Văn hóa Poltavka

Văn hóa Poltavka () là một văn hóa khảo cổ từ đầu đến giữa thời đại đồ đồng đã phát triển thịnh vượng trên thảo nguyên Volga-Ural và thảo nguyên rừng trong giai đoạn 2700—2100 TCN.

Văn hóa Poltavka xuất hiện như là sự phát triển vượt trội phía đông của văn hóa Yamna, cận kề với văn hóa Hầm mộ, một kế tục khác của văn hóa Yamna ở phía tây. Nó từng được coi là tổ tiên của các văn hóa muộn hơn và được nhận dạng như là thuộc về Ấn-Iran. Văn hóa Poltavka ảnh hưởng tới sự xuất hiện muộn hơn của văn hóa Potapovka, văn hóa Abashevo, văn hóa Sintashta và văn hóa Srubna.

==Nguồn gốc==
Văn hóa Poltavka xuất hiện vào khoảng 2700 TCN như là kế tục phía đông của văn hóa Yamna. Kế tục phía tây của văn hóa Yamna là văn hóa Hầm mộ.

Cùng với văn hóa Sredny Stog, văn hóa Yamna và văn hóa Hầm mộ, văn hóa Poltavka nằm trong số các văn hóa của thảo nguyên Hắc Hải chia sẻ các đặc trưng với văn hóa Afanasievo ở thảo nguyên phía đông.

==Phân bố==
Văn hóa Poltavka thịnh vượng trên thảo nguyên Volga-Ural và thảo nguyên rừng. Nó là cùng thời với văn hóa Hầm mộ, nhưng nằm ở thảo nguyên Hắc Hải về phía tây nam của nó. Nó dường như cũng cùng tồn tại với văn hóa Abashevo ở phía đông bắc.

Văn hóa Poltavka dường như đã mở rộng về phía đông trong suốt thời gian tồn tại của nó. Có thể là những người chăn thả gia súc Poltavka đã khai thác các khu vực của thảo nguyên Kazakh. Sự tiến vào thảo nguyên Kazakh của người Poltavka gắn với các cải tiến công nghệ khác nhau trong khu vực này. Đồ gốm Poltavka cũng được phát hiện tại miền bắc Kazakhstan.

==Đặc trưng==
Các khu định cư Poltavka là rất hiếm. Chúng chủ yếu phân bố hạn hẹp tại các cồn cát trong khu vực hạ du sông Volga.

Các đồ gốm đáy phẳng của văn hóa Poltavka khác với các đồ gốm đáy nhọn hay tròn của văn hóa Yamna. Các môtip trang trí đồ gốm của các văn hóa muộn hơn như văn hóa Sintashta và văn hóa Andronovo là rất giống với môtip trang trí đồ gốm của văn hóa Poltavka.

Nền kinh tế của văn hóa Poltavka là chăn thả gia súc lưu động, một sự tiếp diễn của nền kinh tế của văn hóa Yamna.

Người Poltavka thực hiện các mộ chôn cất ngựa, một tập quán thừa hưởng tương ứng từ văn hóa Yamna, văn hóa Khvalynsk và văn hóa Samara.

Văn hóa Poltavka chia sẻ nhiều đặc trưng với văn hóa Sintashta đương thời. Chúng bao gồm đồ gốm tương tự, các kiểu kim loại, vũ khí, hiến tế ngựa, cơ cấu điều khiển xe ngựa và mồ mả tương tự. Điều thông thường đối với các khu định cư Poltavka mới là được xây dựng trên đỉnh của các khu định cư cũ, và văn hóa Sintashta muộn hơn tới lượt mình lại xây dựng các khu định cư trên đỉnh của các khu định cư Poltavka có sớm hơn.

===Kim loại===
Văn hóa Poltavka được phân biệt với văn hóa Yamna bằng sự gia tăng rõ nét của nó trong lĩnh vực luyện kim. Các kim loại có lẽ đã thu được từ các trung tâm ở miền nam Ural.

Sự hiện diện của các vòng vàng và bạc cũng như rìu đồng là tương tự như các đồ vật như vậy của văn hóa Maykop, chứng nhận cho sự ảnh hưởng Bắc Kavkaz tới văn hóa Poltavka.

Một số đồ vật kim loại nhất định của văn hóa Poltavka và văn hóa Hầm mộ dường như đã được sao chép lại trong văn hóa Abashevo.

===Mộ táng===
Văn hóa Poltavka chủ yếu được biết đến nhờ các mộ táng của nó. Các mộ táng này nằm trong các nghĩa trang dọc theo các thềm sông. Các ngôi mộ Poltavka hơi khác một chút so với các ngôi mộ của văn hóa Yamna. Gần một phần ba số hộp sọ Poltavka có dấu hiệu của các vết thương, thường là chí tử.

80 phần trăm mồ mả Poltavka là của đàn ông. Các kurgan Poltavka thường có một rãnh tròn bao quanh, với một mộ duy nhất với các gờ.

Cả đàn ông lẫn đàn bà khi chết đều được chôn cất nằm nghiêng về bên trái hay nằm ngửa trên một miếng lót hữu cơ, với đầu xoay về hướng đông. Đôi khi thi thể được che phủ dưới lớp đất son. Che phủ thi thể bằng đất son là ít phổ biến hơn so với trong văn hóa Yamna sớm hơn. Các huyệt mộ đôi khi có nắp đậy bằng gỗ. Chúng nói chung được chèn vào các kurgan của văn hóa Yamna.

Các ngôi mộ Poltavka có đặc trưng là sự gia tăng của các vật trang trí và vũ khí. Điều này được diễn giải như là chứng cứ về sự phân tầng xã hội đã tăng lên. Các vật phẩm mồ mả khác bao gồm đồ gốm và quyền trượng đá.

Một ngôi mộ Poltavka trong khu vực Volga đáng chú ý vì chứa một chùy đồng lớn.

Tập quán mai táng của văn hóa Poltavka ảnh hưởng tới tập quán mai táng của văn hóa Abashevo nằm xa hơn về phía bắc.

==Di truyền học==
Trong một nghiên cứu năm 2015 công bố trên tạp chí "Nature", di cốt của sáu cá nhân được coi là thuộc văn hóa Poltavka đã được phân tích. Năm trong số các cá nhân này được xác định là thuộc nhóm đơn bội R1b1a2 và các phân nhánh khác nhau của nó, trong khi một cá nhân, thuộc về phần ở ngoài văn hóa này, được xác định là thuộc nhóm đơn bội R1a1a1b2a. Người dân của văn hóa Poltavka được phát hiện là có quan hệ họ hàng gần với người dân của văn hóa Yamna và văn hóa Afanasievo. Rất có thể là những người đàn ông R1a sinh sống trong phạm vi lãnh thổ của văn hóa Poltavka, nhưng đã không được gộp trong các mồ mả giàu có của văn hóa này, những mồ mả chỉ chôn cất những người đàn ông R1b.

Các nghiên cứu bộ gen chỉ ra rằng người dân của văn hóa Poltavka có quan hệ di truyền gần với người dân ở miền đông của văn hóa Yamna và người Sarmati có muộn hơn.

Trong một nghiên cứu di truyền công bố năm 2018 trên tạp chí "Science", các di cốt của hai người đàn ông Poltavka từ các di chỉ tách biệt đã được phân tích. Một người mang các nhóm đơn bội R1b1a1a2a2 và U5a1g, trong khi người kia mang nhóm đơn bội R1b1a1a2a2 và U5a1b. Các tác giả của nghiên cứu lưu ý rằng có sự pha trộn đáng kể của tổ tiên Trung Âu vào thảo nguyên trong thời gian chuyển tiếp từ văn hóa Poltavka sang văn hóa Potapovka.

==Kiểu thân hình==
Kiểu thân hình của văn hóa Poltavka là tương tự như của văn hóa Yamna trước đó, với người dân thuộc đại chủng Âu cao to. Kiểu thân hình tương tự là thịnh hành trong các văn hóa kế tục là văn hóa Hầm mộ và văn hóa Potapovka. Các hộp sọ thuộc văn hóa Fatyanovo–Balanovo, văn hóa Abashevo, văn hóa Sintashta, văn hóa Srubna và văn hóa Andronovo ở phía tây có sọ dài hơn so với các hộp sọ của các văn hóa Poltavka, Yamna và Potapovka. Kiểu thân hình của văn hóa Srubna dường như đã xuất hiện như là kết quả của sự pha trộn giữa ngườ Sintashta và người Poltavka.

==Ngôn ngữ học==
Văn hóa Poltavka từng được coi là tiền thân của cái sau này phát triển thành các văn hóa Ấn-Iran.

==Kế tục==
Văn hóa Poltavka tồn tại tới khoảng 2200-2100 TCN. Nó dường như là biểu thị sớm của văn hóa Srubna. Nó đánh dấu sự chuyển tiếp của văn hóa Yamna thành văn hóa Srubna. Các nghiên cứu di truyền gợi ý rằng kết thúc của văn hóa Poltavka gắn với các thay đổi dân số lớn.

Văn hóa Abashevo dường như đã xuất hiện một phần là nhờ ảnh hưởng của văn hóa Poltavka. Cùng với văn hóa Abashevo, nó dường như đã ảnh hưởng tới sự xuất hiện văn hóa Potapovka.

Sự xuất hiện của văn hóa Sintashta và văn hóa Andronovo muộn hơn gắn với sự mở rộng về phía đông của văn hóa Poltavka, văn hóa Abashevo, văn hóa gốm nhiều con lăn và văn hóa Hầm mộ.

Các dữ liệu hình thái học gợi ý rằng văn hóa Sintashta có thể đã xuất hiện như là kết quả của sự pha trộn tổ tiên thảo nguyên từ văn hóa Poltavka và văn hóa Hầm mộ với tổ tiên từ những người săn bắt hái lượm sống trong rừng trong thời đại đồ đá mới.

==Xem thêm==
- Văn hóa gốm vằn dây
- Văn hóa chén tống hình chuông