Uluru

Uluru (tiếng Pitjantjatjara: "Uluṟu"), hay Đá Ayers , tên chính thức "UluruAyers Rock", là một tảng đá sa thạch lớn ở miền nam ở Lãnh thổ Bắc Úc tại miền trung tâm nước Úc. Nó cách thị trấn lớn gần nhất, Alice Springs, khoảng về phía tây nam, bằng đường bộ.

Uluru được người Anangu Pitjantjatjara, một tộc người bản địa trong khu vực, xem là linh thiêng. Vùng quanh Uluru có nhiều mạch nước, hang đá và tranh vẽ cổ. Uluru là một Di sản thế giới được UNESCO công nhận. Uluru và Kata Tjuta (còn gọi là Olga) là hai địa điểm nổi bật tại vườn quốc gia Uluṟu-Kata Tjuṯa.

==Tên==
Người Anangu địa phương, một nhóm người Pitjantjatjara, gọi hòn đá là "Uluṟu" (). Từ này đơn thuần là một danh từ, không còn nghĩa nào khác trong tiếng Pitjantjatjara.

Ngày 19 tháng 7 năm 1873, nhà địa đồ William Gosse trông thấy hòn đá và đặt tên cho nó là Đá Ayers để vinh danh Trưởng thư ký Nam Úc đương thời, Sir Henry Ayers. Kể từ đó, hai cái tên được sử dụng song song.

== Mô tả ==
Khối đá sa thạch này nhô cao 348 mét (1.142 ft) so với mặt đất, và đạt độ cao 863 mét (2.831 ft) so với mực nước biển. Phần lớn khối đá này thực chất nằm ẩn sâu dưới lòng đất. Tổng chu vi là 9,4 km (5,8 dặm).

Uluru rất nổi tiếng vì dường như "biết đổi màu" vào các thời điểm khác nhau trong ngày và trong năm. Khoảnh khắc ngoạn mục nhất là khi khối đá rực lên màu đỏ vào lúc bình minh và hoàng hôn. Sắc đỏ này của khối đá bắt nguồn từ lượng ô-xít sắt có trong sa thạch.

Cách Uluru 25 km (16 dặm) về phía tây là cụm đá Kata Tjuta, còn được gọi là Núi Olga (hoặc The Olgas). Người ta đã xây dựng các khu vực ngắm cảnh đặc biệt, có đường cho xe chạy và bãi đậu xe, để du khách có được tầm nhìn đẹp nhất chiêm ngưỡng cả hai địa điểm này vào lúc bình minh và hoàng hôn.

Cả Uluru và cụm đá Kata Tjuta gần đó đều mang ý nghĩa văn hóa vô cùng to lớn đối với người Aṉangu bản địa. Họ là những chủ nhân truyền thống của vùng đất này. Chính họ cũng là người dẫn các tour đi bộ, giới thiệu cho du khách về thiên nhiên, các loại thức ăn trong rừng, hệ động thực vật địa phương, và kể những câu chuyện truyền thuyết về "Thời đại Mộng mơ" (Dreamtime) của thổ dân trong vùng.

== Địa chất ==
Uluru là một núi trơ. Đây là thuật ngữ địa chất dùng để chỉ một mỏm đá hoặc ngọn đồi riêng lẻ, nổi bật, trồi lên đột ngột giữa một vùng đồng bằng rộng lớn, tương đối bằng phẳng đã bị xói mòn (thường thấy ở các khu vực khô nóng).

Uluru cũng thường được gọi là "đá nguyên khối" (monolith), tuy nhiên các nhà địa chất thường tránh dùng từ này vì ý nghĩa của nó khá mơ hồ.

Cấu trúc của Uluru có tính đồng nhất rất cao, không có các khe nứt hay các mặt vỡ trên bề mặt. Chính điều này đã ngăn cản sự hình thành của các sườn dốc (bị lở đá vụn) và sự phát triển của đất. Nhờ những đặc điểm này, khối đá đã trơ lại, trong khi các loại đá mềm hơn xung quanh đều đã bị bào mòn hết theo thời gian.

Để lập bản đồ và mô tả lịch sử địa chất khu vực, các nhà địa chất gọi tầng đá tạo nên Uluru là Lớp Arkose Mutitjulu. Đây là một trong nhiều thành tạo trầm tích lấp đầy Bồn địa Amadeus.

=== Thành phần cấu tạo ===
Uluru chủ yếu được cấu tạo từ đá arkose hạt thô (đây là một loại đá sa thạch có đặc điểm là chứa rất nhiều khoáng chất feldspar) và một ít đá cuội kết. 
Thành phần trung bình của khối đá gồm:

- 50% feldspar (chủ yếu là K-feldspar, hay feldspar kali)
- 25–35% thạch anh
- Lên đến 25% là các mảnh đá vụn khác

Các hạt khoáng chất này thường có đường kính 2–4 mm và có hình dạng góc cạnh. Sự hiện diện của các khoáng chất này cho thấy chúng có nguồn gốc chủ yếu từ đá granit, tương tự như Khối núi Musgrave lộ thiên ở phía nam.Khi còn chưa bị phong hóa nhiều), khối đá thực chất có màu xám. Tuy nhiên, quá trình oxy hóa (gỉ sét) các khoáng chất chứa sắt theo thời gian đã tạo cho lớp bề mặt bên ngoài của khối đá màu nâu đỏ gỉ sét đặc trưng mà chúng ta thường thấy.

Các đặc điểm trong lớp đá (như các lớp trầm tích chéo và gợn sóng) cho thấy chúng được lắng đọng từ các kênh sông rộng, cạn nhưng chảy xiết và từ các trận lũ lụt trên diện rộng. Đây là kiểu hình thành điển hình của các quạt bồi tích (alluvial fans).

=== Tuổi đời và nguồn gốc ===
Lớp đá Arkose Mutitjulu (cấu tạo nên Uluru) có tuổi đời tương đương với lớp đá cuội kết ở Kata Tjuta. Chúng cũng có chung một nguồn gốc, mặc dù loại đá cấu tạo nên chúng khác nhau. Lớp đá này "trẻ" hơn (hình thành sau) các khối đá lộ thiên tại Núi Conner (Mount Conner) ở phía đông, và chúng không liên quan gì đến nhau.

Các tầng đá tại Uluru hiện nay gần như dựng đứng, nghiêng một góc 85 độ về phía tây nam. Chỉ riêng phần lộ thiên (mà chúng ta thấy được) đã có độ dày ít nhất là 2.400 mét (7.900 ft). Các tầng đá này cắm sâu xuống dưới lớp đồng bằng xung quanh và chắc chắn còn trải rộng ra xa bên dưới lòng đất, nhưng phạm vi chính xác của chúng thì chúng ta không rõ.

Ban đầu, Uluru không phải là đá, mà thực chất chỉ là cát. Lớp cát này được lắng đọng và tích tụ lại, tạo thành một quạt bồi tích (alluvial fan) khổng lồ. Quạt bồi tích này trải rộng ra từ "tổ tiên" của các dãy núi Musgrave, Mann và Petermann ở phía nam và phía tây. Tuy nhiên, đây là một quạt bồi tích riêng biệt, không phải cái đã lắng đọng cát, sỏi và đá cuội để tạo nên cụm đá Kata Tjuta gần đó. Điều này cũng giải thích tại sao thành phần khoáng chất của lớp đá Arkose Mutitjulu ở Uluru lại tương tự như các dãy núi granit ở phía nam. "Tổ tiên" của các dãy núi phía nam (tức là các dãy núi cổ đại) từng lớn hơn rất nhiều so với những tàn tích đã bị bào mòn mà chúng ta thấy ngày nay. Chúng đã được đẩy trồi lên trong một đợt kiến tạo núi gọi là Kỳ tạo núi Petermann, diễn ra vào cuối kỷ Nguyên Sinh (Neoproterozoic) đến đầu kỷ Cambri (khoảng 550–530 triệu năm trước). Vì vậy, các nhà khoa học tin rằng lớp cát cũng được lắng đọng vào chính thời điểm đó. Khi ấy, vùng đất này còn thuộc siêu lục địa Gondwana (mà Úc ngày nay là một phần).

Đá sa thạch arkose tạo nên Uluru chứa các hạt khoáng chất ít được sàng lọc (tức là lẫn lộn nhiều kích cỡ) và các hạt này cũng rất ít bị mài tròn. Ngay cả khoáng chất feldspar (tràng thạch) trong đá trông cũng còn tương đối "tươi" (ít bị phong hóa). Việc các hạt thiếu sàng lọc và không bị mài tròn là đặc điểm điển hình của sa thạch arkose. Nó cho thấy rằng quá trình xói mòn từ các ngọn núi granit ở phía nam (lúc đó đang mọc lên) đã diễn ra tương đối nhanh. (Nói cách khác, cát đá bị cuốn đi và chôn vùi quá nhanh, không có đủ thời gian để nước bào mòn chúng).Khi mới lắng đọng, các lớp cát này nằm gần như nằm ngang. Nhưng rất lâu sau đó, chúng đã bị "lật" nghiêng gần 90 độ (thành vị trí gần thẳng đứng như hiện nay) trong một đợt kiến tạo núi khác, có thể là Kỳ tạo núi Alice Springs vào Kỷ Cổ sinh (khoảng 400–300 triệu năm trước).

== Xem thêm ==
- Đồi Rockpile