Catalina của Áo và Castilla

Catalina của Castilla, hay Catalina của Áo (tiếng Tây Ban Nha: "Catalina de Castilla" hay "Catalina de Austria"; tiếng Đức: "Katharina von Kastilien"; Tiếng Bồ Đào Nha: "Catarina de Áustria"; tiếng Anh: "Catherine of Austria"; tiếng Pháp: "Catherine de Castille") là vương hậu của Bồ Đào Nha từ ngày 2 tháng 2 năm 1525 đến ngày 11 tháng 6 năm 1557.

== Thân thế ==
Catalina sinh ngày 14 tháng 1 năm 1507, tại Torquemada. Là một Infanta của Castila và Nữ Đại vương công Áo, Catalina là đứa con gái của Juana I của Castilla và Philipp của Áo. Bà được đặt tên để vinh danh dì ruột của mình, Catalina của Aragón. Vì Nữ vương không có bà đỡ vào thời điểm đó, việc sinh nở của bà được trợ giúp bởi thị nữ María de Ulloa.

Bà được làm lễ rửa tội được tổ chức tại Santa Eulalia. Cha đỡ đầu của Catalina là Bernardino Fernández de Velasco, Công tước thứ nhất xứ Frías, và Diego Ramírez de Villaescusa, Giám mục Málaga.

Trong tất cả năm anh chị em của Catalina, ngoại trừ Fernando, đều sinh ra tại vùng Habsburg Hà Lan và được giao cho cô là Margarete của Áo chăm sóc, nhưng Juana lại giữ cô con gái út Catalina bên cạnh mình. Catalina sống cùng mẹ trong thời gian bà bị giam tại Tordesillas dưới thời ông ngoại là Ferrando II của Aragón làm nhiếp chính và khi anh trai bà, Karl, trị vì với tư cách đồng vương. Khi đến thời điểm Catalina phải kết hôn, bà được giải thoát khỏi sự giam giữ mà mẹ bà phải chịu đựng cho đến khi qua đời.

= Giáo dục =
Catalina được giáo dục kỹ lưỡng, mặc dù lớn lên trong môi trường cô lập do sự giam giữ của mẹ ở Tordesillas từ năm 1509, khi bà mới hai tuổi. Juana giám sát trực tiếp việc học của con gái, để chuẩn bị đảm bảo một nền tảng cho cuộc hôn nhân chính trị chiến lược. Bà được đào tạo nhấn mạnh vào lòng sùng đạo Công giáo, phát triển trí tuệ và các kỹ năng ứng xử trong triều đình, sử dụng tiếng Tây Ban Nha làm ngôn ngữ chính. 

Những năm đầu đời, bà còn làm quen tiếp xúc với văn hóa và kho tàng nghệ thuật của triều đại, bao gồm thảm Flemish, bản thảo minh họa và trang sức, vốn sau này trở thành hồi môn trong liên minh với Bồ Đào Nha. Những yếu tố này phản ánh truyền thống trong việc sưu tập của hoàng tộc, đặt nền tảng cho niềm say mê sở thích nghệ thuật và học vấn sau này của bà, đồng thời trang bị khả năng ngoại ngữ có thể bao gồm cả Latin và phong thái cần thiết cho vai trò ngoại giao.

== Vương hậu Bồ Đào Nha ==
Ngày 10 tháng 2 năm 1525, ở tuổi 18, Catalina kết hôn với người em họ là João III của Bồ Đào Nha. Cuộc hôn nhân này được anh trai Karl V thu xếp như một cách ổn thỏa để củng cố sự ổn định chính trị trên bán đảo Iberia. Họ có với nhau chín người con, nhưng chỉ hai người sống sót qua thời thơ ấu.

Catalina rất quan tâm đến việc giáo dục trong gia đình, bà tích lũy một thư viện lớn và lập nên một dạng "salon" trí thức trong triều đình. Bà đưa nhiều nữ học giả vào cung, bao gồm các nhà nhân văn Joana Vaz và Públia Hortênsia de Castro cùng nữ thi sĩ Luisa Sigea de Velasco. Vaz chịu trách nhiệm dạy dỗ con gái duy nhất còn sống của bà Maria, cũng như cô cháu gái của Catalina, cũng tên là Maria người về sau trở thành một học giả thực thụ.

Sau khi chồng bà qua đời năm 1557, Catalina bị con dâu đồng thời là cháu gái mình, Juana của Áo, thách thức quyền nhiếp chính đối với đứa cháu nội còn nhỏ. Sự hòa giải của Karl V đã giải quyết vấn đề theo hướng có lợi cho em gái ông thay vì con gái ông là Juana, người được cần đến ở Tây Ban Nha trong lúc Felipe II vắng mặt.

= Nhiếp chính =
Sau khi chồng bà, Vua João III, qua đời vào năm 1557, Catalina đảm nhận quyền nhiếp chính của Bồ Đào Nha cho cháu trai ba tuổi, Sebastião I, theo di chúc của nhà vua. Bà chịu trách nhiệm quản lý toàn bộ các lĩnh vực tư pháp, tài chính và hành chính, thực hiện thông qua một hội đồng cố vấn được lựa chọn kỹ lưỡng. Các sắc lệnh được ban hành dưới tên Sebastian nhằm củng cố quyền lực hoàng gia và duy trì trật tự trong triều đình. Trong nhiệm kỳ nhiếp chính, Catalina đặt trọng tâm vào ổn định tài chính, đối phó với tình trạng thâm hụt ngân khố và các áp lực kinh tế từ sự bành trướng quá mức của đế quốc. Bà thực hiện nhiều cải cách quan trọng: quản lý thu thuế chặt chẽ hơn, thống nhất các khoản thu và hạn chế số lượng quan chức trong bộ máy hành chính tài chính, nhằm tăng thu nhập mà không cần áp dụng các loại thuế mới. Song song đó, bà cải tiến hệ thống pháp lý, rút ngắn thủ tục tố tụng, cải tổ nhân sự tòa án và đảm bảo việc thực thi pháp luật diễn ra hiệu quả. Bên cạnh các lĩnh vực hành chính và tài chính, bà cũng chú trọng đến vấn đề tôn giáo, giám sát hoạt động của Tòa án Dị giáo và mở rộng quyền hạn ra các vùng thuộc địa như Goa. Bà đảm bảo việc điều tra dị giáo và các vụ phù thủy được tiến hành nghiêm túc, đồng thời bổ nhiệm các quan tòa đáng tin cậy để duy trì trật tự xã hội theo giáo luật. 

Trong quá trình cai trị, bà phải đối mặt với sự phản đối từ giới quý tộc, do xuất thân từ gia tộc Habsburg họ lo ngại bà ưu tiên lợi ích Tây Ban Nha. Một số cáo buộc về thiên vị và hạn chế tham vấn được đặt ra, nhưng Catalina vẫn duy trì quyền lực nhờ sự khéo léo trong quản lý và khả năng cân bằng lợi ích các nhóm khác nhau trong triều đình. Bà cũng nhận được sự ủng hộ từ Giáo hoàng, khẳng định tính hợp pháp của nhiệm vụ nhiếp chính.

Quyền nhiếp chính của Catalina kéo dài đến ngày 13 tháng 12 năm 1562, khi bà chính thức chuyển giao quyền lực cho Hồng y Henrique tại Lisbon Cortes. Mặc dù từ bỏ quyền lực chính thức, bà vẫn tiếp tục ảnh hưởng một cách không chính thức, tư vấn và giám sát giáo dục, đạo đức cho Sebastian, góp phần định hình nhân cách và quan điểm cai trị của cháu trai.

Nhờ những quyết sách thận trọng và hiệu quả, Catalina giữ vững ổn định chính trị và hành chính trong thời kỳ nhạy cảm, đảm bảo triều đình Bồ Đào Nha không rơi vào khủng hoảng ngay sau cái chết của João III, đồng thời để lại hình mẫu về một nhiếp chính vừa cương quyết vừa khéo léo trong lịch sử Bồ Đào Nha.

= Cuối đời =
Sau khi kết thúc nhiệm kỳ nhiếp chính vào năm 1562, Catalina đã rút lui khỏi chính trị, dành thời gian cho quản lý các tài sản riêng của mình. Bà sinh sống gần triều đình, giám sát việc học tập cho cháu trai, khía cạnh về đạo đức và tôn giáo của Sebastian cùng các gia sư được bổ nhiệm như Luís Gonçalves da Câmara, đồng thời nhấn mạnh các giá trị chịu ảnh hưởng của Dòng Tên và vai trò của Tòa án Dị giáo trong xã hội Bồ Đào Nha. Lời khuyên của bà đối với Sebastian vẫn giữ ảnh hưởng trong các vấn đề về quản trị và liên minh Habsburg thực hiện một cách riêng tư cho đến khi ông trưởng thành, .

Bà từ chối tái hôn, ưu tiên cuộc sống góa phụ, gia đình và tâm linh, dành thời gian cho nghi lễ tôn giáo và quản lý tài sản, phản ánh những mất mát trong đời, bao gồm cái chết của chồng và nhiều người con.

Trong những năm cuối đời, bà thường xuyên bị các cơn gút hành hạ, gây ra nhiều đau đớn và suy yếu do tuổi cao. Trước khi mất, vào ngày 10 tháng 2, bà bắt đầu rơi vào hôn mê và ngày 11. Vua Sebastian cháu nội của bà đã đến nói lời từ biệt nhưng bà đã không còn nói được và dường như không nhận ra ông. Catalina qua đời vào ngày 12 tháng 2 năm 1578, tại Cung điện Ribeira, tại thủ đô Lisbon, ở tuổi 71. Bà được chôn cất tại Tu viện Jerónimos ở Belém (Lisbon).

= Hậu duệ =

Ngày nay, Catherine không còn hậu duệ, vì cả hai người cháu của bà đều không có con. Dòng dõi của bà tuyệt tự chỉ trong vòng sáu tháng sau khi bà qua đời, bởi người hậu duệ duy nhất còn sống sau bà Vua Sebastião của Bồ Đào Nha đã chết vào tháng 8 năm 1578.

= Nhà sưu tầm =
Nhờ vị thế là Vương hậu Bồ Đào Nha, Catalina sở hữu một trong những bộ sưu tập đồ sứ Trung Quốc sớm nhất và tinh mỹ nhất châu Âu. "Bà thu thập số lượng lớn đồ sứ và các vật phẩm kỳ lạ từ châu Á, vốn đều được chuyển đến Lisbon thường xuyên để trang hoàng cung điện hoàng gia Lisbon cũng như phục vụ nhu cầu cá nhân của bà, và những thứ ấy trở thành biểu tượng cho quyền lực của bà. Bộ sưu tập của bà trở thành "kunstkammer" (phòng trưng bày các kỳ vật) đầu tiên trên bán đảo Iberia." 

Bà tiếp nối truyền thống từng được thiết lập bởi Vua Manuel I của Bồ Đào Nha, người đã mua đồ sứ cho vợ mình là Maria xứ Castilla(1482–1517), dì của Catherine. Giữa năm 1511 và 1514, Thủ quỹ phụ trách Gia vị ở Lisbon "đã ghi nhận tổng cộng 692 món đồ sứ và hàng hóa kỳ lạ" được mua thay mặt cho Maria xứ Castile, lúc ấy là người vợ thứ hai của Vua Manuel. 

Ngoài đồ sứ, bộ sưu tập các "kỳ vật" của Catherine còn bao gồm răng cá mập hóa thạch, đầu rắn bọc vàng, các viên đá jasper hình trái tim dùng để cầm máu, một nhánh san hô được xem như bùa hộ mệnh chống tà, đá bezoar, một chiếc "sừng kỳ lân" (thực ra là ngà của cá kỳ lân biển "narwhal"), cùng nhiều đá quý rời như ruby, ngọc lục bảo và kim cương. 

= Trong văn hóa đại chúng =
Catherine của Áo xuất hiện trong tiểu thuyết "The Elephant's Journey" (Hành trình của Con voi) của José Saramago xuất bản năm 2008. Bà cũng góp mặt trong tiểu thuyết "Civilizations" (Nền văn minh) của Laurent Binet năm 2019.

Bà còn xuất hiện trong manga "Arte" của Kei Ohkubo, ban đầu dưới bí danh Irene; về sau bà tiết lộ mình chính là Catalina, con gái của Juana xứ Castilađiểm trong câu chuyện không được nêu rõ, nhưng lần Catalina đến Firenze trong hư cấu có thể diễn ra trong giai đoạn bà được thả khỏi sự quản thúc và trước khi kết hôn, người anh trai đã ra lệnh cho một hồng y tháp tùng Catalina giám sát hành trình của bà được mô tả là đang đội vương miện.

== Xem thêm ==
- Juana I của Castilla
- Catalina của Aragón
- Karl V của Thánh chế La Mã
- Leonor của Áo và Castilla
- João III của Bồ Đào Nha