UEFA

Liên đoàn các hiệp hội bóng đá châu Âu (, viết tắt là UEFA ; ; ), cũng được gọi là Liên đoàn bóng đá châu Âu, là một trong sáu cơ quan quản lý châu lục về bóng đá. Đây là cơ quan quản lý bóng đá, bóng đá trong nhà và bóng đá bãi biển ở châu Âu và bao gồm 55 thành viên hiệp hội quốc gia.

UEFA bao gồm các hiệp hội bóng đá quốc gia của châu Âu và điều hành các giải đấu đội tuyển quốc gia và câu lạc bộ bao gồm Giải vô địch bóng đá châu Âu, UEFA Nations League, UEFA Champions League, UEFA Europa League, UEFA Conference League và Siêu cúp bóng đá châu Âu, đồng thời kiểm soát tiền thưởng, các quy định cũng như bản quyền truyền thông đối với các giải đấu đó.

Henri Delaunay là tổng thư ký đầu tiên trong khi Ebbe Schwartz là chủ tịch đầu tiên. Chủ tịch hiện nay là Aleksander Čeferin, cựu chủ tịch Hiệp hội bóng đá Slovenia, người được bầu là chủ tịch thứ bảy của UEFA tại Đại hội UEFA đặc biệt lần thứ 12 ở Athens vào tháng 9 năm 2016, đồng thời trở thành phó chủ tịch FIFA.

==Lịch sử và thành viên==
Ngày 15 tháng 6 năm 1954, các hiệp hội bóng đá Ý, Pháp và Bỉ đã thống nhất thành lập UEFA tại Basel, Thụy Sĩ. Buổi họp thành lập có sự tham gia của 25 thành viên. 6 hiệp hội khác tuy không có mặt nhưng vẫn được công nhận là thành viên sáng lập, nâng tổng số lên 31. Vào giữa những năm 1990, sự tan rã của Liên Xô, Nam Tư và Tiệp Khắc đã dẫn đến sự ra đời của nhiều quốc gia mới. UEFA đã chào đón các thành viên mới này, nâng tổng số thành viên lên hơn 50.

Trụ sở chính của UEFA ban đầu đặt tại Paris, Pháp. Sau đó, năm 1960, tổ chức chuyển trụ sở đến Bern. Năm 1995, UEFA lại di dời trụ sở đến Nyon, Thụy Sĩ. Từ 1995 đến 1999, UEFA hoạt động tại các văn phòng tạm thời ở Nyon trong khi trụ sở hiện tại đang được xây dựng.

Tư cách thành viên UEFA gần như tương đồng với việc được công nhận là một quốc gia có chủ quyền ở châu Âu. 48 trong số 55 thành viên UEFA là các quốc gia thành viên có chủ quyền của Liên hợp quốc. Tuy nhiên, cũng có một số trường hợp ngoại lệ. Monaco, một quốc gia thành viên Liên Hợp Quốc, và Thành phố Vatican, một quốc gia quan sát viên không phải là thành viên của Đại hội đồng Liên Hợp Quốc, không phải là thành viên của UEFA. UEFA không chỉ bao gồm các quốc gia có chủ quyền mà còn có các thành viên là khu vực thuộc một quốc gia lớn hơn. Những khu vực này gồm các quốc gia như Anh, Bắc Ireland, Scotland và xứ Wales (Vương quốc Anh), Gibraltar (Lãnh thổ hải ngoại của Anh), Quần đảo Faroe (lãnh thổ tự trị trong Vương quốc Đan Mạch) và Kosovo (quốc gia được công nhận hạn chế). Tại các khu vực này, chính quyền địa phương thường đóng vai trò quản lý thể thao, phối hợp với cơ quan thành viên UEFA. Trước đây, UEFA đã từ chối tư cách thành viên cho các khu vực không được coi là quốc gia có chủ quyền, như Jersey.

Ngoài các quốc gia châu Âu, UEFA còn có các thành viên thuộc các khu vực khác như Azerbaijan, Georgia, Kazakhstan và Thổ Nhĩ Kỳ. Một số quốc gia khác tuy không nằm hoàn toàn trong châu Âu nhưng được coi là một phần của châu Âu về văn hóa và chính trị, ví dụ như Síp và Armenia. UEFA cũng có các thành viên từng là thành viên của Liên đoàn bóng đá châu Á (AFC). Ví dụ điển hình là Israel (bị cấm tham gia AFC vào năm 1974) và Kazakhstan.

Một số hiệp hội thành viên UEFA có quy định đặc biệt cho phép các đội bóng bên ngoài lãnh thổ của họ tham gia giải đấu "trong nước". Ví dụ điển hình là AS Monaco, tuy là một thực thể có chủ quyền riêng biệt, nhưng lại thi đấu trong hệ thống giải vô địch Pháp. Tương tự, các câu lạc bộ xứ Wales như Cardiff City, Swansea City, Newport County A.F.C. và Wrexham A.F.C. đều góp mặt trong hệ thống giải Ngoại hạng Anh. Một trường hợp khác là câu lạc bộ Derry City, tọa lạc tại Bắc Ireland, lại thi đấu trong giải League of Ireland của Cộng Hòa Ireland. Ngoài ra, còn có một đội tuyển từ San Marino tham gia thi đấu trong hệ thống giải của Ý; FC Andorra từ Andorra góp mặt trong hệ thống giải của Tây Ban Nha. Đặc biệt, 7 đội bóng đến từ Liechtenstein thi đấu trong hệ thống giải của Thụy Sĩ bởi Liechtenstein không tổ chức giải đấu nội bộ riêng mà chỉ có các giải cup.

Các đội tuyển quốc gia thuộc UEFA thống trị World Cup với thành tích xuất sắc qua 22 kỳ tổ chức, với 12 chức vô địch đã thuộc về các đội bóng Châu Âu, khẳng định vị thế thống trị của họ trên đấu trường bóng đá thế giới. Nắm giữ vị trí dẫn đầu về thành tích World Cup là Ý và Đức với 4 lần vô địch mỗi đội. Theo sau là Pháp với 2 lần, cùng Anh và Tây Ban Nha với 1 lần vô địch.

Ngày 28 tháng 2 năm 2022, UEFA đã đình chỉ sự tham gia của Nga trong các hoạt động bóng đá do cuộc xâm lược Ukraine của nước này. Quyết định này được đưa ra dựa trên khuyến nghị của Ủy ban Olympic quốc tế (IOC). Liên đoàn Bóng đá Nga đã không thể đảo ngược lệnh cấm của UEFA sau khi kháng cáo lên Tòa án Trọng tài Thể thao. Tòa án đã ra phán quyết duy trì lệnh cấm, khiến Nga tiếp tục bị loại khỏi các hoạt động bóng đá quốc tế. Ngày 26 tháng 9 năm 2023, UEFA đã dỡ bỏ lệnh cấm đối với đội tuyển bóng đá U17 Nga, cho phép họ tham dự Giải vô địch U17 châu Âu 2024. Lý giải cho quyết định này, UEFA cho biết: "Việc cấm trẻ em tham gia các giải đấu của chúng ta không chỉ vi phạm quyền cơ bản trong sự phát triển toàn diện của các em, mà còn trực tiếp gây ra sự phân biệt đối xử". Lệnh dỡ bỏ này cũng áp dụng cho tất cả các đội tuyển U ở cả nam và nữ. Quyết định này vấp phải sự phản đối từ Liên đoàn bóng đá Ukraine, Anh và Thụy Điển. Cả ba liên đoàn này tuyên bố sẽ tẩy chay các trận đấu gặp Nga để thể hiện sự phản đối.

==Cựu thành viên==
- Hiệp hội bóng đá Saarland (1954–1956), sáp nhập vào Hiệp hội bóng đá Đức
- Hiệp hội bóng đá Đông Đức (1954–1990), cùng với Liên đoàn bóng đá Tây Đức trở thành Hiệp hội bóng đá Đức
- Liên đoàn bóng đá Liên Xô (1954–1991); vào năm 1992 Liên Xô tan rã thành 15 nước cộng hòa (10 ở châu Âu và 5 ở châu Á) trong đó Liên đoàn bóng đá Nga được coi là tổ chức kế thừa Liên đoàn bóng đá Liên Xô; vào mùa xuân và mùa hè năm 1992 các nước Liên Xô cũ thi đấu dưới màu cờ của Cộng đồng các Quốc gia Độc lập
- Hiệp hội bóng đá Nam Tư (1954–1992); vào năm 1992 Nam Tư tan rã, một số các quốc gia giành được độc lập, chỉ có Serbia và Montenegro tiếp tục thi đấu với tên gọi Cộng hòa Liên bang Nam Tư (sau này đổi tên là Serbia và Montenegro vào năm 2003); Hiệp hội bóng đá Serbia và Montenegro được coi là tổ chức kế thừa Hiệp hội bóng đá Nam Tư. Bốn nước cộng hòa khác thành lập liên đoàn bóng đá riêng.
- Hiệp hội bóng đá Serbia và Montenegro (1992–2006); vào năm 2006 liên minh tan rã và Hiệp hội bóng đá Serbia trở thành liên đoàn kế thừa. Montenegro thành lập Hiệp hội bóng đá Montenegro. Serbia và Montenegro mang tên là Cộng hòa Liên bang Nam Tư từ 1992 tới 2003.
- Hiệp hội bóng đá Tiệp Khắc (1954–1993), phân tách thành Hiệp hội bóng đá Cộng hòa Séc và Hiệp hội bóng đá Slovakia và cả hai được coi là liên đoàn kế thừa.

==Lệnh trừng phạt==
===Đối với liên đoàn===
- Litva, bị trừng phạt vào năm 1990 do tự ý tách khỏi Liên đoàn bóng đá Liên Xô
- CHLB Nam Tư, bị trừng phạt trong giai đoạn 1992-1998 do Chiến tranh Bosnia (một phần của Chiến tranh Nam Tư)
- Nga, bị trừng phạt vào năm 2022 do Chiến tranh Nga-Ukraina

===Đối với câu lạc bộ (và một phần với liên đoàn)===
- Ý, trừng phạt trong giai đoạn 1974-1975 đối với Lazio do cổ động viên, Ý bị cấm tham dự Cúp C1 mà Lazio giành quyền tham dự
- Anh, trừng phạt vào giai đoạn 1985-1991 đối với các câu lạc bộ Anh sau Thảm họa Heysel với việc cấm các câu lạc bộ Anh tham dự các giải đấu châu lục trong 5 năm
- Hà Lan, trừng phạt vào giai đoạn 1991-1992 đối với AFC Ajax do bạo động từ cổ động viên, Hà Lan bị cấm tham dự Cúp C1 mà Ajax giành quyền tham dự
- Albania, trừng phạt vào năm 1967 đối với Giải bóng đá vô địch quốc gia Albania 1966-67 vì lý do chính trị
- Vào mùa giải 1968-69 các nước Khối Warszawa bị cấm tham dự các giải đấu cấp câu lạc bộ (bao gồm Đông Đức, Ba Lan, Tiệp Khắc, Hungary, România, Bulgaria, Liên Xô)

== Các giải đấu ==
UEFA điều hành các giải đấu bóng đá quốc tế cấp đội tuyển quốc gia và câu lạc bộ ở châu Âu cũng như Bắc Á, Tây Á và Trung Á.

===Đội tuyển quốc gia===
UEFA tổ chức hai trong số các giải đấu hàng đầu thế giới: Giải vô địch bóng đá châu Âu(Euro) và UEFA Nations League. Giải đấu chính dành cho các đội tuyển quốc gia nam là Giải vô địch bóng đá châu Âu hay Euro, bắt đầu từ năm 1958, với vòng chung kết đầu tiên vào năm 1960. UEFA Nations League là giải đấu thứ hai của nam và được tổ chức từ năm 2018. Giải đấu này thay thế các trận đấu giao hữu theo Lịch FIFA. Giải này diễn ra hai năm một lần.

UEFA cũng có các giải đấu ở cấp độ U-21, U-19 và U-17. Đối với các đội tuyển nữ, UEFA tổ chức Giải vô địch bóng đá nữ châu Âu cho cấp độ cao nhất cũng như các giải U-19 và U-17.

UEFA cùng với Liên đoàn bóng đá châu Phi tổ chức UEFA–CAF Meridian Cup dành cho bóng đá trẻ. UEFA tổ chức UEFA Regions' Cup cho các đội tuyển bán chuyên nghiệp đại diện cho các khu vực địa phương từ năm 1999. Đối với bóng đá trong nhà có Giải vô địch bóng đá trong nhà châu Âu và Giải vô địch bóng đá trong nhà U-21 châu Âu. Mặc dù UEFA có một ban dành riêng cho bóng đá bãi biển, họ không công nhận hay tổ chức giải đấu bóng đá bãi biển nào. Các giải đấu dành cho đội tuyển quốc gia và câu lạc bộ thành viên UEFA đều do Beach Soccer Worldwide tổ chức.

Các đội tuyển bóng đá nam của Ý, Đức, Tây Ban Nha, Pháp và Nga là các đội tuyển duy nhất vô địch châu Âu ở tất cả các cấp độ.

===Câu lạc bộ===
Giải đấu hàng đầu của UEFA là UEFA Champions League, khởi đầu từ mùa 1992-93 và quy tụ 1 tới 4 đội trong một quốc gia (số đội phụ thuộc vào thứ hạng của quốc gia đó); đây là giải đấu được tái cấu trúc từ giải đấu tiền thân nơi quy tụ chỉ một câu lạc bộ trên một quốc gia (tổ chức từ 1955 tới 1992 với tên European Champion Clubs' Cup, European Cup hay Cúp C1).

Giải đấu hạng hai là UEFA Europa League. Giải này dành cho các đội vô địch cúp quốc gia và có thứ hạng cao tại giải vô địch quốc gia và được UEFA tổ chức từ năm 1971. Tên gọi cũ của giải là UEFA Cup với tiền thân là Inter-Cities Fairs Cup hay Cúp Hội chợ (bắt đầu từ năm 1955). Giải đấu hạng hai khác là UEFA Cup Winners' Cup hay Cúp C2, bắt đầu từ 1960, được sáp nhập vào UEFA Cup (nay là UEFA Europa League) từ năm 1999.

Vào tháng 12 năm 2018, UEFA công bố về sự ra đời của giải đấu hạng ba mới dành cho các câu lạc bộ, có tên là Europa Conference League (UECL). Giải quy tụ 32 đội, với vòng knockout có sự góp mặt của các đội đứng thứ ba vòng bảng Europa League..Trong đó 16 đội dành xuất tham dự Europa League sẽ được chuyển xuống chơi ở giải đấu này, nhằm tạo thêm cơ hội cho các đội trung bình-yếu có thể dành xuất dự cúp Châu Âu.

Đối với bóng đá nữ UEFA tổ chức UEFA Women's Champions League từ năm 2001 với tên UEFA Women's Cup và đổi tên như hiện nay từ năm 2010.

Siêu cúp bóng đá châu Âu là trận đấu giữa đội vô địch Champions League và Europa League (trước đây là đội vô địch Cup Winners' Cup), tổ chức từ năm 1973.

UEFA Intertoto Cup là một giải đấu mùa hè, trước gồm các đội đến từ Trung Âu, sau đó được UEFA công nhận là giải chính thức từ năm 1995. Cúp Intertoto diễn ra lần cuối vào năm 2008.

Cúp Liên lục địa được đồng tổ chức với Liên đoàn bóng đá Nam Mỹ, với sự góp mặt của đội vô địch UEFA Champions League và đội vô địch Copa Libertadores.

Chỉ có năm đội (Juventus, Ajax, Manchester United, Bayern München và Chelsea) từng vô địch cả ba giải đấu hàng đầu (Cúp C1/UEFA Champions League, Cúp C2/UEFA Cup Winners' Cup và Cúp UEFA/UEFA Europa League), một thành tích bất khả thi đối với các đội chưa từng vô địch Cup Winners' Cup. Hiện có tám đội bóng châu Âu từng giành hai trong số ba cúp châu Âu; bảy trong số đó từng giành Cup Winners' Cup, bốn chưa từng vô địch Champions League và bốn đội chưa từng vô địch UEFA Europa League.

Juventus của Ý là đội đầu tiên ở châu Âu từng vô địch tất cả các giải đấu chính thức của UEFA và được Liên đoàn bóng đá châu Âu trao tấm bảng kỷ niệm vào ngày 12 tháng 7 năm 1988.

Giải đấu bóng đá trong nhà hàng đầu của UEFA là UEFA Futsal Cup, bắt đầu từ năm 2001 thay thế cho giải Futsal European Clubs Championship cũ. Futsal European Clubs Championship dù có truyền thống lâu đời trong cộng đồng futsal châu Âu nhưng lại không hề được UEFA công nhận.

===Các giải đấu===
Câu lạc bộ:
- UEFA Champions League
- UEFA Europa League
- UEFA Europa Conference League
- UEFA Super Cup
- UEFA Women's Champions League
- UEFA Futsal Champions League
- UEFA Youth League

Cũ
- UEFA Cup Winners' Cup
- UEFA Intertoto Cup

Đội tuyển quốc gia:
- Giải vô địch bóng đá châu Âu
- UEFA Nations League
- Giải vô địch bóng đá U-21 châu Âu
- Giải vô địch bóng đá U-19 châu Âu
- Giải vô địch bóng đá U-17 châu Âu
- Giải vô địch bóng đá bãi biển châu Âu
- Giải vô địch bóng đá nữ châu Âu
- Giải vô địch bóng đá nữ U-19 châu Âu
- Giải vô địch bóng đá nữ U-17 châu Âu
- Giải vô địch bóng đá trong nhà châu Âu
- Giải vô địch bóng đá trong nhà U-21 châu Âu
- Giải vô địch bóng đá trong nhà nữ châu Âu

Liên lục địa:

Cũ
- Intercontinental Champions' Supercup
- Cúp bóng đá liên lục địa
- UEFA–CAF Meridian Cup

Nghiệp dư:
- UEFA Regions' Cup

Cũ
- UEFA Amateur Cup

==Ban điều hành UEFA==
Chủ tịch
- Aleksander Čeferin

Phó chủ tịch
- Karl-Erik Nilsson – Phó chủ tịch thứ nhất
- Fernando Gomes
- Luis Rubiales
- Sándor Csányi
- Michele Uva
- David Gill

Ủy viên
- Armand Duka
- Florence Hardouin
- Jesper Møller
- Andriy Pavelko
- Michael van Praag
- John Delaney
- Davor Šuker
- Servet Yardımcı
- Zbigniew Boniek
- Andrea Agnelli
- Ivan Gazidis
- Lars-Christer Olsson
- Nasser Al-Khelaifi

Tổng thư ký
- Theodore Theodoridis

Phó tổng thư ký
- Giorgio Marchetti

Quản lý ngân sách

- David Gill

Trưởng ban các giải đấu câu lạc bộ
- Michael Heselschwerdt

Trưởng ban các giải đấu đội tuyển quốc gia
- Lance Kelly

Chủ tịch danh dự
- Lennart Johansson

==Xem thêm==
===Công bằng tài chính===
- Luật công bằng tài chính UEFA

===Hệ số UEFA===
- Hệ số UEFA

===Chủ tịch UEFA===
- Danh sách chủ tịch UEFA

===Khác===
- Danh sách các giải đấu bóng đá
- Liên đoàn bóng đá thế giới (FIFA)
- Liên đoàn bóng đá châu Á (AFC)
- Liên đoàn bóng đá châu Phi (CAF)
- Liên đoàn bóng đá Bắc, Trung Mỹ và Caribe (CONCACAF)
- Liên đoàn bóng đá Nam Mỹ (CONMEBOL)
- Liên đoàn bóng đá châu Đại Dương (OFC)

== Liên kết ngoài ==
- Union of European Football Association, Soccerlens.com.