TCVN5504:2010

Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 5504:2010 (ISO 2446:2008/IDF 226:2008) về Sữa - Xác định hàm lượng chất béo TIÊU CHUẨN QUỐC GIA TCVN 5504:2010 ISO 2446:2008 SỮA - XÁC ĐỊNH HÀM LƯỢNG CHẤT BÉO Milk - Determination of fat content Lời nói đầu TCVN 5504:2010 thay th ế TCVN 5504:1991; TCVN 5504:2010 hoàn toàn tương đương với ISO 2446:2008 / IDF 226:2008; TCVN 5504:2010 do Ban kỹ thuật tiêu chuẩn quốc gia TCVN / TC / F12 Sữa và sản ph ẩ m sữa biên soạn, Tổng cục Tiêu chu ẩ n Đo lư ờ ng Ch ấ t lượng đ ề nghị, Bộ Khoa học và Công ngh ệ công bố. SỮA - XÁC ĐỊNH HÀM LƯỢNG CH Ấ T BÉO Milk - Determination of fat content 1. Phạm vi áp dụng Tiêu chu ẩ n này quy định phương ph á p Gerber đ ể xác định hàm lượng ch ấ t béo trong s ữ a và bao gồm phần hướng dẫn để xác định dung tích th í ch hợp c ủ a pipet sữa v à h ướ ng dẫn hiệu ch ỉ nh các kết quả nếu sữa không ch ứ a hàm lượng chất béo trung b ì nh (xem 6.1). Qui tr ì nh kiểm tra dung tích c ủ a pipet sữa được mô tả trong Phụ lục A. Phương pháp này áp d ụ ng cho sữa dạng lỏng nguyên ch ấ t hoặc đ ã tách một phần chất béo, sữa tươi nguyên liệu hoặc sữa thanh trùng. Với một vài sửa đổi chi ti ế t như đã nêu, phương pháp này cũng có thể áp dụng cho: a) sữa có chứa một số chất bảo quản nhất định (xem Đi ề u 11). b) sữa đ ã qua quá tr ì nh đồng hóa, cụ thể là sữa tiệt tr ù ng v à sữa tiệt trùng ở nhiệt độ cao (UHT) (xem Điều 12). c) sữa gầy (xem Điều 13). CHÚ TH Í CH: Kết quả thu được b ằ ng qui tr ì nh qui định trong Điều 12 (đ ã sửa đổi để áp d ụ ng cho sữa đ ã qua quá tr ì nh đ ồ ng hóa) có thể h ơ i cao. 2. Tài liệu viện dẫn Các tài liệu viện dẫn sau rất cần thiết cho việc áp dụng tiêu chu ẩ n này. Đối với các tài liệu viện dẫn ghi năm công bố th ì áp dụng phiên bản được nêu. Đối với các t à i liệu viện dẫn không ghi năm công bố th ì áp dụng phiên bản mới nh ấ t, bao gồm c ả các s ử a đổi, bổ sung (n ế u có). TCVN 6508 (ISO 1211), Sữa - Xác định hàm lượng chất béo - Phương ph á p khối l ượ ng ( Phương pháp chuẩn) ISO 488 / IDF 105, Milk - Determination of fat content - Gerber butyrometers ( Sữa - X á c định hàm lượng chất béo - Dụng cụ đo tỷ trọng Gerber ). 3. Thuật ngữ và định nghĩa Trong ti ê u chu ẩ n này sử dụng thuật ngữ và định nghĩa sau: 3.1 Phương pháp Gerber (Gerber method) Quá tr ì nh thực nghiệm cho biết giá trị hàm lượng ch ấ t béo tính theo ph ầ n khối l ượng hoặc t í nh theo n ồ ng độ khối lượng tùy thuộc vào dung tích của pipet sữa được sử dụng, cũng như hoặc là có li ê n quan đến giá trị thu được bằng phương ph á p chu ẩ n nêu trong TCVN 6508 (ISO 1211). CH Ú TH Í CH: Ph ầ n khối lượng được biểu thị b ằ ng gam chất béo tr ê n 100 g sữa v à nồng độ kh ố i lượng được biểu th ị b ằ ng ga m ch ấ t béo trên 100 ml sữa. 4. Nguyên tắc Chất béo của sữa trong dụng cụ đo ch ấ t béo được tách ra b ằ ng ly tâm sau khi hoà tan protein bằng axit sulfuric, thêm một lượng nhỏ c ồ n i so -amyl đ ể ch ấ t béo tách được d ễ hơn. Dùng dụng cụ đo chất béo (butyrometer) chia độ để đọc trực tiếp hàm lượng chấ t béo. 5. Thuốc thử Chỉ sử dụng các thuốc th ử lo ạ i tinh khi ế t phân tích và nước được sử dụng l à nước đ ã loại khoáng hoặc nước ít nh ấ t c ó độ tinh khi ế t tương đương. 5.1. Ax i t sulfuric 5.1.1. Các yêu c ầ u Axi t sulfuric phải có khối lượng riêng l à (1,816 ± 0,004) g / ml ở 20 o C , tương ứng với (90,4 ± 0,8) % phần khối lượng của axit sulfuric. Axit không được c ó m à u hoặc c ó màu không đậm hơn màu hổ phách nhạt, không được chứa huyền phù v à phù hợp để dùng trong phép thử theo quy định trong 5 . 1 . 2 5.1.2. Phép thử về t í nh phù hợp 5.1.2.1. Mục đích phép thử Axit sulfuric có thể đáp ứng được yêu cầu cụ thể trong 5.1 1 về khối lượng riêng và màu sắc, nhưng có thể vẫn không th í ch hợp cho phương pháp Gerber. Do đ ó , phải kiểm tra lại tính ph ù hợp của axit trước khi sử d ụ ng bằng phép thử so sánh sau đây với axit sulfuric chu ẩ n . 5.1.2.2. Axit sulfuric chu ẩ n Cho axit sulfuric [ ví dụ : w (H 2 S O 4 ) = 98 % phần kh ố i lượng; p 20 = 1,84 g / ml] vào nước đ ể thu được một dung dịch có khối lượng riêng nằm trong d ả i quy định trong 5.1.1. CHÚ THÍCH: Đ ể thu được khoảng 1 lit axit sulfuric chuẩn c ầ n cho 908 ml axit sulfuric 9 8 % phần khối lượng v à o 160 ml nước, kiểm tra khối lượng riêng của axit đã pha loãng bằng tỷ trọng kế thích hợp và điều chỉnh khối lượng riêng, nếu cần, thêm một thể tích nhỏ của nước hoặc axit 98 % phần khối lượng . 5.1.2.3. Qui trình so sánh Xác định lặp lại hai lần hàm lượng chất béo của b ố n mẫu sữa nguyên chất có h à m lượng chất béo ở mức trung b ì nh bằng phương pháp Gerber như qui định, sử dụng dụng cụ đo chất béo c ó sai số chia độ tr ê n toàn bộ thang đo nhỏ h ơ n 0,01% và sử dụng cồn i so - amyl chuẩn (5.2.6.2). Tại một mẫu trong số mỗi cặp mẫu th ử kép dùng 10 m l axit sulfuric đang cần th ử và tại mẫu c ò n lại dùng 10 ml axit sulfuric chuẩn (5.1.2.2). Giữ các dụng cụ đo chất béo n à y ở các thứ tự ngẫu nhi ê n k ể từ giai đoạn l ắ c đến các giai đoạn ti ế p theo . Đọc k ế t quả chính xác đ ế n 0,01 % chất béo (ít nh ấ t do hai ng ười đọc) Hàm lượng chất béo trung bình của b ố n mẫu thử thu được với axit sulfuric cần thử không được sai khác quá 0,015 % chất béo so v ớ i giá tr ị trung b ì nh thu được với k hi dùng axit sulfuric chuẩn . 5.2. C ồn i so-amyl 5.2.1. Thành ph ầ n C ồ n i so-amyl tối thi ể u 98 % ph ầ n th ể tích phải chứa các rượu bậc một 3-metyl butan 1 -ol và 2-metyl butan 1-ol, chỉ được phép có tạp chất ch ủ y ế u l à 2-metyl propan 1-ol và butan-1-ol . Rượu này không được chứa các pentanol bậc hai, 2 metyl butan-2-ol, furan-2-al (furfural, furan-2-carboxaldehyt, 2-furaldahyt), gasolin (xăng) v à các dẫn xu ấ t của benzen và kh ô ng được lẫn nước 5.2.2. Trạng thái vật lý Cồ n i so - amyl ph ả i trong và không màu. 5.2.3. Kh ố i lượng ri ê ng Cồn i so-amyl phải có khối lượng ri ê ng là 0,808 g / ml đ ế n 0,818 g / ml ở 20 o C. 5.2.4. Furan-2-al và các tạp phẩm hữu c ơ khác Khi th ê m 5 ml cồn i so-amyl vào 5 ml axit sulfuric (5.1) ch ỉ xuất hiện màu vàng hoặc nâu nhạt . 5.2.5. Dải chưng c ấ t Khi cồn i so-amyl được chưng c ấ t ở áp suất 101,3 kPa 1) , không ít hơn 98 % phần thể tích phải được chưng cất dưới 132 o C và không nhi ề u hơn 5 % phần th ể tích được chưng cất dưới 128 o C . Sau khi cất không được có cặn rắn. Nếu áp suất không khí trong quá tr ì nh chưng c ấ t th ấ p hơn hoặc cao hơn 101,3 kPa, th ì nhiệt độ phải được giảm đi hoặc tăng lên ứng với 0 , 3 °C / kPa . 5.2.6. Phép thử t í nh phù h ợ p 5.2.6.1. Mục đ í ch của phép thử Cồ n i so-amyl có th ể đáp ứng được các yêu cầu từ 5.2.1 đến 5 . 2 . 5, nhưng c ó th ể không th í ch hợp cho phương pháp Gerber. Do đó, phải ki ể m tra lại t í nh phù hợp của c ồ n i so-amyl trước khi dùng b ằ ng phép thử so s á nh sau đây với c ồ n i so-amyl chu ẩ n. 5.2.6.2. C ồ n i so-amyl chu ẩn Chưng cất cồn i so-amyl đã đáp ứng được các yêu cầu t ừ 5.2.1 đến 5.2.5 bằng cột chưng cất ph â n đoạn th í ch hợp và thu l ấ y phần cất trong khoảng sôi 2 o C từ 128 o C đến 131,5 o C (xem đoạn 2 của 5.2.5) Á p dụng các phương pháp th ử sau đ â y đối với phần cất. a) Khi phân tích b ằ ng s ắ c ký k hí lỏng, ít nh ấ t l à 99 % phần th ể tích phải chứa 3-metyl butan-1-ol v à 2-metyl butan-1-ol, ch ỉ cho phép c ó các tạp chất ở dạng vết ngoài 2-metylpropan-1-ol và butan-1-ol. Khi chưng cất phân đoạn, th ì thu lấy 10 % đầu tiên và 10 % cuối cùng, khi so sánh bằng cách sử dụng qui trình trong 5.2.6.3 th ì phải cho các giá trị hàm lượng chất béo sữa không sai khác qu á 0,015 % chất béo . Nếu các ph ầ n cất thoả m ã n cả hai phép thử này, thì các rượu này được coi là c ồ n i so-amyl chu ẩ n . Cồn i so-amyl chu ẩ n c ó thể dùng trong vài năm, nếu được bảo quản ở chỗ tối và nơi mát. 5 .2.6.3 Qui trình so sánh Xác định lặp lại hai lần hàm lượng ch ấ t béo của bốn mẫu sữa nguyên chất c ó hàm lượng ch ất béo ở mức trung b ì nh b ằ ng phương pháp Gerber như qui đ ị nh, sử dụng dụng cụ đo ch ấ t béo có sai s ố chia đ ộ trên toàn bộ thang đo nh ỏ hơn 0 , 01 % và sử dụng axit sulfuric chu ẩ n (5.1.2 . 2) Trong mỗi cặp mẫu th ử kép một mẫu dùng 1 ml cồn i so-amyl cần thử v à m ẫ u kia dùng 1 ml cồn i so-amyl ch uẩ n (5 . 2 . 6 . 2) . Giữ dụng cụ đo chất béo theo th ứ tự ngẫu nhi ê n từ giai đoạn l ắ c đến các giai đo ạ n ti ế p theo . Đọc kết qu ả chính xác đến 0 , 01 % chất béo (ít nh ấ t có hai ngư ờ i đọc) Hàm lượng chất béo trung bình của bốn mẫu thử thu được với c ồ n i so-amyl cần th ử không được sai khác quá 0,015 % chất béo so với giá trị trung b ì nh thu được khi dùng với cồn i so-amyl chu ẩ n. Đ ể thay cho c ồ n i so-amyl đã quy định, có th ể dùng c ồ n i so-amyl nhân tạo hoặc cồn i so-amyl thay th ế, có màu, nếu c ầ n, với điều kiện là việc sử dụng như thế đ ã được chứng minh qua thực nghiệm đ ể không dẫn tới b ấ t c ứ một sai khác có ý nghĩa n à o v ề kết quả của phép xác định. 6. Thiết bị, dụng cụ 6.1. Pipet sữa 6.1.1. Pipet sữa phải có đư ờ ng chia vạch đơn, c ó b ầ u bóp, dung tích được xác định theo th ể tích nước ở 20 o C (vùng nhiệt đới là 27 °C) t í nh b ằ ng mililít, loại pipet xả hết nêu trong Phụ lục A. Dung t í ch của p i pet xác định bằng phương pháp qui định trong Phụ lục A, không được sai khác với dung tích danh nghĩa quá 0,03 ml khi được xác định theo 6.1.3. 6.1.2. Dung tích của pipet sữa phải đáp ứng được yêu cầu như sau, khi pipet được sử dụng theo qui định trong 9.2 (nghĩa l à sử dụng đỉnh mặt lõm của sữa khi điều ch ỉ nh sữa theo vạch chia độ) và chấp nhận b ấ t cứ phương pháp nào đ ể th ể hiện kết qu ả (xem Đi ề u 3) thì giá trị hàm lượng chất béo t ì m được thống nh ấ t với giá trị thu được bằng phương pháp chu ẩ n, sử dụng sữa nguyên chất có hàm l ượ ng chất béo tương đương với mức trung b ì nh được chấp nhận. C ó một số loại pipet sữa cho phép quan sát được phần đáy mặt lõm của sữa trong khi lấy b ằ ng pipet. Nếu sử dụng các pipet đ ó , th ì dung t í ch của chúng phải sao cho khi sử dụng chúng với sữa có hàm lượng chất béo trung b ì nh th ì đáp ứng được các yêu c ầ u nói trên. 6.1.3. Dung tích thích hợp (xem 6 . 1.1 và 6 . 1 . 2) của pipet sữa phải được thi ế t lập b ằ ng các phép xác định so sánh dùng phương pháp Gerber qui định và phương pháp chu ẩ n qui định trong TCVN 6508 ( I SO 1211) tr ê n một lượng sữa nguyên chất bao trùm dải rộng v ề giá trị h à m lượng chất béo . Việc ph â n tích thống k ê các k ế t quả của các phép xác định này cùng với việc đã biết v ề hàm lượng chất béo trung b ì nh của sữa trên toàn quốc sẽ được dùng để thiết l ậ p dung tích thích hợp cho pipet s ữ a . Những phép xác định so sánh này trên sữa nguyên chất cùng với các phép xác định tương t ự trên s ữ a đ ã tách một phần chất béo hoặc sữa gầy sẽ đưa ra các hiệu ch ỉ nh cho các gi á trị Gerber khi c ầ n , trong trường hợp sữa không thuộc loại có hàm lượng chất béo trung b ì nh. Đối với các phép xác định so sánh này, phải dùng d ụ ng cụ đo chất béo có sai số chia độ tr ê n thang đo nhỏ hơn 0,01 % và các d ụ ng cụ đo chất béo có thể đọc ch í nh xác đến 0,01 % chất béo . 6.1.4. Nếu giá tr ị của chất béo được tính bằng gam chất béo trong 100 ml sữa th ì cơ sở của việc so sánh với phương pháp chuẩn phải được n ó i r õ. 6.2. Dụng cụ đo chất béo và nắp đậy , theo qui định trong ISO 488. S ử dụng dụng cụ đo chất béo có thang đo thích hợp đối với hàm lượng chất béo dự ki ế n của mẫu. Đối với sữa g ầ y, sử dụng dụng cụ đo chất béo có thang đo từ 0 % đ ế n 0,5 %. Đối với dụng cụ đo chất b é o loại cổ có rãnh khía , thì có th ể dùng nắp khoá hoặc nút cao su hai đầu . Đối với dụng cụ đo chất béo loại cổ phẳng, nên dùng loại nút khoá. 6.3. Dụng cụ đo tự động hoặc pipet an toàn để phân phối 10,0 ml ± 0,2 ml axit sulfuric v à đối với sữa gầy th ì có th ể phân phối 20,0 ml ± 0,2 ml axit sulfuric (5.1). 6.4. Dụng cụ đ o tự động hoặc pipet an toàn đ ể phối hợp 1,0 ml ± 0,05 ml axit sulfuric v à đối với sữa g ầ y th ì có t h ể ph â n phối 2,0 ml ± 0,2 ml cồn i so-amyl (5.2) 6.5. Giá b ả o vệ , đ ể lắc các dụng cụ đo chất béo (6.2). 6.6. M áy ly tâm , có th ể quay dụng cụ đo chất béo, máy có hộp chỉ thị tốc độ để cho biết số vòng quay trong một min , với mức dung sai tối đa là ± 50 r / min v à dùng kiểu máy ly tâm ki ể u đứng tốt hơn so với kiểu ngang. Thi ế t k ế của m á y ly t â m phải sao cho nhiệt độ của chất béo trong dụng cụ đo chất béo sau ly tâm (xem 9.6) trong khoảng t ừ 30 o C đ ế n 50 o C. Khi được nạp đầy, máy ly tâm c ó khả năng tạo được gia tốc ly tâm tương đối là 350 g ± 50 g trong 2 min tại miệng của dụng cụ đo chất béo. Gia tốc này được tạo ra do ly tâm với bán kính hữu dụng (khoảng cách n ằ m ngang giữa tâm trục ly t â m và miệng của dụng cụ đo chất béo) được vận hành với tốc độ nêu trong Bảng 1. Bảng 1 - Bán kính hữu dụng và tốc độ quay đ ể tạo ra gia tốc ly tâm 350 g ± 50 g Bán k í nh h ữ u dụng Mm S ố vòng quay trên phút ± 70 r / min 240 1 140 245 1 130 250 1 120 255 1 110 260 1 100 265 1 090 270 1 080 275 1 070 300 1 020 325 980 CHÚ TH Í CH: Gia tốc ly tâm tương đối được t ạ o ra trong m á y ly tâm t í nh bằng công th ứ c (1) sau đây: 1,12 r n 2 x 10 -6 (1) Trong đó: r là bán k í nh nằm ngang hữu d ụng, t í nh b ằ ng milimet (mm); n là tốc độ quay, t í nh bằng số vòng trên phút (r / min). 6.7. Nồi cách thủy , dùng cho dụng cụ đo chất béo có khả n ă ng duy tr ì được nhiệt độ ở 65 o C ± 2 o C và được thiết kế sao cho có th ể được giữ được dụng cụ đo chất béo theo tư thế thẳng đứng với phần chia độ ngập hoàn toàn trong nước. 6.8. Nhiệt kế , th í ch hợp để đặt vào nồi cách thuỷ (6 . 7) 6.9. Nồi cách thuỷ , để chu ẩ n bị mẫu thử (xem 8 . 1), n ế u cần. 7. Lấy mẫu Mẫu gửi đến phòng thử nghiệm phải là mẫu đại d iện. Mẫu không bị hư hỏng hoặc thay đổi trong suốt qu á tr ì nh vận chuy ể n hoặc bảo quản. Việc l ấ y mẫu không qui định trong tiêu chuẩn này, nên lấy mẫu theo TCVN 6400 (ISO 707) [1] 8. Chuẩn bị mẫu thử 8.1. Điều chỉnh nhiệt độ của mẫu phòng thử nghiệm đ ế n khoảng từ 20 o C đến 30 o C , dùng nồi cách thu ỷ , n ế u cần. Trộn kỹ sữa nhẹ nh à ng bằng cách đảo chi ề u chai đựng mẫu nhi ề u lần nhưng không tạo bọt hoặc tách kem của chất béo. N ế u kh ó làm phân tán lớp kem hoặc n ế u thấy có nổi kem, th ì làm ấ m sữa trong nồi cách thu ỷ từ từ lên 34 o C đến 40 o C và khuấy nhẹ. N ế u cần, có th ể sử dụng dụng cụ khu ấ y trộn th í ch hợp để làm phân tán chất béo. Khi chất béo đ ã phân bố đ ề u, th ì nhanh chóng điều ch ỉ nh nhiệt độ của sữa v ề khoảng 20 o C (vùng nhiệt đới là khoảng 27 °C), ở nhiệt độ pipet được hiệu chuẩn). Để yên sữa sau khi điều chỉnh nhiệt độ lần cuối cùng, đ ể cho bọt kh í nổi l ê n . Th ườ ng từ 3 min đến 4 min l à đủ, nếu đã dùng thi ế t bị khuấy trộn th ì phải cần tới 2 h sau đó điều chỉnh nhiệt độ tiếp. CHÚ THÍCH : Nếu sau khi chu ẩ n b ị mẫu thử , thấy có các hạt trắng ở thành chai đựng mẫu hoặc thấy chất béo ở thể lỏng nổi trên bề mặt của mẫu, thì có thể không thu được giá trị đúng về hàm lượng chất béo. 8.2. Ngay sau khi chu ẩ n bị mẫu thử, tiến hành v à hoàn thi ệ n ngay qui tr ì nh qui định trong các Đi ề u 9, 11,12 hoặc Điều 13, khi thích hợp. 9. Cách tiến hành đối với sữa nguyên chất và sữa tách một phần chất béo C Ả NH BÁO – Cầ n phải có cách đ ề phòng th í ch h ợ p, như phải mang t ấ m che mặt đ ể tránh axit sulfuric b ắ n v à o. 9.1. L ấ y 10 ml ± 0,2 ml axit sulfuric (5.1) cho vào dụng cụ đo chất béo (6 . 2) bằng cách dùng dụng cụ đo tự động hoặc pipet an toàn (6.3), không để axit dính vào cổ dụng cụ đo chất béo hoặc để lọt không kh í vào. 9.2. Lật ngược nhẹ nh à ng chai đựng mẫu thử đ ã chuẩn b ị (Đi ề u 8) từ 3 đến 4 l ần và đo ngay l ấ y một th ể tích s ữ a cần thi ế t cho v à o dụng cụ đo chất béo theo cách sau đây. Hút phần mẫu thử vào p i pe t sữa (6.1) tới khi mức sữa hơi cao hơn vạch chia độ và lau mặt ngoài của đầu nối của pipet. Giữ pipet thẳng đứng, vạch chia độ ngang tầm mắt và đầu nối chạm v à o mặt trong của cổ chai mẫu để nghiêng, đ ể cho sữa ở pipet ch ả y xuống tới khi đ ườ ng đ ỉ nh mặt lõm của sữa (không phải đáy của mặt lõm v ì như vậy r ấ t khó nh ì n) trùng với vạch chia độ (xem đoạn 2 của 6.1 2). Tháo đầu n ố i ra khỏi chai đựng m ẫ u, với dụng cụ đo chất béo gi ữ ở tư thế th ẳ ng đứng v à pipet được giữ nghiêng một góc khoảng 45 o với đầu nối ngay dưới cổ dụng cụ đo chất béo, để sữa chảy từ từ vào bên trong dụng cụ đo chất béo để tạo thành một lớp ở bên trên axit, cố gắng tránh làm lẫn sữa với axit. Khi sữa chảy hết, đợi 3 s để đầu pipet chạm vào phần dưới của cổ dụng cụ đo chất béo rồi rút pipet ra. Cẩn thận để sữa không làm ướt cổ dụng cụ đo chất béo. 9.3. L ấ y 1 ml ± 0,05 ml cồn i so-amyl ( 5 . 2) cho vào dụng cụ đo chất béo, bằng dụng cụ đo tự động hoặc pipe t an toàn (6.4). Không để cồn i so-amyl làm ướt c ổ dụng cụ đo chất béo vá tránh làm lẫn các chất lỏng có trong d ụ ng cụ đo chất béo ở giai đoạn này. 9.4. Nút chặt dụng cụ đo chất béo m à không làm xáo trộn các chất b ê n trong. Khi dùng nút có hai đầu , thì phải xiết chặt tới khi phần rộng nh ấ t của nút ít nh ấ t bằng đ ỉ nh cổ. Khi dùng nút khoá th ì chèn nút cho đ ế n khi mép của nút ti ế p xúc với cổ dụng cụ đo chất béo. 9.5. Lắc v à lật ngược dụng cụ đo chất béo, để trong giá bảo vệ (6.5) đ ề phòng dụng cụ bị v ỡ hoặc nút b ị tuột, cho đ ế n khi các chất chứa bên trong được trộn đều và t ớ i khi protein bị hoà tan hoàn toàn, nghĩa l à tới khi không c ò n th ấ y có những hạt m à u tr ắ ng. 9.6. Đặt ngay dụng cụ đo chất béo vào máy ly tâm (6.6), cho ly t â m với tốc độ cần thiết để đạt được gia t ố c ly t â m tương đối là 350 g ± 50 g trong 2 min, duy tr ì tốc độ này trong 4 min . 9.7. L ấ y dụng cụ đo chất béo ra khỏi máy ly tâm và n ế u c ầ n, điều chỉnh lại nút đậy đ ể đưa cột chất béo lên thang đo. Đặt dụng cụ đo chất béo, nút đậy hướng xuống dưới, vào nồi cách thuỷ (6 . 7) ở nhiệt độ 65 o C ± 2 o C trong dưới 3 min và không quá 10 min. Mực nước phải cao hơn đỉnh cột chất béo . 9.8. L ấ y dụng cụ đo chất béo ra kh ỏ i n ồ i cách thuỷ và c ẩ n thận chính lại nút đậy để đưa đáy cột chất béo v ề tới mép trên của vạch chia độ, tốt nhất là vạch ch í nh, nhưng không làm dịch chuyển cột chất béo. Nếu dùng nút cao su cứng, th ì việc điều chỉnh nên thực hiện bằng cách nới nhẹ nút, không đ ẩ y nút quá sâu vào cổ. Nếu dùng nút khoá, th ì chèn khoá vào và tác dụng một lực vào vừa đủ đ ể nâng cột chất béo l ê n vị trí cần thiết. Chú ý sao cho các số đọc của thang đo trùng khớp s ố đọc của đáy cột chất béo, chú ý không làm d ị ch chuyển cột chất béo, ghi lại c à ng nhanh càng tốt đi ể m trùng số đọc của thang đo với điểm th ấ p nhất của mặt lõm chất béo tại đỉnh cột chất béo. L ấ y số đọc tại đ ỉ nh cột chất béo ch í nh xác đến một nửa vạch chia nhỏ nhất . Trong khi đọc, giữ dụng cụ đo chất béo thẳng đứng với điểm cần đọc ở ngang tầm mắt. Ghi l ại sự sai khác giữa hai lần đọc (xem 10 . 1) . CHÚ TH Í CH: N ế u ch ấ t béo b ị vẩn đục hoặc c ó màu tối hoặc th ấ y có chất m à u đen hoặc m à u tr ắ ng ở đ á y c ộ t chất béo , thì giá trị hàm lượng ch ấ t béo thu được sẽ k hông chính xác. 9.9. Nếu muốn kiểm tra lại giá trị thu được, th ì đặt dụng cụ đo chất béo vào n ồ i cách thuỷ (6 7) ở 65 o C ± 2 o C không dưới 3 min v à không quá 10 min , sau đó lấy dụng cụ đo ch ấ t béo ra khỏi kh ỏ i nồi cách thủy và tiến hành đọc như trong 9.8 . 9.10. Các phép xác định so sánh định kỳ b ằ ng phương pháp Gerber qui định trong tiêu chuẩn này và b ằ ng phương pháp chuẩn nêu trong TCVN 6508 (ISO 1211) cần được thực hiện để đảm bảo r ằ ng phương pháp Gerber đáp ứng được định nghĩa nêu trong 3 . 1 . 10. Biểu thị kết quả 10.1. Phương pháp tính toán H à m lượng chất béo tr ong sữa là: B - A Trong đó: A l à s ố đọc tại đáy cột chất béo; B là số đọc tại đỉnh cột chất béo. Bi ể u thị hàm lượng chất béo theo gam ch ấ t béo trong 100 g sữa hoặc 100 m l sữa tuỳ theo đơn vị được sử dụng trên thang đo của pipet. 10.2. Độ lặp lại Chênh lệch tuyệt đối giữa các kết quả của hai phép th ử độc lập , riêng rẽ thu được khi sử dụng cùng phương pháp trên vật liệu th ử giống hệt nhau trong cùng một phòng thử nghiệm, do một ng ườ i thực hiện, sử d ụng cùng thiết bị, thực hiện trong một k hoảng th ờ i gian ngắn, không vượt quá giá trị t ươ ng ứng với một vạch chia nh ỏ nh ấ t của dụng cụ đo chất béo. Khi dùng dụng cụ đo chất béo có sai s ố chia độ thang chia nhỏ hơn 0 , 01 % ( ví dụ xem 6.1 . 3) thì chênh lệch giữa các kết quả của hai phép xác định thu được theo qui định kh ô ng được vượt quá giá tr ị tương ứng với một nửa vạch chia nh ỏ nh ấ t của thang chia. 10.3. Hiệu chỉnh kết qu ả Nếu kết qu ả đạt được nằm ngoài khoảng giới hạn m à trong đó pipet sữa cụ th ể đ ã dùng cho các kết quả thống nhất, với k ế t quả của phương pháp chuẩn, th ì có thể áp dụng hiệu ch ỉ nh thích hợp (xem 6.1.3), n ế u cần. 10.4. Độ chụm đặc biệt Đối với các phép xác định so sánh đ ã nêu trong 9 . 10 và đối với các mục đích đặc biệt khác đ ò i hỏi giá trị Gerber cho chất béo càng ch í nh xác càng tốt , th ì sử dụng dụng cụ đo chất béo có sai số chia độ tr ê n thang chia nh ỏ hơn 0,01 % và đọc dụng cụ đo chất béo ch í nh xác đ ế n 0,01 % chất béo . Nếu cần , áp dụng việc hiệu ch ỉ nh nêu trong 10.3. 11. Qui trình sửa đổi đối với sữa có chứa chất bảo quản 11.1. Qui trình sau đ â y áp dụng cho một số tr ườ ng hợp cụ thể đối với sữa nguy ê n chất và sữa đ ã tách một phần chất béo, sữa tươi nguyên liệu hoặc sữa thanh trùng đ ã bổ sung chất bảo quản ( ví dụ : Kali dicromat, thu ỷ ngân (II) clorua hoặc hỗn hợp của c ả hai loại) . Qui tr ì nh này c ó th ể áp dụng với điều kiện nồ ng độ của chất bảo qu ả n trong sữa, th ờ i gian và điều kiện bảo qu ả n của loại sữa n à y ph ả i đảm bảo kết quả của phép xác định cũng giống như kết quả thu được đối với sữa tươi không có chất bảo quản. Nếu sữa chứa các chất bảo quản l à sữa đã qua quá tr ì nh đ ồ ng hóa , th ì thực hiện theo qui tr ì nh trong Đi ề u 12, nhưng n ế u cần phải đảm bảo r ằ ng protein được ho à tan ho à n toàn ở giai đoạn thích hợp trong qui tr ì nh như qui đ ị nh trong 11.4. Nếu sữa ch ứ a các chất bảo quản là sữa gầy, th ì thực hiện theo qui tr ì nh trong Đi ề u 13 , nhưng nếu cần phải đảm bảo rằng protein được hoà tan hoàn toàn ở giai đoạn thích hợp trong qui tr ì nh như qui định trong 11 . 4. 11.2. Sử dụng các thuốc thử và các thi ế t bị như qui định trong Đi ề u 5 và Điều 6. 11.3. Chu ẩ n bị mẫu thử như trong Đi ề u 8. Sữa chứa các chất bảo quản th ườ ng đòi hỏi một giai đoạn làm nóng từ từ lên khoảng 35 o C đ ế n 40 o C đ ể đảm bảo cho lớp kem được phân tán hoàn toàn. 11.4. Thực hiện qui tr ì nh trong Đi ề u 9. Đối với sữa có chứa chất bảo quản, th ì có th ể gặp khó khăn khi hoà tan hoàn toàn protein (xem 9 . 5). Trong tr ườ ng hợp này , đặt dụng cụ đo chất béo, nút đậy hướng xuống dưới, v à o nồi cách thuỷ (6.7) đ ể ở 65 o C ± 2 o C , th ỉ nh thoảng lắc v à lật ngược dụng cụ đo chất béo đến khi không c ò n th ấ y các hạt màu trắng . Sau đ ó tiến hành theo qui định trong 9 . 6 đến 9.9 . N ế u th ờ i gian cần thiết đặt dụng c ụ đo chất béo trong n ồ i cách thu ỷ để hoà tan protein vượt quá 10 min , th ì phương pháp này không cho kết quả chính xác và không áp dụng cho mẫu. 11.5. T í nh hàm lượng chất béo theo 10.1 . Áp dụng các yêu c ầ u nêu trong 10.2 , 10 . 3 v à 10 . 4 12. Qui trình sửa đổi áp dụng cho sữa đã qua quá trình đồng hóa (xem chú thích trong Điều 1) 12.1. Sử dụng các thuốc th ử và các thiết bị được qui định trong các Điều 5 và 6, tương ứng 12.2. Chuẩn b ị mẫu thử như theo qui định trong Điều 8 . 12.3. Thực hiện qui trình qui định trong 9.1 đến 9.8 v à thu được giá trị đ ầ u tiên về hàm lượng chất béo . Khi cần ki ể m tra đồng thời một s ố m ẫ u t hì bắt đầu đọc mẫu đầu tiên của loạt mẫu sau 3 min. Sau khi đọc, đặt lại từng d ụ ng cụ đo chất béo vào nồi cách thuỷ (6.7) ở 65 o C ± 2 o C. S ố lượng dụng cụ đo chất béo không được qu á nhi ề u để có thể đọc trong giới h ạ n th ờ i gian quy định ở 9 . 7 . 12.4. Lặp lại qui trình nêu trong 9.6, 9 . 7, 9 . 8 và thu được giá t rị th ứ hai về hàm lượng chất béo . Nếu giá tr ị thứ hai không vượt giá tr ị thứ nhất quá m ột nửa khoảng chia nhỏ nhất c ủ a thang chia, th ì giá tr ị thứ hai sẽ được ghi l à hàm lượng chất béo c ủ a sữa . 12.5. Nếu giá trị thứ hai vượt giá tr ị thứ nh ấ t quá một nửa vạch chia nh ỏ nh ấ t của thang chia thi lặp lại qui tr ì nh trong 9 . 6 , 9.7, 9.8 để thu được giá trị thứ ba của h à m lượng chất béo. N ế u giá trị th ứ ba kh ô ng vượt giá trị thứ hai quá một n ử a vạch chia nhỏ nhất của thang chia th ì giá tr ị n à y sẽ l à hàm lượng chất béo của sữa. 12.6. Nếu giá trị thứ ba vượt giá trị thứ hai qu á một nửa vạch chia nhỏ nh ấ t của thang chia, th ì lặp lại qui trình tr o ng 9.6, 9.7, 9.8 v à thu được giá trị thứ tư v ề h à m lượng chất béo. Giá trị thứ tư s ẽ được ghi là hàm lượng chất béo của sữa nhưng n ế u giá tr ị n à y vượt quá giá trị thứ ba quá một nửa vạch chia nhỏ nhất của thang chia thì độ ch í nh xác c ò n bị nghi ng ờ. 12.7. T í nh hàm lượng chất b é o theo 10.1. Áp dụng các yêu c ầ u nêu trong 10.2, 10.3 v à 10.4 . CHÚ TH Í CH: Nếu sau một v à i lần ly tâm m à chất béo b ị đục hoặc có m à u tối hoặc n ế u c ó các chất m à u đen và màu tr ắ ng tại đáy cột chất béo th ì giá tr ị của h à m lượng chất béo s ẽ không ch í nh xác. 13. Qui trình sửa đổi đối với sữa gầy 13.1. Sử dụng dụng cụ đo tự động hoặc pipet an toàn (6.3 v à 6 4) đ ể phân phối 20,0 ml ± 0,2 ml axit sulfuric (5.1) và 2,0 ml ± 0,05 ml cồn i so-amyl (5.2), tương ứng, vào d ụ ng cụ đo chất béo (6.2) từ 0 % đ ế n 0,5 %. 13.2. Dùng pipet sữa (6.1) cho ph ầ n mẫu thử với th ể tích g ấ p đôi bình th ườ ng (2 x 10,77) ml , đã chuẩn bị theo Điều 8, ở nhiệt độ 20 o C , vào dụng cụ đo chất béo. 13.3. Tiến hành qui tr ì nh trong 9.1 đến 9.7. Sau đó l ấ y dụng cụ đo chất béo ra khỏi nồi cách thuỷ , cho ly tâm ngay (9.6) và chỉnh nhiệt độ (5.7) rồi tiếp tục . 13.4. Tính hàm lượng chất béo bi ể u kiến theo 10 . 1. Áp dụng việc hiệu ch ỉ nh th í ch hợp như đ ã được xác định bằng phân tích thống kê các k ế t quả của phép xác định so sánh trên các loại s ữ a gầy có các hàm lượng chất béo khác nhau bằ ng phương pháp Gerber (xem 10 . 3) v à phương pháp chu ẩ n Rose-Gottlieb trong TCVN 6508 (ISO 1211) (xem 6.1.3). N ế u không đủ chất béo trong dụng cụ đo chất béo đ ể l ấ y được số đọc tr ê n thang đo, th ì hàm lượng ch ấ t béo không th ể t í nh được theo 10.1, trong tr ườ ng hợp này, ghi lại hàm lượng chất béo biểu kiến là ( ví dụ ): “không có", "dạng vết" 14. Báo cáo thử nghiệm Báo cáo th ử nghiệm phải ghi rõ: a) mọi thông tin cần thiết để nhận biết đầy đủ v ề mẫu thử; b) phương pháp l ấ y mẫu đ ã sử dụng, nếu biết; c) phương pháp thử nghiệm đã dùng, viện dẫn tiêu chuẩn này; d) mọi chi tiết thao tác kh ô ng được quy định trong tiêu chuẩn này hoặc những điều được coi l à tuỳ ý cũng như các sự c ố b ấ t kỳ mà có thể ảnh hưởng đến k ế t quả thử; e) kết quả thử nghiệm thu được; f) phương pháp biểu thị “ hàm lượng chất béo” (theo phần khối lượng hoặc theo n ồ ng độ khối lượng); g) dung t í ch của pipet sữa; h) dải thang đo của dụng cụ đo chất béo; i) nêu rõ kết quả đ ã được hiệu ch ỉ nh hay không hi ệ u chỉnh theo 10.3 và khi có thực hiện qu i tr ì nh trong 10.4; j) mọi quan sát cho thấy kết qu ả b ị nghi ng ờ ( ví dụ , xem các chú thích trong 8.1, 9.8 v à 12.7, đoạn hai của 11.4 v à 12.6). Phụ lục A (Qui định) Qui trình kiểm tra dung tích của pipet sữa A.1 Ti ế n hành các thao tác sau đ â y ở nhiệt độ phòng và v ớ i nước và pipet cũng ở nhiệt độ phòng . A.2 Hút nước cất vào trong một pipet sữa đ ã rửa sạch cho đ ế n khi mức nước cao hơn vạch chia độ một vài milimet, sau đ ó lau sạch n ướ c ở bên ngo à i đầu nối của pipet. Giữ pipet th ẳ ng đ ứ ng với vạch chia để ngang tầm m ắ t, để cho nước chảy từ pipet cho đến khi điểm th ấ p nhất của mặt l õ m tr ù ng với vạch chia độ. Loại bỏ nước dính ở đ ầ u của đầu nối b ằ ng cách cho đầu n à y chạm v à o mặt trong của cốc thủy tinh có mỏ để nghiêng. A.3 Giữ pipet theo phương th ẳ ng đ ứ ng v à đầu nối chạm vào ph ầ n b ê n trong của c ố c cân để nghiêng (cốc này đã được cân) và đ ể cho nước ch ả y tự do từ pipet cho đ ế n khi th ấ y nước ngừng ch ả y . Sau 3 s lấy cốc cân khỏi vòi, đậy nút lại và đưa c â n, t í nh khối lượng n ướ c do pipet chuyển sang. Ghi lại nhiệt độ của nước chính xác đ ế n 0,1 o C . S ử dụng các Bảng thích hợp dùng trong hiệu chuẩn thể tích dụng cụ thuỷ tinh, tính dung tích của pipet theo thể tích của nước, bằng mililit ở 20,0 o C (ở các nước nhiệt đới là 27,0 °C) do pipet chuyển sang. THƯ MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO [1] TCVN 6400 (ISO 707), Sữa và sản ph ẩ m sữa - Lấy mẫu. 1) 1 kPa = 10 mbar