Umberto I của Ý

Umberto I (tiếng Ý: "Umberto Ranieri Carlo Emanuele Giovanni Maria Ferdinando Eugenio di Savoia"; 14 tháng 3 năm 1844 – 29 tháng 7 năm 1900) là Vua của Ý từ ngày 9 tháng 1 năm 1878, cho đến khi bị ám sát năm 1900. Triều đại của ông chứng kiến sự thành lập Đế chế Ý, cũng như sự thành lập Liên minh Tay ba giữa Ý, Đế quốc Đức và Áo-Hung.

Ông là con trai của Victor Emmanuel II và Adelaide của Áo, Umberto tham gia Chiến tranh giành độc lập Ý với tư cách là chỉ huy của Quân đội Hoàng gia Sardegna. Ông lên ngôi vua Ý vào năm 1878 sau khi cha ông qua đời. Là một người theo chủ nghĩa quân phiệt mạnh mẽ, Umberto đã phê chuẩn liên minh với Đức và Áo-Hung, được chính thức hóa vào năm 1882. Ông cũng khuyến khích các nỗ lực thuộc địa của Ý và giám sát việc sáp nhập Eritrea và Somalia vào Đế chế Ý.

Trong nước, Umberto phải đối mặt với tình trạng bất ổn xã hội ngày càng gia tăng và những khó khăn kinh tế nghiêm trọng. Căng thẳng gia tăng do sự phản đối của công chúng đối với các cuộc chiến tranh thuộc địa của Ý, sự lan truyền của các tư tưởng xã hội chủ nghĩa và các cuộc đàn áp quyền tự do dân sự. Ông bị các nhóm cánh tả căm ghét sâu sắc vì chủ nghĩa bảo thủ và sự ủng hộ của ông đối với vụ thảm sát Bava Beccaris ở Milan, trong đó các cuộc biểu tình phản đối giá lương thực tăng cao đã bị quân đội đàn áp đẫm máu. Ông đặc biệt bị những người theo chủ nghĩa vô chính phủ Ý căm ghét, những người đã tìm cách ám sát ông ngay trong năm đầu tiên ông lên nắm quyền.

Năm 1900, hai năm sau vụ thảm sát Bava Beccaris, Umberto bị Gaetano Bresci, một người vô chính phủ người Mỹ gốc Ý, ám sát tại Monza. Người kế vị ông là con trai ông, Victor Emmanuel III. Trước khi bị ám sát, ông cũng là một trong những nhân vật nhận được ghi chú "Wahnbriefe" của Friedrich Nietzsche. Phong cách kiến trúc Umbertino được đặt theo tên ông.

==Tuổi trẻ==
Umberto là con trai của Victor Emmanuel II và Nữ Đại Công tước Adelaide của Áo, ông sinh ra tại Turin, khi đó là thủ đô của Vương quốc Piedmont-Sardinia, vào ngày 14 tháng 3 năm 1844, sinh nhật lần thứ 24 của cha ông. Việc giáo dục của ông được giao phó cho Massimo Taparelli, Hầu tước d'Azeglio và Pasquale Stanislao Mancini. Trong vai trò là Vương thái tử, Umberto không được cha mình tin tưởng, người không đào tạo ông về chính trị hay chính phủ lập hiến. Umberto được nuôi dạy mà không có tình cảm hay tình yêu. Thay vào đó, Umberto được dạy phải vâng lời và trung thành; ông phải đứng nghiêm mỗi khi cha mình bước vào phòng. Khi nói chuyện với cha mình, Umberto phải quỳ xuống hôn tay cha mình trước. Việc Umberto phải hôn tay cha mình trước khi được phép nói chuyện với ông (cả công khai lẫn riêng tư) cho đến tận khi cha qua đời đã góp phần đáng kể vào sự căng thẳng giữa hai người.

Từ tháng 3 năm 1858, ông tham gia quân ngũ trong Quân đội Hoàng gia Sardinia, bắt đầu với cấp bậc đại úy. Umberto tham gia Chiến tranh giành độc lập của Ý. Trong Chiến tranh giành độc lập Ý lần thứ hai (1859), Umberto, khi đó mới 14 tuổi, đã có mặt trong trận Solferino. Trong Chiến tranh giành độc lập Ý lần thứ ba (1866), Umberto chỉ huy Sư đoàn XVI trong trận Villafranca sau thất bại của Ý tại trận Custoza.

Do sự biến động mà Vương tộc Savoia gây ra cho một số hoàng gia khác (tất cả các hoàng gia trên bán đảo Ý, và những hoàng gia có quan hệ gần gũi với họ, chẳng hạn như Vương tộc Bourbon của Tây Ban Nha và Pháp) trong giai đoạn 1859–60, chỉ một số ít các gia đình hoàng gia trong những năm 1860 sẵn sàng thiết lập quan hệ với hoàng gia Ý mới thành lập. Việc tìm được bất kỳ cô dâu hoàng gia nào cho bất kỳ người con trai nào của vua Victor Emmanuel II tỏ ra rất khó khăn (con trai út của ông là Amedeo, em trai của Umberto, đã kết hôn với một thần dân Piedmont, Nữ thân vương Vittoria xứ Cisterna). Xung đột của họ với Giáo hoàng đã không giúp ích gì cho những vấn đề này. Không có nhiều cô dâu hoàng gia Công giáo đủ điều kiện dễ dàng có sẵn cho Umberto trẻ tuổi.

Ban đầu, Umberto sẽ kết hôn với Nữ đại công tước Mathilde của Áo, một hậu duệ thuộc nhánh Teschen của hoàng gia Áo; tuy nhiên, bà qua đời do tai nạn ở tuổi 18. Ngày 21 tháng 4 năm 1868, Umberto kết hôn với người em họ đời đầu của mình là Margherita Teresa Giovanna, Thân vương nữ xứ Savoy. Con trai duy nhất của họ là Victor Emmanuel, Thân vương xứ Naples. Trong khi Umberto được một sử gia hiện đại mô tả là "một người đàn ông nhạt nhẽo, ngoại hình không mấy ấn tượng, trí tuệ hạn chế", thì ngoại hình, sở thích văn hóa và tính cách mạnh mẽ của Margherita đã giúp tăng cường sự ủng hộ của chế độ quân chủ. Umberto có nhiều tình nhân bên cạnh, và người tình yêu thích của ông là Eugenia, vợ của Công tước Litta Visconti-Arese, sống với ông tại triều đình với tư cách là vợ chung. Ông buộc Vương hậu Margherita phải chấp nhận Eugenia làm thị nữ.

Năm 1876, khi Ngoại trưởng Anh, Lãnh chúa xứ Salisbury, đến thăm Rome, ông đã báo cáo với London rằng Vua Victor Emmanuel II và Vương thái tử Umberto đang "có mâu thuẫn với nhau". Sau khi lên ngôi, Umberto đã sa thải tất cả bạn bè của cha mình khỏi triều đình, bán bộ sưu tập ngựa đua của cựu vương (lên tới 1.000 con) và cắt giảm chi tiêu xa hoa để trả nợ cho Victor Emmanuel II. Sử gia người Anh Denis Mack Smith nhận xét rằng việc Umberto có thể trả hết nợ cho cha mà không cần phải cầu cứu quốc hội là một dấu hiệu cho thấy sự giàu có tột bậc của Nhà Savoia.

Giống như cha mình, Umberto là một người đàn ông ít học, không có hứng thú về trí tuệ hay nghệ thuật, chưa bao giờ đọc sách và thích đọc chính tả hơn là viết thư. Ông cảm thấy việc viết lách quá sức chịu đựng. Người ta nói rằng ông được nuôi dạy mà không có kế hoạch thực sự và thậm chí còn cảm thấy không thoải mái khi ký tên trước mặt người khác. Sau khi gặp ông, Nữ hoàng Victoria mô tả Umberto có "cách nói chuyện cộc cằn, cộc lốc" của cha mình, nhưng không có "lời nói và phong thái thô lỗ" của ông. Ngược lại, Vương hậu Margherita đọc rộng rãi tất cả các tác phẩm kinh điển của văn học châu Âu và thường xuyên tiếp đãi giới trí thức. Mặc dù tiếng Pháp là ngôn ngữ mẹ đẻ của bà, Margherita thường được khen ngợi vì vốn tiếng Ý tuyệt vời của bà trong thư từ và giao tiếp.

==Trị vì==
===Lên ngôi và lần ám sát đầu tiên===
Ông lên ngôi sau cái chết của cha mình (ngày 9 tháng 1 năm 1878), Umberto lấy vương hiệu "Umberto I của Ý" thay vì "Umberto IV" (của Savoy), bỏ qua ba người cùng tên với tổ tiên của mình, Umberto I, Umberto II và Umberto III. Ông đồng ý rằng hài cốt của cha mình sẽ được chôn cất tại Rome trong Đền Pantheon, thay vì lăng mộ hoàng gia của Vương cung thánh đường Superga. Trong một chuyến tham quan vương quốc, cùng với Vương hậu Margherita và Thủ tướng Benedetto Cairoli, ông đã bị một người theo chủ nghĩa vô chính phủ là Giovanni Passannante, tấn công bằng dao găm trong một cuộc diễu hành ở Napoli vào ngày 17 tháng 11 năm 1878. Nhà vua đã đỡ đòn bằng kiếm của mình, nhưng Cairoli, khi cố gắng bảo vệ ông, đã bị thương nặng ở đùi. Kẻ ám sát đã bị kết án tử hình, mặc dù luật pháp chỉ cho phép án tử hình nếu Nhà vua bị giết. Nhà vua đã giảm án xuống còn tù khổ sai chung thân, và bị giam trong một xà lim chỉ cao 1,4 mét (4 ft 7 in), không có hệ thống vệ sinh và bị xiềng xích với 18 kg (40 lb). Passannante qua đời 3 thập kỷ sau đó tại một bệnh viện tâm thần.

===Chính sách đối ngoại===
Về chính sách đối ngoại, Umberto I đã phê chuẩn Liên minh Tay ba với Áo-Hung và Đế quốc Đức, nhiều lần đến thăm Viên và Berlin. Tuy nhiên, nhiều người Ý lại có thái độ thù địch với một liên minh với những kẻ thù cũ là Áo, những kẻ vẫn đang chiếm đóng các khu vực mà Ý tuyên bố chủ quyền. Liên minh này sau đó được gia hạn với việc bổ sung các hiệp ước thương mại. Là một người theo chủ nghĩa quân phiệt mạnh mẽ, Umberto yêu thích chủ nghĩa quân phiệt Phổ-Đức. Trong các chuyến thăm Đức, hoạt động yêu thích của ông là duyệt binh Quân đội Phổ và ông rất vinh dự khi được phép chỉ huy một trung đoàn kỵ binh Phổ tham gia các cuộc diễn tập dã chiến bên ngoài Frankfurt. Trong một chuyến thăm, Hoàng đế Wilhelm II của Đức đã nói với ông rằng ông nên củng cố Regio Esercito đến mức có thể bãi bỏ quốc hội và cai trị Ý như một nhà độc tài.

Một lời chỉ trích lớn đối với các chính sách hướng đến các Thủ tướng do Umberto bổ nhiệm, họ tuyên bố rằng đây chính là quyền lực do tội phạm có tổ chức chống lưng, nó đến từ Mezzogiorno (Nam Ý) với Mafia ở Sicily, và Camorra thống trị Campania. Cả Mafia và Camorra đều hoạt động như "các quốc gia song song" mà sự tồn tại và quyền lực của chúng được các chính phủ kế tiếp ở Rome dung túng vì cả Mafia và Camorra đều tham gia vào gian lận bầu cử và đe dọa cử tri hiệu quả đến mức các trùm Mafia và Camorra quyết định ai thắng cử. Vì không thể thắng cử ở Mezzogiorno nếu không có sự hỗ trợ của tội phạm có tổ chức, các chính trị gia đã thỏa thuận với các trùm Camorra và Mafia để đổi lấy phiếu bầu bằng cách dung túng các hoạt động tội phạm của chúng. Mezzogiorno là vùng lạc hậu nhất của Ý với mức độ nghèo đói cao, di cư và tỷ lệ mù chữ ước tính lên tới 70%. Các đại biểu từ Mezzogiorno luôn bỏ phiếu chống lại việc mở thêm trường học cho Mezzogiorno, do đó duy trì tình trạng lạc hậu và nghèo đói ở miền Nam vì cả Mafia và Camorra đều phản đối bất kỳ hình thức cải cách xã hội nào có thể đe dọa quyền lực của họ. Tuy nhiên, nhà vua thích chi tiêu quân sự mạnh tay hơn là tham gia vào các cải cách xã hội và hàng năm, nhà nước Ý chi gấp 10 lần tiền cho quân đội so với giáo dục. Umberto, một người ủng hộ chủ nghĩa quân phiệt hung hăng, đã từng nói rằng việc chấp nhận cắt giảm ngân sách quân sự sẽ là "một vụ bê bối trắng trợn và chúng ta cũng có thể từ bỏ chính trị hoàn toàn". Ít nhất một phần lý do tại sao Umberto phản đối việc cắt giảm ngân sách quân sự là vì ông đã đích thân hứa với Hoàng đế Wilhelm II rằng Ý sẽ gửi năm quân đoàn đến Đức trong trường hợp xảy ra chiến tranh với Pháp, một lời hứa mà nhà vua không thấy phù hợp để chia sẻ với các thủ tướng của mình.

Umberto cũng có thiện cảm với chính sách bành trướng thuộc địa được khởi xướng vào năm 1885 bằng việc chiếm đóng Massawa ở Eritrea. Ý cũng mở rộng sang Somalia vào những năm 1880. Giải pháp ưa thích của Umberto cho các vấn đề của Ý là chinh phục Ethiopia, bất chấp sự phản đối mạnh mẽ của công chúng. Ông ủng hộ Thủ tướng cực đoan theo chủ nghĩa đế quốc Francesco Crispi, người vào tháng 5 năm 1895 đã nói về "sự bất khả thi tuyệt đối của việc tiếp tục cai trị thông qua Quốc hội". Tháng 12 năm 1893, Umberto bổ nhiệm Crispi làm thủ tướng mặc dù "danh tiếng bị hủy hoại" do dính líu đến vụ bê bối Ngân hàng Romana cùng với nhiều vụ bê bối khác mà chính nhà vua gọi là "bẩn thỉu". Vì Crispi đang nợ nần chồng chất, nhà vua đã bí mật đồng ý trả nợ để đổi lấy Crispi theo lời khuyên của nhà vua.

Umberto công khai gọi Quốc hội là "trò đùa tệ hại" và từ chối cho Quốc hội họp lại vì sợ Crispi phải đối mặt với những câu hỏi hóc búa về vụ bê bối Ngân hàng Romana. Crispi chỉ tránh được cáo trạng nhờ quyền miễn trừ trước quốc hội. Khi nhà vua được cảnh báo rằng việc ủng hộ một người như Crispi là nguy hiểm cho hoàng gia, Umberto đáp trả rằng "Crispi là một con lợn, nhưng là một con lợn cần thiết", bất chấp sự tham nhũng, Crispi vẫn phải nắm quyền vì "lợi ích quốc gia, đó là điều duy nhất quan trọng". Với sự ủng hộ của nhà vua, Crispi cai trị theo kiểu độc đoán, thích thông qua luật bằng cách để nhà vua ban hành sắc lệnh hoàng gia thay vì để Quốc hội thông qua các dự luật. Ngày 25 tháng 6 năm 1895, Crispi từ chối cho phép một cuộc điều tra của quốc hội về vụ bê bối ngân hàng, nói rằng với tư cách là thủ tướng, ông ta đứng trên luật pháp vì đã "phục vụ nước Ý trong 53 năm". Umberto I bị nghi ngờ là tham vọng xây dựng một đế chế rộng lớn ở Đông Bắc Phi, một sự nghi ngờ phần nào làm giảm uy tín của ông sau Trận Adwa thảm khốc ở Ethiopia vào ngày 1 tháng 3 năm 1896. Sau Trận Adwa, sự bất mãn của công chúng đối với cuộc chiến tranh không mấy được lòng dân với Ethiopia đã lên đến đỉnh điểm, và các cuộc biểu tình nổ ra ở Rome với những người hô vang "xử tử nhà vua!" và "nền cộng hòa muôn năm!".

Mặc dù thất bại ở Adwa, Umberto vẫn ấp ủ tham vọng đế quốc đối với Ethiopia, ông nói rằng: "Ta là cái mà họ gọi là kẻ hiếu chiến và mong muốn cá nhân của ta là đánh trả Menelik II và báo thù cho thất bại của chúng ta." Năm 1897, thủ tướng Antonio Starabba, Hầu tước xứ Rudinì đã cố gắng bán Eritrea cho Bỉ với lý do Eritrea quá đắt đỏ để giữ lại, nhưng đã bị nhà vua bác bỏ, người khăng khăng rằng Eritrea phải thuộc về Ý. Rudinì đã cố gắng cắt giảm chi tiêu quân sự, trích dẫn một nghiên cứu cho thấy kể từ năm 1861, chi tiêu quân sự chiếm hơn một nửa ngân sách hàng năm, nhưng một lần nữa bị nhà vua chặn lại. Năm 1899, Bộ trưởng Ngoại giao Felice Napoleone Canevaro đã phái một hạm đội Regia Marina đến Trung Quốc với tối hậu thư yêu cầu chính phủ Nhà Thanh cấp cho họ một thành phố ven biển để được cai trị như một nhượng địa của Ý theo cách tương tự như các cường quốc đế quốc phương Tây khác ở Trung Quốc. Thủ tướng Luigi Pelloux và các bộ trưởng nội các đồng nghiệp của ông tuyên bố rằng Canevaro đã hành động mà không thông báo cho họ, và người ta tin rằng nhà vua là người đã ra lệnh cho Canevaro mua một nhượng địa ở Trung Quốc. Sau khi chính phủ Trung Quốc từ chối, Canevaro đe dọa chiến tranh, nhưng buộc phải nhượng bộ. Ông quyết định cắt đứt quan hệ ngoại giao với Trung Quốc.

Vào mùa hè năm 1900, các lực lượng Ý là một phần của Liên quân tám nước tham gia đàn áp cuộc nổi loạn Nghĩa Hòa Đoàn ở Trung Quốc. Thông qua Nghị định thư Nghĩa Hòa Đoàn, được ký kết sau khi Umberto qua đời, Ý đã giành được một vùng đất nhượng địa ở Thiên Tân.

Thái độ của Umberto đối với Tòa Thánh là không khoan nhượng. Trong một bức điện tín năm 1886, ông tuyên bố Rome là "bất khả xâm phạm" và khẳng định quyền sở hữu vĩnh viễn của Ý đối với "Thành phố Vĩnh hằng".

===Sự hỗn loạn===
Triều đại của Umberto I là một thời kỳ biến động xã hội, mặc dù sau này người ta cho rằng đó là một thời kỳ Belle Époque yên bình. Căng thẳng xã hội gia tăng do hậu quả của việc Vương quốc Hai Sicilia bị chiếm đóng tương đối gần đây, sự lan truyền của các tư tưởng xã hội chủ nghĩa, sự thù địch của công chúng đối với các kế hoạch thực dân của nhiều chính phủ, đặc biệt là Crispi, và vô số cuộc đàn áp quyền tự do dân sự. Trong số những người biểu tình có cả Benito Mussolini trẻ tuổi, khi đó là một thành viên của Đảng xã hội Ý. Vào ngày 22 tháng 4 năm 1897, Umberto I lại bị tấn công bởi một thợ rèn thất nghiệp, Pietro Acciarito, kẻ đã cố gắng đâm ông gần Rome.

===Thảm sát Bava Beccaris===
Trong các cuộc chiến tranh thuộc địa ở Châu Phi, nhiều cuộc biểu tình lớn phản đối giá bánh mì tăng cao đã diễn ra ở Ý, và vào ngày 7 tháng 5 năm 1898, thành phố Milan bị đặt dưới sự cai trị quân sự của Tướng Fiorenzo Bava Beccaris, người đã ra lệnh bắn súng trường và pháo vào những người biểu tình. Hậu quả làm 82 người đã thiệt mạng (heo chính quyền), trong khi các nguồn tin đối lập cho rằng số người chết là 400 người và 2.000 người bị thương. Vua Umberto đã gửi điện mừng Bava Beccaris về việc lập lại trật tự và sau đó trao tặng ông Huân chương Quân sự Savoia, cấp bậc Đại quan, khiến phần lớn dư luận phẫn nộ.

==Ám sát==
Tối ngày 29 tháng 7 năm 1900, Vua Umberto I bị Gaetano Bresci, một kẻ vô chính phủ người Mỹ gốc Ý, bắn chết khi đang trên đường trở về từ một cuộc diễu binh ở Monza. Bresci đã bắn bốn phát đạn trúng ngực, cổ và đùi trái của nhà vua; ông bị bắt ngay sau vụ tấn công. Umberto I được an táng vào ngày 9 tháng 8 năm 1900 tại Điện Pantheon ở Rome, bên cạnh cha mình là Victor Emmanuel II. Ông là thành viên cuối cùng của Vương tộc Savoia được chôn cất tại đây. Con trai và người kế vị của ông, Victor Emmanuel III, qua đời trong cảnh lưu vong và được chôn cất tại Ai Cập cho đến khi hài cốt của ông được chuyển đến Vicoforte gần Cuneo vào năm 2017.

Theo các báo cáo đương thời và các nghiên cứu sau này, động cơ của Bresci là trả thù cho các nạn nhân của vụ thảm sát Bava Beccaris (cuộc đàn áp các cuộc bạo loạn tháng 5 năm 1898 ở Milan), vụ việc đã dẫn đến cái chết của nhiều công dân thuộc tầng lớp lao động. Bresci đã đứng dọc theo con đường ra khỏi sân vận động để có cơ hội trốn thoát; đám đông phấn khích đã kéo anh ta đến cách xe của nhà vua ba mét và chặn đường anh ta ra ngoài. Trong khi ở giữa đám đông, Bresci rút súng lục và bắn Umberto ba hoặc bốn phát. Khi nhà vua hấp hối, đám đông giận dữ vật Bresci xuống đất và một cảnh sát trưởng Carabinieri đã can thiệp trước khi Bresci có thể bị Linsơ. Anh ta chấp nhận bắt giữ mà không kháng cự, tuyên bố: "Tôi không giết Umberto. Tôi đã giết nhà vua. Tôi đã giết một nguyên tắc." Vào ngày 22 tháng 5 năm 1901, Bresci được tìm thấy treo cổ trong phòng giam của mình. Sự trả thù đã được khắc vào tường. Với phòng giam bị giám sát liên tục, Bresci dường như đã tự treo cổ trong khi một trong những người lính canh của anh ta đang ngủ và người kia đang sử dụng nhà vệ sinh.

===Thông tin đặc biệt===
Bresci bị xét xử vào ngày 29 tháng 8 và bị kết án tù chung thân ngay trong ngày, vì án tử hình chỉ có hiệu lực đối với một số tội danh quân sự nhất định, bị trừng phạt theo Bộ luật Hình sự Quân sự về Chiến tranh. Bresci đã tự sát vào ngày 22 tháng 5 năm 1901 trong hoàn cảnh rất đáng ngờ (treo cổ trong phòng giam), mặc dù có thông tin cho rằng ông đã bị lính canh đánh đập. Vào ngày 29 tháng 7 năm 1901, một năm sau vụ ám sát, lễ tưởng niệm Umberto I đã được long trọng tổ chức tại Monza với nhiều sự kiện lớn: một cuộc hành hương, với nhiều vòng hoa, bài phát biểu, thánh lễ, buổi hòa nhạc và việc đọc bài thơ ca ngợi XXIX Luglio của Adolfo Resplendino bởi Paola Pezzaglia khi đó mới 14 tuổi. Địa điểm xảy ra vụ tấn công, tại Monza, được đánh dấu bằng nhà nguyện chuộc tội để tưởng nhớ vị vua bị sát hại, được xây dựng vào năm 1910 theo thiết kế của kiến trúc sư Giuseppe Sacconi theo lệnh của con trai Umberto, Vittorio Emanuele III.

==Tước hiệu, phong cách, huy hiệu và vinh dự==
===Vương quốc Ý===
- Knight of the Annunciation, "30 January 1859"; Grand Master, "9 January 1878"
- Grand Cross of Saints Maurice and Lazarus, "30 January 1859"; Grand Master, "9 January 1878"
- Gold Medal of Military Valour, "1866"
- Grand Master of the Military Order of Savoy
- Grand Master of the Order of the Crown of Italy
- Grand Master of the Civil Order of Savoy
- Commemorative Medal of Campaigns of Independence Wars
- Commemorative Medal of the Unity of Italy

== Liên kết ngoài ==
- External link: Genealogy of recent members of the House of Savoy