Biểu tình Đông Timor 2025

Biểu tình ở Đông Timor năm 2025 ("2025 Timor-Leste protests") là một loạt các cuộc biểu tình chống chính phủ quy mô lớn, chủ yếu do sinh viên lãnh đạo đã bùng phát tại thủ đô Dili của Đông Timor vào khoảng ngày 18 tháng 9 năm 2025. Nguyên nhân trực tiếp của các cuộc biểu tình này là quyết định của chính phủ trong việc xóa bỏ trợ giá nhiên liệu, cụ thể là sự phẫn nộ của công chúng khi biết thông báo của chính phủ do Thủ tướng Xanana Gusmão đứng đầu về việc chấm dứt chương trình trợ giá nhiên liệu mà quyết định này ngay lập tức khiến giá xăng và dầu diesel tăng vọt, có nơi tăng gần gấp đôi. Đối với một quốc gia có tỷ lệ nghèo đói cao và người dân phụ thuộc nhiều vào phương tiện cá nhân để di chuyển và vận chuyển hàng hóa, việc tăng giá nhiên liệu đột ngột đã tác động nặng nề đến chi phí sinh hoạt và gây ra sự bất bình lan rộng. 
==Bối cảnh==
Timor-Leste là một quốc gia độc lập từ năm 2002, là một trong những quốc gia nghèo nhất ở Đông Nam Á, với nền kinh tế phụ thuộc vào dầu mỏ và mức độ bất bình đẳng kinh tế, suy dinh dưỡng và thất nghiệp cao Hơn 40% dân số sống trong cảnh nghèo đói. Chín mươi phần trăm thu nhập quốc dân của Timor-Leste đến từ Quỹ Dầu mỏ, được định giá 18,27 tỷ đô la Mỹ vào năm 2024 nhưng đang cạn kiệt nhanh chóng. Các thành viên của Quốc hội Timor-Leste có mức lương hàng năm là 36.000 Đô la Mỹ tính đến năm 2023, cao hơn 10 lần so với thu nhập trung bình, ước tính vào năm 2021 là 3.000 USD. Theo luật được thông qua vào năm 2006, các cựu thành viên Quốc hội có quyền được hưởng lương hưu trọn đời tương đương với mức lương của họ. Các nhà lập pháp cũng nhận được xe miễn phí để sử dụng làm phương tiện làm việc chính thức. Từ những năm 2000, đã có nhiều cuộc biểu tình phản đối xe miễn phí của các nghị sĩ, và vào năm 2008, cảnh sát đã bắt giữ một số sinh viên phản đối kế hoạch mua xe mới trị giá 1 triệu đô la cho các nhà lập pháp trong năm đó. Vào cuối tháng 8 năm 2025, Quốc hội đã phê duyệt việc mua 65 chiếc SUV Toyota Prado trị giá 4 triệu đô la, với chi phí 61.500 đô la mỗi xe, cho mỗi thành viên quốc hội. Chủ tịch Quốc hội Maria Fernanda Lay tuyên bố rằng quyết định mua xe được đưa ra vì ""tất cả xe của [các nghị sĩ] đều đã hỏng"".Một hợp đồng dự kiến sẽ được ký vào tháng 9, với các xe sẽ được giao trước cuối năm. Kế hoạch này đã bị các đảng đối lập và các nhóm xã hội dân sự chỉ trích là xa hoa trong thời điểm kinh tế bất ổn ở Timor-Leste. Lãnh đạo của đảng đối lập Đảng Giải phóng Nhân dân (PLP), Maria Angelina Lopes Sarmento, đã bác bỏ tuyên bố của Lay rằng tất cả xe ô tô hiện có của các nhà lập pháp đều bị hỏng, nói với các phóng viên rằng ""một số vẫn còn hoạt động được, và một số khác cần sửa chữa"". Các nhóm sinh viên cũng lên án quyết định này, bao gồm cả Phong trào Kháng chiến Quốc gia của Sinh viên Đông Timor, cho rằng các thành viên quốc hội nên ""xấu hổ về động thái này"".
==Diễn biến==
Vào ngày 15 tháng 9 năm 2025, hơn 1.000 người, chủ yếu là sinh viên đại học từ Dili, đã tập trung trước tòa nhà quốc hội để biểu tình. Các cuộc biểu tình bắt đầu một cách ôn hòa với hàng nghìn sinh viên và các nhà hoạt động tuần hành trên các đường phố của thủ đô Dili. Họ tập trung bên ngoài các tòa nhà chính phủ, bao gồm cả văn phòng thủ tướng với các biểu ngữ yêu cầu chính phủ phải khôi phục lại chính sách trợ giá. Cảnh sát đã đáp trả bằng hơi cay và đạn cao su làm bốn người bị thương, sau khi một số người biểu tình ném đá về phía tòa nhà quốc hội, tình hình đã leo thang khi một số nhóm người biểu tình dựng rào chắn, đốt lốp xe và xảy ra các cuộc đụng độ nhỏ với cảnh sát. Cùng ngày, ba đảng trong liên minh cầm quyền gồm Đại hội Quốc gia Tái thiết Timor ("CNRT"), Đảng Dân chủ Timor-Leste ("PD") và Đảng Liên minh Dân chủ Timor ("KHUNTO") đã tuyên bố sẽ yêu cầu quốc hội hủy bỏ việc mua xe cho các nghị sĩ. Hơn 2.000 người biểu tình đã quay trở lại đường phố vào ngày hôm sau, với yêu cầu, kêu gọi hủy bỏ chế độ lương hưu trọn đời dành cho các cựu nghị sĩ. Cùng ngày, quốc hội đã bỏ phiếu nhất trí hủy bỏ kế hoạch mua xe mới. Vào ngày 17 tháng 9 năm 2025, ngày biểu tình thứ ba đã kết thúc với một thỏa thuận giữa các nhà lãnh đạo biểu tình và quốc hội rằng chế độ lương hưu dành cho các cựu nghị sĩ sẽ bị hủy bỏ và đổi lại, các cuộc biểu tình sẽ kết thúc. 

Chính phủ sau đó đã thông báo sẽ khôi phục một phần các khoản trợ giá để giảm bớt gánh nặng chi phí cho người dân, một động thái giúp xoa dịu tình hình và chấm dứt các cuộc biểu tình lớn. Đại diện của nhóm sinh viên biểu tình là Cristóvão Mato cho biết ""Nếu họ không tuân thủ thỏa thuận, chúng tôi sẽ tổ chức các cuộc biểu tình lớn hơn"". Vào ngày thứ hai của cuộc biểu tình, Tổng thống José Ramos-Horta nói với các phóng viên rằng sẽ ""không dung thứ"" cho hành vi bạo lực của người biểu tình, ông tuyên bố: ""Các bạn có thể tổ chức biểu tình để phản đối chính phủ, quốc hội khi họ làm sai, nhưng các bạn không được dùng đến bạo lực"". Cùng ngày, lãnh đạo đảng đối lập Fretilin, Aniceto Guterres Lopes, đã cảm ơn những sinh viên biểu tình và lưu ý rằng đảng của ông đã trình đề xuất xóa bỏ khoản tài trợ dành cho việc mua ô tô cho các nghị sĩ khi đề xuất này được đưa ra lần đầu tiên trong các cuộc thảo luận về ngân sách nhà nước tại quốc hội vào tháng 11 năm 2024, nhưng đã bị liên minh cầm quyền bác bỏ. Lãnh đạo đối lập Đảng Giải phóng Nhân dân ("PLP") là Maria Angelina Lopes Sarmento, đã chỉ trích CNRT và PD vì quyết định hủy bỏ việc mua xe cho các nghị sĩ chỉ sau cuộc biểu tình của sinh viên, và nhắc lại rằng PLP, giống như Fretilin, đã phản đối động thái này khi nó được đề xuất lần đầu tiên trong các cuộc thảo luận ngân sách ban đầu. Thủ tướng Xanana Gusmão đã rời Timor-Leste để đi qua Luân Đôn trong suốt thời gian diễn ra các cuộc biểu tình.