Huỳnh Văn Lang

Huỳnh Văn Lang (26 tháng 7 năm 1922 – 12 tháng 3 năm 2023) là chính khách, học giả, nhà kinh tế, nhà văn, nhà báo người Việt Nam, cựu Tổng Giám đốc Viện Hối đoái và Bí thư Liên kỳ bộ Nam Bắc Việt thuộc Đảng Cần lao Nhân vị dưới thời Đệ Nhất Cộng hòa.

==Tiểu sử==
===Thân thế và học vấn===
Huỳnh Văn Lang sinh ngày 26 tháng 7 năm 1922 tại tỉnh Trà Vinh, Nam Kỳ, Liên bang Đông Dương, trong một gia đình đại điền chủ nông thôn theo Công giáo.

Hồi trẻ ông từng theo học các trường Pháp Việt và hai lần vào chủng viện để ra làm linh mục theo ước nguyện của thân mẫu. Nhưng chỉ vì buổi trình diễn văn nghệ do ông tổ chức với vở kịch Trương Định đánh Pháp mà bị Cha Bề Trên người Pháp tên Delagne đuổi ra khỏi chương trình thần học, cũng có nghĩa là chấm dứt con đường tu hành. Không nản chí, ông tiếp tục vào đại chủng viện lần thứ hai thì lại phát sinh mâu thuẫn với Đức Cha Ngô Đình Thục, khiến ông chán nản bỏ lên Đà Lạt sinh sống và dưỡng bệnh sốt rét vào năm 1949. Tình cờ tại đây ông có dịp làm quen với vợ chồng Ngô Đình Nhu và cùng sinh hoạt với Hội Nghiên cứu Xã hội học của ông Nhu.

Vì thường xuyên tiếp xúc thân mật với các nhân sĩ trí thức thế hệ trước trong Hội khiến ông nuôi mộng du học thành tài. Ít lâu sau ông xuống tàu biển sang Pháp du học vào ngày 15 tháng 8 năm 1950. Vừa đặt chân đến Paris, ông liền ghi danh học tại trường Sciences Politiques gần hai năm thì bị cảnh sát điều tra do tình nghi có liên hệ với cộng sản, ông bèn tìm cách sang Canada học tiếp vào năm 1951 cho đến lúc tốt nghiệp Cử nhân Kinh tế và Thạc sĩ Xã hội học vào năm 1954. Muốn học lên chuyên ngành kinh tế lượng nên ông tiếp tục qua Mỹ ghi danh học tại Đại học Chicago bắt khai giảng đầu vào tháng 4 năm 1954.

===Sự nghiệp chính trị===
Đúng lúc đó Huỳnh Văn Lang hay tin Hiệp định Genève ký kết ngày 20 tháng 7 năm 1954. Quá phẫn nộ, ông bèn cùng một nhóm nhỏ sinh viên người Việt tại Mỹ tổ chức biểu tình phản đối trước Nhà Trắng vào ngày 21 tháng 7 năm 1954. Ngày hôm sau, nhóm này vẫn không nản chí, tiếp tục biểu tình phản đối các cường quốc, nhất là Hoa Kỳ, chia đôi nước Việt tại trụ sở Liên Hợp Quốc ở New York. Lần biểu tình này quy tụ tất cả hơn 20 người cùng là sinh viên du học bao gồm vợ chồng Bùi Kiến Thành, vợ chồng Nguyễn Ngọc Linh, vợ chồng Dư Phước Long, vợ chồng Nguyễn Thái, Nguyễn Mỹ Linh và cha con tên Tải.

Ngày 19 tháng 8 năm 1954, Huỳnh Văn Lang tham dự cuộc họp bầu đại diện cho Hội Sinh Viên Việt Nam tại Mỹ nhiệm kỳ 1954–1956 tại Chicago. Đang họp giữa chừng thì ông đành phải bỏ dở vì bị Bộ Ngoại giao Mỹ triệu tập, rồi sau được Đại sứ quán Việt Nam đưa đi làm thủ tục về Sài Gòn trợ giúp chính quyền Quốc gia Việt Nam. Tại đây, ông gặp thêm Đỗ Vạn Lý, Dư Phước Long, Đỗ Trọng Chu, Nguyễn Thái, Bùi Kiến Thành, tất cả sáu người cùng lên đường về nước. Về đến Sài Gòn buổi chiều thì cả nhóm được đưa ngay vào Dinh Gia Long hội kiến và làm việc dưới quyền Thủ tướng Ngô Đình Diệm kể từ lúc đó. Thời gian đầu, ông là Phó Bí thư trợ giúp Bí thư Võ Văn Hải đảm nhận nhiệm vụ dịch thuật Anh-Việt và Việt-Anh cho Thủ tướng Diệm.

Đến tháng 10 năm 1954, ông được điều động qua làm việc tại Bộ Tài chánh với chức Công cán ủy viên phụ tá Bộ trưởng Trần Hữu Phương. Tại đây, ông nảy ra ý tưởng thiết lập Trường Bách khoa Bình dân. Chương trình không ngờ thành công ngay từ đầu. Ngày khai giảng định là ngày 15 tháng 11 năm 1954 với sĩ số học viên 500 người. Kết quả là 7.719 người ghi danh khiến chương trình quyết định thu nhận 1.275 người. Đến tháng 4 năm 1955, Trường Bách khoa Bình dân được quy chế hội bất vụ lợi với danh nghĩa chính thức là Hội Văn hóa Bình dân. Ngoài ra ông còn là Chủ tịch Hội Nghiên cứu Kinh tế Tài chánh và Hội Săn bắn Việt Nam.

Sau khi chính thể Việt Nam Cộng hòa thành lập, ông được bổ nhiệm làm Tổng Giám đốc Viện Hối đoái từ đầu năm 1955 đến giữa năm 1962. Lúc còn đảm đương Viện Hối đoái, ông đã thực hiện các biện pháp cải tổ kinh tế, đặc biệt là chống chuyển ngân lậu. Ngoài ra, ông còn là thành viên của Đảng Cần lao Nhân vị khi đảm nhận chức vụ Bí thư Liên kỳ bộ Nam Bắc Việt với bí danh Chí Nguyện từ năm 1955 đến năm 1958. Khi xảy ra biến cố Phật giáo vào giữa năm 1963, ông cùng Trung tá Phạm Ngọc Thảo dự định âm mưu đảo chính hạ bệ ông Nhu nhằm cứu vãn chế độ, thế nhưng kế hoạch này chưa kịp thực hiện thì bên phía quân đội đã tiến hành đảo chính vào ngày 1 tháng 11 năm 1963. Sau đảo chính, ông bị Hội đồng Quân nhân Cách mạng tạm giam suốt 3 năm vì lý do "làm kinh tài cho nhà Ngô" mãi đến cuối năm 1966 mới được trả tự do.

===Văn hóa giáo dục===
Huỳnh Văn Lang là người sáng lập và chủ nhiệm tạp chí "Bách Khoa", một trong những ấn phẩm văn hóa, học thuật và tư tưởng quan trọng nhất miền Nam giai đoạn 1957–1975. Tạp chí này quy tụ nhiều cây bút nổi tiếng như Nguyễn Hiến Lê, Lý Chánh Trung, Võ Phiến, Mai Thảo, và Nguyễn Văn Trung. Ngoài ra, ông cũng có đóng góp lớn trong lĩnh vực giáo dục như thành lập và lãnh đạo trường Bách khoa Bình dân (sau đổi tên thành Hội Văn hóa Bình dân), giúp xóa mù chữ, dạy nghề và ngoại ngữ cho hàng ngàn người tại Sài Gòn, Chợ Lớn, Gia Định và các tỉnh từ Huế đến Bạc Liêu trong thập niên 1950. Hệ thống trường này là một trong những sáng kiến nổi bật, góp phần nâng cao dân trí miền Nam lúc bấy giờ.

===Kinh tế tư nhân===
Từ khi được thả vào cuối năm 1966, ông hoàn toàn rút lui khỏi chính trường chỉ chuyên tâm vào hoạt động kinh doanh như thành lập Đại Á Ngân hàng, công ty bảo hiểm Phượng Hoàng, công ty Hòa Phong nhằm mục đích nhập cảng xe Honda, rồi điều hành việc khai thác gỗ ở các tỉnh Đắk Lắk, Lâm Đồng, Ban Mê Thuột, Quảng Đức và Pleiku để xuất cảng sang Nhật. Tuy không còn chính thức hoạt động chính trị, nhưng ông vẫn duy trì quan hệ trong giới trí thức và văn hóa, đặc biệt là nhóm "Bách Khoa" vốn vẫn hoạt động đến đầu thập niên 1970.

Ông vẫn gắn bó với tạp chí "Bách Khoa" và Trường Bách khoa Bình dân, dù quy mô thu hẹp dần. Thời kỳ này, ông viết nhiều bài dưới bút danh hoặc không ký tên, thiên về bình luận xã hội và kinh tế, thể hiện mong muốn canh tân miền Nam bằng tri thức và đạo đức nghề nghiệp chứ không thuần chính trị. Bên cạnh đó, ông còn tham gia giảng dạy về tài chính ngân hàng tại một vài cơ sở tư thục ở Sài Gòn cuối thập niên 1960.

===Sau năm 1975===
Vào những ngày hỗn loạn cuối tháng 4 năm 1975, Huỳnh Văn Lang được nhân viên Đại sứ quán Mỹ đến nhà đón vào phi trường Tân Sơn Nhứt để sửa soạn di tản trước khi Sài Gòn thất thủ. Ngày 28 tháng 4 năm 1975, ông cùng đại gia đình mình gồm 13 người lên máy bay C130 và đến đảo Guam tị nạn trong thời gian ngắn trước khi đi Mỹ định cư.

Lúc đầu ông chọn sinh sống tại Maryland, về sau khi đã nghỉ hưu rồi thì mới dọn sang California để tiện gần gũi với cộng đồng người Việt hải ngoại. Chính tại đây, ông thường xuyên tham dự nhiều sinh hoạt văn hóa với cộng đồng Việt Nam, viết lách, ra mắt sách, đi thuyết trình v.v... Năm 2022, ông tổ chức lễ thượng thọ 100 tuổi với hai buổi tiệc gồm lễ lớn ngày 23 tháng 7 tại Little Saigon với con cháu tụ họp, và lễ nhỏ ngày 26 tháng 7 tại tư gia ở Fountain Valley, Nam California với gia đình và linh mục.

Ông qua đời ngày 12 tháng 3 năm 2023 tại Albany, California, Hoa Kỳ, hưởng thọ 101 tuổi.

==Gia đình==
Huỳnh Văn Lang lấy vợ là bà Anne Marie Trương Thị Bảo Khánh (1934–2018), họ có một cô con gái sống ở Bắc California và là người đã đón ông về sống những năm cuối đời.

==Tác phẩm==
Huỳnh Văn Lang để lại nhiều tác phẩm bao gồm:
- Cờ bạc. Đá cá chọi gà đánh phé chơi dà (1998): Kể về các thú vui phong lưu của tầng lớp thượng lưu miền Nam Việt Nam trước năm 1975, bao gồm cờ bạc, đá gà, chọi cá, và các trò chơi dân gian, phản ánh nếp sống xã hội thời kỳ Đệ Nhất Cộng hòa.
- Chuyện đường rừng, một chương hồi ký (1999): Kể về những trải nghiệm săn bắn ở các vùng rừng núi Việt Nam, từ miền Nam đến Tây Nguyên, với chi tiết về động vật hoang dã, kỹ thuật săn bắn và các chuyến đi mạo hiểm, làm nổi bật khía cạnh phiêu lưu cá nhân.
- Nhân chứng một chế độ (1999–2000, 3 tập): Bộ hồi ký đồ sộ làm nhân chứng lịch sử về Đệ Nhất Cộng hòa (1954–1963), ghi chép chi tiết đời sống miền Nam, gia đình Ngô Đình Diệm, các sự kiện chính trị như truất phế Bảo Đại, đảo chính 1963, và nhân vật như Trần Kim Tuyến, Phạm Ngọc Thảo. Tập 1 tập trung vào giai đoạn đầu; Tập 2 và 3 mở rộng về các vụ việc nội bộ và xã hội.
- Việt sử Khai tâm (2004): Còn gọi là Có những sự kiện lịch sử cần phải xem lại, chủ yếu nghiên cứu lịch sử phê phán, phân tích các sự kiện lịch sử Việt Nam từ thời cổ đại (như mốc giới 2195 TCN, nguồn gốc dân tộc, cuộc nổi dậy Hai Bà Trưng), nhằm "khai tâm" và sửa chữa các quan điểm lịch sử sai lệch, dựa trên góc nhìn cá nhân và tài liệu lịch sử.
- Đã hơn 30 năm rồi (2006): Tập sách du ký quan sát chuyến thăm Việt Nam sau hơn 30 năm (2006), chia thành ba phần: thăm bà con, du lịch các tỉnh, và nhận định xã hội dưới chế độ cộng sản. Phê phán hậu quả như nghèo đói, bất công giai cấp, suy thoái giáo dục và tệ nạn xã hội như mại dâm do thiếu tự do.
- Ký ức Huỳnh Văn Lang - Tập 1: Thời kỳ thuộc Pháp (1928–1955) (2011): Hồi ký tự truyện về tuổi thơ và thời trẻ dưới thời Pháp thuộc, từ năm 1928 (bắt đầu học tại gia) đến 1955 (Việt Nam độc lập), bao gồm giáo dục, gia đình Công giáo, du học Pháp-Canada-Mỹ, và các hoạt động phản đối Hiệp định Genève.
- Ký ức Huỳnh Văn Lang - Tập 2: Thời kỳ Quốc gia Việt Nam Độc lập (1955–1975) (2012): Tiếp nối Tập 1, ghi lại vai trò chứng nhân trực tiếp dưới Đệ Nhất Cộng hòa (làm việc với Ngô Đình Diệm) và gián tiếp dưới Đệ Nhị Cộng hòa ("chế độ người lính cai trị"), với chi tiết về chính trị, kinh tế, giáo dục, và sự sụp đổ miền Nam năm 1975.