Hà Đông (quận)

Hà Đông là một quận cũ nội thành nằm ở phía Tây Nam thành phố Hà Nội, Việt Nam.

==Vị trí địa lý và hành chính==
Quận Hà Đông có vị trí địa lý: 
- Phía Bắc giáp quận Nam Từ Liêm và quận Thanh Xuân
- Phía Tây giáp huyện Chương Mỹ, huyện Hoài Đức, huyện Quốc Oai
- Phía Nam giáp huyện Thanh Oai
- Phía đông giáp huyện Thanh Trì
Quận Hà Đông gồm 15 phường: Biên Giang, Đồng Mai, Dương Nội, Hà Cầu, Kiến Hưng, La Khê, Mộ Lao, Phú La, Phú Lãm, Phú Lương, Phúc La, Quang Trung, Vạn Phúc, Văn Quán, Yên Nghĩa.

==Lịch sử==
Thời nhà Nguyễn quận Hà Đông nguyên là làng Cầu Đơ thuộc huyện Thanh Oai, phủ Ứng Hòa, tỉnh Hà Nội. Ngày 20 tháng 12 năm 1896, tỉnh lỵ của tỉnh Hà Nội chuyển về làng Cầu Đơ. Đến ngày 3 tháng 5 năm 1902 tên làng đặt cho tên tỉnh.

Ngày 6 tháng 12 năm 1904, tỉnh Cầu Đơ đổi tên thành tỉnh Hà Đông, và tỉnh lỵ Cầu Đơ đổi tên thành thị xã Hà Đông.

Năm 1965, 2 tỉnh Hà Đông và Sơn Tây được sáp nhập lại thành tỉnh Hà Tây, và thị xã Hà Đông trở thành tỉnh lỵ của tỉnh Hà Tây. Ngày 15 tháng 9 năm 1969, chuyển xã Kiến Hưng thuộc huyện Thanh Oai và xã Văn Khê thuộc huyện Hoài Đức vào thị xã Hà Đông.

Từ ngày 27 tháng 12 năm 1975, Hà Tây và Hòa Bình sáp nhập thành tỉnh Hà Sơn Bình. Thị xã Hà Đông trở thành tỉnh lỵ của tỉnh Hà Sơn Bình, gồm 3 phường: Nguyễn Trãi, Quang Trung, Yết Kiêu và 5 xã: Hà Cầu, Kiến Hưng, Văn Khê, Vạn Phúc, Văn Yên.

Sau khi chia tách tỉnh Hà Sơn Bình, tái lập tỉnh Hà Tây, tỉnh Hòa Bình, Hà Đông trở lại là tỉnh lỵ tỉnh Hà Tây như cũ. Ngày 23 tháng 6 năm 1994, chia xã Văn Yên thành 2 phường: Văn Mỗ và Phúc La. Ngày 23 tháng 9 năm 2003, chuyển 2 xã Vạn Phúc và Hà Cầu thành 2 phường tương ứng; chuyển xã Yên Nghĩa thuộc huyện Hoài Đức và 2 xã Phú Lương, Phú Lãm thuộc huyện Thanh Oai về thị xã Hà Đông quản lý. Ngày 4 tháng 1 năm 2006, chuyển 2 xã Biên Giang, Đồng Mai thuộc huyện Thanh Oai và xã Dương Nội thuộc huyện Hoài Đức vào thị xã Hà Đông.

Ngày 27 tháng 12 năm 2006, thị xã Hà Đông chính thức trở thành thành phố Hà Đông. Ngày 1 tháng 3 năm 2008, chia phường Văn Mỗ thành 2 phường: Văn Quán và Mộ Lao; chia xã Văn Khê thành 2 phường: La Khê và Phú La. Từ đó, thành phố Hà Đông có 10 phường: Hà Cầu, La Khê, Mộ Lao, Nguyễn Trãi, Phú La, Phúc La, Quang Trung, Vạn Phúc, Văn Quán, Yết Kiêu và 7 xã: Biên Giang, Đồng Mai, Dương Nội, Kiến Hưng, Phú Lãm, Phú Lương, Yên Nghĩa.

Ngày 1 tháng 8 năm 2008, cùng với toàn bộ tỉnh Hà Tây, huyện Mê Linh của tỉnh Vĩnh Phúc và 4 xã: Yên Trung, Yên Bình, Tiến Xuân, Đông Xuân thuộc huyện Lương Sơn, tỉnh Hòa Bình, thành phố Hà Đông được nhập về thủ đô Hà Nội. Ngày 8 tháng 5 năm 2009, Chính phủ Việt Nam ra nghị quyết thành lập quận Hà Đông trực thuộc thủ đô Hà Nội trên cơ sở toàn bộ diện tích, dân số của thành phố Hà Đông và thành lập 7 phường: Biên Giang, Đồng Mai, Dương Nội, Kiến Hưng, Phú Lãm, Phú Lương, Yên Nghĩa trên cơ sở 7 xã có tên tương ứng. Từ đó, Hà Đông trở thành quận nội thành thứ 10 của thủ đô, gồm 17 phường trực thuộc.

Ngày 1 tháng 1 năm 2025, sáp nhập hai phường Nguyễn Trãi và Yết Kiêu vào phường Quang Trung.

Từ đó, quận Hà Đông có 15 phường như hiện nay.

==Kinh tế==
Quận Hà Đông có cơ cấu kinh tế chuyển dịch, với tỷ trọng công nghiệp xây dựng chiếm 53,5%, thương mại-dịch vụ-du lịch chiếm 45,5%, nông nghiệp chỉ còn 1,0%. Sản xuất công nghiệp - tiểu thủ công nghiệp đã tiến những bước dài về quy mô, sản lượng, có tốc độ tăng trưởng GDP bình quân 3 năm (2005-2008) đạt 17,7%. Từ tháng 8 năm 2008 đến tháng 8/2009, Giá trị sản xuất công nghiệp và tiểu thủ công nghiệp ngoài quốc doanh của quận Hà Đông đạt gần 1.821 tỷ đồng; tổng thu ngân sách nhà nước đạt 1.964,5 tỷ đồng.

==Xã hội==
===Giáo dục===
Một số trường Đại học, Học viện và Cao đẳng đóng tại địa bàn Quận Hà Đông:
- Học viện Quân y - 160 đường Phùng Hưng, phường Phúc La
- Học viện Chính trị Quân sự - 124 phố Ngô Quyền, phường Quang Trung
- Đại học Kiến trúc Hà Nội - Đường Trần Phú, phường Văn Quán
- Học viện Công nghệ Bưu chính Viễn thông - Đường Trần Phú, phường Mộ Lao
- Học viện An ninh Nhân dân - 125 đường Trần Phú, phường Văn Quán
- Học viện Y dược học cổ truyền Việt Nam - Số 2 đường Trần Phú, phường Mộ Lao
- Đại học Sư phạm Nghệ thuật Trung ương - Số 18 ngõ 55 đường Trần Phú, phường Văn Quán
- Trường Đại học Kiểm sát Hà Nội - Phường Dương Nội
- Trường Đại học Đại Nam - Số 1 phố Xốm, phường Phú Lãm
- Đại học PHENIKAA
- Cao đẳng Y tế Hà Đông
- Cao đẳng Kinh tế - Kỹ thuật thương mại
- Trường Trung cấp Kinh tế - Tài chính Hà Nội
- Trường Trung cấp Y Hà Nội
- Trường Tiểu học Lê Hồng Phong
- Trường Tiểu học Lê Quý Đôn
- Trường Tiểu Học Trần Đăng Ninh
- Trường Tiểu học Vạn Bảo
- Trường Tiểu học và THCS Hà Nội Thăng Long
- Trường Tiểu học Trần Phú, phân hiệu 2
- Trường Tiểu học La Khê
- Trường Tiểu học Lê Trọng Tấn
- Trường Tiểu học Vạn Phúc
- Trường Tiểu học Văn Khê
- Trường Tiểu học Phú La
- Trường Tiểu học Đoàn Kết
- Trường Tiểu học Dương Nội A
- Trường Tiểu học Đồng Mai 1
- Trường Tiểu học Nguyễn Du
- Trường THCS Biên Giang
- Trường THCS Phú Cường
- Trường THCS Đồng Mai
- Trường THCS Kiến Hưng
- Trường THCS Mỗ Lao
- Trường THCS Phú Lãm
- Trường THCS Phú Lương
- Trường THCS Văn Yên
- Trường THCS Mậu Lương
- Trường THCS Vạn Phúc
- Trường THCS Marie Curie
- Trường THCS Trần Đăng Ninh
- Trường THCS Văn Khê
- Trường THCS Nguyễn Trãi
- Trường THCS Yên Nghĩa
- Trường THCS Văn Quán
- Trường THCS Lê Quý Đôn
- Trường THCS Vạn Phúc
- Trường THCS Dương Nội
- Trường THCS Lê Hồng Phong
- Trường THCS Phú La
- Trường THPT Lê Quý Đôn - Hà Đông
- Trường THPT chuyên Nguyễn Huệ
- Trường THPT Quang Trung - Hà Đông
- Trường THPT Trần Hưng Đạo - Hà Đông
- Trường THPT Xa La
- Trường THPT Hà Đông
- Trường THPT Marie Curie
- Trường THPT Ngô Gia Tự - Hà Đông
- Trường THPT Lê Hồng Phong
- Trường THPT Lê Lợi
- Trường Liên cấp Lomonoxop Tây Hà Nội
- Hệ thống Giáo dục Ban Mai
- Trường Phổ thông Liên cấp H.A.S
- Trường Quốc tế Nhật Bản (JIS)
- Trường Phổ thông Quốc tế Việt Nam (VIS).

===Y tế===
Một số bệnh viện đóng tại địa bàn Hà Đông:
- Bệnh viện Quân y 103 - trực thuộc Học viện Quân y
- Bệnh viện Bỏng Quốc gia - trực thuộc Học viện Quân y
- Bệnh viện Đa khoa Hà Đông
- Bệnh viện Công an Hà Nội
- Bệnh viện Nhi thành phố Hà Nội (đang xây dựng tại Yên Nghĩa)
- Bệnh viện Y học Cổ truyền Hà Đông
- Bệnh viện Tuệ Tĩnh
- Bệnh viện Đa khoa 16A Hà Đông
- Bệnh viện Mắt Hà Đông
- Trung tâm Y tế dự phòng Hà Đông.

==Văn hóa==
Hà Đông có hơn 200 di tích lịch sử-văn hóa, trong đó có 83 di tích đã được xếp hạng, 47 lễ hội truyền thống, trong năm 2012, ước tính quận Hà Đông đón 52.300 lượt khách, trong đó có 11.750 lượt khách quốc tế.
- Chùa Mậu Lương hay còn gọi là chùa Đại Bi tại phường Kiến Hưng.
- Bia Bà La Khê nổi tiếng với địa chỉ tín ngưỡng dân gian Bia Đức thánh Bà - nơi thờ bà Trần Thị Hiền con gái cụ đô lục sĩ, Dũng quận công Trần Chân.
- Chùa Diên Khánh có tên chữ là Diên Khánh tự thuộc phường La Khê.

Theo Quyết định số 4597/QĐ-UBND về việc phê duyệt Quy hoạch phát triển du lịch thành phố Hà Nội đến năm 2020, định hướng đến năm 2030. Hà Đông là một trong 6 trọng điểm du lịch của Hà Nội. Cụm du lịch Hà Đông và phụ cận: Tập trung ở khu vực quận Hà Đông và các phụ cận. Các sản phẩm du lịch chủ vếu gồm: Du lịch làng nghề; Du lịch nghỉ cuối tuần; Du lịch văn hóa; Du lịch vui chơi giải trí.

=== Làng nghề truyền thống ===
Hà Đông là một vùng đất có truyền thống và văn hóa lâu đời. Trên địa bàn quận có một số làng nghề nghề nổi tiếng sau:
- Vạn Phúc (nay đổi thành phường Vạn Phúc) nằm ở phía bắc của Hà Đông.
- Làng Đa Sỹ nằm ở sát phía
nam trung tâm quận.
- Làng La Khê là một trong bảy làng La thuộc tổng La trước đây.

==Giao thông==
Hà Đông là đầu mối của nhiều tuyến đường giao thông quan trọng đi các tỉnh phía Tây Bắc: Hòa Bình, Sơn La, Điện Biên. Hà Đông có vị trí chiến lược cả về chính trị, kinh tế và quân sự. Tuyến đường sắt trên cao Hà Đông - Cát Linh thuộc dự án đường sắt đô thị Hà Nội chạy qua địa bàn quận.

Giao thông của quận Hà Đông rất phong phú. Gồm có quốc lộ 6, quốc lộ 21B, Quốc lộ 21C, vành đai 3,5, vành đai 4... Tuyến đường sắt Bắc Hồng - Văn Điển được xây dựng từ năm 1982 cắt qua quận Hà Đông có 1 nhà ga là ga Hà Đông và giao cắt các tuyến đường như: Lê Trọng Tấn, ĐT72, Quang Trung, Ba La (QL21B). Hiện nay, trên địa bàn quận Hà Đông đã và đang hình thành một số khu đô thị cao cấp như khu đô thị Mỗ Lao, khu đô thị Văn Quán, khu đô thị Văn Khê, khu đô thị An Hưng, khu đô thị Văn Phú, khu đô thị Dương Nội, khu đô thị Đồng Mai, khu đô thị La Khê, khu đô thị Xa La, khu đô thị Geleximco, khu đô thị Lê Trọng Tấn, khu đô thị Kiến Hưng, khu đô thị Park City, khu đô thị Phú Lãm, khu đô thị Phú Lương, khu đô thị Usilk City, khu đô thị Văn La - Văn Khê, khu đô thị Nam La Khê - Bông Đỏ, khu đô thị Yên Nghĩa, khu đô thị Vạn Phúc, khu đô thị TSQ Galaxy, khu chung cư Ngô Thì Nhậm, làng Việt kiều Châu Âu Euroland, khu chung cư Samsora Premier 105, khu chung cư Hyundai Hillstate, khu chung cư TNR Goldsilk Complex...

Các dự án đường sắt đô thị Hà Nội đi qua địa bàn quận là các tuyến số 2A (Cát Linh - Hà Đông), tuyến số 6 (Nội Bài - Ngọc Hồi), tuyến số 7 (Mê Linh - Ngọc Hồi), trong đó tuyến số 2A chính thức vận hành vào quý IV-2021.

=== Hệ thống đường sắt đô thị ===
 Tuyến số 2A: (quận Thanh Xuân) ← Ga Phùng Khoang - Ga Văn Quán - Ga Hà Đông - Ga La Khê - Ga Văn Khê - Ga Yên Nghĩa

===Hệ thống xe buýt===
====Điểm đầu cuối và trung chuyển====
- Bến xe Yên Nghĩa (01, 02, 21A, 27, 62, 66, 89, 91, 102, 114, 124, 158, 163, BRT01)
- KĐT Dương Nội (22C)
- KĐT Kiến Hưng (22B)
- Mê Linh Plaza Hà Đông (68)
- KĐT Thanh Hà (85)
- KĐT Đô Nghĩa (105)
- KĐT Mỗ Lao (106)

===Đường phố===
Trong danh sách dưới đây, có một số đường phố có tên trùng với các đường phố của các quận nội thành khác do trước đây các đường phố này thuộc địa phận tỉnh Hà Tây cũ và do chính quyền tỉnh cũ đặt

- 19-5
- An Hòa
- Ao Sen
- Ba La
- Bà Triệu
- Bắc Lãm
- Bạch Thái Bưởi
- Bế Văn Đàn
- Biên Giang
- Bùi Bằng Đoàn
- Cao Thắng
- Cầu Am
- Cầu Đơ
- Chiến Thắng
- Chu Văn An
- Chùa Tổng
- Cù Chính Lan
- Cửa Quán
- Đa Sĩ
- Đại An
- Đại Mỗ
- Đinh Tiên Hoàng
- Đồng Dâu
- Động Lãm
- Dương Lâm
- Dương Nội
- Hà Cầu
- Hà Trì
- Hạnh Hoa
- Hồ Học Lãm
- Hoàng Công
- Hoàng Diệu
- Hoàng Đôn Hòa
- Hoàng Hoa Thám
- Hoàng Trình Thanh
- Hoàng Tùng
- Hoàng Văn Thụ
- Hữu Hưng
- Huyền Kỳ
- Huỳnh Thúc Kháng
- La Dương
- La Nội
- Lê Hồng Phong
- Lê Hữu Trác
- Lê Lai
- Lê Lợi
- Lê Quý Đôn
- Lê Trọng Tấn
- Lụa
- Lương Ngọc Quyến
- Lương Văn Can
- Lý Thường Kiệt
- Lý Tự Trọng
- Mậu Lương
- Minh Khai
- Mộ Lao
- Nghĩa Lộ
- Ngô Đình Mẫn
- Ngô Gia Khảm
- Ngô Gia Tự
- Ngô Quyền
- Ngô Thì Nhậm
- Ngô Thì Sĩ
- Nguyễn Công Trứ
- Nguyễn Du
- Nguyễn Khuyến
- Nguyễn Sơn Hà
- Nguyễn Thái Học
- Nguyễn Thanh Bình
- Nguyễn Thị Minh Khai
- Nguyễn Thượng Hiền
- Nguyễn Trác
- Nguyễn Trãi
- Nguyễn Trực
- Nguyễn Văn Lộc
- Nguyễn Văn Luyện
- Nguyễn Văn Trỗi
- Nguyễn Viết Xuân
- Nhân Trạch
- Nhuệ Giang
- Nông Quốc Chấn
- Phan Bội Châu
- Phan Chu Trinh
- Phan Đình Giót
- Phan Đình Phùng
- Phan Huy Chú
- Phan Kế Toại
- Phú La
- Phú Lương
- Phúc La
- Phùng Hưng
- Phượng Bãi
- Quang Lãm
- Quang Trung
- Quyết Thắng
- Tản Đà
- Tây Sơn
- Thanh Bình
- Thành Công
- Thanh Lãm
- Thượng Mạo
- Tiểu Công Nghệ
- Tô Hiến Thành
- Tô Hiệu
- Tố Hữu
- Tống Tất Thắng
- Trần Hưng Đạo
- Trần Nhật Duật
- Trần Phú
- Trần Văn Chuông
- Trinh Lương
- Trưng Nhị
- Trưng Trắc
- Trương Công Định
- Văn Khê
- Văn La
- Văn Nội
- Văn Phú
- Vạn Phúc
- Văn Phúc
- Văn Quán
- Văn Yên
- Võ Thị Sáu
- Vũ Trọng Khánh
- Vũ Văn Cẩn
- Xa La
- Xốm
- Ỷ La
- Yên Bình
- Yên Lộ
- Yên Phúc
- Yết Kiêu

==Danh nhân==
Vốn là vùng đất tú quý danh hương, lại gần kinh kỳ, nên xưa, nay vùng đất Hà Đông cũng đã xuất hiện nhiều bậc hiền tài, thi thố đỗ đạt đại khoa thời phong kiến hoặc nổi tiếng là nhà văn, nhà thơ, nhà khoa học, nhà quân sự lỗi lạc thời hiện đại. Có thể kể ra đây một vài nhân vật tiêu biểu:
- Nguyễn An: Tổng Công trình sư Tử Cấm Thành, Bắc Kinh
- Ngô Duy Viên
- Nguyễn Duy Nghi
- Ngô Duy Trùng
- Lê Đăng Cử
- Hoàng Đôn Hòa
- Trịnh Đôn Phác
- Trần Khắc Minh
- Hoàng Nghĩa Phú: Trạng nguyên năm 1511 thời Hậu Lê
- Hoàng Du
- Lê Hoàng Vĩ
- Lê Trọng Dĩnh
- Trình Thanh
- Nguyễn Dy Quyết
- Tô Hoài: Nhà văn nổi tiếng trong giới văn học Việt Nam, có nhiều tác phẩm viết cho trẻ em, điển hình là Dế mèn phiêu lưu ký
- Nguyễn Tông
- Nguyễn Vũ
- Nguyễn Thước
- Lương Lê
- Nguyễn Giác
- Lưu Hy
- Nguyễn Trang
- Bạch Thái Bưởi
- Lê Trọng Tấn
- Nguyễn Văn Hiệu: Nhà vật lý nổi tiếng của Việt Nam
- Hồ Phương
- Xuân Quỳnh: Nhà thơ nữ nổi tiếng của Việt Nam, sinh năm 1942
- Nguyễn Văn Tố: Trưởng ban Thường trực Quốc hội (1/1946-11/1946), Đại biểu Quốc hội khóa 1