TCVN11149:2015

Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 11149:2015 (ISO 7969:1985) về Quặng và tinh quặng mangan - Xác định hàm lượng natri và kali - Phương pháp đo phổ hấp thụ nguyên tử ngọn lửa TIÊU CHUẨN QUỐC GIA TCVN 11149:2015 ISO 7969:1985 QUẶNG VÀ TINH QUẶNG MANGAN - XÁC ĐỊNH HÀM LƯỢNG NATRI VÀ KALI - PHƯƠNG PHÁP ĐO PHỔ HẤP THỤ NGUYÊN TỬ NGỌN LỬA Manganese ores and concen tr ates - Determ i nation of sodium and potass i um contents - Flame atomic absorption spectromotric method Lời nói đầu TCVN 11149:2015 hoàn toàn tương đương với ISO 7969:1985. TCVN 11149:2015 do Ban kỹ thuật tiêu chuẩn quốc gia TCVN/TC102 Quặng sắt biên soạn, Tổng cục Tiêu chuẩn Đo lường Ch ấ t lượng đề nghị, Bộ Khoa học và Công nghệ công bố. QUẶNG VÀ TINH QUẶNG MANGAN - XÁC ĐỊNH HÀM LƯỢNG NATRI VÀ KALI - PHƯƠNG PHÁP ĐO PHỔ HẤP THỤ NGUYÊN TỬ NGỌN LỬA Manganese ores and concen tr ates - Determ i nation of sodium and potass i um contents - Flame atomic absorption spectromotric method 1. Phạm vi áp dụng Tiêu chuẩn n à y quy định phương pháp đo phổ hấp thụ nguyên tử ngọn lửa để xác định các hàm lượng natri và/hoặc kali có trong quặng và tinh quặng mangan. Phương pháp này áp dụng cho các loại quặng có hàm lượng natri từ 0,02 % (khối lượng) đến 1,0 % (khối lượng) và hàm lượng kali từ 0,08 % (khối lượng) đến 3,0 % (kh ố i lượng). Tiêu chuẩn này được sử dụng cùng với TCVN 11142 (ISO 4297). 2. Tài liệu viện dẫn Các tài liệu viện dẫn sau là cần thiết cho việc áp dụng tiêu chuẩn này. Đ ố i với các tài liệu viện dẫn ghi năm công bố thì áp dụng b ả n được nêu. Đối với các tài liệu viện dẫn không ghi năm công bố thì áp dụng bản mới nhất, bao gồm cả các sửa đ ổ i (nếu c ó ). TCVN 10548-1 (ISO 4296-1), Quặng mangan - Lấy mẫu - Ph ầ n 1: Lấy mẫu đơn. TCVN 10548-2 (ISO 4296-2), Quặng mangan - L ấ y mẫu - Phần 2: Chuẩn b ị mẫu. TCVN 11142:2015 (ISO 4297), Quặng và tinh quặng mangan - Phương ph á p phân t í ch hóa học - Hướng dẫn chung. 3. Nguyên tắc Trong trường hợp quặng dễ phân hủy, th ì phân hủy phần mẫu thử bằng cách xử lý với các axit nitric, f lohydric và su l furic. Loại bỏ axit flohydric bằng cách làm bay hơi dung dịch cho đến khi không còn khói của axit su l furic. Xử lý dung dịch với axit su lf uric và hydro perox i t để hòa tan mangan dioxit. Trong trường hợp quặng khó phân hủy, thì phân hủy ph ầ n mẫu thử bằng cách xử lý với các axit clohydric, nitric, flohydric v à percloric. Loại b ỏ axit f l ohydric và percloric bằng cách làm bay hơi dung dịch cho đến không còn khói của percloric. Xử lý dung dịch với axit clohydric để hòa tan mangan dioxit. Cho thêm dung dịch ceri nitrat và pha loãng thích hợp. Phun dung dịch vào ngọn l ử a của máy h ấ p thụ nguyên tử sử dụng đèn đốt không khí/axetylen. So sánh các độ hấp thụ thu được của natri và/hoặc kali với các độ hấp thụ thu được từ các dung dịch đường chuẩn. 4. Thuốc thử CHÚ T HÍ CH: Các thuốc thử phải được chọn lựa hoặc tinh ch ế để thu được các giá trị trắng thấp nh ấ t c ó th ể . 4.1 . Axit nitric , ρ 1,40 g/ml. 4.2 . Axit f lohydric , ρ 1,14 g/ml. 4.3 . Ax i t clohydric , ρ 1,19 g/ml. 4.4 . Axit pecloric , ρ 1,51 g/ml. 4.5 . Axit sul f uric , ρ 1,84 g/ml, pha lo ã ng 1 + 1. 4.6 . Axit clohydric (4.3), pha loãng 1 + 2. 4.7 . Hydro peroxit , 30 % (khối lượng), không có các kim loại kiềm. 4.8 . Ceri nitrat , dung dịch 15 g/l. 4.9 . Sắt , dung dịch nền 10 g/l. Hòa tan 2,5 g sắt có độ tinh khiết cao bằng cách cho thêm 15 ml axit nitric (4.1) và 30 ml nước vào c ố c dung tích 400 ml. Sau đ ó cho th ê m 15 ml axit sul f uric (4.5) và làm bay hơi dung dịch đến khi c ó khói của axit sulfuric, để nguội và chuyển vào bình định mức dung tích 250 ml, pha lo ã ng bằng nước đến vạch mức và lắc đều. 4.10 . Mangan , dung dịch n ề n 25 g/l. Hòa tan 6,25 g mangan điện phân [độ tinh khiết 99,95 % (khối lượng)] bằng cách cho 30 ml axit clohydric (4.3) và 30 ml nước vào cốc dung tích 400 m l . CH Ú T HÍ CH: Trước khi s ấ y khô và cân, b ấ t kỳ sự oxy h ó a nh ẹ nào trên b ề mặt của mangan đ ề u phải t ẩ y bỏ b ằ ng cách súc rửa trong axit clohydric loãng, nước cất và sau đ ó b ằ ng axeton. Cho thêm 35 ml axit sulfuric (4.5), làm bay hơi dung dịch đến khi có kh ó i của axit sulfur i c, để nguội và chuyển vào b ì nh định mức dung tích 250 ml, pha loãng bằng nước đến vạch mức và lắc đ ề u. 4.11 . Kali , dung dịch chuẩn tương ứng với 0,1 g K/l. Hòa tan 0,1907 g kali clorua (Đã sấy tại 110 °C đ ế n khối lượng không đ ổ i) trong 200 ml nước trong cốc thử 400 ml. Chuyển vào b ì nh định mức dung tích 1000 ml, pha loãng bằng nước đến vạch mức và lắc đều. 1 ml dung dịch tiêu chuẩn này chứa 0,1 mg K. Bảo quản dung d ị ch trong chai polyetylen. 4.12 . Kali , dung d ị ch chuẩn tương ứng với 0,01 g K/l. Chuyển 10 ml dung dịch chuẩn kali (4.11) vào bình định mức dung tích 100 ml, pha lo ã ng bằng nước đến vạch mức và l ắ c đều. 1 ml dung dịch tiêu chuẩn này ch ứ a 0,01 mg K. B ả o qu ả n d u ng dịch trong chai polyetylen. 4.13 . Natr i , dung dịch tiêu chuẩn tương ứng với 0,1 g Na/I. Hòa tan 0,2542 g natri clorua (Đ ã sấy tại 110 °C đến khối lượng không đổi) trong 200 ml nước trong cốc dung t í ch 400 ml. Chuyển vào bình định mức dung tích 1000 ml, pha lo ã ng bằng nước đến vạch mức và lắc đều. 1 ml d u ng dịch t i êu chuẩn này chứa 0,1 mg Na. Bảo qu ả n dung d ị ch trong chai polyetylen. 4.14 . Natri , dung dịch chuẩn tương ứng với 0,01 g Na/I. Chuyển 10 ml dung dịch chuẩn natri (4.13) vào bình định mức dung tích 100 ml, pha loãng bằng nước đến vạch mức và lắc đều. 1 ml dung dịch tiêu chuẩn này chứa 0,01 mg Na. Bảo quản dung dịch tr ong chai polyetylen. 5. Thiết bị, dụng cụ 5.1 . Các thiết bị, dụng cụ thông thường trong phòng thử nghiệm , và các c ố c thử và nắp làm bằng nhựa f loro, các chén platin hoặc hợp kim platin phù hợp. 5.1.1 . Trừ trường hợp được nêu rõ, tránh dùng dụng cụ bằng thủy tinh, bởi v ì nó có thể làm nhiễm bẩn dung dịch. 5.1.2 . Các nắp chai nhựa không thuộc loại có đệm bông/nỉ. Các nắp đệm như vậy thường có chứa hợp chất natri, chất này gây nhiễm bẩn cho dung dịch. 5.1.3 . Để thu được các kết quả tin cậy, thiết b ị , dụng cụ phải được làm sạch và kiểm tra như sau: a) Trước khi sử dụng, cần súc r ử a tất cả các dụng cụ (đo) thể tích bao gồm cả các pipet sử dụng để chuẩn bị các dung dịch hiệu chuẩn bằng axit clohydric (4.6). Thực hiện hiệu chuẩn hàng ngày hoặc khi cần. b) Làm sạch các b ì nh f luoroplastic bằng cách cho một chút axit clohydric (4.6) và đun trong 15 min. B ỏ nước rửa và thực hiện qui trình cho từng bình lần lượt như qui định tại 7.3. N ế u bất kỳ độ hấp thụ nào nằm trên giới hạn qui định tại 7.3, thì phải thực hiện lại qui trình làm sạch hoặc sử dụng các thuốc thử có độ tinh khiết cao hơn. c) Các bình platin được sử dụng riêng cho các phép xác định các chất kiềm được làm sạch theo cùng phương pháp như đ ố i với các b ì nh fluoroplastic, xem b); hoặc được làm sạch trước bằng cách nung chảy với L i 2 B 4 O 7 hoặc LiBO 2 khan cho đến khi các số đọc độ hấp thụ phù h ợ p như đối với riêng muối lithi. d) S ú c rửa các chai bảo quản bằng axit clohy d ric (4.6) trước khi sử dụng. 5.2 . Máy đo ph ổ h ấ p thụ nguyên tử ngọn lửa , được trang bị đèn đốt không khí/axetylen. Máy đo phổ hấp thụ nguyên tử sử dụng trong phương pháp này là đạt yêu cầu nếu phù hợp các tiêu chí sau: a) Độ nhạy tối thiểu - độ h ấ p t hụ của dung dịch đường chuẩn có nồng độ cao nh ấ t, tối thiểu là 0,25; b) Độ tuyến tính - độ dốc của đường chuẩn bao trùm 20 % dải nồng độ phía trên (biểu thị bằng sự thay đổi của độ hấp thụ) không nh ỏ hơn 0,7 của các giá trị độ dốc ở 20 % dải nồng độ phía dưới khi xác định theo cùng phương pháp; c) Độ ổ n định tối thiểu - độ lệch chuẩn độ hấp thụ của dung dịch đường chuẩn c ó nồng độ cao nhất và độ lệch chuẩn độ hấp thụ của các dung dịch đường chu ẩ n zero, được tính từ s ố lượng đủ l ớ n các phép đo lặp lại, phải nh ỏ hơn tương ứng 1,5 % và 0,5 % giá trị trung bình độ hấp thụ của dung dịch có nồng độ cao nhất. Máy đo phổ hấp thụ nguyên tử nên được nối với máy ghi biểu đ ồ và/hoặc máy đọc hiện số. Có thể sử dụng các thông số sau như một hư ớ ng dẫn. Các dung dịch được phun vào ngọn lửa không khí/axetylen. Na K Đ è n catot rỗng (mA) 10 10 Đèn tần số-cao (mA) 80 đ ế n 100 80 đ ế n 100 Bước só ng (nm) 589,0 766,5 Tốc độ dòng không kh í (l/min) 10 10 Tốc độ dòng axetylen (l/min) 2 2 B ả ng 1 - Hướng dẫn pha lo ã ng dung d ị ch thử Hàm lượng d ự ki ế n của natri hoặc kali trong mẫu thử Phần mẫu Dung d ị ch nền sẽ cho vào Hàm lư ợ ng của natri hoặc kali trong dung dịch được đo Mangan (4.10) Sắt (4.9) % (khối lượng) ml ml ml μg /ml 0,002 đến 0,2 - - - 0,2 đến 2,0 0,2 đến 0,8 20 2 1 0,4 đến 1,6 0,8 đến 1,5 10 2 1 0,8 đến 1,5 1,5 đến 3,0 5 2 1 0,75 đến 1,5 6. Lấy mẫu Lấy mẫu quặng mangan theo TCVN 10548-1 (ISO 4296-1) và chu ẩ n b ị mẫu theo TCVN 10548-2 (ISO 4296-2). 7. Cách tiến hành C Ả NH B Á O - Tu â n th ủ các hư ớn g dẫ n của nhà sản xuất v ề quy trình đốt và tắt ngọn lửa không khí/axetylen để tránh các nguy c ơ cháy nổ. Cần đeo kính màu an toàn khi ngọn lửa đang cháy. 7.1. Phần mẫu thử Cân 0,2500 g mẫu thử. 7.2. Phép thử trắng Trước khi tiến hành xử lý mẫu thử, phải đảm bảo chắc chắn là đã thực hiện qui trình làm sạch tại 5.1 cũng như chất lượng của các thuốc thử khi sử dụng trong từng trường hợp đối với các phép xác đ ị nh natri và kali thu được các giá trị trắng không lớn hơn giá trị tương đương bằng 0,002 % hàm lượng kiềm có trong q u ặng. Thực hiện phép thử trắng qua tất cả các bước của phép phân t í ch. 7.3. Xác định 7.3.1 . Phân hủy 7.3.1.1 . Đ ố i v ới các loại quặng dễ phân hủy Chuyển phần mẫu thử (7.1) vào chén platin và hòa tan trong hỗn hợp của 3 ml axit nitric (4.1), 5 m l axit fl ohydric (4.2) và 5 ml axit sulfuric (4.5). Làm bay hơi dung dịch cho đến khi xuất hiện khói của axit sulfuric và sau đó để nguội. Rửa các mặt bên của đĩa bằng nước và làm bay hơi đến khi khói của axit sulfuric hết hoàn t oàn. Đ ể nguội, rửa các mặt bên của đĩa bằng 10 ml đ ến 15 ml nước, cho thêm 0,5 ml axit sulfuric (4.5), và 10 giọt h y dro peroxit ( 4.7). Gia nhiệt dung dịch để hòa tan mangan dioxit và để phân hủy hoàn toàn hydro peroxit dư. 7.3.1.2 . Đ ối với các loại quặng khó ph â n hủy Chuyển phần mẫu thử (7.1) vào cốc thử fluoroplastic dưng tích 100 ml đến 200 ml và h ò a tan trong 10 ml axit clohydric (4.3). Sau đó cho thêm 1 ml đến 2 ml axit nitric (4.1) và 5 ml axit flohydric (4.2). Cho thêm 5 ml axit pecloric ( 4.4), gia nhiệt dung dịch cho đến khi xuất hiện khói trắng của axit pecloric và để yên dung dịch trong 2 min. Rửa thành c ố c bằng nước cất và gia nhiệt tiếp cho đến khi hết kh ó i của axit pecloric. Để nguội. Hòa tan cặn trong 10 ml axit clohydric (4.3) có gia nhiệt, cho thêm 15 ml nước đ ể hòa tan các mu ố i. 7.3.2 . Chuẩn bị dung dịch thử Chuyển dung dịch (7.3.1) vào bình định mức dung tích 250 ml, cho thêm 5 m l dung dịch ceri nitrat (4.8), pha loãng bằng nước đến vạch mức và lắc đều (dung dịch thử). N ế u dung dịch đục, th ì lọc qua giấy lọc trung b ì nh vào bình khô, bỏ dịch lọc ban đầu. Nếu nồng độ của natri hoặc kali nhỏ hơn 0,2 % (kh ố i lượng) thì sử dụng toàn bộ dung dịch thử. Nếu nồng độ của natri hoặc kali lớn hơn 0,2 % (khối lượng) th ì chuẩn bị dung dịch thử pha loãng. Chuyển một phần dung dịch thử (B ả ng 1) vào bình định mức dung tích 100 ml, cho các lượng dung dịch nền sắt (4.9) và mangan (4.10) phù hợp theo Bảng 1, cho thêm 2 ml dung dịch ceri nitrat (4.8). Nếu tiến hành phân hủy theo 7.3.1.2, cho thêm 5 ml axit clohydric (4.3). Pha loãng bằng nước đến vạch mức và lắc đều. 7.4. Chuẩn bị dãy dung dịch đường chuẩn 7.4.1 . Các dung d ị ch đường chuẩn natr i và ka li Chuẩn bị một dãy năm chén platin (phân hủy theo 7.3.1.1), hoặc cốc fluoroplastic (phân hủy theo 7.3.1.2), dùng pipet chuyển: 2,0; 5,0; 10,0; 15,0 và 20,0 ml các dung dịch chuẩn kali (4.12) và natri (4.14). Cho thêm 1 ml dung dịch s ắ t nền (4.9) và 2 ml dung dịch mangan nền (4.10) vào từng chén. Xử lý các dung dịch này theo cùng cách (7.3) như dung dịch thử, sử dụng phương pháp phân hủy thích hợp (7.3.1.1) hoặc (7.3.1.2), ngoại lệ là a) tại 7.3.1.1 (đoạn thứ hai) lượng axit su lf uric giảm từ 0,5 ml còn 0,2 ml và lượng hydro peroxit giảm từ 10 gi ọt còn 4 giọt; b) tại 7.3.1.2 (đoạn thứ hai) lượng axit clohydric giảm từ 10 ml còn 4 ml. Chuyển các dung dịch thu được vào một loạt năm bình định mức dung tích 100 ml, cho thêm 2 ml dung dịch ceri nitrat (4.8) vào từng b ì nh, pha lo ã ng bằng nước đ ế n vạch mức và lắc đều. Các dung dịch hiệu chuẩn này chứa 0,2; 0,5; 1,0; 1,5 và 2,0 μ g kali và natri trên mililit. CHÚ THÍCH: Dải xác định các nguyên tố c ó thể khác nhau đối với t ừ ng thiết b ị . Ch ú ý các ti ê u chí tối thiểu qui định tại 5.2. Đối với các thiết b ị có độ nhạy cao, c ó th ể sử dụng các ph ầ n mẫu nh ỏ hơn hoặc các dung dịch chuẩn được pha lo ã ng hơn. 7.4.2 . Dung dịch đư ờ ng chuẩn zero Chuyển 1 ml dung dịch sắt nền (4.9) và 2 ml dung dịch mangan n ề n (4.10) vào chén platin (phân hủy theo 7.3.1.1), hoặc cốc fluoroplastic (phân hủy theo 7.3.1.2), và xử lý như tại 7.4.1, bắt đầu từ đoạn thứ ba. 7.5. Đường chuẩn và xác định 7.5.1 . Các phép đo phổ Tối ưu hóa tín hiệu của thiết bị như mô tả tại 5.2. Sau 10 min gia nhiệt đầu đốt và thu được độ h ấ p thụ ổ n định, phun dung dịch thử hoặc dung dịch thử pha lo ã ng (7.3.2), Ghi lại các số đọc. Phun nước dung dịch thử để thu được độ hấp thụ zero. Lặp lại các phép đo í t nhất hai lần nữa. Thu được độ hấp thụ thực của dung dịch thử b ằ ng cách trừ đi độ hấp thụ của dung dịch thử trắng. Cùng đồng thời với các phân t í ch dung dịch thử, tiến h à nh phân tích dãy các dung dịch đường chuẩn (7.4). Chuyển đổi các số đọc độ hấp thụ thực của dung dịch thử về microgam của natri hoặc kali trên m ili lit b ằ ng phương pháp đường chuẩn (7.5.2). Đối với phép xác định hàm lượng kali và natri theo phương pháp chặn trên chặn dưới, thì so sánh độ hấp thụ của dung dịch thử với độ hấp thụ của hai dung dịch đư ờ ng chuẩn, độ hấp thụ của một đầu chặn không quá 10 % c a o hơn và của đầu chặn th ứ hai không quá 10 % thấp hơn so với độ hấp thụ của dung dịch thử. 7.5.2 . Vẽ đường chuẩn Độ hấp thụ thực của từng dung dịch đường chuẩn (7.4.1) thu được bằng cách trừ đi độ hấp thụ trung bình của dung dịch đường chuẩn zero (7.4.2). Dựng đường chuẩn bằng cách vẽ các giá trị độ hấp thụ thực của các dung dịch đường chuẩn theo mi l igam Na và K trên mililit. 8. Biểu thị kết quả 8.1. Tính kết quả Hàm lượng của natri và/hoặc kali, biểu th ị bằng phần trăm khối lượng, tính theo công thức sau: trong đó ρ 0 là nồng độ của natri hoặc kali trong dung dịch thử, thu được từ đường chuẩn hoặc công thức (2), tính bằng microgram trên mililit; m là khối lượng của phần mẫu thử c ó trong dung dịch thử cuối cùng, tính bằng gam; V là thể tích của dung dịch thử cuối cùng, tính bằng mil il it; K là hệ số chuyển đổi biểu thị hàm lượng natri và kali ở trạng thái khô. Giá trị của ρ 0 đối với phương pháp chặn trên chặn dưới được tính theo công thức (2) (2) trong đó ρ 1 là hàm lượng của natri hoặc kali trong dung dịch chuẩn, nồng độ c ủ a nó thấp hơn nồng độ của dung dịch thử, t í nh bằng microgram trên mililit; ρ 2 là hàm lượng của natri hoặc kali trong dung dịch chuẩn, nồng độ của nó cao hơn nồng độ của dung dịch thử, tính bằng microgram trên mililit; A 0 là số đọc của dung dịch thử, được hiệu chính số đọc của dung dịch trắng; A 1 là số đọc của dung dịch chuẩn có chứa sắt và mangan và có nồng độ ρ 1 , được hiệu chính số đọc của dung dịch trắng; A 2 là số đọc của dung dịch chuẩn c ó chứa sắt và mangan và có nồng độ ρ 2 , được hiệu chính số đọc của dung dịch trắng. 8.2. Sai số cho phép của kết quả giữa các phép xác định hai lần kali và natri B ả ng 2 - Sai số cho phép đối v ớ i hàm lượng kali Hàm I ượ ng kali Sai số c ho phép Ba phép xác định hai lần Ha i phép xác định hai lần % (khối lượng) % (khối l ư ợng) % (khối lượng) Từ 0,05 đến 0,10 0,013 0,011 Từ 0,10 đến 0,20 0,021 0,018 Từ 0,20 đến 0,40 0,032 0,027 Từ 0,40 đến 0,80 0,050 0,042 Từ 0,80 đến 1,50 0,076 0,064 Trên 1,50 0,120 0,100 Bảng 3 -Sai s ố cho phép đối với hàm lượng natri Hàm lư ợn g natri Sai số cho phép Ba phép xác đ ịnh hai l ầ n Hai phép xác định hai l ầ n % (khối lượng) % (khối lượng) % (khối lượng) Từ 0,02 đến 0,05 0,008 0,007 Từ 0,05 đến 0,10 0,013 0,011 Từ 0,10 đến 0,20 0,021 0,018 Từ 0,20 đến 0,40 0,032 0,027 Từ 0,40 đến 0,80 0,050 0,042 Từ 0,80 đến 1,00 0,076 0,064