Hồi quốc Delhi

Hồi quốc Delhi (tiếng Urdu:دلی سلطنت), hay Vương quốc Hồi giáo e Hind (tiếng Urdu: سلطنتِ هند) / Vương quốc Hồi giáo e Dilli (tiếng Urdu: سلطنتِ دلی) là một đế chế cuối thời trung cổ, chủ yếu đặt tại Delhi, trải dài trên phần lớn tiểu lục địa Ấn Độ trong hơn 3 thế kỷ. Vương quốc Hồi giáo này được thành lập vào năm 1206 trên các lãnh thổ Ghurid cũ ở Ấn Độ. Lịch sử của Vương quốc Hồi giáo này thường được chia thành 5 thời kỳ: Mamluk (1206–1290), Khalji (1290–1320), Tughlaq (1320–1414), Sayyid (1414–1451) và Lodi (1451–1526). Hồi quốc này bao phủ trên những vùng lãnh thổ rộng lớn ở Ấn Độ, Pakistan, Bangladesh ngày nay, cũng như một số vùng ở miền nam Nepal. 

Nền tảng của Vương quốc Hồi giáo Delhi được thiết lập bởi nhà chinh phạt Ghurid Muhammad của Ghor, người đã đánh bại Liên minh Rajput, do vua Ajmer Prithviraj Chauhan lãnh đạo, vào năm 1192 gần Tarain trong cuộc đảo ngược tình thế của một trận chiến trước đó. Là người kế thừa triều đại Ghurid, Vương quốc Hồi giáo Delhi ban đầu là một trong số các công quốc do các tướng lĩnh nô lệ người Turk của Muhammad của Ghor cai trị, bao gồm Taj al-Din Yildiz, Qutb ud-Din Aibak, Bahauddin Tughril và Nasir ad-Din Qabacha, những người đã thừa kế và chia các lãnh thổ Ghurid cho nhau. Sự cai trị của Khalji và Tughlaq đã mở ra một làn sóng chinh phục mới nhanh chóng và liên tục của người Hồi giáo vào sâu trong Nam Ấn Độ. Vương quốc Hồi giáo cuối cùng đã đạt đến đỉnh cao về phạm vi địa lý của mình trong triều đại Tughlaq, chiếm đóng hầu hết tiểu lục địa Ấn Độ dưới thời Muhammad bin Tughluq. Một cuộc chuyển đổi chính trị lớn đã diễn ra trên khắp Bắc Ấn Độ, khởi đầu bởi cuộc đột kích tàn khốc của vua Thiếp Mộc Nhi ở Trung Á vào Delhi năm 1398, ngay sau đó là sự tái xuất của các thế lực Ấn Độ giáo đối địch như Đế quốc Vijayanagara và Vương quốc Mewar, tuyên bố độc lập, và các vương quốc Hồi giáo mới như Hồi quốc Bengal và Vương quốc Bahmani ly khai. Năm 1526, vua của triều đại Timurid là Badur đã xâm lược miền bắc Ấn Độ và chinh phục Vương quốc Hồi giáo, dẫn đến việc Vương quốc này được Đế quốc Mogul kế vị.

Việc thành lập Hồi quốc Delhi đã đưa tiểu lục địa Ấn Độ gần hơn với các mạng lưới kinh tế và xã hội Hồi giáo quốc tế và đa văn hóa, thể hiện cụ thể qua sự phát triển của ngôn ngữ Hindustani và kiến ​​trúc Ấn-Hồi giáo. Đây cũng là một trong số ít cường quốc đẩy lùi các cuộc tấn công của người Mông Cổ (từ Hãn quốc Sát Hợp Đài) và chứng kiến ​​sự lên ngôi của một trong số ít nữ hoàng trong lịch sử Hồi giáo, Razia Sultana, người trị vì từ năm 1236 đến năm 1240. Trong thời kỳ cai trị của vương quốc Hồi giáo, không có cuộc cải đạo cưỡng bức hàng loạt nào đối với người Hindu, Phật giáo và các tín ngưỡng Ấn Độ khác, và các quan chức và chư hầu theo đạo Hindu được chấp nhận một cách dễ dàng. Tuy nhiên, có những trường hợp như các cuộc sáp nhập của Bakhtiyar Khalji, liên quan đến việc phá hoại quy mô lớn các ngôi đền Hindu và Phật giáo và phá hủy các trường đại học và thư viện. Các cuộc đột kích của Mông Cổ vào Tây và Trung Á đã tạo bối cảnh cho nhiều thế kỷ di cư của những người lính, trí thức, nhà thần bí, thương nhân, nghệ sĩ và thợ thủ công chạy trốn từ các khu vực đó vào tiểu lục địa, qua đó thiết lập nên nền văn hóa Hồi giáo ở đó.

==Tên gọi==
Mặc dù thường được đặt tên theo thủ đô chính của nó là Delhi, thuật ngữ được áp dụng cho các lãnh thổ dưới thời Vương quốc Hồi giáo Delhi thường không được chỉ định rõ ràng. Juzjani và Barani gọi nó là "Đế chế Delhi" (tiếng Ba Tư: Mamalik-i-Delhi), trong khi Ibn Battuta gọi đế chế dưới thời Muhammad bin Tughlaq là "Hind và Sindh". Vương quốc Hồi giáo Delhi còn được gọi là "Đế chế Hindustan" (tiếng Ba Tư: Mamalik-i-Hindustan), một cái tên phổ biến trong thời kỳ này.

==Lịch sử==
===Bối cảnh===
Sự trỗi dậy của Vương quốc Hồi giáo Delhi ở Ấn Độ là một phần của xu hướng rộng lớn hơn ảnh hưởng đến phần lớn lục địa châu Á, bao gồm toàn bộ Nam và Tây Á: dòng người Turk du mục từ thảo nguyên Trung Á đổ vào. Điều này có thể bắt nguồn từ thế kỷ thứ IX khi Vương quốc Hồi giáo Khalifah bắt đầu phân mảnh ở Trung Đông, nơi các nhà cai trị Hồi giáo ở các quốc gia đối địch bắt đầu nô dịch những người Turk du mục không theo đạo Hồi từ thảo nguyên Trung Á và nuôi dưỡng nhiều người trong số họ trở thành nô lệ quân đội trung thành gọi là Mamluk. Chẳng bao lâu sau, người Turk di cư đến các vùng đất Hồi giáo và bị Hồi giáo hóa. Nhiều nô lệ Mamluk gốc Turk cuối cùng đã vươn lên trở thành những người cai trị và chinh phục phần lớn thế giới Hồi giáo, thành lập Vương quốc Hồi giáo Mamluk từ Ai Cập đến Afghanistan ngày nay, trước khi chuyển hướng sang tiểu lục địa Ấn Độ.

Đây cũng là một phần của xu hướng lâu dài hơn trước khi Hồi giáo lan rộng. Giống như các xã hội định cư, nông nghiệp khác trong lịch sử, các xã hội ở tiểu lục địa Ấn Độ đã bị các bộ lạc du mục tấn công trong suốt chiều dài lịch sử của nó. Khi đánh giá tác động của Hồi giáo lên tiểu lục địa, cần lưu ý rằng Tây Bắc của tiểu lục địa Ấn Độ thường xuyên là mục tiêu tấn công của các bộ lạc Trung Á vào thời kỳ tiền Hồi giáo. Theo nghĩa đó, các cuộc xâm lược của người Hồi giáo và các cuộc xâm lược sau này của người Hồi giáo không khác gì các cuộc xâm lược trước đó trong thiên niên kỷ thứ nhất.

Đến năm 962 SCN, các vương quốc Hindu và Phật giáo ở Nam Á đã phải đối mặt với một loạt các cuộc tấn công từ quân đội Hồi giáo đến từ Trung Á. Trong số đó có Mahmud của Ghazni, con trai của một nô lệ quân sự Mamluk gốc Turk, người đã đột kích và cướp bóc các vương quốc ở miền bắc Ấn Độ từ phía đông sông Ấn đến phía tây sông Yamuna mười bảy lần trong khoảng thời gian từ năm 997 đến năm 1030. Mahmud của Ghazni đã đột kích vào kho bạc nhưng sau đó đều chủ động rút lui, chỉ mở rộng sự cai trị của Hồi giáo vào phía tây Punjab.

Hàng loạt cuộc tấn công vào các vương quốc miền bắc và miền tây Ấn Độ của các lãnh chúa Hồi giáo vẫn tiếp tục sau thời Mahmud của Ghazni. Các cuộc tấn công này không thiết lập hay mở rộng ranh giới cố định của các vương quốc Hồi giáo. Ngược lại, Sultan Mu'izz ad-Din Muhammad Ghori (thường được gọi là Muhammad của Ghor) đã bắt đầu một cuộc chiến tranh bành trướng có hệ thống vào miền bắc Ấn Độ vào năm 1173. Ông tìm cách tạo dựng một thân vương quốc cho riêng mình và mở rộng thế giới Hồi giáo. Muhammad của Ghor đã tạo ra một vương quốc Hồi giáo Sunni của riêng mình trải dài về phía đông sông Ấn, và do đó, ông đã đặt nền móng cho Vương quốc Hồi giáo Delhi. Một số nhà sử học ghi chép về Vương quốc Hồi giáo Delhi từ năm 1192 do sự hiện diện và các tuyên bố về địa lý của Muhammad Ghori ở Nam Á vào thời điểm đó.

Muhammad Ghori bị ám sát vào năm 1206 bởi những người Hồi giáo Shia Ismāʿīlī. Sau vụ ám sát, một trong những nô lệ của Ghori (hay Mamluk), người Turk là Qutb al-Din Aibak, đã nắm quyền, trở thành Quốc vương đầu tiên của Delhi.

== Các vua của Vương quốc Hồi giáo Delhi ==
=== Triều đại Mamluk (1206 - 1290) ===
- Qutb-ud-din Aibak (1206 - 1210)
- Aram Shah (1210 - 1211)
- Shams ud din Iltutmish (1211 - 1236)
- Rukn ud din Firuz (1236)
- Raziyyat ud din Sultana (1236 - 1240)
- Muiz ud din Bahram (1240 - 1242)
- Ala ud din Masud (1242 - 1246)
- Nasir ud din Mahmud (1246 - 1266)
- Ghiyas ud din Balban (1266 - 1286)
- Muiz ud din Qaiqabad (1286 - 1290)
- Kayumars (1290)

=== Nhà Khilji (1290 - 1321) ===
- Jalal ud din Fir oz Khaliji (1290 - 1294)
- Alauddin Khilji (1294 - 1316)
- Shihab-ud-din Omar (1316)
- Qutb ud din Mubarak Shah (1316 - 1321)

=== Nhà Tughlaq (1321 - 1398) ===
- Ghiyas ud din Tughluq Shah I (1321 - 1325)
- Muhammad Shah II (1325 - 1351)
- Mahmud Ibn Muhammad (March 1351)
- Firuz Shah Tughluq (1351 - 1388)
- Ghiyas ud din Tughluq II (1388 - 1389)
- Abu Baker (1389 - 1390)
- Nasir ud din Muhammad Shah III (1390 - 1393)
- Sikander Shah I (March - April 1393)
- Mahmud Nasir ud din (Sultan Mahmud II) at Delhi (1393 - 1394)
- Nusrat Shah at Firuzabad (1394 - 1398)

=== Nhà Lodhi ===
- Daulat Khan (1413 - 1414)

=== Nhà Sayyid (1414 - 1451) ===
- Khidr Khan (1414 - 1421)
- Mubarrak Shah II (1421 - 1435)
- Muhammad Shah IV (1435 - 1445)
- Aladdin Alam Shah (1445 - 1451)

=== Nhà Lodhi (1451 - 1526) ===
- Bahlul Khan Lodi (1451-1489)
- Sikandar Lodi (1489-1517)
- Ibrahim II (1517-1526)

=== Nhà Sur (1540 - 1555) ===
Năm 1540, viên tướng Sher Khan người Afghan cử binh đánh đuổi vua Humayun của triều đại Môgôn ra khỏi Ấn Độ. Sher Khan lên ngôi hoàng đế, trở thành Sher Shah Sur của triều đại Sur. 
- Sher Shah Sur (1540 - 1545)
- Islam Shah (1545 - 1553)
- Muhammad V (1553 - 1554)
- Firuz (29 April - ngày 2 tháng 5 năm 1554)
- Ibrahim III (1554 - 1554/5)
- Sikander Shah (1554/5 - 1555)

Năm 1545, Sher Shah Sur qua đời, triều đại Sur suy yếu. Năm 1555, Humayun - lúc này đang sống lưu vong tại Ba Tư, cử binh tấn công Delhi, chiếm lại toàn bộ lãnh thổ của mình.

==Tham khảo==
=== Nguồn ===
- Majumdar, R. C., Raychaudhuri, H., & Datta, K. (1951). An advanced history of India: 2. London: Macmillan.
- Majumdar, R. C., & Munshi, K. M. (1990). The Delhi Sultanate. Bombay: Bharatiya Vidya Bhavan.

- Prasad, Pushpa (1990). "Sanskrit Inscriptions of Delhi Sultanate 1191-1526". Oxford University Press.