nếu thời kỳ Cách mạng Văn hóa bị xét lại. Vài người khác chỉ ra, tuy Đặng Tiểu Bình và những cán bộ Đảng cao cấp khác đã nhận Đảng mắc vô số lỗi trong quá khứ, nhưng vẫn bảo vệ chế độ một đảng ở Trung Quốc.

=== Tranh cãi pháp luật ===
Thảm sát diễn ra khắp đại lục trong Cách mạng Văn hóa. Tuy nhiên, nhiều lãnh đạo và chủ mưu hoặc bị phạt nhẹ (trục xuất khỏi Đảng Cộng sản) trong thời kỳ Chuyển loạn thành chính, hoặc chả bị phạt, dấy lên công phẫn. Họ hàng nạn nhân trong vài vụ thảm sát đích thân đi Bắc Kinh, đòi công lý.

- Thảm sát Quảng Tây, 100,00-150,000 người chết theo điều tra chính thức, nạn ăn người lớn diễn ra. Tuy nhiên, người giữ trách nhiệm không bị phạt, cùng lắm chỉ bị phạt nhẹ—tù giam 14 năm.
- Sự kiện Nội Nhân Đảng, 20,000-100,000 người chết, nhưng Đằng Hải Thanh lãnh đạo giữ trách nhiệm lại không bị khởi tố hay phạt, bởi Đảng Cộng sản cho là đã lập công trong các cuộc chiến quá khứ.
- Thảm sát huyện Đạo tỉnh Hồ Nam, 9,093 người chết. Tuy nhiên, chỉ một ít các chủ mưu bị phạt, không ai phạt chết. Vài lãnh đạo thảm sát hoặc bị trục xuất từ Đảng Cộng sản, hoặc nhận hình phạt tù giam; ở huyện Đạo trung tâm thảm sát, chỉ 11 người bị khởi tố, xử phạt tù giam lên đến 10 năm.

=== Chặn mở các viện bảo tàng Cách mạng Văn hóa ===
Vào Thập niên 80, các học giả nổi tiếng như Ba Kim kêu gọi Trung Quốc dựng "bảo tàng Cách mạng Văn hóa" để các thế hệ sau có thể học hỏi về thời kỳ, phòng ngừa tái xuất, được nhiều công dân Trung Quốc tán thành, Đảng Cộng sản Trung Quốc lặng im. Trái lại, Ba Kim bị tấn công cá nhân trong Phong trào Thanh trừ Ô nhiễm Tinh thần và Phong trào phản Tự do Tư sản do giới bảo thủ cánh tả phát động thập niên 80.

Năm 1996, chính quyền địa phương Sán Đầu quyết định xây viện bảo tàng Cách mạng Văn hóa đầu tiên ở đại lục, mở năm 2005. Tuy nhiên phải đóng cửa năm 2016 sau khi Tập Cận Bình lên nắm quyền.

== Xem thêm ==
- Cải cách khai phóng
- Thật sự cầu thị
- Chủ nghĩa xã hội đặc sắc Trung Quốc
- Lý luận Đặng Tiểu Bình
- Mùa xuân Bắc Kinh
- Bức tường Dân chủ
- Biểu tình sinh viên Trung Quốc năm 1986
- Chuyện cũ Mùa xuân (bài ca)
- "Deng Xiaoping at History's Crossroads" (truyền hình nhiều tập)

== Đọc thêm ==
- Ezra F. Vogel. "Deng Xiaoping and the Transformation of China." ISBN . 2013.
- Carol Lee Hamrin, Suisheng Zhao and A. Doak Barnett. "Decision-making in Deng's China: Perspectives from Insiders". ISBN . 1995.
- Gao Yong. "To be a Secretary of Hu Yaobang". Hong Kong: Joint Publishing Ltd. 2014.