Tiếng Cờ Lao

Tiếng Cờ Lao (tự gọi: Kláo, ) là một phương ngữ của tiếng Kra thuộc hệ ngôn ngữ Tai-Kadai. Nó được nói bởi những người Cờ Lao ở miền nam Trung Quốc và miền bắc Việt Nam.

Mặc dù có tới khoảng 580.000 người Cờ Lao theo thống kê năm 2000, nhưng chỉ có một vài nghìn người vẫn nói tiếng Cờ Lao. Tại Trung Quốc thì Li ước tính khoảng 3000 người vào năm 1999, trong đó 500 là đơn ngữ, còn Edmondson ước tính là 7900 vào năm 2008. Tại Việt Nam Edmondson ước tính chỉ có khoảng 350 người nói đơn ngữ vào năm 2002. Năm 2009, một cuốn sách được cho là viết bằng chữ Cờ Lao bản địa đã được tìm thấy ở Quý Châu, Trung Quốc, nhưng dựa theo thông thái cho thấy nó chắc chắn là giả.

== Mối quan hệ ngoại tại ==
Giống như tiếng Bố Ương, tiếng Cờ Lao chứa nhiều từ có khả năng cùng nguồn gốc với ngữ hệ Nam Đảo.

Theo ghi nhận của Li và Zhou, tiếng Cờ Lao chia sẻ nhiều từ vựng với các ngôn ngữ Hlai và Ong Be, gợi ý liên hệ với những người nói tiếng tiền Hlai trước khi họ di cư đến Hải Nam.

== Nhân khẩu học ==
=== Trung Quốc ===
Zhang Jimin ước tính tổng cộng hơn 10.000 người nói tiếng Cờ Lao vào đầu những năm 1990, trong khi Li Jinfang ước tính con số này ở mức 3.000 vào năm 1999. Ước tính năm 2008 của Jerold A. Edmondson là 7.900 người nói. Con số này đang giảm nhanh chóng, vì người Cờ Lao sống xen kẽ với người Hán, người Bố Y và người Miêu lân cận. Nhiều người nói tiếng Cờ Lao cũng có thể nói tiếng Bố Y, tiếng Tráng hoặc tiếng H'Mông và gần như tất cả đều có thể nói tiếng Trung Quốc địa phương. Trong số các gia đình nói tiếng Cờ Lao, hầu hết là ở độ tuổi trung niên có khả năng nói rất hạn chế đối với tiếng Cờ Lao, trong khi phần lớn thế hệ trẻ thậm chí không thể hiểu được những từ và cụm từ đơn giản nhất.

Zhou (2004) ghi nhận rằng không có hơn 6.000 người nói tiếng Cờ Lao, chỉ chiếm 1,2% tổng số người dân tộc Cờ Lao.

=== Việt Nam ===
Phương ngữ có nguy cơ tuyệt chủng cao nhất là Cờ Lao Đỏ của Việt Nam, chỉ được nói bởi khoảng 50 người. Nhiều người nói đã chuyển sang Quan thoại Tây Nam hoặc tiếng H'mông. Người Cờ Lao Đỏ tự gọi mình là ', gửi cô dâu qua lại giữa các làng Na Khê và Bạch Đích ở huyện Yên Minh, tỉnh Hà Giang, Việt Nam và một ngôi làng khác ở Fanpo, huyện Ma Lật Pha, Vân Nam, Trung Quốc (tên tự gọi: ') để đảm bảo sự tồn tại liên tục của nhóm dân tộc của họ. Edmondson (1998) báo cáo rằng cũng có người Cờ Lao Đỏ ở Cán Tí, huyện Quản Bạ và Túng Sán, huyện Hoàng Su Phì không còn nói tiếng Cờ Lao nữa mà nói tiếng H'mong, tiếng Tày hay tiếng Việt. Hoàng (2013: 12) báo cáo rằng cũng có một số người Cờ Lao Đỏ ở xã Vĩnh Hảo, huyện Bắc Quang đã di chuyển từ xã Túng Sán. Tuy nhiên, người Cờ Lao Trắng của làng Phố La và làng Sính Lủng của huyện Đồng Văn vẫn nói được tiếng Cờ Lao Trắng.

== Phương ngữ ==
Tiếng Cờ Lao không được ghi chép nhiều, chỉ được nghiên cứu bởi một vài học giả như Li Jinfang, Jerold A. Edmondson, Weera Ostapirat và Zhang Jimin. Ba phương ngữ ở Việt Nam không dễ hiểu lẫn nhau và ba phương ngữ ở Trung Quốc cũng có thể là những ngôn ngữ riêng biệt. "Ethnologue" phân loại tiếng Cờ Lao thành bốn ngôn ngữ, có lẽ liên quan chặt chẽ với hai ngôn ngữ La Chí cũng như giữa chúng với nhau.

=== Ostapirat (2000), Edmondson (2008) ===
Ostapirat (2000) đã đề xuất ba phân khu chính cho tiếng Cờ Lao, với tổng số 17 biến thể. Các nhánh Trung và Tây Nam chia sẻ những đổi mới về âm vị học, cho thấy sự phân chia ban đầu với nhánh phía Bắc. Edmondson cũng đề xuất rằng Cờ Lao Đỏ ở khu vực biên giới Trung Quốc-Việt Nam trên thực tế có thể tạo thành một nhánh chính riêng biệt của tiếng Cờ Lao.

== Từ vựng ==
Từ vựng tiếng Cờ Lao Trắng, tiếng Cờ Lao Xanh và tiếng Cờ Lao Đỏ ở bắc Việt Nam:

== Đọc thêm ==
- Zhang Jimin 张済民. 1993. "Gelao yu yan jiu 仡佬语研究 (A study of Gelao)". Guiyang, China: Guizhou People's Press 贵州民族出版社.
- He Jiashan 贺嘉善. 1983. "Gelao yu jian zhi 仡佬语简志 (A sketch of Gelao)". Beijing: Ethnic Publishing House 民族出版社.
- Ryūichi Kosaka, Guoyan Zhou, Jinfang Li. 仡央语言词汇集/Geyang yu yan ci hui ji. 贵阳市/Guiyang, China: 贵州民族出版社/Guizhou min zu chu ban she, 1998.
- 李锦芳/Li, Jinfang and 周国炎/Guoyan Zhou. 仡央语言探索/Geyang yu yan tan suo. Beijing, China: 中央民族大学出版社/Zhong yang min zu da xue chu ban she, 1999.
- Li Jinfang [李锦芳]. 2006. "Studies on endangered languages in the Southwest China" [西南地区濒危语言调查研究]. Beijing: Minzu University [中央民族大学出版社].
- Zhou Guoyan 周国炎. 2004. "Gelao zu mu yu sheng tai yan jiu 仡佬族母語生态硏究 (Studies on the linguistic ecology of the Gelao people)". Beijing: Ethnic Publishing House 民族出版社.
- Ostapirat, Weera (2000). "Proto-Kra". "Linguistics of the Tibeto-Burman Area" 23 (1): 1-251
- Shen Yumay. 2003. "Phonology of Sanchong Gelao". M.A. Thesis, University of Texas at Arlington.
- Edmondson, J. A., & Solnit, D. B. (1988). "Comparative Kadai: linguistic studies beyond Tai". Summer Institute of Linguistics publications in linguistics, no. 86. [Arlington, Tex.]: Summer Institute of Linguistics. ISBN 0-88312-066-6
- Diller, Anthony, Jerold A. Edmondson, and Yongxian Luo ed. "The Tai–Kadai Languages". Routledge Language Family Series. Psychology Press, 2008.
- Li Xia; Li Jinfang; Luo Yongxian. 2014. "A Grammar of Zoulei, Southwest China". Bern: Peter Lang AG, Internationaler Verlag der Wissenschaften. ISBN 978-3-0343-1344-5
- Samarina, Irina Vladimirovna [Самарина, Ирина Владимировна]. 2011. "The Gelao language: materials for a Kadai comparative dictionary" [Языки гэлао: материалы к сопоставительному словарю кадайских языко]. Moscow: Academia. ISBN 9785874443917
- Luo Changmu [骆长木]. 2009. "Pingzheng Gelao language" [平正仡佬语]. Pingzheng, Guizhou: Pingzheng Township Government. (Hagei Gelao dialect spoken in Tianba village 田坝村, Pingzheng Township 平正仡佬族乡. Gelao transcribed in pinyin.)
- Chen Xing [陈兴]. 2013. "Gelaoyu hanzi jinyin shidu daquan" [仡佬语汉字近音识读大全]. Beijing: Chinese History Press [中国文史出版社]. ISBN 9787503439148
- Chen Zhengjun [陈正军]. 2003. "Guizhou Mulaozu lishi wenhua" [贵州仫佬族历史文化]. Guiyang: Guizhou People's Press [贵州民族出版社].
- 仡佬语研究
- 新寨自然村调查
- 仡佬族简史简志合编
- 仡佬族
- 黔西布依族仡佬族满族百年

== Liên kết ngoài ==
- Danh sách từ vựng Swadesh của ngôn ngữ Gelao của các từ cơ bản (từ phụ lục danh sách Swadesh của Wiktionary)
- Ghi chép các ngôn ngữ thiểu số khác nhau của miền bắc Việt Nam
- Ghi âm Kinh Thánh tại Huangniu 黄 扭 Longlin Gelao (còn được gọi là Sanchong Gelao, Hagei, Green Gelao)
- ztgl.net
- Giấy tờ Trung Quốc trên Gelao
- https://web.archive.org/web/20131202233535/http://cema.gov.vn/modules.php?name=Content&op=details&mid=497
- ELAR lưu trữ tài liệu của hai giống Gelao: Zou Lei và A Hou, Tây Nam Trung Quốc
- Gelao-language Swadesh vocabulary list of basic words (from Wiktionary's Swadesh-list appendix)
- Recordings of various minority languages of northern Vietnam
- Bible recordings in Huangniu （黄扭） Longlin Gelao (also known as Sanchong Gelao, Hagei, Green Gelao)
- ztgl.net
- Chinese papers on Gelao
Danh sách các từ

- ABVD: Danh sách từ Gelao (Niupo)
- ABVD: Danh sách từ Gelao (Judu)
- ABVD: Danh sách từ Gelao (Hồng Phong)
- ABVD: danh sách từ Gelao (Zhenfeng)
- ABVD: Danh sách từ Gelao (Wanzi)
- ABVD: Danh sách từ Gelao (Sanchong)