Hoàng Hữu Thường

Hoàng Hữu Thường (chữ Hán: 黄 有 常; 1843 - 1888) là danh thần nhà Nguyễn ở cuối thế kỷ 19 trong lịch sử Việt Nam.

== Thân thế ==
Hoàng Hữu Thường tên thật là Hoàng Ngọc Khâm là người thôn Quảng Tế, huyện Hương Thủy, phủ Thừa Thiên, nay là thôn Quảng Tế, xã Thủy An, thành phố Huế.

Ông sinh năm Quý Mão – Thiệu Trị thứ 3 (1843) trong một gia đình kẻ vạn, nhiều đời bôn ba sông nước làm nghề chài lưới. Nhiều thế hệ gia đình ông sống chen chúc trên con thuyền nhỏ ở xóm vạn chài Quảng Tế.

Đến thời ông, Hoàng Hữu Thường quyết tâm lập chí học hành. Ông đậu giải Nguyên (đậu đầu Cử nhân) năm Tự Đức thứ 26 (1873) khoa Quý Dậu. Năm Tự Đức thứ 28 (1875), ông đỗ Hội Nguyên khoa Ất Hợi, thi Đình đậu Tam Giáp Đồng Tiến Sĩ xuất thân khi mới 32 tuổi.

Ông có con là Hoàng Hữu Điềm làm thư ký chính tại bộ Lễ (Lễ bộ chủ sự), Hoàng Hữu Đôn làm quan Tuần Vũ, cháu là Hoàng Hữu Khải, đỗ Cử nhân.

== Sự nghiệp ==
Ban đầu ông làm ở Hàn Lâm viện sau được bổ làm Tri phủ, rồi làm Viên ngoại lang tại Cơ mật viện, thăng Nội Các Tham biện, rồi chuyển sang Binh bộ Biện lý, Tham biện Thương bạc sự vụ.

Năm Tự Đức thứ 35 (1882), Pháp nổ súng tấn công, vây hãm thành Hà Nội, Hữu Thường theo cùng với Khâm sai Trần Đình Túc đến nơi lấy lại thành, rồi lĩnh Bố chính sứ Hà Nội. Sau đó ông được triệu về Kinh lãnh chức Thị lang sung biện Các vụ.

Năm Tự Đức thứ 36 (1883), Trấn Hải thành thất thủ, ông tham dự vào việc nghị hòa. Sau khi giảng hòa, ông được cử làm Định ước Tham Biện – trông coi việc ký kết hiệp ước, kiêm Trưởng văn thư sự vụ – quản lý văn thư.

Bấy giờ ở Bắc kỳ sau khi hữu sự, lòng người ngờ sợ, trộm giặc nổi lên tứ tung. Sứ thần Pháp xin phái viên chức giỏi giang đến xử trí. Triều đình cử Đoàn Văn Hội và Hoàng Hữu Thường đi giải quyết. Ông được thăng Tham tri Lại bộ, sung làm Phó khâm sai đại thần, cùng với Văn Hội đến bàn định về việc thuế lệ khai mỏ. Khi trở về Kinh Đô Huế, ông được bổ sang Hộ bộ.

Khi vua Đồng Khánh lên nối ngôi (1885), ông được bạt Công bộ Thượng thư. Đầu năm Đồng Khánh thứ 2 (1887), ông lãnh Lễ bộ Thượng thư kiêm cai quản bộ Lại.

Năm Đồng Khánh thứ 3 (1888), ông được cho lãnh thự Hiệp biện (Hiệp tá) Đại Học Sĩ. Tháng 7 năm ấy, ông được đổi sang Bộ Binh Thượng Thư sung Cơ Mật Viện, kiêm Giảng quan Quốc Sử Quán, Phó Tổng Tài "–" dịch sách làm sử, kiêm Văn Thần Phò mã Quốc Tử Giám – dạy các vị Hoàng Tử Kiến Phước, Hàm Nghi, Đồng Khánh ở trường Quốc Tử Giám. Ông làm chưa được bao lâu thì lâm bệnh và mất.

Khi ông mất, vua lấy làm tiếc, dụ rằng: “Hoàng Hữu Thường văn học, đức hạnh hiếm thấy, cho gia ơn truy thụ Vinh Lộc đại phu, thụy Văn Ý, ban cho 100 lạng bạc, 500 quan tiền và lụa là, hóa vật các thứ. Các con trai, con gái trẫm tới có mặt kính viếng 3 cây lụa dày để nói lời vĩnh biệt.”

== Vinh danh ==
=== Mở đất lập làng ===
Lúc Hoàng Hữu Thường mới đỗ Đệ tam giáp trong kỳ thi Đình, vị Tiến sĩ xuất thân từ gia đình làm nghề chài lưới đã khiến vua Tự Đức vô cùng cảm phục. Nhà vua đánh giá đây là một điều may mắn lớn cho đất nước, minh chứng cho sức mạnh của con đường học vấn bất kể xuất thân như thế nào.

Khi biết xóm vạn chài Quảng Tế không có đất đai để định cư, vua Tự Đức đã ban chiếu chỉ đặc biệt: Cắt 20 mẫu đất thuộc làng Nguyệt Biều, giao cho vạn chài Quảng Tế lập làng, đưa dân lên bờ sinh sống lâu dài, xây dựng đền chùa thờ tự.

Sự kiện này trở thành một nét độc đáo hiếm có trong lịch sử khai khẩn và lập làng tại Việt Nam. Bằng ý chí tiến thân mạnh mẽ thông qua học vấn, Tiến sĩ Hoàng Hữu Thường không chỉ được khắc tên lên bia Văn Miếu ở kinh thành Huế, mang lại thành công cho bản thân, mà còn trở thành nhân tố quan trọng lập nên làng Quảng Tế ngày nay, giúp cả cộng đồng chài lưới của ông thoát khỏi cuộc sống lênh đênh trên mặt nước.

=== “Hữu” Thường ===
Một điều thú vị là tên lót của ông cũng được đích thân vua Tự Đức ban cho. Hoàng Hữu Thường vốn là người thông minh, học rộng tài trí nhưng cũng rất đức độ, liêm khiết, chí công vô tư. Vua Tự Đức đã nhận định rằng “Trong Triều chắc chỉ có nhà ngươi là không có lòng tham, nay ta gọi ngươi là Hoàng Hữu Thường thay vì Hoàng Ngọc Thường”. Chữ "Hữu" nghĩa là “chỉ có”. Hàm ý của nhà vua là trong Triểu chỉ có ông Thường là có bản lĩnh khác biệt. Từ đó con cháu của ông đổi chữ lót từ “Hoàng Ngọc” thành “Hoàng Hữu”.

=== Ca dao tôn vinh ===
Tổ tiên ông đều làm nghề chài lưới, cả đời bôn ba khốn khó, đến đời ông nhờ hiếu học, giỏi về chính sự nên đã đỗ đạt vẻ vang, làm nên sự nghiệp. Mới hơn 10 năm đã làm đến Hiệp biện Đại Học Sỹ, tất cả đều được đặt cách. Người dân xứ Huế để tỏ lòng hãnh diện và tôn kính nên đã lưu truyền câu ca dao nổi tiếng:""Cha chài mẹ lưới ven sông"

"Thằng con thi đậu làm ông trên bờ""Ngày nay, để tưởng nhớ và lưu truyền những thành tựu vẻ vang trong lịch sử của ông, thành phố Huế có một con đường mang tên Hoàng Hữu Thường, tọa lạc ngay tại thị xã Hương Thủy, thành phố Huế. Con đường nằm ở điểm đầu đường Tân Trào và điểm cuối đường Vân Dương.

== Tham khảo ==
Đại Nam liệt truyện. Tập 4. Quyển 39. Truyện các Quan. NXB Thuận Hóa, 2006.

Đại Nam thực lục. Tập 8, quyển LXVII. Tập 9, quyển I. NXB Giáo Dục, 2007.