TCVN7084:2010

Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 7084:2010 (ISO 1736:2008/IDF 9:2008) về Sữa bột và sản phẩm sữa bột – Xác định hàm lượng chất béo – Phương pháp khối lượng (Phương pháp chuẩn) TIÊU CHUẨN QUỐC GIA TCVN 7084:2010 ISO 1736:2008 SỮA BỘT VÀ SẢN PHẨM SỮA BỘT - XÁC ĐỊNH HÀM LƯỢNG CHẤT BÉO - PHƯƠNG PHÁP KHỐI LƯỢNG (PHƯƠNG PHÁP CHUẨN) Dried milk and dried milk products - Determination of fat content - Gravimetric method (Reference method) Lời nói đầu TCVN 7084:2010 thay th ế TCVN 7084:2002; TCVN 7084:2010 hoàn toàn tương đương với ISO 1736:2008/IDF 9:2008; TCVN 7084:2010 do Ban kỹ thuật tiêu chuẩn quốc gia TCVN/TC/F12 Sữa và sản phẩm sữa biên soạn, Tổng cục Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng đ ề nghị, Bộ Khoa học và Công nghệ công b ố . SỮA BỘT VÀ SẢN PHẨM SỮA BỘT XÁC ĐỊNH HÀM LƯỢNG CHẤT BÉO - PHƯƠNG PHÁP KHỐI LƯỢNG (PHƯƠNG PHÁP CHUẨN) Dried milk and dried milk products - Determination of fat content - Gravimetric method (Reference method) CẢNH B Á O - Việc áp dụng tiêu chuẩn này có th ể liên quan đến các vật liệu, thiết bị và các thao tác gây nguy hiểm. Tiêu chuẩn này không đưa ra được tất cả các vấn đề an toàn liên quan đến việc sử dụng chúng. Người sử dụng tiêu chuẩn này phải tự thiết lập các thao tác an toàn và sức khỏe thích hợp và xác định khả năng áp dụng các giới hạn quy định trước khi sử dụng tiêu chuẩn. 1. Phạm vi áp dụng Tiêu chuẩn này quy định phương pháp chuẩn để xác định hàm lượng chất béo trong sữa bột và sản phẩm sữa bột. Phương pháp này cũng có thể áp dụng cho sữa bột có hàm lượng chất béo bằng hoặc lớn hơn 40 % (phần khối lượng), sữa bột nguyên chất, sữa bột tách một phần ch ấ t béo , sữa bột g ầ y , whey bột, buttermilk bột và butter serum bột. Phương pháp này không áp dụng cho sữa bột có chứa các mảng cứng kh ô ng hòa tan trong dung dịch amoniac hoặc sữa bột có chứa một lượng đáng kể các axit béo tự do. CHÚ THÍCH : Khi sữa bột ch ứ a các mảng cứng không hoà tan trong dung dịch amoniac hoặc c ó chứa một lượng đáng k ể các axit béo tự do mà có th ể nhận bi ế t b ằ ng mùi khác biệt, th ì kết quả c ủ a phép xác định s ẽ rất th ấ p . Trong các trường hợp đ ó , nên sử dụng nguyên tắc Weibull-Bentrop (xem ISO 8262-3) (3) 2. Tài liệu viện dẫn Các t à i liệu viện dẫn sau r ấ t c ầ n thiết cho việc áp dụng tiêu chuẩn n à y . Đối với các t à i liệu viện dẫn ghi năm công bố thì áp dụng phiên bản được nêu. Đối với các tài liệu viện d ẫn không ghi năm công bố th ì áp dụng phiên bản mới nhất, bao gồm c ả các sửa đổi, bổ sung (nếu có). TCVN 7150 (ISO 835), Dụng cụ thí nghiệm bằng th ủy tinh - Pipet chia độ TCVN 7153 (ISO 1042), Dụng cụ thí nghiệm bằng thủy tinh - Bình định mức một v ạ ch TCVN 8488 (ISO 4788), Dụng cụ thí nghiệm bằng thủy tinh - Ố ng đong chia độ. ISO 3889 , Milk and milk products - Determination of fat content - Mojonnier-type fat extraction flasks (Sữa và sản phẩm sữa - Xác định hàm lượng chất béo - B ì nh chiết chất béo kiểu Mojonnier ) 3. Thuật ngữ và định nghĩa Trong tiêu chuẩn này sử dụng thuật ngữ và định nghĩa sau: 3.1 Hàm lượng chất béo của sữa bột và s ả n ph ẩ m sữa bột (fat content of dried milk and dried milk products) Phần khối lượng của các chất xác định được bằng phương pháp quy định trong tiêu chuẩn n à y . CHÚ THÍCH: Hàm lượng chất béo được biểu thị bằng phần tr ă m khối lượng . 4. Nguyên tắc Dung dịch etanol amoniac của phần mẫu th ử được chiết bằng ete dietyl và dầu nhẹ. Loại bỏ các dung môi bằng cách chưng c ấ t hoặc l à m bay hơi. Xác định khối lượng của các chất chi ế t được. CHÚ TH Í CH: Nguyên tắc này thường được gọi l à nguyên tắc Rose-Gottlieb. 5. Thuốc thử Chỉ sử dụng thuốc thử loại tinh khiết phân tích và ch ỉ s ử dụng nước c ấ t hoặc nước đã khử khoáng hoặc nước có độ tinh khiết tương đương, trừ khi c ó quy định khác. Thuốc th ử phải không đ ể lại lượng cặn đáng kể khi tiến hành xác định theo phương pháp quy định (xem 9.2.2). 5.1. Dung dịch amoniac, ch ứ a khoảng 25 % phần khối lượng NH 3 ( p 20 = 910 g/l). CHÚ THÍCH : N ế u không có s ẵ n dung dịch amoniac nồng độ n à y, thì có thể sử dụng dung dịch có nồng độ đậm đặc hơn đã biết (xem 9.4.2). đặc hơn đã biét (xem 9.4.2). 5.2. Etanol (C 2 H 5 OH), hoặc etanol đã bị metanol làm biến t í nh, chứa í t nhất 94 % phần thể tích etanol (xem A.5). 5.3. Dung dịch đỏ Congo H òa tan 1 g đ ỏ Congo (C 32 H 22 N 6 Na 2 O 6 S 2 ) trong nước đựng trong bình định mức một vạch dung tích 100 ml (6.14) Thêm nước đến vạch. CHÚ THÍCH: Việc sử dụng dung dịch này để phân biệt r õ hơn lớp ph â n cách giữa dung môi v à lớp nước (xem 9 . 4 . 4) l à tùy chọn. Có thể sử dụng các dung dịch ch ỉ thị dạng nước khác n ế u không ảnh hưởng đến kết quả xác định. 5.4. Ete dietyl (C 2 H 5 OC 2 H 5 ). không ch ứ a các peroxit (xem A.3), chứa khôn g quá 2 mg/kg các chất chống oxi h óa và phù hợp với các yêu cầu về phép t hử mẫu trắng (xem 9.2 . 2, A .1 v à A . 4) CẢNH BÁO – Việc sử dụng ete dietyl có thể gây nguy hiểm. Phải tuân thủ các quy định về an toàn trong xử lý, sử dụng và thải bỏ. 5.5. Dầu nhẹ , có dải sôi từ 30 o C đến 60 o C, hoặc thay bằng pentan (CH 3 [CH 2 ] 3 CH 3 ) có đi ể m sôi 36 o C và phù hợp với các yêu cầu v ề phép thử mẫu trắng (xem 9.2 2, A.1 v à A.4) Nên sử dụng pentan vì có độ tinh khiết cao và chất lượng ổn định. 5.6. Dung môi hỗn h ợ p Được chuẩn bị ngay trước khi sử dụng bằng cách trộn các thể tích bằng nhau của ete dietyl (5.4) và dầu nhẹ (5.5). 6. Thiết bị, dụng cụ C Ả NH BÁO - Vì phép xác định này có s ử dụng các dung môi bay hơi dễ cháy, n ê n t ấ t c ả các thiết bị điện được dùng phải tuân theo quy định an toàn khi sử dụng các dung môi n à y. S ử dụng các thiết bị, dụng cụ của phòng thử nghiệm thông thường và các thiết bị , dụng c ụ cụ thể sau: 6.1. Cân phân tích , c ó thể cân chính xác đến 1 mg, với số đọc 0,1 mg . 6.2. Máy li tâm , có th ể giữ các bình hoặc các ống chi ế t chất béo (6.6) v à có thể quay với vận t ố c từ 500 min -1 đến 600 min -1 để tạo ra được gia tốc hướng tâm khoảng 80 g đến 90 g ở mi ệ ng bình hoặc miệng ống. N ê n sử dụng máy li tâm nhưng không bắt buộc (xem 9.4.7). 6.3. Thiết bị chưng c ấ t hoặc làm bay h ơi , để chưng cất các dung m ô i và etanol từ các bình đun sôi hoặc bình nón, hoặc làm bay hơi từ các cốc có mỏ hoặc c á c đĩa (xem 9 . 4.14) ở nhiệt độ không quá 100 o C . 6.4. T ủ s ấy , đốt nóng b ằ ng điện, có các lỗ thông hơi m ở hoàn toàn, có thể duy tr ì ở nhiệt độ 102 o C ± 2 o C tại t ấ t cả các vị trí trong khoang sấy. Tủ sấy được gắn với một nhiệt k ế thích hợp . 6.5. Nồi cách th ủy, có thể duy tr ì ở nhiệt độ 65 o C ± 5 o C . 6.6. Bình chi ế t chất béo kiểu Mojonnier , theo quy định trong ISO 3889 . CHÚ THÍCH : C ũ ng có thể sử dụng ống chiết chất béo , có xiphông hoặc g ắ n với chai rửa, nhưng cách tiến hành là khác nhau . Quy tr ì nh thay th ế nêu trong Ph ụ lục B . Các bình chiết chất béo phải được đậy bằng nút bần có chất lượng tốt hoặc nút làm bằng vật liệu khác (ví dụ như cao su Silicon hoặc polytetrafluoroetylen) không b ị ảnh hưởng b ở i các thuốc thử được sử dụng. Nút bần phải được xử lý bằng ete dietyl (5.4), ngâm trong nước ở nhiệt độ bằng hoặc lớn hơn 60 o C ít nh ấ t 15 min và sau đó làm nguội tr o ng nước sao cho được bão h òa nước khi sử dụng . 6.7. Giá đỡ , đ ể giữ bình chiết chất béo (hoặc ống) (6.6). 6.8. Chai rửa , thích hợp cho việc sử dụng dung môi hỗn hợp (5.6). Không dùng chai rửa làm bằng ch ấ t dẻo. 6.9. Bình thu nhận chất béo , như bình đun sôi (đáy phẳng), có dung tích t ừ 125 ml đến 250 ml, bình nón có dung tích 250 ml, hoặc các đĩa bằng kim loại. N ế u sử dụng đ ĩa bằng kim loại, thì ch ú ng ph ả i làm bằng thép không gỉ, c ó đáy ph ẳ ng, đường k í nh từ 80 mm đến 100 mm và cao khoảng 50 mm. 6.10. Hạt trợ sôi , không chứa chất béo, bằng sứ không xốp hoặc cacbua s ilicon (việc sử dụng đĩa kim loại l à t ùy chọn). 6.11. Ố ng đong, có dung tích 5 ml và 25 ml, phù hợp với loại A quy định trong ISO 4788 hoặc d ụ ng cụ b ấ t kỳ thích hợp cho sản phẩm có liên quan. 6.12. Pipet , chia độ , dung tích 10 ml, phù hợp với loại A quy định trong TCVN 7150 (ISO 835). 6.13. Bộ kẹp, làm b ằ ng kim loại, để gi ữ bình, cốc có mỏ hoặc đĩa. 6.14. Bình định mức một vạch, dung tích 100 ml, phù hợp với loại A củaTCVN 7153 (ISO 1042) . 7. Lấy mẫu Mẫu gửi đến phòng thử nghiệm phải đúng là mẫu đại diện. Mẫu không bị hư hỏng hoặc thay đổi trong suốt quá trình vận chuyển hoặc bảo quản. V i ệc lấy m ẫ u không quy định trong tiêu chuẩn này, nên l ấ y mẫu theo TCVN 6400 (ISO 707) [2] . Bảo quản các mẫu ph ò ng thử nghiệm ở nhiệt độ từ 2 o C đến 6 o C kể từ thời điểm lấy mẫu đ ế n khi b ắ t đầu thử nghiệm. 8. Chuẩn bị mẫu thử Trộn kỹ mẫu thử bằng cách quay và đ ả o chi ề u hộp đựng mẫu nhiều lần. Chuyển hết mẫu thử sang hộp đựng kín khí có th ể tích g ấ p khoảng hai lần thể tích m ẫ u thử để tiến hành, nếu cần. 9. Cách tiến hành CHÚ THÍCH 1 : Nếu cần kiểm tra sự thỏa mãn về giới hạn độ lặp lại (11.2) thì thực hiện hai phép xác định đơn theo 9.1 đến 9.4. CHÚ THÍCH 2: Quy trình thay thế sử dụng các ống chiết chất béo có xiphông hoặc gắn với chai rửa (xem chú thích trong 6.6) được nêu trong Phụ lục B. 9.1. Phần mẫu thử Trộn mẫu thử (Điều 8) bằng cách khu ấ y nhẹ hoặc xoay và đảo chi ề u hộp đựng mẫu vài lần. Cân ngay một trong các phần mẫu thử dưới đây, chính xác đ ế n 1 mg, cho trực ti ế p hoặc gián tiếp vào bình chi ế t chất béo (6.6): a) khoảng 1,000 g sữa bột có hàm lượng chất béo cao, s ữ a bột nguyên chất hoặc butter serum bột; b) khoảng 1,500 g sữa bột tách một phần chất béo; c) khoảng 1,500 g sữa bột gầy; d) khoảng 1,500 g whey bột; e) kho ả ng 1,500 g buttermilk bột. Chuyển càng hết c à ng tốt phần mẫu thử vào bầu thấp hơn (bầu nhỏ) của bình chiết chất béo . 9.2. Phép thử trắng 9.2.1. Phép thử tr ắ ng đối với phương pháp Tiến hành phép thử trắng đồng thời với phép xác đị nh, sử dụng cùng một quy tr ì nh và c ù ng loại thuốc thử, nhưng thay phần mẫu thử đã hòa tan thu được trong 9.4.1 bằng 10 ml nước (xem A.2) . Khi một mẫu trắng được sử dụng cho một mẻ mẫu thử gồm nhiều mẫu ri ê ng lẻ có th ể không có các điều kiện hoàn toàn giống nhau, th ì cần đảm bảo rằng quy tr ì nh sử dụng đ ể thu được giá trị mẫu trắng dùng trong tính kết quả đúng với quy tr ì nh dùng cho mẫu thử riêng lẻ. Nếu giá trị thu được đối với mẫu thử mẫu trắng thường vượt quá 1,0 mg , th ì kiểm tra l ạ i thuốc thử, n ế u ngay trước đ ó chưa được thực hiện (9.2.2) . Việc hiệu ch ỉ nh lại kết quả vượt quá 2 , 5 mg phải được n ê u trong báo cáo thử nghiệm. 9.2.2. Phép thử tr ắ ng đối với thuốc thử Đ ể kiểm tra chất lượng thuốc thử, thì tiến hành thử mẫu trắng theo quy định trong 9.2 . 1. Ngoài ra, sử dụng một bình thu nh ậ n chất béo rỗng, được chuẩn bị theo 9.3 dùng cho mục đích ki ể m ch ứ ng khối lượng. Các thuốc thử không được để lại lượng cặn vượt quá 1,0 mg (xem A.1). Nếu phần cặn thu được trong phép thử tr ắ ng đối với thuốc thử lớn hơn 1,0 mg, thì xác định lượng cặn của các dung môi riêng rẽ bằng cách chưng cất với 100 ml ete dietyl (5.4) và dầu nhẹ (5.5), tương ứng . Sử dụng một bình thu nhận chất béo rỗng đã được chuẩn bị cho mục đích đối chứng khối lượng như tr ê n, để thu được khối lượng thực của lượng cặn không vượt quá 1 , 0 mg. R ấ t hiếm khi gặp trường hợp các dung môi có thể chứa chất bay hơi bị giữ lại l â u ở trong chất béo. N ế u có dấu hiệu có mặt của các chất đó thì tiến hành phép thử trắng cho t ấ t cả các thuốc thử v à đối với t ừ ng dung môi th ì sử dụng một bình thu nhận chất béo với khoảng 1 g butterfat khan. Nếu cần, chưng cất lại các dung môi với 1 g butterfat khan tr ê n 100 ml dung môi. Chỉ sử dụng các dung môi n à y một thời gian ngắn sau khi chưng cất lại. Thay các thuốc thử , dung môi, hoặc dung môi được chưng cất lại không đáp ứng được các yêu cầu. 9.3. Chuẩn bị bình thu nhận chất béo Sấ y khô bình thu nhận chất béo (6.9) cùng một ít hạt trợ sôi (6.10) trong tủ sấy (6.4) ở nhiệt độ 102 o C trong 1 h. CHÚ THÍCH 1: Các hạt trợ sôi là để giúp cho sôi nhẹ trong suốt quá trình loại bỏ các dung môi, đặc biệt khi sử dụng bình thu nhận chất béo bằng thủy tinh; việc sử dụng các hạt trợ sôi khi dùng đĩa kim loại là tùy chọn. Giữ bình thu nhận chất béo khỏi bụi và làm nguội bình đến nhiệt độ ph ò ng cân (đ ể bình thu nhận chất béo bằng th ủy tinh ít nh ấ t 1 h; đĩa kim loại ít nh ấ t 30 min). Để tránh việc chưa đủ nguội hoặc thời gian để nguội quá dài, không n ê n đặt bình thu nhận chất béo trong bình hút ẩm. Sử dụng bộ kẹp (6.13) để đặt bình thu nhận chất béo lên cân. Cân bình thu nhận chất béo n à y chính xác đ ế n 1,0 mg. CHÚ THÍCH 2 : Cụ th ể , nên d ù ng bộ kẹp để tr á nh l à m thay đổi nhiệt độ . 9.4. Phép xác định 9.4.1. Cần tiến hành xác định ngay . Cho khoảng 10 ml nước đ ã được làm ấm sơ bộ đến 65 o C ± 5 o C v à o bình chiết chất béo ch ứ a phần mẫu thử (9.1) để nhận được tổng thể tích từ 10 ml đến 11 ml. Dùng nước để rửa phần mẫu thử ở trong bầu nh ỏ của bình chiết chất béo. Trộn kỹ phần mẫu thử trong bầu nh ỏ cho đến khi phần mẫu thử b ị ph â n tán hoàn toàn. 9.4.2. Thêm 2 ml dung dịch amoniac (5.1), hoặc một thể tích tương đương của dung dịch amoniac đậm đặc hơn (xem Chú thích trong 5.1) vào phần mẫu thử (9.4.1). Trộn kỹ phần mẫu thử trong bầu nhỏ của bình chi ế t chất béo. 9.4.3. Làm nóng bình đến 65 o C ± 5 o C trong nồi cách th ủy (6.5) trong khoảng t ừ 15 min đ ế n 20 min và thỉnh thoảng lắc bình. Làm nguội bình dưới dòng nước chảy đ ế n nhiệt độ phòng. 9.4.4. Th ê m 10 ml etanol (5.2). Trộn kỹ một cách nhẹ nhàng b ằ ng cách cho lượng chứa trong bình chiết chất béo chảy đi chảy lại gi ữ a bầu to và bầu nhỏ. Không đ ể cho chất l ỏ ng d â ng lên quá gần cổ bình. Nếu cần, cho thêm 2 giọt dung dịch đỏ Congo (5.3). 9.4.5. Th ê m 25 ml ete dietyl (5.4). Đậy bình chiết chất béo b ằ ng nút bần đ ã bão h òa nước hoặc bằng nút làm từ các vật liệu khác đ ã được thấm ướt b ằ ng nước (6.6). Lắc mạnh b ì nh trong vòng 1 min nhưng không quá mạnh đ ể tránh tạo nhũ bền. Trong khi l ắ c, giữ bình chi ế t chất béo ở tư thế n ằ m ngang và b ầ u nhỏ hướng l ê n trên, cho chất lỏng chảy từ bầu lớn sang bầu nhỏ một cách định kỳ. Nếu cần, làm nguội bình dưới dòng nước chảy đ ế n khoảng nhiệt độ phòng, c ẩ n thận m ở nút bần hoặc nút khác, tráng nút và c ổ bình bằng một ít dung môi hỗn hợp (5.6). Dùng chai rửa (6.8) để tráng bình. 9.4.6. Thêm 25 ml dầu nh ẹ (5.5). Đậy nắp bình chi ế t chất béo bằng nút bần hoặc nút khác đã l à m ướt lại (b ằ ng cách ngâm vào trong nước). Trộn nhẹ nh à ng trong vòng 30 s như trong 9 . 4 . 4 . Tiến hành lắc như trong 9.4.5. 9.4.7. Li t â m bình chiết chất béo đã đậy nút trong vòng từ 1 min đến 5 min với gia tốc hướng t â m khoảng 80 g đến 90 g . Nếu không có máy li t â m (6.2), th ì đặt bình đã đậy nút trên giá đỡ (6 . 7) ít nh ấ t 30 min cho đến khi thấy có lớp nổi tr ê n bề mặt rõ rệt và ph â n biệt rõ với lớp chất lỏng. Làm nguội dưới dòng nước chảy đến nhiệt độ phòng, nếu cần. 9.4.8. Cẩn thận tháo nút bần hoặc nút khác ra, tráng nút và ph í a trong cổ bình chiết chất béo bằng một ít dung m ô i hỗn hợp (5.6). Dùng chai rửa (6.8) để tráng sao cho nước rửa ch ả y vào bình . Nếu mặt lớp ph â n cách thấp hơn chỗ thắt cổ bình, th ì nâng nhẹ lớp phân cách l ê n b ằ ng cách cho thêm nước nhẹ theo th à nh bình (xem Hình 1) để gạn dun g môi được dễ dàng. CHÚ THÍCH: Ở H ì nh 1 v à H ì nh 2 m ô t ả một trong ba lo ạ i bình chi ế t ch ấ t béo đ ã đ ược chọn theo quy định trong ISO 3889 nhưng đi ề u này kh ô ng có ngh ĩ a là nó được ưu tiên h ơ n các loại khác . 9.4.9. Giữ bình chiết chất béo tại bầu nhỏ và c ẩ n thận gạn càng nhiều c à ng tốt lớp nổi tr ê n bề mặt vào bình nh ậ n chất béo đ ã được chuẩn bị (xem 9.3) có chứa một ít hạt trợ sôi (6.10) nếu sử dụng bình đun s ô i hoặc bình nón (còn đối với đĩa kim loại th ì t ùy ý). Tránh kh ô ng gạn b ấ t kỳ một tí lớp chất lỏng nào vào bình (xem Hình 2) CHÚ DẪN CHÚ DẪN 1 Dung môi 1 Lớp phân cách 2 Lớp phân cách 2 Lớp chất lỏng 3 Lớp chất lỏng a Tại lần chiết thứ hai và thứ ba a Tại lần chiết thứ hai và thứ ba b Tại lần chiết thứ nhất b Tại lần chiết thứ nhất H ì nh 1 - Trước khi gạn H ì nh 2 - Sau khi gạn 9.4.10. Tráng ph í a ngoài cổ bình chi ế t chất béo bằng một ít dung môi hỗn hợp (5.6). Thu l ấ y nước rửa vào bình nh ậ n chất béo. Trộn c ẩ n thận để dung môi hỗn hợp không tràn ra thành ngoài của bình chiết. N ế u cần, loại bỏ dung môi hoặc một ph ầ n dung môi khỏi bình nhận b ằ ng cách chưng cất hoặc làm bay hơi như trong 9.4.14. 9.4.11. Thêm 5 ml etanol (5.2) vào chất chứa trong bình chiết chất béo. Dùng etanol đ ể tráng thành trong cổ bình và lắc như trong 9.4.4. 9.4.12. Thực hiện chiết lần hai bằng cách lặp lại các thao tác như trong 9.4.5 đến 9.4.9. Nhưng ch ỉ dùng 15 ml ete dietyl (5.4) và 15 ml dầu nhẹ (5.5) thay vì 25 ml. Cũng dùng ete diety l để tráng th à nh trong của cổ bình chiết chất béo. Nếu c ầ n, nâng cao mặt lớp phân cách lên một chút đ ế n giữa cổ bình bằng cách thêm một ít nước nhẹ nhàng theo thành bình (xem H ì nh 1) đ ể gạn dung môi c à ng hết càng tốt (xem Hình 2). 9.4.13. Thực hiện chi ế t lần ba, không cho th ê m etanol, b ằ ng cách lặp lại các thao tác như trong 9.4 5 đ ế n 9.4.9, ch ỉ dùng 15 ml ete dietyl (5.4) và 15 ml dầu nhẹ (5.5). Dùng ete dietyl để tráng lại thành trong của cổ bình chiết chất béo. N ế u cần, nâng cao mặt I ớ p phân cách lên một chút đ ế n giữa cổ bình bằng cách thêm một í t nước nhẹ nhàng theo thành bình (xem Hình 1) để có thể gạn dung môi càng hết càng tốt (xem Hình 2) CHÚ THÍCH : L ầ n chi ế t thứ ba có th ể bỏ qua đối với các sản phẩm có hàm lượng chất béo nhỏ hơn 5 % phần khối lượng. 9.4.14. Loại b ỏ các dung môi (kể cả etanol) c à ng hết c à ng tốt ra kh ỏ i bình nhận chất béo b ằ ng cách chưng cất nếu sử dụng bình đun sôi hoặc bình nón, hoặc l à m bay hơi nếu sử dụng cốc có mỏ hoặc đĩa (6.3) . Tráng thành trong của c ổ bình đun sôi hoặc bình nón bằng một ít dung m ô i hỗn hợp (5 . 6) trước khi bắt đầu chưng cất. 9.4.15. Làm nóng bình thu nhận chất béo, gồm bình đun sôi hoặc bình nón trong 1 h , trong tủ s ấ y (6.4) ở nhiệt độ 102 o C và đặt b ì nh nằm nghiêng để hơi dung môi thoát ra được. Lấy bình thu nhận chất béo ra khỏi tủ sấy và kiểm tra ngay xem chất béo đã sạch ch ư a. Nếu chất béo chưa s ạ ch , còn nghi ngờ có tạp chất th ì phải tiến hành lại to à n bộ quy tr ì nh. N ế u chất béo đã sạch th ì bảo vệ bình thu nhận chất béo khỏi bụi và đ ể nguội bình tới nhiệt độ phòng cân (kh ô ng nên để trong bình hút ẩm) (đối với bình th ủy tinh tối thiểu 1 h, đ ĩa kim loại tối thiểu 30 min). Không lau bình thu nhận chất béo ngay trước lúc cân. Dùng kẹp (6.13) đ ể đặt bình lên c â n. Cân bình chính xác đến 1,0 mg. 9.4.16. Làm nóng bình thu nhận chất béo, với bình đun sôi hoặc bình nón n ằ m nghiêng để hơi dung môi thoát ra được, để trong t ủ s ấ y (6.4) ở nhiệt độ 102 o C thêm 30 min. Làm nguội và c â n lại theo 9.4.15. N ế u cần, tiến hành đun nóng và c â n lại cho đến khi khối lượng của bình thu nhận chất béo giữa hai lần cân liên tiếp tăng hoặc giảm ít hơn hoặc bằng 1,0 mg. Ghi khối lượng tối thiểu l à khối lượng của bình thu nhận chất béo và chất chiết được. 10. Tính và biểu thị kết quả 10.1. Tính Tính hàm lượng chất béo của mẫu, w f , bằng phần trăm khối lượng, theo c ô ng thức sau : Trong đó: m 0 l à khối lượng của phần mẫu thử ( 9.1), tính bằng gam (g); m 1 là khối lượng của bình thu nh ậ n chất béo v à chất chi ế t được, xác định theo 9.4.16 , t í nh bằng gam (g); m 2 là khối lượng của bình thu nhận chất béo đ ã được chuẩn bị (9.3), t í nh bằng gam (g); m 3 là khối lượng của bình thu nhận chất béo sử dụng trong phép thử trắng (9.2) và những chất chi ế t xác định được trong 9.4.16, t í nh bằng gam (g); m 4 là khối lượng của bình thu nhận chất béo (9.3) sử dụng trong phép thử trắng (9 . 2), t í nh b ằ ng gam (g). 10.2. Biểu thị kết quả Làm tròn kết quả đến số thập phân thứ hai. 11. Độ chụm 11.1. Thử li ê n phòng thử nghiệm Các chi tiết của phép thử l iên phòng thử nghiệm phù hợp với ISO 5725:1986 1) về độ chụm của phương pháp được n ê u trong Tài liệu tham khảo [4]. Các giá trị về giới h ạ n độ tái lập và độ lặp lại được biểu th ị ở mức xác suất 95 % và có th ể không th ể áp dụng cho các dải nồng độ và chất nền khác với các dải nồng độ và chất n ề n đã nêu. 11.2. Độ lặp lại Chênh lệch tuyệt đối giữa hai kết quả thử độc lập, riêng rẽ thu được khi sử d ụng c ù ng phương pháp, tiến hành tr ê n vật liệu thử giống hệt nhau, trong một phòng thử nghiệm, do một người thực hiện, sử dụng cùng thiết bị , trong một kho ả ng thời gian ngắn, không quá 5 % các trường hợp lớn hơn phần khối lượng chất béo của: a) 0,20 % đối với sữa bột nguyên chất v à sữa bột có h à m lượng chất béo cao. b) 0,15 % đối với sữa bột tách một ph ầ n chất béo và buttermilk; c) 0,10 % đối với sữa bột gầy và whey bột. 11.3. Độ tái lập Chênh lệch tuyệt đối giữa hai kết qu ả thử riêng rẽ thu được khi sử dụng cùng phương pháp, tiến hành thử trên vật liệu giống thử hệt nhau, trong các phòng thử nghiệm khác nhau, do những người k hác nhau thực hiện, sử dụng các thiết bị khác nhau, không quá 5 % các trường hợp lớn hơn phần khối lượng của: a) 0,30 % đối với sữa bột nguy ê n chất và s ữa bột có hàm lượng chất béo cao. b) 0,25 % đối với sữa bột tách một phần chất béo và buttermilk bột; c) 0,20 % đối với sữa bột gầy và whey bột. 12. Báo cáo thử nghiệm Báo cáo thử nghiệm ph ải ghi r õ : a) mọi th ô ng tin cần thiết để nhận biết đầy đ ủ về mẫu thử; b) phương pháp lấy mẫu đã dùng, nếu bi ế t; c) phương pháp thử đã dùng, cũng như viện dẫn tiêu chuẩn này; d) t ấ t cả các chi ti ế t thao tác kh ô ng quy định trong tiêu chuẩn này, hoặc t ùy ý lựa chọn cùng với các ch i tiết bất thường nào khác có thể ảnh hưởng tới kết quả; e) việc hiệu ch ỉ nh đã thực hiện, khi giá trị lớn hơn 2,5 mg thu được trong phép thử trắng đối với phương ph á p; f) Kết quả thu được, hoặc n ế u kiểm tra độ lặp lại thì nêu kết quả cuối cùng thu được. PHỤ LỤC A (Tham khảo) CÁC CHÚ THÍCH VỀ CÁCH TIẾN HÀNH A. 1 . Phép thử tr ắ ng để kiểm tra thuốc thử (xem 9 . 2.2) Trong phép thử tr ắ ng n à y, bình thu nhận chất béo dùng cho mục đích kiểm chứng khối lượng cần được sử dụng sao cho các thay đổi trong điều kiện môi trường của phòng cân hoặc ảnh h ưở ng nhiệt độ đến bình thu nhận chất béo không làm ảnh hưởng đến việc xem xét sự có mặt hay không có m ặ t của chất không bay hơi có trong phần chiết của thuốc thử. Bình thu nhận chất béo này có th ể được dùng như bình đối trọng trong trường hợp cân có hai đĩa cân. Mặt khác, chênh lệch khối lượng biểu ki ế n (m 3 – m 4 trong 10.1) của bình thu nhận chất béo dùng cho mục đích đối ch ứ ng phải được xem xét khi kiểm tra khối lượng của bình thu nhận chất béo dùng trong phép thử tr ắ ng. Do đó, sự thay đổi khối lượng biểu kiến của bình thu nhận chất béo, được điều chỉnh cho sự thay đổi khối lượng biểu kiến của bình thu nhận chất béo dùng cho mục đích kiểm chứng, cho th ấ y không tăng quá 1,0 mg. Rất hi ế m khi gặp trường hợp các dung môi có th ể chứa chất bay hơi bị giữ lại l âu ở trong chất béo . Nếu thấy sự có mặt của các chất như thế c ầ n tiến hành phép thử mẫu trắng đối với tất cả các thuốc thử và với từng dung môi thì sử dụng một bình thu nh ậ n chất béo với khoảng 1 g butterfat khan. Nếu c ầ n, chưng cất lại các dung m ôi với 1 g butterfat khan tr ê n 100 ml dung môi. Ch ỉ sử dụng các dung môi này trong khoảng thời gian ngắn sau khi chưng cất lại. A. 2 . Tiến h à nh phép thử trắng đồng thời v ớ i phép xác định (xem 9.2.1) Giá trị thu được trong phép thử tr ắ ng được tiến hành đồng thời với việc xác định, có khối lượng bi ể u kiến của các chất chiết được từ phần mẫu thử ( m 1 – m 2 ) được hiệu chỉnh cho sự có mặt của một số chất không bay hơi được chi ế t từ thuốc thử và cũng như đối với b ấ t kì sự thay đổi nào v ề điều kiện m ô i trường của ph ò ng cân và ch ê nh lệch về nhiệt độ giữa bình thu nhận chất béo và phòng cân tại hai lần cân (9.4.16 và 9.3). Trong các điều kiện thích hợp ( giá trị th ấ p trong phép thử mẫu trắng đối với thuốc thử , nhiệt độ của phòng cân không đổi, thời gian làm nguội ch o bình thu nhận chất béo vừa đ ủ ), th ì giá trị này thường nhỏ hơn 1,0 mg và sau này c ó thể bỏ qua ở phần tính kết quả trong các phép xác định thông thường . Các giá trị lớn hơn một chút (dương và â m) lên đến 2,5 mg cũng thường gặp . Sau khi điều chỉnh các giá trị này, các kết quả sẽ chính xác. Khi điều chỉnh giá trị lớn hơn 2,5 mg th ì phải được nêu trong báo cáo thử nghi ệ m (Đi ề u 12). Nếu giá trị thu được trong phép thử m ẫ u trắng thường lớn hơn 1,0 mg th ì phải ki ể m tra l ạ i thuốc thử n ế u trước đó thuốc thử chưa được kiểm tra. Thuốc thử có l ẫ n tạp chất hoặc có vết th ì cần phải thay th ế hoặc làm sạch (xem 9.2.2 và A.1). A. 3 . Phép thử peroxit Đ ể thử peroxit, thêm 1 ml dung dịch kali iodua nồng độ 100 g/l mới chuẩn b ị vào 10 ml ete dietyl (5.4) đựng trong ống đong nhỏ có nắp th ủy tinh trước đó đ ã được tráng b ằ ng ete. L ắ c ống đong v à sau đó đ ể yên trong 1 min. Không quan sát th ấ y có màu vàng trong lớp ete dietyl. C ó thể sử dụng các phương pháp thử nghiệm thích hợp khác đối với peroxit. Đ ể đảm bảo cho ete dietyl kh ô ng ch ứ a peroxit và d uy tr ì sự kh ô ng có mặt của peroxit th ì x ử lý ete dietyl ít nhất là ba ng à y trước khi sử dụng như sau. Cắt lá kẽm th à nh những dải đ ể ít nhất là chúng chạm được đến nửa chai đựng ete dietyl , dùng khoảng 8000 mm 2 lá kẽm cho 1 l í t ete dietyl. Trước khi sử dụng, nhúng toàn bộ các dải lá kẽm này 1 min trong dung dịch chứa 10 g đ ồ ng (II) sulfat ngậm năm phân tử nước (CuS O 4 .5H 2 O ) và 2 ml axit sulfuric đậm đặc (98 % phần khối lượng) tr ê n lít . Rửa kỹ các d ả i này nhẹ nhàng bằng nước, rồi đặt các dải đ ã mạ đồng còn ướt n à y vào trong chai đựng ete dietyl v à để các dải n à y trong chai. Có thể dùng các phương pháp khác với điều kiện là không làm ảnh hưởng đ ế n kết quả xác đ ị nh A. 4 . Ete dietyl có chứa chất ch ố ng oxi h óa Ete dietyl có chứa khoảng 1 mg chất chống oxi h óa trên kilogam có bán sẵn ở một số n ướ c, đặc biệt là dùng đ ể xác định chất béo. Hàm lượng này không dùng cho mục đích đối chứng ở một số quốc gia khác, có bán sẵn ete dietyl chứa hàm lượng chất chống oxi h óa cao hơn, ví dụ như l ê n đ ế n 7 mg/kg. Những ete n à y chỉ nên sử dụng cho những phép xác định thông thường cùng với các phép thử mẫu tr ắ ng bắt buộc tiến hành đồng thời với việc xác định đ ể đi ề u chỉnh những sai số hệ thống do dư lượng của chất ch ố ng oxi h óa gây ra. Đối với mục đích đối chứng, ete dietyl này phải lu ô n được chưng cất trước khi sử dụng. A. 5 . Etanol Có th ể sử dụng etanol đã bi ế n t í nh b ằ ng cách sử dụng th ê m metanol , với điều kiện l à chất làm biến t í nh đ ó không làm ảnh hưởng đến kết quả của phép xác định. PHỤ LỤC B (Tham khảo) CÁCH TIẾN HÀNH KHÁC DÙNG ỐNG CHIẾT CHẤT BÉO CÓ XIPHÔNG HOẶC CÓ GẮN VỚI CHAI RỬA B.1 . Khái quát N ế u sử dụng ống chiết chất béo có xiphông hoặc có gắn v ớ i chai rửa th ì tiến hành theo quy định trong Phụ lục này. Các ống phải có nút bần hoặc nút khác c ó chất lượng tốt theo quy định đối với bình trong 6.6 (xem Hình B.1 như l à một ví dụ). B. 2 . Cách tiến hành B.2.1 . Chuẩn bị mẫu thử Xem Điều 8. B.2.2 . Ph ầ n mẫu thử Tiến hành theo quy định trong 9.1 nhưng sử dụng các ống chiết chất béo (xem Chú thích trong 6.6 và H ì nh B.1). Phần mẫu thử này phải cố gắng chuyển c à ng hết càng t ố t sang đáy của ống chiết chất béo. B.2.3 . Phép thử trắng Xem 9.2 và A.2. B.2.4 . Chuẩn b ị bình thu nhận chất béo Xem 9.3. B.2.5 . Phép xác định B.2.5.1 . Cần tiến hành xác định ngay. Thêm 10 ml nước ở nhiệt độ 65 o C ± 5 o C vào phần mẫu thử đựng trong ống chiết chất béo (B . 2 . 2) đ ồ ng thời rửa luôn phần mẫu thử xuống đáy ống. Trộn k ỹ. B.2.5.2 . Th ê m 2 ml dung dịch amoniac (5.1), hoặc một thể tích tương đ ương của dung dịch amoniac đậm đặc hơn (xem Chú th í ch ở 5.1) vào phần mẫu thử trong bình chiết chất béo (B.2.5.1). Trộn k ỹ với phần mẫu thử đ ã xử l ý trước ở đáy của ống chiết chất béo. B.2.5.3 . Làm nóng ống ở nhiệt độ 65 o C ± 5 o C trong nồi cách th ủy (6.5) trong vòng từ 15 min đến 20 min và th ỉ nh thoảng lắc nhẹ. Làm nguội dưới dòng nước chảy đến nhiệt độ phòng. Kích thước tính bằng milimet CHÚ DẪN a Dung tích ở mức này đã tháo khớp nối xiphông là 105 ± 5 ml b Độ dày thành ống là 1,5 mm ± 0,5 mm H ì nh B.1 - Các ví dụ về ố ng chiết B.2.5.4 . Thêm 10 ml etanol (5.2). Trộn k ỹ một cách nhẹ nhàng với hỗn hợp ở đáy ống. Nếu cần, thêm giọt dung dịch đỏ Congo (5.3). B.2.5.5 . Thêm 25 ml ete dietyl ( 5.4). Đậy nắp ống chiết chất béo bằng nút bần đã bão h òa nước hoặc nắp làm từ vật liệu khác đ ã làm th ấ m nước ( xem 6.6). Lắc mạnh ống, nhưng không để trào ra ngoài và lật ngược ống nhi ề u lần trong khoảng 1 min để tránh t ạo nhũ b ề n. N ế u cần , l à m nguội ống dưới dòng nước chảy. Tháo nút b ầ n hoặc nút khác một cách c ẩ n thận, tráng nút và cổ ống b ằ ng một í t dung m ô i hỗn hợp (5.6). Dùng chai rửa (6.8) để tráng sao cho nước rửa chảy vào ống chiết. B.2.5.6 . Th ê m 25 ml dầu nhẹ (5.5). Đậy ống chiết chất béo bằng nút bần hoặc nút khác đ ã làm ướt lại nước (bằng cách ngâm vào nước). L ắ c nhẹ ống trong 30 s như trong B.2.5.5. B.2.5.7 . Li tâm ống chiết chất béo đ ã đậy nút từ 1 min đ ế n 5 min ở gia tốc hướng tâm khoảng 80 g đ ế n 90 g . Nếu không có máy li tâm (6.2), th ì đặt ống đ ã đậy nắp trên giá đ ỡ (6.7) í t nhất 30 min cho đến khi th ấ y có lớp nổi lên bề mặt r õ rệt và phân biệt rõ với lớp chất l ỏ ng. Nếu cần, l à m nguội ống chiết dưới dòng nước chảy đến nhiệt độ phòng. B.2.5.8 . Cẩ n thận tháo bỏ n ú t b ầ n hoặc nút khác, tráng nút và phía trong ống chiết bằng một ít dung môi hỗn hợp (5.6). Dùng chai rửa (6.8) để tráng sao cho nước rửa chảy v à o ống chiết. B.2.5.9 . Lắp khớp nối xiphông hoặc nối với chai rửa vào ống chiết chất béo. Đ ẩ y ống nối bên trong cho đến khoảng 4 mm cao hơn mặt ti ế p xúc giữa các lớp. Ố ng nối phía bên trong phải song song với trục của ống chiết chất béo. Cẩ n thận gạn lớp nổi trên bề mặt của ố ng chiết chất béo vào b ì nh nhận chất béo (xem 9.3) có chứa một ít hạt trợ sôi (6.10) trong trường hợp sử dụng bình đun sôi hoặc bình nón (còn đối với đ ĩa kim loại th ì t ùy ý ) kh ô ng gạn bất kỳ một chút nào của lớp chất lỏng lẫn vào. Tráng phía ngoài khớp nối bằng một ít dung môi hỗn hợp , thu l ấ y nước rửa vào bình thu nhận chất béo. CHÚ THÍCH : Có th ể chuyển lớp n ổ i tr ê n bề mặt ra kh ỏ i ống chiết ch ấ t béo. Ví dụ dùng bầu cao su nối với đoạn ố ng ng ắ n đ ể tạo áp su ấ t B.2.5.10 . Tháo khớp nối khỏi cổ của ống chiết chất béo . Nâng nhẹ khớp nối và tráng phần thấp hơn của ống nối bên trong bằng một ít dung môi hỗn hợp (5.6). H ạ th ấ p và lắp lại khớp nối v à chuy ể n nước rửa vào bình thu nhận chất béo. Tiếp tục tráng rửa lại khớp n ố i bằng một ít dung môi hỗn hợp, thu nước rửa vào bình nhận chất béo. Nếu cần, loại b ỏ dung môi hoặc một phần dung môi khỏi bình nhận bằng cách chưng cất hoặc làm bay hơi như trong 9.4.14. B.2.5.11 . Tháo lại khớp nối khỏi cổ của ống. Nâng nhẹ khớp nối và thêm 5 ml etanol vào trong l ượ ng chứa trong ống chiết chất béo. Dùng etanol để tráng thành trong của khớp nối, Trộn theo B . 2.5 . 4 B. 2.5.12 . Thực hiện chiết lần hai bằng c á ch lặp lại c á c thao tác như trong B.2.5.5 đến B.2.5.10 . Ch ỉ dùng 15 ml ete dietyl (5.4) và 15 ml dầu nhẹ (5.5) thay vì 25 ml. Dùng ete dietyl đ ể tráng th à nh trong của khớp nối khi tháo khớp n ố i ra khỏi ống chiết sau lần chiết lần trước. B. 2.5.13 . Thực hiện chiết lần ba, không cho thêm etanol, bằng cách lặp lại các thao tác như trong B. 2.5.5 đến B.2.5.10. Tiếp tục, chỉ dùng 15 ml ete dietyl (5.4) và 15 ml dầu nhẹ (5.5). Dùng ete d ietyl tráng thành trong của khớp nối như trong B.2 5.12. CHÚ THÍCH : Lần chiết thứ ba có th ể bỏ qua đối với s ữ a có hàm lượng chất béo nhỏ hơn 5 % ph ầ n khối lượng . B. 2.5.14 . Ti ế n hành ti ế p theo như trong 9.4.14 đến 9.4.16. THƯ MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO [1] TCVN 6400 (ISO 707), Sữa và sản phẩm sữa - Huớng dẫn l ấ y mẫu. [2] ISO 5725:1986 2) , Precision of test method - Determination of repeatability and reproductcibility for a standard test method by i nter-laboratory test. [3] TCVN 6688-3 (ISO 8262-3) Sản ph ẩ m sữa và thực phẩm từ sữa – Xác định h à m lượng chất b éo bằng phương ph á p khối lượng Weibull-bemtrop (phương pháp chuẩn) – Ph ầ n 3: Các trường hợp đặc biệt. [4] INTERNATIONAL DAIRY FEDERATION. Interlaboratory Collaborative Studies, Second series. Bull. Int. Dairy Fed. 1988, (235). 1) ISO 5725:1996 (đã hủy) đã được sử dụng đ ể thu các dữ liệu v ề độ chụm . 2) Tiêu chuẩn này đã hủy