Nhóm ngôn ngữ Rhaetia-Rôman

Nhóm ngôn ngữ Rhaetia-Rôman hay Rhaetia là một nhóm ngôn ngữ thuộc nhóm ngôn ngữ Rôman được nói ở bắc và đông bắc Ý và ở Thụy Sĩ. Cái tên "Rhaetia-Rôman" dùng để chỉ tỉnh Raetia của Đế quốc La Mã trước đây. Cơ sở ngôn ngữ của nhóm được thảo luận trong cái gọi là Questione Ladina. Các ngôn ngữ Rhaetia-Rôman tạo thành một nhóm thuộc nhóm ngôn ngữ Rôman ở vùng Alps thuộc miền bắc Ý và Thụy Sĩ. Ban đầu được nghiên cứu bởi nhà ngôn ngữ học người Ý Graziadio Ascoli, vào năm 1873, Ascoli nhận thấy những ngôn ngữ này chia sẻ một số điều phức tạp và tin rằng chúng tạo thành một nhóm ngôn ngữ riêng. Điều khác biệt giữa các ngôn ngữ Rhaetia-Rôman với các ngôn ngữ Ý và các ngôn ngữ miền Tây khác là độ dài âm vị nguyên âm (nguyên âm nhấn mạnh dài), sự hình thành phụ âm và một chuỗi nguyên âm làm tròn giữa. Một vài ví dụ đáng chú ý của các ngôn ngữ này là tiếng Romansh, tiếng Friuli và tiếng Ladin, được chính thức công nhận cùng với tiếng Đức, tiếng Pháp và tiếng Ý, bởi chính phủ Thụy Sĩ và Ý. Tổng cộng có khoảng 660.000 người nói các ngôn ngữ Rhaetia-Rôman, đại đa số họ nói tiếng tiếng Friuli với khoảng nửa triệu người.

== Nguồn gốc ==
Trước cuộc chinh phục của người La Mã, dãy núi Alps đã bị người Celt phát hiện ở phía bắc và người Rhaetia ở phía nam. Khu vực này được sáp nhập vào Đế chế La Mã dưới triều đại của Augustus. Các ngôn ngữ Rhaetia-Rôman có nguồn gốc từ một phương ngữ của tiếng Latinh của miền trung dãy Alps.

Vào cuối Đế chế La Mã, có một khu vực không bị phá vỡ bởi giọng Rôman đặc biệt ở đây, dần dần bị chia cắt thành các khu vực hẻo lánh trong các thung lũng cao bởi sự xâm lấn của các phương ngữ Đức từ phía bắc và các ngôn ngữ Gallo-Ý từ phía nam.

Nhóm ngôn ngữ Rhaetia-Rôman từng được nói trên một khu vực rộng lớn hơn nhiều trong thời cai trị của Charlemagne, trải dài về phía bắc vào các bang Glarus và St. Gallen ngày nay, đến Walensee ở phía tây bắc, và Rüthi và Thung lũng Alpine ở phía đông bắc. Ở phía đông, một phần của Vorarlberg thời hiện đại cũng như một phần của Tirol nói ngôn ngữ Rôman. Các khu vực phía bắc của Thụy Sĩ trên thực tế, được gọi là "Hạ Raetia", đã trở thành vùng nói tiếng Đức vào thế kỷ thứ 12; đến thế kỷ 15, người dân thung lũng sông St. Gallen và các khu vực xung quanh Wallensee hoàn toàn nói tiếng Đức.

Sự thay đổi ngôn ngữ này là một quá trình dài, với các thị trấn trung tâm lớn hơn, thông qua tiếng Đức trước tiên, trong khi các khu vực ngoại vi xung quanh họ vẫn nói tiếng Romansh lâu hơn. Sự chuyển đổi sang tiếng Đức bởi ảnh hưởng của giới thượng lưu nói tiếng Đức địa phương và bởi những người nhập cư nói tiếng Đức từ phía bắc, còn các tầng lớp thấp hơn và nông thôn giữ ngôn ngữ Retoromance lâu hơn.

== Ngôn ngữ liên quan ==
Nhóm ngôn ngữ này có liên quan chặt chẽ nhất với các láng giềng gần nhất: Pháp, Franco-Provençal, Occitan, Gallo-Ý (Piemonte, Liguria, Lombard, Emilia-Romagna), Veneto và Istria.

Một số mục từ vựng được chia sẻ với các ngôn ngữ Iberia-Rôman do sự Latinh hóa tương tự cho tất cả khu vực, mặc dù điều này cũng có thể được giải thích bằng lý thuyết ngôn ngữ học khu vực của Bartoli, Iberia-Rôman là một khu vực ngoại vi, vì đó là Balkan-Rôman, Nam-Ý và Rhaetia-Rôman, trong khi Gallo-Rôman và Ý-Rôman là khu vực trung tâm. Các ngôn ngữ Rhaetia-Rôman đã liên hệ với các ngôn ngữ Rôman khác, tồn tại ở các khu vực giáp ranh nhưng sau đó đã biến mất, như Rôman Moselle và Rôman Áo.

== Phân bố địa lý ==
=== Tiếng Rômansh ===
Được nói tại bang Graubünden của Thụy Sĩ bởi 60.561 người (0,83% dân số Thụy Sĩ) nhưng con số này đang giảm nhanh chóng.

=== Tiếng Friuli ===
Được nói ở Ý đáng chú ý nhất là các tỉnh Udine và Pordenone bởi khoảng 600.000 người.

=== Tiếng Ladin ===
Được nói tại Ý bởi khoảng 18.550 người.

== Phân chia ==
Khu vực nơi các ngôn ngữ Rhaetia-Rôman (còn được gọi là nhóm ngôn ngữ Ladin, không nên nhầm lẫn với tiếng Ladino hoặc tiếng Judaeo-Tây Ban Nha) được sử dụng trong thời Trung Cổ kéo dài từ Thụy Sĩ đến Julian Alps (ở miền tây Slovenia ngày nay).

Nhóm ngôn ngữ Rhaetia-Rôman có thể bao gồm các ngôn ngữ sau:

- Tiếng Romansh: Ở Thụy Sĩ, tiếng Romansh là một trong bốn ngôn ngữ quốc gia; tuy nhiên, việc sử dụng nó khá hạn chế ở bang Graubünden (tiếng Romansh: "Grischun").
- Tiếng Ladin: Ý (ở Trentino, Nam Tirol và tỉnh Belluno)
- Tiếng Friuli: Vùng Friuli, Ý

== Xem thêm ==
- Tiếng Rhaetia, một ngôn ngữ không liên quan được sử dụng trong thời cổ đại xung quanh khu vực nơi nhóm ngôn ngữ Rhaetia-Rôman hiện được sử dụng.
- Nhóm ngôn ngữ Tây Rôman