TCVN6122:2015

Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 6122:2015 (ISO 3961:2013) về Dầu mỡ động vật và thực vật - Xác định chỉ số iôt TIÊU CHUẨN VIỆT NAM TCVN 6122:2015 ISO 3961:2013 D Ầ U MỠ ĐỘNG VẬT VÀ THỰC VẬT - XÁC ĐỊNH CHỈ SỐ IỐT Animal and vegetable fats and oils - Determination o f iodine value Lời nó i đầu TCVN 6122:2015 thay thế TCVN 6122:2010; TCVN 6122:2015 hoàn toàn tương đương với ISO 3961:2013; TCVN 6122:2015 do Ban kỹ thuật tiêu chuẩn quốc gia TCVN/TC/F2 Dầu mỡ động vật và thực vật biên soạn, Tổng cục Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng th ẩ m định, Bộ Khoa học và Công nghệ công bố. DẦU MỠ ĐỘNG VẬT VÀ THỰC VẬT - XÁC ĐỊNH CHỈ SỐ IỐT Animal and vegetable fats and oils - Determination o f iodine value 1 Phạm vi áp dụng Tiêu chuẩn này quy đ ị nh phương pháp chuẩn để xác định trị số iôt (thường được viết tắt là IV) c ủ a dầu m ỡ động vật và thực vật, sau đây gọi là chất béo. Phụ lục B mô tả phương pháp t í nh trị số iôt từ các dữ liệu thành phần axit béo. Phương pháp này không áp dụng cho dầu cá. Ngoài ra, d ầ u thực vật chưa tinh luyện, thô và ép nguội cũng như dầu hy d ro hóa một phần có th ể cho các kết quả khác nhau theo hai phư ơ ng pháp. Trị số iôt tính được chịu ảnh hưởng của tạp chất và sản phẩm phân hủy do nhiệt. CH Ú TH Í CH Ph ư ơng pháp trong P h ụ lục B dựa tr ê n phương pháp AOCS Cd 1c-85 [9] . 2 Tài liệu viện dẫn Các t à i li ệ u vi ệ n dẫn sau r ấ t cần thiết cho vi ệ c áp dụng ti ê u chuẩn n à y. Đối với các tài liệu viện dẫn ghi năm công b ố th ì áp dụng phi ê n b ả n được nêu. Đối với các tài liệu viện dẫn không ghi năm công bố th ì áp dụng phiên bản m ớ i nh ấ t, bao gồm cả các sửa đổi, bổ sung (nếu có). TCVN 6128 (ISO 661), Dầu mỡ đ ộng vật và thực vật - Chuẩn bị mẫu thử. 3 Thuật ngữ và định nghĩa Trong tiêu chuẩn này sử dụng thuật ngữ và đ ị nh nghĩa sau: 3.1 Trị s ố i ôt (iodine value) IV (IV) lượng halogen tính theo iôt, do ph ầ n mẫu thử hấp thụ chia cho khối lượng phần mẫu thử theo qui trình thử nghiệm cụ thể. CH Ú TH Í CH 1: T rị s ố iô t đ ư ợc biểu th ị bằng ph ầ n khối lượng t í nh bằng gam trên 100 g ch ấ t béo. 4 Nguyên tắc H òa tan phần mẫu thử trong d ung môi và cho thêm thuốc thử Wijs. Sau thời gian quy định, b ổ sung dung dịch kali iodua và nước, chuẩn độ iôt được giải phóng bằng dung dịch chuẩn natri thiosul f at. CH Ú THÍCH: Phụ lục B mô tả phương pháp t í nh t r ị số iot t ừ các dữ liệu thành phần axit béo. Tuy nhiên, phương pháp n à y không phải là phương ph á p nhanh. Phương pháp n à y cho hai kết qu ả từ cùng một quy trình phân tích. Phương pháp t h ể t í ch mới l à phương ph á p chuẩn. 5 Thuốc thử Ch ỉ sử dụng các thuốc thử loại tinh khiết phân tích. CẢNH BÁO - C ầ n chú ý đến các quy định v ề x ử lý các ch ấ t độc hại. Phải tuân thủ các biện pháp an toàn kỹ thuật, an toàn đ ố i v ớ i tổ chức và cá nhân. Dung dịch Wijs có thể gây cháy nổ; h ơ i dung dịch có th ể ảnh hưởng đến phổi và mắt. Nên thực hiện các thao tác trong tủ hút. 5.1 Nước, đạt loại 3 trong TCVN 4851 (ISO 3696) [4] . 5.2 Dung d ịch kali iodua, nồng độ khối lượng ρ (KI) = 100 g/l, không chứa iodat hoặc i ô t tự do. 5.3 Dung dịch hồ tinh bột, trộn 5 g tinh bột hòa tan trong 30 ml nư ớ c ( 5.1) và thêm nư ớ c sôi v à o dung dịch này đến 1 000 ml. Đun sôi trong 3 min và sau đ ó để nguội. Chuẩn b ị dung d ị ch hồ tinh bột mới hàng ngày. 5.4 Dung d ị ch natri thiosul f at, dung dịch chuẩn, nồng độ chất c (Na 2 S 2 O 3 .5H 2 O ) = 0,1 mol/l, được chuẩn hóa không quá 7 ngày trước khi sử dụng. 5.5 Dung môi, được chuẩn bị bằng cách trộn một thể tích xyclohexan (50 ml) và một lượng axit axetic băng (50 ml), φ = 50 ml/100 ml phần thể tích. 5.6 Thuốc thử Wijs , chứa iôt monoclorua trong axit axetic. Tỷ lệ I /C l của thuốc thử Wijs phải trong khoảng 1,10 ± 0,1. Thuốc thử Wijs nhạy với nhiệt độ, độ ẩ m và ánh sáng. Bảo quản trong nơi tối ở nhiệt độ < 30 ° C. C ó thể sử dụng thuốc thử Wijs bán sẵn tr ê n thị trường . Phải chú ý tuân thủ thời hạn sử d ụ ng của thuốc thử. 6 Thiết bị, dụng cụ Sử dụng các thiết bị, dụng cụ của phòng thử nghiệm thông thường và các thiết bị, dụng cụ cụ thể sau: 6.1 Thìa cân bằng thủy tinh , phù hợp với ph ầ n mẫu thử và cho được v à o trong bình nón (6.2). 6.2 B ì nh nón , dung tích 500 ml, có nút thủy tinh mài vừa khít và kh ô hoàn toàn. 6.3 Cân phân tích , có thể đọc đến 0,0001 g và cân chính xác đến 0,001 g. 6.4 B ì nh định mức , dung tích 1 000 ml, phù hợp với lo ạ i A của TCVN 7153 (ISO 1042) [3] . 6.5 Pipet , dung t ích 25 ml, tự động, phù hợp với loại A của ISO 8655-2 [ 7 ] hoặc của TCVN 7151 (ISO 648) [ 2 ] , được gắn qu ả bóp. 6.6 Buret , dung tích 25 ml và 50 ml, chia độ 0,1 ml, phù hợp với loại A của TCVN 7149 (ISO 385) [ 1 ] , chuẩn độ tự động phù hợp với ISO 8655-3 [ 8 ] . 7 Lấy mẫu Việc lấy mẫu không quy định trong ti ê u chuẩn n à y, nên lấy mẫu theo TCVN 2625 ( I SO 5555) [5] . Mẫu g ử i đến phòng thử nghiệm ph ả i đúng là m ẫ u đại diện và không b ị hư h ỏ ng hoặc thay đ ổ i trong suốt quá trình vận chuyển và bảo quản. 8 Chuẩn bị mẫu thử và phần mẫu thử Mẫu đ ược chuẩn bị theo phương pháp nêu trong TCVN 6128 (ISO 661). Tùy thuộc vào trị số iôt dự kiến của mẫu, dùng cân (6.3) cân phần mẫu thử cho vào thìa cân (6.1) các lượng mẫu thử nêu trong Bảng 1, chính xác đến 0,001 g hoặc 0,0005 g. Nếu chưa dự kiến được trị số iôt th ì thử trước với các phần thử khác nhau. Khối lượng mẫu phải đảm bảo có lượng dư thuốc thử Wijs trong khoảng 50 % đ ế n 60 % lượng thêm vào, nghĩa là từ 100 % đến 150 % lượng h ấ p thụ. 9 Cách tiến hành 9.1 Đặt thìa thủy tinh chứa phần mẫu thử vào b ì nh nón 500 ml (6.2) và thêm một lượng dung m ô i (5.5) như trong Bảng 1. Dùng pipet (6.5) thêm 25,00 ml thuốc thử Wijs (5.6). Đậy nắp, xoay bình sau đó để ở nơi tối. Làm tan ch ả y và hòa tan chất béo có trị số iôt bằng hoặc ít hơn 20 (chất béo cứng hoặc đã làm cứng) trong dung môi ấm (60 ° C). Nên làm ấm tất cả các b ì nh và thuốc thử trước khi sử dụng. Đậy n ắ p b ì nh được sử dụng để tránh bay hơi và thay đ ổ i nồng độ khi làm ấ m thuốc thử. CHÚ TH Í CH: Th ì a vẫn để ở trong b ì nh. C Ả NH BÁO - Không đ ược dùng pipet hút bằng miệng để hút thuốc thử Wijs. Bảng 1 - Khối l ượ ng ph ầ n mẫu thử thực t ế (lý thuy ế t ) đối với trị s ố iôt dự kiến Trị s ố i ô t dự kiến Kh ố i l ượng thực v ượ t quá 150 % Khối l ượn g thực vượt quá 100 % Kh ố i lượng thực chính xác H ỗ n hợp dung môi g 9 g ml < 3 10 10 0,001 25 3 8,461 10,576 0,001 25 5 5,077 6,346 0,001 25 10 2,538 3,173 0,001 20 20 0,846 1,586 0,001 20 40 0,634 0,793 0,001 20 60 0,432 0,529 0 , 001 20 80 0,317 0,397 0,001 20 100 0,254 0,317 0,0005 20 120 0,212 0,264 0,0005 20 140 0,181 0,227 0,0005 20 160 0,159 0,198 0,0005 20 180 0,141 0,176 0,0005 20 200 0,127 0,159 0,0005 20 9.2 Chu ẩ n b ị phép thử trắng với lượng dung môi và thuốc thử như trong 9.1 nhưng kh ô ng c ó mẫu thử. 9.3 Đối với mẫu có trị s ố iôt thấp hơn 150, để b ì nh ở nơi tối trong 1 h. Đối với mẫu có trị số iôt cao hơn 150, các sản phẩm polyme h óa , dầu chứa axit béo n ố i đôi liên hợp (v í dụ: dầu tr ẩ u, dầu thầu dầ u đã khử nước) và b ấ t kỳ loại dầu nào có chứa axit béo dạng keto (như một số loại d ầ u thầu d ầ u đã hydro h óa ) và các sản ph ẩ m đã oxy hóa đến mức đáng kể th ì để bình ở nơi tối trong 2 h. 9.4 Ở cuối thời điểm phản ứng (9.3), thêm 20 ml dung dịch ka l i iodua (5.2) và 150 ml nước (5.1). Chuẩn độ bằng d ung dịch chuẩn natri th i osul f at (5.4) cho đến khi gần như mất hết màu vàng của i ô t. Thêm một vài giọt dung dịch hồ tinh bột (5.3) và tiếp tục chuẩn độ cho đến khi lắc mạnh bình thì mất màu xanh. Ghi lại thể tích dung d ịch natri thiosulfat, cần dùng để đạt đến điểm kết thúc chuẩn độ, V 2 . Có thể xác định điểm kết thúc bằng chuẩn độ điện thế. 9.5 Tiến hành đồng th ờ i phép xác định sử dụng dung dịch tr ắ ng (9.2). Trong bước 9.4, ghi lại thể tích dung dịch natri thiosul f at cần d ùng để đạt đến kết thúc chuẩn độ, V 1 . 10 Tính kết quả Trị số iôt (thường được viết tắt là IV), w l , tính bằng gam trên 100 g chất béo, theo Công thức sau Trong đó: c l à nồng độ của dung dịch natri thiosul f at (5.4), t í nh bằng mol trên lít (mol/l); V 1 l à thể tích dung dịch natri thiosul f at đã dùng trong phép thử trắng, t ính bằng mililit (ml); V 2 là thể tích dung dị ch natr i thiosul f at đ ã dùng trong phép xác định, t í nh bằng mililit (ml); m l à khối lượng phần mẫu thử, tính b ằ ng gam (g). Làm tròn kết qu ả theo Bảng 2. Bảng 2 - Làm tròn các kết quả IV g/100 g Làm tròn đến ≤ 60 0,1 > 60 1 11 Độ chụm 11.1 Phép thử li ê n phòng thử nghiệm Chi tiết của phép thử liên phòng thử nghiệm về độ chụm của phương pháp được nêu trong Phụ lục A. Các giá tr ị thu được từ phép thử li ê n phòng thử nghiệm này có th ể không áp dụng cho các d ả i nồng độ và các chất nền khác với các dải nồng độ và các chất n ề n đã nêu. 11.2 Độ lặp lại, r Độ lặp lại, r , là giá trị nhỏ hơn hoặc b ằ ng chênh lệch độ hấp thụ giữa hai kết quả thử thu được trong các điều kiện lặp lại được dự kiến có xác suất 95 %. Các điều kiện lặp lại l à các điều kiện tr ong đó các kết quả thử độc lập thu được khi sử dụng cùng một phương pháp, trên vật liệu thử giống hệt nhau, trong cùng phòng thử nghiệm, do cùng một người thao tác, sử dụng cùng một thiết bị, trong một khoảng thời gian ng ắ n. 11.3 Độ tái lập, R Độ tái l ậ p , R , là giá trị nhỏ hơn hoặc bằng ch ê nh lệch độ hấp thụ giữa hai kết qu ả thử thu được t rong các điều kiện tái lập được dự kiến c ó xác suất 95 %. Các đi ề u kiện tái lập là các điều kiện trong đó các kết quả thử độc lập thu được khi sử dụng cùng một phương pháp, trên vật liệu thử gi ố ng hệt nhau, trong các phòng thử nghiệm khác nhau, do những người thao tác khác nhau, sử dụng các thiết bị khác nhau, trong một khoảng thời gian ngắn. 12 Báo cáo thử nghiệm Báo cáo thử nghiệm phải ghi r õ : a) mọi thông tin cần thi ế t cho việc nhận bi ế t đầy đ ủ về mẫu; b) phương pháp lấy mẫu, nếu bi ế t; c) phương pháp t h ử đã sử dụng và viện dẫn tiêu chuẩn này; d) mọi điều kiện thao tác không quy định trong tiêu chuẩn này hoặc được xem là tùy chọn, cùng với mọi t ì nh huống bất thường có thể ảnh hư ở ng đến kết quả; e) kết quả thử thu được; f) nếu kiểm tra độ lặp lại, th ì ghi kết quả cuối cùng thu được. Phụ lục A (Tham khảo) Phép thử liên phòng thử nghiệm Phép thử liên phòng thử nghiệm quốc tế tiến hành thiết lập độ chụm của phương pháp phù hợp với TCVN 6910 (ISO 5725) [ 8 ] do DIN t ổ chức năm 2011. Các kết quả thống kê được nêu trong B ả ng A.1 đến Bảng A.3. B ả ng A.1 - Kết quả thống k ê đ ố i với phương pháp Wijs Thông số M ẫ u A B C D E F G H Dầu thực vật cứng D ầ u dừa Dầu bơ (butter fat) Ch ấ t béo t ừ c ọ Dầu ôliu D ầ u hạt c ả i dầu Dầu hướng dương Dầu c á Số lượng phòng thử nghiệm tham gia 15 18 19 19 19 19 19 19 Số lượng phòng thử nghiệm c ò n lại sau khi trừ ngoại l ệ 12 15 17 16 17 17 16 18 Số ph é p thử riêng rẽ trong t ấ t cả ph ò ng thử nghiệm 24 30 34 32 34 34 32 36 Giá trị trung bình, , g/100 g 0,78 8,33 32,99 51,18 81,5 113,1 124,9 199,1 Độ lệch chu ẩ n lặp lại, s r , g/100g 0,07 0,07 0,17 0,21 0,6 0,8 0 , 6 1 , 1 Hệ số biến thiên lặp l ạ i , % 9,1 0,9 0 , 5 0,4 0,7 0 , 7 0,5 0,6 Giới hại lặp lại, r ( 2,8 s r ), g/100 g 0,20 0,20 0,48 0,59 1,7 2 , 2 1 ,7 3,1 Độ lệch chuẩn tái lập , s R , g/100 g 0,11 0,13 0 , 55 0,50 1 , 2 1 , 4 1 , 4 5,5 Hệ số biến thiên tái lập , % 14,6 1 , 6 1,7 1 , 0 1,5 1,2 1 , 1 2,7 Gi ớ i hại tái lập, R ( 2,8 s R ), g/100 g 0,32 0,36 1,54 1,40 3,4 3,9 3,9 15,3 B ả ng A.2 - Kết quả th ố ng k ê đ ố i với p hép tính từ c á c thành phần axit béo (Phụ lụ c B) Th ô ng số M ẫ u A B C D E F G Dầu thực vật cứng D ầ u dừa Dầu bơ Dầu cọ Dầu ôliu Dầu hạt cải dầu Dầu hạ t hướng dương Số phòng thử nghiệm tham gia 18 18 18 18 18 18 18 Số phòng thử nghiệm c ò n lại sau khi trừ ngoại l ệ 17 15 16 16 18 14 15 Số ph é p thử riêng rẽ trong t ấ t cả ph ò ng thử nghiệm 34 30 32 32 36 28 30 Giá trị trung bình, , g/100 g 0,22 8,61 30,16 51,49 80,3 111,3 124,5 Độ lệch chu ẩ n lặp lại, s r , g/100g 0 , 04 0,09 0,17 0,32 0 , 3 0,2 0,3 Hệ số biến thiên lặp l ạ i , % 16,6 1,0 0,6 0,6 0,4 0 , 2 0 , 2 Giới hại lặp lại, r ( 2,8 s r ), g/100 g 0,10 0,25 0,48 0,91 0,8 0,5 0,8 Độ lệch chuẩn tái lập , s R , g/100 g 0,23 0,87 1,85 1,00 1,6 0,6 0 , 7 Hệ số biến thiên tái lập , % 104,5 10,1 6,1 1,9 2,0 0,5 0 , 6 Gi ớ i hại tái lập, R ( 2,8 s R ), g/100 g 0,64 2,44 5,18 2,80 4,5 1 , 6 2,0 Bảng A.3 - So sánh , r , R đ ối v ới cả hai phư ơ ng pháp xác định Thông số Mẫu A B C D E F G Dầu thực vật cứng Dầu dừa Dầu bơ Ch ấ t béo từ cọ Dầu ôl i u Dầu hạt cải dầu Dầu hạt hướng dương Giá trị trung b ì nh, , g/ 100g Chuẩn độ Wijs 0,78 8,33 32,99 51,18 81,5 113,1 124,9 Tính kết quả 0,22 8 , 61 30,16 51,49 80,3 111,3 124,5 Chênh l ệ ch 0,56 0,28 2,83 0,31 1,20 1,78 0, 4 0 Giới hại lặp lại, r , , g/ 100g Chuẩn độ Wi j s 0,20 0,20 0,48 0,59 1,7 2,2 1,7 T í nh kết quả 0,10 0,25 0,48 0,91 0,8 0,5 0 , 8 Giới hại tái lập, R , g/100g Chuẩn độ Wi j s 0,32 0,36 1,54 1,40 3,4 3,9 3,9 T í nh kết quả 0,64 2,44 5,18 2,80 4,5 1,6 2,0 Phụ lục B (Tham khảo) Trị số iôt tính được đối với dầu không phải dầu cá B.1 Yêu cầu chung Phụ lục này mô tả phương pháp t í nh trị số iôt của d ầu thực ph ẩ m trực tiếp từ các th à nh ph ầ n axit béo được xác định bằng sắc ký khí của metyl este của các axit béo. Phương pháp này cũng có thể áp dụng cho các triglyxerit và các axit b é o tự do và cá c s ả n phẩm hydro hóa của chúng. Đối với các loại d ầ u có hàm lượng chất không xà phòng hóa lớn hơn 0,5 % phần khối lượng (v í dụ: dầu cá) th ì cho kết quả không ch í nh xác nên không thể áp dụng được. LƯU Ý - Quy trình xác định tr ị s ố iôt này không phải là ph ư ơng pháp thử nhanh. Phươn g pháp n à y cho hai kết quả từ một phép phân tích. B.2 Cách tiến hành B.2.1 Xác định thành phần axit béo của dầu hoặc của hỗn hợp axit béo. Tất c ả thành phần đ ồ ng phân dạng cis-/trans, c ó t í nh đến trong phép tính. B.2.2 T í nh tr ị số iôt đối với các nhóm thành phần như mô tả trong B.3. CHÚ TH Í CH: Kết quả của phép thử s ẽ kh ô ng ch í nh x á c khi các m ẫ u có t rị số i ô t th ấ p. B.3 Tính kết quả Trị số iôt đối với c á c triglyxerit là: ( w 16:1 x 0,950) + ( w 1 8 :1 x 0,860) + ( w 1 8 : 2 x 1, 732) + ( w 1 8 : 3 x 2,616) + ( w 20 : 1 x 0, 785) + ( w 22 :1 x 0,723) Trị số i ôt đối với các axit béo là: ( w 16:1 x 0, 9976 ) +( w 1 8 :1 x 0,8 986 ) + ( w 1 8 : 2 x 1,810 ) +( w 1 8 : 3 x 2,735)+ ( w 20 : 1 x 0, 8 17 5)+( w 22 :1 x 0,7497) Trong đó: w 1 6 :1 là phần trăm khối lượng axit hexadecenoic; w 1 8 :1 l à phần trăm khối lượng ax i t octadecenoic; w 1 8 : 2 là phần trăm khối lượng axit octadecadienoic; w 1 8 : 3 l à phần trăm khối lư ợ ng axit octadecatrienoic; w 20 :1 là phần tr ă m kh ố i lượng axit eicosenoic; w 22 :1 là phần trăm khối lượng axit docosenoic. Các trị số dưới ở dạng n C :n ene biểu thị số nguyên t ử cacbon trong phân tử, n C , tiếp theo l à số các liên kết đôi, n en e . Các trị số iôt tính được dựa trên phép xác định axit béo bằng sắc ký kh í (GC) của các vật liệu lipid không chứa triglyxerit, như các este hóa t ừ ng phần glyxerol, este hóa từng phần sorbitol, sorbitan, hỗn hợp isosor b it, este hóa từng ph ầ n polyoxyetyten sorbitol, sorbitan, hỗn hợp isosorb i t hoặc glyxerol, với điều kiện trị số iôt của các axit béo chỉ được sử dụng để chuẩn bị các este hóa từng phần. Để thu đ ư ợc trị số iôt thực của các este hóa từng ph ầ n với các dịch pha lo ã ng polyol không c ó ax i t béo, thì cần sử dụng phương pháp xác định t r ị số iôt dùng thuốc thử Wijs clo hóa. Các trị số iôt của các este hóa t ừng ph ầ n theo phương pháp Wijs th ấ p hơn các tr ị số thu được bằng sắc ký khí (GC) do việc pha loãng có ả nh hư ở ng đến polyo l . THƯ MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO [1] TCVN 7149 (ISO 385), Dụng cụ th í nghiệm bằng thủy tinh - Buret [2] TCVN 7151 (ISO 648), Dụng cụ thí nghiệm bằng thủy tinh. Pipet một mức. [3] TCVN 7153 (ISO 1042), Dụng cụ thí nghiệm bằng thủy tinh. B ì nh định mức. [4] TCVN 4851 (ISO 3696), Nước dùng để phân tích trong phòng thí nghiệm - Yêu cầu kỹ thuật và phương pháp thử [5] TCVN 2625 (ISO 5555) Dầu mỡ động vật và thực vật - Lấy mẫu. [6] TCVN 6910 (ISO 5725) ( tất cả các phần), Độ chính x á c (độ đúng và độ chụm) của phương pháp đo và kết quả đo. [7] ISO 8655-2, Piston-operated volumetric apparatus - Part 2: Piston pipettes [8] ISO 8655-3, Piston-operated volumetr i c apparatus - Part 3: Pi s ton burettess [9 ] AOCS Official method Cd 1c-85, Calculated iodine value .