Thanh Sơn, Ninh Bình

Thanh Sơn là một xã thuộc tỉnh Ninh Bình, Việt Nam.

==Địa lý==
Xã Thanh Sơn có vị trí địa lý:
- Phía đông giáp phường Tây Hoa Lư và xã Gia Phong
- Phía tây giáp xã Cúc Phương và xã Phú Long
- Phía nam giáp xã Quỳnh Lưu
- Phía bắc giáp các xã Gia Tường, Nho Quan, Phú Sơn.

Xã Thanh Sơn có diện tích 35,69 km², dân số năm 2024 là 23.758 người, mật độ dân số đạt 666 người/km².

Xã nằm trên Quốc lộ 12B, Quốc lộ 45 và có sông Hoàng Long chảy qua.

==Hành chính==
Xã Thanh Sơn được chia thành 35 thôn: Bái, Chợ Lạm, Dùng, Đồng Ân, Đồng Dược, Đồng Nang, Đội 9 – Ráy, Đội 10 – Ráy, Đội 11 – Ráy, Đội 12 – Ác, Hiền Lương, Làng, Lão Cầu, Lược, Mai Văn, Mai Trung, Mai Xuân, Mèn, Mới, Phú Lâm, Phú Linh, Phú Thú, Phương Các, Phương Lâm, Sào Lâm, Tân Thành, Tân Thành 1, Thành Bắc, Thành Nam, Thành Tây, Thượng, Trại Rào, Trung Sơn, Từ Ân, Yên Chỉ và 16 xóm: 1 Hữu Thường, 2 Hữu Thường, 3 Hữu Thường, 4 Ráng, 1 Vân Trình, 2 Vân Trình, 3 Vân Trình, 4 Vân Trình, 5 Vân Trình, 1 Vân Trung, 2 Vân Trung, 3 Vân Trung, 4 Vân Trung, Bà Mật, Lầu, Trại.

==Lịch sử==
Ngày 22 tháng 7 năm 1964, Bộ Nội vụ ban hành Quyết định số 199/QĐ-NV về việc:
- Đổi tên xã Công Hòa thuộc huyện Nho Quan thành xã Thanh Lạc.
- Đổi tên xã Thành Công thuộc huyện Nho Quan thành xã Sơn Thành.

Ngày 21 tháng 4 năm 1965, Ủy ban thường vụ Quốc hội ban hành Quyết định số 103-NQ-TVQH về việc phê chuẩn việc thành lập tỉnh Nam Hà trên cơ sở tỉnh Hà Nam và tỉnh Nam Định.

Ngày 27 tháng 12 năm 1975, Quốc hội ban hành Nghị quyết về việc thành lập tỉnh Hà Nam Ninh trên cơ sở tỉnh Nam Hà và tỉnh Ninh Bình.

Ngày 27 tháng 4 năm 1977, Hội đồng Chính phủ ban hành Quyết định số 125-CP về việc thành lập huyện Hoàng Long thuộc tỉnh Hà Nam Ninh trên cơ sở huyện Gia Viễn và huyện Nho Quan.

Ngày 9 tháng 4 năm 1981, Hội đồng Chính phủ ban hành Quyết định số 151-CP về việc chia huyện Hoàng Long thuộc tỉnh Hà Nam Ninh thành huyện Gia Viễn và huyện Hoàng Long.

Ngày 26 tháng 12 năm 1991, Quốc hội ban hành Nghị quyết về việc chia tỉnh Hà Nam Ninh thành tỉnh Nam Hà và tỉnh Ninh Bình.

Ngày 23 tháng 11 năm 1993, Chính phủ ban hành Nghị định số 88-CP về việc đổi tên huyện Hoàng Long thuộc tỉnh Ninh Bình thành huyện Nho Quan.

Ngày 6 tháng 11 năm 1996, Quốc hội ban hành Nghị quyết về việc chia tỉnh Nam Hà thành tỉnh Hà Nam và tỉnh Nam Định.

Tính đến ngày 31/12/2022:
- Xã Sơn Thành có 11 thôn: Bái, Chợ Lạm, Đồng Dược, Đội 9 Thôn Ráy, Đội 10 Thôn Ráy, Đội 11 Thôn Ráy, Đội 12 Thôn Ác, Phú Thú, Tân Thành, Trung Sơn, Từ Ân và 2 xóm: Lầu, Trại.
- Xã Thanh Lạc có 9 thôn: Dùng, Làng, Lược, Mai Văn, Mai Trung, Mai Xuân, Mèn, Mới, Thượng.

Ngày 10 tháng 12 năm 2024, Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành Nghị quyết số 1318/NQ-UBTVQH15 về việc sắp xếp đơn vị hành chính cấp huyện, cấp xã của tỉnh Ninh Bình giai đoạn 2023 – 2025 (nghị quyết có hiệu lực từ ngày 1 tháng 1 năm 2025). Theo đó, thành lập xã Thanh Sơn thuộc huyện Nho Quan trên cơ sở toàn bộ 6,46 km² diện tích tự nhiên, quy mô dân số là 3.818 người của xã Thanh Lạc và toàn bộ 5,56 km² diện tích tự nhiên, quy mô dân số là 3.585 người của xã Sơn Thành.

Xã Thanh Sơn có 12,02 km² diện tích tự nhiên và quy mô dân số là 7.403 người.

Xã Thanh Sơn có 20 thôn: Bái, Chợ Lạm, Dùng, Đồng Dược, Đội 9 – Ráy, Đội 10 – Ráy, Đội 11 – Ráy, Đội 12 – Ác, Làng, Lược, Mai Văn, Mai Trung, Mai Xuân, Mèn, Mới, Phú Thú, Tân Thành, Thượng, Trung Sơn, Từ Ân và 2 xóm: Lầu, Trại.

Tính đến ngày 31/12/2024:
- Xã Thanh Sơn có 20 thôn: Bái, Chợ Lạm, Dùng, Đồng Dược, Đội 9 – Ráy, Đội 10 – Ráy, Đội 11 – Ráy, Đội 12 – Ác, Làng, Lược, Mai Văn, Mai Trung, Mai Xuân, Mèn, Mới, Phú Thú, Tân Thành, Thượng, Trung Sơn, Từ Ân và 2 xóm: Lầu, Trại.
- Xã Thượng Hòa có thôn Yên Chỉ và 14 xóm: Bà Mật, 1 Hữu Thường, 2 Hữu Thường, 3 Hữu Thường, 4 Ráng, 1 Vân Trình, 2 Vân Trình, 3 Vân Trình, 4 Vân Trình, 5 Vân Trình, 1 Vân Trung, 2 Vân Trung, 3 Vân Trung, 4 Vân Trung.
- Xã Văn Phú có 14 thôn: Đồng Ân, Đồng Nang, Hiền Lương, Lão Cầu, Phú Lâm, Phú Linh, Phương Các, Phương Lâm, Sào Lâm, Tân Thành, Thành Bắc, Thành Nam, Thành Tây, Trại Rào.

Ngày 12 tháng 6 năm 2025, Quốc hội ban hành Nghị quyết số 202/2025/QH15 về việc sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh (nghị quyết có hiệu lực từ ngày 12 tháng 6 năm 2025). Theo đó, sáp nhập tỉnh Hà Nam và tỉnh Nam Định vào tỉnh Ninh Bình.

Ngày 16 tháng 6 năm 2025:
- Quốc hội ban hành Nghị quyết số 203/2025/QH15 về việc Sửa đổi, bổ sung một số điều của Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Theo đó, kết thúc hoạt động của đơn vị hành chính cấp huyện trong cả nước từ ngày 1 tháng 7 năm 2025.
- Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành Nghị quyết số 1674/NQ-UBTVQH15 về việc sắp xếp các đơn vị hành chính cấp xã của tỉnh Ninh Bình năm 2025 (nghị quyết có hiệu lực từ ngày 16 tháng 6 năm 2025). Theo đó, thành lập phường thuộc tỉnh Ninh Bình trên cơ sở toàn bộ 12,02 km² diện tích tự nhiên, quy mô dân số là 7.426 người của xã Thanh Sơn; toàn bộ 11,07 km² diện tích tự nhiên, quy mô dân số là 7.738 người của xã Thượng Hòa và toàn bộ 12,60 km² diện tích tự nhiên, quy mô dân số là 8.594 người của xã Văn Phú thuộc huyện Nho Quan.

Xã Thanh Sơn có 35,69 km² diện tích tự nhiên và quy mô dân số là 23.758 người.

==Du lịch==
===Động Vân Trình===
Xã Thanh Sơn có động Vân Trình là động đá tự nhiên đẹp nổi tiếng, được coi là lớn nhất trong các hang động ở tỉnh Ninh Bình. Động Vân Trình đã được đưa vào khai thác du lịch theo tour suối Kênh Gà – động Vân Trình và có trong quy hoạch khu du lịch quốc gia Kênh Gà – Vân Trình.

===Chiến khu Quỳnh Lưu===
Khu Sơn Thành có 2 di tích cấp quốc gia là đền Sầy và Đình Ác nằm trong Khu căn cứ cách mạng Quỳnh Lưu và là quê hương của bí thư Đinh Tất Miễn – bí thư Tỉnh ủy đầu tiên của Ninh Bình. Sơn Thành cũng là quê hương của danh tướng Trịnh Lỗi đời Hậu Lê.

Đền Sầy là nơi tuyên truyền cách mạng. Ngày 12/2/1927 (âm lịch), tổ chức cơ sở cách mạng ở xã Sơn Dược, lợi dụng việc hàng năm tổ chức tế nữ quan ở đền Sầy đã giới thiệu tiểu sử và công lao của Ngọc Quang Công chúa để khơi dậy lòng yêu nước, tinh thần chống giặc ngoại xâm cho nhân dân. Vương Thị Tiên là người con của quê hương thôn Cự Lại (Thôn Sầy), đã theo Hai Bà Trưng làm nữ tướng nên sau khi bà mất nhân dân đã lập đền thờ tưởng nhớ công lao của bà. Hàng năm, nhân dân thôn Sầy cùng nhân dân xã Sơn Thành lấy ngày mất của Ngọc Quang Công chúa là ngày 12/2 (âm lịch) để tổ chức lễ hội.

Đình Làng Ác là Di tích lịch sử văn hoá cấp Quốc gia trong Khu căn cứ cách mạng Quỳnh Lưu. Đình làng Ác thờ Bà Thủy Tinh Công chúa và Thành Hoàng làng. Đình được xây dựng từ thời vua Trần Nhân Tông. Lúc đầu đình được gọi là Hồng Kiều, sau gọi là đền Cầu Vồng, nay gọi là đình Làng Ác. Đình còn giữ được 5 sắc phong của các triều vua nhà Nguyễn như: Tự Đức, Đống Khánh, Duy Tân, Khải Định. Đình Làng Ác là nơi ghi nhận nhiều sự kiện lịch sử của Khu căn cứ cách mạng Quỳnh Lưu như: Năm 1931, truyền đơn đòi giảm thuế của nhân dân đã giải ở đình; Năm 1936 - 1939, truyền đơn đòi mở rộng dân chủ, cải thiện dân sinh cũng giải ở đình; Ngày 11/8/1945, đội tự vệ của làng đã xuất phát từ đình Làng Ác, cùng tham gia với các đơn vị chiến đấu của các xã khác đi đánh giặc Nhật ở đồi Riềng (xã Quỳnh Lưu), cầu Rịa và chùa La (xã Phú Lộc); ngày 19/8/1945, đội tự vệ của làng xuất phát tham gia với đội tự vệ và nhân dân các xã khác đi giải phóng huyện lị Gia Viễn, Nho Quan; Từ 1946 đến 1951, đình Làng Ác là nơi làm xưởng quân giới Liên khu 3; Năm 1947, nhà in Sự Thật của Trung ương Đảng, đặt cơ sở 2 tại đình Làng Ác; Tháng 2/1948, Đại hội Đảng bộ Ninh Bình diễn ra ở đình Làng Ác...

===Chùa Thần Nông===
Chùa Thần Nông ở khu Thanh Lạc, xã Thanh Sơn, Ninh Bình là ngôi chùa cổ 500 năm tuổi. Chùa thờ Thần Nông, nguyên là cụ nội Vua Hùng và là Thủy tổ của người Việt Nam. Ngôi chùa cổ kính này được xây dựng từ thời Hậu Lê đến nay vẫn còn lưu giữ nhiều cổ vật và sắc phong quý báu của các triều đại phong kiến. Lễ tế Thần Nông và lễ hội chùa Thần Nông diễn ra vào dịp rằm tháng giêng tết nguyên tiêu hàng năm.

===Hồ Thường Sung===
Nằm trên địa bàn xã Thanh Sơn có hồ Thường Sung (hay hồ Thường Xung) là điểm du lịch giải trí đã được đầu tư xây dựng cuối năm 2011. Đây là một hồ nước rộng soi bóng những ngọn núi đá vôi. Hồ Thường Sung còn là hồ câu cá và là điểm du lịch cuối tuần của Ninh Bình.

===Thần Cao Sơn ở Phụng Hóa===
Thanh Sơn là nơi đặt ngôi đền chính thờ thần Cao Sơn vị thần được thờ ở rất nhiều di tích trên địa bàn tỉnh Ninh Bình. Theo như thần phả các đền thờ Cao Sơn ở Ninh Bình như: đền Núi Hầu (Yên Thắng), đền Quèn Thờ (Trung Sơn), đền Láo (Thanh Sơn), đền Sơn Thần (Gia Tường), đền Quảng Phúc (Yên Từ) và đền Cao Sơn (khu núi chùa Bái Đính) thì Cao Sơn đại vương là Lạc tướng Vũ Lâm (tức vùng núi phía tây Ninh Bình ngày nay nên còn được gọi là vị thần tây trấn Hoa Lư tứ trấn), con thứ 17 vua Lạc Long Quân, khi vâng mệnh vua anh (Hùng Vương thứ nhất) đi tuần từ vùng Nam Lĩnh đến vùng Thiên Dưỡng, đã tìm ra một loài cây thân có bột dùng làm bánh thay bột gạo, lấy tên mình đặt tên cho cây là Quang lang (dân địa phương vẫn gọi là cây quang lang hay cây búng báng). Thần đã dạy bảo và giúp đỡ người dân làm ăn sinh sống đồng thời bảo vệ khỏi các thế lực phá hoại vì vậy đã được nhân dân lập nhiều đền thờ.

Thần Cao Sơn thờ ở đình Kim Liên ở Hà Nội, một trong Thăng Long tứ trấn chính là Lạc tướng Vũ Lâm, 1 trong 50 người con của Lạc Long Quân - Âu Cơ. Đền thờ chính của thần ở huyện Phụng Hóa, nay là đền Láo ở xã Thanh Sơn, Ninh Bình. Vị thần này có công phù trợ quân Lê Tương Dực diệt được Uy Mục, sau được dân làng Kim Liên rước về thờ và được phong là Cao Sơn đại vương trấn phía Nam kinh thành.

==Danh nhân==
- Trịnh Lỗi: Danh tướng đời nhà Hậu Lê.
- Đinh Tất Miễn: Bí thư Tỉnh ủy đầu tiên của tỉnh Ninh Bình.