Họ Gừng

Họ Gừng (danh pháp khoa học: Zingiberaceae), là một họ của thảo mộc sống lâu năm với các thân rễ bò ngang hay tạo củ, bao gồm 47-56 chi và khoảng 1.075-1.600 loài. Nhiều loài là các loại cây cảnh, cây gia vị, hay cây thuốc quan trọng. Các thành viên quan trọng nhất của họ này bao gồm gừng, nghệ, riềng, đậu khấu và sa nhân.

==Đặc trưng==
Các loài trong họ này là thực vật tự dưỡng hay biểu sinh. Thân rễ lớn, thường phân nhánh, chứa nhiều chất dự trữ. Lá có các bẹ dài ôm lấy nhau làm thành thân giả, cuống ngắn và phiến lớn, giữa cuống và bẹ lá có phần phụ gọi là lưỡi bẹ (ligule). Thân lá thường có mùi thơm. Ở nhiều loài thân khí sinh chỉ xuất hiện khi cây ra hoa, mọc lên từ thân rễ, xuyên qua thân giả ra ngoài mang ở phần cuối 1 cụm hoa (chi "Alpinia"), nhưng có loài cụm hoa nằm ngay trên thân rễ ở sát mặt đất. Hoa không đều, đài hình ống, màu lục, tràng hình ống, phía trên chia 3 thùy, thùy giữa lớn hơn hai thùy bên. Chỉ có một nhị sinh sản (ở vòng trong) với 2 bao phấn lớn nứt phía trong. Một cánh môi hình bản lớn, màu sặc sỡ, do 3 nhị dính với nhau và biến đổi thành, nằm đối diện với nhị sinh sản. Hai nhị còn lại biến thành hai nhị lép (vô sinh) nhỏ nằm 2 bên bao phấn (nhiều khi giảm chỉ còn lại những vảy nhỏ, hoặc mất hẳn). Bầu dưới có 3 ngăn, mỗi ngăn chứa nhiều noãn. Vòi nhụy chui qua khe hở giữa 2 bao phấn và thò ra ngoài. Quả nang, đôi khi là quả mọng. Hạt có nội nhũ và cả ngoại nhũ. Mô của các loại cây trong họ này tiết ra tinh dầu có mùi đặc trưng.

==Phân loại==
- Phân họ Siphonochiloideae: 1-2 chi, 20 loài.
- Tông Siphonochileae: Châu Phi và Madagascar.
-  Chi "Aulotandra"
-  Chi "Siphonochilus" (bao gồm cả "Cienkowskia", "Cienkowskiella")
- Phân họ Tamijioideae: 1 chi, 2 loài.
- Tông Tamijieae: Borneo.
-  Chi "Tamijia"
- Phân họ Alpinioideae: 21-27 chi, 920 loài. Chủ yếu trong khu vực Ấn Độ - Malesia. Cũng có ở vùng nhiệt đới châu Phi, châu Mỹ và Australia.
- Chi "Siliquamomum": sa nhân cải ("incertae sedis")
- Tông Alpinieae: 16-22 chi, 830 loài. Các chi đa dạng loài là "Alpinia" (200 loài), "Amomum" (110 loài), "Etlingera" (110 loài), "Renealmia" (75 loài), "Aframomum" (60 loài), "Hornstedia" (50 loài).
-  Chi "Adelmeria" (bao gồm cả "Elmeria")
-  Chi "Aframomum" (bao gồm cả "Alexis", "Marogna")
-  Chi "Alpinia" (bao gồm cả "Albina", "Allagas", "Buekia", "Catimbium" Holttum, "Catimbium" Jussieu?, "Cenolophon", "Doxanthes", "Eriolopha", "Galanga", "Guillainia", "Hellenia", "Hellwigia", "Heritiera", "Kolowratia", "Languas", "Martensia", "Monocystis", "Odontychium", "Strobidia", "Zerumbet" J. C. Wendl.): riềng
-  Chi lai ghép X "Alpingera" F. Luc-Cayol = "Alpinia" Roxburgh X "Etlingera" Giseke
-  Chi "Amomum" (bao gồm cả "Cardamomum" Kuntze, "Elettariopsis", "Geocallis", "Paramomum", "Torymenes", "Zedoaria"): sa nhân, đậu khấu.
-  Chi "Conamomum"
-  Chi "Cyphostigma"
-  Chi "Elettaria" (bao gồm cả "Cardamomum" Noronha, "Matonia"): Tiểu đậu khấu.
-  Chi "Epiamomum"
-  Chi "Etlingera" (bao gồm cả "Achasma", "Bojeria", "Diracodes", "Geanthus", "Nicolaia", "Phaeomeria")
-  Chi "Geocharis"
-  Chi "Geostachys" (bao gồm cả "Carenophila"): địa sa
-  Chi "Hornstedtia" (bao gồm cả "Donacodes", "Greenwaya", "Stenochasma")
-  Chi "Lanxangia": Thảo quả.
-  Chi "Leptosolena"
-  Chi "Meistera"
-  Chi "Plagiostachys"
-  Chi "Renealmia" (bao gồm cả "Alpinia" L., "Ethanium", "Gethyra", "Peperidium", "Siphotria"): Châu Phi chỉ có chi này.
-  Chi "Sulettaria". Tách ra từ chi "Elettaria" năm 2018.
-  Chi "Sundamomum"
-  Chi "Vanoverberghia"
-  Chi "Wurfbainia" (bao gồm cả "Paludana")
- Tông Riedelieae: 4 chi, 105 loài. Chi đa dạng nhất "Riedelia" (75 loài). Đông Malesia tới Australia (1 loài) và Thái Lan (1 loài).
-  Chi "Burbidgea"
-  Chi "Pleuranthodium" (bao gồm cả "Psychanthus")
-  Chi "Riedelia" (bao gồm cả "Naumannia", "Nyctophylax", "Oliverodoxa", "Rudelia", "Thylacophora")
-  Chi "Siamanthus"
- Phân họ Zingiberoideae: 33 chi, 695 loài. Phân bố Ấn Độ - Malesia, nhiệt đới Australia.
- Chi "Monolophus" (tách 22 loài từ "Caulokaempferia", "incertae sedis"): thiền liền.
- Tông Zingibereae: 30 chi, 585 loài. Các chi đa dạng loài nhất là "Curcuma" (100 loài), "Zingiber" (100 loài), "Boesenbergia" (60 loài), "Hedychium" (50 loài).
-  Chi "Boesenbergia" (bao gồm cả "Curcumorpha", "Gastrochilus", "Jirawongsea"): bồng nga truật.
-  Chi "Camptandra"
-  Chi "Cautleya": cầu ly.
-  Chi "Cornukaempferia"
-  Chi "Curcuma" (bao gồm cả "Hitchenia", "Hitcheniopsis", "Laosanthus", "Paracautleya", "Smithatris", "Stahlianthus"): nghệ
-  Chi "Distichochlamys": gừng đen, nghệ đen
-  Chi "Haniffia"
-  Chi "Haplochorema" (có thể gộp trong "Boesenbergia")
-  Chi "Hedychium" (bao gồm cả "Brachychilum"): ngải tiên
-  Chi "Kaempferia" (bao gồm cả "Monolophus" Wallich non Delafosse "et al.", "Tritophus", "Zerumbet" Garsault): địa liền.
-  Chi "Kedhalia"
-  Chi "Larsenianthus"
-  Chi "Myxochlamys"
-  Chi "Nanochilus"
-  Chi "Newmania"
-  Chi "Parakaempferia"
-  Chi "Pommereschea"
-  Chi "Pyrgophyllum"
-  Chi "Rhynchanthus"
-  Chi "Roscoea"
-  Chi "Scaphochlamys" (bao gồm cả "Borneocola")
-  Chi "Stadiochilus": Có thể không thuộc về tông này?
-  Chi "Zingiber" (bao gồm cả "Amomum" L., "Cassumunar", "Dieterichia", "Dymczewiczia", "Jaegera", "Pacoseroca", "Thumung", "Zerumbet" Lestibudois): gừng.
- Tông Globbeae: 3-4 chi, 110 loài. Chi đa dạng loại nhất "Globba" (~100 loài khi gộp cả "Mantisia").
-  Chi "Gagnepainia"
-  Chi "Globba" (bao gồm cả "Achilus", "Ceratanthera", "Colebrookia", "Hura", "Lampujang", "Manitia", "Mantisia"?, "Sphaerocarpos")
-  Chi "Hemiorchis"
-  Chi "Mantisia" (có thể gộp trong "Globba").

==Phát sinh chủng loài==
Cây phát sinh chủng loài dưới đây lấy theo APG III.

==Phân bố==
Họ này có khoảng 47-56 chi và hơn 1.070 (tùy tài liệu, có thể thống kê tới 1.370-1.600) loài, phân bố ở vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới, chủ yếu ở nam và đông nam châu Á. Ở Việt Nam hiện biết gần 20 chi và gần 100 loài, trong đó nhiều cây có giá trị.

Một số cây trồng như: 
- Riềng ("Alpinia officinarum" Han.): thân rễ khỏe, phủ nhiều vảy, khi già có nhiều xơ, dùng làm gia vị và làm thuốc.
- Nghệ ("Curcuma domestica"-Val. hay "Curcuma longa"- L.): thân rễ làm gia vị, làm thuốc chữa bệnh dạ dày, bệnh vàng da, dùng cho phụ nữ sau khi sinh đẻ.
- Gừng ("Zingiber officinale" Rosc.): thân rễ thơm cay, dùng làm gia vị, làm mứt và làm thuốc, có tác dụng hưng phấn, dễ tiêu.
- Gừng gió ("Zingiber zerumbet" (Sm. ex L.): là loài mọc dại gặp nhiều trong rừng thứ sinh, có hoa màu trắng, cánh môi màu vàng nhạt, thân rễ vị đắng và cay, cũng được dùng làm thuốc.

Ở rừng Việt Nam, còn gặp một số cây mọc ở tầng thấp như: 
- Ré ("Alpinia speciosa" K. Chum.): cánh môi vàng có viền đỏ, quả mọng hình cầu, cây dùng lấy sợi.
- Thảo quả ("Amomum tsaoko" Roxb.) và sa nhân ("Amomum villosum" Lour.): là hai loại cây dùng làm thuốc, được khai thác nhiều để xuất khẩu (quả thảo quả còn dùng làm gia vị), gặp nhiều ở các rừng miền bắc Việt Nam.

==Liên kết ngoài==
- Một số loài thuộc họ Gừng trên SVRVN

- "The phylogeny and a new classification of the gingers (Zingiberaceae): evidence from molecular data"
- "Abstracts from the Symposia on the Family Zingiberaceae"
- "A New Classification of the Zingiberaceae" from the Third Symposium on Zingiberaceae
- Zomlefer, W.B. "Flowering Plant Families". The University of North Carolina Press. 1994.