Chi Long đởm

Chi Long đởm (danh pháp khoa học: Gentiana) là một chi thực vật có hoa thuộc họ Long đởm (Gentianaceae) với khoảng 335-400 loài. Chúng được chú ý vì các hoa to, dạng kèn trumpet, thường có màu xanh lam.

==Từ nguyên==
Tên chi là danh từ giống cái, được đặt theo tên Gentius, vị vua trị vì xứ Illyria (miền tây bán đảo Balkan) vào khoảng 181–168 TCN, người có lẽ đã khám phá ra các tính chất bổ dưỡng của long đởm.

Tên gọi long đởm trong tiếng Việt có lẽ bắt nguồn từ 龍膽/龙胆 (long đảm, nghĩa là mật rồng) - tên gọi của các loài thuộc chi này trong tiếng Trung.

==Mô tả==
Các loài trong chi này là cây thân thảo một năm, hai năm hoặc lâu năm. Thân rễ có rễ chính dạng chùm và các rễ con, với rễ cọc mập thịt hoặc hóa gỗ, hoặc có vài rễ hình trụ thẳng từ đai cổ rễ. Thân từ mọc thẳng tới thẳng đứng, có nếp nhăn hoặc góc cạnh, ở các loài lâu năm đôi khi có cả thân ra hoa và thân sinh dưỡng. Lá mọc đối, hiếm khi mọc vòng, đôi khi tạo thành hình nơ hoa ở gốc. Cụm hoa ở nách lá hoặc đầu cành, các xim hoa có từ 1 đến ít hoa, đôi khi mọc thành các cụm ở đầu cành và/hoặc các vòng ở nách lá. Hoa mẫu (4 hoặc) 5- (hoặc 6-8). Các thùy của đài hoa hình chỉ đến hình trứng, với gân giữa nổi rõ. Tràng hoa hình ống, hình mâm, hình phễu, hình nón ngược hoặc hình vạc, rất hiếm khi hình bánh xe; ống thường dài hơn nhiều so với các thùy; các nếp gấp giữa các thùy. Nhị đính vào ống tràng hoa; các chỉ nhị có cánh ở đáy; bao phấn rời hoặc hiếm khi nối liền. Tuyến 5-10 ở đáy bầu nhụy. Nhụy hoa không cuống hoặc trên một cuống dài. Vòi nhụy thường ngắn, thẳng, ít khi thấy dài và hình chỉ; các thùy đầu nhụy rời hoặc hợp sinh, uốn ngược lại, thường thuôn dài đến thẳng, hiếm khi mở rộng và thuôn tròn. Quả nang hình trụ đến hình elipxoit và không cánh hoặc hình trứng ngược hẹp đến hình trứng ngược (hình elipxoit hẹp ở G. winchuanensis) và có cánh, nhiều hạt. Hạt không cánh hoặc có cánh; áo hạt có mắt lưới nhỏ, nhăn nheo, quầng đơn hoặc với sự phân quầng lỗ rỗ phức tạp.

==Phân bố==
Khu vực bản địa của chi này là vùng ôn đới đại lục Á-Âu, miền núi nhiệt đới châu Á tới đông nam Australia, Maroc, Bắc Mỹ, Trung Mỹ, tây và nam Nam Mỹ tới tây bắc Venezuela, quần đảo Falkland.

==Sử dụng==
Nhiều loại đồ uống được làm từ rễ long đởm. "Gentiana lutea" được dùng để sản xuất "gentian", một loại đồ uống chưng cất được sản xuất trong khu vực Alps và ở Auvergne. Một số loài được thu hoạch để sản xuất các loại rượu khai vị (apéritif), rượu chưng cất và thuốc bổ thảo mộc.

Rễ long đởm là hương liệu đồ uống phổ biến để tạo vị đắng. Loại nước ngọt có ga Moxie chứa rễ long đởm. Loại rượu khai vị của Pháp Suze cũng được làm từ long đởm. Rượu vang thơm Americano chứa rễ long đởm để tạo vị đắng. Nó cũng là một thành phần trong rượu khai vị của Italia Aperol. Nó cũng được sử dụng làm hương liệu chính trong loại rượu tiêu cơm (digestif) của Đức gọi là Underberg và là thành phần chính trong các loại rượu đắng Angostura và Peychaud's.

Hợp chất tạo vị đắng chính của rễ long đởm là gentiopicrin (gentiopicroside), một glycoside. Bài báo năm 2007 của một nhóm các nhà khoa học Nhật Bản xác định 23 hợp chất trong rễ long đởm. Gentiopicrin lại không có trong rễ long đởm tươi, vì thế có lẽ nó đã được hình thành trong quá trình phơi khô và lưu giữ rễ long đởm.

Long đởm ít được sử dụng trong công nghiệp nước hoa, các ví dụ đáng chú ý nhất là một số xà phòng glycerin (Crabtree & Evelyn) và nước hoa (Corday's Possession, 1937).

===Dược phẩm===
Long đởm vàng ("Gentiana lutea") được sử dụng trong y học thảo dược để điều trị các vấn đề tiêu hóa, sốt, cao huyết áp, co thắt cơ, giun sán, các vết thương, ung thư, viêm xoang và sốt rét, mặc dù các nghiên cứu đã cho thấy nó chỉ có hiệu quả tối thiểu so với giả dược khi dùng trong điều trị lo âu và rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD) ở trẻ em. Nó đã được nghiên cứu và chứng minh là có hiệu quả trong việc kiểm soát chứng khó tiêu.

Lá và rễ "Gentiana punctata" đã được sử dụng trong y học cổ truyền Áo cả trong lẫn ngoài, dưới dạng rượu mùi hoặc trà để điều trị các rối loạn đường tiêu hóa, da, hệ vận động, gan, mật và các vấn đề nhi khoa, sốt, cúm, thấp khớp và bệnh gút.

"Gentiana purpurea", "Gentiana punctata" và "Gentiana pannonica" được sử dụng để sản xuất rượu schnaps đắng, theo truyền thống được sử dụng như một loại rượu hỗ trợ tiêu hóa. Trong y học Ayurveda, loài long đởm Ấn Độ "Gentiana kurroo" (hiện nay là loài cực kỳ nguy cấp) đã từng được sử dụng như một loại thảo mộc chữa bệnh, nhưng đã được thay thế bằng các loài trong họ Plantaginaceae như "Picrorhiza kurroa" ở miền tây Himalaya, hoặc "Picrorhiza scrophulariiflora" (胡黃蓮, hồ hoàng liên) ở miền đông Himalaya hay trong y học cổ truyền Trung Hoa.

==Biểu tượng==
Ba bông hoa long đởm "Gentiana scabra" var. "buergeri" trên những chiếc lá xích trúc ("Sasa") (tiếng Nhật: ササリンドウ / 笹竜胆 = sasa-rindo / thế long đảm, trong đó "thế" là tên gọi khác của xích trúc) được sử dụng làm biểu tượng của gia tộc Minamoto (源氏, Nguyên thị), một trong bốn gia tộc lớn thống trị chính trị Nhật Bản trong thời kỳ Heian và tiếp tục thành lập Mạc phủ đầu tiên sau chiến tranh Genpei.

Hoa long đởm "Gentiana pneumonanthe" là hoa chính thức của cộng đồng nói tiếng Đức tại Bỉ.

==Các loài==
Danh sách loài lấy theo POWO:
- "Gentiana acaulis"
- "Gentiana affinis"
- "Gentiana alba"
- "Gentiana albicalyx"
- "Gentiana albomarginata"
- "Gentiana algida"
- "Gentiana alii"
- "Gentiana alpina"
- "Gentiana alsinoides"
- "Gentiana altigena"
- "Gentiana altorum"
- "Gentiana amplicrater"
- "Gentiana andrewsii"
- "Gentiana angustifolia"
- "Gentiana anisostemon"
- "Gentiana aperta"
- "Gentiana apiata"
- "Gentiana aquatica"
- "Gentiana arenicola"
- "Gentiana arethusae"
- "Gentiana argentea"
- "Gentiana arisanensis"
- "Gentiana aristata"
- "Gentiana arunii"
- "Gentiana asclepiadea"
- "Gentiana asterocalyx"
- "Gentiana atlantica"
- "Gentiana atuntsiensis"
- "Gentiana austromontana"
- "Gentiana autumnalis"
- "Gentiana baeuerlenii"
- "Gentiana bambuseti"
- "Gentiana bavarica"
- "Gentiana beamanii"
- "Gentiana bella"
- "Gentiana bicuspidata"
- "Gentiana boissieri"
- "Gentiana bokorensis"
- "Gentiana bolavenensis"
- "Gentiana borneensis"
- "Gentiana boryi"
- "Gentiana brachyphylla"
- "Gentiana bredboensis"
- "Gentiana brentae"
- "Gentiana bryoides"
- "Gentiana burseri"
- "Gentiana cachemirica"
- "Gentiana caelestis"
- "Gentiana caeruleogrisea"
- "Gentiana caliculata"
- "Gentiana calycosa"
- "Gentiana capitata"
- "Gentiana carinata"
- "Gentiana carinicostata"
- "Gentiana catesbaei"
- "Gentiana cephalantha" - long đởm đỉnh hoa.
- "Gentiana cephalodes"
- "Gentiana chinensis"
- "Gentiana choanantha"
- "Gentiana chungtienensis"
- "Gentiana clarkei"
- "Gentiana clausa"
- "Gentiana clusii"
- "Gentiana confertifolia"
- "Gentiana coronata"
- "Gentiana crassa"
- "G. crassa" subsp. "rigescens" - long đởm cứng.
- "Gentiana crassicaulis"
- "Gentiana crassula"
- "Gentiana crassuloides"
- "Gentiana cristata"
- "Gentiana cruciata"
- "Gentiana cruttwellii"
- "Gentiana cuneibarba"
- "Gentiana dahurica"
- "Gentiana davidii"
- "Gentiana decemfida"
- "Gentiana decora"
- "Gentiana decumbens"
- "Gentiana delavayi"
- "Gentiana deltoidea"
- "Gentiana dendrologi"
- "Gentiana densiflora"
- "Gentiana depressa"
- "Gentiana divaricata"
- "Gentiana diversifolia"
- "Gentiana douglasiana"
- "Gentiana dschungarica"
- "Gentiana dshimilensis"
- "Gentiana duclouxii"
- "Gentiana durangensis"
- "Gentiana ecaudata"
- "Gentiana elmeriana"
- "Gentiana elwesii"
- "Gentiana emodi"
- "Gentiana ettingshausenii"
- "Gentiana exigua"
- "Gentiana faucipilosa"
- "Gentiana fieldiana"
- "Gentiana filistyla"
- "Gentiana flavomaculata"
- "Gentiana flexicaulis"
- "Gentiana formosa"
- "Gentiana forrestii"
- "Gentiana franchetiana"
- "Gentiana fremontii"
- "Gentiana frigida"
- "Gentiana froelichii"
- "Gentiana futtereri"
- "Gentiana gayi"
- "Gentiana gelida"
- "Gentiana georgei"
- "Gentiana gilvostriata"
- "Gentiana glauca"
- "Gentiana grandiflora"
- "Gentiana grata"
- "Gentiana grumii"
- "Gentiana gyirongensis"
- "Gentiana handeliana"
- "Gentiana haraldi-smithii"
- "Gentiana harrowiana"
- "Gentiana haynaldii"
- "Gentiana heleonastes"
- "Gentiana helophila"
- "Gentiana hesseliana" - long đởm Hessel.
- "Gentiana hexaphylla"
- "Gentiana himalayensis"
- "Gentiana hirsuta"
- "Gentiana hohoxiliensis"
- "Gentiana hooperi"
- "Gentiana hsinganica"
- "Gentiana hugelii"
- "Gentiana huxleyi"
- "Gentiana intricata"
- "Gentiana jamesii"
- "Gentiana jarmilae"
- "Gentiana jingdongensis"
- "Gentiana jouyana"
- "Gentiana kaohsiungensis"
- "Gentiana kauffmanniana"
- "Gentiana khammouanensis"
- "Gentiana kirilowii"
- "Gentiana kurroo"
- "Gentiana kurumbae"
- "Gentiana lacerulata"
- "Gentiana laciniata"
- "Gentiana laevigata"
- "Gentiana lagodechiana"
- "Gentiana langbianensis" - long đởm Lang Biang.
- "Gentiana laotica"
- "Gentiana lateriflora"
- "Gentiana latidens"
- "Gentiana lawrencei"
- "Gentiana laxiflora"
- "Gentiana leroyana"
- "Gentiana leucomelaena"
- "Gentiana lhassica"
- "Gentiana liangshanensis"
- "Gentiana licentii"
- "Gentiana ligustica"
- "Gentiana linearis"
- "Gentiana lineolata"
- "Gentiana linoides"
- "Gentiana loerzingii"
- "Gentiana longicollis"
- "Gentiana loureiroi" - long đởm.
- "Gentiana lowryi"
- "Gentiana lutea"
- "Gentiana lycopodioides"
- "Gentiana macgregoryi"
- "Gentiana macrophylla"
- "Gentiana maeulchanensis"
- "Gentiana mairei"
- "Gentiana makinoi"
- "Gentiana manshurica"
- "Gentiana meiantha"
- "Gentiana melandrifolia"
- "Gentiana membranulifera"
- "Gentiana micans"
- "Gentiana micantiformis"
- "Gentiana micrantha"
- "Gentiana microdonta"
- "Gentiana microphyta"
- "Gentiana mirandae"
- "Gentiana moniliformis"
- "Gentiana muscicola"
- "Gentiana myrioclada"
- "Gentiana namlaensis"
- "Gentiana nanobella"
- "Gentiana nerterifolia"
- "Gentiana newberryi"
- "Gentiana nipponica"
- "Gentiana nivalis"
- "Gentiana nubigena"
- "Gentiana nudicaulis"
- "Gentiana nyalamensis"
- "Gentiana obconica"
- "Gentiana occidentalis"
- "Gentiana officinalis"
- "Gentiana olgae"
- "Gentiana oligophylla"
- "Gentiana olivieri"
- "Gentiana oreocharis"
- "Gentiana oreodoxa"
- "Gentiana ornata"
- "Gentiana ovatiloba"
- "Gentiana pachyphylla"
- "Gentiana pannonica"
- "Gentiana panthaica"
- "Gentiana papillosa"
- "Gentiana paradoxa"
- "Gentiana parryae"
- "Gentiana parryi"
- "Gentiana parvula"
- "Gentiana pedata"
- "Gentiana pedicellata"
- "Gentiana perpusilla"
- "Gentiana phyllocalyx"
- "Gentiana piasezkii"
- "Gentiana picta"
- "Gentiana platypetala"
- "Gentiana plurisetosa"
- "Gentiana pneumonanthe"
- "Gentiana praeclara"
- "Gentiana praticola"
- "G. praticola" subsp. "greenwayae" - long đởm Greenway.
- "Gentiana prattii"
- "Gentiana pringlei"
- "Gentiana producta"
- "Gentiana prolata"
- "Gentiana prostrata"
- "Gentiana pseudosquarrosa"
- "Gentiana puberulenta"
- "Gentiana pubigera"
- "Gentiana pulvinarum"
- "Gentiana pumila"
- "Gentiana pumilio"
- "Gentiana punctata"
- "Gentiana purpurea"
- "Gentiana pyrenaica"
- "Gentiana qiujiangensis"
- "Gentiana quadrifaria"
- "Gentiana querceticola"
- "Gentiana radiata"
- "Gentiana radicans"
- "Gentiana recurvata"
- "Gentiana riparia"
- "Gentiana robusta"
- "Gentiana rostanii"
- "Gentiana rubicunda"
- "Gentiana rubricaulis"
- "Gentiana sagarmathae"
- "Gentiana saginifolia"
- "Gentiana saginoides"
- "Gentiana saltuum"
- "Gentiana saponaria"
- "Gentiana sasidharanii"
- "Gentiana satsunanensis"
- "Gentiana scabra"
- "Gentiana scabrida"
- "Gentiana sceptrum"
- "Gentiana sedifolia"
- "Gentiana septemfida"
- "Gentiana setigera"
- "Gentiana shaanxiensis"
- "Gentiana sierrae"
- "Gentiana sikkimensis"
- "Gentiana sikokiana"
- "Gentiana simulatrix"
- "Gentiana sino-ornata"
- "Gentiana siphonantha"
- "Gentiana sirensis"
- "Gentiana spathacea"
- "Gentiana spathulifolia"
- "Gentiana spathulisepala"
- "Gentiana springateana"
- "Gentiana squarrosa"
- "Gentiana stellata"
- "Gentiana stellulata"
- "Gentiana stipitata"
- "Gentiana stragulata"
- "Gentiana straminea"
- "Gentiana suborbisepala"
- "Gentiana subpolytrichoides"
- "Gentiana subuliformis"
- "Gentiana sumatrana"
- "Gentiana susamyrensis"
- "Gentiana sutchuenensis"
- "Gentiana szechenyii"
- "Gentiana taiwanica"
- "Gentiana takushii"
- "Gentiana taliensis"
- "Gentiana tarokoensis"
- "Gentiana tatsienensis"
- "Gentiana terglouensis"
- "Gentiana ternifolia"
- "Gentiana tetraphylla"
- "Gentiana tetrasepala"
- "Gentiana tetrasticha"
- "Gentiana thunbergii"
- "Gentiana tibetica"
- "Gentiana timida"
- "Gentiana tongolensis"
- "Gentiana tonkinensis" - long đởm Bắc Bộ.
- "Gentiana tornezyana"
- "Gentiana trichotoma"
- "Gentiana tricolor"
- "Gentiana triflora"
- "Gentiana tubiflora"
- "Gentiana ulmeri"
- "Gentiana uniflora"
- "Gentiana urnula Harry"
- "Gentiana utriculosa"
- "Gentiana vandellioides"
- "Gentiana vandewateri"
- "Gentiana veitchiorum"
- "Gentiana venusta"
- "Gentiana verna"
- "Gentiana vernayi"
- "Gentiana viatrix"
- "Gentiana villosa"
- "Gentiana waltonii"
- "Gentiana walujewii"
- "Gentiana wangchukii"
- "Gentiana wardii"
- "Gentiana wasenensis"
- "Gentiana wilsonii"
- "Gentiana winchuanensis"
- "Gentiana wingecarribiensis"
- "Gentiana woodii"
- "Gentiana xanthonannos"
- "Gentiana yakushimensis"
- "Gentiana yokusai"
- "Gentiana yunnanensis"
- "Gentiana zekuensis"
- "Gentiana zhenxiongensis"
- "Gentiana zollingeri"

===Lai ghép===
- "Gentiana × ambigua" = "G. brachyphylla" × "G. verna".
- "Gentiana × billingtonii" = "G. andrewsii" × "G. puberula"
- "Gentiana × charpentieri" = "G. lutea" × "G. punctata"
- "Gentiana × curtisii" = "G. alba" × "G. puberula"
- "Gentiana × digenea" = "G. acaulis" × "G. clusii"
- "Gentiana × gaudiniana" = "G. punctata" × "G. purpurea"
- "Gentiana × grandilacustris" = "G. andrewsii" × "G. rubricaulis"
- "Gentiana × grisebachiana" = "G. burseri" subsp. "villarsii" × "G. punctata"
- "Gentiana × hybrida" = "G. lutea" × "G. purpurea"
- "Gentiana × laengstii" = "G. lutea" × "G. pannonica"
- "Gentiana × marcailhouana" = "G. burseri" × "G. lutea"
- "Gentiana × marceli-jouseaui" = "G. kaufmanniana" × "G. olgae"
- "Gentiana × media" = "G. burseri" subsp. "villarsii" × "G." ?
- "Gentiana × pallidocyanea" = "G. alba" × "G. andrewsii"

===Chưa rõ===
- "Gentiana × bergeri"
- "Gentiana × palezieuxi"