TCVNISO/TR14049:2015

Tiêu chuẩn quốc gia TCVN ISO/TR 14049:2015 (ISO/TR 14049:2012) về Quản lý môi trường - Đánh giá vòng đời sản phẩm - Các ví dụ minh họa cách áp dụng TCVN ISO 14044 để xác định phạm vi, mục tiêu và phân tích kiểm kê vòng đời sản phẩm TIÊU CHUẨN QUỐC GIA TCVN ISO/TR 14049:2015 ISO/TR 14049:2012 QUẢN LÝ MÔI TRƯỜNG - ĐÁNH GIÁ VÒNG ĐỜI SẢN PHẨM - CÁC VÍ DỤ MINH HỌA CÁCH ÁP DỤNG TCVN ISO 14044 ĐỂ XÁC ĐỊNH PHẠM VI, MỤC TIÊU VÀ PHÂN TÍCH KIỂM KÊ VÒNG ĐỜI SẢN PHẨM Environmental management - Li f e c yc l e assessment - I llustrative examples on how to apply ISO 14044 to goa l and scope de f inition and inventory analysis Lời nói đầu TCVN ISO/TR 14049:2015 hoàn toàn tương đương với ISO/TR 14049:2012 TCVN ISO/TR 14049:2015 do Ban kỹ thuật tiêu chuẩn quốc gia TCVN/TC 207 Quản lý môi trường biên soạn, Tổng cục Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng đề nghị, Bộ Khoa học và Công nghệ công bố. Lời giới thiệu Việc nâng cao nhận thức về t ầm quan trọng của bảo vệ môi trường và các tác động tiềm ẩ n li ê n quan đến việc sản xuất và tiêu dùng các sản phẩm, đ ã làm gia tăng mối quan tâm trong việc xây dựng c á c phương pháp nhằm t ì m hi ể u thấu đáo và giảm thiểu từ các tác động này đem lại. Một trong những kỹ thuật được xây dựng cho mục đích này đó chính là Đánh giá vòng đời sản phẩm (LCA). Để tạo ra một phương pháp hài hoà và hợp lý, một bộ các tiêu chuẩn về đánh giá vòng đời (LCA) bao gồm TCVN ISO 14040, TCVN ISO 14044 và tiêu chuẩn này, đ ã được tổ chức tiêu chuẩn h ó a thế giới ISO biên soạn. Các tiêu chuẩn này đưa ra nguyên tắc thực hiện và báo cáo nghiên cứu LCA với các yêu cầu tối thiểu nhất định. Tiêu chuẩn này đưa ra thông tin bổ sung cho TCVN ISO 14044:2011 (ISO 14044:2006), dựa trên một số ví dụ về các lĩnh vực quan trọng của tiêu chuẩn TCVN ISO 14044, nhằm nâng cao sự hiểu biết về các yêu cầu của tiêu chuẩn TCVN ISO 14044. Đối với các giai đoạn khác nhau của LCA, yêu cầu phương pháp luận đ ể ti ế n hành nghiên cứu LCA được quy định trong TCVN ISO 14040 và TCVN ISO 14044. QUẢN LÝ MÔI TRƯỜNG - ĐÁNH GIÁ VÒNG ĐỜI SẢN PHẨM - CÁC VÍ DỤ MINH HỌA CÁCH ÁP DỤNG TCVN ISO 14044 ĐỂ XÁC ĐỊNH PHẠM VI, MỤC TIÊU VÀ PHÂN TÍCH KIỂM KÊ VÒNG ĐỜI SẢN PHẨM Environmental management - Li f e c yc l e assessment - I llustrative examples on how to apply ISO 14044 to goa l and scope de f inition and inventory analysis 1 Phạm vi áp dụng Ti ê u chuẩn này đưa ra các ví dụ v ề t iế n hành phân tích kiểm kê vòng đờ i (LCI) và được xem như một cách thức đ ể đáp ứng các yêu cầu trong TCVN ISO 14044:2011. Các ví dụ này ch ỉ là một trong số các trường hợp có thể đáp ứng các yêu cầu của TCVN ISO 14044. Tiêu chuẩn đưa ra "một cách" hay " nhi ề u cách", không phải "một cách giống nhau" để áp dụng TCVN ISO 14044. Các ví dụ này ch ỉ phản ảnh một số phần của một nghi ê n cứu đầy đủ v ề LCI. 2 Khái quát Các v í dụ nêu trong Bảng 1 tiêu chuẩn này, chú trọng vào 6 lĩnh vực ch í nh của TCVN ISO 14044:2011 Trong cùng một số l ĩnh vực chính c ó thể có nhiều ví dụ. Lý do là trong nhiều trường hợp, có thể có nhi ề u tình huống thực tế. Việc quyết định áp dụng ch ỉ một hoặc các tình huống thực t ế kh á c là mục tiêu s ẽ phụ thuộc và có thể thay đổi, ví dụ: do hệ thống sản phẩm hiện được khảo sát hay phụ thuộc vào các giai đoạn của chính vòng đời. Các ví dụ được mô tả theo nội dung của những điều kho ả n trong TCVN ISO 14044 và gắn với mục đích sử dụng cụ thể. Trong việc mô tả các trường hợp khác nhau, khi có thể, tuân theo cấu trúc sau: - Nội dung của TCVN ISO 14044; - T ổ ng quan; - Mô tả các ví dụ. Bảng 1 - Bảng tham chi ế u giữa TCVN ISO 14044:2011 v ới các ví dụ trong tiêu c hu ẩ n này TCVN ISO 14044:2011 Các ví dụ trong ti ê u chuẩn này 0 Lời giới thiệu 1 Phạm vi áp d ụng 2 Tài li ệ u viện dẫn 3 Thuậ t ngữ định nghĩa 4 Khuôn khổ phương pháp luận đối với LCA 4.1 Các yêu cầu chung 4.2 Xác định mục tiêu và ph ạ m vi 4.2.1 Khái quát 4.2.2 Mục t iêu của nghiên cứu 4.2.3 Phạm vi nghi ê n cứu 4.2.3.1 Khái quát 4.2.3.2 Chức năng và đơn vị chức năng 3. Các ví dụ về xác lập các chức năng, các đơn vị chức năng và các dòng tham chiếu 4. Ví dụ để phân biệt các chức năng của các hệ thống tương thích 4.2.3.3 Ranh giới của Hệ thống 5. Các ví dụ về thiết lập các đầu v à o , các đầu ra và ranh giới của một quá trình đơn vị 10. Các ví dụ về ti ế n hành phân tích độ nhạy 4.2.3.4 Phương pháp luận LCIA và c á c ki ể u/ dạng t á c động 4.2.3.5 Các kiểu và các nguồn dữ liệu 5. Các ví dụ v ề thiết lập các đầu vào, các đầu ra và ranh giới của một quá trình đơn vị 4.2.3.6 Các y ê u c ầ u đối với chất lượng dữ liệu 9. Các ví dụ về tiến hành đánh giá chất lượng dữ liệu 4.2 . 3.7 Những so sánh giữa c á c hệ thống 4. Ví dụ đ ể phân biệt các chức năng của các hệ thống tương thích 4.2.3.8 Chuẩn mực đ ể cân nhắc xem x é t lại 4.3 Phân tích b ả ng k ê vòng đời ( LCI ) 4.3. 1 Khái quát 4.3.2 Thu t hập dữ liệu 4.3.3 Dữ liệu t í nh toán 4.3.3.1 Khái quát 4.3.3.2 Th ẩ m định dữ liệu 9 Các ví dụ v ề ti ế n hành đánh giá chất lượng dữ liệu 4.3.3.3 Mối liên hệ đối với quá trình đơn v ị và đơn vị chức n ă ng 3 Các ví dụ v ề các chức năng ph á t tri ể n, các đ ơn vị chức năng và các dòng tham ch iế u 4.3.3.4 Mối li ê n hệ đố i với ranh giới của Hệ thống 10 Các v í dụ về tiến hành phân tích độ nhạy 4.3.4 Phân đ ịnh 4.3.4.1 Khái quát 6 Các v í d ụ v ề việc phân định c ầ n tránh 4.3.4.2 Quy trình phân định 7 Các ví dụ v ề phân định 4.3.4.3 Quy trình phân định đối với trường hợp tái s ử d ụ ng và tái ch ế 8 Ví dụ về áp dụng quy trình phân định đ ố i với việc tái ch ế 4.4 Đánh giá tác động vòng đ ờ i (LCIA) 4.5 Diễn giải v ò ng đờ i của sản phẩm 5 Báo cáo 5.1 Các yêu cầu và xem xét c hung 5.2 Các y ê u c ầ u và hướng dẫn bổ sung cho báo cáo của b ê n thứ ba 5.3 Các yêu cầu th ê m đối với xác nhận so sánh dự ki ế n công khai trước công chúng 6 Xem xét ph ả n biện 6.1 Yêu cầu chung 6.2 Nhận xét phản biện d o chuyên gia nội bộ hoặc từ b ê n ngoài 6.3 Xem xét phản biện của hội đ ồng hoặc các bên quan tâm Phụ lục A (tham khảo) Phụ lục B ( tham khảo) Ví dụ về các phiếu thu thập dữ liệu Các ví dụ về diễn giải vòng đời 3 Các ví dụ về các chức năng phát triển, các đơn vị chức năng và các dòng tham chiếu 3.1 Nội dung của TCVN ISO 14044 Đ iề u 4.2 .3. 2 tr ong TCVN ISO 14044 nêu: Phạm vi của một LCA cần phải được quy định r õ các chức năng (các đặc t í nh tính năng) của hệ thống đang được nghiên cứu. Đơn vị chức năng c ầ n phải nh ấ t qu á n với mục tiêu v à phạm vi của nghiên cứu. Mộ t trong c á c mục đích cơ bản của một đơn v ị chức năng là cung c ấ p sự tham ch iế u mà theo đó dữ li ệ u đ ầ u vào và ra được chuẩn hóa (theo ý nghĩa toán học). Do vậy, đơn vị chức n ă ng c ầ n phải được định rõ và có thể đo được. Khi đ ã chọn được đơn v ị chức năng, ph ải x á c định được dòng tham ch iế u. Đ i ều 4. 2 .3.3 tr ong TCVN ISO 14044 nêu: Ph ả i xác định một dòng thích hợp cho mỗi quá trình đơn vị. Các đầu vào và đầu ra đị nh lượng của quá trình đơn vị phải được t í nh toán có liên quan đ ế n dòng này. Dựa trên sơ đồ dòng chảy và này và các dòng giữa các qu á trình đơn vị, các dòng của tất c ả c á c quá trình đơn v ị phải có liên hệ với dòng tham chi ế u. Phép tính toán này phải được thực hiện đối với tất cả các dữ liệu đ ầ u vào đầu ra của hệ thống hiện c ó tham chi ế u tới đơn vị chức năng. 3.2 Tổng quan Khi xác định đơn vị chức năng và xác định các dòng tham chiếu, cần phân biệt các bước sau đây: - Xác định các ch ứ c n ă ng; - Lựa chọn các chức năng và xác định đơn vị chức năng; - Xác định tính năng của sản phẩm và xác định dòng tham chi ế u. Trình tự của các bước này được nêu ở Hình 1 trong ví dụ về sơn tường. Ví dụ này cũng được sử dụng trong phần nội dung tiếp theo (từ 3.3 đến 3.5). Các ví dụ khác nêu ở 3.6. 3.3 Xác định các chức năng 3.4 Lựa chọn các chức năng và xác định đơn vị chức năng 3.5 Nhận biết tính năng sản phẩm và xác định dòng tham chiếu CHÚ THÍCH: Cũng có th ể bắt đ ầ u với một s ả n ph ẩ m khác hoặc b ắ t đ ầ u b ằ ng ch í nh chức n ă ng của nó Hình 1 - Tổng quan c ủ a ví dụ 3.3 Xác đ ị nh các chức năng Mục đích của đơn vị chức năng là đ ị nh lượng mức độ hữu ích mà hệ thống sản phẩm tạo ra. Bước đầu t iê n là xác đ ị nh mục đ í ch được tạo ra bởi hệ sản phẩm, nghĩa là chức năng hoặc các chức năng của hệ thống. Điểm xuất phát của quy trình này có thể là một sản phẩm cụ thể được nghiên cứu (ví dụ sơn tường) hoặc có thể là yêu cầu hay m ụ c đ í ch cuối cùng mà trong một số trường hợp, có thể được đáp ứng bằng một s ố các sản phẩm cụ thể, khác biệt nhau, (ví dụ việc trang trí tường có thể đư ợ c đáp ứng nhờ cả sơn và giấy d á n tường hoặc sự kết hợp của chúng). Các chức năng thư ờ ng có những mối liên hệ điển hình với sản phẩm cụ thể hay với các đặc tính quá trình, một trong các chức n ă ng có thể: - Đáp ứ ng các nhu cầu đặc biệt và do đó có một giá tr ị sử dụng giúp tạo được giá trị kinh tế đặc thù cho người cung c ấ p sản phẩm; - Tác động tới chức năng của các hệ thống k i nh tế khác (ví dụ gi ấ y dán tường c ó th ể gây những ảnh hưởng nhỏ khi dán, như ảnh hưởng đ ế n yêu cầu cách nhiệt của tòa nhà). 3.4 Lựa chọn các chức năng và xác định đơn vị chức năng Không hẳn mọi chức năng đều phù hợp với một LCA cụ thể. V ì vậy, từ tất cả các chức năng có thể, phải xác định các chức năng có liên quan. V í dụ, với loại tường ngăn rắn, bảo vệ bề mặt có thể không cần thiết nhưng việc sơn màu lại liên quan đến chức năng của sơn. Hơn thế, các chức năng liên quan được định lượng theo một đơn vị chức năng có thể đư ợ c biểu thị nhờ sự kết hợp của các thông số khác nhau. Với việc ph ủ màu cho tường, đơn vị chức năng đòi hỏi chung là diện tích cần được phủ (ví dụ 20 m 2 ), kiểu của tường (đặc biệt lưu ý các đặc tính hấp thụ và gắn kế t của tường), khả năng đ ể sơn bám chắc vào bề mặt (ví dụ c ả n quang tới 98 %), và tuổi thọ hữu ích của nó (ví dụ 5 năm). Với trường hợp có các đơn vị đa chức năng, đôi khi có t hể có những cách liên kết giữa những cách định lượng khác nhau, ví dụ, với tường được ph ủ bởi vật liệu cách nhiệt, có thể có bề mặt đã được phủ màu, điều đó làm cho việc sơn màu là không cần thiết v ì tường đ ã có được c ả màu sắc v à cách nhiệt. Khi đó đ ơn vị chức năng c ó thể là: "20 m 2 tường được ph ủ bởi lớp cách nhiệt 2 m·K/ W , có bề mặt được ph ủ màu cản quang tới 98 %, không đòi h ỏ i bất kỳ sơn màu nào khác tr ong 5 năm" Một số v í d ụ khác về cá c đơn vị đa chức năng được nêu trong B ả ng 2. Bảng 2 - Các ví dụ về các đơn v ị chức n ă ng đ ố i v ớ i các hệ thống có nhiều chức năng Ví dụ số: (1) (2) H ệ thống Giấy được tái chế Tổ hợp các động c ơ tạo ra điện năng, và Các chức năng - Thu hồi giấy loại, và - Sản xuất các loại bột gi ấy in - v.v... - Máy phát điện, và - Sản xuất các nguồn hơi - v.v.. Chức năng được chọn cho LCA - Thu hồi giấy loại, hoặc - Sản xuất bột giấy có mực in - Máy phát điện, hoặc - Sản xuất các nguồn hơi - v.v... Đơn vị chức năng - Thu hồi 1 000 kg giấy loại, hoặc - S ả n xuất 1 000 kg bột giấy in - Sản xuất 100 MW điện, hoặc - Tạo ra 300 000 kg hơi b ã o hòa nhiệt tại 125 o C và 0,3 Mpa (3 bar) 3.5 Nhận bi ế t t í nh năng sản phẩm và xác đ ị nh d ò ng tham chi ế u Sau khi xác định đơn vị chức năng cụ thể, bước tiếp theo là phải xác định lượng sản phẩm cần thiết để đáp ứng chức năng đã được lượng hóa bởi đơn v ị chức n ăng này. Dòng tham chiếu này phải liên quan với tính năng của sản phẩm và th ườ ng được xác định nh ờ kết quả của phương pháp đo đã được chuẩn hóa. T ấ t nhiên, b ả n chất của phép đo và cách tính toán này sẽ phụ t h uộc vào sản phẩm được nghi ê n cứu. Đối với sơn, dòng tham chi ếu thường được biểu thị như số lượng (lít) cần để sơn một diện t í c h bề mặt đ ã được xác định bởi một đơn vị chức năng. Ví dụ, trong phép thử đã được chuẩn hóa, sơn A có thể được xác định là mỗi lít s ơ n được 8,7 m 2 (nghĩa là tính năng của sản phẩm). Ví dụ minh họa ở Hình 1 cần 2,3 L sơn để được 20 m 2 của đ ơn vị chức năng, n ế u các điều kiện trong phép thử chuẩn này là tương tự với các điều kiện được yêu cầu bởi đơn chức năng (xét theo kiểu dạng bề mặt và độ cản quang). Đơn v ị chức năng có thể vốn đã được biểu thị theo nghĩa định lượng các sản phẩm sao cho đơn v ị và dòng tham chiếu đồng nhất. Bảng 2 nêu một số ví dụ về các đơn vị như vậy, đã được biểu th ị t heo nghĩa định lượng của các s ả n ph ẩ m. 3.6 Các ví dụ bổ sung Ba ví dụ trong Bảng 3 dưới đây làm rõ hơn quy trình xác lập các chức năng, các đơn vị, và các dòng tham chiếu: Bảng 3 - Các v í dụ làm rõ h ơ n v iệ c xác lập ra các chức năng, các đ ơn v ị và các dòng tha m chiếu Ví dụ số (1) (2) (3) Sản phẩm Bóng đèn điện Chai đựng nư ớ c Máy s ấ y tay Các chức năng - Cung c ấ p ánh sáng - Tạo nhiệt - v.v... - Bảo qu ả n nước uống - Thuận tiện cho việc chuyên chở bảo quản - Một phần tạo ấ n tượng cho sản phẩm. - v.v... - Sấy tay - Loại khử khu ẩ n - v.v.. Chức năng được chọn cho một LCA Chi ế u sáng (chỉ với đèn ngoài trời) Bảo quản nước uống S ấ y tay (chức năng vệ sinh được xem l à kh ô ng liên quan) Đơn vị 300 Ix trong 50 000 h đạt phổ ánh sáng ban ngày ở 5 600 K 50 000 L đồ uống được bảo quản từ khi đ óng cho tới khi ti ê u dùng. S ấ y được 1000 đôi bàn tay T í nh năng của sản phẩm 100 Ix đạt tu ổ i thọ 10 000 h. 0,5 L với chai dùng một lần Thay được một t ờ khăn lau gi ấ y cho một bàn tay. Dòng tham chiếu 15 bóng chiếu ánh sáng trắng ban ngày với độ sáng 100 Ix v à tu ổ i th ọ 10 000 h 100 000 chai dùng một lần loại 0,5 L 2000 khăn lau giấy 4 Các ví dụ để phân biệt các chức năng của các hệ thống tương thích 4.1 Nội dung của TCVN ISO 14044 Trong TCVN ISO 14044:2011, 4.2.3.2 và 4.2.3.7 đưa ra các tình huống xử lý các hệ thống sản phẩm có một hoặc một số chức năng và các y ê u c ầ u giúp so sánh các hệ thống được tiến hành với cùng một đơn vị chức năng. Điều 4.2.3.2 trong TCVN ISO 14044:2011 nêu: Sau khi đ ã chọn lựa được đơn vị chức năng, c ầ n phải định ra dòng tham chi ế u. Phải thực hiện sự so s á nh giữa các hệ thống trên cơ sở có c ù ng chức năng, được định lượng với cùng đơn vị chức năng theo hình thức c ủ a các dòng tham chiếu của chúng. Nếu các chức năng bổ sung của bất kỳ hệ thống nào không được t í nh đến trong việc so s á nh c á c đơn vị chức năng, thì sự b ỏ sót đó cần phải được giải thích và lập thành tài liệu. Như là một sự lựa chọn, các hệ thống liên quan đến sự phân phối của các chức năng này có thể được bổ sung vào ranh giới của hệ thống kh á c để làm cho các hệ thống tương thích hơn. Trong những trường hợp như vậy, các quá trình được chọn phải được gi ả i thích và lập thành tài liệu. Điều 4.2.3.7 trong TCVN ISO 14044:2011 nêu: Trong một nghiên c ứu so s á nh, tính tương đương của c á c hệ thống được so sánh cần ph ả i được đánh giá trước khi diễn giải kết quả. Do đó, phạm vi của nghiên cứu cần phải được định ra t h eo cách thức mà các hệ thống có thể so sánh được. Các hệ thống cần được so sánh bằng cách sử dụng cùng đơn vị chức năng và những xem xét phải có phương pháp luận tương đương, như tính năng hoạt động, ranh giới của hệ thống, chất lượng dữ liệu, quy trình phân định, quy tắc quyết định về đánh giá đầu vào đầu ra và đánh giá t á c động. Mọi sai khác gi ữ a các hệ t h ống đối với các thông số này cần được xác định rõ và báo cáo. N ế u nghiên cứu được dự định dùng cho mục đích xác nhận so sánh nhằm c ô ng bố cho công chúng, thì các bên hữu quan cần tiến hành sự đánh giá này theo một cách xem xét mang tính phản biện. 4.2 T ổ ng quan Khi so sánh các hệ thống sản phẩm, cần đặc biệt lưu ý để khẳng định r ằ ng so sánh được dựa trên cùng đơn vị chức năng và theo những xem xét có phương pháp luận tương đương như tính năng hoạt động, các ranh giới của hệ thống, chất lượng dữ liệu, qui trình phân định, quy tắc quyết định về đánh giá đầu vào đầu ra. Trong phần này, trình bày và minh họa b ằ ng ví dụ về một số cách ti ế p cận khả thi. Các bước chung để tiến hành trong những nghi ê n cứu mang tính so sánh được minh họa trong Hình 2. H ì nh 2 - T ổ ng quan v ề các bước trong những nghiên cứu so sánh 4.3 Nhận biết và lựa chọn các chức năng Định nghĩa về đ ơn vị chức năng gắn liền với mục tiêu của việc nghi ê n cứu. N ế u mục tiêu là so sánh các hệ thống sản phẩm, cần đặc biệt lưu ý để đảm bảo rằng phép so sánh là đúng, hiệu lực và bất kỳ chức năng bổ sung nào đều được xác định và mô tả cũng như t ấ t c ả chức năng liên quan đều đã được xem xét. VÍ DỤ 1: Việc nghiên cứu về quản lý chất thải cần bao gồm cả các chức năng khác, không ch ỉ đơn giản là thải b ỏ (nghĩa là các chức năng được thực hiện bởi các hệ thống tái chế, đ ể cung cấp các nguyên liệu hay năng lượng được t á i ch ế ). VÍ DỤ 2: Việc nghiên cứu về thiết bị điện gia dụng cần bao gồm cả sự th ấ t thoát nhiệt đối vớ i tòa nh à trong đó thiết bị n à y đang hoạt động v ì việc này ảnh hưởng đ ế n lượng nhiệt cần để sưởi hoặc làm mát . Đối với các nghiên cứu mang tí nh so sánh, việc lựa chọn chức năng trở nên quan trọng hơn so với các nghiên cứu không mang tính so sánh. Đối chiếu với các chức năng nêu ở Bảng 3 cho thấy: - Đối với các chai (ví dụ 2), nếu bỏ đi chức năng tạo ấn tượng của việc đóng chai, có th ể dẫn đến việc so sánh việc đóng gói với kỹ thuật tương tự (nghĩa là chứa cùng một lượng nước uống), tuy nhiên cả nhà sản xuất và ng ườ i tiêu dùng đều không chấp nhận là có thể so sánh được. - Đối với hệ thống máy sấy tay (ví dụ 3), bỏ đi chức năng vệ sinh thì không thể chấp nhận được, ví dụ, trong công nghiệp thực phẩm, tại đây khả năng loại bỏ vi khuẩn của các loại khăn giấy dù được xem l à thuận lợi đến đâu thì cũng không th ể được xem là so sánh được với các hệ thống máy sấy tay bằng điện. 4.4 T í nh tương đương của các dòng tham chiếu Đơn vị chức năng trong ví dụ về sơn nêu ở Điều 3 l à "sơn được 20 m 2 tường bằng sơn A có độ cản quang tới 98 % và độ b ề n 5 năm". Đơn vị chức năng này có thể được đáp ứng nhờ một số các chức năng tham chiếu khác nhau như: - 2,3 L sơn A; - 1,9 L sơn B ; - 1,7 L sơn C, v.v... Những dòng tham chiếu này được tính dựa trên phép thử trong các điều kiện ti ê u chuẩn, ví dụ dạng bề mặt và độ cản quang. Những điều kiện thử và các phương pháp đo được tiêu chuẩn hóa cần thích ứng với phép so sánh đã định: Trong ví dụ về máy sấy tay (ví dụ 3 Bảng 3), có thể không liên quan tới việc phép thử phải được chuẩn hóa dựa trên các đặc tính kỹ thuật như khối lượng, lực hấp thụ, độ bền dai của v.v.. giấy nếu như khối lượng t hực của giấy được sử dụng ch ỉ phụ thuộc c ô ng thức phối trộn. Một giải pháp thích hợp hơn đó là x é t dữ liệu được thu thập được về khối lượng giấy còn lại từ lúc đầu đến khi kết thúc sau một khoảng thời gian thích hợp và cũng trong thời gian đ ó , s ử dụng một thiết bị giám s á t điện t ử gắn tại các chậu rửa được sử dụng và đặt tại các vị tr í liên quan để xác định có bao nhiêu lượt bàn tay đã được s ấ y. Tương tự, các yêu cầu kỹ thuật của máy s ấ y tay điện, như thể tích không khí và nhiệt độ cũng không hẳn là sở hợp lý để tính toán chức năng tham chiếu nếu như thời gian sử dụng thực của m á y đã được cố định bởi các yếu tố khác, ví dụ bằng rơle hẹn giờ. Như vậy, tất c ả những g ì được xem là cần thiết là thời gian làm việc và công suất của thiết bị. Trong trường hợp bóng đèn chiếu s áng (ví dụ 1 trong Bảng 3) đơn vị chức năng là "300 Ix trong 50 000 h" có thể được thể hiện qua: - 5 lần sử dụng, mỗi l ần 3 bóng có độ sáng 100 l x và mỗi bóng có tuổi thọ 10 000 h, hoặc - 10 lần sử dụng, mỗi lần 2 bóng có độ sáng 150 Ix và mỗi bóng có tuổi thọ 5 000 h. Những điểm cần lưu ý khi so sánh 3 bóng loại 100 Ix với hai bóng loại 150 Ix là: - Chiếu sáng của hai loạ i bóng là có thể so sánh được (hay sự khác biệt này được người sử dụng chấp nhận); - Hai hoặc ba bóng, lần lượt có thể được lắp đặt sao cho phân bố ánh sáng là như nhau (hay sự khác biệt n à y được người sử dụng chấp nhận); - Chui đ è n và các bộ phận gá lắp khác không bị ảnh hưởng bởi sự lựa chọn (cũng c ó trường hợp chúng có thể phải được đưa và o việc so sánh). Như vậy, hai loại bóng đ è n được xem như c ó khả năng so sánh mặc dù tuổi thọ của ch ú ng khác nhau. Sự khác biệt này đương nhiên sẽ được cân nhắc khi tính toán dòng tham chiếu. Tuy nhiên, với các sản phẩm có tu ổ i thọ lớn như tủ lạnh (từ 10 năm đến 20 năm), sự phát triển của công nghệ có thể là yếu t ố không thể bỏ qua. Một tủ lạnh có tuổi thọ 20 năm kh ô ng th ể so sánh đơn thuần với hai tủ lạnh mỗi t ủ có tuổi thọ 10 năm được dùng liên tục đến tận ngày nay. Những tủ lạnh mà sau 10 năm nữa, tính từ thời điểm bây giờ liệu chắc chắn có hiệu suất năng lượng l ớ n hơn (Tức năng lượng đầu vào cho mỗi đơn vị chức năng sẽ th ấ p h ơ n) so với các t ủ lạnh hiện nay, hiệu suất năng lượng tủ lạnh thứ 2 trong giải pháp lựa chọn 10+10 s ẽ được xác định bằng dự á n trong tương lai, trong khi hiệu suất năng lượng của loại tủ lạnh tuổi thọ 20 năm th ì đã cố định. Đối với 100 000 chai có thể tích 0,5 L sử dụng một l ầ n (ví dụ 2 trong Bảng 3) v ề mặt kỹ thuật có thể được đáp ứng bởi cùng chức năng b ả o quản 50 000 L nước giải khát như 12 500 loại chai thể tích 0,4 L có khả năng tái sử dụng ở mức 90 %. Tuy nhiên, trong một số tình huống, người tiêu dùng không phải lúc nào cũng có thể phân biệt giữa các loại chai có khối lượng hay thể tích khác nhau. N ế u người tiêu dùng quan niệm 1 chai bằng 1 chai th ì tổng lượng ti ê u thụ nước giải khát sẽ giảm khi dùng loại chai có khả năng thu hồi. Trong trường hợp n à y, việc đóng chai không thể nghi ê n cứu độc lập với hàm lượng của nó. Đây là ví dụ v ề mũ i t ê n "không" chỉ v ề bên phải trong Hình 2. Mục tiêu của nghiên cứu có thể được xác định lại cho phép so sánh lượng nước gi ả i khát với việc đóng chai có tính đến sự thay đổi trong tiêu dùng. Một ví dụ khác v ề chức năng không so sánh được (mũi tên "không" chỉ về b ê n ph ả i trong Hình 2), trường hợp hai máy làm đá, một máy có và một máy không có khả năng làm đá nhanh. Nếu người tiêu dùng xem t í nh làm đá nhanh là chức năng cơ bản, hai m á y làm đá này rõ ràng không thể c ó khả năng so sánh và chúng cũng không thể được làm cho có khả năng so sánh bởi b ấ t k ỳ cách tính toán hay sự mở rộng hệ thống nào. Điều t ươ ng tự như vậy cũng đúng đối với các ví dụ nêu ở 4.3. Trong một số hệ thống có nhiều chức năng, ví dụ các hệ thống nêu ở Bảng 2 , các chức năng có thể được tách ra và chia thành một số hệ thống: - Thải bỏ giấy loại trong lò đốt và sản xuất bột từ các sợi nguyên sinh có thể cung cấp c ù ng mộ t đ ơ n vị chức năng như hệ thống tái chế gi ấ y. - Việc tách biệt các m á y ph á t điện và các m á y có bản chất là cấp nhiệt, lần lượt sẽ cung cấp điện năng và cung cấp nhiệt, cũng có thể tạo ra cùng một đơn vị chức năng như một tổ hợp máy phát điện. Tuy nhiên, một s ố chức năng có thể có mối li ê n kết mật thiết n ê n không thể tách như vậy. Ví dụ t í nh phát nhiệt của bóng đ è n chiếu sáng không thể tách rời với chức năng cơ bản của bóng. Trong những tình huống khác, về mặt kỹ thuật có thể thực hiện được việc tách hai chức năng có mối liên kết nhưng do những kh í a cạnh khác, hai chức năng được tách vẫn không thể được xem là có thể so sánh đ ối với các chức năng chung của nó. Ví dụ về trường hợp này, đó là sự kết hợp của máy làm đá và tủ lạnh. Có thể hoặc không thể so sánh tách biệt với máy làm đá và tủ lạnh, n ó phụ thuộc vào khả năng chấp nhận cách l ựa chọn của ng ư ời tiêu d ùng (thư ờ ng quan tâm đến thể tích h ơ n là cách lựa chọn kết hợp để có c á c th ể tích hữu dụng bên trong gi ố ng nhau). Lưu ý rằng, trong h ầ u hết c ác ví dụ nêu tr ê n, t í nh tương đương của hai sản phẩm được xác định qua sự chấp nhận của người sử dụng. Sự chấp nhận này, và mặc dù ha i sản phẩm được có so sánh được với nhau hay không, đều có thể bị ảnh hưởng bởi những cách lựa chọn gi á bán cũng như các thông tin bổ sung đi kèm với các sản phẩm, ví dụ các th ô ng tin về tính năng môi trường. Như vậy, với mục đích quản lý phát triển sản phẩm và quản lý chiến lượ c cũng có thể so sánh hai sản phẩm mà ban đầu không được xem là tương đương nhưng trong những điều kiện về giá và các thông tin cụ thể khác, khi đó có thể giả định được xem l à tương đương. 4.5 Điều ch ỉ nh sự khác biệt về tính năng Trong các trường hợp các dòng tham chiếu ngay từ đầu đã được xem là tính tương đương thì không cần phải điều chỉnh (như ví dụ về sơn nêu ở 4.4) Trong các trường hợp khác, việc điều chỉnh là cần thiết. Quy trình điều chỉnh tuân theo cùng các nguyên tắc như việc phân định các sản phẩm đồng hành, nghĩa là lựa chọn ưu t iê n sự sửa đổi các ranh giới hệ thống để tr á nh những sự khác biệt về chức năng . Trong một số trường hợp, khi việc sửa đổi này là không thể hoặc không khả thi, vẫn có thể áp dụng việc phân định. Nội dung dưới đây sẽ nêu c á c ví dụ cho cả hai lựa chọn này. Trong trường hợp đèn chiếu sáng nêu ở 4.4, cần phải điều chỉnh một trong các hệ thống so sánh (mở rộng nhờ thêm các đui đèn). Trường hợp khác rõ ràng hơn, ví dụ về việc mở rộng hay xem xét lại những chức năng được nghiên c ứ u trong ví dụ về loại chai được đề cập ở 4.4, ở đây việc bao gồm cả nước uống lại là cần thiết. Việc so sánh các tủ lạnh có thể dựa trên thể tích bên trong và/hoặc ngoài của tủ lạnh. Chức năng chính hiển nhiên liên quan đến thể tích bên trong của chúng, t uy nhiên thể tích bên ngoài cũng có thể là chức năng có t í nh quyết định nếu tủ lạnh này phù hợp với một cái b ế p hiện có. Nếu như thể tích bên ngoài yêu cầu phải bằng nhau thì thể tích b ê n trong có thể được thay đổi nhờ sự khác nhau về độ dày của lớp cách nhiệt. Điều này có thể được điều chỉnh bằng các giả thiết về sở thích khác nhau của người sử dụng (ví dụ th ó i quen hay mua h à ng thường xuyên, hay cất giữ những loại thực phẩm nhất định nào đó bên ngoài tủ lạnh, đ ể thêm một tủ khác trong n h à ). Mỗi thay đổi về thói quen s ẽ dẫ n đến những sự thay đổi trong các quá trình sau n à y đưa v à o nghiên cứu. Mặt khác, nếu thể tích bên trong yêu cầu phải nh ư nhau thì ph ả i điều chỉnh thay đổi độ dày của lớp cách nhiệt trong các khoảng trống vật lý xung quanh t ủ (và các đồ dùng kh á c trong bếp). N ế u cả thể tích bên trong v à bên ngoài đều yêu cầu quan trọng như nhau thì việc điều chỉnh như vậy là kh ô ng th ể và chỉ có thể thay đổi v ề độ dày của tủ. Điều này cho th ấ y sự lựa chọn các chức năng được yêu cầu cũng xác định các giải pháp thay thế và có thể được đưa vào nghiên cứu. Việc điều chỉnh theo cách mở rộng hệ thống ở các ví dụ tr ê n không phải lúc nào cũng làm được. Ví dụ khi nghiên cứu một chức năng bảo quản lạnh vừa làm đá của một loại tủ có kết hợp cả bảo quản lạnh và l à m đá (tức là bao gồm vòng đời của các thực phẩm được làm lạnh nhưng không được làm đông lạnh), rõ ràng không thể điều chỉnh trong các khoảng trống của tủ mà ch ỉ điều chỉnh tác động kết hợp của hai chức năng. Như vậy, các đầu vào và đầu ra của loại tủ kết hợp bảo quản lạnh và làm đá sẽ là cách phân định giữa hai chức năng. Điều này có thể thực hiện dựa trên các yêu cầu năng lượng liên quan đối với hai khoang chính là điều chỉnh giữa thể tích và nhiệt độ và được t í nh theo công thức: V a dj = V c x (t r - t c )/ (t r - 5) Trong đ ó : V c là t hể tích của khoang; t r là nhiệt độ phòng; t c là nhiệt độ của khoang, và 5 o C là nhiệt độ tham chiếu. Lưu ý, nếu việc phân tích xem các tủ lạnh và vừa làm đá như những sản phẩm có một chức năng th ì khả năng so sánh hai loại tủ lạnh và vừa làm đá bằng các tỷ số khác nhau giữa các thể tích của hai khoang có thể ph ụ thuộc vào khả năng thay thế trong đánh giá trực quan của khách hàng. Trường hợp n à y, việc điều chỉnh sự khác biệt bằng các hệ số kỹ thuật là khô ng thỏa đáng (ví dụ điều chỉnh giữa thể tích và nhiệt độ). 5 Các ví dụ về thiết lập các đầu vào, đầu ra và ranh giới của một quá trình đơn vị 5.1 Ngữ cảnh của TCVN ISO 14044 Điều 4.2.3.3 trong TCVN ISO 14044:2011 nêu các hư ớ ng dẫn sau: a) Chọn ranh giới hệ thống nhất quán vớ i mục tiêu và phạm vi nghiên cứu (4.2.3.3.1) "Ranh giới hệ t hống xác định r a các đơn vị qu á trình nào sẽ được đưa vào trong phạm vi LCA. Sự lựa chọn ranh giới của hệ thống c ầ n phải nhất quán với mục tiêu của nghiên cứu. Các tiêu chí được sử dụng trong quá trình thi ết lập ranh giới hệ thống cần phải đ ược phân định và giải thích. Các quyết định c ầ n ph ả i được đưa ra dựa theo đơn vị quá trình nào sẽ được đưa vào nghiên cứu và mức độ chi t i ế t mà theo đó các quá trình đơn vị này c ầ n phải được nghiên cứu". b) Phải sử dụng sơ đồ d ò ng chảy quá trình để mô tả từng quá trình có li ên quan (4.2.3 . 3.2) "Đúng ra, hệ thống sản phẩm c ầ n được mô hình hóa theo cách thức mà đầu vào và đầu ra tại ranh giới của nó là các dòng sơ cấp và d ò ng sản phẩm. Đó là một quá trình lặp đi lặp lại đ ể xác định các đầu vào và đầu ra phải được truy tìm theo m ô i trường, nghĩa là đ ể xác định quá trình đơn vị nào tạo ra các đầu vào (hoặc quá tr ình đơn vị nào nhận các đầu ra) phải được đưa vào hệ thống sản phẩm đang được nghiên c ứu . Sử dụng các dữ liệ u sẵn có để tạo lập sự phân định ban đầu. Đầu vào và đầu ra phải được xác định đầy đủ hơn sau khi các dữ liệu bổ sung được thu thập tr ong quá trình tiến hành nghiên c ứu và sau đó phân tích về độ nhạy (xem TCVN ISO 14044, 4.3.3.4 ) ". và c) Chuẩn mực để đưa vào hoặc loại bỏ các đầu vào và đầu ra (4.2 . 3.3.3) Một số tiêu chí loại bỏ được dùng trong thực hành LCA để quyết định đầu vào nào là cần được đưa vào đánh giá, như khối lượng, năng lượng và mức ý nghĩa môi trường. Nếu việc tiến hành phân định khởi đầu về các đầu vào mà chỉ dựa trên sự phân bổ khối lượng thì có th ể d ẫ n đến việc loại bỏ ra khỏi nghiên cứu các đầu vào quan trọng. Vì thế, năng lượng và ý nghĩa môi trường cũng c ầ n phải được dùng như là ti ê u chí giới hạn trong qu á trình này. а) Khối lượng : một quyết định phù hợp, khi sử dụng khối lượng như là một ti ê u ch í giới hạn là yêu cầu đưa vào nghiên cứu tất c ả các đầu vào mà chúng có đóng góp t í ch lũy l ớ n hơn một tỷ l ệ phần trăm đ ã xác định cho khối lượng đầu vào của hệ thống sản phẩm đang được mô hình hóa. d) Năng lượng : tương tự, một quyết định phù hợp, khi sử dụng năng l ượng như là một tiêu chí, là yêu cầu đưa vào nghiên cứu các đầu vào nào mà chúng có đóng góp tích lũy nh iề u hơn một tỉ lệ phần trăm đ ã xác định cho năng lượng đầu vào của hệ thống sản phẩm. e ) Ý nghĩa môi trường : c ầ n phải ra quyết định về ti ê u ch í giới hạn đ ể đưa vào các đầu vào nào mà chúng c ó đóng góp nhiều hơn lượng bổ sung đã xác định của số lượng dữ liệu đơn lẻ được ước t í nh của hệ thống sản phẩm được chọn một cách đặc biệt do có liên quan đ ế n môi trường 5.2 Tổng quan Mục đích của nghi ê n cứu LCA là tạo định hướng cho việc lựa chọn các loại dữ liệu riêng biệt. Việc lựa chọn các loại dữ liệu riêng biệt có thể bao gồm danh mục đầy đủ các đầu vào và đầu ra hoặc xác định những câu hỏi cụ thể mà nghiên cứu hiện đang khảo sát. Các loại dữ liệu thu được từ hệ thống được nêu trong định nghĩa mục tiêu và phạm vi. Các dòng năng lư ợn g thường l à dạng điển hình được xét trong nghiên cứu về LCA vì th ô ng t in về các d ò ng này thường c ó sẵn và dòng năng lượng có thể có ảnh hưởng đáng kể đối với việc sử dụng nguồn tài nguyên và các phát thải. Các quyết định v ề các dòng nguyên vật liệu cần được chọn đ ể đưa vào phạm vi nghiên cứu LCA sẽ ảnh hưởng đến các kết quả. Điều quan trọng là phải xét đến tất cả những dòng nguyên vật liệu quan trọng m à chúng có thể ảnh hưởng đến sự diễn giải việc nghiên cứu. Quá trình để lựa chọn các nguồn đầu vào và đầu ra dạng nguyên liệu và các ranh giới của hệ thống được minh họa trong H ì nh 3. 5 .3 Xác định các quá trì n h đ ơ n vị của hệ thống và các ranh giới của chúng Các quá trình đơn vị nằm trong hệ thống sản phẩm c ầ n phải đáp ứng các chuỗi cung cấp và sử dụng sản phẩm đó, gắn liền với m ụ c đích và phạm vi nghi ê n c ứ u. Hình 4 mô tả nhận thức về một quá trình đơn vị cùng các đầu vào và đầu ra liên quan của nó. Một ví dụ về quá trình đơn vị là "quá trình nóng chảy của nhôm " - một ph ầ n của hệ thống sản xuất đối với sản phẩm nh ô m. Quá trình đơn vị này chuyển đầu vào dạng nguyên liệu thô hoặc nguyên liệu trung gian (Nhôm đã được tinh lọc) c ù ng với nguy ê n liệu phụ, năng lượng và các phát thải ra môi trường để tạo thành "sản phẩm trung gian" mà sau đó được xử lý tiếp tro n g hệ thống sản phẩm này. Với thông tin n à y, có thể xác lập các quá trình riêng biệt để tạo nên nh ữ ng sự chuyển hóa này. Sau đó chuẩn bị một danh mục các địa điểm cần báo cáo có liên quan đến mục đích của việc nghiên cứu Để thiết lập các ranh giới quá trình đơn vị, cần tiếp xúc, tìm hiểu các hiện trường/địa điểm trong khu vực cộng đồng dân cư quan tâm để xác định những phần nhỏ nhất c ủ a hệ thống sản phẩm này m à đối với chúng các dữ liệu là có sẵn. Do có sự biến động trong các quá trình cụ thể được diễn ra tại từng địa điểm riêng biệt, các ranh giới của quá trình đơn vị được thiết lập theo hướng giảm thiểu tối đa nhu cầu của các quy trình phân biệt. H ì nh 3 - T ổ ng quan v ề việc xác định các đầu vào, đầu ra v à các ranh giới của hệ thống. Hình 4 - Ví dụ mang tính nhận thức v ề mô tả quá trình đơn vị Hình 5 nêu ví dụ khác về mô tả quá trình đơn vị và danh mục các đầu vào, đầu ra để sản xuất loại thủy tinh xốp trắng H ì nh 5 - Ví dụ mô tả quá trình đ ơ n vị để sản xuất thủy tinh xốp trắng Loại hình sản xuất: Thủy tinh; Sản xu ấ t thủy tinh xốp trắng với 55 % nguyên liệu là thủy tinh vụn (Buwal 250-1996) Bộ phận: Sản xuất bao b ì Đầu vào Các nhóm nguyên liệu Đơn vị Định l ượ ng Mảnh t hủy tinh: Nguyên liệu thô th ứ c ấ p sản phẩm từ các Hệ thống khác kg 601,30 Đá dolomit: nguyên liệu thô Dòng sơ cấp k g 72,50 Bột f eldspar nguyên liệu thô Dòng sơ cấp kg 31,10 Bột đá vôi: nguyên liệu thô Dòng sơ cấp kg 27,00 Cát thạch anh: nguyên liệu thô Dòng sơ cấp kg 253,10 Natri cacbonat (Na 2 C O 3 ) Sản phẩm trung gian kg 62,80 Natri sunfat (Na 2 SO 4 ) Sản phẩm trung gian kg 3 , 20 Calumit Sản phẩm trung gian kg 6 , 50 Ammon i ac (NH 3 ) Sản phẩm trung gian kg 0,30 Natr i hydroxit (NaOH 50 %) Sản phẩm trung gian kg 21,40 Các loại dầu nhờn Sản phẩm trung gian kg 0,662 Nước làm mát Dòng sơ cấp M³ 1 , 70 Điện năng từ lưới điện công cộng (Thụy Sỹ) S ả n phẩm trung gian K w ∙h 291 , 00 Dầu diez e n (để sản xuất) Sản phẩm trung gian kg 0,14 Các loại nhiên liệu trong buồn đốt Sản phẩm trung gian kg 1,52 Đầu ra Thủy tinh xốp t r ắ ng Sản phẩm trung gian kg 1 000,00 Nước th ả i Sản phẩm trung gian M³ 1,68 Các ch ấ t thải từ sản xuất t h ủy tinh xốp Sản phẩm trung gian kg 4,44 Các chất thải đặc biệt từ sản xuất thủy tinh Sản phẩm trung gian kg 0,65 Phát thải amoniac ra không kh í D ò ng sơ cấp g 0,72 Phát thải hydro clorua ra kh ô ng khí Dòng sơ cấp g 53,30 Phát thải hydro f lorua ra không khí Dòng sơ cấp g 14,80 Phát th ả i cacbon dioxit ra không khí Dòng sơ cấp kg 521 Phát thải cacbon monoxit ra không khí Dòng sơ cấp g 27,80 Phát thải lưu huỳnh dioxit ra không kh í Dòng sơ cấp g 1 292,00 Phát thải nitơ oxit ra không khí Dòng sơ cấp g 1 158,80 Phát thải bụi/hơi ch ì vào không khí Dòng sơ cấp g 44,60 Phát thải bụi vào không khí Dòng sơ cấp g 589,60 Phát th ả i các chất dầu & mỡ vào nước Dòng sơ cấp g 42,00 H ì nh 5 - Ví dụ mô tả quá trình đơn vị để sản xuất thủy tinh xốp trắng (tiếp theo) 5.4 Thu thập ban đầu các d ữ liệu tại từng quá tr ình đ ơ n v ị Quy trình thu thập dữ liệu có thể được hướng dẫn b ằ ng các kết quả từ các dữ liệu ban đầu của khảo sát đã được thực hiện t ừ một mẫu nhỏ tại các địa điểm mà các dữ liệu s ẽ được thu thập từ đó. Gi ả i pháp lý t ư ở ng để thiết kế và gửi trước cho các nhà cung cấp một bảng câu hỏi đ ể họ copy và g ử i tiếp cho chính những ngư ờ i cung cấp của họ. Nhưng ch ỉ một bảng câu hỏi là chưa đủ. Thậm ch í với một bảng câu hỏi hết sức hoàn chỉnh kèm theo các v í dụ và cách giải thích cũng chưa đảm bảo r ằ ng mọi người sẽ cùng hiểu như n hau về các câu hỏi. Chính v ì vậy, cần thận trọng khi xử lý các câu trả lời. Liên hệ b ằ ng điện thoại trước và sau khi gửi bảng câu hỏi có thể nâng cao số câu trả lời và cả chất lượng của các câu tr ả lời nhiều hơn. Với các dữ liệu quan trọng, cần trực tiếp đến th ă m c ô ng ty để đảm bảo rằng dữ liệu là đúng; Khi làm việc với các công ty nước ngoài, cần đặc biệt lưu ý đến các đơn vị đo và các chữ viết t ắ t có thể là rất rõ ràng trong ngôn ng ữ bản địa nhưng lại có thể không đầy đủ, dễ hi ể u nh ầ m đ ố i với người khác-ví dụ "bb l” ,"e l” ,"ha","ton". H ã y hỏi đ ể biết rằng đó không phải là chữ viết tắt và có sử dụng hệ đơn vị đo SI hay không - nếu liên quan. Các thông tin chung cần thiết đối với mỗi các quá trình đơn vị thường có kết cấu sau: - Đơn vị đo tham chiếu (ví dụ "dữ liệu được nêu dưới dạng từng kilogam dầu"). Đơn vị đo tham chiếu của một quá trình đơn vị có thể là một hoặc nhiều dòng năng lượng hay nguyên vật liệu đầu vào hoặc đầu ra. Đơn vị d ò ng tham chiếu cũng có thể là một lượng xác định tính theo thời gian (ví dụ "sản lượng hàng năm") - Các dữ liệu nào phải được thu thập, ví dụ trước và sau quá trình đơn vị và liệu có bao gồm hay không bao gồm các dữ liệu về các chất phụ, bao bì, làm sạch, quản tr ị , tiếp thị, nghiên cứu và phát triển, phương tiện của phòng thử nghiệm, các hoạt động liên quan người lao động (sưởi, chiếu sáng, quần áo lao động, vận chuyển, c ă ng tin, đồ dùng toilet v.v...), các máy móc v à bảo dưỡng. Cũng cần phải nêu r õ liệu các dữ liệu sẽ được thu thập tại các điều kiện làm việc bình thường hay cả trong các điều kiện khi kết thúc hoặc bắt đầu vận hành hay t hậm chí trong các tình huống dự đoán hoặc khẩn cấp có t hể xảy ra. - Vị trí địa lý của cơ sở - Trình độ kỹ thuật /c ô ng nghệ hiện được áp dụng - N ế u quá trình đơn vị tạo ra nhiều sản phẩm hoặc nếu dữ liệu liên quan đến địa điểm có sự thay đổi về môi trường hoặc nếu có sự phân định thì việc thu thập dữ liệu đã được tiến hành như thế nào? Những thông tin sau đây cần được nêu cụ thể đối với mỗi một đầu vào hoặc đầu ra: - Khoảng thời gian trong đó dữ liệu được thu thập và liệu các dữ liệu có thể hiện chung cho toàn bộ khoảng thời gian đó hay ch ỉ một số giai đoạn. - Cách khác, các thu thập dữ liệu và tình trạng đại diện của chúng (ví dụ "một mẫu tr ê n tháng", "phép đo liên tục", "được thu thập theo thực tế đ ã tiêu dùng", "được ước lượng") bao gồm cả số các địa điểm đo, các phương pháp đo, các phương pháp tính toán, (cả cách t í nh giá trị trung bình), mức ý nghĩa liên quan xác suất giả định và loại trừ. - T ê n và chức danh của người chịu trách nhiệm đối với việc thu th ậ p dữ liệu, ngày tháng thu thập. - Quy trình thẩm định t í n h đúng đắn và hợp lý. Các đầu vào và đầu ra - c à ng nhiều càng t ố t - phải được nêu kèm với độ không đảm bảo đo ( thường là với các thông tin thống kê như độ lệch chuẩn, dạng của phân bố hay í t nhất là được thể hiện b ằ ng một khoảng). Phải nêu rõ là dòng vào hiện tại bắt nguồn t ừ đâu (ví dụ "nước từ trạm cấp nước tư nhân") và điểm đến của các dòng ra hiện tại (ví dụ ''tới một cơ sở xử lý nước thải’') . Phải dễ nhận thấy dòng xuất phát là nguồn tự nhiên hoặc đến nguồn tự nhi ê n ( ví dụ "nước thải đã được làm sạch được tr ả về nguồn " ), hoặc dòng xuất phát từ hay tới một quá trình kỹ thuật khác (ví dụ bùn sẽ được chuy ể n đến khu đất n ô ng nghiệp"). Đố i với một số dòng cụ thể, công bố về chất lượng c ũ ng được xem là quan trọng (ví dụ hàm lượng ch ấ t khô, lượng dầu, lượng năng lượng). Các quá trình vận chuyển thường được báo cáo như một quá trình đơn vị tách biệt. Hệ thống vận tải có thể được chia trong cơ sở hạ tầng cố định ( ví dụ hệ thống đường bộ, các tuyến đường cố định, các đường ống, các c ả ng, các sân ga/trạm v.v...), ph ầ n di động (ví dụ các xe tải, máy bay, container v.v...) và các nguồn năng lượng (ví dụ diesel, điện). Theo mỗi loại h ì nh chuyên chở, có thể phải báo cáo các dữ liệu sau: - Dạng và lượng năng lượng c ó liên quan đến khoảng cách (ví dụ km) và kết quả vận chuyển (khối lượng x khoảng c á ch, ví dụ kg.km); - Những sự thay đổi môi trường liên quan đến khoảng cách và kết quả vận chuyển; - Phần trăm tải trung bình kể cả các chuyến chạy ngược không tải và hệ số điều ch ỉ nh được sử dụng. 5.5 Ư ớc lượng ban đầu v ề dòng năng lượng và vật liệu Dựa trên các dữ liệu thu được ban đầu, chuẩn b ị ước lượng ban đầu về các dòng năng lượng và vật liệu, ví dụ với các chai thủy tinh được nêu trong B ả ng 4 và B ả ng 5. Bảng 4 - Lượng vật liệu đầu vào thể rắn đ ể sản xuất chai thủy tinh xếp theo thứ tự g i ảm dần V ậ t liệu Lư ợ ng (kg) T ổ ng tích lũy Than ( Than đá và than c á m) a 53,1 53,1 D ầ u thô a 43,7 96,8 Cát 8,7 105,5 Phôi ph ế liệu thi ế c, thép từ các hệ thống khác a 7,3 112,8 Đá vôi và vôi a 6,9 119,7 Mảnh thủy tinh v ỡ từ các hệ thống khác a 6,8 126,5 Kh í tự nhiên (6,22 m 3 ) a 4,9 131,4 Natri hydroxit a 4,5 135,9 Gỗ a 4,0 139,9 Natri clorua a 2,7 142,6 Axit sunfuric a 1 , 1 143,7 Keo hồ a 0 , 7 144,4 Cao lanh và ch ấ t liên kết b 0,6 145 Xà phòng b 0,5 145 , 5 Natri sun f at 0,06 145,56 Hydro clorua 0,05 145,61 D ầ u bôi tr ơ n 0,048 145,658 Clorin 0,030 145,688 Natr i clorat 0,030 145,718 Oxy 0,030 145,748 Thiếc b 0,025 145,773 Than Anthraxit 0,020 145,793 Lưu hu ỳ nh dioxit 0,020 145,813 Các t hành phần khác 0,012 145,825 Peroxit 0,005 145,83 Hydro (H 2 ) 0,002 145,832 Coban oxit 0,002 145,834 T ổ ng 145,8 kg + Không có dữ liệu về vật liệu dạng mực in và chất tạo mầu + Nư ớ c 7 000 L a) Xem ph ầ n giải thích các quy tắc quyết định đối với tỷ lệ ph ố i liệu trong 5.6.1. b ) Xem phần giải t h ích các quy tắc quyết định v ề các điều kiện m ô i trường liên quan trong 5.6.3. Bảng 5 - Các quá trình tiêu thụ năng l ượ ng trong vòng đời của các chai th ủ y tinh khi xét theo các dạng tiêu thụ trực tiếp về điện năng, quá trình nhiệt..., về vận chuy ể n và chuẩn bị nguyên liệu Quá trình t iê u thụ năng lượ ng dạng sử dụng trực tiếp Điện năng (%) Nhiệt n ă ng ( %) Vận chuyển (%) Nguyên liệu liên quan bao bì ( %) Khai thác và tinh ch ế các ngu y ên liệu th ô 0,1 2,6 Sản xuất thủy tinh 4,5 14 , 2 Làm sạch và sàng lọc 64 , 4 61 , 4 Quá trình sử dụng (Người tiêu dùng làm lạnh ch ai ) 15,9 Thu hồi (làm sạch các mảnh thủy tinh) 0,1 Xử lý chất th ả i bao gồm cả thi ê u đốt 2,9 Gắ n nh ã n - trong to à n bộ v ò ng đời 4,4 8 , 8 60,6 Các loại nút chai - trong toàn bộ vòng đời 10,2 10,5 12,9 Các loại bao b ì thùng chứa - trong toàn bộ vòng đời 0,5 2,5 23,6 Phân phối 79,1 Vận chuyển kh ô ng tính phân phối 20,9 Tổng ( % ) 100 100 100 100 T ổ ng tính theo kW∙h hay MJ 78 kW∙h 750 MJ 743 MJ 67 MJ 5.6 Áp dụng các quy tắc quyết định Có thể áp dụng l iê n tiếp các quy tắc ra quyết định sau: 5.6.1 Các quy tắc quyết định dựa theo mức đóng góp v ề khối lượng Các quyết định đ ể không xét đến các đầu v à o về một loại nguyên liệu dựa trên khối lượng được sử dụng thường xuyên. Nguyên tắc ch í nh cho việc không xét đến những nguyên liệu như vậy là n ế u ch ỉ chiếm dưới 5 % lượng đầu v à o của một quá trình đơn vị hoặc các loại nguy ê n liệu chỉ chiếm dưới 1 % so với tổng khối lượng đ ầ u v à o của một hệ thống mang t í nh thông lệ trong lĩnh vực đó. Tuy nhiên, xét theo quan điểm chất lượng dữ liệu, cần ưu tiên sử dụng các quy tắc quyết định dựa trên sự đóng góp tích lũy cho c ả hệ thống hiện đang được nghiên cứu chứ không phải sự đóng góp của bất kỳ loại nguyên l i ệu riêng biệt nào cả. Một nguyên tắc quyết định thích hợp có thể đ ò i hỏi x é t đến tất cả các nguyên liệu có tổng vượt quá một chỉ số phần trăm quy định so với tổng khối lượng đầu vào của hệ thống sản phẩm đ ó . VÍ DỤ: Đ ối v ớ i hệ thống sản xuất thủy tinh nêu trong B ả ng 4, nguyên tắc quyết định được thiết lập là tổng c ủ a t ấ t cả các nguyên liệu đ ư ợc xét đến nhi ề u hơn 99 % so với tổng khối lượng đầu vào của hệ thống. Dựa theo nguyên tắc quyết định n à y, ch ỉ có các loại vật liệu có đánh dấu hoa thị là được xét đến. Các nguyên liệu c ò n lại có thể th ả i bỏ ra kh ỏ i bước phân tích tiếp theo. 5.6.2 Các quy tắc quyết đị nh đối với năng lượng Việc chỉ dựa tr ê n tiêu chí về khối lượng vật liệu để đưa chúng vào xét trong quá trình có thể dẫn đến việc bỏ sót những dữ liệu quan trọng. Trong khi khối lượng là một chỉ số quan trọng của những loại vật liệu ch í nh thì có một số vật liệu cũng đòi hỏi mức độ sử dụng năng lượng nhiều hơn các loại vật liệu khác. Vì vậy cần hướng dẫn để bổ sung cho quyết định dựa trên khối lượng cùng với quyết định dự trên yêu cầu năng lượng tổng thể của hệ thống được phân tích VÍ DỤ: Đối với hệ thống chai thủy tinh, các yêu cầu năng lượng được nêu ở Bảng 5. Việc phân tích này cho thấy có một số quá trình quan trọ n g nhưng có thể bị thải bỏ nếu ch ỉ dựa tr ê n khố i lượng dạng khô của các đầu vào. Cả hai khâu "r ử a và s à ng lọc"và " sử dụng (có làm lạnh của người tiêu dùng) " đều có lượng nguyên liệu đầu vào r ấ t thấp nhưng tính toán về năng lượng thì lại chiếm yêu cầu rất lớn. Do vậy, một quy tắc quyết định đ ể đưa vào hệ thống có thể là tổng c ủ a tất cả các quá trình đ ược xét đến chiế m nh iề u hơn 99 % yêu cầu năng lượng tổng thể của hệ thống. 5.6.3 Các quy tắc quy ế t định liên quan đến môi trường Tiêu ch í khối lượng áp dụng trong ví dụ chai thủy tinh có thể được bổ sung bởi ti ê u chí liên quan đến môi trường. Việc đánh giá theo khía cạnh chất lượng của các vật liệu loại c ó thể đóng góp các phát thải độc hại quan trọng dẫn đến phải xét đưa vào bổ sung các loại vật liệu được đánh dấu bằng b trong B ả ng 4 Nguyên t ắ c quyết định định lượng liên quan đến môi trường có thể được xác lập theo từng loại dữ liệu hoặc loại đánh giá tác động riêng biệt. Trong ví dụ chai thủy tinh, nguyên tắc quyết định được áp dụng là các quá trình được xét đến là những quá trình có tổng tích lũy chi ế m trên 90 % lượng được tính toán ban đầu của m ỗ i loại. VÍ DỤ: Đối với loại t ác động "chất độc đối với không khí và con người" sẽ y ê u cầu một nghi ê n cứu cụ thể hơn về các loại dữ liệu về "phát thải ch ì vào không khí" và thải N O 2 ra không kh í v ì chúng chiếm đến 90 % phần đ ó ng góp đối với lĩnh vực này. (xem Bảng 6). Yếu t ố về ch ì được xét đến trong quá trình s ả n xuất Thủy tinh như là một quá trình tách biệt d o việc phát th ả i ch ì (đưa vào từ các mảnh thủy tinh vỡ từ các hệ t hống khác). B ả ng 6 - Các quá trình của hệ thống sản xuất chai thủy tinh gây ít nhất 90 % mức đóng góp đối với loại t ác động ti ề m ẩn " đ ộc hại đố i với con người và không khí" Ch ì (56 %) Sản xuất thủy tinh (72 %) Các quá trình gia nhiệt khác ( 20 %) Sản xuất điện năng (7 %) Các quá t r ì nh vận tả i (1 %) Nitơ dioxit (NO 2 ) (34 %) Các quá trình vận tải (73 %) Các quá trình gia nhiệt (15 %) Sản xuất đi ện n ă ng (12 %) 5.7 Xác lập các đầu vào, đầu ra và các ranh giới của hệ thống Sử dụng cách biểu thị quá trình như tr ê n, được xác lập các nguyên liệu đầu vào và đầu ra cần được đưa vào trong nghi ên cứu LCI v à xác lập ranh giới của hệ thống. Quá trình này cho phép t ì m thêm thông tin bổ sung thích ứ ng với biên độ xác thực về khối lượng, năng lượng và các mối liên quan về môi trường. Vì vậy, những quy tắc này hướng dẫn một cách rõ ràng và đầy đủ c ũ ng như mang tính lựa chọn về thời gian, nguồn lực đối với những lĩnh vực mà c ó th ể c ả i thiện một cách tổng thể chất lượng của việc nghiên cứu LCI. 6 Các ví dụ về việc phân định cần tránh 6.1 Ngữ cảnh của TCVN ISO 14044 Đối với các quy trình phân định, TCVN ISO 1404 4 4:2006 điều 4.3.4.1 n ế u các hạng mục chung sau: Các đầu vào và đầu ra cần được phân định cho các sản phẩm kh á c nhau t h eo c á c quy trình đ ã được nêu và việc phân định này cần được lập thành tài liệu, được gi ả i thích cùng với quy trình phân định. Tổng số các đầu vào và đầu ra được phân định của một quá trình đơn vị c ầ n ph ả i bằng với các đầu vào và đầu ra của qu á trình đơn vị trước khi phân định. Một kh i một vài quá trình phân định t ha y thế nhau có v ẻ á p dụng được, thì cần ti ế n hành phân tích độ nhạy để làm rõ các hậu quả do sự k hác biệt so với cách tiếp cận đ ã chọn. Điều 4.3.4.2 trong TCVN ISO 140444:2006 nêu: Việc nghiên cứu cần xác định c á c qu á trình có liên quan với các hệ thống sản phẩm khác và phải xử lý chúng theo quy trình từng bước được trình bày d ưới đ â y a) Bước 1 : Một khi có thể, cần tránh sự phân định bằng 1) Chia quá trình đơn vị cần được phân định thành hai hai hoặc nhiều hơn các quá trình phụ và quá trình thu thập dữ liệu đầu vào và đầu ra liên qu a n với các quá trình phụ này, hoặc 2) Mở rộng hệ thống sản phẩm để đưa vào các chức năng phụ liên quan đến các sản phẩm đồng hành, có tính đến các yêu cầu nêu ra trong 4.2.3.3. b) Bước 2 : Khi kh ô ng thể tránh được sự phân định, đầu vào và đầu ra của hệ thống cần được phân nhóm t á ch biệt giữa các sản phẩm hoặc chức năng khác nhau của nó theo cách thể hiện được các mối quan hệ lý học c ầ n quan tâm giữa chúng; nghĩa là chúng c ầ n phản ánh được c á ch mà theo đó các đầu vào và đầu ra đ ã được biến đ ổ i nhờ nh ữ ng thay đổi định lượng trong các sản phẩm hoặc chức năng do hệ thống đó tạo ra. c) Bước 3 : Khi không thể thiết lập riêng hoặc không thể sử dụng mối quan hệ lý học như là cơ sở đ ể phân định, các đầu vào cần được phân định tách biệt giữa các sản phẩm v à chức năng theo cách sao cho nó phản ánh các mối quan hệ khác giữa chúng. Ví dụ, dữ liệu đầu vào và đầu ra có hệ thống để được phân định tách biệt giữa các sản phẩm đồng hành dựa theo tỷ lệ về giá trị kinh tế của các sản phẩm. CHÚ THÍCH: Thường thì bước 1 không phải là một phần của quy trình phân định. 6.2 Tổng quan Điều này nêu hai ví dụ về việc cần tránh phân định để làm rõ tính linh hoạt trong việc áp dụng các hướng dẫn nêu trong TCVN ISO 14044:2011. Hai ví dụ trong 6.3 và 6.4 được mô tả trong Hình 6. H ì nh 6 - T ổ ng quan v ề các ví dụ đối với phân định cần tránh Ví dụ trong 6.3 mô tả cách tránh khi phân định bằng cách chia các quá trình đơn vị. Ví dụ trong 6.4 gồm việc mở rộng ranh giới hệ thống sao cho hai cách lựa chọn được sửa đổi tạo ra cùng lượng của các sản phẩm cuối cùng giống nhau . phương pháp này đảm bảo rằng cả hai cách lựa chọn đều tạo ra cùng lượng như nhau, ở đây là nhựa và nhiệt, sao cho việc tiêu thụ tài ng u yên và ph á t thải môi trường tổng thể là có thể so sánh được. 6.3 Ví dụ v ề tránh sự phân định bằng cách chia quá trình đơn vị cần phân định thành hai hoặc nhiều quá trình Việc phân định đôi khi được áp dụng cho các sản phẩm mà việc sản xuất chúng không thật sự liên kết với nhau. Điều này có thể xảy ra, ví dụ khi việc thu thập dữ liệu đ ư ợc tiến hành tại một địa đ i ểm kh ô ng liên quan một cách mật thiết đến các quá trình riêng biệt đang xảy ra tại địa điểm đó. Việc phân định một cách không cần thiết có thể dẫn đến những sai lệch đáng kể như nêu trong Hình 7. Trong trường hợp này, việc phân định giữa các cuộn dây được mạ crom với các cuộn dây được chất hữu cơ đã đưa đến sự phân định về các đầu vào và đầu ra về mặt môi trường gắn liền với quá trình ti ê u th ụ dung m ô i xảy ra trong dây chuyền phủ hữu cơ đế n quá trình sản xuất cuộn dây mạ crom. Điều này có thể có những hậu quả lên tất cả các giai đoạn của các quá trình trư ớ c đó. Hình 7 - Hệ thống mà tạ i đó có thể bỏ qua việc phân định nh ờ v i ệc thu th ậ p dữ liệu chính xác h ơ n và ch i a thành hai hệ thống con khác nhau Trong trường hợp này, nếu việc thu thập dữ liệu đ ã bao gồm cả việc mạ Crom và phủ hữu cơ, cần phân định các đầu vào và đầu ra liên quan môi trường thành hai dây chuyền tách biệt. Theo đó, c ầ n th u thập các dữ liệu một cách riêng biệt để tách quá trình đơn vị thuộc một dây chuyền ph ủ đơn lẻ này th à nh hai quá trình. 6.4 Ví dụ về tránh sự phân đ ị nh bằng cách mở rộng các ranh giớ i để so sánh các hệ thống có các đầu ra khác nhau Các vật liệu đóng gói bằng nhựa, sau khi người tiêu dùng sử dụng, có thể được xử lý thành những sản phẩm khác nhau tùy thuộc vào lựa chọn thu hồi. Hình 8 nêu một ví dụ về các đầu vào và đầu ra gắn liền với các thay thế đối với 1 kg chất thải bằng nhựa. Ví dụ này bao gồm việc tái chế vật liệu và thu được sản phẩm đồng hành, tấm phim nhựa. Lựa chọn khác lại xét là việc thu hồi năng lượng và sản xuất nhiệt năng như một sản phẩm đồng hành. Vì việc tái chế vật liệu và thu hồi năng lượng tạo ra các sản phẩm khác nhau, việc tiêu thụ nguồn tài nguyên và phát thải ra môi trường do hai lựa chọn này không thể so sánh trực t iếp được với nhau. Để việc so sánh các dữ liệu thu được bởi hai cách lựa chọn này, có thể áp dụng việc mở rộng các ranh giới hệ thống, ví dụ trong Hình 9. Hình 8 - Ví dụ v ề tái ch ế nguyên liệu và thu hồi năng lượng Hình 9 - Ví dụ về mở rộng các ranh giới của hệ thống Phương pháp này mở rộng các ranh giới của hệ thống và do vậy, hai cách lựa chọn được s ử a đổi cùng tạo ra những lượng đ ầu ra của những sản phẩm cuối cùng giống nhau. Chu trình tái chế nguyên liệu được bổ sung b ằ ng một qu á trình tương đương (cũng được biết nh ư quá trình bổ sung) tạo ra 26 MJ nhiệt từ các nguồn nguyên liệu ban đầu. Tương tự, một quá trình tương đương tạo ra 0,8 kg tấm phim nhựa từ nguyên liệu ban đầu được bổ sung cho chu trình tái chế năng lượng. Vì phương pháp này đảm bảo rằng cả hai cách lực chọn đều tạo ra những lượng nhựa và nhiệt như nhau n ê n việc tiêu thụ nguồn tài nguyên nói chung và các phát thải ra môi trường là có thể so sánh được. Có thể áp dụng cách tiếp cận tư ơ ng tự để so sánh nhiều giải pháp lựa chọn có các sản phẩm khác nhau. Các quá trình bổ sung được thêm vào cho các hệ thống là những quá trình thực sự được lồng ghép vào khi có sự hoán chuyển giữa các hệ thống đang được phân tích. Để xác định điều này, cần biết: - Liệu khối lượng sản xuất của các hệ thống sản phẩm được nghiên cứu có b ị thay đổi theo thời gian hay không (trong trường hợp nào, các phần thị trường phụ có mối liên quan đến công nghệ), hoặc khối lượng sản phẩm là không đổi (trong trường hợp nào có thể sử dụng hết công suất sản xuất). - Đối với mỗi một thị thường phụ, liệu một quá trình đơn vị cụ thể c ó bị ảnh hưởng trực tiếp (trường hợp n à o có thể áp dụng được quá trình đơn vị này) hoặc khi c á c đầu vào được cấp qua thị trường m ở , trong trường hợp nào cũng cần phải biết về: - Liệu c ó bất kỳ quá trình hay công nghệ nào đang cung cấp cho thị trường là không ổn (trong trường hợp n à o chúng không áp dụng được, ví dụ do đầu r a của chúng không thay đổi được cho d ù các nhu c ầ u đ ã thay đ ổi ) - Những nhà cung cấp hoặc công nghệ nào đang bị xem l à không ổ n có chi phí sản xuất cao hoặc thấp nh ấ t và ả nh hưởng của nó tới tình trạng của nhà cung cấp hoặc công nghệ đó khi nhu cầu đối với sản phẩm bổ sung nói chung đang có xu hướng tăng hoặc gi ả m tương ứng. Xem th ê m 9 . 3.3 về trình độ công nghệ. 7 Các ví dụ về phân định 7.1 Bối c ả nh của TCVN ISO 14044:2011 Đố i với các quy trình phân định, Đ iề u 4.3.4. 2 trong TCVN ISO 14044:2011 nêu: Việc nghiên cứu c ầ n xác định các quá trình có liên quan với các hệ thống sản phẩm khác và phải xử lý chúng theo quy trình từng bước được trình bày dưới đây a) Bước 1: Một khi có thể, c ầ n tr á nh sự phân định bằng 1) Chia quá trình đơn vị c ầ n được phân định thành hai hai hoặc nhi ề u hơn các quá trình phụ và qu á trình thu thập dữ liệu đầu vào và đầu ra liên quan với các quá tr ình phụ này, hoặc 2 ) Mở rộng hệ thống sản phẩm để đưa vào các chức năng phụ liên quan đến các sản phẩm đồng hành, có tính đến các y ê u c ầ u nêu ra t rong 4.2.3.3. b) Bước 2 : Khi không thể tránh được sự phân định, đ ầ u vào và đầu ra của hệ t hống cần được phân nhóm tách biệt giữa các sản phẩm hoặc chức năng khác nhau của nó t heo cách thể hiện được các mối quan hệ lý học c ầ n quan tâm giữa chúng; nghĩa là chúng c ầ n phản ánh được cách mà theo đó các đầu vào và đầu ra đ ã được bi ế n đ ổ i nhờ những thay đổi định l ượ ng trong các sản phẩm hoặc chức năng do hệ thống đ ó tạo ra. c) Bước 3 : Khi không thể thiết lập ri ê ng hoặc không thể sử dụng mối quan hệ lý học như là cơ sở để phân định, các đầu vào cần được phân định tách biệt giữa các sản phẩm và chức năng theo cách sao cho nó phản ánh các m ố i quan hệ kh á c giữa chúng. Ví dụ, dữ liệu đầu vào và đầu ra có hệ thống đ ể đ ượ c phân định tách biệt giữa các sản phẩm đồng hành dựa theo tỷ l ệ về giá trị kinh tế của các sản phẩm. CHÚ THÍCH: Thường th ì bước 1 không phải là một ph ầ n của quy trình phân định. 7.2 Tổng quan. Hai ví dụ được chọn trình bày theo trình tự các bước của quy trình nêu trong TCVN ISO 14044:2011, trong 4.3.4.2 và dựa trên câu trả lời của câu hỏi: liệu có thể phân định theo cách để phản ảnh được các mối quan hệ lý học quan trọng không? Một ví dụ cho câu tr ả l ờ i là được - xem ví dụ trong 7.3.1 trong đó việc phân định được ti ế n hành thuần túy theo các mối liên hệ lý học. Trong 7.3.2 của tiêu chuẩn này nêu một ví d ụ trong đ ó việc phân định theo các mối quan hệ lý học kh ô ng á p dụng được mà phải sử dụng cách phân định thuần túy về kinh tế. Hình 10 - T ổ ng quan về các ví dụ của quy t rình phân định. 7.3 M ô tả các ví dụ 7.3.1 Ví dụ phân định tr ê n c ơ sở các m ố i quan hệ thuần túy lý học Trong các nghiên cứu LCI về hệ thống đ ó ng gói được khảo sát, việc phân phối từ nhà máy đóng chai đến người bán buôn/bán lẻ sẽ bao gồm việc đóng chai, đóng gói hàng hóa. Nếu mục đích nghiên cứu chỉ chú trọng vào nghiên cứu dữ liệu vòng đời của các bao bì mà tách biệt h ẳ n với thành phần chứa trong các bao b ì , khi đó v ấ n đề có thể được giải quyết nhờ cách phân định các dữ liệu ki ể m k ê giữa các loại bao bì và dữ liệu v ề các thành phần chứa trong đ ó . Tổng tiêu thụ nhi ê n liệu và các phát thải trong vận t ả i phụ thuộc vào các yếu tố khác nhau như tải trọng, tốc độ và các điều kiện đường, tuy nhiên ví dụ này ch ỉ tập trung vào khối lượng v à thể tích tải trọng. Đ ể đơn gi ả n 1 , đối với một loại xe tải có tải trọng xác định, s ẽ có một mối liên hệ tương tác tuy ế n tính giữa lượng tiêu thụ nhiên liệu v à khối lượng tải trọng. Mặt khác lượng nhiên liệu do xe tải tiêu thụ khi chạy tuy ế n về không tải cũng được giả thiết là không đ ổ i (Hình 11). Các phát th ả i cũng được giả thiết bị gây n ê n bởi các xe vận tải tương ứng. Mục đ í ch của vận tải là vận chuy ể n ở mức lớn nh ấ t c ó th ể về một lượng hàng h ó a nhưng một phần dung lượng của xe vận tải lại luôn phải tiêu phí vào việc c ầ n vận chuy ể n cả bao bì. V ì vậy khối lượng của bao bì cũng như thiết kế bao bì c ó tác động đáng kể đến tải trọng tối đa của hàng hóa. Đ ể phân định, trước hết, quan trọng là phải kiểm tra xe được sử dụng theo khối lượng hay theo thể tích và ph ả i xác định phần chiếm về khối l ư ợng hay thể tích của bao bì. Điều này đòi hỏi 5 giá trị cơ bản sau: - Khả năng ch ở - xét theo khối lượng tối đa của xe; - Khả năng x ế p - xét theo thể t í ch tối đa của xe; - Mật độ (x ế p) của hàng hóa; - Tải trọng thực của hàng hóa; - Tải trọng thực của bao bì. H ì nh 11 - Ti ê u thụ nhiên liệu của loại xe tải phụ thuộc vào khối l ượ ng được vận chuyển Dưới đây là hai ví dụ về phân định được sử dụng xét theo kh ả năng tải trọng và dung tích của xe t ả i, trên cơ sở giả thiết khả năng tối đa của xe tải được tính bằng tải trọng thực tế. a) Sử dụng theo khả năng tải trọng: Một xe tải c ó khối lượng tải trọng tối đa 40 t ấ n, tải trọng tối đa có ích 25 tấn, vận chuyển 25 tấn các bao bì đã đóng hàng - nghĩa là h ế t khả năng tải tr ọng. Phần khối lượng của bao b ì là 5 tấn. Điều đó có nghĩa là các bao bì choán đến 20 % khả năng tải trọng và tương ứng 20 % tác động môi trường gây ra bởi việc vận chuyển này (tải trọng xe và tải trọng có ích) phải được gắn cho bao bì. b) Sử dụng theo khả năng dung tích: Cùng loại xe tải trên, nếu xếp tải theo dung tích tải thì xếp được 17 tấn các loại bao bì đã được đóng đầy cùng loại hàng hóa nh ư trên. Hai tấn trong số 17 t ấ n tải trọng tối đa này là bao bì. Do sử d ụ ng loại vật liệu bao bì có dung tích lớn, tải của hàng hóa ch ỉ còn 15 tấn, tương ứ ng với 60 % tải trọng hữu í ch tối đa. 40 % khả năng tải của xe được dùng cho bao bì, tức tương ứng 40 % khả năng vận chuyển của xe được phân b ổ cho các bao bì. Tuy nhiên, nếu xét theo tải trọng hữu ích t ổ ng th ể , các bao bì chỉ chiếm 12 %, có nghĩa là, so với toàn bộ tải trọng hữu ích, các bao bì chỉ gây ra 12 % tác động m ôi trường. 7.3.2 Ví dụ phân định tr ê n cơ sở thuần túy về kinh tế Bitum được sản xuất từ các quá trình tinh chế dầu mỏ cùng các sản phẩm đồng hành khác như xăng, dầu h ỏ a, dầu diesel, nhiên liệu từ dầu mỏ. Quá trình lọc có thể tạo ra 5 % khối lượng Bitum và 95 % khối lượng các sản phẩm đ ồng hành khác. Để đơn giản 2) , quá trình khai thác, vận chuyển, tinh lọc dầu mỏ sẽ được xem như một quá trình đơn vị với một tập hợp ( D i ) các dữ liệu đầu vào và đầu ra , bao gồm cả dữ liệu về làm cạn kiệt nguồn tài nguyên dầu, tiêu thụ nhiên liệu, các phát thải do vận chuyển và các ch ấ t phát thải như VOC , c á c chất thải, ví dụ các ch ấ t xúc tác còn dư sau quá trình tinh chế, như trong Hình 12. Hình 12 - Ví dụ về quá trình sản xuất b i tum Không có cách để tránh việc phân định qua việc xác định một quá trình ch ỉ liên quan đến việc tạo ra bitum, bởi v ì tấ t cả các sản phẩm đồng hành đều được tạo ra t ừ cùng một đầu vào là dầu thô. Vì vậy cần tìm một hệ số phân định F bi ể u th ị một cách thích hợp tỷ trọng dữ liệu về bitum trong tập ( Di ) so với các sản phẩm đồng hành khác. Tất cả các dữ liệu ( D i ) được nhân với hệ số F này biểu thị các mức tải về môi trường có liên quan việc tạo ra bitum. Bước tiếp theo là phải xác định liệu có thể xác định được một thông số lý học làm cơ sở cho việc tính hệ số phân định. Theo TCVN ISO 14044:2011, các mối quan hệ l ý học này phản ánh phương thức mà trong đó các đầu vào và đầu ra bị thay đổi do những sự thay đổi định lượng trong các sản phẩm do hệ thống này tạo ra. Một quy trình có thể được sử dụng đ ã t ì m ra thô ng số lý học như vậy là thay đổi tỷ số giữa các sản phẩm đồng h à nh khác nhằm tìm ra cách thức các dữ l iệu sẽ bi ế n đổi như thế nào do sự thay đổi này trong sản phẩm đầu ra. Trong ví dụ này, quy trình n à y lại không áp dụng được v ì tỷ số giữa khối l ư ợng bit u m và khối lượng của các sản phẩm đồng hành khác chỉ b ị biến đổi rất nhỏ nhưng sự thay đổi r ấ t nh ỏ đó lại kéo theo sự thay đổi đáng k ể của các thông số quá trình, kể cả tiêu thụ năng lượng. Trong trường hợp như vậy, các thông số lý học, ví dụ khối lượng, nguyên liệu đầu vào, t í nh dẫn nhiệt, độ nh ớ t, khối lượng riêng v.v... đều cần phải xem xét nhằm xác định một thông số lý học có thể phản ánh các mối quan hệ giữa bitum và các sản phẩm đồng hành khác. Đôi kh i , thông số khối l ượng được áp dụng trong trường hợp mà tại đ ó , không một thông số nào trong các thông số tr ê n được luận chứng là ưu việt hơn so với các thông số khác. Thực tế là, trong ví d ụ này, tỷ số giữa bitum và các sản phẩm đồng hành khác không th ể được luận chứng để đ ủ ch ỉ ra rằng việc phân định theo nghĩa lý học là không áp dụng được. V ì vậy, cách chọn thứ 3 được nêu trong TCVN ISO 14044, tức là cách phân định theo ý nghĩa kinh tế-l à có thể áp dụng. Có thể g i ả thiết rằng, trung bình trong ba năm qua, giá thị trường của 1 kg bitum là 50 % giá thị trường trung bình của các sản phẩm đồng hành khác. Điều đó có nghĩa rằng, kết quả của việc khoan, bơm, vận chuyển và lọc dầu để sản xuất ra các sản phẩm đồng hành khác là quan trọng h ơ n hẳn việc sản xuất b i tum. Như vậy, hệ số phân định là F = 0,5 x 0,05 = 0,025, nghĩa là, 2,5 % của mỗi loại dữ liệu ( Di ) được phân định cho bitum 97,5 % c ủ a các dữ liệu này được phân định cho các sản phẩm đồng hành khác. Lưu ý rằng, trong trường hợp này, việc phân định theo khối lượng bitum có thể chiếm 5 % của mỗi m ộ t loại dữ liệu trong tập ( Di ). 8 Ví dụ về áp dụng phân định đối với việc tái chế 8.1 Bối cảnh của TCVN ISO 14044:2011: Đối với việc tá i chế, điều 4 . 3.4.3.1 tr ong TCVN ISO 14044 nêu: Các nguy ê n tắc và quy trình phân định nêu trong 4.3.4.1 và 4.3.4.2 cũng áp dụng cho các tình huống tái sử d ụng và tái ch ế . Điều 4.3 . 4.3.2 trong TCVN ISO 14044 nêu: Tuy nhiên, trong các tình huống này, đòi hỏi có sự cân nhắc bổ sung thêm do các lý d o sau đ â y: a) t á i sử dụng và tái chế (cũng như ủ để phân hủy thành phân vi sinh, thu hồi năng lượng v à các qu á trình khác đều có thể đ ượ c đồng hóa thành tái sử dụng/t á i chế) có thể được áp dụng sao cho các đầu vào và đầu ra gắn liề n với qu á trình đơn vị nhằm tách ra và x ử lý các nguyên liệu thô và thải bỏ cuối cùng các sản phẩm phải được thực hiện bởi nhi ề u hơn một hệ thống sản phẩm.' b) tái sử dụng và tái chế có thể làm thay đổi các thuộc tính vốn có của vật liệu trong sử dụng sau đó; c) cần lưu ý đặc biệt khi xác định các ranh giới của hệ thống khi xét tới c á c quá trình thu hồi. Hơn th ế , điều 4.3 . 4.3.3 trong TCVN ISO 14044:2011 còn nêu: Một vài quy trình phân định có thể á p dụng cho t á i sử dụng và t á i ch ế . Sự á p dụng của một số quy trình đ ượ c vạch ra về mặt nguyên lý trong Hình 2 và ph ầ n dưới đ â y s ẽ làm rõ nh ữ ng điểm ràng buộc nói trên c ầ n được xử lý như th ế nào. a) Quy trình phân định vòng k í n được áp dụng cho các hệ thống sản phẩm vòng kín. Quy trình này cũng được áp dụng cho các hệ thống sản phẩm vòng hở khi không có các thay đổi xảy ra trong các thuộc tính vốn có của vật liệu đ ã được tái ch ế . Với các trường hợp như vậy, c ầ n tránh việc phân định vì việc sử dụng vật liệu thứ cấp thay thế cho sử dụng vật liệu g ố c ban đầu (sơ cấp). Tuy nhiên, sử dụng lần đầu c á c vật liệu gốc vào các hệ thống sản phẩm vòng hở có thể đi theo một qui trình phân định vòng hở được nêu ra trong b) b) Quy trình phân định v ò ng h ở áp dụng cho các hệ thống sản phẩm vòng h ở mà tại đó, vật liệu được tái chế trong các hệ thống sản phẩm khác và vật liệu đó đã chịu một sự thay đổi về các thuộc t í nh vốn có của nó. Hình 2 - Sự phân biệt giữa mô tả kỹ thuật của một hệ thống sản phẩm và các q u y trình phân đị nh đ ố i với v iệ c tái ch ế Điều 4.3.4.3.4 trong TCVN ISO 14044:2011 n ê u: Các quy trình phân định cho các quá trình đơn vị bị chia s ẻ được đề cập trong 4.3.4.3 c ầ n được sử dụng, như là cơ sở đ ể phân định, n ế u khả thi, theo tuần tự sau đ â y: - các thuộc tính vật lý (ví dụ khối lượng); - giá tr ị kinh tế (ví dụ gi á trị thị trường của vật liệu ph ế th ả i hoặc vật liệu t á i ch ế so sánh với giá trị thị trường của vật liệu ban đầu) hoặc - số các lần sử dụng sa u đó của vật liệu đ ã được t á i ch ế (xem TCVN ISO/TR 14049). Điều 4.3.4.3.1 trong TCVN ISO 14044:2011 nêu. Các đầu vào và đ ầ u ra c ầ n được phân định cho các sản phẩm khác nhau theo các quy tr ình đ ã được nêu rõ t hì chúng phải được lập thành tài liệu và được giải thích cùng với quy trình phân định. Tổng số các đầu vào và đầu ra được phân định của một quá trình đơn vị phải bằng với số các đầu vào và đầu ra của qu á tr ình đơn vị trước khi phân định. Tại nh ữ ng nơi mà một và i quá trình phân định mang t í nh l ựa chọn c ó thể cùng áp d ụng được, thì c ầ n phân tích độ nhạy để làm r õ các tác đ ộ ng liên đới về sự khác bi ệ t so với cách tiếp cận đ ã được chọn. Điều này được áp dụng một cách riêng biệt cho các quá trình thu h ồ i giữa hệ thống sản phẩm gốc và hệ thống sản phẩm thứ cấp sau đó. 8.2 Tổng quan Có ba ví dụ được nêu: Một trường hợp v ò ng kín, một trường hợp v ò ng hở nhưng dùng quy trình vòng k í n và một trường hợp "thuần" mở. V iệc quan sát được tiến hành theo cách sử dụng quy trình đóng vòng với dạng tái chế nhưng kh ô ng ti ế n hành phân định trong vòng kín cũng như trong vòng hở. Hình 13 - Tổng quan về các ví dụ đối với tái chế 8.3 Mô tả các ví dụ 8.3.1 Ví dụ về tái chế theo vòng kín Quá trình tạo ra HFC-134a được sử dụng như tác nhân hay làm lạnh dạng f lurocacbon, được cấp cùng với etyten như một nguyên liệu thô nhưng s ẽ có một tỷ lệ (0,05 đơn vị) của etylen bị thoát r a mà không tham gia và o phản ứng và xử lý như một ch ấ t được tái chế. Có thể áp d ụ ng quy trình phân định vòng kín cho trường hợp này. Lượng etylen đầu ra th ả i ra phải tương đương lượng etylen đầu vào đ ủ cho mẻ tiếp theo và l ầ n tiêu thụ etylen tiếp theo sẽ b ị giảm đi 0,95 đơn vị cho mỗi chu kỳ tạo ra HFC n à y. Lượng etylen thoát khỏi quá trình có thể không bằng lượng etylen thuần khiết đi vào dòng vào ban đầu. Có thể bổ sung một bước làm sạch để xử lý, đưa lượng etylen đ ã được tái chế về trạng thái chất lượng như v ậ t liệu gốc ban đầu và điều này dẫn đến việc mở rộng các ranh giới của hệ thống nghiên cứu. Quy trình phân định vòng kín vẫn có thể sử dụng được đối với hệ thống đ ã mở rộng và tránh được đòi hỏi phân định tiếp. Sơ đồ trong trường hợp này minh họa trong Hình 14. Hình 14 - Sơ đ ồ các v í dụ về tái chế vòng kín Trong ví dụ này, việc tiêu thụ etylen trong chu kỳ tiếp theo v ẫ n giữ nguy ê n nhưng việc tiêu thụ và những sự phát thải khác, ví dụ tiêu thụ điện năng, sẽ được bổ sung cho việc kiểm kê vòng đời được nghiên cứu của hệ thống này. 8.3.2 Ví dụ về vòng h ở nhưng áp dụng quy trình tái chế vòng kín Có những trường hợp mà tại đó, việc tái chế trong hệ thống sản phẩm đặc biệt có bố trí các âu chứa vật liệu độc lập như thủy tinh, thép, nhôm v.v... được tái chế. Hệ thống sản phẩm đặc biệt cung cấp nguyên liệu thô thứ cấp vào bể chứa này và lại được chính các bể này cung cấp các nguyên liệu thứ cấp. N ế u việc nhập và xuất các nguyên liệu thô thứ cấp giữa các bể chứa nguyên liệu và chu trình sống của sản phẩm đặc biệt là b ằ ng nhau thì hệ thống sản phẩm đặc biệt này có thể được mô hình hóa như là chu trình tái chế vòng k í n mà không có sai sót. Nếu như c ó một mạng xuất và nhập nguyên liệu th ô thứ cấp, dạng vòng hở ( nhưng c ó quy trình tái chế vòng kín) thì trong tình huống hiện tại cũng như trong các xem xét sâu hơn về sau, cần lưu ý đến việc xử lý các sản phẩm đồng hành, vấn đề phân định sẽ liên quan đến lợi ích của việc tái chế những lượng nhập và xuất này. Ví dụ về sản xuất nhôm sẽ làm r õ vấn đề và đưa ra một đề xuất cho giải pháp về vấn đề phân định. Hình 15 nêu vòng đời đã được đơn giản về dạng bao b ì bằng nhôm. Theo yêu cầu "thực t ế " về công nghệ thì yêu cầu kỹ thuật về nhôm để làm bao bì luôn phải sử d ụ ng một tỷ lệ ph ầ n tr ă m nh ấ t định hàm lượng nhôm thứ cấp. V ì thế, lượng kim loại thu hồi này thường được thu thập cao hơn dung lượng đầu vào trong hệ thống này. Đ ó là lý do tại sao bên ngoài hệ thống sản phẩm đặc biệt này lại c ó sự góp mặt của dạng ph ế liệu thu ầ n trong hệ thống tái chế vòng h ở . Dạng phế liệu thuần đầu ra đ ư a vào trong bể chứa có thể được xem như sản phẩm đồng hành. Đề xuất để giải quyết vấn đề phân định là mở rộng các ranh giới hệ thống. Câu hỏi quan trọng là "Lợi ích của phế liệu thuần đầu ra từ sản xuất nhôm là gì?". Câu tr ả lời là: Lượng phế liệu bổ sung cho thị trường nhôm, để: - Tăng lượng nhôm thứ cấp hiện có, - Thay thế cho lượng kim loại nh ô m nguyên gốc ban đầu. Với phương pháp "mở rộng r anh giới đ ể tránh phân định " có th ể t í nh được ảnh hưởng đầu ra của phế liệu nhôm thuần từ một hệ thống sản phẩm đặc biệt dùng đ ể thay thế kim loại nh ô m gốc trong các hệ thống sản phẩm khác, ví dụ trong sản xuất các khung cửa sổ bằng nhôm (Hình 16). Việc xử lý các đầu ra phế liệu thuần từ lò nung tái chế nêu trong Hình 15 c ũ ng gây nên các tác động môi trường b ổ sung. Tu y nhiên đ ể thay thế việc sản xuất w kg nhôm dạng nguyên liệu gốc như nêu trong H ì nh 16, các lợi í ch mô i trường cũng được xem xét. Nhờ quy trình này, có thể t í nh được sự khác biệt giữa sản xuất nhôm từ nguyên liệu thô thứ cấp và sản xuất cùng một loại nhôm từ nguyên liệu gốc ban đầu. Sự khác biệt trong các tác động môi trường giữa hai cách sản xuất chính là lợi ích của đ ầu ra dạng phế liệu thuần nhằm dùng cho hệ thống bao bì bằng nh ô m trong khảo sát. Đối với xem xét một sản phẩm riêng biệt, các tác động này cần được tính trong một mô hình tái chế v ò ng k í n dựa tr ê n công nghệ có thể điều chỉnh được để tách việc sản xuất nh ô m nguyên gốc và sản xuất nhôm thứ cấp (Hình 17). Điều này yêu cầu các quá trình "s ả n xuất nhôm nguyên gốc" và "lò nung tái chế" là phải đồng nhất hoặc không quá khác biệt nhau trong hệ thống sản phẩm đặc biệt này và tất cả những thuộc tính của nhôm thương ph ẩ m cũng như các thuộc tính vốn c ó của nhôm ban đầu và nhóm thứ cấp phải đồng nhất hoặc t ương tự nhau. Mô h ì nh tái chế vòng k í n này được thực hiện với các giả thiết sau: - Sản xuất cùng một lượng vật liệu để làm bao bì bằng nhôm- cụ thể là 100 kg như nêu trong Hình 15. - Thu hồi lại một lượng cùng loại sản phẩm đặc biệt dạng ph ế liệu nhôm, cụ thể là 110 kg. H ì nh 15 - Vòng h ở quy trình tá i ch ế dạng vòng k í n trong quy trình sản xuất bao bì nhôm (các số liệu mang t í nh giả định) Hình 16 - V ò ng hở với quy trình tá i ch ế dạng vòng kín đối vớ i bao bì bằng nh ô m có các ranh giới m ở rộng (Ví dụ vòng đời của sản phẩm khác: vật liệu xây dựng b ằ ng nhôm) Ví d ụ này mang tính giả định về một hệ thống sản phẩm gi ấ y bìa cacton t ẩ y trắng dùn g làm bao bì (KBPB). Ví dụ không phản ánh một hệ thống sản phẩm đặc biệt hay một phạm tr ù liên quan đối với loại giấy này và cũng không phải để cung cấp những số liệu chính xác. Các thủ tục phân định được sử dụng ở đây được dựa tr ê n cả thuộc t ính lý học và số lần sử dụng liên tục của các vật liệu được tái chế. Các bước để mô tả ví dụ được nêu trong Hình 18. Hình 17 - Mô hình tái chế vòng kín đ ố i v ớ i bao bì nhôm có sự bóc tách v ề mặt công nghệ đố i với dạng sản phẩm ri ê ng đ iề u ch ỉ nh được H ì nh 18 - Các bước để mô tả ví dụ về tái chế vòng hở 8.3.3.1 Cơ sở đ ể phân định "Cơ sở" mà theo đ ó xác lập được hệ số phân định- nghĩa là lượng tổng thể được phân định giữa sản phẩm ban đầu và c á c sản phẩm d ẫn xuất từ xơ sợi được tái chế, phản ánh các ph ầ n khối lượng được đưa vào hệ thống sản phẩm ban đầu (gốc) cho đến kh i k ế t thúc tuổi thọ sản phẩm. Hình 19 mô tả cơ sở phân định này. Hình 19 - Cơ sở để phân định 8.3.3.2 Xác định các dạng sử dụng đối với vật liệu làm giấy carton tẩy tr ắ ng đ ược thu hồi hoặc tái chế Hai dạng sử dụng khác biệt chính đối với giấy cacton tẩy trắng để l à làm khăn lau tay và các sản phẩm giấy tái chế khác. Sự khác biệt là ở chỗ, gi ấ y làm khăn lau tay được sử dụng ch ỉ một lần và sau đ ó thải b ỏ . Trong khi đó, các loại sản phẩm giấy tái chế khác lại có thể thu hồi và tái chế tiếp một số lần. Trong ví dụ này, xem rằng 30 % giấy cacton tẩy trắng đ ã làm bao bì, KBPB, được chuyển trực tiếp đến chất thải rắn đô thị (MSW), đến các nhà máy để th ả i b ỏ , còn 70 % được đưa vào các hệ thống thu hồi và tái chế giấy như đã nêu ở trên. H ì nh 20 - Những dạng sử dụng khác nhau của các sản phẩm KBPB thu hồi và loại bỏ Các hệ thống sản phẩm tái chế tiếp nhận 70 % KBPB được thu hồi có thuộc tính khác nhau. Ước lượng khoảng 25 % tổng các loại xơ sợi giấy tái chế được d ùng cho sản xuất khăn gi ấ y. 75 % của tổng xơ sợi KBPB được thu hồi được dùng trong các hệ thống sản phẩm khác m à thư ờ ng là dạng tái chế theo vòng kín hoặc vòng hở. Hình 20 nêu các dòng vật liệu và tỷ lệ thành phần. Tất cả các bi ế n được giải thích trong 8.3 . 3.3. Để thuận tiện cho việc tính toán, t ấ t cả các dạng sản ph ẩ m đầu ra đều đ ược xem bằng 1,0 (xem như không thất thoát). 8.3.3.3 Tính số lần sử dụng Hình 20, có thể ước lượng được tổng số lần sử dụng ( u ). Các giá tr ị của các bi ế n khác nhau cũng như vi ệ c hình thành chúng được nêu sau đ â y: z 1 là tỷ lệ của s ả n ph ẩ m nguyên gốc được thu hồi sau lần sử dụng đầu tiên và sa u đó được tái chế. u 12 là tỷ lệ của phần xơ sợ i giấy z 2 được tái chế để làm khăn giấy . u 13 là tỷ lệ của phần xơ sợi z 1 giấy được tái chế để sản xuất các sản phẩm được tái chế khác u 12 + u 13 = 1.0 y 2 là ph ầ n dư của loại xơ sợi gi ấ y thô đối với sản xuất khăn gi ấ y y 3 là ph ầ n dư của loại xơ sợi gi ấ y thô đối với các sản phẩm được tái chế z 3 là tỷ lệ các sản phẩm đã được tái chế và sẽ được tái chế lại x 3 là tỷ lệ các sản phẩm đ ã được tái chế và tỷ lệ này được tái chế trong vòng kín z 3 = x 3 (giả thiết không còn việc tái chế vòng hở các xơ sợi giấy dạng tiêu dùng cu ố i) Đối với sơ đồ tái ch ế nêu trong Hình 20, tổng số lần sử dụng ( u ) đối với lượng xơ sợi giấy z 1 có thể được t í nh như sau: u = 1 Lần sử dụng đầu tiên của sản phẩ m được thu hồi + z 1 ∙ u 12 ∙ y 2 Dùng cho khăn giấy. + z 1 ∙ u 13 ∙ y 3 Sử dụng cho sản phẩm đã tái chế, sau lần sử dụng thứ nhất + z 1 ∙ u 13 ∙ y 3 ∙ ( z 3 ∙ y 3 ) Sử dụng cho sản phẩm đã tái chế, sau lần sử dụng thứ hai + z 1 ∙ u 13 ∙ y 3 ∙ ( z 3 ∙ y 3 ) 2 Sử dụng cho sản phẩm đã tái chế, sau lần sử dụng thứ ba ………….. …………………………………. + z 1 ∙ u 13 ∙ y 3 ∙ ( z 3 ∙ y 3 ) n -1 Sử dụng cho sản phẩm đã tái chế, sau lần sử dụng thứ n Hoặc, u = 1+ ( z 1 ∙ u 12 ∙ y 2 ) + ( z 1 ∙ u 13 ∙ y 3 )∙[1+ ( z 3 ∙ y 3 ) + ( z 3 ∙ y 3 ) 2 +... ] Tính phần cuối cùng và gộp các kết quả vào: u = 1 + z 1 ∙[( u 12 ∙ y 2 )+( u 13 ∙ y 3 ) ( 1 /(1-( z 3 ∙ y 3 )))] Như vậy, tổng các lần sử dụng đối với xơ sợi giấy dùng cho việc tái chế là: u = 1 + z 1 ∙[( u 12 ∙ y 2 )+( u 13 ∙ y 3 ) ( 1 /1-( z 3 ∙ y 3 )))] 8.3.3.4 Tính hệ số phân định dựa trên s ố lần sử dụng Khi số lần sử dụng ( u ) đã được ước tính bằng 2,225 đối với mỗi trường hợp tr ê n, các hệ số phân định được tính như sau: Nếu phần tỷ lệ z 1 từ lượng sản xuất tổng thể giấy các tôn tẩy trắng làm bao bì K B PB, tr ở thành phần được thu hồi cho các l ầ n sử dụng tiếp theo trong các hệ thống sản phẩm khác, khi đó tổng phần khối lượng còn lại trong hệ thống gốc ban đầu là (1- z 1 ), và tỷ lệ z 1 của các tổng phần khố i lượng sẽ được chuyển vào trong các lần s ử dụng đối với sản phẩm đã được tái chế. C ần lưu ý, một lượng vật liệu gốc ban đầu cũng được đưa vào trong tỷ lệ này. Hệ số phân định tải lượng cuối cùng đối với hệ thống sản phẩm ban đầu (gốc) sẽ là: (1- z 1 ) = ( z 1 / u 1 ) Cách phân định này dựa trên số tổng thể các l ầ n sử dụng cộng thêm lần sử dụng đầu ti ê n, được áp dụng cho c ả hệ thống sản phẩm g ố c ban đầu và tổng thể các hệ thống sản phẩm đã được tái chế. V ì z 1 = 0,70 và u 1 = 2,225, hệ số phân định đối với hệ thống sản phẩm ban đầu là: (1-0,70) +(0,70/2,225) =0,30 +0,3146 = 0,6146 Tương tự, hệ số phân định về t ổ ng các lần sử dụng sản phẩm được tái chế bằng vật liệu nh ậ n được từ các KBPB đã được tái chế là: z 1 ( u 1 -1)/ u = 0,70 x (2,225 - 1)/2,225 = 0,3854 Tổng các phần tỷ lệ của các hệ thống sản phẩm gốc và hệ thống sản phẩm được thu hồi phải bằng 1 nên điều quan trọng là phải ki ể m tra lại điều này. Ví dụ : 0,6146 +0 , 3854=1,000 8.3.3.5 Các phần tải lư ợ ng cuối cùng đ ượ c chuyển cho các hệ thống khác Các phần tải lượng được phân định cho các hệ thống khác như sau: Đối với hệ thống đầu tiên (gốc), t ấ t c ả các phần khối lượng cho đơn vị chức năng của hệ thống KBPB đề u được nhân với hệ số phân định là 0,6146 . Điều này th ể hiện tầm quan trọng của tái chế vòng h ở trên kết quả của phân tích kiểm k ê . Một tỷ lệ thích hợp của hệ thống sản phẩm ban đầu (gốc) được chuyển một cách trọn vẹn đến các hệ thống sản phẩm đã được tái chế. Điều này c ũ ng phản ánh thực tế là vật liệu được chuy ể n đến để tái chế cũng c ó giá trị như sản phẩm đồng hành, không phải là các chất thải vô giá trị. Đối với các sản phẩm đã được tái chế khác, các xơ sợi giấy dạng "nguyên liệu thô" đi từ hệ thống KBPB sẽ kéo theo một tỷ lệ c ò n lại về khối lượng, tức hoặc 0,3854 . V ì vậy, trong trường hợp hệ thống sản xuất khăn giấy không có hệ thống thu h ồ i tiếp và sản phẩm đã được sử dụng sẽ được hủy b ỏ . Hệ số phân định bằng 0,3854 được áp dụng đối với xơ sợi gi ấ y dạng "vật liệu gốc" đã được tái chế trong sử dụng. Đối với các hệ thống sản phẩm giấy tái chế khác thì hệ số phân định bằng 0,3854 cho t ổ ng các lần sử dụng và gắn liền với xơ sợi giấy dạng "vật liệu thô" có thể được giảm đi nhờ hiểu biết về hệ thống và hiểu biết về tỷ lệ phần trăm hay phần tỷ lệ của các sản phẩm đã biết chúng được thu hồi hoặc tái chế trong các hệ thống khác. Trong ví dụ này, z 3 = x 3 nên không cần áp dụng tiếp tái chế vòng hở. Trong cả hai trường hợp, đối với phần tải lượng đi c ù ng x ơ sợi dạng "nguyên liệu thô", cần bổ sung thêm những phần tải lư ợn g cụ thể do còn có quá trình xử lý lại hay các quá trình khác v.v... của các xơ sợi giấy dạng vật liệu được đưa vào trong hệ thống sản phẩm m ớ i. Nếu c ò n có tiếp việc tái ch ế theo vòng h ở , quy trình phân định tương tự s ẽ được thực hiện như đã m ô tả như trên. Trong trường hợp ngược lại, điều quan tr ọ ng l à các giả thiết và các việc t í nh toán về hệ số phân định phải được kiểm tra lại theo cách đã nêu ở tr ê n, để ch ỉ ra rằng, các tỷ lệ phân định phải đúng bằng 1. 9 Các ví dụ về cách tiến hành đánh giá chất lượng dữ liệu 9.1 Bối cảnh của TCVN ISO 14044:2011 TCVN ISO 14044:2011, Điều 4.2.3.6. 2 nêu: Các yêu cầu về chất lượng dữ liệu c ầ n phải g ắ n với c á c nội dung sau: a) Tình trạng bao qu á t liên quan với thời gian: Tu ổ i của dữ liệu và khoảng thời gian tối thiểu mà d ữ liệu c ầ n phải được thu thập; b) Tình trạng bao quát về địa lý: khu vực đ ịa lý mà từ đó dữ liệu cho các quá trình đơn vị c ầ n phải được thu thập để t hỏa m ã n mục tiêu của nghiên cứu; c) Tình trạng bao quát về c ô ng nghệ: công nghệ đặc trưng hay công nghệ hỗn hợp; d) độ chính xác: thước đo về độ biến động của các gi á t r ị dữ liệu đối với từng loại dữ liệu hiện được biểu thị (ví dụ phương sai); e) tính hoàn thiện: phần trăm lưu l ượng là được đo hay được ướ c lượng; f) tính đại diện: đánh giá định t í nh mức độ theo đó bộ dữ liệu phản ánh đúng tập hợp quan t â m (nghĩa là tình trạng địa lý, khoảng thời gian và tình trạng công nghệ); g) tính nhất quán: đ á nh giá định tính xem phương pháp luận nghiên cứu có được áp dụng thống nhất hay kh ô ng đối với các thành phần kh á c nhau của việc phân tích; h) tính tái lặp: đánh giá định tính quy mô mà theo đ ó thông tin về phương pháp luận và giá trị dữ liệu cho phép một người thực hiện độc lập có thể tái lặp lại được kết quả đã báo c á o trong nghiên cứu; i) các ngu ồ n của dữ liệu; j) độ kh ô ng đảm bảo của th ông tin (v í d ụ dữ liệu, m ô hình và giả thiết). Tại nơi mà một nghiên c ứ u được dự định dùng cho mục đích xác nhận so sánh đ ể công bố công khai, thì c á c yêu cầu về chất lượng dữ liệu nêu ở điểm a) đến điểm j) trên đây cần đ ược đề cập đến. Điều 4.3.2.1 trong TCVN ISO1 4004:2011 nêu: Khi dữ liệu được thu thập từ các nguồn chung, nguồn đó phải được viện dẫn ra. Đối với các dữ liệu có thể có ý nghĩa cho việc đưa ra quyết định của nghiên cứu, thì chi tiết về quá trình thu thập dữ liệu tương ứng, thời gian khi dữ liệu được thu thập và các th ô ng tin thêm về các chỉ số chất lượng dữ liệu cũng cần phải được viện dẫn ra. Nếu các dữ liệu như vậy không đáp ứng được yêu cầu về dữ liệu thì phải nêu rõ điều này. Điều 4.2.3.6.3 trong TCVN ISO1 4004:2011 nêu: Việc xử lý c á c dữ liệu bị m ấ t cần phải được lập thành dạng văn bản. Đối với từng qu á trình đơn vị và từng địa điểm báo cáo nơi xác định có dữ liệu bị m ấ t, thì việc xử lý dữ liệu bị mất và những chỗ bị trống dữ liệu cần được nêu th ố ng nhất như sau: - Giá trị dữ liệu "không - zero" mà giá trị đó phải được giải thích; - Giá trị dữ liệu " zero " nếu nó được giải thích; hoặc - Giá trị tính được được dựa trên các giá trị đ ã b á o cáo từ các quá trình đơn vị sử dụng công nghệ tương tự. Đ iề u 4.5.1.1 trong TCVN ISO 14044:2006 nêu: Các kết quả của các pha LCI hoặc LCIA cần được diễn giải theo mục tiêu và phạm vi của nghiên c ứu , và sự diễn giải này phải bao hàm cả việc đánh giá và cách kiểm tra độ nhạy của các đầu vào, đầu ra có ý nghĩa và các cách ch ọ n phương ph á p luận để hi ể u được tính không ổn định của các kết quả. 9.2 Tổng quan Nói chung, việc kiểm kê một cách đầy đủ vòng đời yêu cầu thu thập và tổng hợp hàng trăm hàng ngàn các dạng dữ liệu liên quan đến sản phẩm, quá trình hay các hoạt động đang nghiên cứu. Tùy thuộc vào phạm vi nghiên cứu, thông tin thu được từ các công ty và thậm chí từ các lục địa khác nhau. Vì vậy, việc quản lý chất lượng của các dữ liệu là điều quan trọng và là một phần không thể tách rời của quá trình tổng thể. H ì nh 21 mô tả quy trình mang t í nh trình tự đ ể tiến h à nh đánh giá chất lượng dữ liệu, phần dưới đây mô tả một số các yêu cầu về chất lượng d ữ liệu và các ch ỉ thị chất lượng số liệu được sử dụng trong kiểm kê vòng đời. H ì nh 21 - Tổng quan về tiến hành đánh giá chất lượng dữ liệu 9.3 Các yêu cầu về dữ liệu đ ể thiết lập danh mục cụ thể của các v ị trí Mục tiêu của nghiên cứu là xác lập cơ sở để xác định các yêu cầu liên quan đến thời gian- địa lý- công nghệ của một nghiên cứu. Hoạt động để xác lập phạm v i này là bước quan trọng nh ấ t để thiết lập các yêu cầu chất lượng dữ liệu. 9.3.1 Phạm vi bao quát về t hời gian Cần phải tiến hành một số quyết định để cân nhắc đến tính tịch sử và nguồn của dữ liệu được sử dụng trong nghi ê n cứu. Yếu t ố thời gian của các dữ liệu ban đầu m à chúng có liên quan đến vị trí đặc biệt và các dữ liệu thứ cấp (ví dụ từ các nguồn đã được công bố) có thể được sử dụng để làm rõ sự khác biệt cần thiết. Ví dụ: Các mục tiêu có thể được thiết lập nhờ sử dụng cả hai ngu ồ n dữ liệu. Các mục tiêu có thể được thiết lập nhờ sử dụng cả hai loại dữ liệu được thu thập từ các nguồn khác nhau- ví dụ: - Các dữ liệu g ố c thu thập từ một công ty cụ thể trong năm trước. - Các dữ liệu thứ cấp thu được nhờ sử dụng các nguồn đã được công bố trong năm năm qua. Khi yếu tố thời gian của dữ liệu không đáp ứng so với các mục tiêu này, cần ghi nhận, làm r õ điều đó. Những dữ liệu t hực đã đo được được xem là tốt nhất v ì tạo sự thông hiểu về tình trạn g biến động mang tính thuộc tính trong các quá trình cần được mô hình hóa. Tuy nhiên, các dữ liệu đ ã được ước lượng, đã được tính toán hay đ ã được lập thành văn bản cũng cung cấp các đầu vào giá tr ị . Những nơi có thể, các dữ liệu được thu t hập trong thời gian tối thiểu đ ủ đ ể đại diện cho một năm. Những dữ liệu như thế cho thấy những xu thế ảnh hưởng r õ rệt theo mùa, các biến động tự nhiên của quá trình và những sự kiện mang tính s ự cố. Hơn thế, đối với một giai đoạn/kho ả ng thời gian nghiên cứu cụ thể , thư ờ ng sẽ ti ệ n lợi khi xem xét một chu kỳ 12 tháng trước đó để kiểm tra lại tính nhất quán và giúp xác định các b ấ t thường hay những sai sót ti ề m ẩn có của báo cáo. 9.3.2 Tình trạng liên quan về đ ịa l ý Cần xem ranh giới không gi a n như là một ph ầ n của hệ thống sản phẩm nghiên cứu, hơn th ế nó còn có thể được xác định cho một khu vực hay một lĩnh vực của thị trường. Việc nghiên cứu cần có quy mô tương đương với địa điểm cụ thể của hiện trường trong một trường hợp địa phương cụ th ể . Mỗi công ty có tham gia phải xác định ngay từ ban đầu lượng sản phẩm sẽ thuộc vào hệ thống mà sản phẩm đó có thể tuần t ự truy xuất ngược thông qua chuỗi cung ứng hay truy xuất tiếp cho tới khi thu hồi, tái chế hay thải b ỏ . Chuỗi cung cấp này có thể mở rộng vượt quá khu vực đ ã quy định mà tại đ ó sản phẩm được bán , đặc biệt khi nhà cung cấp nguyên vật liệu thô hiện cũng tham gia vào quá trình nghiên cứu. Hệ thống tài liệu của dòng sản phẩm rất quan trọng, v ì nó đưa ra khuôn khổ cho việc quản lý thông tin và dữ liệu cho việc đánh giá chất lượng. Danh mục này cũng l à cơ sở cho việc đánh giá t í nh đầy đủ của nghiên cứu. 9.3.3 Tình trạng về công nghệ Danh mục các trang web cụ thể mà báo cáo dữ liệu sử dụng để xác định các đặc tính vốn có của sản phẩm, quy trình và kiểm soát môi trường công nghệ. Bản tóm tắt t ừ các hiệp hội thương mại và các c ơ quan ch í nh ph ủ cung cấp các thông tin kiểm tra hữu í ch để xem xét bước tiếp theo về tính đại diện của ngành công nghiệp. Mục tiêu của việc nghiên cứu phải chỉ rõ tính pha tạp của các công nghệ và số các địa điểm có sử dụng từng loại hình công nghệ. Sự phát triển của công nghệ cũng phải được xét đến khi vòng đời tổng thể trải dài trên một khoảng thời gian mà trong khoảng thời gian này, những sự phát triển như vậy về c ô ng nghệ là có thể dự đoán được. Xem ví dụ về tủ lạnh nêu trong 4.4. 9.4 Các y ê u cầu để đặc trưng cho chất lượng dữ liệu TCVN ISO 14044:2011 nêu năm ch ỉ thị đặc trưng cho chất lượng của các dữ liệu và cách thu thập, các phương pháp tích hợp chúng. 9.4.1 Độ chính xác Đây là thước đo về độ biến động của các giá trị dữ liệu thuộc vào mỗi phạm trù dữ liệu được biểu thị. Độ chính xác đo độ phân tán hay sự biến động của tập hợp các giá trị dữ liệu xung quanh giá trị trung bình của tập dữ liệu đ ó . Với m ỗ i phạm trù dữ liệu, giá tr ị trung bình và độ lệch chuẩn của các giá trị báo cáo sẽ đ ư ợc tính và được báo cáo cho mỗi quá trình đơn vị trong hệ thống sản phẩm. Các thước đo về độ chính xác n à y có thể được sử dụng đ ể đánh giá độ không đảm bảo đo của các giá trị được báo cáo và trợ giúp cho việc phân tích độ nhạy của các kết quả nghiên cứu. 9.4.2 Tính hoàn thi ệ n T í nh hoàn thiện của các d ữ liệu quá trình gốc có thể được chỉ thị qua tỷ lệ ph ầ n trăm của các địa điểm đã thu thập được các dữ liệu so với tổng thể các địa điểm hiện hữu có liên quan. Phần trăm giá trị mục tiêu này sẽ được thỏa thuận chung đối với mỗi dạng quá trình đơn vị trước khi bắt đầu thu thập dữ liệu. Trong những nghiên cứu mang t ính so sánh, mục tiêu có thể là đối với mỗ i hệ thống sản phẩm phải có một mức tương đương về t í nh hoàn thiện. Các giá trị mục tiêu phải được thiết lập đạt một mức nh ấ t định (ví dụ 70 %). 9.4.3 Tính đại diện Đây là chỉ số đánh giá định tính chất lượng của mức độ mà theo đó tập dữ liệu phản ánh được tính đúng đ ắ n của tổng thể c ầ n quan tâm. V ề bản chất, đánh giá này tương tự như đánh giá về tính hoàn thiện nhưng tập trung hơn về các kh í a cạnh địa lý, thời g i an, công nghệ của hệ thống sản phẩm. Chỉ số này đo mức độ mà theo đó các giá trị dữ liệu được sử dụng trong nghiên cứu thể hiện phép đo đúng và chính xác của tổng thể cần quan tâm. Chỉ số n à y cũng có thể cung cấp thông tin về tỷ lệ tổng năng lực sản xuất do các bên tham gia thực hiện. Mọi biến động quan t r ọng đều phải được kiểm tra và gi ả i thích. VÍ DỤ: Việc l ấ y mẫu có sự sa i lệch xét theo t í nh hoàn thiện. Để đưa ra đơn vị phát thải của cacbonat tính theo kilowat trên giờ trong một khu vực hay hệ thống sản xuất điện năng cụ thể, việc khảo sát từng nhà máy biến đổi điện năng đối với giá trị t ru ng bình tổng thể là một cách tiếp cận tốt. Tuy nhiên, nếu việc khảo sát được thực hiện cho một mạng lưới dù có tới 96 % là thủy điện và ch ỉ có 4 % là nhiệt điện chạy b ằ ng than, th ì việc bỏ qua phát thải từ 4 % nhiệt điện được xem là sai lệch nghiêm trọng. 9.4.4 Tính nhất quán T í nh nhất quán l à sự hiểu biết định tính về sự thống nhất của phương pháp luận nghiên cứu được áp dụng đối với những thành phần khác nhau của nghiên cứu.Thước đo ch ấ t l ư ợng này là một trong số những thước đo quan trọng nh ấ t để quản lý quá trình kiểm kê. Phải tiến hành một số bước để đảm bảo t í nh nhất quán. Một trong số đó là vấn đề trao đổi thông tin. Trong một nghiên cứu có một số c ô ng ty khác nhau tham gia có thể dẫn đến việc phải thu thập dữ liệu từ các cơ sở khác nhau, tại các nước và các lục địa khác nhau, do vậy phải hiểu rõ, loại dữ liệu nào là bắt buộc có, cách đo, báo cáo, sử dụng v.v.... VÍ DỤ: Giá trị được báo cáo từ một số các doanh nghiệp. Khi thiết lập dữ liệu dữ liệu phát thải và tiêu thụ năng lượng trung bình cho các loại vật liệu đầu vào của một quá trình sản xuất, phải thu thập dữ liệu từ một số nhà sản xuất. Một số các nhà sản xuất thực hiện việc báo cáo nhờ sử dụng các dữ liệu đã được công bố như dữ liệu chuẩn quốc gia trong khi một số khác nêu các trạng thái thực của họ nhờ các kết quả đo thực. V ì các dữ liệu này không thống nhất về phương pháp thu thập hay độ chính xác và nếu khó tránh khỏi khả năng ch ú ng phối hợp dữ liệu bị mất của cách ti ế p cận riêng biệt này, phải đánh giá sơ bộ để kiểm tra lại tình trạng sai lệch. VÍ DỤ: Khi khảo sát các phát thải ra không khí, việc so sánh cho th ấ y phát thải CO 2 được báo cáo qua các kết quả đo riêng biệt là th ấ p h ơ n (hay cao hơn) giá trị đ ã được công bố trong dữ liệu chuẩn quốc gia trong khi giá trị về SO 2 lại giống nhau. 9.4.5 Tính tái lập Thước đo này mô tả đánh g i á định tính về mức độ mà theo đó thông tin về phương pháp luận và các giá trị dữ liệu cho phép một bên tham gia độc lập có thể tái lập lại các kết quả đã được báo cáo tr o ng nghiên cứu. Thước đo chất lượng này được sử dụng có hình thức phàn nàn khi ế u n ại của cộng đồng liên quan đến các kết quả nghiên cứu. Có thể l oại bỏ dữ liệu trái ngược lòng tin vào luật pháp, dữ liệu làm cản trở mức độ minh bạch vốn cần được đáp ứng khi sử dụng dữ liệu này trong cộng đồng. 9.4.6 X á c định dữ liệu bất thường/dữ liệu b ị mất Các giá trị bất thường thường là các giá trị cực trị trong tập dữ liệu. Các dữ liệu này thường được xác định qua phân tích thống kê hoặc qua việc xem xét của chuyên gia. B ấ t k ỳ khi nào phát hiện có các dữ liệu bất thường/dữ l iệu bị m ấ t hoặc có sự loại bỏ khỏi tập dữ liệu hay thay thế trong tính toán, các dữ liệu phải được nêu tr ong báo cáo nghiên cứu v.v.... Các giá trị dữ liệu này có thể có do những yêu cầu về dữ liệu đầu vào được diễn đạt sai, các giá trị dữ liệu b ị báo cáo nhầm, việc phân tích các mẫu dữ liệu không đầy đủ hoặc đơn giản là không có. Các dữ liệu bất thường được xác định trong quá trình xem xét toàn diện từng phạm trù dữ liệu đối với mỗi quá trình đơn vị. Các dữ liệu này được chuyển l ại cho nơi báo cáo hoặc cho các chuyên gia của chính công ty để xác định tính hiệu lực của chúng nhằm đưa vào cơ sở d ữ liệu. Khi dữ liệu bất thường được giải thích theo nghĩa sự bất thường của quá trình hay sự cố, dữ liệu được giữ lại trong tập dữ liệu gốc. Quyết định cần dựa tr ê n phạm vi và mục tiêu của nghiên cứu. Nếu không thể t ì m được sự giải thích hay không thể sửa chữa được sai lệch về báo cáo, giá trị bất thường s ẽ được loại bỏ kh ỏ i tập dữ liệu và việc này phải được lưu đầy đủ bằng văn bản. Kh i xử l ý các dữ liệu bất thường, cần đánh giá các dữ liệu bị thiếu để xác định các đầu vào thích hợp cho các phạm trù dữ liệu riêng biệt. Hướng d ẫ n cơ bản là, mỗi phạm trù dữ liệu đối với m ỗ i địa điểm báo cáo cần phải tuân thủ các điều sau: - Giá trị dữ liệu được báo cáo là chấp nhận được; - Giá tr ị "không" khi có thể; - Giá tr ị được tính toán dựa trên giá trị trung bình của các giá trị được báo cáo; - Các giá trị t ừ các quá trình đơn vị c ó công nghệ tương tự. 10 Ví dụ về tiến hành phân tích độ nhạy Phân tích độ nhạy đánh giá mức độ các kết quả cuối cùng bị ảnh hưởng do những sự thay đổi của các thông số đầu vào hay c ủ a quyết định được nêu ra tại một thời điểm. Phân tích độ nhạy trong kiểm kê vòng đ ờ i là bước cần thiết vì tính ch ủ quan không thể tránh được trong những quyết định nhất định ngay từ ban đầu nghiên cứu hay trong quá trình lặp lại cũng như các y ế u tố chất lượng trong dữ liệu được sử dụng, cần phải hiểu được hậu quả của những quyết định này đối với tính minh bạch tr o ng nghiên cứu. 10.1 Ngữ cảnh của TCVN ISO 14044:2011 TCVN ISO 14044:2011 , điều 4.2.3.3.3 nêu: - Khi việc nghiên cứu được dự định dùng cho xác nhận mang tính so sánh để công bố cho cộng đồng, thì việc phân tích độ nhạy cuối cùng của các dữ liệu đầu vào và đầu ra phải xét đến các chuẩn mực quan tr ọng về kh ố i lượng, năng lượng và m ô i trường, sao cho tất cả các đầu vào nào có đóng góp tích lũy nhiều hơn một lượng đ ã xác định (ví dụ theo phần trăm) cho tổng thể thì nó phải được đưa vào trong nghiên cứu. TCVN ISO 14044:2011, điều 4.3.3.4 nêu: - Đ ể phản á nh bản chất lặp đi lặp lại của LCA, c á c quyết định có x é t đến các dữ liệu được đưa vào đều phải dựa trên một ph é p phân tích độ nhạy để xác định ý nghĩa của chúng. TCVN ISO 14044:2011, điều 4.5.1.1 nêu: - Các kết quả của các pha LCI hoặc LCIA phải được diễn giải theo mục t iê u và phạm vi c ủ a nghiên cứu, v à việc diễn giải này phải bao gồm cả việc đánh giá và ki ể m tra độ nhạy của các đầu vào, đầu ra có ý nghĩa và các lựa chọn về phương pháp luận để hiểu được đ ộ bất định của các kết quả. 10.2 T ổ ng quan Phân tích độ nhạy cần được thực hiện khi kết quả có ý nghĩa quan trọng của phân tích kiểm kê phụ thuộc vào các giá trị có đặc điểm: - Được xác định bởi cách lựa chọn (ví dụ theo cách phân định); - Nằm trong dải bất định; - Thi ếu/ m ấ t (ví d ụ khoảng trống dữ liệu). Cần phải có quyết định liên quan đến các dữ liệu hay các thông số này để lựa chọn cho việc thử nghiệm Hình 22 - Tổng quan v ề cách tiếp cận chung 10.3 Mô t ả các ví dụ 10.3.1 Khái quát Phân tích độ nhạy cần được tiến hành khi có sự thay đổi của các thông số chính trong phân tích kiểm kê vòng đời và trong tính toán lại việc kiểm kê nhằm so sánh các kết quả với tình huống đã được ch ỉ ra. Cụ thể hơn: a) Khi đưa ra các thông số tương ứng với các điểm chính cần phải thử nghiệm; b) Khi thay đổi các thông số này nhằm tính toán lại các kiểm kê đối với mỗi phân tích; c) Khi đánh giá độ nhạy của cáo thông số bằng so sánh những dữ liệu kiểm kê đã thu được. Trong phân tích độ nhạy, phải xác định một số các thông số mang tính đ ặ c trưng cho mỗi phân tích. S ố lượng các tính toán phụ thuộc vào số phân tích độ nhạy mà người sử dụng tiến hành. Ví dụ về các yếu tố chính cần xem xét là: - Việc chọn đơn vị chức năng; - Độ không đảm bảo của các giá trị dữ liệu (trong dải đo), tiêu thụ điện năng, khảng cách vận chuyển v.v...; - Độ không đảm bảo của các ranh giới hệ thống (địa lý, thời gian), việc lựa chọn các mô hình sản xuất điện năng [Ví dụ các dữ liệu trung bình năm 1994 của OECD hay các dữ liệu thống kê nhu cầu và cung ứng điện năng của các nước ch â u Á -1993] v.v...; - Các lựa chọn về phương pháp luận, các quy tắc phân định, các quy tắc cắt giảm, quy tắc tái chế, những điều c ầ n tránh khi nghiên cứu c ô ng đoạn sản xuất của dòng không sơ cấp v.v.... Việc phân tích độ nhạy có thể dẫn đến: - Loại trừ một số giai đoạn hoặc các hệ thống con của vòng đời kh i việc phân tích độ nhạy cho thấy chúng không có ý nghĩa; - Lo ạ i tr ừ các dòng vật liệu mà chúng không có ý nghĩa đối với các kết quả đầu ra c ủ a việc nghiên cứu; - Đưa thêm các quá trình đơn vị mới có ý nghĩa trong kết quả phân tích độ nhạy. 10.3.2 Phân loại ưu tiên các thông số cần thử Phân tích độ nhạy được tiến hành để kiểm tra ảnh hưởng c ó sự biến động dữ liệu hay các giả định đối với các kết quả nghiên cứu kiểm kê v ò ng đời. Cách tiếp cận thông thường để phân tích độ nhạy là thay đổi dữ liệu đầu vào đối với một biến độc lập đã được chọn bằng cách cộng hoặc trừ một tỷ lệ phần trăm xác định (ví dụ thay đổi lượng tiêu thụ dầu nhiên liệu trong một quá trình đơn v ị bằng cách tăng hoặc giảm 10 %) Khi chuẩn bị để sắp x ế p ưu tiên các bi ế n độc lập, có thể sử dụng một chỉ số biến động đ ể xác định trong số đó, biến nào tác động nhiều nh ấ t đối với các kết quả nghi ê n cứu. Ý tưởng mang t í nh nhận thức về chỉ số biến động giúp đề xuất ra bốn yếu tố có thể ảnh hưởng một biến độc l ậ p gây tác động đáng k ể đối với các kết quả nghiên cứu là: - Sự đóng góp về định lượng của phạm trù dữ liệu thuộc quá trình đơn vị đối với phần định lượng của một phạm trù dữ liệu trong một hệ thống sản phẩm. - Tầm quan trọng tương đối của phạm trù dữ liệu (hệ số độ nhạy); - Sự bi ế n động của các dữ liệu thuộc quá trình đơn vị với phạm trù dữ liệu của quá trình đơn vị; - Tính ho à n thiện của các dữ liệu đầu vào so với phạm trù dữ liệu. Các quá trình đơn v ị có tỷ lệ phần trăm đóng góp cao hơn có ảnh hưởng lớn hơn đối với các kết quả kiểm kê. Các phạm trù dữ liệu có các tác động môi trường khác nhau liên quan tới các dòng vật liệu, dòng năng lượng và các phát thải. Độ chính xác của tập dữ liệu có tương quan trực tiếp tới độ không đảm bảo của những kết quả kiểm kê trong khi tính hoàn thiện của tập dữ liệu và độ kh ô ng đảm bảo lại có mối tương quan ngược lại. 10.3.3 Chọn các thông số thử nghiệm Một khi đ ã xác định được các thông số được xem là đáng ưu tiên, cần lựa chọn kiểu phân tích độ nhạy để phân tích. Sau khi đã phân tích, cần phải giải thích các kết quả. 10.3.3.1 Tổng quan về ví dụ Dựa tr ê n ví dụ tái chế vòng hở như nêu ở 8.3.3 và với các thông s ố đầu vào thích hợp, tiến hành phân tích độ nhạy để đánh giá tình trạng biến động của các dữ liệu từ các phân định khác nhau đã được đưa vào trong nghiên cứu LCl hoặc trong nghiên cứu về tác động của quy trình phân định đã chọn. Việc ki ể m tra các dạng ti ề m năng này trong phân tích độ nhạy cho thấy, trong ví dụ 8.3.3, do mức độ tái chế đạt cao, nếu b ỏ qua sự phù hợp với TCVN ISO 14044:2011, thì quy trình phân định đã được chọn quả thực đáng phải đánh giá th ê m. Sơ đ ồ trong Hình 23 minh họa các bước để mô tả ví dụ này. Hình 23 - Các bước mô tả ví dụ về phân tích độ nhạy 10.3.3.2 Các dạng phân tích độ nhạy có thể áp dụng cho nghiên cứu Với mục đ í ch minh họa, cách kiểm tra nêu trong ví dụ 8.3.3 chỉ ra rằng, các cách phân tích độ nhạy khác nhau có thể được dùng để làm sáng tỏ cho các vấn đề nêu nêu trong ví dụ. Khi xét đến các quy trình hay các quy tắc về phư ơ ng pháp luận, việc phân định tái chế trong vòng h ở chắc chắn là yếu tố quan trọng do chính giá trị đã được chọn của hệ s ố phân định. Thêm vào đó, chất lượng của dữ liệu cũng quan trọng, ví dụ tính đồng thời, độ chính xác trong thu thập và cách để tập hợp, gộp lại v.v... Hơn nữa, cho nếu b ỏ qua chất lượng dữ liệu, nhưng nếu đã xem xét đến các địa điểm sản xuất khác nhau thì các giá trị trung bình được sử dụng trong nghiên cứu sẽ thể hiện một mức độ biến động đáng kể mà cần phải xem xét. Một phân tích độ nhạy ti ề m năng khác có thể là dải ranh giới của các khoảng cách vận chuyển t rong việc phân phối các sản phẩm gốc ban đ ầu này. Những tình huống này hay các tình huống khác có th ể được tiếp tục phân tích cho đến kết thúc việc nghiên cứu. Trong các trường hợp thực tế, thư ờ ng phải tiến hành nhi ề u phân tích độ nhạy. Để đ ơn giản, thường chọn phân tích độ nhạy theo các quy trình phân định. Cũng còn các lý do khác cho việc chọn các quy trình phân định. Việc kiểm t ra theo công thức toán học và và quy trình phân định đặc biệt, dựa trên số lần sử dụng cho th ấ y, hệ số phân định có thể biến đổi khá lớn tại các mức tái chế cao và thay đổi theo số lần sử dụng. Các dữ liệu phản ảnh các tỷ lệ tái chế đối với sản phẩm ban đầu và đối với các sản phẩm đồng hành khác đều được dựa tr ên các số liệu thống kê quốc gia được thiết lập và được chấp nhận c ẩ n t hận bởi ngành công nghiệp sản xuất giấy và các cơ quan quản lý Nhà nước. Mặc dù vậy, dù bỏ qua những điều đó thì việc phân tích độ nhạy đối với một quy trình cũng cần phải được tiến hành hành do chính tầm quan trọng của phân tích. 10.3.3.3 Chọn dải các giá trị nằm trong các ranh giới h ợ p lý Theo TCVN ISO 14044, quy trình nêu trong ví dụ 8.3.3 về tái chế vòng hở ước lượng được hệ số phân định cho sản phẩm gốc ban đầu và tổng các lần sử dụng kế tiếp cơ bản nh ấ t như là một hàm về số lần sử dụng và tỷ lệ sản phẩm gốc hiện được tái chế trong các hệ thống khác. Hệ số phân định, F = f(u, z 1 ) Giá trị F đối với sản phẩm (gốc) ban đầu đã đ ược ước lượng là 0,6146. Với giả thiết mức biến động tổng hợp kh ả thi là +25 % và -25 % th ì giải cực t rị của các giá trị F đượ c xem là hợp lý sẽ là 0,76 và 0,46. 10.3.4 Tính toán Việc phải lặp lại một cách đầy đủ tất cả những kết quả nghiên c ứ u đối với hai điều kiện cực trị này là không cần thi ế t do rằng các giá trị cơ sở đ ối với tất cả các kết quả không được nêu trong 8.3.3. Chỉ cần nói rằng, các kết quả không có mối quan hệ tỷ lệ trực tiếp đối với các giá t rị mới do những sự khác biệt xảy ra trong những giai đoạn khác nhau c ủa hệ thống sản phẩm thiết lập theo các hệ số c ự c trị này. Bảng 7 nêu và trình bày một cách khái quát các ảnh hưởng hệ lụy liên đới trong các kết quả phân tích độ nhạy thu được từ các gi ả thiết cực trị. Bằng việc loại b ỏ các thông số đặc biệt đ ã được xem xét trong nghiên cứu (kết quả chính yếu trong nghiên cứu), những kết quả dưới đây có thể hữu ích trong việc phân tích và đánh giá các nhu cầu cho phân tích nhiều hơn về độ nhạy dựa trên các thành phần của hệ số phân định. Bảng 7 - Các ảnh h ưở ng hệ lụy tại các giá trị khác nhau đối với giá trị F Các yếu t ố 0,46 F 0,61 F 0,76 F Đơn vị chức năng Khối lượng của sản phẩm được sử dụng 100 100 100 Tỷ lệ tái chế z 1 a 0 , 70 a Khối lượng của sản phẩm được tái chế 70 Số lần sử dụng u a 2,225 a Mức hay khối lượng tải G i ữ lại như sản phẩm gốc ban đầu 0,46 0,6146 0,76 Chuyển sang thành sản phẩm th ứ c ấ p 0,54 0,3854 0,24 Khối lượng được s ả n xuấ t/100 lần sử dụng 54 38,54 24,0 Bi ế n động so v ớ i giá trị chuẩn 15,46 0 14,54 Sự kết hợp khác nhau của các giá trị có thể đo F = f( u, z 1 ) 10.3.5 Kết luận Bảng 7 cho các kết quả như đã được dự đoán trước về những sự thích ứ ng khi tiến hành phân tích độ nhạy theo các quy trình phân định. Sự bi ế n động này là đủ lớn và điều này đã được bộc lộ cho những người đọc nghiên cứu này. Trong trường hợp riêng, điều n à y khẳng định cần có sự phân tích th ê m. V ì F là hàm của số lần sử dụng và tỷ lệ tái chế nên s ẽ tiện lợi hơn n ế u tiến hành các phân tích tách biệt trên mỗi đại lượng về những g ì đã được ch ỉ ra. Trong trường hợp về ví dụ ở 8.3.3, cho thấy tỷ lệ tái chế là yếu tố nhạy nh ấ t trong hai yếu tố tạo nên hệ số phân định. THƯ MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO [1] TCVN ISO 14040:2009 (ISO 14040:2006), Quản lý môi trường - Đánh giá vòng đời của sản phẩm - Nguyên tắc và khuôn khổ; [2] TCVN ISO 14044:201 1 (ISO 14044:2006), Quản lý môi trường - Đánh giá vòng đời sản phẩm - Y ê u cầu và hướng dẫn. MỤC LỤC Lời mở đầu L ờ i giới thiệu 1 Phạm vi áp dụng 2 Khái quát 3 Các ví dụ về các chức năng phát triển, các đơn vị chức năng và các d ò ng tham chiếu 4 Các ví dụ đ ể phân biệt cá c c h ức năng của các hệ thống tương thích 5 Các v í dụ về thiết lập các đầu vào, đầu ra và ranh gi ớ i của một quá trình đơn vị 6 Các ví dụ v ề việc phân định cần tránh 7 C ác v í dụ về phân định 8 Ví dụ về áp dụng phân định đối với việc tái chế 9 Các ví dụ về cách tiến hành đánh giá ch ấ t lượng dữ liệu 10 V í dụ về ti ế n hành phân tích độ nhạy Thư mục tài liệu t ham khảo 1 Bất kỳ kh i thực h iện sự đơn giản h ó a nào đ ó , đ ề u cần sự luận chứng đ ể tránh ứng dụng sai. 2) B ấ t kỳ sự đơn giản hóa nào đ ề u c ầ n sự luận chứng đ ể tránh ứng dụng sai.