Áo Nhật bình

Áo Nhật Bình là một loại trang phục truyền thống Việt Nam dành cho nữ giới thuộc hoàng tộc và tầng lớp quý tộc dưới triều nhà Nguyễn (1802–1945). Đây là một loại lễ phục được sử dụng trong các dịp quan trọng như Tết Nguyên Đán, cưới hỏi, hoặc các buổi thiết triều. Áo nổi bật với thiết kế hình chữ nhật và các hoa văn cung đình tinh xảo, thể hiện địa vị cao quý của người mặc.

== Lịch sử ==
Áo Nhật Bình xuất hiện từ thời chúa Nguyễn ở Đàng Trong, nhưng được định hình rõ rệt và phát triển toàn diện dưới triều đại nhà Nguyễn. Tên gọi "Nhật Bình" bắt nguồn từ phần cổ áo có hình chữ nhật ("nhật") và bố cục cân đối, hài hòa ("bình").

Dưới thời Gia Long và Minh Mạng, áo Nhật Bình được quy định rõ ràng về màu sắc, hoa văn và chất liệu theo phẩm cấp của người mặc. Đây là lễ phục chính thức của các phi tần, công chúa, hoàng hậu và nữ giới trong hoàng tộc. Nhiều quy định trang phục cung đình, bao gồm cả Nhật Bình, được ghi chép trong bộ sử chính thức này.

== Kiểu dáng và đặc điểm ==
=== Hoa văn, chất liệu và kiểu dáng ===
Áo Nhật Bình có dạng áo rộng, tay dài, hai tà trước, đặc trưng bởi phần cổ áo hình chữ nhật lớn, viền bằng vải màu nổi và trang trí bằng các họa tiết truyền thống như phụng, hoa sen, bát bửu, vân mây... Chất liệu thường sử dụng là lụa, gấm hoặc lụa sa, với màu sắc tươi sáng như đỏ, vàng, lam, tím... phản ánh đẳng cấp và thân phận người mặc.

Phụ kiện đi kèm gồm khăn vấn, trâm cài, vòng cổ, thắt lưng và hài thêu. Trong nghi lễ cung đình, áo Nhật Bình thường được mặc cùng với khăn vành dây hoặc mấn.

Các minh họa áo Nhật Bình đầu thế kỷ XX còn được ghi lại trong tài liệu như bộ sưu tập "Nghệ thuật minh họa áo mũ thời Nguyễn" của Trần Minh Nhựt.

=== Phân định theo phẩm cấp ===
Mỗi cấp bậc trong cung đình được quy định màu sắc, họa tiết và phụ kiện khác nhau:

- Hoàng hậu: mặc Nhật Bình màu vàng chính sắc, thêu hình rồng, phụng; chất liệu bằng lụa sa sợi vàng; dùng mũ Cửu long kim ước phát và 8 trâm vàng.
- Công chúa: màu đỏ chính sắc, mũ Thất phượng kim ước phát và 12 trâm hoa.
- Phi tần nhị giai: màu xích đào, mũ Ngũ phượng và 10 trâm.
- Phi tần Tam giai: màu tím chính sắc, mũ Tam phượng và 8 trâm.
- Phi tần Tứ giai: màu tím nhạt, mũ Phượng kim ước và 8 trâm.

Từ cấp thấp hơn, quy chế Nhật Bình không còn được áp dụng nghiêm ngặt, hoặc bị thay thế bởi trang phục giản lược.

=== Phối trang phục và phụ kiện ===
Áo Nhật Bình được mặc kèm với xiêm trắng (trong các giai đoạn đầu), quần trắng (về sau), và mũ hoặc khăn vành tùy phẩm cấp. Những người không đủ cấp bậc không được phép đội mũ phượng hoặc dùng trâm theo số lượng quy định.

Từ thời Đồng Khánh trở về sau, quy chế được đơn giản hóa, thay thế mũ bằng khăn vành dây, giảm số lượng trâm, và trang phục Nhật Bình được sử dụng rộng rãi hơn trong các lễ tiết thông thường.

=== Giới hạn và quy định nghiêm ngặt ===
Áo Nhật Bình theo điển lệ không được sử dụng tùy tiện. Việc thay đổi màu sắc, hoa văn, hoặc phối hợp sai phụ kiện được xem là vi phạm quy chế phục sức cung đình. Do đó, chỉ những người trong phạm vi cho phép của Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ mới được sử dụng đúng chuẩn Nhật Bình.

== Vai trò và ý nghĩa ==
Áo Nhật Bình không chỉ là lễ phục mà còn là biểu tượng của quyền uy, mỹ học và đẳng cấp trong văn hóa cung đình triều Nguyễn. Trang phục thể hiện trình độ nghệ thuật thêu và kỹ thuật dệt tinh xảo của thủ công mỹ nghệ Việt Nam trong thời kỳ phong kiến.

Ngày nay, áo Nhật Bình được phục dựng và sử dụng trong các lễ hội truyền thống Việt Nam, hoạt động biểu diễn văn hóa, phim ảnh lịch sử, và trong một số đám cưới truyền thống mang phong cách Cung đình Huế.

== Bảo tồn và phục dựng ==
Áo Nhật Bình hiện là một trong những trang phục được Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế nghiên cứu, phục dựng và trưng bày tại các di tích như Đại Nội Huế, Cung Diên Thọ, Điện Thái Hòa...

Trong một hội thảo quốc tế năm 2020, các nhà nghiên cứu đã đánh giá cao vai trò của việc phục dựng trang phục Nhật Bình như một phần của chiến lược bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể Việt Nam.

Năm 2022, tỉnh Thừa Thiên Huế đã tiếp nhận hai cổ vật Nhật Bình có niên đại thời Nguyễn từ một tổ chức sưu tầm tư nhân tại TP.HCM, làm phong phú thêm kho tư liệu bảo tồn phục trang hoàng tộc.

== Xem thêm ==
- Trang phục triều Nguyễn
- Nhà Nguyễn
- Hoàng tộc nhà Nguyễn
- Trang phục Việt Nam
- Cung đình Huế