TCVN8553:2010

Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 8553:2010 (ISO 18452:2005) về Gốm mịn (gốm cao cấp, gốm kỹ thuật cao cấp) - Xác định độ dày của màng gốm bằng thiết bị đo biên dạng đầu dò tiếp xúc TIÊU CHUẨN QUỐC GIA TCVN 8553:2010 ISO 18452:2005 GỐM MỊN (GỐM CAO CẤP, GỐM KỸ THUẬT CAO CẤP) - XÁC ĐỊNH ĐỘ DÀY CỦA MÀNG GỐM BẰNG THIẾT BỊ ĐO BIÊN DẠNG ĐẦU DÒ TIẾP XÚC Fine ceramics (advanced ceramics, advanced technical ceramics) - Determination of thickness of ceramic films by contact-probe pro f ilometer L ờ i nói đầu TCVN 8553:2010 hoàn toàn tương đương với ISO 18452:2005. TCVN 8553:2010 do Ban kỹ thuật tiêu chuẩn quốc gia TCVN/TC206 G ố m cao cấp biên soạn. Tổng cục Tiêu chuẩn Đo lư ờ ng Chất lượng đề nghị. Bộ Khoa học và Công nghệ công bố. GỐM MỊN (GỐM CAO C Ấ P, GỐM KỸ THUẬT CAO C Ấ P) - XÁC ĐỊNH ĐỘ DÀY CỦA MÀNG GỐM B Ằ NG THI Ế T BỊ ĐO BIÊN DẠNG Đ Ầ U DÒ TI Ế P XÚC Fine ceramics (advanced ceramics, advanced technical ceramics) - Determination of thickness of ceramic films by contact-probe pro f ilometer 1. Phạm vi áp dụng Tiêu chuẩn này quy định phương pháp xác định độ dày của màng gốm mịn và các lớp phủ g ố m bằng thi ế t b ị đo biên dạng đầu dò tiếp xúc. Phương pháp này thích hợp đối với độ dày màng trong dải từ 10 nm đến 10 000 nm. CHÚ THÍCH: Phương pháp này yêu cầu ranh giới giữa các phần được ph ủ hoặc không được phủ c ủ a đế phải r õ ràng 2. Tài liệu viện dẫn Các tài liệu viện dẫn sau đây là cần thiết để áp dụng tiêu chuẩn này. Đối với các tài liệu viện dẫn ghi năm công bố thì áp dụng b ả n được nêu. Đối với các tài liệu viện dẫn không ghi năm công bố thì áp dụng phiên bản mới nhất, bao gồm cả các sửa đổi, bổ sung (nếu có). ISO 3274, Geometrical pro d uct spec ifi cations (GPS) - Su rf ace texture: Pro f ile method - Nominal characteristics of contact (stylus) instruments (Đặc t í nh kỹ thuật về hình học của sản phẩm - Kết c ấ u bề mặt: Phương pháp biên dạng - Đặc t í nh danh định của thiết bị tiếp xúc mũi nhọn (stylus) ) . 3. Thuật ngữ và định nghĩa Trong tiêu chuẩn này sử dụng các thuật ngữ và định nghĩa sau. 3.1 Màng gốm mịn (fine ceramic film) Lớp phủ m ỏ ng chứa vật liệu gốm mịn lên bề mặt đế. VÍ DỤ: Các v ậ t liệu đi ể n hình như là oxit, cacbua, nitrit, v.v... được phủ bằng những phương pháp như bay hơi trong chân không, phún xạ. lắng đọng hóa học , v . v... 4. Nguyên lý của phép đo Tiêu chuẩn này liên quan đến phép đo độ dày màng của lớp phủ gốm mịn trên đế sử dụng thiết bị đo biên dạng đầu dò tiếp xúc. Độ dày màng sẽ được t í nh từ biên dạng thu được bằng cách quét đầu dò tiếp xúc theo hướng t ừ C ® B ® A , như ch ỉ ra trong Hình 1. Biên dạng tỷ l ệ với sự chênh lệch về đ ộ cao giữa các phần được phủ và không được phủ màng gốm mịn. CHÚ D Ẫ N 1 đầu dò tiếp xúc 2 m à ng 3 mức chênh lệch 4 đế t độ dày màng Hình 1 - Nguyên lý của phép đo sử dụng thiết bị đo biên dạng đầu dò tiếp xúc 5. Môi trường thử nghiệm Phép thử ph ả i được thực hiện trong môi trường không có sự rung cơ học gây ảnh hưởng đến phép đo . 6. Thiết bị, dụng cụ 6.1. Thiết b ị đo biên dạng đầu dò tiếp xúc Thiết bị đo biên dạng bằng đầu dò tiếp xúc phải phù hợp với ISO 3274. Thiết bị phải được hiệu chuẩn b ằ ng các mẫu hiệu chuẩn độ cao bậc ph ù hợp với các giới hạn được nêu ra trong Điều 10. Điểm rất quan trọng trong đo lường là điều kiện hiệu chuẩn và kiểm tra phải tương ứng với điều kiện đo . Do vậy, mẫu hiệu chuẩn hoặc vật liệu so sánh đã được c ô ng nhận phải có độ cao bậc càng giống mẫu đo càng tốt. 6.2. Đầu dò tiếp xúc Mũi kim của đầu dò tiếp xúc phải được làm từ kim cương và có dạng hình nón. Góc đứng của mũi kim là 60° hoặc 90°. Bán k í nh của mũi kim là 2 m m, 5 m m, 10 m m và 12,5 m m. CH Ú THÍCH: Ảnh hư ở ng của b á n k í nh đầu mũi kim đến độ phân giải theo chiều ngang c ủ a biên dạng cần ph ả i được t í nh đến , có nghĩa là sự m ở rộng vị tr í bi ê n cắt do đầu mũi kim bị cùn (xem Hình 2). Tuy nhiên; do trên h ì nh ảnh bi ể u diễn biên c ắ t, độ phóng đại theo chi ề u thẳng đứng lớn hơn nhiều so với chiều nằm ngang nên ả nh hư ở ng n à y có thể bỏ qua đối với các phép đo độ dày lớp phủ khi độ phân giải ch í nh xác theo chiều ngang là không quan tr ọ ng . CHÚ D ẪN 1 đế 2 bậc Hình 2 - Sự mở rộng của bậc “B” do sự cùn của đầu kim (bán k í nh r ) 7. Mẫu thử 7.1. Xem xét chung M ẫ u thử phải bao gồm màng gốm mịn được phủ trên bề mặt của đế chẳng hạn là một tấm kính hoặc một mẫu k í nh. M ẫ u thử phải có k í ch thước đủ để đảm bảo độ ổn định trên giá đỡ mẫu thử của thiết bị đo biên dạng Chọn mẫu thử đại diện từ lớp phủ cần thử. M ẫ u thử được làm sạch bụi, dầu, mỡ, ẩm và các lớp phủ khác trên bề mặt bằng phương pháp thích hợp đối với màng phủ . Mẫu thử có kích thước ph ù hợp có thể được lấy từ tấm lớn hơn mà trên đó ph ủ lớp gốm mịn phải thử bằng cách gia công (cắt) b ằ ng máy. CHÚ THÍCH 1: Chênh lệch về độ cao được hình th à nh do sự ăn mòn hóa h ọ c lấy đi một ph ầ n màng ph ủ hoặc ph ủ dày l ê n so với đ ể th ô ng qua mặt nạ. CHÚ THÍCH 2 Trong quá trình lắng đọng, khi phủ một phần của đế , có thể xảy ra hiện tượng tốc độ lắng đọng ở gần b ậ c thay đổi đ ộ cao b ị ảnh hưởng của môi trường bao quanh. K ế t quả là sự thay đổi bậc không đại d iện cho độ dày của lớp ph ủ . Hiện tượng n à y có thể ng ă n ngừa bằng cách sử dụng tấm ngăn r ấ t mỏng hoặc cho ăn mòn đi phần b ị ph ủ không cần thiết sau quá trình phủ. 7.2. Điều kiện bề mặt Do độ nhám bề mặt ( Ra ) sẽ ảnh hưởng đến kết quả, nên giá trị Ra của c ả đế và lớp phủ phải không được lớn hơn 1/5 độ cao bậc và bước sóng trung bình của độ nhám phải < 10="" %="" của="" ab="" đối="" với="" đế="" hoặc="" cd="" đối="" với="" lớp="" phủ="" (xem="" hình=""> CH Ú THÍCH: Đô lặp l ạ i của phép đo độ cao b ậ c phụ thuộc vào mức độ nhiễu điện t ử của thiết bị, sự số hóa t í n hiệu đo và sự ổn định cơ học của đầu mũi kim hay sự chuyển động c ủ a mẫu đo. Tuy nhiên, đóng góp cơ bản trong sai số thống kê của t í nh toán độ cao bậc là độ nhám bề mặt Ra xung quanh bậc phải đo. Độ nhám bề mặt ch í nh là thành phần bất định cơ bản trong việc chuyển những giá trị đ ộ cao thành biên dạng mũi kim. Độ cao bậc = y h - Y L CHÚ D Ẫ N 1 hướng đường đi của kim X trục hoành Y trục tung y h vị tr í y của đi ể m B y C vị tr í y của đi ể m C Hình 3 - Quy trình xác định độ dày lớp phủ tại độ cao bậc Sai số hệ thống liên quan đến hiện tượng đường căn chuẩn của hai phần bề mặt tại bậc không song song với nhau do bề mặt đế không đủ phẳng hoặc độ dày cục bộ của lớp phủ không đều khi ch ế tạo mẫu. 7.3 S ố lượng mẫu th ử Phải sử dụng í t nhất ba mẫu th ử . 8. Cách tiến hành 8.1. Hiệu chuẩn thiết bị đo biên dạng đầu dò tiếp xúc (6.1). 8.2. Điều ch ỉ nh ngang bằng mẫu đo sao cho phần không được phủ của đế phải song song với hướng trục X của máy đo. Quy tr ì nh điều chỉnh này phụ thuộc cụ thể vào máy đo được sử dụng. Sai sót trong điều chỉnh ngang b ằ ng này sẽ gây nên sự khác nhau giữa kết quả đo được và giá trị thực của độ dày lớp phủ (Phụ lục A). Trong Phụ lục A ch ỉ ra rằng độ lớn của sai số phụ thuộc vào cả sai số góc nghiêng và tỷ số giữa độ rộng của bậc và độ dày lớp ph ủ . 8.3. Đặt t ả i của đầu kim về giá trị thấp nhất (từ 0,05 mN đ ế n 0,3 mN) và quét bước dài qua vùng chênh lệch độ cao. Đ ể xác định ch í nh xác giới hạn độ rộng bậc (điểm B và C trên H ì nh 3), sự di chuyển của đầu dò trên các phần được phủ và không được phủ của mẫu đo (khoảng cách AB và CD tương ứng trong H ì nh 3) sẽ ph ải lớn hơn 10 lần BC. Cần phải quét đầu dò tiếp xúc theo hướng vuông góc với biên phân cách giữa phần được phủ và không được phủ của đế. Để tránh sự biến dạng của biên dạng bậc, việc quét đầu dò phải được thực hiện theo hướng từ phần bề mặt được phủ sang phần bề mặt không được phủ của đế, có nghĩa là quét xuống bậc như trong Điều 4. CHÚ THÍCH: T ả i của đầu mũi kim phải đủ nhỏ đ ể không gây n ê n sự phá vỡ lớp phủ hay đế. Tuy nhiên nếu tải của đ ầ u mũi kim quá nh ỏ, nó có thể bị ảnh hưởng của dao động ngoài và d o đ ó tạo nên biên dạng bất thường . 8.4. Để xác định có xảy ra sự hư hại nào xảy ra với mẫu hay không ta cần kiểm tra quá trình quét, v í d ụ bằng k í nh hiển vi quang h ọ c. 8.5. L ặ p lại năm lần quy tr ì nh đo đối với mỗi một mẫu thử. Do các bề mặt trên các phần của bậc th ườ ng không phẳng và không song song với nhau, nên phép đo độ dày lớp phủ bằng ch ỉ một phép đo độ cao bậc là không c ó ý nghĩa. 9. Tính toán Xác định vị trí tọa độ X của điểm uốn trong bậc. Xác định hai đường thẳng theo phương pháp bình phương tối thiểu từ các đi ể m đại diện cho hai mặt của bậc (xem Hình 3). T í nh hiệu giá trị theo tọa độ y của hai đường thẳng được xác định ở trên, tại vị trí x của điểm uốn trong bậc. Giá trị thu được ch í nh là độ cao bậc của độ dày lớp phủ. Nếu dữ liệu không được số hóa (dạng biểu đồ máy tự ghi), việc vẽ hai đường thẳng bình phương tối thiểu có thể thực hiện bằng mắt, theo th ỏ a thuận giữa các bên liên quan. Nếu độ nhám bề mặt của đế và bước sóng trung bình của độ nhám là nhỏ hơn nhiều so với các giá trị được quy định tại 7.2 thì độ dày màng có thể được t í nh trực tiếp từ độ chênh lệch của y b và y c (trong H ì nh 3), theo thỏa thuận giữa các bên liên quan. Đ ể phép đo bậc được chính xác, nên vẽ hình độ cao bậc í t nhất là 10 mm. Để loại trừ sự lệch lạc do sự uốn cong của bậc chúng ta ch ỉ xét các điểm đại diện cho phần cao và phần thấp của bậc Trong trường hợp phép đo tiêu chuẩn, 15 giá trị độ dày màng nhận được từ ba mẫu thử. Giá trị cần đo là trung bình của 15 giá trị này được lấy đến ba con số có ý nghĩa. Nếu yêu cầu độ lệch chuẩn, ta có thể tính theo cách thông thường sử dụng từng giá trị trong số 15 giá trị riêng biệt và làm tròn đến số thử 2 có nghĩa. 10. Giới hạn đối với độ cao bậc Sử dụng phương pháp được quy định ở trên, thiết bị đo biên dạng đầu dò tiếp xúc có thể phân giải ổn định những bậc trong dải 2 nm đến 5 nm và kết quả lặp lại tốt đối với những bậc lớn hơn. Việc hiệu chuẩn độ cao của thiết bị đo biên dạng đầu dò tiếp xúc có thể chính xác đến khoảng 1 % với giả thiết mẫu chuẩn được hiệu chuẩn với độ chính xác cao hơn 1 %. CHÚ THÍCH Trong trường hợp phép đo những mẫu màng g ố m có độ dà y 100 nm trở xuống, sẽ rất khó đạt được độ chính xác 0,1 nm Trong trường hợp cần thiết phải tiến hành biện pháp và sự chuẩn bị đặc biệt. 11. Báo cáo thử nghiệm Báo cáo thử nghiệm phải bao gồm các thông tin sau: a) tên phép th ử ; b) ngày thử nghiệm, báo c á o nhận dạng và số lượng, ký hiệu; c) viện dẫn tiêu chuẩn này, có nghĩa là “được xác định theo TCVN 8553 (ISO 18452); d) tên các vật liệu chuẩn đã được chứng nhận được sử dụng để hiệu chuẩn và kiểm tra tính năng của thiết bị đo biên dạng; e) mô tả vật liệu thử nghiệm; loại sản phẩm, loại lớp phủ và ngày nhận; f) các điều kiện thử nghiệm được sử dụng, bao gồm t ả i của mũi kim, bán kính mũi kim, độ phóng đại và đ ộ dài phép đo; g) phương pháp lấy mẫu v à chuẩn bị mẫu thử; h) phương pháp tính toán độ cao bậc (xem Điều 9); i) ít nhất năm giá trị đối với độ dày lớp phủ tại độ cao bậc; j) kết quả thử nghiệm [độ dày màng, độ l ệch chuẩn (tùy chọn)]; k) nhận xét về phép thử hoặc kết quả thử nghiệm. Phụ lục A (Tham khảo) Ảnh hưởng của yếu tố khuếch đại và sai số ngang bằng trên độ dày lớp đo được Để làm cho sự chênh lệch nhỏ theo chiều thẳng đứng được nhìn thấy rõ, thiết bị đo biên dạng thường khuếch đại theo hướng y (hướng thẳng đứng) nhiều hơn là hướng x (hướng nằm ngang). Sự khu ế ch đại này có thể gây ảnh hưởng lớn tới giá trị đo được của độ dày lớp phủ, phụ thuộc vào cách tính toán ch u ng. Nếu giả thiết rằng hệ số khuếch đại đối với chênh lệch theo hướng y so với hướng x là A, trên H ì nh A.1 ta có thể thấy rằng, sai số tỷ lệ đối với giá trị t ( t – độ dày của lớp phủ) do giả thiết ( y 2 – y 1 ) = At (có nghĩa là độ cao bậc = hệ số khuếch đại x độ dày thực) là: 1/ At { At [1 + ( w / t )tan a ]cos a - At } = [1 + ( w / t )tan a ]cos a - 1 Nếu w <> t tan a , có nghĩa Ià w / <> t tan a khi đó độ rộng bậc, w , không đóng góp vào sai số và sai s ố phân số trong t dẫn đến gi ả định rằng ( y 2 – y 1 ) = At , là 1/ At [( At / cos a ) – At ] = [1 / cos a ] – 1 (A.1) Đối với w / t <> t tan a , có nghĩa l à đối với trường hợp độ rộng bậc đóng góp vào sai số trong t , sai số phân số t là [1 + ( w / t ) tan a ]cos a - 1 (A.2) Công th ứ c (A.1) và (A.2) được biểu diễn đối với các giá trị khác nhau của a và w/t trên biểu đồ kèm theo (Hình A.2), trong đó ảnh hưởng của t ỷ lệ (độ rộng bậc w ):(độ cao bậc t ) có thể nhìn được rõ ràng. CHÚ THÍCH: Do A có ảnh hưởng đến giá trị của a 1 (xem H ì nh A.1) n ê n sai số lớn của giá trị của t có th ể do việc sử dụng t 1 ( t 1 - khoảng cách vuông g ó c giữa hình chiếu của bề mặt đế và các bề mặt lớp phủ) là gi á trị ph ụ thu ộ c vào đ ạ i lượng A đ ể xác định t . CH Ú D Ẫ N 1 biên dạng bậc khuếch đại 2 b ề mặt của lớp phủ 3 b ề mặt của đế 4 s ố liệu trục x a độ nghiêng thực (sai số ngang bằng) của bề mặt đế so với hướng trục x a 1 đ ộ nghiêng khuếch đại của “b ề mặt đế" so với hướng trục x t 1 hình chiếu của đ ộ dày lớp phủ khi được khuếch đại w độ rộng thực của bậc CHÚ THÍCH: Các ký hiệu khác được định nghĩa trong Phụ lục A H ì nh A.1 - Ảnh hưởng của sự khuếch đại trục y lên biên dạng bậc CHÚ D Ẫ N Y ph ầ n tr ă m sai s ố về giá trị t , được t í nh từ t = ( y 2 – y 1 ,) / A X đ ộ nghiêng , a (t í nh b ằ ng độ) H ì nh A.2 – Đ ồ thị ch ỉ ph ầ n tr ă m sai s ố v ề gi á trị của t , được tính từ t = ( y 2 - y 1 ) / A , là hàm số của độ nghiêng (sai s ố ngang b ằ ng) và t ỷ l ệ (độ rộng bậc w ):(độ cao bậc t )