hirine/wikipedia-vietnamese-1M296K-dataset huggingface dataset:
Giá trị tuyệt đối

Trong toán học, việc sử dụng giá trị tuyệt đối có trong hàng loạt hàm toán học, và còn được mở rộng cho các số phức, véctơ, trường... liên hệ mật thiết với khái niệm giá trị.

Đồ thị của một hàm số có các biến số nằm trong dấu "giá trị tuyệt đối" thì luôn luôn nằm phía trên của trục hoành.

== Số thực ==
Với mọi số thực formula_1, giá trị tuyệt đối của formula_1 - ký hiệu là formula_3 - được định nghĩa:

Định nghĩa trên cho thấy, giá trị tuyệt đối của formula_1 luôn là một số không âm.

Hiểu theo góc độ hình học, giá trị tuyệt đối của một số thực là khoảng cách từ số đó đến điểm 0 trên đường thẳng thực ("real number line", còn gọi là "trục số thực"). Tổng quát hơn, giá trị tuyệt đối giữa hai số thực khác nhau là khoảng cách giữa chúng trên đường thẳng thực, ví dụ: |5 - 3| = 2 (khoảng cách giữa 5 và 3).

Mệnh đề 1 dưới đây là một đồng nhất thức ("identity"). Nó tương đương với định nghĩa trên và đôi khi có thể được sử dụng để định nghĩa về giá trị tuyệt đối.

MỆNH ĐỀ 1:

MỆNH ĐỀ 2:

Chứng minh:

- Nếu formula_1 hoặc formula_8 bằng 0, chẳng hạn:
- Nếu formula_1 và formula_8 cùng bé hơn 0 hoặc cùng lớn hơn 0 thì ta có:
- Nếu formula_1 và formula_8, có một số lớn 0, một số bé hơn 0 thì ta có:
- Với formula_15
- Với formula_16
Vì formula_3 và formula_18 đều lớn hơn 0 nên formula_19 hoặc formula_20 đều nhỏ hơn tổng formula_21.
Vậy ta luôn có: formula_22.

MỆNH ĐỀ 3:

Ta cũng có hai bất đẳng thức ("inequalities") quan trọng:

Hai bất đẳng thức trên thường được sử dụng để giải các bài toán bất đẳng thức khác. Ví dụ:

== Số phức ==
Vì số phức ("complex number") không có thứ tự, nên định nghĩa về giá trị tuyệt đối của các số phức không thể được suy ra từ định nghĩa tương ứng của các số thực. Tuy nhiên, từ đồng nhất thức ở mệnh đề 1 (xem phần số thực ở trên), ta có định nghĩa sau:

Với mọi số phức:

giá trị tuyệt đối hay mô-đun của z - ký hiệu là |z| - được định nghĩa là:

Về góc độ hình học, ta thấy định nghĩa trên giống như định lý Pitago:formula_27

==Liên kết ngoài==
- Giá trị tuyệt đối trên Planetmath
Thời điểm

==Xem thêm==
- Điểm
- Không-thời gian
- Thời đại thiên văn
- Sự kiện
Công suất phản kháng

Công suất phản kháng, công suất hư kháng,công suất ảo Q là 1 khái niệm trong ngành kĩ thuật điện dùng để chỉ phần công suất điện được chuyển ngược về nguồn cung cấp năng lượng trong mỗi chu kỳ do sự tích lũy năng lượng trong các thành phần cảm kháng và dung kháng, được tạo ra bởi sự lệch pha giữa hiệu điện thế "u(t)" và dòng điện "i(t)".

Khi "u(t)", "i(t)" biến đổi theo đồ thị hàm "sin" thì formula_1, với U, I: giá trị hiệu dụng "u(t)", "i(t)"; φ là pha lệch giữa u(t), i(t).

Công suất hư kháng Q là phần ảo của công suất biểu kiến S, S^2=P^2+Q^2 hay S = P + iQ 

Đơn vị đo Q là var ("volt amperes reactive"), 1 kvar = 1000 var.

== Xem thêm ==
- Công suất điện xoay chiều
Danh sách Toàn quyền Đông Dương

Dưới đây là danh sách các Toàn quyền Đông Dương, xếp theo trật tự thời gian đảm nhiệm chức vụ, tính từ tháng 11 năm 1887 đến tháng 8 năm 1945.

== Ghi chú ==
- Một số người không rõ, sinh và mất

== Xem thêm ==
- Toàn quyền Đông Dương
- Danh sách Thống đốc Nam Kỳ

== Tham khảo ==
- "Việt Nam những sự kiện lịch sử (1858-1918)", Dương Kinh Quốc, Nhà xuất bản Giáo dục, 2001

== Liên kết ngoài ==
- Vietnam
Hình cầu dẹt

Reference ellipsoid, một trong nhiều định nghĩa của hình Trái Đất là một điển hình của hình cầu dẹt. Bán kính cực, formula_1, nhỏ hơn bán kính xích đạo, formula_2, khoảng 21 km. Hình này là hậu quả của lực li tâm trong chuyển động xoay của Trái Đất quanh trục sinh ra.

Hình cầu dẹt trong Hệ tọa độ Descartes, với tâm ở gốc tọa độ, sinh ra từ một elip chính tắc trên mặt phẳng Oxz có phương trình:

Thứ nhất và thứ hai Hình cầu dẹt,

== Diện tích bề mặt ==
Diện tích mặt của hình cầu dẹt là một trường hợp suy biến của mặt ellipsoid, được tính bởi công thức sau:
trong đó
==Xem thêm==
- Spheroid
- Ellipsoid
- Mặt tròn xoay
Tỉ lệ thuận

Tỉ lệ thuận là mối tương quan giữa hai đại lượng x và y theo một hằng số k mà trong đó sự gia tăng về giá trị của đại lượng thứ nhất bao nhiêu lần luôn kéo theo sự gia tăng tương ứng về giá trị của đại lượng thứ hai bấy nhiêu lần, và ngược lại.

Trong toán học, đồ thị biểu diễn 2 đại lượng có mối tương quan "tỉ lệ thuận" là một đường thẳng đi qua gốc tọa độ và có độ dốc (góc nghiêng) dương, đó là đồ thị của hàm số dạng formula_1 với k là 1 hằng số khác 0.

== Định nghĩa ==
Nếu một đại lượng "y" tỉ lệ với một đại lượng "x" theo công thức: formula_1 ("k" hằng số khác 0) thì ta nói "y" tỉ lệ thuận với "x" theo hệ số tỉ lệ "k".

Cũng có thể viết ""y" tỉ lệ thuận với "x"" như sau:: formula_3 hoặc formula_4

== Tính chất ==
Nếu hai đại lượng "x" và "y" tỉ lệ thuận:

- Tỉ số hai giá trị tương ứng của chúng luôn không đổi.
- Tỉ số hai giá trị bất kỳ của đại lượng này bằng tỉ số hai giá trị tương ứng của đại lượng kia.

Một quan hệ tỉ lệ thuận còn có thể coi là một hàm số bậc nhất mà đường thẳng đồ thị đi qua gốc tọa độ và hệ số góc là "k." Quan hệ này có liên quan tới sự tăng trưởng tuyến tính.

== Một số ví dụ ==
- Nếu một vật di chuyển với tốc độ không đổi, thì quãng đường đã đi tỉ lệ thuận với thời gian đi, với hệ số tỉ lệ chính là tốc độ.
- Chu vi của 1 đường tròn tỉ lệ thuận với đường kính của nó, với hệ số tỉ lệ là π.
- Trên một bản đồ địa lý trên phạm vi nhỏ vẽ theo đúng tỉ lệ xích, khoảng cách giữa hai điểm bất kì trên bản đồ tỉ lệ thuận với khoảng cách theo đường chim bay giữa hai địa điểm chúng biểu diễn trên thực tế. Hệ số tỉ lệ ở đây chính là tỉ lệ bản đồ.
- Theo định luật Hooke, lực đàn hồi do lò xo tác dụng vào một vật gắn vào nó tỉ lệ thuận với độ biến dạng của lò xo (là độ dài của lò xo đã giãn ra hoặc nén lại). Hệ số tỉ lệ gọi là độ cứng của lò xo.
- Đạo hàm của hàm số mũ với cơ số tự nhiên formula_5 tỉ lệ thuận với chính giá trị của hàm số tại formula_6, trong đó hệ số tỉ lệ là formula_7: formula_8.

==Xem thêm==
- Tỉ lệ nghịch
- Đồng biến
- Hệ số tương quan
- Tỷ lệ vàng
Tỉ lệ nghịch

Tỉ lệ nghịch là mối tương quan giữa hai đại lượng, mà nếu tăng đại lượng này bao nhiêu lần thì đại lượng kia giảm bấy nhiêu lần. Nói khác đi là: Nếu "a" là đại lượng thứ nhất, thì đại lượng tỉ lệ nghịch với "a" là "nghịch đảo - có hệ số - của a" (formula_1), và "k" là một hằng số dương bất kì. Có công thức: formula_2

Trong toán học thì đồ thị biểu diễn mối tương quan "tỉ lệ nghịch" giữa hai đại lượng là hai cánh cung nằm ở hai góc vuông I và III của hệ quy chiếu Ox, Oy. Hai cánh cung này được gọi là đường cong hyperbol.

== Định nghĩa ==
Hai đại lượng tỉ lệ nghịch x và y liên hệ với nhau bởi công thức formula_3 hay formula_4 (với a là một số khác 0) thì ta nói y tỉ lệ nghịch với x theo hệ số tỉ lệ a.

== Tính chất ==
Nếu hai đại lượng "x" và "y" tỉ lệ nghịch với nhau thì :

- Tích hai giá trị tương ứng của chúng luôn không đổi; còn gọi là hệ số tỉ lệ "a".
- Tỉ số hai giá trị bất kỳ của đại lượng này bằng nghịch đảo tỉ số hai giá trị tương ứng của đại lượng kia: nếu formula_5 thì formula_6.

==Xem thêm==
- Tỉ lệ thuận
Bệnh viêm não thể bọt biển ở bò

Bệnh viêm não thể bọt biển ở bò (tiếng Anh là "bovine spongiform encephalopathy", viết tắt BSE), thông thường được gọi là bệnh bò điên, bệnh do một protein nhiễm độc prion gây ra làm suy thoái hệ thần kinh và gây chết ở gia súc, với cơ chế lây nhiễm gây sốc các nhà sinh vật học khi nó được khám phá vào cuối thế kỷ 20 và có vẻ như có thể lây nhiễm cho người. Mặc dù số gia súc bị giết không đáng kể so với các bệnh truyền nhiễm gia súc khủng khiếp khác như bệnh lở mồm long móng và "rinderpest", bệnh bò điên đã thu hút sự chú ý rộng rãi vì người ta cho rằng bệnh này có thể lây qua người, tuy nhiên chưa chứng minh được là bệnh này có liên hệ với các dạng bệnh Creutzfeldt-Jakob là một loại bệnh viêm não ở người.
Giải thuật k hàng xóm gần nhất

Trong thống kê, giải thuật "k" hàng xóm gần nhất (hay còn gọi là thuật toán k hàng xóm gần nhất, viết tắt từ tiếng Anh "k"-NN) là một phương pháp thống kê phi tham số (nonparametric statistics) được đề xuất bởi Thomas M. Cover để sử dụng cho phân loại bằng thống kê và phân tích hồi quy. Cụm từ "hàng xóm" có thể hiểu là "láng giềng" hoặc "lân cận".

Trong cả hai trường hợp, đầu vào chứa các ví dụ huấn luyện "k" gần nhất trong không gian thuộc tính (feature space). Đầu ra phụ thuộc vào việc "k"-NN được dùng cho phân loại hay cho hồi quy:
5000 (số)

5000 (năm nghìn, hay năm ngàn) là một số tự nhiên ngay sau 4999 và ngay trước 5001.

== Một số số nguyên trong khoảng 5001 đến 5999 ==
- 5003 - Số nguyên tố Sophie Germain
- 5020 - Số bạn của 5564
- 5039 - Số nguyên tố giai thừa, số nguyên tố Sophie Germain
- 5040 - 7!, số phức hợp cao
- 5041 = 71, số bát giác chính tâm
- 5050 - số tam giác, số Kaprekar, tổng của 100 số nguyên từ 1 đến 100
- 5051 - số nguyên tố Sophie Germain
- 5076 - số thập giác
- 5081 - số nguyên tố Sophie Germain
- 5087 - số nguyên tố an toàn
- 5099 - số nguyên tố an toàn
- 5151 - số tam giác
- 5167 - số nguyên tố Cuba of the form x = y + 1
- 5171 - số nguyên tố Sophie Germain
- 5184 = 72
- 5186 - φ(5186) = 2592
- 5187 - φ(5187) = 2592
- 5188 - φ(5189) = 2592, số thất giác chính tâm
- 5226 - số cửu giác
- 5231 - số nguyên tố Sophie Germain
- 5244 = 22 + 23 +... 29 = 20 + 21 +... 28
- 5249 - highly cototient number
- 5253 - số tam giác
- 5279 - số nguyên tố Sophie Germain
- 5292 - số Kaprekar
- 5303 - số nguyên tố Sophie Germain
- 5329 = 73, số bát giác chính tâm
- 5333 - số nguyên tố Sophie Germain
- 5335 - hằng số thần diệu trong hình vuông thần diệu "n"×"n" và trong Bài toán n-Hoàng hậu với n = 22.
- 5340 - số bát diện
- 5356 - số tam giác
- 5365 - số thập giác
- 5387 - số nguyên tố an toàn
- 5399 - số nguyên tố Sophie Germain, số nguyên tố an toàn
- 5419 - số nguyên tố Cuba dạng x = y + 1
- 5441 - số nguyên tố Sophie Germain
- 5456 - số tứ diện
- 5459 - highly cototient number
- 5460 - số tam giác
- 5461 - số siêu-Poulet, số thất giác chính tâm
- 5476 = 74
- 5483 - số nguyên tố an toàn
- 5500 - số cửu giác
- 5501 - số nguyên tố Sophie Germain
- 5507 - số nguyên tố an toàn
- 5525 - số kim tự tháp vuông
- 5536 - số tetranacci
- 5564 - số bạn của 5020
- 5565 - số tam giác
- 5566 - số kim tự tháp ngũ giác
- 5625 = 75, số bát giác chính tâm
- 5639 - số nguyên tố Sophie Germain, số nguyên tố an toàn
- 5662 - số thập giác
- 5671 - số tam giác
- 5711 - số nguyên tố Sophie Germain
- 5719 - số Zeisel
- 5741 - số nguyên tố Sophie Germain, số Pell, số Markov, số thất giác chính tâm
- 5768 - số tribonacci
- 5776 = 76
- 5777 - phản ví dụ nhỏ nhất của giả định rằng số lẻ có dạng "p" + 2"a"
- 5778 - số tam giác
- 5781 - số cửu giác
- 5798 - số Motzkin
- 5807 - số nguyên tố an toàn
- 5849 - số nguyên tố Sophie Germain
- 5879 - số nguyên tố an toàn, highly cototient number
- 5886 - số tam giác
- 5903 - số nguyên tố Sophie Germain
- 5927 - số nguyên tố an toàn
- 5929 = 77, số bát giác chính tâm
- 5939 - số nguyên tố an toàn
- 5967 - số thập giác
- 5984 - số tứ diện
- 5992 - số thiên giác
- 5995 - số tam giác
Chu kỳ giao hội

Chu kỳ giao hội là khoảng thời gian mà một thiên thể cần để xuất hiện lại tại cùng một vị trí trên bầu trời so với vị trí của Mặt Trời khi quan sát từ Trái Đất. Đây chính là khoảng thời gian giữa hai lần giao hội (hoặc xung đối) liên tiếp của thiên thể với Mặt Trời và là chu kỳ quỹ đạo biểu kiến của thiên thể khi quan sát từ Trái Đất. Sở dĩ chu kỳ giao hội khác chu kỳ theo sao (chu kỳ quỹ đạo thật sự) là vì Trái Đất quay xung quanh Mặt Trời.

==Các hành tinh==
Đối với các hành tinh trong (ở gần Mặt Trời hơn Trái Đất), chu kỳ giao hội là khoảng thời gian giữa hai lần giao hội dưới (hoặc giao hội trên) liên tiếp với Mặt Trời.

Đối với các hành tinh ngoài (ở xa Mặt Trời hơn Trái Đất), chu kỳ giao hội là khoảng thời gian giữa hai lần giao hội (hoặc xung đối) liên tiếp với Mặt Trời.

Chu kỳ giao hội của các hành tinh trong Hệ Mặt Trời là (tính bằng ngày Trái Đất hoặc năm Trái Đất):
- Sao Thủy: 115,88 ngày hay 0,317 năm
- Sao Kim: 583,92 ngày hay 1,599 năm
- Sao Hỏa: 779,94 ngày hay 2,135 năm
- Sao Mộc: 398,88 ngày hay 1,092 năm
- Sao Thổ: 378,09 ngày hay 1,035 năm
- Sao Thiên Vương: 369,66 ngày hay 1,012 năm
- Sao Hải Vương: 367,49 ngày hay 1,006 năm
- Sao Diêm Vương: 366,74 ngày hay 1,004 năm

==Quan hệ giữa chu kỳ theo sao và chu kỳ giao hội==
Nicolaus Copernicus đã đề xuất công thức toán để tính chu kỳ theo sao của một hành tinh theo chu kỳ giao hội của nó.

Nếu gọi:
- "E" = chu kỳ theo sao của Trái Đất (còn gọi là năm sao)
- "P" = chu kỳ theo sao của một hành tinh khác
- "S" = chu kỳ giao hội của một hành tinh đó (nhìn từ Trái Đất)

Trong khoảng thời gian S, Trái Đất di chuyển được một góc (360°/"E")×"S" (giả định quỹ đạo Trái Đất hình tròn), còn hành tinh đang xét di chuyển được một góc (360°/"P")×"S".

Trong trường hợp của hành tinh trong, hành tinh này sẽ quay được hơn một vòng quỹ đạo trước khi nó và Trái Đất lại có cùng tương quan vị trí so với Mặt Trời. Do đó ta có:

Sau khi biến đổi ta được kết quả:

Đối với hành tinh ngoài với suy luận tương tự ta thu được kết quả:

Công thức trên sẽ trở nên dễ hiểu nếu xem xét các vận tốc góc của Trái Đất và hành tinh: vận tốc góc biểu kiến của hành tinh bằng vận tốc góc thực (theo sao) của nó trừ đi vận tốc góc của Trái Đất và chu kỳ giao hội của nó sẽ là một vòng quỹ đạo chia cho vận tốc góc biểu kiến đó.

==Xem thêm==
- Chu kỳ theo sao
Yên Tử (định hướng)

Yên Tử là một dãy núi thuộc cánh cung Đông Triều, nằm tại ranh giới hai tỉnh Quảng Ninh và Bắc Giang. Ngoài ra, danh xưng Yên Tử còn có thể chỉ:

- Khu di tích lịch sử và danh thắng Yên Tử: gồm một cụm các công trình kiến trúc Phật giáo như chùa, tháp tại thành phố Uông Bí, tỉnh Quảng Ninh
- Hội Yên Tử: lễ hội hành hương vào mùa xuân tại khu di tích Yên Tử, bắt đầu từ ngày 10 tháng Giêng hằng năm và kéo dài suốt 3 tháng
- Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc: một hệ thống hơn 70 điểm di tích, được cấu thành từ 5 cụm di tích gồm Khu di tích Yên Tử, Khu di tích nhà Trần tại Đông Triều (Quảng Ninh), Khu di tích và danh thắng Tây Yên Tử (Bắc Giang) và Khu di tích Côn Sơn – Kiếp Bạc (Hải Dương).

==Xem thêm==
- Thiền phái Trúc Lâm
- Thiền viện Trúc Lâm Yên Tử
- Tây Yên Tử
- Yên Từ
Gaspard-Gustave de Coriolis

Gaspard-Gustave de Coriolis hay Gustave de Coriolis (21 tháng 5 năm 1792 tại Paris – 19 tháng 9 năm 1843 tại Paris) là nhà toán học, kiêm vật lý học người Pháp.

Ông từng giữ chức phó giáo sư bộ môn toán tại trường Bách khoa Paris từ 1816 đến 1838.

Ông cũng là thành viên của Viện Hàn lâm Khoa học Pháp. Đã từng nghiên cứu về các định luật của chuyển động, nhất là các chuyển động trên mặt đất.

Ông là người đã đưa thuật ngữ "công" vào môn cơ học.

==Xem thêm==
- Hiệu ứng Coriolis
Cầu lông tại Đại hội Thể thao Đông Nam Á 2005

Bộ môn Cầu lông tại Đại hội Thể thao Đông Nam Á 2005 được thi đấu tại nhà thi đấu PhilSports Arena, thành phố Pasig, Philippines từ ngày 28 tháng 11 cho đến ngày 3 tháng 12 năm 2005. Giải tranh 7 bộ huy chương ở 5 nội dung cá nhân và 2 nội dung đồng đội.

Là một trong những môn thể thao hiếm hoi trong Thế vận hội mà các quốc gia Đông Nam Á có chỗ đứng trên bản đồ thế giới, các trận thi đấu của bộ môn cầu lông tại SEA Games luôn giành được sự quan tâm đặc biệt của giới truyền thông cũng như là những cuộc đấu có sự cạnh tranh và sức hấp dẫn rất cao. Tại kỳ đại hội lần này, một lần nữa Indonesia khẳng định vị thế cường quốc số một trong khu vực Đông Nam Á của mình và có thể là một trong ba cường quốc mạnh nhất thế giới ở thời điểm năm 2005 ở môn thể thao này. Tuy nhiên, họ không còn quá lấn lướt như khi xưa vì hai giải đồng đội năm nay đều thoát khỏi tay họ bởi hai đối thủ cạnh tranh trực tiếp, và cũng là các quốc gia có tên trong làng cầu lông thế giới, là Thái Lan và Malaysia. Đoàn Singapore là nhân tố cuối cùng góp phần tô điểm và cuộc đấu tứ hùng sinh động của giải năm nay.
Trường Chinh (định hướng)

Trường Chinh có thể là:

== Nhân vật ==
- Trường Chinh, chính khách Việt Nam, nguyên Chủ tịch nước thứ hai của Việt Nam thống nhất trên danh nghĩa là Chủ tịch Hội đồng Nhà nước Việt Nam từ năm 1981 đến năm 1987.

==Sự kiện, sự vật==
- Cuộc hành quân Trường Chinh của Quân giải phóng Nhân dân Trung Quốc để tránh sự tấn công của quân đội Quốc Dân Đảng.
- Tên lửa Trường Chinh của Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa.

==Địa danh==
- Phường Trường Chinh (thành phố Kon Tum, tỉnh Kon Tum); nay là một phần phường Kon Tum, tỉnh Quảng Ngãi
- Đường Trường Chinh, Thành phố Hồ Chí Minh
Huyền Quang

Huyền Quang (玄光), 1254-1334, tên thật là Lý Tái Đạo (李載道) là một thiền sư, nhà lãnh đạo Phật giáo Đại thừa ở Đại Việt thời Trần. Ông là người hương Vạn Tải, châu Nam Sách, lộ Lạng Giang (nay thuộc xã Thái Bảo, huyện Gia Bình, tỉnh Bắc Ninh). Học giỏi, đỗ cả thi hương, thi hội. Ông đỗ đệ nhất giáp tiến sĩ (trạng nguyên) khoa thi năm 1272? hay 1274? và được bổ làm việc trong Viện Nội Hàn của triều đình, tiếp sư Bắc triều, nổi tiếng văn thơ. Sau này từ chức đi tu, theo Trần Nhân Tông lên Trúc Lâm. Là một Thiền sư Việt Nam, tổ thứ ba dòng Trúc Lâm Yên Tử. Ông là một nhà thơ lớn với nhiều bài thơ còn được lưu lại. Cùng với Trúc Lâm Đầu Đà Trần Nhân Tông và Pháp Loa, ông được xem là một Đại thiền sư của Việt Nam và người ta xem ông và hai vị nêu trên ngang hàng với sáu vị tổ của Thiền tông Trung Quốc hoặc 28 vị tổ của Thiền Ấn Độ.

==Truyền thuyết và sự nghiệp==
Theo truyền thuyết ghi lại trong "Tam tổ thực lục" (三祖實錄), mẹ của Huyền Quang là Lê Thị hay đến chùa Ngọc Hoàng cầu nguyện vì tuổi đã 30 mà chưa có con. Đầu năm Giáp Dần 1254, vị trụ trì chùa Ngọc Hoàng là Huệ Nghĩa mơ thấy "các toà trong chùa đèn chong sáng rực, chư Phật tôn nghiêm, Kim Cương Long Thần la liệt đông đúc. Đức Phật chỉ Tôn giả A-nan-đà bảo: 'Ngươi hãy tái sinh làm pháp khí Đông Độ và phải nhớ lại duyên xưa.'" Năm ấy Lê Thị sinh Huyền Quang. Lớn lên ông dung mạo dị thường, làm quan đến chức Hàn Lâm.

"Tam Tổ thực lục", phần "Tổ Gia thực lục" chép tiểu sử Huyền Quang có nói: ông cùng vua Trần Anh Tông đến chùa Vĩnh Nghiêm huyện Phượng Nhãn, nghe Thiền sư Pháp Loa giảng kinh, liền nhớ lại "duyên xưa", xin xuất gia thụ giáo. Tuy nhiên, cũng trong sách này mà phần tiểu sử Pháp Loa lại nói Huyền Quang thụ giáo với Bảo Phác ở chùa Vũ Ninh (Bắc Ninh). Ông được cử làm thị giả của Trúc Lâm Đầu Đà và được ban pháp hiệu là Huyền Quang.

Sau, ông theo lời phó chúc của Trúc Lâm trụ trì chùa Vân Yên (nay là chùa Hoa Yên) trên núi Yên Tử. Vì đa văn bác học, tinh thông đạo lý nên tăng chúng đua nhau đến học.

Niên hiệu Đại Khánh thứ 4 (1317), ông được Pháp Loa truyền y của Trúc Lâm và tâm kệ. Sau khi Pháp Loa tịch (1330), ông kế thừa làm Tổ thứ ba của thiền phái Trúc Lâm nhưng vì tuổi đã cao nên ông giao phó trách nhiệm lại cho Quốc sư An Tâm.

Ông đến trụ trì Thanh Mai Sơn sáu năm, sau dời sang Côn Sơn giáo hoá. Ngày 23 tháng 1 năm Giáp Tuất (1334) thời vua Trần Hiến Tông, ông viên tịch, thọ 80 tuổi. Thượng hoàng Trần Minh Tông sắc thuỵ là Trúc Lâm Thiền Sư Đệ Tam Đại, đặc phong Từ Pháp Huyền Quang Tôn Giả.

==Tác phẩm==
Sau đây là một vài bài thơ tiêu biểu của thiền sư Huyền Quang:

Tác phẩm của Sư: 
1. "Ngọc tiên tập"
2. "Chư phẩm kinh"
3. "Công văn tập"
4. "Phổ huệ ngữ lục"
Tì-ni-đa-lưu-chi

Tì-ni-đa-lưu-chi (, ; ? – 594), cũng được gọi là Diệt Hỉ (滅喜), là một Thiền sư người Ấn Độ, từng sang Trung Quốc tham học và là môn đệ đắc pháp của Tam tổ Tăng Xán. Cuối đời ông xuống phương Nam truyền pháp và được tôn xưng là Tổ khai sáng thiền phái Tì-ni-đa-lưu-chi tại Việt Nam.

==Cơ duyên==
Sư là người Nam Thiên Trúc (Ấn Độ), thuộc dòng dõi Bà-la-môn. Sư thuở nhỏ đã có ý chí khác thường, đi khắp mọi nơi cầu học Phật Pháp. Năm 574, Sư sang Trung Quốc và nhân đây có cơ hội yết kiến Tam tổ Tăng Xán tại núi Tư Không. Thấy cử chỉ uy nghiêm của Tổ, Sư bỗng đem lòng kính mộ, đứng trước vòng tay cung kính. Tổ vẫn ngồi im nhắm mắt không nói. Sư đứng im suy nghĩ giây lát bỗng nhiên tự ngộ, liền quỳ xuống lạy ba lạy. Tổ thấy vậy cũng chỉ gật đầu ba lần. Sư muốn đi theo hầu Tổ nhưng Tổ lại khuyên đến phương Nam giáo hóa.

==Giáo hóa tại Việt Nam==
Sư sang Việt Nam khoảng cuối thế kỉ thứ 6 (khoảng năm 580), cư trú tại chùa Pháp Vân (tức chùa Dâu, Bắc Ninh ngày nay). Nơi đây Sư dịch bộ kinh "Đại thừa phương quảng tổng trì" sau khi đã dịch xong bộ kinh "Tượng đầu tinh xá" tại Trung Quốc.

Trước khi tịch, Sư gọi đệ tử là Pháp Hiền đến và phó chúc:

Nói xong, Sư chắp tay thị tịch. Pháp Hiền làm lễ hỏa táng, thâu Xá-lợi và xây Tháp thờ cúng, nhằm niên hiệu Khai Hoàng đời nhà Tùy, năm 594.

Người ta cho rằng Sư là tổ Thiền tông Việt Nam. Nhưng cũng có khuynh hướng cho rằng Khang Tăng Hội mới là người khởi xướng dòng thiền tại Giao Chỉ. Dòng Thiền Tì-ni-đa Lưu-chi lấy kinh "Tượng đầu tinh xá" làm nền tảng, chú trọng tư tưởng Bát-nhã và tu tập thiền quán. Phái thiền này để lại ảnh hưởng rất lớn lên các vua đời nhà Lý như Lý Thái Tông.

Hệ thống truyền thừa của thiền phái này không được lưu lại đầy đủ, sử sách ghi chép lại không rõ, khi tỏ khi mờ, truyền được 19 thế hệ với Sư là Sơ tổ và chấm dứt với Y Sơn (mất năm 1213).

==Tham khảo==
- Thích Thanh Từ, "Thiền sư Việt Nam", TP HCM 1995.
- Nguyễn Huệ Chi (chủ biên), "Thơ văn Lý-Trần", tập II, quyển thượng, Hà Nội 1988.
- Nguyễn Lang, "Việt Nam Phật giáo sử luận I-III", Hà Nội 1992.
Ngũ vị thiền

Ngũ vị thiền (五味禪) chỉ năm phương pháp tu thiền do Thiền sư Khuê Phong Tông Mật phân chia ra trong tác phẩm "Thiền nguyên chư thuyên tập đô tự" (禪源諸詮集都序):
1. Phàm phu thiền (凡夫禪, ja. "bompu-zen"): Cách thiền của phàm phu, những người không theo đạo mà chỉ muốn thân thể, tâm trạng được khoẻ mạnh.
2. Ngoại đạo thiền (外道禪; ja. "gedō-zen"): Chỉ những phương pháp thiền nằm ngoài Phật giáo.
3. Nhị thừa thiền (二乘禪) hay Tiểu thừa thiền (小乘禪; ja. "shōjō-zen"): Thiền theo những phương pháp được nêu ra trong kinh sách Phật giáo Nam truyền. Cách thiền này dẫn đến Diệt tận định, và nếu hành giả ở trong trạng thái này khi chết thì không tái sinh nữa, thoát khỏi Luân hồi (sa. "saṃsāra").
4. Đại thừa thiền (大乘禪; ja. "daijō-zen"): Mục đích chính ở đây là Kiến tính (見性; ja. "kenshō"), Giác ngộ. Kinh nghiệm giác ngộ cho thấy rằng, ta chính là vạn vật mà vạn vật không khác ta và từ kinh nghiệm này, những hành động hằng ngày sẽ là những hành động cứu độ tất cả chúng sinh.
5. Tối thượng thừa thiền (最上乘禪; ja. "saijōjō-zen"): Trong dạng thiền này, đường đi và mục đích trở thành một. Thiền không phải là một phương pháp để đạt giác ngộ nữa mà trở thành một sự biểu hiện trực tiếp của Phật tính (ja. "busshō"). Kinh sách viết rằng, đây là cách thiền của các chư Phật và là cách thiền tuyệt đỉnh (vô thượng, tối thượng, không còn cách nào hơn được) trong Phật pháp.

Quan niệm thường gặp như Đại thừa thiền là Thiền của tông Lâm Tế và Tối thượng thừa thiền là Thiền của tông Tào Động không đúng lắm bởi vì hai dạng Thiền trên bổ sung lẫn nhau mặc dù người ta chú trọng hơn đến kinh nghiệm Kiến tính trực tiếp và phương pháp dẫn đến kinh nghiệm này trong tông Lâm Tế; còn trong tông Tào Động thì phương pháp Chỉ quản đả toạ (只管打坐, ja. "shikantaza") được xếp ở hàng đầu.

==Tham khảo==
- "Fo Guang Ta-tz'u-tien" 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-kuang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
- "Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren", Bern 1986.
Lưỡng chiết

Lưỡng chiết (hay khúc xạ đúp, khúc xạ kép) là hiện tượng xảy ra khi tia sáng khi đi qua một số loại tinh thể (như canxít) bị tách ra thành hai tia sáng: tia thường và tia khác thường (thượng đẳng), tùy thuộc vào trạng thái phân cực của tia sáng.

Các tinh thể gây ra hiện tượng lưỡng chiết được gọi là tinh thể lưỡng chiết. Các tinh thể này đều có tính chất không đẳng hướng. Sóng điện từ khi đi vào các môi trường này có thể có độ điện dịch không song song với véctơ cường độ điện trường. Nếu tinh thể chỉ có một trục quang học, hiện tượng lưỡng chiết có thể được mô tả bằng cách gán 2 chiết suất cho 2 phương phân cực, "n" cho phương vuông góc (ứng với tia thường) và "n" cho phương song song (ứng với tia bất thường) với trục quang học. Khi đó độ lưỡng chiết của vật liệu có thể được định nghĩa là: Δ"n" = "n" - "n". 

==Một số vật liệu lưỡng chiết==
Một số khoáng chất thể hiện tính lưỡng chiết (đơn trục) như ở bảng bên.

Nhiều chất dẻo có tính lưỡng chiết, vì phân tử của chúng bị "đóng băng" trong tình trạng chịu sức căng nhất định, khi chất dẻo được đúc hoặc dập.

==Xem thêm==
- Phân cực
- Hiệu ứng Kerr
Đại thừa khởi tín luận

Đại thừa khởi tín Luận (zh. "dàchéng qǐ xìn lùn" 大乘起信論, sa. "mahāyānaśraddhotpādaśāstra", en. "The Awakening of Faith in Mahayana") được xem là một trong những bộ luận quan trọng nhất của truyền thống Đại thừa. Theo truyền thống cho biết, tác giả là đại sư kiêm thi hào người Ấn Độ là Mã Minh (zh. 馬鳴, sa. "Aśvaghoṣa"), vị tổ thứ 12 của Thiền Tông.

==Tham khảo==
- Thích Thiện Hoa: "Luận Đại Thừa Khỏi Tín" trong "Phật Học Phổ Thông", tập 3, tr. 222-432. Hà Nội: Nhà Xuất Bản Tôn Giáo, 2002.
- Yoshito Hakeda: "The Awakening of Faith." Berkeley: Numata Buddhist Research Center, 2005.
Thiện Hội

Thiện Hội (? -900), tự gọi là Tổ Phong, tu tại chùa Định Thiền làng Siêu Loại. Người làng Điển Lãnh, là đời (hay thế hệ) thứ 2, dòng Vô Ngôn Thông.

==Cơ duyên và hành trạng==
Thiện Hội lúc nhỏ xuất gia với sư Tiệm Nguyên tại chùa Đông Lâm cùng làng. Sư rảo khắp cõi ngoài, cầu học Thiền chỉ. Khi đến chùa Kiến Sơ gặp Thiền sư Cảm Thành bèn xin ở lại và hầu hạ Cảm Thành hơn mười năm.

Một hôm Sư vào thất hỏi: "Trong kinh nói: "Đức Thích Ca Như Lai, nhân địa tu hành trải qua ba tăng kỳ kiếp mới được thành Phật", nay Đại đức lại luôn luôn bảo: "Tức tâm tức Phật". Tôi thật chưa hiểu, xin một phen khai thị cho."

Cảm Thành hỏi: "Trong kinh đó là do ai nói?" Sư thưa: "Há chẳng phải Phật nói sao?"

Thành hỏi: "Nếu là Phật nói thì tại sao trong kinh Văn Thù bảo: "Ta ở đời 49 năm, chưa từng nói một chữ cho ai". Vả lại cổ đức nói: "Người tìm văn lấy chứng, thì thêm vướng mắc. Người khổ hạnh cầu Phật thì đều lầm mê. Người lìa tâm cầu Phật là ngoại đạo. Người chấp tâm tức Phật là ma"."

Sư hỏi: "Như vậy tâm này là cái gì? Cái chẳng phải Phật là cái gì? Như vậy tâm này là Phật gì?"

Thành đáp: "Xưa có người hỏi Mã Tổ: "Tâm tức là Phật, cái nào là Phật?". Mã Tổ dạy: "Ông nghĩ cái nào không phải là Phật chỉ ra xem?". Người ấy không trả lời. Tổ dạy "Hiểu được khắp nơi có, không hiểu mãi xa sai". Chỉ một câu thoại đầu nầy, ngươi lại hiểu chưa?"

Nghe lời đó xong, Sư thưa: "Con đã hiểu rồi." Thành hỏi: "Ngươi hiểu như thế nào?"

Sư thưa: "Khắp cả mọi nơi, không chỗ nào là chẳng phải tâm Phật." Nói xong Sư liền sụp xuống lạy.

Cảm Thành bảo: "Cần phải làm thế a?"

Nhân đó đặt tên cho Sư là Thiện Hội.

Thiền sư Thiện Hội mất tại chùa Định Thiền, năm Canh thân, Đường Quang Hoá thứ 3 (900).

==Tham khảo==
- Lê Mạnh Thát: "Nghiên cứu về Thiền Uyển Tập Anh", Nhà xuất bản TP HCM 1999.
- Bản Hán điện tử của Thiền viện Viên Chiếu & Chân Nguyên. Nguyễn Hữu Vinh (Đài Loan) đọc dò lại.
- Thiền Uyển Tập Anh - Bản Adobe
- Thiền Uyển Tập Anh - Bản chữ Hán
Đá vôi

Đá vôi là loại một loại đá trầm tích, về thành phần hóa học chủ yếu là khoáng vật calcit và aragonit (các dạng kết tinh khác nhau của calci cacbonat CaCO). Đá vôi ít khi ở dạng tinh khiết, mà thường bị lẫn các tạp chất như đá phiến silic, silica và đá mácma cũng như đất sét, bùn, cát, bitum... nên nó có màu sắc từ trắng đến màu tro, xanh nhạt, vàng và cả màu hồng sẫm, màu đen. Đá vôi có độ cứng 3, khối lượng riêng 2.600 ÷ 2.800 kg/m³, cường độ chịu nén 1700 ÷ 2600 kg/cm², độ hút nước 0,2 ÷ 0,5%.

==Các loại đá vôi==
Đá vôi nhiều silic có cường độ cao hơn, nhưng giòn và cứng. Đá vôi đôlômit có tính năng cơ học tốt hơn đá vôi thường. Đá vôi chứa nhiều sét (lớn hơn 3%) thì độ bền nước kém. Travertin là một loại đá vôi đa dạng, được hình thành dọc theo các dòng suối; đặc biệt là nơi có thác nước và quanh suối nước nóng hoặc lạnh. Tufa, đá vôi xốp được tìm thấy gần các thác nước hay là được hình thành khi các khoáng chất cacbonat kết tủa ra khỏi vùng nước nóng. Coquina là một đá vôi kết hợp kém bao gồm các mảnh san hô hoặc vỏ sò.

== Đặc điểm ==
- Khối lượng riêng là 2,6-2,8 g/cm³
- Cường độ chịu nén 45-80 MPA
- Dễ dàng gia công thành các loại vật liệu dạng hạt
- Không cứng bằng đá cuội, bị sủi bọt khi nhỏ giấm chua vào và bay khí
=== Xâm thực núi đá vôi ===
Hiện tượng này có thể thấy qua quá trình tạo thành các thạch nhũ trong các hang động.

Phương trình hóa học:

Chiều phản ứng thuận (1)->(2) diễn tả quá trình xâm thực núi đá vôi.
Chiều phản ứng nghịch (2)->(1) diễn tả quá trình hình thành thạch nhũ trong các hang động.

== Các cách sử dụng ==
Đá vôi không rắn bằng đá granit, nhưng phổ biến hơn, khai thác và gia công dễ dàng hơn, nên được dùng rộng rãi hơn. Đá vôi thường được dùng làm cốt liệu cho bê tông, dùng rải mặt đường ô tô, đường xe lửa, và dùng trong các công trình thủy lợi nói chung, cũng như để chế tạo tấm ốp, tấm lát và các cấu kiện kiến trúc khác. Đá vôi là nguyên liệu để sản xuất vôi và xi măng.

== Phong cảnh vùng đất đá vôi ==
- Núi Tai Mèo
- Hang động Karst
- Đồng bằng Karst
- Động Phong Nha
- Vịnh Hạ Long
Vân Phong (thiền sư)

Vân Phong (?-956), có tên gọi khác là Chủ Phong, tu tại chùa Khai Quốc, tại kinh đô Thăng Long, người Từ Liêm, quận Vĩnh Khương. Sư họ Nguyễn và là đời (hay thế hệ) thứ 3, dòng Vô Ngôn Thông.

==Cơ duyên và hành trạng==
Tương truyền, khi mẹ Sư mang thai, bà thường ăn chay, tụng kinh. Lúc sinh thấy có ánh sáng lạ chiếu khắp nhà.

Cha mẹ thấy điềm lạ, nên khi Sư lớn lên, cha mẹ cho Sư xuất gia theo hầu Sư Thiện Hội ở Siêu Loại. Sư thuộc hàng cao đệ, được thầy truyền dạy yếu lĩnh thiền.

Thiện Hội có lần bảo Sư: "Sống chết là việc lớn, cần phải giải quyết ngay."

Sư hỏi: "Khi sống chết đến, làm sao tránh khỏi?"

Hội đáp: "Hãy nắm lấy chỗ không sống chết mà tránh."

Sư hỏi: "Thế nào là chỗ không sống chết?"

Hội đáp: "Ngay trong sống chết nắm lấy nó mới được."

Sư hỏi: "Làm sao mà hiểu?"

Hội đáp: "Ngươi hãy đi, chiều nay sẽ đến."

Chiều Sư lại vào, như đã hẹn, Hội bảo: "Đợi đến sáng mai đông đủ, sẽ chứng minh cho ngươi."

Sư tỉnh ngộ, liền sụp lạy.

Hội hỏi: "Ngươi thấy đạo lý gì?"

Sư thưa: "Con đã lĩnh hội."

Hội hỏi: "Ngươi hiểu như thế nào?."

Sư đưa nắm tay lên, thưa: "Bất tiếu là cái này đây."

Hội liền bảo thôi.

Thiền Sư Vân Phong mất vào năm Bính thìn là năm thứ ba niên hiệu Hiển Đức đời Châu (956).

==Tham khảo==
- Lê Mạnh Thát: "Nghiên cứu về Thiền Uyển Tập Anh", Nhà xuất bản TP HCM 1999.
- Bản Hán điện tử của Thiền viện Viên Chiếu & Chân Nguyên. Nguyễn Hữu Vinh (Đài Loan) đọc dò lại.
- Thiền Uyển Tập Anh - Bản Adobe
- Thiền Uyển Tập Anh - Bản chữ Hán
Mã Minh

Mã Minh (sa. "aśvaghosha", zh. 馬鳴, sinh khoảng năm 80 CN – mất khoảng năm 150 CN) hay A-na Bồ-đề (zh. 阿那菩提, sa. Ānabodhi) là nhà thơ, nhà văn và luận sư Phật giáo Đại thừa người Ấn Độ, sống giữa thế kỉ 1 và 2, được xem là một trong những luận sư quan trọng nhất của Phật giáo. Ông là tổ thứ 12 của Thiền tông Ấn Độ.

== Cuộc đời ==
Mã Minh sinh ra trong một gia đình theo Bà-la-môn giáo ở Saketa, miền Bắc Ấn Độ. Ông được tổ thứ 10 của Thiền tông Ấn Độ là Bà-lật-thấp-bà (sa. "pārśva") giác ngộ và chuyển sang theo Phật giáo. Tác phẩm quan trọng nhất của sư là bộ "Hi khúc Xá-lợi tử", "Phật sở hạnh tán", bộ Tôn-già-lợi Nan-đà. Sư cũng được xem là tác giả của bộ "Đại thừa khởi tín luận". Tác phẩm nổi tiếng nhất của sư là quyển "Phật sở hạnh tán "(Cuộc đời Đức Phật) thi phẩm nổi tiếng về kể cuộc đời Đức Phật Thích Ca Mâu Ni, được viết bằng thơ Sanskrit. Với thiên tài thi ca Sanskrit vô tiền khoáng hậu, Mã Minh đã góp phần đưa văn học Sanskrit Phật giáo đến đỉnh cao văn chương và triết lý. Và đây cũng là một trong những kiệt tác của văn học phương Đông.

Các tác phẩm của Sư đọc rất dễ hiểu và có nhiều ẩn dụ. Thí dụ như chuyện Tôn-già-lợi Nan-đà "chàng trai tuấn tú Nan-đà" người tuy đã vào chùa đi tu nhưng vẫn còn thương yêu người vợ. Chỉ sau nhiều lần giảng dạy của Phật, chàng mới hết nghiệp yêu thương và sống viễn li. Mã Minh được xem là một trong bốn vị minh triết Phật giáo, được xếp vào "bốn mặt trời chiếu rọi thế giới". Ba vị kia là Long Thụ, Thánh Thiên và Đồng Thụ (sa. "kumāralāta", một Đại sư của Kinh lượng bộ).

== Tác phẩm còn lưu lại ==
Các tác phẩm được liệt kê dưới tên Mã Minh: 
1. "Đại thừa khởi tín luận" (sa. "mahāyānaśraddhotpāda-śāstra");
2. "Phật sở hành tán" (sa. "buddhacarita-kāvya);
3. "Đại tông địa huyền văn bản luận" (sa. "mahāyānabhūmiguhyavācāmūla-śāstra");
4. "Đại trang nghiêm kinh luận" (sa. "mahālaṅkāra-sūtra-śāstra);
5. "Ni-kiền tử vấn vô ngã nghĩa kinh";
6. "Thập bất thiện nghiệp đạo kinh" (sa. "daśaduṣṭakarmamārga-sūtra");
7. "Sự sư pháp ngũ thập tụng";
8. "Lục đạo luân hồi kinh";
9. "Hi khúc Xá-lợi tử" (sa. "śāriputraprakaraṇa");
10. "Tôn-già-lợi Nan-đà" (sa. "saundarananda-kāvya").

== Tham khảo ==
- "Fo Guang Ta-tz'u-tien" 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-kuang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
- "Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren", Bern 1986.
Khoa học xã hội

Khoa học xã hội (tiếng Anh: "Social science") là một trong những nhánh của khoa học, có mục đích nghiên cứu các xã hội và các mối quan hệ giữa các cá nhân trong các xã hội đó. Thuật ngữ này trước đây được sử dụng để chỉ lĩnh vực xã hội học, "khoa học về xã hội" ban đầu, được đặt ra vào thế kỷ 19. Ngoài xã hội học, bây giờ nó bao gồm một loạt các ngành lĩnh vực khác, bao gồm nhân học, khảo cổ học, kinh tế học, địa lý nhân văn, ngôn ngữ học, khoa học quản lý, khoa học truyền thông, khoa học chính trị và tâm lý học.

Các nhà khoa học xã hội theo chủ nghĩa thực chứng sử dụng các phương pháp tương tự như các phương pháp của khoa học tự nhiên làm công cụ để hiểu xã hội, và do đó định nghĩa khoa học theo nghĩa hiện đại chặt chẽ hơn của nó. Ngược lại, các nhà khoa học xã hội theo chủ nghĩa diễn dịch có thể sử dụng phương pháp phê bình xã hội hoặc cách diễn giải tượng trưng hơn là xây dựng các lý thuyết có thể sai theo thực nghiệm, và do đó coi khoa học theo nghĩa rộng hơn của nó. Trong thực hành học thuật hiện đại, các nhà nghiên cứu thường chiết trung, sử dụng nhiều phương pháp luận (ví dụ, bằng cách kết hợp cả nghiên cứu định lượng và định tính). Thuật ngữ nghiên cứu xã hội cũng đã có được một mức độ tự chủ khi các nhà thực hành từ các lĩnh vực khác nhau có cùng mục tiêu và phương pháp.

== Phân ngành ==
Danh sách sau đây là các lĩnh vực vấn đề, khoa học xã hội ứng dụng và các ngành trong khoa học xã hội.

- Nhân loại học
- Nghiên cứu kinh doanh ()
- Giáo dục công dân
- Nghiên cứu giao tiếp ()
- Tội phạm học
- Nhân khẩu học
- Nghiên cứu phát triển ()
- Kinh tế học
- Giáo dục
- Nghiên cứu môi trường
- Khoa học dân gian ()
- Nghiên cứu về giới ()
- Địa lý nhân văn
- Lịch sử
- Quan hệ lao động ()
- Khoa học thông tin
- Quan hệ quốc tế
- Pháp luật
- Khoa học thư viện
- Ngôn ngữ học
- Nghiên cứu truyền thông ()
- Chính trị học
- Tâm lý học
- Hành chính công
- Xã hội học
- Công tác xã hội
- Phát triển bền vững

==Các lĩnh vực nghiên cứu bổ sung==
Các lĩnh vực ứng dụng bổ sung hoặc liên ngành liên quan đến khoa học xã hội hoặc là khoa học xã hội ứng dụng bao gồm:

- Khảo cổ học
- Nghiên cứu khu vực ()
- Khoa học hành vi ()
- Khoa học xã hội tính toán (?) ()
- Nhân khẩu học
- Nghiên cứu phát triển ()
- Khoa học xã hội môi trường ()
- Nghiên cứu môi trường
- Nghiên cứu về giới ()
- Khoa học thông tin
- Quan hệ quốc tế và Giáo dục quốc tế ()
- Quản lý pháp lý (?) ()
- Khoa học thư viện
- Quản lý
- Marketing
- Kinh tế chính trị
- Hành chính công
- Nghiên cứu tôn giáo
Đặc trưng (nhận dạng mẫu)

Trong nhận dạng mẫu, các đặc trưng là các thuộc tính riêng rẽ mà ta có thể xác định và đo đạc được khi quan sát một hiện tượng nào đó. Việc lựa chọn các đặc trưng tách biệt và độc lập là điểm mấu chốt cho bất kì giải thuật nhận dạng mẫu nào có thể thành công trong việc phân loại.

Trong khi các lãnh vực khác nhau của nhận dạng mẫu thì có các đặc trưng khác nhau, một khi các đặc trưng này đã được xác định, chúng có thể được phân loại bằng một tập các giải thuật nhỏ hơn. Những tập này bao gồm việc phân loại theo hàng xóm gần nhau ("near neighborhood classification") dựa trên đa chiều, mạng nơron ("neural networks") hay các kĩ thuật thống kê, mà chủ yếu là dựa vào xác suất Bayes ("Bayesian probabilities").

== Ví dụ ==
Trong nhận dạng ký tự, các đặc trưng có thể bao gồm thông tin ("profiles") theo chiều ngang và chiều dọc, số lượng các lỗ rỗng bên trong, xác định số nét ("stroke detection") và nhiều yếu tố khác.

Trong nhận dạng giọng nói, các đặc trưng để nhận dạng âm vị ("phoneme") có thể bao gồm tỉ lệ tiếng ồn ("noise ratio"), chiều dài âm ("sound"), cường độ tương quan ("relative power"), lọc ra các trùng khớp ("filter matche") và nhiều yếu tố khác.

Trong các giải thuật nhận dạng spam, các đặc trưng có thể bao gồm việc kiểm tra xem một phần đầu ("header") của thư điện tử có hiện hữu hay không, xem chúng có được cấu thành đúng hay không, ngôn ngữ mà thư điện tử dùng, việc chỉnh sửa các lỗi cú pháp, phân tích tần số Markov ("Markovian frequency analysis") và nhiều yếu tố khác.

Trong mọi trường hợp này, và nhiều trường hợp khác, việc trích rút đặc trưng mà có thể đo đạc được bằng máy tính là cả một nghệ thuật, với ngoại lệ là một số kĩ thuật mạng nơron và di truyền có thể tự động trực cảm (nhận biết) được các "đặc tính", và lựa chọn bằng tay các đặc tính tố để tạo thành cơ sở cho mọi giải thuật phân loại.

== Liên kết ngoài ==
- Usenet FAQ: comp.ai.neural-nets
- Chương trình mạng nơ ron đa lớp (Multi Layer Neural Network) và mạng nơ ron tự tổ chức (Self Organizing Maps) có giải thích bằng tiếng Việt.
- Sử dụng phần mềm mạng nơ ron 3 lớp Spice-MLP
- Sử dụng phần mềm mạng tự tổ chức Spice-SOM
- Hướng dẫn sử dụng mạng nơ ron trong các ứng dụng thực tế trong đó có minh họa phân loại ảnh khuôn mặt, ảnh người đi bộ, ảnh xe hơi, dự báo chứng khoán và một số ví dụ khác
Phân loại (toán học)

Trong toán học, một phân loại là một ánh xạ từ một không gian của các đặc trưng "X" (rời rạc hay liên tục) vào một nhóm rời rạc của các nhãn "Y".

Phân loại ở đây có thể là phân loại cố định ("fixed classifier") hay phân loại có học, và phân loại có học có thể được chia thành phân loại có giám sát và học không có giám sát.

Danh sách các ứng dụng phân loại và các công nghệ phân loại có thể xem ở phân loại bằng thống kê.

==Xem thêm==
- Nhận dạng mẫu
- Trí tuệ nhân tạo
- Học máy
- Phân loại tuyến tính
CO

Co và các biến thể có thể đề cập đến:
==Hóa học==
- Carbon monoxide (CO), khí không màu, không mùi, không vị
- Carbonyl, gồm một nguyên tử cacbon liên kết cộng hóa trị đôi với một nguyên tử oxy (C=O)
- Cobalt
==Điện toán và viễn thông==
- .co, tên miền quốc gia cấp cao nhất (ccTLD) của Colombia
==Người==
- Nguyễn Hữu Có (1925–2012), tướng lĩnh Bộ binh của Quân lực Việt Nam Cộng hòa
- Kenedy Có, cầu thủ bóng đá người Guiné-Bisssau
==Địa điểm==
- Colombia, mã quốc gia ISO 3166-1 là CO
- Colorado, viết tắt mã bưu điện ở Hoa Kỳ là CO
==Cấp bậc và danh hiệu==
- Tư lệnh, tiếng Anh: "commanding officer", viết tắt CO
==Khác==
- co-, tiến tố tiếng Anh nghĩa là cùng nhau
- Chứng nhận xuất xứ, một tài liệu pháp lý
- Công ty, tiếng Anh: "company", viết tắt CO
- Tiếng Corse, mã ngôn ngữ ISO 639-1 là co
Tia sáng

Tia sáng có thể đề cập đến:

- Quang tuyến
- "Tia Sáng" (báo năm 1938)
- "Tạp chí Tia Sáng"
Đa Bảo

Thiền sư Đa Bảo (多寶) tu tại chùa Kiến Sơ (建初寺), làng Phù Đổng (扶蕫), Tiên Du (𠎣逰), thuộc thế hệ thứ 5 dòng Vô Ngôn Thông. Những cứ liệu hiện còn đều không biết rõ Sư người đâu, và cũng không biết họ gì.

==Cơ duyên và hành trạng==
Khi Đại sư Khuông Việt giảng dạy tại chùa Khai Quốc, Sư đến tham học. Đại sư khen là người gặp việc thì chóng hiểu, xử sự cẩn thận, nên riêng cho nhập thất.

Sau khi đắc pháp, Sư chỉ một mình một bát, tiêu dao ngoại vật. Sau được chùa Kiến Sơ, bèn đến ở đó.

Lý Thái Tổ lúc chưa lên ngôi, Sư thấy tướng mạo đẹp đẽ khác thường, bèn bảo: "Chú này cốt tướng khác phàm, ngày kia làm vua ắt là nó đây."

Lý Thái Tổ cả kinh, thưa: "Hiện nay đức Thánh thượng anh minh còn đó, trong ngoài cả nước yên vui, thầy ta sao lại nói lời phải tội tru di này?"

Sư bảo: "Mệnh trời đã định, người dù muốn trốn cũng chẳng được nào. Giả như lời này mà đúng, thì mong chớ bỏ nhau."

Khi Lý Thái Tổ lên ngôi, nhiều lần triệu Sư vào cung, hỏi bàn yếu chỉ của Thiền và lễ Sư rất hậu. Cả đến công việc chính trị của triều đình, Sư đều dự phần giải quyết.

Với những công trạng này, vua đã xuống chiếu trùng tu chùa Kiến Sơ.

Sư Đa Bảo tịch ở đâu không ai biết rõ thời gian cũng như địa điểm.

==Chữ "Bát" và việc nhà Lý mất ngôi==
- Về việc Đa Bảo đến ở chùa Kiến Sơ và có những liên lạc với Lý Công Uẩn và những bài kệ liên quan đến việc nhà Lý mất ngôi "sau tám đời vua", truyện "Xung thiên dũng liệt chiếu ứng uy tín đại vương" của tập "Việt điện u linh" và truyện "Xung thiên chiêu ứng thần vương" của "Lĩnh nam trích quái" có đề cập tuy có một số những sai khác về văn cứ và điểm xuất phát.
- "Sử ký toàn thư" trong lời bàn của Ngô Sĩ Liên về việc nhà Lý mất ngôi thì nhân vật chính của chuyện không phải là Đa Bảo, mà là Thiền sư Vạn Hạnh. Ngô Sĩ Liên viết:

- "Việt sử tiêu án" cũng ghi lại chuyện Lý Thái Tổ gặp bài thơ vừa nói, nhưng không ghi ai dâng lên.

==Tham khảo==
- Lê Mạnh Thát: "Nghiên cứu về Thiền Uyển Tập Anh", Nhà xuất bản TP HCM 1999.
- Thiền Uyển Tập Anh - Bản tiếng Việt
- Thiền Uyển Tập Anh - Bản chữ Hán
Đại hàn

Đại hàn (tiếng Trung: 大寒; bính âm: Dàhán) là tiết khí thường bắt đầu vào khoảng ngày 20 hay 21 tháng 1 (dương lịch), khi Mặt Trời ở xích kinh 300° (kinh độ Mặt Trời bằng 300°).

Trong khoảng thời gian diễn ra tiết khí này thông thường thời tiết rất lạnh ở Bắc bán cầu Trái Đất; chính xác hơn là ở Trung Hoa cổ đại. Tuy nhiên nếu trước đó, khi tiết tiểu hàn diễn ra mà thời tiết đã rất lạnh thì thời tiết trong tiết đại hàn lại thường không lạnh lắm. Ở miền bắc Việt Nam, từ đèo Hải Vân trở ra thì ảnh hưởng của gió mùa đông bắc khô và lạnh còn lớn nên trong nông nghiệp người ta rất chú ý tới các tiết khí này nhằm có các biện pháp bảo vệ cây trồng thích hợp, tránh cho chúng không bị chết do rét đậm, rét hại. Ở Nam bán cầu Trái Đất, thời tiết lúc này đang vào cuối mùa hè.

Theo quy ước, tiết đại hàn là một khoảng thời gian kéo dài từ ngày 20 hay 21 tháng 1 tới ngày 4 hay 5 tháng 2, tuy nhiên trên các loại lịch được xuất bản chính thức thì người ta chỉ ghi thời điểm bắt đầu của nó trong ngày 20 hay 21 tháng 1.

Tiết khí đứng ngay trước Đại hàn là Tiểu hàn và tiết khí kế tiếp sau là Lập xuân.
Gió mậu dịch

Gió mậu dịch hay gió tín phong (tiếng Anh: "trade wind" hay "passat", bắt nguồn từ "passar" trong tiếng Bồ Đào Nha) là gió thổi thường xuyên trong những miền Cận Xích đạo. Gió mậu dịch thổi từ những miền áp cao ở các vĩ độ ngựa về vùng áp thấp xung quanh xích đạo.

Gió bắt đầu từ Đại áp cao cận nhiệt đới ở cả 2 bán cầu.

Trên Bắc bán cầu thì đây là những luồn gió thổi chủ yếu theo hướng (chiều) Đông Bắc đến Tây Nam, còn trên Nam bán cầu là hướng (chiều) Đông Nam đến Tây Bắc (do ảnh hưởng của lực Coriolis).(Co-rio-lis)

Trong những miền cận xích đạo, gió mậu dịch đến từ hai bán cầu gặp nhau tạo thành những dòng đối lưu bốc lên cao (vì vậy mà ở sát mặt đất thì yên lặng, hoặc gió thổi yếu). Nó tạo thành cái gọi là đới hội tụ liên chí tuyến (ITCZ).

Gió mậu dịch thường xuất hiện vào mùa hè, thổi về hướng Đông ở tầng có độ cao trên 2 cây số phía trên xích đạo. Còn ở tầng cao hơn nữa thì lại có những luồng gió "mậu dịch ngược" thổi về hướng Tây. Đây là hệ quả của sự tuân thủ theo định luật bảo toàn động lượng trong chuyển động quay.

Gió mậu dịch còn được gọi là gió "tín phong" ("tín" nghĩa là "tin tưởng") là vì vào thời xưa người châu Âu và Trung Quốc đã dùng các đợt gió mậu dịch để giong buồm buôn bán trên con đường tơ lụa trên biển, với sự xuất hiện của những cơn gió này thì việc làm ăn, buôn bán, giao thương được thuận lợi.
== Xem thêm ==
- Gió mùa đông bắc
- Gió mùa đông nam
- Gió mùa chí tuyến
- Gió Tây ôn đới
- Gió Đông cực
- Hiệu ứng Coriolis
Hàng xóm gần nhất (nhận dạng mẫu)

Giải thuật người hàng xóm gần nhất trong nhận dạng mẫu là một phương pháp để phân loại các hiện tượng dựa trên các đặc trưng quan sát được.

Trong giải thuật, mỗi đặc trưng được gán cho một chiều để tạo thành một không gian đặc trưng đa chiều. Một tập huấn luyện các đối tượng với lớp ("class") đã biết trước (đã phân loại sẵn) sẽ được xử lý bằng cách trích rút đặc trưng (lấy ra một số đặc trưng) và được biểu diễn (vẽ sơ đồ) vào trong không gian đặc trưng đa chiều đó. Khoảng cách đến gốc ("offset") trong mỗi chiều được xem là vec-tơ đặc trưng. Đây là giai đoạn huấn luyện hay học. Vì động cơ có thể được huấn luyện lại để phân loại nhiều hiện tượng khác nhau, nhận dạng mẫu là một phần của ngành học máy.

Giai đoạn kiểm tra bắt đầu với các hiện tượng ("phenomena") cần phân loại (lớp của từng hiện tượng chưa được biết "trước") và trích rút ra cùng tập các đặc trưng như với tập huấn luyện. Khoảng cách hình học được tính toán giữa vec-tơ đặc trưng mới với mỗi vec-tơ đặc trưng có sẵn từ tập huấn luyện. Khoảng cách ngắn nhất tính toán được, đến vec-tơ đặc trưng trong tập huấn luyện, chính là họ hàng gần nhất. Và lớp (loại) biết "trước"của họ hàng gần nhất đó sẽ cũng là lớp của hiện tượng mà ta đang cần phân loại.

Hiển nhiên, giải thuật này sẽ đòi hỏi cường độ tính toán cao khi tập huấn luyên trở nên lớn. Nhiều sự tối ưu đã và đang được đưa ra, chúng chủ yếu tìm kiếm nhằm giảm số lượng khoảng cách được thực sự tính toán. Một số tối ưu bao gồm phân hoạch không gian đặc trưng, và chỉ tính các khoảng cách với các vec-tơ thuộc một vùng lân cận cụ thể nào đó.

Một số biến thể khác của giải thuật bao gồm giải thuật k hàng xóm gần nhất với k vec-tơ đặc trưng gần nhất sẽ được tính toán, và việc phân loại sẽ dựa vào độ tin cậy cao nhất chỉ khi mọi mọi hàng xóm gần nhất đó nều cùng thuộc một loại (lớp).

Người hàng xóm gần nhất cho ra một số kết quả ổn định vững chắc. Vì số lượng dữ liệu tiếp cận được xem là vô hạn, người hàng xóm gần nhất đảm bảo cho ra tỉ lệ lỗi không vượt quá hai lần tỉ lệ lỗi Bayes (là tỉ lệ lỗi đạt được tối thiểu khi biết sự phân bố dữ liệu). "k"-người hàng xóm gần nhất được đảm bảo là sẽ tiến tới tỉ lệ lỗi Bayes, với một giá trị nào đó của "k".

==Xem thêm==
- Trí tuệ nhân tạo
- Khai phá dữ liệu
- Học máy
- Nhận dạng mẫu
- Thống kê
- Support vector machine
hang xom gan nhat

==Tham khảo==
- Belur V. Dasarathy, editor (1991) "Nearest Neighbor (NN) Norms: NN Pattern Classification Techniques", ISBN 0-8186-8930-0
Cụm thiên hà

Cụm Thiên Hà (tiếng Anh: Galaxy Cluster), hay còn được gọi là quần tụ thiên hà, là một sự tập hợp của nhiều thiên hà gần nhau dưới tác dụng của lực hấp dẫn. Chúng là cấu trúc liên kết hấp dẫn lớn nhất được biết đến trong vũ trụ và được cho là cấu trúc lớn nhất đã biết trong vũ trụ cho đến thập niên 1980, khi siêu cụm thiên hà được phát hiện. Kích thước của quần tụ thiên hà có thể từ 5.000.000 năm ánh sáng đến hàng tỷ năm ánh sáng. Khoảng cách trung bình giữa các thiên hà trong cùng một quần tụ thiên hà là khoảng 2.500.000 năm ánh sáng. Về cấu tạo, quần tụ thiên hà có nhiều thiên hà bầu dục ở trung tâm, xung quanh là các thiên hà xoắn ốc và thiên hà vô định hình. Quần tụ thiên hà của chúng ta có tên là quần tụ thiên hà Địa phương, gồm 3 thiên hà xoắn ốc là Ngân Hà, thiên hà Andromeda (thiên hà Tiên Nữ, M31), thiên hà M33, nhiều thiên hà bầu dục và các thiên hà vệ tinh (đám đại tinh vân Magellan và tiểu tinh vân Magellan là 2 thiên hà vệ tinh của Ngân Hà). Khoảng không giữa các thiên hà là tập hợp các đám bụi mây khí khổng lồ.

Đến lượt mình, các quần tụ thiên hà hợp lại thành những siêu thiên hà (đại thiên hà) gồm những quần tụ thiên hà gần nhau.

Những quần tụ thiên hà gần Nhóm Địa phương nhất là quần tụ Virgo chứa khoảng 1300 thiên hà, quần tụ Coma với hơn 1000 và quần tụ Hercules với khoảng 100 thành viên.
==Các đặc tính cơ bản==
Các cụm thiên hà thường có các đặc tính sau:
- Chúng chứa 100 đến 1.000 thiên hà, phát ra khí tia X nóng và lượng lớn vật chất tối. Chi tiết được mô tả trong mục "Thành phần".
- Sự phân bố của ba thành phần gần như giống nhau trong cụm.
- Chúng có tổng khối lượng là 10 đến 10 khối lượng mặt trời.
- Chúng thường có đường kính từ 1 đến 5 Mpc (xem 10 m để so sánh khoảng cách).
- Sự lan truyền các vận tốc cho các thiên hà riêng lẻ là khoảng 800–1000 km/s.

==Xem thêm==
- Danh sách các cụm thiên hà
- Cấu trúc vũ trụ
- Siêu thiên hà
- Vũ trụ
- Vụ Nổ Lớn
Ngọa Long

Ngọa Long (臥龍, từ Hán-Việt nghĩa là "rồng nằm") có thể chỉ:

- Ngọa Long cương, tên của một ngọn núi ở thành phố Nam Dương (Trung Quốc).
- Ngọa Long tiên sinh tên hiệu của Gia Cát Lượng, thừa tướng của Lưu Bị trong thời Tam Quốc của Trung Quốc.
- Chùa Ngọa Long tại tỉnh Thiểm Tây (Trung Quốc)
- Khu bảo tồn thiên nhiên Ngọa Long, khu bảo hộ thiên nhiên cấp quốc gia của Trung Quốc tại tỉnh Tứ Xuyên.
- Ngọa Long khu, thuộc thành phố Nam Dương, tỉnh Hà Nam, Trung Quốc.
- Ngọa Long trấn thuộc Tương Thành khu, thành phố Tương Phàn, tỉnh Hồ Bắc, Trung Quốc.
- Ngoạ Long Sinh, một nhà văn viết truyện kiếm hiệp, tác giả của những bộ truyện Xác chết loạn giang hồ, Đàn chỉ thần công và Đoạn kiếm thù Ngọa Long webgame