hirine/wikipedia-vietnamese-1M296K-dataset huggingface dataset:
Bài giảng trên núi

Bài giảng trên núi, theo Phúc âm Matthew, là bài thuyết giáo được Chúa Giêsu giảng cho các môn đệ và đám đông lớn trên một ngọn núi vào khoảng năm 30 CN (Mt 5:1; 7:28). Nơi diễn ra bài giảng được cho là một ngọn núi ở bờ bắc của biển Galilee, gần Capernaum mà ngày nay gọi là núi Bát Phúc. Chi tiết của bài giảng được đúc kết từ Tin mừng Matthew 5-7. Bài giảng trên núi có thể được so sánh với một bài giảng ngắn hơn, Bài giảng trên đất bằng, được trình thuật trong Tin mừng Luke (Luke 6:17–49). Một số nhà bình giảng cho rằng chúng là một bài giảng, một số khác cho rằng Chúa Giêsu thường rao giảng những chủ đề tương tự ở nhiều nơi khác nhau, và một số nhà bình luận khác lại cho rằng không có bài giảng nào thực sự diễn ra, nhưng chúng được Matthew và Luke đúc kết từ những lời giảng chính của Chúa Giêsu.

Có lẽ phần được biết đến nhiều nhất của bài giảng là Tám mối phúc thật ở đầu bài giảng. Bài giảng cũng bao gồm Kinh Lạy Cha và các huấn thị "không trả thù" và "giơ cả má kia", cũng như phiên bản Khuôn vàng thước ngọc của Chúa Giêsu. Các phần khác cũng thường được trích dẫn như "muối của đất," "ánh sáng thế gian," và "đừng xét đoán, để khỏi bị xét đoán." Nhiều người Kitô cho rằng Bài giảng trên núi là để diễn giải ("midrash") cho Mười điều răn. Đối với nhiều người, gồm cả những nhà tư tưởng tôn giáo và đạo đức như Tolstoy và Gandhi, Bài giảng trên núi chứa đựng những nguyên lý trung tâm của giáo lý Kitô giáo.

== Cấu trúc của bài giảng ==
Bài giảng gồm các phần sau:

=== Chương 5 ===
- Các mối phúc (Mt 5:1-12)
- Muối của đất và ánh sáng của thế gian (Mt 5:13-16)
- Kiện toàn luật Moses và lời các ngôn sứ (Mt 5:17-19)
- Đức công chính của người môn đệ (Mt 5:20)
- Đừng giận ghét (Mt 5:21-26)
- Chớ ngoại tình (Mt 5:27-30)
- Đừng ly dị (Mt 5:31-32)
- Đừng thề thốt (Mt 5:33-37)
- Chớ trả thù (Mt 5:38-42)
- Phải yêu kẻ thù (Mt 5:43-48)

=== Chương 6 ===
- Bố thí kín đáo (Mt 6:1-4)
- Cầu nguyện nơi kín đáo (Mt 6:5-6)
- Kinh "Lạy Cha" (Mt 6:7-15)
- Ăn kiêng kín đáo (Mt 6:16-18)
- Của cải trên trời (Mt 6:19-21)
- Đèn của thân thể (Mt 6:22-23)
- Không thể vừa làm tôi Thiên Chúa vừa làm tôi Tiền Của (Mt 6:24)
- Tin tưởng vào Chúa quan phòng (Mt 6:25-34)

=== Chương 7 ===
- Đừng xét đoán, để khỏi bị Thiên Chúa xét đoán (Mt 7:1-5)
- Đừng quăng của thánh cho chó (Mt 7:6)
- Cứ xin thì sẽ được (Mt 7:7-11)
- Khuôn vàng thước ngọc (Mt 7:12)
- Hai con đường (Mt 7:13-14)
- Cây nào trái ấy (Mt 7:15-20)
- Môn đệ chân chính (Mt 7:21-27)
- Lời kết (Mt 7:28-29)

==Liên kết ngoài==
- Nguyên văn Bài giảng trên núi, được chép trong Phúc âm Mathiơ, với ba bản dịch khác nhau.
Phật tính

Phật tính (zh. "fóxìng" 佛性, ja. "busshō", sa. "buddhatā", "buddha-svabhāva") là thể bất sinh bất diệt của mọi loài theo quan điểm Đại thừa. Theo đó, mọi loài đều có thể đạt giác ngộ và trở thành một vị Phật, không bị đời sống hiện tại hạn chế. Có nhiều quan điểm khác nhau về phật tính, người ta tranh cãi liệu tất cả mọi loài đều có Phật tính hay không, liệu thiên nhiên vô sinh vô tri như đất đá có Phật tính hay không.

Sự khác biệt giữa Tiểu thừa và Đại thừa là quan điểm về Phật tính có thường hằng (luôn có) trong mọi loài hay không. Tiểu thừa hầu như không nhắc đến Phật tính. Đại thừa xem đạt Phật quả là mục đích cao nhất, đó là sự thể hiện Phật tính nằm sẵn trong mọi chúng sinh, thông qua những phép tu học nhất định.

Theo Thiền tông thì mỗi chúng sinh đều có Phật tính, nhưng nói chung thì không tự biết và cũng không sống với sự tự hiểu biết này như một bậc giác ngộ, một vị Phật. Sự thức tỉnh này và sự sinh diệt, xảy ra từ khoảnh khắc này đến khoảnh khắc nọ, là biểu hiện của sự đồng nhất với Phật tính và cũng chính là mục đích của Thiền.

Như vị Thiền sư hiện đại người Nhật Bạch Vân An Cốc viết thì Phật tính, cũng đồng nghĩa với Pháp tính (sa. "dharmatā", ja. "hosshō"), chính là cái mà người ta gọi trong Đại thừa là tính Không (sa. "śūnyatā"). Ông phát biểu: "Qua kinh nghiệm giác ngộ—nguồn gốc của tất cả những giáo lý đạo Phật—người ta ngộ được thế giới của tính Không. Thế giới này—chuyển động, không có trọng lượng, vượt mọi cá thể—vượt khỏi trí tưởng tượng của con người. Vì thế nên chúng ta không thể nào hiểu được và cũng không thể nào tìm hiểu được cái tự tính chân thật của vạn vật, cái Phật tính, pháp tính của chúng. Vì tất cả những gì chúng ta có thể tưởng tượng ra được đều phải có màu sắc nên tất cả những gì chúng ta tưởng tượng về Phật tính tất nhiên là sai. Cái người ta có thể tưởng tượng được chỉ là sự phản chiếu của Phật tính—nhưng không phải Phật tính. Nhưng, mặc dù Phật tính không thể diễn bày (Bất khả thuyết), không thể nghĩ bàn (bất khả tư nghị), chúng ta vẫn có thể tỉnh thức, chứng ngộ được nó bởi vì chúng ta bản lai là Phật tính."

Một thuật ngữ chỉ Phật tính khác là Bản lai thành Phật (本來成佛), nhưng ít phổ biến. Chủ ý có nghĩa là Phật tính ở mọi nơi, tất cả chúng sinh xưa nay vốn có Phật tính. Khái niệm này thường thấy trong các bộ kinh và luận của Đại thừa, như trong "Đại thừa khởi tín luận" và "Viên Giác kinh".

==Tham khảo==
- "Fo Guang Ta-tz'u-tien" 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-kuang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
- "Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren", Bern 1986.
==Xem thêm==
- Thánh hóa (trong Kitô giáo)
Hàm Hư Đắc Thông

Hàm Hư Đắc Thông (zh. "hánxū détōng" 涵虚得通, ja. "kanko tokutsū", ko. "hamhŏ tŭkt'ong"), 1376-1433, có thụy hiệu là Kỉ Hòa (zh. 己和, ko. "kihwa"), nguyên là tăng sĩ trước thời kì Cao Li thuộc Thiền tông Triều Tiên, là nhân vật lĩnh đạo Phật giáo kiệt xuất thuộc thế hệ của này. Hàm Hư vốn là một nhà Nho học nổi danh, nhưng chuyển sang Phật giáo vào lúc 21 tuổi sau cái chết của một người bạn thân. Sư hành cước khắp các sơn tự ở Triều Tiên, cho đến dịp may trở thành đệ tử của Quốc sư Vô Học (zh. 無學). Các tác phẩm của Kỉ Hòa là một pha trộn giữa sự đả phá tôn sùng ngẫu tượng và ngôn ngữ thiền đốn ngộ, cùng nhận thức sâu sắc về giáo môn. Do vậy, sư tiếp nhận ở Tri Nột tinh thần hợp nhất giữa Phật giáo Thiền tông và giáo môn.

Trong các tác phẩm của sư, có 4 tác phẩm đặc biệt tạo nên ảnh hưởng sâu đậm về sau cho Thiền tông Hàn Quốc. Đó là:
1. Luận giải về kinh Viên Giác, nhan đề "Viên Giác kinh giải thuyết nghị" (zh. 圓覺經解説誼)
2. Biên soạn và phụ chú về 5 luận giải nổi tiếng về kinh Kim Cương,
3. Biên soạn và phụ chú về Vĩnh Gia tập, nhan đề "Vĩnh Gia tập khoa chú thuyết nghị" (zh. 永嘉集科註説誼).
4. "Hiển chính luận" (zh. 顯正論).
Cũng như kết quả từ tác phẩm thứ tư của mình, Hàm Hư đã tự xem mình là Phật tử chính bị tố cáo trong sự phê phán của Tân Nho gia và Sư cũng phản ứng quyết liệt sự phê phán của Tân Nho giáo đối với Phật giáo thời bấy giờ. Sư viên tịch trong lúc trú tại chùa Tịnh Thủy (zh. 淨水寺), tọa lạc tại đầu phía nam đảo Giang Hoa (zh. 江華島), nay Phật tử vẫn còn được viếng tháp của sư ở nơi đây. Có một luận án tiến sĩ phân tích hành trạng và tác phẩm của Hàm Hư của Muller (1993) và bản dịch của Muller (1999) về luận giải kinh Viên Giác của Hàm Hư.

==Tham khảo==
- "Fo Guang Ta-tz'u-tien" 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-kuang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
- "Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren", Bern 1986.
Ngộ

Ngộ (zh. "wù" 悟, ja. "satori" 悟 り), là một thuật ngữ của Thiền tông, được dùng để chỉ sự "nhận thức", "trực nhận", "thấu hiểu xuyên suốt". "Nhận thức" ở đây không phải là sự hiểu biết thông thường hoặc nhận thức theo các hệ thống triết lý mà chính là sự trực nhận chân lý không có sự phân biệt giữa "người nhận thức" và "vật được nhận thức" (nhân vật bất nhị 人物不二). Một danh từ khác đồng nghĩa với ngộ là Kiến tính (ja. "kenshō"). Từ Đại ngộ triệt để cũng thường được sử dụng để chỉ sự Giác ngộ tột cùng, viên mãn.

Danh từ Ngộ được thông dụng khi Thiền tông bắt đầu hưng thịnh. Trước đó, các Cao tăng hay dùng chữ Bồ-đề (zh. 菩提), cách phiên âm chữ "Bodhi" của Phạn ngữ hoặc cách dịch nghĩa của nó là Giác, Giác ngộ (覺悟) hơn. Có lẽ các vị Thiền sư muốn thống nhất hoá tư tưởng "Giáo ngoại biệt truyền, bất lập văn tự", chủ trương đem danh từ Ngộ vào pháp ngữ.

Nếu nghiên cứu kĩ cách sử dụng danh từ Ngộ và Giác (Bồ-đề) trong các kinh luận, thiền ngữ Trung Quốc, người ta có thể thấy được một sự khác biệt tinh tế trong cách sử dụng. Ngộ thường được dùng để chỉ cái kinh nghiệm thức tỉnh trong ý nghĩa ngay tức thì của nó trong khi Giác được dùng với nghĩa "Ngộ thường trực". Người đã có kinh nghiệm Ngộ cần phải tu tập thêm để đạt đến mức toàn vẹn của Giác.

Trong thời gian Thiền tông phát triển tại Nhật, các vị Thiền sư tại đây lại phân biệt giữa hai danh từ Ngộ (ja. "satori") và Kiến tính (zh. 見性, ja. "kenshō") và sự khác biệt giữa hai danh từ này cũng giống như trường hợp giữa Giác và Ngộ. Trong những khóa thực hành thiền căn bản, các vị Lão sư thường dùng danh từ Kiến tính để chỉ những kinh nghiệm ngộ đạo ban sơ của thiền sinh, rất ít khi dùng chữ Ngộ.

==Xem thêm==
- Thiền tông
- Vô minh
- Không tính
- Vô ngã

- Luân hồi
- Vô thường
- Duyên khởi
- Tứ diệu đế

==Tham khảo==
- "Fo Guang Ta-tz'u-tien" 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-kuang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
- "Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren", Bern 1986.
Ngộ tích

Ngộ tích (zh. 悟跡, ja. "goseki") là dấu vết của sự ngộ nhập, của kinh nghiệm Kiến tính. Theo Thiền tông thì sự chứng ngộ thâm sâu không để lại một dấu vết gì. Người nào có những hành động mà những người xung quanh có thể nhận ra được là đã có chút tỉnh, có ngộ nhập thì vị này được gọi là có "ngộ tích" và các Thiền gia chính tông cũng không ngần ngại gì với sự quả quyết rằng, người đó "mang hơi hám của sự giác ngộ." Chỉ khi nào "hơi hám" này hoàn toàn biến mất và người này sống thật tự nhiên với cái đã chứng ngộ được và cũng không tự biết mình đã chứng ngộ mà cũng không đề cao việc này – lúc đó người này mới được Thiền tông thừa nhận là đã chứng ngộ.

Quốc sư Nam Dương Huệ Trung một lần thử một vị tăng – vị này mang danh hiệu Tam Tạng (thông cả ba tạng kinh điển) và tự xưng là có tha tâm thông (Lục thông) – nghĩa là đọc được ý nghĩ của người. Sư hỏi vị này: "Ông thử nói, hiện giờ Lão tăng ở chỗ nào?" Tăng thưa: "Hoà thượng là thầy của một nước, sao lại đến Tây Xuyên xem đò đưa?" Sư im lặng giây lâu, hỏi tiếp: "Ông hãy nói, hiện giờ Lão tăng ở chỗ nào?" Tăng thưa: "Hoà thượng là thầy của một nước, sao lại đến cầu Thiên Tân xem khỉ đùa giỡn?" Sư im lặng giây lâu, lại hỏi: "Ông hãy nói, hiện giờ Lão tăng ở chỗ nào?" Tăng mờ mịt không biết nói gì. Sư liền quát: "Dã hồ tinh! Tha tâm thông ở chỗ nào!"

Thiền sư Vân Cư Đạo Ưng lúc còn ở với thầy là Động Sơn Lương Giới có thiên thần dâng cơm cúng dường, vì vậy mà Sư không đến trai đường. Nghe chuyện này, Động Sơn bảo sư: "Ta bảo ông là kẻ vẫn còn kiến giải. Ông hãy đến đây buổi chiều." Chiều, Sư đến. Động Sơn gọi Sư: "Am chủ Ưng!" Sư ứng thinh: "Dạ!" Động Sơn bảo: "Chẳng nghĩ thiện, chẳng nghĩ ác là cái gì?" Sư trở về am ngồi lặng lẽ, thiên thần tìm mãi không thấy, trải ba ngày như thế mới thôi cúng dường.

==Tham khảo==
- "Fo Guang Ta-tz'u-tien" 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-kuang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
- "Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren", Bern 1986.
Ngũ đạo

Ngũ đạo (zh. "wǔdào" 五道, ja. "godō") được phân thành hai loại như sau:

I. Chỉ năm đường tái sinh của Hữu tình, đó là Lục đạo loại trừ A-tu-la ra, bao gồm:
1. Địa ngục (地獄)
2. Ngạ quỷ (餓鬼)
3. Súc sinh (畜生)
4. Nhân gian (人間)
5. Thiên thượng (天上)

II. Ngũ đạo (sa. "pañcamārga"), cũng được gọi là Duy thức tu đạo ngũ vị; song song với Thập địa là con đường tu học của một vị Bồ Tát với năm giai đoạn, được Đại sư Vô Trước (sa. "asaṅga") đề xướng:
1. Tư lương đạo (zh. 資糧道, sa. "saṃbhāra-mārga"), tức là tích trữ lương Phật đạo, trì Giới, Nhiếp căn, tu tập Chỉ, Quán;
2. Gia hạnh đạo (zh. 加行道, sa. "prayoga-mārga"), ở đây có nghĩa là chuẩn bị, tu tập như trên để những thiện căn vững chắc, trở thành thiện căn bản (sa. "kuśalamūla");
3. Kiến đạo (zh. 見道, sa. "darśana-mārga"), cũng được gọi là Thông đạt đạo;
4. Tu tập đạo (zh. 修習道, sa. "bhāvanā-mārga"), thực hành 37 Bồ-đề phần;
5. Vô học đạo (zh. 無學道, sa. "aśaikṣa-mārga"), có nghĩa là đến bờ bên kia, không còn gì để học, cũng được gọi là Cứu cánh đạo (zh. 究竟道, sa. "niṣṭhāmārga"), tức là đạo tột cùng, đạo tuyệt đối đoạn hoặc, chứng ngộ chân lý.

Các phép tu hành của mỗi giai đoạn trên được trình bày khác nhau trong Thanh văn thừa (sa. "śrāvakayāna"), Độc giác thừa (sa. "pratyekabuddhayāna") và Bồ Tát thừa (sa. "bodhisattvayāna"). Trong Bồ Tát thừa thì Kiến đạo mới là bước đầu của Bồ Tát thập địa. Mặc dù có mang tên là Duy thức tu đạo ngũ vị nhưng ngũ đạo được áp dụng trong tất cả các tông phái Phật giáo Đại thừa. Tại Tây Tạng, Ngũ đạo được nhắc đến nhiều trong các tác phẩm mang tên Bồ-đề đạo thứ đệ (bo. "lamrim").

==Tham khảo==
- "Fo Guang Ta-tz'u-tien" 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-kuang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
- "Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren", Bern 1986.
Phất tử

Phất tử (chữ Hán: 拂子, tiếng Nhật: "hossu", Tạng văn: "camāra"), tên gọi phổ biến hơn là Phất trần (拂塵), Trần vi (麈尾) là cây đuổi ruồi, có truyền thống từ các vị Sa-môn tại Ấn Độ.

Phất tử được dùng để đuổi ruồi và các côn trùng biết bay để chúng khỏi bị đạp, nguyên là một khúc gỗ, được gắn một chùm lông đuôi ngựa ở một đầu. Trong những thiền viện tại Trung Quốc thời xưa, chỉ có vị trụ trì trong viện mới được sử dụng phất tử và các vị này sử dụng nó như là một phương tiện khai thị cho môn đệ. Phất tử trở thành một biểu tượng của ""Dĩ tâm truyền tâm"" trong Thiền tông và cũng được các Thiền sư truyền lại cho môn đệ xuất sắc nhất.

==Tham khảo==
- "Fo Guang Ta-tz'u-tien" 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-guang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
- "Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren", Bern 1986.
- Dumoulin, Heinrich:
Thánh đạo

Thánh đạo (zh. 聖道, sa. "ārya-mārga", pi. "ariya-magga") là Đạo xuất thế, con đường xuất thế bao gồm bốn cấp bậc. Mỗi cấp lại được phân biệt là: Thánh nhân (sa. "ārya-pudgala") đi trên đạo và Thánh quả (sa. "phala") của đạo đó. Bốn cấp của đạo xuất thế là: 
1. Dự lưu (sa. "śrotāpana"), người mới nhập dòng;
2. Nhất lai (sa. "sakṛḍāgāmin"), người tái sinh trở lại thế gian này một lần nữa;
3. Bất hoàn (sa. "anāgāmin"), người không bao giờ trở lại thế gian này nữa; và
4. A-la-hán (sa. "arhat").

==Xem thêm==
- Tứ thánh quả

==Tham khảo==
- "Fo Guang Ta-tz'u-tien" 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-guang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
- "Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren", Bern 1986.
Tảo đỏ

Tảo đỏ là những sinh vật quang tự dưỡng thuộc ngành Rhodophyta. Phần lớn các loài rong đều thuộc nhóm này. Các thành viên trong ngành có đặc điểm chung là màu đỏ tươi hoặc tía. Màu sắc của chúng là do các hạt sắc tố phycobilin tạo thành. Phycobilin là sắc tố đặc trưng cho tảo đỏ và vi khuẩn lam. Người ta cho rằng lục lạp của tảo đỏ có nguồn gốc từ vi khuẩn lam cộng sinh với tảo mà thành.

Hiện nay đã phân loại được gần 4.000 loài tảo đỏ, phần lớn sống ở biển, chỉ có một số ít sống ở nước ngọt. Mặc dù tảo đỏ có mặt ở tất cả các đại dương nhưng chúng chỉ phổ biến ở các vùng biển ấm nhiệt đới nơi chúng có thể phân bố sâu hơn bất kỳ một sinh vật quang hợp nào. Tảo đỏ là các sinh vật đa bào và cơ thể phân nhiều nhánh. Tuy nhiên, cơ thể chúng lại không có sự biệt hóa thành các mô riêng biệt. Thành tế bào tảo đỏ có một lớp cứng bằng cellulose ở bên trong và một lớp gelatin ở bên ngoài. Tế bào của chúng có thể có một hay nhiều nhân tùy thuộc vào từng loài. Tế bào phân chia bằng cách nguyên phân. Tảo đỏ hoàn toàn không có roi bơi; không có các tế bào có khả năng di chuyển ở bất kỳ dạng nào.

Lạp lục trong tế bào tảo đỏ có phycobilin, chlorophyl a, carotene và xanthophyll. Ở vùng sâu đại dương, ánh sáng xâm nhập tới có bước sóng rất khác so với các thủy vực nông, trong điều kiện đó phycobilin có khả năng hấp thụ ánh sáng tốt hơn so với chlorophyl a. Điều này đã giải thích tại sao tảo đỏ có thể phân bố tới độ sâu 268 m (879 ft). Hợp chất carbonhydrate tích lũy trong tảo đỏ dưới dạng tinh bột floridean, một dạng polymer đặc biệt của glucose khác với dạng tinh bột của các loài thực vật khác.

Chu trình sống của tảo đỏ vô cùng phức tạp, liên quan tới một pha đơn bội và hai pha lưỡng bội. Phần lớn tảo đỏ nước mặn có cơ thể mềm mại, mỏng manh còn được gọi là thalli. Tuy nhiên tảo rạn san hô ("coralline algae") có cơ thể được calci hóa nên khá vững chắc. Nó là một phần quan trọng trong việc tạo thành rạn san hô ở các vùng biển nhiệt đới. Vì cấu trúc thành tế bào vững trắc như vậy nên hóa thạch của chúng từ cách đây khoảng 700 triệu năm vẫn còn khá nhiều. Ngày nay người ta có thể chiết suất agar từ một vài giống tảo đỏ để làm môi trường nuôi cấy vi khuẩn và nhiều sinh vật khác. Bên cạnh đó nó cũng là một nguồn iode quan trọng.

== Phân loại ==
Hệ thống phân loại gần đây nhất là của Saunders vào năm 2004. Tuy nhiên cần chú ý rằng trong khi đây là một hệ thống phân loại đã được xuất bản hợp lệ nhưng nó không có nghĩa là chúng ta bắt buộc phải sử dụng theo, hệ thống phân loại của tảo vẫn còn tương đối lỏng lẻo.

== Xem thêm ==
- Tảo lục
- Tảo nâu
- Tảo silic

==Tham khảo==
1. Encyclopedia, Colombia University Press.
2. Saunders, Gary W., Hommersand, Max H. (2004) Assessing red algal supraordinal diversity và taxonomy in the context of contemporary systematic data. "Am. J. Bot." 91: 1494-1507
Phật Âm

Phật Âm (chữ Hán: 佛音; sa. "Buddhaghoṣa", pi. "Buddhaghosa", ja. "Button"), hay còn gọi Giác Âm, là một luận sư, dịch giả và triết gia Ấn Độ vào thế kỷ thứ 5 của Thượng tọa bộ. Sư tu tập trong Đại Tự (pi. "Mahāvihāra") tại Anurādhapura, Sri Lanka và tự xem mình là phần tử của phái Phân biệt thuyết bộ (pi. "Vibhajjavāda") dòng Đại Tự của người Sinhala. Sư sinh ra trong một gia đình Bà-la-môn tại Magadha, gần Bodh Gaya. Sau khi đọc kinh sách đạo Phật, Sư theo Phật giáo, đi Sri Lanka học giáo lý của Thượng tọa bộ dưới sự hướng dẫn của Tăng-già-ba-la (pi. "Saṅghapāla"). Sư viết 19 bài luận văn về Luật tạng và về các Bộ kinh. Tác phẩm chính của Sư là "Thanh tịnh đạo" (pi. "visuddhi-magga"), trình bày toàn vẹn quan điểm của phái Đại tự (pi. "Mahāvihāra") trong Thượng tọa bộ.

==Tham khảo==
- "Fo Guang Ta-tz'u-tien" 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-guang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
- "Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren", Bern 1986.
Phật Đồ Trừng

Phật Đồ Trừng (zh. "fó túchéng" 佛圖澄, ja. "buttochō", sa. "buddhasiṃha"), 232(?)-348, cúng được gọi là Trúc Phật Đồ Trừng (zh. 竺佛圖澄), Phật-đà-tăng-ha (zh. 佛陀僧訶), là một Cao tăng Ấn Độ. Năm 310, Sư đến Lạc Dương để thành lập một trung tâm Phật giáo tại đây. Nhờ trổ tài thần thông (tiên tri, gọi mưa), Sư được Tấn Hoài Đế kính ngưỡng và trở thành cố vấn của ông hai mươi năm.

Thời niên thiếu, Sư tu học ở nước Ô-trượng-na (zh. 烏仗那國, sa. "udyāna"), đạt được thần thông. Những phép lạ mà Sư thi triển đã tác động rất lớn đến vua chúa thời đó như Thạch Lặc đã tôn sư làm Quốc sư. Phật-đồ-trừng cũng là một trong những vị thầy của Đạo An (zh. 道安). Sư nổi tiếng đã lập rất nhiều ngôi chùa trong sự nghiệp truyền bá Phật giáo ở Trung Quốc.
Sư truyền bá Phật pháp rất chú trọng đến các việc làm nhân đạo, không sát hại, không đàn áp bức bách và điểm cuối có ảnh hưởng tốt đến vương triều bấy giờ. Nhờ sự hỗ trợ của Sư, lần đầu tiên dân Trung Quốc được công khai gia nhập Tăng-già và thụ giới. Tương truyền rằng, Sư cũng có công thành lập Tăng-già cho các Tỉ-khâu-ni.
==Tham khảo==
- "Fo Guang Ta-tz'u-tien" 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-guang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
- "Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren", Bern 1986.
Thiên vương

Tứ đại thiên vương (zh. "四大天王", hq. "사왕천/사천왕", nb. "四天王") được xem như là người canh giữ thế giới, thường được thờ trong các chùa. Truyền thuyết cho rằng các Thiên vương sống trên núi Tu-di (sa. "meru"), canh giữ thế giới và Phật pháp. Các vị đó chiến đấu chống cái ác và bảo vệ những nơi Phật pháp được truyền bá. Thân thể các vị được áo giáp che chở, đầu mang giáp sắt.

== Tổng quan ==
Có bốn vị Thiên Vương (Tứ Thiên vương, sa. "catur-mahārāja") ở bốn hướng: 
1. Bắc Thiên vương với tên là "Đa văn thiên" (多聞天, sa. "vaiśravaṇa") có thân màu lục, tay trái cầm cờ chiến thắng, tay phải mang tượng chùa hoặc một bảo tháp (mà trong đó – theo truyền thuyết – Long Thụ Tôn Giả đã tìm được những bộ kinh dưới Long cung), hoặc một con chuột màu bạc phun ngọc. Vị Bắc Thiên vương là vị quan trọng nhất trong bốn vị Thiên vương; Cai quản loài yêu quái (Dạ-xoa), được phân thành hai loại yêu (Dạ-xoa) là Thiên Yêu loài xinh đẹp có vòng sáng quanh thân, Bàn Sinh Yêu loài có dáng hình xấu xí.
2. Nam Thiên vương là "Tăng trưởng thiên" (增長天, sa. "virūḍhaka") có thân màu xanh, cầm gươm chém Vô minh. Vị này chuyên giữ gìn những chủng tử tốt đẹp trong con người; Bảo hộ chánh Pháp, cai quản chúng hung thần.
3. Đông Thiên vương là "Trì quốc thiên" (持國天, sa. "dhṛtarāṣṭra") có thân trắng, tay cầm đàn, tiếng đàn sẽ làm tâm thức con người trở nên thanh tịnh; bảo hộ chúng sinh, cai quản chúng yêu quỷ nương tựa vào cây (Mộc Dạ-Xoa).
4. Tây Thiên vương tên "Quảng mục thiên" (廣目天, sa. "virūpākṣa") có thân màu đỏ, tay phải cầm rắn hoặc rồng (sa. "nāga") nhưng không cho nó chiếm giữ Như ý châu (ngọc như ý). Ngọc như ý chỉ chuyên dành cho những bậc giác ngộ và rắn chỉ là người canh giữ viên ngọc đó. Cai quản tất cả loài rồng. Quan sát thế gian và bảo hộ chúng sinh.

Truyền thuyết Trung Quốc đã nhắc các vị này từ thế kỷ thứ 4, nhưng đến đời Đường (thế kỷ thứ 7) người ta mới thật sự thờ cúng các vị Thiên vương. Mỗi vị này có 91 con trai và 8 tướng quân, giúp canh giữ mười phương thế giới. Tương truyền rằng, năm 742, Đại sư Bất Không Kim Cương (sa. "amoghavajra", Mật tông) niệm chú Đà-la-ni gọi các vị Thiên tướng xuống giúp chống ngoại xâm. Vị Bắc Thiên vương và Tây Thiên vương hiện xuống đẩy lùi giặc, nhà vua nhớ ơn cho xây tượng các vị trong chùa chiền.

== Tên gọi ==
Tứ đại thiên vương được cho là đang sống ở tầng trời Cātummahārājika, (tiếng Pāli Cātummahārājika, "của Tứ Đại Vương") trên sườn thấp của núi Tu Di, đó là mức thấp nhất của các chư thiên của Dục giới (Kāmadhātu). Họ là những người bảo vệ của thế giới và chống lại cái ác, mỗi người có thể chỉ huy một quân đoàn của những sinh vật siêu nhiên để bảo vệ Pháp.

==Tham khảo==
- "Fo Guang Ta-tz'u-tien" 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-guang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
- "Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren", Bern 1986.
Thiền bệnh

Thiền bệnh (zh. 禪病, ja. "zenbyō", "zembyō"), có hai nghĩa chánh:
1. Chỉ những cảnh giới kinh dị, Ma cảnh xuất hiện trong lúc hành giả Toạ thiền;
2. Sự bám chặt vào kinh nghiệm Kiến tánh cũng như tâm thức chấp Không, để tâm trạng rơi vào hư vô. Một dạng nặng của thiền bệnh chính là sự phô trương quá đáng kinh nghiệm đạt được trên con đường tu tập và cho đó là một cái gì "đặc biệt." Người mang những dấu hiệu của sự ngộ nhập (Ngộ tích) cũng được gọi là "mắc thiền bệnh."

==Tham khảo==
- "Fo Guang Ta-tz'u-tien" 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-Guang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
- Dumoulin, Heinrich:
Thiền bản

Thiền bản (zh. 禪版, ja. "zemban") là một tấm gỗ được các thiền sinh thời xưa sử dụng. Trong thời gian tu tập, Toạ thiền lâu dài, thiền sinh thường để thiền bản vào hai bàn tay và chống cằm lên để khỏi ngục đầu xuống ngủ. Thiền bản cũng đóng một vai trò giáo hoá trong các Công án. "Bích nham lục" ghi lại trong công án 20 với tên "Thuý Vi thiền bản":

==Tham khảo==
- "Fo Guang Ta-tz'u-tien" 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-Guang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
- Dumoulin, Heinrich:
Thiện Đạo

Thiện Đạo (zh. "shàndăo" 善導, ja. "zendō"), 613-681, là vị thứ 2 trong 13 vị tổ Tịnh độ tông và là vị thứ 5 trong 7 vị tổ của Tịnh độ chân tông.

Sư xuất gia khi còn nhỏ tuổi và tu tập thiền quán tưởng A-di-đà và Tịnh độ. Khi nghe tiếng Đạo Xước (道 綽), Thiện Đạo đến gặp và nhận giáo lý Tịnh độ từ vị này. Suốt đời Thiện Đạo hiến mình tu tập và hoằng truyền giáo lý nầy. Tương truyền Sư đã chép kinh A-di-đà hơn 100.000 lần và vẽ hơn 300 bức tranh về Tịnh độ. Ngoài việc tụng kinh và niệm Phật thường xuyên, Sư còn tiến hành các thời khoá thiền quán tưởng Phật A-di-đà và Cực lạc quốc của ngài. Thiện Đạo còn viết 5 tác phẩm trong 9 cuốn, gồm những luận giải khác nhau về kinh Quán vô lượng thọ. Sư thường được gọi là Quang Minh tự Hoà thượng (zh. 光明寺和尚), Chung Nam Đại sư (zh. 終南大師).

==Tham khảo==
- "Fo Guang Ta-tz'u-tien" 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-guang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
- "Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren", Bern 1986.
Thiện tri thức

Thiện tri thức (zh. "shàn zhīshì" 善知識, ja. "zenchishiki", sa. "kalyāṇamitra", pi. "kalyānamitta", bo. "dge ba`i bshes gnyen" དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་), cũng gọi là Thiện hữu (zh. 善友), Đạo hữu (zh. 道友), là danh từ chỉ một người bạn đạo. Trong thời Phật giáo nguyên thủy, danh từ này được dùng để chỉ một vị tăng đầy đủ những đạo hạnh như nắm vững lý thuyết Phật pháp và tinh thông thiền định, có thể giúp đỡ những vị khác trên con đường tu học.

== Phân loại ==
Người ta thường phân Thiện tri thức thành ba hạng: 
1. Giáo thụ thiện tri thức (zh. 教授善知識), là những người có khả năng hướng dẫn, dạy dỗ trên con đường tu hành, là bậc thầy;
2. Đồng hành thiện tri thức (zh. 同行善知識), là những người đồng chí, đồng hạnh, tức là người bạn tốt, trung thành;
3. Ngoại hộ thiện tri thức (zh. 外護善知識), là những người giúp cho những tiện nghi, tạo điều kiện tốt cho người tu hành.

Phật Thích-ca Mâu-ni rất quý trọng tình bạn trên con đường giải thoát. Ngài dạy như sau:

Dần dần, danh từ này cũng thường được sử dụng để chỉ những người tìm đạo, trong giới Cư sĩ và cả trong Tăng-già. Trong những bài thuyết pháp, các vị Thiền sư thường dùng các biểu thị Thiện tri thức, Đạo lưu… để chỉ những người hâm mộ Phật pháp đang chú tâm lắng nghe.

== Lợi ích của thiện tri thức ==
"Trích từ kinh Tương Ưng Bộ, Tập 1- Thiên Có Kệ, Chương 1- Tương Ưng Chư Thiên, VI.Phẩm Quần Tiên, I.Với người thiện"1) Như vầy tôi nghe.

Một thời Thế Tôn ở Sàvatthi (Xá-vệ), Jetavana (Thắng Lâm), tại vườn ông Anàthapindika (Cấp Cô Độc).

2) Rồi rất nhiều quần tiên Satullapa, sau khi đêm đã gần mãn, với dung sắc thù thắng chói sáng toàn vùng Jetavana, đi đến Thế Tôn, sau khi đến, đảnh lễ Thế Tôn rồi đứng một bên.

3) Đứng một bên, một vị Thiên nói lên bài kệ này trước mặt Thế Tôn:

4) Rồi một vị Thiên khác lại nói lên bài kệ này trước mặt Thế Tôn:

5) Rồi một vị Thiên khác lại nói lên bài kệ này trước mặt Thế Tôn:

6) Rồi một vị Thiên khác lại nói lên bài kệ này trước mặt Thế Tôn:

8) Rồi một vị Thiên khác lại nói lên bài kệ này trước mặt Thế Tôn:

9) Rồi một vị Thiên khác bạch Thế Tôn:

-- Bạch Thế Tôn, trong tất cả vị ấy, ai đã nói lên một cách tốt đẹp?

-- Về vấn đề này, tất cả các Ông đều nói lên một cách tốt đẹp. Tuy vậy, hãy nghe lời Ta nói:

Thế Tôn thuyết giảng như vậy. Quần Tiên ấy hoan hỷ tín thọ lời Thế Tôn dạy.
Thiện Vô Úy

Thiện Vô Uý (zh. "shàn wúwèi" 善無畏, ja. "zemmui", sa. "śubhākarasiṃha"), 637-735, là một học giả Ấn Độ truyền bá Mật tông Phật giáo sang Trung Quốc. Được xem là một trong 8 vị tổ của giáo lý Phó thụ bát tổ (zh. 傅授八祖) của Chân ngôn tông.

==Cuộc đời đạo nghiệp==
Sư sinh trong một hoàng tộc thuộc vùng Orissa, kế thừa ngôi vào năm 13 tuổi, nhưng từ bỏ khi các người anh khởi binh bạo loạn tranh quyền kế vị. Sư xuất gia làm Tăng tại Trúc lâm tinh xá (zh. 竹林精舎, sa. "veṇuvanavihāra") trong viện Na-lan-đà. Theo chỉ đạy của thầy là Đạt-ma-cúc-đa (zh. 達磨掬多, sa. "dharmagupta"), sư dấn thân vào cuộc hành trình sang Trung Hoa qua đường Thổ Phồn (吐蕃, en. "turfan"), đến nơi vào năm 716. Sư được vua Huyền Tông (zh. 玄宗) tiếp kiến năm 717, và bắt đầu dịch kinh tại chùa Tây Minh (zh. 西明寺). Khi vua trùng tu lại chùa năm 724, Sư dời đến chùa Đại Phúc Tiên (zh. 大福先寺) ở Lạc Dương, cộng tác với Nhất Hạnh (一行) dịch "Đại Nhật kinh" (zh. 大日經, sa. "vairocanābhisambodhi"). Dù đã nổi tiếng với việc dịch kinh ấy, Sư còn dịch những nhiều kinh văn Mật tông quan trọng khác như "Tô-tất-địa kinh" (蘇悉地經, sa. "susiddhi"). Sư còn tổ chức những nghi lễ cho triều đình và giảng thuyết; một trong những pháp ngữ nầy là "Vô Uý tam tạng thiền yếu" (zh. 無畏三藏禪要). Một số kinh văn khác được soạn ở Trung Hoa dưới sự hướng dẫn của Sư. Đồ hình Ngũ bộ tâm quán (zh. 五部心観) có kể đến hành trạng của Thiện Vô Uý. Cho đến cuối đời, Sư thỉnh nguyện được trở về Ấn Độ, nhưng bị từ chối, và sau đó viên tịch tại Lạc Dương. Sau khi an táng Sư trên đồi quanh Long Môn vào năm 740, tín đồ Phật tử vẫn tiếp tục thờ phụng nhục thân của Sư.

==Tham khảo==
- "Fo Guang Ta-tz'u-tien" 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-guang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
- "Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren", Bern 1986.
Thong dong lục

" Thong dong lục " (zh. "cóngróng-lù" 從容錄, ja. "shōyō-roku"), cũng đọc Thung dung lục, là tên của một tập Công án, được hai vị Thiền sư Hoằng Trí Chính Giác và Vạn Tùng Hành Tú (zh. "wànsōng xíngxiù" 萬松行秀, 1166-1246) biên soạn trong thế kỉ 12.

Tập công án này được biên soạn vài thập niên sau "Bích nham lục" của Thiền sư Viên Ngộ Khắc Cần. Thiền sư Hành Tú sử dụng 100 tắc công án và kệ tụng của sư Chính Giác dưới tên "Tụng cổ bách tắc" làm căn bản và thêm vào Trước ngữ, Bình xướng và vì vậy, mỗi tắc bao gồm 5 phần. Sư sử dụng tập này để dạy tăng chúng tại am Thong Dong (cũng đọc Thung Dung) và vì vậy tập công án này được truyền lại dưới tên này. Năm tắc được trích từ trong kinh sách, phần còn lại là những pháp thoại của các vị Thiền sư đời nhà Đường, thuộc về Ngũ gia thất tông. Tập này được xuất bản đầu tiên năm 1224, gần một thế kỉ sau "Bích nham lục". Hơn hai phần ba của "Thong dong lục" trùng hợp với "Bích nham lục" và "Vô môn quan" và có lẽ vì vậy mà tập này ít được nhắc đến.

==Tham khảo==
- "Fo Guang Ta-tz'u-tien" 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-guang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
- "Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren", Bern 1986.
- Dumoulin, Heinrich:
Thời tông

Thời tông (zh. "shízōng" 時宗, ja. "jishū") là một nhánh của Tịnh độ tông Nhật Bản, xuất hiện thông qua sự giáo hoá của Nhất Biến (zh. 一遍, ja. "ippen") vào khoảng năm 1278, với ngôi chùa Du Hành (zh. 遊行寺, ja. "yugyōji") làm trụ sở. "Thời" nghĩa là niệm danh hiệu Phật A-di-đà vào mọi lúc. Trước khi Sư viên tịch, phái nầy có được hơn 200 tín đồ nam nữ, và Nhất Biến đã đặt ra giới luật hành trì là an bần và thường xuyên đi bộ. Thời tông thực hành một điệu nhảy đặc biệt (ja. odori nembutsu) để ca ngợi sự cứu độ tức thời khi niệm danh hiệu Phật A-di-đà. Vốn mang tính ngẫu hứng tự nhiên và xuất thần, vũ điệu ấy trở thành nghi lễ được các môn đệ thực hiện trước chánh điện và bàn thờ, cùng các nơi công cộng khác như trên bãi biển hoặc trong chợ. Sau khi bị trục xuất ra khỏi thủ đô Liêm Thương ("kamakura") trong thời Mạc phủ, vào năm 1282, Nhất Biến truyền bá Thời tông qua Kinh Đô. Ở đây Sư thành công lớn, thường được những ngôi chùa và đền thờ quý tộc thỉnh đến. Năm 1288, Nhất Biến đưa nhóm của mình trở về quê hương Iyo rồi quay trở lại, nơi Sư viên tịch vào năm 1289. Thời tông còn lưu truyền đến ngày nay với khoảng 500 ngôi chùa chi nhánh. Về kinh điển, tông nầy phần lớn căn cứ vào kinh A-di-đà, nhưng cũng công nhận kinh "Pháp Hoa" và kinh "Hoa Nghiêm". 

==Tham khảo==
- "Fo Guang Ta-tz'u-tien" 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-guang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
- "Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren", Bern 1986.
Bát đế

Bát đế (zh. "bādì" 八諦, ja. "hachitai"), là tám sự thật, tám chân lý, còn gọi là Bát thánh đế. Được phân thành hai loại:

I. Như được dạy trong kinh "Thắng Man" (sa. "śrīmālā-sūtra"), số 8 có được là do sự hợp thành của 2 cách giải thích Tứ diệu đế, gọi là Hữu tác tứ đế (zh. 有作四諦) và Vô tác tứ đế (無作四諦). Loại trước được hiểu một cách không hoàn chỉnh bởi hàng Nhị thừa; loại sau là nhận thức đúng đắn của hàng Bồ Tát (theo phẩm Pháp thân trong kinh "Thắng Man", "Nhân vương bát-nhã kinh sớ", quyển 3 勝鬘經法身品, 仁王般若經疏卷三);

II. Như được dạy trong "Du-già sư địa luận" (sa. "yogācārabhūmi-śāstra"):
1. Hành khổ đế (zh. 行苦諦): các pháp hữu vi sinh khởi, đoạn diệt không ngừng;
2. Hoại khổ đế (zh. 壞苦諦): chúng sinh đau khổ vì các pháp mình ưa thích bị tan hoại;
3. Khổ khổ đế (zh. 苦苦諦): thường phải gặp điều không ưa thích;
4. Lưu chuyển đế (zh. 流轉諦): là phần đoạn sinh tử (分段生死);
5. Lưu tức đế (zh. 流息諦): tức Niết-bàn;
6. Tạp nhiễm đế (zh. 雜染諦): là phiền não (zh. 煩惱);
7. Thanh tịnh đế (zh. 清淨諦): khi đã giải trừ được phiền não, nhận rõ bản tính (thanh tịnh) vô vi của mình;
8. Chính phương tiện đế (zh. 正方便諦)

==Tham khảo==
- "Fo Guang Ta-tz'u-tien" 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-guang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
- "Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren", Bern 1986.
Bất cộng vô minh

Bất cộng vô minh (zh. "bùgòng wúmíng" 不共無明, ja. "fugu mumyō"), là Vô minh có một không hai. Đối lại với Tương ưng vô minh (相應無明).

I. Theo "Câu-xá luận", thuật ngữ nầy đề cập đến loại vô minh sinh khởi tùy theo tâm thức mà không tương ưng với 10 Tùy miên phiền não (thập tùy miên 十隨眠). Cũng gọi là Độc đầu vô minh (獨頭無明);

II. Theo Duy thức tông thì có hai loại Bất cộng vô minh: 
1. Hằng hành bất cộng vô minh (zh. 恒行不共無明): là tên gọi loại vô minh tương ưng cùng Mạt-na thức (末那識). Vô minh nầy được gọi là "Bất cộng" vì nó hoạt động tương tục, trong khi loại vô minh tương ưng với thức thứ 6 thì chịu sự gián đoạn;
2. Độc hành bất cộng vô minh (zh. 獨行不共無明): là tên gọi loại vô minh tương ưng với thức thứ 6. Vô minh nầy được gọi là bất cộng vì nó tự sinh khởi nhưng không hoạt động tương quan với bất kì một Căn bản phiền não (根本煩惱) nào khác.

==Tham khảo==
- "Fo Guang Ta-tz'u-tien" 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-guang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
- "Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren", Bern 1986.
Cục Thống kê Dân số Hoa Kỳ

Cơ quan Thống kê Dân số Hoa Kỳ là một cơ quan Bộ Thương mại Hoa Kỳ với chức năng được định rõ trong Hiến pháp là phải thống kê dân số ít nhất là một lần mỗi thập niên. Việc thống kê dân số đó được sử dụng để xác định số ghế trong Hạ Nghị Viện của các tiểu bang. Cơ quan này cũng nguồn số liệu hàng đầu về dân chúng và nền kinh tế Hoa Kỳ.

Cơ quan Thống kê Dân số được lập điều lệ vào Chương 13 của Luật Hoa Kỳ.

== Xem thêm ==
- Điều tra dân số Hoa Kỳ

== Liên kết ngoài ==
- Phiên bản đầu tiên của bài này được sửa lại từ lịch sử của Cơ quan Thống kê Dân số Hoa Kỳ.
- Website của Cơ quan Thống kê Dân số Hoa Kỳ Thống kê Dân số Hoa Kỳ
- Sách Tham khảo về Khu vực Địa lý bởi Cơ quan Thống kê Dân số Hoa Kỳ Thống kê Dân số Hoa Kỳ giải thích đầy đủ các thuật ngữ địa lý mà được sử dụng trong thống kê dân số.
- Cơ quan Thống kê Dân số: Có hơn 1.5 triệu người Việt tại Hoa Kỳ
Mét vuông

Mét vuông có ý nghĩa là diện tích của một hình vuông với các cạnh có độ lớn một mét. Nó là đơn vị trong SI để đo diện tích. Nó được viết tắt là m².

Một mét vuông bằng:

- 0,000 001 km² (km²)
- 10 000 xentimét vuông (cm²)
- 0,000 1 hecta
- 0,01 a
- 10,763 911 foot vuông
- 1 550,003 1 đốt vuông

== km² ==
1 km² bằng:

- diện tích của một hình vuông với cạnh dài 1 kilômét. 10.000.000.000 cm²
- 1 000 000 m²
- 100 hecta
- 0,386 102 dặm vuông (thường)
- 247.105 381 mẫu Anh

Ngược lại:

- 1 m² = 0,000 001 km²
- 1 hecta = 0,01 km²
- 1 dặm vuông = 2,589 988 km²
- 1 mẫu Anh = 0,004 047 km²

Chú ý: "km²" là km², chứ không phải là 1.000 mét vuông. Ví dụ như 3 km² bằng 3 000 000 m² chứ không bằng 3 000 m².

== Xem thêm ==
- SI
- Các tiền tố của SI
- Mét
- 1 E0 m²
- Đổi đơn vị đo lượng
- Bậc độ lớn
Tiền (định hướng)

Tiền trong tiếng Việt có nhiều nghĩa:
- Trong kinh tế và đời sống tiền là một phương tiện thanh toán, là một chuẩn mực chung để có thể so sánh giá trị của các hàng hóa và dịch vụ cũng như để lưu trữ giá trị.
- Trong trao đổi quốc tế các loại tiền khác nhau được gọi là tiền tệ.
- Trong lịch sử Việt Nam tiền còn là một đơn vị tiền tệ, bằng 60 đồng tiền kẽm (và một quan bằng 10 tiền).
- Tiền âm phủ: loại giấy in dạng tiền dùng trong các nghi lễ cúng tế.
- Họ Tiền, họ người Á Đông
- tiền, đơn vị đo ngày trước, ví dụ: 1 cân = 10 lạng = 100 tiền = 1000 phân...
- Tiền còn có thể là tính từ, có nghĩa là ở phía trước (trái với hậu là phía sau).
Bạch chỉ

Bạch chỉ trong tiếng Việt có thể là:
- Chi Angelica thuộc Họ Hoa tán bao gồm khoảng 50 loài. Xem bài Chi Đương quy.
- Bạch chỉ "Angelica dahurica"
- Trong Phật giáo có nghĩa là "trang giấy trắng", là một danh từ chỉ một tâm trạng đạt được qua quá trình Toạ thiền (ja. zazen) và một trong những yếu tố để đạt Giác ngộ. Xem bài Bạch chỉ (Phật giáo).
Hà Đông (định hướng)

Hà Đông trong tiếng Việt có thể là:

==Địa danh ==
===Việt Nam===
- Phường Hà Đông, Hà Nội.
- Xã Hà Đông, Hải Phòng.

- Địa danh cũ
- Tỉnh Hà Đông, nay là một phần thành phố Hà Nội
- Quận Hà Đông, Hà Nội.
- Huyện Hà Đông, tỉnh Quảng Nam thời phong kiến
- Xã Hà Đông, huyện Hà Trung, tỉnh Thanh Hóa
- Xã Hà Đông, huyện Đak Đoa, tỉnh Gia Lai
- Xã Hà Đông thuộc huyện Đạ Tẻh, tỉnh Lâm Đồng; nay là một phần xã Mỹ Đức.

===Trung Quốc===
- Quận Hà Đông trực thuộc thành phố Thiên Tân, Trung Quốc
- Quận Hà Đông trực thuộc thành phố Lâm Nghi, tỉnh Sơn Đông, Trung Quốc
- Tên gọi thời nhà Đường của tỉnh Sơn Tây ở Trung Quốc
- Quận Hà Đông thời Tần Hán

===Hồng Kông===
- Hà Đông, thương nhân của Hồng Kông ở thế kỷ 20

=== Hàn Quốc===
- Tên phiên âm Hán Việt của huyện Hadong, Gyeongsang Nam, Hàn Quốc
Hà Tây (định hướng)

Hà Tây trong tiếng Việt có thể là:
==Địa danh==
===Việt Nam===
- Xã Hà Tây, thành phố Hải Phòng

- Địa danh cũ
- Tỉnh Hà Tây thuộc vùng Đồng bằng sông Hồng, nay là một phần thủ đô Hà Nội
- Xã Hà Tây (huyện Chư Păh, tỉnh Gia Lai); nay là một phần của xã Ia Khươl

===Trung Quốc===
- Quận Hà Tây trực thuộc thành phố Thiên Tân, Trung Quốc
- Khu vực địa lý Hành lang Hà Tây ở Cam Túc, Trung Quốc: một bộ phận của Con đường tơ lụa cổ đại
- Tên gọi cũ của tỉnh Thiểm Tây ở Trung Quốc

==Khác==
- Trận Hà Tây giữa nước Ngụy và nước Tần trong lịch sử Trung Quốc (419 TCN-408 TCN)
- Trận Hà Tây lần thứ hai giữa nước Ngụy và nước Tần trong lịch sử Trung Quốc (366 TCN-330 TCN)
- Hà Tây Tiên Ti là một bộ lạc người du mục Tiên Ti
- Hành lang Hà Tây hay hành lang Cam Túc, tuyến đường lịch sử tại tỉnh Cam Túc ở Trung Quốc, một phần của con đường tơ lụa phương Bắc đi về phía tây bắc từ bờ Hoàng Hà,

==Xem thêm==
- Hatay
Bất khả đắc

Bất khả đắc (zh. "bùkě dé" 不可得, ja. "fukatoku") nghĩa là "Không thể nắm bắt được."
Không thể đạt được, không thể hiểu được. Là điều không thể biết được, bất cứ nhọc công tìm kiếm như thế nào. 
1. Trong đạo Phật, không thể nào tìm thấy một ngã thể bất biến, nguyên si trong tất cả mọi hiện hữu (sa. "nāvadhāryate", "anupalabdhi");
2. Không thể, không thể đạt, không thể thực hiện;
3. Không tồn tại;
4. Sự vắng mặt của chấp trước vào một cơ sở tự tồn.

Trong kinh Kim Cang, Thích Ca Mâu Ni có dạy cho Tu Bồ Đề:

==Tham khảo==
- "Fo Guang Ta-tz'u-tien" 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-guang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
- "Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren", Bern 1986.
Bất khả thuyết

Bất khả thuyết (zh. "bùkě shuō" 不可說, sa. "avaktavya", ja. "fukasetsu")

1. Nghĩa là cái "không thể nói được." Như tất cả những Thánh nhân của các thời đại, các nền văn hoá khác nhau, đạo Phật – nhất là Thiền tông – nhấn mạnh rằng, các kinh nghiệm Giác ngộ (Kiến tính) vượt qua mọi ngôn ngữ, văn tự. Người đã kiến tính tương tự một "người câm nằm chiêm bao" – như Thiền sư Vô Môn Huệ Khai bình giảng trong Công án thứ nhất của tập Vô môn quan – không thể trình bày giấc mộng của mình cho người khác. Cũng vì lý do này nên các vị Thiền sư thường khuyên đệ tử không nên bám chặt vào văn tự trong kinh sách, cho rằng, kinh sách chỉ là "ngón tay chỉ Mặt Trăng, không phải chính là Mặt Trăng."

Vì thế, các vị Thiền sư thường sử dụng bốn câu sau để diễn tả phương pháp tu tập của Thiền tông (theo truyền thuyết thì Bồ-đề-đạt-ma khởi xướng thuyết này nhưng các học giả cho rằng, sư Nam Tuyền Phổ Nguyện chính là người sử dụng đầu tiên): 
Cái "không thể diễn bày" của kinh nghiệm giác ngộ là lý do chính vì sao chư vị Thiền sư thường sử dụng những dấu hiệu thân thể như vặn mũi, dựng Phất tử… thay vì dùng lời để trả lời trong những buổi Độc tham, những cuộc Vấn đáp, Pháp chiến. Tuy nhiên, Thiền chính là tông phái lưu lại nhiều văn tự nhất trong các tông phái Phật giáo tại Trung Quốc. Điều đó cho thấy rằng, cái hữu ích của văn tự không hoàn toàn bị bác bỏ; nhưng các tác giả lại thường nhấn mạnh rằng, không một loại văn tự nào có thể chứa đựng hoặc trình bày trọn vẹn Chân như. Chỉ người nào đã tự chứng ngộ chân lý mới có thấu suốt được huyền nghĩa nằm trong văn tự.

2. Chỉ cách trình bày một Bổ-đặc-già-la của Độc Tử bộ, nói "Tự ngã chẳng đồng nhất chẳng khác biệt với ngũ uẩn". 

==Tham khảo==
- "Fo Guang Ta-tz'u-tien" 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-guang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
- "Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren", Bern 1986.
Bất khả tư nghị

Bất khả tư nghị hay không thể nghĩ bàn (zh. "bùkěsīyì", 不可思議, sa. "acintya", pi. "acinteyya", ja. "fukashigi"), nghĩa là ""không thể nào suy nghĩ bàn luận ra được"", vượt ngoài lý luận; câu này dùng để tả cái tuyệt đối, chỉ có ai đạt giác ngộ mới biết. Cũng gọi ngắn là không nghĩ bàn (不思議, bất tư nghị). Không thể nghĩ bàn có thể hiểu là những hiện tượng siêu hình, những kinh nghiệm cá nhân không thể dùng ngôn ngữ thông thường để diễn tả được.

==Kinh điển==
===Tăng chi Bộ===
Phật Thích-ca Mâu-ni khuyên:

==Thư mục==
- "Fo Guang Ta-tz'u-tien" 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-guang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
- "Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren", Bern 1986.
- Tham khảo: "Tăng Chi Bộ I, chương IV, phẩm Không hý luận, phần Không thể nghĩ đến được, VNCPHVN ấn hành 1996, tr 706). Hòa Thượng Thích Minh Châu dịch và biên soạn"
- Tham khảo: "Kinh Tăng nhất a-hàm - XXIX. Phẩm Khổ lạc" - "Hòa Thượng Thích Thanh Từ dịch và biên soạn"
==Đọc thêm==
- Karunadasa, Yakupitiyage (2007). The Unanswered Questions: Why were They Unanswered? A Re-examination of the Textual Data, Pacific World: Third Series 9, 3-31
- Nicholson, Hugh (2012). Unanswered Questions and the Limits of Knowledge, Journal of Indian Philosophy 40 (5), 533-552
Tam bảo

Tam bảo (zh. "sānbăo" 三寶, ja. "sanbō", sa. त्रिरत्न "triratna", pi. "tiratana") là "Ba ngôi báu", ba cơ sở chính của Phật giáo: Phật, Pháp, Tăng, tức là bậc giác ngộ, giáo pháp của bậc giác ngộ và những người bạn đồng học. Người có niềm tin kiên cố nơi Tam bảo được gọi là bậc Dự lưu (vào dòng). Người Phật tử biểu lộ sự tin tưởng bằng cách quy y Tam bảo (Tam quy y). Trong mười phép quán Tùy niệm (pi. "anussati"), ba đối tượng đầu tiên là Tam bảo.

Ý nghĩa của Tam bảo được hiểu rộng hơn theo truyền thống Đại thừa. Trong các buổi giảng dạy về Thiền, đặc biệt sau các chương trình Tiếp tâm (ja. "sesshin"), quán Công án, các thiền sinh được hướng dẫn vào lối nhìn Tam bảo của Đại thừa. Theo cách nhìn này thì người ta có thể phân ý nghĩa Tam bảo ra ba tầng cấp:
1. Nhất thể tam bảo (zh. 一體三寶, ja. "ittai-sambō"; cũng được gọi là Đồng thể tam bảo; 同體三寶) bao gồm:
- Đại Nhật Phật, hiện thân của Pháp thân (sa. "dharmakāya"), biểu hiện của sự bình đẳng vô vi, sự thông suốt tính Không (sa. "śūnyatā") và Phật tính của vạn vật.
- Pháp (sa. "dharma"), được hiểu là luân lý của toàn thể vũ trụ và theo đó thì tất cả những pháp hiện hữu đều theo nhân duyên mà sinh, đều phụ thuộc vào nhau.
- Sự xuyên suốt giữa hai điểm 1. và 2. nêu trên và từ đó xuất phát ra một sự thật, một sự thật mà chỉ một bậc Giác ngộ mới có thể trực chứng được.
2. Hiện tiền tam bảo (zh. 現前三寶, ja. "genzen-sambō"; cũng có lúc được gọi là Biệt thể tam bảo 別體三寶) gồm có:
- Phật lịch sử Thích-ca Mâu-ni (sa. "śākyamuni"), người sáng lập Phật giáo qua sự giác ngộ của chính mình và là người đã thực hiện được Nhất thể tam bảo.
- Pháp, ở đây được hiểu là giáo lý của Phật, được Phật thuyết giảng.
- Các vị đệ tử của Phật.
3. Trụ trì tam bảo (zh. 住持三寶, ja. "juji-sambō") bao gồm:
- Những tranh tượng của Phật được truyền lại đến ngày nay.
- Những lời dạy của chư vị Phật trong kinh sách.
- Chư Phật tử hiện nay, những người đang tu học và thực hiện Chính pháp.

== Tham khảo ==
- "Fo Guang Ta-tz'u-tien" 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-guang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
- "Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren", Bern 1986.

== Xem thêm ==
- Tứ diệu đế
- Bát chính đạo
- Trung đạo
Sự sư pháp ngũ thập tụng

" Sự sư pháp ngũ thập tụng " (zh. "shìshī fǎ wǔshí sòng" 事師法五十頌, ja. "jishi hō gojū ju", sa. "gurupañcāśikā", bo. "bla ma lnga bcu pa" བླ་མ་ལྔ་བཅུ་པ་)
Một tác phẩm được xem là của Bồ Tát Mã Minh (zh. 馬鳴, sa. "aśvaghoṣa"), được Nhật Xứng (zh. 日稱) và một số người khác dịch sang Hán văn. Một luận văn hướng dẫn ngắn gọn tìm một bậc chân sư như thế nào, và khi đã có một mối liên hệ thầy trò rồi xử sự như thế nào mới đúng. Luận tụng này có mối liên hệ rõ ràng với hệ thống thực hành mật giáo Vô thượng du-già (zh. 無上瑜伽, sa. "anuttarayoga-tantra").

==Tham khảo==
- "Fo Guang Ta-tz'u-tien" 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-guang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
- "Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren", Bern 1986.