Trương Công Cẩn (nhà Đường)

Trương Công Cẩn (chữ Hán: 张公谨; 594 – 2 tháng 5 năm 632), tự Hoằng Thận (弘慎), người Phồn Thủy, Ngụy Châu, là mưu sĩ và tướng lĩnh đầu thời Đường. Ông đóng vai trò then chốt trong cuộc chiến tranh giữa nhà Đường và Đông Đột Quyết, đồng thời phò tá Lý Thế Dân lên ngôi hoàng đế từ sau sự biến Huyền Vũ môn.

==Tiểu sử==
===Thân thế===
Ông nội là Trương Cảm Chi từng làm Thái thú Lạc Lăng, Tây Bình huyện công, Tư đồ Tư mã thời Bắc Tề. Cha là Trương Sĩ Nho, được nhà Đường truy tặng Chư quân sự Sử trì tiết Tinh Châu, Thứ sử Tinh Châu, Định Viễn quận công, thụy là Chiêu. Cuối thời Tùy, Trương Công Cẩn là Trưởng sử Uất Châu dưới trướng Vương Thế Sung. Năm Vũ Đức nguyên niên (618), ông cùng Thứ sử Uất Châu Thôi Xu quy thuận nhà Đường. Ông giữ chức Kiểm hiệu Trâu Châu Biệt giá, Hữu Vũ hầu Trưởng sử. Lý Tích và Uất Trì Kính Đức đã tiến cử ông với Tần vương Lý Thế Dân và ông được triệu vào làm việc trong phủ Tần vương.

===Sự biến Huyền Vũ môn===
Tháng Sáu năm Vũ Đức thứ 9 (tháng 7 năm 626), Thái tử Lý Kiến Thành bức ép Lý Thế Dân phải làm chính biến nhằm đưa mình lên làm hoàng đế. Các mưu sĩ của Lý Thế Dân như Trưởng Tôn Vô Kỵ, Uất Trì Cung đều khuyên Lý Thế Dân nên ra tay trước, chủ động làm cuộc chính biến để tự mình lên ngôi hoàng đế. Lý Thế Dân rất do dự và trưng cầu ý kiến của các mưu sĩ trong phủ Tần vương, tất cả mọi người đều ủng hộ việc tiến hành chính biến. Lý Thế Dân lại sai người bói toán để xem hung cát. Đúng lúc đó, mưu sĩ Trương Công Cẩn của phủ Tần vương từ ngoài bước vào, liền giật lấy mai rùa dùng để bói toán và ném xuống đất, rồi nói: “Bói toán là để quyết định những việc còn nghi nan, nay sự việc đã rõ ràng, còn bói toán làm gì nữa! Nếu kết quả bói toán là không may mắn, lẽ nào chúng ta lại dừng hành động sao?”. Nhờ đó, quyết tâm làm chính biến của Lý Thế Dân mới được củng cố. 

Trong quá trình diễn ra sự biến Huyền Vũ môn: Sau khi Thái tử Lý Kiến Thành bị giết, thuộc hạ của Thái tử là Dực Vệ Xa Kỵ Tướng quân Phùng Lập biết tin Thái tử đã chết, bèn than rằng: “Lẽ nào đã từng được Thái tử ban ơn lúc người còn sống, mà lúc người chết lại trốn tránh tai họa ư!” Thế là, Phùng Lập cùng Phó Hộ quân Tiết Vạn Triệt và Tả xa kỵ Tạ Thúc Phương thuộc phủ Khuất Trực dẫn hai ngàn tinh binh của Đông cung và phủ Tề vương, cấp tốc chạy đến cổng Huyền Vũ, chuẩn bị báo thù cho Thái tử và Tề vương. Trương Công Cẩn vốn có sức cánh tay hơn người, ông một mình đóng chặt cánh cổng lớn, chặn đứng Phùng Lập cùng đồng bọn. Phùng Lập và những người khác không thể vào được, nhờ đó đã bảo vệ được Lý Thế Dân.

===Thảo phạt Đông Đột Quyết===
Năm Trinh Quán thứ 3 (629), sau khi phải chịu đựng sự quấy nhiễu liên tục của Đông Đột Quyết và nỗi nhục của Minh ước Vị Thủy, Trương Công Cẩn bấy giờ đang giữ chức Đô đốc Đại Châu đã phân tích thế lực và cục diện giữa nhà Đường và Đột Quyết một cách chính xác. Ông đã tâu lên Đường Thái Tông xin được bắt đầu phản công Đông Đột Quyết vì xét thấy đây là thời điểm chín muồi, dựa trên các yếu tố sau: Nội bộ Đột Quyết đang rối loạn do sự tàn bạo của Khả hãn Hiệt Lợi, khiến các thủ lĩnh và bộ lạc (như Tiết Diên Đà) làm phản hoặc bất mãn; đồng thời, thời tiết khắc nghiệt gây thiếu hụt lương thực làm suy yếu sức chiến đấu của quân địch. Ông tin rằng quân Đường chỉ cần xuất binh, các tướng lĩnh ngoại tộc sẽ đổi phe, và người Hán định cư ở phương Bắc sẽ hưởng ứng, đảm bảo chiến thắng. Đường Thái Tông bèn phái Lý Tĩnh làm Hành quân Tổng quản, và cử Trương Công Cẩn làm Phó Tổng quản để thảo phạt Đông Đột Quyết.

Sau đó, Lý Tĩnh tập kích thành Định Tương, Lý Thế Tích chặn đánh Đông Đột Quyết thành công tại Bạch Đạo. Khả hãn Hiệt Lợi của Đông Đột Quyết đã cầu hòa với nhà Đường, và nhà Đường phái Đường Kiệm làm sứ giả đến an ủi Đông Đột Quyết. Lúc này, Lý Tĩnh đề nghị xuất binh đánh úp Đông Đột Quyết. Tuy nhiên, Trương Công Cẩn đã bày tỏ sự phản đối rằng: “Chiếu thư của Hoàng thượng đã đồng ý để Đột Quyết đầu hàng, hơn nữa sứ giả Đường Kiệm vẫn còn ở chỗ Đột Quyết, sao có thể xuất binh tấn công vào lúc này được?”.

Sau khi bình định Khả hãn Hiệt Lợi của Đông Đột Quyết, nhờ quân công mà ông được phong là Trâu Quốc công. Ông làm quan đến chức Đô đốc Tương Châu, qua đời ở tuổi 39. Ông được truy tặng Tả Kiêu Vệ Đại tướng quân, thụy là Tương. Năm Trinh Quán thứ 13 (639), Đường Thái Tông truy niệm công lao cũ của ông, cải phong ông thành Đàm Quốc công. Năm Trinh Quán thứ 17 (643), ông được vẽ chân dung tại Lăng Yên các. Dưới thời Đường Cao Tông những năm Vĩnh Huy, ông lại được truy tặng Đô đốc Kinh Châu.

==Con cháu==
- Trưởng nam: Trương Đại Tượng (张大象), kế thừa tước hiệu Đàm Quốc công, quan đến Hộ Bộ Thị lang. Trưởng nữ: Trương Vô Lượng, trong "Toàn Đường văn bổ di" tập 2, trang 235 có ghi chép bia mộ chí.
- Cháu: Trương Thầm (张忱; 644–694), tự Thừa Khuê, làm Huyện lệnh huyện Lộ Thành, Lộ Châu. Được nhận làm con thừa tự của người chú út là Hữu Thiên Ngưu Trương Đại Nhã. Có các con là Trương Toản, Trương Phụ.
- Thứ nam: Trương Đại Tố (张大素), thời Long Sóc làm đến Đông Đài Xá nhân, kiêm Tu Quốc sử, mất khi đang giữ chức Trưởng sử Hoài Châu. Ông biên soạn "Hậu Ngụy thư" một trăm quyển và "Tùy thư" ba mươi quyển.
- Cháu: Trương Phỉ (张悱), Quốc tử Tư nghiệp, có một con là Trương Húy, Trưởng sử quận Cấp.
- Cháu: Trương Lẫm (张懍), Huyện lệnh huyện Vũ Công, có một con là nhà học giả nổi tiếng đời Đường, Nhất Hạnh (Trương Toại).
- Cháu: Trương Thú (张㥠), Lục sự Đỉnh Châu, có con gái là Trương X Nương (bia mộ khuyết chữ) gả cho Thôi Mân, người Thanh Hà, Huyện úy huyện Cao Đường, Kinh Châu, sau được phong làm Đôn Hoàng Diên Phu nhân.
- Cháu: Trương Huyên (张愃; 645–696), tự Thừa Tịch, triều Võ Chu làm đến Triều Tán Đại phu, Huyện lệnh huyện Bì thuộc Ích Châu Đại Đô đốc phủ. Có con là Trương Vĩ.
- Cháu: Trương Mỗ (张某), mất tại Đông Đô Hoằng Kính Lý vào ngày mùng 10 tháng 7 năm Hàm Hanh thứ tư (673), hưởng thọ mười sáu tuổi.
- Thứ nam: Trương Đại An (张大安), thời Thượng Nguyên từng giữ các chức Thái tử Hữu thứ tử, Đồng Trung thư môn hạ tam phẩm. Lúc đó Thái tử Chương Hoài Lý Hiền đang ở Đông cung, lệnh cho Trương Đại An cùng Thái tử Tẩy mã Lưu Nột Ngôn biên chú Hậu Hán thư của Phạm Diệp. Sau khi Lý Hiền bị phế, ông bị giáng chức làm Thứ sử Bồ Châu. Thời Quang Trạch, mất khi đang giữ chức Tư mã Hoành Châu.
- Cháu: Trương Hợp (张洽), Tả Kim Ngô Tướng quân. Có con là Trương Chi Tự.
- Cháu: Trương Thuế (张涚; 675–740), tự Thượng Khiết, những năm Khai Nguyên thời Đường Huyền Tông từng giữ các chức Thứ sử Hành Châu, Đô đốc Việt Châu, Đô đốc Tần Châu, Thái phủ Thiếu khanh, Quốc tử Tế tửu, Thứ sử Đồng Châu. Có các con là Trương Trân, Trương Chỉnh, Trương Cán, Trương Quỹ.
- Cháu: Trương Tuấn (张浚), Thị Ngự sử. Có con là Trương Chi Tục.
- Thứ nam: Trương Đại Nhã (张大雅), Hữu Thiên Ngưu, mất sớm.

==Tham khảo==
- Cựu Đường thư quyển 68, liệt truyện 18 – Trương Công Cẩn truyện
- Tân Đường thư quyển 89, liệt truyện 14 – Trương Công Cẩn truyện