Chùa Bốn Mặt

Chùa Bốn Mặt, hay còn gọi là Preah Buone Preah Phek, Wat Nei Rei, Wat Ba Rai, Wat Prha Buông Mút, Wat Buôl - Pres - Phek, hoặc Wat Prés on Prés Buôl Prés Phék theo tiếng Khmer, là một ngôi chùa cổ trong hệ thống chùa Khmer tại tỉnh Cần Thơ. Được xây dựng vào đầu thế kỷ 16 và đã tồn tại gần 500 năm, chùa đến nay tổng thể vẫn còn nguyên vẹn các công trình cổng Tam Quan, Chánh điện, nhà Sala, khu mai táng, trai đường, tăng đường, với phong cách kiến trúc Angkor-Khmer đặc trưng ở miền Tây Nam Bộ Việt Nam.

Nơi đây là một điểm đến văn hóa của Cần Thơ với các thiết kế đặc trưng và các hoạt động tu tập, văn hóa, dạy học cho con em địa phương và giải trí hàng tháng. Hằng năm, khuôn viên chùa cũng tổ chức nhiều lễ hội truyền thống của người Khmer tại Cần Thơ.

== Nguồn gốc ==
Đến nay vẫn có nhiều tranh cãi về lịch sử của việc thành lập chùa. Tuy nhiên, một trong những phiên bản được truyền lại phổ biến đó là đầu thế kỷ 16, trong lúc khai khẩn đất hoang để làm nương rẫy canh tác và phát triển nông nghiệp, người dân địa phương tình cờ phát hiện ra một bức tượng Phật bằng đá có bốn mặt quay về bốn hướng, mỗi hướng lại có Năm vị Phật khác. Người ta tin rằng đây là một điềm lành nên năm 1537, người dân trong vùng đã cùng nhau xây dựng ngôi chùa để thờ phượng tượng Phật Bốn Mặt này. Ban đầu, ngôi chùa có kiến trúc bằng tre, lá; sau đó được tu bổ và xây dựng kiên cố dần dần cho đến khi trở nên như hiện nay.

== Kiến trúc ==
=== Khuôn viên và chánh điện ===
Chùa Bốn Mặt được xây dựng trên một khu đất rộng 6,5 ha, tọa lạc tại ấp Phước Thuận, xã Thuận Hòa, tỉnh Cần Thơ. Nằm cách trung tâm thành phố Cần Thơ khoảng 6 km về hướng Tây Bắc.

Cổng Tam Quan là công trình đầu tiên của chùa Bốn Mặt, được thiết kế với ba ngọn tháp tròn cao năm tầng. Các tháp được đắp nổi với các hình tượng của nhân vật quan trọng trong tín ngưỡng Khmer, bao gồm thần gió Reahu, rắn thần Naga và chim thần Garuda. Trong khuôn viên của chùa, có một hình tượng đôi rắn thần Naga chín đầu, dài hơn 20 mét. Theo truyền thuyết Phật giáo, rắn thần Naga đã che mưa cho Phật Thích-ca-mâu-ni và trong văn hóa Khmer được xem như biểu tượng của sự an khang, thịnh vượng, xua đuổi tà khí và dẫn lối đến thiên giới. Các hành lang, mái chùa và lối đi trong chùa đều có hình ảnh rắn thần Naga, thể hiện sự kết nối giữa văn hóa Khmer và Phật giáo.
Chánh điện chùa Bốn Mặt Sóc Trăng có diện tích 225m, được xây từ chất liệu truyền thống của người Khmer là đắp rơm, cát, đất sét rồi sơn vàng ánh kim trang trí, chất liệu này tạo âm thanh đặc biệt khi gõ vào tường. Mái chánh điện thiết kế tam cấp, trung tâm có đỉnh tháp nhọn, có tôn thần tượng bốn mặt Maha Prum - sáng thế thần của đạo Bà-la-môn. Chánh điện được mở hai gian thành bốn mặt hướng đông, tây, nam, bắc, đây là lối bố trí kiến trúc nhìn ra bốn hướng vũ trụ theo Ấn Độ giáo.

Viền và góc cạnh mái điêu khắc hình tượng rồng Khmer, dưới là tiên nữ Keynor mình chim. Tượng chim thần Garuda miệng ngậm hồng ngọc đứng dưới chỗ tiếp giáp mái và trụ cột, biểu tượng sức mạnh nâng đỡ Chính điện. Bên trong, bức tượng Phật Bốn Mặt bằng đá gắn liền với truyền thuyết hình thành chùa, tồn tại 500 năm, thờ trong gian trước chánh điện hướng về hướng Tây. Sau gian trước là khu vực thờ 40 tượng Phật khác. Năm 2020, một pho tượng cổ làm bằng đá được cho là của thần Vishnu được phát hiện trong khu đất Giếng Tiên gần chùa Bốn Mặt, sau đó tượng này được người dân rước vào chùa để thờ tự.

=== Các công trình phụ ===
Chùa Bốn Mặt Cần Thơ đã được tu bổ và xây dựng thêm nhiều công trình theo thời gian. Đáng chú ý nhất là ao Mách Cha Linh với tháp cao 20m, bên trong có tượng Phật Thích Ca ngồi trên rắn thần Naga cuộn tròn và xòe mang che chở cho Phật. Xung quanh ao là điêu khắc tượng Phật Bốn Mặt và Mười hai con giáp Khmer: 10 con giống của người Việt và hai con khác là con mèo, con trâu được thay bằng con thỏ, con bò của người Khmer. Đây là các biểu tượng nổi bật của Phật giáo Nam tông Khmer. Xung quanh chùa là hệ thống gồm đầy đủ các công trình phụ trợ cho việc tu tập: nhà sala, khu hỏa táng, tháp cốt, trai đường, tăng đường, nhà thọ trai...

Ngoài ra, chùa Bốn Mặt nổi tiếng bởi hai Giếng Tiên (Giếng Ông phía trước và Giếng Bà phía sau chùa), liên quan đến truyền thuyết về tục đào giếng giữa người con trai và con gái trong làng ngày xưa, gần giếng có một bàn Tế thiên, là một nơi thờ cúng quen thuộc của người dân địa phương.

== Hoạt động hiện tại ==
Theo đúng truyền thống của người Khmer, chùa Bốn Mặt không chỉ là nơi tu tập Phật giáo mà còn là trung tâm văn hóa đặc trưng với các thiết kế độc đáo như thư đường, phòng trưng bày hiện vật. Ngoài ra chùa Bốn Mặt còn là địa điểm dạy học cho trẻ em, hoạt động từ thiện cộng đồng, giải quyết một số mâu thuẫn phát sinh trong cư dân địa phương, cũng như nơi tụ tập hoạt động, tập luyện của các nhóm nhạc ngũ âm, đội ca múa nhạc truyền thống, múa Shdăm, và là nơi sinh hoạt của câu lạc bộ ghe Ngo của nhà chùa. Hàng tháng vào ngày rằm, chùa Bốn Mặt thường có tổ chức nhiều hoạt động văn hóa và lễ hội khác nhau.

Hằng năm, người Khmer tại Cần Thơ tụ họp tại Chùa Bốn Mặt để tham dự các lễ hội truyền thống như Lễ Phật đản, lễ dâng áo cà sa, lễ đặt cơm vắt, lễ dâng bông, cũng như các lễ hội dân gian như Lễ mừng năm mới (Chol Chnam Thmay), lễ cúng trăng (Ok Om Bok), lễ cúng ông bà (Sene Dolta), lễ cúng dừa (Thac Kon)...

==Di tích cấp tỉnh==
Ngày 11 tháng 8 năm 2017, UBND tỉnh Sóc Trăng cũ ban hành Quyết định số 1935/QĐ-UBND xếp hạng Chùa Buôl Pres Phek là di tích kiến trúc nghệ thuật cấp tỉnh.

Ngày 20 tháng 9 năm 2017, chùa Bốn Mặt đón nhận bằng xếp hạng di tích lịch sử – văn hóa cấp tỉnh.