TCVN7933:2009

Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 7933:2009 (ISO/TS 6733:2006) về Sữa và sản phẩm sữa - Xác định hàm lượng chì - Phương pháp quang phổ hấp thụ nguyên tử dùng lò graphit TIÊU CHUẨN QUỐC GIA TCVN 7933:2009 ISO/TS 6733:2006 SỮA VÀ SẢN PHẨM SỮA -XÁC ĐỊNH HÀM LƯỢNG CHÌ PHƯƠNG PHÁP QUANG PHỔ HẤP THỤ NGUYÊN TỬ DÙNG LÒ GRAPHIT Milk and milk products - Determination of lead content- Graphite furnace atomic absorption spectrometric method L ờ i nói đ ầ u TCVN 7933:2009 cùng với TCVN 7932:2009 thay thế TCVN 5779:1994; TCVN 7933:2009 hoàn toàn tương đuơng với ISO/TS 6733:2006; TCVN 7933:2009 do Ban kỹ thuật tiêu chuẩn quốc gia TCVN/TC/F 12 S ữ a và sản phẩm sữa biên soạn, Tổng cục Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng đ ề nghị, Bộ Khoa học và Công nghệ công bố. SỮA VÀ SẢN PHẨM SỮA - XÁC ĐỊNH HÀM LƯỢNG CHÌ - PHƯƠNG PHÁP QUANG PHỔ HẤP THỤ NGUYÊN TỬ DÙNG LÒ GRAPHIT Milk and milk products - Determination of lead content – G raphite furnace atomic absorption spectrometric method 1. Phạm vi áp dụng Tiêu chuẩn này quy định phương pháp xác định tổng hàm lượng ch ì trong sữa và sản phẩm sữa. Giới hạn phát hiện của phương pháp đ ược xác định l à ba lần độ lệch chuẩn của phép xác định mẫu trắng, là 0,001 mg/kg đối với sản phẩm sữa dạng lỏng và 0,01 mg/kg đối với các loại sữa dạng r ắ n nếu sử dụng phương pháp tro ho á kh ô . Đối với việc khoáng hoá ư ớt chịu áp lực, th ì các con s ố này là như nhau đối với c á c phần mẫu thử chứa 0,2 g chất kh ô . Việc khoáng h óa bằng lò vi sóng th ì cho phép dùng các phần mẵu thử lớn hơn và do đó các giới hạn phát hiện thấp hơn. 2. Tài liệu viện dẫn Các tài liệu viện dẫn sau là rất c ầ n thiết cho việc áp dụng tiêu chuẩn này. Đối với các tài liệu viện d ẫ n ghi năm công bố th ì áp dụng phi ê n bản được n ê u. Đ ố i với các tài liệu viện dẫn không ghi năm c ô ng bố thì áp dụng phi ê n b ả n mới nhất, bao g ồ m cả các sửa đổi. TCVN 7151 (ISO 648), Dụng cụ thí nghiệm bằng thuỷ tinh - Pipet một mức. TCVN 7153 (ISO 1042), Dụng cụ thí nghiệm bằng thuỷ tinh - Bình định m ức . TCVN 4851 (ISO 3696), Nước dùng để phân tích trong phòng thí nghiệm - Yêu cầu kỹ thuật và phương pháp thử. TCVN 6270:1997 (ISO 6732:1985), S ữa và các sản phẩm sữa. Xác định hàm lượng s ắ t - Ph ươ ng pháp quang phổ (Phương pháp chuẩn). 3. Thuật ngữ và định nghĩa Trong tiêu chuẩn này áp dụng các thuật ngữ và định nghĩa sau đây: 3.1 Hàm lượng ch ì (lead content) Phần khối lượng của chất xác định được bằng quy trình quy định trong ti ê u chuẩn này. CHÚ THÍCH Hàm lượng chì được biểu thị bằng miligam trên kilogam m ẫ u thử. 4. Nguyên tắc Phần mẫu thử được khoáng hoá bằng cách tro h óa khô theo chương trình với sự có mặt của axit sulfuric để hỗ trợ quá trình tro hoá. Cách khác, mẫu thử được khoáng h óa ướt chịu áp lực với axit nitric trong b ì nh Teflon ho ặ c bình thạch anh, hoặc khoáng h óa ướt bằng lò vi sóng. Tro được hòa tan trong axit nitric lo ã ng hoặc dịch khoáng h óa ướt được làm bay hơi đến kh ô và cặn được h òa tan trong axit nitric lo ã ng. Đo độ hấp thụ nguy ê n tử của dung dịch tạo thành ở bước sóng 283,3 nm bằng máy đo quang phổ h ấ p thụ nguyên tử dùng lò graphit với hiệu chỉnh n ề n Zeeman hoặc đèn D2 h ồ quang. Việc định lượng được tiến hành bằng phương pháp sử dụng đ ườ ng chuẩn hoặc phương pháp thêm chuẩn. 5. Thuốc thử Chỉ sử dụng các thuốc thử và các dung m ô i thuộc loại tinh khiết phân tích , trừ khi có các qui định khác. 5.1. Nước, đã cất hai l ầ n hoặc có độ tinh khiết tương đương , phù hợp với loại 2 của TCVN 4851 (ISO 3696). 5.2. Axit nitric đậm đặc (HN O 3 ), p 20 (HN O 3 ) = 1 , 40 g/ml, dùng cho mục đích làm sạch. 5.3. Axit nitric đậm đặc (HN O 3 ), p 20 (HN O 3 ) = 1,40 g/ml, Merk “ Suprapur ” 2) hoặc tương đương. 5.4. Axit sulfuric đậm đặc (H 2 SO 4 ), p 20 (H 2 SO 4 ) = 1,84 g/ml, Merk “ Suprapur ” 2) hoặc tương đương. 5.5. Dung dịch axit sulfuric , 20 % (ph ầ n khối lượng /thể tích). Pha loãng 130 ml axit sulfuric đậm đặc (5.4) bằng nước đến 1000 ml. 5.6. Chất bổ ch í nh n ề n 5.6.1. H òa tan 2,0 g amoni dihydro phosphat (NH 4 H 2 PO 4 ) (Baker "Ultrex”) 2) và 0,17 g magie nitrat [Mg(N O 3 ) 2 .6H 2 O ] (Merk "Suprapur") trong nước. Pha loãng đến 100 ml. Các dung dịch thích h ợ p có bán s ẵ n trên thị trường [ví dụ: có s ẵ n từ h ã ng Perkin-Elmer số.B019-0634 2) (dung dịch Mg 1 %) và số N930-3445 ( dung dịch NH 4 H 2 P O 4 10 %) ] . 5.6.2. Trộn 200 dung dịch chứa 1 % Pd (theo nitrat, ví dụ: Perkin-Elmer số .B019-0635) 2 ) và 20 dung dịch chứa 1 % Mg (theo nitrat, ví dụ : Perkin-Elmer số . B 019-0634) 2 ) với 1 , 67 ml nước và 2 giọt axit nitric (5.3). 5.7. Dung dịch ch ì chuẩn đậm đặc , c (Pb) =100 mg/l H òa tan 159,9 mg ch ì nitrat [Pb(N O 3 ) 2 ] bằng nước trong b ì nh định mức một vạch 1000 ml (6.4). Thêm 10 ml axit nitric đậm đặc (5.3). Pha loãng bằng n ướ c đến vạch và trộn. B ả o quản dung dịch này trong chai thuỷ tinh bosilicat c ó nắp đậy bằng thuỷ tinh mài. CHÚ THÍCH Cách khác, có thể sử dụng dung dịch có bán s ẵ n tr ê n thị trường, ví dụ như Merck Titrisol 9969 2) . 5.8. Dung dịch ch ì chuẩn , c(Pb) = 1 mg/l Dùng p i pet lấy 1,0 ml dung dịch chì chuẩn đậm đ ặ c (5.7) cho v à o bình định mức 100 ml (6.4). Th ê m 1 ml axit nitric đậm đặc (5.3). Pha loãng bằng nước đến vạch và trộn. B ả o quản dung dịch này trong b ì nh polyetylen (6.6) có nắp v ặ n. 5.9. Dung dịch chì chuẩn làm việc Dùng pipet l ấ y tương ứng 0 ml, 0,50 ml, 1,0 ml, 2 , 0 ml và 3,0 ml dung dịch ch ì chuẩn (5.8) cho vào b ì nh định mức một vạch 100 ml (6.4). Th ê m 1 ml axit nitric đậm đặc (5.3). Pha loãng bằng nước đến vạch và trộn. Chuẩn bị các dung dịch ch ì chuẩn làm việc này cho mỗi tuần. CHÚ THÍCH Các dung dịch chì chuẩn làm vi ệ c này có n ồ ng độ chì tương ứng l à 0,0 , 5 , 0 , 10 , 0 , 20,0 và 30,0 . Bảo quản các dung dịch này không quá một tu ầ n trong các bình polyetylen (6.6) có nắp vặn. 5.10. Kh í nitơ hoặc agon s i êu tinh khiết. 6. Thiết bị, dụng cụ Sử dụng các thiết bị, dụng cụ của phòng thử nghiệm thông th ườ ng và cụ thể như sau: 6.1. Chén nung và dụng cụ thuỷ tinh, được làm sạch như sau: Rửa và t ráng bằng nước vòi sau đó tráng lại bằng nước cất. Ngâm ít nhất 12 h trong dung dịch axit nitric đậm đặc 10 % (phần khối lượng). Tráng ba lần bằng nước cất hai lần trước khi sử dụng. Để kh ô và bảo quản chén nung hoặc dụng cụ thuỷ tinh đã rửa sạch trong môi trường không bụi. 6.2. Cân phân tích , có thể cân chính xác đến 0,1 mg. 6.3. Chén nung bằng thạch anh , đáy ph ẳ ng, có nắp đậy, có dung tích khoảng từ 25 ml đến 50 ml. 6.4. Bình định mức một vạch , dung tích 10 ml, 100 ml và 1000 ml, có nắp đậy bằng th ủy tinh mài. 6.5. Pipet một vạch , dung tích 1 ml, 2 ml và 10 ml. 6.6. Bình c ầ u polyetylen , dung tích 100 ml, có nắp vặn. 6.7. Pipet định lượng , có các dung tích có thể điều chỉnh đ ượ c từ 50 đến 250 , từ 250 đến 1000 và từ 1000 đến 5000 , có nắp đậy bằng chất dẻo. 6.8. Lò nung , có cài đặt chương trình đến nhiệt độ khoảng 800 o C , có lớp lót bằng vật liệu chứa hàm lượng chì thấp (ví dụ như thạch anh). Làm nóng định kỳ lò nung (ví dụ như hai tuần một l ầ n) đến nhiệt độ từ 700 o C đến 800 o C . 6.9. Dụng cụ khoáng hoá ướt chịu áp lực , như theo phương thức cổ truyền hoặc nguồn nhiệt vi sóng, có bình khoáng hoá bằng vật liệu không bị nhiễm bẩn. 6.10. Tủ sấy, có thể duy tr ì ở 150 o C ± 5 o C . 6.11. Bếp đ iện , có bộ ổn nhiệt có thể điểu ch ỉ nh được. 6.12. Máy đo phổ hấp thụ nguyên tử , có bộ phận nguyên tử hoá bằng nhiệt điện (lò graphit), hệ thống điều chỉnh n ề n detơri- đèn D2 h ồ quang hoặc Zeeman, bộ phận lấy mẫu tự động gồm có các cốc đựng mẫu, máy in hoặc máy ghi, được gắn với đèn phóng điện không điện cực hoặc đèn catot rỗng đối với ch ì , các ố ng graphit, tấm Lvov, nếu thích hợp, v.v... 7. Lấy mẫu Điều quan trọng là mẫu gửi đến phòng thử nghiệm phải là mẫu đại diện và không bị hư hại hoặc thay đổi các đặc tính trong suốt quá tr ì nh vận chuyển và bảo quản. Việc lấy mẫu không qui định trong tiêu chuẩn này. Nên lấy mẫu theo TCVN 6400 (ISO 707). 8. Chuẩn bị mẫu thử Chuẩn bị mẫu thử từ các loại sản phẩm khác nhau theo 8.1 của TCVN 6270:1997 (ISO 6732:1985), tránh nhiễm bẩn ch ì . 9. Cách tiến hành 9.1. Tro hóa khô 9.1.1. Ph ầ n mẫu thử C â n khoảng 1 g mẫu thử, đối với các sản phẩm dạng khô, hoặc từ 5 g đến 10 g mẫu thử đối với các sản phẩm dạng ư ớt, chính xác đến 1 mg, cho vào chén nung thạch anh (6.3). Cho khoảng từ 2 ml đến 3 ml nước v à o mẫu thử của sản phẩm dạng khô để thu được dung dịch hồ nhão. Cho 2 ml dung dịch axit sulfuric (5.5) vào cả hai ph ầ n mẫu thử. Dùng đũa thu ỷ tinh khuấy kỹ. Tráng đũa bằng một ít nước. CHÚ THÍCH Việc thêm axit sulfuric là để tránh th ấ t thoát chì. Tuy nhi ê n kinh nghiệm cho th ấ y rằng việc thêm như vậy là không c ầ n thiết khi việc tro hoá được thực hiện có chương tr ì nh nhiệt độ v à nhiệt độ tối đa kh ô ng v ượ t quá 500 o C đến 550 o C . 9.1.2. Tro h óa Đ ặ t chén nung thạch anh lên bếp điện (6.11) và cho lượng chứa trong chén bay hơi đến khô. Nếu phản ứng quá mạnh, th ì giảm bớt nhiệt. Tiếp tục gia nhiệt cho đến khi không còn khói trắng của sulfua trioxit. Chuyển chén nung sang lò nung (6.8). Tăng nhiệt độ lò, bắt đầu từ nhiệt độ phòng với tốc độ khoảng 50 o C tr ê n gi ờ đến khi đạt được 300 o C sau đó duy trì nhiệt độ này trong 2 h. Lại tăng nhiệt độ của l ò nung khoảng 50 o C trên gi ờ đến 550 o C . Giữ chén nung cùng với mẫu ở nhiệt độ này trong khoảng 6 h. Lấy chén nung ra khỏi lò và để nguội. Làm ướt tro bằng 1 ml nước và 1 ml axit nitric (5.3). Dùng bếp điện (6.11) cho bay hơi lượng chứa trong chén đến khô. Đặt lại chén nung vào lò nung (6.8), trong lúc chờ, được làm nguội đến khoảng từ 550 o C đến 350 o C . Tăng lại nhi ệ t độ của lò đến 550 o C . Giữ 30 min ở nhiệt độ này. Lặp lại quy trình này cho đến khi thu được tro không còn chứa, cacbon (trắng). C Ả NH BÁO Đặt bếp điện và lò nung trong tủ hút, vì h ơ i của axit sulfuric và nitơ oxit giải phóng trong quá trình phân huỷ. Luôn đậy nắp chén nung khi chuyển chén từ nơi này sang nơi khác và được bảo quản trong quá tr ì nh vận chuyển. 9.1.3. Dung dịch thử Cho 1,0 ml nước và 0,5 ml axit nitric (5.3) vào l ượ ng chứa trong chén nung th ạ ch anh. Làm nóng chén nung cẩn thận trên bếp điện (6.11) để h òa tan tro. Chuyển hết lượng ch ứ a trong chén này sang b ì nh định mức một vạch 10 ml (6.4). Pha loãng bằng nước đến vạch. Trộn kỹ và tiến hành đo. 9.1.4. Phép thử trắng Thực hiện tất c ả các bước trong 9.1.1 đến 9.1.3 nhưng bỏ qua phần mẫu thử. 9.2. Khoáng hóa trong bình kín (phân huỷ kín) 9.2.1. Ph ầ n mẫu thử C â n khoảng 1 g mẫu thử, chính xác đến 0,1 mg đối với các s ả n phẩm dạng lỏng, hoặc 0,2 g mẫu thử đối với các sản phẩm dạng rắn, cho vào bình khoáng h óa Teflon (6.9). Nếu có thể, chỉnh lượng mẫu thử dạng l ỏ ng sao cho không có quá 0,2 g chất hữu cơ. Lượng này chỉ áp d ụng đối với b ì nh khoáng h óa có dung tích 23 ml. Đi ề u chỉnh các lượng này đối với các b ì nh có dung tích khác. 9.2.2. Khoáng h óa Thêm 3 ml axit nitric (5.3). Đậy nắp b ì nh khoáng h óa Teflon. Chuyển sang b ì nh bằng thép và vặn chặt nắp. Đặt tất cả vào tủ sấy (6.10) ở nhiệt độ ph ò ng. Tăng nhiệt độ của tủ sấy l ê n đến 150 o C và duy trì ở nhiệt độ này ít nhất 3 h. 9.2.3. Dung dịch thử Sau khi làm nguội đến nhiệt độ phòng, mở n ắ p bình khoáng h óa Teflon. Cho bay hơi lượng chứa trong bình đến g ầ n khô trên bếp điện (6.11). Thêm 250 axit nitric (5.3) và dùng nước để chuyển lượng chứa trong bình n à y sang bình định mứ c một vạch 10 ml (6.4). Pha loãng bằng nước đến vạch. Trộn kỹ và tiến hành đo. 9.2.4. Phép thử trắng Thực hiện tất c ả các bước trong 9.2.1 đến 9.2.3 nhưng bỏ qua p hầ n mẫu thử. Một s ố phòng thử nghiệm dùng khoáng h óa bằng v i sóng với axit nitric thay cho việc khoáng ho á bằng nhiệt. Kỹ thuật này cũng có thể được sử dụng với điều kiện là phòng thử nghiệm chứng minh được rằng việc khoáng h óa bằng vi sóng tạo ra các dung dịch đo có thể so sánh đ ượ c với các dung d ịch được tạo ra b ằ ng việc khoáng h óa áp lực khi đ ượ c phân tích bằng s ắ c phổ hấp thụ nguyên tử dùng lò graphit. 9.3. Tiến hành đo 9.3.1. Cài đặt thiết bị CHÚ THÍCH Trong các phòng phân tích có sử dụng thiết bị của nhi ề u h ã ng và các loại m á y đo phổ hấp t hụ nguyên t ử khác nhau. Điều kiện của một thiết bị th í ch hợp là đ ược g ắ n với một ngu ồ n sáng, hệ thống quang học và hệ thống đi ề u chỉnh nền thích hợp (v í dụ như hiệu ứng Zeeman hoặc đèn deteri-đèn D2 h ồ quang) . Có vài loại ố ng graphit có b á n s ẵ n, các kết qu ả tốt nhất có thể thu được khi sử dụng các ống cacbon pyrolytic, được m ạ pyrolytic ho ặ c được mạ zirconi và được g ắ n với các tấm L'vov. Chỉnh tất c ả các th ô ng số của thiết bị theo chỉ dẫn của nhà sản xuất về phương pháp đo chì và tối ưu h óa để thu được hiệu chỉnh n ề n và hình dạng pic có thể chấp nhận được. 9.3.2. Hi ệ u chuẩn và đo các dung dịch mẫu 9.3.2.1. Yêu cầu chung Việc hiệu chuẩn có thể thực hiện được bằng đường chuẩn hoặc phương pháp th ê m chuẩn. Nếu chọn cách sử dụng đường chuẩn thì phải đ ượ c khẳng định bằng phương pháp thêm chuẩn mà các đường cong chuẩn phải giống nhau đ ố i với các dung dịch chuẩn và các dung dịch thử. Các thể tích bơm phụ thuộc vào loại thiết bị và có thể thay đổi trong khoảng từ 5 đến 40 . Đối với các dung dịch chuẩn và các dung dịch thử thì cần phải thêm một lượng giống nhau của chất bổ chính nền (5.6.1 hoặc 5.6.2) vào ố ng graphit. 9.3.2.2. Quy tr ì nh sử dụng đường chuẩn Đo năm dung dịch chì chuẩn làm việc (5.9) lặp lại ba lần. Sau đó cũng đo lặp lại ba l ầ n dung dịch thử (9.1.3 hoặc 9.2.3) và phép thử trắng (9.1.4 hoặc 9.2.4). Các số đọc riêng lẻ đư ợ c hiệu chỉnh nền (các diện tích pic ho ặ c chiều cao pic) đối với các chất chuẩn gi ố ng nhau hoặc dung dịch thử kh ô ng được sai khác quá 10 %. Cứ sau mỗi lần thử năm dung dịch, do dung dịch ch ì chuẩn làm việc 10 (5.9) để kiểm tra hiệu qu ả hoạt động của thiết bị. 9.3.2.3. Quy tr ì nh th ê m chuẩn Đo tất c ả các phép thử tr ắ ng (9.1.4 hoặc 9.2.4) và các dung dich thử (9.1.3 hoặc 9.2.3) như sau: Bơm x dung dịch thử với x chất bổ chính nền (5.6.1 hoặc 5.6.2) và đo độ hấp thụ nguyên tử được hiệu chỉnh về độ hấp thụ nền. Lặp lại quy trình này. Sau đó thực hiện tương tự, nhưng bơm thêm x dung dịch ch ì chuẩn làm việc (5.9) và đo độ hấp thụ nguyên tử đã được chỉnh về độ hấp thụ nền. Lặp lại qui trình này. Tiếp tục th ự c hiện tương tự , bơm th ê m 2 x cùng dung dịch chì chuẩn làm việc. Thực hiện phép đ o này hai l ầ n. Dãy thông số bơm được n ê u trong Bảng 1. Chênh lệch các kết quả thử lặp lại của mỗi cặp không được vượt quá 10 %. Để kiểm tra độ tuyến t í nh, th ì việc tăng tín hiệu do lần thêm thứ hai phải từ 90 % đến 110 % của tín hiệu do l ầ n th ê m thứ nhất. CH Ú THÍCH Tuỳ thuộc v à o loại thiết bị mà x s ẽ dao động từ 5 đến 20. Bảng 1 - D ãy thông số bơm Ngu ồ n Số l ầ n b ơ m Mẫu bơm Mẫu trắng 1 Mẫu trắng 2 Mẫu trắng 3 Mẫu trắng + thêm l ầ n 1 4 Mẫu trắng + thêm lần 1 5 Mẫu trắng + thêm l ầ n 2 6 Mẫu trắng + thêm l ầ n 2 Dung dịch thử 1 1 Mẫu 1 2 M ẫ u 1 3 M ẫ u 1 + thêm l ầ n 1 4 M ẫ u 1 + thêm l ầ n 1 5 Mẫu 1 + thêm l ầ n 2 6 M ẫ u 1 + thêm l ầ n 2 Dung dịch thử 2 1 Mẫu 2 2 Mẫu 2 3 Mẫu 2 + thêm lần 1 4 Mẫu 2 + thêm lần 1 5 Mẫu 2 + thêm lần 2 6 Mẫu 2 + thêm lần 2 Bắt đầu lại với mẫu trắng v.v. . VÍ DỤ Việc cài đ ặ t như sau đối với máy đo phổ hấp t hụ nguy ê n tử Perkin-Elmer AAS 4100 ZL 3) được trang bị đèn catot r ỗ ng đ ã được sử dụng: Ống graphit được phủ pyrolytic, cố g ắ n với các tấm cacbon pyrolytic (Perkin-Elmer 3) s ố B050-4033, đối với AAS 4100 ZL) C ườ ng độ dòng điện của đ èn 10 mA Bước s ó ng 283,3 nm Độ rộng kẽ h ở 0,7 nm (thấp) Khí heath Nitơ Tốc độ hút của pipet 100% Thể tích bơm 10 Nhiệt độ bơm 20 o C Chất bổ chính n ề n 10 [0,05 % Pb/ 0,03 % Mg (NO 3 ) 2 ] (5.6.2) Đo tín hiệu Di ệ n tích pic Hiệu chuẩn Phương pháp th ê m chuẩn Bảng 2 - Chương tr ì nh nhiệt độ Bước Nhiệt độ lò O C Th ờ i gian s Dòng kh í bên trong ml/min Bước nhảy Giữ 1 120 10 30 250 2 130 25 40 250 3 1200 20 30 250 4 a 1850 0 5 0 5 2500 1 5 250 a Tín hi ệ u này ch ỉ biểu lộ trong bước nguyên t ử hoá (4). 10. Tính và biểu thị kết quả 10.1. Tính tự đ ộng Các thiết bị hiện đại được cung cấp s ẵ n chương trình t í nh ph ầ n mềm có khả năng gi á trị trung b ì nh và độ lệch chuẩn của c á c phép đo lặp lại. Các chương tr ì nh này cũng có thể thực hiện tính đối với đường chuẩn về các chuẩn ngoại, cũng như đối v ớ i phương pháp thêm chuẩn. Ngoài ra, khối lượng ph ầ n mẫu thử và các hệ số pha loãng có thể được đưa vào máy để thiết bị tính trực tiếp kết quả theo mg/kg mẫu thử. Nếu thiết bị không được trang bị chương trình như vậy thì tiến hành theo 10.2 hoặc 10.3. 10.2. Tính bằng cách sử dụng đường chuẩn 10.2.1. Tính các giá trị trung bình của các tín hiệu thu được đối với các dung dịch chuẩn, dung dịch mẫu trắng và các dung dịch thử (xem 9.3.2.1). Vẽ đ ồ thị các giá trị hấp độ thụ của các dung dịch ch ì chuẩn làm việc (5.9) dựa theo các nồng độ tương ứng và dự n g đ ườ ng tuyến tính phù h ợ p nhất hoặc cách khác, tính đ ườ ng h ồ i quy bằng phương pháp b ì nh phương nhỏ nhất. Đọc từ đ ồ thị , hoặc tính nồng độ của dung dịch thử và dung dịch mẫu trắng bằng microgram trên lít. 10.2.2. Tính hàm lượng chì của mẫu thử, w , bằng miligam tr ê n kilogam theo công thức sau đây: w = trong đó: w s l à hàm lượng ch ì của dung dịch thử (9.1.3 hoặc 9.2.3) , tính bằng microgam tr ê n lít ; w 0 l à hàm lượng chì của dung dịch mẫu trắng (9.1.4 hoặc 9.2.4) , tính bằng microgam trên lít; V là thể tích của dung dịch thử (9.1.3 hoăc 9.2.3), tính bằng mililit; m là khối lượng phần mẫu thử (9.1.1 hoặc 9.2.1), tính bằng gam. 10.3. Tính đối với phương pháp thêm chuẩn 10.3.1. T í nh hàm lượng ch ì của mẫu thử, w s , và của mẫu trắng, w 0 , cả hai giá trị được biểu thị bằng microgam trên lít đối với phương pháp th ê m chuẩn, theo công th ức sau đây: trong đó: w s là hàm lượng chì của dung dịch thử (9.1.3 hoặc 9.2.3), tính bằng microgam trên lít; w 0 là hàm lượng chì của dung dịch mẫu trắng (9.1.4 hoặc 9.2.4), tính bằng microgam trên lít; A 0 l à trị số tín hiệu (diện tích hoặc chi ề u cao) của dung dịch thử hoặc dung dịch mẫu trắng (9.3.2.2); A 1 l à trị số tín hiệu của dung dịch thử hoặc dung dịch mẫu trắng đối với một lần th ê m (9.3.2.2); A 2 là trị số tín hiệu của dung dịch thử hoặc dung d ị ch mẫu trắng đối với hai l ầ n thêm (9.3.2.2) ; c s là n ồ ng độ trong dung dịch chì chuẩn được thêm (5.9), tính bằng microgam tr ê n lít. 10.3.2. Tính hàm lượng chì trong mẫu thử, w , biểu thị bằng miligam trên kilogam , dùng công thức trong 10.2.2 nhưng thay hàm lượng chì của mẫu trắng , w 0 và hàm lượng chì của dung dịch thử, w s , bằng giá trị thu được trong 10.3.1. 10.4. Biểu th ị k ết quả Biểu thị c á c kết quả thu được trong 10.2.2 hoặc trong 10.3.2 đến hai chữ số thập phân. 11. Độ chụm 11.1. Phép thử liên phòng thử nghiệm Các gi á trị về độ lặp lại và độ tái lập thu được từ các kết quả của phép thử liên phòng thử nghiệm được tiến hành theo TCVN 6910-1 (ISO 5725-1) và TCVN 6910-2 (ISO 5725-2). Các chi tiết của phép thử liên phòng thử nghiệm về độ chụm của phương pháp được n ê u trong Phụ lục A. Các giá trị nhận được từ phép thử liên phòng thử nghi ệ m này có thể kh ô ng áp dụng được cho các dải nồng độ và chất nền khác với c á c dải nồng độ và chất n ề n đ ã n ê u. 11.2. Độ lặp lại Chênh lệch tuyệt đối gi ữa hai kết quả thử độc lập, riêng rẽ thu được khi sử dụng cùng một phương pháp, tr ê n cùng một loại vật liệu thử, trong cùng phòng thử nghiệm, với cùng một người thao tác trong cùng một khoảng thời gian ngắn như nhau, không quá 5 % trường hợp lớn hơn các giá trị được nêu trong B ả ng A.1. 11.3. Độ tái lập Ch ê nh lệch tuyệt đối giữa hai kết quả thử riêng rẽ, thu được khi sử dụng cùng một phương pháp, tr ê n cùng một loại vật liệu thử, ở các phòng thử nghiệm khác nhau, do những người thao tác khác nhau và tr ê n các thiết bị khác nhau, không quá 5 % các trường hợp lớn hơn các giá trị nêu trong Bảng A.1. 12. Báo cáo thử nghiệm Báo cáo thử nghiệm phải ghi rõ: a) mọi thông tin cần thiết về việc nhận biết đầy đủ mẫu thử. b) phương pháp lấy mẫu đã sử dụng, nếu biết, c) phương pháp thử đã sử dụng và viện dẫn t iêu chuẩn này, d) mọi thao tác không đuợc quy định trong tiêu chuẩn này, hoặc những đ iều được coi là tự chọn, và b ấ t kỳ chi tiết nào có ảnh hưởng t ớ i kết quả. e) kết quả thử nghi ệ m thu được, hoặc nếu đáp ứng yêu cầu v ề độ lặp lại, th ì ghi kết quả cuối c ù ng thu đuợc. Phụ lục A (tham khảo) Thử liên phòng thử nghiệm A.1 Báo cáo của nghiên cứu Một phép thử cộng tác quốc tế với sự tham gia của chín phòng thử nghiệm đã được thực hiện tr ê n tám mẫu sữa và s ả n phẩm sữa khác nhau. Tuy nhiên, các báo cáo của năm phòng thử nghiệm tham gia cho thấy có khó khăn khi sử dụng ph ươ ng pháp hoặc quy trình đã không được thực hiện chính xác . Các kết quả của bốn phòng thử nghiệm còn lại, tất cả sử dụng mẫu khoáng hoá trong l ò nung áp lực hoặc lò vi sóng, các kết quả đã được ph â n tích thống k ê theo TCVN 6910-1 (ISO 5725-1) và TCVN 6910-2 (ISO 5725-2) để thu được dữ liệu về độ chụm như trong B ả ng A.1. Các phép thử Grubbs v à Cochran cho thấy rằng không có các ngoại lệ. Bảng A.1 - Kết qu ả của phép thử liên phòng thử nghiệm Loại sản phẩm Trung b ì nh /kg CVr % r /kg CVR % R /kg CVR % a A (1/13) Sữa c ô đ ặ c đ ô ng khô 1 38,7 16,8 18,40 20,9 22 , 89 26,1 B (2 / 7) Bột s ữ a nguy ê n chất 23 , 6 58,9 39,34 80 , 9 54 , 05 28,1 C (3/10) Phomat chế biến 9 , 5 72 , 7 19,55 80,1 21,53 32,2 D (4/11) Bộ t whey 16,3 69,9 32,24 127 58,58 29,7 E (5/15) Caseinat 25,3 49,0 35,08 75,5 54,06 27 , 8 F (6/12) Sữa c ô đặc b ằ ng phương pháp đông khô 2 19,4 103 56,55 77,3 42,44 29,0 G (8/14) Phomat đông khô 22 , 0 36 , 4 22,66 49,5 30,82 28 , 4 H (9/16) Bột sữa g ầ y 19,6 37,8 20 , 97 29,6 16 , 42 28 , 9 a H ệ số bi ế n thiên tái l ậ p dự báo của công thức Horwitz ' A.2 Kết luận v à khuyến nghị Các kết quả nghiên cứu cho thấy rằng các dữ liệu về độ chụm không tho ả mãn các kết qu ả mong muốn. Ch ỉ có độ tái l ậ p của cặp mẫu A có hàm lượng ch ì cao nhất trong tất cả các mẫu là gi ố ng với giá trị dự báo của công thức Horwitz , trong khi mẫu H có thể đ ượ c coi là "chấp nhận được". Đối với các c ấ p mẫu còn lại th ì độ tái lập cao hơn từ hai đến ba l ầ n so với dự đoán. Các kết quả nghi ê n cứu đã không thoả mãn cho tất cả, số lượng các phòng thử nghiệm cho số liệu mà có thể đưa vào đánh giá là quá thấp, do đó các số liệu v ề độ chụm kh ô ng được chấp nhận. Có thể việc giải thích về độ chụm không thoả mãn này liên quan đến các mức hàm lượng ch ì thấp trong các mẫu. Chỉ có hai mẫu đã bổ sung chì trong khi các mẫu khác vẫn có mức nhi ễ m chì “t ự nhiên ” . Từ quan điểm về chất lượng sản phẩm , thì các hàm l ượ ng chì có thể rất thấp. Măt khác, đó là một thách thức đối với các phòng ph â n tích. Đối với sữa dạng lỏng, giới hạn mà EU thiết lập là 20 /kg. Đối với bột sữa và các sản phẩm sữa dạng khô khác th ì đi ề u này ứng với giới hạn từ 150 /kg đến 200 /kg. Giới hạn này đối với phomat l à 75 /kg. Các mức hàm lượng ch ì của các mẫu thử được sử dụng trong nghiên cứu n à y là quá thấp. Độ chụm và độ chính xác có thể được chấp nhận đối với mẫu A có hàm lượng chì khoảng 35 /kg, có thể ước tính rằng đối với các m ẫ u thử có hàm lượng ch ì từ 50 /kg đến 100 /kg th ì phương pháp này đã có th ể cho các kết quả thoả đáng hơn. Cần lưu ý rằng việc xác định hàm lượng chì không phải là phương pháp xác định cuối cùng, nhưng việc ước tính nồng độ của một hoá chất đã xác định thì cách tiếp cận chuẩn trong tương lai có thể thích hợp nhất đ ố i với vấn đề này. Theo kinh nghiệm, phương pháp này có thể cho độ chụm và các kết quả ch í nh xác với hàm l ượ ng chì lớn hơn 40 /kg tính theo hàm lượng chất khô. Phụ lục B (tham khảo) Khả năng áp dụng tro hoá khô làm quy trình khoáng hoá Ch ỉ có một phòng thử nghiệm tham gia trong phép thử liên phòng này sử dụng việc tro hoá kh ô . Rất tiếc là phòng thử nghiệm này không tuân thủ chính xác quy tr ì nh đ ã định, việc tro hoá được thực hiện ở 700 o C ± 50 o C thay cho việc tro hoá ở 550 o C . Dịch ph â n h ủy thu được đã được chiết bằng APDC tạo thành MIBK, đi ề u này cũng kh ô ng n ằ m trong quy trình đã định. Tuy nhi ê n, các kết quả nghiên cứu của phòng thử nghiệm này không sai khác theo thống k ê so với các kết quả của bốn phòng sử dụng kỹ thuật phân h ủy kín và hoàn toàn trùng với kết quả của ba phòng thử nghiệm sử dụng ICP-MS và kỹ thuật GFAAS lấy mẫu r ắ n, xem Bảng B.1. Bảng B.1 - So sánh các kết quả trung b ì nh thu được sử dụng phương pháp này (với phân huỷ kín) v ớ i kết quả của các ph ò ng thử nghiệm dùng kỹ thuật GFAAS lấy mẫu rắn và ICP-MS (B) và tro hoá khô ở 700 o C (C) M ẫ u Loại s ả n phẩm A B C trung bình trung bình trung bình /kg /kg /kg A(1/13) Sữa c ô đặc b ằ ng phương pháp đông khô 1 38,7 33 , 6 29,8 B (2/7) Bột sữa nguyên chất 23,6 10,1 6 , 0 C (3/10) Phomat chế biến 9,5 5,8 7,2 D (4/11) Bột whey 16,3 6 , 1 0 E (5/15) Caseinat 25,3 19 , 3 21,2 F (6/12) S ữ a c ô đặc bằng phương pháp đ ô ng khô 2 19,4 13 , 5 11,6 G (8/14) Phomat đông khô 22,0 15,2 15 , 7 H (9/16) Bột sữa g ầ y 19,6 8,8 6,3 Một phòng thử nghiệm báo cáo là không thể thu được các kết quả thử nghiệm tốt khi sử dụng chất ph â n huỷ từ việc tro hoá khô vì độ hấp thụ nền rất cao, với thiết bị này thì không thể bù được. Có thể thực tế là axit sulfuric được dùng để hỗ trợ việc tro hoá có thể đã g â y nên các tín hiệu nền tăng cao. Kinh nghiệm cho thấy rằng các loại lò graphit cũ dùng các ống graphit tương đối rộng thì không gặp phải khó khăn khi bù nền với kiểu ph â n h ủy này [6] ., nhưng các thiết bị mới có các ống graphit nhỏ hơn có thể gặp phải vấn đề này. Dựa trên cơ s ở này, việc sử dụng axit sulfuric là hết sức cần thiết với mục đích ch í nh l à để ngăn ngừa thất thoát ch ì do bay hơi. Kinh nghiệm sau đây và thông tin th ê m từ các phòng thử nghi ệ m cho thấy việc thêm axit sulfuric là kh ô ng cần thiết để ngăn ngừa các thất thoát ch ì nếu việc tro hoá được thực hiện với chương trình nhiệt độ tối đa từ 500 o C đến 550 o C [5] . Việc thất thoát mạnh chì không xuất hiện khi mẫu không chứa chất v ô cơ, để lại một lượng rất nhỏ trong phần tro còn lại. Ngoài ra, khi chỉ một lượng nhỏ dung dịch chuẩn được tro hoá thì hệ s ố thu h ồ i rất thấp. Điều này ngụ ý rằng các chất nền vô cơ kèm theo chì và như thế ngăn ngừa được sự bay h ơ i của nó. Tuy nhiên, phần lớn sữa và các sản phẩm sữa sinh ra một lư ợ ng tro lớn từ lượng chất hữu cơ. Việc tro hoá kh ô tương đối đơn giản và không kỹ thuật nào cho phép việc khoáng hoá đ ồ ng thời nhiều mẫu. T ùy thuộc vào kích cỡ lò nung mà lượng mẫu có thể dao động từ 10 mẫu đến 50 mẫu. N ê n các chuyên gia khuyến cáo vẫn giữ phương pháp ph â n hu ỷ n à y trong tiêu chuẩn. Do đó, có thể tu ỳ ý lựa chọn, nhưng lưu ý (xem 9.1.1) việc bỏ qua bước th ê m axit sulfuric. THƯ MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO [1] TCVN 6400 (ISO 707), Sữa và sản phẩm sữa - Hướng dẫn lấy mẫu. [2] TCV N 6910-1 (ISO 5725-1), Độ chính xác (độ đúng và độ chụm) của phương pháp đo và kết quả đo. Phần 1: Nguyên tắc và định nghĩa chung. [3] TCVN 6910-2 (ISO 5725-2), Độ ch í nh xác (độ đúng và độ chụm) của phương pháp đo và kết qu ả đo . Ph ầ n 2: Ph ươ ng pháp cơ b ả n xác định độ lặp lại và độ tái lập của phương pháp đo tiêu chuẩn. [4] Ellen, G. and VAN LOON, J. W . Determination of cadmium and lead contents in foods by graphite furnace atomic asofption spectrometry with Zeeman background correction: Test with certified reference materials. [5] Koops, J., KLOMP, H. and WESTERBEEK, D. The cadmium and lead contents of Dutch milk. Comparison of the results obtained by Zeeman-corrected, stabilized-temperature platform furnace atomic absorption spectroscopy and differential-pulse anodic-stripping volammetry. A reassessment. Neth. Milk Dairy J ., 42 , 1988. pp. 99-110. [6] ELLEN, G. and TIBBESMA, G. Neth. Milk and dairy J. 30 ,1976, pp. 174-185. 2) Dung dịch Baker "Utrex ", Merck "Suprapur",Titrisol và Perkin-Elmer là ví dụ về những sản phẩm có bán sẵn. Thông tin này đưa ra tạo thuận tiện cho người sử dụng tiêu chuẩn này, ISO không ấn định phải sử dụng các sản phẩm đó. 3)Perkin-Elmer AAS 4100 ZL là ví dụ về sản phẩm có bán sẵn. Thông tin này đưa ra sự thuận tiện cho người sử dụng tiêu chuẩn này. ISO hoặc IDF không ấn định phải sử dụng sản phẩm đó.