TCVN2090:2015

Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 2090:2015 (ISO 15528:2013) về Sơn, vecni và nguyên liệu cho sơn và vecni - Lấy mẫu TIÊU CHUẨN QUỐC GIA TCVN 2090:2015 ISO 15528:2013 SƠN, VECNI VÀ NGUYÊN LIỆU CHO SƠN VÀ VECNI - LẤY MẪU Paints, varnishes and raw materials f or paints and varnishes - Sampling Lời nói đầu TCVN 2090:2015 thay thế TCVN 2090:2007 TCVN 2090:2015 hoàn toàn tương đương với ISO 15528:2013. TCVN 2090:2015 do Ban kỹ thuật tiêu chuẩn quốc gia TCVN/TC35 Sơn v à vecni biên soạn. Tổng cục Tiêu chuẩn Đo lường Ch ấ t lượng đ ề ngh ị , Bộ Khoa học và Công nghệ công b ố . Lời giới thiệu Việc lấy mẫu ph ụ thuộc v à o dạng s ả n phẩm v à kích c ỡ của vật chứa, nhưng không phụ thuộc vào loại sản phẩm, v í dụ như s ơ n, vecni, chất tạo màng, bột màu, chất độn hoặc du ng môi. TCVN 5669 (ISO 1513 ) [1] quy định cả quy trình ki ể m tra sơ bộ mẫu đơn như đ ã nhận để thử nghiệm và quy trình chuẩn bị mẫu thử bằng cách trộn và r ú t gọn s ố mẫu đại diện của một lô hàng sơn , vecni hoặc sản phẩm liên quan. Các mẫu sản phẩm thử nghiệm được lấy theo tiêu chuẩn này. Việc lấy mẫu đúng tạo cơ sở cho các phép thử tiếp theo và kết quả của phép thử. Các quy trình lấy mẫu khác nhau cần được thực hiện c ẩ n thận bởi những kỹ thuật viên có chuyên môn và kinh nghiệm. Các hư ớ ng dẫn chung trong tiêu chuẩn này nhằm b ổ sung kiến thức, kinh nghiệm và có thể áp dụng cho hầu hết các trường hợp . Tuy nhiên, một số sản phẩm có thể yêu cầu các điều khoản lấy mẫu đặc biệt mà không quy định trong tiêu chuẩn này, do vậy người thực hiện ph ải đặc biệt thận trọng ghi chép các đặc tính bất thường của các sản phẩm đó. Người thực hiện cần phải nắm r õ những y ê u cầu đặc biệt theo quy định kỹ thuật của s ả n ph ẩ m và quy định an toàn qu ố c gia. SƠN, VECNI VÀ NGUYÊN LIỆU CHO SƠN VÀ VECNI - L Ấ Y M Ẫ U Paints, varnishes and raw materials f or paints and varnishes - Sampling 1 Phạm vi áp dụng Tiêu chuẩn này quy đ ị nh quy trình lấy mẫu sơn, vecni và nguyên liệu sử dụng trong sản xuất sơn và vecni , bao g ồ m các chất lỏng và vật liệu, không qua biến đổi hóa học, có khả năng hóa lỏng khi gia nhiệt, vật liệu bột, hạt và bột nh ã o. Các mẫu có thể được lấy từ các vật chứa, ví dụ như can, thùng, xi-tec, xi-tec tàu hỏa hoặc xi-tec tàu th ủy , cũng như từ thùng phuy, bao chứa, t ú i lớn, silô hoặc silo t à u hỏa , hoặc từ băng chuyền tải. Tiêu chuẩn này không đề cập đến việc chuẩn bị m ẫ u để thử nghiệm hoặc rút gọn mẫu. Việc chuẩn b ị mẫu thử nghiệm và rút gọn mẫu được đ ề cập trong TCVN 5669 (ISO 1513). [ 1 ] . 2 Tài liệu viện dẫn Các tài liệu viện dẫn sau đ â y là cần thiết để áp dụng tiêu chuẩn này. Đối vớ i các tài liệu viện dẫn ghi năm công b ố thì áp dụng bản được nêu. Đ ố i với các tài liệu viện dẫn không ghi năm công b ố th ì á p dụng phiên bản mới nh ấ t, bao gồm c ả các sửa đổi, bổ sung (n ế u có). ISO 4618, Paints and va rn ishes - Terms and de f in i tions (Sơn và vecni - Thuật ngữ và đị nh nghĩa) ISO 6206, Chemical p roducts for industrial use - Sampling - Vocabulary (Sản phẩm hóa học dùng trong c ô ng nghiệp - Lấy m ẫ u - Từ v ự ng) 3 Thuật ngữ và định nghĩa Trong tiêu chuẩn này áp dụng các thuật ngữ và định nghĩa trong ISO 4618, ISO 6206 và các thuật ngữ và định nghĩa sau. 3.1 M ẻ (batch) Khối lượng vật liệu xác định được sản xuất trong cùng đi ề u kiện. 3.2 Lô ( l ot) Tổng kh ố i lượng vật liệu được lấy mẫu. CHÚ TH Í CH 1: lô có thể bao gồm nhiều mẻ. 3.3 M ẫ u đơn l ẻ (individual sam p le) Mẫu được lấy từ khối vật liệu theo quy trình lấy mẫu. 3.4 M ẫ u đại diện (repres e ntative sample) Mẫu, trong phạm vi độ chụm của các phương pháp thử được sử dụng, th ỏa m ã n tất cả các đặc tính của vật liệu được lấy mẫu. 3.5 M ẫ u trung b ì nh (average sample) Hỗn hợp các phần tỷ lệ tương đương của các mẫu đơn lẻ. 3.6 Mẫu đ ỉ nh (top sample) Mẫu đơn lẻ được lấy tại bề mặt hoặc g ầ n bề mặt của vật liệu. 3.7 Mẫu giữa (middle sample) Mẫu đơn lẻ được lấy tại mức tương ứng với kho ả ng nửa t ổ ng thể t í ch ph í a dưới b ề mặt. 3.8 Mẫu đáy (bottom sample) M ẫ u đơn lẻ được lấy tại hoặc gần mức thấp nhất của vật liệu. 3.9 Mẫu t ấ t c ả các lớp (all-layer sample) Mẫu đơn l ẻ được lấy qua toàn bộ chi ề u cao của vật liệu, sao cho tất cả các lớp đều được lấy theo t ỷ lệ. 3.10 Mẫu h ỗn hợp (composite sample) Mẫu đơn lẻ được lấy từ các mức khác nhau của v ậ t liệu. 3.11 Mẫu không liên tục (intermi t tent sample) Mẫu đơn lẻ được lấy không liên tục từ dòng vật liệu. 3.12 Mẫu liên tục (continuous sample) Mẫu được lấy li ê n tục từ d òng vật liệu. 3.13 Mẫu lưu (storage sample) M ẫ u đơn l ẻ , trung b ình hay liên tục được l ấ y và lưu giữ trong một thời gian quy định đ ể đối chứng. 4 Yêu cầu chung Lấy mẫu, ghi nh ậ n và lưu giữ mẫu, chuẩn bị các t à i liệu liên quan phải do người có kỹ n ă ng thực hiện. Sau khi lựa chọn dụng cụ lấy m ẫ u sạch, c ó loại và kích c ỡ phù hợp, việc lấy mẫu ph ả i được thực hiện theo các quy định liên quan đ ế n môi trư ờ ng, s ứ c kh ỏe và an to à n. Phương pháp lấy mẫu được sử dụng phải tính đến c ả các đặc tính lý học và hóa học của nguy ê n liệu đ ư ợc lấy mẫu, v í dụ như độ nhạy với ánh sáng, sự oxy hóa, xu hướng xảy ra các phản ứng bề mặt của mẫu ( t ạo thành lớp váng), các đặc tính hút ẩ m, sinh lý và độc tính. Việc bảo quản mẫu, bao gồm cả mẫu lưu, phải ph ù hợp với các quy định liên quan đến môi trường, sức kh ỏ e v à an toàn, các yêu cầu quản l ý chất lượng liên quan đến gh i nh ã n, xác định ngu ồ n gốc v à th ờ i gian lưu giữ. 5 Thiết bị, dụng cụ lấy mẫu 5.1 Dụng cụ lấy mẫu 5.1.1 Quy định chung Việc lựa chọn dụng cụ lấy mẫu phụ thuộc vào loại vật liệu được lấy mẫu , loại vật chứa, mức chứa của vật chứa và c ỡ mẫu c ầ n thiết. Những yêu cầu chung đ ố i v ới các dụng cụ lấy mẫu bao gồm: - d ễ thao tác; - dễ làm sạch (bề mặt nhẵn); - bền hóa h ọ c đối với vật liệu được lấy mẫu. 5.1.2 G ầ u múc 5.1.2.1 G ầ u mức ( môi) (xem th ê m 5.1.7) Gầu múc phải được làm từ vật liệu không bị thay đổi bởi sản phẩm được thử. Gầu múc chủ yếu được sử dụng để lấy mẫu đỉnh của vật liệu rắn. 5.1.2.2 Gầu lấy mẫu chất l ỏ ng Dụng cụ này gồm một máng kim loại h ì nh chữ D, được chia thành các khoang dọc theo chiều dài, một cửa kéo chuyển động thẳng đứng dọc theo toàn bộ chiều dài máng để mở và đóng các khoang (xem Hình 1). Thô n g thường đường k í nh của máng từ 25 mm đến 50 mm. Dụng cụ được đóng k í n và nhúng vào chất lỏng, cửa được kéo ra để lấy chất lỏng; sau đ ó gầu được đ ó ng lại v à kéo lên. CH Ú D Ẫ N: 1 Máng 2 Cửa kéo Hình 1 - G ầ u lấy mẫu cho chất lỏng 5.1.2.3 Gầu lấy mẫu dạng bột Gầu là dụng cụ mở để dùng ch o chất rắn dạng bột. Gầu được l à m t ừ kim loại, h ì nh bán nguyệt hoặc mặt cắt ngang dạng chữ C và khi chọc xuống tạo l õ i xuyên sâu vào vật liệu ( xem Hình 2). Hình 2 - Gầu lấy mẫu cho dạng bột 5.1.3 Ố ng lấy mẫu cho chất lỏng 5.1.3.1 Ố ng đ ồ ng tâm Ố ng n à y gồm hai ống kim loại đồng tâm được lồng khít vào nhau theo toàn bộ chiều dài ống sao cho ống có thể quay trong l òng nhau. Một cửa dọc hoặc một dãy các cửa dọc khoảng 1/3 chu vi được c ắ t ở c ả hai ống. Khi lấy mẫu, hai ống được xoay ở v ị trí cùng m ở ; sau khi lấy mẫu, ống bên trong được xoay tại và lúc đ ó dụng cụ lấy mẫu tr ở thành một vật chứa đ ó ng kín (xem H ì nh 3). Thông thường ống bên trong c ó đường kính từ 30 mm đến 40 mm. Ố ng c ó th ể không c ầ n chia khoang d ọc thân ống, trong trường hợp đó ở các đầu bên dư ới c ủ a ha i ống có các cửa h ìn h chữ V, được đặt sao cho chất l ỏ ng chứa bên trong ống có thể tháo ra ngo à i kh i cửa dọc được m ở . Ngoài ra, ống bên trong có thể được chia ngang thành một số ngăn, thông thường t ừ ba đến mười ngăn, trong trường hợp đó không có các cửa đáy h ì nh chữ V. Cách sắp xếp như vậy có thể làm các mẫu chất lỏng tách riêng được rút ra từ các độ sâu khác nhau trong vật ch ứ a. Ố ng phải có chiều dà i vừa đủ để chạm tới đáy của vật chứa. Khi lấy mẫu, ống được đóng kín, sau đó m ở ra để lấy chất lỏng và cuối cùng đ ó ng lại và k é o lên. Hình 3 - Ống lấy mẫu gồm hai ống đồng tâm 5.1.3.2 Ố ng đ ơn Ống lấy mẫu đơn được sử dụng để lấy mẫu là chất lỏng đồng nhất, ví dụ về ống lấy mẫu đơn được nêu trong H ìn h 4. Ố ng gồm một ống kim loại hoặc ống th ủy tinh có thành d à y, đường k í nh từ 20 mm đến 40 mm và chiều d à i từ 400 mm đến 800 mm. Đầu trên và dướ i c ó h ì nh côn và hẹp phía dưới khoảng 5 mm đ ế n 10 mm. Tạ i đầu trên có hai v ò ng tròn để trợ giúp khi thao tác. Khi lấy mẫu đơn lẻ, trước tiên đóng miệng ống trên bằng nút và hạ dần xuống cho tới khi đạt được độ sâu như mong muốn. M ở ống trong một kho ả ng thời gian ngắn để cho ch ấ t lỏng vào, sau đó đóng lại và k é o lên. 5.1.3.3 Ố ng van lấy mẫu Ví dụ về ống lấy mẫu bằng van được nêu trong Hình 5, bao gồm ống kim loại có van tại đáy được nối bằng một thanh kéo ở tâm với tay vặn trên đỉnh. Khi tay được vặn xuống thì van đ ó ng lạ i . N ó khác với các ống được mô t ả ở trên là khi đưa ống v à o chất lỏng với van m ở, để cho chất l ỏ ng đi vào trong khi ống nhúng dưới b ề mặt c òn không khí được đuổi ra đi qua lỗ thoát khí ở trên đỉnh ống. Khi đáy của ống ch ạ m tới đáy vật chứa, van tự động đóng lại. Khi đó vặn chặt tay vặn để giữ van đóng v à kéo ống chứa mẫu lên. Lau sạch mặt ngoài ống. Sử dụng các ống lấy mẫu có chiều dài khác nhau, ống lấy mẫu bằng van, được minh họa trong Hình 5, kh ô ng th í ch hợp khi vật liệu có c ặ n l ắ ng. 5.1.4 Chai hoặc can lấy mẫu Chai hoặc can lấy mẫu cũng có thể gọi là chai hoặc can nhúng (xem Hình 6). Bao gồm một khung đ ỡ đủ nặng được l àm t ừ kim loại chống tia lửa điện, được gắn vào một dây x í ch bằng thép không gỉ hoặc vật liệu thích hợp khác. Trên khung có gắn chai bằng thủy tinh hoặc vật liệu thích hợp khác. V í dụ, c a n nhúng có thể là: - chai hở; - chai có nút được lắp hai ống thủy tinh có chiều dài khác nhau (bằng cách điều chỉnh đường k í nh trong của ống, có thể lấy được mẫu tương ứng với độ sâu của vật chứa v à độ nhớt của vật liệu mẫu); - chai có nút có thể được bỏ ra tại độ sâu mong muốn bằng dây xích th ứ hai. Can nhúng đặc biệt thích hợp cho việc lấy các mẫu từ vật chứa lớn (xi-tec lưu kho, xitec tà u thủy, v.v...). 5.1.5 Dụng cụ lấy mẫu đáy hay mẫu v ù ng Dụng cụ lấy mẫu đáy hay mẫu vùng (xem H ì nh 7) gồm b ì nh h ì nh trụ có một van kim làm bằng kim loại chống tia lửa điện. Nó được gắn vào dây nhúng bằng th é p không g ỉ hoặc vật liệu thích hợp khác. Có thể gắn thêm một dây nữa vào đầu trên của kim van để cho van được m ở ở độ sâu cụ thể. Van m ở tự động khi nó chạm vào đáy của vật chứa, do vậy d ụ ng cụ lấy mẫu vùng đặc biệt thích hợp cho việc lấy mẫu đáy từ các vật ch ứ a lớn. Dụng cụ lấy mẫu đáy và dây nh ú ng nên có một dài chỉ th ị độ sâu khi lấy mẫu. 5.1.6 Bay (dao trộn) Bay có h ì nh dạng và kích cỡ phù hợp. Lưỡi bay được l à m bằng vật liệu thích hợp như thép không gỉ hoặc nhựa. Bay đặc biệt hữu í ch đối với việc lấy mẫu đơn l ẻ của vật liệu nh ã o. 5.1.7 X ẻ ng (xem thêm 5.1.2.1) Xẻng lấy mẫu được làm từ vật liệu thích hợp, như thép không gỉ hoặc nhựa, có các cạnh nhô lên và tay c ầ m ngắn, xẻng chủ y ế u được sử dụng để lấy mẫu từ các vật liệu rắn dạng hạt hoặc bột. 5.1.8 Ống nhánh Ố ng nhánh thích hợp cho việc lấy các mẫu đơn lẻ hoặc mẫu liên tục, ví d ụ từ các xi-tec lưu kho, xe xi-tec hoặc ống dẫn và có van đóng m ở . Hình 4 - Ống l ấ y mẫu đơn lẻ CHÚ DẪN 1 L ỗ th ô ng kh ô ng kh í Hình 5 - Ố ng lấy mẫu b ằ ng van Hình 6 - Can lấy mẫu Hình 7 - Dụng cụ lấy mẫu đáy hay mẫu vùng (mặt cắt ngang) 5.2 Vật chứa mẫu Các vật chứa mẫu (v í dụ: các b ì nh có nắp vặn, các túi có ph ủ hoặc không phủ thiếc hoặc nh ự a) dùng cho các mẫu nhỏ và các mẫu lưu phải được l ựa chọn tùy thuộc vào sản phẩm được lấy mẫu, sao cho mẫu được b ả o vệ tránh khỏi ánh sáng và kín. Các vậ t chứa b ằ ng thủy tinh phải có nắp đậy kín và không bị ảnh hưởng bởi mẫu thử. CHÚ TH Í CH: B ì nh thủy tinh sẫm màu c ó th ể ch ố ng được một phần tác động của ánh sáng và mẫu được bảo vệ tốt hơn b ằ ng một lớp phủ m ờ b ê n ngoài hoặc bao gối b ằ ng giấy sẫm m à u, nếu cần. Kh ô ng được sử dụng các vậ t chứa mạ kẽm và nh ô m để lấy mẫu vật liệu có t í nh cồn. 6 Quy trình lấy mẫu 6.1 Quy định chung Lượng mẫu t ố i thiểu ph ả i đ ủ cho các phép thử tiếp theo và mẫu lưu. 6.2 Kiểm tra trước khi lấy mẫu Trước khi tiến hành lấy mẫu, phải kiểm tra các bất thư ờ ng đ ố i với vật liệu, vật chứa và điểm lấy mẫu. Nếu thấy bất k ỳ điều bất thường nào, ph ả i ghi chép lại trong báo cáo thử nghiệm. 6.3 Lấy mẫu từ vật chứa 6.3.1 S ố lượng mẫu và đồng nh ấ t Số lượng mẫu được lấy từ các vật chứa l ớ n (v í d ụ : xi-tec, silo) và các vật chứa nhỏ (ví d ụ : thùng, t ú i) phụ thuộc vào kế hoạch lấy mẫu [ví dụ: TCVN 7790 (ISO 2859 [ 2 ] ) ] hoặc các thỏa thuận của bên cung cấp. Để thực hiện lựa chọn đúng số lượng mẫu được lấy, nên có sẵn càng nhiều thông tin c à ng tốt. Điều này c ó thể bao gồm các điều kiện m ô i trư ờ ng và b ả o qu ả n đối với sản phẩm. Các điều kiện thay đ ổ i có thể dẫn đến t í nh không đồng nh ấ t của sản ph ẩ m trong mộ t vật ch ứ a cũng như sự thay đổi giữa các vật chứa khác nhau. Các sản phẩm phải đồng nhất trước khi lấy mẫu. 6.3.2 Chất lỏ ng Mẫu đ ỉ nh có thể được lấy từ sản phẩm l ỏ ng hoặc hóa l ỏ ng bằng gàu (5.1.2). Để lấy mẫu ở các mức khác, can nhúng (5.1.4) là dụng cụ phù hợp nh ấ t và d ụ ng cụ lấy mẫu vùng (5.1.5) đặc biệt thích hợp cho việc lấy mẫu đáy. Gàu múc (5.1.2) có thể được sử dụng để lấy các mẫu tất cả các lớp, mẫu giữa và mẫu đáy. Các quy trình lấy mẫu khác có thể gồm lấy mẫu đơn lẻ từ điểm xả, trư ớ c tiên c ẩ n thận để cho chất lỏng ch ả y ra ngoài với một lượng tương đối, hoặc trong trường hợp chất lỏng được bơm bằng ống nhánh (5.1.8) trong lúc l ưu thông, dỡ h à ng hoặc ch ấ t hàng. Trong trường hợp thao tác bơm, mẫu li ê n t ụ c được l ấ y từ đường nhánh bằng cách sử dụng ống dẫn nhánh thích hợp. 6.3.3 Sản phẩm ở dạng bột nh ã o M ẫ u đ ỉ nh được lấy từ bột nh ã o bằng cách d ù ng bay (5.1.6). 6.3.4 Chất rắn Trong trường hợp chất rắ n dạng bột, như hạt hoặc hạt thô, thường chỉ có thể lấy mẫu đỉnh bằng gàu mức (5.1.2), bay (5.1.6) hoặc xẻng (5.1.7). Các mẫu không liên tục có thể được lấy kh i vật chứa đang được đỗ vào hoặc lấy ra, ví dụ: sử dụng băng t ả i hoặc băng luồn. Ố ng lấy mẫu cho chất l ỏ ng (5.1.3) cũng có thể sử dụng trong những trường hợp này. 6.4 Rút gọn mẫu Trộn thật kỹ toàn bộ mẫu được lấy theo quy trình thích hợp. Trộn chất lỏng trong vật ch ứ a sạch, khô. Ngay lập tức, lấy í t nhất ba mẫ u đ ồ ng nhất (mẫu cu ố i c ù ng) v ớ i số lượng cần đủ để thực hiện các phép thử theo yêu cầu và để trong vật chứa phù hợp với 5.2. Đối với chất rắn, chia tư mẫu bằng dụng cụ chia mẫu quay tròn. Lấy ba m ẫ u với s ố lượng c ầ n đủ để thực hiện các phép thử theo yêu cầu và để trong vật chứa phù hợp với 5.2. 6.5 Ghi nhãn Sau khi lấy mẫu, mẫu phải được ghi nh ã n sao cho có thể xác định được nguồn gốc của mẫu. Nhãn phải gồm có ít nh ấ t các thông tin sau: - ký hiệu mẫu; - tôn thương mại và/hoặc mã s ố ; - ngày lấy mẫu; - s ố mẫu và/hoặc số mẻ; - nơi lấy mẫu, ví dụ: nh à máy sản xuất, kho lưu trữ hoặc các cửa h à ng; - số mẻ hoặc lô hàng, nếu c ó ; - tên của người lấy mẫu; - các ký hiệu độc hại cần thiết. 6.6 Bảo quản Các mẫu lưu phải được lưu giữ t rong điều kiện bảo qu ả n thích hợp trong vật chứa kín, nếu cần, bảo vệ tránh khỏi ánh sáng và độ ẩ m trong thời gian quy định và phù hợp với tất cả các quy định an toàn có liên quan. 6.7 Báo cáo lấy mẫu Báo cáo lấy mẫu, ngoài các thông tin ghi nhãn nêu trong 6.5, phải bao gồm các thông tin dư ớ i đây: - viện dẫn tiêu chuẩn này [TCVN 2090 ( ISO 15528)]; - dụng cụ lấy mẫu được sử dụng; - loại vật chứa được lấy mẫu, ví dụ xi-tec xe tải đường bộ, xi-tec tàu hỏa , khoang chứa tàu biển, thùng ph u y, túi, xi-tec, dòng sản phẩm; - các nhận xét bất kỳ liên quan đến điều kiện bao g ó i vật chứa và/hay đơn hàng; - các nhận xét khác, ví dụ: thùng đầu tiên, vật chứa quay lại, v.v,..; - độ sâu mẫu được lấy. THƯ MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO [1] TCVN 5669 (ISO 1513) Sơn và vecni - Kiểm tra v à chuẩn bị mẫu thử. [ 2 ] TCVN 7790 (ISO 2 859) (tất c ả các phần), Quy trình lấy m ẫ u để kiểm tra định tính. MỤC LỤC Lời nói đầu Lời giới thiệu 1 Phạm vi áp dụng 2 T à i liệu viện dẫn 3 Thuật ngữ và định nghĩa 4 Yêu cầu chung 5 Thiết b ị , dụng c ụ lấy mẫu 5.1 Dụng cụ lấy mẫu 5.2 Vật chứa mẫu 6 Quy tr ì nh lấy mẫu 6.1 Quy định chung 6.2 Kiểm tra trước khi lấy mẫu 6.3 L ấ y mẫu từ vật chứa 6.4 Rút gọn mẫu 6.5 Ghi nhãn 6.6 B ả o quản 6.7 Báo cáo lấy m ẫu Thư mục tài liệu tham khảo