Nhan thị gia huấn

Nhan thị gia huấn (chữ Hán: 颜氏家训) là tác phẩm gia huấn do Nhan Chi Thôi thời Bắc Tề biên soạn. Sách gồm 7 quyển với 20 thiên, cũng có bản in thời Minh chỉ gồm 2 quyển. Sách này lấy tư tưởng Nho gia làm tôn chỉ chủ yếu, lấy việc "Đề cao đạo tiên vương, nối cơ nghiệp gia thế" làm mục đích, luận thuật toàn diện và có hệ thống về đạo lập thân dạy con tề gia.

==Tổng quan==
Thời điểm hoàn thành tác phẩm này không rõ ràng, nhưng trong thiên Tạp nghệ có câu "nay tuy đã thống nhất", nên có thể xác định tác phẩm được viết sau năm 589, khi triều Trần diệt vong. Trong cùng thiên đó cũng có câu "ta nay đã hơn sáu mươi", điều này càng củng cố nhận định trên. Trong "Bắc Tề thư – Văn uyển truyện" của Lý Bách Dược có chép về Nhan Chi Thôi như sau: "Vào niên hiệu Khai Hoàng (581–600), ông được làm học sĩ cho Thái tử Dương Dũng, nhưng chẳng bao lâu sau thì mất vì bệnh", do đó có thể suy đoán năm mất của ông là vào đầu thời Tùy, và "Nhan thị gia huấn" được viết vào khoảng thập niên 590.

Nhan Chi Thôi vốn là người của triều đình nhà Lương thời Nam Bắc triều, làm quan qua bốn triều đại Lương, Hậu Lương, Bắc Tề, Bắc Chu. Thời Bắc Tề làm quan đến chức Hoàng môn Thị lang, Thái thú Bình Nguyên. Cuộc đời ông trải qua ba lần biến cố vong quốc, nhiều lần thoát khỏi họa sát thân. Về già ông đã rút ra từ kinh nghiệm cuộc sống, viết nên "Nhan thị gia huấn" nhằm khích lệ con cháu nối nghiệp nhà, trong biến động chính trị, cố đứng ở vị trí không thất bại, làm nổi bật danh tiếng trên đời.

==Nội dung==
Toàn bộ "Nhan thị gia huấn" có 7 quyển 20 thiên là "Tự trí", "Giáo tử", "Huynh đệ", "Hậu thú", "Trị gia", "Phong tháo", "Mộ hiền", "Miễn học", "Văn chương", "Danh thực", "Thiệp vụ", "Tỉnh sự", "Chỉ túc", "Giới binh", "Dưỡng sinh", "Quy tâm", "Thư chứng", "Âm từ", "Tạp nghệ", và "Chung chế". Chỉ nhìn từ tên thiên thì nội dung có quan hệ với gia giáo cũng đã khá rộng, có thiên chuyên về việc giáo dục giáo dục con em, trị lý việc nhà, có thiên luận thuật về việc cá nhân tu dưỡng và môn phong gia tộc, có thiên bàn về việc làm quan xử thế và quan hệ, có thiên luận thuật việc đọc sách học tập thế nào, có thiên bàn về việc dưỡng dinh chôn cất và vấn đề đạo Lão đạo Thích, v.v... có thể nói là rất toàn diện. Sách này chuyên về lý luận, rất có sức thuyết phục, có ảnh hưởng rất lớn tới các tác phẩm gia huấn đời sau, mọi người thường coi là trước tác thủy tổ của các sách gia huấn cổ kim.

Tôn chỉ chủ yếu của sách này là thuyết lý, trước tiên phải có quan điểm tư tưởng rõ ràng, sau đó mới lấy ví dụ để minh chứng. Sách được viết bằng ngôn ngữ bình dị, tiếp cận những khẩu ngữ thông tục đương thời. Như thiên "Giáo tử", Nhan Chi Thôi cho rằng nếu không dạy được con từ trong bào thai thì cũng nên sớm giáo dục con từ lúc còn ấu thơ, "Dạy con thì không thể buông thả. Lúc còn ấu thơ, nhìn vẻ mặt người, biết được giận vui; phải dạy dỗ thêm, bảo làm thì phải làm, bảo thôi thì phải thôi." Ông dẫn câu nói của Khổng Tử: "Luyện lúc trẻ như tính trời, tập cho quen như tự nhiên"; lại dẫn thêm ngạn ngữ dân gian: "Dạy con từ thuở ấu thơ, dạy vợ từ lúc ban sơ mới về". Rồi nêu ví dụ Ngụy phu nhân dạy con là Vương Đại rất nghiêm khắc: trong việc tập cưỡi ngựa "có cố gắng mới thành nghiệp lớn" để minh chứng một cách chính diện; đồng thời lấy việc một kẻ sĩ ở thời Lương Nguyên Đế "do cha bị giam cầm nên mất đi nghĩa giáo" để minh chứng một cách phản diện. So sánh giữa chính và phản diện, quan điểm rất rõ ràng.

==Đánh giá==
"Nhan thị gia huấn" lấy tư tưởng Nho giáo truyền thống làm trọng tâm, lấy giáo dục gia đình làm hàng đầu, đề xuất phổ biến những vấn đề giáo dục trong gia đình sĩ đại phu, đồng thời cũng chú trọng đến thực học và các kỹ năng của nông dân, thợ thủ công, thương nhân, nhằm giáo dục hậu duệ của họ Nhan về việc tu thân, tề gia, xử thế và học vấn, được hậu thế tôn là "mẫu mực của giáo dục gia đình". Ngoài ra sách này còn tiến hành vạch trần, phê phán việc giáo dục xa rời thực tế, thối nát rỗng tuếch của bọn sĩ đại phu và hiện tượng con em các thế gia vọng tộc cậy quyền cậy thế, không có học thức, không có năng lực, mà chủ trương giáo dục "thực học". Điều này có ảnh hưởng rất lớn trong lịch sử tư tưởng giáo dục của Trung Quốc cổ đại. Trong sách kết hợp yêu con và dạy con, chú ý đến ảnh hưởng của hoàn cảnh, xem nặng giáo dục ngôn ngữ trong gia đình, quan điểm cơ bản là chính xác, còn về cách nhìn của phương pháp giảng dạy và thái độ học tập có thể mượn đây để kiểm chứng.

==Liên kết ngoài==
- Toàn văn "Nhan thị gia huấn"