TCVN12182:2018

Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 12182:2018 về Quy trình sản xuất hạt giống ngô lai TIÊU CHUẨN QUỐC GIA TCVN 12182:2018 QUY TRÌNH SẢN XUẤT HẠT GIỐNG NGÔ LAI Technical procedure for hybrid maize seed production Lời nói đầu TCVN 12182:2018 do Trung tâm Khảo kiểm nghiệm giống, sản phẩm cây trồng Quốc gia - Cục Trồng trọt biên soạn, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn đề nghị, Tổng cục Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng thẩm định, Bộ Khoa học v à Công nghệ công bố. QUY TRÌNH SẢN XUẤT HẠT GIỐNG NGÔ LAI Technical procedure for hybrid maize seed production 1 Phạm vi áp dụng Tiêu chuẩn này quy định quy trình sản xuất hạt giống ngô lai thuộc loài Zea mays L. 2 Thuật ngữ và định nghĩa Trong tiêu chuẩn này sử dụng các thuật ngữ và định nghĩa sau: 2.1 Bản mô tả giống Bản mô tả trạng thái bi ể u hiện các tính trạng đặc trưng của giống để phân biệt với các giống khác cùng loài do cơ quan b ả o hộ, cơ sở khảo nghiệm hoặc tác giả giống công bố. 2.2 Cây khác dạng Cây có một hoặc nhiều tính trạng khác biệt rõ ràng với các tính trạng đặc trưng có trong bản mô tả của giống được kiểm định ở ruộng sản xuất giống. 2.3 Độ thuần giống Tỷ lệ phần trăm số cây đồng nhất về các tính trạng đặc trưng của giống so với tổng số cây kiểm tra. 2.4 Hạt giống tác giả (Breeder seed) Hạt giống thuần do tác giả chọn, tạo ra. 2.5 Giống ngô lai đơn Giống ngô lai giữa hai dòng thuần. 2.6 Giống ngô lai ba Giống ngô lai giữa một giống ng ô lai đơn và một dòng thuần. 2.7 Giống ngô lai kép Giống ngô lai giữa hai giống ngô lai đơn. 2.8 Giống ngô lai quy ước Giống ngô lai giữa các dòng thuần. 2.9 Gi ố ng ngô lai không quy ước Giống ngô lai trong đó ít nhất có một bố hoặc mẹ không phải là dòng thuần. 3 Quy trình sản xuất hạt giống ngô lai 3.1 Quy định chung 3.1.1 Ruộng giống Chọn đất phù hợp, sạch cỏ dại và không có cây ngô tr ồ ng vụ trước, tưới tiêu chủ động. 3.1.2 Cách ly Ruộng nhân dòng bố, mẹ và sản xuất hạt lai F1 phải cách ly với các ruộng trồng ngô khác theo quy định trong Phụ lục A. 3.1.3 Kỹ thuật canh tác Tùy theo đặc điểm từng dòng, điều kiện nơi nhân dòng và điều kiện nơi sản xuất hạt lai F1 mà bố trí thời vụ, áp dụng biện pháp kỹ thuật về mật độ, khoảng cách, phân bón, phòng trừ sâu bệnh thích hợp để đạt năng suất, chất lượng và hiệu quả kinh tế cao nhất. 3.1.4 Khử lẫn Trong suốt quá trình sinh trư ở ng phát triển của ngô trên ruộng nhân dòng và trên ruộng sản xuất hạt lai F1 phải loại bỏ triệt để các cây khác dạng so với bản mô tả dòng (xem Phụ lục B); cây bị sâu, bệnh; cây sinh trưởng kém. Đối với sản xuất hạt lai F1: Khử cờ mẹ triệt để trước khi tung phấn, cần hạn chế làm mất lá. 3.1.5 Kiểm định đồng ruộng Tiến hành kiểm định các dòng bố, mẹ và hạt lai F1 theo phụ lục A 3.1.6 Thu hoạch, chế biến và b ả o quản Phải làm sạch các thiết bị, dụng cụ, phương tiện chuyên chở, bao bì, sân phơi và kho trước khi thu hoạch. Chú ý các thao tác trong quá trình thu hoạch, chế biến và đóng bao để phòng ngừa lẫn cơ giới. 3.1.6.1 Thu hoạch Thu hoạch khi bắp đã chín sinh lý, chân hạt có vết sẹo đen. 3.1.6.2 Chế biến Trước khi sấy phải loại bỏ các bắp khác dạng, b ắ p non hoặc bị sâu, bệnh. Sấy được tiến hành theo hai giai đoạn: Sấy bắp: tùy theo độ ẩ m bắp khi thu hoạch để áp dụng quy trình sấy phù hợp cho đến khi hạt đạt độ ẩm 16 % đến 18 % ; tiếp tục loại bỏ các bắp khác dạng rồi đem tách hạt. - Sấy hạt: hạt được sấy ở nhiệt độ không quá 43 ° C cho tới khi đạt độ ẩm dưới 11,5 %. Sau khi sấy, hạt được phân loại, loại bỏ tạp chất và hạt nứt v ỡ hoặc hạt không đảm bảo kích cỡ. Hạt giống sau khi chế biến, được đóng trong bao không thấm nước, ghi r õ tên dòng/giống, vụ sản xuất, mã hiệu lô dòng/g i ống, lấy mẫu để kiểm tra chất lư ợ ng, nếu đạt yêu cầu tại Phụ lục A t hì đưa vào bảo quản trong kho. 3.1.6.3 B ả o quản Dòng bố mẹ và hạt lai F1 được bảo quản trong kho mát, có tem, nhãn ghi theo quy định, được xếp theo hàng, theo lô, không để sát tường, c ó lối đi thông thoáng, tiện cho việc lấy mẫu kiểm tra và xử lý khi cần thiết. 3.2 Duy tr ì và nhân dòng bố mẹ Người sản xuất giống tham khảo b ả n mô tả giống (Phụ lục B) của cơ quan khảo nghiệm hoặc của tác giả để quan sát chọn lọc các cá thể hoặc dòng tại ruộng theo từng giai đoạn. Nhân dòng thuần bố mẹ được tiến hành theo hai bước: - Duy trì và nhân dòng bằng bao cách ly - Nhân dòng ở khu cách ly. 3.2.1 Duy trì và nhân dòng bố m ẹ bằng bao cách ly Hạt giống tác giả được gieo mỗi bắp trên từng hàng riêng r ẽ (dòng) trong điều kiện tốt nhất. Loại bỏ các dòng không đúng bản mô tả, các dòng có cây khác dạng, cây sâu bệnh, cây sinh trưởng phát triển kém. Trước khi tung phấn phun râu phải bao bắp và bao cờ. Tùy theo lượng hạt giống bố mẹ cần duy tr ì ở vụ sau mà duy trì số lượng cây tự thụ phấn phù hợp. Chọn các cây điển hình, lấy phấn để tự thụ cho bắp của ch í nh cây đó, bắp và hạt thu được từ cây tự phối để duy tr ì dòng thế hệ sau. Các cây còn lại ở các hàng khác nhau chọn các cây điển h ì nh lấy phấn hỗn với nhau để thụ phấn cho các cây ở hàng khác và ngư ợ c lại hỗn phấn của các cây hàng khác đem thụ phấn cho các cây hàng này. Bắp và hạt thu được từ những cây này để nhân ở khu cách ly vào vụ tiếp theo. Trong suốt quá trình sản xuất và chế biến, loại bỏ triệt để các cây, bắp, hạt khác dạng; bị sâu bệnh; bắp chưa chín sinh lý. 3.2.2 Nhân dòng ở khu cách ly Nhân dòng ở khu cách ly theo quy định tại 3.1 3.3 Sản xuất hạt lai F1 3.3.1 Yêu cầu về hạt giống bố, mẹ Chất lượng hạt giống bố, mẹ để sản xuất hạt lai F1 phải đạt theo Phụ lục A. 3.3.2 Tỷ lệ và thời điểm gieo bố mẹ Tùy thuộc vào chiều cao cây bố so với cây mẹ, lượng hạt phấn và thời gian cho ph ấ n của bố, để xác định tỷ lệ hàng bố mẹ như sau: Bảng 1 - Tỷ lệ hàng bố mẹ theo các công thức lai Công thức lai T ỷ lệ bố/mẹ - Lai quy ước Lai đơn 2/(6 - 8) Lai ba 2/(4 - 6) Lai kép 2/(8 - 10) - Lai không qu y ước 2/(8 -10) Thời điểm gieo bố m ẹ : Căn cứ thời gian sinh trư ở ng của dòng bố mẹ và vụ gieo trồng để bố trí thời điểm gieo hợp lý sao cho tung phấn - phun râu trùng khớp. Nên gieo bố làm hai đợt cách nhau từ 2 ngày đến 3 ngày. 3.3.3 Chặt bỏ ngô bố Phải chặt toàn bộ ngô bố trước khi thu hoạch ngô mẹ. Để c ó năng suất cao và chất lượng hạt lai tốt hơn nên chặt ngô bố ngay sau khi ngô mẹ đã héo râu. Phụ lục A (Quy định) Yêu cầu cách ly, kiểm định đồng ruộng, độ thuần ruộng giống và chất lượng hạt giống Bảng A.1 - Yêu cầu về cách ly Phương pháp, đơn vị tính Ruộng nhân dòng bố mẹ Ruộng sản xuất hạt lai 1. Cách ly không gian, m - Giữa ruộng giống với các ruộng ngô khác, ít nhất 500 300 - Giữa các ruộng sản xuất hạt lai F1 có chung bố - 5 2. Cách ly thời gian, ngày Thời điểm phun râu của cây mẹ trong ruộng giống phải chênh lệch so với thời điểm tung phấn của các ruộng ngô khác ít nhất 20 ngày. Bảng A.2 - Yêu cầu về kiểm định đồng ruộng Ruộng sản xuất hạt giống Số lần kiểm định (ít nhất) Lần 1 Lần 2 L ầ n 3 Lần 4 Hạt lai F1 Khi cây được 5 lá đến 7 lá Khi có 1 % đến 5% số cây mẹ phun râu Khi có khoảng 70% số cây mẹ phun râu Trước khi thu hoạch từ 5 ngày đến 10 ngày Nhân dòng bố mẹ Khi cây được 5 lá đến 7 l á Khi có 1% đến 5% số cây mẹ phun râu Khi c ó khoảng 70% số cây mẹ phun râu Trước khi thu hoạch từ 5 ngày đến 10 ngày Bảng A.3 - Yêu cầu về độ thuần ruộng giống tại các lần kiểm định Chỉ tiêu, đơn v ị tính Dòng bố mẹ Giống lai quy ước Giống lai không quy ư ớ c 1. Độ thuần bố, % số cây, không nhỏ hơn 99,9 99,5 99,0 2. Độ thuần mẹ, % số cây, không nh ỏ hơn 99,9 99,5 99,5 3. Số cây mẹ chưa khử hết bao phấn tại lần kiểm định 3, % số cây, không lớn hơn - 0,5 0,5 Bảng A.4 - Yêu cầu về chất lượng hạt giống Ch ỉ tiêu, đơn vị tính Dòng bố mẹ Hạt lai F 1 1. Độ sạch, % khối lượng, không nhỏ hơn 99,0 99,0 2. Tỷ lệ nảy mầm, % số hạt, không nhỏ hơn 85 85 3. Độ ẩm, % khối lượng, không lớn hơn 11,5 11,5 Phụ lục B (Quy định) Bảng B.1 - Các tính trạng đặc trưng của dòng (giống) ngô TT Tính trạng Thời điểm đánh giá Mức độ biểu hiện M ã s ố Phương pháp đánh giá 1. Lá thứ nhất: S ắc tố antoxian của bẹ 2 lá xòe ra Không có hoặc rất nhạt 1 Quan sát Nhạt 3 Trung bình 5 Đậm 7 Rất đậm 9 2. Lá thứ nhất: Hình dạng phần đỉnh 4 lá xòe ra Nhọn 1 Quan sát Nhọn đến tròn 2 Tròn 3 Tròn đến hình thìa 4 Hình thìa 5 3. Bộ lá: Mức độ xanh Bắt đầu xuất hiện hoa - Hoa xuất hiện hoàn toàn Nhạt 1 Quan sát Trung bình 2 Đậm 3 4 Lá: Sự gợn sóng của mép Bắt đầu xuất hiện hoa - Hoa xuất hiện hoàn toàn Không có hoặc rất ít 1 Quan sát Trung bình 2 Nhiều 3 5. Lá: Góc giữa phiến lá và thân (lá phía trên của bắp trên cùng) Hoa nở 50 % - Hoa nở hoàn toàn Rất hẹp 1 Quan sát Hẹp 3 Trung bình 5 Rộng 7 Rất rộng 9 6. Lá: Thế phiến lá (lá ph í a trên của bắp trên cùng) Hoa nở 50 % - Hoa nở hoàn toàn Thẳng 1 Quan sát Hơi cong 3 Cong 5 Khá cong 7 Rất cong 9 7. Thân: Mức độ dích dắc Hoa n ở 50 % - Hoa n ở hoàn toàn Không có 1 Quan sát Ít 2 Nhiều 3 8. Cờ: Thời gian trỗ (50 % số cây có hoa n ở ở phần giữa của trục chính) Hoa n ở 50 % Rất sớm 1 Quan sát Sớm 3 Trung bình 5 Muộn 7 Rất muộn 9 9. Cờ: Sắc tố antoxian ở chân đế mày (1/3 hoa ở giữa trục chính) Hoa nở 50 % Không có hoặc rất nhạt 1 Quan sát Nhạt 3 Trung bình 5 Đậm 7 Rất đậm 9 10. Cờ: Sắc tố antoxian của mày không kể chân đ ế (1/3 hoa ở giữa trục chính) Hoa nở 50 % Không có hoặc rất nhạt 1 Quan sát Nhạt 3 Trung bình 5 Đậm 7 Rất đậm 9 11. Cờ: Sắc tố antoxian của bao phấn (1/3 hoa ở giữa trục chính, trên bao phấn tươi) Hoa nở 50 % Không có hoặc rất nhạt 1 Quan sát Nhạt 3 Trung bình 5 Đậm 7 Rất đậm 9 12. Cờ: Mật độ của hoa (1/3 hoa ở giữa trục ch í nh) Hoa nở 50 % Thưa 3 Quan sát Trung bình 5 Dày 7 13. Cờ: Góc giữa trục chính và nhánh bên (ở 1/3 bông cờ phía dưới) Hoa nở 50 % Rất hẹp 1 Quan sát Hẹp 3 Trung bình 5 Rộng 7 Rất rộng 9 14. Cờ: Thế của nhánh bên (1/3 bông cờ ở phía dưới) Hoa nở 50 % Thẳng 1 Quan sát Hơi cong 3 Cong 5 Khá cong 7 Rất cong 9 15. Cờ: Số nhánh cấp 1 Hoa nở 50 % Không có hoặc rất ít 1 Quan sát Ít 3 Trung bình 5 Nhiều 7 Rất nhiều 9 16. Bắp: Thời gian phun râu (50 % số cây phun râu) Hoa n ở 50 % Rất sớm 1 Quan sát Sớm 3 Trung bình 5 Muộn 7 Rất muộn 9 17. Bắp: Sắc tố antoxian của râu Hoa n ở 50 % Không có hoặc rất nhạt 1 Quan sát Nhạt 3 Trung bình 5 Đậm 7 Rất đậm 9 18. Thân: S ắc tố antoxian ở rễ chân kiềng Hoa nở 50 % - Chín sữa Không có hoặc rất nhạt 1 Quan sát Nhạt 3 Trung bình 5 Đậm 7 Rất đậm 9 19. Lá: Sắc tố antoxian của bẹ (lá ở giữa thân cây) Tiền chín sữa (hạt còn loãng nước) - Hạt đạt kích cỡ tối đa Không có hoặc rất nhạt 1 Quan sát Nhạt 3 Trung bình 5 Đậm 7 Rất đậm 9 20. Thân: Sắc tố antoxian của lóng Tiền chín sữa (hạt còn loãng nước) - Hạt đạt kích cỡ tối đa Không có hoặc rất nhạt 1 Quan sát Nhạt 3 Trung bình 5 Đậm 7 Rất đậm 9 21. Cờ: Chiều dài trục ch í nh từ nhánh thấp nhất Tiền chín sữa (hạt còn loãng nước) - Hạt đạt k í ch cỡ tối đa Rất ngắn 1 Quan sát Ngắn 3 Trung bình 5 Dài 7 Rất dài 9 22. Cờ: Chiều dài trục chính từ nhánh cao nhất Tiền ch í n sữa (hạt còn loãng nước) Rất ngắn 1 Quan sát Ngắn 3 Trung bình 5 Dài 7 Rất dài 9 23. Cờ: Chiều dài nhánh Tiền chín sữa (hạt còn loãng nước) Rất ngắn 1 Quan sát Ngắn 3 Trung bình 5 Dài 7 Rất dài 9 24.1 Cây: Chiều cao Đối vớ i dòng tự phối (kể cả bông cờ) Hạt đạt k í ch cỡ tối đ a Rất thấp 1 Quan sát/Đo đếm Thấp 3 Trung bình 5 Cao 7 Rất cao 9 24.2 Cây: Chiều cao Đối với giống lai & giống thụ phấn tự do (kể cả bông cờ) Hạt đạt kích cỡ tối đa Rất thấp 1 Quan sát/Đo đếm Thấp 3 Trung bình 5 Cao 7 Rất cao 9 25. Cây: T ỷ lệ chiều cao đóng bắp trên cùng so với chiều cao cây Hạt đạt kích cỡ tối đa Rất thấp 1 Quan sá t/ Đo đếm Thấp 3 Trung bình 5 Cao 7 Rất cao 9 26. Lá: Chiều rộng phiến (lá trên liền kề với bắp trên cùng) Hạt đạt kích cỡ tối đa Rất hẹp 1 Quan sá t/ Đo đếm Hẹp 3 Trung bình 5 Rộng 7 Rất rộng 9 27. Bắp: Chiều dài cuống Hạt dạng sáp mềm Rất ngắn 1 Quan sá t/ Đo đếm Ngắn 3 Trung bình 5 Dài 7 Rất dài 9 28. Bắp: Chiều dài (Không kể lá bi) Hạt đã cứng (không thể khía bằng móng tay được) Rất ngắn 1 Quan sát/Đo đếm Ngắn 3 Trung bình 5 Dài 7 Rất dài 9 29. Bắp: Đường kính (ở giữa bắp) Hạt đã cứng (không thể khía bằng móng tay được) Rất nhỏ 1 Quan sá t/ Đo đếm Nhỏ 3 Trung bình 5 To 7 Rất to 9 30. Bắp: Hình dạng Hạt đã cứng (không thể khía bằng móng tay được) Hình nón 1 Quan sát Hình nón trụ 2 Trụ 3 31. Bắp: Số hàng hạt Hạt đã cứng (không thể khía bằng móng tay được) Rất ít 1 Quan sá t/ Đo đếm Ít 3 Trung bình 5 Nhiều 7 Rất nhiều 9 32. Bắp: Số màu sắc của hạt Đối với giống ngô đường Ch í n sữa - Hạt đạt kích c ỡ tối đa Một màu 1 Quan sát Nhiều màu 2 33. Hạt: Mức độ màu vàng Đối với giống ngô đường Chín sữa - Hạt đạt kích cỡ tối đa Nhạt 3 Quan sát Trung bình 5 Đậm 7 34. Hạt: Chiều dài Đối với giống ngô đường Ch í n sữa - Hạt đạt kích cỡ tối đa Ngắn 3 Quan sá t/ Đo đếm Trung bình 5 Dài 7 35. Hạt: Chiều rộng Đối với giống ngô đường Chín sữa-Hạt đạt kích cỡ tối đa Hẹp 3 Quan sát/Đo đếm Trung bình 5 Rộng 7 36. Bắp: Dạng hạt (Dạng hạt ở 1/3 giữa bắp) Hạt đã cứng (không th ể khía bằng móng tay được) Đá 1 Quan sát Bán đá 2 Bán răng nhựa 3 Răng nhựa 4 Ngô đường 5 Ngô nổ 6 Ngô nếp 7 Ngô bột 8 37. B ắ p: Sự co ở đỉnh hạt Đối với giống ngô đường Hạt đã cứng (không thể kh í a bằng móng tay được) Ít 1 Quan sát Trung bình 3 Nhiều 5 38. Dạng hạt nổ Đối với giống ngô nổ Hạt dễ tách khỏi lõi Hình cánh bướm 1 Quan sát Hình trung gian 2 Hình cầu 3 39. Bắp: Màu chính của đỉnh hạt Hạt đã cứng (kh ô ng thể khía bằng móng tay được) Trắng trong 1 Quan sát Trắng đục 2 Vàng nhạt 3 Vàng 4 Da cam 5 Đỏ 6 Tím 7 40. Bắp: Màu chính của lưng hạt (trừ các giống ngô đường) Hạt đã cứng (không th ể khía bằng món g tay được) Trắng trong 1 Quan sát Trắng đục 2 Vàng nhạt 3 Vàng 4 Da cam 5 Đỏ 6 Tím 7 41. Bắp: Sắc tố antoxian của mày hạt trên lõi Hạt dễ tách khỏi l õ i Không có hoặc rất nhạt 1 Quan sát Nhạt 3 Trung bình 5 Đậm 7 Rất đậm 9 Thư mục tài liệu tham khảo [1] QCVN 01-53:2011/ B NNPTNT Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về chất l ượ ng hạt gi ố ng ngô lai. [2] QCVN 01-66:2011/BNNPTNT Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia v ề khảo nghiệm tính khác bi ệ t, tính đồng nhất và t í nh ổn định của giống ngô.