Ba Vì (huyện)

Ba Vì là một huyện cũ nằm ở phía Tây Bắc thành phố Hà Nội, Việt Nam.

==Vị trí địa lý==
Huyện Ba Vì có vị trí địa lý:
- Phía Bắc giáp thành phố Việt Trì, tỉnh Phú Thọ.
- Phía Tây giáp huyện Lâm Thao, huyện Tam Nông và huyện Thanh Thủy, tỉnh Phú Thọ
- Phía Nam giáp huyện Thạch Thất và thành phố Hòa Bình, tỉnh Hòa Bình
- Phía Đông giáp thị xã Sơn Tây và huyện Vĩnh Tường, tỉnh Vĩnh Phúc
Huyện Ba Vì là một huyện bán sơn địa với 7 xã miền núi thuộc vùng núi Ba Vì và 22 xã, thị trấn thuộc vùng đồng bằng. Diện tích tự nhiên là 428 km², lớn nhất thủ đô Hà Nội. Huyện có dãy núi Ba Vì với 3/5 diện tích vùng núi thuộc huyện Ba Vì, cũng là nơi bảo tồn hệ động thực vật thuộc Vườn quốc gia Ba Vì. Vùng (dãy) núi Ba Vì có nhiều ngọn núi nổi tiếng. Trong đó đỉnh Ba Vì (Tản Viên) cao 1281 m, đỉnh Núi Vua cao 1296 m. Dãy núi Ba Vì và nhiều danh thắng xung quanh đã tạo cho Ba Vì trở thành một huyện có giá trị và tiềm năng du lịch rất lớn đang khai thác và phát triển có hiệu quả. Huyện có nhiều hồ đập, khá lớn là hồ Suối Hai, và hồ Đồng Mô (tại khu du lịch Đồng Mô). Các hồ này đều là hồ nhân tạo và nằm ở đầu nguồn sông Tích, chảy sang thị xã Sơn Tây, và một số huyện phía Tây Hà Nội, rồi đổ nước vào sông Đáy.
=== Giao thông ===
- Đường bộ: có quốc lộ 32 chạy qua thị trấn Tây Đằng, nối thị xã Sơn Tây, thủ đô Hà Nội với tỉnh Phú Thọ và đi các tỉnh vùng Tây Bắc Bộ. Trên quốc lộ này, đoạn cuối tại xã Thái Hòa có cầu Trung Hà bắc qua sông Đà. Ngoài ra còn có một đoạn ngắn của đường cao tốc Hòa Lạc – Hòa Bình đi qua.
- Đường thủy: sông Hồng, sông Đà và sông Tích.

==Lịch sử==
Huyện Ba Vì được thành lập vào ngày 26 tháng 7 năm 1968 trên cơ sở hợp nhất ba huyện Bất Bạt, Quảng Oai và Tùng Thiện. Khi mới thành lập, huyện gồm 43 xã: Ba Trại, Ba Vì, Cẩm Lĩnh, Cam Thượng, Châu Sơn, Chu Minh, Cổ Đô, Cổ Đông, Đông Quang, Đồng Thái, Đường Lâm, Hòa Thuận, Khánh Thượng, Kim Sơn, Minh Châu, Minh Quang, Phong Vân, Phú Châu, Phú Cường, Phú Đông, Phú Phương, Phú Sơn, Sơn Đà, Sơn Đông, Tân Đức, Tản Hồng, Tản Lĩnh, Tây Đằng, Thái Hòa, Thanh Mỹ, Thuần Mỹ, Thụy An, Tích Giang, Tiên Phong, Tòng Bạt, Trạch Mỹ Lộc, Trung Hưng, Trung Sơn Trầm, Vân Sơn, Vạn Thắng, Vật Lại, Xuân Sơn, Yên Bài.

Ngày 15 tháng 10 năm 1972, sáp nhập xã Trung Hưng vào thị xã Sơn Tây.

Ngày 27 tháng 12 năm 1975, huyện Ba Vì thuộc tỉnh Hà Sơn Bình do hợp nhất hai tỉnh Hà Tây và Hòa Bình.

Ngày 27 tháng 12 năm 1978, huyện Ba Vì sáp nhập vào thành phố Hà Nội. Đồng thời, hợp nhất 2 xã Vân Sơn và Hòa Thuận thành xã Vân Hòa.

Ngày 13 tháng 10 năm 1982, sáp nhập 7 xã: Cổ Đông, Đường Lâm, Kim Sơn, Sơn Đông, Thanh Mỹ, Trung Sơn Trầm, Xuân Sơn vào thị xã Sơn Tây và 2 xã Tích Giang và Trạch Mỹ Lộc vào huyện Phúc Thọ.

Ngày 3 tháng 3 năm 1987, thành lập thị trấn Quảng Oai (thị trấn huyện lỵ của huyện Ba Vì) trên cơ sở tách một phần của xã Tây Đằng.

Ngày 12 tháng 8 năm 1991, huyện Ba Vì thuộc tỉnh Hà Tây vừa được tái lập.

Ngày 23 tháng 6 năm 1994, hợp nhất thị trấn Quảng Oai và xã Tây Đằng thành thị trấn Tây Đằng.

Ngày 1 tháng 8 năm 2008, huyện Ba Vì sáp nhập vào thành phố Hà Nội. Đồng thời sáp nhập xã Tân Đức vào thành phố Việt Trì, tỉnh Phú Thọ (sau này xã Tân Đức sáp nhập vào phường Minh Nông).

Ngày 1 tháng 1 năm 2025, hợp nhất 3 xã Châu Sơn, Phú Phương và Tản Hồng thành xã Phú Hồng.

Ngày 1 tháng 7 năm 2025, huyện Ba Vì bị giải thể để thực hiện chính quyền địa phương 2 cấp, không tổ chức cấp huyện.

==Hành chính==
Huyện Ba Vì gồm thị trấn Tây Đằng (huyện lỵ) và 28 xã: Ba Trại, Ba Vì, Cẩm Lĩnh, Cam Thượng, Chu Minh, Cổ Đô, Đông Quang, Đồng Thái, Khánh Thượng, Minh Châu, Minh Quang, Phong Vân, Phú Châu, Phú Cường, Phú Đông, Phú Hồng, Phú Sơn, Sơn Đà, Tản Lĩnh, Thái Hòa, Thuần Mỹ, Thụy An, Tiên Phong, Tòng Bạt, Vân Hòa, Vạn Thắng, Vật Lại, Yên Bài.

==Truyền thống==
Huyện giàu truyền thống hiếu học, nhiều danh nhân tài giỏi đóng góp cho quê hương đất nước.

==Di tích lịch sử==
Di tích K9 được Bác Hồ sinh sống và công tác các năm kháng chiến.

== Danh nhân ==
- Phương Minh Hòa (sinh năm 1955): Thượng tướng, nguyên Phó Chủ nhiệm Tổng cục Chính trị, nguyên Chính uỷ và Tư lệnh Quân chủng Phòng không - Không quân.
- Nguyễn Bá Lân (阮伯麟, 1700-1785): nhà thơ và là đại quan nhà Lê Trung Hưng trong lịch sử Việt Nam. Sinh tại xã Cổ Đô, huyện Tiên Phong (cũ), trấn Sơn Tây; nay thuộc xã Cổ Đô, huyện Ba Vì. Từng làm Thượng thư bộ Lễ, rồi Thượng thư bộ Hộ, hàm "Thiếu bảo", được liệt vào bậc "Ngũ lão hầu chúa."
- Lê Hữu Tá (黎友佐, 1817 - 1882): đại quan nhà Nguyễn. Ông quê ở xã Đông Viên, phủ Quảng Oai, tỉnh Sơn Tây, (nay thuộc xã Đông Quang, huyện Ba Vì, Hà Nội), là người văn võ song toàn, học vấn uyên thâm, làm quan tới Thượng thư bộ Binh, Thượng thư bộ Công, Hàn Lâm Viện Thị giảng Học sĩ.
- Trần Kỷ (? - ?) Phó bảng khoa Canh Thìn (1880), quê huyện Tiên Phong, tỉnh Sơn Tây (nay thuộc huyện Ba Vì, Hà Nội), làm quan đến Giáo thụ phủ Lâm Thao.
- Nguyễn Hiến Lê (ngày 8 tháng 1 năm 1912 – ngày 22 tháng 12 năm 1984) quê ở làng Phương Khê, phủ Quảng Oai, tỉnh [[Sơn Tây [[Sơn Tây (tỉnh Việt Nam)|Sơn Tây]] (thuộc làng Phương Khê xã Phú Phương, nay là xã [[Phú Hồng]], huyện Ba Vì, [[Hà Nội]]). Ông là học giả, n[[Nhà văn|hà văn]], [[dịch giả]], [[nhà ngôn ngữ học]], nhà giáo dục và hoạt động văn hóa độc lập Việt Nam, có 120 tác phẩm sáng tác, biên soạn và dịch thuật thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau như giáo dục, văn học, ngữ học, triết học, lịch sử, du ký, gương danh nhân, chính trị, kinh tế, v.v.

== Đường phố ==
- [[Đường Chùa Cao, Hà Nội|Chùa Cao]]
- [[Đường Cống Ải, Hà Nội|Cống Ải]]
- [[Đường Đá Bạc, Hà Nội|Đá Bạc]]
- [[Đường Đông Hưng, Hà Nội|Đông Hưng]]
- [[Đường Gò Sóc, Hà Nội|Gò Sóc]]
- [[Đường Phú Mỹ, Hà Nội|Phú Mỹ]]
- [[Đường Quảng Oai, Hà Nội|Quảng Oai]]
- [[Đường Tây Đằng, Hà Nội|Tây Đằng]]
- [[Đường Vân Trai, Hà Nội|Vân Trai]]
- [[Đường Vũ Lâm, Hà Nội|Vũ Lâm]]
==Hạ tầng==
Các tuyến xe buýt đi qua và đi từ địa bàn huyện Ba Vì: 92 (Nhổn - Phú Sơn), 107 (Kim Mã - Làng Văn hoá Du lịch các dân tộc Việt Nam), 110 (Bến xe Sơn Tây - Minh Quang), 111 (Bến xe Sơn Tây - Hồ Suối Hai - Bất Bạt), 118 (Bến xe Sơn Tây - Tây Đằng - Bất Bạt), 119 (Hòa Lạc - Bất Bạt (Ba Vì)), 126 (Bến xe Sơn Tây - Trung Hà).

==Làng nghề==
Ba Vì là một huyện miền bán sơn địa phía Tây Bắc của thủ đô. Do đặc thù vị trí địa lý xa trung tâm thủ đô và địa hình đồi núi nhiều nên kinh tế huyện còn chậm phát triển trong các đơn vị hành chính cấp huyện của thủ đô. Huyện có rất nhiều làng nghề, làng có nghề. Ba Vì có 20 làng nghề đã được cấp bằng công nhận thì có tới 11 làng nghề chế biến chè, riêng xã Ba Trại có 9 làng nghề chè. Nghề làm nón có 3 làng đều thuộc xã Phú Châu. Nghề thuốc nam có 3 làng đều thuộc xã Ba Vì. Các nghề trồng hoa, chế biến nông sản (bột sắn, bột rong, miến), tơ tằm mỗi nhóm 1 làng. Các làng nghề, làng có nghề ở đây mang nét đặc trưng riêng của một huyện chuyển tiếp giữa đồng bằng và vùng núi như:

- Làng nghề chè cả 9 thôn ở [[Ba Trại]]
- Làng nghề thuốc nam người Dao Hợp Sơn ([[Ba Vì, Hà Nội|Ba Vì]])
- Làm bột sắn, miến rong Minh Hồng ([[Ba Vì, Hà Nội|Minh Quang]])
- Làm du lịch tâm linh đền Trung và đền Hạ ([[Ba Vì, Hà Nội|Minh Quang]])
- Làng nghề thuốc nam người Dao Yên Sơn (xã [[Ba Vì, Hà Nội|Ba Vì]])
- Làng nghề chè thôn Phú Yên ([[Yên Bài]])
- Làng nghề làm nón Phong Châu ([[Phú Châu]])
- Làng nghề làm nón Liễu Châu ([[Phú Châu]])
- Làng nghề hoa mai trắng An Hòa ([[Tản Lĩnh]])
- Làng nghề chè Đá Chông ([[Ba Vì, Hà Nội|Minh Quang]])
- Có nghề sấy cau thôn Hạc Sơn ([[Phú Hồng]])
- Làng nghề thuốc nam người Dao Hợp Nhất ([[Ba Vì, Hà Nội|Ba Vì]])
- Nghề tơ tằm ở thôn Long Phú ([[Thuần Mỹ]])
- Làm dịch vụ đặc sản huyện ở [[Tản Lĩnh]]
- Làng nghề làm nón Phú Xuyên ([[Vật Lại|Phú Châu]])
- Nghề mộc và thợ mộc ở [[Phú Hồng]]
- Chăn nuôi bò sữa, gia súc, nuôi gia cầm, có và biết nghề quạy chè lam ở nhiều thôn.

==Liên kết ngoài==
- Trang chủ Cổng Giao tiếp điện tử huyện Ba Vì
- Điều kiện tự nhiên, lịch sử, truyền thống văn hóa huyện Ba Vì 13:16 17/09/2012
- Thông tin, bản đồ quy hoạch huyện Ba Vì