Chi Cam chanh

Chi Cam chanh (danh pháp khoa học: Citrus) là một chi thực vật có hoa trong họ Cửu lý hương ("Rutaceae"), có nguồn gốc từ khu vực nhiệt đới và cận nhiệt đới ở đông nam châu Á. Các loại cây trong chi này là các cây bụi lớn hay cây thân gỗ nhỏ, cao tới 5–15 m tùy loại, với thân cây có gai và các lá thường xanh mọc so le có mép nhẵn. Hoa mọc đơn hay thành cụm hoa nhỏ, mỗi hoa có đường kính 2–4 cm với 5 (ít khi 4) cánh hoa màu trắng và rất nhiều nhị hoa. Hoa thông thường có mùi thơm rất mạnh. Quả là loại "quả có múi", một dạng quả mọng đặc biệt, hình cầu hoặc cầu thuôn dài, chiều dài 4–30 cm và đường kính 4–20 cm, bên trong quả khi bóc lớp vỏ và cùi sẽ thấy lớp vỏ mỏng, dai, màu trắng bao quanh các múi bên trong chứa nhiều "tép" mọng nước. Chi này có vai trò quan trọng về mặt thương mại do nhiều loài (hoặc cây lai ghép) được trồng để lấy quả. Quả được ăn tươi hay vắt, ép lấy nước.

Quả của chi Citrus đáng chú ý vì mùi thơm của chúng, một phần là do các terpen chứa trong lớp vỏ, và chủ yếu là do nó chứa nhiều nước. Nước quả có hàm lượng axít citric cao, tạo ra hương vị đặc trưng của chúng. Chúng cũng là nguồn cung cấp vitamin C và các flavonoit đáng chú ý.

Sự phân loại nội bộ trong chi này rất phức tạp và hiện nay người ta vẫn không biết chính xác số lượng loài có nguồn gốc tự nhiên, do nhiều loài được coi là có nguồn gốc lai ghép. Các loại cây trong chi "Citrus" được trồng có thể là con cháu của chỉ 4 loài tổ tiên. Hiện nay có hàng loạt các loại cây lai ghép tự nhiên hay do con người nuôi trồng, bao gồm nhiều loại quả có giá trị thương mại như cam ngọt, chanh vàng, bưởi chùm, chanh ta, quýt, bưởi v.v. Các nghiên cứu gần đây cho rằng các chi có quan hệ họ hàng gần như "Fortunella", và có lẽ cả "Poncirus", "Microcitrus", "Eremocitrus", cần được gộp lại trong chi "Citrus".

== Nuôi trồng ==
Do các loại cây trong chi Citrus rất dễ dàng trong việc lai ghép (ví dụ cây chanh ta có thể dễ dàng sinh ra quả giống như quả bưởi chùm), nên tất cả các loại cây trồng thương mại trong chi này hầu như đều sử dụng các cây được tạo ra nhờ chiết, ghép cành để tạo ra các giống trên các cây chủ (thân rễ) được chọn lọc để nâng cao tính đề kháng trước sâu bệnh.

Màu đặc trưng (vàng, da cam) của quả các loại cây trong chi này chỉ có thể được tạo ra trong những khu vực có mùa đông mát mẻ. Trong các khu vực cận kề xích đạo và không có mùa đông thì quả của chúng vẫn giữ màu xanh cho đến cả khi chín, vì thế người ta mới có những quả cam (có vỏ) màu xanh mà không phải màu da cam. Các loại chanh ta đặc biệt nhạy cảm với các điều kiện mát lạnh, vì thế do không tiếp xúc với điều kiện đủ lạnh nên nó không thể phát triển màu vàng của quả. Nếu nó được trồng trong khu vực có mùa đông mát lạnh thì vỏ quả sẽ dần dần đổi sang màu vàng. Nhiều loại quả trong chi này được thu hái khi còn xanh và chúng sẽ chín trên đường vận chuyển tới của hàng.
Các loại cam, chanh nói chung không chịu được điều kiện giá rét. "Citrus reticulata" có lẽ là loài chịu rét tốt nhất và nó có thể chịu được nhiệt độ tới -10 °C trong thời gian ngắn, nhưng trên thực tế nó cần nhiệt độ không dưới -2 °C để có thể phát triển được [1]. Một số giống lai ghép có thể chịu được nhiệt độ dưới -0 °C khá tốt nhưng cũng không thể tạo ra quả có chất lượng. Một loài có họ hàng, cam ba lá hay cam đắng Trung Quốc ("Poncirus trifoliata") có thể chịu được nhiệt độ dưới -20 °C [2]; quả của nó đắng và không thể ăn được nếu như không được chế biến.

Các loại cây trong chi này ưa các điều kiện môi trường nhiều nắng, ẩm ướt với đất tốt và lượng mưa hay lượng nước tưới đủ lớn. Mặc dù có tán lá rộng, nhưng chúng là cây thường xanh và không rụng lá theo mùa, ngoại trừ khi bị ép. Chúng nở hoa vào mùa xuân và tạo quả chỉ một thời gian ngắn sau đó. Quả bắt đầu chín vào mùa thu hay đầu mùa đông, phụ thuộc vào các giống được trồng, cũng như gia tăng độ ngọt sau đó. Một vài giống quýt chín vào mùa đông. Một vài giống, chẳng hạn bưởi chùm, cần tới 18 tháng để quả có thể chín.

Các khu vực chính trồng các loại cây cam, chanh ở mức độ thương mại là miền nam Trung Quốc, khu vực ven Địa Trung Hải, Nam Phi, Australia, khu vực cực miền nam của Hoa Kỳ và một phần Nam Mỹ. Tại Hoa Kỳ thì Florida, Texas và California là các khu vực sản xuất chính, trong khi các bang khác dọc theo miền nam Hoa Kỳ cũng có trồng ở quy mô nhỏ.

Các loại cây cam, chanh cũng đã được trồng trong chậu và được che phủ về mùa đông là một đặc trưng của các nhà vườn thời Phục sinh, kể từ khi công nghệ sản xuất thủy tinh đã phát triển đủ mạnh để có thể sản xuất kính có độ trong suốt thích hợp. Các "vườn cam" tại cung điện Louvre vào khoảng năm 1617, đã truyền cảm hứng cho các vườn mô phỏng nó và không bị lu mờ đi cho đến tận khi người ta nghĩ ra nhà kính hiện đại hơn vào thập niên 1840. Vườn cam là một đặc trưng của các nơi ở của tầng lớp quý tộc châu Âu trong suốt thế kỷ 17 và 18. Tại Hoa Kỳ thì vườn cam còn tồn tại có sớm nhất là tại Tayloe House, Mount Airy, Virginia.

Một số những người đam mê vẫn còn trồng các loại cam, chanh lùn trong chậu hay nhà kính tại những khu vực có khí hậu quá lạnh để có thể trồng chúng trong vườn. Khí hậu thích hợp, đủ nắng và tưới nước thích hợp là điều cơ bản để cây có thể phát triển và ra quả. Đối với những khu vực rét lạnh, chanh ta hay chanh vàng đều không thể trồng, do chúng rất nhạy cảm với giá rét hơn là các loại cây khác. Quýt, quất, cam đắng có thể trồng ngoài vườn ngay cả những khu vực có nhiệt độ mùa đông dưới 0 °C, mặc dù điều này có thể ảnh hưởng tới chất lượng quả. Các giống lai với quất vàng (hay kim quất - chi "Fortunella") có sức chống chịu lạnh tốt.

=== Sâu hại và bệnh tật ===
"Citrus" dễ bị nhiễm bệnh bởi các loài rệp (siêu họ Aphidoidea), tí thân trắng (họ Aleyrodidae) và rệp sáp (siêu họ Coccoidea). Lá cũng bị ấu trùng của một số loài bướm thuộc bộ Cánh vẩy (Lepidoptera) ăn, như "Hemithea aestivaria", "Gymnoscelis rufifasciata", "Ecpantheria scribonia", "Hypercompe eridanus", "Hypercompe icasia" và "Hypercompe indecisa".

=== Sử dụng ===
Nhiều loại quả trong chi này, như cam, quýt, bưởi chùm và cam clement, nói chung được ăn tươi. Nói chung vỏ của chúng dễ bóc bằng tay và dễ dàng tách các múi. Quả của bưởi chùm và bưởi phải bóc vỏ bằng dao trước khi ăn. Nước cam và bưởi chùm là những đồ uống phổ biến khi ăn sáng. Những loại quả chua hơn như chanh vàng và chanh xanh nói chung ít được ăn trực tiếp. Nước chanh thường phải thêm đường vào để bớt chua trước khi uống. Chanh cũng được dùng làm gia vị trong nhiều món ăn. Người ta cũng làm mứt từ cam hay chanh.
Quả Cam đường dùng để ăn có nhiều tác dụng; lại được dùng làm thuốc giải nhiệt, trị sốt, điều trị chứng xuất tiết và giúp ăn ngon miệng. Ở Ấn Độ, dịch quả cũng được dùng trong bệnh đau về mật và ỉa chảy ra mật. Vỏ quả cam có thể dùng thay vỏ quýt nhưng tác dụng kém hơn, làm thuốc kích thích tiêu hóa, chữa đau bụng, đầy bụng, ợ chua, đi ngoài. Ta còn dùng vỏ cam chữa bệnh sau khi đẻ bị phù. vỏ tươi dùng xát vào mặt làm thuốc điều trị mụn trứng cá. Lá cam dùng chữa tai chảy nước vàng hay máu mủ. Hoa Cam thường dùng cất tinh dầu và nước cất hoa cam dùng pha chế thuốc. Chỉ ăn toàn cam trong ba ngày liền có tác dụng như một liều thuốc tẩy độc rất tốt. Uống nước vỏ cam nấu chín có tác dụng kính thích nội tiết nước mật, làm tăng nhu động ruột, chống bệnh táo bón.[3]

== Các loài, giống, thứ ==
- "Citrus amblycarpa" (đồng nghĩa: "Citrus × limonellus" thứ "amblycarpa": quýt ta
- "Citrus annamensis": cam hôi
- "Citrus assamensis" (đồng nghĩa: "Citrus pennivesiculata" thứ "assamensis"):
- "Citrus × aurantiifolia" (đồng nghĩa: "Citrus medica" thứ "acida", "Citrus acida", "Citrus lima", "Citrus medica" thứ "acida", "Citrus × aurantium aurantifolia", "Citrus × aurantium" thứ "aurantifolia", "Citrus hystrix acida": chanh ta
- "Citrus × aurantiifolia" thứ "aromatica"
- "Citrus × aurantiifolia" thứ "italica".
- "Citrus × aurantiifolia" thứ "lumia" (đồng nghĩa: "Citrus lumia"): chanh Pháp
- "Citrus × aurantium" (đồng nghĩa: "Citrus × aurantium amara", "Citrus × aurantium aurantium"): cam đắng, cam chua, toan đăng
- "Citrus × aurantium bergamia" (đồng nghĩa: "Citrus × aurantium" thứ "bergamia", "Citrus bergamia"): cam Bergamot
- "Citrus × aurantium" thứ "amara" (đồng nghĩa: "Citrus × aurantium" thứ "daidai", "Citrus daidai", "Citrus × aurantium" giống 'Daidai': hoa đại đại
- "Citrus × aurantium" thứ "bigaradia" (đồng nghĩa: "Citrus bigarradia", "Citrus bigaradia", "Citrus vulgaris": cam Bigarade.
- "Citrus × aurantium" thứ "cyathifera" (đồng nghĩa: "Citrus rokugatsu"):
- "Citrus × aurantium" thứ "myrtifolia" (đồng nghĩa: "Citrus myrtifolia"): cam Chinotto, cam lá sim, cam cảnh.
- "Citrus × aurantium" giống 'Seville thô': cam Seville, cam Tây Ban Nha.
- "Citrus × aurantium" giống 'Seville trơn': cam Seville da trơn
- "Citrus depressa" (đồng nghĩa: "Citrus oto", "Citrus reticulata hybrid": chanh Hirami, chanh vỏ thô, chanh lõm, nhan
- "Citrus depressa" thứ "semi-inflata": chanh vỏ thô
- "Citrus depressa" thứ "voangasay" (đồng nghĩa "Citrus vangasay")
- "Citrus genshokan"
- "Citrus glaberrima": cam vỏ lụa.
- "Citrus grandis" (đồng nghĩa: "Citrus maxima"): bưởi chùm Thái Lan.
- "Citrus grandis" giống 'Szechipow':
- "Citrus grandis" thứ "pinshanyu" (đồng nghĩa: "Citrus grandis" giống 'Pinshanyu': quýt Bình Sơn
- "Citrus grandis" thứ "pyriformis" (đồng nghĩa: "Citrus grandis" giống 'Shatinyu': quýt đất cát, bưởi dạng lê
- "Citrus grandis" thứ "shangyuan": (đồng nghĩa: "Citrus wilsonii": chanh hương viên
- "Citrus grandis" thứ "tomentosa": (đồng nghĩa: "Citrus grandis" giống 'Huajuhong': quýt Hóa Châu
- "Citrus grandis" thứ "wentanyu": (đồng nghĩa: "Citrus grandis" giống 'Wentanyu': quýt Văn Đán
- "Citrus hanaju"
- "Citrus hassaku": cam Hassaku
- "Citrus hystrix": (đồng nghĩa: "Citrus torosa", "Citrus hystrix", "Papeda hystrix"): chanh Kaffir, chanh sác, trấp, trúc
- "Citrus ichangensis": chanh Nghi Xương
- "Citrus iyo": cam iyo
- "Citrus inflata":
- "Citrus jambhiri": chanh vỏ thô
- "Citrus junos": quýt Yuzu
- "Citrus kotokan": cam đầu hổ, bưởi đầu hổ
- "Citrus kizu": kizu
- "Citrus × latifolia": (đồng nghĩa: "Citrus aurantiifolia" thứ "latifolia", "Citrus aurantiifolia" thứ "tahiti": chanh không hạt, chanh tứ quý.
- "Citrus latipes": (đồng nghĩa: "Citrus ichangensis latipes", "Citrus × aurantium ichangensis" thứ "latipes": chanh Khasi.
- "Citrus × limon": (đồng nghĩa: "Citrus medica limon", "Citrus × limonum", "Citrus × limonum" thứ "vulgaris", "Citrus medica" thứ "limon", "Citrus medica" thứ "limonum"): chanh vàng.
- "Citrus × limon" giống 'Eureka': chanh Eureka, chanh Ý, chanh Mỹ.
- "Citrus × limon" giống 'Lisbon': chanh Lisboa, chanh Bồ Đào Nha.
- "Citrus × limon" thứ "variegata": chanh thịt trắng, chanh thịt hồng
- "Citrus limonum" thứ "pusilla": chanh nhỏ Ai Cập
- "Citrus limetta": chanh ngọt Địa Trung Hải, chanh ngọt
- "Citrus limettoides": chanh ngọt Ấn Độ, chanh ngọt Brasil.
- "Citrus limonellus"
- "Citrus limonia": (đồng nghĩa: "Citrus limonelloides", "Citrus limunum", "Citrus medica" thứ "limonum": chanh kiên, chanh Hà Nội, chanh Quảng Tây.
- "Citrus limonia" thứ "gaoganensis": chanh Gaogan
- "Citrus limonia" thứ "hainanensis": chanh Hải Nam
- "Citrus limonia" thứ "khatta": cam Khatta
- "Citrus limonia" thứ "otaitensis": cam Otahite
- "Citrus limonia" thứ "rangpur": (đồng nghĩa: "Citrus reticulata" thứ "austera"): chanh Rangpur
- "Citrus limonia" giống 'Volkameriana': (đồng nghĩa: "Citrus volkameriana"): chanh Volkamer
- "Citrus limonimedica": (đồng nghĩa: "Citrus medica bajoura", "Citrus medica" thứ "ethrog", "Citrus medica" giống 'Ethrog'): thanh yên, thanh yên Bajoura, thanh yên Israel, thanh yên Ethrog
- "Citrus longilimon": chanh quả dài, chanh Assam.
- "Citrus macrophylla": chanh lá to.
- "Citrus macroptera": (đồng nghĩa: "Citrus papuana", "Citrus × aurantium saponacea"): cam Melanesia
- "Citrus macroptera" thứ "annamensis": (đồng nghĩa: "Citrus combara"): cam núi.
- "Citrus macroptera" thứ "kerrii": (đồng nghĩa: "Citrus kerrii")
- "Citrus madurensis": (đồng nghĩa: "Citrus microcarpa", "Citrus mitis", "Citrus mitis" thứ "microcarpa"): cam Trung Quốc, quýt bốn mùa, cam Panama, chanh Kalamansi, chanh vàng
- "Citrus maxima": (đồng nghĩa: "Citrus grandis", "Citrus decumana", "Citrus grandis" thứ "grandis", "Aurantium maximum", "Citrus × aurantium" thứ "grandis", "Citrus decumana" (không hợp lệ)): bưởi
- "Citrus medica": (đồng nghĩa: "Citrus medica" thứ "cedrata", "Citrus medica" thứ "medica"): cẩu duyên, hương duyên, chỉ xác (quả)
- "Citrus medica" giống ' Palestin': Thanh yên Palestin.
- "Citrus medica bajoura" (đồng nghĩa: "Citrus × limonimedica")
- "Citrus medica" thứ "dulcis": (đồng nghĩa: "Citrus × limonum" thứ "dulcis"): cam núi Trung Quốc, cam ngọt Trung Quốc.
- "Citrus medica" thứ "sarcodactylis": (đồng nghĩa: "Citrus medica" thứ "digitata"): phật thủ
- "Citrus natsudaidai": quýt đắng Nhật Bản
- "Citrus oto": cam vàng
- "Citrus paratangerina": quýt Ladu
- "Citrus pennivesiculata"
- "Citrus ponki"
- "Citrus pseudogulgul"
- "Citrus pseudo-sunki"
- "Citrus pyriformis": (đồng nghĩa: "Citrus × limon" thứ "pyriformis", "Citrus × limon" giống 'American Wonder'): cam hình lê.
- "Citrus reshni": (đồng nghĩa: "Citrus reticulata" giống 'Cleopatra', "Citrus reticulata" giống 'Spice'): quất quả nhỏ vỏ rời.
- "Citrus reshni" thứ "canaliculata"
- "Citrus reticulata": (đồng nghĩa: "Sinocitrus reticulata", "Citrus nobilis"): cam ngọt, quýt ngọt, khoan bì cam, khoan bì quất.
- "Citrus nobilis" thứ "microcarpa": niêm bì quất, quýt vỏ dính, sảnh, cam sành.
- "Citrus nobilis" thứ "nobilis": cam sành.
- "Citrus nobilis" thứ "typica": cam
- "Citrus reticulata" giống 'Tangerine': (đồng nghĩa: "Citrus tangerina"): Quýt
- "Citrus reticulata" nhóm trồng Tangerine giống 'Clementin': "Citrus clementina", "Citrus nobilis" thứ "chrysocarpa", "Citrus reticulata" thứ "clementina": quất vỏ rời, quýt tiếu.
- "Citrus reticulata" nhóm trồng Tangerine giống 'Red Tangerine': quất hồng
- "Citrus reticulata" nhóm trồng Tangerine giống 'Dancy Tangerine'
- "Citrus reticulata" thứ "chachiensis": (đồng nghĩa: "Citrus reticulata" giống 'Chachi ', "Sinocitrus chachiensis", "Citrus chachiensis"): cam cành chè
- "Citrus reticulata" thứ "deliciosa": (đồng nghĩa: "Citrus nobilis", "Citrus nobilis" thứ "deliciosa", "Citrus reticulata", "Citrus deliciosa", "Citrus tangerina", "Citrus reticulata" giống 'Tangerina', "Citrus reticulata" giống 'Fuju'): quýt xiêm, phúc quất, mật quất
- "Citrus reticulata" thứ "erythrosa": (đồng nghĩa: "Citrus reticulata" giống 'Zhuju', "Citrus erythrosa"): quýt đỏ
- "Citrus reticulata" thứ "kinokuni": (đồng nghĩa: "Citrus reticulata" giống 'Kinokuni', "Citrus kinokuni"): quýt ngọt Nam Phong, quýt ngọt tiền vàng.
- "Citrus reticulata" thứ "poonensis": "Citrus poonensis", "Citrus reticulata" giống 'Oneco', "Citrus reticulata" giống 'Poongan': cam ngọt Trung Quốc
- "Citrus reticulata" thứ "salicifolia": quýt lá liễu
- "Citrus reticulata" thứ "satsuma": (đồng nghĩa: "Citrus unshiu" thứ "satsuma"): cam ngọt Ôn Châu, cam Satsuma.
- "Citrus reticulata" thứ "suavissima": (đồng nghĩa: "Citrus reticulata" giống 'Suavissima', "Citrus suavissima"): cam Âu
- "Citrus reticulata" thứ "subcompressa": (đồng nghĩa: "Citrus reticulata" giống 'Subcompressa', "Citrus subcompressa"): quýt ngọt hoàng nham
- "Citrus reticulata" thứ "succosa": (đồng nghĩa: "Citrus reticulata" giống 'Succosa', "Citrus succosa"): quýt ngọt thiên thai
- "Citrus reticulata" thứ "suhoiensis": (đồng nghĩa: "Citrus reticulata" giống 'Suhoiensis', "Citrus suhoiensis"): cam tứ hồi
- "Citrus reticulata" thứ "tankan": (đồng nghĩa: "Citrus reticulata" giống 'Jiaogan', "Citrus tankan"): tiêu cam
- "Citrus reticulata" thứ "tardiferax": (đồng nghĩa: "Citrus reticulata" giống 'Tardiferax'):
- "Citrus reticulata" thứ "unshiu": (đồng nghĩa: "Citrus reticulata" giống 'Wenzhou', "Citrus reticulata" giống 'Wenzhou Migan', "Citrus unshiu", "Citrus reticulata" giống 'Unshu', "Citrus nobilis" thứ "unshiu"): cam ngọt Ôn Châu, cam Nhật Bản, cam Satsuma
- "Citrus unshiu" thứ "praecox"
- "Citrus rocarpa"
- "Citrus × sinensis": (đồng nghĩa: "Citrus × aurantium" thứ "sinensis", "Aurantium sinense"): cam ngọt, cam
- "Citrus × sinensis" giống 'Jaffa': (đồng nghĩa: "Citrus × sinensis" giống 'Shamouti'): cam Palestin.
- "Citrus × sinensis" giống 'Valencia': cam Valencia
- "Citrus × sinensis" thứ "brasiliensis": "Citrus × sinensis" (nhóm Navel) giống 'Bahia'.: cam Bahia, cam Brasil
- "Citrus × sinensis" (nhóm Blood) giống 'Maltese Blood'
- "Citrus × sinensis" (nhóm Blood) giống 'Ruby Blood'
- "Citrus × sinensis" (nhóm Blood) giống 'Sanguine': cam máu
- "Citrus × sinensis" (nhóm Blood) giống 'Saint Michael' (đồng nghĩa: "Citrus × sinensis" (nhóm Blood) giống 'St Michael')
- "Citrus × sinensis" (nhóm Navel) giống 'Lane's Late': cam Úc
- "Citrus × sinensis" (nhóm Navel) giống 'Leng': cam Leng navel, cam vỏ mỏng
- "Citrus × sinensis" (nhóm Navel) giống 'Washington' (đồng nghĩa: "Citrus × sinensis" giống 'Washington Navel'): cam "Washington Navel".
- "Citrus sudachi"
- "Citrus suhuiensis" (đồng nghĩa: "Citrus reticulata" thứ "austera")
- "Citrus sulcata"
- "Citrus sunki" (đồng nghĩa: "Citrus reticulata" thứ "austera"): quýt chua
- "Citrus taiwanica": Cam Đài Loan.
- "Citrus takuma-sudachi"
- "Citrus tamurana"
- "Citrus × tangelo": quả lai giữa quýt và bưởi được gọi là tangelo. Mặc dù được lai với bưởi nhưng quả này không có vị đắng của bưởi mà chỉ có vị ngọt của quýt.
- "Citrus tardiva" (đồng nghĩa: "Citrus reticulata" thứ "austera", "Citrus sunki"?): cam ngọt Nhật Bản
- "Citrus temple"
- "Citrus x paradisi": "Citrus paradisi", "Citrus grandis" thứ "racemosa", "Citrus decumana": bưởi đắng, bưởi chùm
- "Citrus x paradisi" giống 'Marsh'
- "Citrus x paradisi" giống 'Wheeny'
- "Citrus x paradisi" (nhóm cùi hồng) giống 'Foster'
- "Citrus x paradisi" (nhóm cùi hồng) giống 'Red Blush': (đồng nghĩa: "Citrus x paradisi" (nhóm cùi hồng) giống 'Ruby'.)
- "Citrus yatsushiro": quýt yatsushiro.

== Liên kết ngoài ==
- Freitas de Araújo, E., Paganucci de Queiroz, L. và Machado, M. A. 2003. What is "Citrus"? Taxonomic implications from a study of cp-DNA evolution in the tribe Citreae (Rutaceae subfamily Aurantioideae). "Organisms Diversity & Evolution" 3(1): 55-62 (tóm tắt trực tuyến tại đây)
- Nicolosi, E., Z. N. Deng, A. Gentile, S. La Malfa, G. Continella và E. Tribulato. 2000. "Citrus" phylogeny and genetic origin of important species as investigated by molecular markers. "Theoretical and Applied Genetics" 100(8): 1155 - 1166 (tóm tắt trực tuyến tại đây).
- www.archive.suite101.com/article.cfm/organic/44712 Grow Organic Citrus
- Home Citrus Growers
- Phân loại tên gọi chi Citrus
- Phân loại chi Citrus (tóm tắt)
- Quả trong chi Citrus từ Đại học Purdue
- Võ Văn Chi, Từ điển Cây Thuốc Việt Nam, Nhà xuất bản Y Học Hà Nội, tr 172, 2000.