TCVN9261:2012

Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 9261:2012 (ISO 1803:1997) về Xây dựng công trình - Dung sai - Cách thể hiện độ chính xác kích thước – Nguyên tắc và thuật ngữ TIÊU CHUẨN QUỐC GIA TCVN 9261:2012 ISO 1803:1997 XÂY DỰNG CÔNG TRÌNH - DUNG SAI - CÁCH THỂ HIỆN ĐỘ CHÍNH XÁC KÍCH THƯỚC - NGUYÊN TẮC VÀ THUẬT NGỮ Building construction - Tolerances-Expression of dimensional accuracy- Principles and terminology Lời nói đầu TCVN 9261: 2012 hoàn toàn tương đương với ISO 1803 : 1997. TCVN 9261: 2012 được chuyển đ ổ i từ TCXD 252 : 2001 (ISO 1803 : 1997) theo quy định tại khoản 1 Điều 69 của Luật Tiêu chuẩn và Quy chuẩn kỹ thuật và điểm a) Kho ả n 1 Điều 7 Nghị định 127/2007/NĐ-CP ngày 01/8/2007 của Chính phủ quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật Tiêu chuẩn và Quy chuẩn kỹ thuật. TCVN 9261 : 2012 do Viện Kiến trúc, Quy hoạch Đô thị và Nông thôn biên soạn, Bộ Xây dựng đề ngh ị , Tổng cục Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng th ẩ m định, Bộ Khoa học và Công nghệ công bố. XÂY DỰNG CÔNG TRÌNH - DUNG SAI - CÁCH THỂ HIỆN ĐỘ CHÍNH XÁC KÍCH THƯỚC - NGUYÊN TẮC VÀ THUẬT NGỮ Building construction - Tolerances-Expression of dimensional accuracy- Principles and terminology 1. Phạm vi áp dụng 1.1. Tiêu chuẩn này quy định các nguyên tắc khi thể hiện những sai số k í ch thước trong x â y dựng và quy định các thuật ngữ và định nghĩa cơ bản liên quan đến việc đánh giá, yêu cầu kỹ thuật và kiểm tra độ ch í nh xác. 1.2. Tiêu chuẩn này áp dụng khi chế tạo các cấu kiện (tiêu chuẩn hóa hoặc theo mục đích sử dụng), trong quá trình chu ẩ n bị, lắp dựng các cấu kiện v à kết cấu công trình . CHÚ TH Í CH: Các thuật ngữ tương đương b ằ ng tiếng Anh và tiếng Pháp thể hiện tro n g Phụ lục A. 2. Quy định chung Trong quá trình xây dựng, khi có yêu cầu phải đạt được độ chính xác và trùng khớp thì phải kiểm tra chi tiết về công nghệ xây dựng, các yêu cầu v ề tính năng và thẩm mỹ công trình cũng như giá thành lắp dựng công trình, mục đích sử dụng, khả năng thay thế của các cấu kiện trong thời gian sử dụng. Việc xây dựng trong điều kiện hiện trường, một đối tượng có kích thước cỡ l ớ n (như ngôi nhà) liên quan đến việc lắp dựng các cấu kiện có k í ch thước khác nhau b ằ ng hàng loạt thao tác đo đạc và định vị có thể dẫn đ ế n sai lệch kích thước và h ì nh dạng thiết kế (sai lệch phát sinh). B ê n cạnh đó, có những thay đ ổ i về k í ch thước không thể tránh khỏi do sự dịch chuyển, thay đ ổ i k í ch thư ớ c vật liệu dưới tác động của sự thay đ ổ i môi trư ờ ng, tải trọng và các điều kiện khác (sai lệch vốn có). Tiêu chuẩn này dùng đ ể : a) Đánh giá và áp dụng trong thiết kế có t í nh đến sai lệch kích thước đã dự kiến; b) So sánh các yêu cầu về kích thước của mối nối với độ lệch kích thước dự kiến để các mối nối thỏa mãn yêu cầu công năng; c) Quy định rõ những yêu cầu về độ ch í nh xác kích thước trong thiết kế cho mọi giai đoạn xây dựng; d ) Kiểm tra kích thước và kiểm tra sự phù hợp về hình dạng, kích thước các cấu kiện chế tạo tại hiện trư ờ ng và trong công trình trong suốt quá trình chế tạo, bố trí và lắp dựng. Trong thực tế, sự biến động kích thước xảy ra trong mọi quá trình chế tạo và đo kiểm. Sự không chính xác sẽ xuất hiện ở mỗi giai đoạn của quá trình xây dựng, dẫn tới những sai lệch (sai lệch trong chế tạo, sai lệch do b ố trí và lắp dựng) so với những kích thước mong muốn (kích thước chuẩn - xem Hình 1). Như vậy, để t ính năng thực tế của công trình đạt yêu cầu hoặc đạt tính năng cần thiết thì phải t í nh đến sai lệch kích thước bằng cách sử dụng phương pháp xác su ấ t nếu thích hợp. Các y ê u cầu cơ bản của thiết kế sẽ đặt giới hạn cho các sai lệch (sai số cho phép) m à những kích thước chu ẩ n phải dựa vào để kiểm tra cho phù hợp (xem H ì nh 2). Quá trình này không chỉ được tiến hành khi kết th úc giai đoạn (trong nhiều trường hợp có thể là quá muộn để sửa lỗi) mà cần tiến hành ngay ở mỗi giai đoạn trong quá trình chế tạo, bố trí và lắp dựng. Kích thước của công trình và các cấu kiện sẽ luôn thay đ ổ i theo các điều kiện vật lý như nhiệt độ và độ ẩm. Vì vậy cần phải nêu rõ các điều kiện vật lý chuẩn, thời gian và độ chính x á c yêu cầu của phép đo mà k í ch thước chuẩn và những sai lệch cho phép áp dụng. Hình 1 - Minh họa các sai lệch trong chế tạo, bố tr í , l ắp dựng, ph ố i hợp lại đ ể tạo ra sai lệch cuối c ù ng tại công trình đã hoàn tất Hình 2 - Mục tiêu, kết quả thực hiện và sự phù hợp giữa kết quả v ớ i mục tiêu 3. Thuật ngữ, định nghĩa Những thuật ngữ và định nghĩa sau l à những thuật ngữ cơ bản mô tả các kích thước trong yêu cầu kỹ thuật và đo kiểm để đáp ứng yêu cầu xây dựng công trình . 3.1. Kích thước (dimension) Sự trải dài theo một hướng, một đường thẳng hoặc một góc cho trước. CH Ú THÍCH: Sự trải dài trong khái niệm này là không định lượng . 3.2. Kích cỡ (size) Độ lớn của k í ch thước được định lượng theo một đơn vị xác định. 3.3. Kích cỡ chuẩn (target size) K ích cỡ đối chứng được sử dụng trong thiết kế và thực tế, biểu thị k í ch cỡ mong muốn và những sai lệch có li ê n quan, những sai lệch được coi là lý tư ở ng nếu có giá trị b ằ ng không. CHÚ THÍCH : 1) Thuật ngữ “ kích c ỡ thi công ” là kích cỡ chuẩn được sử dụng khi gia công để đạt đ ược kích c ỡ chu ẩ n quy định trong b ả n vẽ v à xét đến những sai lệch hệ thống, xuất hiện trong quá trình sản xuất đã sử dụng hoặc những sai lệch vốn có của các vật liệu sử dụng ; 2) N ế u không c ầ n quy định một kích cỡ chuẩn thì có thể chọn bất k ì một kích cỡ nào dùng làm kích cỡ đối chứng c ó liên quan đến các sai lệch; 3) Ở một số quốc gia và một số lĩnh vực (v í dụ: như công nghiệp cơ kh í ), thu ậ t ngữ “kích cỡ danh nghĩa” được dùng như kích c ỡ đối chứng. Trong xây dựng, thuật ngữ n à y ch ỉ nên dùng để gọi độ lớn gần đúng của một kích thước . 3.4. Góc chuẩn (target angle) Góc để đối chứng dùng trong thiết kế và trong thực tế, bi ể u thị góc mong muốn với những sai lệch có l iên quan; những sai lệch này được coi là lý tư ở ng nếu có giá trị bằng kh ô ng. 3.5. Kích cỡ thực (actual size) Kích cỡ m à giá trị của nó xác định bằng cách đo đạc. CHÚ TH Í CH: Trường hợp cần thiết, việc đo đạc phải hiệu ch ỉ nh theo điều kiện vật lý trong quá trình đo . 3.6. Giới hạn trên của kích cỡ (upper limit of size) Kích cỡ thực cho phép lớn nhất. 3.7. Giới hạn dưới của kích cỡ (lower limit of size) Kích cỡ thực cho phép nhỏ nhất. 3.8. Độ sai lệch (deviation) Độ sai lệch giữa kích c ỡ thực và kích cỡ chuẩn tương ứ ng. CHÚ THÍCH : Trong một số trường hợp, cần phải phân biệt những sai lệch gây n ê n b ở i môi trường vật l í , v í dụ như nhiệt độ, sự co ngót , từ bi ế n hoặc t ả i trọng (những sai số vốn có ) và những sai lệch do sự bi ế n động trong ch ế tạo, bố tr í và l ắ p dựng (những sai s ố ph át sinh). 3.9. Độ sai lệch trên cho phép (upper permitted deviation) Sự chênh lệch giữa giới hạn trên của kích cỡ với kích cỡ chu ẩ n tương ứng. 3.10. Độ sai lệch dưới cho phép (upper permitted deviation) Sự ch ê nh lệch giữa giới hạn dưới của kích cỡ với kích cỡ chuẩn tương ứng. 3.11. Dung sai (tolerance) Sự chênh lệch giữa giới hạn trên và giới hạn dưới của kích cỡ. CHÚ THÍCH: 1) Dung sai l à một giá trị tuyệt đ ố i không có dấu ; 2) Trong xây dựng công trình , dung sai thường được t hể hiện bằng “ ± sai s ố cho phép ” v ì vậy phải hi ể u đó là giá trị dung sai (xem Hình 3); 3) Ví dụ về mối liên hệ gi ữ a các t huật ngữ trong ti êu chuẩn này t hể hiện ở H ì nh 3. Hình 3 - Ví dụ về mối quan hệ giữa các thuật ng ữ quan trọng 4. Thuật ngữ, định nghĩa có liên quan đến sự thay đổi kích thước Các thuật ngữ sau đ â y được dùng đ ể biểu hiện mối quan hệ giữa kích cỡ thực và kích c ỡ chu ẩ n . CHÚ THÍCH: 1) Những sai lệch v ề biên diện và hình dáng được thể hiện b ằ ng sự khác nhau giữa t ọa đ ộ ba chiều với tọa độ ba chiều chuẩn. 2) Phương ph á p đo của những thuật ngữ n à y đ ược quy định trong TCVN 9 262-1 : 2012. 4.1. Độ sai lệch theo chi ề u dài (leng deviation) Sự khác nhau giữa chiều d ài thực và chiều dài chuẩn tương ứng. 4.2. Độ sai lệch góc (angular deviation) Sự khác nhau giữa góc thực và góc chu ẩ n tương ứng. CHÚ THÍCH: 1) Các sai lệch c ó thể được tính bằng “gon”, độ ( 0 ) hoặc độ dịch chuyển vuông gó c trên một chiều dài cho trước. Trong đó “ gon ” là đơn vị đo góc được tính theo cơ số thập phân. 2) Trường hợp đ ặ c biệt, độ sai lệch góc là độ sai lệch của góc tạo thành giữa đ ườ ng thẳng thực tế và đường thẳng chu ẩ n cho trước, v í dụ như kinh tuyến, trục X hay trục N, đường nằm ngang v à đường th ẳ ng đứng (dây d ọ i) . 4.3. Sai lệch về bi ê n diện của một đường (pro f ile deviat i on of a line) Biểu đồ về sự kh á c nhau giữa các v ị trí thực của một tập hợp nh ữ ng điểm xác định trên một đường và những điểm tr ê n đường chuẩn tư ơ ng ứng. 4.3.1 . Sai lệch về độ thẳng của một đường (straightness deviation of line) Biểu đồ về sự khác nhau giữa các vị trí thực của một tập hợp những điểm xác định tr ê n đường v à những điểm trên một đường thẳng qua 2 đi ể m cho trước nằm trên đường thẳng đó. 4.4. Độ sai lệch về hình dáng của một mặt (shape deviation of a sur f ace) Biểu đồ về sự khác nhau giữa các vị trí thực của một tập hợp những điểm xác định trên một mặt v à những điểm trên mặt ch uẩ n tương ứng. 4.4.1 . Độ sai lệch về độ phẳng của một mặt ( f latness deviation of a sur f ace) Biểu đồ về sự khác nhau giữa c á c vị trí thực của một tập hợp những điểm xác định trên một mặt và những điểm tr ê n mặt phẳng tương ứng. CHÚ THÍCH : Sai lệch về độ phẳng thường được xác định d ọc theo những đường th ẳ ng có chi ề u dài xác định, được bố trí ở những vị trí xác định hoặc ở những vị trí ngẫu nhiên. 4.4.2 . Độ v ê nh (ske w ness) Sự khác nhau giữa vị trí thực của một điểm góc hoặc một điểm nằm trên mép ngo à i của một mặt với vị trí chuẩn tương ứng trên mặt phẳng đi qua ba điểm khác nhau của g ó c hoặc qua các điểm nằm trên mép ngoài của mặt đó. 4.5. Độ sai lệch về v ị trí của một điểm (position deviation of a point) Sự khác nhau giữa vị trí thực của điểm và vị trí chuẩn tương ứng so v ớ i một mốc đo quy định. CHÚ TH Í CH: Độ sai lệch về vị trí thường đ ược đo riêng rẽ ở cả mặt phẳng nằm ngang và mặt ph ẳ ng thẳn g đứng . 4.6. Độ sai lệch về vị trí của một đường (position deviation of a line) Sự khác nhau về vị trí thực của những điểm xác định trên một đường và các điểm ở vị trí chuẩn tương ứng so với một mốc đo xác định. 4.7. Độ sai lệch so với ph ươn g thẳng đứng (verticallity deviation) Sự khác nhau theo phương n ằ m ngang giữa một điểm xác định trên một đường thẳng hay trên một mặt phẳng dự định là thẳng đứng v à điểm ch uẩ n tương ứng trên một đường thẳng đối chứng hoặc mặt phẳng đối chứng thẳng đứng (Xem chú th íc h 4.2). 4.8. Độ sai lệch so với phương n ằ m ngang (horizontality deviation) Sự khác nhau theo phương thẳng đứng giữa một đi ể m xác định tr ê n một đường thẳng hay một mặt phẳng dự định là nằm ngang và điểm chu ẩ n tương ứng trên một đường thẳng đối chứng hoặc tr ê n một mặt p hẳng đối chứng nằm ngang (Xem chú thích 4.2). 4.9. Độ sai lệch về mối n ố i (joint alignment deviation) Sự khác nhau về cao độ tương đối hay về vị trí tại m ối nối của các cấu kiện tiếp giáp được dự định l à trùng khớp nhau. 4.10 . Độ sai lệch về h ì nh dáng ( shape deviation) Sự khác nhau giữa h ì nh dáng thực của một vật thể và h ì nh dáng chuẩn tương ứng. CH Ú THÍCH : H ì nh d áng thực của một vật th ể n ằ m giữa hai lớp v ỏ đại diện cho những v ậ t thể nh ỏ nhất v à lớn nhất cho phép. Phụ lục A (Quy định) Danh mục các thuật ngữ theo 3 thứ tiếng Việt - Anh - Pháp Thuật ngữ Tiếng Việt Ti ế ng Anh Ti ế ng Pháp 3.1 Kích thước Dimension Dimension 3.2 Kích cỡ Size Dimension (valeur numérique) 3.3 Kích cỡ chuẩn Target size Dimension recherché 3.4 Góc chu ẩn Target angle Angle recherché 3.5 Kích c ỡ thực Actual size Dimension r é elle 3.6 Giới hạn trên của kích cỡ Upper limit size Dimension limite supérieure 3.7 Giới hạn dưới của kích cỡ Lower limit of size Dimension limite in f érieure 3.8 Độ sai lệch (sai số) Deviation Écart 3.9 Độ sai lệch trên cho phép Upper permitted deviation Écart supérieure admissble 3.10 Độ sai lệch dưới cho phép Lower pe r mitted deviation Écart inférieure admissble 3.11 Dung sai Tolerance Tolérance 4.1 Độ sai lệch theo chiều dài Length deviation Écart de longueur 4.2 Độ sai lệch góc Angular deviation É cart angulaire 4.3 Sai lệch về biên diện của một đường Pro f ile deviation of l ine Écart de forme d’une ligne 4.3.1 Sai lệch về độ thẳng của một đường Straightness deviation of line É cart de rectitude d'une ligne 4 . 4 Độ sai lệch về hình dáng của một mặt Shape deviation of a sur f ace Écart de forme d'une sur f ace 4.4.1 Độ sai lệch về độ phẳng của một mặt F latness deviation of a sur f ace Écar t de planéité d ’ une sur f ace 4.4.2 Độ vênh Ske w ness Voile 4.5 Độ sai lệch về vị trí của một đi ể m Position deviation of a point Écart ponctuel 4.6 Độ sai lệch về vị trí của đường Position deviation of a line É cart de position d'une ligne 4.7 Độ sai lệch so v ớ i phương thẳng đứng Verticallity deviation É cart d áplomb 4 . 8 Độ sai lệch so với phương n ằ m ngang Horizontality deviation Écart de niveau 4.9 Đ ộ sai lệch về mối nối Joint alignment deviation Desaffleurement 4.10 Độ sai lệch về hình dáng Shape deviation É cartde forme Phụ lục A (tham khảo) Thư mục tài liệu tham khảo TCVN 9254-1 : 2012, Nhà và công trình dân dụng - Từ vựng - Phần 1: Thuật ngữ chung; TCVN 9259-1 : 2012, Dung sai trong x â y dựng công trình - Phần 1 - Nguyên tắc cơ bản để đ á nh gi á và yêu cầu kỹ thuật . TCVN 9259-8 : 2012, Dung sai trong xây dựng - Phần 8: Giám định về kích thước và kiểm tra công t á c thi công; TCVN 9262-1: 2012, Dung sai trong xây dựng - Ph ầ n 1: Đo k iể m công trình và các c ấ u kiện chế sẵn của công trình - Phần 1: Phương pháp và dụng cụ đo; TCVN 9262-2: 2012, Dung sai trong x â y dựng - Ph ầ n 2: Đo kiểm công trình và các cấu kiện chế sẵn của công trình - Ph ầ n 2: Vị trí các điểm đo; ISO 6707-2 : 1993, Building and civil engineering - Vocabulary- Par t 2: Contract terms (Nhà và công trình - Từ vựng - Ph ầ n 2: Các thuật ngữ dùng trong hợp đồng). MỤC LỤC 1. Phạm vi áp dụng 2. Quy định chung 3. Thuật ngữ định nghĩa 4. Thuật ngữ định nghĩa có liên quan đến sự biến động k í ch thước Phụ lục