Hán Tấn Xuân Thu

Hán Tấn Xuân Thu (chữ Hán: 漢晉春秋) do sử gia Tập Tạc Xỉ triều Đông Tấn biên soạn. Toàn sách gồm 54 quyển, nhưng "Tùy thư" ghi chép rằng bộ sử này chỉ có 47 quyển mục mà thôi. 

==Nội dung==
"Hán Tấn Xuân Thu" ghi chép lịch sử 281 năm, tính từ Quang Vũ Đế triều Đông Hán đến Tấn Mẫn Đế triều Tây Tấn. Trong đó, phần ghi chép các sự kiện lịch sử thời Tam Quốc thì lấy chính quyền Thục Hán làm chính thống. Điều này khác biệt so với các sử liệu sau này như "Tư trị thông giám" của Tư Mã Quang triều Bắc Tống, vốn lấy chính quyền Tào Ngụy tiếp nối địa vị chính thống của nhà Hán. Toàn bộ sách "Hán Tấn Xuân Thu" rất khó thấy được trên đời từ thời Tống, chỉ còn các đoạn văn bị thất lạc rải rác trong các trước tác như chú giải của Bùi Tùng Chi và các sách khác.

Đến thời Thanh, khảo chứng học phát triển mạnh mẽ, liên tục có các học giả tiến hành sưu tập các phần bị thất lạc của bộ sách này. Những đại diện tiêu biểu như Thang Cầu, Hoàng Thích, Vương Nhân Tuấn đã thu thập các nội dung còn sót lại, bổ sung những chỗ khuyết thiếu và làm rõ những điểm mờ nhạt của sách. Thang Cầu tổng cộng thu thập được 106 điều, lập thành ba quyển. Ông dựa theo thể tài biên niên để sắp xếp nội dung và đưa vào loại sử học của "Quảng Nhã Thư cục tùng thư". Còn Hoàng Thạch thì thu thập được 95 điều, đưa vào "Hán Học Đường tùng thư". Riêng Vương Nhân Tuấn chỉ thu thập được 1 điều, đưa vào Tổng loại sử biên của "Ngọc Hàm Sơn Phòng tập dật thư tục biên". 

==Quan điểm==
Tập Tạc Xỉ ban đầu lấy Tào Ngụy là ngụy quốc để định đường chính tà, qua đó phân biệt lẽ thuận nghịch. Tuy nhiên, Đàn Đạo Loan thời Nam triều lại cho rằng ông biên soạn cuốn sách này vì gia tộc họ Hoàn đang nắm quyền chính. Lại có một giả thuyết khác chỉ ra rằng Tập Tạc Xỉ có ý muốn thông qua việc biên soạn "Hán Tấn Xuân Thu" để làm nổi bật dòng tộc Hào tộc Tập thị ở Tương Dương dưới chính quyền Thục Hán thời Tam Quốc. Do các tai họa như Ngũ Hồ loạn Hoa, nhà Tây Tấn bị đánh giá rất thấp. Trong khi đó, nhà Đông Tấn ở phía Nam lại bị các thế gia đại tộc nắm giữ trong thời gian dài, việc nhà Tấn chạy xuống phía Nam cũng tương tự như tình hình của Thục Hán ngày xưa. Tiếng nói tôn Thục Hán là chính thống ở Đông Tấn ngày càng cao, và "Hán Tấn Xuân Thu" chính là tác phẩm ghi chép rõ ràng với lập trường chống Tào Ngụy, đề cao Thục Hán là chính thống, không loại trừ khả năng nâng cao vị thế của Thục Hán. 

Nhưng mặt khác, có một số nội dung không hề được đề cập trong liệt truyện về các nhân vật trong "Tam quốc chí" của Trần Thọ triều Tây Tấn, nhưng lại hợp lý, chẳng hạn như lần Bắc phạt thứ tư của Gia Cát Lượng. Sử gia Lưu Tri Kỷ thời Đường đã đánh giá rất cao "Hán Tấn Xuân Thu": "Trong lúc Tào, Mã gây chiến, có lúc thì dựng trại ở khúc sông Vị, bị Vũ Hầu làm cho phải chịu khuất phục, có lúc thì phát binh ở Vân Đài, bị Thành Tế gây thương tích. Trần Thọ, Vương Ẩn đều im bặt không nói, Lục Cơ, Ngu Dự cũng không đề cập đến. Cho đến Tập Tạc Xỉ mới trình bày cái thuyết "Gia Cát chết rồi còn làm Trọng Đạt phải bỏ chạy", cái lời "Rút gươm phạm xe vua", những điều bị che giấu dày đặc qua các triều đại, một sớm mới được làm sáng tỏ vậy." Điều này đã bù đắp cho những nội dung mà Trần Thọ có thể đã phải ẩn đi do áp lực từ chính quyền Tây Tấn, khiến cho bộ sách này có giá trị sử liệu rất cao.