Tao đàn Chiêu Anh Các

Tao đàn Chiêu Anh Các, gọi tắt là Chiêu Anh Các do Trần Trí Khải tự Hoài Thủy, một danh sĩ người Việt Đông (Trung Quốc) sáng lập, và Mạc Thiên Tứ (1708-1780) làm "Tao đàn nguyên soái", ra đời vào năm 1736 ở Hà Tiên (nay thuộc tỉnh Kiên Giang), Việt Nam.
Đây không chỉ là một tổ chức gần giống như hội Tao đàn Nhị thập bát Tú của vua Lê Thánh Tông (1442-1497), mà còn là nơi thờ Khổng Tử, nơi chiêu tập các bậc hiền tài và giúp đỡ (nhà Nghĩa học) cho những thiếu niên ưu tú theo đuổi nghiệp văn, nghiệp võ.

==Giới thiệu==
===Ra đời===
Từ thời Mạc Cửu, sách "Đại Nam liệt truyện Tiền biên" đã ghi nhận: 

Kế thừa giềng mối của cha, Mạc Thiên Tứ cũng dựng gác Chiêu Anh để thờ Tiên thánh và làm nơi đón tiếp hiền tài.
Sách "Hà Tiên trấn, Hiệp trấn Mạc thị gia phả" (gọi tắt" Mạc thị gia phả") do Vũ Thế Dinh. biên soạn năm 1818, chép:
Trong số danh sĩ "nghe tiếng mà đến", Mạc Thiên Tứ kể, ""có thầy Trần Hoài Thủy từ Việt Đông vượt biển đến đây. Ta đãi làm thượng tân. Mỗi khi hoa sớm trăng đêm, ngâm vịnh chẳng thôi. Nhân, đem "Hà Tiên thập cảnh" trình cho tri kỷ. Thầy Trần dựng cơ Tao đàn, mở hội phong nhã..."
Đó là năm Bính Thìn (1736). 
===Nhân sự===
Thi sĩ Đông Hồ, người có nhiều năm nghiên cứu và gắn bó với Hà Tiên đã cho biết: 

Trong "Kiến văn tiểu lục", Lê Quý Đôn viết rằng Chiêu Anh các có 32 vị, ngoài Mạc Thiên Tứ chủ xướng nên "Hà Tiên thập vịnh", còn có 
- 25 nhà thơ người Hoa (Trung Quốc) là: Chu Phác, Ngô Chi Hãn, Lý Nhân Trường, Đơn Bỉnh Ngự, Vương Sưởng, Phương Minh, Lộ Phùng Cát, Từ Hiệp Phỉ, Lâm Duy Tắc, Từ Huyễn, Lâm Kỳ Nhiên, Trần Duy Đức, Từ Đăng Cơ, Thang Ngọc Sùng, Trần Tự Phát, Hoàng Kỳ Trân, Chu Cảnh Dương, Trần Thụy Phượng, Trần Tự Lan, Trần Dược Uyên, Trần Minh Hạ, Trần Diễn Tứ, Tôn Thiên Trân, Tôn Thiên Thụy, Tôn Quý Mậu,
- 6 vị người Việt (Việt Nam) là: Trịnh Liên Sơn, Phan Thiên Quảng, Nguyễn Nghi, Trần Trinh, Đặng Minh Bản và Mạc Triều Đán.
31 vị sau viết 120 bài thơ họa lại "Hà Tiên thập vịnh".

===Tác phẩm===
Hiện chỉ mới biết được:
- Hà Tiên thập vịnh: Đây là tập thơ đầu tiên được Tao đàn này cho khắc bản in tại Hà Tiên năm 1737, do chính chủ soái Tao đàn là Mạc Thiên Tứ xướng thơ & đề tựa, Trần Trí Khải & Dư Tích Thuần viết lời bạt. Tác phẩm có cả thảy 320 bài thơ chữ Hán của 32 tác giả, vịnh mười cảnh đẹp của Hà Tiên. Năm 1755, Nguyễn Cư Trinh (1716-1767) vào Nam giao thiệp với họ Mạc, đã họa thêm 10 bài nữa, nhưng vì làm sau nên không có trong tập.
- Hà Tiên thập cảnh khúc vịnh, gồm 10 bài đoạn thơ chữ Nôm vịnh mười cảnh đẹp của Hà Tiên do Mạc Thiên Tứ sáng tác. Tập thơ dài 422 câu liên ngâm vừa lục bát gián thất vừa Đường luật bát cú, liên hành. Chính tác phẩm này đã gợi ý cho Nguyễn Cư Trinh sáng tác "Quảng Ngãi thập nhị cảnh".
- Thụ Đức Hiên tứ cảnh (hay Tứ cảnh hồi văn Thụ Đức Hiên) theo Lê Quý Đôn thì có 88 bài thơ của 32 tác giả, họa 4 bài thơ hồi văn vịnh phong cảnh bốn mùa của Hà Tiên do Mạc Thiên Tích sáng tác. Sách đã được khắc in, trong khoảng thời gian với "Hà Tiên thập vịnh", hiện đã thất lạc chỉ còn 9 bài in trong "Kiến văn tiểu lục" của Lê Quý Đôn.
- Minh bột di ngư gồm bài phú "Lư Khê nhàn điếu" hơn trăm câu và 32 bài thơ luật Đường bằng chữ Hán. Tập thơ được Trịnh Hoài Đức phát hiện, rồi cho khắc in. Đây là tập thi họa rất quý, chẳng những về phương diện sử liệu, văn học, còn quý về mỹ thuật, về bút tích của các danh bút trong nhóm Chiêu Anh Các.
Ngoài ra, theo Trịnh Hoài Đức, trong bài "Tân tự" được viết năm Minh Mạng thứ hai (1921) in trong tập "Minh bột di ngư", thì Chiêu Anh Các còn có các bộ sách: "Hà Tiên vịnh vật thi tuyển, Châu Thị Trinh liệt tặng ngôn, Thi truyện tặng Lưu tiết phụ và Thi thảo cách ngôn vị tập".

===Thụ Đức Hiên===
Theo "Mạc thị gia phả", thì năm 1736, Mạc Thiên Tích "dựng gác Chiêu Anh để thờ Tiên thánh (thờ Khổng Tử) và làm nơi đón tiếp hiền tài. 
Cuối bài tựa đề cho tập "Hà Tiên thập vịnh", Mạc Thiên Tứ cho biết "Thượng tuần của tháng cuối mùa hạ, năm Đinh Tỵ (1737)" ông đã "tự tay viết bài tựa ở Thụ Đức Hiên" (thư phòng ở đền thờ Thánh Đức, tức Khổng Tử).

Dù vẫn còn có người tỏ ý nghi ngờ, có hay không ngôi nhà riêng dành cho Chiêu Anh Các, nhưng theo nghiên cứu của Trương Minh Đạt (người Hà Tiên), nhờ 9 bài thơ trong tập Thụ Đức Hên tứ cảnh còn sót lại (chép trong "Kiến văn tiểu lục" của Lê Quý Đôn, nhất là bài thơ của ông Trần Diệu Liên, người Trung Quốc, đã mô tả khá rõ vị trí của tòa nhà); nhờ những phế tích vẫn còn ở chùa Phù Dung, ông Đạt đã khẳng định vị trí "Thụ Đức Hiên tại Đền Khổng Tử xưa, trải qua bao biến cố, nay chính là nơi tọa lạc của chùa Phù Dung".

===Nhận xét===
Như ý nghĩa của tên gọi, đây là một tổ chức có mục đích "chiêu tập và mời gọi anh tài". Những việc làm của tổ chức này đã được sử thần nhà Thanh chép trong sách "Thanh văn hiến thông khảo" như sau:

Bàn về mục đích này, GS. Lê Đình Kỵ đã viết:

Trích thêm nhận xét của:

Nhà bác học Lê Quý Đôn (1726-1784):

Danh sĩ Trịnh Hoài Đức (1765-1825): 

Thi sĩ Đông Hồ:

GS. Nguyễn Huệ Chi: 

GS. Lê Đình Kỵ, trong một bài viết, đã nêu lên hai ý:

Nhà thơ Ngô Minh ghi nhận công lao: 

==Kết==
Nhà văn Nguyễn Hiến Lê viết:

Trong xứ (Hà tiên) có miếu thờ Khổng Tử mà từ vương (tức Mạc Thiên Tứ) đến dân ai cũng thờ. Có một nhà nghĩa học dạy các thanh niên ưu tú, nghèo không thể tự túc theo học được. Những người Trung hoa sang đây mà có khả năng văn học thì mới được mời đến đó dạy học…
Trong khi đó đừng nói chi Gia Định, ngay cả ở Thuận Hóa cũng chẳng có một thi đàn nào cả. Sự kiện ấy quả thực chưa hề xảy ra trong lịch sử văn học (Việt). Ta thử tưởng tượng một nhóm người di cư qua một nước tuy là đồng văn nhưng vẫn là lạ, dựng nghiệp ở một nơi hẻo lánh nhất, mà chỉ nữa thế kỉ sau, làm cho nơi đó thành một đất văn vật nhất trong cõi, góp công vào văn học xứ đó bằng chữ của mình và bằng cả thổ ngữ, thì có lạ không chứ!

Tiếc thay nền văn học Hà tiên bừng lên rực rỡ được có ba mươi mốt năm; đến năm 1771, Hà Tiên bị quân Xiêm đánh chiếm, Thiên Tích phải chạy về Gia Định. Chiêu Anh Các tan rã, sách vở bị tiêu hủy; năm 1778 Thiên Tích phải trốn tránh Tây Sơn, qua Xiêm, và hai năm sau, 1780, ông tuẫn tiết ở kinh đô Xiêm; từ đó Hà Tiên cũng cùng họ Mạc mà suy tàn. Trích "Đất Hà Tiên với họ Mạc và họ Lâm" 
==Xem thêm==
- Mạc Thiên Tứ
- Chùa Phù Dung

==Tham khảo==
- Đông Hồ, "Văn học Hà Tiên", Nhà xuất bản Văn Nghệ Thành phố Hồ Chí Minh, 1999.
- Nguyễn Hiền Đức,"Mạc Thiên Tích với Chiêu Anh Các", in trong "Lịch sử Phật giáo Đàng Trong", Nhà xuất bản Thành phố Hồ Chí Minh, 1995.
- "Từ điển Văn học" (bộ mới), Nhà xuất bản Thế giới, 2004.
- TS. Trần Thị Mai, "Đất Hà Tiên và dòng họ Mạc" in trong "Nam Bộ - Đất & Người", Nhà xuất bản Trẻ, 2004.
- Mộng Tuyết, "Nàng Ái cơ trong chậu úp", Nhà xuất bản Văn hóa, 1966.
- Trương Minh Đạt, "Nghiên cứu Hà Tiên", Tạp chí Xưa & Nay và Nhà xuất bản Trẻ cùng ấn hành, 2008.
==Liên kết ngoài==
- Tao đàn Chiêu Anh Các.
- Mùa xuân Chiêu Anh Các