TCVN10753:2015

Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 10753:2015 về Thuốc bảo quản gỗ - Phương pháp xác định hiệu lực với nấm hại gỗ basidiomycetes TIÊU CHUẨN QUỐC GIA TCVN 10753:2015 THUỐC BẢO QUẢN GỖ - PHƯƠNG PHÁP XÁC ĐỊNH HIỆU LỰC VỚI NẤM HẠI GỖ BASIDIOMYCETES Wood preservatives - Test method for determining the protective effectiveness of wood preservatives against wood destroying basidiomycetes Lời nói đầu TCVN 1075 3 :2015 do Viện Nghiên cứu Công nghiệp rừng - Viện Khoa học Lâm nghiệp Việt Nam biên soạn, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn đề nghị, Tổng cục Tiêu chu ẩ n Đo lường Chất lượng th ẩ m định, Bộ Khoa học và Công nghệ công bố. THUỐC BẢO QUẢN G Ỗ - PHƯƠNG PHÁP XÁC ĐỊNH HIỆU LỰC VỚI N Ấ M HẠI G Ỗ BASIDIOMYCETES Wood preservatives - Test method for determining the protective effectiveness of wood preservatives against wood destroying basidiomycetes 1. Phạm vi áp dụng Tiêu chu ẩ n này quy định phương pháp thử trong phòng thí nghiệm để xác định hiệu lực của thuốc bảo quản gỗ được tẩm vào mẫu theo phương pháp t ẩ m tế b à o đầy ch ố ng lại nấm hại gỗ basidiomycetes nuôi cấy trên môi trường thạch. 2. Tài liệu viện dẫn EN 113:1997 Wood preservatives - Test method for determining the protective e ff ectiveness against wood destroying basidiomycetes - Determination of the toxic values ( Thuốc bảo qu ản gỗ - Phương pháp xác định hiệu lực phòng chống n ấ m mục - Xác định giá trị độc). 3. Thuật ngữ và định nghĩa Trong tiêu chuẩn này sử dụng thuật ngữ và định nghĩa sau: Thuốc bảo quản gỗ (wood preservatives) Chế phẩm c ó nguồn gốc h óa học, sinh học có khả năng tác động trực tiếp hoặc gián tiếp vào gỗ nhằm tiêu diệt, ngăn c ả n sự phá hại của các tác nhân sinh vật hại gỗ như nấm, côn trùng, hà biển... 4. Nguyên tắc Các mẫu gỗ của loài nhạy cảm với nấm mục được xử lý vào dung dịch thuốc bảo quản ở nồng độ xác định, sau đó được phơi nhiễm nấm hại gỗ basidiomycetes nuôi cấy thuần khiết để xác định hiệu lực phòng chống nấm của thuốc. 5. Vật liệu thử nghiệm 5.1 . Vật liệu sinh học 5.1.1 . Nấm thử nghiệm 5.1.1.1 . L oại nấm hại gỗ cho th ử nghiệm thuộc một trong các loài sau: - Pleurotus ostreatus (Jacq.ex Fr.) Kumm - Trametes corrugata (Pers.) Bresad - Lentinus edodes (Berk) Singer 5.1.1.2 . Duy trì ch ủng nấm Các ch ủ ng nấm được cấy truyền đ ịnh kỳ 3 tháng một lần để đ ả m bảo giống khỏe mạnh. Nếu ch ủ ng nấm bị giảm hoạt t í nh, phải được tái phân lập trên mẫu gỗ không tẩm. Nếu chủng bị thoái hóa, cần thu thập một ch ủng mới từ phòng thí nghiệm gốc. Khi nhận được các chủng mới, phải tiến hành thử mức độ phá hại để đảm b ảo ch ủ ng đạt mức độ tối thiểu quy định ở điều 7.5.1. 5.1.2 . G ỗ thử nghiệm 5.1.2.1 . Loài gỗ Gỗ thuộc một trong các loài sau: - Trám trắng ( Canarium album Raeusch.) - Bồ đề ( Styrax tonkinensis (Pierre) Craib. ex Hartw.) - Cao su ( Hevea brasiliensis ( W illd. ex A.Juss.) Müll. Arg.) 5.1.2.2 . Chất l ượng gỗ - M ẫ u gỗ được lấy từ phần dác của cây thành thục sinh tr ưởng . M ẫu gỗ được cắt từ các thanh có mặt rộng kích thước 25 mm x 15 mm, vòng năm c ó thể hướng theo bất kỳ chiều nào nhưng không được hoàn toàn tiếp tuyến với mặt rộng. - M ẫ u gỗ không có mắt, không bị nứt, không bị côn trùng v à nấm gây hại trước khi thử nghiệm. Gỗ không được vận chuyển thủy, ngâm nước, xử lý hóa chất hoặc hấp bằng hơi nước. - M ẫ u gỗ được gia công, bào nhẵn bề mặt, khi đo ở độ ẩm mẫu 12 ± 2 % có kích thước như Bảng 1. Bảng 1. Kích thước mẫu gỗ dùng trong thử nghiệm Đơn vị tính: milimet Chiều thớ gỗ Kích thước mẫu gỗ Sai số cho phép dọc thớ 50 ± 0,5 xuyên tâm 15 ± 0,5 tiếp tuyến 25 ± 0,5 Mẫu phải được lấy từ ít nhất 3 cây hoặc lấy ngẫu nhiên từ tập hợp 5000 mẫu bắt nguồn từ ít nhất 20 thanh. Loại những mẫu thử có khối lượng thể tích sai khác hơn 10% và mẫu đối chứng sai khác hơn 20% so với khối lượng thể tích trung bình của tập hợp mẫu. 5.1.2.3 . S ố lượng mẫu gỗ Số lượng mẫu gỗ xác định hiệu lực một loại thuốc với một loài nấm được tính theo công thức (1): N = 6 x 3 x n x t + 6 + 9 (1) trong đó: N : tổng số mẫu gỗ thử nghiệm; 6 : số mẫu gỗ cần cho một công thức, gồm: 2 mẫu tẩm thuốc (e 1 ), 1 mẫu đ ối chứng không t ẩ m (e 2.1 ), 2 mẫu tẩm thuốc đặt vào bình không chứa nấm (e 3 ) để xác định hệ s ố điều ch ỉ nh T, 1 mẫu dự phòng; 3 : s ố lần lặp thí nghiệm; n : số c ấ p nồng độ thuốc bảo quản; t : số phương pháp xử lý bảo quản; 6 : số mẫu đối ch ứ ng không t ẩ m đặt trong bình riêng (e 2.2 ); 9 : gồm 6 mẫu t ẩ m dung môi (e 1 ) đặt vào b ình chứa nấm để xác định ảnh h ưởng c ủa dung môi và 3 mẫu đối chứng. Ký hiệu các mẫu để nhận diện sau quá trình th ử nghiệm. 5.2 . Vật liệu và tác nhân khác 5.2.1 . Nước Nước sử dụng trong thử nghiệm đạt tiêu chuẩn loại 3 theo TCVN 4851 (ISO 3696). 5.2.2 . Môi trường nuôi cấy nấm Môi trường thạch - khoai tây với các thành phần như sau: Khoai tây 200 g, gọt bỏ v ỏ , cắt nhỏ, đun trong 30 phút rồi gạn lấy nước Glucoza 20 g Thạch 20 g Nước cất 1000 ml Đun hỗn hợp trên cho tan thạch, đổ vào các bình colexan 500 ml, lượng đ ủ dày 3 mm đến 4 mm khi ở vị tr í sử dụng. Đậy nút bông và hấp khử trùng ở 121°C trong 30 phút. Đặt trên mặt phẳng sạch đến khi sử dụng. 5.3 . Thiết b ị và dụng cụ 5.3.1 . Tủ cấy vi sinh đảm bảo vô trùng; 5.3.2 . Nồi h ấ p khử trùng , có nhiệt độ đến 121 °C; 5.3.3 . Tủ s ấ y , có kh ả năng sấy đến nhiệt độ 160°C; 5.3.4 . Cân kỹ thuật , chính x ác đến 0,01g; 5.3.5 . Panh đặt mẫu; 5.3.6 . Ố ng đong 500 ml , vạch chia 5 ml; 5.3.7 . B ì nh th ủy tinh colexan 500 ml ; 5.3.8 . Thanh đặt chữ U , bằng thủy tinh; 5.3.9 . Đĩa Petri , = 10 cm; 5.3.10 . Thiết bị ngâm, tẩm ; 5.3.11 . Phòng ổ n định mẫu , có khả năng duy tr ì nhiệt độ (26 ± 2)° C , độ ẩm tương đối (65 ± 5) %; 5.3.12 . Phòng nuôi nấm, sạch , tối, duy trì nhiệt độ (26 ± 2)°C, độ ẩm tương đối (70 ± 5)%; 6. Quy trình thử nghiệm 6.1 . Xử lý m ẫ u gỗ trước khi t ẩ m thuốc - M ẫu gỗ được sấy khô kiệt ở nhiệt độ (103 ± 2)° C . Làm nguội mẫu đến nhiệt độ phòng trong b ình hút ẩm. Cân xác định khối lượng khô kiệt của mẫu (m 0 ), chính xác đến 0,01 g và t ính thể tích mẫu. Tính khối lượng thể tích trung bình của tập hợp mẫu. - Giữ mẫu gỗ trong bình hút ẩm đến khi tẩm. 6.2 . Pha thuốc - Thuốc bảo quản gỗ dạng muối tan trong nước: Pha với nước cất. - Thuốc bảo qu ả n gỗ tan trong dung môi hữu cơ: Pha với dung môi thích hợp, ví dụ: axeton, clorophooc, xilen... 6.3 . Tẩm th uốc vào mẫu gỗ 6.3.1 . Ngâm thường Nhúng chìm mẫu gỗ trong dung dịch thuốc 24 h. 6.3.2 . Tẩm chân không Tạo chân không đạt trị số từ 0,091 MPa đến 0,095 MPa trong 30 min. Đóng van chân không, m ở van nối với dung dịch thuốc để bơm dung dịch thuốc cho ngập m ẫu . Giữ các mẫu trong dung dung dịch thuốc 2 h. B ổ sung dung dịch thuốc nếu quan sát thấy mẫu không ngập hoàn toàn. - Vớt mẫu: Các mẫu gỗ sau khi ngâm thường hoặc tẩm được v ớt ra khỏi dung dịch thuốc b ả o quản, loại bỏ thuốc dư trên bề mặt bằng giấy thấm và cân ngay để xác định khối lượng mẫu sau khi ngâm thường hoặc tẩm thuốc (m 1 ), chính xác đến 0,01 g. - Tính lượng thuốc thấm theo công thức: (2) trong đó: Q : lượng thuốc thấm của mỗi mẫu (kg/m 3 ); m 0 : khối lượng khô kiệt của mẫu trước khi t ẩ m (kg); m 1 : khối lượng của mẫu sau khi t ẩm (kg); c : nồng độ dung dịch thuốc bảo qu ả n (%); V : thể tích mẫu gỗ tẩm (m 3 ). - Loại bỏ các mẫu t ẩ m có lượng thuốc thấm sai khác hơn 15% so với lượng thuốc thấm trung bình c ủa tập hợp mẫu. 6.4 . Làm khô và ổn định mẫu sau khi tẩm Đặt mẫu lên giá thủy tinh để hong phơi trong phòng ổn định mẫu, điều kiện nhiệt độ (26 ± 2) ° C , ẩ m độ (65 ± 5) % trong 4 tuần. Chỉ đặt các mẫu cùng nồng độ trên một giá, tránh các mẫu chạm vào nhau. Trong thời gian ổ n định, lật mẫu 2 lần/tuần cho khô đều. 6.5 . Kh ử trùng mẫu tr ước khi thử nghiệm Mẫu trước khi đặt vào bình colexan phải được khử trùng bằng phương pháp phù hợp quy định trong phụ lục A. 6.6 . Nuôi c ấ y n ấ m vào bình colexan Dùng que gạt chuyên dụng cấy nấm vào bề mặt thạch trong bình colexan ở điều kiện vô trùng. Việc cấy này không quá bảy ngày sau khi kh ử trùng bình colexan chứa môi trường. Sau khi cấy xong, đặt các b ình colexan vào môi trường nhiệt độ (26±2) ° C , độ ẩ m tương đối (70 ± 5) % đến khi nấm phát triển lan k í n bề mặt thạch. Thời gian nuôi trước khi đặt mẫu không quá 4 tuần để đ ả m bảo nấm đang ở pha sinh tr ưởng . Trong quá trình nuôi, loại b ỏ những bình colexan bị nhiễm tạp. 6.7 . Phơi nhiễm nấm M ở nút bông, đặt thanh kê th ủy tinh chữ U đã khử trùng lên mặt thạch trong bình colexan. Trên thanh kê chữ U ở mỗi bình, đặt 3 mẫu gỗ của 1 công thức thử nghiệm. Mẫu được đặt theo thứ tự: Hai mẫu tẩm thuốc (e 1 ) ở 2 bên, 1 mẫu đối chứng (e 2.1 ) ở giữa, các mẫu cách đều nhau (Hình 1). Hình 1. Sơ đ ồ bố trí mẫu th ử trong bình colexan Các mẫu khác cũng đặt 3 mẫu trong một b ình : 6 mẫu đối chứng thử độ gây hại (e 2.2 ) được đặt riêng vào hai bình có nấm; 6 mẫu tẩm dung môi (e 1 ) và 3 mẫu đối ch ứng được đặt xen vào ba bình có nấm; các mẫu t ẩ m thuốc để tính hệ s ố điều chỉnh (e 3 ) được đặt vào các bình không có n ấ m. Sau khi đặt mẫu gỗ vào các b ình , đậy chặt nút bông lại. X ếp các bình trên vào phòng nuôi nấm trong thời gian 4 tháng. CHÚ Ý: Các thao tác đặt mẫu phải đ ược tiến hành t rong m ôi trường vô trùng. 6.8 . Gỡ mẫu sau khi phơi nhiễm nấm Hết thời gian thử nghiệm, tiến hành gỡ mẫu ra kh ỏi bình colexan, gạt b ỏ sợi nấm trên bề mặt, sấy khô kiệt ở nhiệt độ 103 ± 2 ° C và cân xác đ ịnh khối lượng mẫu sau thử nấm (m 2 ), chính xác đến 0 , 01 g. 7. Đánh giá hiệu lực của thuốc bảo quản gỗ 7.1 . Các căn cứ đ ể đánh giá hiệu lực phòng chống nấm hại gỗ basidiomycetes gồm có: Hao hụt khối lượng của từng mẫu th ử (e 1 ); Hao hụt khối lượng của mẫ u đối chứng đặt trong cùng bình với mẫu thử (e 2.1 ); Hao hụt khối lượng của mẫu đ ối chứng thử độ gây hại, đặt riêng (e 2.2 ); Hao hụt c ủa mẫu tẩm thuốc đặt vào bình không chứa nấm (e 3 ). Hệ số điều ch ỉnh (T %) đối với mỗi nồng độ thuốc bằng tỷ lệ hao hụt khối lượng trung b ình ở các mẫu e 3 . 7.2 . Tính tỷ lệ % hao hụt khối lượng c ủa các mẫu e 1 , e 2.1 , e 2.2 , e 3 theo công thức: (3) trong đó: H : tỷ lệ phần trăm hao hụt khối lượng c ủa mẫu (%); m 0 : kh ối lượng khô kiệt của mẫu trước khi thử nấm (g); m 2 : kh ối lượng khô kiệt của mẫu sau khi thử nấm (g); 7.3 . Tỷ lệ % hao hụt khối l ượng thực tế ở các mẫu thử e 1 , sau khi điều chỉnh, được tính nh ư sau: H ’ (%)=H-T (4) trong đó: H ’ : tỷ lệ phần tr ă m hao hụt khối lượng thực tế của mẫu thử e 1 (%); H : t ỷ lệ phần trăm hao hụt khối lượng của mẫu (%); T : hệ số điều chỉnh (%). 7.4 . Kết luận hiệu lực thuốc: dựa vào % hao hụt khối lượng thực tế của mẫu thử e 1 (H ) theo Bảng 2 Bảng 2. Xác đ ịnh hiệu lực của thuốc bảo quản với n ấ m basidiomycetes Hao hụt khối l ượng c ủa mẫu th ử (%) Hiệu lực 0 <> ’ ≤ 5 Tốt 5 <> ’ ≤ 10 Khá 10 <> ’ ≤ 20 Trung b ình H ’ > 20 Kém 7.5 . Đi ề u kiện chấp nhận k ế t quả 7.5.1 . Kết quả thử nghiệm được chấp nhận khi t ỷ lệ % hao hụt về khối lượng trung bình ở mẫu đối chứng để riêng 15% (đối với gỗ trám trắng hoặc nấm Lentinus edodes ) hoặc 20% (đối với các trường hợp còn lại). 7.5.2 . Kết quả thử nghiệm của mẫu trong b ình thử được coi là hợp lệ nếu đạt được các điều kiện sau: 7.5.2.1 . M ẫ u th ử không có b ị nhiễm vi sinh vật khác tr ê n bề mặt; 7.5.2.2 . Hao hụt khối lượng của mẫu đối chứng đặt trong cùng bình colexan 15%. CH Ú TH Í CH: Trong trường hợp thuốc bảo quản gỗ gây ra tác động chéo trong b ình thử (thuốc từ mẫu thất thoát ra b ình làm nấm không phát triển được, do đó khối lượng hao hụt c ủa mẫu đối chứng bị sai lệch) th ì không áp dụng điều kiện 7.5.2.2. Tuy nhiên, ph ải ghi rõ trong báo cáo v ề hiện tượng tác động chéo quan sát được. 8. Báo cáo thử nghiệm Báo cáo thử nghiệm ít nhất phải có các nội dung sau: a. Số hiệu và năm công b ố của tiêu chuẩn; b. Tên đơn vị cung cấp thuốc th ử nghiệm; c. Tên và nồng độ hoạt chất; d . Ngày sản xuất thuốc; e. Dung môi hoặc chất pha loãng được sử dụng; f. Tên loài gỗ thử nghiệm; g. Khối lượng thể tích trung bình của loài gỗ thử nghiệm; h. Loài nấm thử nghiệm; i. Nồng độ thuốc theo % khối lượng; j. Kh ối lượng dung dịch thuốc, tính bằng g và lượng hoạt chất thấm, tính bằng kg/m 3 ; k. Thời gian ổn định mẫu; I. Phương pháp khử trùng mẫu gỗ; m. Ngày phơi nhiễm nấm; n. Ngày gỡ mẫu sau khi phơi nhiễm nấm; o . Hệ số điều chỉnh T cho mỗi nồng độ thuốc; p. Hao hụt khối lượng mỗi mẫu và hao hụt khối lượng trung b ình của mỗi nồng độ thuốc, loại gỗ, loài nấm; q. Hao hụt khối lượng trung b ình c ủa mẫu đ ối chứng thử độ gây hại của mỗi ch ủng nấm; r. Tên tổ chức chịu trách nhiệm cho báo cáo và ngày ban hành; s. Tên và chữ ký c ủa người chịu trách nhiệm; t. Các thay đổi so với tiêu chuẩn và các yếu tố ả nh h ưởng đến kết quả; u. Diễn giải và k ế t luận thực tế từ báo cáo thử nghiệm cần đến các kiến thức chuyên môn về độ bền gỗ và bảo qu ả n gỗ, d o đó báo cáo này không thể được coi là một chứng chỉ phê duyệt. PHỤ LỤC A (Quy định) Phương pháp khử trùng mẫu gỗ trước khi đặt vào bình nuôi cấy nấm A1. Khử trùng bằng nhiệt Phương pháp n ày ch ỉ được sử dụng thuốc bảo quản bền nhiệt và không bay hơi trong hơi nước nóng. Trước ngày đặt mẫu thử trong bình nuôi cấy, đặt các mẫu trong túi polyetilen chịu nhiệt. Trên một túi chỉ được đặt các nhóm mẫu giống nhau, sắp xếp các mẫu không chạm vào nhau bằng cách đặt tấm thủy tinh hoặc thép không gỉ giữa các mẫu. Đóng kín các túi và đặt vào nồi hơi trong vòng 20 min. Để các túi nguội tự nhiên trong vòng 24 h và sau đó lặp lại quá tr ình khử trùng lại trong 10 min. Không được m ở t úi cho đến khi đặt mẫu vào bình nuôi cấy. A2 . Khử trùng bằng Epoxyetan Phương pháp này không sử dụng cho thuốc bảo quản hữu cơ, thuốc b ảo qu ả n chứa boron hoặc hợp chất của clo hoặc hợp chất phenol. Đặt các mẫu riêng biệt trong túi polyetilen t ỷ trọng thấp và gắn kín miệng. Đặt các túi chứa mẫu trong thiết bị chuyên dụng và xông khí Epoxyetan nồng độ 1,2 g/l, áp suất 0,55 MPa, nhiệt độ 55° C và độ ẩm tương đối 70% đến 80% trong 1 h. Sau đ ó thông khí sạch các túi 120 h. Không được m ở túi cho đến khi đặt mẫu vào b ình nuôi cấy. A3 . Khử trùng bằng Epoxypropan Phương pháp này không s ử dụng cho thuốc b ả o qu ả n hữu cơ, thuốc b ả o quản chứa boron hoặc hợp chất c ủa clo hoặc hợp chất phenol. Đặt các mẫu riêng biệt trong túi polyetilen tỷ trọng thấp và gắn kín miệng. Đặt các túi chứa mẫu trong thiết b ị chuyên dụng và xông kh í Epoxypropan nồng độ 2 ml/l trong 24 h. Sau đ ó thông khí sạch các túi ít nhất 120 h. Không được m ở túi cho đến khi đặt mẫu vào bình nuôi cấy.