Nguyễn Bá Trác

Nguyễn Bá Trác (chữ Hán: 阮伯卓; 1881 – 1945), bút hiệu "Tiêu Đẩu", là quan nhà Nguyễn, cộng sự của thực dân Pháp, nhà cách mạng, nhà báo và là nhà biên khảo Việt Nam.

==Tiểu sử==
Nguyễn Bá Trác sinh năm Tân Tỵ (1881) tại làng Bảo An, huyện Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam. Thuở nhỏ ông theo học ở Quảng Nam, năm 1906, thi đỗ Cử nhân ở Huế.
Hưởng ứng lời kêu gọi của các nhà ái quốc trong phong trào Đông Du, ông ra Hà Nội học tiếng Pháp và năm 1908, ông sang du học ở Nhật. Nhưng cũng ngay năm ấy, dưới sức ép của Pháp, chính phủ Nhật đã giải tán phong trào Đông Du, ông phải sang Trung Quốc rồi trở về Hà Nội (Việt Nam) năm 1914, làm ở Phòng báo chí Phủ Toàn quyền Đông Dương và Chủ bút phần bài chữ Hán tờ "Cộng Thị " cho đến năm 1916.

Năm 1917, dưới sự bảo trợ của Louis Marty, Phạm Quỳnh sáng lập Nam Phong tạp chí, ông nhận làm Chủ bút phần Hán văn.

Sau thôi làm ở báo Nam Phong, ông chuyển ngạch quan Nam triều vào Huế làm Tá lý Bộ Học và lần lượt trải qua các chức vụ cao cấp: Tuần vũ Quảng Ngãi, Thị lang Bộ Binh, Tổng đốc Thanh Hóa, Tổng đốc Bình Định.
Tháng 8 năm 1945, Việt Minh lên nắm chính quyền, ông bị xử bắn công khai tại Quy Nhơn (Bình Định).

==Tác phẩm==
Ngoài nhiều bài viết trên tờ Nam Phong từ năm 1917 cho đến năm 1932, Nguyễn Bá Trác đã biên soạn thêm nhiều tác phẩm sau: 
- "Cổ Học viện thư tịch thủ sách" (soạn cùng với Nguyễn Tiên Khiêm) gồm 11 quyển (1921)
- "Hoàng Việt Giáp Tý niên biểu" (1925)
- "Bàn về học thuật nước Tàu" (1918)
- "Hạn mạn du ký" (1920. Năm 1921, Đông Kinh ấn quán - Hà Nội in lại)
- "Bàn về Hán học" (1920)
- "Hương Giang mộng" (1920)
- "Ngã An Nam dân tộc Nam tiến chi lịch sử" (1921)
- "Mấy lời chung cáo của các nhà Nho" (1921)
- "Nguyễn Bá Học tiên sinh chi lược sử cập kỳ di ngôn" (1921)
- "Du Thanh Hòa ký" (19210)
- "Hán học văn học khảo" (1917-1932)...

==Hạn mạn du ký==
Nguyễn Bá Trác biên soạn nhiều sách, nhưng được nhiều người biết đến hơn cả là tập Hạn mạn du ký (có nghĩa là đi chơi phiếm). 
Đây là thiên ký sự bằng chữ Hán gồm 14 chương, sau ông mới đem dịch ra Việt văn, rồi đăng trên "Nam Phong tạp chí" từ số 38 đến số 43 vào năm 1920.
Nguyên nhân sáng tác, trong lời mở đầu, Nguyễn Bá Trác đã cho biết như sau: 

Đề cập đến tác phẩm này, nhà nghiên cứu văn học Phạm Thế Ngũ viết:
Và trong tập sách này có một "khúc ca phương Nam" do ông dịch, đã giúp ông thêm nổi danh.

==Hồ trường==
Cái tên Hồ Trường do người đọc trích chữ trong lời ca mà gọi chứ không phải do Nguyễn Bá Trác đặt. Bài này nằm ở chương 10 tập "Hạn mạn du ký". Ở chương này, tác giả cho biết vào khoảng năm 1912, khi lưu lạc đến Thượng Hải, ông đã gặp một người đồng hương cùng chí hướng, người này có giọng hát hay (giọng Quảng Đông). Một đêm nọ, hai người đi uống rượu, "rượu ngà ngà, Nguyên quân đứng dậy mà hát" (mà sau này gọi là "Nam phương ca khúc"). Ở bàn bên cạnh, một võ quan họ Lưu, người Trực Lệ, nghe điệu hát, sang hỏi là điệu gì, được trả lời: "Ấy là một điệu đặc biệt ở phương Nam", họ Lưu nói "nghe tiếng bi mà tráng, nhiều hơi khảng khái, Nam phương mà có điệu hát đến thế ru?". Sau đó họ Lưu xin người hát chép ra giấy lời ca ấy để giữ xem...".
Giới thiệu bản dịch bài Nam phương ca khúc, Phạm Thế Ngũ viết: "Trong thiên du ký ("Hạn mạn du ký"), đặc biệt có một bài ca do một người bạn tác giả gặp ở Thượng Hải, cùng trong cái cảnh đào vong vì quốc sự, thường nghêu ngao hát những lúc mượn chén tiêu sầu nơi lữ điếm. Bài ca ấy độc giả bấy giờ và nhất là những người cách mạng lớp sau, ai cũng thích, thường học thuộc và ngâm nga..."
Sau đây là bản "phiên âm Hán-Việt" trích từ "Nam Phong tạp chí" số 41 năm 1920, trang 400 - 401 và bản dịch của Dương Bá Trạc (đã chỉnh lại lỗi chính tả) do nhà biên khảo Phạm Hoàng Quân sao chép lại.

==Xem thêm==
- Phan Bội Châu

==Liên kết ngoài==
- Nguyễn Bá Trác và bài thơ Hồ Trường
- Bài ca Hồ trường - Nguyễn Bá Trác