Ngô Thạch

Ngô Thạch (, Wu Shi; 14 tháng 9 1894 – 10 tháng 6 1950) là một tướng lĩnh người Trung Quốc của Quốc dân Cách mệnh Quân và là điệp viên của Đảng Cộng sản Trung Quốc.

== Tiểu sử ==
Ngô Thạch, tên khai sinh Ngô Tụy Văn (吴萃文), sinh ngày 14 tháng 9 năm 1894 trong một gia đình nghèo ở Loa Châu, Mân Hầu, Phúc Kiến. Ngô Thạch là con thứ hai trong số bốn người con trai của nhà giáo Ngô Quốc Uyển (). Thủa nhỏ Ngô Thạch học phổ thông tại quê nhà tại Trường công hương Loa Châu (, Trường tiểu học hương Loa Châu (), và Khai Trí học giáo ().

Ngày 10 tháng 10 năm 1911, Khởi nghĩa Vũ Xương được phát động đánh dấu sự sụp đổ hoàn toàn của Nhà Thanh. Ngô Thạch nhập ngũ và tham gia lực lượng Phúc Châu Bắc phạt học sinh quân (福州北伐學生軍). Sau khi tiến đến Nam Kinh, lực lượng Bắc phạt này phải dừng bước để chờ đợi đàm phán hòa bình giữa hai miền Nam - Bắc. Trong thời gian đó Ngô Thạch được phân về học tập tại trường Trung học Lục quân Vũ Xương trong hai năm rồi sau đó là Học viện Quân sự Bảo Định. Bạn học của Ngô Thạch ở Học viện giai đoạn này có những người sau đó đã trở thành tướng lĩnh cốt cán của Quốc dân Cách mệnh Quân như Trương Trị Trung hay Bạch Sùng Hy.

== Bắc phạt ==
Sau khi tốt nghiệp Học viên Quân sự Bảo Định năm 1918, Ngô Thạch nhận lệnh quay về phục vụ trong lực lượng địa phương ở Phúc Kiến. Vấp phải sự truy quét của lực lượng quân phiệt An Huy dưới quyền Lý Hậu Cơ (李厚基), Ngô Thạch quyết định gia nhập lực lượng dân quân do người bạn học Trương Trinh (张贞) tổ chức để đẩy lùi tay chân của Lý Hậu Cơ. Kế hoạch bại lộ, Ngô phải chạy trốn đến Sán Đầu, Quảng Đông và hợp tác với người đồng hương Phúc Kiến và cũng là Hội viên Đồng minh Hội Phương Thành Đào và một Hội viên Đồng minh Hội khác người Giang Tây là Lý Liệt Quân () để gia nhập lực lượng vũ trang mới được thành lập tại đây với mục tiêu đánh bại lực lượng của Lý Hậu Cơ trong vai trò sĩ quan tham mưu. Năm 1919, Trương Trinh tái khởi một đội dân quân mới ở miền Nam Phúc Kiến và kêu gọi Ngô Thạch quay trở lại trong vai trò Phó Chỉ huy một tiểu đoàn công binh và chỉ huy đại đội. Năm 1922, Ngô mắc bệnh nặng và phải tạm rời ngũ để chữa trị tại Bắc Bình trước khi quay trở lại vào năm 1924 trong vai trò trưởng phòng Quân khí của Sư đoàn 14 Quân đội quốc gia kiêm chỉ huy trưởng lực lượng pháo binh. Bảy tháng sau đó, Quân đội quốc gia thành lập trường sĩ quan ở Bắc Bình và Ngô được điều chuyển đến đây đảm nhiệm vị trí giảng viên cấp tá. Mùa xuân năm 1926, Quốc dân Cách mệnh Quân hay Quốc Quân chính thức được thành lập tại Quảng Đông để tổ chức Bắc phạt. Lực lượng dân quân Phúc Kiến của Trương Trinh vì thế được tổ chức lại thành Sư đoàn 4 của Quân đoàn 1 và Trương được cử làm Sư đoàn trưởng, còn Ngô Thạch cũng được gọi về để làm Tham mưu trưởng Sư đoàn rồi sau đó là trưởng phòng tác chiến thuộc Cục Tham mưu Sở Tổng chỉ huy.

Năm 1927, Sở Tổng chỉ huy Quốc Quân bị giải tán buộc Ngô phải quay về Thượng Hải trong tình trạng không có chức vụ trong vòng 2 tháng trước khi chính quyền tỉnh Phúc Kiến thuộc Trung Quốc Quốc dân Đảng mời về làm trưởng phòng tình báo quân sự. Mùa Đông Năm 1929, sau khi hoàn thành một cuộc kiểm tra hết sức gắt gao, Ngô Thạch được tuyển chọn vào học tại Học viện Lục quân Đế quốc Nhật Bản.

== Chiến tranh Trung - Nhật ==
Sau khi tốt nghiệp khóa học tại Học viện Lục quân Đế quốc Nhật Bản, Ngô Thạch quay trở về nước năm 1934 và được bổ nhiệm làm giám đốc phòng tình báo của Sở chỉ huy Bộ Tổng tham mưu Quốc quân, chịu trách nhiệm triển khai các hoạt động tình báo chống lại Đế quốc Nhật Bản. Trong thời gian diễn ra Trận Vũ Hán, tổng chỉ huy tối cao của Quốc Quân là Tưởng Giới Thạch đích thân họp hàng tuần với Ngô Thạch để tham vấn và tỏ ý rất hài lòng với kết quả họ Ngô đạt được. Tháng 8 năm 1938, chính Ngô đã cho tổ chức chương trình đào tạo sĩ quan tình báo thực địa và mời Chu Ân Lai và Diệp Kiếm Anh tới giảng dạy về chiến tranh du kích.

Đến cuối năm 1940, nhờ thành tích trong việc góp phần cho thắng lợi của Chiến dịch Nam Quảng Tây, và được người bạn học cũ Bạch Sùng Hy đề cử, Ngô Thạch được thăng chức lên làm Trung tướng Tham mưu trưởng Quân khu 4. Cuối năm 1942, Ngô nhận được tin điện báo khẩn từ chính quyền hương Trấn Biên của Quảng Tây về việc họ mới bắt được một người Việt Nam tình nghi làm gián điệp cho Đế quốc Nhật Bản và xin được xử tử người này tại chỗ. Thay vì cho phép chính quyền Trấn Biên thi hành án, Ngô Thạch đã lệnh áp giải người này tới sở chỉ huy Quân khu 4 ở Liễu Châu để xét hỏi rồi nhận ra rằng người Việt này không phải gián điệp cho Nhật Bản mà là một nhà cách mạng uy tín có tên Hồ Chí Minh. Tin rằng kháng chiến chống Nhật là mục tiêu chung của cả lưỡng đảng Quốc - Cộng và cả hai quốc gia Trung - Việt, Ngô Thạch đã tiếp đãi Hồ Chí Minh một cách trọng thị, cho phép Hồ lưu lại lâu dài ở Liễu Châu, và tạo điều kiện cho việc thành lập một liên minh yêu nước của các lực lượng chính trị Việt Nam tại đây, đồng thời hỗ trợ việc tổ chức chương trình đào tạo cán bộ chính trị và quân sự, cũng như kêu gọi thanh niên Việt Nam tới Liễu Châu để tham gia các chương trình đào tạo này.

Năm 1944, trong thời gian Chiến dịch Ichi-Go của Nhật đang diễn ra ác liệt ở vùng Hồ Nam và Quảng Tây, Quốc Quân ở đây phải triệt thoái trong bối cảnh không được Tưởng Giới Thạch tăng viện do bất đồng giữa lực lượng trung ương và lực lượng quân phiệt Quảng Tây dẫn đến việc một phần lớn lực lượng do Ngô Thạch chỉ huy tháo chạy và gặp thiệt hại nặng nề. Vì sự kiện này nên Ngô đã xin từ chức Tham mưu trưởng Quân khu 4. Sau khi Chiến tranh Trung - Nhật đi vào giai đoạn kết thúc năm 1945, Ngô Thạch quay trở lại tham gia việc tiếp quản Thượng Hải rồi về Nam Kinh làm giám đốc Phòng Chính trị - Lịch sử của Bộ Quốc phòng Trung Hoa Dân Quốc. Tháng 4 năm 1947, qua sự giới thiệu của Hà Toại (), Ngô Thạch đã gặp Lưu Hiểu (), Bí thư Cục Thượng Hải và Ủy viên Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc tại Khách sạn Cẩm Giang Thượng Hải và chính thức thiết lập quan hệ với Đảng Cộng sản Trung Quốc. Từ giai đoạn này, Ngô bắt đầu thường xuyên di chuyển giữa Thượng Hải và Nam Kinh để chuyển các tin tình báo quan trọng cho Cục Thượng Hải thông qua trung gian là tư dinh của gia đình Hà Toại.

== Hoạt động tại Đài Loan ==
Ngày 16 tháng 7 năm 1949, Ngô Thạch chuyển gia đình sang Đài Loan và được cử làm Phó Tổng Tham mưu trưởng của Bộ Quốc phòng Quốc dân Đảng. Ngay trước khi rời đi, Ngô đã kịp thu xếp chuyển 298 hộp lưu trữ thông tin tuyệt mật của Quốc dân Đảng để chuyển cho Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc thông qua người trợ lý thân tín Vương Cường ().

Tháng 8 năm 1949, Hà Toại cùng con gái Hà Gia đã đến Đài Loan để gặp người con trai thứ hai của Hà là Hà Thế Bình - vốn đã thâm nhập Đài Loan từ trước để cùng nhau tiếp cận Ngô Thạch nhằm thuyết phục Ngô tiếp tục cộng tác với Đảng Cộng sản Trung Quốc. Đồng ý với đề nghị này, Ngô Thạch đã tiếp tục chuyển các tin tức tình báo liên quan đến tình hình quân sự Đài Loan thông qua nữ tình báo viên Chu Phong (朱楓) và Thái Hiếu Can - Bí thư Đảng bộ Đài Loan của Đảng Cộng sản Trung Quốc. Ngày 29 tháng 1 năm 1950, Thái Hiếu Can bị chính quyền Đài Loan bắt giữ và đã nhanh chóng cung khai vai trò của Chu Phong trong đường dây tình báo của Cục Thượng Hải. Biết tin dữ, ngày 2 tháng 2, Ngô Thạch đã lập tức phái trợ lý thân tín Nhiếp Hy (聂曦) đến báo tin cho Chu Phong và thu xếp giấy thông hành đặc biệt để cho Chu có thể rời khỏi Đài Loan ngay lập tức. Nhờ tấm giấy thông hành này mà đêm ngày 4 tháng 4 năm 1950, Chu Phong đã có thể đáp máy bay quân sự từ Đài Bắc đến Chu Sơn - lúc này vẫn do Quốc dân Đảng nắm giữ để tìm tàu đi về Thượng Hải. Ngày 18 tháng 2 năm 1950, Chu Phong bị Trầm Chi Nhạc () - Trạm trưởng tình báo Chiết Giang và Trang Tâm Điền () - Giám đốc an ninh Chiết Giang của Đài Loan bắt giữ tại Định Hải, Chu Sơn. Trong thời gian bị bắt giữ, Chu đã cố tự tử bằng cách nuốt hai lạng vàng lấy từ đường thêu áo da của cô nhưng không thành công và bị di lý về Đài Loan để hầu tòa cùng Ngô Thạch.

Ban đầu tuy tên tuổi của Ngô Thạch được tìm thấy trong các ghi chép của Thái Hiếu Can, Ngô vẫn chỉ bị liệt vào dạng có dấu hiệu khả nghi, kể cả trong báo cáo của trùm tình báo Mao Nhân Phụng cho Tưởng Giới Thạch. Tuy nhiên, sau khi khai thác được thông tin về việc Ngô Thạch đã gặp Chu Phong nhiều lần, Mao Nhân Phụng đã lập tức báo cáo cho Tưởng Giới Thạch. Sau một cuộc điều tra kỹ lưỡng của Bộ Tổng tham mưu Đài Loan, giấy thông hành đặc biệt cho Chu Phong đã được tìm thấy tại dinh thự của Ngô Thạch. Ngày 1 tháng 3 năm 1950, Tưởng Giới Thạch ra lệnh bắt giữ Ngô Thạch vì "tham gia hoạt động gián điệp cho Đảng Cộng sản Trung Quốc". Ngay sau đó, bà Vương Bích Khuê, đồng sự thân cận của Ngô là Trung tướng Trần Bảo Thương, và Nhiếp Hy cũng bị bắt giữ.

== Qua đời ==
16:30 ngày 10 tháng 6 năm 1950 lệnh xử tử Ngô Thạch được tiến hành tại Mã Tràng Đinh, Đài Bắc. Ông bị tử hình ở tuổi 56 bên cạnh các đồng chí của mình là Chu Phong, Trần Bảo Thương, và Niếp Hy. Trước khi qua đời, Ngô Thạch đã làm bài thơ: "Thiên ý mang mang vị khả khuy; Diêu diêu thế sự canh nan tri; Bình sinh đàn lực duy trung thiện; Như thử thu tràng diệc thái bi; Ngũ thập thất niên nhất mộng trung; Thanh danh chí nghiệp tổng thành không; Bằng tương nhất cúc đan tâm tại; Tuyền hạ sai kham đối ngã ông" ().

== Gia đình ==
Cuối năm 1923, qua sự giới thiệu của họ hàng, Ngô Thạch đã thành hôn với đồng hương Vương Bích Khuê (). Hai người có tổng cộng sáu người con trai và hai người con gái:
- Ngô Mỹ Thành (); qua đời khi còn nhỏ)
- Ngô Triển Thành (); qua đời khi còn nhỏ)
- Ngô Thiều Thành (); 1927–2015), tốt nghiệp Khoa Kinh tế Đại học Nam Kinh, bị điều tra thẩm vấn trong thời gian Cách mạng Văn hóa vì lý lịch có dính líu tới Ngô Thạch và bị treo thẻ đảng trong năm năm. Ngô Thiều Thành sau đó được phục chức và làm đến vị trí Kinh tế trưởng của Sở Luyện kim và Vật liệu xây dựng tỉnh Hà Nam. Ngô cũng là đại biểu hội đồng nhân dân tỉnh Hà Nam khóa 6 và 7.
- Ngô Khang Thành (); qua đời khi còn nhỏ)
- Ngô Cạnh Thành (); qua đời khi còn nhỏ)
- Ngô Lan Thành (); con gái đầu, 1931–2020), tốt nghiệp Trung học y tế số 1, bị treo thẻ đảng và bằng y tế trong Cách mạng Văn hóa do lý lịch liên quan tới Ngô Thạch nhưng vẫn tiếp tục chữa trị cho các bệnh nhi trước khi được phục chức và trở thành nghiên cứu viên Viện Hàn lâm Y học Trung Hoa và là đại biểu Chính hiệp Bắc Kinh các khóa 6, 7, 8.
- Ngô Học Thành (); con gái thứ), lấy chồng năm 19 tuổi. Năm 1991, Ngô Học Thành và chồng đã đem tro cốt của Ngô Thạch và Vương Bích Khuê về quê nhà.
- Ngô Kiện Thành (); con út), tốt nghiệp Đại học quốc lập Đài Loan và Hoa Kỳ.

Sau khi Ngô Thạch bị bắt và xử tử, Vương Bích Khuê từng bị giam giữ và hỏi cung trước khi được thả ra nhờ nỗ lực vận động của bạn bè và đồng nghiệp cũ của chồng. Bất chấp khó khăn, bà đã nuôi dạy hai người con út một mình và không tái giá. Mãi đến tháng 5 năm 1980, bà Vương mới có cơ hội chuyển sang Los Angeles, Hoa Kỳ sinh sống, nơi bà gặp lại hai người con lớn Thiều Thành và Lan Thành vào tháng 12 năm 1981. Vương Bích Khuê qua đời ở Los Angeles ngày 9 tháng 2 năm 1993, hưởng thọ 90 tuổi.

== Tưởng nhớ ==
Tháng 11 năm 1973, đích thân Mao Trạch Đông và Chu Ân Lai đã chỉ thị tổ chức lễ tưởng niệm cấp nhà nước và truy tặng danh hiệu Liệt sĩ cho Ngô Thạch để ghi nhận đóng góp của ông cho đất nước. Ngày 20 tháng 12 năm 1975, khi bệnh tình đã đến giai đoạn cuối, Chu Ân Lai đã triệu tập La Thanh Trường - lãnh đạo công tác tình báo liên quan đến Đài Loan để nói rằng Đảng sẽ không bao giờ quên những chiến hữu cũ ở Đài Loan như Trương Học Lương (lúc đó vẫn còn sống) và sự hy sinh của Ngô Thạch. 

Ngày 4 tháng 1 năm 1994, La Thanh Trường đã đề tựa cho quyển sách "Sách ảnh tưởng niệm Liệt sĩ Ngô Thạch" bằng câu "Yếu tri tùng cao khiết, đãi đáo tuyết hóa thì" (, để nhận ra sự cao quý của cây tùng thì phải chờ ngày tuyết tan). Cũng trong năm 1994, tro cốt của Ngô Thạch và vợ Vương Bích Khuê đã được đưa về an táng tại Nghĩa trang Phúc Điền ngoại thành Bắc Kinh ngay bên cạnh mộ phần của người bạn thân là Hà Khang. Năm 2013, "Quảng trường anh hùng vô danh" đã được khánh thành tại Công viên rừng quốc gia Bắc Kinh Tây Sơn với tượng bằng đá hoa cương của Ngô Thạch, Trần Bảo Thương, Chu Phong, và Nhiếp Hy được đặt ở trung tâm. Ngôi nhà thời niên thiếu của Ngô Thạch tại Loa Châu cũng đã được chuyển thành địa điểm tham quan và giáo dục cách mạng ở địa phương. Ở chiều ngược lại, năm 2024 tên của Ngô Thạch đã bị Đài Loan xóa khỏi danh sách tưởng niệm những nạn nhân của Khủng bố Trắng tại Khu tưởng niệm Khủng bố Trắng Cảnh - Mỹ ở Tân Bắc, Đài Loan.

Trong văn hóa đại chúng, câu truyện của Ngô Thạch đã nhiều lần được chuyển thể thành phim điện ảnh và truyền hình tại Trung Quốc, cụ thể là "Tiềm phục" (, 2009) - trong đó Tôn Hồng Lôi thủ vai Ngô Thạch, "Hoán liễu nhân gian" (, 2018) - trong đó vai Ngô Thạch được giao cho Hứa Văn Quảng, và "Vinh quang thầm lặng" (, 2025) với Vu Hòa Vỹ thủ vai Ngô Thạch.