Tiếng Abkhaz

Tiếng Abkhaz (còn được viết là Abxaz; //), còn gọi là tiếng Abkhazia, là một ngôn ngữ Tây Bắc Kavkaz, có quan hệ gần nhất với tiếng Abaza. Đây là ngôn ngữ của người Abkhaz, là một trong những ngôn ngữ chính thức của Abkhazia. Thêm nữa, nó là ngôn ngữ của hàng ngàn kiều dân Abkhazia ở Thổ Nhĩ Kỳ, cộng hòa tự trị Adjara (Gruzia), Syria, Jordan và nhiều nước Tây Phương. Thống kê 2010 ghi nhận 6.786 người nói tiếng Abkhaz ở Nga.

==Phân loại==
Tiếng Abkhaz là một ngôn ngữ Tây Bắc Kavkaz, có liên hệ với tiếng Adyghe. Nó gần gũi nhất với tiếng Abaza. Cả hai đôi khi được coi là phương ngữ của một ngôn ngữ, và rằng dạng viết của tiếng Abkhaz và tiếng Abaza đơn giản là hai đầu mút của một dãy phương ngữ. Về ngữ pháp, hai tiếng rất giống nhau; tuy vậy, sự khác biệt trong ngữ âm đủ để giữ hai ngôn ngữ này tách riêng. Hầu hết nhà ngôn ngữ (ví dụ, Chirikba 2003) cũng coi tiếng Ubykh là một họ hàng gần của dãy phương ngữ Abkhaz–Abaza.

==Phân bố địa lý==
Tiếng Abkhaz được nói chủ yếu ở Abkhazia. Tiếng Abkhaz còn là ngôn ngữ của kiều dân Abkhaz, chủ yếu ở Thổ Nhĩ Kỳ, với những nhóm nhỏ hơn tại Syria, Iraq, và Jordan; cộng hòa tự trị Adjara của Gruzia; Liên Xô cũ (Armenia, Ukraina); và qua những cuộc di cư gần đây, cả những nước Tây Phương như Đức, Hà Lan, và Hoa Kỳ.

==Phương ngữ==
Tiếng Abkhaz thường được nhìn nhận là có ba phương ngữ:
- Abzhywa, nói ở miền Kavkaz, đặt theo tên vùng lịch sử Abzhywa (Абжьыуа), đôi khi được gọi là Abzhui, dạng Nga hóa của Abzhywa.
- Bzyb hay Bzyp, nói ở Kavkaz và Thổ Nhĩ Kỳ, đặt tên theo vùng Bzyb ().
- Sadz, nay chỉ có mặt ở Thổ Nhĩ, trước đây hiện diện tại vùng giữa sông Bzyb và Khosta.
Dạng ngôn ngữ viết văn học dựa trên phương ngữ Abzhywa.

==Âm vị học==
Tiếng Abkhaz có số phụ âm rất lớn (58 trong dạng chuẩn văn học). Trái lại, ngôn ngữ này lại chỉ có hai nguyên âm riêng biệt, nhưng hai nguyên âm này lại có nhiều tha âm, biến thiên dựa trên tính vòm hóa hay môi hóa của phụ âm lân cận.

Âm vị màu lục chỉ có trong phương ngữ Bzyp và Sadz; âm vị màu lam riêng có trong phương ngữ Bzyp.

==Chữ viết==
Tiếng Abkhaz được viết bằng bảng chữ cái Kirin từ năm 1862.

==Tài liệu==
- Chirikba, V. A. (1996) "A Dictionary of Common Abkhaz". Leiden.
- Chirikba, V. A. (2003) "Abkhaz". "Languages of the World/Materials" 119. Muenchen: Lincom Europa.
- Hewitt, B. George (2010) "Abkhaz: A Comprehensive Self Tutor" Muenchen, Lincom Europa
- Hewitt, B. George (1979) "Abkhaz: A descriptive Grammar". Amsterdam: North Holland.
- Hewitt, B. George (1989) Abkhaz. In John Greppin (ed.), "The Indigenous Languages of the Caucasus" Vol. 2. Caravan Books, New York. 39-88.
- Vaux, Bert and Zihni Psiypa (1997) "The Cwyzhy Dialect of Abkhaz". "Harvard Working Papers in Linguistics" 6, Susumu Kuno, Bert Vaux, and Steve Peter, eds. Cambridge, MA: Harvard University Linguistics Department.

==Liên kết ngoài==
- Introduction, basic phrases and grammar and texts
- Abkhaz alphabet and pronunciation (Omniglot)
- Abkhaz entry in LanguageServer (University of Graz)
- Abkhaz at Language Museum
- Example of Abkhaz language
- Abkhaz-Russian On-Line Dictionary
- Ancient Adyghe Abkhaz–Abaza Ubykh alphabet
- Abkhaz basic lexicon at the Global Lexicostatistical Database
- Abkhaz text corpus
- Recordings of Abkhaz
- World Atlas of Language Structures information on Abkhaz