TCVN6398-5:1999

Tiêu chuẩn Việt Nam TCVN 6398-5:1999 về Đại lượng và đơn vị - Phần 5: Điện và từ TIÊU CHUẨN VIỆT NAM TCVN 6398 - 5 : 1999 ISO 31 - 5 : 1992 ĐẠI LƯỢNG VÀ ĐƠN VỊ - PHẦN 5: ĐIỆN VÀ TỪ Quantities and units - Part 5: Electricity and magnetism Lời gi ớ i t hiệu 0.0 . Gi ớ i thiệu chung TCVN 6 398 - 5 : 1999 do B an Kỹ thuật Tiêu chuẩn v ề Đại lượng v à Đơn vị đo lường TCVN/TC 1 2 biên soạn. Mục tiêu của Ban Kỹ thuật TCVN/TC12 là tiêu chuẩn hóa đơn vị và kí hiệu cho các đại lượng và đơn vị (kể cả kí hiệu toán học) dùng trong lĩnh vực khoa học và công nghệ, hệ số chuyển đổi tiêu chuẩn giữa các đơn vị; đưa ra định nghĩa của các đại lượng và đơn vị khi cần thiết. TCVN 6398 - 5 : 1999 "Đại l ượng và Đơn vị - Phần 5: Điện và từ " hoàn toàn tương đương với ISO 31 - 5: 1992" Quantities and units - Part 5: Electricity and magnetism". Các phụ lục A, B của tiêu chuẩn này chỉ để tham khảo. TCVN 6398 - 5 : 1999 là một phần của TCVN 6398, bộ ti ê u chuẩn này g ồ m 14 phần dưới tên chung "Đại lượng và đơn vị" - Ph ầ n 0: Nguyên t ắ c chung - Phần 1: Không gian và thời gian - Ph ầ n 2: Hiện tượng tu ầ n hoàn và liên quan - Ph ầ n 3: Cơ học - Ph ầ n 4: Nhiệt - Ph ầ n 5: Điện và từ - Ph ầ n 6: Ánh sáng và bức xạ điện từ liên quan - Ph ầ n 7: Â m học - Ph ầ n 8: Hoá lý và vật l ý ph â n tử - Ph ầ n 9: Vật lý nguyên tử v à hạt nhân - Ph ầ n 10: Phản ứng hạt nh â n và bức xạ ion hoá - Ph ầ n 11 : Dấu và k í hi ệ u toán h ọ c dùng t rong khoa hoc vật l ý v à c ô ng ngh ệ. - Ph ầ n 12: S ố đặc trưng - Ph ầ n 13: Vật lý chất r ắ n 0.1 . Cách s ắ p xếp các b ả ng B ả ng các đ ạ i lượng v à đơn v ị t rong T CVN 6 398 đư ợ c s ắ p x ếp để các đ ạ i lư ợ ng n ằ m ở trang b ê n trái và các đơn v ị tương ứng n ằ m ở t rang b ê n phả i. Tất cả đơn vị nằm giữa hai vạch li ề n thu ộ c v ề các đại lượng n ằ m giữa hai vạch li ề n tương ứng ở trang bên trái. 0.2 . Bảng đại l ượng Những đại lượng quan trọng nhất trong TCVN n à y được đưa ra cùng với kí hiệu của chúng, v à trong ph ầ n lớn các trường hợp cả định nghĩa của chúng nữa. Những định nghĩa này được đưa ra chủ y ế u đ ể nhận bi ế t: không nh ấ t thiết l à định nghĩa đầy đủ. Đặc trưng véctơ của một s ố đại lượng được đưa ra, đặc biệt khi c ầ n cho định nghĩa nhưng không phải là cố gắng làm cho những định nghĩa này trở thành hoàn thiện. Trong phần lớn các trường hợp, chỉ một tên và ch ỉ một kí hi ệ u được đưa ra cho một đại lượng; nếu hai hay nhi ề u t ê n hoặc hai hay nhi ề u kí hiệu đư ợ c đưa ra cho cùng một đại lượng và không có sự phân biệt đặc biệt nào thì chúng bình đẳng như nhau. N ế u t ồ n tại hai loại chữ nghiêng ( ví dụ , , , , g, g . .. ) thì chỉ một trong hai được đưa ra. Đi ề u đó không có nghĩa là loại chữ kia không được ch ấ p nhận. Nói chung khuyến nghị r ằ ng các k í hiệu như vậy không đ ượ c cho những nghĩa khác nhau. Kí hiệu trong ngoặc đơn là " kí hiệu dự trữ " để sử dụng trong bối cảnh cụ thể khi kí hiệu chính được dùng với nghĩa khác. 0.3 . Bảng đơn vị 0.3.1 . Tổng quát Đơn v ị của các đại lượng tương ứng đ ượ c đưa ra cùng với kí hi ệ u quốc tế và định nghĩa. C ầ n các thông tin th ê m, xem TCVN 6398 - 0. Các đơn vị được s ắ p xếp như sau: a) T ên của các đơn vị SI đ ư ợ c in lớn hơn khổ chữ thường . Các đơn v ị SI đã đư ợ c thông qua ở Hội ngh ị cân đo toàn thể (CGPM). Đơn vị SI cùng b ộ i v à ướ c thập p h â n c ủ a chúng đư ợ c khuy ế n nghị, m ặ c dù b ộ i v à ước th ậ p ph â n kh ô ng đư ợ c nh ắ c đ ế n ; b) Tê n của đơn vị không thuộc SI mà được dùng cùng với c á c đ ơn vị SI d o t ầ m quan trọng trong thực tế của chúng ho ặ c do chúng được sử dụng trong nh ữ ng lĩnh vực chuy ê n ngành th ì được in b ằ ng khổ chữ thường. Những đơn vị này đ ượ c ph â n cách với các đơn vị S I của cùng môt đại l ượ ng b ằ ng đường kh ông li ề n nét ; c) Tên của đơn vị không thuộc SI mà có thể dùng tạm thời với đơn vị SI thì được in nhỏ (nhỏ hơn k hổ c hữ thư ờ ng ) ở cột " Các hệ số c h uy ể n đ ổ i và c hú t hích"; d) T ên c ủ a đơn vị không thuộc SI mà kh ô ng nên dùng cùng với đơn vị SI ch ỉ được đưa ra ở phụ lục trong một số phần của TCVN 6398. Nh ữ ng phụ l ục này chỉ là tham khảo. Chúng được s ắ p xếp vào ba nhóm: 1) T ên riêng của các đơn vị trong hệ CGS; 2) T ên c ủ a các đơn vị dựa trên foot, pound, giây và một số đơn vị liên quan khác; 3) T ên của các đơn vị khác. 0.3.2 . Chú thích về đơn vị của các đại lượng có thứ nguyên một Đơn vị nhất quán của đại lượng có thứ nguyên một là số một (1). Khi biểu thị giá trị của đại l ượ ng này thì đơn vị 1 thường không được viết ra một cách tường minh. Không dùng các tiếp đầu ngữ để tạo ra bội và ước của đơn vị này. Có thể dùng lũy thừa của 10 để thay cho các tiếp đ ầ u ngữ. Ví dụ: Ch ỉ s ố khúc xạ n = 1,53 x 1 = 1,53 Số Reynon Re = 1,32 x 10 3 Vì góc ph ẳ ng thường đ ư ợc thể hiện b ằ ng tỷ s ố giữa hai độ dài, góc khối bằng tỷ số giữa diện tích và bình phương của độ dài, n ê n năm 1980 Ủ y ban Cân đo quốc t ế (CIPM) đ ã quy định là trong hệ đơn vị quốc tế, radian và steradian là các đơn vị dẫn xuất không thứ nguy ê n. Đi ề u này ngụ ý r ằ ng các đại lượng góc phẳng và góc khối được coi như là đại lượng dẫn xuất không thứ nguyên. Các đơn vị radian và steradian có thể dùng trong biểu thức của các đơn vị dẫn xuất để dễ dàng phân biệt giữa các đại lượng có bản chất khác nhau nh ư ng có cùng thứ nguy ê n. 0.4 . Công b ố v ề s ố Tất cả các số trong cột " Định nghĩa" l à chính xác. Khi các s ố trong cột" Hệ s ố chuyển đổi và chú thích" là chính xác thì từ “chính xác" được thêm và o trong ngo ặ c đơn sau s ố đó. 0.5 . Chú t hích đặc biệt Các mục thuộc phần này c ủ a TCVN 6398 nhìn chung phù hợp với các khuyến nghị của IEC 6 0027-1 : 1995. Nếu một tên ho ặ c m ộ t k í hi ệ u trong bảng kh ô ng phù hợp với t ê n hoặc k í h iệu do Ủ y ban Kỹ t hu ậ t điện quốc tế (IEC) đưa ra, thì điều đó được chỉ rõ trong cột "Hệ số chuyển đổi và chú thích". 0.5.1 . Phương trình và đại lượng Đ ố i với điện v à từ , các hệ phương trình khác nhau được x â y d ự ng phụ thuộc vào số lượng và sự ch ọ n l ự a cụ thể các đại l ượ ng cơ bản mà hệ phương trình dùng làm cơ s ở. Để giải thích tài li ệ u này ch ỉ cần đ ề cập đến các hệ dưới đ â y. 0.5.1.1 . Hệ phương trình với b ố n đại lượng cơ bản Trong hệ phương trình bốn thứ nguyên với bốn đại lượng cơ bản, có một đại lượng điện. Các đại lượng cơ bản được chọn là: độ dài, thời gian, khối l ượng và dòng điện. Trong hệ đó hằng s ố điện m ô i v à độ từ th ẩ m là các đại lượng có thứ nguyên trong các phư ơ ng trình tương ứng. Các phương trình luôn được viết dưới dạng gọi là hợp lý hóa, b ở i vì trong các phương trình hệ s ố 4 và 2 chỉ xuất hiện trong các trường hợp có đối xứng cầu hoặc tròn tương ứng. Hệ phương trình hợp lý hóa dựa tr ê n bốn đại lượng cơ bản đó là hệ được dùng nhi ề u nhất trong các tính toán thực t ế trong khoa học vật lý và trong công nghệ. Do đó, nó được gắn rất chặ t với phần này của TCVN 6398. 0.5.1.2 . Hệ phương trình với ba đại lượng cơ bản Hệ phương trình này được trình b à y trong các phụ lục A và B để tham khảo. Các phụ lục đó là các phụ lục tham khảo và không phải là các ph ầ n hợp thành của TCVN 6398-5. Nó không được đưa ra trong IEC 60027-1:1995. 0.5.2 . Đơn vị Các đại lượng thu ộ c hệ b ố n thứ nguyên (xem 0.5.1.1) phải được biểu thị b ở i các đơn vị của phân hệ thuộc Hệ đơn v ị quốc tế với b ố n đ ơn vị cơ bản: mét , k ilôgam , gi â y và ampe. 0.5.3 . Công nghệ dòng điện xoay chi ề u Đối với các đại lượng thay đổi theo thời gian dùng trong công nghệ đi ệ n v à đối với biểu diễn phức các đại l ượ ng, IEC đã tiêu chuẩn hóa việc sử dụng chữ hoa , ch ữ thường và các d ấ u hi ệ u phụ thêm cho các chữ đó . Chúng được đưa ra trong IEC 60027-1:1995 V í d ụ , sự bi ế n thi ê n hình sin của dòng đi ệ n theo thời gian (mục 5-1) có thể được diễn tả trong biểu diễn thực b ở i: i = cos = I cos trong đó là pha, i là giá trị tức thời, là giá trị cực đại và I là giá trị toàn phương trung bình của dòng điện. ĐẠI LƯỢNG VÀ ĐƠN VỊ - PHẦN 5: ĐIỆN VÀ TỪ Quantities and units - Part 5: Electricity and magnetism 1. Phạm vi áp dụng Tiêu chuẩn này quy định t ê n và kí hiệu cho các đại lượng và đơn vị điện và từ. Các hệ s ố chuyển đ ổ i cũng được đưa ra ở những chỗ thích hợp. 2. Tiêu chuẩn trích dẫn IEC 60027-1:1995 Các kí hiệu chữ cái dùng trong công nghệ điện - Ph ầ n 1: Quy định chung. 3. Tên và kí hiệu Tên và kí hiệu của các đại lượng và đơn vị điện và từ được quy định trong các trang sau đây: ĐIỆN VÀ TỪ Đại lượng Số mục S ố trong IEC 60027 - 1:1995 Đại lượng Kí hiệu Định nghĩa Chú thích 5-1 67 dòng điện , cường độ dòng điện I Dòng điện là một trong các đại lượng cơ bản của SI. Đối với dòng điện xoay chiều, xem ph ầ n giới thi ệ u, m ụ c 0.5.3. 5-2 52 điện tích, đi ện l ượ ng Tích phân của dòng điện theo thời gian. Đối với dòng điện xoay chiều, xem ph ầ n giới thiệu , mục 0.5.3. 5-3 54 điện tích theo thể tích, mật độ điện t í ch khối , mậ t độ điện tích Điện tích chia cho thể tích. IEC không đưa ra "mật độ điện tích" hay "điện tích theo thể tích". 5-4 53 điện tích b ề mặt , mật độ điện tích mặt Điện tích chia cho diện tích b ề m ặ t I EC kh ô ng đ ư a ra “điện tích b ề m ặt ". 5-5 55 cường độ điện trường Lực t á c d ụ ng của điện trư ờ ng l ê n một điện tích điểm chia cho điện t í cn Đối với dòng đi ệ n xoay chi ề u , xem ph ầ n giới thiệu, muc 0.5.3 Đơn vị ĐIỆN VÀ T Ừ Số mục Tên đơn vị Kí hiệu quốc tế Định nghĩa Hệ số chuyển đổi và chú thích 5-1 . a ampe A Ampe là dòng đ i ện kh ô ng đổi khi chạy tr o ng hai dây dẫn thẳng song song dài v ô hạn tiết diện tròn nhỏ kh ô ng đáng kể, đặt cách nhau 1 mét trong chân không s ẽ gây ra trên mỗi mét dài của dây một lực niutơn. 5-2.a culông C 1 C = 1 A · s Đơn vị ampe giờ, 1 A · h = 3,6 kC (Chính xác), được dùng ch o các acquy 5-3.a cul ô ng trên mét khối C /m 3 5-4.a culông trên mét vuông C /m 2 5-5.a von trên mét V /m 1 V /m = 1 N/C ĐIỆN VÀ TỪ (tiếp theo) Đại lượng Số mục S ố trong IEC 60027 - 1:1995 Đại lượng Kí hiệu Định nghĩa Chú thích 5-6.1 56 điện thế , Đối với trường tĩnh điện, là đại lượng vô hướng mà âm gradien của nó bằng cường độ điện trường. = - grad IEC đưa ra như một kí hiệu dự phòng. 5-6.2 57 hiệu điện thế, điện áp Đối với trường tĩnh điện, hiệu điện th ế giữa điểm 1 và điểm 2 là tích phân đường từ 1 đến 2 của cường độ điện trường. IEC cũng đưa ra “th ế hiệu". Đối với dòng điện xoay chi ề u, xem ph ầ n giới thiệu, mục 0.5.3. 5-6.3 58 suất điện động E Năng lượng do ngu ồ n cung cấp chia cho điện tích dịch chuyển qua ngu ồ n. 5-7 60 mật đ ộ thông lượng điện Đai lượng véc tơ mà div của nó bằng mật độ điện tích khối div = Xem 5-10.1 Điện dịch cũng được dùng 5-8 59 thông l ượ ng điện Thông lượng điện xuyên qua một ph â n tố b ề mặt là tích vô hướng của mật đ ộ thông lượng điện và ph â n tố b ề m ặ t. d Th ô ng lượng điện d ịc h cũng được d ù ng 5-9 61 điện dung Điện tích chia cho hiệu điện thế Đơn vị ĐIỆN VÀ T Ừ (tiếp theo) Số mục Tên đơn vị Kí hiệu quốc tế Định nghĩa Hệ số chuyển đổi và chú thích 5-6. a von V 1 V = 1 W/A 5-7. a culông trên mét vuông C /m 2 5-8. a culông C 5-9. a f ara F 1 F = 1 C / V ĐIỆN VÀ TỪ (tiếp theo) Đại lượng Số mục S ố trong IEC 60027 - 1:1995 Đại lượng Kí hiệu Định nghĩa Chú thích 5-10.1 62 hằ ng s ố điện môi IEC cũng đưa ra "h ằ ng số điện môi tuyệt đối" cho . 5-102 206 hằ ng s ố điện, hằ ng số điện môi của chân không F/m (chính xác) = 8,854 188 x 10 -12 F/m 5-11 63 hằ ng s ố điện m ô i tư ơn g đối 5-12 63a độ điện cảm - 1 5-13 65 độ phân cực điện IEC đưa ra D i như một kí hiệu dự phòng. 5-14 66 mômen lưỡng cực điện Đại lượng véc tơ mà tích véc tơ của nó với cường độ điện trường của một trường đ ồ ng nhất bằng mômen xo ắ n 5-15 68 dòng điện theo mặt. mật độ dòng điện Đại lượng véc tơ m à tích phân của nó theo một mặt đã cho b ằ ng dòng điện đi qua mặt đó d cũng đư ợ c dùng IEC kh ông đưa ra "dòng đi ệ n theo mặt”. 5-16 69 dòng điện theo chi ề u dài. mậ t đ ộ dòng điện dài Dòng điện trong một tấm dẫn đi ệ n chia cho chi ề u rộng của tấm. IEC không đ ưa ra "dòng điện theo chi ề u dài" . Đơn vị ĐIỆN VÀ T Ừ (tiếp theo) Số mục Tên đơn vị Kí hiệu quốc tế Định nghĩa Hệ số chuyển đổi và chú thích 5-1 0 . a fara trên mét F/m 5-11. a một 1 Xem phần giới thiệu, mục 0.3.2. 5-12. a một 1 Xem phần giới thiệu, mục 0.3.2. 5-13. a culông tr ê n mét vu ô ng C /m 2 5-14. a culông mét C · m 5-15. a ampe tr ê n mét vuông A/m 2 5-16. a ampe trên mét A/m ĐIỆN VÀ TỪ (tiếp theo) Đại lượng Số mục S ố trong IEC 60027 - 1:1995 Đại lượng Kí hiệu Định nghĩa Chú thích 5-17 70 cường độ từ trường Đại lượng véc tơ mà rot của nó bằng tổng của mật độ dòng điện và đạo hàm theo thời gian của mật độ thông lư ợ ng điện. rot + 5-18.1 71 hiệu từ thế Tr ê n một đường đã cho, hiệu từ th ế giữa điểm 1 và điểm 2 là tích phân đường của cường độ từ trường từ 1 đến 2 dọc theo đường đó. d IEC đưa ra U như một kí hiệu và u như một kí hiệu dự phòng. 5-18 . 2 72 suất từ động d IEC đưa ra như một kí hiệu dự ph ò ng 5-18.3 72a dòng điện liên k ế t Dòng điện dẫn thu ầ n chạy trong một mạch kín. Khi đư ợ c t ạ o từ dòng điện như nhau. 5-19 73 mật độ từ thông. cảm ứng từ Đại l ượng véc tơ m à lực tác dụng lên m ộ t phân tố dòng điện b ằ ng tích véc tơ của phân tố dòng đi ệ n đó và mật độ từ th ô ng Đơn vị ĐIỆN VÀ T Ừ (tiếp theo) Số mục Tên đơn vị Kí hiệu quốc tế Định nghĩa Hệ số chuyển đổi và chú thích 5-17. a ampe trên mét A/m 5-18. a ampe A 5-19.a tesla T 1 T = 1 N/(A · m) 1 T = 1 Wb/m 2 = 1 V · s/ m 2 ĐIỆN VÀ TỪ (tiếp theo) Đại lượng Số mục S ố trong IEC 60027- 1:1995 Đại lượng Kí hiệu Định nghĩa Chú thích 5-20 74 từ thông Từ thông xuyên qua một phân tố bề mặt là tích vô hướng của mật độ từ thông và phân tố bề mặt. d 5-21 75 thế véc tơ từ Đại lượng véc tơ mà rot của nó bằng mật độ từ thông. = rot 5-22.1 76 độ từ cảm Đối với một mạch dẫn mảnh, là từ thông qua mạch gây ra bởi dòng điện trong mạch chia cho dòng điện đó. 5-22.2 77 độ hỗ cảm Đối với hai mạch dẫn mảnh ( và ) là từ thông qua một mạch do dòng điện trong mạch kia gây ra chia cho dòng điện đó. 5-23.1 78 hệ số ghép Đối với ghép cảm ứng 5-23.2 79 hệ số rò 1 - Đơn vị ĐIỆN VÀ T Ừ (tiếp theo) Số mục Tên đơn vị Kí hiệu quốc tế Định nghĩa Hệ số chuyển đổi và chú thích 5-20.a vebe Wb 1 Wb = 1 V · s 5-21.a vebe tr ê n mét Wb/m 5-22.a henry H 1 H = 1 Wb/A 1 H = 1 V · s/A 5-23.a mộ t 1 Xem ph ầ n gi ớ i thiệu, mục 0.3.2. ĐIỆN VÀ TỪ (tiếp theo) Đại lượng Số mục S ố trong IEC 60027 - 1:1995 Đại lượng Kí hiệu Định nghĩa Chú thích 5-24 .1 8 0 độ từ th ẩ m IEC cũng đưa ra "đ ộ từ thẩm tuy ệ t đ ố i" cho . 5-24.2 207 hằ ng số từ , độ từ th ẩ m của chân không 10 -7 H/m (chính xác) = 1 , 256 637 x 10 -6 H/m 5-25 81 độ từ th ẩ m tương đ ố i 5-26 82 độ từ cảm - 1 5-27 83 mômen từ, mômen điện từ Đại lượng véc tơ m à tích véc tơ của nó với mật độ từ thông của một trường đ ồ ng nh ấ t b ằ ng m ô men xo ắ n IEC cũng đưa ra "mômen di ệ n tích từ”. IEC cũng đ ị nh nghĩa đạ i l ượ ng mômen lư ỡ ng c ự c t ừ . 5-28 84 độ từ hóa IEC đưa ra 5-2 9 85 độ phân cực từ IEC đưa ra 5-30 42 năng lư ợ ng đi ệ n từ theo th ể t ích, mật đ ộ n ă ng lượng điện từ Năng l ượng trường điện từ chia cho th ể tích . + Đơn vị ĐIỆN VÀ T Ừ (tiếp theo) Số mục Tên đơn vị Kí hiệu quốc tế Định nghĩa Hệ số chuyển đổi và chú thích 5-24. a henry trên mét H/m 5-25. a một 1 Xem ph ầ n giới thiệu, mục 0.3.2. 5-26. a một 1 Xem ph ầ n giới thiệu, mục 0.3.2. 5-27. a ampe mét vuông A · m 2 Đại lượng mômen lưỡng cực từ có đơn vị Wb · m. 5-28 a am p e tr ê n mét A/m 5-29. a tesla T 5-30. a jun trên mét khối J/m 3 ĐIỆN VÀ TỪ (tiếp theo) Đại lượng Số mục S ố trong IEC 60027 - 1:1995 Đại lượng Kí hiệu Định nghĩa Chú thích 5-31 1 0 2 véc tơ Poynting T í ch véc tơ của cường đ ộ đi ệ n trường v à cường đ ộ từ trường Đ ộ lớn c ủ a véc t ơ Poynt in g l à m ậ t đ ộ th ô ng l ượ ng công su ấ t 5-32.1 23 vận t ố c pha của sóng đi ệ n từ , tố c đ ộ pha của sóng đi ệ n từ 5-32.2 201 vận t ố c sóng điện từ trong c hâ n không, tốc độ sóng điện từ trong chân kh ô ng = 299 792 458 m/s ( c h í nh xác). Nếu kí hi ệ u đư ợ c dùng cho tốc đ ộ trong m ô i trường, thì phải d ù ng ch o tốc độ trong chân không. IEC chỉ đưa ra 5-33 87 điện trở (đối với dòng điện một chiều) Hi ệ u đi ệ n th ế chia c h o d ò ng đi ệ n khi k h ông có suất điện đ ộ ng trong dây dẫn. Đối với dòng đi ệ n xoay chi ề u , xe m 5- 4 4. 3. 5-34 89 điện dẫn Đ ộ d ẫ n đi ệ n ( đối với dòng điện một chiều ) Đối với dòng đi ệ n xoay chi ề u , xe m 5- 45 . 3. 5-35 4 3 công suất (đối với dòng điện một chiều) Đối với dòng đi ệ n xoay chi ề u , xe m 5- 49. Đơn vị ĐIỆN VÀ T Ừ (tiếp theo) Số mục Tên đơn vị Kí hiệu quốc tế Định nghĩa Hệ số chuyển đổi và chú thích 5-31 . a oát trên mét vuông W/m 2 5-32. a mét trên giây m/s 5-33. a ôm Ω 1 Ω = 1 V/A 5-34. a simen S 1 S = 1 Ω -1 5-35. a oát W 1 W = 1 V · A ĐIỆN VÀ TỪ (tiếp theo) Đại lượng Số mục S ố trong IEC 60027 - 1:1995 Đại lượng Kí hiệu Định nghĩa Chú thích 5-36 8 8 điện trở suất 5-37 9 0 điện dẫn suất, độ dẫn điện riêng đ ượ c d ù ng tron g đi ệ n h óa. 5-38 9 1 từ tr ở Hi ệ u t ừ th ế chia cho từ t h ông IEC đưa ra Â như m ột k í hi ệ u dự phòng 5-3 9 92 từ d ẫ n 5-40 . 1 10 4 số v ò ng d â y 5-40.2 105 số pha 5-41.1 16 tần s ố S ố chu tr ì nh chia ch o t h ời gian. IEC đưa ra n h ư m ột kí hi ệ u d ự phòng 5-41.2 17 Tầ n s ố q uay S ố vòng quay chia cho thời gian 5-42 1 9 tần số góc Đơn vị ĐIỆN VÀ T Ừ (tiếp theo) Số mục Tên đơn vị Kí hiệu quốc tế Định nghĩa Hệ số chuyển đổi và chú thích 5-36. a ôm mét Ω · m 5-37. a simen trên mét S/m 5-38. a henry mũ trừ một H -1 5-39. a henry H 5-40. a một 1 5-41. a hec Hz 1 Hz = 1 s -1 1 Hz là tần số của một hiện tượng tuần hoàn có chu kỳ là 1 s. 5-41. b giây mũ trừ một s -1 Các kí hiệu "vòng quay trên phút" (r/min) và vòng quay trên giây" (r/s) được dùng rộng rãi làm đơn vị tần số quay trong kỹ thuật. Không khuyến nghị viết tắt theo ngôn ngữ, như tiếng Anh là rev/min và rpm (vòng trên phút) và rev/s và rps (vòng trên giây) và như tiếng Pháp là tr/min (vòng trên phút) và tr/s (vòng trên giây) 1) và như tiếng Việt là vg/ph (vòng trên phút) và vg/gy (vòng trên giây) 1) Xem IEC 60027 - 1 : 1995 5-42. a radian trên giây rad/s Xem phần giới thiệu, mục 0.3.2. 5-42. b Giây mũ trừ một s -1 ĐIỆN VÀ TỪ (tiếp theo) Đại lượng Số mục S ố trong IEC 60027 - 1:1995 Đại lượng Kí hiệu Định nghĩa Chú thích 5-43 103 độ lệch pha Khi Và , thì là độ lệch pha. Cũng xem phần giới thiệu, mục 0.3.2. gọi là pha của . IEC đưa ra như một kí hiệu dự phòng. Chú thích về 5-43 đến 5-52: xem phần giới thiệu, mục 0.3.2. 5-44.1 93 trở kháng (tổng trở) Biểu diễn phức của hiệu điện thế chia cho biểu diễn phức của dòng điện. + 5-44.2 môđun của trở kháng Khi không sợ nhầm lẫn, có thể dùng tên trở kháng cho đại lượng 5-44.2. 5-44.3 87 điện trở (đối với dòng điện xoay chiều) Phần thực của trở kháng. 5-44.4 94 điện kháng Phần ảo của trở kháng. Với mạch LC mắc nối tiếp, Đơn vị ĐIỆN VÀ T Ừ (tiếp theo) Số mục Tên đơn vị Kí hiệu quốc tế Định nghĩa Hệ số chuyển đổi và chú thích 5-43. a radian rad Xem phần giới thiệu, mục 0.3.2. 5-43. b một 1 5-44 ôm Ω ĐIỆN VÀ TỪ (tiếp theo) Đại lượng Số mục S ố trong IEC 60027 - 1:1995 Đại lượng Kí hiệu Định nghĩa Chú thích 5-45.1 97 điện dẫn toàn phần, (admitan) 5-45.2 97 môđun của điện dẫn toàn phần Khi không sợ nhầm lẫn, có thể dùng tên điện dẫn toàn phần cho đại lượng 5-45.2. 5-45.3 89 điện dẫn (đối với dòng điện xoay chiều) Phần thực của điện dẫn toàn phần. 5-45.4 98 điện nạp Phần ảo của điện dẫn toàn phần. 5-46 95 hệ số phẩm chất Đối với các hệ không bức x, nếu: thì 5-47 hệ số tổn hao 5-48 96 góc tổn hao 5-49 99 công suất tác dụng d là công suất tức thời Đơn vị ĐIỆN VÀ T Ừ (tiếp theo) Số mục Tên đơn vị Kí hiệu quốc tế Định nghĩa Hệ số chuyển đổi và chú thích 5-45.a simen S 5-46. a một 1 Xem phần giới thiệu, mục 0.3.2. 5-47. a một 1 Xem phần giới thiệu, mục 0.3.2. 5-48. a radian rad Xem phần giới thiệu, mục 0.3.2. 5-49.a oat W ĐIỆN VÀ TỪ (kết thúc) Đại lượng Số mục S ố trong IEC 60027 - 1:1995 Đại lượng Kí hiệu Định nghĩa Chú thích 5-50.1 100 công suất biểu kiến Khi và thì 5-50.2 101 công suất kháng 5-51 101a hệ số công suất 5-52 101c năng lượng tác dụng , d Đơn vị ĐIỆN VÀ T Ừ (kết thúc) Số mục Tên đơn vị Kí hiệu quốc tế Định nghĩa Hệ số chuyển đổi và chú thích 5-50. a von ampe V · A IEC chấp nhận tên và ký hiệu var cho von ampe như là đơn vị cho công suất kháng. 5-51.a một 1 Xem phần giới thiệu, mục 0.3.2. 5-52. a jun J 5-52. b oát giờ W · h 1 kW · h = 3,6 MJ Phụ lục A (tham khảo) Các phương trình và đại lượng ba thứ nguyên Các hệ phương tr ì nh ba thứ nguyên khác nhau đã được xây dựng cho các đ ại lượng điện và t ừ dựa trên ba đại l ượng cơ bản độ dài, thời gian và khối lượng. Chỉ có hệ phương tr ì nh gọi là Gauss hay "đối xứng" là còn được dùng. Ấn phẩm IUPA-SUN 1987 2) ; cung cấp các thông tin chi tiết thêm. Các đại lượng vật lý được định nghĩa trong hệ phương trình n à y theo ba đại lượng cơ bản gọi l à các đại lượng Gauss. Kí hiệu được chọn cho mỗi đại lượng Gauss là kí hiệu của đại lượng tương ứng trong hệ với b ố n đại lượng cơ bản có thêm chỉ số dưới s (đối xứng). Hệ phương tr ì nh Gauss định nghĩa điện tích như một đại lượng dẫn xuất, dựa trên định luật Coulomb cho lực giữa hai điện tích Gauss, lấy h ằ ng số điện môi trong chân không là đại l ượng có thứ nguyên một và b ằ ng đơn vị. Vận tốc ánh sáng là thể hiện rõ trong một số phương trình kết hợp các đại lượng điện và từ sao cho độ từ th ẩ m trong chân không có thứ nguyên một và b ằ ng đơn vị. Hệ phương trình Gauss được viết dưới dạng không hợp lý hóa. M ố i liên hệ c ủ a đại lượng Gauss với đại lượng bốn thứ nguy ê n tư ơ ng ứng luôn được cho trong cột "Hệ số chuyển đổi và chú thích" ở trang b ê n trái. Một s ố phương trình chính yếu của hệ Gauss được đưa ra trong phụ lục B. Các đ ạ i lượng Gauss thuộc hệ Gauss ba thứ nguyên thường được đo trong h ệ đơn vị CGS Gauss với ba đơn v ị cơ bản centimet , gam và giây 3) . H Ệ GAUSS Đại lượng Số mục Đạ i lượng Kí hiệu Định nghĩa Chú thíc h 5-1 s dòng điện Gauss Điện tích Gauss đi qua một mặt chia cho thời gian. F/m Đối với , xem 5-1.a s . 5-2 s điện tích Gauss, điện lượng Gauss • Điện tích Gauss được định nghĩa b ở i trong đó là lực trong ch â n không và là khoảng cách giữa hai điểm với điện tích Gauss và 5-5 s cường độ điện trư ờ ng Gauss Lực mà điện trường tác d ụ ng lên điện tích, chia cho đi ệ n tích Gauss. ĐƠN VỊ HỆ GAUSS Số mục Đạ i lượng Kí hiệu Định nghĩa Chú thíc h 5-1.a s đơn vị CGS Gauss của dòng điện 1 đơn vị CGS Gauss của dòng điện = 1 cm 3/2 · g 1/2 · s -2 Khi 1 cm 3/2 · g 1/2 · s -2 Dòng điện bằng A = 3,335 64 x 10 -10 A Số z được định nghĩa bởi cm/s Trong đó c là vận tốc ánh sáng trong chân không. z = 2,997 924 58 x 10 10 (chính xác) 5-2.a s đơn vị CGS Gauss của điện tích Đơn vị này của điện tích là điện tích Gauss tác dụng lên một điện tích bằng với nó từ khoảng cách 1 centimét trong chân không một lực 1 dyn và do đó bằng 1 cm 3/2 · g 1/2 · s -1 Khi 1 cm 3/2 · g 1/2 · s -1 Điện tích bằng C = 3,335 64 x 10 -10 C Đối với z , xem chú thích ở mục 5-1.a s 5-5.a s đơn vị CGS Gauss của cường độ điện trường 1 đơn vị CGS Gauss của cường độ điện trường = 1 cm -1/2 · g 1/2 · s -1 Khi 1 cm -1/2 · g 1/2 · s -1 Cường độ điện trường bằng V/m = 2,997 924 58 x 10 4 V/m (chính xác) Đối với z , xem chú thích ở mục 5-1.a s HỆ GAUSS (tiếp theo) ĐẠI LƯỢNG Số mục Đạ i lượng Kí hiệu Định nghĩa Chú thíc h 5-6.1 s điện thế Gauss Đối với trường tĩnh điện là đại lượng vô hướng mà âm gradien của nó bằng cường độ điện trư ờ ng Gauss. 5-7 s mật độ thông lượng điện Gauss Đại lượng véc tơ mà div của nó b ằ ng 4 p lần mật độ điện tích Gauss. div Đôi khi đại lượng này được gọi là cảm ứng điện 5-9 s điện dung Gauss Điện tích Gauss chia cho hi ệ u đi ệ n thế Gauss. 5-1 1 s H ằ ng s ố điện m ô i Gauss Mật độ th ô ng lượng điện Gauss chia cho c ườ ng độ điện trường Gauss . Hằng số điện môi Gauss giống hệt với hằng số điện môi tương đối. 5-12 s Độ điện cảm Gauss ĐƠN VỊ HỆ GAUSS (tiếp theo) Số mục Đạ i lượng Kí hiệu Định nghĩa Chú thíc h 5-6.a s đơn vị CGS Gauss của điện th ế 1 đơn vị CGS Gauss của điện thế = 1 cm 1/2 · g 1/2 · s -1 Khi 1 cm 1/2 · g 1/2 · s -1 điện thế b ằ ng V = 2,997 924 58 x 10 2 V (chính xác) Đối với z , xem chú thích ở mục 5-1.a s 5-7.a s đơn vị CGS Gauss của mật độ thông lượng điện 1 đơn vị CGS Gauss của mật độ thông lượng điện = 1 cm -1/2 · g 1/2 · s -1 Khi D s = 1 cm -1/2 · g 1/2 · s -1 mật độ thông lượng điện b ằ ng C/m 2 =2,654 42 x 10 -7 C/m 2 Đối với z , xem chú thích ở mục 5-1.a s 5-9.a s đơn vị CGS Gauss của điện dung, centimet cm 1 đơn vị CGS Gauss của điện dung = 1 cm Khi = 1 cm, điện dung b ằ ng F = 1,112 65 x 10 -12 F Đối với z , xem chú thích ở mục 5-1.a s 5-11.a s một 1 HỆ GAUSS (tiếp theo) ĐẠI LƯỢNG Số mục Đạ i lượng Kí hiệu Định nghĩa Chú thíc h 5-13 s độ ph â n cực điện Gauss 4 p 5-17 s cường độ từ trường Gauss Đại lượng véc tơ mà rot của nó b ằ ng tổng của 4 p /c l ầ n mật độ dòng điện Gauss và 1 /c lần đạo hàm theo thời gian của mật độ thông lượng điện Gauss rot = 5-19 s mật độ từ thông Gauss, c ả m ứng từ Gauss Đại lượng véc tơ sao cho lực tác dụng lên một nguyên t ố dòng đi ệ n b ằ ng 1/ c l ầ n tích véc tơ của nguyên t ố dòng điện Gauss và mật độ từ th ô ng Gauss. = 5-20 s từ th ô ng Gauss Xuyên qua một ph â n tố diện tích m ặ t , l à tích vô hướng c ủ a ph â n t ố di ệ n tích mặt v à m ật đ ộ từ th ô ng Gauss. d = ĐƠN VỊ HỆ GAUSS (tiếp theo) Số mục Đạ i lượng Kí hiệu Định nghĩa Chú thíc h 5-13.a s đơn vị CGS Gauss của độ phân cực điện 1 đơn vị CGS Gauss của độ phân cực điện = 1 cm -1/2 · g 1/2 · s -1 Khi 1 cm -1/2 · g 1/2 · s -1 độ phân cực b ằ ng C/m 2 = 3,335 64 x 10 -6 C/m 2 Đối với z , xem chú thích ở mục 5-1.a s 5-17.a s đơn vị CGS Gauss của cường độ từ trường, oersted Oe 1 Oe = 1 cm -1/2 · g 1/2 · s -1 Khi 1 Oe cường độ từ trường b ằ ng A/m = 79,577 5 A/m 5-19.a s đơn vị CGS Gauss của mật độ từ thông, Gauss Gs 1 Gs = 1 cm -1/2 · g 1/2 · s -1 Khi 1 Gs mật độ từ thông b ằ ng T Trong vật lý dùng kí hiệu G. 5-20.a s đơn vị CGS Gauss của từ thông, maxwell Mx 1 Mx = 1 cm 3/2 · g 1/2 · s -1 Khi 1 Mx từ th ô ng b ằ ng Wb. HỆ GAUSS (kết thúc) ĐẠI LƯỢNG Số mục Đạ i lượng Kí hiệu Định nghĩa Chú thíc h 5-25 s độ từ thẩm Gauss Mật độ từ th ô ng Gauss chia cho cường độ từ trường Gauss. Độ từ thẩm Gauss giống hệt với độ từ th ẩ m tương đối 5-26 s độ từ cảm G a uss 5-28 s độ từ hóa Gauss = ĐƠN VỊ HỆ GAUSS (kết thúc) Số mục Đạ i lượng Kí hiệu Định nghĩa Chú thíc h 5-25.a s một 1 5-26.a s một 1 5-28.a s Đơn vị CGS Gauss của độ từ hóa 1 đơn vị CGS Gauss của độ từ hóa = 1 cm -1/2 · g 1/2 · s -1 Khi 1 cm -1/2 · g 1/2 · s -1 độ từ hóa bằng A/m và độ phân cực từ bằng T = 1,256 64 x 10 -3 T Phụ lục B (tham khảo) Ví dụ về mối liên hệ trong các hệ phương trình khác nhau Các đại l ượ ng trong cột ph ươ ng trình thứ hai mà khác với các đại l ư ợng t ư ơng ứn g trong cột ph ươ ng trình thứ nhất đ ư ợc viết với chỉ số dưới s (đ ố i xứng). Phụ lục này cũng có trong ấn phẩm của IUPAP-SUN 1987. Số mục Nội dung Hệ phương trình hợp lý hóa với bốn đại lượng cơ bản (hệ dùng trong phần chính của TCVN 6398-5) Hệ phương trình Gauss với ba đại lượng cơ bản (hệ dùng trong phụ lục A của TCVN 6398-5) 1 Các phương trình Maxwell rot rot 2 div div 3 div div 4 rot rot 5 Lực tác dụng lên điện tích. trong điện trường 6 Mối liên hệ giữa và 7 Mật độ thông lượng điện ở điểm cách điện tích một khoảng 8 Mật độ thông lượng điện tại mặt dẫn điện với mật độ điện mặt 9 Lực giữa các điện tích và cách nhau một khoảng trong chất điện môi 10 Điện dung của hai bản phẳng song song điện tích A, cách nhau một khoảng 11 Điện dung của quả cầu cô lập bán kính C = 4 p e r C s = ... 12 Mối liên hệ giữa và trong tĩnh điện học -grad -grad 13 Phương trình Poisson trong tĩnh điện học trong chân không 14 Điện thế tại điểm cách điện tích một khoảng trong chân không 15 Điện thế tại vị trí đối với lưỡng cực điện trong chân không 16 Mômen lưỡng cực điện của các điện tích cách nhau một khoảng Ví dụ về mối liên hệ trong các hệ phương trình khác nhau (tiếp theo) Số mục Nội dung Hệ phương trình hợp lý hóa với bốn đại lượng cơ bản (hệ dùng trong phần chính của TCVN 6398-5) Hệ phương trình Gauss với ba đại lượng cơ bản (hệ dùng trong phụ lục A của TCVN 6398-5) 17 Thế năng của lưỡng cực điện trong điện trường 18 Mômen lưỡng cực điện của phân tố thể tích với độ phân cực 19 Mật độ năng lượng điện trường 20 Lực tác dụng lên điện tích chuyển động với vận tốc trong từ trường 21 Lực tác dụng lên nguyên tố dòng điện trong từ trường 22 Mối liên hệ giữa và 23 Cường độ từ trường gây ra bởi điện tích chuyển động với vận tốc 24 Cường độ từ trường gây ra bởi nguyên tố dòng điện D s 25 Cường độ từ tr ườ ng tại điểm cách d â y dẫn th ẳ ng một khoảng 26 Cường độ từ trường trong ống dây solenoit có chi ề u dài với số vòng 27 Lực giữa hai giây dẫn thẳng song song có chi ề u dài và cách nhau một khoảng trong chân không 28 Mối liên hệ giữa và thế véc tơ rot rot 29 Phương trình sóng cho thế véc tơ trong chân không = = 30 Đi ề u kiện chuẩn L orentz đối với A div div 31 Mối l i ê n h ệ t ổ ng q u á t giữa và -grad -grad 32 M ômen đi ệ n từ c ủ a dòng đ i ệ n quanh m ộ t m ặ t phẳng diện t í ch 33 Th ế n ă ng của l ư ỡ ng c ự c t ừ t rong t ừ trường 34 Mômen điện từ của ph â n t ố th ể tích với đ ộ từ h óa 3 5 Mậ t độ n ă ng lượng t ừ trường 36 Véc t ơ Poynting 2) IUPA-SUN (International Union of Pure and Applied Physics, commision for Symbols , Units and Nomenclature ) l à Hiệp hộ i Vật lý l ý t h u y ế t v à ứng d ụ ng quốc t ế, Ủ y ban v ề các k í hi ệ u , đơn v ị và thu ật ngữ. 3) IEC (International Electrotechnical Commission) không đưa ra hệ này.