TCVN11184:2015

Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 11184:2015 (ISO 4120:2004) về Phân tích cảm quan - Phương pháp luận - Phép thử tam giác TIÊU CHUẨN QUỐC GIA 11184:2015 ISO 4120:2004 PHÂN TÍCH CẢM QUAN - PHƯƠNG PHÁP LUẬN - PHÉP THỬ TAM GIÁC Sensory analysis - Methodology - Triangle test Lời nói đầu TCVN 11184:2015 hoàn toàn tương đương với ISO 4120:2004; TCVN 11184:2015 do Ban kỹ thuật tiêu chuẩn quốc gia TCVN/TC/F13 Phương pháp phân t í ch và lấy mẫu bi ê n soạn, Tổng cục Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng thẩm định, Bộ Khoa học và Công nghệ công b ố . PHÂN TÍCH CẢM QUAN - PHƯƠNG PHÁP LUẬN - PHÉP THỬ TAM GIÁC Sensory analysis - Methodology - Triangle test 1. Phạm vi áp dụng Tiêu chuẩn này quy định quy trình xác định sự tương tự hay khác biệt cảm quan có thể c ả m nhận được giữa các mẫu của hai sản phẩm. Phương pháp này là một quy trình lựa chọn bắt buộc. Phương pháp này được dùng để xác định có sự khác biệt hay không về một thuộc tính cảm quan đ ơ n lẻ hoặc một số thuộc tính. Phương pháp này có hiệu quả về mặt thống kê hơn phép thử hai-ba [mô tả trong TCVN 11185 (ISO 10399)], nhưng hạn chế dùng cho các sản phẩm dễ lan truyền hương vị mạnh và/hoặc có hương vị kéo dài. Phương pháp này được áp dụng ngay c ả khi chưa biết b ả n chất của sự khác biệt (không xác định được c ả mức độ và chiều hướng khác biệt giữa các mẫu cũng như ch ỉ dẫn về các thuộc tính dẫn đến sự khác biệt). Ch ỉ áp dụng phương pháp này nếu sản phẩm đồng nhất rõ rệt. Ph ươ ng pháp này có hiệu quả để: a) xác định - sự khác biệt có thể cảm nhận (phép thử tam giác đối với sự khác biệt), hoặc - không có sự khác biệt có thể cảm nhận (phép thử tam giác đối với sự tương tự), v í dụ khi c ó sự thay đổi về thành phần nguyên liệu, quá trình chế biến, bao gói, x ử lý hoặc bảo quản; b) hoặc để chọn lựa, huấn luyện và giám sát người thử. 2. Tài liệu viện dẫn Các tài liệu viện dẫn sau rất cần thiết cho việc áp dụng tiêu chuẩn này. Đối với các tài liệu viện dẫn ghi năm công bố th ì áp dụng phiên bản được nêu. Đ ố i với các tài liệu viện dẫn không ghi năm công bố th ì áp dụng phiên bản mới nhất, bao gồm cả các sửa đổi, bổ sung (nếu có). ISO 5492:1992 *) , Sensory analysis - Vocabulary (Ph â n t í ch c ả m quan - Thuật ngữ và định nghĩa) ISO 8589:1988 **) , Sensory analysis - General guidance for the design of test rooms (Phân tích cảm quan - Hướng dẫn chung đối với việc thiết kế phòng thử nghiệm) 3. Thuật ngữ và định nghĩa Trong tiêu chuẩn này, áp dụng các thuật ngữ, định nghĩa nê u trong ISO 5492 và các thuật ngữ, định nghĩa sau đây: 3.1. Rủi ro alpha (alpha-risk) Rủi ro α ( α -risk) Xác suất khi kết luận rằng có sự khác biệt c ả m nh ậ n được khi sản phẩm không có khác biệt. CHÚ THÍCH: Dạng rủi ro này c ò n được gọi là sai lầm loại I, mức ý nghĩa hoặc tỷ lệ lỗi dương tính. 3.2. Rủi ro beta (beta-risk) Rủi ro β ( β -risk) Xác suất khi kết luận rằng kh ô ng có sự khác biệt cảm nhận được khi sản phẩm c ó khác biệt. CH Ú TH Í CH: Dạng rủi ro này còn được gọi là sai lầm loại II hoặc t ỷ lệ lỗi âm t í nh. 3.3. Sự khác biệt (difference) Tình huống các mẫu có th ể phân biệt được dựa trên các tính chất cảm quan của ch ú ng. CHÚ THÍCH: Tỷ lệ phép đánh giá phát hi ệ n sự khác biệt có thể cảm nhận được giữa hai sản phẩm được k ý hiệu là p d . 3.4 . Sản phẩm (pro d uct) Vật liệu được đánh giá. 3.5. M ẫ u (sample) Đơn v ị sản phẩm được chuẩn bị, giới thiệu và đánh giá trong phép thử. 3.6. Độ nhạy (sensitivity) Khái niệm chung được dùng để tóm t ắ t các đặc t í nh về năng lực của phép thử. CH Ú TH Í CH: Trong số các thuật ngữ thống kê, độ nhạy của phép thử được định nghĩa b ằ ng các giá tr ị α , β và p d . 3.7 . Sự t ươ ng tự (similarity) Tình huống mà mọi sự khác biệt cảm nhận được giữa các mẫu là quá nhỏ do đó các sản ph ẩ m có thể được sử dụng hoán đổi nhau. 3.8. Bộ ba mẫu (triad) Nhóm ba mẫu được chuyển cho người thử trong phép thử tam gi á c. CHÚ THÍCH: Trong phép thử tam giác, mỗi mẫu đ ượ c đánh d ấ u bằng m ã số khác nhau. Hai mẫu giống nhau (từ một s ả n ph ẩ m) và một mẫu khác ( từ sản phẩm khác). 4. Nguyên tắc Số người thử được lựa chọn dựa theo độ nhạy được yêu cầu đối với phép thử (xem 6.2 và thảo luận tại A.3). Người thử nhận được tập hợp ba mẫu (bộ ba mẫu) và được cho biết rằng có hai mẫu giống nhau và m ộ t mẫu khác. Người thử báo cáo về mẫu mà họ coi là khác, ngay c ả khi chỉ lựa chọn dựa vào suy đoán. Đếm số câu trả lời đúng và xác định mức ý nghĩa bằng cách tra bảng thống kê. 5. Điều kiện thử nghiệm chung và các yêu cầu 5.1 . Định nghĩa rõ ràng đối tượng thử bằng v ă n b ả n. 5.2 . Tiến h à nh thử trong các điều kiện sao cho những người thử không trao đ ổ i với nhau cho đến khi kết thúc tất cả các phép đánh giá, sử dụng phương tiện và buồng thử phù hợp với ISO 8589. 5.3 . Chu ẩ n bị mẫu ngoài tầm nhìn của người thử và theo cách thống nhất (cùng thiết bị, d ụng cụ, cùng lượng sản ph ẩ m). 5.4 . Người thử phải không thể nhận diện được mẫu do cách trình bày mẫ u . V í dụ: trong phép thử nh ậ n biết vị, tránh bất k ỳ sự khác biệt về bề ngoài. Che mọi sự khác biệt không thích hợp về màu bằng bộ lọc màu và/hoặc việc chiếu sáng dịu. 5.5 . Mã hóa dụng cụ đựng mẫu theo cách thống nhất, tốt nhất là dùng bộ ba chữ số được chọn ngẫu nhiên đ ố i với m ỗ i ph é p thử. Mỗi bộ ba này được cấu thành từ ba mẫu, mỗi mẫu có mã số khác nhau. Tốt nhất l à dùng các mã số khác nhau đối với mỗi người thử trong buổi thử. Tuy nhiên, có thể dùng cùng bộ ba mã số đối với tất cả những người thử trong một phép thử, miễn là mỗi mã số được dùng một lần cho mỗi người thử trong suốt buổi thử (ví dụ: nếu một số phép thử tam giác trên các sản phẩm khác nhau được tiến hành trong cùng một buổi thử). 5.6 . Khối lượng hoặc thể tích mẫu phải đồng nhất đối với ba mẫu trong mỗi bộ ba mẫu, cũng như tất cả các mẫu khác trong dãy phép thử trên cùng dạng sản phẩm. Khối lượng ho ặ c thể tích được đánh giá có thể được định trước. Nếu không, người thử cần được thông báo rằng khối lượng hoặc thể tích được lấy phải lu ô n tương tự nhau giữa các mẫu. 5.7 . Nhiệt độ của ba mẫu trong mỗi bộ ba ph ả i đ ồ ng nhất, cũng như t ấ t cả các mẫu khác trong d ã y phép thử trên dạng sản phẩm đã cho. Nên trình bày mẫu ở nhiệt độ sử dụng sản phẩm. 5.8 . Người thử phải được thông báo rằng họ có được nuốt mẫu hay không, hay họ được tự lựa chọn nuốt hay không nuốt. Trong trường hợp được tự lựa chọn, phải yêu cầu họ thực hiện như nhau đối với mọi mẫu. 5.9 . Trong suốt buổi thử, tránh đưa ra thông tin về nhận diện sản ph ẩ m, các hiệu ứng tác động mong đợi hoặc năng lực của từng cá thể cho đến khi kết thúc mọi phép thử. 6. Người thử 6.1 . Trình độ Tất cả người thử cần có cùng trình độ, mức này được chọn dựa theo mục đích của phép thử (xem hướng dẫn trong ISO 8586-1 và ISO 8586-2). Kinh nghiệm v à sự quen thuộc sản phẩm thử c ó thể cải thiện năng lực của người thử và do đó có thể làm tăng khả năng phát hiện sự khác biệt. Giám sát năng lực của người thử theo thời gian có thể hữu ích đối với việc làm tăng độ nhạy. Tất cả người thử phải nắm rõ cơ chế của phép thử tam giác (hình thức, mục tiêu và quy trình đánh giá). 6.2 . S ố l ượn g người thử Lựa chọn số lượng người thử sao cho thu được độ nhạy yêu cầu đối với phép thử (xem thảo luận tại A.3). S ử dụng số lượng lớn người thử sẽ tăng khả năng phát hiện những khác biệt nh ỏ giữa các mẫu. Tuy nhiên, trong thực tế, số lượng người thử thường được xác định theo điều kiện ban đầu (ví dụ thời gian thử, số lượng người thử có sẵn, lượng sản phẩm). Khi kiểm tra sự khác biệt, số lượng người thử điển h ì nh l à từ 24 đến 30. Khi kiểm tra sự khác biệ t không có nghĩa (thử tương tự), cần số lượng người thử gấp đôi (khoảng 60) để có độ nhạy tương đương. Tránh đánh giá lặp lại bởi cùng một người thử, khi có thể. Tuy nhiên, nếu cần đánh giá lặp lại để c ó số lượng phù hợp cho số lượt đánh giá t ổ ng thể thì phải cố gắng để mỗi người thử thực hiện cùng số lượng lượt đánh giá lặp. Ví dụ: nếu chỉ có mười người thử thì mỗi người sẽ thực hiện ba bộ ba để thu được tổng số 30 lượt đánh giá. CHÚ THÍCH: Việc x ử lý ba lượt đánh giá do mười người thử thực hiện gi ố ng như 30 lượt đánh giá độc lập l à không hợp lệ khi kiểm tra sự t ương tự dùng Bảng A.2. Tuy nhiên, với kiểm tra sự khác biệt, việc xử lý như tr ê n dùng Bảng A.1 là hợp lệ ngay cả khi thực hiện các lượt đánh giá lặp lại (xem [9] và [10]). C á c tài liệu xu ấ t b ả n g ầ n đây (xem [6] và [7]) v ề phép thử phân bi ệ t lặp lại đưa ra c á c phương pháp tiếp cận thay th ế cho việc phân tích các đánh giá lặp lại trong các phép thử phân biệt. 7. Cách tiến hành 7.1 . Trước khi thực hiện phép thử, chuẩn bị các phiếu m ã hóa (worksheet) và phiếu trả lời (scoresheet) (xem B.1 và B.2) sử dụng sáu tr ì nh tự từ hai sản phẩm A và B với số lượng bằng nhau: ABB BAA AAB BBA ABA BAB Phân bố ngẫu nhiên các trật tự này trong nhóm sáu người thử (sử dụng mỗi trật tự một lần trong nhóm sáu người thử đầu tiên; sử dụng mỗi trật tự một lần n ữ a trong nhóm sáu người thử tiếp theo, v.v. . .). Điều này sẽ giảm thi ể u sự không cân b ằ ng xảy ra nếu tổng số người thử không phải là bội số của sáu. 7.2 Trình bày ba mẫu của mỗi bộ ba đồng thời, nếu có thể, với cùng thứ tự sắp xếp không gian đối với mỗi người thử (ví dụ: theo đường thẳng từ trái sang phải, theo trật tự tam giác). Trong mỗi bộ ba, những người thử thường được cho đánh giá lặp lại với mỗi mẫu tùy thích (dĩ nhiên nếu bản chất của sản phẩm cho phép đánh giá lặp lại). 7.3 Hư ớ ng d ẫn những người thử đánh giá mẫu theo trật tự các mẫu đã được trình bày. Thông báo cho những người thử rằng hai trong số các mẫu là như nhau và khác với mẫu còn lại. Mỗi người thử cần chỉ ra m ẫ u nào trong số ba mẫu khác với hai mẫu còn lại. 7.4 Mỗi phi ế u trả lời cần dùng cho một bộ ba mẫu. Nếu một người thử phải thực hiện nhi ề u hơn một phép thử trong buổi đ á nh giá th ì thu các phiếu tr ả lời đã hoàn thành v à các m ẫ u chưa sử dụng trước khi đưa ra bộ ba tiếp theo. Người thử không được thử lại bất k ỳ mẫu nào đã tiến hành hoặc thay đổi quyết định đối với các mẫu đã đánh giá. 7.5 Không đưa ra câu h ỏ i về th ị hiếu, sự chấp nhận hoặc mức độ k hác biệt sau lựa chọn ban đầu trên mẫu khác biệt. Việc lựa chọn do người thử thực hiện có thể tạo độ chệch trong c â u trả l ờ i đối với những câu hỏi bổ sung. Những câu tr ả lời cho các câu h ỏ i như vậy có thể thu được từ các phép thử độc lập về thị hiếu, sự chấp nhận hoặc mức độ khác biệt v.v... (xem hướng dẫn trong ISO 6658). Phần nhận xét yêu cầu giải thích lý do lựa chọn, bao g ồ m các lưu ý của người thử. 7.6. Phép thử tam giác là quy trình lựa chọn bắt buộc; người thử không được trả lời "không có khác biệt”. Người thử không phát hiện được sự khác biệt giữa các mẫu cần được hướng dẫn để lựa chọn ngẫu nhi ê n một mẫu và chỉ ra rằng sự lựa chọn này ch ỉ là ph ỏ ng đoán, trong phần nhận xét của phiếu trả lời. 8. Phân tích và diễn giải kết quả 8.1 . Đ ối với phép thử về sự khác biệt Sử dụng B ả ng A.1 để phân tích số liệu thu được t ừ phép thử tam giác. Nếu số câu trả lời đúng lớn hơn hoặc bằng giá trị trong Bảng A.1 ( tương ứng với số ngư ờ i thử và mức rủi ro α được chọn ứng với phép thử) thì kết luận rằng tồn tại sự kh á c biệt có ý nghĩa về cảm nhận giữa các mẫu (xem B.1). N ế u cần, tính khoảng tin cậy theo t ỷ lệ người thử có thể phân biệt các mẫu. Phương pháp này được mô t ả trong B.3. 8.2 . Đối với phép thử về sự tương tự 1) Sử dụng Bảng A.2 để phân tích dữ liệu thu được từ phép thử tam giác. Nếu số câu trả lời đúng nhỏ hơn hoặc bằng số trong B ả ng A.1 (tương ứng với số người thử và mức rủi ro β và giá trị của p d được chọn trong phép thử) thì không có sự khác biệt có nghĩa giữa các mẫu (xem B.2). Nếu so sánh kết quả giữa các phép thử, cần chọn cùng một giá trị p d cho mọi phép thử. Nếu cần, tính khoảng tin cậy theo tỷ lệ người thử có thể phân biệt các mẫu. Phương pháp này được mô t ả trong B.3. Không có kết luận nếu số lượng tối đa câu trả lời đúng l à nh ỏ hơn n /3 . 9. Báo cáo thử nghiệm Báo cáo mục tiêu thử nghiệm, kết quả và kết luận. Nên báo cáo các thông tin bổ sung sau: - mục đích của phép thử và b ả n ch ấ t của quá trình xử lý; - việc nhận diện đầy đủ về mẫu thử (nguồn gốc, phương pháp chuẩn bị, số lượng, h ì nh dạng, bảo quản trước khi thử, cỡ mẫu, nhiệt độ); thông tin về mẫu cần lưu lại bao gồm mọi quá tr ì nh bảo quản, xử lý và chuẩn bị đã thực hiện sao cho thu được mẫu ch ỉ khác nhau, nếu có, l à do các biến quan tâm. - số lượng người thử, số câu trả lời đúng và kết quả đánh giá thống kê (bao gồm các giá trị α, β và p d được dùng trong phép thử); - người thử: kinh nghiệm (trong phép thử cảm quan, với sản phẩm, với mẫu trong phép thử), tuổi, giới t í nh (xem hướng dẫn trong ISO 8586-1 và ISO 8586-2); - bất kì thông tin và các khuyến cáo cụ thể đối với người thử có liên quan đến phép thử; - môi trường thử (phương tiện thử đ ã sử dụng, việc giới thiệu mẫu đồng thời hay tuần tự, có thông báo nhận dạng của mẫu sau phép thử không, nếu c ó thì b ằ ng cách nào); - địa điểm, ngày thử và tên của ch ủ tịch hội đồng. 10. Độ chính xác và độ chệch Do các kết quả của phép thử phân biệt cảm quan l à hàm của sự nhạy cảm riêng lẻ, v ì thế không thể đưa ra một nhận định chung về độ tái lập của các kết quả có thể áp dụng cho tập hợp những người thử. Độ ch í nh xác của một tập hợp người thử cụ thể tăng lên theo quy mô của hội đồng, theo sự huấn luyện và với sự tiếp xúc v ớ i sản phẩm. Do sử dụng quy trình lựa chọn bắt buộc nên các kết quả thu được từ phương pháp này không có độ chệch, miễn là các yêu cầ u trong Điều 7 được lưu ý đầy đủ. PHỤ LỤC A (quy định) CÁC BẢNG A.1 . Các giá trị nêu trong Bảng A.1 là số câu trả lời đúng t ố i thiểu cần có để có k ế t quả có nghĩa ở mức rủi ro α được công bố (theo cột) đối với số người thử tương ứng l à n (theo hàng). Gi ả định “không có khác biệt” bị bác b ỏ nếu số câu trả lời đúng lớn h ơ n hoặc b ằ ng giá trị trong B ả ng A.1. Bảng A.1 - Số câu trả lời đúng tối thiểu cần có để kết luận rằng có sự khác biệt có thể cảm nhận dựa trên phép thử tam giác n A n α 0,20 0,10 0,05 0,01 0,001 0,20 0,10 0,05 0,01 0,001 6 4 5 5 6 — 27 12 13 14 16 18 7 4 5 5 6 7 28 12 14 15 16 18 8 5 5 6 7 8 29 13 14 15 17 19 9 5 6 6 7 8 30 13 14 15 17 19 10 6 6 7 8 9 31 14 15 16 18 20 11 6 7 7 8 10 32 14 15 16 18 20 12 6 7 8 9 10 33 14 16 17 18 21 13 7 8 8 9 11 34 15 16 17 19 21 14 7 8 9 10 11 35 15 16 17 19 22 15 8 8 9 10 12 36 15 17 18 20 22 16 8 9 9 11 12 42 18 19 20 22 25 17 8 9 10 11 13 48 20 21 22 25 27 18 9 10 10 12 13 54 22 23 25 27 30 19 9 10 11 12 14 60 24 26 27 30 33 20 9 10 11 13 14 66 26 28 29 32 35 21 10 11 12 13 15 72 28 30 32 34 38 22 10 11 12 14 15 78 30 32 34 37 40 23 11 12 12 14 16 84 33 35 36 39 43 24 11 12 13 15 16 90 35 37 38 42 45 25 11 12 13 15 17 96 37 39 41 44 48 26 12 13 14 15 17 102 39 41 43 46 50 CHÚ THÍCH 1: Các gi á trị trong bảng là ch í nh xác v ì dựa trên phân bố nhị thức. Đối với các giá tr ị của n không c ó trong b ả ng, t í nh các giá tr ị xấp xỉ dựa tr ê n xấp x ỉ thông thường đối với nhị thức như sau. Số câu trả l ờ i tối thi ể u (x ) = số nguyên cận tr ê n: trong đó: z thay đổi theo mức ý nghĩa như sau: z = 0,84 đối với α = 0,20; z = 1,28 đối với α = 0,10; z = 1,64 đối với α = 0,05; z = 2,33 đối với α = 0,01; z = 3 , 09 đối với α = 0,001. CHÚ THÍCH 2: Kh ô ng nên sử dụng các giá trị n < 18 trong phép thử tam giác đối với sự khác biệt. CH Ú TH Í CH 3: Á p dụng theo T à i liệu tham Khảo [11]. A.2 . Các giá trị nêu trong Bảng A.2 là số câu trả lời đúng tối đa cần có đối với “sự tương tự" ở các mức p d , β và n . Giả định “không khác biệt" được chấp nhận ở mức tin cậy 100(1 - β )% nếu số câu trả lời đúng nh ỏ hơn hoặc bằng giá trị trong B ả ng A.2. Bảng A.2 - Số câu trả lời đúng tối đa c ầ n có để kết luận hai mẫu tương tự dựa trên phép thử tam giác n β p d n β p d 10% 20% 30% 40% 50% 10% 20% 30% 40% 50% 18 0 ,0 01 0 1 2 3 5 66 0,001 14 18 22 26 31 0,01 2 3 4 5 6 0,01 16 20 25 29 34 0,05 3 4 5 6 8 0,05 19 23 28 32 37 0 , 10 4 5 6 7 8 0,10 20 25 29 33 38 0,20 4 6 7 8 9 0,20 22 26 31 35 40 24 0,001 2 3 4 6 8 72 0,001 15 20 24 29 34 0,01 3 5 6 8 9 0,01 18 23 28 32 38 0,05 5 6 8 9 11 0,05 21 26 30 35 40 0,10 6 7 9 10 12 0,10 22 27 32 37 42 0,20 7 8 10 11 13 0,20 24 29 34 39 44 30 0 , 001 3 5 7 9 11 78 0,001 17 22 27 32 38 0,01 5 7 9 11 13 0,01 20 25 30 36 41 0,05 7 9 11 13 15 0,05 23 28 33 39 44 0,10 8 10 11 14 16 0,10 25 30 35 40 46 0,20 9 11 13 15 17 0,20 27 32 37 42 48 36 0,001 5 7 9 11 14 84 0,001 19 24 30 35 41 0,01 7 9 11 14 16 0,01 22 28 33 39 45 0,05 9 11 13 16 18 0,05 25 31 36 42 48 0,10 10 12 14 17 19 0 , 10 27 32 38 44 49 0,20 11 13 16 18 21 0 , 20 29 34 40 46 51 42 0,001 6 9 11 14 17 90 0,001 21 27 32 38 45 0,01 9 11 14 17 20 0,01 24 30 36 42 48 0,05 11 13 16 19 22 0,05 27 33 39 45 52 0,10 12 14 17 20 23 0,10 29 35 41 47 53 0 , 20 13 16 19 22 24 0,20 31 37 43 49 55 48 0,001 8 11 14 17 21 96 0,001 23 29 35 42 48 0,01 11 13 17 20 23 0,01 26 33 39 45 52 0,05 13 16 19 22 26 0,05 30 36 42 49 55 0,10 14 17 20 23 27 0,10 31 38 44 50 57 0,20 15 18 22 25 28 0,20 33 40 46 53 59 54 0,001 10 13 17 20 24 102 0,001 25 31 38 45 52 0,01 12 16 19 23 27 0,01 28 35 42 49 56 0,05 15 18 22 25 29 0,05 32 38 45 52 59 0,10 16 20 23 27 31 0,10 33 40 47 54 61 0,20 18 21 25 28 32 0,20 36 42 49 56 63 60 0,001 12 15 19 23 27 108 0,001 27 34 41 48 55 0 , 01 14 18 22 26 30 0,01 31 37 45 52 59 0,05 17 21 25 29 33 0,05 34 41 48 55 63 0,10 18 22 26 30 34 0,10 36 43 50 57 65 0,20 20 24 28 32 36 0 , 20 38 45 52 60 67 CHÚ THÍCH 1: Các giá trị trong bảng l à ch í nh xác v ì dựa tr ê n phân b ố nh ị thức. Đối với các giá trị của n không c ó trong bảng, t í nh giới hạn tin cậy trên 100(1 - β )% đối với p d dựa xấp xỉ thông thường đối với nhị thức như sau: trong đó: x l à số câu trả lời đúng; n là số người thử; z β thay đổi như sau: 0,84 đối với β = 0,20; 1,28 đối với β = 0,10 ; 1,64 đ ố i v ới β = 0,05; 2 , 33 đối với β = 0,01; 3,09 đối với β = 0,001. Nếu gi á tr ị t í nh được nhỏ hơn giới hạn được chọn đối với p d th ì công bố các mẫu là tương tự ở m ứ c ý nghĩa β . CHÚ THÍCH 2: Không nên sử dụng các giá n < 30 trong phép thử tam giác đối với sự t ương t ự. CHÚ THÍCH 3: Á p dụng theo T à i liệu tham khảo [11 ] . A.3 . Bảng A.3 đưa ra cách tiếp cận th ố ng kê để xác định số người thử. Độ nhạy thống kê của phép thử là hàm của ba giá trị: rủi ro α , rủi ro β và tỷ lệ lớn nhất cho phép của người ph â n biệt, p d 2) . Trước khi tiến hành phép thử, chọn các giá trị của α, β và p d theo các hướng dẫn sau đây. Theo nguyên tắc, kết quả có nghĩa về mặt thống kê ở: - rủi ro α ở mức 10% đến 5% (0,10 đến 0,05) cho th ấ y có bằng ch ứ ng không chắc chắn về sự khác biệt. - r ủ i ro α ở mức 5% đến 1% (0,05 đến 0,01) cho thấy có b ằ ng chứng tương đối chắc chắn về sự khác biệt. - rủi ro α ở mức 1% đến 0,1% (0,01 đến 0,001) cho thấy có bằng ch ứ ng chắc chắn về sự khác biệt. - rủi ro α nhỏ hơn 0,1% (< 0,001) cho thấy có bằng ch ứ ng rất chắc chắn về sự khác biệt. Đối với rủi ro β , mức độ chắc chắn của bằng chứng về không c ó sự khác biệt được đánh giá bởi cùng các tiêu ch í như trên (thay thế ‘có’ bằng “không có"). Tỷ lệ tối đa cho phép đối với người phân biệt, p d , nằm trong ba d ả i sau: - p d < 25% đối với các giá trị nhỏ; - 25% < p d < 35% đối với các giá trị mẫu trung bình; - p d > 35% đối với các giá trị mẫu lớn. Chọn số người thử sao cho thu được độ nhạy cần đối với phép thử. Tra Bảng A.3 trong phần tương ứng v à o giá trị p d đã chọn và cột tương ứng vào giá trị β đ ã chọn . S ố người thử tối thiểu cần có n ằ m trong hàng tương ứ ng với gi á trị α được chọn. Cách khác, có th ể sử dụng Bảng A.3 để xây dựng tập h ợ p các giá trị của p d , α và β đ ể có độ nhạy chấp nhận được trong khi duy tr ì số người thử trong các giới hạn thực tế. Cách tiếp cận được nêu chi tiết trong Tài liệu tham khảo [12]. Các giá trị nêu trong Bảng A.3 là số người thử tối thiểu cần có để tiến hành phép thử tam giác với độ nhạy cụ thể được x á c định từ các giá trị của p d , α và β . Tra bảng theo phần tương ứng với giá trị p d đã chọn và cột tương ứng với giá trị β đã chọn. Đọc số người thử tối thiểu từ hàng tương ứng với giá trị α đ ã chọn. Bảng A.3 - S ố người thử cần thiết đối với ph é p thử tam giác α p d β 0,20 0,10 0,05 0,01 0,001 0,20 50% 7 12 16 25 36 0 , 10 12 15 20 30 43 0,05 16 20 23 35 48 0,01 25 30 35 47 62 0,001 36 43 48 62 81 0,20 40% 12 17 25 36 55 0,10 17 25 30 46 67 0,05 23 30 40 57 79 0 , 01 35 47 56 76 102 0,001 55 68 76 102 130 0,20 30% 20 28 39 64 97 0,10 30 43 54 81 119 0,05 40 53 66 98 136 0,01 62 82 97 131 181 0,001 93 120 138 181 233 0 , 20 20% 39 64 86 140 212 0,10 62 89 119 178 260 0,05 87 117 147 213 305 0,01 136 176 211 292 397 0,001 207 257 302 396 513 0,20 10% 149 238 325 529 819 0,10 240 348 457 683 1011 0,05 325 447 572 828 1181 0,01 525 680 824 1132 1539 0 , 001 803 996 1165 1530 1992 CHÚ THÍCH: Áp d ụng theo Tài liệu tham khảo [11 ] . PHỤ LỤC B (tham khảo) CÁC VÍ DỤ B.1 . Ví dụ 1: Phép thử tam giác để khẳng định sự khác biệt B.1.1 . Cơ s ở Một nhà máy bia đã xây dựng quy trình giảm mùi vị ngũ cốc không mong muốn trong sản phẩm bia không cồn. Quy trình này yêu cầu đầu tư thiết bị mới. Trước khi tiến hành phép thử thị hiếu đối với khách hàng ở quy mô lớn hơn, lãnh đạo nhà máy muốn khẳng định sản phẩm bia không c ồ n thực nghiệm khác với bia không cồn hiện tại của nhà máy. Lãnh đạo nhà máy chỉ muốn chấp nhận một rủi ro nhỏ khi đưa ra kết luận rằng tồn tại sự khác nhau trong khi thực tế thì không. Tuy nhiên, lãnh đạo nhà máy sẽ chấp nhận rủi ro lớn hơn khi không phát hiện được sự khác biệt mặc dù nó tồn tại để có phương thức thay thế vận hành quá trình mới. B .1.2 . Mục tiêu của phép thử Mục tiêu của phép thử là để khẳng định rằng quy trình thử nghiệm hiện tại cho sản phẩm bia không cồn có thể phân biệt với sản phẩm không cồn hiện tại để điều chỉnh phép thử với người tiêu dùng. B.1.3 . S ố l ượn g người thử Để lãnh đạo nhà máy không đưa ra quyết định sai rằng có sự khác biệt, chuyên gia cảm quan đề xuất α = 0,05. Đ ể cân b ằ ng thứ tự trình bày mẫu, chuyên gia c ả m quan quyết định sử dụng 24 người thử. Chú thích trong B ảng A.3 về việc lựa chọn sử dụng 24 người thử cũng đ ả m b ả o rằng phép thử có cơ hội 95% [nghĩa là 100(1 - β )%] phát hiện trường hợp mà 50% người thử có thể phát hiện sự khác biệt giữa các mẫu trong phép thử. Giá trị tra từ Bảng A.3 đối với α = 0,05, β = 0,05 và p d = 50% là n = 23. B.1.4 . Tiến hành thử C á c m ẫ u (36 cốc sản phẩm A và 36 cốc sản phẩm B) được mã hóa b ằ ng các chữ số ngẫu nhiên. Mỗi bộ ba ABB, BAA, AAB, BBA, A B A và BAB được đưa ra bốn lần đ ể đảm bảo 24 người thử có trật tự ngẫu nhiên c â n bằng. Ví dụ về phiếu trả lời được nêu trong Hình B.1. B.1.5 . Ph â n tích và diễn giải kết quả Tổng số 14 người thử xác định chính xác m ẫ u khác biệt. Trong B ả ng A.1, tại hàng tương ứng với n = 24 người thử và cột tương ứng với α = 0,05, chuyên gia cảm quan thấy có 14 câu trả lời đúng là đủ để kết luận rằng hai mẫu bia l à khác biệt có thể cảm nhận được. Chuyên gia cảm quan có thể tùy ý chọn cách tính một phía, khoảng tin cậy thấp hơn trên t ỷ lệ người thử có thể cảm nhận sự khác biệt giữa các mẫu. Công thức tính ( xem thêm B.3) là: Chuyên gia c ả m quan có th ể kết luận với độ tin cậy 95% rằng ít nhất 13% người thử cảm nhận được sự khác biệt giữa các mẫu. B.1.6 . Báo cáo thử nghiệm v à kết luận Chuyên gia cảm quan báo cáo rằng trên thực tế có thể phân biệt sản phẩm thử nghiệm với sản phẩm hiện tại thông qua hội đồng ( n = 24, x = 14) ở mức ý nghĩa 5%. Chuyên gia cảm quan có thể chọn đ ể báo cáo ở mức tin cậy 95% rằng có ít nhất 13% số người thử có thể phân biệt hai mẫu. Thử nghiệm lên men sử dụng quy trình mới nên tiến hành kiểm tra với ngư ờ i tiêu dùng theo đề xuất trong B.1.2. Phép thử tam giác Người thử số: ____________ Họ và tên: ________________________ Ngày: __________ Hướng dẫn : Nếm các m ẫ u từ trái sang phải. Có hai mẫu gi ố ng nhau, một mẫu khác. Anh/chị hãy ghi m ã số của mẫu khác với các mẫu còn lại vào khoảng trống dưới đây. Nếu không ch ắ c chắn, h ã y ghi theo ước đoán mà anh/chị cho là đúng nh ấ t; có thể ghi chú ở phần nhận xét rằng đây ch ỉ là ướ c đoán. Mẫu khác với hai mẫu còn lại là: _____________________ Nhận xét: ____________________________________________________________________ _________________________________________________________________________ H ì nh B.1 - Phiếu trả lời trong phép thử khác biệt tam giác trong Ví dụ 1 B.2 . V í dụ 2: Phép thử tam giác để khẳng định hai mẫu tương tự B.2.1 . Cơ s ở Một nhà máy bánh kẹo muốn sử dụng vật liệu bao gói mới vì v ậ t liệu này có độ linh hoạt lớn hơn đối với đồ họa nhãn. Tuy nhiên, vật liệu mới phải có cùng độ ổn định bảo qu ả n. Nhà máy cho r ằ ng không thể chứng minh hai sản phẩm l à đồng nhất, nhưng họ muốn chắc chắn chỉ c ó một t ỷ lệ nhỏ hợp lý của tập hợp người thử có thể phát hiện sự khác biệt sau 3 th á ng bảo qu ả n. Mặt khác, nhà máy chấp nhận khả năng lớn là sẽ đưa ra một kết luận sai lầm rằng các sản phẩm khác nhau mặc dù chúng không khác biệt, bởi v ì bao bì hiện tại còn được ch ấ p nhận cho đến khi nào đồ họa còn được quan tâm và sự ổn định bảo qu ả n là tiêu chí quan trọng hơn đối với nhà máy. B.2.2 . Mục đích phép thử Mục đích phép thử để xác định rằng s ả n ph ẩ m được bảo quản trong 3 tháng trong vật liệu bao gói mới cũng giống như sản phẩm được bảo quản trong 3 tháng trong bao bì đang sử dụng. B.2.3 . Số lượng người thử Chuyên gia cảm quan trao đối với nhà máy đ ể quyết định về mức rủi ro th í ch hợp đối với phép thử. Quyết định được đưa ra là t ỷ lệ cho phép tối đa của người có khả năng phân biệt được l à p d = 20%. Nhà máy ch ỉ muốn lấy β = 0,10 rủi ro không phát hiện được tỷ lệ nói trên của người có khả năng phân biệt. Do nhà máy kh ô ng quan tâm nhiều đến kết luận sai rằng có sự khác biệt khi các sản phẩm không khác nhau, nên chuyên gia cảm quan chọn α = 0,20. Tra B ả ng A.3 với α = 0,20, α = 0,10 và p d = 20%, chuy ê n gia cảm quan t h ấ y rằng n = 64 người thử l à c ầ n để thực hiện phép thử. B.2.4 . Tiến hành phép thử Chuyên gia c ả m quan sử dụng phiếu mã hóa như trong Hình B.2 và phiếu trả lời như trong Hình B.3 đ ể thực hiện phép thử. Chuyên gia cảm quan quay vòng sáu bộ ba: AAB, ABA, BAA, BBA, BAB và ABB mười lần với 60 người thử ban đầu. Sau đó, chuyên gia cảm quan lựa chọn ngẫu nhiên bốn bộ ba để đưa số người thử từ 61 th à nh 64. B.2.5 . Phân tích và diễn giải k ế t quả Tổng số 24 trong số 64 người thử nhận diện đúng mẫu đưa ra trong phép thử. Tra B ả ng A.2, chuyên gia cảm quan thấy không có mục nào với n = 64. Vì vậy, chuyên gia cảm quan sử dụng phương trình trong Chú thích 1 của Bảng A.2 để xác định liệu có thể k ế t luận rằng hai mẫu là tương tự nhau. Chuyên gia cảm quan thấy rằng: Như vậy, chuyên gia cảm quan có thể tin tư ở ng đến 90% r ằ ng không có nhiều hơn 18% người thử có thể phân biệt các mẫu. Chuyên gia c ả m quan kết luận rằng bao b ì mới đáp ứng tiêu chí của nhà máy với độ chắc chắn đến 90% ( β = 0,10) r ằ ng không có hơn p d = 20% người thử có thể phát hiện sự khác biệt. Bao bì mới có thể thay th ế bao bì đang dùng. N g à y : 4 / 10 / 1993 M ã phé p thử: 587 - FF03 Thứ tự mẫu phép thử tam giác và quy trình thực hiện Đặt phiế u này l ê n khu vực khay chuẩn b ị . Mã hóa phiếu trả l ờ i và d ụ ng c ụ chứa mẫu Dạng sản phẩ m: Kẹo thanh Nhận diện mẫu: M ẫ u 1 = bao bì 4736 ( hiện tại ) M ẫ u 2 = bao bì 3987 ( mới ) M ã hóa bao bì như sau: Thành vi ê n hội đồng Mã s ố mẫu Thành vi ê n hội đồng Mã s ố mẫu 1 1-108 1-795 2-140 33 2-360 1-303 1-415 2 1-189 2-168 1-733 34 2-134 2-401 1-305 3 2-718 1-437 1-488 35 2-185 1-651 2-307 4 2-535 2-231 1-243 36 1-508 2-271 2-465 5 2-839 1-402 2-619 37 1-216 1-941 2-321 6 1-145 2-296 2-992 38 1-494 2-783 1-414 7 1-792 1-280 2-319 39 2-151 1-786 1-943 8 1-167 2-936 1-180 40 2-423 2-477 1-164 9 2-689 1-743 1-956 41 2-570 1-772 2-887 10 2-442 2-720 1-213 42 1-398 2-946 2-764 11 2-253 1-444 2-505 43 1-747 1-286 2-913 12 1-204 2-159 2-556 44 1-580 2-558 1-114 13 1-142 1-325 2-632 45 2-345 1-562 1-955 14 1-472 2-762 1-330 46 2-385 2-660 1-856 15 2-965 1-641 1-300 47 2-754 1-210 2-864 16 2-582 2-659 1-486 48 1-574 2-393 2-753 17 2-429 1-884 2-499 49 1-793 1-308 2-742 18 1-879 2-891 2-404 50 1-147 2-395 1-434 19 1-745 1-247 2-724 51 2-396 2-629 1-957 20 1-344 2-370 1-355 52 1-147 2-395 1-434 21 2-629 1- 5 43 1-951 53 2-525 1-172 2-917 22 2-482 2-120 1-219 54 1-325 2-993 2-736 23 2-259 1-384 2-225 55 1-771 1-566 2-376 24 1-293 2-459 2-681 56 1-585 2-628 1-284 25 1-849 1-382 2-192 57 2-354 1-526 1-595 26 1-294 2-729 1-390 58 2-358 2-606 1-586 27 2-165 1-661 1-336 59 2-548 1-201 2-684 28 2-281 2-409 1-126 60 1-475 2-339 2-573 29 2-434 1-384 2-948 61 1-739 1-380 2-472 30 1-819 2-231 2-674 62 1-417 2-935 1-784 31 1-740 1-397 2-514 63 2-127 2-692 1-597 32 1-354 2-578 1-815 64 1-157 2-315 1-594 H ì nh B.2 - Phiếu mã hóa đ ố i với V í dụ 2 Phép thử tam giác Mã phép thử: 587-FF03 Người thử số: 21 Họ và tên: _____________________ ___ Ngày: __________ Dạng mẫu: Kẹo thanh Hướng dẫn : N ế m các m ẫ u trên khay từ trái sang phải. Có hai mẫu giống nhau, một mẫu khác . Anh/chị hãy chọn mẫu giống/khác và nh ậ n biết bằng cách đánh dấu X vào ô tương ứng. Khay mẫu 629 543 951 Ch ỉ ra mẫu giống □ □ □ Ghi chú ______________________________________ ______________________________________ ______________________________________ Nếu anh/chị có nhận xét về lý do lựa chọn hoặc v ề đặc t í nh của mẫu, anh/chị có th ể nêu trong ph ầ n Ghi chú. Hình B.3 - Phi ế u trả lời đối với Ví dụ 2 B.3 . Ví dụ 3: Khoảng tin cậy của phép thử tam giác B.3.1 . Cơ sở Nếu có yêu cầu, chuyên gia cảm quan có thể tính khoảng tin cậy về tỷ lệ của tập hợp người thử có th ể phân biệt mẫu. Công thức tính dưới đây, trong đó x là số câu trả lời đúng và n là tổng số người thử: - p c (t ỷ lệ đúng) = x/n - (t ỷ lệ có thể phân biệt) = 1,5 p c - 0,5 - s d (độ lệch chuẩn của ) = - giới hạn tin cậy trên = + z α s d - giới hạn tin cậy dưới = - z α s d trong đó z α là giá trị t ớ i hạn của phân phối chuẩn. Đối với khoảng tin cậy 90%, z α = 1,28; đối với khoảng tin cậy 95%, z α = 1,64 và đối với khoảng tin cậy 99%, z α = 2,33. B.3.2 . Phân t í ch và diễn giải k ế t quả Xem xét dữ liệu trong Ví dụ 2 nêu trên, trong đó x = 24 và n = 64: - p c (tỉ lệ đúng) = 24 / 64 = 0, 375 - (t ỷ lệ có thể ph â n biệt) = (1,5 x 0, 375) - 0,5 = 0,0625 - s d (độ lệch chuẩn của ) = - giới hạn tin cậy trên 9 0 %: 0,0 6 2 5 + ( 1, 28 x 0, 0908) = 0,1 8 - giới hạn tin cậy dưới 9 0 %: 0,0 6 2 5 - ( 1, 28 x 0, 0908) = - 0, 05 Nếu chuyên gia cảm quan thực hiện phép thử đối với sự tương tự, chuy ê n gia có thể tin tư ở ng 90% r ằ ng tỷ lệ thực sự của tập hợp người thử có thể phân biệt mẫu là không lớn hơn 18%. Mặt khác, nếu chuyên gia cảm quan kiểm tra sự khác biệt, do giới hạn tin cậy thấp hơn 90% l à không đạt được, p d = 0% nằm trong khoảng tin cậy và d o đó nhận giá tr ị dương, điều này dẫn đến kết luận rằng không có sự khác biệt cảm nhận được giữa các mẫu. Tóm lại, khoảng tin cậy cho phép với sai số 10% đối với c ả giới hạn trên và giới hạn dưới, do vậy chuyên gia cảm quan có thể tin tư ở ng 80% rằng tỷ lệ thực người thử có thể phân biệt nằm trong khoảng từ 0% đến 18%. Tùy vào mục tiêu nghiên cứu, chuyên gia cảm quan có th ể chọn sử dụng giới hạn tin cậy tr ê n một phía, giới hạn tin cậy dưới một phía hoặc kết hợp hai giới hạn này là các giới hạn tin cậy hai phía. THƯ MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO [1] TCVN 8244-1 (ISO 3534-1), Thống k ê học - Từ vựng và ký hiệu - Phần 1: Thuật ngữ chung về thống kê và thuật ngữ dùng trong xác su ấ t [ 2 ] ISO 6658, Sensory analysis - Methodology - General gui d ance [ 3 ] ISO 8586-1, Sensory ana l ysis - General guidance for the selection, training and monitoring of assessors - Part 1: Selected assessors [ 4 ] ISO 8586-2, Sensory analysis - General guidance for the selection, training and monitoring of assessors - Par t 2: Experts [5] TCVN 11185 (ISO 10399), Phân tích cảm quan - Phương pháp luận - Phép thử hai-ba [ 6 ] BROCKHOFF, P.B. and SCH LI CH, P. Handling replications in discrimination tests . Food Quality and Pre f erence , 9 (5), 1998, pp. 303-312 [7] ENNIS, D.M. And BI, J. The Beta-Binomial Model: Accounting for Inter-tria l Variation in Rep l icate d Difference and Pre f erence Tests. Jou rn al of Sensory Studies, 13 (4), 1998, pp. 389-412 [8] FRIJTERS, J.E.R. Three-Stimulus Procedure in Ol f actory Psycholophysics: An Experimental Comparison of Thurstone-Ura and Three-Alte rn ative Forced-Choice Models of Signal Detection Theory. Perception & Psychophysics, 28 (5), 1980, pp. 390-397 [9] KUNERT, J. AND MEYNERS, M. On the triang l e test with replications. Food Quality and Pre f erence, 10 , 1999 [10] KUNERT, J. On repeated difference testing. Food Quality and Pre f erence, 12, 2001, pp 385-391 [11] MEILGAARD, M., CIVILLE, G.V., CARR, B.T. Sensory Eva l uation Techniques, 2nd E d ition, CRC Press, Inc., Boca Raton, FL, 1991, p. 338 [12] SCHLICH, P. Risk Tab l es for Discrimination Tests. Food Quality and Pre f erence, 4, 1993, pp. 141-151 *) ISO 5492:1992 đ ã được h ủ y bỏ , phiên bản h iệ n hành là ISO 5492:2008 đã được chấp nhận thành TCVN 11182:2015 (ISO 5492:2008), Ph â n tích cảm quan - Thuật ngữ và đ ị nh nghĩa. **) ISO 8589:1988 đ ã được h ủ y bỏ, phiên bản hiện hành là ISO 8589:2007. 1) Trong tiêu chu ẩ n này, "tương tự" không có nghĩa là "đ ồ ng nhất " . "Tương tự" nghĩa là hai sản phẩm phù hợp đ ể c ó thể hoán đổi. Không th ể xác nh ậ n hai sản phẩm là đ ồ ng nh ấ t. Tuy nhiên, có thể ch ứ ng minh rằng b ấ t k ỳ sự khác biệt giữa hai s ả n ph ẩ m là quá nh ỏ , không có ý nghĩa thực tế. 2) Trong tiêu chu ẩ n này, t ỷ lệ c â u trả lời đúng, p c được t í nh p c = p d + ( 1/3) (1 - p d ), trong đó p d là t ỷ lệ người thử có th ể phân biệt hai sản ph ẩ m. Có thể áp dụng mô h ì nh đo nghiệm tâm th ầ n đ ố i với quá tr ì nh ra quy ế t định của ng ười thử như m ô h ì nh Thurstone-Ura ( xem [8 ] ) trong phép thử tam giác.