TCVN11244-5:2015

Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 11244-5:2015 (ISO 15614-5:2004) về Đặc tính kỹ thuật và chấp nhận các quy trình hàn vật liệu kim loại - Thử quy trình hàn - Phần 5: Hàn hồ quang titan, zirconi và các hợp kim của chúng TIÊU CHUẨN QUỐC GIA TCVN 11244-5:2015 ISO 15614-5:2004 ĐẶC TÍNH KỸ THUẬT VÀ CHẤP NHẬN CÁC QUY TRÌNH HÀN VẬT LIỆU KIM LOẠI - THỬ QUY TRÌNH HÀN - PHẦN 5: HÀN HỒ QUANG TITAN, ZIRCONI VÀ CÁC HỢP KIM CỦA CHÚNG Speci f ication and quali f ication of w elding procedures for metall i c mater i als - W elding procedure test - Part 5: Arc welding of titanium, z irconium and their alloys Lời nói đầu TCVN 11244-5:2015 hoàn toàn tương đương với ISO 15614-5:2004. TCVN 11244-5:2015 do Ban kỹ thuật tiêu chuẩn quốc gia TCVN/TC 44 Quá trình hàn biên soạn, Tổng cục Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng đề nghị, Bộ Khoa học và Công nghệ công bố. Bộ TCVN 11244 (ISO 15614) Đặc tính kỹ thuật và chấp nhận các quy trình hàn vật liệu kim loại - Thử quy trình hàn bao gồm các phần sau: - TCVN 11224-1:2015 (ISO 15614-1:2004) Phần 1: Hàn hồ quang và hàn khí thép, hàn hồ quang niken và hợp kim niken; - TCVN 11244-2:2015 (ISO 15614-2:2005) Phần 2: Hàn hồ quang nhôm và hợp kim nhôm; - TCVN 11244-3:2015 (ISO 15614-3:2008) Phần 3: Hàn nóng chảy gang không hợp kim và gang hợp kim th ấ p; - TCVN 11244-4:2015 (ISO 15614-4:2005) Phần 4: Hàn hoàn thiện c á c vật nhôm đúc; - TCVN 11244-5:2015 (ISO 15614-5:2004) Phần 5: Hàn hồ quang titan, zirconi và các hợp kim của chúng; - TCVN 11244-6:2015 (ISO 15614-6:2006) Phần 6: Hàn hồ quang và hàn kh í đồng và hợp kim đồng; - TCVN 11244-7:2015 (ISO 15614-7:2007) Phần 7: Hàn đắp; - TCVN 11244-8:2015 (ISO 15614-8:2002) Phần 8: Hàn ống trong li ê n kết hàn tấm-ống; - TCVN 11244-10:2015 (ISO 15614-10:2005) Phần 10: Hàn khô á p suất cao; - TCVN 11244-11:2015 (ISO 15614-11:2002) Ph ầ n 11: Hàn chùm tia điện t ử và hàn chùm tia laze. Bộ ISO 15614 Specification and qualification of w elding procedures for metallic materials - W elding procedure test còn c ó các phần sau: - ISO 15614-12:2014 Part 12: Spot, seam and pro j ection welding; - ISO 15614-13:2012 Part 13: Upset (resistance butt) and flash welding; - ISO 15614-14:2013 Part 14: Laser-arc hybrid w elding o f steels, nickel and nickel alloys. ĐẶC TÍNH KỸ THUẬT VÀ CHẤP NHẬN CÁC QUY TRÌNH HÀN VẬT LIỆU KIM LOẠI - THỬ QUY TRÌNH HÀN - PHẦN 5: HÀN HỒ QUANG TITAN, ZIRCONI VÀ CÁC HỢP KIM CỦA CHÚNG Speci f ication and quali f ication of w elding procedures for metall i c mater i als - W elding procedure test - Part 5: Arc welding of titanium, z irconium and their alloys 1. Phạm vi áp dụng Tiêu chuẩn này là một trong các tiêu chuẩn được nêu trong TCVN 8985:2011 (ISO 15607:2003), Phụ lục A. Tiêu chuẩn này quy định phương pháp chấp nhận đặc tính kỹ thuật của quy trình hàn sơ bộ bằng các phép thử quy trình hàn. Tiêu chuẩn này quy định các điều kiện để thực hiện các phép thử quy trình hàn và phạm vi chấp nhận cho các quy trình hàn đối với tất cả các hoạt động hàn trong phạm vi các tham số được liệt k ê trong Điều 8. Phải thực hiện các phép thử phù hợp với tiêu chuẩn này. Có thể cần đến các phép thử bổ sung theo yêu cầu của các tiêu chuẩn áp dụng. Tiêu chuẩn này áp dụng cho hàn hồ quang đối với titan, zirconi và các hợp kim của chúng trong tất cả các dạng sản phẩm. Hàn hồ quang được thực hiện cho các quá trình hàn sau phù hợp với TCVN 8524 (ISO 4063). 131 - Hàn hồ quang điện cực nóng chảy trong môi trường khí trơ, hàn MIG; 141 - Hàn hồ quang trong môi trường khí trơ với điện cực vonfram, hàn TIG; 15 - Hàn hồ quang plasma. Có thể áp dụng các nguyên tắc của tiêu chuẩn này cho các quá trình hàn nóng chảy khác. 2. Tài liệu viện dẫn Các tài liệu viện dẫn sau rất cần thiết cho áp dụng tiêu chuẩn này. Đối với các tài liệu viện dẫn có ghi năm công bố th ì áp dụng phiên bản được nêu. Đối với các tài liệu viện dẫn không ghi năm công bố th ì áp dụng phiên bản mới nhất, bao gồm cả các sửa đổi. TCVN 5401 ( ISO 5173), Thử phá hủy mối hàn trên vật liệu kim loại - Thử uốn; TCVN 6364, Hàn và các quá trình liên quan - Vị trí hàn; TCVN 6700-5 (ISO 9606-5), Kiểm tra chấp nhận thợ hàn - Hàn nóng chảy - Phần 5: Titan v à các hợp kim titan, z irconi và các h ợ p kim z irconi; TCVN 7472:2005 (ISO 5817:2003) Hàn - Các liên kết hàn nóng chảy ở thép, niken, titan và c á c hợp kim của chúng (trừ hàn chùm tia) - Mức chất lượng đối với khuyết tật ; TCVN 7507 (EN 970), Kiểm tra không phá hủy các m ố i hàn nóng chảy - Kiểm tra bằng mắt; TCVN 8310 (ISO 4136), Thử phá hủy mối hàn trên vật liệu kim loại - Thử kéo ngang; TCVN 8985:2011 (ISO 15607:2003), Đặc tính kỹ thuật v à chấp nhận các quy trình hàn vật liệu kim loại - Quy tắc chung); TCVN 8986-1:2011 (ISO 15609-1:2004), Đặc t í nh kỹ thuật và sự chấp nhận các quy trình hàn kim loại - Đặc tính kỹ thuật của quy trình hàn - Phần 1: Hàn hồ quang; ISO 14175, Welding consumables - Shielding gases for arc welding and cutting (Vật liệu hàn - Khí bảo vệ dùng cho hàn và cắt hồ quang); ISO 3452-1, Non-destruct iv e testing - Penetrant testing - Part 1: General pr i nciples (Thử không phá hủy - Thử thẩm thấu - Phần 1: Nguyên lý chung); ISO 17639, Dest ru ctive tests of welds in metallic materials - Macroscopic and mioroscopic examination of welds (Thử phá hủy cá c mối hàn trong vật liệu cơ bản - Ki ể m tra tổ chức thô đại và tế vi các mối hàn); ISO 14732, Welding personnel - Approval testing of we l ding operators for fusion welding and resistance weld setters for fully mechanized and automatic welding of metallic materials (Nh â n sự hàn - Kiểm tra chấp nhận các thợ hàn m á y cho hàn nóng chảy và các thợ cài đặt hàn điện trở cho hàn cơ kh í hóa và hàn tự động hoàn toàn các vật liệu kim loại); ISO 17636, Non-destructive testing of welds - Radiographic testing of f usion welded j oint (Thử không phá hủy c á c mối hàn - Thử bằng chụp ả nh tia bức xạ các mối hàn nóng chảy); ISO/TR 15608, Welding - Guidelines for a metallic mater i al grouping system (Hàn - Nguyên tắc chỉ đạo cho hệ thống phân nhóm vật liệu kim loại); ISO 15613, Speci f ication and quali fi cation of wel d ing procedures for metallic materials - Qualif i catio n based on pre-production w eld i ng test (Đặc t í nh kỹ thuật và chấp nhận các quy trình hàn vật liệu kim loại - chấp nhận dựa trên thử hàn trước khi sản xuất). 3. Thuật ngữ và định nghĩa Tiêu chuẩn n à y áp dụng các thuật ngữ và định nghĩa được cho trong TCVN 8985 (ISO 15607 ) . 4. Đặc tính kỹ thuật của quy trình hàn sơ bộ (pWPS) Phải chuẩn bị đặc tính kỹ thuật của quy trình hàn sơ bộ (pWPS) phù hợp với TCVN 8986-1 (ISO 15609-1). 5. Thử quy trình hàn Hàn và thử các phôi hàn phù hợp với các Điều 6 và 7. Thợ hàn tay hoặc thợ hàn máy thực hiện việc thử quy trình hàn phù hợp với tiêu chuẩn này được chấp nhận đối với phạm vi chấp nhận thích hợp theo TCVN 6700-5 (ISO 9606-5) hoặc ISO 14732 với điều kiện là đáp ứng các yêu cầu thử nghiệm c ó liên quan. 6. Phôi hàn 6.1. Quy định chung Mối nối hàn được chế tạo bằng quy trình hàn sẽ sử dụng trong sản xuất phải được thể hiện bằng phôi hàn hoặc các phôi hàn như đã quy định trong 6.2. Khi các yêu cầu về hình học c ủ a mối n ố i/sản phẩm không tương ứng với các phôi hàn tiêu chuẩn như đã chỉ ra trong tiêu chuẩn này, cần phải sử dụng ISO 15613. 6.2. Hình dạng và kích thước của phôi hàn 6.2.1. Yêu cầu chung Chiều dài hoặc số l ượ ng các phôi hàn phải đủ để cho phép thực hiện tất cả các thử nghiệm được yêu cầu. Có thể chuẩn bị các phôi hàn bổ sung hoặc các phôi hàn d à i hơn c ỡ kích thước tối thiểu để cho phép thử thêm và/hoặc thử lại các mẫu thử (xem 7.7). Đối với tất cả các phôi hàn trừ các mối nối hàn nhánh (xem H ì nh 4) và các mối hàn góc ( xem H ì nh 8), chiều dày của vật liệu, Z, phải như nhau đối với cả hai các tấm/ống được hàn. Phải lựa chọn chiều dày vật liệu và/hoặc đường k í nh ngo à i của ống của các phôi hàn phù hợp với 8.3.2.1 đến 8 3.2.4. Hình dạng và các kích thước nhỏ nhất của phôi hàn phải như sau: 6.2.2. Mối nối hàn giáp mép th ấ u hoàn toàn trên các t ấ m Phải chuẩn bị phôi hàn phù hợp với Hình 1. 6.2.3. Mối nối hàn giáp mép thấu hoàn toàn trên các ống Phải chuẩn bị phôi hàn phù hợp với Hình 2. CHÚ THÍCH: Từ "ống" đứng một m ì nh hoặc trong tổ hợp từ được sử dụng theo nghĩa "ống" hoặc "đoạn rỗng". 6.2.4. Mối nối hàn T Phải chuẩn b ị phôi hàn phù hợp với H ì nh 3. C ó thể sử dụng phôi hàn này cho các mối hàn giáp mép hoặc mối hàn góc được hàn thấu hoàn toàn. 6.2.5. Mối n ố i hàn nhánh Phải chuẩn bị phôi hàn phù hợp với Hình 4. Trong sản xuất, sử dụng góc của nhánh α là nh ỏ nhất. Có thể sử dụng góc này cho các mối nối được hàn th ấ u hoàn toàn (mối nối được đặt trên hoặc đặt vào hoặc đặt xuyên qua ống) v à cho các mối hàn góc. 6.3. Hàn các phôi hàn Phải chuẩn bị và hàn các phôi hàn phù hợp với đặc tính kỹ thuật của quy trình hàn sơ bộ (pWPS) và trong các điều kiện chung của hàn trong sản x u ất mà các phôi hàn n à y là đại diện. Các v ị trí hàn và các gi ớ i hạn của góc nghiêng và xoay của phôi h à n phải phù hợp với TCVN 6364. Nếu các mối hàn đính nóng chảy trong mối nối hàn lần cu ố i thì chúng phải được đưa vào trong phôi hàn. Hàn và thử nghiệm các phôi hàn ph ả i có sự ch ứ ng kiến của người kiểm tra hoặc cơ quan kiểm tra. CHÚ DẪN 1 Chuẩn bị và đi ề u chỉnh mối nối một cách thích hợp như đã chi tiết h ó a trong đặc t í nh kỹ thuật của quy tr ì nh hàn sơ bộ (pWPS) a Giá trị nhỏ nhất là 150 mm b Giá trị nhỏ nhất là 300 mm t Chi ề u dày của vật liệu Hình 1 - Phôi hàn cho m ối nối hàn giáp mép thấu hoàn toàn trên các t ấ m CHÚ DẪN: 1 Chuẩn bị và điều chỉnh mối nối một cách thích hợp như đã chi tiết hóa trong đặc tính kỹ thuật của quy trình hàn sơ bộ (pWPS) a Giá trị nhỏ nhất là 150 mm b Đường kính ngoài của ống t Chi ề u dày của vật liệu Hình 2 - Phôi hàn cho mối nối hàn giáp mép thấu hoàn toàn trên các ống CH Ú D Ẫ N: 1 Chuẩn b ị và điều chỉnh mối nối một cách thích hợp như đ ã chi tiết hóa trong đặc t í nh kỹ thuật của quy trình hàn sơ bộ (p W PS) a Giá trị nhỏ nhất là 150 mm b Giá trị nhỏ nhất là 300 mm t Chiều dày của vật liệu H ì nh 3 - Phôi hàn cho mối nối hàn T CHÚ DẪN: 1 Chuẩn bị và điều chỉnh mối nối một c á ch t hí ch hợp như đã chi tiết hóa trong đặc tính kỹ thuật của quy tr ì nh hàn sơ bộ (pWPS) α Góc của nhánh a Giá trị nh ỏ nh ấ t là 150 mm D 1 Đường k í nh ngoài của ống chính t 1 Chiều dày vật liệu của ống ch í nh D 2 Đường k í nh ngoài của ống nhánh t 2 Chiều d ày vật liệu của ống nhánh Hình 4 - Phôi hàn cho mối nối hàn nhánh 7. Kiểm tra và thử 7.1. Mức độ thử Thử nghiệm bao gồm c ả thử không phá hủy (NDT) và thử phá hủy, các thử nghiệm này phải phù hợp với các yêu cầu của Bảng 1. Tiêu chuẩn áp dụng có thể quy đị nh các phép thử b ổ sung, ví dụ: - Thử kéo dọc mối hàn; - Thử uốn toàn bộ kim loại hàn; - Thử độ cứng; - Thử va đập; - Thử ăn mòn; - Phân tích hóa học. CHÚ THÍCH: Đối với dịch vụ riêng, các điều kiện v ề v ậ t l iệu hoặc chế tạo c ó th ể c ầ n đến thử nghiệm toàn diện hơn so với thử nghiệm được quy định trong tiêu chuẩn này để thu được nhiều thông tin và tránh lặp lại thử nghiệm quy trình hàn ở giai đoạn cuối để c ó được các dữ liệu thử b ổ sung. Bảng 1 - Kiểm tra và thử phôi hàn Phôi h à n Kiểu thử Mức độ thử Chú thích cuối bảng Mối nối hàn giáp mép thấu hoàn toàn - Hình 1 v à Hình 2 Bằng mắt Kiểm tra bằng chụp ả nh t i a bức xạ 100% 100% - Thử th ẩ m thấu 100% - Thử kéo ngang 2 mẫu thử - Thử uốn ngang 4 mẫu thử a Kiểm tra t ổ chức thô đại/tế vi 1 mẫu thử b Mối nối hàn T thấu hoàn toàn - Hình 3 M ố i nối hàn nh á nh thấu hoàn toàn - Hình 4 Bằng mắt 100% c Thử thẩm thấu Kiểm tra bằng chụp ảnh tia bức xạ Kiểm tra tổ chức thô đại/tế vi 100 % 100% c c 2 mẫu thử b và c M ố i hàn góc - H ì nh 3 và Hình 4 Bằng mắt 100% c Thử th ẩ m thấu 100 % c Kiểm tra tổ chức thô đại/tế vi 2 mẫu thử b và c a Đối với các phép thử uốn, xem 7.4.3. b Đối với kiểm tra t ổ chức tế vi, xem 7.4.4. c Các phép thử đ ã được nêu chi tiết không cung cấp th ô ng tin về cơ tính của mối nối hàn. Khi các t í nh ch ấ t này có liên quan đến ứng d ụng cũng phải có sự chấp nhận b ổ sung, v í dụ, chấp nhận mối hàn giáp mép. 7.2. Vị trí lấy các mẫu thử Phải l ấ y các mẫu thử phù hợp với các Hình 5, 6, 7 và 8. Phải lấy các mẫu thử sau khi đã thực hiện toàn bộ thử nghiệm không phá hủy (NDT) và thử nghiệm này đã đạt các tiêu ch í kiểm tra có liên quan đối với các phương pháp thử không phá hủy được sử dụng. Có thể chấp nhận các mẫu thử được l ấy từ các vùng được loại b ỏ có các khuyết tật nằm trong các giới hạn được chấp nhận đối với phương pháp NDT được sử dụng. CHÚ DẪN: 1 Phần thừa 25 mm 2 Hướng hàn 3 Vùng lấy: - 1 mẫu thử kéo - các mẫu thử uốn 4 Vùng l ấ y: - c á c mẫu thử va đ ậ p v à thử bổ sung nếu có yêu cầu 5 Vùng lấy: - 1 mẫu thử thô đại - 1 các mẫu thử uốn 6 Vùng l ấ y: - 1 mẫu thử thô đại - 1 mẫu thử độ c ứ ng CHÚ THÍCH: - H ì nh vẽ không theo t ỷ lệ. H ì nh 5 - Vị trí lấy các mẫu thử cho mối nối hàn giáp mép của các tấm CH Ú D Ẫ N: 1 Đ ỉ nh của ống c ố định 2 Vùng l ấ y: - 1 mẫu thử kéo - các mẫu thử uốn 3 Vùng lấy: - các mẫu thử bổ sung nếu có yêu cầu 4 Vùng lấy: - 1 mẫu thử kéo - các mẫu thử uốn 5 Vùng lấy: - 1 mẫu thử thô đại/tế vi CHÚ TH Í CH: - H ì nh v ẽ không theo tỷ lệ. Hình 6 - V ị trí lấy các mẫu thử cho mối hàn giáp mép của các ống CH Ú D Ẫ N: 1 Phần thừa 25 mm 2 Mẫu thử thô đại/tế vi 3 Mẫu thử thô đại/t ế vi 4 Hướng hàn Hình 7 - Vị trí lấy các mẫu thử cho mối nối hàn T CH Ú D Ẫ N: 1 Thử thô đ ạ i và thử độ cứng được l ấ y (ở vị trí A) 2 Mẫu thử thô đại ở vị trí B α Gốc của nhánh H ì nh 8 - V ị trí lấy các mẫu thử cho mối nối hàn nhánh hoặc mối hàn góc trên ống 7.3. Thử không phá hủy Phải thực hiện toàn bộ thử nghiệm không phá hủy phù hợp với 7.1 và Bảng 1 trên các phôi hàn trước k hi cắt các mẫu thử. Bất c ứ quá trình xử lý nhiệt nào sau hàn đ ã được quy định phải được hoàn thành trước khi thử không phá hủy. Tùy theo dạng hình học của mối nối, các vật liệu và yêu cầu về gia công, phải thực hiện phép thử không phá hủy (NDT) như đã yêu cầu trong Bảng 1 phù hợp với TCVN 7507 (EN 970) (kiểm tra bằng mắt), ISO 17636 (thử bằng chụp ảnh tia bức xạ), ISO 3452-1 (thử thẩm thấu). 7.4. Thử phá hủy 7.4.1. Quy định chung Mức độ thử phải theo yêu cầu trong Bảng 1. 7.4.2. Thử kéo ngang Các mẫu thử và phương ph á p thử cho thử kéo ngang đối với mối nối hàn giáp mép phải phù hợp với TCVN 8310 ( ISO 4136). Đối với các ống có đường kính ngoài > 50 mm, phải lấy đi kim loại hàn dư thừa trên cả hai mặt để có mẫu thử có chiều dày bằng chiều dày thành ống. Đối với các ống có đường kính ngoài ≤ 50 mm và khi sử dụng các ống có đường kính và tiết diện đủ nhỏ thì có thể không cần phải l ấ y đi kim loại hàn dư thừa trên bề mặt bên trong của ống. Độ bền kéo của mẫu thử không được nhỏ hơn giá trị nhỏ nhất được quy đị nh tương ứng cho vật liệu cơ bản trừ khi có quy định khác trước khi thử. Đối với các mối nối của các vật liệu khác nhau, độ bền kéo không được n hỏ hơn giá tr ị nhỏ nh ấ t được quy định cho vật liệu cơ bản có độ bền kéo thấp nhất. 7.4.3. Thử uốn Các mẫu thử và phương pháp thử cho thử uốn đối với mối nối hàn giáp mép phải phù hợp với TCVN 5401 (ISO 5173). Đ ố i với các chiều dày 12 mm phải sử dụng hai mẫu thử uốn ở chân và hai mẫu thử uốn ở mặt nối hàn. Đối vớ i các chiều dày ≥ 12 mm nên sử dụng bốn mẫu thử uốn mặt bên thay cho các phép thử uốn ở chân và mặt mối hàn. Đối với các mối nối kim loại khác nhau hoặc mối nối giáp mép không đồng nhất của các tấm, có thể sử dụng một mẫu thử uốn dọc ở chân và một mẫu thử uốn d ọc ở mặt mối nối hàn thay cho bốn phép thử uốn ngang. Đường kính của d ư ỡ ng dẫn hướng hoặc con lăn ở trong phải là 61, ngoại trừ đối với nh ó m vật liệu 51 th ì phải sử dụng 4 t . Góc uốn phải là 180° đối với kim loại cơ b ả n c ó độ giãn dài A ≥ 20%. Đối với kim loại cơ bản có độ giãn dài A < 20%="" phải="" áp="" dụng="" công="" thức=""> Trong đó: d là đường kính lớn nhất của dưỡng dẫn hướng hoặc con lăn ở trong t d l à chiều dày của mẫu thử A là độ giãn dài nhỏ nhất khi kéo theo yêu cầu của đặc tính kỹ thuật của vật liệu Các mẫu thử uốn phải được uốn đồng đều và mối hàn, vùng ảnh hưởng nhiệt (HAZ) v à kim loại cơ bản phải rất thích hợp với bán kính của dụng cụ tạo hình. Yêu cầu này ch ỉ ra rằng bất cứ khi nào xuất hiện trong quá trình hàn cũng không làm giảm tính dẻo dai của mối hàn và quá trình hàn không ảnh hưởng xấu đ ế n biến dạng của kim loại cơ b ả n. Trong quá trình thử, các mẫu thử không được có bất cứ một vết nứt nào > 3 mm theo b ấ t cứ hướng nào. Các vết nứt xuất hiện ở các góc của mẫu thử trong quá trình thử không được tính đến trong đánh giá. 7.4.4. Kiểm tra tổ chức thô đại/tế v i M ẫ u thử phải được chuẩn bị và kiểm tra phù hợp với ISO 17639 trên một mặt để làm lộ r õ ra đường nóng chảy, vùng ảnh hưởng nhiệt (HAZ) và quá trình hàn các đường hàn. Kiểm tra tổ chức thô đại phải bao gồm c ả vật liệu cơ bản không chịu ảnh hưởng nhiệt và phải được ghi lại bằng ít nhất là một bản sao tổ chức thô đại cho mỗi phép thử quy trình hàn. Phải áp dụng các mức chấp nhận được công bố trong 7.5. Nên có sự chú ý cẩn thận khi t ẩ m thực một số hợp kim để tránh tạo ra vết nứt. 7.5. Mức chấp nhận Một quy trình hàn được chấp nhận nếu các khuyết tật tr ong phôi hàn nằm trong các giới hạn quy định của mức chất lượng B trong TCVN 7472 (ISO 5817), trừ các loại khuyết tật sau: k im loại hàn quá dày, lồi quá mức, chiều dày mối hàn g ó c quá l ớ n và hàn quá thấu (lồi chân mối hàn quá mức), đối với các khuyết tật này phải áp dụng mức C. CH Ú THÍCH: Sự tương quan giữa các mức chất lượng của TCVN 7472 (ISO 5 8 17) và các mức ch ấ p nhận của các phương pháp thử không phá hủy (NDT) khác nhau được cho trong EN 12062. 7.6. Sự nhuộm màu Các màu sắc chấp nhận được trên bề mặt kim loại hàn: màu bạc và màu rơm, chấp nhận một dải hẹp các màu tập trung gần các giới hạn che chắn khí. Không chấp nhận màu nâu sẫm, màu đỏ tía, màu xanh v à màu xám hoặc màu trắng bông. 7.7. Thử lại Nếu phôi hàn không tuân theo bất cứ yêu cầu nào về kiểm tra bằng mắt hoặc thử không phá hủy (NDT) quy định trong 7.5 thì phải hàn một phôi hàn nữa và thực hiện các kiểm tra tương tự đối với phôi hàn này. Nếu phôi hàn bổ sung này không tuân theo yêu cầu, phép thử quy trình hàn không được chấp nhận. N ế u bất cứ các mẫu thử nào không tuân theo các yêu cầu đối với thử phá hủy phù hợp với 7.4 nhưng ch ỉ do các khuyết tật của mối hàn th ì phải thử thêm hai mẫu thử nữa cho mỗi mẫu thử không đạt yêu cầu. Có thể lấy các mẫu thử bổ sung từ cùng một phôi hàn nếu có đ ủ vật liệu hoặc từ một phôi hàn mới. Mỗi mẫu thử bổ sung phải được thử theo c á c phép thử tương tự như đối với mẫu thử ban đầu không đạt yêu cầu. Nếu một trong hai mẫu thử bổ sung không đạt yêu cầu, phép thử quy trình hàn không được chấp nhận. Nếu một mẫu thử kéo không đáp ứng các yêu cầu của 7.4.2, phải có hai mẫu thử b ổ sung thêm cho mỗi mẫu thử không đạt yêu cầu cả hai mẫu thử bổ sung này phải th ỏ a mãn các yêu cầu của 7.4.2. 8. Phạm vi chấp nhận 8.1. Quy định chung Phải đáp ứng từng điều kiện được cho trong Đi ề u 8 để tuân theo yêu cầu của tiêu chuẩn n à y. Các thay đổi vượt ra ngoài các vi phạm qu y định đòi hỏi phải có phép thử quy trình hàn mới. 8.2. Liên quan đến nhà sản xuất Giấy chấp nhận cho đặc tính kỹ thuật c ủ a quy trình hàn sơ bộ (pWPS) bằng thử nghiệm quy trình hàn theo tiêu chuẩn này được cấp cho nhà sản xuất có hiệu l ực đối với hàn ở phân xưởng hoặc trên hiện trường với cùng một điều kiện kiểm tra kỹ thuật và chất lượng của nhà sản xuất. Hàn được thực hiện trong cùng một điều kiện kiểm tra kỹ thuật và chất lượng khi nhà sản xuất, người đã tiến hành thử quy trình hàn sẽ hoàn to à n chịu trách nhiệm về toàn bộ quá trình hàn được thực hiện theo quy trình h à n. 8.3. Liên quan đến vật liệu 8.3.1. Lập nhóm vật liệu cơ bản 8.3.1.1. Quy định chung Đ ể giảm tới mức tối thiểu số lượng các phép thử quy trình hàn, titan, zi rcon i và các hợp kim của chúng được tập hợp thành nhóm theo ISO/TR 15608. Cần có các chấp nhận riêng biệt cho quy trình hàn đối với mỗi vật liệu cơ b ả n hoặc các liên hợp vật liệu cơ bản không nằm trong hệ thống phân nhóm. Nếu một vật liệu cơ bản thuộc về hai nhóm hoặc nhóm con vật liệu thì vật liệu này phải được xếp vào nhóm hoặc nhóm con vật liệu thấp hơn. CHÚ THÍCH: Không c ầ n thiết phải chấp nhận lại cho các loại vật liệu giống nhau nhưng c ó sự khác biệt nh ỏ v ề thành phần xuất hiện do sử dụng các tiêu chuẩn quốc gia. 8.3.1.2. Titan Các phạm vi chấp nhận được cho trong Bảng 2. 8.3.1.3. Zirconi Các phạm vi chấp nhận được cho trong Bảng 3. Bảng 2 - Phạm vi chấp nhận đối với các nhóm và nhóm con của titan Nhóm vật liệu phôi hàn Phạm v i chấp nhận 51-51 51-51 52-52 52-52 53-53 53-53 54-54 54-54 51-52 51-52, 51-51 51-53 51-53, 51-51 51-54 51-54, 51-51 52-53 52-53, 52-52 52-54 52-54, 52-52 53-54 53-54, 53-53 B ả ng 3 - Phạm vi chấp nhận cho các nhóm zircon i Nhóm vật liệu phôi hàn Phạm vi chấp nhận 61-61 61-61 62-62 62-62 61-62 61-62, 61-61 8.3.2. Chiều dày của vật liệu và đ ườ ng kính ống 8.3.2.1. Quy định chung Đ ể chấp nhận một quá trình hàn, chiều dày vật liệu t phải có nghĩa sau: a) Đối với mối hàn giáp mép: Chi ề u dày của vật liệu cơ bản. b) Đối với mối hàn g ó c: Chiều dày của vật liệu cơ bản. Đối với mỗi phạm vi chiều dày được quy định trong Bảng 4 cũng có một phạm vi chấp nhận liên hợp cho các chiều dày của mối hàn góc, còn đối với các mối hàn góc có một đường hàn, phạm vi chấp nhận được cho trong 8.3.2.3. c) Đối với mối nối hàn nhánh đặt trên ống: Các chiều dày của vật liệu cơ bản. d) Đối với mối nối h à n nhánh đặt vào hoặc đặt xuyên qua ống: Các chiều dày của vật liệu cơ bản. e) Đối v ớ i mối nối hàn T được hàn thấu hoàn toàn: Chiều dày của vật liệu cơ bản. Đối với các quy trình có nhiều quá trình hàn, phải sử dụng chiều dày kim loại điền đầy làm cơ sở cho phạm vi chấp nhận cho quá trình hàn riêng biệt. 8.3.2.2. Phạm v i chấp nhận cho các mố i nối hàn giáp mép, mối nố i hàn T và mối nối hàn nhánh Chấp nhận một phép thử quy trình hàn đối với chiều dày vật liệu t phải bao gồm chấp nhận cho chiều dày trong các phạm vi sau được cho trong Bảng 4. K í ch thước tính bằng milimét Bảng 4 - Phạm vi chấp nhận cho chiều dày Phạm vi chấp nhận b Chiều dày vật liệu của phôi hàn t a M ối nối hàn giáp mép, mối nối hàn T v à mối nối hàn nhánh có một đ ườn g hàn hoặc một đường hàn từ cả hai phía M ối nối hàn giáp mép, mối nối hàn T và mối nối hàn nhánh có nhiều đường hàn và t ấ t cả các mố i hàn góc t ≤ 3 0,7 t đến 1,5 t 0,7 t đến 2 t 3 < t=""> ≤ 12 0,7 t đến 1,3 t 3 đến 2 t 12 <> 0,7 t đến 1,1 t 0,5 t đến 2 t a Đối với các quy trình c ó nhiều quá trình hàn, phải sử dụng ch iề u dày kim loại đi ề n đầy làm cơ sở ch o phạm vi chấp nhận cho quá trình hàn riêng biệt b Đối với các mối hàn góc và các m ố i n ố i hàn nhánh, phải áp dụng phạm vi chấp nhận cho cả hai vật liệu cơ bản một cách độc lập. 8.3.2.3. Phạm vi chấp nhận chiều dày của mối hàn góc có một đường hàn Ngoài các yêu cầu của Bảng 4, phạm vi chấp nhận chiều dày của mối hàn góc phải từ "0,75a" đến "1,5a". Khi một mối hàn góc được chấp nhận bằng phép thử mối hàn giáp mép, phạm vi chấp nhận chiều dày của mối hàn góc ph ả i dựa trên chiều dày của kim loại hàn điền đầy. 8.3.2.4. Phạm vi chấp nhận đường kính các ống và mối nối hàn nhánh Chấp nhận phép thử quy trình hàn đối với đường kính D phải bao gồm chấp nhận cho các đường kính trong các phạm vi sau được cho trong Bảng 5. Chấp nhận đối với các tấm cũng bao hàm các ống khi đường kính ngoài của ống > 500 mm hoặc khi đường kính > 150 mm được hàn ở vị trí PA hoặc vị trí xoay PC. Bảng 5 - Phạm vi ch ấ p nhận đối với các đườn g kính của ố ng và m ố i nối hàn nhánh Đường kính của phôi hàn, D a , mm Phạm v i ch ấ p nhận D ≤ 25 0,5 D đến 2 D D > 25 ≥ 0,5 D (25 mm, min) a D là đường k í nh ngoài của ống hoặc đường k ính ngoài của ống nhánh. 8.3.3. Góc của mối nối hàn nhánh Phép thử quy trình hàn được thực hiện trên một mối nối hàn nhánh có góc α phải chấp nhận tất cả các góc nhánh α 1 trong phạm vi α ≤ α 1 ≤ 90°. 8.4. Chấp nhận chung cho tất cả các quy trình hàn 8.4.1. Quá trì nh hàn Mỗi mức độ cơ kh í hóa phải được chấp nhận độc lập (thủ công, cơ kh í hóa một phần, cơ kh í hóa hoàn toàn và tự động). Chấp nhận chỉ có hiệu lực đối với các quá trình hàn được sử dụng trong phép thử quy trình hàn. Đối với các quy trình có nhiều quá trình hàn, có thể thực hiện việc chấp nhận quy trình hàn với các phép thử quy trình hàn riêng biệt. Cũng có thể thực hiện phép thử quy trình hàn như một phép thử quy trình có nhiều quá trình hàn. Việc chấp nhận phép thử này ch ỉ có hiệu lực đối với trình tự của quá trình hàn được thực hiện trong khi thử quy trình có nhiều quá trình hàn. CH Ú THÍCH: Nên tránh sử dụng phép thử quy trình c ó nhiều quá trình hàn để chấp nhận bất cứ một quá trình hàn nào trừ khi thử nghiệm được thực hiện cho quá trình hàn phù hợp v ới tiêu chuẩn này. 8.4.2. Vị trí hàn H à n một mẫu thử ở bất cứ một vị trí n à o (ống hoặc t ấ m) sẽ chấp nhận cho hàn ở tất cả các vị trí (ống hoặc tấm), trừ các v ị tr í PG và J-L O 05 trong đó đòi hỏi phải có quy định hàn riêng. 8.4.3. Kiểu mối nối hàn Phạm vi chấp nhận cho kiểu các mối nối hàn khi được sử dụng trong phép thử quy trình hàn phải ở trong các giới hạn được cho trong các điều khác (ví dụ, đường kinh, chiều dày) và thêm vào đó: a) Các mối hàn giáp mép chấp nhận các mối hàn giáp mép được hàn thấu hoàn toàn và hàn thấu một phần cũng như các mối hàn góc. Cần phải c ó các phép thử mối hàn góc khi mối hàn này là dạng mối hàn chiếm ưu thế của hàn trong sản xuất; b) Các mối hàn giáp mép của các ống cũng chấp nhận các mối nối hàn nh á nh c ó g ó c ≥ 60°; c) Các mối nối hàn T được hàn giáp mép chỉ chấp nhận các mối nối hàn T được hàn giáp mép v à các mối hàn góc (xem a); d) Các mối hàn được hàn một phía không có đệm lót chấp nhận các mối hàn được hàn từ khi hai ph í a và các mối hàn c ó đệm lót; e) Các mối hàn được hàn có đệm lót chấp nhận các mối hàn được hàn từ hai phía; f) Hàn mối hàn góc chỉ chấp nhận cho hàn mối hàn góc; g) Không cho phép thay đổi sự điền đầy bằng nhiều đường hàn thành điền đầy bằng một đường hàn (hoặc một đường hàn trên mỗi ph í a) hoặc ngược lại đối với một quá trình hàn đ ã cho. 8.4.4. Vật liệu điền đ ầ y, k ý h iệ u Các vật liệu điền đầy sẽ bao hàm các vật liệu điền đầy khác với điều kiện là chúng có các cơ tính tương đương, có cùng một thành phần danh nghĩa theo ký hiệu trong ti ê u chuẩn thích hợp cho vật liệu điền đầy có liên quan. 8.4.5. Loại d òng điện Chấp nhận được thực hiện đối với loại dòng điện (xoay chiều (AC) , một chiều (DC)), dòng điện xung và cực tính được sử dụng trong phép thử quy trình hàn. 8.4.6. Nhiệt độ giữa các lớp hàn Giới hạn trên của chấp nhận là nhiệt độ cao nhất giữa các lớp hàn đạt được trong phép thử quy trình hàn. 8.4.7. Xử lý nhiệt sau hàn Không cho phép bổ sung thêm hoặc l oại b ỏ xử lý nhiệt sau hàn. Phạm vi nhiệt độ c ó hiệu lực là nhiệt độ duy tr ì được sử dụng trong phép thử quy trình hàn ± 20 °C tr ừ khi có quy định khác. Khi có yêu cầu, các tốc độ nung nóng, tốc độ làm nguội và thời gian duy tr ì phải c ó mối liên quan với s ả n ph ẩ m. 8.4.8. Đệm khí bảo vệ Hàn không có đệm khí bảo vệ chấp nhận cho hàn có đệm khí bảo vệ nhưng không có chiều ngược lại. 8.4.9. Hàn trong phòng Hàn bên ngoài phòng chấp nhận cho hàn trong phòng nhưng không có chiều ngược lại. 8.5. Chấp nhận riêng cho các quá trình hàn 8.5.1. Quá trình hàn 131 8.5.1.1. Chấp nhận đã đưa ra đối với kh í b ả o vệ, khí quét và khí của đệm khí bảo vệ được hạn chế cho ký hiệu của kh í theo ISO 14175. Các khí bảo vệ không được bao hàm trong ISO 14175 được hạn ch ế cho thành phần danh nghĩa được sử d ụ ng trong thử nghiệm. 8.5.1.2. Chấp nhận đưa ra được hạn chế cho hệ thống cấp dây hàn được sử dụng trong phép thử quy trình hàn (v í dụ, hệ th ố ng một dây hoặc hệ thống nhiều d ây). 8.5.1.3. Đối với các dây hàn cứng, chấp nhận có sử dụng sự chuyển dịch kim loại với ngắn mạch chỉ chấp nhận cho chuyển dịch kim loại xuống với ngắn mạch. Chấp nhận có sử dụng phun kim loại hàn hoặc chuyển dịch kim loại hàn dạng cầu chấp nhận cho cả phun kim loại và chuyển dịch kim loại h à n dạng cầ u . 8.5.2 . Quá trình hàn 141 8.5.2.1. Chấp nhận đã đưa ra đối với khí bảo vệ, khí quét và khí của đệm kh í bảo vệ được hạn chế cho ký hiệu của kh í theo ISO 14175. Các kh í bảo vệ không được bao hàm trong ISO 14175 được hạn chế cho thành phần danh nghĩa được sử dụng trong thử nghiệm. 8.5.2.2. Hàn c ó vật liệu điền đầy không chấp nhận cho hàn không có vật liệu điền đ ầ y hoặc ngược lại 8.5.3. Quá trình hàn 15 8.5.3.1. Chấp nhận đã đưa ra được hạn chế cho thành ph ầ n khi plasma được sử dụng trong phép thử quy trình hàn. 8.5.3.2. Chấp nhận đã đưa ra đối với khí bảo vệ, khí quét và kh í của đệm khí bảo vệ được hạn chế cho k ý hiệu của khí theo ISO 14175. Các kh í bảo vệ không được bao h à m trong ISO 14175 được hạn chế cho thành ph ầ n danh nghĩa được sử dụng trong thử nghiệm. 8.5.3.3. Hàn có vật liệu điền đầy không chấp nhận cho hàn không c ó vật liệu điền đầy hoặc ngược lại. 9. Biên bản chấp nhận quy trình hàn (WPQR) Biên bản chấp nhận quy trình hàn (WPQR) lả bản báo cáo các kết quả đánh giá mỗi phôi hàn bao gồm cả các phép thử lại. Biên bản phải bao gồm các mục có liên quan được liệt k ê đối với đặc tính kỹ thuật của quy trình hàn (WPS) trong TCVN 8986-1 (ISO 15609-1), cùng với các nội dung chi tiết của b ấ t cứ đặc điểm nào có thể loại ra được bởi các yêu cầu của Điều 7. Nếu không có các đặc điểm loại ra được hoặc các kết quả thử không được chấp nhận, biên bản chấp nhận quy trình hàn (WPQR) trong đ ó nêu chi tiết các kết qu ả của quá trình hàn phôi hàn được người kiểm tra hoặc cơ quan kiểm tra ký tên và ghi ngày tháng chấp nhận. Phải sử dụng biểu m ẫ u của WPQR để ghi các nội dung chi tiết về quy trình hàn và các kết quả thử để dễ dàng cho việc tr ì nh bày thống nhất và đánh giá các dữ liệu. Ví dụ về biểu mẫu của WPQR được cho trong Phụ lục A. PHỤ LỤC A (Tham khảo) MẪU BIÊN BẢN CHẤP NHẬN QUY TRÌNH HÀN (WPQR) Chấp nhận quy trình hàn - Chứng chỉ thử Số WPQR c ủ a nhà sản xuất: ………………….. Người kiểm tra hoặc cơ quan kiểm tra: ……. Nhà s ả n xuất: ……………………………………. Số tham chiếu: ………………………………. Địa chỉ: Quy định/tiêu chuẩn thử: ........................................................................................................ Ngày hàn: ............................................................................................................................. Phạm vi chấp nhận Quá trình hàn: ....................................................................................................................... Kiểu của mối nối hàn: ............................................................................................................ Nhóm hoặc nhóm con vật liệu cơ b ả n: ................................................................................... Chiều dày của vật liệu cơ bản (mm); ...................................................................................... Chi ề u dày của kim loại hàn (mm); ........................................................................................... Đường kính ngoài của ống (mm): ............................................................................................ Ký hiệu của vật liệu điền đầy: ................................................................................................ Loại vật liệu điền đầy: ........................................................................................................... Ký hiệu của khí bảo vệ/thu ố c hàn: .......................................................................................... Ký hiệu của khí đệm lót: ......................................................................................................... Loại dòng điện hàn và cực tính: .............................................................................................. Dạng chuyển dịch kim loại: ..................................................................................................... Vị tr í hàn: .............................................................................................................................. Nhiệt độ nung nóng trước: .................................................................................................... Xử lý nhiệt sau hàn: .............................................................................................................. Các thông tin khác (cũng xem 8.5): ........................................................................................ Chứng nhận r ằ ng các mối hàn thử nghiệm được chuẩn bị, hàn và thử nghiệm tốt phù hợp với các yêu cầu của Quy định/tiêu chuẩn thử đã nêu trên. ………. Địa điểm ………. Ngày cấp …………………………… Người kiểm tra hoặc cơ quan kiểm tra Tên, ngày tháng và ký tên Biên bản thử mối hàn Địa điểm: pWPS của nhà s ả n xuất: ……………………… Số WPQR của nhà sản xuất: ……………….. Nhà sản xuất: …………………………………. Tên thợ hàn: ………………………………….. Dạng chuyển dịch kim loại: …………………. Kiểu mối nối hàn: ……………………………. Người hoặc cơ quan kiểm tra: ……………. Phương pháp chuẩn bị và làm sạch:… ....... Đặc tính kỹ thuật của vật liệu cơ bản: …….. Chiều dày của vật liệu (mm): ……………… Đường kính ngoài của ống (mm): Vị trí hàn: Chi tiết về chuẩn bị mối h à n (bản phác thảo) * Bản vẽ phác mối nối Tr ì nh tự hàn Các ch i tiết về hàn Đường hàn Quá trình hàn Cỡ kích thước kim loại điền đầy Dòng điện hàn A Điện áp hàn V Loại dòn g điện/cực tính Vận tốc cấp dây hàn Vận tốc hàn * Nhiệt cấp * Ký hiệu và dạng vật liệu điền đầy: Nung đặc biệt hoặc sấy khô: Khí/thuốc hàn: - Bảo vệ: - Đệm lót: Lưu lượng khí: - Bảo vệ: - Đệm lót: ……………………………. Loại/cỡ điện cực von f ram: Các thông tin khác * , ví dụ: …………………….. Hàn lắc ngang (chi ề u rộng lớn nhất của đường hàn): ………………………………………………. Độ lắc ngang (biên độ, tần số, thời gian dừng): Chi tiết về hàn xung: …………………………… Khoảng cách ống tiếp xúc (bép hàn)/chi tiết hàn: Chi ti ế t về hàn plasma: Góc m ỏ hàn: Chi tiết về dũi mặt sau/đệm lót: …………………………………………………………………….. Nhiệt độ nung nóng trước: ………………………………………………………………………….. Nhiệt độ giữa các lớp hàn: .………………………………………………………………………….. Xử lý nhiệt sau hàn: …………..……………………………………………………………………….. Thời gian, nhiệt độ, phương pháp: .………………………………………………………………… Các tốc độ nung nóng và làm nguội * : ..……………………………………………………………… ………………….. Nhà sản xuất Tên, ngày tháng và ký tên ………………………. Người kiểm tra hoặc cơ quan kiểm tra Tên, ngày tháng và ký tên Kết quả thử Số WPQR của nhà sản xuất: Kiểm tra bằng mắt: Thử th ẩ m thấu * : Thử kéo: Người hoặc cơ quan kiểm tra: Số tham chiếu: Thử bằng chụp ảnh tia bức xạ * : Nhiệt độ: Kiểu/No R e MPa R m MPa A% trên Z% Vị trí đứt Nhận xét Yêu cầu Thử uốn Đường kính dưỡng dẫn hướng: Kiểu/No Góc uốn Độ giãn dài * Kết quả Kiểm tra tổ chức thô đại: Kiểm tra tổ chức tế vi * : Các thử nghiệm khác: Nhận xét: Các phép thử được thực hiện phù hợp với các yêu cầu của: Số viện dẫn của báo c á o phòng thử nghiệm: Các kết quả thử được chấp nhận/không được ch ấ p nhận (loại b ỏ nội dung không thích hợp) Phép thử được thực hiện với sự có mặt của: Người kiểm tra hoặc cơ quan kiểm tra ………………………… Tên, ngày tháng và ký tên PHỤ LỤC ZA (Quy định) CÁC TIÊU CHUẨN ISO/TCVN VÀ CHÂU ÂU TƯƠNG ĐƯƠNG EN 439 ISO 14175 Welding consumables - Shielding gas for arc w elding and cutting (Vật liệu hàn - Khi bảo vệ dùng cho hàn và cắt hồ quang) EN 895 TCVN 8310 ( ISO 4136) Thử phá hủy các mối hàn trên vật liệu kim loại - Thử kéo ngang EN 910 TCVN 5401 (ISO 5173) Thử phá hủy mối hàn trên vật liệu kim loại - Thử uốn EN 970 TCVN 7507/ ISO 17637 Kiểm tra không phá hủy các mối hàn nóng chảy - Kiểm tra bằng mắt EN 1321 ISO 17639 Destructive tests on welds in metallic mater i als - Macroscopic and m ionscopic examination of welds (Thử ph á hủy c á c mối hàn trên vật liệu kim loại - Ki ể m tra t ổ chức thô đại và tế vi các mối hàn) EN 1418 ISO 14732 Welding personnel - Approval testing of w elding oper a tos for f usion w elding and of resistace weld setters for fully mechanized and automatic w elding of metallic materials (Nhân sự hàn - Ki ể m tra chấp nhận thợ hàn máy đối với hàn nóng chảy v à thợ cài đặt hàn điện trở cho hàn cơ kh í hóa và hàn tự động hoàn toàn các vật liệu kim loại) EN 1435 ISO 17636 Non-destructive testing of w elds - Radiographic testing of fusion-welded joints (Thử không phá hủy các mối hàn - Ki ể m tra bằng chụp ảnh tia bức xạ các mối hàn nóng chảy) EN ISO 4063 TCVN 8524 ( ISO 4063) Hàn và c á c qu á trình liên quan - Danh mục các qu á trình và ký hiệu số tương ứng EN ISO 5817 TCVN 7472 ( ISO 5817 ) Hàn - Các liên k ế t hàn nóng chảy ở thép, niken, titan và c á c hợp kim của chúng (trừ hàn chùm tia) - Mức chất lượng đối với khuyết tật EN 12062 ISO 17635 Non-destructive testing of welds - General rules for pesion welds in metallic mat e rials (Thử không phá hủy các mối hàn - Quy tắc chung cho c á c mối hàn nóng chảy trên vật liệu kim loại) * Nếu có yêu cầu.