Chi Lay ơn

Chi Lay ơn hay Chi Lay dơn, Dơn (danh pháp khoa học: Gladiolus, từ gốc tiếng Pháp: "glaïeul") là một chi hoa trưng biện khá phổ thông tại nhiều nước, được phương Tây đem sang phổ biến tại Việt Nam. Thân dài như cây kiếm nhỏ, có hoa (nhiều màu nhưng thường là màu đỏ hay hồng) nở dọc theo thân cây.

Chi này có khoảng 260 loài, phần lớn xuất phát từ châu Phi (163 loài từ Nam Phi). Các chi "Oenostachys", "Homoglossum", "Anomalesia" và "Acidanthera", theo truyền thống coi là các chi độc lập, hiện tại được gộp trong chi "Gladiolus".

==Miêu tả==
Chi Lay ơn có khoảng 260 loài, trong đó 250 loài có nguồn gốc từ vùng châu Phi hạ Sahara, phần lớn xuất xứ từ Nam Phi. Khoảng 10 loài có xuất xứ Âu-Á. Có 160 loài lay ơn đặc hữu của Nam Phi và 76 loài ở vùng nhiệt đới châu Phi. Các loài đa dạng, từ kích thước rất nhỏ đến khổng lồ, thường thấy trong thương mại.

Các loài thảo mộc quyến rũ sống lưu niên này là bán chịu hạn tại các vùng có khí hậu ôn hòa. Chúng phát triển từ thân hình tròn, đối xứng, bao xung quanh bằng các lớp vỏ màu hơi nâu, và có thớ sợi. Thân cây nói chung không có nhánh, chỉ có từ 1-9 lá nhỏ hình lưỡi kiếm, có gân sọc viền ngoài và được bao trong vỏ bọc ngoài. Lá thấp nhất là lá mầm. Phiến lá có thể phẳng hoặc có hình chữ thập.

Các cụm hoa thơm ngát gồm những bông hoa lớn, lưỡng tính xếp thành một phía, có 2 lá bắc màu xanh, dai, mọc đối diện nhau. Đài hoa và cánh hoa hầu có vẻ ngoài giống nhau. Chúng hợp nhất tại đế thành một cấu trúc hình ống và được gọi chung là lá đài. Lá đài sống lưng là lớn nhất, bao quanh 3 nhị. 3 lá đài ở ngoài có kích thước nhỏ hơn. Bao hoa có dạng hình phễu, gắn với nhị ở đáy. Vòi nhụy có ba nhánh dạng chỉ, hình thìa, mỗi nhánh trải rộng về phía đỉnh.

Bầu nhụy là dạng quả nang 3 ngăn hình thuôn hoặc hình cầu, chứa nhiều hạt có lông màu nâu và nứt theo chiều dọc. Tại tâm của chúng là cấu trúc dễ thấy giống như cục nhỏ đặc trưng, là hạt thật sự không có lớp vỏ bọc mịn. Tại một số hạt cấu trúc này bị nhăn và có màu đen. Những hạt như vậy không thể nảy mầm.

Những bông hoa này có màu sắc rất đa dạng, từ hồng đến hơi đỏ, tía với các đốm trắng tương phản, từ trắng đến màu kem hoặc từ cam đến đỏ.

Những loài ở châu Phi nguyên thủy được thụ phấn nhờ các loài ong có tên là anthrophorine, nhưng có vài sự thay đổi diễn ra trong quá trình thụ phấn, đã cho phép sự thụ phấn nhờ chim hút mật, bướm, sâu bướm, ruồi và nhiều loài khác.

Lay ơn là thức ăn cho ấu trùng của bộ Lepidoptera, bao gồm cả bướm cánh sau vàng lớn ("Noctua pronuba").

Lay ơn được lai ghép rất phổ biến, phục vụ cho việc trang trí vì có màu sắc rất phong phú. Những nhóm được ghép thông qua sự thụ phấn chéo giữa 4 hoặc 5 loài, tiếp theo là bằng chọn lọc, theo các tiêu chuẩn: Grandiflorus (tức là độ lớn của hoa, theo nghĩa La tinh), Primuline (màu sắc có chứa vòng benzothiazole, còn được biết tới như là Direct Yellow 7, Carnotine hoặc C.I. 49010) và Nanus (đặc tính lùn do di truyền). Chúng tạo ra những bông hoa được cắt tỉa rất tốt. Tuy nhiên, do chiều cao, cây trồng thường hay bị đổ rạp khi có gió lớn.

==Các loài==
Chi "Gladiolus" được phân chia thành nhiều đoạn. Nơi nào có thể thì các đoạn này được chỉ ra. Tuy nhiên, phần lớn các loài được đặt vào đó không chắc chắn.

- "Gladiolus abbreviatus" Andrews
- "Gladiolus acuminatus" F.Bol.
- "Gladiolus aequinoctialis" Herb.
- "Gladiolus alatus" L. (đoạn Hebea)
- "Gladiolus aleppicus" Boiss. var. "aleppicus"
- "Gladiolus anatolicus"
- "Gladiolus andringitrae" Goldblatt
- "Gladiolus angustus" L. (đoạn Blandus): lay ơn ống dài
- "Gladiolus antandroyi" Goldblatt
- "Gladiolus antholyzoides" Baker
- "Gladiolus appendiculatus" G.Lewis
- "Gladiolus aquamontanus" Goldblatt & Vlok
- "Gladiolus arcuatus" Klatt
- "Gladiolus atropurpureus" Baker
- "Gladiolus atroviolaceus" Boiss.
- "Gladiolus aurantiacus" Klatt
- "Gladiolus aureus" Baker: lay ơn vàng
- "Gladiolus bellus" C. H. Wright
- "Gladiolus benguellensis" Baker (đoạn Ophiolyza)
- "Gladiolus bilineatus" G. J. Lewis
- "Gladiolus boehmii" Vaupel (1882)
- "Gladiolus bojeri" (Baker) Goldblatt
- "Gladiolus brachylimbus" Baker (1893)
- "Gladiolus brachyphyllus" F. Bolus
- "Gladiolus brevifolius" Jacq. (đoạn Linearifolius)
- "Gladiolus brevitubus" G. Lewis
- "Gladiolus buckerveldii" (L. Bolus) Goldblatt
- "Gladiolus bullatus" Thunb. ex G. Lewis: chuông lam Caledon
- "Gladiolus caeruleus" Goldblatt & J.C. Manning
- "Gladiolus calcaratus" G. Lewis
- "Gladiolus calcicola" Goldblatt
- "Gladiolus callianthus" Mosais: lay ơn Abyssinia
- "Gladiolus canaliculatus" Goldblatt
- "Gladiolus candidus" (Rendle) Goldblatt
- "Gladiolus cardinalis" Curtis (đoạn Blandus)
- "Gladiolus carinatus" Aiton
- "Gladiolus carmineus" C. H. Wright (đoạn Blandus): hoa huệ vách núi
- "Gladiolus carneus" (sect. Blandus): lay ơn lớn
- "Gladiolus caryophyllaceus" (Burm. f.) Poiret
- "Gladiolus cataractarum" Oberm.
- "Gladiolus caucasicus" Herb.
- "Gladiolus ceresianus" L. Bolus
- "Gladiolus citrinus" Klatt
- "Gladiolus x colvillei": lay ơn Colville
- "Gladiolus communis" L. (đoạn Gladiolus): lay ơn (loài điển hình)
- "Gladiolus communis" subsp. "byzantinus" (đoạn Gladiolus) - lay ơn phương đông
- "Gladiolus communis" subsp. "communis" (đoạn Gladiolus)
- "Gladiolus conrathii" Baker (1898)
- "Gladiolus crassifolius" Baker
- "Gladiolus crispulatus" L. Bolus
- "Gladiolus cruentus" T. Moore (đoạn Ophiolyza)
- "Gladiolus curtifolius" Marais
- "Gladiolus cuspidatus"
- "Gladiolus cylindraceus" G. Lewis
- "Gladiolus cymbarius" Baker
- "Gladiolus dalenii" Van Geel (đoạn Ophiolyza)
- "Gladiolus debilis" Ker Gawler (đoạn Homoglossum): lay ơn nhỏ
- "Gladiolus decaryi" Goldblatt
- "Gladiolus decipiens" Vaupel
- "Gladiolus decoratus" Baker
- "Gladiolus densiflorus" Baker
- "Gladiolus deserticolus" Goldblatt
- "Gladiolus dolomiticus" Oberm.
- "Gladiolus dracocephalus" Hook.f.
- "Gladiolus dregei" Klatt
- "Gladiolus dubius"
- "Gladiolus dzavakheticus"
- "Gladiolus ecklonii" Lehm.
- "Gladiolus edulis" Burchell ex Ker Gawler
- "Gladiolus elliotii" Baker (đoạn Ophiolyza)
- "Gladiolus emiliae" L. Bolus
- "Gladiolus engysiphon" G. Lewis
- "Gladiolus equitans" Thunb. (đoạn Hebea)
- "Gladiolus erectiflorus" Baker
- "Gladiolus exiguus" G. Lewis
- "Gladiolus flanaganii" Baker: lay ơn tự vẫn
- "Gladiolus floribundus" Jacq.
- "Gladiolus fourcadei" (L. Bolus) Goldblatt & De Vos
- "Gladiolus ×gandavensis" (đoạn Ophiolyza) [= "G. dalenii" × "'G. oppositiflorus"]
- "Gladiolus garnierii" Klatt
- "Gladiolus geardii" L. Bolus
- "Gladiolus goetzii" Harms
- "Gladiolus gracilis" Jacq. (đoạn Homoglossum): hoa chuông Reed
- "Gladiolus gracillimus" Baker
- "Gladiolus grandiflorus" (đoạn Blandus)
- "Gladiolus gregarius" Welw. ex Baker (đoạn Densiflorus)
- "Gladiolus griseus" Goldblatt & J.C. Manning
- "Gladiolus gueinzii" Kunze
- "Gladiolus guthriei" F. Bol. (đoạn Linearifolius)
- "Gladiolus halophilus" Boiss. & Heldr.
- "Gladiolus harmsianus" Vaupel
- "Gladiolus heterolobus" Vaupel
- "Gladiolus hirsutus" Jacq. (đoạn Linearifolius): Afrikaner hồng nhỏ
- "Gladiolus hollandii" L. Bolus
- "Gladiolus horombensis" Goldblatt
- "Gladiolus huillensis" (Welw. ex Baker) Goldblatt
- "Gladiolus hyalinus" Jacq.
- "Gladiolus illyricus" W.D.J.Koch: lay ơn dại
- "Gladiolus imbricatus" L.
- "Gladiolus inandensis" Baker
- "Gladiolus incospicuus" Baker
- "Gladiolus inflatus" Thunb.
- "Gladiolus inflexus" Goldblatt & J.C. Manning
- "Gladiolus insolens" Goldblatt & J.C. Manning
- "Gladiolus intonsus" Goldblatt
- "Gladiolus invenustus" G. J. Lewis
- "Gladiolus involutus" (đoạn Hebea)
- "Gladiolus iroensis" (A. Chev.) Marais
- "Gladiolus italicus" P. Mill. (đoạn Gladiolus): lay ơn Italia
- "Gladiolus johnstoni" Baker (s. d.)
- "Gladiolus jonquilliodorus" Ecklon ex G. Lewis
- "Gladiolus junodi" Baker
- "Gladiolus kamiesbergensis" G. Lewis
- "Gladiolus karendensis" Baker
- "Gladiolus katubensis" De Wild.
- "Gladiolus klattianus" Hutch.
- "Gladiolus kotschyanus" Boiss.
- "Gladiolus kubangensis" Harms
- "Gladiolus lapeirousioides" Goldblatt
- "Gladiolus laxiflorus" Baker
- "Gladiolus lemoinei"
- "Gladiolus leptosiphon" Bolus f.
- "Gladiolus liliaceus" Houtt. (đoạn Homoglossum)
- "Gladiolus linearifolius" Vaupel
- "Gladiolus linearis" N.E.Br.
- "Gladiolus longanus" Harms
- "Gladiolus longicollis" Baker (đoạn Homoglossum)
- "Gladiolus longicollis" subsp. "longicollis" (đoạn Homoglossum)
- "Gladiolus longicollis" subsp. "platypetalus" (đoạn Homoglossum)
- "Gladiolus loteniensis" Hilliard & Burtt
- "Gladiolus louiseae" L. Bolus
- "Gladiolus lundaensis" Goldblatt
- "Gladiolus luteus" Lam.
- "Gladiolus lyalinus"
- "Gladiolus macneilii" Oberm.
- "Gladiolus macowani" Baker
- "Gladiolus macowanii" Baker (s. d.)
- "Gladiolus macrospathus" Goldblatt
- "Gladiolus maculatus" Sweet
- "Gladiolus magnificus" (Harms) Goldblatt
- "Gladiolus malangensis" Baker (1879)
- "Gladiolus malvinus" Goldblatt & J.C. Manning
- "Gladiolus marlothii" G. Lewis
- "Gladiolus martleyi" L. Bolus (đoạn Homoglossum)
- "Gladiolus meliusculus" (G. Lewis) Goldblatt & J.C. Manning
- "Gladiolus melleri" Baker (đoạn Ophiolyza)
- "Gladiolus micranthus" Baker (1901)
- "Gladiolus microcarpus" G. Lewis
- "Gladiolus microsiphon" Baker
- "Gladiolus milleri" Ker Gawler
- "Gladiolus mirus" Vaupel
- "Gladiolus monticola" G. Lewis ex Goldblatt & J.C. Manning
- "Gladiolus mortonius" (đoạn Densiflorus)
- "Gladiolus mostertiae" L. Bolus
- "Gladiolus muenzneri" F. Vaup
- "Gladiolus murielae" (đoạn Acidanthera)
- "Gladiolus natalensis" (Eckl.) Hook.
- "Gladiolus nerineoides" G. Lewis
- "Gladiolus newii" Baker
- "Gladiolus nigromontanus" Goldblatt
- "Gladiolus niveus" Goldblatt & J.C. Manning
- "Gladiolus nyasicus" Goldblatt
- "Gladiolus oatesii" Rolfe
- "Gladiolus ochroleucus" Baker (đoạn Densiflorus)
- "Gladiolus odoratus" L. Bolus
- "Gladiolus oliganthus" Baker
- "Gladiolus oppositiflorus" Herbert (đoạn Ophiolyza)
- "Gladiolus orchidiflorus" Andrews (đoạn Hebea)
- "Gladiolus oreocharis" Schltr.
- "Gladiolus pallidus" Baker
- "Gladiolus paludosus" Baker
- "Gladiolus palustris": lay ơn đầm lầy
- "Gladiolus papilio" Hook. f. (đoạn Densiflorus): lay ơn Goldblotch
- "Gladiolus pappei" Baker (đoạn Blandus)
- "Gladiolus pardalinus" Goldblatt & J.C. Manning
- "Gladiolus parvulus" Schltr.
- "Gladiolus patersoniae" F. Bolus hoặc Bolus f.
- "Gladiolus pavonia" Goldblatt & J.C. Manning
- "Gladiolus permeabilis" Delaroche (đoạn Hebea)
- "Gladiolus perrieri" Goldblatt
- "Gladiolus persicus" Boiss.
- "Gladiolus pillansii" G. Lewis
- "Gladiolus pole-evansii" Verd.
- "Gladiolus praecostatus"
- "Gladiolus praelongitubus" G. J. Lewis
- "Gladiolus pretoriensis" Kuntze
- "Gladiolus priorii" (N. E. Br.) Goldblatt & De Vos
- "Gladiolus prismatosiphon" Schltr.
- "Gladiolus pritzelii" Diels
- "Gladiolus psittacinus" Hook.
- "Gladiolus puberulus" Vaupel
- "Gladiolus pubigerus" G. Lewis
- "Gladiolus pulchellus" Klatt
- "Gladiolus pulcherrimus" (G. Lewis) Goldblatt & J.C. Manning
- "Gladiolus punctulatus" Schrank
- "Gladiolus pusillus" Goldblatt
- "Gladiolus quadrangularis" (Burm. f.) Ker Gawler
- "Gladiolus quadrangulus" (Delaroche) Barnard
- "Gladiolus ramosus"
- "Gladiolus recurvus" (đoạn Homoglossum)
- "Gladiolus rehmannii" Baker
- "Gladiolus remotifolius" Baker
- "Gladiolus rigidifolius" Baker
- "Gladiolus robertsoniae" F. Bolus hoặc Bolus f.
- "Gladiolus rogersii" Baker
- "Gladiolus roseovenosus" Goldblatt & J.C. Manning
- "Gladiolus rubellus" Goldblatt
- "Gladiolus rudis" Lichtst. ex Roem. & Schult.
- "Gladiolus rupicola" F. Vaupel
- "Gladiolus saccatus" (Klatt) Goldblatt & M.P. de Vos
- "Gladiolus salteri" G. Lewis
- "Gladiolus saundersii" Hook. f.: lay ơn Saunders, hoa huệ Lesotho
- "Gladiolus schlechteri" Baker
- "Gladiolus schweinfurthii" Baker
- "Gladiolus scullyi" Baker
- "Gladiolus serapiiflorus" Goldblatt
- "Gladiolus serenjensis" Goldblatt
- "Gladiolus sericeovillosus" Hook. f.
- "Gladiolus serpenticola" Goldblatt & J.C. Manning
- "Gladiolus somalensis" Goldblatt & Thulin
- "Gladiolus speciosus" Thunb.
- "Gladiolus spectabilis" Baker (s. d.)
- "Gladiolus splendens" ((Sweet)) Herbert
- "Gladiolus stefaniae" Oberm.
- "Gladiolus stellatus" G. Lewis
- "Gladiolus subcaeruleus" G. Lewis
- "Gladiolus sufflavus" (G. Lewis) Goldblatt & J.C. Manning
- "Gladiolus sulcatus" Goldblatt
- "Gladiolus taubertianus" Schltr.
- "Gladiolus tenellus" Ecklon
- "Gladiolus tenuis" M. Bieb.
- "Gladiolus teretifolius" Goldblatt & De Vos
- "Gladiolus thomsonii" Baker
- "Gladiolus trichonemifolius" (đoạn Homoglossum)
- "Gladiolus tristis" (đoạn Homoglossum)
- "Gladiolus tristis" var. "concolor" (Salisb.) Baker: lay ơn nở hoa quanh năm
- "Gladiolus tritoniaeformis"
- "Gladiolus tritoniiformis" Kuntze
- "Gladiolus uitenhagensis" Goldblatt & Vlok
- "Gladiolus undulatus" L. (đoạn Blandus): lay ơn hoa hình sóng
- "Gladiolus unguiculatus" Baker
- "Gladiolus usambarensis" Marais ex Goldblatt
- "Gladiolus uysiae" L. Bolus ex G. Lewis
- "Gladiolus vaginatus" F. Bolus hoặc Bolus f. (đoạn Homoglossum)
- "Gladiolus validissimus" Vaupel
- "Gladiolus vandermerwei" (L. Bolus) Goldblatt & De Vos
- "Gladiolus varius" F. Bolus hay Bolus f.
- "Gladiolus velutinus" De Wild.
- "Gladiolus venustus" G. Lewis (đoạn Hebea)
- "Gladiolus vernus" Oberm.
- "Gladiolus vinoso-maculatus" Kies
- "Gladiolus violaceo-lineatus" G. Lewis
- "Gladiolus virescens" Thunb. (đoạn Hebea)
- "Gladiolus viridiflorus" G. Lewis
- "Gladiolus viridis" Aiton
- "Gladiolus watermeyeri" (đoạn Hebea)
- "Gladiolus watsonioides" Baker
- "Gladiolus watsonius" Thunb. (đoạn Homoglossum)
- "Gladiolus woodii" Baker
- "Gladiolus zimbabweensis" Goldblatt