TCVN6398-8:1999

Tiêu chuẩn Việt Nam TCVN 6398-8:1999 về Đại lượng và đơn vị - Phần 8: Hoá lý và vật lý phân tử do Bộ Khoa học Công nghệ và Môi trường ban hành TIÊU CHUẨN VIỆT NAM TCVN 6398-8 : 1999 ISO 31- 8 : 1992 ĐẠI LƯỢNG VÀ ĐƠN VỊ - PH Ầ N 8: HÓA LÝ VÀ VẬT LÝ PHÂN TỬ Quantities and units – Part 8: Physical chemistry and molecular physics. Lời nói đầu TCVN 6398 - 8 : 1999 thay th ế TCVN 5558 - 1991. TCVN 6398 - 8 : 1999 hoàn toàn tương đương với ISO 31 – 8 : 1992 Các phụ lục A, B, C của tiêu chuẩn này là qui định. TCVN 6398 - 8 : 1999 do Ban Kỹ thuật Tiêu chuẩn v ề Đại lượng và Đơn vị đo lường TCVN/TC12 biên soạn, Tổng cục Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng đ ề nghị. Bộ Khoa học , Công nghệ và Môi trường ban h à nh Lờ i giới t hiệu 0.0 Giới thiệu chung TCVN 6398 - 8 : 1999 do Ban Kỹ thuật Ti ê u chuẩn v ề Đại l ư ợng và Đơn vị đo lư ờ ng TCVN/TC12 bi ê n soạn. Mục ti ê u của Ban Kỹ thuật TCVN/TC12 là tiêu chuẩn hóa đơn vị và ký hiệu cho các đại l ượ ng và đơn vị (kể cả ký hiệu toán học) dùng trong lĩnh v ự c khoa học và công nghệ, hệ số chuyển đổi tiêu chuẩn giữa các đ ơ n vị ; đưa ra đ ị nh nghĩa của các đại l ượ ng và đơn vị khi c ầ n thiết. TCVN 6398 - 8 : 1999 “ Đại l ượ ng và Đơn vị - Ph ầ n 8 : Hóa lý và vật lý ph â n tử” hoàn toàn tương đương với ISO 31 - 8: 1992 "Quantities and units - Part 8: Physical chemistry and molecular physics" Các phụ lục A, B, C của ti ê u chuẩn này là qui định. TCVN 6398 - 8 : 1999 là một phần của TCVN 6398, bộ tiêu chuẩn này g ồ m 14 ph ầ n dưới tên chung "Đại lượng và Đơn vị ” : - Phần 0: Nguyên t ắ c chung - Phần 1: Không gian và thời gian - Phần 2: Hiện t ượ ng tuần hoàn và liên quan - Phần 3: Cơ học - Ph ầ n 4: Nhiệt - Phần 5: Điện và từ - Ph ầ n 6: Ánh sáng và bức xạ điện từ liên quan - Phần 7: Âm học - Phần 8: Hoá lý và vật lý ph â n tử - Phần 9: Vật lý nguyên t ử và hạt nh â n - Phần 10: Phản ứng hạt nh â n và bức xạ ion hoá - Phần 11: Dấu và ký hiệu toán học dùng trong khoa học vật lý và công nghệ - Phần 12: Số đặc tr ư ng - Phần 13: Vật lý chất r ắ n 0.1 . Cách sắp x ế p các bảng Bảng các đại lượng và đơn vị trong TCVN 6398 được sắp xếp để các đại lư ợ ng n ằ m ở trang b ê n trái và các đơn vị tương ứng n ằ m ở trang bên phải. Tất c ả đơn vị n ằ m giữa hai vạch li ề n thuộc v ề các đại lượng n ằ m giữa hai vạch li ề n tương ứng ở trang b ê n trái. 0.2 . Bảng đại lượng Những đại l ư ợng quan trọng nh ấ t trong TCVN này đ ược đưa ra cùng với ký hiệu của chúng, và trong ph ầ n lớn các tr ườ ng hợp cả định nghĩa của chúng nữa. Những định nghĩa này được đưa ra chủ y ế u để nhận biết: không nhất thi ế t là định nghĩa đ ầ y đủ. Đặc tr ư ng véctơ của một số đại lượng được đưa ra. đặc biệt khi cần cho định nghĩa nhưng không phải là để làm cho những định nghĩa này trở thành hoàn thiện. Trong ph ầ n lớn các trường hợp, chỉ một t ê n và chỉ một ký hiệu được đưa ra cho một đại lượng; n ế u hai hay nhi ề u t ê n hoặc hai hay nhi ề u ký hiệu được đưa ra cho cùng một đại lượng và không có sự ph â n biệt đặc biệt nào thì ch ú ng bình đẳng như nhau. N ế u t ồ n tại hai loại chữ nghiêng (ví dụ J , q , j , f , g, g ... ) thì chỉ một trong hai được đưa ra. Đi ề u đó không có nghĩa là loại chữ kia không được ch ấ p nhận. Nói chung khuy ế n nghị rằng các ký hiệu như vậy không được cho những nghĩa khác nhau. Ký hiệu trong ngoặc đơn là "ký hiệu dự tr ữ " để sử dụng trong bối cảnh cụ thể khi ký hiệu chính được dùng với nghĩa khác. 0.3 . Bảng đơn vị 0.3.1 . Tổng quát Đơn vị của các đại lượng tương ứng được đ ư a ra cùng với ký hiệu quốc tế và định nghĩa . Cầ n các thông tin thêm, xem TCVN 6398 - 0. Các đơn vị được sáp x ế p như sau: a) t ê n của các đơn vị SI được in lớn hơn khổ chữ th ườ ng. Các đơn vị SI đã được thông qua ở Hội nghị cân đo toàn thể (CGPM). Đơn vị SI cùng bội và ư ớc thập phân của chúng được khuy ế n nghị, dù rằng bội và ước thập phân không được nh ắ c đ ế n; b) t ê n của đơn vị không thuộc SI mà được dùng cùng với các đơn vị SI do t ầ m quan trọng trong thực t ế của chúng hoặc do chúng được sử dụng trong những lĩnh vực chuyên ngành th ì được in bằng khổ ch ữ thường: Những đơn vị này được ph â n cách với các đơn vị SI của cùng một đại lư ợ ng b ằ ng đường không li ề n nét; c) tên của đơn vị không thuộc SI mà có thể dùng tạm thời với đơn vị SI thì được in nhỏ (nhỏ hơn khổ chữ th ườ ng) ở cột" Các hệ số chuyển đổi và chú thích ”; d) t ê n của đơn vị không thuộc SI mà không nên dùng cùng với đơn vị SI chỉ được đưa ra ở phụ lục trong một số phần của TCVN 6398. Những phụ lục này chỉ là tham khảo. Chúng được s ắ p xếp vào ba nhóm: 1) tên riêng của các đơn vị trong hệ CGS; 2) tên của các đơn vị dựa trên foot, pound, giây và một số đơn vị liên quan khác; 3) t ê n của các đơn vị khác. 0.3.2 Chú thích về đơn vị của các đại lượng có thứ nguyên một Đơn vị nhất quán của đại lượng có thứ nguyên một là số một (1). Khi biểu thị giá trị của đại lượng này thì đơn vị 1 thường không đư ợ c viết ra một cách tường minh. Không dùng các tiếp đ ầ u ngữ để tạo ra bội và ước của đơn vị này. Có thể dùng lũy thừa của 10 để thay cho các tiếp đ ầ u ngữ. Ví dụ: Chỉ số khúc xạ n = 1,53 x 1 = 1,53 Số Reynon Re = 1,32 x 10 3 Vì góc phẳng thường được thể hiện b ằ ng tỷ số giữa hai độ dài, góc khối bằng tỷ số giữa diện tích và bình phương của độ dài, nên năm 1980 Ủy ban Cân đo quốc tế (CIPM) đã quy định là trong hệ đơn vị quốc tế, radian và steradian là các đơn vị dẫn xuất không thứ nguyên. Đi ề u này ngụ ý r ằ ng các đại lượng góc phẳng và góc khối được coi như là đại lượng d ẫ n xuất không thứ nguyên. Các đơn vị radian và steradian có thể dùng trong biểu thức của các đơn vị dẫn xuất để dễ dàng phân biệt giữa các đại lượng có bản chất khác nhau nh ư ng có cùng thứ nguyên. 0.4 . Công bố về số Tất cả các số trong cột "Định nghĩa" là chính xác. Khi các số trong cột “ Hệ số chuyển đổi và chú thích" là chính xác thì từ "chính xác" được thêm vào trong ngoặc đơn sau số đó. 0.5 . Chú ý đặc biệt Trong ph ầ n này của TCVN 6398, kí hiệu các chất được viết thấp xuống, thí dụ C B , W B , p B . Nói chung nên viết kí hiệu các ch ấ t và trạng thái của chúng trong ngoặc đơn trên cùng dòng với kí hiệu chính, thí dụ C (H 2 SO 4 ). Dấu * viết cao là để kí hiệu "tinh khiết". D ấ u viết cao là "tiêu chuẩn". Thí dụ: V m ( K 2 S O 4 , 0,1 mol . d m - 3 trong H 2 O , 25 ° C ) cho thể tích mol. C (H 2 O , g, 298,15 K ) = 33,58 J • K - 1 • mo l -1 Cho nhiệt dung mol tiêu chuẩn ở áp suất không đổi. Trong biểu thức j B = X B V * m,B / S X A V* m,A , trong đó j B biểu th ị phần thể tích của chất B trong hỗn h ợ p các chất A, B, C ... và X A biểu thị phần mol của chất A, còn V * m,A là thể tích mol của chất A tinh khi ế t , các thể tích mol V * m,A , V * m,B , V * m,C ... là được lấy ở cùng nhiệt độ, áp suất, t ổ ng s ố ở phía phải là tổng l ấ y tr ê n t ấ t cả các chất A, B, C ... tạo nên hỗn hợp , đ ế n mức mà S x A = 1. T ê n và kí hiệu các nguyên t ố hóa học được cho trong phụ lục A. ĐẠI LƯỢNG VÀ ĐƠN VỊ - PH Ầ N 8: HÓA LÝ VÀ VẬT LÝ PHÂN TỬ Quantities and units – Part 8: Physical chemistry and molecular physics. 1. Phạm vi áp dụng Tiêu chuẩn này quy định tên và kí hiệu cho các đại lượng và đơn vị hóa lý và vật lý phân tử. Các hệ số chuyển đổi cũng được đưa ra ở những chỗ thích hợp. 2. Tiêu chuẩn trích dẫn TCVN 6398 - 4 : 1999 (ISO 31 -4 : 1992) Đại lượng và đơn vị - Phần 4: Nhiệt. TCVN 6398 - 9 : 2000 (ISO 31 - 4 : 1992) Đại lượng và đơn vị - Phần 9: Vật lý nguyên tử và hạt nhân. 3. Tên và kí hiệu Tên và kí hiệu của các đại l ượ ng và đơn vị hóa lý và vật lý ph â n tử được quy định trong các trang sau đây HÓA LÝ VÀ VẬT LÝ PHÂN TỬ Đại lượng Đơn vị HÓA LÝ VÀ VẬT LÝ PHÂN TỬ Số mục Đại lượng Ký hiệu Định nghĩa Chú thích Số mục Tên đơn vị K ý hiệu quốc tế Đ ị nh nghĩa Hệ số chuyển đổi và chú thích 8-1.1 Kh ố i lượng nguyên tử tương đối A r Tỷ s ố giữa khối lượng nguyên tử trung bình của một nguyên t ố và 1/12 khối lượng nguyên tử của nuclit 12 C . Thí dụ: A r (Cl) = 35 , 453 Trước đây gọi là tr ọ ng lượng nguyên t ử . 8-1 .a một 1 Xem phần giới thiệu, mục 0.3.2 . 8-1.2 Kh ố i lượng ph â n tử tương đ ố i M r Tỷ số giữa khối lượng ph â n tử trung bình của một chất và 1/12 khối lượng nguyên tử của nuclit 12 C . Trước đây gọi là tr ọ ng lượng phân t ử . Khối lượng nguy ê n tử hay phân tử tương đ ố i phụ thuộc vào thành phần nuclit. 8-2 S ố ph â n tử hoặc s ố các thực thể cơ bản N S ố của các ph â n tử hoặc các thực thể cơ bản trong hệ thống. 8-2. a một 1 Xem ph ầ n giới thiệu, mục 0.3.2 . 8-3 Lượng chất n, ( v ) Lượng chất là một trong những đại lượng cơ bản của SI. v có thể dùng thay cho n khi n được dùng cho số mật độ các hạt (xem 8-10.1). 8-3.a mol mol Mo l là lượng chất của một hệ chứa cùng số thực th ể cơ bản như s ố nguyên tử trong 0,012 kilogam cacbon 12. Khi dùng mol, các thực thể cơ bản cần được chỉ rõ, chúng có thể là các nguyên tử, phân tử, ion, electron hoặc các hạt khác, hoặc các nhóm của các hạt đó. Định nghĩa áp dụng cho nguyên tử cacbon 12 không liên kết, không hoạt động và ở trạng thái cơ bản. 8-4 h ằ ng s ố Avoga d ro L, N A S ố phân tử chia cho lư ợ ng chất N A = N/n N A = ( 6,022 136 7 ± 0,000 003 6) x 10 23 mo l - 1 [CODATA Bulletin 63 (1986)] . 8-4.a mol mũ trừ một m o l - 1 8-5 khối lượng mol M Khối lượng chia cho lượng chất. M = m/n m là khối lượng của ch ấ t. 8-5.a kilogam trên mol kg/mol M = 10 - 3 M r kg/mol = M r kg/kmol = M r g/mol trong đó M r là khối lư ợ ng phân tử t ư ơng đối của một chất có thành ph ầ n hóa học xác định. 8-6 t h ể tích mol V m Thể t í ch chia cho lư ợ ng ch ấ t V m = V /n Th ể tích mol của một khí lý tư ở ng ở 273 , 15 K và 101,325 kPa l à V m, o = ( 0,022 414 10 ± 0,000 000 19 ) m 3 /mol [CODATA Bulletin 63 (1985).] 8-6.a mét khối trên mol m 3 /mol 8-7 n ă ng lượng nhiệt động mo l U m N ă ng lượng nhiệt động chia cho lượng chất U m = U /n Đại lượng này còn được gọi là nội n ă ng mol. Xem TCVN 6398-4. Định nghĩa tương tự được áp dụng cho các hàm nhiệt động mol, thí dụ H m , A m , G m . 8-7.a jun trên mol J/mol Đối với các loại calo xem TCVN 6398-4, phu lục B 8-8 nhiệt dung mol C m Nhiệt dung chia cho lượng chất C m = C /n Xem TCVN 6398-4. 8-8. a jun trên mol kenvin J/(mol • K) 8-9 entropy mol S m Entropy chia cho lư ợ ng ch ấ t S m = S /n Xem TCVN 6398-4. 8-9.a jun trên mol kenvin J/(mol • K) 8-10.1 mật độ phân tử (hoặc hạt) n S ố ph â n tử hoặc hạt chia cho thể tích n = N/V 8-10.a mét mũ trừ 3 m -3 8-10.2 N ồ ng độ phân tử chất B C B S ố phân tử của chất B chia cho thể tích hỗn hợp. 8-11.1 khối lượng riêng. mật độ , kh ố i lượng theo thể tích p Khối lượng chia cho thể tích 8-11.a Kil ô gam trên mét khối kg/m 3 8-11 . b k ilôgam tr ê n lít kg/l kg/L 1 kg/l = 1 0 3 kg/m 3 = 1 kg/dm 3 Kí hiệu L đã được CGPM (1 9 79) chấp nhận như một cách viết khác cho I. 8-11.2 N ồ ng đ ộ kh ố i lư ợ ng chất B p B Kh ố i lượng của chất B chia cho thể tích h ỗ n hợp. 8-12 phần khối lượng chất B W B Tỷ số gi ữ a khối lượng của ch ấ t B trên khối lượng hỗn hợp. 8-12.a một 1 Xem ph ầ n giới thiệu, mục 0.3.2. 8-13 n ồ ng độ chất B C B Lượng chất của chất B chia cho thể tích hỗn hợp. Trong hóa học cũng được viết là [B] . 8-13.a mol trên mét khối mol/m 3 8-13.b mol trên lít mol/l , mol/L 1 mol/l = 10 3 mol/m 3 = 1 mol/dm 3 8-14.1 Ph ầ n mol của ch ấ t B x B (y B ) Tỷ s ố giữa lượng ch ấ t của chất B và lượng ch ấ t của h ỗ n hợp. Những t ê n khác dùng cho đại lượng này là "ph ầ n lượng chất" và "tỷ s ố lượng chất". 8-14.a một 1 Xem phần giới thiệu, mục 0.3.2. 8-14.2 tỷ s ố mol của chất tan B r B Tỷ s ố giữa lượng ch ấ t của chất B và lượng chất dung môi. Với dung dịch một chất tan r = x / (1 - x) 8-15 ph ầ n thể tích của ch ấ t B j B Đối với h ỗ n hợp các chất trong đó V * m,A là thể tích mol của chất A tinh khiết ở cùng nhiệt độ và áp suất, còn S biểu thị tổng của tất cả các chất. Một cách định nghĩa khác cũng được dùng, trong đó thể tích mol V * m,A của ch ất A tinh khi ế t được thay b ằ ng thể tích mol phần của ch ấ t A. 8-15.a một 1 Xem phần giới thiệu, mục 0.3.2. 8-16 n ồ ng độ mol của ch ấ t tan B b B , m B Lượng chất của chất tan B trong dung dịch chia cho khối lượng dung m ô i. 8-16.a mol tr ê n kilôgam mol/kg 8-17 hóa thế chất B m B Đối với hỗn hợp của các chất B, C, …, m B = ( J G/ J n B ) T , p , n c ,… Trong đó n B là lượng chất của chất B và G là hàm s ố Gibbs. Đối với chất tinh khiết m = G/n = G m trong đó G m là hàm s ố Gibbs mol. Ký hiệu m cũng được dùng cho đại lượng G m / N A , trong đó N A là h ằ ng số Avogadro. 8-17.a jun trên mol J/mol 8-18 hoạt độ tuyệt đối chất B l B l B = exp ( m B /RT) Xem giá trị của R trong mục 8.36. T là nhiệt độ nhiệt động. 8-18.a một 1 Xem phần giới thi ệ u, mục 0.3.2. 8-19 áp suất ri ê ng phần của ch ấ t B (trong hỗn hợp khí) p B Đối với hỗn hợp khí p B = X B • p trong đó p là áp suất. 8-19.a pascan Pa 8-20 N ồ ng độ hơi của ch ấ t B (trong h ỗ n hợp khí) Đ ố i với hỗn hợp khí. tỷ lệ với hoạt độ tuyệt đối l B , hệ s ố tỷ lệ ch ỉ phụ thu ộ c nhiệt độ và được xác định ở nhiệt độ không đổi và thành phần /pB d ầ n tới 1 đ ố i với khí v ô cùng l oãng. = l B . ( X B p / l B ) 8-20.a pascan Pa 8-21 hoạt độ tuyệt đ ố i tiêu chuẩn của chất B (trong một hỗn hợp khí) = ( p Q /X B ). ( X B / p ) trong đó p Q là áp suất tiêu chuẩn,thông thường là 101,325 kPa. Đại lượng này là hàm số chỉ phụ thuộc nhiệt độ. 8-21.a một 1 Xem phần giới thiệu, mục 0.3.2. 8-22.1 hệ s ố hoạt độ của chất B (trong hỗn hợp l ỏ ng hoặc rắn) f B Đ ố i với hỗn hợp lỏng f B = l B / ( l * B .X B ) trong đó l * B là hoạt độ tuyệt đối của chất B tinh khiết ở cùng nhiệt độ và áp suất. 8-22.a một 1 Xem phần giới thiệu, mục 0.3.2. 8-22.2 hoạt độ tuyệt đ ố i tiêu chu ẩ n của chất B (trong hỗn hợp l ỏ ng hoặc rắn) = l * B . (p Q ) Đại lượng này là hà m số chỉ phụ thuộc nhiệt độ. 8-23 hoạt độ của ch ấ t tan B , hoạt độ tương đối của ch ấ t tan B (đặc biệt là trong dung dịch chất lỏng loãng). a B , a n,B Đ ố i với chất tan B trong một dung dịch, a B tỷ lệ với hoạt độ tuyệt đối l B , hệ s ố tỷ lệ ch ỉ phụ thuộc nhiệt độ và áp su ấ t, được xác định ở đi ề u kiện nhiệt độ và áp suất không đổi và a B chia cho tỷ số mol m B /m Q d ầ n đ ế n 1 khi dung dịch v ô cùng loãng; m Q là n ồ ng độ mol tiêu chuẩn, thường b ằ ng 1 mol/kg. a B = l B . Đại lượng a c , B cũng được định nghĩa tương tự theo tỷ s ố n ồ ng độ C B / c Q và cũng được gọi là hoạt độ hoặc hoạt độ tương đối của chất tan B. c Q là n ồ ng độ tiêu chu ẩ n, thường bằng 1 mol / d m 3 . a c, B / l B trong đó S diễn tả tổng các chất tan. Chữ c viết thấp hơn trong a c ,B thường được bỏ qua. 8-23.a một 1 Xem phần giới thiệu, mục 0.3.2. 8-24.1 hệ s ố hoạt độ của chất tan B (đặc biệt trong dung dịch lỏng lo ã ng) g B Đ ố i với một chất tan trong dung dịch T ê n hệ số hoạt độ của ch ấ t tan B cũng dùng cho đại lượng g B được định nghĩa là Xem mục 8-23. 8-24.a một 1 Xem phần giới thiệu, mục 0.3.2. 8-24.2 hoạt độ tuyệt đ ố i tiêu chuẩn của chất tan B (đặc biệt trong một dung dịch l ỏ ng loãng) Đối với ch ấ t B trong một dung dịch trong đó S biểu thị tổng tất cả ch ấ t tan. Đại lượng này là một hàm số ch ỉ phụ thuộc nhiệt độ. 8-25.1 hoạt độ của dung môi A. hoạt độ tương đối của dung m ô i A (đặc biệt trong một dung dịch l ỏ ng loãng) a A Đ ố i với dung môi A trong dung dịch. a A b ằ ng tỷ số của hoạt độ tuyệt đối l A v à hoạt đ ộ tuyệt đ ố i của dung môi tinh khi ế t l * A ở cùng nhiệt độ và áp suất. a A = l A / l * A 8-25.a một 1 Xem phần giới thiệu, mục 0.3.2. 8-25.2 hệ sổ th ẩ m th ấ u của dung môi A (đặc biệt trong m ộ t dung dịch lỏng loãng) j j = - ( M A S m B ) -1 In a A trong đó M A là khối lượng mol của dung m ô i A và S diễn tả tổng các chất tan. 8-25.3 hoạt đ ộ tuyệt đ ố i tiêu chuẩn của dung môi A (đặc biệt trong một dung dịch lỏng loãng) Đối với dung môi A trong một dung dịch = l * A ( p Q ) Đại lượng này là hàm s ố ch ỉ phụ thuộc nhiệt độ. 8-26 áp suất th ẩ m thấu π Áp suất dư cần để duy tr ì cân b ằ ng th ẩ m thấu giữa một dung dịch và dung môi tinh khiết được ng ă n cách bằng một màng bán thấm chỉ đối với dung m ô i . 8-26.a pascan Pa 8-27 s ố tỷ lượng của chất B v B S ố hoặc phần đơn trong một phản ứng hóa học: 0 = S v B B , trong đó kí hiệu B chỉ phân tử, nguyên tử hoặc ion trong phản ứng. Theo quy ước, các s ố tỷ lượng của các ch ấ t tham gia phản ứng là âm, các s ố tỷ lư ợ ng của các chất tạo thành sau ph ả n ứng là dương 8-27.a một 1 Xem phần giới thiệu, mục 0.3.2. 8-28 ái lực (của phản ứng hóa học) A A = - S v B m B N ế u A được dùng cho năng lư ợ ng tự do Helmholtz thì chữ A nghiêng đậm hoặc chữ A kh ô ng chân hoặc ch ữ A kiểu viẽt thường được dùng làm kí hiệu cho ái lực. 8-28.a jun trên mol J/mol 8-29 mức độ phản ứng x dn B = v B d x trong đó n B là lượng ch ấ t B. 8-29.a mol mol 8-30 h ằ ng số cân b ằ ng tiêu chuẩn K Q Đ ố i với một phản ứng hóa học, K Q là tích Õ B ( Đại lượng này là hàm s ố ch ỉ phụ thuộc nhiệt độ. Các “ h ằ ng s ố cân b ằ ng" khác phụ thuộc nhiệt độ và áp suất. Thí dụ K f = Õ B ( f B ) v B cho khí, K xf = Õ B ( x B f B ) v B cho h ỗ n hợp và K a = Õ B (a B ) v B cho dung dịch . Các hằng số khác phụ thuộc nhiệt độ, áp suất và thành phần. Thí dụ K p = Õ B ( p B ) vb cho khí, K x = Õ B ( x B ) vb cho hỗn hợp, và K m = Õ B ( m B ) v B hoặc K c = Õ B ( c B ) v B cho dung dịch. Một s ố trong chúng (K f , K p , K m , K c ) không luôn luôn là có thứ nguyên một (không thứ nguyên). 8-30.a một 1 Xem phần giới thiệu, mục 0.3.2. 8-30 Tương tự “tích s ố tan" tiêu chuẩn của một dung dịch bảo hòa chất điện ly C x A y là đại lượng có thứ nguyên một K Q = x y y y ( m g / m Q ) x + y trong đó m là n ồ ng độ mol và g là hệ s ố hoạt độ của C x A y trong dung dịch, và m Q là n ồ ng đ ộ mol tiêu chuẩn, thường là 1 mol/kg. 8-30.a 8-31 khối lượng phân tử m m = M r m u trong đó m u là hằng số khối lượng nguyên tử (thống nhất). Đối với m u xem TCVN 6398-9. 8-31.a kilôgam kg 8-31.b đơn vị khối lượng nguyên t ử thống nh ấ t u 1 u = m ( 1 2 C) / 12 1 u = (1 , 660 540 2 ± 0 , 000 001 0) x 1 0 -27 kg [CODATA Bulletin 63 (1986)] Xem TCVN 6398-9. 8-32 m ô men lưỡng cực điện của ph â n tử p, m Đại lượng vectơ, tích vectơ của nó với cường độ điện trường b ằ ng momen xo ắ n p X E = T 8-32.a culông mét C . m Đơn vị CGS Gauss của mômen lưỡng cực điện của một phân tử tương đương với 3,335 641 x 10 - 12 C . m 8-33 đ ộ phân cực điện của ph â n tử a Mômen lưỡng c ự c đi ệ n cảm ứng chia cho cường độ điện trường. g cũng được dùng 8-33.a culông mét vuông trên vôn c . m 2 / V Đơn vị CGS Gauss của độ phân cực của một ph â n tử tương ứng với 1,112 650 x 10 -16 C . m 2 / V 8-34 . 1 hàm phân chia vi chính t ắ c W W = S r 1 trong đó tổng là theo tất cả trạng thái lượng tử phù hợp với năng lượng, thể tích, các trường ngoài và thành phần đã cho. S = k l n W trong đó S là entropy. 8-34.a một 1 Xem ph ầ n giới thiệu, mục 0.3.2. 8-34.2 hàm phân chia chính t ắ c Q, Z Z = S r exp ( - E r / k T ) trong đó tổng là theo tất cả trạng thái lượng tử phù hợp với thể tích, các trường ngoài và thành phần đ ã cho, và E r là n ă ng lượng của trạng thái lượng tử thứ r. Đối với k xem 8-37. A = -kT l n Z trong đó A là năng lượng tự do Helmholtz. 8-34.3 hàm ph â n chia đại chính tắc. hàm ph â n chia lớn X X = trong đó Z( N A , N B , ...) là hàm phân chia chính t ắ c với các số hạt A, B,... đã cho, l A , l B .. là hoạt độ tuyệt đối của các hạt A, B,... A - S m B n B = -kT ln X trong đó m B là hóa thế của B. 8-34.4 hàm ph â n chia phân tử, hàm phân chia của ph â n tử q q = S i exp ( - e i / k T ) trong đó e i là năng lượng thứ i của trạng thái lượng tử cho phép của phân tử không đổi với thể tích và các trường ngoài đ ã cho. 8-35 trọng lượng thống kê g Độ bội (suy biến) của mức năng lương lượng tử. 8-35.a một 1 Xem phần giới thiệu, mục 0.3.2. 8 -36 hằng số khí mol R Hệ số tỷ lệ vạn năng trong định luật khí lý tư ở ng. pV m = RT R = 8,314 510 ± 0 , 000 070 J/(mol • K) [CODATA Bulletin 63 (1986).] 8-36.a jun tr ê n mol kenvin J/(mol • K) 8-37 h ằ ng số Boltzmann k k = R / N A k= (1,380 658 ± 0,000 012) x 10 - 23 J/K 1) b được dùng thay cho 1 / kT , trong đó T là nhiệt độ nhiệt động. 1) [CODATA Bulletin 63 (1986).] 8-37.a jun trên kenvin J/K 8-38 khoảng tự do trung bình, quãng đường tự do trung bình l, l Đối với ph â n tử đó là khoảng cách trung bình giữa hai l ầ n va chạm liên tiếp. 8-38.a mét m 8-39 hệ s ố khuếch tán D C B <> B > = - D grad C B trong đó C B là n ồ ng đ ộ phân tử cục b ộ của B trong h ỗ n hợp và <> B > là tốc độ trung bình cục bộ của các ph â n tử B. 8-39.a mét vuông trên giây m 2 /s 8-40.1 tỷ s ố khuyếch tán nhiệt k T Ở trạng thái ổn định của hỗn hợp hai thành phần, khuếch tán nhiệt xảy ra grad x B = - ( k T / T ) grad T trong đó x B l à phần mol cục bộ của chất B đậm đặc hơn và T là nhiệt độ cục bộ. 8-40.a một 1 Xem ph ầ n giới thiệu, mụ c 0.3.2. 8-40.2 hệ số khuếch tán nhiệt a T a T = k T / X A X B trong đó và x A và x B là phần mol cục bộ của hai chất. 8-41 hệ s ố khuếch tán nhiệt D T D T = k T . D 8-41 .a mét vu ô ng trên giây m 2 /s 8-42 số proton Z Số proton trong một hạt nh â n nguyên tử. Số nguyên tử trong bảng hệ th ố ng tu ầ n hoàn là bảng số proton. 8-42. a một 1 Xem ph ầ n giới thiệu, mục 0.3.2. 8-43 điện tích nguyên tố e Điện tích của một proton Điện tích một electron là bảng - e e = ( 1 , 602 177 33 ± 0,000 000 49 ) x 10 - 1 9 C [CODATA Bulletin 63 (1986)] 8-43.a culông C 8-44 Số điện tích ion Z Tỷ số của điện tích ion với điện tích nguyên tố. Đại lượng này l à âm đối với ion âm. 8-44.a một 1 Xem ph ầ n giới thiệu, mục 0.3.2. 8-45 h ằ ng số Faraday F F = N A e F = ( 9,648 530 9 ± 0,000 002 9 ) x 10 4 C /mol [CODATA Bulletin 63 (1986)] 8-45. a culông trên mol C /mol 8-46 l ự c ion I Lực ion của một dung địch được định nghĩa là trong đó tổng tính trên tất cả các ion với n ồ ng độ mol m i . 8-46.a mol trên kil ô gam mol/kg 8-47 độ điện ly a Tỷ số số phân tử ph â n ly trên tổng số phân tử. Một tên khác cho đại lượng này là "phần điện ly". 8-47.a một 1 Xem ph ầ n giới thiệu, mục 0.3.2. 8-48 độ dẫn điện (của chất điện ly) s Mật độ dòng điện của chất điện ly chia cho cường độ điện trường. 8-48.a simen trên mét S /m 8-49 độ dẫn điện mol L m Độ dẫn điện chia cho n ồ ng độ lượng chất. 8-49. a simen mét vuông trên mol S . m 2 / mol 8-50 số tải của ion B, ph ầ n dòng tải của ion B t B Tỷ số của dòng tải b ở i ion B trên dòng tổng. 8-50.a một 1 Xem phần giới thiệu, mục 0.3.2. 8-51 góc quay quang học a Góc mà mặt phẳng ánh sáng ph â n cực quay theo chi ề u kim đ ồ ng h ồ khi nhìn vào ngu ồ n sáng qua môi trường quang hoạt. 8-51.a radian rad 8-52 sức quay quang học mol a n a n = a A / n trong đó n là lượng chất quang hoạt đặt tr ê n đường đi của một chùm sáng phân cực tuyến tính, có diện tích mặt c ắ t A . 8-52.a radian mét vuông trên mol rad • m 2 /mol 8-53 sức quay quang hoc khối lượng, sức quay quang học riêng a m a m = a A / m trong đó m là khối lượng chất quang hoat đặt trên đường đi của một chùm sáng phân cực tuyến tính, có diện tích mặt c ắ t A . 8-53.a radian mét vuông tr ê n kilogam rad • m 2 /kg PHỤ LỤC A (quy định) TÊN VÀ KÝ HIỆU CÁC NGUYÊN TỐ HOÁ HỌC1) Số của nguyên tử Tên Kí hiệu 1 hydro H 2 heli He 3 lit i Li 4 berili Be 5 bo B 6 cacbon C 7 nitơ N 8 oxy O 9 flo F 10 neon Ne 11 natri Na 12 magiê Mg 13 nhôm AI 14 si L ic Si 15 phospho P 16 lưu huỳnh S 17 clo Cl 18 argon Ar 19 kali K 20 canci Ca 21 scandi Sc 22 titan Ti 23 vanadi V 24 crom Cr 25 mangan Mn 26 sắt Fe 27 coban Co 28 nikel Ni 29 đ ồ ng Cu 30 kẽm Zn 31 gali Ga 32 gecmani Ge 33 asen As 34 s ê len Se 35 br ô m Br 36 krypton Kr 37 rubidi Rb 38 stronti Sr 39 ytri Y 40 zirconi Zr 41 niobi Nb 42 molybden Mo 43 techneti Tc 44 ruteni Ru 45 rodi Rh 46 paladi Pd 47 bạc Ag 48 cadmi Cd 49 indi In 50 thiếc Sn 51 antimon (stibi) Sb 52 telu Te 53 iot I 54 xenon Xe 55 cesi Cs 56 bari Ba 57 lantan La 58 ceri Ce 59 praseodym Pr 60 neodym Nd 61 prometi Pm 62 samari Sm 63 europi E u 64 gadolini Gd 65 terbi Tb 66 dysprosi Dy 67 holmi Ho 68 erbi Er 69 thuli Tm 70 yterbi Yb 71 luteti Lu 72 ha f ni Hf 73 tantan Ta 74 wolfram (tungsten) w 75 reni Re 76 osmi Os 77 iridi Ir 78 platin Pt 79 vàng Au 80 Thủy ngân Hg 81 ta l i TI 82 ch ì Pb 83 bismut Bi 84 poloni Po 85 astatin At 86 radon Rn 87 tranci Fr 88 radi Ra 89 actini Ac 90 t h ori Th 91 protacti Pa 92 uran u 93 neptun Np 94 pluton Pu 95 americi Am 96 curi Cm 97 berkeli Bk 98 cali f orni Cf 99 einstein Es 100 f ermi Fm 101 mendelevi Md 102 nobeli No 103 lorenci Lr 104 unninquadi Unq 105 unninpenti Unp 106 unninhexi Unh 107 unninsepti Uns 108 unninocti Uno 109 unnineni Une PHỤ LỤC B (quy định) KÍ HIỆU CHO CÁC NGUYÊN TỐ HÓA HỌC VÀ HẠT NHÂN Kí hiệu cho các nguyên tố hóa học được viết kiểu roman. Sau kí hiệu không có chấm. Thí dụ H He C Ca C ác s ố kèm theo viết thấp hoặc cao hơn có vị trí và ý nghĩa như sau: Số n ucleon (số khối) của một hạt nhân được viết cao hơn ở phía trái, thí dụ 14 N. Số nguyên tử trong một phân tử được viết thấp hơn ở phía phải, thí dụ 1 4 N 2 . S ố proton (số của nguyên tử) viết thấp hơn ở phía trái, thí dụ 64 Gd. Nếu c ầ n thì trạng thái ion hóa hoặc trạng thái kích thích đ ư ợc chỉ ra b ằ ng dấu hiệu viết cao ở phía ph ả i. Thí dụ Trạng thái ion hóa: Na + , PO 3- 4 , (PO 4 ) 3 - Trạng thái kích thích điện: He*, NO* Trạng thái kích thích hạt nhân: 1 10 Ag * hoặc 110 Ag m PHỤ LỤC C (quy định) pH pH được định nghĩa một cách thực dụng. Đối với dung dịch X, sức điện động E x của nguyên t ố ganvanic điện cực so sánh | n ồ ng độ dung dịch KCI | dung dịch X | H 2 | Pt được đo, và tương tự, sức điện động E s của nguyên tố ganvonic khi thay dung dịch X chưa biẽt pH, pH(X), b ằ ng dung dịch S có pH tiêu chuẩn , pH(S), cũng được đo. Vậy pH (X) = pH (S) + (E s - E x ) F/ (RT In 10) trong đó F là h ằ ng s ố Faraday R là h ằ ng số khí T là nhiệt độ nhiệt động. Với định ngh ĩ a như vậy, pH l à đại lượng có thứ nguyên một. Các giá trị pH(S) của các dung dịch tiêu chuẩn đã lập thành bảng trong “De f initions of pH Scales, Standard Re f erence Values, Measurement of pH, and Related Terminology" Pure Appl. Chem. (1985), 57, tr.531-542 (định nghĩa thang pH, các giá trị so sánh tiêu chuẩn , đo pH, và thuật ngữ liên quan). pH không có ý nghĩa cơ bản, định nghĩa chỉ là thực dụng. Tuy nhiên, đối với những dung dịch nước có n ồ ng độ nh ỏ hơn 0,1 mol/dm 3 , không quá axit hoặc kiềm (2 < ph="">< 12),="" định="" nghĩa="" là="" như=""> pH = - Ig [ c ( H + )y 1 / (mol • d m - 3 ) ] ± 0,02 trong đó c ( H + ) diễn t ả n ồ ng độ ion hydro và y 1 là hệ s ố hoạt độ của chất điện ly một * - một trong dung dịch .