Đoàn Chí Huyền

Đoàn Hùng (; 598 – 642), thường dùng tên tự Chí Huyền (), quê quán ở Trâu Bình, Tề Châu, là võ tướng và công thần đầu thời Đường. Ông có công lớn trong việc phò tá Lý Thế Dân trong sự biến Huyền Vũ môn, và được vẽ tranh đưa vào Lăng Yên Các. Hậu duệ là Đoàn Văn Xương và Đoàn Thành Thức đều nổi tiếng về tài năng văn học. 

==Tiểu sử==
Cha của ông là Đoàn Yển Sư, giữ chức Thư tá tại Thái Nguyên. Khi Lý Uyên khởi binh, Đoàn Chí Huyền được phong làm Quân Đầu Hữu Lĩnh Đại Đô đốc phủ. Năm Đại Nghiệp thứ 13 nhà Tùy (617), ông lập công lớn trong trận Đồng Quan, đánh bại và bắt sống tướng nhà Tùy là Khuất Đột Thông. Nhờ công lao này, ông được phong Quang Lộc Đại phu và Lâm Tế Huyện hầu. Sau đó, ông theo Tần vương Lý Thế Dân đi dẹp loạn Tiết Cử và Lưu Vũ Chu. Nhờ vậy mà ông được phong Lạc Du phủ Phiêu Kỵ Tướng quân, tiến tước Vũ An Quận công, được thực ấp hai nghìn hộ. Trong chiến dịch đánh dẹp Vương Thế Sung, ông xung phong đi đầu, thâm nhập sâu vào trận địa địch. Khi ngựa kiệt sức mà chết, ông bị quân địch bắt sống. Hai kỵ binh địch kẹp tóc ông dẫn đi. Đến lúc sắp qua sông Lạc Thủy, Đoàn Chí Huyền bất ngờ vùng dậy, kéo cả hai người địch ngã ngựa, rồi đoạt ngựa phi về doanh trại. Quân địch hàng trăm kỵ binh đuổi theo phía sau, nhưng vì sợ sự dũng mãnh của ông nên không dám áp sát.

Trong cuộc tranh giành quyền lực giữa Lý Thế Dân với Thái tử Lý Kiến Thành và Tề vương Lý Nguyên Cát, Đoàn Chí Huyền một lòng trung thành với Lý Thế Dân, không bị cám dỗ bởi vàng bạc lụa là của hai người kia. Năm Vũ Đức thứ 9 (626), trong sự biến Huyền Vũ môn, ông cùng với Uất Trì Kính Đức hợp sức tiêu diệt Lý Kiến Thành và Lý Nguyên Cát. Sau khi Đường Thái Tông lên ngôi, ông liên tiếp được thăng làm Tả Kiêu vệ Đại tướng quân, Đô đốc Lương Châu, tiến phong Phàn Quốc công, được hưởng lộc thực phong chín trăm hộ. Sau đó, ông giữ nguyên chức cũ và kiêm nhiệm Đô đốc Nguyên Châu, thống lĩnh Tổng quản Hành quân Thừa Phong Đạo đi chinh phạt Thổ Dục Hồn. Không lâu sau, cha ông là Đoàn Yển Sư qua đời, ông phải rời chức để chịu tang. Nhưng rất nhanh sau đó, ông được phục hồi lại chức vụ cũ. Khi Trưởng Tôn Hoàng hậu qua đời, Đoàn Chí Huyền cùng với Vũ Văn Sĩ Cập lần lượt thống lĩnh các quan văn võ đưa tang qua Túc Chương môn.

Năm Trinh Quán thứ 11 (637), Thái Tông định chế độ thế phong, ông được phong Thứ sử Kim Châu, cải phong làm Bao Quốc công. Năm Trinh Quán thứ 12 (638), ông kiêm nhiệm Vũ Hầu Đại tướng quân, không lâu sau chuyển làm Hữu Vệ Đại tướng quân. Năm Trinh Quán thứ 14 (640), ông được gia thêm chức Trấn Quân Đại tướng quân. Năm Trinh Quán thứ 16 (642), vì quá đau buồn trước sự qua đời của mẫu thân, ông phát bệnh rồi không lâu sau mất tại phủ đệ ở Lễ Tuyền Lý tại kinh sư, hưởng thọ 45 tuổi. Ông được truy tặng Phụ Quốc Đại tướng quân, Đô đốc Dương Châu. Thụy hiệu là Trung Tráng. Hình tượng của ông được vẽ và lưu tại Hấp Võ Các (tên trước của Lăng Yên Các). Tháng Giêng năm Trinh Quán thứ 17 (643), tranh vẽ về ông trong Lăng Yên Các, xếp ở vị trí thứ Mười.

==Ảnh hưởng==
Trong các truyện dân gian Trung Quốc và một số tiểu thuyết cổ điển, Đoàn Chí Huyền thường bị gọi nhầm thành Đoàn Chí Viễn (段志远) hoặc Đoàn Chí Hiền (段志贤). Trong những câu chuyện dân gian này, Đoạn Chí Huyền là một trong bốn cận vệ thân cận (cùng với Mã Tam Bảo, Lưu Hoằng Cơ, và Ân Khai Sơn) bảo vệ Lý Thế Dân. Ông được cho là đã bị tướng Uyên Cái Tô Văn (Yŏn Kaesomun) của Cao Câu Ly giết chết trong một cuộc chiến giữa nhà Đường và Cao Câu Ly.

==Gia đình==
- Ông nội: Đoàn Viện (段瑗), giữ chức Huyện lệnh Bình Lăng thời Bắc Tề.
- Cha: Đoàn Yển Sư (段偃师), cuối thời Tùy làm Tư pháp Thư tá quận Thái Nguyên. Ông theo Lý Uyên khởi binh, giữ các chức vụ quan trọng như Tán kị Thường thị, Thứ sử Dĩnh Châu, được phong tước Khai Quốc công huyện Ích Đô. Sau khi mất, ông được tặng chức Đô đốc Hồng Châu, thụy hiệu Tín Công.
- Anh trai: Đoàn Hội (段会), tự Chí Hợp (志合). Đầu thời Đường được phong Triều tán Đại phu. Nhờ công lao mà được phong Chí Tiết Xa kỵ Tướng quân. Sau đó, nhờ công giữ Hạo Châu mà được phong Khai phủ Nghi đồng. Lâu sau, được phong Tả Kiêu vệ Sóc Pha phủ Chiết Xung Đô úy và Khai quốc Nam huyện Khúc Oa. Ông mất vào ngày 17 tháng 7 năm Vĩnh Huy thứ 3 (26/8/652) tại nhà Tư Huân thuộc Thượng Thư tỉnh, thọ 59 tuổi. An táng tại núi Mang Sơn, Lạc Dương. Vợ là Lã thị (mất năm 653).
- Em trai: Đoàn Chí Cảm (段志感), khi Đoàn Chí Huyền sắp mất vào năm Trinh Quán thứ 16, ông được Đường Thái Tông phong làm Tả Vệ Lang tướng ngũ phẩm.
- Trưởng nam: Đoàn Toản (段瓚), thừa kế tước Bao Quốc công. Dưới thời Võ Tắc Thiên giữ chức Tả Đồn vệ Đại tướng quân.
- Cháu nội: Đoàn Hoài Giản (段怀简), thừa kế tước Bao Quốc công. Thời Khai Nguyên của Đường Huyền Tông giữ chức Thái tử Chiêm sự.
- Cháu nội: Đoàn Hoài Cổ (段怀古).
- Cháu nội: Đoàn Hoài Nghệ (段怀艺), giữ chức Thứ sử Phường Châu.
- Thứ nam: Đoàn Quán (段瓘), giữ chức Phù Tỷ lang, Triều Ấp lệnh.
- Cháu nội: Đoàn Hoài Sưởng (段怀昶), giữ chức Tham quân Đức Châu.
-  Chắt: Đoàn Thừa Tông (段承宗; 686–753), giữ chức Trường sử quận Tấn Lăng,
-   Cháu đời thứ 4: Đoàn Tiển (段铣).
- Cháu nội: Đoàn Hoài Hiểu (段怀晈).
-  Chắt: Đoàn Ngạc (段谔).
-   Cháu bốn đời: Đoàn Văn Xương (段文昌), được phong Trâu Bình công. Ông giữ chức Tể tướng dưới thời Đường Mục Tông.
-    Cháu năm đời: Đoàn Thành Thức (段成式), nhà thơ và văn nhân nổi tiếng, tác giả của thi phẩm "Diệp hạn".
- Cháu nội: Đoàn Hoài Yến (段怀晏).
- Thứ nam: Đoàn Khuê (段珪).
- Cháu nội: Đoàn Hoài Bản (段怀本), giữ chức Lễ bộ Lang trung, Thứ sử Tô Châu.

==Tham khảo==
- Cựu Đường thư quyển 68, liệt truyện 18 – Đoàn Chí Huyền truyện
- Tân Đường thư quyển 89, liệt truyện 14 – Đoàn Chí Huyền truyện