Kinh Vu Lan Bồn

Kinh Vu Lan Bồn (, ) là một kinh Phật giáo Đại thừa ngắn trong Đại tạng kinh tiếng Hán, được ghi số T 16, 685 trong Đại chính Tân tu Đại tạng kinh. Kinh kể việc tôn giả Mục-kiền-liên () dùng thần thông thấy mẹ mình đọa làm ngạ quỷ, rồi theo lời dạy của Phật Thích-ca Mâu-ni tổ chức lễ cúng dường Tăng vào ngày rằm tháng bảy (ngày Tự tứ) để cứu độ cha mẹ nhiều đời.

Trong không gian Phật giáo Đông Á, "Kinh Vu Lan Bồn" được coi là một trong những văn bản kinh điển quan trọng làm cơ sở cho pháp hội Vu Lan Bồn (lễ cô hồn) và các nghi lễ cúng dường, cầu siêu cho tổ tiên và chúng sinh không thân quyến. Tại Nhật Bản, bản kinh được sử dụng làm nền tảng kinh điển cho lễ Obon (urabon-e) tưởng niệm người đã khuất. Trong truyền thống Phật giáo Việt Nam, kinh này gắn với Lễ Vu Lan (rằm tháng bảy âm lịch) và thường được hiểu như ngày báo hiếu cha mẹ, tưởng nhớ tổ tiên.

== Định nghĩa và phạm vi ==
Trong Hán tạng, "Kinh Vu Lan Bồn" là một kinh Hán văn, một quyển, được xếp trong tập 16 của Đại chính Tân tu Đại tạng kinh với mã số T 685. Bản giải đề của thư viện ni viện Hương Quang (Đài Loan) mô tả đây là một kinh ngắn thuật lại việc Mục-kiền-liên chứng đắc lục thông, dùng đạo nhãn tìm cha mẹ để báo ân và thấy mẹ mình sinh vào cõi ngạ quỷ, thân hình đói khát tiều tụy. Các bài viết phổ thông về nguồn gốc lễ Vu Lan tại Việt Nam cũng tóm lược nội dung kinh xoay quanh sự tích Mục-kiền-liên cứu mẹ thoát khỏi kiếp ngạ quỷ.

Bản dịch tiếng Anh trong tập "Apocryphal Scriptures" tóm lược nội dung kinh như sau: Mục-kiền-liên dâng bát cơm cho mẹ nhưng thức ăn hóa thành than nóng; ông bạch Phật và được dạy phải nương sức oai thần của mười phương Tăng bằng cách chuẩn bị các món ăn, hương hoa, y phục, vật dụng thiết yếu đặt trong "bồn Vu Lan" để cúng dường Tăng chúng vào ngày tự tứ rằm tháng bảy, rồi hồi hướng công đức cho cha mẹ hiện đời và bảy đời quá khứ. Cấu trúc kinh vì thế gắn chặt với một pháp hội mang tên Vu Lan Bồn, vừa có tính cúng dường Tăng bảo vừa là lễ cầu siêu, báo hiếu cho tổ tiên.

Trong các nghiên cứu về Phật giáo Trung Hoa, "Kinh Vu Lan Bồn" thường được xếp vào nhóm các "kinh hiếu đạo" vì kết hợp đề tài hiếu thảo với giáo lý về nghiệp báo, luân hồi và hồi hướng công đức. Kenneth K. S. Ch'en, khi bàn về "Kinh Vu Lan Bồn" , cho rằng những kinh loại này đóng vai trò quan trọng trong việc biểu đạt hiếu đạo trong ngôn ngữ tu tập và công đức, qua đó giúp Phật giáo đối thoại với truyền thống Nho giáo vốn nhấn mạnh hiếu hạnh trong khuôn khổ gia đình. Imre Hamar, trong một nghiên cứu về cách Phật giáo diễn giải lại khái niệm gia đình Nho giáo, cho rằng dựa trên tư tưởng tái sinh vô tận và cơ chế chuyển công đức, hiếu đạo trong truyền thống Phật giáo được mở rộng thành một dạng "từ bi phổ quát" đối với mọi chúng sinh, và các nghi lễ dựa trên "Kinh Vu Lan Bồn" là một ví dụ quan trọng cho xu hướng này.

== Lịch sử và phát triển ==
=== Truyền thống gán dịch giả và kinh lục Hán tạng ===
Theo các kinh lục cổ Trung Hoa và bản giải đề Hán văn, "Kinh Vu Lan Bồn" được truyền thống gán là bản dịch của pháp sư Trúc Pháp Hộ (Dharmarakṣa, thế kỷ 3) đời Tây Tấn. Tuy nhiên, một số mục lục sớm không ghi kinh này trong danh mục dịch phẩm của Trúc Pháp Hộ, khiến vấn đề dịch giả trở thành chủ đề thảo luận trong giới nghiên cứu văn hiến Hán tạng hiện đại.

Bản dịch Anh trong "Apocryphal Scriptures" cho biết trong truyền thống Hán tạng, kinh thường được xem là một trong các văn bản kinh điển dùng trong lễ Vu Lan Bồn, được lưu hành rộng rãi từ thời Nam Bắc triều và nhà Tùy, bất kể những nghi vấn về nguồn gốc Ấn Độ hay Trung Hoa của văn bản.

=== Quan điểm nghiên cứu hiện đại và vấn đề "nghi ngụy kinh" ===
Trong phần dẫn nhập cho bản dịch "The Ullambana Sutra", Shōjun Bandō tổng hợp ý kiến của nhiều học giả hiện đại và cho rằng văn bản hiện còn của "Kinh Vu Lan Bồn" nhiều khả năng được biên tập tại Trung Quốc, dựa trên chất liệu truyện kể và nghi lễ có gốc Ấn Độ, vào khoảng giữa thế kỷ 6. Theo ông, việc gán tên Trúc Pháp Hộ có thể phản ánh uy tín của vị dịch giả này trong truyền thống hơn là ghi chép lịch sử dịch thuật theo nghĩa chặt.

Robert E. Buswell, trong phần dẫn nhập cho tập sách "Chinese Buddhist Apocrypha", dùng thuật ngữ "Buddhist apocrypha" để chỉ các kinh văn được sáng tác tại Đông Á trên mô hình kinh điển Ấn Độ nhưng không có bản tương ứng rõ ràng trong các bộ phận kinh điển Ấn Độ còn lại, đôi khi được gán tên dịch giả hay nguồn gốc Ấn Độ nhằm tăng uy tín. Dựa trên tiêu chí này, nhiều nhà nghiên cứu xếp "Kinh Vu Lan Bồn" vào nhóm kinh "nghi ngụy" thuộc Hán tạng.

Imre Hamar, trong bài viết về "apocryphal scriptures" trong Hán tạng, nhấn mạnh rằng việc xếp một số kinh như "Vu Lan Bồn" vào loại "nghi ngụy" không nhằm phủ nhận giá trị của chúng, mà để chỉ ra rằng rất nhiều văn bản quan trọng trong lịch sử Phật giáo Đông Á được biên tập tại Trung Quốc, phản ánh nhu cầu tôn giáo và xã hội địa phương.

=== Thuật ngữ "Vu Lan Bồn" và vấn đề ngữ nguyên ===
Trong truyền thống Hán văn, "盂蘭盆" thường được giải thích là âm dịch của một từ Phạn được hiểu là "đảo huyền" (bị treo ngược), nên "Kinh Vu Lan Bồn" cũng được diễn giải như "kinh giải đảo huyền", nhấn mạnh việc cứu chúng sinh đang chịu khổ như bị treo ngược.

Nghiên cứu ngữ nguyên của Seishi Karashima đề xuất một cách giải thích khác: ông cho rằng "yulanpen" có thể bắt nguồn từ một từ gốc Ấn Độ chỉ "bát" hay "mâm cơm" dùng trong lễ Tự Tứ (pravāraṇā, ngày kết thúc an cư mùa mưa), từ đó hiểu Vu Lan Bồn trước hết là "bồn" hay "khay" đựng đồ cúng dường Tăng. Karashima cho rằng cách hiểu "đảo huyền" có thể là một diễn giải dân gian về sau, trong khi lớp nghĩa nguyên thủy gắn với nghi lễ trai Tăng ngày mãn hạ.

== Đặc điểm, cấu trúc và nội dung ==
=== Cấu trúc và bối cảnh mở đầu ===
Bản giải đề Hán văn chia "Kinh Vu Lan Bồn" thành ba phần: phần tự (duyên khởi), phần chánh tông (giáo pháp cứu độ) và phần lưu thông (khuyến khích phổ biến). Phần mở đầu đặt bối cảnh Phật đang ở tinh xá Kỳ Viên tại thành Xá-vệ; Mục-kiền-liên vừa chứng lục thông, khởi tâm muốn báo hiếu cha mẹ nên dùng đạo nhãn quan sát, thấy mẹ mình vì ác nghiệp nên sinh vào cõi ngạ quỷ, đói khát đến nỗi thân hình chỉ còn da bọc xương.

=== Cốt truyện chính ===
Theo bản dịch Anh trong "Apocryphal Scriptures", sau khi thấy mẹ sinh làm ngạ quỷ, Mục-kiền-liên mang bát cơm dâng mẹ, nhưng cơm vừa đến miệng liền hóa thành than hồng, mẹ không thể ăn được. Đau khổ vì bất lực, ông quay về bạch Phật, mong được chỉ dạy cách cứu mẹ. Phật dạy rằng một mình Mục-kiền-liên không đủ sức chuyển hóa nghiệp chướng sâu nặng của mẹ, mà phải nương công đức thanh tịnh của mười phương Tăng chúng.

Phật chỉ bày nghi thức: vào ngày rằm tháng bảy, là ngày Tự tứ sau ba tháng an cư mùa mưa, hàng Phật tử nên chuẩn bị "các món ăn trăm vị, ngũ quả, hương, đèn, y phục, ngọa cụ" đặt trong "bồn Vu Lan" để cúng dường những vị Tăng đã an cư tu tập, rồi hồi hướng công đức cho cha mẹ hiện đời và bảy đời quá khứ. Nhờ sức oai thần của Tăng đoàn và công đức cúng dường, mẹ Mục-kiền-liên được thoát khỏi cảnh khổ, đồng thời cha mẹ nhiều đời cũng được lợi lạc.

Phần kết của kinh mở rộng lời dạy này cho toàn thể bốn chúng đệ tử, khuyên ai có lòng hiếu kính đều nên tu hành và cúng dường theo pháp Vu Lan để cầu phúc cho cha mẹ hiện tiền được an vui, cha mẹ quá khứ lìa cõi ác, sinh về cõi lành.

=== Chủ đề hiếu đạo và hồi hướng công đức ===
Nhiều nghiên cứu xem "Kinh Vu Lan Bồn" là ví dụ tiêu biểu cho nỗ lực của Phật giáo Trung Hoa trong việc diễn đạt hiếu đạo bằng khung giáo lý nghiệp báo và công đức. Kenneth K. S. Ch'en phân tích rằng các kinh "hiếu đạo" như "Vu Lan Bồn" và "Phật thuyết phụ mẫu ân trọng nan báo kinh" đã tái định nghĩa hiếu hạnh: thay vì chỉ là phụng dưỡng cha mẹ trong đời sống gia đình, hiếu còn được thực hiện bằng cách tu tập, cúng dường và chuyển công đức cho cha mẹ trong nhiều đời nhiều kiếp.

Trên nền đó, Hamar cho rằng khi kết hợp tư tưởng tái sinh với quan niệm "mọi chúng sinh đều từng là cha mẹ ta", hiếu đạo trong Phật giáo được nâng lên thành một nguyên tắc đạo đức phổ quát: người con hiếu không chỉ chăm sóc cha mẹ hiện đời mà còn chăm sóc tất cả chúng sinh như cha mẹ nhiều đời, và điều này trở thành động lực quan trọng cho thực hành Bồ Tát đạo trong bối cảnh Đông Á.

Guang Xing, khi bàn về lễ Vu Lan Bồn và thờ cúng tổ tiên, nhấn mạnh cơ chế hồi hướng công đức trong kinh: nhân vật Mục-kiền-liên dù có thần thông bậc nhất vẫn không tự mình cứu được mẹ, mà phải nương công đức tập thể của Tăng đoàn; sự cứu độ diễn ra thông qua hành vi cúng dường và hồi hướng, chứ không phải qua cảm xúc hiếu thảo thuần túy. Điều này cho thấy sự gặp gỡ giữa hiếu đạo truyền thống và quan niệm Phật giáo về cộng đồng tu sĩ, nghiệp lực và chuyển công đức.

== Ảnh hưởng và nghi lễ liên quan ==
=== Lễ Vu Lan Bồn và lễ Trung nguyên tại Trung Quốc ===
Các nghiên cứu về lễ cô hồn trung cổ Trung Quốc cho thấy "Kinh Vu Lan Bồn" cùng các kinh liên hệ là văn bản kinh điển cốt lõi của một pháp hội diễn ra vào rằm tháng bảy, nơi người sống cúng dường cho tổ tiên và các "cô hồn uổng tử". Dựa trên tổng thuật của các tác giả như Stephen F. Teiser và Imre Hamar, Guang Xing cho thấy từ đời Đường, nghi thức Vu Lan Bồn được tổ chức rộng rãi tại các tự viện và không gian cộng đồng, với sự tham gia của nhiều tầng lớp xã hội.

Guang Xing mô tả rằng trong các lễ Vu Lan Bồn thời trung cổ, người ta lập đàn, bày "bồn Vu Lan" với các món ăn, đồ uống, hương hoa, y phục để cúng dường chư Tăng, đồng thời tụng niệm kinh văn về Mục-kiền-liên cứu mẹ và hồi hướng công đức cho cha mẹ, thân quyến nhiều đời. Qua quá trình đó, lễ Vu Lan Bồn trở thành một mắt xích quan trọng giữa thờ cúng tổ tiên bản địa và giáo lý nghiệp báo của Phật giáo.

Các bài viết tổng quan về lễ Vu Lan và tháng "cô hồn" trên báo chí Việt Nam khi giới thiệu nguồn gốc lễ hội Trung nguyên ở Trung Quốc cũng nhắc tới lễ Yulanpen (Vu Lan Bồn) và câu chuyện Mục-kiền-liên cứu mẹ như nền tảng Phật giáo của lễ hội.

=== Lễ Obon tại Nhật Bản ===
Trong phần dẫn nhập bản dịch "The Ullambana Sutra", Bandō cho biết kinh này là cơ sở kinh điển trực tiếp của lễ Obon (urabon-e) tại Nhật Bản. Ông dẫn các ghi chép trong "Nhật Bản thư kỷ" về nghi lễ urabon-e sớm được tổ chức trong hoàng thất, và nhận xét rằng qua nhiều thế kỷ, Obon đã trở thành một trong những lễ hội tôn giáo và gia tộc quan trọng nhất tại Nhật, kết hợp cúng dường Tam bảo với tưởng niệm tổ tiên.

Các mô tả hiện đại về Obon thường nhấn mạnh những yếu tố như tụng niệm kinh điển liên hệ đến Vu Lan Bồn, cúng dường, đốt đèn, thả đèn và các hình thức tưởng nhớ người đã khuất trong gia đình, cho thấy sự tiếp nối giữa cấu trúc nghi lễ nêu trong kinh và thực hành tín ngưỡng Nhật Bản.

=== Nghi lễ Vu Lan trong Phật giáo Việt Nam ===
Bài nghiên cứu của Nguyễn Thị Phương Dung về nghi lễ Ullumbana trong truyền thống Phật giáo Việt Nam cho thấy lễ Vu Lan hiện nay mang tính tổng hợp: một mặt tiếp thu mô hình trai Tăng rằm tháng bảy từ truyền thống Hán tạng dựa trên "Kinh Vu Lan Bồn", mặt khác lồng ghép các yếu tố văn hóa bản địa như lễ Bông hồng cài áo, hình thức tụng niệm, diễn ngâm văn kệ báo hiếu và các sinh hoạt văn hóa - nghệ thuật chủ đề hiếu đạo.

Ngoài nghi lễ tụng "Kinh Vu Lan Bồn" và cúng dường trai Tăng, nhiều tự viện Việt Nam còn tổ chức lễ cúng cô hồn, phóng sinh, các buổi thuyết pháp về hiếu đạo và hoạt động từ thiện xã hội trong mùa Vu Lan, qua đó làm sâu sắc thêm ý nghĩa báo hiếu và lòng biết ơn cha mẹ, tổ tiên.

== Tranh luận và phê bình ==
=== Tính chất "nghi ngụy" và giá trị tôn giáo ===
Việc xếp "Kinh Vu Lan Bồn" vào nhóm "nghi ngụy kinh" trong Hán tạng là một chủ đề tranh luận. Dựa trên khảo sát văn bản và so sánh với các bản kinh Phạn, Pali, nhiều học giả cho rằng kinh được biên tập tại Trung Quốc, không trực tiếp dịch từ một nguyên bản Ấn Độ hiện còn, nên được phân loại là "apocrypha" theo nghĩa của Buswell.

Tuy nhiên, Hamar và một số tác giả khác lưu ý rằng việc gắn nhãn "nghi ngụy" không làm giảm giá trị tôn giáo hay lịch sử của kinh: trong thực tế lịch sử, "Kinh Vu Lan Bồn" đã đóng vai trò nền tảng cho những nghi lễ và thực hành quan trọng như lễ Vu Lan Bồn, Ghost Festival, Obon ở nhiều nước Đông Á.

=== Ngữ nguyên "yulanpen/ullambana" ===
Như đã nêu, truyền thống Hán văn thường giải thích "yulanpen" là âm dịch của một từ Phạn mang nghĩa "bị treo ngược" và diễn giải kinh theo hướng "giải đảo huyền". Cách hiểu này gắn liền với hình ảnh chúng sinh trong cõi ngạ quỷ chịu khổ cực độ, cần được cứu thoát nhờ công đức cúng dường.

Nghiên cứu của Karashima đề xuất một hướng đọc khác, coi "yulanpen" gần với một từ gốc chỉ "bát" hay "khay cơm" trong lễ pravāraṇā, từ đó nhấn mạnh kinh như một văn bản nghi lễ quy định hình thức cúng dường Tăng ngày mãn hạ hơn là một bản văn thuần túy đạo đức về hiếu đạo. Sự tồn tại song song của hai cách giải thích này cho thấy diễn trình tiếp biến và tái diễn giải kinh điển trong truyền thống Phật giáo Đông Á.

== Thuật ngữ liên quan ==
- Vu Lan Bồn (盂蘭盆): tên Hán của kinh và pháp hội, thường được hiểu vừa là "bồn Vu Lan" dùng để đựng đồ cúng dường Tăng, vừa được diễn giải như "giải đảo huyền" trong truyền thống chú giải Trung Hoa.
- : tên tiếng Phạn thường được dùng trong các bản dịch chuyển tự latinh của kinh, gắn với các thảo luận về ngữ nguyên và ý nghĩa của lễ hội Vu Lan Bồn.
- Pháp hội Vu Lan Bồn: nghi thức cúng dường chư Tăng vào ngày rằm tháng bảy để cầu siêu cha mẹ nhiều đời, được mô tả trực tiếp trong kinh và là cơ sở của lễ hội Ghost Festival/Yulanpen, Obon và Vu Lan tại các nước Phật giáo Đông Á.
- Kinh hiếu đạo: thuật ngữ chỉ nhóm kinh đề cao hiếu hạnh như "Kinh Vu Lan Bồn" và "Kinh Phật thuyết phụ mẫu ân trọng nan báo", thường được dùng trong các nghiên cứu về tương tác giữa Phật giáo và hệ giá trị Nho giáo.

== Xem thêm ==
- Hiếu thảo trong Phật giáo
- Mục Liên cứu mẹ
- Lễ Vu Lan
- Obon
- Ngụy kinh Phật giáo Trung Quốc