Người Ngái

Người Ngái (; phiên âm Bạch thoại: ) là một nhóm dân tộc sinh sống chủ yếu tại vùng Đông Bắc Việt Nam và được công nhận trong 54 dân tộc Việt Nam. Người Ngái và người Khách Gia phần lớn di dân đến từ các vùng Quảng Đông, Quảng Tây của Trung Quốc vào thế kỷ 19. Một bộ phận là cư dân sống rải rác ở vùng ven biển và trên các đảo phía bắc Bắc Bộ từ xưa. 

Lưu ý rằng không phải tất cả người Khách Gia ở Việt Nam đều là người Ngái, đa số được xếp vào dân tộc Hoa, hay nhóm Khách Gia di cư vào Nam Bộ theo Trần Thượng Xuyên vào thế kỷ 17 được gọi là Khách, Hẹ hay Hà Cá. Do những vấn đề liên quan đến việc khai tộc danh, số lượng người Ngái theo thống kê chính thức rất ít. Số lượng người nói tiếng Khách Gia ở Việt Nam được ước tính là khoảng 150 ngàn tới gần 200 ngàn người, và phần lớn họ được xếp vào người Hoa.

== Tên gọi, thành phần dân tộc ==
Chữ Ngái (𠊎) đến từ đại từ nhân xưng trong tiếng Khách Gia, nghĩa là tôi. Bản thân từ này là biến âm của chữ "ngã" (我), nghĩa là tôi trong các ngôn ngữ Hoa khác. 

Kết quả xác định thành phần dân tộc thiểu số do Viện Dân tộc học công bố năm 1975 ghi nhận các nhóm Ngái, Xạ Phang là những tên gọi khác của dân tộc Hoa. Đến năm 1979, các nhóm Ngái, Khách Gia được tách ra thành một dân tộc riêng, lấy tên gọi chung là Ngái. Dân tộc Ngái được định danh chính thức bởi Tổng cục Thống kê vào tháng 3 năm 1979. 

Người Hoa ở vùng biên giới Đông Bắc không phải là một nhóm đồng nhất về tộc người mà bao gồm nhiều nhóm nhỏ có nguồn gốc lịch sử và tiếng nói khác nhau, nhập cư vào khu vực Đông Bắc ở những thời điểm khác nhau. Họ phần lớn đến từ hai tỉnh Quảng Đông và Quảng Tây từ giữa thế kỷ 19, sau khi cuộc khởi nghĩa Thái Bình Thiên Quốc với thành phần chủ yếu là người Khách Gia bị nhà Thanh dập tắt vào năm 1864.

Khi nhập cư vào Việt Nam, một bộ phận đông đảo tự nhận mình là Xuyến hay Sín Lẩu (Hán Việt: "Thôn lão", 村佬), tức người thôn, làm ruộng, lập thành các làng để định cư. Cách gọi này để phân biệt với một nhóm khác là Làu Mằn tức lưu dân ("Lưu dân" 流民), chủ yếu sống bằng nghề buôn bán trong các thị tứ. Ngoài ra còn có các tên gọi như Sán Chỉ ("sơn tử", 山仔), Sán Ngái (người ở núi, "Sơn nhai", 山𠊎), Pủn Tì ("Bản địa", 本地). Các tên gọi này không có ý nghĩa về mặt tộc danh mà chỉ là thuật ngữ nêu đặc điểm kinh tế-xã hội của các nhóm này. Nhóm làm nghề buôn bán đa phần là người nói tiếng Khách Gia, còn gọi là Ngái Hắc Cá hay Khách, một bộ phận nhỏ hơn nói tiếng Pạc Và ("bạch thoại"), tiếng Phúc Kiến. Một số cư dân nhập cư lại thuộc nhóm ngôn ngữ Tày-Tráng, có tên gọi là "Hờn Bạn" (tức người ở bản) hay "Hờn Chùng". 

Bên cạnh đó, các nghiên cứu của Viện Dân tộc học từ những năm 1970 cho thấy các nhóm gốc Hoa cư trú ở vùng ven biển Quảng Ninh thuộc về hai nhóm có tên tự nhận là Ngái Nhằn ("Ngái nhân", 𠊎人) và Hạc Nhằn (người Khách, "Khách nhân", 客人). Theo "Tuấn Quỳnh", người Ngái Lẩu và Sín Lẩu ở Hải Ninh sinh sống từ xa xưa và trung thành với nhà Minh. Học giả "Trần Đức Lai" cho rằng nhóm Sán Dìu di cư vào Việt Nam vào thế kỷ 16. Người Hắc Cá di cư đến sau năm 1861 và họ gọi các nhóm trên là bản địa hay Pủn Tì. Theo "Nguyễn Văn Chính", người Ngái Pủn Tì ở Quảng Ninh, Bắc Giang vẫn sử dụng thuật ngữ Làu Mằn (lưu dân) để chỉ người Khách/Hắc Cá.

Ngoài ra, trong Danh mục thành phần dân tộc Việt Nam năm 1979, các nhóm Lê, Đản cũng được ghép vào dân tộc Ngái. Hai nhóm dân tộc này sinh sống trên sông nước ở vùng vịnh Bái Tử Long và quanh các đảo như Cô Tô, Bạch Long Vĩ nhưng lại không có liên hệ với các nhóm Ngái và Hắc Cá về mặt chủng tộc, văn hóa và ngôn ngữ. Người Đản hay "Tàn Cá Lẩu" (Hán-Việt: Đản Gia lão, 蜑家佬) nói một thứ ngôn ngữ gần gũi với tiếng Tày-Thái, không giao tiếp được bằng tiếng Pạc Và hay tiếng Ngái. Tại Trung Quốc, người Đản còn có tên là Đản Gia hay Tanka làm nghề chài lưới ở trên thuyền, phân bố rải rác ở vùng ven biển, cửa sông tại các tỉnh Quảng Đông, Quảng Tây, Hồng Kông, Hải Nam. Các nhà nghiên cứu đồng ý rằng người Đản là hậu duệ của các nhóm trong khối Bách Việt chứ không có mối liên hệ với các nhóm gốc Hán. Tương tự, người Lê hay còn gọi là Hlai hoặc Lí, Lão (俚) hay Liêu (僚) là dân tộc bản địa trên đảo Hải Nam, có nguồn gốc Thái-Kadai. Sau năm 1979, cư dân thuộc các nhóm Đản và Lê đã hồi hương.

== Ngôn ngữ ==
Tiếng của người Ngái là một phương ngôn trong tiếng Khách Gia (tiếng Hẹ). Tiếng nói của họ thuộc nhóm ngôn ngữ Hán (ngữ hệ Hán- Tạng). Theo một số nghiên cứu, tiếng Ngái thuộc phương ngữ Ngũ Động (五硐) của tiếng Khách Gia thuộc Phòng Thành, Quảng Đông, khác với tiếng Khách Gia đại chúng tại Huệ Châu hay Đông Quan. Người Ngái ở Việt Nam hiện nay đa số dùng tiếng Việt, tiếng Pạc Và (Quảng Đông). Khi giao tiếp trong gia đình và trong cộng đồng thì dùng tiếng Ngái. Tiếng Ngái ở Việt Nam có âm bổng không như tiếng Khách Gia của Huệ Châu hay người Đài Loan.

== Dân số và địa bàn cư trú ==
Người Ngái hiện cư trú rải rác ở nhiều tỉnh thành. tập trung tại các tỉnh Thái Nguyên, Bắc Giang, Đồng Nai, Tuyên Quang, Cao Bằng, Lạng Sơn, Đắk Lắk, Bình Thuận, Vũng Tàu, thành phố Hồ Chí Minh...Người Ngái ở Miền Nam phần nhiều là con cháu của dân di cư 1954 từ các vùng Na Pa (nay là xã Quảng An), Lục Hồn, Móng Cái, Đầm Hà, Hà Cối, xã Đài Xuyên, Đảo Cái Bầu (Vân Đồn) thuộc Quảng Yên, Hải Ninh (nay thuộc tỉnh Quảng Ninh). 

Theo điều tra dân số năm 1999 thì tại Việt Nam có 4.841 người Ngái. Theo số liệu Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2009, người Ngái ở Việt Nam chỉ còn 1.035 người, có mặt ở 27 trên tổng số 63 tỉnh thành. Con số này đã tăng lên 1.649 người vào năm 2019. Các tỉnh thành tập trung đông nhất là: 
- Thái Nguyên: Đồng Hỷ, Đại Từ,Phú Lương (495 người, chiếm 47,8% tổng số người Ngái tại Việt Nam). Xóm Tam Thái, xã Hóa Thượng, Đồng Hỷ có 250 người Ngái là địa bàn có cộng đồng người Ngái sống quần tụ đông nhất tại Thái Nguyên.
- Bình Thuận: Bắc Bình, Sông Mao(157 người, chiếm 15,2% tổng số người Ngái tại Việt Nam),
- Đồng Nai: Long Khánh, Định Quán, Tân Phú, Trảng Bom (53 người),
- Bắc Kạn, Phủ Thông(48 người),
- Tuyên Quang (43 người),
- Đắk Lắk (37 người),
- Cao Bằng (30 người)

Do các vấn đề về thống kê và hành chính, chỉ một bộ phận nhỏ ở Thái Nguyên khai là dân tộc Ngái dẫn đến việc dân tộc Ngái được xếp vào nhóm 10 tộc người có dân số ít nhất Việt Nam (theo Uỷ ban Dân tộc và Tổng cục Thống kê). Một số nhóm nói tiếng Ngái tại Đông Triều, Móng Cái, Bình Liêu tỉnh Quảng Ninh khai báo thuộc dân tộc Hoa. Ngoài ra còn có một bộ phận hơn 20,000 người Sán Ngái, Sán Chỉ sinh sống ở các huyện Sơn Động, Lục Nam, Lục Ngạn thuộc Bắc Giang được xếp vào nhóm Hoa, Sán Chay hay Nùng. 

Một số địa phương tập trung đông người dùng tiếng Ngái ở miền Nam như khu Phú Bình (phường 5 quận 11); phường Phú Trung, Quận Tân Phú; Phường 2, Phường 9 Quận 11, Thành phố Hồ Chí Minh. Làng Gia Liêu phường Phú Bình, làng Tân Thủy phường Bàu Sen, Thành phố Long Khánh. Khu Bàu Hầm, 125 tại Định Quán, Đồng Nai.

=== Người Hoa Nùng ===
Người Hoa Nùng (華農) trước 1954 sinh sống chủ yếu tại Khu tự trị Nùng Hải Ninh thuộc tỉnh Quảng Ninh hiện nay. Người Hoa Nùng chủ yếu nói tiếng Quảng Đông phương ngữ Khâm Liêm và tiếng Ngái (Khách Gia).

Theo một nghiên cứu, người Hoa chiếm đến 78% dân số Hải Ninh thời kỳ 1946 đến 1954, bởi trong nghiên cứu này, 100,000 "người Nùng" ở Hải Ninh được xem là người Hoa. Họ được gọi là người Hoa Nùng vì có xuất thân từ tầng lớp nông dân người Hoa thuộc Hán tộc chứ không phải người Nùng Tráng (chữ Nùng ở đây là dùng âm đọc của chữ Nông 農). Họ được gọi là người Nùng sau năm 1885, chủ yếu là do người Pháp không muốn thừa nhận họ là người Hoa vì những lý do chính trị. 

Sau năm 1954, hơn 50.000 người Hoa Nùng do Đại tá Voòng A Sáng (黃亞生) dẫn đầu chạy vào Nam và tái định cư ở miền Nam Việt Nam, chủ yếu ở các tỉnh Đồng Nai và Bình Thuận. Hiện nay đa số nhận là dân tộc Hoa.

Người Hoa Nùng nói ngôn ngữ gọi là Pạc Và ("Bạch thoại", 白話) thuộc phương ngôn Khâm-Liêm của tiếng Quảng Đông, đa số có quê ở vùng Phòng Thành , Khâm Châu của tỉnh Quảng Đông. Đây cũng là khu vực sinh sống của đa số người Ngái (Khách Gia) do đó văn hóa, phong tục cũng gần giống nhau. Vì thế người Ngái ngoài biết nói tiếng Ngái, họ cũng biết nói tiếng Pạc Và để trao đổi buôn bán, giao tiếp.

== Đặc điểm kinh tế ==
Người Ngái sống chủ yếu bằng nghề làm ruộng trồng lúa. Ở vùng hải đảo, ven biển thì đánh cá là chính. Họ có truyền thống đào kênh, mương, đắp đập, tạo hồ nước, đắp đê biển, có những nghề thủ công như dệt chiếu, làm mành trúc, rèn, mộc, nung vôi, làm gạch ngói.

Việc gieo trồng mùa vụ trong năm của họ căn cứ vào các hiện tượng tự nhiên như: tiếng chim hót, lá cây rụng, hoa nở... Họ xây các mương đập dài vài chục km để tưới tiêu. Người Ngái ở Đồng Nai, Long Khánh làm rẫy trồng hồ tiêu, cà phê, sầu riêng... Người Ngái ở thành phố Hồ Chí Minh làm các nghề tiểu thủ công nghiệp như giày dép, tập trung ở quận 11, Tân Bình, Tân Phú, các tiểu thương Chợ Lớn. Một số đã thành những doanh nghiệp lớn trong ngành giày dép, cao su.

== Tục lệ, văn hóa, lễ hội ==
Trong gia đình, người chồng là trụ cột chính, bình đẳng giữa vợ chồng và các mối quan hệ. Xưa kia, trai gái Ngái được cha mẹ dựng vợ gả chồng phải trải qua hai lần cưới: lễ thành hôn và lễ nhập phòng. Để cưới vợ cho con, nhà trai chủ động chọn tìm đối tượng dạm hỏi. Họ nhà vợ, đại diện là ông cậu có vai trò quan trọng trong gia đình người Ngái. Ông cậu gọi là "khíu cúng", được coi như người cha của các chị em gái trong gia đình.

Khi có thai, phụ nữ Ngái kiêng cữ rất cẩn thận: không ăn ốc, thịt bò, dê, không may vá hay mua quần áo. Sau khi sinh con 60 ngày đối với con đầu, 40 ngày đối với con thứ, người sản phụ mới được đến nhà mẹ đẻ của mình.

Theo phong tục Ngái, người chết được tổ chức đám ma chu đáo. Sau khi chôn cất được cúng vào dịp 21 ngày, 35 ngày, , 49 ngày, 100 ngày, 3 năm thì làm lễ đoạn tang.Tang ma của người Ngái ở SG cũng như ở 
Miền Nam thường tổ chức cúng kiến linh đình còn nhiều hủ tục...
Người Ngái có tục cúng mộ vào dịp Thanh Minh,Trùng cửu(mùng 9/9al hoặc 19/9 hoặc 29/9)...Sau 5- 10 năm thì cải táng mộ hốt cốt dời đi nơi thích hợp chôn lại.

Người Ngái có lối hát giao duyên nam nữ, gọi là Sóong cọ hay Sường cô ("xướng ca" trong tiếng Việt). Có thể hát đối nhau 5 đến 7 đêm liền vẫn không bị trùng lặp. Tục ngữ có ý nghĩa răn dạy về kinh nghiệm làm ăn, về cách sống. Nhiều trò chơi được ưa thích như múa sư tử, múa gậy, chơi rồng rắn.

Vào dịp đầu năm mới, người Ngái tổ chức Lễ Kỳ Yên (cầu an) cho mưa thuận gió hòa, mùa màng sinh sôi, tươi tốt. Chuẩn bị cho lễ cúng gồm có bức tranh "Tam thanh Ngọc đế", thanh la, tù và, dao, gà, lợn... Lễ có ít nhất 2 người và nhiều nhất là 10 người. Ngoài ra còn có lễ hội Tả Tài phán thường diễn ra thường trong nhiều ngày vào dịp ba tháng cuối hoặc ba tháng đầu năm. 

Tín ngưỡng của cư dân chủ yếu là tín ngưỡng dân gian, thờ Quan Thế Âm Bồ tát, Bà Thiên Hậu, Quan Đế quân, Bắc Đế quân Huyền Vũ... Một bộ phận cư dân, cả người gốc Việt và gốc Hoa sống ở vùng cửa biển Hà Cối - Móng Cái cải đạo theo Thiên Chúa giáo. Hiện nay, nhà thờ Trà Cổ là nhà thờ chính của xứ đạo Trà Cổ với khoảng gần hai ngàn giáo dân.

== Nhà cửa ==
Người Ngái thường lập thôn xóm ở sườn đồi, thung lũng hoặc ven biển, trên đảo. Nhà phổ biến là nhà ba gian hai chái...Người Ngái hiện đại ngày nay sống hoà nhập nên nhà cửa cũng xây dựng nhà tầng hoặc nhà xây bình thường như người Kinh,người Hoa...

== Trang phục ==
Trang phục Ngái giống người Hoa. Ngoài quần áo, họ còn đội mũ, nón các loại tự làm từ lá, mây tre, đồng thời đội khăn, che ô. Người Ngái ở TpHCM cũng như ở các tỉnh thành Miền Nam không còn mặc những trang phục dân tộc mà ăn mặc hoà nhập như các dân tộc khác. 

==Chú thích==
- "Dân tộc Hoa": trang 388-395
- Chapter 13: Cross-Border Categories: Ethnic Chinese and the Sino-Vietnamese Border at Mong Cai