TCVN9262-1:2012

Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 9262-1:2012 (ISO 7976-1:1989) về Dung sai trong xây dựng công trình - Phương pháp đo kiểm công trình và cấu kiện chế sẵn của công trình - Phần 1: Phương pháp và dụng cụ đo TIÊU CHUẨN QUỐC GIA TCVN 9262-1:2012 ISO 7976-1:1989 DUNG SAI TRONG XÂY DỰNG CÔNG TRÌNH - PHƯƠNG PHÁP ĐO KIỂM CÔNG TRÌNH VÀ CẤU KIỆN CHẾ SẴN CỦA CÔNG TRÌNH - PHẦN 1: PHƯƠNG PHÁP VÀ DỤNG CỤ ĐO Tolerances for building - Methods of measurement of buildings and building products - Part 1: Methods and instruments Lờ i nói đ ầu TCVN 9262 - 1: 2012 hoàn toàn tương đương v ới ISO 7976-1 : 1989. TCVN 9262-1: 2012 đư ợc chuyể n đ ổi từ TCXD 193 : 1996 (ISO 7976-1 : 1989) theo quy đ ịnh tại khoả n 1 Đi ều 69 của Luật Tiêu chuẩn và Quy chuẩn kỹ thuậ t và đi ểm a) Khoả n 1 Đi ều 7 Nghị đ ị nh 127/2007/NĐ-CP ngày 01/8/2007 c ủa Chính phủ quy đ ịnh chi tiết thi hành một số đi ều của Luật Tiêu chuẩn và Quy chuẩn kỹ thuật. Bộ TCVN 9262 vớ i tiêu đ ề chung “Dung sai trong xây dựng công trình - Phương pháp đo ki ểm công trình và các cấu kiện chế sẵn của công trình” gồm có 2 phầ n dư ớ i đây: - TCVN 9262-1: 2012, Phầ n 1: Phương pháp và d ụng cụ đo - TCVN 9262-2: 2012, Phần 2: Vị trí các đi ể m đo. TCVN 9262-1 : 2012 do Viện Kiến trúc, Quy hoạ ch Đô th ị và Nông thôn biên soạn, Bộ Xây dự ng đ ề nghị, Tổng cục Tiêu chuẩ n Đo lư ờng Chất lư ợng thẩm đ ịnh, Bộ Khoa học và Công nghệ công bố. DUNG SAI TRONG XÂY DỰNG CÔNG TRÌNH - PH ƯƠNG PHÁP ĐO KI ỂM CÔNG TRÌNH VÀ CẤU KIỆN CHẾ SẴN CỦA CÔNG TRÌNH - PHẦ N 1: PHƯƠNG PHÁP VÀ D ỤNG CỤ ĐO Tolerances for building - Methods of measurement of buildings and building products - Part 1: Methods and instruments 1. Phạm vi áp dụng 1.1. Tiêu chuẩ n này đưa ra m ột số phương pháp đ ể xác đ ịnh hình dạ ng, kích thư ớc và sai lệ ch kích thư ớc của công trình và cấu kiện chế sẵn cần lắp với nhau. Cũng có thể áp dụ ng phương pháp này khi d ữ liệu về đ ộ chính xác đư ợc thu thập trong các nhà máy hoặ c trên công trư ờng. Tiêu chuẩ n này quy đ ịnh về đ ộ sai lệch các bộ phận của công trình hay cấu kiện chế sẵ n đư ợ c xác đ ịnh bởi các thiết bị mô tả dư ớ i đây. 1.2. Các phương pháp đo ki ểm này chỉ áp dụng với các hạng mục có các mặt phẳ ng và có mođun đàn h ồi lớ n hơn 35 kPa, v í dụ: bêtông, gỗ, thép, chất dẻo cứng. Tiêu chuẩn này không áp dụng cho các hạng mục bằng sợi thủy tinh và vật liệ u nêm tương t ự. Tiêu chuẩn n ày không quy đ ịnh các quy tắc kiểm tra chấ t lư ợng trong mọ i giai đo ạ n đo đ ạ c như ki ểm tra tần số, vị trí, thời gian,... 1.3. Vị trí các đi ể m đo quy đ ị nh trong TCVN 9262-2 : 2012 đư ợc áp dụ ng theo phương pháp đo như đ ã nêu trong tiêu chuẩn này. 2. Tài liệu viện dẫn Các tài liệu viện dẫn sau rất cần thiết khi áp dụng tiêu chuẩ n này. Đ ối với các tài liệu viện dẫ n có ghi năm công b ố thì áp dụng phiên bả n đư ợ c nêu. Đ ối với các tài liệu viện dẫ n không ghi năm công b ố thì áp dụng phiên bản mới nhất, bao gồm cả các sử a đ ổi, bổ sung (nếu có). TCVN 9262-2 : 2012, Dung sai trong xây dựng công trình - Phương pháp đo ki ểm công trình và các cấu kiện chế sẵn của công trình - Phần 2: Vị trí các đi ể m đo. ISO 4464 1) , Tolerances For Building - Relationship Between The Different Types Of Deviations And Tolerances Used For Specification (Dung sai trong xây dựng công trình - Quan hệ giữa các loạ i đ ộ sai lệ ch và dung sai khác dùng trong quy đ ịnh). ISO 7078, Building construction - Procedures for setting out, measurement and surveying - Vocabulary and guidance notes (Xây dự ng nhà - Phương pháp đ ịnh vị mặt bằ ng, đo và tr ắ c đ ịa - Từ vựng và chỉ dẫn) ISO 8322 2) , Building construction - Measuring instruments - Procedures for determining accuracy in use (Xây dựng nhà - Dụng cụ đo - Phương pháp xác đ ị nh đ ộ chính xác trong sử dụng). 3. Quy định chung 3.1. Các phương pháp đo 3.1.1. Các phương pháp đo này áp d ụ ng đ ể đo các k í ch thư ớc chính của cấu kiện xây dựng, khoảng cách giữa các cấu kiệ n này và đ ộ sai lệch hình học của cấu kiện. Tuy nhiên, cũng có thể áp dụng cho các bộ phận và phần nhỏ của các cấu kiện xây dựng. 3.1.2. Các cấu kiện cầ n đo ph ả i đư ợc lắp dự ng như trong th ực tế sử dụ ng. Trư ờng hợp không thể làm đư ợ c như v ậy, thì đi ều kiện lắp dựng phả i đư ợc thỏa thuậ n trong sơ đ ồ đo. N ếu bộ phậ n đư ợ c đo trong lúc đang ở trong khuôn gá chế tạo thì phải ghi rõ đi ều này. Các bộ phận dễ biến dạng phả i luôn luôn đư ợc lắp dựng hoàn toàn trên một mặt phẳng. 3.1.3. Đ ể thực hiệ n đo đ ạc và thu thập dữ liệu về đ ộ chính xác, các phương pháp đo ph ải chính xác hơn nhi ều so vớ i đ ộ sai lệ ch cho phép quy đ ịnh trong quy trình chế tạo hay xây dựng. Nội dung chủ yế u là đ ể kiể m tra đ ộ chính xác của quy trình đo (xem ISO 8322). Khi ghi kết quả đo, c ần ghi lại cả các đi ều kiện và thông số sau: - Tên ngư ờ i đo, d ụng cụ, thời gian; - Vị trí và hình dáng của hạng mụ c đư ợ c đo; - Nhiệ t đ ộ và đ ộ ẩm của hạng mụ c đư ợ c đo; - Các vấ n đ ề khác liên quan đ ến việ c đo. Thông thư ờng có thể đo tr ực tiếp phía trong bề mặt nhẵ n giáp khuôn gá. Không đư ợ c đo qua các khuy ết tật cục bộ nh ư l ỗ rỗng, chỗ cháy, bavia đúc và không đư ợc thể hiệ n ra như kích thư ớ c không đúng nhưng ph ải ghi lại sự xuất hiện của các khuyết tậ t đó. Trư ờng hợp bề mặt gồ ghề nhiều so với sai lệch cho phép, có thể quy đ ị nh cách đo b ằng cách dùng thêm một miế ng đ ịnh vị đ ủ lớ n đ ặt vào vật cầ n đo. Phần cuối từ 4.1 đ ến 4.4, có một bả ng quy đ ịnh các hạng mục cho mỗ i thao tác đo, trong đó có ghi: - Thao tác đo; - Giới hạ n đ ộ chính xác đo, tùy thu ộ c vào đ ộ sai lệch cho phép của vật cầ n đo; - Phạ m vi đo; - Thiết bị và dụng cụ đư ợc chọn. 3.2. Ảnh h ư ởng của đ ộ sai lệch so vớ i đi ều kiện chuẩn Sự sai khác củ a đi ều kiệ n môi trư ờng so vớ i đi ều kiện chuẩn có thể dẫ n đ ến sai số trong kích thư ớ c đo đư ợc. Nhiệ t đ ộ , đ ặc biệt là nắng trực tiế p, là đi ều kiệ n môi trư ờng có ả nh hư ởng quan trọng nhấ t. Các đi ều kiệ n khác như đ ộ ẩm của gỗ và tuổi của bêtông cũng phả i đư ợ c lưu ý. Trong thực tế, nhiệ t đ ộ thực của cấu kiện cầ n đo hay d ụng cụ đo r ấ t khó xác đ ịnh vì chúng có nhiệ t đ ộ không đ ồ ng đ ều và có sự sai lệch do nhiệ t đ ộ trong lòng vật cầ n đo h ay dụng cụ đo. Gi ải pháp thỏa đáng nh ấ t là đ ể cho cấu kiện cầ n đo và d ụng cụ đo kho ảng thờ i gian đ ủ đ ể đ ạ t đư ợc nhiệ t đ ộ môi trư ờng ổ n đ ịnh. Nhiệ t đ ộ này có thể đo đư ợc và sẽ xét đ ến khi có sai khác với nhiệt đ ộ chuẩn quy đ ịnh. Nguồn nhiệt phổ biến nhất của dụng cụ đo là do thao tác và do sai l ệch giữa nhiệ t đ ộ môi trư ờng và đi ều kiện chuẩn. Cấu kiện cầ n đo cũng b ị ả nh hư ởng bởi nhiệ t đ ộ môi trư ờng và có thể bị nung nóng nhiều lần trong lúc chế tạo. Nhiệ t đ ộ chuẩn trong ví dụ này đư ợc lấy là 20 °C. Các ký hiệ u như sau: - t 1 là nhiệ t đ ộ vật cầ n đo, tính b ằ ng đ ộ Celsius; - t 2 là nhiệ t đ ộ thiết bị đo, t ính bằ ng đ ộ Celsius; - a 1 là hệ số giãn nở nhiệt của vật cầ n đo; - a 2 là hệ số giãn nở nhiệt của thiết bị cầ n đo; - D t 1 là đ ộ chênh lệch nhiệ t đ ộ của vật cầ n đo ở 20 °C ( D t 1 = t 1 -20); - D t 2 là đ ộ chênh lệch nhiệ t đ ộ của thiết bị cần đo ở 20 °C ( D t 2 = t 2 -20); - L là chiều dài cầ n đo, tính b ằng m. Sai số đo D L gây bởi chênh lệch nhiệ t đ ộ D t 1 và D t 2 : D L = L(a 1 D t 1 - a 2 D t 2 ) (1) 4. Các phương pháp đo sử dụng trong nhà máy CHÚ THÍCH: Phần lớn các ví dụ về cấu kiện cũng có thể áp dụng cho các bộ phậ n thi công trên công trư ờng. 4.1. Kích thước cấu kiện 4.1.1. Nội dung trong phần này nêu ví dụ về dụng cụ và phương pháp đo đ ể xác định chi ều dài, chiều rộng và bề dày của cấu kiện. Chiề u dài đư ợ c xác đ ịnh bằng những dụng cụ quy đ ị nh trong Đi ều 6 (có hay không có tấ m đ ịnh vị ), trong đ ó có chỉ dẫn về các sai số tiêu biể u và các đi ều cần tránh. Cầ n đ ặc biệ t lưu ý đến lực kéo và nhiệ t đ ộ khi đo b ằ ng thư ớc dây. Cần sử dụng một bộ că ng thư ớ c đ ể tạo lực căng chuẩ n khi có quy đ ịnh hoặc khi chiều dài cầ n đo vư ợt quá 10 m. Khuyến nghị rằng cần có vậ t đ ỡ thư ớ c đ ể giảm ảnh h ư ởng của nhiệ t đ ộ của cấu kiện cầ n đo (xem H ình 1). Khi th ư ớc tựa trên cấu kiện nhà hay trên sàn, nhiệ t đ ộ của cấu kiện cầ n đo c ó thể khác với nhiệ t đ ộ đo đư ợc của không khí xung quanh và gây nên sai số đo (xem 3.2). Sai s ố này có thể giả m đư ợc bằ ng cách đ ỡ thư ớc. Nhiệ t đ ộ đúng của thư ớc có thể đo b ằng nhiệt kế tiếp xúc. Hình 1 - Vật đỡ thư ớc giảm ả nh hư ởng của nhiệt độ cấu kiện cần đo 4.1.2. Chiều dài và chiều rộng: Trên những cấu kiện không có cạnh góc rõ ràng, có thể dùng các tấ m đ ịnh vị (xem Đi ề u 6) đ ể tăng đ ộ chính xác đo. Các t ấ m đ ịnh vị phả i đư ợc giữ hay bắt chặt vào mặt của cầu kiện cầ n đo t ùy thờ i gian đo, đ ể xác đ ịnh chính xác cạnh. Một ví dụ sử dụng tấ m đ ịnh vị góc đư ợc thể hiện trong Hình 2. Hình 2 - Sử dụng tấ m đ ịnh vị góc Hình 3 - Sử dụng tấ m đ ịnh vị góc Có thể sử dụng kết quả đo gi ữ a hai đi ể m đ ối diện (không phả i là đi ể m góc) đ ể kiể m tra sơ b ộ kết quả đo đ ộ sai lệ ch đư ờng thẳng (xem 4.3 và Hình 4). Hình 4 - Sử dụng kết quả đo gi ữ a hai đi ể m đ ối diện Khi đo theo m ặt cong thì sai số là do đư ờng cong AB bao giờ cũng lớ n hơn dây cung AB. Yêu c ầ u chính xác thông thư ờng cho phép lấy số đ ọc là milimét gần nhất. Có nghĩa là trong thực tế có thể cho phép mộ t lư ợ ng đ ộ cong nào đó (Xem H ình 5). Hình 5 - Đ ộ cong tương đ ối cho phép Hình 6 cho mộ t đ ồ thị đ ể hiệu chỉ nh khi đo d ọc theo cấu kiện cong. Hình 6 - Đồ thị hiệu chỉnh khi đo dọc cấu kiện cong 4.1.3. Bề dày hay chiều cao: Bề dày (hay chiều cao tiết diện) của cấu kiệ n đư ợ c xác đ ịnh bằng những dụng cụ quy đ ị nh trong Đi ều 6 và về nguyên tắ c đư ợc thực hiện theo mô tả tại 4.1.2. Khi cần thiết, nên dùng tấm góc và/hoặc tấm cạnh. Dụng cụ có mặt tiếp xúc lớ n được dùng cho v ật liệu có bề mặt không phẳng. Bề dày phả i đư ợ c đo vuông góc v ới ít nhất một trong các mặt của cấu kiện (Xem Hình 7). Hình 7 - Các loạ i thư ớ c đo b ề dày cấu kiện 4.1.4. Sai lệ ch cho phép các kích thư ớc của cấu kiệ n đư ợ c quy đ ịnh trong Bảng 1. Bảng 1- Sai lệch cho phép các kích th ư ớc của cấu kiện Thao tác đo Giá trị sai lệch cho phép mm Phạ m vi đo m Dụng cụ đo - Chiều dài và chiều rộng (4.1.2) ± 3 <> Thư ớ c thép rút đư ợc ± 3 <> Thư ớc thép cuộ n đ ã kiể m đ ịnh ± 5 từ 3 đ ến 10 Thư ớc thép cuộ n đ ã kiể m đ ịnh - Bề dày hay chiều cao (4.1.3) ± 0,5 <> Thư ớc cặp ± 1 Từ 0,1 đ ến 0,5 Thư ớc cặp ± 2 Từ 0,5 đ ến 2,0 Th ước cặp ± 3 <> Thư ớ c thép rút đư ợc ± 5 <> Thanh đo và hai thanh xương 4.2. Độ vuông góc của cấu kiện 4.2.1. Phần này mô tả ví dụ về dụng cụ và phương pháp đo đ ể xác đ ịnh sai lệ ch đ ộ vuông góc, nhưng có th ể áp dụng về nguyên tắc cho góc bất kì. Theo ISO 4464, sai lệch góc là sự khác nhau giữa góc thực tế và góc chuẩn tương ứng. Hình 8 cho thấy các sai lệch góc biểu thị bằng grad hoặ c đ ộ (Hình 8a) hay bằ ng đo ạn lệch (Hình 8b). a) Sai lệch góc biểu thị bằng grad b) Sai lệch góc biểu thị bằ ng đo ạn lệch Hình 8 - Sai lệch góc Nếu theo cách b) thì sai lệ ch góc đư ợ c xác đ ịnh từ cạnh ngắ n hơn c ủa góc và phả i đư ợ c đo vuông gó c với cạ nh tương ứng của góc chuẩn. Sai lệch củ a đ ộ song song, một dạng khác của sai lệch góc sẽ đư ợc mô tả tại 4.2.3. Sai lệ ch góc xác đ ịnh bằng những dụng cụ quy đ ị nh trong Đi ều 6 (có hay không có tấ m đ ịnh vị). Ba phương pháp đư ợc mô tả đ ể xác đ ị nh đ ộ sai lệch góc vuông trong sản phẩm xây dựng (xem Hì nh 9). Phương pháp đư ợc chọn tùy thuộ c kích thư ớc của vật cầ n đo. Nếu b và c <1 200="" mm,=""> dùng thư ớ c ke như mô t ả trong Hình 10. Nếu không dùng ống ngắ m đ ể đo (xem 4.2.3) ho ặ c cách đo đư ờng chéo (xem 4.2.2) . Tuy nhiên phương pháp đo c ạnh chỉ sử dụng khi sai lệch cho phép của góc vuông lớ n hơn 5 mm/m. Hình 9 - Mô tả xác đ ị nh đ ộ sai lệch góc vuông Ba phương pháp đư ợ c dùng đ ể xác đ ịnh sai lệ ch góc đư ợc minh họa bằng các ví dụ dư ớ i đây. Đ ộ sai lệ ch luôn đư ợ c đo trên cạnh ngắn của góc và kết quả cuối cùng sẽ là sự sai lệch củ a đi ể m B hay đi ểm C so với vị trí yêu cầu. Trong Hình 9, các góc phả i đo là các góc gi ữ a các đư ờng thẳng nố i các đi ểm góc. 4.2.2. Đ ộ sai lệch góc: 4.2.2.1. Đo b ằ ng thư ớc ke Trong Hình 10, một thư ớc ke có kích thư ớ c đ ủ lớ n đư ợ c đ ặt cạnh dài dọc theo AB sao cho cạnh ngắn chạm vào B hoặc C . Đ ộ sai lệch góc của đ ỉ nh B đư ợ c xác đ ị nh như trong H ình 10. Hình 10 - Xác đ ị nh đ ộ sai lệch góc củ a đ ỉnh B Trong Hình 11, mô tả cách đ ặ t thư ớ c ke đ ể đo sai l ệ ch góc. Thư ớ c ke đư ợc tự a lên các thanh đ ỡ S . Đ ể giảm ma sát, cạnh L 1 đư ợ c đ ặt lên gố i con lăn R. Trong H ình 12, cũng có thể dùng phương pháp mô t ả trong Hì nh 11 đ ể đo sai l ệch góc của cột. Hình 11 - Cách đ ặ t thư ớ c ke đo sai l ệch góc Hình 12 - Đo sai l ệch góc của cột (mặt bằng) Khi dùng phương pháp mô tả trong Hình 11 và Hình 12, bề dày các miếng cữ sẽ phải trừ đi b ớt so với số đ ọc khi tính toán sai lệch góc. Phương pháp mô t ả trong Hình 13, chỉ sử dụng khi không có sai lệ ch đư ờng thẳng, vì nếu không thì chỉ thấ y đư ợc sai lệch góc vuông giữa các phần của bề mặt chi tiết cầ n đo, nghĩa là góc ABC ch ứ không phải góc ABD. 4.2.2.2. Đo đư ờng chéo Trong Hình 14, các khoả ng cách AB, BC và AC đư ợc xác định bằ ng cách dùng thư ớc cuộn và các tấm đỉnh góc. Hình 13 - Ph ương pháp s ử dụng khi không có sai lệ ch đư ờng thẳng Hình 14 - Xác đ ịnh các khoảng cách AB, BC, AC Kích thư ớc của vật cầ n đo không đư ợ c vư ợt quá chiều dài củ a thư ớc và tỉ số rộng/dài của vậ t không đư ợc nhỏ hơn 1 : 2. Góc tạ i đi ểm B có thể tí nh toán như sau : (2) Qui trình này có thể lặp lạ i cho đi ểm A, B và C. Tổng các góc ( a + b + y + d ) phải là 400 grad (gon) hay 360°. Nếu không khép kín thì phả i chia đ ều cho 4 góc, sai số khép kí n góc không vư ợ t quá 0,12 grad (0,11 đ ộ = 7 phút) đ ối với cấu kiệ n kích thư ớc khoảng 1 200 mm x 3 000 mm. Nếu sai số khép kín góc vư ợt quá giá trị này thì phả i đo l ại. Đ ộ sai lệ ch góc tính như đo ạn lệch (CC 1 ) có thể xác đ ịnh theo cạ nh CB như sau: b = 100 grad (3) Hay: 4.2.2.3. Đo b ằng ống ngắm (Telescop) Trong Hình 15, một ống ngắ m đo đư ợ c đ ặt ở đi ể m B và đư ợc vặn về đi ểm 0 khi ngắ m vào A. Sau đ ó quay 100 grad (90°) và xác đ ị nh đ ộ lệch ở đi ểm C chẳng hạn bằng mộ t thư ớ c milimét đ ặt tạ i đi ể m đó. Hình 16 nêu mộ t phương pháp xác đ ịnh sai lệch góc (tại B) bằng một máy kinh vĩ (T) có trục ngắ m đư ợ c đ ặt song song với AB bằng cách quay máy sao cho các số đ ọ c đ ối vớ i thanh đo (P 1 và P 2 ) là bằng nhau. Hình 15 - Đo bằng ống ngắm Hình 16 - Xác định sai lệch góc bằng máy kinh vĩ Sau đó quay máy kinh vĩ 100 grad (90°) và đ ọc các khoảng cách P 3 và P 4 trong ống ngắm, nhờ thanh đo. Các kho ảng P 1 đ ến P 4 phải nằm trong phạ m vi 500 mm đ ế n 1 000 mm. Đi ề u đó có nghĩa l à trong phần lớ n trư ờng hợp phải lắp thêm thấ u kính vào máy kinh vĩ đ ể quan sát phạm vi ngắ n hơn khi đ ọc các giá trị P 1 và P 3 . Đ ộ sai lệ ch góc đo b ằ ng đo ạn thẳng lệ ch trong trư ờng hợ p này là dương (P 3 - P 4 ). 4.2.3. Đ ộ song song Đ ộ sai lệch không song song là một dạng sai lệch góc và là sự Khác nhau giữ a phương c ủ a đư ờng thẳng đi qua A và B và phương c ủ a đư ờng thẳng chuẩn AB 1 , đi qua song song v ới DC (Xem Hình 17). Đ ộ sai lệ ch này đư ợ c đo như là kho ảng cách giữa B và B 1 , (Xem ISO 4464). Trên Hình 17, các khoả ng cách AD và BC đư ợ c đo l ầ n lư ợt từ C và D vuông góc với chiều dài, trong thực tế là song song với cạnh BC và AD, bằng các dụng cụ quy đ ị nh trong Đi ều 6. Hiệu số giữ a AD và BC là đ ộ sai lệch do không song song giữa AB và CD. Hì nh 1 7- Đo đ ộ sai lệch không song song 4.2.4. Đ ộ sai lệ ch góc và phương của đư ờng thẳ ng đư ợ c quy đ ịnh trong Bảng 2. Bả ng 2 - Đ ộ sai lệ ch góc và phương của đư ờng thẳng Thao tác đo Giá trị sai lệch cho phép mm Phạ m vi đo m Dụng cụ đo - Sai lệch góc (4.2.2) ± 4 <> Thư ớc ke ± 5 <> Thư ớ c thép đ ã kiể m đ ịnh ± 7 <> Máy đo quang h ọc - Đ ộ song song (4.2.3) ± 2 <> Thư ớc cặp ± 3 <> Thư ớ c thép đ ã kiể m đ ịnh ± 5 Từ 3 đ ến 10 Thư ớ c thép đ ã kiể m đ ịnh ± 5 <> Thanh đo 4.3. Độ thẳng và độ vồng của cấu kiện Phần này mô tả ví dụ dùng dụng cụ đo đ ể xác đ ịnh sai lệch khỏ i đư ờng thẳng và khỏ i đ ộ vồng thiết kế. 4.3.1. Đ ộ thẳng Theo ISO 4464, đ ộ sai lệ ch đư ờng thẳ ng đư ợc mô tả là sự sai khác giữa hình dạng thực của mộ t đư ờng so vớ i đư ờng thẳng. Các sai lệ ch a và b đư ợ c đo là kho ảng cách từ các đi ểm củ a đư ờng thự c đ ế n đư ờng thẳng nố i các đi ể m đ ầ u, đi ểm cuối A và B củ a đư ờng thực (Xem Hình 18). Hình 18 - Đo đ ộ sai lệ ch đư ờng thẳng Đ ộ sai lệ ch đư ờng thẳ ng đư ợ c xác đ ịnh bằng các dụng cụ quy đ ịnh trong Đi ều 6 (có hay không có tấ m đ ịnh vị). Hai đ ầu của mộ t đư ờ ng, thông thư ờng là một cạnh, mà cầ n đo sai l ệ ch đư ờng thẳng dọc theo nó, thì đư ợc nối nhau hoặc bằng một sợ i dây căng gi ữ a hai đi ểm nút A và B, hoặc bằng mộ t thư ớc cạnh thẳng tự a trên các tấm đ ịnh vị hoặc là trục ngắm của một ống ngắm. 4.3.1.1. Đo b ằ ng thư ớc cạnh thẳng Chiều dài cạ nh thư ớ c không đư ợ c vư ợt quá 3 m. Hình 19 mô tả cách đo b ằ ng thư ớc cạnh thẳng và các tấm góc dọc theo cạnh của vật cầ n đo Kí ch thư ớc tính bằng milimét CHÚ DẪN e: chiều cao thanh kê; d: sai lệ ch đư ờng thẳng. VÍ DỤ: Độ sai lệ ch đư ợc tí nh như sau: e = 25 mm. Đ ộ sai lệch d = e - số đ ọc. Trư ờng hợp 1: d = 25 - 15; Trư ờng hợp 2: d = 25 - 32; d = 10 mm (dương) d = - 7 mm (âm) Hình 19 - Mô tả cách đo bằ ng thư ớc cạnh thẳng và các tấm góc dọc theo cạnh vậ t đo 4.3.1.2. Đo b ằ ng dây căng Phương pháp đo mô t ả trong Hình 20 gồm có việc tạo mộ t đư ờng chuẩn bằ ng dây căng thép hay nilon, t ự a hai đ ầu bằng các tấm cữ và tấ m căng. Dây đư ợ c đ ặt trong một rãnh cách cạnh là 50 mm. Mụ c đích của các tấm cữ và tấm că ng là đ ể giữ cho dây ở một khoả ng cách đ ị nh trư ớc so vớ i các đ ỉnh góc của vật cầ n đo và đ ể đ ảm bảo dây không chạm vào bề mặt. Hì nh 20 - Đo b ằng dâ y căng 4.3.1.3. Đo b ằng ống ngắm Phương pháp mô t ả tại 4.2.2.3 dùng ống ngắ m đ ể đo đ ộ sai lệch góc có thể dùng đ ể xác đ ị nh đ ộ thẳng của cấu kiện. 4.3.2. Đ ộ vồng thiết kế Các phương pháp mô t ả tạ i 4.3.1.1 đ ến 4.3.1.3 cũng có thể dùng đ ể xác đ ịnh sai lệch khỏ i đ ộ vồng thiết kế 4.3.3. Sai lệch cho phép về đ ộ vồng thiết kế quy đ ịnh trong Bảng 3. Bảng 3 - Sai lệch cho phép về đ ộ vồng thiết kế Thao tác đo Giá trị sai lệch cho phép mm Phạ m vi đo m Dụng cụ đo - Đ ộ sai lệch khỏ i đư ờng thẳ ng và đ ộ vồng thiết kế (4.3.1 và 4.3.2) ± 2 <> Nêm đo (<30 mm),=""> ớc cạnh thẳng và các tấm góc ± 3 <> Thư ớ c, thư ớc cạnh thẳng và các tấm góc - Đ ộ song song ± 2 <> Nê m đo (30 mm) và dây th ép hay dây nilon (<10 m)="" và="" các="" tấm=""> Thư ớc và dây thép hay dây nilon và các tấm góc. ± 4 Từ 2 đ ến 5 ± 8 Từ 5 đ ến 10 ± 3 <> ± 10 <> 4.4. Độ phẳng và độ vênh của cấu kiện Đi ều này mô tả các ví dụ về dụng cụ , phương pháp đo và m ặt phẳng chuẩn dùng đ ể xác đ ị nh đ ộ phẳng. Theo ISO 4464, đ ộ sai lệch mặt phẳ ng đư ợc mô tả là “sự sai khác giữa hình dạng thực của một mặt và một mặt phẳng”. Trong tr ư ờng hợ p đ ộ phẳng cục bộ, các mặt này lầ n lư ợ t đư ợc thay thế bằng mộ t đư ờng và mộ t đư ờng thẳ ng. Khi xác đ ị nh đ ộ sai lệch mặt phẳng cầ n xác đ ịnh sử dụng mặt phẳng chuẩ n nào đ ể đo đ ộ sai lệch. 4.4.1. Nguyên tắ c đo Một mặt phẳng chuẩn có thể đư ợ c xác đ ịnh bằng một trong các cách sau: - Mặt phẳng trung bình củ a 4 đi ểm góc; - Mặt phẳ ng xác đ ịnh bằ ng phương pháp b ình ph ương t ối thiểu; - Qua một số đư ờng thẳ ng (đ ộ phẳng cục bộ); - Qua một hộp (nguyên tắc hộp); - Mặt phẳ ng đi qua 3 đi ể m góc (đ ộ vênh). 4.4.1.1. Mặt phẳng trung bình Đ ộ sai lệch mặt phẳng trên một mặt chữ nhật, theo ISO 4464, có thể đư ợ c xác đ ịnh bằng một mặt phẳng trung bình đ ối với 4 góc. Mặt phẳng trung bình này đ ặt ở S/4 bên trên hai góc đ ố i nhau qua đư ờng chéo và ở S/4 d ư ới 2 góc kia (Xem Hình 21), trong đó S là đ ộ vênh đư ợ c xác đ ị nh như đ ã nói. CHÚ DẪ N: a, b, c, d: các sai đ ộ đ ộ phẳng Hình 21- Đo sai lệch bằng mặt phẳng trung bình Trên Hình 21, mặt phẳng chuẩn là mặt phẳng trung bì nh đi qua A + S/4, B - S/4, C + S/4 và D - S/4. Các sai lệch mặt phẳ ng đư ợ c đo t ừ các đi ểm trên toàn mặt chứ không chỉ ở các tiết diện; trong Hình 21, có vẽ các tiết diện là đ ể cho đơn gi ản. Mặt cầ n đo đư ợc quét so với mặt phẳng trung bì nh. Đ ộ sai lệch mặt phẳ ng đư ợc thể hiện bằng số dương hay âm theo kh oảng cách lớn nhất từ mộ t đi ểm ở bên trên và bên dư ới mặt phẳng này. 4.4.1.2. Phương pháp b ì nh phương t ối thiểu Mộ t đ ịnh nghĩa tổ ng quát hơn c ủ a đ ộ phẳng là mặt phẳng chuẩ n đư ợc tạo lập sao cho tổng củ a các đ ộ sai lệch của bề mặ t đo đ ối với mặt phẳng chuẩn là số không; nghĩa là tổ ng các đ ộ sai lệ ch dương b ằng tổ ng các đ ộ sai lệch âm, và tổng bì nh phương của các sai lệch này là nhỏ nhấ t (đó là nguyên t ắc của bì nh phương t ối thiể u). Đ ối với một mặt phẳng, cần một số lư ợng lớ n các đi ể m đo (kho ả ng 16 đi ểm cho một cấu kiệ n kích thư ớc 4 000 mm x 6 000 mm), nên phải tính toán bằng máy tính. Nên lưu ý là việc tính toán bằ ng phương pháp b ình ph ương t ối thiểu phả i giao cho ngư ờ i có đ ủ trình đ ộ. CHÚ THÍCH: Việc áp dụng nguyên tắc bình ph ươ ng tối thiểu có nghĩa là kết quả tính toán cho đư ợc vị trí và hai phương c ủa mặt phẳng chuẩn so với mặt phẳ ng đo. Ch ỉ trong trư ờng hợp mà mặt cầ n đo đ ã là bộ phận của công trì nh đ ã dựng thì hai phương pháp thư ờng có thể đ ảm bảo yêu cầu chính xác. Hình 22 mô tả mặt phẳng chuẩ n đư ợc tính bằng nguyên tắc bì nh phương t ối thiểu. Đ ể làm ví dụ , lư ợ ng đo đ ộ phẳng có thể đư ợ c quy đ ị nh như sau: |V dương | + |V âm| ≤ T 1 mm Trong đó: - V dương - Sai l ệ ch dương l ớn nhất; - V âm - Sai lệch âm lớn nhất; - T 1 - dung sai đ ộ phẳ ng quy đ ịnh. 4.4.1.3. Đ ộ phẳng cục bộ Có thể đo sai l ệch phẳng cục bộ từ một số đư ờng thẳng nhấ t đ ị nh theo các phương nh ấ t đ ịnh. Điều kiện: (i = 1,1; 1,2; 1,3... 4,4) Hình 22 - Mặt phẳng chuẩ n đư ợc tính bằng nguyên tắc bì nh phương t ối thiểu Phương pháp này cho phép đo tr ực tiế p đ ộ thẳng cục bộ và gián tiế p cho đ ộ phẳ ng. Đ ó là một ph ươ ng pháp thực tiễ n đ ể kiểm tra đ ộ phẳng trong nhiều mụ c đích xây d ựng. Trong Hình 23 mô tả đ ộ sai lệch phẳng a 1 so với mặt phẳng chuẩn ABCD hoặ c đ ộ sai lệch a 2 đư ờng thẳng chuẩ n đi qua các đi ểm X và Y trên mặt cấu kiện. Hình 23 - Đ ộ sai lệch phẳng so với mặt phẳng chuẩ n và đư ờng thẳng chuẩn 4.4.1.4. Nguyên tắc hộp Nguyên tắc hộ p dùng đ ể xác đ ịnh sai lệch phẳng. Theo ISO 4464, nguyên tắc hộ p đư ợc mô tả như sau: “Th ể tích đư ợc xét là thể tích của không gian nằm giữa hai hình hộ p đ ồng dạng lý thuyết có chung mộ t hư ớng, cái nọ nằm trong cái kia. Khoảng cách giữa các mặ t tương ứng của các hình hộp này có thể có hoặc không phân bố đ ều, tùy theo bề rộ ng dung sai đ ã quy đ ị nh. Không đi ểm nào trên bề mặt cấu kiệ n đư ợ c vư ợt qua thể tích đó ”. CHÚ THÍCH: Nguyên tắc này cũng áp dụng khi xét hai chiều k hông gian. Đây là trư ờng hợp phổ biến nhất (Xem Hình 24). Trong Hì nh 24, đ ối với cấu kiện hai chiề u như thanh hay t ấm, có thể dùng nguyên tắc hộ p đơn gi ản hóa Hình 24 - Cấu kiện hai chiều dùng nguyên tắc hộp Việc sử dụng tổng quát nguyên tắc hộp với hệ tọa đ ộ vuông góc ba chiề u đ òi hỏi phả i đo trong ba m ặt phẳng. 4.4.1.5. Đ ộ vênh Theo ISO 4464, đ ộ vênh là mộ t trư ờng hợp riêng của sai lệch phẳng. Nghĩa là khi một mặt phẳng chuẩ n đi qua ba đi ểm góc của cấu kiện cầ n đo (ho ặ c đi ểm gần vớ i đi ểm góc) thì th ư ờng khó xác đ ị nh đi ể m góc. Đ ộ vênh đư ợc mô tả như là giá tr ị tuyệ t đ ối củ a đ ộ sai lệch góc thứ tư so v ới mặt phẳng chuẩn. Các sai lệch tính từ mặt phẳng chuẩn của các đi ểm khác của mặt thì đư ợ c coi như sai l ệ ch đ ộ phẳng. Nhờ có đ ộ vênh, có thể quan sát đư ợc các sai lệ ch đ ộ phẳng lớn. Sai lệ ch đ ộ phẳ ng đư ợ c xác đ ịnh bằng các dụng cụ quy đ ị nh trong Đi ề u 6, trong đ ó cũng chỉ ra các nguồn sai số tiêu biể u và các đi ều phòng xa cần thiết. Các phương pháp dư ớ i đây cho th ấy các khả năng khác nhau đ ể đo h ình dạng chung của mặt cấu kiệ n. Trư ớc hết cầ n quy đ ịnh mặt phẳng chuẩn phả i dùng và đ ộ sai lệ ch cho phép. Đ ộ phẳ ng thư ờ ng có liên quan đ ến một diện tích riêng của một bề mặ t đ ã hoàn thiệ n, đ ến một cấu kiệ n riêng, đ ến chỗ nối giữa hai cấu kiện hoặc giữ a hai giai đo ạ n đ ể tạo nên một mặt “phẳng”. Các diện tích lớ n như sàn th ì th ư ờ ng đư ợc kiểm tra bằng sai số về đ ộ cao và đôi khi v ề đ ộ vênh so vớ i các đi ể m lư ới (xem 5.2). 4.4.2. Đ ộ phẳng tổng thể 4.4.2.1. Đo sai l ệ ch đ ộ phẳng bằng ống ngắm (máy kinh vĩ) Có thể đo b ằng các máy thủy bình hoặc máy kinh vĩ. Kết hợp với việ c đo b ề dày, các phương pháp này cho m ột ví dụ về vật liệu áp dụng nguyên tắc hộp. Trong thực tế, việ c đo đư ợc thực hiện từ một mặt phẳng bên ngoài cấu kiện và song song vớ i hai phương chính của cấu kiện. Khuyến nghị này đư ợc thực hiệ n đ ối vớ i các phương pháp quy đ ị nh trong 4.4.2.2. Đ ối với các phương pháp dùng máy th ủy bình hoặc máy kinh vĩ thì không thể thực hiện theo khuyến nghị này. Trong trư ờng hợ p đó, th ì khuyến nghị lấy thủy chuẩ n như thông thư ờng và các giá trị đo đư ợc tính chuyển so với mặt phẳng chuẩ n đ ã chọ n. Đ ể dễ tính toán, có thể dùng các máy tính có lập trình dùng cho đi ều kiện hiệ n trư ờng. 4.4.2.1.1. Cấu kiện ở vị trí thẳ ng đ ứng Một mặt phẳng thẳ ng đ ứ ng đư ợc quét bởi một máy kinh vĩ, một máy thủy bình vớ i lăng kính 100 grad (90°) hay m ột thiết bị rà bề mặt cầ n đo kho ảng 300 mm. Khi có nắng trực tiếp thì khoảng cách này phả i tăng đ ến ít nhấ t là 500 mm đ ể tránh bị méo hình do khúc xạ. Máy đư ợ c căn ch ỉ nh theo cách thông thư ờ ng. Thanh đo (mia) hay thư ớc ở ống thủy phả i đư ợc gắn gầ n như vuông góc v ới vật cần quan trắc. Trong Hình 25 mô tả ví dụ xác đ ịnh sai lệ ch đ ộ phẳng toàn thể. Nếu dùng một máy kinh vĩ, phải thực hiệ n đo ở cả hai vị trí trái phải của ố ng kính. Đ ể tránh sai số đi ều tiêu, khoảng cách ngắm không nhỏ hơn 10 m. Hình 25 - Xác đ ị nh đ ộ sai lệch phẳng toàn thể 4.4.2.1.2. Cấu kiện ở vị trí nằm ngang. Khuyến nghị dùng một máy thủy bình. Một cách khác là dùng máy kinh vĩ có ống ngắ m đư ợc khóa cho nằm ngang. Số đ ọ c đư ợc lấy trên một mia thủy chuẩn đ ặt thẳ ng đ ứng và kiể m tra đ ộ thẳ ng đ ứng bằng ống thủy tròn. Trong Hình 26, dùng các mia thủy chuẩn ngắ n (300 mm) đ ặ t trên đ ế máy. Chúng có lợi là chỉ cần một thao tác viên. Bất lợi là khúc xạ có thể gây sai số đ ọc. Hình 26 - Đo cấu kiện ở vị trí nằm ngang 4.4.2.2. Đo sai l ệ ch đ ộ phẳng bằng dụng cụ đư ợc thiết kế đ ặc biệt Trong Hình 27 và Hình 28 mô tả hai ví dụ đo đ ộ phẳng bằng thiết bị tiêu cự ngắn không bù trừ. Với các dụng cụ này, dễ dàng làm theo khuyến nghị của ISO 4464 về mặt phẳ ng đo là t ừ bên ngoài cấu kiện và song song vớ i hai phương chính c ủa cấu kiệ n hơn là dùng hai máy th ủy bì nh hay kinh vĩ đ ặt cách cấu kiện một khoả ng nào đó. D ụng cụ mô tả trong Hình 27 và Hình 28 có cái lợi là chúng có thể dùng đ ể đo c ấu kiện ở bất kỳ tư th ế nào. Các ví dụ mô tả trong Hình 27 và Hình 28 có một mặt phẳ ng đi qua ba góc c ủa cấu kiện là mặt phẳng chuẩn. Khi chọn mặt phẳng trung bình làm mặt phẳng chuẩn thì các giá trị đo đư ợc chuyển hoàn về mặt phẳng trung bình này. Trong Hình 27 mô tả ví dụ đo đ ộ phẳ ng đ ối với mặt phẳng chuẩ n đi qua ba đi ểm góc (B, C, D). Trong một số trư ờng hợp, dụng cụ ở C có góc vuông cố đ ị nh, cho phép đ ọc trực tiếp sai lệch góc vuông ở đ ỉnh B. CHÚ THÍCH: Cần nhớ rằng các dụng cụ phả i đư ợc kiểm tra xem có sai số đi ề u quang không. Không đư ợc phép dùng dụng cụ có bù trừ vì ph ương pháp này có th ể dùng trong mặt phẳng bất kỳ chứ không chỉ trong mặt phẳng nằm ngang. Trục ngắm của ống ngắm tạ i đi ểm C (Xem Hì nh 27) đư ợ c hư ớng về đi ể m 0 trên thang đo t ạ i B và D. Các đi ể m 0 này tương ứng với chiều cao của trục ngắm bên trên bề mặt tạ i đi ểm C. Sau đó đ ọc số ở đích X, có th ể đ ặt tại mộ t đi ểm tùy ý trên bề mặt. (Số đ ọc ở đi ể m A cho đ ộ vênh, xem 4.4.4). Cùng nguyên tắ c đó, có th ể áp dụng với dụng cụ mô tả trong Hình 28, dụng cụ này gồm dụng cụ rà mặt D và máy đo M (kinh vĩ hay máy d ò) máy này đ ặ t đúng trên m ặt phẳng chuẩ n xác đ ịnh bởi dụng cụ D. Hình 27 - Ví dụ đo đ ộ phẳng với mặt phẳng chuẩ n đi qua ba đi ểm góc Hình 28 - Ví dụ đo đ ộ phẳng bằng thiết bị tiêu cự ngắn không bù trừ Việ c đo đ ộ phẳng của các mặ t đ ối nhau (với dụng cụ đ ặt ở hai vị trí, hư ớng lên trên và xuố ng dư ới), kết hợp với bề dày là một ví dụ của áp dụng nguyên tắc hộp. 4.4.3. Đ ộ phẳng cục bộ Các phương pháp nêu trên không cho sai l ệ ch đ ộ phẳng từ một mặt phẳng chuẩ n nào đó mà ch ỉ cho sai lệch từ một hay nhiề u đư ờng thẳng chuẩn, mỗ i đư ờ ng đi qua ít nh ấ t hai đi ểm của bề mặt của cấu kiện cầ n đo. Đo như v ậy có nghĩa là phải dùng các tiết diện. Đ ối vớ i phương pháp đơn gi ản hóa này, phải ghi lại trong kế hoạch kiểm tra các vấ n đ ề sau: - Theo phương p háp nào và tại phía nào của mặ t mà đ ã chọn các tiết diện; - Có bao nhiêu tiết diện và tại mỗi tiết diện có bao nhiêu đi ể m đư ợc ghi lại; - Các kết quả đư ợc ghi lạ i như th ế nào; - Mọi vấ n đ ề quan trọng khác. Trong các ví dụ sau đây, ch ỉ có ba đi ể m đư ợc dùng - hai đi ểm chuẩn và mộ t đi ểm cầ n đo. 4.4.3.1. Đo đ ộ phẳng cục bộ bằ ng dây hay thư ớc cạnh thẳng Thư ớc cạnh thẳng (có hay không có bọ t nư ớc) hoặc dây có thể dùng đ ể đo c ấu kiện ở vị trí nằm ngang, thẳ ng đ ứng hoặc nghiêng (Xem Hình 29). Dùng ống thủy, có thể kết hợ p đo v ới kiể m tra đ ộ thẳ ng đ ứng. Các dụng cụ đư ợ c đ ặt trên các miếng kê có bề dày Y bằ ng nhau đ ã biế t trư ớc. Số đo X gi ữa bề mặt và dâ y hay thư ớc cạnh thẳ ng đư ợ c đo b ằ ng thư ớ c hay nêm đo. Cần cẩn thậ n đ ể nêm đo không nâng dây lên. Sai l ệ ch đ ộ thẳng l à (X-Y), và đó là ch ỉ tiêu củ a đ ộ phẳng thi công. Dây phả i đư ợc căng bởi lực 100 N. Cầ n lưu ý là khi đo b ằ ng dây căng ở vị trí nằm ngang, phạ m vi đo b ị hạn chế trong khoảng 10 m. Nên dùng mộ t dây thép cư ờ ng đ ộ cao đư ờng kính 0,5 mm. Cần tránh sai lệ ch đ ộ phẳng bằ ng dây khi có mưa gi ó mạnh. Hì nh 29 - Đo đ ộ phẳng cục bộ bằng dây hoặ c thư ớc cạnh thẳng 4.4.3.2. Đo đ ộ phẳng cục bộ bằng ống ngắm 4.4.3.2.1. Cấu kiện ở vị trí thẳ ng đ ứng Mặt phẳng thẳ ng đ ứ ng đư ợc quét bởi một máy kinh vĩ, một máy thủy bình vớ i lăng kính 100 grad (90 đ ộ) hay một thiết bị rà bề mặt (laze xây dựng). Mặt phẳng phả i đ ặt cách bề mặt cầ n đo 300 mm. Khi có n ắng trực tiếp thì khoảng cách này phả i tăng lên không nh ỏ hơn 500 mm đ ể tránh bị méo do khúc xạ. Dụng cụ đư ợc cân chỉnh theo cách thông thư ờ ng, thanh đo hay thư ớc ống thủy phả i đư ợ c đ ặt gầ n như vuông góc v ới trục ngắm của dụng cụ và đ ặt gầ n như vuông góc v ới vật cần quan sát. Trong Hình 30 mô tả ví dụ đo đ ộ phẳng cục bộ. Sai lệ ch đ ộ phẳng cục bộ d là: (4) Trong đó, R 1 , R 2 , R 3 là số đ ọc trên mia thủy chuẩ n đ ặt lầ n lư ợt ở các vị trí R 1 , R 2 , R 3 . Nếu cấu kiện không hoàn toàn thẳ ng đ ứng, thì phả i lưu ý điều này nếu các sai lệ ch đư ợ c đo ở các đi ểm không phải là tâm. Hình 30 - Đo độ phẳng cục bộ bằng ống ngắm 4.4.3.2.2. Cấu kiện ở vị trí nằm ngang Khuyến nghị dùng một máy thủy bình hoặc máy kinh vĩ có ống ngắ m đư ợc khóa cho nằm ngang. Số đ ọ c đư ợc lấy trên một mia thủy chuẩ n đ ặt thẳ ng đ ứng và kiể m tra đ ộ thẳ ng đ ứng bằng ống thủy tròn. Hình 31 - Đo đ ộ phẳng cục bộ với cấu kiện nằm ngang Trên Hình 31 mô tả ví dụ đo đ ộ phẳng cục bộ. Sai lệ ch đ ộ phẳng cục bộ d là: (5) Trong đ ó, R 1 , R 2 , R 3 là số đ ọ c trên thư ớc thủy chuẩ n đ ặt lầ n lư ợt ở các vị trí R 1 , R 2 , R 3 . Nếu cấu kiện không hoàn toàn nằm ngang thì phả i lưu ý điều này nếu các sai lệ ch đư ợ c đo ở các đi ểm không phải là tâm. 4.4.4. Đ ộ vênh 4.4.4.1. Đo đ ộ vênh bằ ng dây hay thư ớc cạnh thẳng Đ ặt mộ t thư ớc cạnh thẳng hay mộ t dây thép cư ờ ng đ ộ cao giữ a hai đi ể m góc đ ối diệ n trên đư ờng chéo của cấu kiện cầ n đo. Kho ảng cách từ bề mặt cấu kiệ n đ ế n thư ớc hay dây thì đo đ ối vớ i đư ờng chéo thứ nhấ t đư ợc d 1 , đư ờng chéo thứ hai đư ợc d 2 ; đo t ại tâm của bề mặ t nghĩa là giao đi ể m hai đư ờ ng chéo. Đ ộ vênh của bề mặt a là: a = 2( d 1 - d 2 ) (6) Trong Hình 32 mô tả cách đo đ ộ vênh bằ ng dây và nêm đo. Cần cẩn thậ n đ ể nêm đo không nâng dây lên. Dây phả i đư ợc căng bởi lực 100 N. Cầ n lưu ý là khi đo b ằ ng dây căng ở vị trí nằm ngang phạ m vi đo b ị hạn chế trong khoảng 10 m. Nên dùng mộ t dây thép cư ờ ng đ ộ cao đư ờng kính 0,5 mm. cầ n tránh đo sai l ệ ch đ ộ thẳng bằ ng dây khi có mưa và gió m ạnh. Hình 32 - Cách đo đ ộ vênh bằ ng dây và nêm đo 4.4.4.2. Đo đ ộ vênh bằng ống ngắm Xem thêm 4.4.2.1 và 4.4.3.2. Đo các kho ảng cách từ mặt phẳng của trục ngắ m đ ến bốn góc và tính toán một mặt phẳ ng đi qua ba đi ểm góc bất kỳ. Tính khoảng cách từ góc thứ tư đ ến mặt phẳng này và có đư ợ c đ ộ sai lệch vênh (Xem Hình 32). Có thể gắn thêm vào ống ngắm một micrômet bản song song nếu muố n chính xác cao hơn. Đ ộ vênh d 4 tại R 4 là: a 4 = ( R 1 + R 3 ) - ( R 2 + R 4 ) (7) Trong đó, R 1 , R 2 , R 3 , R 4 là số đ ọ c trên thanh đo hay mia đ ặt lầ n lư ợt tại các vị trí R 1 , R 2 , R 3 , R 4 . 4.4.5. Phương pháp và thi ết bị đ ể đo c ấu kiện theo nguyên tắc hộp Có thể thực hiệ n đo theo nguyên t ắc hộp, bằng cách dùng thiết bị và phương pháp thông thư ờng, nghĩa là dụng cụ trắ c đ ạ c, thư ớc dây, ke lớn và dây că ng; nhưng do c ần tính toán nhiề u đ ể kết hợp các sai lệch này vào trong tiêu chuẩn nghiệm thu của nguyên tắc hộ p nên cách đo này ít đư ợc dùng. Tuy nhiên, nguyên tắc hộp bộ phận, trên 1, 2 hay 3 cạnh của một vật thì rấ t hay đư ợc dùng với dụng cụ đo tiêu chu ẩn. Việ c đo và tính toán đư ợ c đơn gi ản hóa trong phần lớn các hệ thố ng đư ợc triể n khai riêng đ ể đo ki ểm cấu kiện bê tông (Xem Hình 33 và Hình 34). Các hệ thống này rất hiệu quả khi sử dụng với nguyên tắc hộ p đơn gi ản hóa. Có thể dùng bộ gá tĩnh tạ i đ ể đo theo nguyên t ắc hộp, trực tiếp liên hệ với một dây chuyền sản xuất. Chúng gồm có một kết cấ u thép trong đó c ấu kiện cầ n đo t ự a lên ba đi ểm. Nhiề u đi ể m đo đư ợc lắp lên những vị trí xác đ ịnh trên mọi phía của bộ gá trên bề mặt của một hình hộp giả t ư ởng. Khoảng cách từ các đi ể m đo đ ến bề mặt của cấu kiện cầ n đo th ì có thể đư ợ c đo b ởi ố ng thư ớc ố ng rút. Đo ki ểm tra với bộ gá thì rấ t nhanh nhưng đ ối với mọi bộ gá thì phạ m vi kích thư ớc và loại cấu kiện cầ n đo là b ị hạn chế. Hình 33 - Ph ương pháp đo c ấu kiện theo nguyên tắc hộp Dụng cụ mô tả trong Hình 34 và Hình 35 là một ví dụ của thiết bị dùng đ ể đo theo nguyên t ắc hộ p đo kích thư ớc tổng thể của cấu kiện. a) Giá đo: mặt đứng b) Giá đo: mặt cắt ngang CHÚ DẪN: 1) Khung di động; 2) Thanh dẫ n hư ớng đứng có chia độ; 4) Thanh đo; 3) Thanh dẫ n hư ớng ngang có chia độ; 5) Vật cần đo Hình 34 - Thiết bị dùng đ ể đo theo nguyên t ắc hộp CHÚ DẪN: - Tại F 1 theo phương X, Y và Z; - Tại F 2 theo phương Y và Z; - Tại F 3 theo phương Y. Hình 35 - Mô tả vị trí các thiết bị dùng đ ể đo theo nguyên t ắc hộp 4.4.6. Sai lệ ch cho phép đ ể đo c ấu kiện theo nguyên tắc hộ p quy đ ịnh trong Bảng 4. Bảng 4 - Sai lệ ch cho phép đ ể đo c ấu kiện theo nguyên tắc hộp Thao tá c đo Giá trị sai lệch cho phép mm Phạm vi đo (Chiề u dài đo) m Dụng cụ đo - Xác đ ị nh đ ộ phẳng (4.4.2 và 4.4.3) ± 2 <> Nêm đo (<30 mm),=""> ớc cạnh thẳng ± 3 <> Thư ớ c và thư ớc cạnh thẳng ± 2 <> Nêm đo (30 mm) ± 4 Từ 2 đ ến 5 Nêm đo (30 mm) và thư ớc dày (<10> ± 2 < 3="" x=""> Máy thủy bì nh hay máy kinh vĩ và thư ớc với tấm micromet tấm song song ± 4 < 3="" x=""> Máy thủy bình hay máy kinh vĩ và mia ± 3 <> Dâ y (<10 m)="" và=""> ớc hoặ c thư ớ c thép rút đư ợc ± 5 Từ 2 đ ến 5 Dây (<10 m)="" và=""> ư ớc hoặ c thư ớc thép rút đư ợc - Xác đ ị nh đ ộ vênh (4.4.4) ± 4 < 3m="" x=""> Máy thủy bình hay máy kinh vĩ ± 5 < 3="" x=""> Dây (<1m) và="" nêm="" đo=""> - Nguyên tắc hộp (4.4.5) ± 3 Từ 10 đ ến 200 giữa các khung và cấu kiện Khung thép và dụng cụ đo ho ặ c thư ớc 5. Các phương pháp đo thực hiện trên công trường Đi ều này mô tả cách xác đ ị nh đ ộ sai lệch của kết cấu chế sẵn hoặc làm tại chỗ . Các đ ộ sai lệch thông th ư ờ ng liên quan đ ến các phần sau: (Xem Hình 36). - 5.1: Đ ộ sai lệch trong mặt phẳng nằm ngang, ví dụ a, b, c, d đ ối với mặ t đ ứng hoặc e, f, g, h bên trong nhà; - 5.2: Đ ộ sai lệch trong mặt phẳng thẳ ng đ ứng (cao trình) (không thể hiện trong Hình 36); - 5.3: Đ ộ thẳ ng đ ứng, ví dụ: k hoặc b - a hoặc d - c hoặc h - g hoặc f - e; - 5.4: Đ ộ lệch tâm, ví dụ c - b; - 5.5: Sai lệch vị trí so với các cấu kiện khác, ví dụ m và n; - 5.6: Đ ộ phẳ ng hay đ ộ thẳng F 1 (Xem Hình 75); - 5.7: Các kích thư ớc quan trọng khác: chiều dài tựa (Xem Hình 76); bề rộng khe nối; bậc tại khe nối (Xem Hình 77). Hình 36 - Một số sai lệ ch thông thư ờng Trong Hình 36 mô tả một số sai lệch. Ví dụ : đ ộ thẳ ng đ ứng (5.3) hoặ c đ ộ lệch tâm (5.4) có thể suy từ các sai lệch vị trí đo t ừ các mặt phẳng chuẩn thẳ ng đ ứ ng đi qua các đư ờng phụ trợ, bên ngoài hoặc bên trong ngôi nhà. Thực hiện việ c đo công tr ình bằng các dụng cụ đo (có hay không có các tấ m đ ịnh vị ) như quy đ ị nh trong Đi ều 6, Tạ i đây cũng cho các ngu ồn sai số tiêu biểu và các biện pháp phòng xa nh ư l ự c căng và nhi ệ t đ ộ khi dùng thư ớ c dây. Đ ể tránh sai số đi ều tiêu trong các ống ngắm, khoảng cách ngắ m không đư ợc nhỏ hơn 10 m. Nếu không thể đư ợc thì kiểm tra lại ống ngắm về sai số đi ề u tiêu. Không nên dùng đư ờng dây phấn. Bề dày của đư ờng phấn có thể thay đ ổi dọc chiều dài. Vì vậ y, dùng đư ờng dây phấn chỉ giới hạn trong việc lắp ráp chứ không phù hợ p đ ể thu thập dữ liệ u đo đ ạc. Các phương pháp mô t ả dư ớ i đây thư ờng áp dụ ng phương pháp tr ệch so vớ i đư ờng phụ trợ. Có thể dùng các phương pháp tr ắ c đ ạ c khác nhưng ph ải tiế n hành tính toán chính xác. Đ ể cả việ c đo l ẫn việc thu thập dữ liệ u đ ộ chính xác, thì quy trình đo nên chính xác hơn nhi ều so với sai lệ ch cho phép đư ợc quy đ ị nh đ ối vớ i đ ộ chính xác của quá trình chế tạo hay thi công. Tài liệu này giả đ ịnh là có các vị trí chuẩn thích hợ p, theo như ISO 4464, trên công trư ờng dựng lắp hay trên chính kết cấu dựng lắp mà cầ n đo đ ạc, ví dụ như các đư ờng phụ trợ hoặc mạ ng lư ới hoặc mốc thủy chuẩ n. Đư ờng mạ ng lư ới kết cấ u, đư ờng tim hoặ c các đư ờng khác dùng trong thiết kế thông thư ờng không phù hợ p đ ể làm đư ờng chuẩn trực tiế p đ ể đo, v ì chúng ít khi thấ y đư ợc sau khi thi công bộ phận công trình (Xem Hình 37), ngoại trừ việ c đo v ị trí của bulông trư ớc khi dựng lắp cấu kiện. Trong Hình 37 mô tả cách dùng các đư ờ ng đ ể đo và các đư ờ ng đư ợc cố ý đánh dấu song song vớ i các đư ờng mạ ng khung đ ịnh vị trắ c đ ịa công trình củ a nhà đư ợ c xác đ ịnh là c ác đư ờng phụ trợ . Trư ớc khi thực hiện theo mộ t trong các phương pháp dư ớ i đây, ph ải biế t đư ợc hoặc khả o sát đư ợ c đ ộ chính xác củ a các đư ờng phụ trợ. Hình 37 - Mô tả phương pháp đo tr ên hiệ n trư ờng Trong Hình 38 mô tả vài ví dụ về chuyển hệ thống phụ trợ lên các tầ ng cao hơn. Trong Hình 39 mô tả ví dụ của hai phương pháp chuy ển cao trình. Cao trình đư ợc chuyể n đ ến mộ t sàn cao hơn luôn luôn ph ả i đư ợc kiểm tra bằ ng cách đo trở lại mốc thủy chuẩn gốc (về yêu cầ u đ ộ chính xác, xem ISO 4464). Việ c đo đ ạc phả i đư ợc tiế n hành sao cho đ ộ sai lệ ch đo đư ợc tại các sàn khác nhau có thể quy về một vị trí chuẩ n, như l à các đư ờng phụ và cao trình phụ. 5.1. Độ sai lệch trong mặt phẳng nằm ngang Các quy trình đo dư ớ i đây mô t ả cách đo kho ảng cách nằ m ngang đ ể xác đ ịnh sai lệch vị trí và có thể tính toán đư ợc sai lệch về hư ớng, ví dụ sai lệch khỏ i đư ờng thẳ ng đ ứng. CHÚ DẪN a) Dùng dọ i đi ểm quang học; b) Dùng phương pháp tr ạ m đo t ự do; c) Dọi bằng máy kinh vĩ; d) Dọi bằng máy kinh vĩ và chỉnh tâm bắt buộc. Hình 38 - Chuyển hệ thống phụ trợ lên các tầ ng cao hơn Hình 39 - Hai ph ương pháp chuy ển cao trình 5.1.1. Đo đ ộ lệch so với hệ trục trắ c đ ịa công trình Vị trí của bulông, nhóm bulông hay các thanh dẫn trong hốc cột có thể đư ợ c đo tr ực tiếp từ các đư ờ ng tim đ ã đư ợ c đánh d ấu t rư ớc, từ các đư ờng phụ trợ song song vớ i đư ờng tim của các bộ phậ n nhà (dùng phương pháp tương t ự như trong 5.1.2), ho ặc bằ ng phương pháp tr ạm tự do và phương pháp tương t ự tùy theo tình hình thực tế. Trong Hình 40 và Hình 41 mô tả một số khả năng đo v ị trí so vớ i đư ờng tim và các vị trí bên trong. Không nên dùng một tấm kim loại hoặc vật liệu khác có khoan lỗ của vị trí bulông đ ể tiế n hành đo đ ạc hoặc thu thập dữ liệ u đ ộ chính xác. Thiết bị này chỉ nên sử dụ ng riêng trong thi công đ ể đ ặt bulông vào vị trí đúng của chúng. Trong Hình 40, vị trí của các bulông so vớ i đư ờng tim hoặc vị trí trong của chúng có thể đư ợ c xác đ ịnh bằng mộ t máy kinh vĩ và thư ớ c dây, thanh đo ho ặ c thư ớc thủy chuẩn. Khoả ng cách L không đư ợc lớ n hơn 30 m và trong m ọ i trư ờng hợ p không đư ợ c vư ợt quá chiều dài củ a thư ớc cuộ n, thanh đo ho ặc mia. Dùng mia có lợi là có thể giảm tổ đo t ừ ba ngư ời (Xem Hình 40) xuống còn hai ng ư ời hay thậm chí mộ t ngư ời, vì chỉ cầ n đ ặ t mia vào đúng v ị trí chứ không cầ n căng như đ ối vớ i thư ớc cuộn. Đ ể đ ọc hoặ c ư ớ c lư ợ ng đư ợc tớ i milimét trên thư ớc cuộ n, thanh đo ho ặc mia, khoả ng cách D không đư ợc lớ n hơn 40 m, c ần có các trạm dụng cụ trung gian hoặc các tiêu ngắm thích hợ p - như quy đ ị nh trong Đi ều 6. Quy đ ị nh này cũng đúng khi đo t ừ các đư ờng phụ trợ song song vớ i đư ờng tim. CHÚ THÍCH: Có thể dùng dọi quang học. Hình 40 - Đo v ị trí so vớ i đư ờng tim Trong Hình 41 mô tả việ c xác đ ịnh vị trí các miếng dẫ n hư ớ ng đ ối với cột. Hình 41 - Xác đ ịnh vị trí các miếng dẫn h ư ớ ng đ ối với cột 5.1.2. Đo đ ộ lệch so vớ i đư ờng phụ trợ song song với công trình Đư ờng phụ trợ nên đư ợc tạo lập bằng trục quang học của ống ngắm. Trong Hình 42, đ ộ sai lệ ch dương c ó thể đư ợ c đo t ạ i cao đ ộ sàn từ các đư ờng phụ trợ song song với các đư ờng kết cấu, bằ ng phương pháp tr ệch. Khoả ng cách nên đo h ai lần, ở mặt trái và ở mặt phải. Các vị trí cũng có thể đư ợ c đo bên trên cao đ ộ sàn hay nền. Phải dùng máy kinh vĩ cho loạ i đo này. Máy kinh vĩ nên có ống thủy vớ i đ ộ nhạ y cao hơn 60. CHÚ DẪN: L: Khoả ng cách đ ã biết; P 1 đ ến P 4 : vị trí trên đư ờng phụ trợ; P 2 - P 1 = đ ộ sai lệ ch hư ớng theo ISO 4464 Hì nh 42 - Đo đ ộ lệch so với đư ờng phụ trợ song song với công trình Máy kinh vĩ quét một mặt phẳng thẳ ng đ ứng. Mặt phẳng này cách mặt cầ n đo kho ảng 300 mm. Khi có nắng trực tiếp thì phả i tăng l ên ít nhấ t 500 mm đ ể tránh méo hình do khúc xạ . Nên tránh đo nhà cao ho ặ c dài dư ới nắng trực tiếp. Máy đư ợc cân chỉ nh theo cách thông thư ờ ng. Thanh đo hay mia ph ải cố gắ ng đ ặt gầ n như vuông góc v ới trục ngắm của dụng cụ và gầ n như vuông góc v ới vật cần quan sát. Trong Hình 43 mô tả cách đo đ ộ sai lệch vị trí từ bên trong hay bên ngoài nhà tại các cao trình cao h ơn. Quan tr ọng là kiểm tra việ c đo b ằ ng cách đo hai m ặt và vuông góc với mặ t đ ứng. CHÚ THÍCH: Thanh đo cũng v ớ i thư ớ c ke đ ể đảm bả o thanh đo vuông góc v ớ i đư ờng ngắm (tia ngắm, trục ngắm). Hình 43 - Đo đ ộ sai lệch vị trí tại các cao trình cao h ơn 5.1.3. Xác đ ị nh đ ộ sai lệch dự a vào đư ờng phụ trợ vuông góc với công trình Trong Hình 44 mô tả nguyên tắ c xác đ ị nh đ ộ sai lệch vị trí so vớ i các đư ờng mạ ng lư ới kết cấu vuông góc với ngôi nhà. Có thể tiến hành bằ ng thư ớc thép cuộn, bắ t đ ầu từ mộ t đư ờng chuẩn và kết thúc tại mộ t đư ờng khác tiế p theo đ ể kiểm nghiệm. Khi đo đ ộ sai lệch vị trí của các cấu kiện so với hai cạ nh khung đ ịnh vị thì bắ t đ ầu từ A và luôn luôn kết thúc ở B đ ể kiểm tra (Xem Hình 44). Kết quả củ a phép đo t ừ A đ ến B có thể đư ợc kiểm tra bằng cách bắ t đ ầu từ B và kết thúc tại A. Có thể có một sai số đ ọc khi mặt bên của cấu kiện có cạ nh vát nhô ra trên thư ớc thép cuộn (Xem Hình 45). Khi khe nối quá hẹp không dùng tấ m góc đư ợc, thì có thể tránh sai số đ ọc bằ ng cách đ ặt một th ư ớc hoặc mặt dẹt củ a ke sát vào đ ầu mút cấu kiện và vuông góc vớ i thư ớc dây. Hình 44 - Đo đ ộ sai lệch vị trí so vớ i các đư ờng mạ ng lư ới kết cấu vuông góc Hình 45 - Sai số đ ọc có thể có khi cấu kiệ n vát nhô ra trên thư ớc thép cuộn Trong Hình 46 mô tả cách dùng mặt phẳ ng đ ứ ng đi qua các đư ờng phụ trợ trên cao trình mặ t đ ấ t đ ể đo v ị trí củ a tư ờng. Hình 46 - Đo vị trí tư ờng 5.1.4. Sai lệch cho phép dự a vào đư ờng phụ trợ vuông góc với công trình đư ợ c quy đ ịnh trong Bảng 5. Bảng 5 - Sai lệch cho phép dự a vào đư ờng phụ trợ vuông góc với công trình Thao tác đo Giá trị sai lệch cho phép mm Phạ m vi đo (Chi ề u dài đo) m Dụng cụ đo - Đ ộ sai lệch vị trí trong mặt phẳng nằm ngang: dự a vào các đư ờng của mạng lư ới trắ c đ ịa công trình (5.1.1) ± 5 <> Máy kinh vĩ và thanh đo hay thước thép rút đư ợc ± 10 Từ 10 đ ến 20 ± 15 Từ 20 đ ến 30 ± 20 Từ 30 đ ến 50 - Đ ộ sai lệch vị trí trong mặt phẳng nằm ngang: dự a vào các đư ờng phụ trợ song song với công trình (5.1.2) ± 5 <> nếu < 50=""> Máy kinh vĩ và thanh đo (<1> - Đ ộ sai lệch vị trí trong mặt phẳng nằm ngang: dự a vào đư ờng phụ trợ vuông góc với công trình (5.1.3) ± 5 <> Thư ớc thép cuộ n đ ã kiể m đ ịnh ± 10 Từ 10 đ ến 20 ± 15 Từ 20 đ ến 30 ± 20 Từ 30 đ ến 50 ± 5 <> Thư ớc thép cuộ n đ ã kiể m đ ịnh và ke ± 10 Từ 10 đ ến 20 ± 15 Từ 20 đ ến 30 ± 20 Từ 30 đ ến 50 ± 5 <> Máy kinh vĩ, thanh đo và thư ớc thép cuộ n đ ã kiể m đ ịnh ± 10 Từ 10 đ ến 20 ± 15 Từ 20 đ ến 30 ± 20 Từ 30 đ ến 50 5.2. Độ sai lệch trong mặt phẳng thẳng đứng 5.2.1. Sàn và trầ n thư ờ ng đư ợ c đo cao đ ộ tạ i các đi ểm của một mạ ng lư ớ i. Đ ề cương ki ểm tra sẽ quy định khoảng cách mạ ng lư ới. Trong Hình 47 mô tả ví dụ đo cao đ ộ của sàn (B) và trần (C) tạ i các đi ểm của mạ ng lư ới. Khuyến nghị rằng nên có ít nhất hai mố c cao đ ộ (A) tại mỗi sàn. Số đ ọc th ư ờng lấy bằng milimét. Mia phả i đ ặt thẳ ng đ ứng nhờ một ống thủy tròn. Mặt phẳ ng đo ph ải sạch. Sau khi làm xong mọi sự đo đ ạc, phải kiểm tra trục ngắm của máy bằ ng cách đ ọc lần thứ hai lên mốc chuẩn cao đ ộ. Nếu số đ ọc này khác số đ ọc lầ n đ ầu tại mốc chuẩn, thì mọi số đo t ừ trạm máy này phả i đư ợc kiểm tra lại. Khoảng cách giữa dụng cụ và mia không đư ợ c vư ợt quá 40 m. 5.2.2. Kết quả đo có th ể dùng đ ể xác đ ịnh cả cao đ ộ và sai lệ ch đ ộ phẳng của sàn và trần. CHÚ THÍCH: a) Vì các khoảng cách ngắ m thư ờng không bằng nhau nên máy thủy bình phả i đư ợc kiểm tra về sai số trục ngắm; b) Việc xử lý chi tiết quy trì nh đo đ ể xác đ ị nh đ ộ phẳng của sàn khi sai lệch cho phép vô cùng nhỏ sẽ là nội dung của một tiêu chuẩn khác về việc chuyể n cao đ ộ. (Xem Hình 39 và Hình 47) Hình 47 - Đo cao độ của sàn B và trần C Trong Hình 48, cao đ ộ củ a đ ỉnh cấu kiệ n đư ợc kiểm tra bằng cách treo mia thủy chuẩ n trên đó. Trư ớc tiên, kiểm tra sai lệch của mia khỏ i đư ờng thẳ ng đ ứ ng trư ớ c khi đo cao đ ộ. Trong Hì nh 49, đ ể đo cao đ ộ củ a đ ỉnh dầ m, mũ tư ờng hay panen từ bên dư ới, cần gắn vào chân mia mộ t thanh đ ịnh vị. Hình 48 - Đo cao đ ộ cấu kiện bằng cách treo mia thủy chuẩ n lên đó Hình 49 - Gắ n thanh đ ịnh vị khi đo cao đ ộ Trong Hình 50, laze rà bề mặt cũng có thể đo cao đ ộ. Hình 50 - Đo cao d ộ dùng tia laze 5.2.3. Sai lệch cho phép trong mặt phẳng thẳ ng đ ứ ng đư ợ c quy đ ịnh trong Bảng 6. Bảng 6 - Sai lệch cho phép trong mặt phẳng thẳ ng đ ứng Thao tác đo Giá trị sai lệch cho phép mm Phạ m vi đo (Ch iề u dài đo) m Dụng cụ đo - Đ ộ sai lệch trong mặt phẳ ng đ ứng và chiều cao (5.2) ± 2 <> Máy thủy bình với micromet tấm song song và mia ± 4 <> Máy thủy bình và mia ± 10 <> Laze rà bề mặt ± 15 Từ 10 đ ến 30 ± 20 Từ 30 đ ến 50 5.3. Độ thẳng đứng Đ ộ thẳ ng đ ứ ng đư ợ c xác đ ịnh bằng các dụng cụ sau: - Máy kinh vĩ; - Máy dọi quang học; - Thư ớ c đo đ ộ nghiêng; - Quả dọi. Đ ộ sai lệch khỏ i đư ờng thẳ ng đ ứng nói chung phả i đư ợ c xác đ ịnh từ hai mặt phẳng chuẩ n vuông góc nhau. Đ ộ thẳ ng đ ứng của cột nhà nhiều tầng và của nhà nên đư ợc kiểm tra bằng hai máy kinh vĩ (mặt trái và mặt phải) hoặc dụng cụ dọi quang học (hai vị trí). Máy kinh vĩ dùng cho loạ i đo ki ểm tra này phải có ống thủy với khoảng chia ống thủy dài r ≤ 66”/2mm. 5.3.1. Dùng máy kinh vĩ kết hợp máy dọi quang học Trong Hình 51 mô tả việc kiể m tra đ ộ thẳ ng đ ứng của tư ờng bằng máy kinh vĩ. Khi góc nghiêng ống kính lớ n hơn 50 grad (44°), vi ệc thả dọi nên dùng máy dọ i đi ểm quang học (Xem Hình 52). Hình 51 - Kiểm tra độ thẳng đứng củ a tư ờng bằng máy kinh vĩ Hình 52 - Máy kinh vĩ kết hợp máy dọi quang học Trong Hình 53 mô tả cách xác đ ị nh đ ộ sai lệch khỏ i đư ờng thẳ ng đ ứng bằng máy dọi quang học. Khi kiể m tra đ ộ thẳng đứng của cột thì kiểm tra cạnh cột hoặ c đư ờng tim củ a nó. Máy kinh vĩ đư ợ c đ ặt trên một t rong hai đư ờng giao góc vuông với một góc của cột tạ i đ ế . Nên đ ể các đư ờng này song song vớ i các đư ờng ở đ ế và trùng với các cạnh cộ t. Máy kinh vĩ đư ợc ngắm sao cho ảnh củ a đ ỉnh mép cột vừ a đúng ch ạm vào tâm dây chữ thậ p. Sau đó quay máy trong m ặt phẳng trong mặt phẳ ng đ ứ ng đ ế n đ ế cộ t và đo đ ộ lệch của cạnh cột xa khỏi dây chữ thập bằng mộ t thanh đo. Sau đó, ch ỉ nh máy kinh vĩ đ ến mộ t đư ờng khác và kiểm tra cộ t theo cách như v ậ y. Đ ộ chính xác củ a phương pháp này b ị ả nh hư ởng xấu bởi sự biế n đ ổi bề rộng cột và các cạnh vật. Trong Hình 54 mô tả cách kiể m tra đ ộ thẳ ng đ ứng của các cạnh của cột nhiều tầng bằng máy kinh vĩ. OF = khoả ng cách đ ã biết S 1 F 1 = khoả ng cách đo đư ợc a 1 = sai lệch khỏ i đư ờng thẳ ng đ ứng = OF - S 1 F 1 trên chiều cao L 1 Hình 5 3 - Xác đ ịnh đ ộ sai lệch khỏ i đư ờng thẳ ng đ ứng bằng máy dọi quang học Hình 54 - Kiể m tra đ ộ thẳ ng đ ứng của các cạnh của cột nhiều tầng bằng máy kinh vĩ Phương pháp chính xác hơn là đánh d ấ u đư ờng tim của cột ở đỉ nh và ở đáy t ại hai mặt kề nhau thư ớc khi dựng lắp cột. Máy kinh vĩ đư ợ c đ ặ t trên hai đư ờng giao nhau theo góc vuông tại tâm của cột. Nếu có thể đư ợ c, các đư ờng này nên trùng vớ i đư ờ ng đ ế đ ể có thể đ ồng thời kiểm tra vị trí. Cộ t đư ợ c đ ể sao cho đư ờng tim của nó trùng với mặt phẳ ng đ ứng của máy kinh vĩ. Đư ờng tim có thể là các mẫ u thư ớ c thép trên đó có in v ạ ch chia đ ể đ ọ c ra đư ợ c đ ộ sai lệch thẳ ng đ ứng. Quan trọng là phải kiểm tra thao tác này bằ ng cách đo theo cả hai v ị trí trái phải ống ngắm của máy kinh vĩ. Hình 55- Kiể m tra đ ịnh vị đư ờng tim thực của cột Trong Hình 55 mô tả cách kiểm tra vị trí đư ờng tim thực của cột so vớ i đánh d ấ u đư ờng tim trên cột. Nếu tim cộ t đư ợ c đánh d ấu ở cả những chỗ khác ngoài đ ỉ nh và đáy th ì còn có thể xác đ ị nh đư ợ c đ ộ sai lệ ch đư ờng thẳng. 5.3.2. Dùng thư ớ c đo đ ộ nghiêng Thư ớc đo đ ộ nghiêng dùng đ ể đo sai l ệch khỏ i đư ờng thẳ ng đ ứng trên các chiều cao nhỏ hơn hay b ằng chiều cao phòng bình th ư ờng (Xem Hình 56). Mọ i thư ớc loạ i này đ ề u phải đư ợc cấu tạo sao cho có thể lậ t ngư ợ c đ ể loại bỏ sai số do hệ thống của ống thủy và có thể đi ều chỉ nh đư ợc ống thủ y. Thư ớ c đo đ ộ nghiêng phả i có thêm thanh kê đ ể đo d ọc mặt cong (Xem Hình 57). Nói chung, có hai phương pháp chính đ ể xác đ ị nh đ ộ sai lệ ch theo phương th ẳ ng đ ứng bằ ng thư ớ c đo đ ộ nghiêng: a) Gián tiếp: tính chuyển số vạch chia của bọt nư ớc ống thủy dịch khỏi vị trí trung tâm (Xem Hình 58) sang đ ộ sai lệ ch góc đ ứng, thể hiện bằ ng đo ạn trệch milimét trên mét. b) Trực tiế p: đ ọc sai lệch thẳ ng đ ứng trên một thang tỷ lệ di đ ộng sau khi bọ t nư ớ c đ ã đư ợ c đưa v ề vị trí trung tâm. (Xem Hình 58) Hình 56 - Th ư ớc đo độ nghiêng Hình 57 - Thanh kê đo dọc mặt cong Hình 58 - Vạch chia của bọ t nư ớc ống thủy dịch khỏi vị trí trung tâm Đ ộ chính xác của dụng cụ phả i là như sau: - Ống thủy củ a thư ớ c đo đ ộ nghiêng phả i có đ ộ nhạ y cao hơn 3 ”; - Ống thủy phả i đư ợc kiể m tra và đi ều chỉ nh trư ớc khi sử dụng; - Thư ớ c đo đ ộ nghiêng phải kèm theo các mia; - Sau lầ n đo đ ầu tiên, phả i đ ả o ngư ợ c thư ớ c đo đ ộ nghiêng và đo l ại. Trung bình của hai số đ ọ c cho đ ộ sai lệch thực; - Mặt dẹt củ a thư ớ c đo đ ộ nghiêng - nghĩa là mặ t không dùng đ ể đo - ph ả i đ ặt thẳ ng đ ứng (Xem Hình 59). Thông th ư ờ ng đ ể làm việ c đó ch ỉ cần dùng ống thủy kém nhạ y hơn ống thủy chính. CHÚ THÍCH: 1) Các loại nivô thợ nề hoặc thợ mộc là không phù hợ p đ ể đo đ ạc kiể m tra nên không đư ợc dùng; 2) Vì đ ộ nhạy của ống thủy có thể khác với giá trị cho bở i ngư ời chế tạo, nên khuyến nghị là chọn ống thủy vớ i đ ộ nhạy bằng một nử a đ ộ nhạy cần thiết. Ví dụ đ ối vớ i đ ộ nhạy yêu cầu hay tính toán của ống thủy là 60”, thì dùng ống thủ y có đ ộ nhạy theo chỉ dẫn là 30”. Hình 59 - Vị trí đặ t thư ớc đo độ nghiêng 5.3.3. Dùng dây dọi Quả dọi có thể gây sai số lớn. Tuy nhiên, có thể tăng đ ộ chính xác nếu quả dọi có khố i lư ợng không nhỏ hơn 1 kg và nhúng ch ìm trong thùng dầ u (nư ớ c không đ ủ đ ể hãm dao đ ộng của quả dọi). Trong Hình 60 mô tả cách xác đ ị nh đ ộ sai lệch thẳ ng đ ứng (A-B) bằng quả dọi. Cần hết sức cẩn thậ n đ ể tránh đ ổ dầu ra sàn nhà. Hình 60 - Xác đ ị nh đ ộ sai lệch thẳ ng đ ứng bằng quả dọi 5.3.4. Sai lệch cho phép khi sử dụng quả dọ i đư ợ c quy đ ịnh trong Bảng 7. Bảng 7 - Sai lệch cho phép khi sử dụng quả dọi Thao tác đo Giá trị sai lệch cho phép Phạ m vi đo (Chi ề u dài đo) Dụng cụ đo - Đ ộ sai lệch thẳ ng đ ứng: máy kinh vĩ, máy dọi quang học (5.3.1) ± 0,5 mm/m < 100=""> Máy dọi quang học ± 0,8 mm/m a < 50=""> Máy kinh vĩ và đánh d ấ u đư ờng tim ± 1,2 mm/m a = 50grad - 70grad ± 1,0 mm/m a < 50=""> Máy kinh vĩ và thanh đo ho ặ c thư ớc thép cuộn ± 1,2 mm/m a = 50 grad - 70 grad - Thư ớ c đo đ ộ nghiêng (5.3.2) ± 3 mm < 2=""> Thư ớ c đo đ ộ nghiêng - Quả dọi (5.3.3) ± 3 mm 2 m Quả dọ i và thư ớ c hay thư ớc thép cuộn ± 3 mm Từ 2 m đ ến 6m CHÚ THÍCH: 1) a = góc đ ứng; 2) Khi chiều cao dọi hay chiề u dài đư ờng ngắm củ a máy kinh vĩ vư ợt quá 40 m thì việ c đo đ ạ c nên giao cho ngư ời có trì nh đ ộ cao. 5.4. Độ lệch tâm 5.4.1. Đ ộ lệch tâm là trư ờng hợp mà cấu kiện hay bộ phận nhà mang lực do không chú ý mà đ ặt trong mặt phẳ ng đ ứng khác với cấu kiệ n bên trên hay bên dư ới nó, làm giảm ổ n đ ịnh. Trong Hình 61 mô tả đ ộ lệch tâm giữa hai cấu kiện chịu lực. 5.4.2. Khái niệ m đ ộ lệ ch tâm cũng đư ợc dùng để chỉ vị trí không đ ối xứng do không chú ý gây nên của cấu kiện so với hai mạ ng lư ới trắ c đ ịa công trình. Trong Hình 62 mô tả cách xác đ ị nh đ ộ lệch tâm so với hai mạ ng lư ới trắ c đ ịa công trình. T 1 và T 2 cho thấ y đ ộ sai lệch vị trí. Hình 61 - Độ lệch tâm giữa hai cấu kiện chịu lực Hình 62 - Cách xác đ ị nh đ ộ lệch tâm so với hai mạng l ư ới trắ c đ ịa công trình 5.4.3. Sai lệch cho phép về đ ộ lệ ch tâm đư ợ c quy đ ịnh trong Bảng 8. Bảng 8 - Sai lệch cho phép về đ ộ lệch tâm Thao tác đo Giá trị sai lệch cho phép Phạ m vi đo (Chiề u dài đo) Dụng cụ đo - Đ ộ lệch tâm (5.4) ± 0,5 mm/m < 100=""> Máy dọi quang họ c và thanh đo ± 0,8 mm/m a < 50=""> Máy kinh vĩ và đánh d ấ u đư ờng tim ± 1,2 mm/m a = 50 grad - 70 grad Thư ớ c thép cuộn đ ã kiể m đ ịnh và ke ± 5 mm < 10=""> ± 10 mm Từ 10 m đ ến 20 m ± 15 mm Từ 20 m đ ến 30 m CHÚ THÍCH: 1) a = góc đ ứng; (Xem Hình 54) 2) Khi chiều cao dọi hay chiều dà i đư ờng ngắm của máy kinh vĩ vư ợt quá 40 m thì việ c đo đ ạ c nên giao cho ngư ời có trình đ ộ cao. 5.5. Sai lệch vị trí so với các cấu kiện khác (khoảng trống và khoảng cách) 5.5.1. Việ c xác đ ịnh sai lệch vị trí so với các cấu kiệ n khác - như sai l ệ ch kích thư ớc của phòng hoặc củ a các kích thư ớc chính xác khác bên trong - có thể đư ợc tính toán từ các giá trị đo đư ợc theo một hoặc nhiề u phươn g pháp trên. Khoảng cách giữ a các tư ờng và giữa các cột có thể đo b ằ ng thanh đo ống rút. Cần thận trọ ng đ ể đo đư ợc khoảng cách vuông góc chứ không phải khoả ng cách xiên. Thanh đo ống rút phả i đ ặt vuông góc (Xem Hình 63). Hình 63 - Đo kho ảng cách giữa các tư ờng và giữa các cột bằng thanh đo ống rút Khi dùng thư ớc dây, khoảng cách giữ a các tư ờng trong mộ t không gian kín thông thư ờ ng xác đ ịnh bằ ng cách đo t ại mức sàn với các mốc phụ đ ặ t cách tư ờng một khoảng ngắn (Xem Hình 64). Hình 64 - Đo khoảng cách giữa các tư ờng tại mức sàn có mốc phụ Nên tránh đo tr ực tiếp khoảng cách giữ a các tư ờng tại mức trần, khi chiều cao lớ n hơn 3 m; ph ả i đo gián ti ếp, ví dụ dùng ống thủ y, thư ớ c đo đ ộ nghiêng, máy dọi quang học hay máy kinh vĩ (Xem Hình 65). Trong Hình 66, Hình 67 mô tả cách đo b ề rộng sàn bằ ng thư ớc thép cuộ n và thư ớ c ke, trong đó, v ị trí tương đ ối của cột có thể đư ợ c xác đ ịnh nhờ thư ớc thép cuộn và các tấ m đ ịnh vị. Hình 65 - Đo gián tiếp khi trầ n hơn 3m Hình 66 - Cách đo bề rộng sàn bằ ng thư ớc thép cuộn Hình 67 - Cách đo bề rộng sàn bằ ng thư ớc ke Đo chi ều cao có thể làm trực tiếp bằ ng thư ớc bỏ túi hay thanh đo ống rút (Xem Hình 68). Cần thận trọ ng đ ể đo đư ợc khoảng cách vuông góc chứ không phải khoả ng cách xiên. Đ ối với chiều cao phòng là 3 m, đ ộ sai lệch so với dây dọi củ a thư ớc thép cuộn hay của mia không đư ợc quá 5 mm. Hình 68 - Đo chi ều cao bằ ng thư ớc bỏ túi hay thanh đo ống rút Trong Hình 69 mô tả cách đo gián ti ếp bằng máy thủy bình. Việ c đo này có th ể kết hợp với việ c đo cao đ ộ của sàn và trần (Xem Hình 47). VÍ DỤ: Chiều cao của phòng H = số đ ọc phía sàn cộng với số đ ọc phía trần (H = r 1 + r 0 ) Hình 69 - Đo gián tiếp bằng máy thủy bình Số đ ọc trên mia phải chỉnh sửa vì có thể có sai số đi ểm không. Có sai số đi ểm không vì đi ểm không của mia không trùng với mặt tựa của mia (Xem Hình 70). Khi đo chi ều cao của khoảng trống hoặc khi truyề n cao đ ộ bằ ng thư ớc thép cuộn, phải áp dụng việ c căng thư ớc theo lực chuẩn và hiệu chỉnh số đo do nhi ệ t đ ộ khi chiề u cao vư ợt quá 10 m, ví dụ như đ ối với hố thang máy (Xem Hình 71). Hì nh 71 - Trư ờng hợp có sai số đi ểm không Hì nh 72 - Đo chi ều cao khoảng trống hố thang máy Đ ối với nhà cao tầng, có thể dùng máy EDM (đo kho ảng cách bằ ng đi ệ n quang) như sau: Đ ộ chênh cao có thể đo đư ợc hoặc trực tiếp dọ c theo đư ờng dây dọi hoặc gián tiếp bằng cách giảm khoảng cách dố c khi xác đ ị nh góc đ ứng. Trong Hình 73 mô tả việc bố trí máy đ ể xác đ ị nh đ ộ chênh cao giữa các mố c cao đ ộ trong sàn nhà và các việ c đo ph ả i làm thêm. Đ ộ chênh cao tổng cộng giữ a các đi ểm là: Δ H = A FU - A FO - A D + A K + L - K + K S + K BR (8) Trong đó: F O , F U - các mố c cao đ ộ; ΔH - độ chênh cao giữa hai mố c cao đ ộ; L - khoảng cách lớn (MNQ); K - khoảng cách nhỏ (MN); K S - hằng số đ ộ cao của trục quay củ a gương bên trên giá ba chân; K BR - hằng số đ ộ cao của trục quay của kính phản chiếu; A FU , A FO , A D , A K I- các số đ ọc trên mia thủy chuẩn. Phương pháp này cho phép kh ử đư ợc hằng số của dụng cụ. Trong Hình 73 mô tả cách đo chi ều cao nhờ máy EDM. CHÚ THÍCH: Việ c đo này l à phức tạp, cầ n đư ợc thực hiện bở i ngư ờ i có đ ủ trì nh đ ộ. Trong Hình 73, khoả ng cách đ ứng Δ H đư ợc suy từ hiệu số của hai số đo kho ả ng cách (MNQ - MN). Phương pháp này lo ại trừ đư ợc sai số đi ểm không của máy EDM. Đ ối vớ i phương pháp mô t ả trong Hình 75, chỉ cần một số đo kho ả ng cách nhưng lúc này ph ải biết hoặc phải xét sai số đi ểm không (MO). Trong Hình 74 mô tả ph ương pháp đo tr ực tiế p hơn. Hình 73 - Đo chiều cao bằng máy EDM. Hình 74 - Mô tả ph ương pháp đo b ằng máy EDM. 5.5.2. Sai lệch cho phép về vị trí so với các cấu kiệ n khác đư ợ c quy đ ịnh trong Bảng 9. Bảng 9 - Sai lệch cho phép về vị trí so với các cấu kiện khác Thao tác đo Giá trị sai lệch cho phép mm Phạ m vi đo (Chi ề u dài đo) m Dụng cụ đo - Sai lệch vị trí so với các cấu kiệ n khác đ ã lắp dựng - Ngang ± 5 <> Thanh đo ống rút ± 5 <> Thư ớc thép cuộn đ ã kiể m đ ị nh, thư ớ c hay thư ớc thép rút ± 10 Từ 10 đ ến 20 ± 15 Từ 20 đ ến 30 ± 20 Từ 30 đ ến 50 - Ngang ± 5 - <> Thanh đo ố ng rút và thư ớc thép cuộ n đ ã kiể m đ ịnh ± 10 Từ 10 đ ến 20 ± 15 Từ 20 đ ến 30 ± 20 Từ 30 đ ến 50 ± 5 <> Thư ớc thép cuộ n đ ã kiể m đ ịnh ± 10 Từ 10 đ ến 20 ± 15 Từ 20 đ ến 30 ± 20 Từ 30 đ ến 50 ± 5 <> Thư ớc thép cuộ n đ ã kiể m đ ịnh và ke ± 10 Từ 10 đ ến 20 ± 15 Từ 20 đ ến 30 ± 20 Từ 30 đ ến 50 - Đ ứng ± 5 <> Thanh đo ống rút hoặ c thư ớc thép cuộ n rút đư ợc ± 5 <> Máy thủy bình và mia ± 8 <> EDM ± 5 <> Thư ớc thép cuộ n đ ã kiể m đ ịnh ± 10 Từ 10 đ ến 20 ± 15 Từ 20 đ ến 30 ± 20 Từ 30 đ ến 50 5.6. Độ phẳng, độ thẳng, độ vồng thiết kế 5.6.1. Các giá trị đo đư ợc từ các phương pháp đo nêu trong 4.3, 5.2 và 5.3 cũng có thể đư ợ c dùng đ ể xác đ ịnh sai lệch thi công củ a đ ộ phẳ ng, đ ộ thẳ ng và đ ộ vồng thiết kế theo các nguyên tắc củ a 4.3 và 4.4. Tuy nhiên, đ ố i với các trư ờng hợp này cũng phải thống nhất lấy mặt phẳng chuẩ n nào đ ể tí nh đ ộ sai lệch (Xem 4.4). Đ ộ sai lệch phẳng (toàn thể hay cục bộ ) đư ợ c xác đ ịnh so với một mặt phẳng chuẩ n đ ã thống nhất, chẳng hạn trong ví dụ đơn gi ả n này thì đó là m ặt phẳ ng đi qua các đi ểm của mặt chính tại mức mặ t đ ất và mái (Xem Hình 75). 5.6.2. Bảng sai lệch cho phép Đ ể có thông tin về đ ộ chính xác của mộ t phương pháp đo đ ạ c khi dùng xác đ ị nh đ ộ phẳ ng, đ ộ thẳ ng và đ ộ vồng thiết kế, xin xem các bả ng đ ộ sai lệch cho phép tại 4.3, 4.4, 5.1, 5.2 và 5.3. CHÚ DẪN: a, b, c là giá trị đo đư ợc H B là chiều cao của công trình H S là chiều cao của tầng F là đ ộ sai lệch mặt phẳng Hình 75 - Xác đ ị nh đ ộ sai lệch phẳng 5.7. Các sai lệch quan trọng khác 5.7.1. Chiều rộng của bề mặt gố i đ ỡ Chiều rộng của bề mặt gố i đỡ (Xem Hình 76) của cấu kiện sàn thì phần lớn là khó kiểm tra sau khi cấu kiệ n sàn đ ã đư ợ c đ ặt vào vị trí. Mộ t phương pháp đ ể tránh khó khăn này l à tạo mộ t đư ờng song song với mép cấu kiện sàn tại một khoảng cách C trư ớ c khi dựng lắ p, và đánh d ấ u đư ờng này tại 2 hay nhiều chỗ, bằng một nét rạch sắc, và nế u đư ợ c phép, đá nh dấu vị trí nét rạch này bằng một vế t sơn đ ể dễ nhận ra nó. Sau khi dựng lắp thì đo kho ảng cách M giữa vạch dấu trên sàn và cấu kiệ n đ ỡ. CHÚ DẪN: b = chiều rộng của bề mặt gối đ ỡ C = khoả ng cách không đ ổi M = khoảng cá ch đo đư ợc Hình 76 - Đo chi ều rộng mối nối 5.7.2. Chiều rộng của mối nối Có thể đo chi ều rộng của mối nối bằ ng nêm đo, thư ớ c calip đo ho ặ c thư ớc khuế ch đ ại. Cữ lọt/không lọ t là đ ủ đ ể đo nhưng không đủ đ ể thu thập dữ liệ u đ ộ chính xác. Nếu khe nối có vát trên 10 mm thì khó đ ọ c đư ợc từ nêm đo do sai s ố đ ọ c. Trong trư ờng hợp này có thể dùng thư ớ c calip đo trong ho ặc cữ đo khe. 5.7.3. Bậc tại khe nối Bậc tại khe nối có thể đư ợ c đo trong lúc th ực hiện mộ t thao tác đo đ ã nêu (Xem Hình 42 và Hình 48), hoặ c đo riêng b ằng mộ t ke hay thư ớ c và thư ớc thép rút (Xem Hình 77). Hình 77 - Đo b ậc tại khe nối 5.7.4. Sai lệch cho phép của gố i đ ỡ và mối nố i đư ợ c quy đ ịnh trong Bảng 10. Bảng 10 - Sai lệch cho phép củ a gối đ ỡ và mối nối Thao tác đo Giá trị sai lệch cho phép mm Phạ m vi đo (Chi ề u dài đo) Dụng cụ đo - Chiều rộng của bề mặt gố i đ ỡ ± 6 < 200=""> Thư ớc thép cuộn - Bề rộng của mối nối ± 0,5 Mọ i kích thư ớ c thông thườ ng Calip đo trong ± 10 ± 2 Khe nối <30> Nêm đo ± 2 Khe nối <30> Cữ lọt/không lọt ± 5 Khe nối <30> Thư ớc thép cuộn - Bậc tại khe nối ≥ 5 Khe nối <30> Thanh đo 6. Dụng cụ đo 6.1. Quy đ ịnh chung 6.1.1. Đi ều này chỉ dẫn về các phương pháp đo thích h ợp tạ i công trư ờng xây dự ng và trong nhà máy đ ể đo đ ạc công trình và cấu kiện chế sẵn của công trình. Việc chọn dụng cụ phụ thuộc vào nhiệm vụ đo và đ ộ sai lệ ch cho phép quy đ ịnh (xem ISO 8322). 6.1.2. Cần ghi nhận rằ ng các đi ều kiện trên công trư ờng và trong nhà máy có thể gây rối loạn nghiêm trọ ng đ ế n công năng của dụng cụ đo. V ì vậy, dụng cụ đo phải đư ợ c thư ờng xuyên kiểm tra và lau sạch ngay sau khi sử dụng. Dụ ng cụ đo nên đư ợc kiể m tra trư ớ c khi đem dùng l ần thứ nhấ t và sau khi lưu kho và s ửa chữa. 6.1.3. Dụng cụ đo không ph ải là loại nêu trong tiêu chuẩn này - mà có thể có sẵn tại một số nư ớc - có thể đư ợc sử dụng vớ i đi ều kiện chúng phả i đáp ứng các yêu cầu về đ ộ chính xác củ a phương pháp. Giả đ ịnh rằng dụng cụ đo đư ợc hiệu chỉ nh thư ờ ng xuyên và ngư ời sử dụ ng đ ã đư ợc huấn luyệ n đ ể đi ều khiển tốt công cụ. 6.1.4. Sách hư ớng dẫn về dụng cụ đo ph ả i đư ợ c đ ọ c đ ể các thao tác viên làm quen với dụng cụ. 6.2. Thư ớc cặp và cữ trư ợt Thư ớc cặp và cữ trư ợ t đư ợ c dùng đ ể đo kích thư ớc tới 1 000 mm. (Xem Hình 7) Thực tế hay dùng thư ớc cặp có các mặt chân có thể đo c ả bên trong và bên ngoài. Khi các thư ớc nói trên có hai tỷ lệ, cần cẩn thậ n đ ể đ ọc tỷ lệ đúng. Cầ n lưu ý các đi ều sau: a) Đ ộ mòn và đ ộ ép nhiều quá có thể gây khe hở và biến dạng của chân; b) Có thể kiểm tra áp lực yêu cầu bằng các khối cữ; c) Dùng quá nhiều trên sản phẩm bê tông có thể làm mòn mặt chân; d) Thư ớc kẹp phả i đ ặt vuông góc với mặt của vật cầ n đo; e) Cần thiết bị khóa đ ể lúc đ ặt không bị xộc xệch; f) Khi đo bên ngoài, đ ộ song song của các mặ t không đ ể bị ảnh h ư ởng bởi việc xiết các thanh trư ợt; g) Cần cẩn thậ n đ ọc thang tỷ lệ đúng. 6.3. Máy EDM (đo kho ảng cách bằ ng đi ện quang) Máy EDM dùng đ ể đo tr ực tiếp vớ i đi ều kiện các khoảng cách lớ n hơn 30 m. Đa s ố EDM lắp trên máy kinh vĩ, song cũng có một số máy có thiết bị đo xa và đo góc. Cũng có nh ững mẫu máy trực tiếp chuyể n đ ổi các giá trị đo thành thông tin v ề khoảng cách nằm ngang và đ ộ chênh cao. Chú ng thư ờ ng đư ợc gọi là “trạm tổng hợp”. Thao tác các loại máy này phả i do ngư ời có trình đ ộ cao. Cầ n lưu ý các đi ều sau: a) Trư ớc khi dùng cầ n đ ọc sách chỉ dẫn về thiết bị đó. S ẽ xuất hiện thêm nhiều sai số do không quen thuộc với công cụ; b) Kiể m tra máy thư ờng xuyên với những khoản g cách đ ã biết; c) Trư ớ c khi đo, khuy ến nghị dừng vài phút sau khi bậ t máy đ ể máy nóng lên và ổ n đ ịnh thân nhiệt; d) Ảnh h ư ởng của khí quyển (áp suất và nhiệ t đ ộ) là nguồn gốc sai số; e) Các sai số đi ểm không, sai số vạ ch chia đ ộ và sai số do thay đ ổi tần số cầ n đư ợ c đ ịnh kì kiểm tra; f) Cần phải xét tới sai số đ ịnh tâm máy và sai số ngắm. 6.4. Cữ lọt/không lọt Cữ lọt/không lọ t đư ợ c dùng đ ể đo d ải bề rộng khe hở mối nối có chấp nhậ n đư ợ c không. Nó đư ợc chế tạo bằng thép, gỗ cứng hoặc vật liệu cứng khác. (Xem Hình 78) Nếu cữ nhỏ nhấ t đi vào đư ợc và cữ lớn nhấ t không vào đư ợc thì khe hở mối nố i đư ợc chấp nhận. Cần lưu ý là phải cẩn thận khi dùng nhiều loại cữ kích thư ớc khác nhau. CHÚ THÍCH: Cữ lọt/không lọt khôn g đư ợ c dùng đ ể thu thập dữ liệ u đ ộ chính xác khi đo. Hình 78 - Cữ lọt/ không lọt 6.5. Th ư ớc đo đ ộ nghiêng Thư ớ c đo đ ộ nghiêng đư ợ c dùng đ ể đo đ ộ sai lệch thẳ ng đ ứng (sai lệ ch đư ờng dây dọi), sai lệch nằm ngang hay sai lệ ch đ ộ dốc thiết kế đ ối với chiều cao và chiều dài của một tầ ng nhà thông thư ờ ng. Thư ớ c đo có th ể là dụng cụ đo đơn gi ả n như ống thủ y đ ặt trong một khung (ví dụ: ống thủy của thợ xây) hoặc phức tạp có ốc vi chỉnh micrômet. Cầ n lưu ý các điều sau: a) Phải tiến hành kiể m tra đ ộ chính xác đ ể xem t hư ớ c đo nghiêng này có đ ạt yêu cầu không; b) Phương ti ện kiểm tra công cụ đư ợc chế tạ o để có thể lậ t ngư ợ c đư ợ c đ ể khử sai số ống thủy; c) Đ ộ chính xác phụ thuộc nhiề u vào đ ộ nhạy của ống thủy (Xem ví dụ 5.3.2). 6.6. Dụng cụ laze Dụng cụ laze dùng đ ể xác đ ịnh chiều c ao/đ ộ cao/đ ộ. Sai lệch vị trí hay sai lệch h ư ớng laze chuẩn dùng trong xây dự ng đư ợc gọi là laze yếu (khí Hêli - Neon). Cầ n lưu ý các điều sau: a) Trư ớc khi dùng cầ n đ ọc sách chỉ dẫn về thiết bị. Có thể xuất hiện nhiều sai số do không quen với dụng cụ; b) Khi dùng laze phả i đ ặt những dấu hiệu cảnh báo phù hợp với chỉ thị về an toàn của đ ị a phương và c ủa quốc gia; c) “Laze yếu” có nghĩa là không làm hại da và quần áo. Con ng ư ời vẫn cần tránh nhìn thẳng vào tia laze; d) Không bao giờ dùng ống nhòm đ ể tìm vị trí của tia; e) Tia laze cũng bị ả nh hư ởng giố ng như m ọi tia sáng khác; f) Thư ờng xuyên kiể m tra hư ớng vào vị trí của laze và kiểm tra là chứ c năng kh óa đ ối với mặt phẳ ng nghiêng khi quay laze theo phương n ằm ngang là vẫn hoạ t đ ộng; g) Cần kiể m tra đ ề u đ ặn các bộ phậ n phát đi ện ví dụ đ ể phát đi ện accu yếu; h) Sau khi bật máy thì đ ể 15 phút cho tia ổ n đ ịnh; i) Chiề u dài đo thông thư ờng hạn chế dư ới 80 m. 6.7. Ống thủy Ống thủy đư ợ c dùng đ ể phát hiện những chênh lệch nhỏ về cao đ ộ trên khoảng cách ngắn (<> 2 m), kèm theo thư ớc thẳng (Xem Hình 79). Cầ n lưu ý các điều sau: a) Phải quan sát hai lần: sau lần quan sát thứ nhấ t, đ ả o ngư ợc ống thủy lại; b) Dùng ống thủy cho khoảng cách lớn thì không chính xác và tốn công; c) Không đư ợ c dùng đ ể thu thập dữ liệu độ chính xác đo. Hình 79 - Ống thủy 6.8. Máy thủy tĩnh Một số loại máy thủ y tĩnh đơn gi ản có thể đư ợc dùng khi không sử dụn g đư ợ c các phương pháp khác, ví d ụ đi quanh v ậ t chư ớng ngại. Cầ n lưu ý các điều sau: a) Bọt khí hay khe nứt có thể sinh ra trong ống nối hai bì nh đ ọc số; b) Có thể có sai số đi ểm không trên thang số đ ọc. Có nhiều loạ i nivô nư ớc khác nhau (Xem Hình 80), ví dụ: a) Loạ i thông thư ờng; b) Máy thủy tĩnh mà chỉ cầ n đ ọc mự c nư ớc tại một trong các ống. Hình 80 - Một số loại máy thủy tĩnh 6.9. Máy thủy bình Máy thủy bình là dụng cụ thông dụng nhấ t đ ể xác đ ị nh cao đ ộ của mộ t đi ểm so với một mốc chuẩn hoặ c đ ể xác đ ị nh đ ộ sai lệch khỏi đư ờng nằm ngang hoặ c đ ể xác đ ị nh đ ộ sai lệch mặt phẳng của sàn và cấu kiệ n và đ ộ vênh. Có ba loại máy thủy bình chính: a) Máy thủy bình ống kính cố đ ị nh, trong đó ống ngắm và ống bọ t nư ớ c đư ợc gắn trực tiếp vào bệ giá đ ỡ; b) Máy thủy bì nh nghiêng, trong đó ống ngắm và ống bọ t nư ớc có thể dùng vít vặn nghiêng một góc so với bệ máy; c) Máy thủy bình cân bằng tự đ ộ ng, trong đó tr ục ngắ m đư ợc tự đ ộ ng đưa vào v ị trí nằm ngang sau khi ống ngắ m đư ợ c đ ặt gần nằm ngang. Cầ n lưu ý các điều sau: a) Tia ngắm sau và tia ngắ m trư ớc nên có các chiều dài bằ ng nhau và không vư ợt quá 40 m; b) Kiể m tra góc i là đ ặc biệt quan trọng khi chiều dài tia ngắm khác nhau nhiều; c) Mia nên bằng thép inva, gỗ hoặc vật liệ u khác có đ ộ giãn nở nhiệt nhỏ; d) Giữ thư ớc mia thẳ ng đ ứng nhờ một bọ t nư ớc; e) Kiểm tra đ ộ chiế u sáng mia đ ủ đ ể đ ọc số chính xác; f) Khi kiể m tra mia luôn đ ặt trên bề mặt cứng; g) Kiểm tra dụng cụ có thỏa mãn yêu cầu về khoảng cách ngắm tối thiểu hay không; h) Công tác đo cao đ ộ nên bắ t đ ầu và kết thúc tại nhữ ng đi ể m có cao đ ộ đ ã biế t (đi ể m cao đ ộ gốc). 6.10. Thanh đo có m icrrômet Thanh đo có micrrômet đư ợ c dùng đ ể đo trong ph ạm vi tớ i 1 500 mm, đ ể đo các kích thư ớc bên trong, khi yêu cầ u đ ộ chính xác cao (Xem Hình 81). Cầ n lưu ý các điều sau: a) Kiểm tra xem thanh có bị tay thao tác viên làm nóng lên không; b) Chỉ bôi trơn m ột chỗ (vít micrrômet) và chỉ dùng dầu nhẹ; c) Nếu có thể , dùng vít ma sát đ ể tránh lực ép không chuẩn. Hì nh 81 -Thanh đo micrrômet 6.11. Th ư ớc panme Thư ớ c panme dùng đ ể đo trong ph ạm vi tới 50 mm (Xem Hình 82). Cầ n lưu ý các điều sau: a) Đ ầu của vít micrômet phải là 1 mm; b) Phả i đi ều chỉ nh đư ợc về đi ểm không; c) Trục phả i có ma sát đ ể tránh lực không chuẩn có thể làm hư h ại khung; d) Khung phải có cách nhiệt; e) Thư ớc panme phả i đ ặt vuông góc với vật cầ n đo; f) Vít phả i đư ợc quay theo cùng mộ t phương cho đ ến khi tiếp xúc; g) Kiểm tra số đ ọ c theo các kích thư ớ c đ ã biết; h) Không bao giờ cất giữ thư ớc panme ở trạ ng thái các đe đo đư ợ c đóng kín. 6.12. Kính đo phóng đ ại Kính đo ph ó ng đ ạ i dùng đ ể đo khe n ối hẹp và vết nứt (Xem Hình 83). Cầ n lưu ý các điều sau: a) Đi ều chỉ nh đ ể khử thị sai; b) Để mặt kính có khắc vạch áp vào gần vật cần đo. Hình 82 - Th ư ớc panme Hình 83 - Kính đo phóng đại 6.13. Thanh đo Thanh đo là nh ững thanh bằng thép hoặc vật liệu thích hợp khác, một cạ nh đư ợc chia vạch tớ i 1 milimet đ ể đo trên b ề mặt. Cầ n lưu ý các điều sau: a) Tiết diện ngang của thanh phải cho thị sai là nhỏ nhất, nghĩa là tiết diện vát thì hơn ti ết diện vuông; b) Nế u đi ểm không ở đ ầu mút của thanh thì có thể có sai số đi ểm không do mòn; c) Nế u thanh dài hơn 1 000 mm th ì phả i đư ợc tựa lên ít nhấ t 3 đi ể m trong lúc đo; d) Cần phải cẩn thậ n đ ể thanh nằm ngang. 6.14. Thanh đo ống rút Thanh đo ố ng rút dùng đ ể đo n ằm ngang, thẳng đ ứ ng và đư ờng chéo giữa các mặt hoặ c đi ểm cách nhau tới 5 m. Có nhiều loạ i thanh đo. Cầ n lưu ý các điều sau: a) Khi đo đ ứng hay ngang, dùng thanh có gắn ống thủy tròn đ ể thanh khỏi bị nghiêng hoặc chệch khỏ i đư ờng dây dọi; b) Sự mòn trên bề mặt tiếp xúc có thể làm không chính xác. Kiể m tra thư ờ ng xuyên thanh đo b ằng cách so với một khoả ng cách đ ã biết. 6.15. Nêm đo Nê m đo dùng đ ể đo b ề rộng khe nối trên hoặc gần bề mặt (Xem Hình 84). Cần thống nhất là sẽ tiế n hành đo t ại chỗ nào dọc khe nối. Hình 84 - Nêm đo 6.16. Máy dọi quang học Hiện tại có thể tì m đư ợc ba loại máy dọi quang học: Loại chỉ dọi từ trên xuống, loại chỉ dọi từ dư ới lên và loại có thể dọi cả trên xuố ng và dư ới lên. Cầ n lưu ý các điều sau: a) Nếu máy không có bộ phận cân bằng tự đ ộng, cần chiếu theo bốn vị trí vuông góc với nhau; b) Nếu máy có một bộ phận cân bằng tự đ ộng, nên chiếu theo hai vị trí vuông góc nhau; c) Nếu máy có hai bộ phận cân bằng tự đ ộng, chỉ cần thực hiện việc chiếu một vị trí, nhưng t ố t hơn nên thực hiện ở cả hai vị trí; d) Dọi từ dư ới lên cần hết sức cẩn thận về phương di ện an toàn; e) Máy dọi quang học chỉ đư ợ c giao cho ngư ờ i đ ã đư ợc huấn luyện sử dụng. 6.17. Quả dọi Quả dọ i đư ợ c dùng đ ể xác đ ịnh mộ t đư ờng thẳ ng đ ứng chuẩn. Cần lưu ý các điều sau: a) Luồng không khí có thể gây sai số lớ n, đ ặc biệ t đ ối với dọ i đi ểm dài (< 3=""> b) Quả dọi phải có trọ ng lư ợ ng đ ủ lớ n (>1 kg) đ ể giữ cho dây ổ n đ ịnh; c) Nhúng chìm quả dọi trong dầu có thể giả m đư ợ c dao đ ộ ng nhưng không kh ắc phụ c đư ợc ảnh h ư ởng của chuyể n đ ộng không khí và gió. Cần hết sức cẩn thậ n không đ ể dầu tràn ra sàn nhà. 6.18. Tấ m đ ịnh vị Tấ m đ ịnh vị dùng đ ể xác đ ịnh góc và cạnh của sản phẩ m (như bêtông), t ạ i đ ó cấu tạo bề mặt là rõ rệt hoặc tạ i đó d ễ bị sứt góc và cạnh. Có những tấ m đ ịnh vị đ ặc biệ t đ ể dùng cho góc hư ớng vào trong (Xem Hình 85). Cầ n lưu ý các điều sau: a) Tấ m đ ịnh vị cầ n đư ợc ép vào cấu kiện cầ n đo sao cho không b ị xê dịch trong quá trì nh đo; b) Khi cần thiết dùng các chố t đ ể giữ thư ớc dây, dùng neo cho các sợi dây...; c) Chú ý dùng các chốt, gố i đ ỡ và các tấ m tương t ự đ ồng thời vớ i nhau có cùng kích thư ớc. 6.19. Lăng kính v uông góc Lăng k ính vuông góc là dụng cụ quang họ c đ ể chỉ nh sơ b ộ hoặc kiểm tra góc vuông. Cầ n lưu ý các điều sau: a) Không có cách nào đi ều chỉnh công cụ này. Kiể m tra đ ộ chính xác bằng mộ t góc vuông đ ã khẳ ng đ ịnh; b) Không nên dùng gương góc. Hình 85 - Sử dụng tấ m đ ịnh vị 6.20. Thư ớc ke Thư ớc ke là dụng cụ hình chữ L, tốt nhất là bằ ng thép, dùng đ ể kiểm tra góc vuông. Cầ n lưu ý các điều sau: a) Nếu cầ n, các đi ể m đo ph ả i đư ợ c xác đ ịnh bằng các tấ m đ ịnh vị; b) Cánh củ a thư ớ c ke không dài hơn 1 200 mm; c) Góc đ ã đư ợc kiểm tra lần một cầ n đư ợc kiểm tra lại bằng cách lậ t ngư ợ c thư ớc ke. Mộ t phương pháp đ ể kiể m tra thư ớ c ke là đ ặt nó lên mặt một tấm và kẻ mộ t đư ờng mảnh lên mặ t đ ứng của một vậ t đ ứng trên tấ m đó. Sao đó quay ngư ợ c đáy c ủ a thư ớc ke từ trái sang phải hoặ c ngư ợc lại và kẻ mộ t đư ờng thứ hai gầ n sát đư ờng thứ nhất. Nếu có sai số góc giữ a cánh và đáy c ủ a thư ớc thì nhậ n ra ngay đư ợ c khi quan sát hai đư ờng (Xem Hình 86). Hình 86 - Kiểm tra góc vuông bằng thước ke 6.21. Thước cạnh thẳng Thước cạnh thẳng dùng để vạch một đường đo độ sai lệch thẳng. Cần lưu ý các điều sau: a) Tại hai đầu của thước phải có các gối đỡ có cùng chiều dài; b) Cần kiểm tra thường xuyên độ thẳng của thước bằng cách lật ngược hoặc căng dây kim loại hay sợi. 6.22. Thước thép rút bỏ túi Thước thép rút bỏ túi dùng để đo trực tiếp kích thước với khoảng cách tới 5 m và được chia vạch milimet suốt chiều dài. Loại thước này nằm trong một hộp kín. Cần lưu ý các điều sau: a) Cần kiểm tra chuyển động của mút hình L tại vạch không; b) Không được dùng để đo khoảng vượt quá chiều dài thước; c) Phải lau chùi sạch và bôi dầu để lò xo rút khỏi bị kẹt. 6.23. Thước thép cuộn Thước thép cuộn cần phù hợp với tiêu chuẩn quốc gia hoặc khuyến nghị của OIML. Thước dùng để đo trực tiếp kích thước với khoảng cách tới 100 m nhưng tốt nhất là trong phạm vi 50 m. Có thể tăng độ chính xác bằng lực căng đứng và hiệu chỉnh ảnh hưởng của độ dốc, độ võng và giãn nở nhiệt (Xem Phụ lục A). Cần lưu ý các điều sau: a) Dùng nhiều thì độ chính xác giảm đi nên thước cần được kiểm tra thường xuyên so với một thước chuẩn hoặc các mốc chuẩn đã có. Đối với thước thép cuộn dùng hàng ngày thì kiểm tra ít nhất mỗi tháng một lần; b) Thước đã qua sửa chữa thì không được dùng để đo kiểm tra hay thu thập dữ liệu độ chính xác trừ khi đã được kiểm định lại sau khi sửa; c) Sau mỗi ngày sử dụng, thước phải được lau chùi và bôi dầu nhẹ để phòng gỉ và để dễ đọc; d) Vòng cố định tại mút của thước phải được kiểm tra để xác định vạch không của thang chia độ (khác nhau tùy theo nhà chế tạo); e) Cần cẩn thận khi hiệu chỉnh; f) Phải biết các đặc trưng của thước liên quan đến nhiệt độ và lực căng; g) Phải chờ cho thước đạt được nhiệt độ môi trường. Nhiệt độ của thước cần được đo bằng nhiệt kế tiếp xúc; h) Nhiệt độ của thước trên suốt chiều dài của nó phụ thuộc vào nhiệt độ của vật liệu đỡ nó; i) Tránh không để thước chưa sử dụng chịu nắng gắt. 6.24. Tiêu ngắm Tiêu ngắm là những dụng cụ phụ để chỉ vị trí các điểm cần quan sát (Xem Hình 87). Cần lưu ý các điều sau: a) Nên có tương phản rõ giữa tiêu ngắm và nền; b) Cần quan sát tiêu ngắm đúng và quan sát tại trục đối xứng của nó; c) Để đạt chính xác cao, đặt tiêu ngắm lên giá ba chân hoặc gắn chặt vào mốc cố định. CHÚ DẪN: 1) Bảng ngắm đặc biệt trên giá ba chân hoặc trên mốc cố định, cho khoảng cách từ 5 m đến 20 m khi yêu cầu chính xác cao; 2) Đinh nhỏ hoặc đầu bút chì có thể dùng làm tiêu cho khoảng cách tới 30 m; 3) Bảng ngắm trên tường đối với khoảng cách từ 20 m đến 1 000 m; 4) Bảng ngắm có ốc di động ngang dùng cho khoảng cách từ 20 m đến 500 m. Khi khoảng cách lớn hơn 500 m thì thêm một tấm ngắm nữa gắn vào đích; 5) Sao tiêu dùng cho khoảng cách từ 200 m đến 1 000 m. Hình 87 - Các vị trí cần quan sát trên các loại tiêu ngắm 6.25. Máy kinh vĩ Máy kinh vĩ dùng để đo, lập và kiểm tra các góc, đường và mặt phẳng nằm ngang và mặt phẳng thẳng đứng. Máy có thể có thêm một kính mắt gẫy khúc để nhìn theo phương thẳng đứng hoặc gần như thẳng đứng. Cần lưu ý các điều sau: a) Luôn dùng cả hai vị trí trái, phải của ống kính nếu là một máy kinh vĩ truyền thống; b) Kiểm tra hoạt động của bộ phận định tâm quang học; c) Kiểm tra sự ổn định của giá ba chân và che cho nó khỏi bị nắng khi đo; d) Không tạo đường dài bằng cách kéo dài thêm các đường ngắn; e) Thường kỳ kiểm tra sai số trục ngắm (2c) và các trạng thái quang học của máy; f) Khi đo bảo vệ ống bọt nước của máy kinh vĩ khỏi bị nắng; g) Mỗi khi chuyển từ tiêu ngắm xa sang tiêu ngắm gần (hoặc ngược lại) thì phải xem xét sai số do ảnh hưởng điều quang. Nếu có thể được, giữ cho khoảng cách điều quang lớn hơn 10 m. 6.26. Giá ba chân Giá ba chân dùng để đỡ máy và tiêu ngắm. Về cơ bản có hai loại, loại giá cứng và loại giá chân rút (tức là chân giá có thể kéo dài và rút ngắn). Cần lưu ý các điều sau: a) Cần kiểm tra thường xuyên độ ổn định của giá. Kiểm tra liên kết chặt chẽ giữa đầu giá và các chân rút phải được xiết đủ chặt khi đo và mũi kim loại ở đầu chân không bị lỏng; b) Giá bị biến dạng nhiệt lớn, đặc biệt một số giá kim loại nhẹ cần tránh không dùng dưới ánh nắng trực tiếp. Phụ lục A (Quy định) Hiệu chỉnh đối với thước thép cuộn A.1. Hiệu chỉnh do độ võng thước Khi một thước cuộn không được đỡ, nó sẽ võng theo đường dây xích giữa hai đầu khiến cho khoảng cách đọc được lớn hơn khoảng cách giữa hai điểm nút. Số hiệu chỉnh độ võng C 1 , bằng mét, có thể tính như sau: C 1 = (L 3 m 2 /24t 2 )cos 2 a (A.1) Trong đó: L - chiều dài đo được (của thước dây xích), tính bằng mét; m - khối lượng của thước, tính bằng kilogam; t - lực căng thước, tính bằng Niutơn; a - góc đứng giữa dây cung dốc nối hai đầu thước và đường nằm ngang, tính bằng độ ( 0 ) Phải căng bằng lực căng thích hợp. Làm bằng cách dùng bộ căng thước hoặc lực kế lò xo. A.2. Hiệu chỉnh do nhiệt độ (để điều chỉnh về giãn nở nhiệt của thước) Sự thay đổi về chiều dài của thước thép do nhiệt độ có thể gây sai số đáng kể khi nhiệt độ thước khác 5 °C so với nhiệt độ tiêu chuẩn thường lấy là 20 °C. Số hiệu chỉnh của thước thép C temp được tính như sau: C tenmp = La Δ t (A.2) Trong đó: L - chiều dài đo, tính bằng mét; a - hệ số giãn nở trên một độ C (0,000011 hay 11 x 10 -6 đối với thước thép); Δt - chênh so với nhiệt độ lúc kiểm định Δt = (t m - t c ); t m - nhiệt độ lúc đo, tính bằng °C; t c - nhiệt độ kiểm định, tính bằng °C Nhiệt độ của thước trong tuyến đo luôn gắn với nhiệt độ không khí. Khi thước được tựa trên vật đo suốt chiều dài thước thì nhiệt độ của nó phụ thuộc nhiều vào nhiệt độ vật liệu đỡ, có nghĩa là sẽ khó xác định được nhiệt độ của thước. Cần tránh đo và cất giữ thước chưa dùng dưới nắng gắt, vì những lí do tương tự, nên đo nhiệt độ thực của thước bằng một nhiệt kế tiếp xúc. A.3. Hiệu chỉnh ảnh hưởng độ dốc địa hình (để có chiều dài nằm ngang) Với độ dốc nhỏ, độ chênh cao giữa các điểm đo cũng có thể gây ra sai số đáng kể. Trên khoảng cách ngắn, có thể sửa bằng cách giữ thước gần nằm ngang. Tuy nhiên, trên khoảng cách lớn, có thể tăng độ chính xác bằng cách đo theo đường dốc và hiệu chỉnh thích hợp. Số hiệu chỉnh: C slope = - L(1 - cos a ) (A.3) Hoặc khi độ chênh cao là nhỏ: C slope = -h 2 /2L (A.4) Trong đó: L - chiều dài, đo bằng mét; a - góc đứng giữa dây cung dốc nối hai đầu của thước và đường nằm ngang, tính bằng độ (°) h - độ chênh cao giữa các đầu thước, đo bằng mét. THƯ MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO ISO 17123, Optics and optical instruments - Field procedures for testing geodetic and surveying instruments; ISO 1803, Tolerances for building - Expression of dimensional accuracy - Principles and terminology. MỤC LỤC 1. Phạm vi áp dụng 2. Tài liệu viện dẫn 3. Quy đ ịnh chung 3.1. Các phương pháp đo 3.2. Ảnh h ư ởng củ a đ ộ sai lệch so vớ i đi ều kiện chuẩn 4. Các phương pháp đo s ử dụng trong nhà máy 4.1. Kí ch thư ớc cấu kiện 4.2. Đ ộ vuông góc của cấu kiện 4.3. Đ ộ thẳ ng và đ ộ vồng của cấu kiện 4.3.1. Đ ộ thẳng 4.3.2. Đ ộ vồng thiết kế 4.4. Đ ộ phẳ ng và đ ộ vênh của cấu kiện 4.4.1. Nguyên tắ c đo 4.4.2. Đ ộ phẳng tổng thể 4.4.3. Đ ộ phẳng cục bộ 4.4.4. Đ ộ vênh 4.4.5. Phương pháp và thiết bị đ ể đo c ấu kiện theo nguyên tắc hộp 4.4.6. Sai lệ ch cho phép đ ể đo c ấu kiện theo nguyên tắc hộp 5. Các phương pháp đo th ực hiện trên cô ng trư ờng 5.1. Độ sai lệch trong mặt phẳng nằm ngang 5.1.1. Đo đ ộ lệch so với hệ trục trắ c đ ịa công trình 5.1.2. Đo đ ộ lệch so vớ i đư ờng phụ trợ song song với công trình 5.1.3. Xác đ ị nh đ ộ sai lệch dựa vào đư ờng phụ trợ vuông góc với công trình 5.1.4. Sai lệch cho phép dự a vào đư ờng phụ trợ vuông góc với công trình 5.2. Đ ộ sai lệch trong mặt phẳng thẳ ng đ ứng 5.3. Đ ộ thẳ ng đ ứng 5.3.1. Dùng máy kinh vĩ kết hợp máy dọi quang học 5.3.2. Dùng thư ớ c đo đ ộ nghiêng 5.3.3. Dùng dây dọi 5.4. Độ lệch tâm 5.5. Sai lệch vị trí so với các cấu kiện khác (khoảng trống và khoảng cách) 5.6. Đ ộ phẳ ng, đ ộ thẳ ng, đ ộ vồng thiết kế 5.7. Các sai lệch quan trọng khác 5.7.1. Chiều rộng của bề mặt gố i đ ỡ 5.7.2. Chiều rộng của mối nối 5.7.3. Bậc tại khe nối 5.7.4. Sai lệch cho phép của gố i đ ỡ và mối nố i đư ợ c quy đ ịnh trong Bảng 10 6. Dụng cụ đo 6.1. Quy đ ịnh chung 6.2. Thư ớc cặp và cữ trư ợt 6.3. Máy EDM (đo kho ảng cách bằ ng đi ện quang) 6.4. Cữ lọt/không lọt 6.5. Thư ớ c đo đ ộ nghiêng 6.6. Dụng cụ laze 6.7. Ống thủy 6.8. Máy thủy tĩnh 6.9. Máy thủy bình 6.10. Thanh đo có mic r rômet 6.11. Thư ớc panme 6.12. Kính đo phóng đ ại 6.13. Thanh đo 6.14. Thanh đo ống rút 6.15. Nêm đo 6.16. Máy dọi quang học 6.17. Quả dọi 6.18. Tấ m đ ịnh vị 6.19. Lăng kính vuông góc 6.20. Thư ớc ke 6.21. Thư ớc cạnh thẳng 6.22. Thư ớc thép rút bỏ túi 6.23. Thư ớc thép cuộn 6.24. Tiêu ngắm 6.25. Máy kinh vĩ 6.26. Giá ba chân Phụ lục A 1) ISO 4464 đã được thay thế bởi ISO 1803 2) ISO 8322 đã được thay thế bởi ISO 17123