hirine/wikipedia-vietnamese-1M296K-dataset huggingface dataset:
Bercy

Bercy là một khu phố của Paris, nằm ở Quận 12, phía đông nam thành phố. Vốn là một chợ rượu vang lớn cũ, Bercy được quy hoạch lại vào cuối thế kỷ 20. Ngày nay, Bercy là một khu vực quan trọng với sự hiện diện của trụ sở Bộ Kinh tế, Tài chính và Công nghiệp, Cung thể thao Bercy cùng nhiều hoạt động thương mại giải trí.

Bercy nằm ở bên tả ngạn của sông Seine. Về phía trung tâm thành phố là nhà ga Lyon, còn đối diện với Bercy bên kia sông là khu phố Paris Rive Gauche thuộc Quận 13. Ba câu cầu Bercy, Tolbiac và Simone-de-Beauvoir nối Bercy với Paris Rive Gauche. Cửa ô Bercy là điểm xuất phát của tuyến xa lộ A4.

Tòa nhà lớn trụ sở Bộ Kinh tế, Tài chính và Công nghiệp nằm nhô hẳn ra ngoài sông Seine. Bên cạnh đó là Cung thể thao Bercy, nơi tổ chức nhiều hoạt động thể thao và trình diễn. Công viên Bercy rộng 14 hecta nằm dọc theo bờ sông. Bên cạnh công viên là khu vực dành cho giải trí. Bercy Village - Làng Bercy - gồm nhiều nhà hàng, quán cà phê và các cửa hàng thời trang trong những ngôi nhà một tầng, khu vực chỉ dành cho người đi bộ. Cạnh làng là UGC Ciné-cité, một trong những trung tâm chiếu phim lớn nhất thành phố. Viện lưu trữ điện ảnh Cinémathèque française và Bảo tàng Nghệ thuật chợ phiên ("Musée des Arts forains") cũng nằm ở khu phố Bercy.

== Lịch sử ==
Khu vực Bercy có con người sinh sống từ năm 4500 trước Công Nguyên. Năm 1990, khi xây dựng công viên Bercy, những chứng tích của một ngôi làng thời kỳ Đồ đá được tìm thấy ở đây: hàng ngàn vật dụng hàng ngày, và đặc biệt là ba thuyền độc mộc gỗ sồi hiện nay được trưng bày ở bảo tàng Carnavalet.

Thế kỷ 12, lần đầu tiên cái tên Bercy hay Bercix xuất hiện trên giấy tờ của chủ nhân khu vực này. Bercy thuộc sở hữu của dòng họ Montmorency trước khi nhượng lại cho dòng họ Malons. Thế kỷ 17, một lâu đài được xây dựng ở Bercy, do kiến trúc sư Louis Le Vau thiết kế, thay cho trang viên cũ. Cũng vào thời gian đó, nhiều quý tộc xây dựng các dinh thự dọc theo bờ sông Seine. Cho tới khi tuyến đường sắt Paris-Lyon được xây dưng, nhiều công trình ở đây bị phá bỏ.

Trước năm 1860, Bercy vẫn là một xã nằm ngoài Paris. Không nằm trong vùng kiểm soát của cảnh sát thành phố, Bercy là một khu vực tệ nạn, cũng là một địa điểm vui chơi với các quán rượu, hàng ăn bên bờ sông. Bercy còn có chợ rượu vang lớn với các nhà kho, hầm rượu. Các hoạt động buôn bán rượu vẫn còn tiếp tục cho tới giữa thế kỷ 20.

Khoảng cuối thế kỷ 20, khu phố Bercy thực sự thay đổi. Nhiều công trình quan trọng được quyết định xây dựng ở đây. Cung thể thao Bercy mở cửa năm 1979. Từ năm 1993 tới 1997, công viên Bercy được cải tạo trên vị trí các kho rượu cũ. Khi Tổng thống François Mitterrand cho cải tạo lại Louvre, Bộ Kinh tế, Tài chính và Công nghiệp chuyển về trụ sở ở khu vực này. Năm 1998, tuyến tàu điện ngầm mới số 14 cũng mở hai trạm ở Bercy. Các kiến trúc sư vẫn giữ tinh thần trước đó của khu phố, Bercy được dành cho thương mại và giải trí.

== Tham khảo ==
- Lịch sử khu phố trên trang của Bercy Village

== Liên kết ngoài ==
- Trang chính thức của Bercy Village
- Trang chính thức của Cung thể thao Bercy
- Các công trình của Bercy trên trang Paris Balades
Chùa Tam Thanh

Chùa Tam Thanh nằm trong động núi đá (nên còn được gọi tên khác là Động Tam Thanh) thuộc địa phận phường Tam Thanh, tỉnh Lạng Sơn.

Theo sử sách Đại Nam Nhất Thống Chí thì chùa Tam Thanh có từ thời nhà Lê, thuộc địa phận xã Vĩnh Trại, châu Thoát Lãng.

== Đặc trưng ==
Chùa Tam Thanh có một tượng phật A Di Đà màu trắng với nét mềm mại, uyển chuyển được tạc nổi vào vách đá từ thế kỷ 15. Pho tượng này mang phong cách nghệ thuật thời Lê - Mạc (thế kỷ 16-17) tạc theo thế đứng trong hình một lá đề. Tượng cao 202 cm, rộng 65 cm, mặc áo cà sa buông chùm xuống tận gót, hai tay chỉ xuống đất trong thế ấn cam lộ

Ngoài ra, Chùa còn có hồ Âm Ti với làn nước trong xanh bốn mùa với muôn trùng nhũ đá thiên tạo từ ngàn năm rất đẹp.

==Động Tam Thanh==
Tam Thanh là quần thể 3 động "Nhất Thanh", "Nhị Thanh", Tam Thanh" nằm trong Chùa Tam Thanh.
Ðộng Tam Thanh nằm trong một dãy núi có hình đàn voi phủ phục trên mặt cỏ xanh. Hang động Tam Thanh ở lưng chừng núi. Cửa hang nhìn về hướng đông cao chừng 8m có lối lên là 30 bậc đá đục vào sườn núi, có nhiều cây cối um tùm che khuất ánh nắng. Vách động bên phải có khắc bài thơ của Ngô Thì Sĩ (1726-1780) khi ông làm đốc trấn Lạng Sơn.

Tam Thanh được mệnh danh là "Đệ nhất bát cảnh Xứ Lạng" (gồm 4 điểm là: động Nhị Thanh, động Tam Thanh, thành nhà Mạc và Nàng Tô Thị).

== Giá trị văn hoá ==
Ngoài giá trị danh thắng, chùa Tam Thanh còn được biết đến bởi những giá trị văn hóa. Trong động chùa còn lưu lại hệ thống văn bia khá phong phú của các văn nhân, thi sĩ qua các thời kỳ lịch sử. Trong đó, tấm bia số 4 là tấm bia có niên đại cổ nhất (bia Ma Nhai), được tạc vào thời Lê Vĩnh Trị năm thứ 2 (1677), ghi lại chi tiết việc xây dựng tôn tạo chùa.

== Lễ hội ==
Chùa Tam Thanh tổ chức hội chính vào ngày mười lăm tháng giêng (âm lịch) hàng năm.
==Ca dao==
Câu ca dao về địa danh Lạng Sơn gắn liền với chùa Tam Thanh mà câu ca dao này đã gắn bó với bao nhiêu thế hệ người Việt Nam bởi nó được in trong sách giáo khoa.
Ngạc Thành

Ngạc Thành (chữ Hán giản thể: 鄂城区, Hán Việt: "Ngạc Thành khu") là một quận thuộc địa cấp thị Ngạc Châu (鄂州市), tỉnh Hồ Bắc, Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Quận này có diện tích 520 km2, dân số năm 2004 là 600.000 người. 
==Hành chính==
Ngạc Thành được chia ra làm 13 đơn vị hành chính cấp hương, bao gồm 3 nhai đạo, 9 trấn và 1 hương. Ngoài ra quận này còn quản lí 1 đơn vị ngang cấp hương khác.
- Nhai đạo: Phượng Hoàng (凤凰街道), Cổ Lâu (古楼街道), Tây Sơn (西山街道)
- Trấn: Trạch Lâm (泽林镇), Đỗ Sơn (杜山镇), Tân Miếu (新庙镇), Bích Thạch (碧石镇), Đinh Tổ (汀祖镇), Yến Ky (燕矶镇), Dương Diệp (杨叶镇), Hoa Hồ (花湖镇), Trường Cảng (长港镇)
- Hương: Sa Sào (沙窝乡)
Đơn vị ngang cấp hương khác
- Khu khai phát kinh tế Ngạc Châu (鄂州经济开发区)
Hoa Dung

Hoa Dung có thể là:
- Quận Hoa Dung (trung văn giản thể: 华容区, Hán Việt: "Hoa Dung khu") là một quận thuộc địa cấp thị Ngạc Châu, tỉnh Hồ Bắc, Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa.
- Huyện Hoa Dung (trung văn giản thể: 华容县, âm Hán Việt: "Hoa Dung huyện") là một huyện thuộc địa cấp thị Nhạc Dương, tỉnh Hồ Nam, Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa.
Lương Tử Hồ

Lương Tử Hồ (chữ Hán giản thể: 梁子湖区, Hán Việt: "Lương Tử Hồ khu") là một quận thuộc địa cấp thị Ngạc Châu (鄂州市), tỉnh Hồ Bắc, Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Quận này có diện tích 524 km2, dân số năm 2004 là 170.000 người. 
==Hành chính==
Lương Tử Hồ được chia ra làm 5 đơn vị hành chính cấp hương, toàn bộ các đơn vị hành chính này đều là trấn. Ngoài ra quận này còn quản lí 1 đơn vị ngang cấp hương khác.
- Trấn: Thái Hòa (太和镇), Đông Câu (东沟镇), Lương Tử (梁子镇), Đồ Gia Não (涂家垴镇), Chiểu Sơn (沼山镇)
Đơn vị ngang cấp hương khác
- Tân khu: Ngô Đồng Hồ (梧桐湖新区)
Tiếng Miến Điện

Tiếng Miến Điện, tiếng Miến hay tiếng Myanmar (မြန်မာဘာသာ, MLCTS: "myanma bhasa", IPA: ) là ngôn ngữ chính thức của Myanmar. Dù Hiến pháp Myanmar cho rằng tên tiếng Anh chính thức của ngôn ngữ này là "Myanmar language", đa phần người nói tiếng Anh gọi ngôn ngữ này là "Burmese". Tính tới năm 2007, đây là ngôn ngữ thứ nhất của 34 triệu người, chủ yếu gồm người Miến và các dân tộc liên quan, và là ngôn ngữ thứ hai của 10 triệu người, gồm các dân tộc thiểu số khác ở Myanmar.

Tiếng Miến Điện là một ngôn ngữ thanh điệu, chủ yếu gồm các từ đơn âm tiết và có tính phân tích, với cấu trúc chủ–tân–động (SOV). Đây là một thành viên của nhóm ngôn ngữ Lô Lô-Miến thuộc ngữ hệ Hán-Tạng. Hệ chữ Miến, xuất phát từ hệ chữ Brāhmī, là hệ chữ viết được dùng để viết ngôn ngữ này.

== Phân loại ==
Tiếng Miến thuộc nhóm ngôn ngữ Miến của ngữ hệ Hán-Tạng. Tiếng Miến là ngôn ngữ phi Hán có đông người nói nhất hệ Hán-Tạng. Đây là ngôn ngữ Hán-Tạng thứ năm có chữ viết riêng, sau tiếng Hán, tiếng Pyu, tiếng Tạng và tiếng Tangut.

=== Phương ngữ ===
Đa số người nói tiếng Miến sống ở vùng thung lũng sông Irrawaddy dùng một số phương ngữ tương tự nhau, còn những phương ngữ khác biệt hơn hiện diện ở vùng sâu vùng xa của đất nước. Điển hình cho những ngôn ngữ "lệch chuẩn" nhất là:
- Vùng Tanintharyi: Mergui (Myeik, Beik), Tavoyan (Dawei), và Palaw
- Vùng Magway: Yaw
- Bang Shan: Intha, Taungyo và Danu

Arakan (Rakhine) ở bang Rakhine và Marma ở Bangladesh thì tuỳ theo quan điểm mà được xem là phương ngữ tiếng Miến hay ngôn ngữ riêng.

== Xem thêm ==
- Danh sách ngôn ngữ
- Danh sách các nước theo ngôn ngữ nói
- Fonts tiếng Myanma chuẩn Unicode.
Máu lạnh

Máu lạnh trong tiếng Việt có thể dùng để chỉ:
- Động vật máu lạnh, thí dụ như rắn, rùa, cá... nói chung là những loài không thể tự điều chỉnh thân nhiệt mà phải dựa vào nhiệt độ môi trường để làm thân nhiệt tăng lên hay giảm xuống.
- Đôi khi dùng để chỉ những kẻ giết người không có cảm xúc.
Hariphunchai

Hariphunchai, hoặc Haribhunjaya (tiếng Pali: "Haripunjaya"; Hán-Việt: Ha Lợi Bôn Sai 哈利奔猜) là một vương quốc cổ của người Môn tồn tại suốt nhiều thế kỷ tại nơi là miền Bắc Thái Lan ngày nay. Kinh đô của vương quốc này ở nơi nay là Lamphun. Theo các cuốn sử ký "Camadevivamsa" và "Jinakalamali", thành phố được thành lập bởi một thầy tu tên là Suthep vào năm 661, và thủ lĩnh người Môn ở nơi nay là Lopburi cho con gái mình là Jamadevi làm hoàng hậu của Hariphonchai. Tuy nhiên, các bằng chứng khảo cổ cho thấy vương quốc này thành lập sớm nhất cũng chỉ có thể từ khoảng năm 750. Vào thời điểm ấy, khu vực miền Trung Thái Lan ngày nay là địa bàn của các thành bang Môn mà ngày nay gọi chung là Dvaravati. Hoàng hậu Jamadevi sinh đôi, người anh làm thủ lĩnh Lamphun, người em làm thủ lĩnh Lampang cạnh đó.

Các sử ký cho biết Đế chế Khmer đã mấy phen thất bại khi cố gắng thôn tính Hariphunchai trong thế kỷ 11. Không rõ là thời điểm mà các sử ký nói là sự thật hay chỉ là truyền thuyết, nhưng có một thực tế là các thành bang của người Môn ở Dvaravati đã bị Khmer thôn tính trong thời gian này. Đầu thế kỷ 13 là thời điểm mà Hariphunchai cực thịnh và sử ký nhắc đến các sự kiện trong thời gian đó chỉ nói đến việc xây dựng các công trình và về tôn giáo chứ không hề đề cập đến chiến tranh. Tuy nhiên, vào năm 1292, vương quốc Hariphunchai bị Vương quốc Lan Na của người Thái của thủ lĩnh Mengrai thôn tính, kinh đô bị tàn phá nặng nề.

các vua Haripunchai:
1. Nữ hoàng Camadevi
2. Hanayos
3. Kumanjaraj
4. Rudantra
5. Sonamanjusaka
6. Luân hồi sinh tử
7. Padumaraj
8. Kusadeva
9. Nokaraj
10. Dasaraj
11. Gutta
12. Sera
13. Yuvaraj
14. Brahmtarayo
15. Muksa
16. Traphaka
17. Uchitajakraphad vua của Lavo
18. Kampol
19. Jakaphadiraj, King of Atikuyaburi
20. Vasudev
21. Yeyyala
22. Maharaj, vua của Lampang
23. Sela
24. Kanjana
25. Chilanka
26. Phunthula
27. Ditta
28. Chettharaj
29. Jeyakaraj
30. Phatijjaraj
31. Thamikaraj
32. Ratharaj
33. Saphasith
34. Chettharaj
35. Jeyakaraj
36. Datvanyaraj
37. Ganga
38. Siribun
39. Uthen
40. Phanton
41. Atana
42. Havam
43. Trangal
44. Yotta
45. Yip

==Tham khảo==
- Swearer, Donald K. and Sommai Premchit. "The Legend of Queen Cama: Bodhiramsi's Camadevivamsa", a Translation and Commentary. New York: State University of New York Press, 1998.

==Xem thêm==
- Dvaravati
- Các quốc gia Môn ở Myanmar
Nướng

Nướng là một cách chế biến món ăn. Thực phẩm được đặt vào môi trường có nhiệt độ cao để cho chín với bề ngoài bị cháy để tạo mùi thơm hoặc màu cho thực phẩm. Có nhiều cách nướng tùy theo tập quán và theo thực phẩm. Ngày xưa người ta nướng bằng cách đặt thực phẩm lên lửa hay vùi trong than hồng. Ngày nay người ta có thể nướng thực phẩm bằng cách đặt thực phẩm vào lò nướng điện hay chảo điện..

==Rủi ro về sức khỏe==
Cũng như bất kỳ quá trình chiên hoặc nướng ở nhiệt độ cao, quá trình nấu nướng có thể tạo ra các hóa chất gây ung thư. Khi ăn thực phẩm bị đốt cháy trên ngọn lửa gas, chất dinh dưỡng kèm theo AGE - là hợp chất glycate hóa bền vững giúp thực phẩm có màu hấp dẫn sẽ đi vào tế bào, mạch máu, các mô. AGE xâm nhập vào cơ thể làm tổn thương tổ chức mô lành, còn gây các bệnh tim mạch, xương khớp, thần kinh. Ngoài ra bao gồm cả, đồ nướng được nướng trực tiếp trên bếp than củi hay than hoa cũng gây hại cho sức khỏe. Có nhiều nghiên cứu cho thấy rằng thịt hay cá nướng trên than sẽ khiến mỡ nhỏ giọt xuống than hồng bốc cháy tạo ra các phân tử hydrocarbure thơm đa vòng, chất này khi ăn vào cơ thể sẽ đến gan và biến thành chất độc đi xuống ruột, gây nguy cơ ung thư. Bên cạnh đó, việc nướng trên bếp than cũng tạo ra nhiều khí CO, một loại khí nguy hiểm cho sức khỏe nếu hít phải.

Tuy nhiên, có thể làm giảm đáng kể tỷ lệ tác hại các chất gây ung thư khi nướng thịt. Tỏi, hương thảo, dầu ô liu, quả anh đào và vitamin E đã được chứng minh là làm giảm sự hình thành của các hợp chất gây ung thư. 

==Xem thêm==
- Rang
- Quay
- Thui
Địa lý Liên minh châu Âu

Liên minh châu Âu chủ yếu nằm ở phần lớn Tây và Trung Âu, với diện tích 4.422.773 km² (1.707.642 dặm vuông). Liên minh châu Âu kéo dài về phía đông bắc đến Phần Lan, tây bắc về phía Ireland, đông nam về phía Kypros và tây nam về phía Iberia, là lãnh thổ rộng thứ 7 thế giới.

==Địa lý các quốc gia thành viên==
Địa lý Liên minh châu Âu bào gồm địa lý của 27 quốc gia thành viên, xem địa lý từng quốc gia;
Wilhelm Wundt

Wilhelm Wundt (16 tháng 8 năm 1832 - 31 tháng 8 năm 1920) là một nhà tâm lý học và sinh lý học người Đức. Cùng với William James, ông được coi là cha đẻ của ngành tâm lý học. Năm 1879, Wundt thành lập phòng thí nghiệm chính thức đầu tiên cho nghiên cứu tâm lý học tại Đại học Leipzig, đồng thời ông cũng cho ra đời tạp chí khoa học đầu tiên cho bộ môn này năm 1881.

Wundt lựa chọn tiến hành một thí nghiệm kỳ lạ với một quả bóng nhỏ bằng đồng. Ông và hai sinh viên tập trung quanh một chiếc bàn nhỏ có một cái đồng hồ bấm giờ, một công tắc và quả bóng được đặt trên một thanh kim loại đứng. Vài giây sau, quả bóng tự động rơi khỏi thanh kim loại và đồng hồ bấm giờ bắt đầu hoạt động. Sinh viên ấn xuống công tắc ngay lúc anh ta nghe thấy tiếng quả bóng đập xuống bàn. Ông dành vài năm tiếp theo để quan sát hàng trăm người phản ứng với bài kiểm tra này. Một vài người tham gia được yêu cầu bấm công tắc tại thời điểm đầu tiên nghe tiếng quả bóng đập xuống bàn- ông gọi là phản xạ đơn giản-, trong khi những người khác được yêu cầu phản ứng hoàn toàn khi nhận ra âm thanh đó-một quyết định có ý thức. Cẩn thận ghi chép, Wundt đã tạo ra dữ liệu đầu tiên của tâm lý học. Ông kết luận rằng phản ứng theo phản xạ mất trung bình một phần mười giây và để lại cho người tham gia một ký ức mờ nhạt về tiếng bóng rơi. Ngược lại, việc nghe âm thanh đó một cách có ý thức tạo ra thời gian một phần hai mươi giây và tạo ra một trải nghiệm rõ ràng.
Hồng An, Hoàng Cương

Hồng An (chữ Hán giản thể: 红安县, Hán Việt: "Hồng An huyện") là một huyện thuộc địa cấp thị Hoàng Cương, tỉnh Hồ Bắc, Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Huyện này có diện tích 1673 km2, dân số năm 2004 là 650.000 người. Huyện này có các đơn vị hành chính gồm 10 trấn (Thành Quan, Thất Lý, Hoa Gia, Thượng Tân, Nhị Trình, Cao Kiều, Mịch Nhi, Bát Lý, Thái Bình, Thủy Giai) và 1 hương Hạnh Hoa.
La Điền

La Điền (chữ Hán giản thể: 罗田县, Hán Việt "La Điền huyện") là một huyện thuộc địa cấp thị Hoàng Cương, tỉnh Hồ Bắc, Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Huyện này có diện tích 2129,1 km2, dân số năm 2004 là 590.000 người. Huyện này có các đơn vị hành chính gồm 7 trấn (Phượng Sơn, Lạc Đà, Đại Hà Ngạn, Cửu Tư Hà, Thắng Lợi, Hà Phố, Tam Lý Phán) và 5 hương (Bạch Liên, Khuông Hà, Bạch Miếu Hà Bình Hồ, Đại Kỳ). Huyện La Điền là nơi có đỉnh núi Thiên Đường Trại của dãy núi Đại Biệt với độ cao 1729,13 m so với mực nước biển
Hy Thủy

Hy Thủy (chữ Hán giản thể: 浠水县 Hán Việt: "Hy Thủy huyện") là một huyện thuộc địa cấp thị Hoàng Cương, tỉnh Hồ Bắc, Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Huyện này có diện tích 1949,3 km2, dân số năm 2004 là 1.03 triệu người. Huyện này có các đơn vị hành chính gồm 12 trấn (Thanh Tuyền, Ba Hà, Ba Dịch, Trúc Ngõa, Uông Cương, Đoàn Pha, Quan Khẩu, Bạch Liên, Sái Hà, Tẩy Mã, Đinh Tư, Tỏa Hoa, Lan Khê), 2 hương (Lục Trường, Tùng Sơn Đẳng).
Kỳ Xuân, Hoàng Cương

Kỳ Xuân (蕲春县, Hán Việt: "Kỳ Xuân huyện") là một huyện thuộc địa cấp thị Hoàng Cương, tỉnh Hồ Bắc, Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Huyện này có diện tích 2397,6 km2, dân số năm 2007 là 950.000 người. Huyện này có các đơn vị hành chính gồm 13 trấn (Xích Đông, Kỳ Châu, Quản Diêu, Hoành Xa, Bàng Tư, Chu Lâm, Lưu Hà, Sư Tử, Thanh Thạch, Trường Bảng, Đàn Lâm) và 1 hương Hướng Kiều.
Hoàng Mai, Hoàng Cương

Hoàng Mai (黄梅县, Hán Việt: "Hoàng Mai huyện") là một huyện thuộc địa cấp thị Hoàng Cương, tỉnh Hồ Bắc, Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Huyện này có diện tích 1701 km², dân số năm 2004 là 970.000 người. Huyện này có các đơn vị hành chính gồm 12 trấn (Tiểu Trì, Hoàng Mai, Trạc Cảng, Đại Hà, Tân Khai, Ngũ Tổ, Hạ Tân, Sái Sơn, Khổng Lũng, Cổ Trúc, Độc Sơn) và 4 hương (Liễu Lâm, Sam Mộc, Lưu Tả, Phân Lộ)
Đại học Humboldt Berlin

Viện Đại học Humboldt Berlin (tiếng Đức: "Humboldt-Universität zu Berlin"), còn gọi là Viện Đại học Humboldt hay Đại học Humboldt, là một trong những viện đại học lâu đời nhất tại Berlin, thành lập năm 1810 với cái tên Viện Đại học Berlin ("Universität zu Berlin") bởi nhà cải cách giáo dục và ngôn ngữ học người Phổ Wilhelm von Humboldt. Đây là mô hình viện đại học đã ảnh hưởng đến rất nhiều viện đại học khác ở châu Âu và thế giới phương Tây. Từ năm 1828, viện đại học được biết đến với cái tên Viện Đại học Frederick William ("Friedrich-Wilhelms-Universität"), và sau đó là "Universität unter den Linden". Năm 1949, viện đại học đổi tên thành "Humboldt-Universität" để tôn vinh người sáng lập Wilhelm von Humboldt và em trai của người này là nhà đại lý học Alexander von Humboldt. Năm 2012, Viện Đại học Humboldt Berlin được chọn là một trong số 11 viện đại học hàng đầu của Đức. Viện đại học này đã đào tạo ra 29 người được giải Nobel và được xem là một trong những viện đại học danh tiếng nhất châu Âu.

==Lịch sử==
Viện Đại học Berlin là nơi đã đào tạo rất nhiều nhà tư tưởng vĩ đại của nước Đức cũng như thế giới trong suốt hai thế kỷ qua, những người tiêu biểu nhất trong số đó có thể kể đến nhà triết học duy tâm Johann Gottlieb Fichte, nhà thần học Friedrich Schleiermacher, nhà triết học duy tâm Georg Wilhelm Friedrich Hegel, luật sư Savigny, nhà triết học Arthur Schopenhauer, nhà triết học duy tâm Friedrich Schelling, những nhà vật lý lừng danh như Albert Einstein và Max Planck. Hai nhà sáng lập chủ nghĩa Mác Karl Marx và Friedrich Engels cũng học tại trường này, ngoài ra còn có nhà thơ Heinrich Heine, thủ tướng Phổ Otto von Bismarck, nhà sáng lập Đảng Cộng sản Đức Karl Liebknecht, nhà sáng lập cộng đồng người Phi W. E. B. Du Bois, nhà sáng lập Ủy ban châu Âu Robert Schuman, ngoài ra còn có bác sĩ Johann Friedrich Dieffenbach nửa đầu thập niên 1800. Viện Đại học Berlin là ngôi trường đã đào tạo ra 29 người được giải Nobel.

Cấu trúc của các viện đại học nghiên cứu của Đức, như Viện Đại học Berlin, chính là hình mẫu cho những cơ sở như chính là hình mẫu cho nhiều viện đại học nghiên cứu ở Hoa Kỳ. Một nhà nghiên cứu giáo dục đại học Hoa Kỳ đã viết: "Havard có lẽ không thể trở thành Havard ngày nay nếu không tiếp thu và vận dụng phần nào tinh thần đại học của W. Humboldt".
Anh Sơn, Hoàng Cương

Anh Sơn (chữ Hán giản thể: 英山县, Hán Việt: "Anh Sơn huyện") là một huyện thuộc địa cấp thị Hoàng Cương, tỉnh Hồ Bắc, Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Huyện này có diện tích 1449 km2, dân số năm 2004 là 400.000 người. Huyện này có các đơn vị hành chính gồm 8 trấn (Ôn Tuyền, Nam Hà, Hồng Sơn, Kim Gia, Thạch Đầu Chủy, Thảo Bàn Địa, Lôi Gia Điếm, Dương Liễu Loan) và 3 hương (Phương Gia, Khổng Gia, Đào Gia Hà).
Đoàn Phong

Đoàn Phong (chữ Hán giản thể: 团风县, Hán Việt: "Đoàn Phong huyện") là một huyện thuộc địa cấp thị Hoàng Cương, tỉnh Hồ Bắc, Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Huyện này có diện tích 805,6 km2, dân số năm 2004 là 380.000 người. Huyện này có các đơn vị hành chính gồm 8 trấn (Đoàn Phong, Phương Cao Bình, Lâm Sơn, Hồi Long Sơn, Mã Tào Điếm, Thượng Ba Hà, Tổng Lộ Trớ, Đản Điếm) và 2 hương Hòa Cổ Điếm, Đỗ Bì.
Vân Dương, Thập Yển

Vân Dương (chữ Hán giản thể: 郧阳区, Hán Việt: "Vân Dương khu") là một quận thuộc địa cấp thị Thập Yển, tỉnh Hồ Bắc, Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Được thành lập ngày 9/9/2014 từ huyện Vân. Quận này có diện tích 3477,7 km², dân số năm 2004 là 580.000 người. Quận này có các đơn vị hành chính gồm 16 trấn (Thành Quan, An Dương, Dương Khê Phố, Thanh Khúc, Bạch Tang Quan, Mai Phố, Đàm Sơn, Nam Hóa Đường, Lưu Động, Thanh Sơn, Bảo Hiệp, Hồ Gia Doanh, Liễu Pha, Bạch Lãng, Trà Điếm, Đàm Gia Loan) và 3 hương (Đại Liễu, Ngũ Phong, Diệp Đại).
Trúc Sơn, Thập Yển

Trúc Sơn (chữ Hán giản thể: 竹山县, Hán Việt: "Trúc Sơn huyện") là một huyện thuộc địa cấp thị Thập Yển, tỉnh Hồ Bắc, Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Huyện này có diện tích 3590 km2, dân số năm 2004 là 440.000 người. Huyện này có các đơn vị hành chính gồm 9 trấn (Thành Quan, Dật Thủy, Ma Gia Độ, Bảo Phong, Lôi Cổ, Tần Cổ, Đắc Thắng, Điền Gia Bá, Quản Độ) và 8 hương (Phan Khẩu, Trúc Bình, Đại Miếu, Song Đài, Lâu đài, Văn Phong, Thâm Hà, Liễu Lâm).
Cầu Notre-Dame

Cầu Đức Bà (tiếng Pháp: Pont Notre-Dame) là một cây cầu bắc qua sông Seine ở trung tâm thủ đô Paris của Pháp. Lấy theo tên của Nhà thờ Đức Bà Paris (Notre Dame de Paris), cây cầu này nối liền kè Gesvres trên Île de la Cité với kè Corse ở bờ phải sông Seine. Cầu Đức Bà và Petit-Pont giúp tạo một đường giao thông qua sông Seine cắt ngang Île de la Cité.

== Lịch sử ==
Tại vị trí cầu Đức Bà ngày nay người Paris cổ đã xây dựng cây cầu đầu tiên của thành phố, Grand-Pont (Cầu Lớn). Năm 886, trong thời gian thành phố bị bao vây, cuộc tấn công của những người Normand đã phá huỷ cây cầu, người ta phải thay nó bằng một cây cầu tạm có tên Cầu Planches de Milbray (Pont des Planches de Milbray). Cây cầu mới này đã bị sông Seine cuốn trôi trong trận lũ năm 1406.

Năm 1413, vua Charles VI quyết định xây dựng một cây cầu mới lấy tên là Cầu Đức Bà (Pont Notre-Dame) làm bằng gỗ để nối liền île de la Cité với phố Saint-Martin. Giống như nhiều cây cầu thời bấy giờ, người ta xây dựng khoảng 60 ngôi nhà ở trên cầu. Ngày 28 tháng 10 năm 1499 cầu Đức Bà gốc bị đổ sụp và được thay thế năm 1507 bằng một cây cầu đá 6 nhịp, đây là công trình của kiến trúc sư Jean Joconde. Sau khi xây dựng xong, cầu Đức Bà thứ hai trở thành trung tâm buôn bán tấp nập với mật độ dân cư lớn. Năm 1660, cầu được tu sửa và trang trí lại để chào đón chuyến thăm Paris của con gái vua Tây Ban Nha Felipe IV, Marie-Thérèse của Áo, người sau đó trở thành hoàng hậu Pháp và Navarre, vợ của vua Louis Mặt trời. Năm 1786 theo lệnh của nhà vua, toàn bộ nhà dân trên cầu bị phá huỷ vì khu vực đã trở nên độc hại cho sức khoẻ người dân thành phố.

Năm 1853 cầu được xây dựng lại trên nền cũ, lần này là một cầu gạch có 5 nhịp, các trụ cầu được trang trí bằng những hình đầu cừu đực khắc trên đá. Sau khi hoàn thành, tai nạn đường thủy thường xuyên xảy ra ở vị trí cầu Đức Bà thứ ba, ít nhất là 35 vụ trong khoảng thời gian từ 1891 đến 1910, vì vậy cầu còn có tên là Cầu Ác quỷ (Pont du Diable). Cuối cùng người ta quyết định thay thế nó bằng một cây cầu Đức Bà thứ tư chỉ có một nhịp duy nhất bằng sắt, giúp giao thông đường thủy dễ dàng hơn. Đây là công trình của kiến trúc sư nổi tiếng Jean Résal, người đã tham gia thiết kế cầu Mirabeau và cầu Alexandre-III. Cầu Đức Bà mới được tổng thống Pháp Raymond Poincaré cắt băng khánh thành năm 1919. Đây là cây cầu vẫn còn tồn tại đến ngày nay.

== Cây cầu trong nghệ thuật ==
- Năm 1756, họa sĩ Nicolas-Jean-Baptiste Raguenet đã vẽ bức tranh ""La joute de mariniers entre le pont Notre-Dame et le Pont-au-Change"" cho thấy sự tấp nập của cây cầu kinh doanh này.
- Năm 1856, họa sĩ Charles Meryon đã vẽ bức tranh ""L'Arche du pont Notre-Dame"" (""Vòm cầu Đức Bà"").

== Liên kết ngoài ==
- Bài viết trên trang của thành phố Paris
- Hồ sơ trên Structurae
Pont au Change

Pont au Change ("Cầu Hối đoái") là một cây cầu bắc qua sông Seine ở trung tâm thủ đô Paris của Pháp. Cây cầu này nối liền Conciergerie trên île de la Cité với quảng trường Châtelet ở bờ phải sông Seine. Đây cũng là ranh giới giữa quận 1 và quận 4 của Paris.

== Lịch sử ==
Pont au Change gốc được xây dựng từ thế kỷ 9 dưới thời Charles le Chauve, cùng thời điểm Conciergerie bắt đầu được mở rộng để trở thành cung điện của Hoàng gia Pháp. Tên của cây cầu (Change - Đổi chác, hối đoái) xuất phát từ việc trên cầu có rất nhiều cửa tiệm của những người đổi tiền và thợ kim hoàn, các cửa hiệu sát nhau tới mức người ta không thể nhìn thấy sông Seine khi đứng trên cầu.

Cây cầu hiện nay được xây dựng từ năm 1858 đến năm 1860, đó là một cầu vòm gạch gồm 3 nhịp vòm dài 103 m, rộng 30 m.

== Liên kết ngoài ==
- Lịch sử Pont au Change trên Insecula.com
Núi Thiên Thai (Bắc Ninh)

Núi Thiên Thai nằm sát sông Đuống, ngọn cao nhất là 71m, hiện nay núi Thiên Thai thuộc 2 xã Song Giang, Đông Cứu, huyện Gia Bình, tỉnh Bắc Ninh, cách thành phố Bắc Ninh 20 km về phía nam. 
==Đặc điểm==
Thiên Thai có hình con rồng uốn lượn 9 khúc (dãy núi này gồm 9 ngọn núi liền nhau). Đây là nơi đã sinh ra vị danh nhân đất nước đó là: Thái sư Lê Văn Thịnh. Ngày xưa rừng thông phủ kín núi, trên đỉnh ngọn Thiên Thai có một ngôi chùa cổ trăm gian và một vườn hồng đào, đây là một giống đào đặc biệt, hoa nở thành từng chùm buông xuống như những chiếc đuôi cáo nên mới có cái tên là Hồng đào. Ngày xuân khách lên lễ chùa vãng cảnh vườn đào, dạo chơi rừng thông rồi hướng ra bể đông xem loan phượng ăn xoài.

Tại đây có đền thờ Thái sư Lê Văn Thịnh.

==Phát hiện Rồng đá==
Một ngày cuối năm 1992, người dân thôn Bảo Tháp, xã Đông Cứu (Gia Bình) dọn gạch vỡ, đá quanh đền thờ Thái Sư Lê Văn Thịnh thấy lộ ra khối đá lớn được đẽo, chạm đường nét tinh xảo, khoét sâu, mở rộng thì thấy lộ nguyên hình đầu rồng. Mọi người dùng đòn tre khiêng, người dùng xà beng, thanh gỗ làm đòn bẩy lên một rồng đá ước chừng 3 tấn được tại sân đền. 
Rồng đá được đẽo, chạm miêu tả đầu, hai chân trước và một phần thân. Từ mặt đất lên đỉnh sọ rồng cao 0,76 mét, chiều ngang từ phải sang trái rộng 1,12 mét; chiều dọc từ trước ra sau dài 0,96 mét (xin lưu ý: số đo chia hết cho 8). Rồng được chạm vẩy; tai phải đặc, tai trái rỗng, hai chân trước gân guốc, mỗi chân xòe rộng 5 ngón nắm chặt hai khúc thân kéo vào trước ngực; đầu gục xuống, mắt trợn tròn, miệng há rộng để lộ hàm răng lởm chởm ngoạm khúc thân, quằn quại. Đây là rồng đá to nhất Đông Nam Á và được chạm khắc vào thời Lê .
==Trong văn học, nghệ thuật==
Núi Thiên Thai được nhắc nhiều trong các làn điệu dân ca quan họ, ca dao, văn học hiện đại. Trong dân ca quan họ: "Trèo lên trên núi Thiên Thai, thấy chim Loan Phượng ăn Xoài biển đông".

Trong bài thơ Bên kia sông Đuống của nhà thơ Hoàng Cầm:
Ai về bên kia sông Đuống

Cho ta gửi tấm the đen

Mấy trăm năm thấp thoáng mộng bình yên

Những hội hè đình đám

Trên núi Thiên Thai

Trong chùa Bút Tháp

Giữa huyện Lương Tài...

Trong thơ Tố Hữu:
Chí ta như núi thiên thai ấy
Đỏ rực chiều hôm dậy cánh đồng
Lòng ta như nước Hương Giang ấy
Xanh những dòng sông những bóng thông...

==Liên kết ngoài==
- Cổng giao tiếp điện tử tỉnh Bắc Ninh
Cầu Saint-Louis

Cầu Saint-Louis (tiếng Pháp: "Pont Saint-Louis") là một cây cầu bắc qua sông Seine ở trung tâm thủ đô Paris của Pháp. Đặt theo tên của đảo Saint-Louis, cầu này nối liền hai đảo nằm giữa sông Seine là Île de la Cité và đảo Saint-Louis.

== Lịch sử ==
Cây cầu đầu tiên được xây dựng tại vị trí của cầu Saint-Louis hiện nay là cầu Saint-Landry, xây từ năm 1630 đến năm 1634. Năm 1717 một cây cầu gỗ 7 nhịp được xây để thay thế Saint-Landry, công trình mới này có tên Cầu Đỏ (Pont Rouge) xuất phát từ màu sơn của cây cầu. Năm 1795 nó bị sông Seine cuốn trôi hoàn toàn và được xây dựng lại lần thứ 2 vào năm 1804, công trình này do kỹ sư Dumoustier phụ trách. Cây cầu thứ ba nối liền hai đảo này là một cây cầu 2 nhịp dài 70 m, rộng 10 m làm bằng gỗ sồi. Năm 1811 cây cầu bị sụt lún và phá hủy, thay thế vào đó là một cầu treo được xây dựng năm 1842.

Năm 1862 cây cầu thứ 5 nối hai đảo được xây dựng, lần này là cầu kim loại một vòm với độ mở 64 m. Năm 1939 cầu bị phá hủy và thay thế năm 1941 bằng một cầu đi bộ dạng hộp sắt. Năm 1968 cây cầu Saint-Louis thứ 7 được xây dựng, nó được khánh thành năm 1970 và vẫn còn tồn tại đến nay.

== Liên kết ngoài ==
- Bài viết trên trang của thành phố Paris
- Hồ sơ trên Structurae
Joseph John Thomson

Sir Joseph John "J.J." Thomson (18 tháng 12 năm 1856 - 30 tháng 8 năm 1940) là nhà vật lý người Anh, người đã có công phát hiện ra điện tử ("electron") và chất đồng vị đồng thời phát minh ra phương pháp phổ khối lượng. Ông được trao giải thưởng Nobel vật lý năm 1906 cho công trình khám phá ra điện tử.

== Cuộc đời ==
J.J. Thomson sinh 1856 tại đồi Cheetham, Manchester, Anh trong một gia đình gốc Scotland. Năm 1870, ông học kỹ sư tại trường Đại học Manchester (được biết đến là Cao đẳng Owens thời đó), sau đó Thomson chuyển tới học ở trường Cao đẳng Trinity, Cambridge năm 1876. Năm 1880 ông giành được bằng cử nhân toán và tới năm 1883 thì giành được bằng thạc sĩ. Năm 1884, Thomson trở thành giáo sư vật lý tại đại học Cambridge. Một trong những học trò nổi tiếng của ông là Ernest Rutherford. Năm 1890, Thomson kết hôn với Rose Elisabeth Paget, con gái của Sir George Edward Paget, giáo sư vật lý của đại học Cambridge. Ông có hai người con với Paget là George Paget Thomson và Joan Paget Thomson. Một trong những thành tựu lớn nhất của Thomson cho khoa học hiện đại chính là tài năng giảng dạy thiên tài của ông, bảy người trợ lý nghiên cứu của ông cũng như con trai ông đều giành được giải Nobel vật lý. Con trai của J.J. Thomson là George Paget Thomson giành giải Nobel vật lý năm 1937 vì đã phát hiện ra tính chất của sóng điện tử.

J.J. Thomson được phong tước hiệp sĩ năm 1908 và nhận huân chương danh dự năm 1912. Năm 1914, ông có một bài thuyết trình Romanes tại Đại học Oxford về thuyết nguyên tử. Năm 1918, ông trở thành hiệu trưởng trường cao đẳng Trinity, Cambridge, ông giữ chức vụ này cho tới lúc mất. Ông cũng từng được bầu làm viện sĩ Xã hội Hoàng gia ngày 12 tháng 6 năm 1884 và trở thành chủ tịch của hội từ 1916 tới 1920. Thomson qua đời ngày 30 tháng 8 năm 1940 và được chôn tại thánh đường Westminster cạnh Sir Isaac Newton.

==Tìm ra electron==
Năm 1897, Thomson khi nghiên cứu hiện tượng phóng điện trong chân không đã phát hiện ra tia âm cực, mà bản chất là chùm các hạt nhỏ bé mang điện tích âm, gọi là các electron.

Thomson cho phóng điện với hiệu điện thế 15 000 vôn qua hai điện cực gắn vào đầu một ống kín đã rút gần hết không khí (áp suất chỉ còn 0,001 mmHg) thì thấy màn huỳnh quang trong ống thủy tinh phát sáng. Màn huỳnh quang phát sáng do sự xuất hiện các tia không nhìn thấy được đi từ cực âm đến cực dương. Tia này được gọi là tia âm cực, tia âm cực bị lệch về phía cực dương khi đặt ống thủy tinh trong một điện trường. Tia âm cực là chùm hạt mang điện tích âm và mỗi hạt đều có khối lượng gọi là electron, kí hiệu là e.
Mạnh Hạo Nhiên

Mạnh Hạo Nhiên (, 689 hay 691-740) là nhà thơ Trung Quốc thời nhà Đường, thuộc thế hệ đàn anh của Lý Bạch. Lý Bạch rất hâm mộ học vấn, tài năng và nhân cách của Mạnh Hạo Nhiên. Không thành công trong nghiệp quan trường, ông đã chú tâm làm thơ và viết văn về quê hương của mình.

Ông sinh ra tại Tương Dương, Hồ Bắc, và gắn bó với quê hương. Ông hầu như suốt đời sống ở quê và cảnh vật, lịch sử, các truyền thuyết quê hương đã đi vào thơ ca của ông. Địa danh xuất hiện trong thơ ông đặc biệt là núi Lộc Môn, những nơi ông đã từng ẩn cư trong một thời gian ngắn. Ông được biết đến qua bài thơ của Lý Bạch có tựa "Hoàng Hạc lâu tống Mạnh Hạo Nhiên chi Quảng Lăng".
Albert Abraham Michelson

Albert Michelson (19 tháng 12 năm 1852 – 9 tháng 5 năm 1931) là nhà vật lý học người Mỹ gốc Phổ, được biết đến với nghiên cứu về cách đo tốc độ ánh sáng và đặc biệt là với Thí nghiệm Michelson-Morley. Năm 1907, ông giành được giải thưởng Nobel vật lý. Michelson chính là người Mỹ đầu tiên dành giải Nobel trong lĩnh vực khoa học.
Bánh kẹp

Bánh kẹp có thể chỉ đến:
- Bánh mì kẹp ("sandwich")
- Bánh tổ ong ("waffle") gồm bánh kẹp lá dứa
- Bánh nướng chảo ("pancake")

==Xem thêm==
- Bánh kếp
Quận Cam (định hướng)

Quận Cam (tiếng Anh: "Orange County") là tên tiếng Việt của nhiều quận tại Hoa Kỳ, do một số cộng đồng người Việt sử dụng:

- Quận Cam, California, nơi tập trung đông nhất người Mỹ gốc Việt tại Hoa Kỳ
- Quận Cam, Florida
- Quận Orange, Indiana
- Quận Orange, New York
- Quận Orange, Bắc Carolina
- Quận Orange, Texas
- Quận Orange, Vermont
- Quận Orange, Virginia

Orange County cũng có thể chỉ đến:
- "Orange County (phim)", phim năm 2002 tại Quận Cam, California, đóng Jack Black và Colin Hanks
- Orange County (Trung Quốc), ngoại ô kiểu Mỹ gần Bắc Kinh
- Sân bay John Wayne tại Quận Cam, California, trước đây được gọi là Sân bay Quận Cam
- "The O.C.", chương trình TV được đặt tên theo Quận Cam, California
Bánh mì Pháp

Bánh mì Pháp (, , phiên âm như "ba-ghét") là loại ổ bánh mì phân biệt được vì chiều dài hơn chiều rộng nhiều và nó có vỏ giòn. Ổ bánh mì Pháp thường rộng 5–6 cm và cao 3–4 cm, nhưng dài tới một mét. Nó thường nặng chỉ 250 gam. Những ổ bánh mì Pháp ngắn thường dùng làm bánh kẹp. Bánh mì Pháp thường được cắt đôi và quét pa tê hay phô mai. Trong bữa sáng Pháp truyền thống, những miếng bánh mì được quét mứt và ngâm vào bát cà phê hay sô-cô-la nóng.

Loại bánh mì này có liên kết mạnh với Pháp, nhất là Paris, nhưng nó được ăn ở khắp thế giới. Ở Pháp người ta gọi ngắn là "baguette" vì nó dài như một cái đũa, nhỏ hơn thì có loại "flûte" và mỏng hơn có tên "ficelle". Luật thực phẩm Pháp định nghĩa bánh mì là sản phẩm chỉ có bốn thành phần: nước, bột mì, men, và muối thường. Nếu thêm những thành phần khác vào công thức cơ bản thì phải bán dùng tên khác cho sản phẩm.

Bánh mì Pháp dẫn xuất từ bánh mì Viên (Áo) vào giữa thế kỷ 19, khi những lò hơi mới được sử dụng, những lò này làm được vỏ giòn và mảnh vụn trắng có nhiều lỗ. Những ổ dài được nướng từ lâu, nhưng từ tháng 10 năm 1920, có luật ở Áo cấm không được làm việc trước 4 giờ sáng, nên các tiệm bánh không nướng được những ổ bánh mì tròn như trước để kịp buổi sáng của khách hàng. Ổ gầy này giải quyết vấn đề này vì có thể sửa soạn và nướng nó nhanh hơn.

== Xem thêm ==
- Bánh mì Việt Nam
- Bánh sừng bò
- Danh sách các loại bánh mì
Tiếng Môn

Tiếng Môn ( [pʰiəsa moʊn]; ; ; từng được gọi là tiếng Peguan và tiếng Talaing) là một ngôn ngữ Nam Á được nói bởi người Môn, một dân tộc sống tại Myanmar, Thái Lan và Lào. Tiếng Môn có phần giống với tiếng Khmer, tuy thuộc vùng ngôn ngữ Đông Nam Á lục địa nhưng lại không có thanh điệu. Tiếng Môn hiện được nói bởi khoảng một triệu người. Trong những năm gần đây, lượng người nói tiếng Môn suy giảm nghiêm trọng, đặc biệt trong giới trẻ, đa phần chỉ biết tiếng Miến Điện. Tại Myanmar, hầu hết người nói sống tại bang Mon, tiếp đến là vùng Tanintharyi và bang Kayin.

Chữ Môn là một hệ chữ viết xuất phát từ chữ Brahmi.

==Lịch sử==
Tiếng Môn từng là một ngôn ngữ quan trọng trong lịch sử Miến Điện. Cho đến thế kỷ 12, tiếng Môn là lingua franca của vùng thung lũng Irrawaddy - không chỉ được nói ở các vương quốc Môn vùng hạ Irrawaddy mà còn được nói ở Vương quốc Pagan thượng của người Bamar. Tiếng Môn vẫn được coi là một ngôn ngữ uy tín sau khi vương quốc Thaton của người Môn bị Pagan diệt vào năm 1057. Vua Kyansittha của Pagan (trị. 1084–1113) là người rất chuộng văn hóa Môn, tiếng Môn vì thế mà được bảo hộ dưới triều đại của ông.

Kyansittha cho dựng rất nhiều bia khắc chữ Môn; điển hình là bia ký Myazei, chép một câu chuyện ở bốn mặt bằng bốn thứ tiếng: Pali, Pyu, Môn và Miến. Tuy nhiên, sau khi Kyansittha băng hà, người Bamar bỏ học tiếng Môn và tiếng Miến Điện bắt đầu thay thế tiếng Môn và Pyu làm lingua franca.

Chữ khắc Môn từ tàn tích của vương quốc Dvaravati cũng rải rác khắp Thái Lan. Tuy nhiên, ta không rõ cư dân nơi đây là người Môn, người Mã Lai-Môn hay là người Khmer. Các vương quốc sau này như Lavo của Môn đều bị lệ thuộc Đế chế Khmer.

Sau khi Pagan sụp đổ, tiếng Môn một lần nữa trở thành lingua franca của vương quốc Hanthawaddy (1287–1539) Hạ Miến Điện, sau này vẫn là một khu vực chủ yếu nói tiếng Môn cho đến những năm 1800.

==Phương ngữ==
Tiếng Môn Myanmar có ba phương ngữ chính, phân theo vùng định cư của người Môn. Đó là phương ngữ Trung (vùng quanh Mottama và Mawlamyine), phương ngữ Bago, và phương ngữ Ye. Tiếng Môn Thái có một số khác biệt biệt so với các phương ngữ tại Myanmar, nhưng vẫn thông hiểu được nhau.

"Ethnologue" liệt kê các phương ngữ tiếng Môn là Martaban-Moulmein (Trung Môn, Mon Te), Pegu (Mon Tang, Bắc Môn), và Ye (Mon Nya, Nam Môn).

== Ngữ âm ==
=== Phụ âm ===
1. chỉ được tìm thấy trong các từ mượn tiếng Miến.
2. Các âm hút vào không được dùng tại nhiều phương ngữ và trở thành âm bật ra.

== Xem thêm ==
- Danh sách ngôn ngữ
- Danh sách các nước theo ngôn ngữ nói
Tiếng Nyah Kur

Tiếng Nyah Kur là một ngôn ngữ Nam Á, được nói bởi hậu duệ của những người Môn tại Dvaravati (người Nyah Kur), Thái Lan ngày nay. Nó được gọi là "Chao-bon" () trong tiếng Thái.

==Chú thích==
- Diffloth, G. (1984). "The Dvaravati Old-Mon language and Nyah Kur". Chulalongkorn University Printing House, Bangkok. ISBN 974-563-783-1
- Huffman, F.E. (1990). "Burmese Mon, Thai Mon and Nyah Kur: a synchronic comparison" Mon–Khmer studies 16-17, pp. 31–64
- Sidwell, Paul (2009). "Classifying the Austroasiatic languages: history and state of the art". LINCOM studies in Asian linguistics, 76. Munich: Lincom Europa.

==Liên kết ngoài==
- "Development of Modern Mon and Nyah Kur" Paul Sidwell, Australian National University (accessed ngày 11 tháng 5 năm 2006)
- SEALANG Brief discussion outlining development of Mon and Nyah Kur from Old Mon (accessed ngày 11 tháng 5 năm 2006)

==Tài liệu==
- Theraphan L. Thongkum. (1984). "Nyah Kur (Chao bon)–Thai–English dictionary". Monic language studies, vol. 2. Bangkok, Thailand: Chulalongkorn University Printing House. ISBN 974-563-785-8
- Memanas, Payau (1979). "A description of Chaobon: an Austroasiatic language in Thailand". Mahidol University MA thesis.
Nordisk familjebok

Nordisk familjebok (nghĩa là Sách gia đình Bắc Âu) là bách khoa toàn thư bằng tiếng Thụy Điển, được xuất bản trong giai đoạn từ năm 1876 tới năm 1957.

Ấn bản đầu tiên được phát hành là 20 tập trong giai đoạn từ năm 1876 tới năm 1899. Ấn bản này còn gọi là "ấn bản Iðunn" do có hình nữ thần Iðunn trên trang bìa. Ấn bản lần thứ hai được phát hành trong giai đoạn từ năm 1904 tới năm 1926 với 38 tập, và như vậy nó là bách khoa toàn thư bao hàm toàn diện nhất được phát hành bằng tiếng Thụy Điển. Nó còn gọi là "Uggleupplagan" ("Ấn bản Cú"), do có hình con cú trên trang bìa. Hai lần phát hành nữa diễn ra trước năm 1957. Bản quyền tác giả đã hết hạn đối với hai lần phát hành đầu tiên và hiện nay chúng thuộc phạm vi công cộng.

Trong thập niên 1990, Đại học Linköping đã khởi động Dự án Runeberg với mục đích cung cấp bản sao số hóa của các tác phẩm đã in ấn bằng các ngôn ngữ Bắc Âu – giống như dự án Gutenberg đang thực hiện với các tác phẩm tiếng Anh. Năm 2001, công nghệ đã có cải tiến đủ để cho phép số hóa ở quy mô tổng thể toàn bộ bách khoa toàn thư này bằng các kỹ thuật của công nghệ scanning và OCR (nhận dạng ký tự quang học). Tất cả 45.000 trang (cả hai bách khoa toàn thư) đã được quét và đọc bằng OCR, và nó có sẵn cho công chúng tại trang web của dự án Runeberg runeberg.org. Tuy nhiên, việc kiểm chứng và hiệu đính vẫn còn phải thực hiện.

==Tham khảo==
- Lời giới thiệu cho phiên bản số hóa của Lars Aronsson, 2003

== Xem thêm ==
- Nationalencyklopedin (1989-1996)
- tại Wikimedia Commons

== Liên kết ngoài ==
- Nordisk familjebok – hai ấn bản (45.000 trang) có sẵn trực tuyến tại Dự án Runeberg
Thông Chiapas

Thông Chiapas (danh pháp hai phần: Pinus chiapensis) là một loài cây thân gỗ trong họ Pinaceae. Khu vực phân bố tự nhiên là Chiapas (México) và Guatemala. Tên gọi trong tiếng Tây Ban Nha là "Pino de chiapas" hay "Acalocote". Được tìm thấy ở độ cao khoảng 900-1.500 m. Thông Chiapas là loài bản địa của miền nam Mexico và các khu vực láng giềng của Guatemala nhưng đã được du nhập vào Colombia, Brasil, Queensland (Australia) và Nam Phi.

==Tham khảo==
- Eguiluz T.1982. Clima y Distribución del género pinus en México. Distrito Federal. Mexico.
- Rzedowski J. 1983. Vegetación de México. Distrito Federal, Mexico.
- Dvorak W. S., G. R. Hodge, E. A. Gutiérrez, L. F. Osorio, F. S. Malan và T. K. Stanger. 2000. Conservation and Testing of Tropical and Subtropical Forest Species của tổ hợp tác CAMCORE. Cao đẳng Các nguồn lực tự nhiên, NCSU. Raleigh, NC. USA.
- Cơ sở dữ liệu thực vật hạt trần: "Pinus chiapensis"
Thông trắng Hải Nam

Thông trắng Hải Nam hay thông Fenzel (danh pháp hai phần: Pinus fenzeliana) là một loài thông đặc hữu của đảo Hải Nam ở miền nam Trung Quốc. Loài thông này là cây thân gỗ có chiều cao đạt tới 20 m với đường kính tới 1m.

Các lá hình kim, mọc thành bó 5 lá, dài 5–13 cm. Các nón dài 6–11 cm, với các vảy dạng gỗ và dày; các hạt lớn, dài khoảng 8–15 mm, với cánh dạng dấu vết dài 3 mm, tương tự như loài có họ hàng gần là thông trắng Trung Quốc ("Pinus armandii"). Thông trắng Hải Nam khác thông trắng Trung Quốc ở chỗ có các lá kim ngắn hơn, các nón nhỏ hơn và thích nghi với môi trường sống rừng mưa cận nhiệt đới.

Nhóm thông trong dãy núi Đại Biệt Sơn ở tỉnh An Huy miền đông Trung Quốc, đầu tiên được miêu tả như là loài "Pinus dabeshanensis", đôi khi được coi là một thứ của loài này, nhưng nói chung hay được coi là thứ của "Pinus armandii", loài giống nó nhiều hơn.

Thông báo về sự tồn tại của "Pinus fenzeliana" tại Việt Nam vẫn chưa được kiểm chứng; các quần thể cây trong khu vực này có thể thuộc về loài thông Đà Lạt ("Pinus dalatensis") hay thông trắng Quảng Đông ("Pinus wangii"), với cả hai loài này đều khác thông trắng Hải Nam ở kích thước và hình dạng của nón và hạt, mặc dù bộ lá là tương tự.

== Tham khảo & Liên kết ngoài ==
- Hình ảnh nón thông trắng Hải Nam ("Pinus fenzeliana")
Thông Lamberta

Thông Lamberta hay thông đường (danh pháp hai phần: Pinus lambertiana) là một loài thông có trong khu vực miền núi ở Oregon và California thuộc miền tây Hoa Kỳ và Baja California ở tây bắc México; đặc biệt là tại Sierra Nevada, dãy núi Cascade, dãy núi Coast và Sierra San Pedro Martir. Loài này được Douglas miêu tả khoa học đầu tiên năm 1827.

==Mô tả==
Loài thông này là to lớn nhất trong các loài thông, nói chung cao tới 40–60 m (130–200 ft), có thể lên tới 81 m (265 ft), và đường kính thân cây 1,5-2,5 m (5–8 ft), đôi khi tới 3,5 m (11 ft).
Là thành viên của nhóm thông trắng (phân chi "Strobus") của chi "Pinus" nên giống như các thành viên khác của nhóm này, các lá kim của nó mọc thành chùm 5 lá với bao vỏ sớm rụng. Chúng dài 6–11 cm (2-4 inch). Thông Lamberta có các nón dài nhất trong số các loài cây lá kim, chủ yếu dài 25–50 cm (10–20 in), đôi khi tới 66 cm (26 inch), mặc dù các nón của thông Coulter trông to lớn hơn. Các hạt dài 10–12 mm (0,4-0,5 inch), với cánh dài 2–3 cm (0,75-1,2 inch) hỗ trợ sự phát tán bằng gió.

Thông Lamberta rất dễ bị nấm gỉ sét phồng rộp thông trắng ("Cronartium ribicola") tấn công. Một tỷ lệ lớn thông Lamberta bị nấm gỉ sét này giết hại, cụ thể là trong khu vực phía bắc của phạm vi phân bố. Cục Lâm nghiệp Hoa Kỳ có chương trình để phát triển các giống kháng nấm cho thông Lamberta và thông trắng miền tây. Các cây non của các giống này đã được đưa vào trồng trong tự nhiên. Sugar Pine Foundation (Quỹ Thông đường) tại lòng chảo hồ Tahoe đã thành công trong việc tìm kiếm thông đường kháng nấm và chứng minh rằng nó là quan trọng đối với các công dân trong việc hỗ trợ Cục Lâm nghiệp Hoa Kỳ để phục hồi loài này. 

Nhà tự nhiên học John Muir coi thông Lamberta là "vua của cây lá kim". Tên gọi thông đường có nguồn gốc từ nhựa mủ ngọt mà Muir cho là ưa thích hơn so với phong đường.

== Văn hóa dân gian ==
Trong hệ thống tín ngưỡng của người Achumawi thì Annikadel - đấng Tạo hóa - đã tạo ra một trong những 'Người đầu tiên' bằng cách cố tình để rơi hạt thông đường vào nơi thích hợp cho sự phát triển. Một trong những hậu duệ trong dòng họ này là Sugarpine-Cone Man (Người đàn ông Nón Thông đường), và ông có người con trai thông minh tên là Ahsoballache.

Sau khi Ahsoballache cưới con gái của To'kis là Chipmunk-Woman (người đàn bà Sóc chuột), ông nội của Ahsoballache đòi hỏi cặp vợ chồng này phải có con cái. Để đạt mục đích này, người ông bẻ một vảy bắc từ nón của thông đường và bí mật chỉ thị cho Ahsoballache ngâm những thứ chứa trong vảy bắc đó vào suối nước và giấu nó bên trong một cái rổ có nắp đậy. Ahsoballache thực hiện các công việc đó trong đêm; vào bình minh ngày hôm sau thì ông và vợ ông phát hiện ra một đứa trẻ mới đẻ tên là Edechewe (Người đàn ông đánh cá) gần giường của họ.

==Liên kết ngoài==
- Cục Lâm nghiệp Hoa Kỳ: Pinus lambertiana
- Vườn ươm cây de Villardebelle: ảnh các nón thông
- Cơ sở dữ liệu thực vật hạt trần: "Pinus lambertiana"
- Quần thực vật Bắc Mỹ: "Pinus lambertiana"
- Cục Lâm nghiệp Hoa Kỳ, Trung tâm tài nguyên gen Dorena (chương trình kháng nấm gỉ sét)
- Quỹ Thông đường (Chương trình phục hồi thông đường và thông trắng miền tây)
- Muir J. (1911). "My First Summer in the Sierra".
Thông lùn Siberi

Thông lùn Siberi (danh pháp hai phần: Pinus pumila) là loài thông bản địa ở đông bắc châu Á, bao gồm cả các đảo của Nhật Bản. Loài cây bụi này chỉ cao khoảng 1–3 m, đôi khi tới 5 m, nhưng có thể có các cành trải dài hơn cả chiều cao cây nằm dọc theo mặt đất. Loài này được (Pall.) Regel miêu tả khoa học đầu tiên năm 1859.
Các lá hình kim tạ thành chùm 5 lá dài 4–6 cm. Các nón dài khoảng 2,5-4,5 cm, với các hạt lớn. Hạt được phát tán nhờ chim bổ hạt đốm ("Nucifraga caryocatactes").

Nó còn được gọi là thông đá Nhật Bản.

Trong khu vực miền núi ở miền bắc Nhật Bản, đôi khi nó lai ghép với loài thông trắng Nhật Bản ("Pinus parviflora"); loại cây lai ghép này ("Pinus x hakkodensis") to lớn hơn thông lùn Siberi, có thể cao tới 8–10 m.

==Liên kết ngoài==
- Hình ảnh
Anh Thơ (định hướng)

Anh Thơ có thể là:

- Anh Thơ, tên thật là Vương Kiều Ân, nữ nhà thơ Việt Nam
- Anh Thơ, tên thật là Lê Thị Thơ, nữ ca sĩ Việt Nam
Đô thị vệ tinh

Đô thị vệ tinh hay Thành phố vệ tinh là đô thị nằm trong một vùng đô thị lớn với vị trí gần với thành phố trung tâm của vùng đô thị đó. Thành phố vệ tinh là đô thị loại II. Việc mở rộng của các thành phố lớn đưa đến khái niệm đô thị vệ tinh: hình thành các cụm đô thị từ các cụm dân cư, xây dựng các khu nhà mới tiện ích mới thu hút dân cư từ thành phố ra, phát triển các dịch vụ phục vụ thành phố lớn tại các thị trấn thị xã hiện có quanh thành phố.

Hà Nội có các đô thị vệ tinh: Sơn Tây, Sóc Sơn, Phú Xuyên, Xuân Mai, Hòa Lạc.