4428/QĐ-BNN-TT

Quyết định 4428/QĐ-BNN-TT năm 2018 về Quy trình tái canh cà phê chè do Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn ban hành BỘ NÔNG NGHIỆP VÀ PHÁT TRIỂN NÔNG THÔN ------- CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM Độc lập - Tự do - Hạnh phúc --------------- Số: 4428 / QĐ- BNN-TT Hà Nội, ngày 09 tháng 11 năm 2018 QUYẾT ĐỊNH BAN HÀNH Q U Y TRÌNH TÁI CANH CÀ PHÊ CHÈ BỘ TRƯỞNG BỘ NÔNG NGHIỆP VÀ PHÁT TRIỂN NÔNG THÔN Căn cứ Nghị định số 15/2017/NĐ-CP ngày 1 7 tháng 2 năm 2017 của Chính phủ quy định chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và cơ cấu tổ chức của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn; Theo đề nghị của Cục trư ở ng Cục Trồng trọt, QUYẾT ĐỊNH: Điều 1. Ban hành kèm theo Q u yết định này “Quy trình tái canh cà phê chè”, Điều 2. Quyết định này có hiệu lực kể từ ngày ký. Điều 3 . Chánh Văn phòng B ộ; Vụ trưởng các Vụ: Kế hoạch, Khoa học Công nghệ và Môi trường; Cục trư ở ng c ác Cục: Trồng trọt, Bảo vệ thực vật; Giám đốc Trung tâm Khuyến nông Quốc gia; Sở Nông nghiệp và P T NT các tỉnh/thành phố trực thuộc trung ương; các tổ chức , cá nhân có liên quan chịu trách nhiệm thi hành Quyết định này./. Nơi nhận: - Như Điều 3; - Bộ trưởng (để b/c); - Bộ Khoa học và Công nghệ; - UBND tỉnh v à S ở NN&PTNT các tỉnh trồng c à ph ê ; - Hiệp hội Cà phê - Ca cao Việt Nam; - T ổ ng Công ty Cà phê Việt Nam; - Viện KHNNVN, Viện KHKT Tây Nguyên ; - Lưu: VT, TT (50) KT. BỘ TRƯỞNG THỨ TRƯỞNG Lê Quốc Doanh QUY TRÌNH TÁI CANH CÀ PHÊ CHÈ (Kèm theo Quyết định số 4429/QĐ-BNN-TT ngày 09 tháng 11 năm 2018 của Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và PTNT) Phần I: QUY ĐỊNH CHUNG 1 . Phạm vi áp dụng Quy trình này áp dụng cho tái canh v ư ờn cà phê chè có đủ các điều kiện sau : 1.1. Nằm trong vùng quy hoạch, k ế hoạch trồng tái canh c à phê chè được cấp thẩm quyền phê duyệt; 1.2. Vườn cà phê sinh trư ở ng k ém , năng suất b ì nh quân 3 năm l iề n dưới 1,0 tấn nhân/ha/năm (cà phê già c ỗ i >20 năm tuổi), dưới 1,2 tấn nhân/ha/năm (cà phê đang k i nh doanh, <20 năm tuổi) không thể áp dụng biện pháp c ư a đốn phục hồi hoặc ch ă m sóc, b ó n phân không hiệu quả. 2 . Căn cứ xây dựng quy trình 2.1. Quy trình tái canh cà phê vối , b an hành kèm theo Quyết định số 2085/QĐ-BNN-TT ngày 31/5/2016 của Bộ trưởng Bộ Nôn g nghiệp và Phát triển Nông thôn; 2.2. Quy trình kỹ thuật tái canh c ây cà phê chè trên địa bàn huyện Hướng Hóa, tỉnh Quảng Trị theo quyết định số 589/QĐ-SN N , ngày 31/10/2016 của Sở Nông nghiệp và PTNT tỉnh Quảng Trị; 2.3. K ế t quả điều tra tái canh cà phê chè thuộc dự án Chuyển đ ổ i nông nghiệp bền vững tại Việt Nam (V n SAT), 2017. 3. Mục tiêu kinh tế kỹ thuật 3.1. G i ảm thời gian luân canh trong t ái canh cà phê chè; 3.2. Thời gian kiến thiết cơ bản (KTCB) là 3 năm (1 năm tr ồng mới + 2 năm ch ăm sóc); 3 . 3. Năng suất bình quân trong giai đoạn kinh doanh; a. Đất bazan: trên 2,5 t ấ n nhân/ha b. Loại đất khác: trên 2 tấn nhân/ha 3.4. Chu kỳ kinh doanh 15 - 20 năm. P hần II: KỸ THUẬT TÁI CANH CÀ PHÊ CHÈ 1. Điều k i ện vườn cà phê cần tái canh 1.1. Vườn cà phê già c ỗ i trên 20 năm tuổi, cây sinh trưởng kém, năng suất b ì nh quân 3 năm liền dưới 01 t ấ n nhân/ha/năm; không thích hợp áp dụng biện pháp cưa đốn phục hồi hoặc ghép cải tạo . 1.2. Vườn cà phê dưới 20 năm tuổi trong giai đoạn kinh doanh, cây sinh trưởng kém, năng suất bình quân 3 năm liền dưới 1,2 tấn nhân/ha/năm; ch ă m sóc, b ó n phân không hiệu quả, không thích hợp áp dụng biện pháp cưa đốn phục hồi hoặc ghép cải tạo . 1.3. Không tái canh trên vườn cà phê bị nhiễm bệnh vàng lá, thối rễ do tuyến tr ù ng và nấm trong đất gây hại nặng trên 70% số cây. 2. Chuẩn bị đất trồng 2.1. Nhổ bỏ cây cà phê và rà rễ ngay sau khi thu hoạch: T ừ tháng 11 đến tháng 01 năm sau. Thu gom và đưa toàn bộ thân, cành, rễ ra khỏi lô. 2.2. Thời gian làm đất: Ngay sau khi nhổ bỏ cây trên vườn. 2.3. Phương pháp làm đất: Có th ể làm đất thủ công hoặc bằng cơ giới, hoặc kế t h ợ p cơ giới với thủ công. Cày đất bằng máy áp dụng đối v ớ i thửa đất b ằ ng ph ẳ ng và diện tích đủ lớn, có th ể sử dụng cày 3 - 4 lưỡi. - Đối với những vườn cà phê không bị nhiễm bệnh vàng lá th ố i rễ, tiến hành cày, bừa 2 lần ở độ sâu 25 - 30 cm theo chiều ngang và chiều dọc của lô và gom nhặt sạch rễ, có thể tái canh ngay. - Đối với những vườn bị nhiễm bệnh vàng l á , thối rễ cần cày ít nhất 2 lần ở độ sâu 25 - 30 cm theo chiều ngang và chiều dọc của lô. Phơi đất ít nhất 2 tháng, sau đ ó rải vôi bột ( 1.000 kg/ha) và bừa ở độ sâu 20 - 30 cm theo chiều ngang và chiều dọc lô. Trong quá trình cày bừa tiếp tục gom nhặt rễ còn sót lại và đ ốt tiêu hủy nguồn bệnh. - Trước khi tái canh cà phê c ó thể phân tích mật độ tuyến trùng gây hại cà phê ở độ sâu từ 0 - 30 cm để xác định phương thức tái canh . C ó thể tái canh ngay nếu mật độ tổng số các loài tuyến trùng gây hại trong đất ít hơn 100 con/100g đất hoặc ít hơn 150 con/5g rễ cà phê. 3. Luân canh, cải tạo đất 3.1. Xác định thời gian luân canh a) Trường hợp tái canh ngay (xử lý đất trong mùa khô và trồng lại vào mùa mưa): - Vườn cà phê già c ỗ i trên 20 năm tuổi, không hoặc bị bệnh vàng lá, thối rễ nhẹ (tỷ lệ cây bệnh dưới 10%). Vườn cây sinh trưởng và phát triển bình thường, năng suất bình quân 3 năm liên tục dưới 1,0 tấn nhân/ha/năm. - Biểu hiện vườn cây: + Bộ lá cây hầu hết có màu xanh; + Thân, cành sinh trưởng bình thường, có biểu hiện khô cành nhẹ <20%; + R ễ tơ và rễ cọc của cây phát triển bình thường, đầu rễ tơ màu trắng; + Vườn cây sinh trưởn g và phát triển bình thường, một số cây bị bệnh phát triển chậm lại . b) Trường hợp luân canh 01 năm: - Vườn cà phê bị bệnh vàng lá, t hố i rễ ở mức trung bình (tỷ lệ cây bệnh t ừ 10 đến dưới 20%, cây bị bệnh cấp 2), vườn cây sinh trưởng kém, năng suất bình quân 03 năm liền dưới 1,0 tấn nhân/ha/năm. - Biểu hiện vườn cây: + Vườn cà phê có từ 10 đến d ư ớ i 20% s ố cây b ị bệnh, cây bị bệnh có từ 25 - 50% lá vàng; + Thân, cành cây bệnh sinh trưở n g kém; Đầu ngọn cây, cành bị chùn ngọn, không phát triển đọt non; + Một số rễ tơ của cây bệnh bị u sư n g/thối đen trên 25 - 50%; + Vườn cây sinh trưởng kém. c) Trường hợp luân canh 2 năm: - Vườn cà phê bị bệnh vàng lá th ối rễ ở mức nặng (tỷ lệ cây bệnh từ 20 đến dưới 70%), năng suất thấp. - Biểu hiện vườn cây: + Vườn cà ph ê có từ 20 đến dưới 70% số cây bị bệnh, cây bị bệnh c ó trên 50% lá vàng; + Thân, cành cây bệnh sinh trưởng kém; cây còi cọc, cành lá xơ xác; + Một số rễ tơ của cây bệnh bị u sư n g/thố i đen trên 50%; + Vườn cây sinh trư ở ng rất kém. 3.2. Cây trồng luân canh Cây ngô, lạc, đậu tương, đậu đỗ các loại, k ế t hợp với cây phân xanh như muồng hoa vàng, lạc lưu niên... (toàn bộ thân lá, chất xanh sau thu hoạch cày vùi vào đất). Chú ý kh ô ng tr ồng liên tiếp 2 vụ ngô trong năm. 3.3. Trong thời gian luân canh, sau mỗi vụ thu hoạch cây luân canh, đất cần được cày phơi ải vào mùa nắng hàng năm, tiếp tục gom nhặt rễ c à phê còn sót lại và đốt . 4. Đào hố, bón lót 4.1. Đào hố - Đào hố b ằ ng máy hoặc thủ công. Trên đất dốc, các h à ng cần thiết kế theo đường đ ồ ng mức, h ố đào xen kẽ hình nanh sấu. - Thời gian đào hố: Đối với vườn tái canh ngay, đào hố ngay sau khi cày bừa phơi ải xong. Trong trường hợp luân canh, đào hố vào giữa mùa khô để phơi ải lần cuối trước khi trồng. - Khoảng cách hố: + G i ống thấp cây: 1,7 x 1,2 m hoặc 1 ,8 x 1,3 (mật độ 4.902 hoặc 4.273 hố/ha). + Giống cao cây: 2,0 x 1,5 m (mật độ 3.333 hố/ha). - Kích thước hố: 50 x 50 x 50 cm (dài x rộng x sâu). 4.2. Bón lót - Phân chuồng ho a i mục, vôi, phân l ân trộn đều với đất mặt cho xuống hố, lượng bón 5 - 6 kg phân chu ồ ng + 0,3 kg vôi + 0,3 kg l ân nung chảy/ hố . Những nơi ít phân chu ồ ng: bón 1,5 kg phân hữu cơ vi sinh hoặc hữu cơ sin h học + 0,3 kg vôi + 0,3 kg lân nung chảy/hố. - Xả thành lấp hố: X ả thành lấp hố và bón lót phả i hoàn thành ít nhất 01 tháng trước khi trồng; vùng đất bằng sử dụng lớp đất mặt lấp đầy hố bằng mặt đất ban đ ầu, đất dốc đ ể âm hơn so mặt đất từ 5 - 10 cm. 4.3. Xử lý hố trồng Nếu vườn cà phê cũ bị bệnh vàng lá, thối rễ nặng, chết cây có thể sử dụng một số loại chế phẩm sinh học (Abamectin, Chitosan, Clinoptilolite , Paecilomyces l ilacinus … ) sau đ ó sử dụng thuốc trừ nấm sinh học Chaetomium cupreum, Tr i choderma spp., Trich o derma viride... để xử lý tuy ế n trùng và nấm bệnh trong hố trước khi trồng 15 ngày. 5. Giống và tiêu chuẩn cây giống 5.1. Giống trồng - Sử dụng giống cà phê chè được cấp có th ẩ m quyền công nhận, được phép sản xuất kinh doanh: gồm nhóm giống thấp cây như: TN 1 , TN2, TN6, TN7, TN9, THA 1 , Catimor; giống cao cây như: Typica, Bourbon, Mundo Novo... - Cây giống phải có nguồn gốc rõ ràng. Chồi ghép các giống lai F 1 (TN 1 , TN2, TN6, TN7, TN9) hoặc hạt giống được lấy từ vườn cây đầu dòng được cấp có thẩm quyền hoặc được Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn nơi có nguồn gi ố ng công nhận. 5.2. Tiêu chuẩn cây giống Cây giống khi đem trồng phải đạt các tiêu chuẩn sau: a) Tiêu chuẩn cây thực sinh 5 - 6 tháng tuổi - Kích thước bầu cây: (12 - 13 cm) x (22 - 23 cm); - Chiều cao cây (kể từ mặt bầu): >25 cm; - Số cặp lá thật: 5 - 6 cặp lá; - Thân mọc thẳng đứng; - Màu lá xanh sáng; - Đường kính gốc thân: >3 mm, có một rễ mọc thẳng; - Cây giống không bị sâu bệnh hại, không bị vàng l á , u sưng rễ, thối rễ; - Cây giống được huấn luyện ngoài ánh sáng hoàn toàn từ 10 - 15 ngày trước khi trồng. b) Tiêu chuẩn cây thực sinh 18 - 20 tháng tuổi - Kích thước bầu cây: (25 - 30) x (35 - 40) cm; - Ch i ều cao thân kể từ mặt bầu: 35 - 50 cm; - Số cặp cành: 3 - 4 cặp cành; - Đường kính gốc: l ớ n h ơn 7 mm, có một rễ mọc thẳng; - Cây giống không bị sâu bệnh hại, không bị vàng lá, cong rễ, thối rễ; - Cây giống được huấn luyện ngoài ánh sáng hoàn toàn từ 10 - 15 ngày trước khi trồng. c) Tiêu chuẩn cây ghép Ngoài các tiêu chuẩn như cây thực sinh, chồi ghép phải có chiều cao >10 cm (tính từ vết ghép) và có ít nhất 01 cặp lá phát triển hoàn chỉnh, chồi được ghép tối thiểu 02 tháng trước khi trồng. d) Kiểm t r a rễ cây trong bầu ươm t rước khi đem trồng, loại bỏ những lô cây giống bị bệnh vàng lá, thối rễ hoặc rễ bị biến dạng . 5 . 3 . Ươm cây giống a) Chuẩn bị đất - Đất ươ m cây giống lấy ở tầng đ ất mặt (0 - 30 cm), tơi x ố p, hàm lượng mùn cao (>3%), không có nguồn bệnh và tuyến trùng để v à o bầu sản xuất cây giống. Đất được phơi ải hoặc xử lý nhiệt ít nhất 2 tháng, trộn với phân chuồng ho a i làm bầu ươm cây giống theo tỷ lệ 3 m 3 đất + 1 m 3 phân chuồng + 15 kg phân lân nung chảy. - Cách xử lý đất đóng bầu: + Xử lý nhiệt bằng cách tủ PE trên l ớp đất mỏng từ 10 - 15 cm vào các tháng mùa khô (tháng 11 đến tháng 4 n ă m sau). + Sử dụng các loại ch ế phẩm sinh học trong thành phần có: Peacil o myces li l acinus, Trich o derma hazianum, Trichoderma vi r i d e, Chichosan, C l inopti l o l ite , Ab a mectin …, tư ớ i hoặc trộn đều với đất trước khi vào bầu ít nhất 2 tháng, liều lượng sử dụng theo hướng dẫn trên bao bì . b) Ươm hạt - Hạt giống cà phê được ủ đến kh i trương mầm, sau đó gieo trên luống đất đã xử lý có độ dày từ 20 - 25 cm, rộng 1 ,0 - 1,2 m ; đất được s à ng mịn, s a n phẳng, hạt gieo không chồng lên nhau. Sau khi gieo, tiến hành lấp đất với độ dày khoảng 1,0 - 1,2 cm. Dùng ô doa hoặc vòi hoa sen tưới nước hàng ngà y nhẹ nhàng, tránh tác động mạnh. - Kích thước bầu: cây giống thực sinh 5 - 6 tháng tuổi và 18 - 20 tháng tu ổ i có kích thước bầu tương tự mục 5 . 2. Khi cắm cây vào bầu cần chú ý chọc lỗ đủ sâu tương ứng với chiều dài của rễ, tiến hành cắm cây giống xuống, sau đó nhấc nhẹ lên và nén chặt đất lại để tránh b ị cong rễ . - Trước khi vào bầu, cần xử l ý nền đất vườn ươm sạch nguồn nấm bệnh, không để bầu cây tiếp xúc với nền đất đã b ị nhiễm nguồn tuyến trùng và bệnh. - Ch ă m sóc, làm cỏ , tưới nước, phá váng, đ ả o bầu, tưới bổ sung các loại phân bón đa, trung vi lượng cho cây sinh trư ở ng phát tr iển tốt. Không tưới lượng nước quá nhiều sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho các loại nấm gây hại phát triển. - Trong trường hợp kiểm tra vẫn còn tuyến trùng và nấm bệnh trong bầu cây giống, cần tiến hành tưới bổ sung chế phẩm sinh học chức năng 1 - 2 lần tùy thuộc vào mật độ tuyến trùng và nấm, thời gian giữa hai lần cách nhau khoảng 10 - 15 ngày. 6. Trồng m ớ i cà phê chè 6.1 . Thời vụ trồng - Vùng Tây Nguyên: Thời vụ trồng bắt đầu vào đầu mùa mưa và kết thúc trước mùa khô 2 - 3 tháng, thời điểm thích hợp nhất t ừ 15/5 đến 15/8; - Duyên hải Nam Trung Bộ: Từ 15/8 đến hết tháng 10; - Bắc Trung bộ: Từ đầu tháng 6 đến hết tháng 8; - Các tỉnh Tây Bắc: Từ 20/4 đến hết tháng 7. 6.2. Kỹ thuật trồng - Chuẩn bị trồng: Ngay trước khi trồng dùng cuốc móc một hố nhỏ giữa hố trồng với độ sâu 25 - 30 cm, rộng 20 - 25 cm (đối với cây 6 tháng tuổi); Độ sâu 35 - 40 cm, rộng 30 - 35 cm (đối với cây 18 - 20 tháng tuổi). Rải 4 - 5 gam thuốc chống m ố i xuống đáy và xung quanh thành h ố . - Tr ồ ng cây: + Dùng dao cắt đáy túi bầu khoảng 1 - 2 cm để loại bỏ phần rễ cọc bị cong ở đáy b ầ u, rạch 1 đư ờ ng dọc, xé t ú i b ầ u và nhẹ nhàng và bóc ra khỏi bầu đất, cắt bỏ r ễ ngang mọc vòng quanh bầu. Ch ú ý thao tác c ẩ n thận không làm vỡ bầu đất. + Đặt bầu vào hố, điều chỉnh cây theo chiều thẳng đứng, mặt bầu thấp hơn mặt đất 10 -15 cm (trồng âm), lấp đất từ từ, vừa lấp vừa dùng tay nén chặt đất vào thành bầu, sau đó dùng chân nén nhẹ xung quanh. Mỗi h ố chỉ trồng một cây. + Trên đất dốc, sau khi trồng xong tiến hành tạo ổ gà ở quanh gốc, nén chặt thành để tránh đất lấp cây cà phê, ổ gà rộng hơn h ố cà phê. 7 . Trồng cây che bóng, cây chắn g i ó và cây trồng xen 7.1. Trồng cây che bóng, chắn gió lâu dài - Cây che bóng lâu dài gồm: Cây keo dậu (Leucaena glauca Benth , Leucaena leucocepha l a) , cây muồng lá nhọn ( Cassiatora) khoảng cách trồng 10 x 10 m/cây. Đối với cà phê trong vườn hộ gia đình, có thể sử dụng một số loại cây ă n quả như sầu riêng, bơ, macca, hồng... trồng xen hoặc trồng xung quanh vườn, khoảng cách tr ồ ng 20 x 15 m/cây, c ầ n bón phân đầy đủ và rong tỉa cành ngang, tạo hình thích hợp theo từng loại cây. - Cây che bóng được sản xuất trong vườn ươm, chăm sóc đạt độ cao từ 25 - 35 cm mới đem trồng. Trong mùa mưa cần tỉa bớt cành ngang. Mặt dưới tán cây che b ó ng khi ổn định phải cách mặt trên tán cà phê tối thiểu 1 - 2 m ở thời kỳ cà phê KTCB và 4 m trở lên ở thời kỳ kinh doanh. - Khi vườn cà phê đã ổn định (năm thứ 4, thứ 5 sau khi trồng), vùng có điều kiện khí hậu thích hợp và có khả n ă ng thâm canh có thể giảm dần từ 30 - 50% s ố lượng cây che bóng. 7.2. Trồng cây che bóng, chắn gió tạm thời Sử dụng cây cốt khí (Fallopia japonica ) muồng hoa vàng ( Crota la r i a sp) , đậu công (Flemingia macrophy l la) là những cây che bóng, chắn gió tạm thời, thích hợp cho cà phê kiến thiết cơ bản. Gieo giữa hàng cà phê với khoảng cách 2 - 3 hàng cà phê gieo một hàng cây che bóng, khi cây che bóng phát triển mạnh phải rong tỉa cành, lá để ép xanh cho cây cà phê. 7.3. Trồng cây tr ồ ng xen ng ắ n ngày - Trồng xen các loại cây đậu đỗ, lạc, ngô... vào giữa 2 hàng cà phê trong thời kỳ kiến thiết cơ bản, gieo cách gốc c à phê tối thiểu 50 cm và được chăm sóc, bón phân theo yêu cầu của mỗi loại cây ở từng thời kỳ. Sau khi thu hoạch củ, hạt xong, tiến hành tủ thân lá vào gốc cà phê hoặc đào rãnh vùi vào đất. - Đất dốc trên 15°, có thể tr ồng cỏ stylo (S t ylosanthes guianensis) , đậu lông (Calopogonium mucunoides) .... để chống xói mòn, che phủ, giữ ẩm, cải tạo đất. 8. Chăm sóc 8.1. Trồng dặm - Kịp thời trồng dặm cây bị chết, cây yếu, cây cụt ngọn do côn trùng gây hại..., thời gian trồng dặm năm đầu tiên chấm dứt t rư ớc khi kết thúc mùa mưa 01 tháng. Năm thứ 2, việc trồng dặm tiến hành vào đ ầ u mùa mưa là thích hợp nhất. - Nên sử dụng cây bầu lớn đạt tiê u chuẩn, không bị sâu bệnh hại để trồng dặm, tạo độ đồng đều cho vườn cây. Khi trồng dặm chỉ c ầ n móc hố và trồng lại trên hố cũ. Từ năm thứ 2, việc trồng dặm phải được hoàn thà nh trước kh i kết thúc mùa m ư a từ 45 - 60 ngày. 8.2. Làm cỏ - Đối với vườn cà phê kiến thiết c ơ bản nên làm cỏ theo b ă ng d ọc theo hàng cà phê với chiều rộng lớn hơn tán cây, chừa lại b ă ng cỏ giữa ha i hàng cà phê để chống xói mòn đất và thường xuyên phát dọn để cỏ không q u á cao. Năm trồng mới làm c ỏ 3 - 4 lần, năm thứ 2, thứ 3 làm cỏ 5 - 6 lần trong năm. - Đối với vườn cà phê kinh doanh, làm cỏ 5 - 6 lần trong năm trên toàn bộ diện tích. Trên đất dốc cần làm cỏ theo b ă ng, không làm cỏ trắng toàn bộ diện tích. - Hàng năm vào đ ầ u mùa khô phải tiến hành l à m cỏ dại xung quanh vườn cà phê để chống cháy. 8.3. Bón phân a) Bón phân hữu cơ - Định kỳ 2 - 3 năm bón một l ầ n với lượng 4 - 5 kg/gốc phân chuồng ho a i mục. Nếu không có phân chuồng, bón phân hữu cơ sinh học hoặc hữu cơ vi sinh từ 1 - 2 kg/gốc/năm. Có thể bổ sung thêm phân xanh, tàn dư thực vật có sẵn tại vườn và vỏ cà phê ủ. - Bón phân hữu cơ kết hợp với một số loại chế phẩm sinh học c ó tác dụng hạn chế phát triển của tuyến trùng và đối kháng với một số nấm bệnh gây hại trong đất. - Cách bón: Phân hữu cơ được bón theo rãnh vào đầu hoặc giữa mùa mưa, rãnh được đào dọc một bên thành bồn rộng 20 cm, sâu 25 - 30 cm, đưa phân xuống rãnh, lấp đất. Đợt bón sau rãnh được đào theo hướng đối diện. b) Bón phân hóa học - Các bước tiến hành bón phân Bước 1: Vét rãnh hình vành khăn theo tán cây, sâu 5 cm, rộng tùy theo tuổi cây cà phê. Đối với cây cà phê 01 năm tuổi, rạch rãnh cách gốc 10 cm, rộng 20 cm. Cây cà phê 2 năm tuổi rạch rãnh cách gốc 20 cm, rộng 30 cm. C â y cà phê năm thứ 3 trở đi, rạch rãnh cách gốc 30 cm và rộng đến mép tán cây. Bước 2 : R ả i phân đều trong rãnh. Bước 3: Xăm, đảo trộn đều phân và đất. Bước 4: Lấp đất lại thật kỹ. Bón phân khi đất đủ ẩm. + Phân lân được b ó n vào rãnh hoặc vào hốc cách gốc 20 - 30 cm và lấp đất lại, bón phân lân trước khi bón phân đạm và kali 10 - 12 ngày, không được trộn phân lân nung chảy với phân đạm và kali. + Phân kali và phân đạm có thể trộn đều và bón ngay, khi bón tr ánh không để phân đạm và kali dính lên thân, lá cà phê . Trong thời kỳ kiến thiết cơ bản hoặc vườn cà phê tr ồng trên đất dốc phải đào rãnh để bón phân. - Bón phân cho cà phê chè kiến thiết cơ bản : Khi sử dụng phân NPK thay thế cho phân đơn để bón cho cà phê, khuyến cáo bón phân NPK 16 - 16 - 8 - 6S ở giai đoạn kiến thiết cơ bản; Tỷ lệ bón các đợt tương đương với tỷ lệ bón phân đơn. Lượng phân NPK nguyên chất đảm bảo như trong Bảng 1. B ảng 1. Lượng phân vô cơ cho cà phê chè thời kỳ ki ế n thiết cơ bản Tu ổ i cà phê Mức đầu tư Quy đổi ra phân thương phẩm (kg/ha) Tỷ lệ bón (% khối lượng) các đợt trong năm (áp dụng cho các loại phân đơn) Cách bón Loại phân (nguyên chất) Liều lượng (kg/ha) Lần 1 Lần 2 Lần 3 Lần 4 Năm trồ ng mới N 40-50 U rê: 90-110 - 50 50 - Bón lót: Toàn bộ phân lân - Lần 2 (sau trồng 20 - 25 ngày): Bón 50% u rê và kali - Lần 3 (sau lần 1 khoảng 30 - 45 ngày): Bón 50% urê và kali P 2 O 5 150-180 L â n: 940-1.125 100 - - K 2 O 30-40 Kali: 50 - 65 - 50 50 Năm thứ 2 N 70-95 Urê : 120-165 - 30 30 40 - Lần 1 : Bón 100% SA (kết hợp tưới nước) - Lần 2 (tháng 4 - 5): Bón 100% phân lân; Bón 30% urê và kali - Lần 3 (tháng 7 - 8): Bón 30% u r ê và kali - Lần 4 (tháng 9 - 10): Bón 40% urê v à kali SA: 65 - 90 100 - - - P 2 O 5 80-90 Lân: 500-560 - 100 - - K 2 O 50-60 Kal i : 85-100 - 30 30 40 Năm thứ 3 N 160-185 U rê: 380 - 320 - 30 30 40 - Lần 1 : Bón 100% SA (kết hợp tưới nước) - Lần 2 (tháng 4 - 5): Bón 100% phân l â n; Bón 30% urê và kali - Lần 3 (tháng 7 - 8): Bón 30% ur ê và kali - Lần 4 (tháng 9 - 10): Bón 40% urê và kali SA: 150-180 100 - - - P 2 O 5 80-90 Lân: 500 - 560 - 100 - - K 2 O 180-210 Kali: 300- 350 - 30 30 40 Ghi chú: N - Ký hiệu phân đạm nguyên chất; P 2 O 5 - Ký hiệu phân lân nguyên chất; K 2 O - Ký hiệu phân kali nguyên chất . - Bón phân cho cà phê chè thời kỳ kinh doanh : N ế u năng suất cao hơn mức bình quân (trên 3,0 tấn nhâ n /ha) cần bón tăng thêm 70 kg N + 16 kg P 2 O 5 kg lân nung chảy + 70 kg kali cl orua/ha với mỗi 01 tấn cà phê nhân tăng thêm. Khi sử dụng phân NPK thay thế cho phân đơn để bón cho cà phê, khuyến cáo bón phân NPK 16-8-16-13S+TE ở giai đoạn kinh doanh. Tỷ lệ b ó n các đợt tương đương với tỷ lệ bón phân đơn. Bảng 2. Lượng phân vô cơ cho vườn cà phê chè thời kỳ kinh doanh (năng suất bình quân 2,5 - 3,0 tấn nhân/ha) Mức đầu tư Quy đổi ra phân thương phẩm (kg/ha) Tỷ lệ bón (% khối lượng) các đợt trong năm (áp dụng cho các loại phân đơn) Cách bón Loại phân (nguyên chất) Liều lượng (kg/ha) Lần 1 Lần 2 Lần 3 Lần 3 N 255-280 Urê: 460 - 500 - 30 30 20 - Lần 1 : Bón 100% SA (kết hợp tưới nước) - Lần 2 (tháng 4 - 5): Bón 100% phân lân; Bón 30% urê và kali - Lần 3 (tháng 7 - 8): Bón 30% urê và kali - Lần 4 (tháng 9 - 10): Bón 40% urê và kali SA: 240 - 260 20 - - - P 2 O 5 90-120 Lân: 560 - 750 - 100 - - K 2 O 270-300 Kali: 450 - 500 - 30 30 40 c) Phân bón lá Sử d ụn g các loại phân bón lá c ó h à m lượng S , Mg, Zn, B cao , giàu hữu cơ và axít amin. Phun đ ề u mặt trên và mặt dưới lá vào lúc trời mát và không có mưa . Phun vào các tháng 5, 6, 7 và 8 sau khi mưa dầm hoặc trong giai đoạn hạn tạm thời trong mùa mưa, phun ít nhất 2 lần, cách nhau 25 - 30 ngày . d) Phân vi lượng - Định kỳ 2 - 3 năm 1 lần bón bổ sung các loại phân vi lượng chứa Kẽm (Zn) và Bo (B) cho cà phê. - Lượng bón: 20 - 30 kg kẽm sun phát (chứa 23% Zn) và 10 - 15 kg borax (chứa 10% B). - Bón 1 lần vào đầu mùa mưa, kết hợp với bón đạm và kali. đ) Bón vôi Ngoài các loại phân hữu cơ và phân hóa học, cần duy trì b ó n vôi cho vườn cà phê chu kỳ 2 năm một lần, mỗi lần bón 1.200 - 1.500 kg/ha. Vôi bột không trộn chung với các loại phân bón khác, bón r ã i đều trên mặt đất vào đầu mùa mưa, trước khi bón các loại phân hóa h ọc ít nhất 10 ngày. 8.4. Tạo bồn Tiến hành tạo bồn trước khi mùa mưa chấm dứt từ 1 - 2 tháng. Bồn được m ở theo hàng cà phê, cứ 4 - 6 cây tạo thành 01 b ồ n, nên tạo bồn theo hàng và vuông góc với hướng d ố c, đ ể phân b ố đ ề u khi tưới nước. Kích thước bồn rộng 0,8 - 1,0 m, sâu 15 - 20 cm, hàng năm b ồ n đ ược vét bổ sung để đất không lấp bồn. Kh i vét đất tạo bồn, cần hạn chế gây t ổ n thương cho r ễ cà phê. Đất có độ dốc trên 15° cần phải thiết kế theo đường đồng mức, tạo bậc thang dần, được thực hiện từ kh i đào hố và trong suốt quá trình chăm sóc cà phê. 8.5. Tủ gốc, tưới nước - Thời kỳ kiến thiết cơ bản: + Tủ gốc giữ ẩm bằng các loại vật liệu tại chỗ như thân lá và tàn dư cây tr ồng xen ngắn ngày , tiến hành vào cuối mùa mưa đến đầu m ù a khô. + Chu kỳ tưới: 15 - 20 ngày/lần phụ thuộc vào kh í hậu , đất đai, điều kiện canh tác (đất trống, vườn không có cây che bóng có chu kỳ tưới ngắn hơn đất bằng và vườn có cây che bóng). - Thời kỳ kinh doanh: + Chu kỳ tưới: 25 - 30 ngày/lần. + Thời điểm tưới: Căn cứ v à o các đặc điểm dưới đây để xác định thời điểm tưới thích hợp: H ì nh thái của hoa và cây: Thời điểm tưới lần đầu được xác định khi mầm hoa đã phân hóa đầy đủ ở các đốt ngoài cùng của cành, khi quan sát hoa chuyển sang giai đoạn mỏ sẻ (màu trắng đục) là thích hợp nhất. Độ ẩ m của đất: Phân tích hoặc sử dụng thiết bị đo nhanh độ ẩm đất, khi độ ẩm đất đạt 27% là thời điểm tưới nước cho cà phê đạt hiệu quả nhất. - Lượng nước tưới: Bảng 3. Lượng nước và chu kỳ tưới cho cà phê chè Giai đoạn vườn cây Tưới phun mưa (m 3 /ha/lần) Tư ớ i gốc (m 3 /ha/lần) Chu kỳ tưới (ngày) Thời kỳ KTCB 300 - 500 150 - 400 25 - 30 Thời kỳ kinh doanh 500 - 600 400 - 500 25 - 30 8.6. Tạo hình a) Tạo hình cơ bản - Nuôi thân: + Tạo hình đơn thân có hãm ngọn: Nuôi 01 thân/hố, không cần nuôi thêm thân phụ, trừ trường hợp cây bị khuyết tán. + Tạo hình đa thân không hãm ngọn: Nuôi thêm 2 - 3 thân mới. - Hãm ngọn + Giống cao cây (Bourbon, T y pica, Mundo Novo...) hãm n g ọn lần 1 ở độ cao 1,4 m; sau 2 - 3 năm, cành cơ bản phát sinh cành th ứ cấp sẽ tiếp tục nuôi t ầ ng thứ hai và hãm ngọn ở độ cao 1,6 - 1,8 m. + Giống thấp cây, tán bé , khả năng phát triển chiều cao hạn chế (Caturra, Catuai, Cat i mor, THA 1 ) tiến hành h ã m ngọn một lần ở độ cao 1,6 m. b) C ắ t tỉa cành - Cà phê kinh doanh được cắt tỉa cành 2 lần/năm. + Lần thứ nhất: Ngay sau khi thu hoạch, gồm các công việc: Cắt bỏ cành tăm, cành vòi voi, cành chùm, những cành nh ỏ ở phía giáp thân, cành b ị sâu bệnh, cành khô, cành thứ cấp mọc hướng vào trong hoặc hướng xuống dưới, cành mọc sát thân chính ở đ ố t 1, 2, 3 trên cành cơ bản. Tỉa những cành thứ cấp mọc quá d à y, cắt ngắn những cành già c ỗ i không hiệu quả, cắt bỏ cành cơ bản chạm sát mặt đất và cành mọc sát nhau. + Lần thứ hai: Vào giữa mùa mưa ( tháng 6 và 7) tiến hành tỉa thưa cành thứ cấp mọc ở vị trí không thuận lợi (n ằ m sâu trong tá n lá, mọc thẳng đứng, hướng vào trong, cành tăm, cành yếu, mọc s á t thân chính ở đốt 1, 2 tr ên cành cơ bản, cành chạm đất, bị sâu bệnh) để tán cây được thông thoáng. - Cắt chồi vượt: Chồi vượt phải được cắt bỏ thường xuyên trong năm. 9. Phòng trừ sâu bệnh hạ i 9.1. Sâu hại a) Rệp sáp mềm xanh (Coccus v i rid i s Green) và rệp sáp mềm bán cầu (Saissetia coffeae Walker ) . Các loại rệp này thường tập trung trên các bộ phận non của cây như chồi vượt, cành, lá, quả non... đ ể chích hút nhựa, làm rụng lá, quả khi ế n cây b ị k i ệt sức và có thể gây chết cây. Rệp phát triển quanh năm nhưng ph á hại mạnh trong mùa khô và trên cà phê kiến thiết cơ bản. Kiến là côn trùng giúp cho rệp phát t á n. Biện pháp phòng trừ: + Biện pháp canh tác: Làm sạch cỏ trong lô, cắt bỏ cành c à phê sát mặt đất để hạn chế sự phát tán của rệp thông qua kiến. + Biện pháp sinh học: Bảo vệ thiên địch, đặc biệt là bảo vệ loài bọ rùa đỏ (Chi l ocorus politus ) , bọ mắt vàng (Chrysopa sp . ) , bọ rùa nhỏ (Scymnus sp. ) , nấm Bea u ver ia sp ... + Biện pháp hóa học : Thường xuy ê n kiểm tra vườn cây, n ế u phát hiện có rệp, có thể dùng một trong các loại thuốc có các hoạt chất sau để phun trừ rệp: Chlorpyrifos Ethyl; S piro t etramat... phun theo nồng độ khuy ế n cáo trên bao bì... Đối với cây b ị rệp mức độ nặng nên phun 2 lần cách nhau 7 - 10 ngày. C h ú ý chỉ phun thuốc những cây bị rệp và phun kh i cần thiết (mật độ rệp cao), không phun thuốc định kỳ, không phun toàn bộ diện tích. b) Rệp sáp hại quả Rệp sáp gây hại quả trên đồng ruộng c ó rất nhiều loài, trong đ ó có hai loài chính là rệp sáp bột tua ng ắ n (Planococcus kraunhiae Kuwana ) và rệp sáp bột tua d ài (Ferrisia v i rgata Cockerell ) . Rệp chích hút hoa, cuống quả và quả non làm hoa, quả khô và rụng. Rệp gây hại nặng trong mùa khô, từ sau khi cây ra hoa, đặc biệt là thời gian có các giai đoạn mưa nắng xen k ẽ nhau. Biện pháp phòng trừ: - Sau khi thu hoạch cắt t ỉ a cành thô n g thoáng, vệ sinh đồng ruộng, làm sạch cỏ để hạn chế sự lây lan do kiến. - Thường xuyên kiểm tra vườn cây nhất là vào những năm khô hạn. - Khi thấy trên 10% số chùm qu ả trên cây có rệp phải tiến hành phun thuốc hóa học hoặc sinh học. Chú ý chỉ phun cây có rệp, phun nước áp suất cao loại bỏ chùm hoa khô, sau đó phun thuốc bảo vệ thực vật. Sử dụng các loại thuốc sau: + Thuốc sinh học: Abamect i n; Abamectin + Bacillus thu ringiensis ; Abamectin + Matrine; Abamectin + Petroleum oil; Azadirachtin; Pe tr oleum spray oil... + Thuốc hóa học: Chlopyrifos Ethyl; S p i rotetramat; Alpha - cypermethrin + Ch l orpyrifos Ethyl; Chlorpyrifos Ethyl + Permethrin... Phun theo nồng độ khuyến cáo trên bao bì, phun 2 - 3 lần cách nhau 7 - 10 ngày . c) Rệp sáp hại rễ hay rệp sáp giả ca cao ( P l anococcus l il ac i nus Cockerell ) Rệp thường tập trung ở phần cổ rễ, sau đó rệp lan dần qua rễ ngang, rễ tơ và kết hợp với nấm hình thành các măng - xông bao quanh rễ ngăn cản thuốc trừ sâu tiếp xúc với rệp. Các vết thương hình thành d o rệp chích h ú t tạo điều kiện cho nấm xâm nhập gây nên bệnh thối rễ . Kiến và nước chảy tràn là 2 tác nhân chính trong việc lây lan của rệp. - Biện pháp phòng trừ: Thường xuyên kiểm tra phần c ổ rễ cà phê, nếu th ấ y mật độ rệp lên cao (trên 100 con/gốc ở vùng c ổ r ễ sâu 0 - 20 cm), tiến hành xử lý thuốc theo phương pháp sau: bới đất chung quanh vùng cổ rễ theo dạng hình phễu cách gốc 10 cm, sâu 20 cm . Có th ể sử dụng các loại thuốc có các hoạt chất sau: Chlopyrifos Ethyl; S pirotetramat;... nồng độ theo khuyến cáo trên bao b ì . Thuốc dạng nước nên phối trộn thuốc với dầu khoáng DC - Tron Plus hoặc SK Enspray 99EC, tưới mỗi gốc 0,5 - 1 lít dung dịch thuốc và lấp đất lại . Khi bới gốc để xử lý tr ánh để lâu kiến sẽ mang rệp phát tán đi nơi khác, ch ú ý chỉ xử lý cây có rệp . d) Mọt đục cành (Xy l eborus mors t a t t i Hagedorn ) Mọt bắt đầu xuất hiện t ừ đầu mùa khô và phát triển mạnh vào giữa v à cuối mùa kh ô . Mọt phá hại trên cành tơ, nhất là trên vườn cà phê kiến thiết cơ bản. Mọt đục một lỗ nhỏ bên dưới cành tơ làm cho cành bị héo dần và chết. Hiện nay chưa có thuốc phòng trị hiệu quả. Biện pháp tốt nhất là phát hiện kịp thời và cắt bỏ cành bị mọt gây hại. Nên cắt phía trong lỗ đục khoảng 5 - 8 cm đem ra khỏi vườn và đốt bỏ cành b ị mọt để ngăn chặn sự lây lan của mọt. Sử dụng các loại thuốc có các hoạt chất sau theo hướng dẫn trên bao b ì : Thuốc sinh học: Abamectin; Abamectin + Ma tr ine... Thuốc hóa học: Alpha - cypermeth r in + Chlorpyrifos Ethyl; Buproferin + Ch l orpyrifos Ethyl; Chlorpyrifos Ethyl; Chlorpyrifos Ethyl + Cypermethrin... đ) Mọt đục quả ( Stephanodres hampei Ferrari) Mọt xuất hiện quanh năm trên vườn. Mọt gây hại trên quả xanh già, quả chín và cả quả khô còn sót trên cây, dưới đất. Mọt còn có thể phá hại quả và nhân khô khi độ ẩm của hạt cao hơn 13 % . Biện pháp phòng trừ: - Bảo quản cà phê quả khô hay cà phê nhân ở độ ẩm dưới 13%. - Thu hoạch kịp thời quả chín vào bất kể thời điểm nào trong năm cũng như nhặt hết quả khô dưới đất, tr ên cây sau thu hoạch để cắt đứt sự lan truyền của mọt. - Trong vùng bị mọt phá hại nhiều có thể dùng các loại thuốc có hoạt chất Alpha - cypermethrin; Chlorpyrifos Ethyl + Cypermethrin... phun vào thời kỳ quả già. Ch ú ý : chỉ phun trên nh ữ ng cây có mọt và tập trung phun vào các chùm quả. e) Ve sầu hại cà phê ( Macrotristria dorsalis) Ve sầu bùng phát gây hại nặng cho cà phê chè do mất cân bằng hệ sinh thái đồng ruộng: Sự giảm sút của các loài thiên địch bắt mồi: ong, kiến ăn mồi, nhện, bọ rùa, bọ đuôi kìm,… Ấ u trùng ve sầu gây hạ i ở bộ phận r ễ tơ của cây cà phê l à m cây chậm phát triển, còi cọc, giảm năng suất, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi cho một số nấm, tuyến trùng tấn bộ rễ . Vườn cà phê bị ve sầu gây hại b i ểu hiện: Cây còi cọc, lá ú a vàng, cành dinh dưỡng phát triển kém, ch ồ i ngọn và lá ra ít. N ế u bị hại nhẹ cây sẽ còn xanh và l á cà phê mo lại lên phía trên, nếu bị nặng cây sẽ rụng lá và rụng tr á i xanh. Quả non phát triển chậm, một số bị rụng. Rễ tơ ở độ sâu 0 - 15 cm phát triển chậm, một số rễ bị đen, thối khô từ đầu rễ vào. Cây không ra rễ non, số lượng rễ tơ giảm rõ rệt. Biện pháp phòng trừ: - Chăm sóc cây sinh trưởng tốt để tăng sức đề kháng cho cây. - Tạo tán, tỉa cành thông thoáng để hạn chế ve sầu trưởng thành đẻ trứng. - Hàng năm sau khi thu hoạch xong cần cào bồn để hạn chế ấ u trùng ve sầu. - Tỉa bỏ, thu gom và tiêu hủy các cành nhỏ mà ve sầu đã đẻ trứng. - Hạn chế tối đa việc dùng thuốc bảo vệ thực vật tiêu hủy trắng thảm thực vật (cỏ d ạ i ) nhằm duy trì hệ sinh vật đất. - Bảo vệ các loài kiến (kiến đen, kiến vàng...) trên vườn cà phê. Sử dụng các loại ch ế ph ẩ m sinh học có nấm ký sinh Metarhizium anisopl i ae để tưới quanh gốc cà phê vào đ ầ u và giữa mùa mưa hàng năm. Hạn chế sử dụng thuốc h ó a học để phòng trừ ve sầu do hiệu quả phòng trừ không cao. - Biện pháp h ó a học: Sử dụng một trong các hoạt chất như Chlorpyrifos Ethyl + Permethrin... g) Sâu đ ục thân mình tr ắ ng ( Xylotrechus quadripes ) Sâu đục thân m ì nh trắng phát triển quanh năm nhưng c ó 2 đợt chính vào tháng 4, 5 và 10, 11. Trưởng thành ưa đẻ trứng v à o những cây ít cành, thưa lá, chúng hoạt động mạnh khi nhiệt độ cao, ánh sáng nhiều. Biện pháp phòng trừ: + Biện pháp canh tác: - Ch ă m sóc bón phân đầy đủ, tỉa cành tạo tán cho cây phát triển tốt. - Trồng cây che bóng làm giảm cường độ ánh sáng. Tạo hình sửa cành, tạo cho cây có một hình thù cân đối, thân cây được che phủ từ trên xuống dưới. - Đối với những cây bị hại nặng ( câ y héo, lá vàng) cần cắt bỏ đoạn thân bị hại đem tiêu hủy đ ể tiêu diệt sâu non bên trong kết hợp bón phân chăm sóc cây nhanh phục hồi. + Biện pháp hóa học: Khi thấy có sâu trưởng thành phát sinh, đẻ trứng có thể sử dụng một số loại thuốc có các hoạt chất sau: Chlorpyrifos Ethyl + Cypermethrin.... Phun thuốc vào thân, cành cây hoặc rải gốc, liều lượng sử dụng theo hướng dẫn trên bao bì. h) Mối (subterranean termite) Mối sống quần thể tr ong tổ ngầm sâ u dưới mặt đất có khi sâu t ớ i 2 - 3 m. Mối gặm rễ cây và bi ể u b ì thân câ y , chui vào các vết nứt rồ i đục vào trong thân cây làm cho thân hoặc cành b ị gãy. Cây bị m ố i hại nặng, lá chuyển màu vàng úa, sau đó rụng, cây dần dần bị chết khô. K h i nh ổ cây lên thấy rễ bị mối gặm trụi chỉ còn tr ơ lại 1 đoạn rễ trụ. Mưa nhiều hoặc q u á n ắ ng m ố i ít gây hại. Trên đồi cà phê, mối phá hại nhiều ở chân đồi, càng lên cao càng giảm tác hại. Biện pháp phòng tr ừ : - Trước khi trồng, cần làm đất kỹ, dọn sạch tàn dư gốc rễ cây trồng vụ trước. - Thường xuyên thu dọn t à n dư cây trồng xen và thân lá khô để làm giảm nguồn thức ăn của m ố i. - X ử lý mặt đất và hố trồng b ằ ng thuốc chứa các hoạt chất: Alpha-cypermethrin; Chlorpyrifos ethyl, Chlorpyrifos ethyl + Permethrin... Liều lượng sử dụng theo hướng dẫn trên bao b ì . i) Bọ xít muỗi ( He l ope l t i s the i vora) Bọ xít muỗi dùng vòi chích vào chồi non, lá non, cành non, hoa, quả non để hút nhựa cây. Trên lá non, chồi non vết chích tạo ra đốm đen làm cho lá non, đọt non bị quăn và trở nên méo mó, dị dạng sau đó bị khô từ chóp lá. Hoa bị hại bị héo khô. Biện pháp phòng trừ: + Biện pháp canh tác: - Đảm bảo mật độ trồng thích hợp, không trồng cà phê quá dày. Thường xuyên t ỉ a cành, tạo tán thông thoáng cho vườn cà phê. - Vệ sinh đồng ruộng, làm sạch cỏ d ại trong ruộng và bờ lô, bụi rậm quanh ruộng nhằm hạn chế nơi cư tr ú của bọ xít muỗi. - B ó n phân đầy đủ, cân đối, hạn chế bón quá nhiều đạm, tăng cường b ó n thêm kali. + Biện pháp vật lý: vào đầu mùa khô thu gom tàn dư cây trồng, đốt hun khói đ ể xua đu ổ i bọ xít muỗi. + Biện pháp sinh học: Bảo vệ và phát triển quần thể thiên địch tự nhiên s ẵ n có trên vườn c à phê: kiến đen, ki ế n xanh, kiến vàng để hạn chế gây hại của bọ xít muỗi. + Biện pháp hóa học: - Thường xuyên điều tr a đồng ruộng vào thời kỳ cà phê ra đọt non, lá non để phát hiện kịp thời, phun thuốc trừ từ 1 - 2 đợt mỗi đợt cách nhau 10 - 15 ngày. - Hiện nay chưa có thuốc đăng ký trong danh mục để phòng trừ bọ xít muỗi hại cà phê. Có thể tham khảo sử dụng các hoạt chất thuốc bảo vệ thực vật đăng ký trên các cây công nghiệp khác như: Thuốc sinh học: Abamectin; Abamectin + Azadirachtin; Abamectin + Matrine; Azadirachtin; Bacillus thuringiensis var.k u rstaki; Emamectin benzoate; Emamectin benzoate + Matrine; Emamectin benzoate + Petroleum oil; Garlic juice; Oxymatrine; Citrus oil .. . Thuốc hóa học: A l pha-cypermethrin, Alpha-cypermethrin + Chlopyrifos Ethyl; Chlorpyrifos Ethyl + Cyper m ethrin; Cypermethrine; Permethrin... 9.2. Bệnh hại a) Bệnh vàng lá, thối rễ (Fusarium root rot disease) Bệnh vàng lá, thối rễ do tuyến trùng ( Praty l enchus coffeae (Zimmermann) Schuurmanns- Stekhoven, Pratylenc h us spp., Meloidogyne spp.) và nấm hại rễ ( Fusarium spp., Rh iz octon i a spp.) gây ra. Trên cà phê kiến thiết cơ bản cây có triệu chứng vàng lá, thối rễ c ọ c, cây thường bị nghiêng trong mua mưa và rất dễ nhổ l ê n bằng tay. Trên cà phê kinh doanh, cây sinh trưởng chậm, có í t cành thứ cấp, lá chuy ể n sang màu vàng, r ễ tơ bị thối . Biện pháp phòng trừ: - Làm đất: Sau kh i nhổ bỏ cà phê phải cày rà, thu gom rễ và tiêu hủy. - Kh i làm vườn ươm không sử dụng đất có nguồn tuyến trùng để ươm cây giống. Đất ươm cây gi ố ng cà phê cần được xử lý bằng nhiệt (phơi, phủ n i lon..,) hoặc thuốc sinh học, hóa học. - Đối với nh ữ ng vườn ươm đã sản xuất cây giống cà phê nhiều năm (trên 2 năm) cần phòng trừ bệnh hại rễ do tuyến trùng và nấm gây hại tr ê n cây giống trong bầu bằng cách dùng một trong các loại thuốc phòng trừ tuyến trùng sinh học: Abamectin, Chitosan, Clinopt i lolite, Cytokinin, Paeci lo myces l ilacinus , Tinh dầu qu ế ... Sau đó sử dụng thuốc trừ nấm sinh học Chaetomium cupreum., Tr i choderma spp., Trichoderma viride … nồng độ s ử dụng theo khuyến cáo trên bao bì. Xử lý 2 - 3 lần, cách nhau 1 tháng, lần đầu trước khi xuất vườn 2 - 3 tháng . - Sau khi trồng, bón phân đ ầ y đủ, cân đối đồng thời tăng cường bón phân hữu cơ, phân bón lá, đặc biệt đ ố i với các vườn liên tục cho năng su ấ t cao. - Hạn chế xới xáo tr ong vườn cây bị bệnh để tránh làm tổn thương bộ rễ. - Không sử dụng biện pháp tưới tràn. - Thường xuyên kiểm tra vườn cây để phát hiện kịp thời các cây bị bệnh đ ể có biện pháp xử lý sớm và hợp lý. - Khi phát hiện cây bệnh, tiến hành xử l ý cây bệnh và các cây xung quanh vùng bệnh sử dụng thuốc trừ tuy ế n trùng kết hợp với thu ố c trừ n ấ m. Tưới 2 l ầ n cách nhau 15 ngày đ ể phòng trừ và cô lập nguồn bệnh . Việc tưới thuốc nên thực hiện trong mùa mưa khi đất đủ ẩm (tốt nhất từ tháng 5 đến tháng 10). Chú ý khi sử dụng thuốc phải đảm bảo thời gian cách ly trước khi thu hoạch quả. - Trường hợp vườn cây mới bị nhiễm bệnh nhẹ thì sử dụng ch ế phẩm sinh học trừ tuyến trùng Abamect i n, Chitosan, Clinopti l olite, Cytokinin, Paeci l omyces li l acinus , Tinh d ầ u q u ế... kết hợp thuốc sinh học trừ nấm bệnh: Chaetomium cupreum, Trichoderma spp. , Tr i cho d erma v i ride … - Trường hợp vườn cà phê tá i canh có cây bị bệnh nặng cấp 3, 4 khó phục hồi cần nhổ bỏ, để đất nghỉ, sau đó xử lý chế phẩm sinh học đ ể tr ồng dặm lại. b) Bệnh gỉ sắt ( leaf rust disease) Bệnh do nấm Hemileia vastatrix Berkeley & Broome gây nên. Bệnh thường xuất hiện v à o đầu mùa mưa và phát triển mạnh nhất vào cuối mùa mưa . Tác hại của bệnh là làm rụng lá, làm cho cây suy yếu, năng suất thấp. N ế u bị nặng cây c ó thể bị ch ế t. Biện pháp phòng trừ: + Biện pháp sử dụng giống kháng bệnh: Sử dụng các giống kháng bệnh gỉ s ắ t đã được công nhận như TN 1 , TN2, TN6, TN7, TN9, THA 1 . + Biện pháp sinh học: Tạo điều kiện để nấm ký sinh bậc 2 n(ký sinh nấm bệnh gỉ sắt) Vertici lli um hem i le ia e phát triển, sử dụng chế phẩm sinh học Trichoderma viride ... + Biện pháp hóa học: Phun một trong các loại thuốc hóa học theo nồng độ hướng dẫn trên bao bì để phòng trừ bệnh như: Azoxystrobin + Difenoconazole; Azoxystrobin + Tebuconazole; Difenoconazole + Propiconazole; Diniconazole; Hexaconazole; Propiconazole, Tebuconazole + Trifloxystrobin... Khi phun thuốc phải bảo đảm các yêu cầu sau: - Phải phun vừa đ ủ ướt đều các lá trên cây. Khi phun phải ngửa vòi để phun vào phía dưới mặt lá. - Thời điểm phun lần đầu khi cây c ó 10% lá bị bệnh (thường diễn ra sau khi bắt đầu m ù a m ư a 2 - 3 tháng), sau đó kiểm tra vườn cây xem hết bệnh chưa, nếu chưa hết có th ể phun thuốc l ạ i lần 2, lần 3, mỗi lần cách nhau 5 - 7 ngày. - Chỉ phun cho những cây bị bệnh nặng. c) Bệnh khô cành, khô quả và bệnh thối cuống quả Bệnh khô cành, khô quả có nguyên nhân do mất cân đối dinh dưỡng hoặc do nấm Co ll etotr i chum spp, gây nên. Bệnh gây hại chủ yếu trên cành, quả , làm khô cành và rụng quả. Bệnh xuất hiện vào giữa mùa mưa (tháng 7 - 9). Bệnh thối cuống quả do các loài nấm thuộc chi Co ll e t otr i chum gây hại. Bệnh gây hại chủ yếu trên quả ngay từ giai đoạn còn non, làm quả bị thối từ cuống và rụng. Bệnh xuất hiện từ giữa mùa mưa. Biện pháp phòng trừ: + Biện pháp canh tác: Trồng cây che bóng hợp lý và bón phân đầy đủ để hạn chế tình trạng cây bị kiệt sức do ra qu ả quá nhiều, cắt bỏ cành b ị bệnh. + Biện pháp sinh học: Sử dụng một trong các loại thuốc Validam y cin... + Biện pháp hóa học: Sử dụng một trong các loại thuốc c ó các hoạt chất sau, sử dụng theo hướng dẫn trên nhãn thuốc để phòng trừ bệnh: Azoxystrobin + Difenoconazole; Azoxystrobin + Difenoconazole + Hexaconazole; Difenoconazole + Propiconazole; Hexaconazole; Propineb. . . Phun vào đầu mùa mưa (sau khi có mưa 1 - 2 tháng), phun 2 - 3 lần, mỗi lần cách nhau 15 - 20 ngày . d) Bệnh nấm hồng Bệnh do nấm Cort i cum salmonic ol or Berkeley & Broome gây nên. Bệnh gây hại chủ y ếu ở trên các cành nằm ở phần trên của tán, gần nơi phân cành và phần ngọn của cây. Bệnh thường phát sinh trong các tháng giữa và cuối mùa mưa. Khi cành bị bệnh h ầ u h ế t đ ề u bị ch ế t. Biện pháp phòng t r ừ chủ y ế u là phát hiện kịp thời đ ể c ắ t bỏ các cành bệnh. + Biện pháp sinh học: Sử dụng một trong các loại thuốc nh ư sau Tr i choderma viride ; Trichoderma viride Pers . + Trichoderma harzianum Rifai BGB ; Eugenol; Validamycin... Phun 2 - 3 lần, mỗi lần cách nhau 15 ngày. + Biện pháp hóa học: sử dụng 1 số loại thuốc theo nồng độ hướng dẫn trên bao bì gồm: Hexaconazole; Azoxystrobin + Chlorotha l onil; Azoxystrobin + Difenoconazole; Azoxystrobin + Hexaconazole; Hexaconazole + Propineb; Hexaconazole + Tricyclazole... phun 2 - 3 lần, mỗi lần cách nhau 15 ngày. đ) Bệnh lở cổ rễ Bệnh thường gây hại trên cây con trong vườn ươm, cây trong thời kỳ KTCB. Bệnh do nấm Rh iz octonia solani Kuhn và Fusarium spp. gây nên. Phần cổ rễ bị khô hay bị thối một phần khiến cây sinh trưởng chậm, vàng lá và có thể dẫn t ớ i chết cây. Biện pháp phòng trừ: - Trong vườn ươm không để bầu đất quá ẩm hay b ị đóng váng trên mặt bầu, điều chỉnh ánh sáng thích hợp. Nhổ bỏ và đốt cây bị bệnh, cây xung quanh phải được phun phòng bệnh bằng một trong các loại thuốc s i nh học Trich o derma viride, Chaetomium c u pre u m, Trich o derma spp . .. nồng độ theo khuyến cáo trên bao bì . - Trên vườn cây giai đoạn KTCB không để đọng nước. Khi làm cỏ, chăm sóc tránh gây v ế t thương ở vùng cổ rễ. Nhổ bỏ và đốt cây bị bệnh nặng, cây bệnh nhẹ và các c â y xung quanh cây bị bệnh cần được xử lý thuốc. Sử dụng một trong các loại thu ố c sau: Copper Hydroxide; Cuprous Oxide… nồng độ hướng dẫn trên nhãn thuốc, tưới vào mỗi gốc 1 - 2 lít dung dịch tưới 2 - 3 lần cách nhau 15 ngày. e) Bệnh thối n ứ t thân Bệnh thối n ứ t thân thường xuất hiện gây hại nặng trên các vườn cà phê kinh doanh không thông thoáng, ẩm thấp, độ ẩm kh ô ng khí cao trong các tháng mùa mưa. Nấm bệnh phát triển và gây hại nặng trong tháng 5 - 9 hàng năm. Biện pháp phòng trừ: - Áp dụng tốt các biện ph á p cắt cành, rong tỉa cây che bóng - chắn gió, làm c ỏ… để vườn cây thông thoáng hạn chế nấm bệnh phát triển. Đầu mùa mưa hàng năm (tháng 4 - 5) nên áp dụng biện pháp quét vôi l ê n th â n cây cà phê cách mặt đất 40 - 60 cm để phòn g tránh bệnh phát triển và lây lan. Một số ch ế ph ẩ m sinh học của n ấ m Trichoderma cũng có thể được dùng để phun lên thân cây vào đầu mùa mưa để phòng tr á nh bệnh phát triển và lây lan. Kiểm tra vườn cây thường xuyên để phát hiện bệnh sớm. Nếu thấy có các v ế t thối trên thân dễ bóc vỏ khỏi thân gỗ thì phải tiến hành cạo sạch phần vỏ thân bị bệnh thu gom - tiêu hủy và quét thuốc hóa học lên v ế t cạo để phục hồi cây. Nên dùng thuốc hóa học c ó hoạt chất như Copper Hydroxide, Cuprous Oxide... g) Bệnh đốm mắt c u a (Brown eyespot disease) Bệnh do nấm Cercospora coffeicota gây ra trong điều kiện cây bị suy yếu do thiếu dinh dưỡng. Gây hại trên lá, qu ả , cành. Câ y bị bệnh nặng thường cằn c ỗ i, chậm phát triển, lá vàng v à rụng, quả vàng và ch ín ép. V ết bệnh trên lá và quả thường có hình tròn, trong có nhiều vòng đồng tâm, chính giữa màu xám có các chấm đen nhỏ, xung quanh nâu đỏ, ngoài cùng vàng . Trên cành, vết bệnh chạy dọc theo chiều dài cành. Quả bị nấm gây hại nặng có thể bị thối đen từng phần hoặc toàn bộ. Bệ n h xuất hiện phổ bi ế n trong vườn ươm và thời gian kiến thiết cơ bản. Bệnh phát triển quanh n ă m đặc biệt là trên các vườn ch ă m sóc kém, thiếu phân bón hoặc trồng trên đất xấu. Biện pháp phòng trừ: + Biện pháp canh tác: Có thể tr ồng cây che bóng, bón phân đầy đủ và hợp lý để cây có đủ sức kháng bệnh. + Biện pháp hóa học: Sử dụng thuốc Hexaconazole; Difenoconazole + Propiconazole... 10. Thu hoạch 10.1 . Cách xác định thời điểm thu hoạch phù hợp Thời điểm thu hoạch được xác định: Thời điểm thu hoạch thường được x á c định thông qua tỷ lệ quả chín trên vườn. Thông thường trong một vụ được thu h á i 3 đợt: - Đợt 1 khi vườn cây có 20 - 25% quả chín; - Đợt 2 khi chín rộ (trên 50% quả chín); - Đợt 3 sau đợt 2 khoảng 20 ngày. 10.2. Dụng cụ thu hái Bao chứa quả phải sạch sẽ, ch ắ c chắn, tránh rơi vãi sản phẩm trong quá trình vận chuyển, được vệ sinh sạch sẽ trước và sau mỗi đợt thu hoạch. Sử dụng bạt để thu hoạch c ó kích thước đủ lớn để phủ hết bề mặt đất dưới tán cây và được làm bằng các vật liệu không thấm nước. Thúng, rổ hỗ trợ cho loại bỏ tạp chất và dồn quả vào bao. 10.3. Kỹ thuật thu hoạch Phương pháp hái: (1) Hái chọn: chỉ dùng các ngón tay lựa các quả chín để h á i, chừa l ạ i quả xanh trên cành; (2) Hái tuốt: dùng bàn tay tuốt tất cả các chùm quả từ gốc cành ra phía ngọn cành; (3) Hái tuốt chọn: gần giống hái tuốt nhưng khi tuốt chú ý chỉ dùng bàn tay vặn những chùm có nhiều quả ch ín , chừa lại quả xanh trong chùm và trên cành, phả i ngừng thu hái trước và sau khi hoa nở 3 - 5 ngày. Các yếu tố ảnh hưởng đến phương pháp thu hái: Phương pháp chế biến: Quả để chế biến ướt cần hái chọn hoặc tuốt chọn. Quả để chế biến khô có thể hái tuốt, tuy nhiên nên tuốt chọn để tỷ lệ quả ch ín càng nhiều càng t ố t. Khả năng p hân loại quả sau thu hái: Nếu c ó quá trình phân loại quả xanh trước khi chế biến ướt thì c ó th ể áp dụng cách tuốt hoặc tuốt chọn. 10.4. Yêu cầu kỹ thuật của sản phẩm thu hoạch Sản phẩm thu hoạch có tỷ lệ quả chín đạt từ 95% tr ở lên (bao gồm cả quả chín vàng và chín đỏ) và tỷ lệ tạp chất không quá 0,5%. Đ ợ t tận thu cuối vụ, tỷ lệ quả chín đạt trên 85%, tạp chất không quá 1% và không chiếm quá 10% tổng sản lượng toàn vụ. 10.5. Bảo quản cà phê tươi - Cà phê quả sau khi thu hoạch phải được chuyên chở kịp thời về cơ sở chế biến. Nếu chế biến ướt không để quá 24 giờ. Nếu chế biến khô không để quá 48 giờ, phơi trên sân b ê tông hoặc sân đất nện, vải bạt, độ dày không quá 40 cm và thường xuyên cào đảo, phải có phương tiện che mưa. - Phương tiện vận chuyển và bao b ì đựng cà phê quả phải sạch, không nhiễm phân bón, hóa chất... Trường hợp không vận chuyển hay chế biến k ị p thời cà phê phải được đổ trên nền khô ráo, thoáng mát và không được đổ đống dày quá 30 cm và phải cào đảo thường xuyên. Trong trường hợp này cũng không nên lưu giữ quả quá 36 tiếng. 11. Ch ế biến 11.1. Phương pháp chế biến Có 2 phương pháp chế biến cà phê cà phê chè a) Phương pháp ch ế biến khô - Chuẩn bị nghiên liệu: Không cần phân loại riêng quả khô, quả chín v à quả xanh, nhưng cần tách tạp chất tr ước khi chế biến. Xát dập quả trước khi phơi: Đ ể phơi cà phê nhanh khô hơn, có thể xát dập quả trước khi phơi. Chất lượng cà phê xát dập không cao, vì vậy nên hạn ch ế áp dụng - Phơi cà phê + Chuẩn bị sân phơi; + Thực hiện phơi; + Sấy cà phê: Chỉ thực hiện sấy qu ả tươi khi điều kiện không thể phơi được. b) Phương pháp chế biến ướt Quy trình gồm 4 công đoạn: Làm sạch và phân loại, tách vỏ quả, tách nhớt, phơi sấy cà phê. - Làm sạch và phân loại: c ó thể thực hiện bằng tay, sàng phân loại, bể siphon, máy rửa và phân loại và máy xát có bộ phận tách quả xanh. Yêu cầu cà phê để chế biến ướt phải đạt tỷ lệ quả chín >95%, t ỉ lệ tạp ch ấ t <0,5% . Trong trường hợp h á i chọn, tỷ lệ quả chín đạt trên 95% và không c ó tạp chất thì có thể đem quả chế biến ngay, bỏ qua khâu phân loại. - Xát v ỏ quả tươi - Loại bỏ lớp nhớt: có ba phương pháp + Phương pháp lên men tự nhiên: Cà phê th ó c được dẫn tới bể lên men đã r ú t hết nước. Chiều dày lớp hạt ≤ 60 cm. Ủ cà phê 8 - 36 giờ, tới khi lớp nhớt phân hủy hết. + Phương pháp cơ học; + Phương pháp sử dụng enzyme (còn gọi là men). - Phơi sấy cà phê: + Phơi đến khi hạt cà phê đạt ẩm độ 12 - 13%, đ ư a vào kho bảo quản. + Sấy cơ giới: Gồm làm ráo vỏ bằng máy sấy tĩnh, sau đó sấy bằng máy sấy tháp hoặc máy sấy tr ống. Giai đoạn cuối c ứ 30 phút lấy mẫu một lần để kiểm tra ẩm độ cà phê. Khi ẩm độ nhân còn 13,5 - 14% thì có th ể kết thúc sấy. Khi xả nếu cà phê vẫn còn nóng th ì sẽ ti ế p tục khô, vì vậy tại lúc xả, ẩm độ hạt được phép cao h ơn 12,5% một chút. Tốt nhất sấy c à phê đã phơi ráo vỏ (đã mất 1/3 lượng nước). + Sử dụng hệ thống năng lượng mặt trời (Solar- d rier). 11.2. Bảo quản cà phê a) Kỹ thuật bảo quản - Với cà phê chè, chỉ nên bảo quản cà phê thóc hoặc cà phê quả khô. Ch ỉ xay xát loại bỏ vỏ quả hoặc vỏ thóc trước khi bán. - Sau khi xay ra nhân, cà phê nhân đóng trong các bao không quá c ă ng. Sau khi đóng bao cần vận chuyển ngay vào kho. - Đặt các bao cà phê trên các giá gỗ cứng cáp, cách biệt nền nhà và cách tường tối thiểu 50 cm. - Mỗi loại s ả n ph ẩ m (cà phê thóc, cà phê quả, cà phê nhân) cần đặt ở khu vực riêng tránh bị lẫn. - Điều chỉnh cửa kho sao cho kho luôn thông thoáng, không bị tụ sương, nhưng cũng không quá trống trải khi thời tiết bất thuận. - Thường xuyên kiểm tra chim, chuột, côn trùng và loại gây hại khác, nếu xuất hiện trong kho cần có biện pháp ngăn chặn kị p thời. - Định kỳ vệ sinh để kho luôn sạch sẽ và khô ráo. - Khi xuất bán : nhập trước xuất trước, nhập sau xuất sau b) Thời gian bảo quản - Không nên bảo quản cà phê nhân quá một năm. - Vùng n ó ng và mưa nhiều thời gian bảo quản cần ngắn hơn. Phần III: TỔ CHỨC THỰC HIỆN 1. UBND các tỉnh trồng cà phê chè chỉ đạo Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn phối hợp với Trung tâm Khuyến nông Quốc gia, Viện Khoa học Kỹ thuật Nông lâm nghiệp Tây Nguyên và hướng dẫn các doanh nghiệp và nông dân trồng cà phê trên địa bàn tỉnh thực hiện áp dụng kỹ thuật trồng tái canh cà phê chè đảm bảo các điều kiện và quy trình kỹ thuật. 2. Viện Khoa học Kỹ thuật Nông lâm nghiệp Tây Nguyên phối hợp Sở Nông nghiệp và Phát tr iển Nông thôn các tỉnh và các doanh nghiệp trồng cà phê nghiên c ứ u, đánh giá các mô hình áp dụng quy trình này, bổ sung kịp thời quy trình cho phù hợp với thực tế sản xuất. 3. Trong quá trình thực hiện, nếu có vướng mắc đề nghị các tổ chức, cá nhân phản ánh kịp thời về Cục Trồng trọt để xem xét, sửa đổi, bổ sung./.