Danh sách Hoàng hậu La Mã và Đông-Tây La Mã

Dưới đây là danh sách hoàng hậu của đế quốc La Mã cũng như hai nửa đế quốc kế thừa sau này là đế quốc Tây La Mã và đế quốc Đông Lã Mã.

Không có một tên gọi chính thức nào cho chức vụ hoàng hậu của các nhà nước La Mã cả. Các tên gọi sử dụng bao gồm "augusta" (Tiếng Hy Lạp: αὐγούστα, "augoústa"), từ dạng nữ của danh xưng hoàng gia "augustus", hay "caesaraea", từ dạng nữ của danh xưng hoàng gia "caesar". Trong vương triều Đông La Mã sau này, từ được sử dụng đối với danh hiệu hoàng hậu là βᾰσῐ́λῐσσᾰ ("basílissa"), từ dạng nữ của danh xưng hoàng gia "basileus" hay αὐτοκράτειρα ("autokráteira"), Hi Lạp hoá từ Latin "autocratix", từ dạng nữ của danh xưng hoàng gia "autokrator" (danh xưng biểu thị cho hoàng đế đơn nhất). Trong thế kỷ thứ 3, hoàng hậu La Mã còn được nhận các danh xưng tôn kính khác như "māter castrōrum" (người mẹ quân nhân) hay "māter patriae" (người mẹ tổ quốc). Vấn đề với những người mang danh xưng "augusta" là không phải là vị hoàng hậu nào cũng mang danh xưng này, với lại không chỉ hoàng hậu mà còn những người phụ nữ hoàng gia khác cũng mang danh xưng, ví dụ như mẹ, chị em cũng như tình nhân của hoàng đế cũng mang danh xưng trên.

Các hoàng hậu La Mã có thể tồn tại đồng thời cùng với nhau, tức có thể có 2 hay nhiều hơn là vợ của các hoàng đế La Mã ở trong cùng một thời điểm. Từ năm 230 đến năm 395, dù là một chính thể thống nhất, tuy nhiên về mặt hành chính thì đế quốc đã chia thành hai nửa là Đông và Tây La Mã (sau năm 395 thì chia tách hoàn toàn). Các hoàng hậu theo đó cũng đi theo các nhánh kế vị triều đại riêng cho mình theo các nhánh triều đại hoàng đế khác nhau. Hoàng hậu cuối cùng ở phía Tây là của Julios Nepos, còn ở phía đông là vợ thứ hai của Ioannes VIII Palaiologos. Các hoàng hậu Đông La Mã sau này còn có danh xưng δέσποινα ("déspoina"), từ dạng nữ của danh xưng "despotes" (chuyên chúa quốc).

Mặc dù quyền lực chính trị của các hoàng hậu chưa bao giờ được xác định, nhưng người ta thường chấp nhận rằng lễ đăng quang của họ, được thực hiện sau lễ đăng quang của chồng họ cho phép họ có được một số quyền về chính trị nhất định. Thông thường, nhiệm vụ chính của họ là giám sát việc tổ chức các nghi lễ tại triều đình cũng như tham gia vào các công việc của triều đình và tôn giáo. Mặc dù quyền lực chính trị thường chỉ được trao cho hoàng đế, nhưng các hoàng hậu có thể có được quyền lực đáng kể với tư cách là nhiếp chính hoàng đế nếu họ còn nhỏ hoặc khi chồng của họ vắng mặt. Mặc dù họ bị ràng buộc bởi mong muốn và tính khí của chồng mình, nhưng các hoàng hậu đôi khi cũng có thể trở thành những người đồng nhiếp chính có ảnh hưởng. Trong một số trường hợp, các hoàng đế củng cố tính hợp pháp của họ thông qua việc kết hôn với con gái của một vị hoàng đế trước đó. Trong những trường hợp như vậy, các vị hoàng hậu đôi khi nhấn mạnh tính hợp pháp của triều đại của họ lớn hơn tính hợp pháp của chồng họ nhằm xây dựng được ảnh hưởng lớn đối với đế quốc. Một số hoàng hậu hay hoàng tế có ảnh hưởng, chẳng hạn như Theodora, vợ của Justinian I và Euphrosyne, vợ của Alexios III, đã tổ chức các tòa án của riêng họ. Các nữ hoàng tự mình cai trị một cách độc lập, chẳng hạn như Irene và Zoë Porphyrogenita, đôi khi sử dụng các danh hiệu nam giới như "basileus" và "autokrator" để thể hiện quyền lực của họ.

== Danh sách Hoàng hậu La Mã ==
=== Thời kỳ Nguyên thủ (27 TCN – 284) ===
==== Triều Nervan-Antonian (98 – 192) ====
Tất cả các hoàng hậu thời kỳ này đều nhận được tước hiệu "augusta".
==== Năm ngũ đế (193) ====
Tất cả các hoàng hậu thời kỳ này đều nhận được tước hiệu "augusta".
==== Triều Severan (193 – 227) ====
Tất cả các hoàng hậu thời kỳ này đều nhận được tước hiệu "augusta" trong hoặc sau khi kết hôn một khoảng thời gian.
==== Khủng hoảng thế kỷ thứ ba (235 – 285) ====
Tất cả các hoàng hậu thời kỳ này đều nhận được tước hiệu "augusta".

=== Thời kỳ quân chủ (284 – 395) ===
==== Triều Theodosian (364 – 383) ====
Tất cả các hoàng hậu thời kỳ này đều nhận được tước hiệu "augusta", ngoại trừ Galla, Elen, và Thermantia.
== Danh sách Hoàng hậu Đông La Mã sau năm 455 ==
Trong các triều đại Đông La Mã sau này, hầu như tất cả các nữ hoàng (trừ khi được ghi chú) đều nhận được tước hiệu "augusta"; không rõ liệu nó có còn được coi là một tước hiệu chính thức hay chỉ là một tước hiệu lịch sự đồng nghĩa với "nữ hoàng".

=== Hoàng triều Laskaris (1205 – 1258) ===
Danh xưng "augusta" xuất hiện trên huy hiệu của Eirene Laskarina, nhưng không rõ những vị hoàng hậu khác có sử dụng tước hiệu này hay không. 
=== Hoàng triều Palaiologos (1259 – 1439) ===
Danh xưng "augusta" xuất hiện trên huy hiệu của Theodora, Violante-Erene, Rrita-Maria và Anna xứ Savoia cũng như các bức tiểu hoạ của Jelena Dragaš. Không có huy hiệu hay tài liệu nào khác còn tồn tại có ghi chép cụ thể về các hoàng hậu còn lại, đặc biệt là việc phong "augusta" cho các bà; mặc dù các bà nhiều khả năng được phong tước hiệu này khi đã là hoàng hậu Đông La Mã.

== Tham khảo ==
=== Tài liệu thứ cấp ===
- . Salve Regina University.