Ma trận chuyển vị

Trong đại số tuyến tính, ma trận chuyển vị (tiếng Anh: transpose) là một ma trận mà ở đó các hàng được thay thế bằng các cột, và ngược lại. Để có được ma trận chuyển vị, chúng ta có thể sử dụng toán tử lật ma trận theo đường chéo chính của nó. Ma trận chuyển vị của ma trận "A" được ký hiệu là "A".

Ma trận chuyển vị được giới thiệu vào năm 1858 bởi nhà toán học người Anh Arthur Cayley.

== Chuyển vị của ma trận ==
=== Định nghĩa ===
Chuyển vị của ma trận , ký hiệu , , , formula_1, , , hoặc , có thể được xây dựng bằng các phương pháp sau đây:
Về mặt hình thức, phần tử của hàng thứ "i", cột thứ "j" của ma trận là phần tử của hàng thứ "j", cột thứ "i" của ma trận :

Nếu là ma trận thì là ma trận .

Trong trường hợp là ma trận vuông, biểu thị lũy thừa thứ của ma trận . Để tránh sự nhầm lẫn có thể xảy ra, nhiều tác giả sử dụng ký hiệu lũy thừa bên trái, khi đó ký hiệu của chuyển vị là . Một lợi thế của ký hiệu này là không cần dấu ngoặc đơn khi liên quan đến số mũ: khi , ký hiệu không gây nhầm lẫn.

Trong bài viết này, tránh nhầm lẫn này bằng cách không bao giờ sử dụng ký hiệu dưới dạng tên biến.

==== Định nghĩa ma trận liên quan đến chuyển vị ====
Ma trận vuông có chuyển vị bằng chính nó được gọi là "ma trận đối xứng"; nghĩa là, đối xứng nếu

Ma trận vuông có chuyển vị bằng phần trừ của nó được gọi là "ma trận phản đối xứng"; nghĩa là, phản đối xứng nếu

Ma trận vuông phức có chuyển vị bằng ma trận với mỗi phần tử được thay thế bằng liên hợp phức của nó (được biểu thị ở đây bằng dấu gạch ngang) được gọi là "ma trận Hermitian" (tương đương với ma trận bằng chuyển vị liên hợp); nghĩa là, là một Hermitian nếu

Ma trận vuông phức có chuyển vị bằng phủ định của liên hợp phức của nó được gọi là "ma trận phản Hermitian"; nghĩa là, là phản Hermitian nếu

Ma trận vuông có chuyển vị bằng nghịch đảo của nó được gọi là "ma trận trực giao"; nghĩa là, trực giao nếu

Một ma trận phức vuông có chuyển vị bằng nghịch đảo liên hợp của nó được gọi là "ma trận unita"; nghĩa là, đơn nhất (unita) nếu

=== Ví dụ ===
- formula_9

- formula_10

- formula_11

=== Tính chất ===
Cho và là 2 ma trận và là một đại lượng vô hướng.

được viết thành trong Quy ước tổng kết Einstein.

=== Tích ===
Nếu là một ma trận và là chuyển vị của nó thì kết quả của phép nhân ma trận với hai ma trận này cho ra hai ma trận vuông: là ma trận và là ma trận . Hơn nữa, các tích này đều là ma trận đối xứng. Thật vậy, tích ma trận có phần tử là tích trong của một hàng với một cột . Nhưng các cột của là các hàng của , vì vậy phần tử tương ứng với tích trong của hai hàng của . Nếu là phần tử của tích, nó được lấy từ các hàng và của . Phần tử cũng được lấy từ các hàng này, do đó , và tích của ma trận () đối xứng. Tương tự, tích là một ma trận đối xứng.

Một chứng minh nhanh về tính đối xứng của cho kết quả từ thực tế rằng nó là chuyển vị của chính nó:

=== Thực hiện chuyển vị ma trận trên máy tính ===
Trên máy tính, người ta thường có thể tránh chuyển vị một ma trận trong bộ nhớ bằng cách chỉ cần truy cập cùng một dữ liệu theo một thứ tự khác nhau. Ví dụ: thư viện phần mềm cho đại số tuyến tính, chẳng hạn như BLAS, thường cung cấp các tùy chọn để chỉ định rằng một số ma trận nhất định sẽ được diễn giải theo thứ tự hoán vị để tránh sự cấp thiết của việc di chuyển dữ liệu.

Tuy nhiên, vẫn có một số trường hợp cần thiết hoặc mong muốn sắp xếp lại một cách vật lý một ma trận trong bộ nhớ theo thứ tự đã hoán vị của nó. Ví dụ, với một ma trận được lưu trữ trong hàng-thứ tự chính, các hàng của ma trận liền nhau trong bộ nhớ và các cột không liền nhau. Nếu các thao tác lặp lại cần được thực hiện trên các cột, ví dụ như trong thuật toán biến đổi Fourier nhanh thì việc chuyển ma trận trong bộ nhớ (để làm cho các cột liền nhau) có thể cải thiện hiệu suất bằng cách tăng vị trí tham chiếu.

Lý tưởng nhất, ta có thể hy vọng chuyển đổi một ma trận với bộ nhớ bổ sung tối thiểu. Điều này dẫn đến vấn đề chuyển đổi một ma trận tại chỗ "n" × "m", với bộ nhớ bổ sung O(1) hoặc tối đa bộ nhớ ít hơn nhiều "mn". Cho "n" ≠ "m", điều này liên quan đến một hoán vị phức tạp của các phần tử dữ liệu mà không phải là tầm thường để triển khai tại chỗ. Do đó, chuyển vị ma trận tại chỗ hiệu quả đã là chủ đề của nhiều ấn phẩm nghiên cứu trong khoa học máy tính, bắt đầu từ cuối những năm 1950 và một số thuật toán đã được phát triển.

== Chuyển vị của ánh xạ tuyến tính và dạng song tuyến tính==
Nhớ lại rằng các ma trận có thể được đặt tương ứng 1-1 với toán tử tuyến tính.
Chuyển vị của một toán tử tuyến tính có thể được xác định mà không cần xem xét phải biểu diễn ma trận.
Điều này dẫn đến một định nghĩa tổng quát hơn về phép chuyển vị có thể được áp dụng cho các toán tử tuyến tính không thể được biểu diễn bằng ma trận (ví dụ liên quan đến nhiều không gian vectơ chiều vô hạn).

=== Chuyển vị của ánh xạ tuyến tính ===
Đặt biểu thị không gian đối ngẫu đại số (algebraic dual space) của một mô-đun-- . 
Đặt và là các mô-đun-.
Nếu là ánh xạ tuyến tính thì phần phụ đại số" (algebraic adjoint) hoặc "đối ngẫu (dual) của nó, là ánh xạ được xác định bởi . 
Các hàm kết quả được gọi là pullback của qua . 
Quan hệ sau đây đặc trưng cho phần phụ đại số của 
trong đó là một hệ đối ngẫu (dual system) (tức là được xác định bởi ). 
Định nghĩa này cũng áp dụng không thay đổi đối với mô-đun bên trái và không gian vectơ.

Định nghĩa của phép chuyển vị có thể được coi là độc lập với bất kỳ dạng song tuyến nào trên các mô-đun, không giống như phần phụ (bên dưới).

Không gian đối ngẫu liên tục của không gian vectơ tôpô (topological vector space) (TVS) được ký hiệu bởi . 
Nếu và là các không gian vectơ tôpô thì là ánh xạ tuyến tính là một liên tục yếu khi và chỉ khi , trong trường hợp đó ta đặt biểu thị hạn chế của tới . 
Ánh xạ được gọi là chuyển vị của .

Nếu ma trận biểu thị một ánh xạ tuyến tính đối với cơ sở của và thì ma trận biểu thị sự chuyển vị của ánh xạ tuyến tính đó đối với cơ sở đối ngẫu (dual base).

=== Chuyển vị của một dạng song tuyến tính===
Mọi ánh xạ tuyến tính tới không gian đối ngẫu định nghĩa một dạng song tuyến , với mối quan hệ . 
Bằng cách xác định sự chuyển vị của dạng song tuyến này là dạng song tuyến được xác định bởi chuyển vị tức là , ta thấy rằng . 
Tại đây, là phép đồng cấu tự nhiên vào đôi liên hiệp.

=== Phận phụ ===
Nếu không gian vectơ và có lần lượt là dạng song tuyến tính không suy biến và , một khái niệm được gọi là phần phụ, có liên quan chặt chẽ với chuyển vị, có thể được định nghĩa:

Nếu là một ánh xạ tuyến tính giữa không gian vectơ và , ta xác định là một phận phụ của nếu thỏa mãn

Các dạng song tuyến này xác định đẳng cấu giữa và , và giữa và , dẫn đến sự đẳng cấu giữa chuyển vị và phần phụ của . 
Ma trận của phần phụ của một ánh xạ là ma trận chuyển vị chỉ khi cơ sở là trực chuẩn đối với dạng song tuyến.
Trong bối cảnh này, nhiều tác giả sử dụng thuật ngữ chuyển vị để chỉ phần phụ như được định nghĩa ở đây.

Phần phụ cho phép ta xem xét liệu bằng . 
Đặc biệt, điều này cho phép nhóm trực chuẩn trên không gian vectơ có dạng bậc hai được xác định mà không cần tham chiếu đến ma trận (cũng như các thành phần của nó) dưới dạng tập hợp tất cả các ánh xạ tuyến tính mà phần phụ bằng nghịch đảo.

Trên một không gian vectơ phức tạp, người ta thường làm việc với dạng bán song tuyến tính (tuyến tính liên hợp trong một đối số) thay vì các dạng song tuyến tính.
Phần phụ Hermitian của ánh xạ giữa các không gian như vậy được xác định tương tự và ma trận của phần phụ Hermitian được cho bởi ma trận chuyển vị liên hiệp nếu các cơ sở là trực chuẩn.

== Xem thêm ==
- Ma trận phụ hợp, chuyển vị của định thức con
- Chuyển vị liên hiệp
- Giả nghịch đảo Moore–Penrose
- Phép chiếu (đại số tuyến tính)

== Đọc thêm ==
- .

== Liên kết ngoài ==
- Gilbert Strang (Spring 2010) Linear Algebra from MIT Open Courseware