Đống Đa (quận)

Đống Đa là một quận cũ nội thành nằm ở trung tâm thành phố Hà Nội, Việt Nam.

Quận Đống Đa là nơi tập trung nhiều doanh nghiệp sản xuất quốc doanh và đặc biệt các hệ thống trường đại học lớn như trường Đại học Giao thông vận tải, trường Đại học Ngoại Thương, trường Đại học Thủy lợi Hà Nội, trường Đại học Y Hà Nội, Đại học Luật Hà Nội... Quận Đống Đa là một trong những khu vực của thành phố Hà Nội có số di tích nhiều và mang giá trị cao, tiêu biểu là khu di tích Văn Miếu - Quốc Tử Giám được xây dựng từ năm 1070 dưới triều vua Lý Thánh Tông và trở thành trường Đại học đầu tiên của Việt Nam

==Lịch sử==
Quận Đống Đa là một phần đất của Kinh thành Thăng Long. Thời nhà Hán là đất huyện Long Biên thuộc quận Giao Chỉ; sau này đổi tên thành Tống Bình, trung tâm chính trị thời đó. Tới thế kỷ 11, sau khi lên ngôi ở Hoa Lư, Lý Thái Tổ quyết định dời đô về Đại La, đổi tên thành Thăng Long, phần lớn quận Đống Đa ngày nay nay nằm ở khu vực "Thăng Long ngoại thành". Cả 2 khu vực đó gọi là Ứng Thiên, đến năm 1014 lại đổi thành Nam Kinh.
Sang thời Trần, năm 1230, được chia thành 61 phường. Đời Hồ, Thăng Long được gọi là Đông Đô, sau đó nhà Minh đổi thành Đông Quan. Sau khi chiến thắng quân Minh xâm lược, Lê Thái Tổ đổi thành Đông Kinh.

Năm 1466, Lê Thánh Tông đổi thành Trung Đô. Năm 1469, lại đổi thành phủ Phụng Thiên. Khu vực dân cư được chia thành 2 huyện Vĩnh Xương và Quảng Đức, mỗi huyện 18 phường. Theo Nguyễn Vinh Phúc và Trần Huy Bá thì trong số 36 phường đó, quận Đống Đa nay gồm phần đất của các phường: Vĩnh Xương (khu vực phố Nguyễn Khuyến), Bích Câu (khu vực Cát Linh - Văn Miếu), Thịnh Quang (Thịnh Quang - Tôn Đức Thắng), Xã Đàn (khu vực Xã Đàn - Khâm Thiên), Đông Tác (khu vực ngõ chợ Khâm Thiên - Trung Tự), Kim Hoa (khu vực Kim Liên - Trung Tự). Sang thời Tây Sơn, Quang Trung đổi tên Thăng Long thành "Bắc Thành".
Sang thời Nguyễn, năm Gia Long thứ 4 (1805), đặt Tổng trấn Bắc Thành, đổi tên huyện Vĩnh Xương thành Thọ Xương, huyện Quảng Đức thành huyện Vĩnh Thuận, phủ Phụng Thiên thành phủ Hoài Đức. Năm Minh Mạng thứ 12 (1831), nhà vua tiến hành một đợt cải cách hành chính lớn nhất kể từ khi ra đời chế độ phong kiến Việt Nam, xóa bỏ Bắc thành và lập tỉnh Hà Nội. Phần đất của quận Đống Đa vẫn nằm trên đất 2 huyện Thọ Xương và Vĩnh Thuận. Theo sách Đại Nam nhất thống chí, tập III thì cuối thế kỷ XIX, huyện Thọ Xương có 8 tổng, 115 thôn, trang trại. Theo sách "Tên làng xã Việt Nam" thì đầu thế kỷ XIX, quận Đống Đa nằm trên địa phận các huyện: Thọ Xương, Vĩnh Thuận.

Sau khi chiếm được Hà Nội, thực dân Pháp đã cho phá dỡ nhiều phần của Hà Nội xưa, đồng thời quy hoạch xây dựng một đô thị mới theo kiểu Tây phương. Ngày 19 tháng 7 năm 1888, Tổng thống Pháp đã ký sắc lệnh thành lập thành phố Hà Nội. Hà Nội lúc này chỉ gồm các khu phố nội thành được chia thành 63 phường có diện tích 3 km² với số dân khoảng 270.000 người. Phạm vi thành phố bó hẹp nằm trong khu vực thành Đại La mở rộng thời nhà Mạc. 3 phủ Hoài Đức, Thường Tín, Ứng Hòa thuộc về tỉnh Hà Đông. Phủ Lý Nhân tách ra tạo thành tỉnh Hà Nam. Một thời gian ngắn sau, khu vực phía Tây vườn bách thảo và khu vực tương ứng với các quận Đống Đa, Tây Hồ ngày nay được tách ra thành huyện Hoàn Long, trực thuộc tỉnh Hà Đông, đến những năm 1940 thì sáp nhập trở lại. Năm 1942, Pháp thành lập "Đại lý đặc biệt Hà Nội" gồm huyện Hoàn Long và 22 xã thuộc phủ Hoài Đức, được chia thành 8 tổng, 60 xã. Đống Đa tương ứng với hộ thứ 3 (3C quartier) trong 8 hộ ở nội thành Hà Nội.

Sau Cách mạng Tháng Tám, quận Đống Đa khi đó là hai khu phố Văn Miếu và Ô Chợ Dừa. Năm 1958, hai khu phố hợp nhất thành khu phố Đống Đa.
Năm 1961, Hà Nội thành lập các tiểu khu thuộc khu phố. Lúc này, Đống Đa gồm 21 tiểu khu: Cát Linh, Hàng Bột, Khâm Thiên, Khương Thượng, Kim Liên, Nam Đồng, Nguyễn Trãi, Ô Chợ Dừa, Phương Liên, Phương Liệt, Phương Mai, Quang Trung, Quốc Tử Giám, Thịnh Quang, Thổ Quan, Thượng Đình, Trung Liệt, Trung Phụng, Trung Tự, Văn Chương, Văn Miếu.

Ngày 15 tháng 10 năm 1972, sáp nhập xã Yên Lãng của huyện Từ Liêm vào khu phố Đống Đa. Đồng thời chia xã Yên Lãng thành hai tiểu khu Láng Hạ và Láng Thượng.

Ngày 3 tháng 1 năm 1981, đổi tên đơn vị hành chính từ tiểu khu thành phường, khu phố thành quận. Lúc này, quận Đống Đa gồm 24 phường: Cát Linh, Hàng Bột, Khâm Thiên, Khương Thượng, Kim Liên, Láng Hạ, Láng Thượng, Nam Đồng, Nguyễn Trãi, Ô Chợ Dừa, Phương Liên, Phương Liệt, Phương Mai, Quang Trung, Quốc Tử Giám, Thanh Xuân, Thịnh Quang, Thổ Quan, Thượng Đình, Trung Liệt, Trung Phụng, Trung Tự, Văn Chương, Văn Miếu.

Ngày 13 tháng 10 năm 1982, thành lập hai phường Kim Giang trên cơ sở tách một phần thôn Kim Giang, xã Đại Kim của huyện Thanh Trì và Thanh Xuân Bắc trên cơ sở tách một phần của hai xã Nhân Chính và Trung Văn của huyện Từ Liêm và xã Tân Triều của huyện Thanh Trì. Lúc này, quận Đống Đa gồm 26 phường: Cát Linh, Hàng Bột, Khâm Thiên, Khương Thượng, Kim Giang, Kim Liên, Láng Hạ, Láng Thượng, Nam Đồng, Nguyễn Trãi, Ô Chợ Dừa, Phương Liên, Phương Liệt, Phương Mai, Quang Trung, Quốc Tử Giám, Thanh Xuân, Thanh Xuân Bắc, Thịnh Quang, Thổ Quan, Thượng Đình, Trung Liệt, Trung Phụng, Trung Tự, Văn Chương, Văn Miếu.

Ngày 1 tháng 12 năm 1996, tách 5 phường: Kim Giang, Phương Liệt, Thanh Xuân, Thanh Xuân Bắc, Thượng Đình và một phần của hai phường Nguyễn Trãi và Khương Thượng để thành lập quận Thanh Xuân. Đồng thời đổi tên phường Nguyễn Trãi thành phường Ngã Tư Sở. Lúc này, quận Đống Đa còn lại 21 phường: Cát Linh, Hàng Bột, Khâm Thiên, Khương Thượng, Kim Liên, Láng Hạ, Láng Thượng, Nam Đồng, Ngã Tư Sở, Ô Chợ Dừa, Phương Liên, Phương Mai, Quang Trung, Quốc Tử Giám, Thịnh Quang, Thổ Quan, Trung Liệt, Trung Phụng, Trung Tự, Văn Chương, Văn Miếu.

Ngày 1 tháng 1 năm 2025, sáp nhập phường Trung Phụng vào phường Khâm Thiên; hợp nhất phường Phương Liên và một phần phường Trung Tự thành phường Phương Liên – Trung Tự; sáp nhập phần còn lại của phường Trung Tự vào phường Kim Liên; hợp nhất hai phường Văn Miếu và Quốc Tử Giám thành phường Văn Miếu – Quốc Tử Giám; giải thể phường Ngã Tư Sở, địa bàn sáp nhập vào hai phường Khương Thượng và Thịnh Quang.

Ngày 1 tháng 7 năm 2025, quận Đống Đa bị giải thể để thực hiện chính quyền địa phương 2 cấp, không tổ chức cấp huyện.

==Vị trí địa lý==
Quận Đống Đa có vị trí địa lý:
- Phía bắc giáp quận Ba Đình với ranh giới là các phố Nguyễn Thái Học, Giảng Võ, Láng Hạ, Huỳnh Thúc Kháng, Nguyên Hồng, Đê La Thành
- Phía đông bắc giáp quận Hoàn Kiếm với ranh giới là phố Lê Duẩn
- Phía đông giáp quận Hai Bà Trưng với ranh giới là phố Lê Duẩn, đường Giải Phóng và phố Vọng
- Phía nam giáp quận Thanh Xuân với ranh giới là đường Trường Chinh, đường Nguyễn Trãi và sông Tô Lịch
- Phía tây giáp quận Cầu Giấy với ranh giới là sông Tô Lịch.

=== Thủy văn ===
Quận có sông Tô Lịch chảy theo đường viền địa giới rồi tách thành 2 sông Sét và sông Lừ. Trước có nhiều ao, đầm nhưng cùng với quá trình đô thị hóa đã bị lấp. Nhiều hồ trong quận đang bị thu hẹp do san lấp. Trên địa bàn quận Đống Đa có 15 ao, hồ, bao gồm hồ Ba Mẫu, hồ Kim Liên lớn, hồ Kim Liên nhỏ, hồ Đống Đa, hồ Hào Nam, hồ Hố Mẻ, hồ Văn Chương, hồ Linh Quang, hồ Nam Đồng, hồ Giám, hồ Láng Thượng, hồ Bán Nguyệt, hồ Vuông, ao Phủ và ao Đình Khương Thượng.

==Tổ chức hành chính và chính quyền==
=== Tổ chức hành chính ===
Quận Đống Đa có 17 đơn vị hành chính cấp phường trực thuộc, bao gồm 17 phường:

== Giao thông ==
- An Trạch
- Bích Câu
- Cát Linh
- Cầu Giấy
- Cầu Mới
- Chợ Khâm Thiên
- Chùa Bộc
- Chùa Láng
- Đặng Tiến Đông
- Đặng Trần Côn
- Đặng Văn Ngữ
- Đào Duy Anh
- Đê La Thành
- Đoàn Thị Điểm
- Đông Các
- Đông Tác
- Giải Phóng
- Giảng Võ
- Hàng Cháo
- Hào Nam
- Hồ Đắc Di
- Hồ Giám
- Hồ Văn Chương
- Hoàng Cầu
- Hoàng Ngọc Phách
- Hoàng Tích Trí
- Huỳnh Thúc Kháng
- Khâm Thiên
- Khương Thượng
- Kim Hoa
- La Thành
- Láng
- Láng Hạ
- Lê Duẩn
- Lương Định Của
- Lý Văn Phức
- Mai Anh Tuấn
- Nam Đồng
- Ngô Sĩ Liên
- Ngô Tất Tố
- Nguyễn Chí Thanh
- Nguyên Hồng
- Nguyễn Hy Quang
- Nguyễn Khuyến
- Nguyễn Lương Bằng
- Nguyễn Ngọc Doãn
- Nguyễn Như Đổ
- Nguyễn Phúc Lai
- Nguyễn Thái Học
- Nguyễn Trãi
- Nguyễn Văn Tuyết
- Ô Chợ Dừa
- Ô Đồng Lầm
- Phạm Ngọc Thạch
- Phan Phù Tiên
- Phan Văn Trị
- Pháo Đài Láng
- Phương Mai
- Quốc Tử Giám
- Tam Khương
- Tây Sơn
- Thái Hà
- Thái Thịnh
- Tôn Đức Thắng
- Tôn Thất Tùng
- Trần Hữu Tước
- Trần Quang Diệu
- Trần Quý Cáp
- Trịnh Hoài Đức
- Trúc Khê
- Trung Liệt
- Trung Phụng
- Trường Chinh
- Văn Miếu
- Vĩnh Hồ
- Võ Văn Dũng
- Vọng
- Vũ Ngọc Phan
- Vũ Thạnh
- Xã Đàn
- Y Miếu
- Yên Lãng

== Kinh tế – xã hội ==
Quận Đống Đa có diện tích 9,95 km², dân số năm 2017 là 420900 người, đông nhất trong số các quận, huyện, thị xã của Hà Nội.

Quyết định phê duyệt Quy hoạch chi tiết quận Đống Đa Hà Nội, tỷ lệ 1/2000 (phần quy hoạch sử dụng đất và quy hoạch giao thông) do Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội ban hành.

===Giáo dục===
Các trường đại học và học viện:
- Trường Đại học Công Đoàn
- Trường Đại học Luật Hà Nội
- Trường Đại học Mỹ thuật Công nghiệp Hà Nội
- Trường Đại học Ngoại Thương
- Trường Đại học Thủy lợi
- Trường Đại học Văn hóa Hà Nội
- Trường Đại học Y Hà Nội
- Trường Đại học Văn hóa - Nghệ thuật Quân đội
- Học viện Thanh thiếu niên Việt Nam
- Học viện Ngoại giao Việt Nam
- Học viện Ngân hàng
- Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam
- Học viện Hành chính Quốc gia
- Trường Kinh tế Ngoại giao Việt Nam
- Học viện Phụ nữ Việt Nam

Các trường Trung học phổ thông:
- Trường THPT Đống Đa
- Trường THPT Hoàng Cầu
- Trường THPT Lê Quý Đôn
- Trường THPT Kim Liên
- Trường THPT Phan Huy Chú
- Trường THPT Quang Trung.

== Các địa điểm nổi tiếng ==
- Ga Hà Nội
- Văn Miếu – Quốc Tử Giám
- Gò Đống Đa
- Chùa Bộc
- Sân vận động Hàng Đẫy
- Chùa Láng
- Chùa Phúc Khánh
- Đình Kim Liên
- Bệnh viện Bạch Mai
- Bệnh viện Tai Mũi Họng Trung ương
- Bệnh viện Nhi Trung ương
- Bệnh viện Lão khoa Trung ương.
- Bệnh viện Da liễu Trung ương
- Nhà thờ Hàng Bột
- Nhà thờ Thái Hà
- Đài Phát thanh – Truyền hình Hà Nội
- Trung tâm Phát thanh - Truyền hình Quân đội
- Ngân hàng Nhà nước Việt Nam
- Đài tưởng niệm Khâm Thiên

==Di tích==
Một số di tích văn hóa, lịch sử trên địa bàn quận Đống Đa là Văn Miếu - Quốc Tử Giám, di tích Đàn Xã tắc, di tích vòng thành Đại La, Chùa Bộc, gò Đống Đa và tượng đài vua Quang Trung, chùa Láng, đền Bích Câu, ga Hà Nội...

Trên địa bàn quận có gò Đống Đa, nơi được coi là mộ tập thể của các binh sĩ nhà Thanh Trung Quốc. Quận đặt theo tên chiến thắng trận Đống Đa của nghĩa quân Tây Sơn mùa xuân năm Kỷ Dậu (1789).

==Hạ tầng==
Các phường phía nam của Đống Đa là những khu dân cư tập trung với những khu nhà chung cư được xây dựng sớm nhất của Hà Nội như Phương Mai, Kim Liên, Trung Tự, Khương Thượng, Nam Đồng, Nam Thành Công, Văn Chương.

Các dự án đường sắt đô thị đi qua địa bàn quận là các tuyến số 1 (Ngọc Hồi - Yên Viên), tuyến số 2 (Nội Bài - Thượng Đình), tuyến số 2A (Cát Linh - Hà Đông), tuyến số 3 (Trôi - Nhổn - Yên Sở), tuyến số 5 (Hồ Tây - An Khánh), trong đó tuyến số 3 đoạn Nhổn - Ga Hà Nội (một phần của tuyến Trôi - Nhổn - Yên Sở) hiện đang được thi công; tuyến số 2A chính thức vận hành vào quý IV-2021; tuyến số 1 và tuyến số 5 hiện đang được đầu tư xây dựng.

=== Hệ thống đường sắt đô thị ===
 Tuyến số 2A: Ga Cát Linh - Ga La Thành - Ga Thái Hà - Ga Láng → (quận Thanh Xuân)

===Hệ thống xe buýt===
==== Điểm đầu cuối và trung chuyển ====
- Cầu Giấy (07, 24, 55A, 55B, 105, 161)
- Hào Nam (90, 143, 146, E02)
- Bến xe Kim Mã (99, 107, BRT01)

==Liên kết ngoài==
- Cổng thông tin điện tử quận Đống Đa
- Quận Đống Đa