3091/QĐ-BYT

Quyết định 3091/QĐ-BYT năm 2017 hướng dẫn giám sát trọng điểm lồng ghép bệnh sốt xuất huyết Dengue, bệnh do vi rút Zika và Chikungunya do Bộ trưởng Bộ Y tế ban hành BỘ Y TẾ ------- CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM Độc lập - Tự do - Hạnh phúc --------------- Số: 3091/QĐ-BYT Hà Nội , ngày 03 tháng 7 năm 20 17 QUYẾT ĐỊNH VỀ VIỆC BAN HÀNH “HƯỚNG DẪN GIÁM SÁT TRỌNG ĐIỂM LỒNG GHÉP BỆNH SỐT XUẤT HUYẾT DENGUE, BỆNH DO VI RÚT ZIKA VÀ CHIKUNGUNYA” BỘ TRƯỞNG BỘ Y TẾ C ă n cứ Nghị định số 75/2017/NĐ-CP ngày 20 tháng 6 năm 2017 của Ch í nh ph ủ quy định chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và cơ cấu tổ chức Bộ Y tế; Xét đ ề nghị của Cục trưởng Cục Y tế dự phòng, Bộ Y tế , QUYẾT ĐỊNH: Điều 1. Ban hành kèm theo Quyết định này ‘”Hướng dẫn giám sát trọng điểm lồng ghép bệnh sốt xuất huyết Dengue, bệnh do vi rút Zika và Chikungunya”. Điều 2. “Hướng dẫn giám sát trọng điểm lồng ghép bệnh sốt xuất huyết Dengue, bệnh do vi rút Zika và Chikungunya” là tài liệu hướng dẫn được áp dụng trong các cơ sở y tế dự phòng và các cơ sở khám bệnh, chữa bệnh nhà nước và tư nhân trên toàn quốc. Điều 3. Quyết định này có hiệu lực kể từ ngày ký, ban hành. Điều 4. Các ông, bà: Chánh Văn phòng Bộ; Chánh Thanh tra Bộ; Vụ trưởng, Cục trưởng, Tổng Cục trưởng các Vụ, Cục, Tổng cục thuộc Bộ Y tế; Viện trưởng các Viện Vệ sinh dịch tễ, Viện Pasteur, Viện Sốt rét - Ký sinh trùng - Côn trùng; Giám đốc Trung tâm Truyền thông giáo dục sức khỏe Trung ương; Giám đốc các cơ sở khám bệnh, chữa bệnh trực thuộc Bộ Y tế; Giám đốc Sở Y tế, Giám đốc Trung tâm Y tế dự phòng, Trung tâm Truyền thông giáo dục sức khỏe, các cơ sở khám, chữa bệnh các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương; Thủ trưởng y tế các Bộ, ngành; Thủ trưởng các đơn vị có liên quan chịu trách nhiệm thi hành Quyết định này./. Nơi nhận: - Như Điều 4; - BT. Nguy ễ n Thị Kim Ti ế n ( đ ể báo cáo); - Các Đ ồ ng ch í Thứ trư ở ng (đ ể phối hợp); - C ổ ng TTĐT B ộ Y t ế . - L ưu : VT , DP. KT. BỘ TRƯỞNG THỨ TRƯỞNG Nguyễn Thanh Long HƯỚNG DẪN GIÁM SÁT TRỌNG ĐIỂM LỒNG GHÉP BỆNH SỐT XUẤT HUYẾT DENGUE, BỆNH DO VI RÚT ZIKA VÀ CHIKUNGUNYA (Ban hành kèm theo Quyết định số /Q Đ -BYT ngày th á ng n ăm 2017 của Bộ trưởng Bộ Y tế) MỤC LỤC Phần I. Đặt vấn đề Phần II. Mục tiêu Phần III. Nội dung và kỹ thuật giám sát 1. Giám sát trên bệnh nhân 1.1. Ch ỉ s ố giám sát 1 . 2. Lựa chọn điểm giám sát 1.3. Lựa chọn đối tượng giám sát 1.4. Điều tra dịch tễ, điền phiếu điều tra tr ườ ng hợp bệnh 1.5. Lấy m ẫu , bảo qu ả n, vận chuy ể n bệnh phẩm của b ệ nh nhân 1.6. Tổ chức xét nghiệm bệnh phẩm và ph ả n h ồ i, b á o cáo kết quả 2. Giám s á t véc t ơ 2.1. Ch ỉ số giám sát 2. 2. Lựa chọn điểm giám sát 2 . 3. Thu thập, bảo quản, vận chuyển và xét nghiệm mẫu muỗi 3. Quản lý dữ liệu và quy định về b áo cáo 3.1. Tại các điểm giám sát (bệnh viện) 3 .2. TTYT huyện hoặc khối dự phòng của TTYT huyện 2 chức n ă ng 3.3. TYT xã 3.4. Trung t âm Y tế dự phòng t ỉ nh, thành phố 3 .5 . Tại các Viện Vệ sinh dịch tễ, Pasteur khu vực Phụ lục 1 M ẫ u phi ế u giám sát bệnh nhân Mẫu phiếu giám sát véc tơ Phụ lục 2. Hướng dẫn thu thập, bảo qu ả n và vận chuyển mẫu bệnh phẩm A. Mẫu huyết thanh B. M ẫ u mu ỗ i Phụ l ụ c 3. Hướng dẫn lưu trữ, xét nghiệm bệnh phẩm. Phụ lục 4. S ơ đồ quy tr ì nh gi á m sát SXHD, bệnh do vi rút Zika v à Chikungunya DANH MỤC VI Ế T T Ắ T GSTĐ Giám sát trọng điểm PCR Phản ứng trùng hợp chuỗi (Polymerase Chain Reaction) RT-PCR Phản ứng PCR theo thời gian thực (Real time PCR) RP RNase P Primer and Probe Set PXN Phòng xét nghiệm SXHD Bệnh sốt xuất huyết Dengue TTYTDP Trung tâm Y tế dự phòng TTYT Trung tâm Y tế TYT Trạm Y tế VSDT Vệ sinh dịch tễ WHO Tổ chức Y tế Thế giới (World Health Organization) PHẦN 1 ĐẶT VẤN ĐỀ Bệnh sốt xuất huyết Dengue, bệnh do vi r ú t Zika và Chikungunya là các bệnh truyền nhiễm cấp tính do Arbo vi rút gây ra , bệnh có biểu hiện triệu ch ứ ng l â m s à ng tương tự nhau và ch ủ yếu lây truyền qua muỗi Aedes . Bệnh sốt xuất huyết Dengue (SXHD) lưu hành ở khu vực nhiệt đới và cận nhiệt đới ở châu Á , bệnh lưu hà nh ở hầu h ế t quốc gia trong khu vực. Tại Việt Nam, vụ dịch SXHD đầu tiên x ả y ra vào năm 1958, t ừ đó bệnh trở th à nh dịch lưu hành địa phương, chủ yếu ở các tỉnh miền Nam và Nam Trung bộ. Ngày nay, SXHD đang là một tro ng mười bệnh truyền nhiễm có t ỉ lệ m ắ c và tử von g cao nhất tro ng 10 năm trở lại đây. Khoảng 70 triệu người nước ta nằm trong v ù ng c ó dịch SXHD lưu hành và có nguy cơ m ắ c dịch bệnh này. Theo thông báo của Tổ chức Y tế thế giới (WHO) ngày 10/3/2017 , tổng số 148 quốc gia và vùng l ã nh th ổ có sự lưu hành hoặc lây truyền vi rút Zika. Có 31 quốc gia và vùng lãnh thổ báo c á o ghi nhận trẻ m ắ c chứng đ ầu nhỏ có liên quan đến vi rút Z i ka. Tại Việt Nam, từ tháng 3 năm 2016 đến ngày 12/6/2017, cả nước ghi nhận 246 trường hợp dương tính với vi rút Zika tại 15 t ỉ nh, thành phố. Trong đó c ó 01 trường hợp trẻ 4 tháng tuổi mắc ch ứ ng đầu nhỏ nghi liê n quan đến vi rút Zika tại t ỉ nh Đắ k L ắ k. Ổ dịch Chikungun y a đầu ti ê n đ ã được ghi nhận tại cao nguyên Makonde, dọc theo biên giới giữa Tanzania (trước đây là Tanganyika) và Mozambique, trong 1952-1953. Sau vụ dịch năm 1952 - 1953 , vi r út đ ã ph ổ bi ế n rộng rãi trên kh ắ p châu Phi cận Sahara, Ấ n Độ và các nước Đông Nam Á, là nguyên nhân gây dịch trong nh ữ ng n ă m tiếp theo. Vi rút đã tr ở th à nh lưu hành ph ổ bi ế n ở châu Phi, bằng chứng là dịch x ả y ra thường xuyên ở Uganda, Cộng hòa Dân ch ủ Congo, Zimbabwe, Senegal, Nigeria, Nam Phi và Kenya. Trong một nghiên cứu gần đ â y tại Guatemala n ă m 2015 trên các m ẫu huyết thanh dương t í nh với Chikungunya hoặc Dengue g ử i đến ph ò ng th í nghiệm quốc gia, k ế t quả xét nghiệm RT-PCR đã phát hiện sự đồng nhiễm với cả 2 loại vi rút Chikungunya và Dengue tại 44/144 mẫu huyết thanh (32%). Các nhà nghiên cứu kết luận r ằ ng trong nghiên c ứ u n à y, đ ồ ng nhi ễ m là kh á ph ổ b iế n và đ â y là những bệnh có bi ể u hiện l â m sàng tương tự, cần ki ể m tra sàng lọc đ ồ ng thời để ch ă m s ó c bệnh nhân và gi á m sát t ố t hơn. Tại Việt Nam, một số nghiên c ứ u g ầ n đây c ũ ng đ ã xác đị nh được t ỷ lệ nhất định bệnh nh â n nhiễm vi rút Chikungunya. Nh ằ m mục đ ích đánh giá sự lưu hành của vi rút Dengue , Zika và Chikungunya, cũng như xác định tỷ lệ mắc bệnh và tỷ lệ tử vong củ a SXHD, bệnh do vi rút Zika và Chikungunya, hướng dẫn giám s á t trọng điểm l ồ ng g hép 3 bệnh n à y c ũng là một phần của mạng lưới giám sát trọng điểm của Bộ Y tế v ớ i s ự h ỗ tr ợ từ các đ ố i tác trong việc giám sát các bệnh truyền nhi ễ m ưu tiên tại Việt Nam. Việc thiết lập hệ thống giám sát lồng ghép 3 tác nhân này sẽ tă ng kh ả năng phát hiện, giám s á t và can thiệp sớm b ả o vệ sức khỏe ng ư ời dân, thuận lợi và hiệu qu ả cho việc tổ chức, tiết kiệm nguồn lực và th ố ng nh ấ t thực hiện tro ng c ả nước. PHẦN II MỤC TIÊU 1. Mục tiêu chung Lồng ghép giám sát, thu thập thông tin về d ịch t ễ và vi rút của SXHD , bệnh do vi r út Zika và Chikungunya ở các khu vực trọng điểm trên c ả nước, làm cơ sở cho việc đánh giá nguy cơ, qua đ ó lập kế hoạch giám sát , phòng ch ố ng hiệu qu ả các bệnh dịch trên. 2. Mục tiêu cụ thể a) Thu thập, ph â n tích dữ liệu dịch tễ học của SXHD, bệnh do vi rút Zika, và Chikungunya tại một số bệnh viện trọng điểm. b) Xác định sự lưu hành của vi rú t Dengue, Zika và Chikungunya ở người tại các điểm giám s á t. c) Xác định sự ph â n bố của vi rút Dengue, Zika và Chikungunya trên quần thể mu ỗ i Aedes tại các điểm giám sát. PHẦN III NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP GIÁM SÁT 1. Giám sát trên bệnh nhân 1 . 1 . Ch ỉ số giám sát Thu thập và phân t ích các ch ỉ s ố sau: - Tỷ lệ, phân bố s ố m ắ c và tử vong SXHD, bệnh do vi rút Zika, và Chikungunya theo thời gian, địa điểm, con người. - Tỷ lệ dương t í nh từng loại vi r út Dengue, Zika và C hi kungunya tr ê n t ổ ng s ố mẫu huyết thanh thu thập. - Tỷ lệ phần tr ăm c ủ a các týp vi rút Dengue lưu hành trong tổng số những mẫu được xét nghiệm theo thời gian, địa điểm. - Xác đị nh chủng vi rút Zika tại các điểm giám sát theo thời gian, địa điểm. 1.2. Lự a chọn điểm giám sát Các Viện VSDT, Pasteur khu vực thực hiện lựa chọn điểm giám sá t theo các nội dung sau: a) Lựa ch ọ n các tỉ nh, thành phố có í t nhất một trong các tiêu chí: - Có tỷ lệ m ắ c SXHD/100.000 dân cao tro ng khu vực. - Có trườn g hợp bệnh nh â n nhiễm vi rút Zika hoặc trẻ mắc chứng đầu nhỏ n g hi li ê n quan đ ến vi rút Zika hoặc có kết qu ả xét nghiệm muỗi dương t í nh với vi rút Zika. - Có ch ỉ s ố véc tơ cao (khu vực miền B ắ c: BI >20, DI >0,5 con/ nhà; các khu vực khác: BI >30, DI >0,5 con/ nhà) và có nguy cơ bùng phát dịch SXHD/ bệnh do vi rút Zika/ Chikungun y a. b) Lựa chọn bệnh viện có ít nh ấ t một trong các tiêu chí sau: - Bệnh viện đa khoa tuyến trung ương, t ỉ nh, quận/ huyện tại t ỉ nh, thành phố đ ã được lựa chọn có đ ủ điều kiện, trang thiết bị, đội ng ũ cán bộ có đ ủ khả n ă ng thực hiện các hoạt động chuyên môn giám sát, lấy mẫu. - Đ ã hoặc đang thực hiện giám sát trọng điểm SXHD. - Phối hợp chặt ch ẽ và cam kết duy tr ì hoạt động giám sát lâu dài. S ố lượng các điểm giám sát d ự a trên khả n ă ng và nguồn lực sẵn có (tối thiểu 10 điểm giám sát: khu vực miền Bắc tối thiểu 3 điểm; khu vực miền Trung t ố i thi ể u 2 điểm; khu vực miền Nam tối thiểu 4 điểm; khu vực Tây Nguyên tối thiểu 1 điểm). 1.3. Lựa chọn đ ố i tượng gi á m s á t Thực hiện lồng ghép điều tra dịch tễ và l ấ y mẫu xét nghiệm các bệnh nhân nghi ng ờ m ắ c SXHD/bệnh do vi rút Zika/Chikungunya đến kh á m ngoại trú, theo các t iê u chí chọn như sau: 1.3.1. Tiêu ch í lựa chọn bệnh nhân Là các trư ờ ng hợp trên 5 tuổi đến kh á m ngoại trú có các triệu ch ứ ng kh ở i phát trong vòng 5 ngày và thỏa mãn 1 trong 2 định nghĩa trường hợp bệnh sau: a) Trường hợp có phát ban và kèm theo có ít nh ất 2 trong số các triệu chứng sau; - Sốt, thường dưới 38,5 o C . - Đau cơ. - Đau khớp, phù quanh kh ớ p. - Viêm kết mạc mắt xung huyết, không m ủ . b) Tr ườ ng hợp c ó s ốt cao đột ngột và c ó ít nhất 2 trong các dấu hiệu sau: - Biểu hiện xuất huyết. - Nhức đầu, chán ă n, buồn nôn, nôn. - Da xung huyết, phát ban. - Đau cơ, đau khớp, nhức hai h ố m ắ t . - Vật vã, li bì. - Đau bụng vùng gan hoặc ấn đau vùng gan. 1.3.2. Chọn mẫu giám sát - L ự a chọn các trườn g hợp thỏa mãn tiêu chí lựa chọn bệnh nh â n (chọn ít nh ấ t 02 bệnh nhân/ ngày/ điểm giám sát). - Lựa chọn bệnh nhân được tiến hành 5 ng à y/tu ầ n (thứ Hai đế n thứ Sáu). Nếu trong ngày không có đ ủ s ố lượng bệnh nhân thỏa m ã n tiêu ch í đ ể l ấ y m ẫ u, c ó thể l ấ y bù trong các ngày tiếp theo cho đến thứ Sáu của tuần đ ó , nếu đ ế n thứ Sáu không đ ủ thì dừng lại (không lấy bù vào th ứ Bảy, Chủ nhật và các tu ầ n sau). 1.4. Điều tra dịch tễ điền phiếu điều tra trường hợp bệnh - Sau khi lựa chọn bệnh nhân, cán bộ giám sát thu thập th ô ng tin về trường hợp bệnh theo M ẫu 1, Phụ lục 1. Mỗi bệnh nhân c ó một mã số riêng đ ể qu ả n l ý th ô ng tin d ịch tễ và kết quả xét nghiệm. M ã s ố bệnh nhân là mã số duy nhất, không trùng lặp. M ỗ i bệnh nhân số được cấp một m ã s ố riêng để qu ả n lý thông tin dịch tễ và kết qu ả xét nghiệm. C ấ u trúc của m ỗ i mã s ố bệnh nhân bao gồm các thành phần như sau: Cấu trúc mã số BN: [ M ã điểm giám sát (mã vùng điện thoại + chữ viết t ắ t t ê n điểm giám sát) / YY (hai số cuối của năm)/ XXXX (s ố thứ tự trường hợp bệnh với 4 chữ s ố )] V í dụ : - 0296PTn/ 1 7/001 là mã s ố bệnh nhân của trường hợp bệnh thứ nh ất năm 2017 tại BVĐK huyện Phú T â n, t ỉ nh An Giang. - 0296BVĐK / 17/001 là mã số bệnh nhân của trư ờn g hợp bệnh thứ nhất năm 2017 tại BVĐK tỉnh An Giang. - 0296BVSN/17/001 là m ã số bệnh nhân của trường hợp b ệ nh thứ nhất năm 2017 tại BV Sản Nhi t ỉ nh An Giang. L ưu ý: Mã s ố bệnh nh â n phải được ghi trên phiếu gi á m sá t trư ờ ng hợp bệnh, gh i trên ố ng đ ựng bệnh ph ẩ m và trên danh s á ch bệnh nh â n đ ố i với các bệnh nh â n được chọn l ấ y mẫu xét nghiệm. - Thông tin trong phiếu điều tra trư ờ ng hợp bệnh thu thập qua ph ỏ ng vấn bệnh nhân hoặc người nh à , người chăm sóc bệnh nhân ph ả i được đi ề n đầ y đ ủ , chính xác. Cán bộ điều phối tại bệnh viện c ầ n kiểm tra phi ế u trước khi gửi về các Viện VSDT , Pasteur khu vực. - Một số v ấ n đ ề c ầ n lưu ý khi kiểm tra: + Tất c ả các câu h ỏ i đều được tr ả lời. + T í nh hợp lý của số liệu (v í dụ: ngày khởi phát, ngày nhập viện, nghề nghiệp có tương ứng với tuổi không,…). 1.5. L ấ y mẫu, bảo quản, vận chuyển bệnh phẩm của b ệnh nh â n - Tạ i điểm giám s á t (bệnh viện), mẫu máu sau khi lấy vào ống đựng mẫu cần phải ly t â m tách huyết thanh trước khi chuyển đ ế n phòng xét nghiệm c ủ a Viện VSDT, Pasteur đ ể tránh tán huyết (tan m á u). Các mẫu huy ế t thanh được thu thập tro ng tuần gửi đến Viện VSDT, Pasteur trước 16h00 ngày thứ Hai của tuần kế tiếp. - Lấy mẫu, b ả o quản, vận chuyển bệnh phẩm được thực hiện theo đúng Hướng dẫn lấy mẫu, bảo quản, vận chuy ể n bệnh phẩm (Mục A, Phụ lục 2). - Sau khi lấy mẫu bệnh phẩm, cán bộ phụ trách ghi th ô ng tin c á c trường hợp được l ấ y Mẫu vào Danh sách gửi mẫu bệnh phẩm nghi nhiễm v i rút Dengue/ Zika/ C h ikungunya (Mẫu 2, Phụ lục 1) đ ể lưu tại Khoa. 1.6. Tổ chức xét nghiệm bệnh phẩm và ph ả n hồi , báo cáo kết quả Trư ờ ng hợp bệnh nh â n thỏa mãn tiêu chí s à ng lọc sẽ được l ấ y mẫu huyết thanh để chuyển về Viện VSDT, Pasteur làm xét nghiệm phát hiện cùng l ú c 3 t á c nh â n gây bệnh trên cùn g một m ẫu bệnh phẩm bằng kỹ thuật Trioplex rRT- P C R . Khi bệnh phẩm, phiếu điều tra trường hợp bệnh (Mẫu 1 , Phụ lục 1) và phi ế u yêu cầu xét nghiệm (Mẫu 3, Phụ lục 1) được chuyển đ ế n phòng x é t n g hiệm của Viện VSDT, P a s t eur khu vực, bên giao và b ê n nhận phải ký x á c nhận vào S ổ giao nhận bệnh phẩm và Phiếu điều tra trường hợp bệnh (Mẫu 5, Phụ lục 1). 1.6. 1 . Xét nghiệm bệnh phẩm Sau k hi nhận được bệnh phẩm t ừ các điểm gi á m sát được phân công phụ trách, phòng xét nghiệm tại các Viện VSDT, Pasteur s ẽ tiến hành xét nghiệm các mẫu bệnh ph ẩ m trước thứ Tư h à ng tuần để đả m bảo kết qu ả xét nghiệm được g ử i đến các đơn vị liên quan đúng thời gian quy định. 1.6.2. Phản h ồ i , báo c á o kết quả xét nghiệm Sau khi hoàn thành xét nghiệm, phòng xét nghiệm của Viện VSDT, Pasteur sẽ điền kết quả vào P hiếu tr ả lời kết qu ả xét nghiệm trong Mẫu 3, Phụ lục 1 và gửi đến các điểm giám sát trước 16h00 thứ Tư hàng tuần. Trong trường hợp cần xác định lại kết qu ả kh i ph ò ng xét nghiệm của Viện VSDT, Pasteur s ẽ thông báo cho các đơn vị nhận kết qu ả xét nghiệm về các m ẫu c ầ n xác định lại, đ ồng thời k ết qu ả được gửi đến các đơn vị n à y trước 16h00 thứ Hai của tu ầ n k ế tiếp. Viện VSDT, Pasteur tổng hợp kết quả xét nghiệm vào B ả ng tổng hợp kết quả xét n g hiệm (Mẫu 4 , Phụ lục 1) và gửi về Cục Y tế dự phòng. 2. Giám sát véc tơ 2.1. Ch ỉ s ố giám sát Thu thập và phân tích ch ỉ s ố sau: - Tỷ lệ dươn g t í nh với vi rút Dengue, Zika và Chikungunya tr ê n tổng số mẫu mu ỗ i Ae d es aegyp ti và Aedes a l bopic t us theo thời gian và địa điểm. - Các ch ỉ s ố của véc tơ tại ổ dịch: ch ỉ s ố Breteau (BI), mật độ mu ỗ i (D I ), nhà có muỗi (HI), chỉ số vật ch ứ a có lăng quăng (Cl), ch ỉ số nh à c ó l ă ng qu ă ng (HI). 2.2. Lựa chọn điểm giám sát Giám sát mu ỗ i, lăng qu ă ng tại nơi x ả y ra ổ dịch SXHD/ Zika/ Chikungunya theo các quy định hiện hành. 2.3. Thu thập, b ả o quản, vận chuyển và xét nghiệm mẫu muỗi 2.3.1. Điều tra thu thập, bả o quản và vận chuyển m ẫu muỗi - Thời điểm bắt mu ỗ i: TTYTDP t ỉ nh, thành phố phối hợp TTYT huyện triển khai đi b ắ t mu ỗ i tại ổ dịch SXHD/ Zika/ Chikungunya ngay sau khi nhận kết quả xé t n g hiệm trường hợp bệnh dương tính trên mẫu bệnh ph ẩ m của Viện VSDT , Pasteur và trước thời gian phun hóa ch ấ t diệt mu ỗ i (Mẫu 6, M ẫ u 7, Phụ lục 1 ). - Phạm vi b ắ t mu ỗ i: bắt toàn bộ mu ỗ i Aedes trong các hộ gia đình, cơ quan, trường học , công tr ì nh công cộng, công trường xây dựng... tro ng b á n k í nh 200 m theo chi ề u ngang và theo chiều cao (trong trư ờ ng h ợ p nhà cao tầng) của ổ dịch bằng m á y hút muỗi c ầ m t ay hoặc máy hút mu ỗ i đeo vai, vợt muỗi. - Bảo quản, vận chuyển m ẫu mu ỗ i được thực hiện theo đúng Hướng d ẫ n bảo qu ả n, vận chu yể n bệnh phẩm tại Mục B , Phụ lục 2. - Thời gian gửi mẫu: c á c mẫu mu ỗ i (bao/gói riêng) đ ược thu thập tr ong tuần g ử i đến Viện VSDT, Pasteur trước 16h00 ngày thứ Hai của tuần kế tiếp. 2.3.2. Xét nghiệm mẫu muỗi Số muỗi bắt được trong giám sát ổ dịch đ ược chia làm nhiều pool (mẫu gộp) riêng biệt theo loài, giống muỗi, địa điểm, ngày điều tra... Các pool xét nghiệm khôn g đ ể quá 20 con muỗi/ pool. Khi phát hiện mẫu pool d ươ ng tính, phải ti ế n hành xét n g hiệm tiếp từ ng cá thể muỗi trong pool để xác định số cá th ể muỗi d ươn g t í nh. Các Viện VSDT, Pasteur sẽ tiế n hành xét nghiệm m ẫu muỗi đ ể x á c định từng tác nhân g â y bệnh b ằ ng kỹ thuật RT-PCR hoặc real-time RT-PCR. 3. Qu ả n lý d ữ liệu và quy định về báo cáo 3. 1 . Tại c á c điểm giám sát (bệnh viện) - Phiếu điều tr a trư ờ ng hợp bệnh (Mẫu 1 , Phụ lục 1 ) và Phiếu yê u c ầ u xét nghiệm (M ẫ u 3, Phụ lục 1) cần được gửi kèm với m ẫu bệnh ph ẩ m v ề phòn g xét nghiệm của các Viện VSDT, Pasteur khu vực tương ứng í t nh ấ t một l ầ n/tu ầ n đ ể đảm b ả o yêu cầu về k ỹ thuật và thời gian báo cáo. - Hàng ngày cán bộ tham gia hoạt động giám sát tại điểm giám sát t ổ ng h ợ p s ố liệu theo Mẫu 2, Phụ lục 1 và các thông tin n à y s ẽ được lưu tại điểm giám sát. Danh sách g ử i mẫu bệnh phẩm (Mẫu 2 , Phụ lục 1) gửi tới Trung tâm Y tế dự ph òng t ỉ nh, thành phố tương ứn g và các Viện VSDT, Pasteur khu vực trước 16h00 ng à y thứ Hai của tu ầ n k ế tiếp. 3.2. TTYT huyện h o ặc khối dự phòng củ a TTYT huyện 2 c hứ c năng - Điều tra xác minh thông tin dịch tễ trường hợp đ ược xác định mắc SX H D/ bệnh do vi r ú t Zika Chikungun y a tại thực địa (phối hợp TYT xã). - Điều tra gi ám sát, thu thập muỗi và xác định các ch ỉ số véc tơ tại ổ dịch. - Khoanh vùng x ử lý ổ dịch SXHD/ bệnh do vi rút Zik a / Chikungunya theo quy định (đối với ổ dịch Chikungunya xử lý như ổ dịch SXHD). 3 .3. TYT xã Điều tra xác minh t hôn g tin trường hợp đ ược xác định m ắ c SX H D/ bệnh do vi rút Zika/ Chiku ng unya , ph ố i hợp TTY T DP tuy ế n huyện, t ỉ nh đ ể xử lý ổ dịch kịp thời theo quy định. 3.4. TTYTDP t ỉ nh, thành phố - Phối hợp tuyến huyện tr iển khai giám sát muỗi tại ổ dịch SXHD/ bệnh do vi rút Zika/ Ch i kungunya sau khi nhận k ế t qu ả xét nghiệm trư ờn g h ợ p bệnh dương t í nh trên mẫu bệnh phẩm của Viện VSDT, Pasteur. - Phối hợp tuyến huyện tiến hành gửi mẫu muỗi (bao/g ó i riêng) được thu thập tro ng tuần gửi đế n Viện VSDT, Pasteur trư ớ c 16h00 n g ày th ứ H ai của tu ầ n kế tiếp. 3.5. Tại các Viện VSDT, Pasteur khu vực - Phòng xét nghiệm của các Viện VSDT, Pasteur sau khi nhận được Phiếu điều tra trường hợp bệnh (Mẫu 1, Phụ lục 1) từ các bệnh viện c ầ n chuy ể n ngay cho khoa Dịch tễ của Viện VSDT , Pasteur. - Các thông tin t ừ Phiếu điều tra trư ờ ng hợp bệnh (Mẫu 1, Phụ lục 1) c ầ n được khoa Dịch t ễ của Viện VSDT, Pasteur tổng hợp ngay trong ng ày sau khi nhận được Phiếu. - Các thông tin từ Báo cáo t u ầ n của bệnh viện (Mẫu 2, Phụ lục 1 ) được t ổng hợp tại khoa Dịch tễ của Viện VSDT, Pasteur. - Kết qu ả xét nghiệm (Mẫu 3, Phụ lục 1) được Phòng xét nghiệm của các Viện VSDT, Pasteur gửi đến khoa Dịch tễ tại các Viện VSDT, Pasteur trước 16h00 thứ Tư hàng tu ầ n. Các Viện VSDT, Pasteur sẽ gửi kết quả xét nghiệm đến các điểm gi á m s á t v à Trung tâm Y tế dự phòng tỉnh, thành phố tương ứng ngay sau đ ó. Trường hợp cần xác định l ại kết quả th ì báo cáo kết quả s ẽ được gửi đ ế n các đơn vị này trước 10h00 th ứ Hai của t u ầ n k ế tiếp. - Các d ữ liệu từ báo c áo tu ầ n và kết quả xét nghiệm trong tuần trước của các bệnh viện thuộc khu vực phụ trách được Viện VSDT, Pasteur tổng h ợ p theo Mẫu 4, Phụ lục 1 gửi về Viện Vệ sinh dịch t ễ Trung ương trước 14h00 thứ N ă m h à ng tuần. - Viện Vệ sinh dịch tễ Trung ương s ẽ tổng hợp thông tin từ báo cáo tuần c ủ a c á c Viện VSDT, Pasteur và gửi về Cục Y tế dự phòng trước 1 6 h00 thứ Năm hàng tuần. - Tất cả các phiếu điều tra và phiếu xét nghiệm (thu thập m ẫu bệnh phẩm và kết quả xét nghiệm) b ả n gốc s ẽ được lưu tại Viện VSDT, Pasteur và gửi về Cục Y t ế dự phòng khi có yê u c ầ u. Phi ế u điều tr a trường hợp bệnh và phi ế u kết quả xét nghiệm của m ỗ i bệnh nhân p hả i được g ắ n kèm với nhau. - Hàng tháng, Viện VSDT, Pasteur khu vực gửi file kết xuất d ữ liệu từ Phiếu điều tr a trường hợp bệnh về Cục Y tế dự phòng và Viện Vệ sinh dịch t ễ Trung ương trước ngày 05 của tháng kế tiếp và báo cáo tháng ph â n tích theo các ch ỉ số giám sát quy định lại Phần III, mục 1.1 và 2.1: Ch ỉ số gi á m s á t. Trong quá trình thực hiện nếu có vướng m ắ c, đề nghị phản ánh kịp thời về Bộ Y tế (Cục Y tế dự phòng) đ ể giải quyết./. PHỤ LỤC 1 MẪU PHIẾU GIÁM SÁT BỆNH NHÂN Mẫu 1 . M ẫ u phiếu điều tra trường hợp bệnh M ẫ u 2. M ẫ u danh s á ch trường hợp bệnh Mẫu 3. Phiếu yêu c ầ u xét nghiệm và trả lời kết quả xét nghiệm SXHD, bệnh do vi rú t Zika, Chikungunya M ẫ u 4. Kết quả xét nghiệm SXHD, bệnh do vi rút Zika, Chikungunya M ẫ u 5. S ổ giao nhận bệnh ph ẩ m, phiếu điều tra trường hợp bệnh MẪU PHIẾU GIÁM SÁT VÉC TƠ M ẫ u 6. Mẫu phiếu điều tra giám s á t muỗi Mẫu 7. Mẫu khảo sát lăng quăng tại thực địa Mẫu 8. Phiếu trả lời kết quả xét nghiệm vi rút Dengue/ Zika/ Chikungunya trên muỗi Aedes M ẫ u 9. Mẫu báo cáo kết qu ả điều tra véc tơ tại ổ dịch Mẫu 10. Sổ giao nhận bệnh phẩm mẫu muỗi Aedes Mẫu 1 TỈNH:___________HUYỆN:____________Mã số:_____/_______/___________ PHIẾU ĐIỀU TRA TRƯỜNG HỢP BỆNH I. THÔNG T I N CA BỆNH 1 . Họ và tên bệnh nh â n: .................................................................. 2. Nam, Nữ: ……………… 3. Ngày, tháng, năm sinh: [_____/______/_______] Tuổi: ......................................................... 4. Địa chỉ :.............................................................................. S ố điện thoại: …………………… 5. Nghề nghiệp: ..................................................................................................................... 6. Đang có thai: 1 . Có, T uần thứ: _________ 2. Không 7. Si ê u âm thai (nếu là phụ nữ mang thai): □ N g hi ngờ c ó đ ầu nhỏ □ Không có đầu nhỏ Ngày siêu âm _____ / ______ /201 ____ 8. Ngày khởi bệnh: …………………… 9. Ngày l ấ y mẫu xét nghiệm: ........................................... 10. Người lấy mẫu xét nghiệm: .............................................................................................. 1 1 . Bệnh viện: ....................................................................................................................... 12. Chẩn đoán sơ bộ: ............................................................................................................ II. CÁC TRIỆU CHỨNG LÂM SÀNG (không đ ượ c b ỏ trống) 13. Sốt : ………………… °C (th â n nhiệt tối đa). Kéo d à i: (ngày). 14. Phát ban : □ Có □ Không 15. Đau kh ớ p: □ Có □ Không 16. Đau cơ: □ C ó □ Không 17. Viêm kết mạc (xung huyết, không mủ): □ Có □ Không 18. Biểu hiện xuất huyết: □ Có □ Không 19. Nh ứ c đầu, chán ă n, buồn nôn , nôn: □ Có □ Kh ô n g 20. Da xung huyết: □ C ó □ Không 21. Vật v ã , li b ì : □ Có □ Không 22. Đau bụng vùng gan hoặc ấn đau vùng gan: □ Có □ Không 23. Các triệu chứng khác: ………………………………………………………………………………… Ng à y .... tháng ….. năm 201 …. Y. Bác sĩ điều trị ( Ký tên) Yêu cầu xét nghiệm: □ Realtime RT-PCR: (mẫu máu l ấ y từ ngày khởi phát triệu ch ứ ng th ứ 1 đ ế n 5) □ Khác (ghi r õ ): K Ế T QUẢ XÉT NGHIỆM :……………………………… Mẫu 2 Cơ quan chủ quản……………… Đơn vị báo cáo…………………… DANH SÁCH G ỬI M Ẫ U BỆNH PH Ẩ M NGHI N H I Ễ M VI RÚT DENGUE/ ZIKA/ C H IKUNGUNYA Tuần lễ t hứ: ……………. (từ t hứ Hai n gà y ……/………/…….đế n thứ Sáu ngày ….. / ….. / ……… ) STT Mã số BN Họ và tên Tuổi Địa chỉ nơi ở (số nhà, tên đường, tổ, ấp, xã, huyện, tỉnh) Nội trú/ngoại trú Họ tên Cha/mẹ/người thân Điện thoại liên lạc Ngày khởi bệnh Ngày vào viện Chẩn đoán LS Giờ, ngày lấy mẫu Loại bệnh phẩm Kết quả NS1 (nếu có) Yêu cầu XN Ghi chú Nam Nữ rRT-PCR 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Người l à m báo c á o Ngày ... tháng ... năm 201 ... Lãnh đạo đơn vị Mẫu 3 PH IẾ U YÊU C Ầ U XÉT NGHIỆM VÀ TRẢ L ỜI KẾT QUẢ XÉT NGHIỆM SX H D, BỆNH DO VI RÚT Z I KA, CHIKUNGUNYA M ã số bệnh nhân: _____ / ______ / _______ / __________ Họ và tên: ........................................................................................................................... Ngày, tháng, n ă m sinh: ______ / _______ / _________ Tu ổ i (n ă m): ____________ Gi ớ i: □ Nam □ Nữ Điện thoại liên lạc: ............................................................................................................... Địa ch ỉ : Số n hà /số phòng: ……………………………. X ã /p h ư ờ ng: ............................................ Qu ậ n/huy ệ n: ………………………………………….. T ỉ nh, t hành ph ố : ......................................... Ngày nhập viện: _______ / _______/ 20 ________ (ngày/ t háng/n ă m) Ng à y kh ở i phát: _______ / _______/ 20 ________ (ngày/ t háng/n ă m) Ngày l ấ y mẫu: _______ / _______/ 20 ________ (ngày/ t háng/n ă m) Thời gian l ấ y m ẫu: ______ gi ờ ______ phút Lo ạ i bệnh phẩm: □ Huyết thanh □ Khác (ghi r õ ) .............................................................................................. Nơi lấy mẫu: ....................................................................................................................... Bác s ỹ yêu cầu x é t nghiệm (k ý , h ọ tê n) Người lấy mẫu (ký, họ t ê n) S ố điện tho ạ i của bác sĩ yêu cầu xét nghiệm: ....................................................................... _____________________________________________________________________________ KẾT QUẢ X É T NGHIỆM Viện VS DT/Pasteur :.............................................................................................................. M ã số bệnh nhâ n _______/________/__________/_____________ Ng à y nh ậ n bệnh phẩm; ______ / ________ /20 _______ (ngày/ t háng/n ă m) T ì nh trạng bệnh phẩm: □ T ố t □ Không t ố t □ Từ chối xét nghiệm (lý do: ………………… ) Ng à y xét nghiệm: ______/_______/ 20 ________ (ngày/ t háng/n ă m) K ỹ thuật xét nghiệm: ............................................................................................................ Kết quả: □ Zi ka □ Dengue □ Chikungunya □ Vi rút Arbo khác (ghi rõ …………………………………… ) Cán b ộ xét nghiệm ... ......n gày …… tháng …… n ă m… ….. Trưởng ph ò ng xét nghiệm Mẫu 4 Tên Viện VSDT/Pasteur:…………………….. Tên khoa/phòng:……………………………… CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM Độc lập - Tự do - Hạnh phúc --------------- N gày ….. tháng …. năm 20 …. K í nh g ử i: ………………………………. K Ế T QUẢ XÉT NGHIỆM BỆNH NHÂN SXHD/ ZIKA/ CHIKUNGUNYA Từ ngày ……………Đến………….. STT Mã số bệnh nhân Họ và tên Tuổi Gi ớ i Địa chỉ nơi ở (số nhà, tên đường, tổ, ấp, xã, huyện, tỉnh) N ơ i gửi mẫu Ngày khởi bệnh Ngày, giờ lấy mẫu Ngày nhận mẫu Ngày xét nghi ệm K ế t qu ả x é t n ghiệ m Ghi chú 1 2 3 4 5 6 7 Người thực hiện xét nghiệm (k ý, ghi r õ h ọ tê n) Phụ t rách ph ò ng xét nghiệm (k ý, ghi r õ h ọ tê n) Mẫu 5 Tên đơ n vị …………………………… S Ổ GIAO NHẬN Bệnh phẩm, Phiếu điều tra trườ n g h ợ p bệnh N Ă M ………. Mẫu 5 Số th ứ t ự t uần Thời gia n thực hiện Ngày giao - nh ậ n Số lư ợ ng bệnh p hẩm Số p hiếu điều tra (Mẫu 1) Chữ k ý và tên người giao Chữ ký v à t ê n n gư ờ i n h ận Ghi chú Từ …………………… Đ ế n …………………. Từ …………………… Đ ế n …………………. Từ …………………… Đ ế n …………………. Từ …………………… Đ ế n …………………. Mẫu 6 Cơ quan chủ quản………………….. Đơn vị báo cáo……………………… PHIẾU ĐIỀU TRA GIÁM SÁT MUỖI Ấp/Khu phố:____________ Phường/xã: ___________Quận/huyện________________ Ngày điều tra________/___________/_____________Người điều tra:__________________ S T T Địa điểm gi á m sát T ổ ng số Muỗi b ắ t đ ược Aedes a egypti Aedes albop ic tus Cul e x fatigans L oại muỗi khác Nh à có mu ỗ i Aedes Ghi chú Cái Đực C á i Đực Cái Đ ự c C á i Đ ực 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 Ng ười làm báo cáo Ngày ... tháng ... n ă m 201 ... Lãnh đ ạo đơn vị Mẫu 7 Cơ quan chủ quản………………….. Đơn vị báo cáo……………………… PHIẾU KHẢO SÁT LĂNG QUĂNG TẠI Ổ DỊCH - Địa điểm khảo sát: Tổ……………. Ấp ………………….Xã/Phường ………………………….Huyện/Thị xã………………………. - Ngày khảo sát: ……………………………………………..Người khảo sát…………………………………………………. S ố TT Tên chủ hộ Dụng cụ chứa nước Đồ vật linh tinh Đồ vật phế thải Có LQ Ghi ch ú Lu Khạp Hồ Phuy Thùng xô, chậu nhựa Khác Chân… . Bình bông Máng gia súc Khác Gáo dừa Lon, hũ Mảnh lu bể Lốp xe cũ Khác Ng ười làm báo cáo Ngày ... tháng ... n ă m 201 ... Lãnh đ ạo đơn vị Mẫu 8 VIỆN………… Khoa………. PXN………… CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM Độc lập - Tự do - Hạnh phúc --------------- PHIẾU TRẢ LỜI KẾT QUẢ XÉT NGHIỆM VIRÚT DENGUE/ZIKA/CHIKUNGUNYA TRÊN MUỖI AEDES Kính gửi: ………………………………………………………………………………… K ỹ thuật xét nghiệm: ………………………………………………. Đơn vị gửi mẫu: ………………………………………………… STT Mã số m ẫu Địa điểm thu mẫu Số lượng muỗi Ngày PXN nhận mẫu Ngày làm XN K ế t quả xét nghiệm D e nv Zika C h ikv 1 2 Ng ư ời thực hiện xét nghiệm ……… , ngày.... tháng... n ă m... Trưởng khoa Mẫu 9 Đơn vị chủ quản: Tỉnh/thành phố: Quận/huyện: BÁO CÁO KẾT QUẢ ĐIỀU TRA VÉC TƠ TẠI Ổ DỊCH Tháng……năm……… STT Địa phương Điểm giám sát Số hộ điều t ra Aedes aegypti Aedes al bo pictu s Chỉ s ố Br ete au Chỉ số nhà có b ọ gậy Tỷ lệ % DCCN có bọ gậy Chỉ s ố m ậ t độ mu ỗ i Ch ỉ s ố nhà c ó mu ỗ i Chi s ố Br e teau Chỉ s ố nh à có bọ gậy T ỷ lệ % DCCN c ó b ọ g ậ y Ch ỉ số mật độ muỗi Chỉ số nh à có mu ỗ i 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 1 2 3 4 5 Người làm báo cáo (Ký, ghi rõ họ tên) Ngày tháng năm Lãnh đạo đơn vị (Ký và đóng dấu) Mẫu 10 Tên đơn vị ……………. SỔ GIAO NHẬN Bệnh phẩm mẫu muỗi AEDES NĂM….. Mẫu 10 T ên đơn vị …………………. S Ổ GIAO NH Ậ N M Ẫ U MU Ỗ I AEDES STT Ngày gửi N ơ i gửi Mã hóa của mẫu Ngư ờ i gửi (c á n bộ Trung t âm Y tế d ự ph ò ng tỉnh/ Trung t â m Y tế huyện) Người giao (nhân viên bưu điện / vận chuy ể n hàng) Người nhận (cán bộ Khoa Côn trùng của Viện …………. ) H ọ và tên — Ký nhận S ố đ iện thoại H ọ và t ê n- K ý nhận Số đ iện thoại Họ và tê n - Ký nh ậ n S ố điện thoại 1 2 3 PHỤ LỤC 2 HƯỚNG DẪN THU THẬP, BẢO QUẢN VÀ VẬN CHUYỂN MẪU BỆNH PHẨM A. M ẫ u huyết than h 1. M ẫ u bệnh ph ẩm Bệnh phẩm x é t nghiệm vi rút Dengue/ Zika/ Chi k ungunya phải đ ược thu thập bở i các nh â n viên y tế. B ệ nh phẩm thu thập từ m ẫ u máu sau khi l ấ y vào ố ng đựng m ẫu c ầ n phải ly tâm tách huyết thanh trước khi chuyển đến phòng xét nghiệm c ủ a Viện VSDT , Pasteur để tránh tán huyết (tan máu). 2. Phương pháp thu thập mẫu bệnh phẩm 2.1. Chuẩn bị dụng cụ - Bông vô trùng; - Cồn 70° hoặc cồn I ốt; - Bộ d ụ ng cụ l ấ y máu b ằ ng ố ng hút chân không (ống chân không có chứa gel thể tích 5ml, kim 2 đầu c ỡ 22G, giá đ ỡ kim); - Dây garô; - Găng tay dùng một lần; - Khẩu trang y tế; - Giá để ố ng nghiệm; - Pipp e t nhựa vô tr ù ng dùng 1 l ầ n hoặc đ ầ u côn (t í p) c ó lọc (không c ó A DNase/ARNase); - Ống c y o t ube loại 2ml (không có ADNase/ARNas e ); - Phích tích lạnh /t hùng x ố p gi ữ lạnh và túi tích lạnh (ic e -pack )/ đ á kh ô; - Nh ã n dán ố ng nghiệm; - Bút mực không phai; - Hộp dựng các vật sắc nhọn và rác thải Y tế. 2.2. L ấ y mẫu máu - Kiểm tra , đối chiếu tên người bệnh, mã số trên phi ếu và trên ố ng nghiệm; - Đ iền đ ầ y đ ủ thông tin của người bệnh (họ , tên m ã s ố , tuổi) và ngày lấy m ẫu trên ố ng đựng mẫu; - Rửa tay (hoặc s át trùng nhanh bằng dung dịch sát khuẩn) và đ i g ă ng t ay không có bột (trường hợp kh ô ng có g ă ng tay kh ô ng bột c ó thể dùng găng tay thư ờ ng nhưng phải rửa sạch bột trước khi lấy máu cho bệnh nhân). Lưu ý: thay găng tay sau khi l ấ y máu đ ể tránh nhi ễ m chéo. 2.3. Tiến hành lấy máu - Xác định vị tr í l ấ y máu (tĩnh mạch) và ga rô cách vị tr í lấy máu 5 cm về phía trên; - Sát tr ù ng vị trí lấy máu b ằ ng cồn 70 o và đ ể khô 30 giây; - Đưa kim vào t ĩnh mạch lấy 3 - 4 ml máu cho vào ống nghiệm. Có t h ể dùng b ơ m k i m t iêm loại 5ml (đầu kim c ỡ 21G - 23G ) để lấy máu hoặc dù ng bộ dụng cụ lấy máu với ố ng hút ch â n không (vacutainer). N ế u dùng b ơ m kim tiêm để lấy máu, tháo đ ầ u kim ra b ằ ng dụng cụ chuyên biệt, để bơm ti ê m ch ế ch với th à nh ố ng nghi ệ m và bơm từ từ cho máu ch ả y theo thành ố ng nghiệm tránh làm v ỡ hồn g cầu. - Thá o bỏ đầu kim vào hộp đựng các vật s ắ c nhọn và bơm tiêm hoặc gi á đ ỡ ống lấy m á u bẩn vào hộp đ ựng rác thải Y tế; - Đặt mi ế ng gạc/ b ô ng v ô trùng vào vị trí vừa rút kim ra; - Đ ể ố ng máu ở nhiệt độ phòng (18-25°C) trong vòng 30-40 phút đ ể cho máu đ ô ng lại sau đó giữ ở nhiệt độ 4-8°C tro ng vòng 4-6 giờ đ ể ly tám tá ch huy ế t thanh. Lưu ý: Chỉ bảo qu ả n ố ng m á u ở nhiệt độ 4-8°C sau khi m á u đ ã đ ô ng ở nhiệt độ ph ò ng để tránh t á n huyết, mẫu m á u bị t á n huyết s ẽ không được ch ấ p nh ậ n v à phải loại b ỏ trước khi ly tâm tách huyết thanh. Đối với các điểm lấy mẫu tro ng cùng địa bàn với Viện VSDT, Pasteur thì chuyển mẫu máu toàn phần đến Phòng xét nghiệm c ủ a Viện VSDT, Pasteur trong vòng 4-6 giờ đ ể tách huyết thanh. Các mẫu máu c ầ n bảo quản ở nhiệt đ ộ 4-8°C trong suốt quá trình vận chuy ể n. Đối với các điểm lấy m á u không cùng địa b à n v ớ i các Viện VSDT, Pasteur th ì c ầ n phải tách huyết thanh ngay tại điểm lấy m ẫu hoặc gửi m ẫu máu về TTYT D P tỉnh, thành phố trong vòng 4-6 giờ (bảo qu ả n ở nhiệt độ 4-8°C trong su ố t qu á trình vận chuyển) sau khi lấy m ẫu. * Hướng dẫn tách huy ế t thanh từ mẫu m á u toàn phần: - Xếp các ố ng mẫu v à o máy ly tâm, nếu các ố ng chưa thăng b ằ ng th ì c ầ n đặt một ố ng nghiệm có chứa nước có thể tích tương đương vào m á y ly tâm đ ể đ ảm bảo th ă ng bằ ng trước khi quay ly tâm. - Ly t â m ống máu với t ốc độ 2.500 - 3.000 vòng/ phút trong 10 phút ở nhiệt độ phòng (18-25°C). - D ùng ố ng hút nhựa (dùng một lần) hoặc i đầu côn có lọc đ ể hút toàn bộ huyết thanh của t ừng ống mẫu sau khi ly tâm vào ố ng cryotube đ ã có dán m ã s ố tương ứng. Th ể tích t ố i thi ể u sau khi tách là 1 , 5 ml huy ế t thanh. Lưu ý : thay pipette hoặc đ ầ u côn sau m ỗ i l ầ n hút huy ế t thanh của một ống m ẫu bệnh phẩm. 3. B ả o qu ả n và đóng gói mẫu bệnh ph ẩ m 3.1. Bảo qu ả n - Các m ẫu huy ết thanh cần được b ả o quản ở nhiệt độ 4-8°C trong vòng 72 giờ kể t ừ khi tách huyết thanh cho đến khi chuy ể n t ớ i phòng x é t nghiệm của các Viện VSDT, Pasteur. Lưu ý: Nếu Mẫu huyết thanh không được vận chuyển đến ph ò ng x ét nghiệm của các Viện VSDT, Pasteur trong vòng 72 giờ k ể từ khi tách huy ế t thanh, các m ẫ u hu y ết thanh cần phải được b ả o quản trong t ủ lạnh âm 20°C (-20°C) và sau đ ó phải được b ả o quản đông trong quá trình vận chuy ể n đến phòng xét nghiệm của Viện VSDT , Past eu r . 3.2 Đóng gói - Mẫu máu/ huyết thanh được đ ó ng g ó i theo ngu yê n t ắ c 3 lớp được quy định theo tiêu chuẩn của Bộ Y tế tại Th ô ng tư số 43/2011/TT-BYT ngày 05/12/2011 quy định chế độ quản lý mẫu bệnh phẩm bệnh truyền nhiễm. - Đặt Mẫu bệnh ph ẩ m trong túi chống thấm/ túi nylon chuyên dụ n g và đóng k í n theo quy định. - Đặt túi chống th ấ m chuyên dụng c ó ch ứ a ố ng đựng m ẫu bệnh phẩm vào thùng xốp hoặc th ù ng đ ựng mẫu chuyên dụng. - Bổ sung đủ túi /b ì nh tích l ạ nh hoặc đá khô (t ố t nh ấ t là đá khô đối với mẫu huyết thanh đã đông băng) vào trong ph í ch/thùng đựng m ẫu để mẫu được b ả o quản ở nhiệt độ 4-8°C đố i với mẫu máu toàn phần (hoặc -20°C đối với mẫu huyết thanh đông băng) trong su ố t quá trì nh vận chuyển m ẫu (trong trường hợp dùng đá khô t hì lớp đ ó ng gói ngo à i c ũ ng c ầ n c ó thông k hí ; nếu sử dụng b ì nh tích lạnh th ì phải đặt b ì nh tích lạnh trong tủ lạnh âm sâu -20°C hoặc thấp h ơn trước khi sử dụng). - Phiếu điều tr a và phi ế u yêu c ầ u xét nghiệm được đặt trong t ú i ch ố ng thấm / túi nylon khác (không đ ể chung phiếu với mẫu huyết thanh/ m ẫ u máu) v à g ử i kèm cùng m ẫ u bệnh ph ẩ m đến các Viện VSDT , Pasteur. - Ghi rõ thông tin cơ s ở gửi m ẫu và s ố điện thoại liên hệ trong tr ường hợp khẩn c ấ p bên ngo à i của hộp đ ựng mẫu bệnh ph ẩ m. 4. Vận chuyển mẫu bệnh phẩm 4.1. Vận chuyển mẫu - Hàng tuần, bệnh viện giám sát trọng điểm hoặc Trung tâm Y tế dự ph ò ng tỉ nh, th à nh phố sẽ chủ động vận chuyển mẫu bệnh ph ẩ m tới Viện VSDT, Pasteur tùy theo công tác tổ chức thực hiện của địa phương. - Mẫu bệnh ph ẩm phải được bảo qu ả n t ại nhiệt độ từ 4-8°C đối với mẫu máu toàn phần hoặc mẫu huyết thanh không đ ô ng băng (hoặc tại -20°C n ế u là m ẫ u huyết thanh đ ã đông b ă ng) trong suốt qu á tr ì nh vận chuyển và tránh r ã đô ng nhiều lần s ẽ làm giảm ch ấ t lượ n g bệnh ph ẩ m. - Phiếu yêu cầu xét nghiệm (mẫu 3, phụ lục 1) và phiếu điều tra trường hợp bệnh (mẫu 1, phụ lục 1 ) sẽ được gửi kèm với mẫu bệnh ph ẩ m. - Các cơ sở g ử i m ẫu cần thông báo ngay cho phòng xét nghiệm khoảng thời gian dự kiến phòng x é t nghiệm s ẽ nhận đ ược bệnh ph ẩ m để cán bộ ph ò ng x é t nghiệm có th ể chuẩn bị cho việc nh ậ n m ẫ u. - Lựa chọn các phương tiện/ h ì nh thức v ậ n chuyển để đảm bảo thời gian vận chuy ể n ng ắ n nh ấ t, tro ng khi vẫn phải đảm bảo điều kiện b ả o quản m ẫu trong su ố t quá trì nh vận chuy ể n. 4.2. Nhận mẫu Khi bệnh phẩm và phi ế u y ê u c ầ u xét nghiệm (Mẫu 3, phụ lục 1) được chuyển đ ế n phòng x é t nghiệm của Viện VSDT, Pasteur, bên giao và b ê n nhận ph ả i ký xác nhận vào S ổ giao nhận bệnh phẩm (mẫu 6 , phụ lục 1 ). Các mẫu bệnh phẩm sẽ không được chấp nhận nếu có một trong các vấn đề sau: - Bệnh phẩm được lấy không đúng theo tiêu chí thu thập mẫu hoặc thiếu thông tin của ti ê u ch í thu thập m ẫu trên phi ế u yêu c ầ u xét nghiệm; - C ó hiện tượn g rò r ỉ bệnh phẩm; - Không đ ủ lượng bệnh phẩm y ê u cầu; - Loại bệnh ph ẩ m không phù h ợ p; - Nhiệt độ của phích lạnh/ thùng đ ựng mẫu không đáp ứng yêu cầu hoặc không đ ược duy trì; - Bệnh ph ẩ m (mẫu máu toàn phần hoặc m ẫu huyết thanh không đông b ă ng) được bảo quản ở nhiệt độ 4-8 0 C và chuyển đ ế n phòng xét nghiệm của các Viện VSDT, Pasteur quá thời gian quy định (hơn 4-6 giờ sau k ể t ừ khi lấy mẫu đ ố i với máu t oàn phần và hơn 72 giờ đối với mẫu huyết thanh không đông băng kể từ khi tách huyết thanh). - Thông tin của bệnh nhân (tên, m ã số bệnh nhân, tuổi...) ho ặ c/và thời gian thu thập mẫu tr ê n ống đựng mẫu bị mất hoặc không trùng với phiếu yêu c ầ u xét nghiệm . L ưu ý : - Các mẫu bệnh ph ẩ m bị từ ch ố i xét nghiệm phải được giữ tại phòng xét nghiệm của các Viện VSDT , Pasteur khu vực theo quy định của từng phòng xét nghiệm. - Mẫu huy ết thanh dạng đông b ă ng sau khi nhận chưa thực hiện xét nghiệm ngay thì PXN c ầ n b ả o qu ả n ở - 7 0 o C cho đến khi tiến hành xét nghiệm. B. Mẫu muỗi 1. Chu ẩ n bị dụng cụ/thiế t bị cần thiết: - Máy hút muỗi - Đ è n pin - Ố ng nghiệm - Tube eppendorf 1,5 ml - Băng keo v ả i - Bút viết - Kính lúp - B ă ng định loại muỗi - T ủ lạnh - Thùng xốp - Bình/t ú i tích lạnh. 2. Các bước thực hiệ n : - Muỗi được b ắ t b ằ ng máy hút muỗi cầm tay hoặc m á y hút muỗi đeo vai, vợt muỗi. - Muỗi đ ược thu gi ữ tron g các ống nghiệm c ó nút b ô ng. Muỗi phải còn s ố n g và được làm ng ấ t b ằ ng cách đ ể vào tủ mát 4°C trong khoảng 5-10 phút. - Sau khi mu ỗ i ng ấ t, tiến hành định loại muỗ i. Thu nhận tất c ả c á th ể đực và cái của Ae.aegypty và Ae.albopictus t ạ i ổ dịch SX H D/ Zika/ Chi kun g un ya. - Muỗi Aedes được phân vào từng tube ri ê ng biệt theo loài và theo giới tính. Mỗi điểm g i á m sát ổ dịch sẽ có nhiều nh ất 4 tube eppendor f chứa muỗi Aedes khác nhau g ử i v ề các Viện VSDT, Pasteur: + Tube chứa muỗi c á i Ae.aegypty + Tube chứa muỗi c á i Ae.albopictus + Tube chứa muỗi đực Ae.aegypty + Tube ch ứ a muỗi đ ực A e .a l bopic t us - Những muỗi cái Aedes no máu sẽ đ ược nuôi tiêu m á u theo các bước sau: + Thả muỗi cái Aedes no máu vào h ủ nh ự a trong c ó đục các lỗ nhỏ trên n ắ p đ ể muỗi h ô h ấ p. Dùng bông gòn thấm nước đường (saccarose) 10% cho vào 1 l ỗ phía trên nắ p. + Quan sát bụng muỗi cái Aedes sau khoảng thời gian 2-3 ngày, khi không còn máu. + Sau đó muỗi được làm ng ấ t và cho chung vào tube eppendorf của nh ó m muỗi c ái Aedes đã tiêu máu. - Mã h ó a mẫu thu đ ược từ giám s á t điều tra ổ dịch: + Thứ t ự mã h ó a: Tỉnh/ Huy ệ n/ loại ổ dịch/ s ố thứ tự OD/ năm/ loài muỗi- giới t í nh. + V í dụ: m ã hóa ghi vắn tắt trên tube eppendorf như sau: “ VL/MT/SXH/OD20/201 7/ Ae đ ực” sẽ được hiểu: “Tỉnh Vĩnh Long/ Huyện Mang Thít/ ổ dịch sốt xuất huyết/ Ổ d ịch thứ 20/ năm 2017/ Ae.aegypti đực ” . - Cho các tube eppendor f chứa muỗi Aedes vào t ủ đ ô ng 0°C chờ ngày vận chuyển mẫu về các Viện VSDT, Pasteur để làm xét nghiệm t ì m vi rút Dengue/ Zika/ Chikungunya trên muỗi. - Sau khi thu thập, mẫu muỗi phải được vận chuyển về các Viện VSDT, Pasteur trong v ò ng 1 tuần. - Tron g quá trình vận chuy ể n m ẫu, các tube eppendorf ch ứ a muỗi Aedes được cho vào lớp t ú i nilong và được cho vào thùng xốp chứa đá gel lạnh. - Cả nơi gửi và nơi nhận mẫu muỗi đều ph ả i có sổ ký khi giao nhận mẫu muỗi ( m ẫu 10, phụ lục 1). - Khi vận chuyển mẫu muỗi đến các Viện VSDT, Pasteur, liên hệ nhân viên khoa côn trùng để k ý vào s ổ giao nhận nh ậ n mẫu muỗi và cho mẫu vào tủ -7 0 o C trong khi chờ xét nghiệm. PHỤ LỤC 3 HƯỚNG DẪN LƯU TRỮ, XÉT NGHIỆM BỆNH PHẨM 1. L ưu trữ mẫu bệnh phẩm - Các dụng cụ dùng đ ể vận chuyển, bảo quản m ẫu cần tuân thủ nguyên t ắ c v ô tr ù ng của thực hành vi sinh t ố t. - Trường hợp phòng xét nghiệm của Viện khu vực không tiến hành xét nghiệm mẫu bệnh phẩm trong vòng 72 giờ sau khi nhận m ẫu th ì bảo quản mẫu ở t ủ ấ m 70°C (-70°C) hoặc thấp hơn. - Các m ẫu bệnh phẩm sau khi tách chiết vật liệu di truyền ph ả i đ ược b ả o qu ả n tro ng t ủ -70°C hoặc thấp hơn tại Vi ệ n khu vực. - T ấ t c ả các bệnh ph ẩ m cần được bảo quản ở t ủ -70°C hoặc th ấ p hơn trong vòng ít nhất 1 n ă m sau khi làm x é t nghiệm. Sau đó nếu hủy m ẫu thì phải tuân theo quy tr ì nh hủy m ẫu và lưu hồ sơ. 2. Quy trình xét nghiệm Trioplex rRT-PCR 2. 1 . K ỹ thuật xét nghiệm Kỹ thuật xét nghiệm Trioplex rRT-PCR cần được thực hiện bởi các nhân viên xét nghiệm có đủ năng lực và thành thạo tro ng việc thực hiện k ỹ thuật real-time RT-PCR và đã qua tập huấn về k ỹ thuật này. Phòng xét nghiệm cần tuân thủ nghi ê m ngặt quy tr ì nh và không được thay đổi bất kỳ các bước nêu trong quy tr ì nh và theo sơ đ ồ quy tr ì nh sau: Quy trình xét nghiệm 2.2. Biện giải kết quả xét nghiệm Z I KV DENV CH I KV RP K ế t qu ả K ế t lu ậ n Hành động - - - + Âm tính Không ph át hiện vật liệu di truyền của vi rút Zika, Dengue , Chikungunya b ằ ng kỹ thuật rRT-PCR - - - - Không xác định Không xác đ ị nh sự có m ặ t ARN c ủa vi rút Zika bằng kỹ thuật rRT-PCR. Sự không xác định đ ư ợc này có thể xảy ra do lượng m ẫ u không đủ . T ách chi ế t lại và chạy lại rR T -PCR. Nếu xét n g hiệm lại không giải quy ết được , kết qu ả không xác định đối với m ẫu huyết thanh, lấy lại mẫu huyết thanh t ừ bệnh nhân . - + - +/- Dương tí nh DENTV , âm t í nh ZIKV , C HI KV Ph át hiện ARN của vi r ú t Dengue b ằ ng kỹ thuật r RT -PC R . Kh ô ng phá t hi ện ARN của vi rú t Zik a v à Chikungunya - - + +/- Dương tí nh CHIKV, âm tính Z I KV , DENV Phát hiện ARN c ủa vi rú t Chikunguny a b ằ ng k ỹ thuật rRT-PCR. Kh ô ng ph át hiện ARN của vi rút Zika v à Dengue. + - - +/- Dương tí nh Z I KV, â m tí nh DEN V , C HIK V Phát hiện ARN của vi rút Zika b ằ ng kỹ thuật rRT-PCR. Không ph át hiệu ARN c ủ a vi rút Dengue và Chikungunya. - + + +/- Dương t ính D E NV, CHIKV , â m t ín h ZIKV Phát hiện ARN của vi rút Dengue và Chikungunya b ằ ng kỹ thuật rRT- PCR. Không ph át hi ệ n ARN của vi rút Zika. + + - +/- Dương t í nh Z I KV , DENV, âm tí nh CH I KV Phá t hi ệ n ARN c ủa vi rút Zika v à Dengue b ằng k ỹ thuật rRT-PCR. Không phát hiện ARN của vi r út Chikungunya. + - + +/- Dương tính ZI KV , CH I KV, â m t í nh DEKV Phát hiện ARN c ủ a vi rút Zika và Chikungunya b ằ ng kỹ thuật rRT- PCR. Không phát hiện ARN của v i r út Dengue. + + + +/- Dương t í nh Z I KV , DENV , CH I KV Ph á t hiện ARN của vi rút Zika và Dengue và Chikun g unya b ằ ng k ỹ thuật rRT-PCR. PHỤ LỤC 4: SƠ ĐỒ QUY TRÌNH GIÁM SÁT DENGUE/ZIKA/CHIKUNGUNYA