TCVN6663-23:2015

Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 6663-23:2015 (ISO 5667-23:2011) về Chất lượng nước - Lấy mẫu - Phần 23: Hướng dẫn lấy mẫu thụ động mặt nước TIÊU CHUẨN QUỐC GIA TCVN 6663 -23 : 2015 ISO 5667-23 : 2011 CHẤT LƯỢNG NƯỚC - LẤY MẪU - PHẦN 23: HƯỚNG DẪN LẤY MẪU THỤ ĐỘNG MẶT NƯỚC Water quality - Sampling - Part 23: Guidance on passive sampling in sur f ace waters Lời nói đầu TCVN 6663-23:2015 hoàn toàn tương đương với ISO 5667-23:2011. TCVN 6663-23:2015 do Tổng cục Môi trường biên soạn, Bộ Tài nguyên và Môi trường đ ề ngh ị , Tổng cục Ti ê u chuẩn Đo lường Ch ấ t lượng thẩm đ ị nh, Bộ Khoa học và Công nghệ công bố. Bộ ti ê u chu ẩ n TCVN 6663 (ISO 5667) Ch ấ t lượng nước - Lấy mẫu gồm các tiêu chuẩn sau: - Ph ầ n 1: Hư ớ ng dẫn thiết kế chương trình l ấ y m ẫ u và kỹ thuật l ấ y m ẫ u, - Phần 3: Hướng dẫn bảo quản và lưu giữ m ẫ u nước, - Ph ầ n 4: Hư ớ ng d ẫ n l ấ y mẫu nước hồ tự nhi ê n và hồ nhân tạo, - Ph ầ n 5: Hướng dẫn l ấ y mẫu nước u ố ng ở nhà máy xử lý và từ các hệ thống đường ống phân phối nước, - Phần 6: Hướng dẫn lấy mẫu nước sông và suối, - Ph ầ n 7: Hướng d ẫ n lấy mẫu nước và hơn trong các nhà máy hơ i nước, - Phần 8: Hướng d ẫ n lấy mẫu nước của căn ướt, - Phần 9: Hướng d ẫ n lấy mẫu nước bi ể n, - Ph ầ n 10: Hướng dẫn lấy m ẫ u nước thải, - Phần 11: Hư ớ ng dẫn lấy mẫu nước ngầm, - Ph ầ n 13: Hướng d ẫ n lấy mẫu bùn nước cống và ở nhà máy xử lý nước, - Phần 14: Hướng dẫn đảm bảo chất lượng lấy mẫu và lưu giữ mẫu nước môi trường, - Phần 15: Hướng dẫn bảo quản mẫu và lưu giữ m ẫ u bùn v à cặn trầm tích, Bộ tiêu chuẩn ISO 5667 W ater quality - Sampling còn các tiêu chuẩn sau: - Part 12: Guidance on sampling of bottom sediments, - Part 16: Guidance an biotesting of samples, - Part 17: Guidance on sampling of suspended sediments, - Part 18: Guidance on sampling of groundwater at contaminated sites, - Part 19: Guidance on sampling of marine sediments, - Part 20: Guidance on the use of sampling data for decision making - Compliance with thresholds and classification systems. Lời giới thiệu Có th ể dùng dụng cụ l ấy mẫu thụ động để ki ể m tra n ồ ng độ của các chất phân tích bao g ồ m kim loại, anion v ô cơ, hợp ch ấ t hữu cơ phân cực (ví dụ hợp chất dược và thuốc b ả o vệ thực vật phân cực), hợp chất hữu cơ không phân cực, (ví dụ hóa chất b ả o v ệ thực vật không phân cực) và hóa chất công nghiệp (ví dụ hydrocacbon thơm và biphenyl polychlorinated) trong môi trư ờ ng nước. Mức độ ô nhiễm trên nước mặt thường được đánh giá b ằ ng cách lấy mẫu đi ể m (hay c ò n gọi là lấy mẫu chai hoặc lấy m ẫ u đơn). C ách lấy mẫu như vậy cho phép xác định nhanh mức độ ô nhiễm tại một thời điểm cụ thể. Mức độ ô nhiễm nước mặt có xu hư ớ ng tích lũy theo thời gian v ì vậy phải đánh giá mức độ ô nhiễm trong một thời gian dài đ ể có một phép đo đại diện cho chất lượng hóa học của vực nước. Việc này có th ể thực hiện được bằng cách lấy mẫu điểm lặp, quan trắc liên tục, quan trắc sinh học hoặc lấy mẫu thụ động. L ấ y mẫu thụ động liên quan đ ế n việc triển khai thi ế t b ị lấy mẫu thụ động có sử dụng gradient khuếch tán để thu thập các chất ô nhi ễ m trong nhi ề u ngày hoặc nhiều tuần. Ti ế p theo quá trình này là quá trình trích chi ế t và phân tích các chất ô nhiễm trong phòng thí nghiệm. Thiết bị lấy mẫu thụ động có thể sử d ụ ng ch ế độ cân bằng hoặc ch ế độ động học. Ở ch ế độ cân b ằ ng, thiết bị lấy mẫu thụ động đạt trạng thái cân bằng với m ô i trường được lấy mẫu, và đưa ra đơn vị đo nồng độ lại thời điểm lấy mẫu từ môi trường, ở ch ế độ động học, thi ế t b ị lấy mẫu thụ động sẽ lấy theo cách đồng nh ấ t và đưa ra đơn vị đo nồng độ chất ô nhiễm trung b ì nh có trọng s ố theo thời gian trong su ố t thời gian được ti ế p xúc. Nơi lấy mẫu vào pha nhận ở dưới vị trí kiểm soát màng, sau đó thi ế t bị l ấ y mẫu thụ động hoạt động như các máy lấy tích hợp mẫu giữa thời gian triển khai và giai đoạn tiếp xúc cho đến thời gian t í ch lũy tối đa một nửa trong pha nhận. Kiểm soát màng có nghĩa l à sức cản di chuy ể n của màng lớn hơn ở lớp nước tại khu vực ranh gi ớ i. Với nước đục, việc lấy nước vào thường do l ớ p nước ở ngoài vi ề n kiểm soát. Trong đi ề u kiện nước mặt cuộn xoáy mạnh thì việc lấy nước vào sẽ được kiểm soát màng. T ại ch ỗ lấy mẫu nước được điều chỉnh bởi tầng nước bao quanh, dụng cụ lấy mẫu thụ động đóng vai trò tương tự như trong trường hợp lấy mẫu nước kiểm soát màng, nhưng t ố c độ lấy mẫu phụ thuộc vào điều kiện lưu lượng nước. Nếu dòng chảy của nước thay đổi theo thời gian , việc lấy mẫu nước có th ể thực hiện ở dưới mức kiểm soát vùng ranh giới khi mặt nước dao động ít, nhưng sẽ chuyển sang kiểm soát màng n ế u mực nước dao động nhi ề u. Quá trình khuếch tán vào trong pha nhận do nồng độ chất ô nhiễm hòa tan tự nhiên quy ế t đ ị nh chứ không phải do vật chất hạt và hợp chất hữu cơ khối lượng phân tử lớn (ví dụ như axít humic và f ulvic). Kỹ thuật này cho phép đo n ồ ng độ trung b ì nh theo thời gian của tỷ l ệ chất ô nhiễm hòa tan tự nhiên m à thiết bị lẫy mẫu thụ động đ ã ti ế p xúc. Với một s ố thi ế t b ị lấy mẫu kim loại thụ động, nồng độ chất phân tích đ ược đo bao gồm cả phần hòa tan tự nhiên và ph ầ n của chất phân tích liên kết v ớ i hợp chất hữu cơ và vô cơ khối lượng phân tử nhỏ, loại có th ể khuếch tán và phân ly trong lớp thấm. Chất ô nhiễm liên kết với các h ợ p chất khối lượng phân tử l ớ n khuếch tán r ấ t chậm vào lớp khu ế ch tán. Nồng độ được đo bằng thiết bị lấy mẫu thụ động có th ể khác với nồng độ đo được trong một mẫu điểm (chai). Trong một mẫu điểm, phần chất ô nhiễm đo được được xác đ ị nh do sự kết hợp của các yếu tố như tỷ lệ của chất ô nhiễm so với chất dạng hạt và so với hợp chất hữu cơ lớn và biện pháp xử lý (ví dụ như lọc ở 0,45 μm hoặc không lọc) trước khi ph â n tích. Thi ế t b ị lấy mẫu thụ động sử dụng trên nước mặt ch ủ y ế u bao g ồ m ph a nhận (tiêu biểu như dung môi, polymer hoặc chất h ấ p thụ), pha có sức hút mạnh đối với các chất ô nhiễm cần quan tâm và thu gom chúng lại. Pha nhận này có thể được giữ lại sau, hoặc bao quanh bởi một lớp màng mà các chất phân tích có thể th ấ m qua. Sơ đ ồ đại diện của một thi ế t b ị lấy m ẫ u thụ động như vậy được mô tả trong H ì nh 1. Đây là dạng đơn giản n hất, thiết bị lấy mẫu thụ động bao g ồ m một màng tràn, chất hấp thụ dạng sợi hoặc xơ hoạt động như pha nhận. Trong thiết bị l ấ y mẫu th ụ động, polymer đ ó ng vai trò như pha nhận và màng th ấ m. Các polymer này được sử dụng trong thiết bị lấy mẫu thụ động thường có khả năng th ấ m hút cao, và việc lấy mẫu nước được kiểm soát bởi lớp biên của nước. Mẫu chỉ đi vào màng kiểm soát n ế u tốc độ dòng chảy lớn. Việc kết hợp các lớp th ấ m hút khác nhau và chất nhận được sử dụng tùy theo loại chất ô nhiễm (hữu cơ không phân cực, hữu cơ phân cực và vô cơ). Thi ế t b ị lấy mẫu thụ động được thiết k ế đ ể lấy m ẫ u với một trong các loại chất ô nhiễm ch í nh này. Thiết bị lấy mẫu thụ động có th ể dùng với một số cách thức bao gồm đ ị nh tính, bán định lượng, là cách thức có th ể được áp dụng trong việc phát hiện nguồn ô nhiễm. Khi dữ liệu hiệu chu ẩ n thích hợp có sẵn, thiết b ị lấy mẫu thụ động cũng có thể được sử dụng để đo nồng độ chất ô nhiễm hòa tan tự nhiên một cách đ ị nh lượng. CHẤT LƯỢNG NƯỚC - LẤY MẪU - PHẦN 23: HƯỚNG DẪN LẤY MẪU THỤ ĐỘNG MẶT NƯỚC Water quality - Sampling - Part 23: Guidance on passive sampling in sur f ace waters 1. Phạm vi áp dụng Tiêu chuẩn này quy định quy trình lấy mẫu thụ động và phân tích để xác định n ồ ng độ trung bình theo thời gian và nồng độ cân bằng của các phần hòa tan hoàn to à n của hợp chất hữu cơ, hợp chất hữu cơ kim loại, chất vô cơ, cũng như các kim loại trong nước mặt. 2. Tài liệu viện dẫn Các tài liệu viện dẫn sau là c ầ n thi ế t cho việc áp dụng tiêu chuẩn này. Đối với các tài liệu viện dẫn ghi năm c ô ng b ố th ì áp dụng phi ê n bản được n ê u. Đối với các tài liệu viện dẫn kh ô ng khi năm công bố th ì áp dụng phi ê n bản mới nh ấ t, bao gồm cả các sửa đổi (nếu có). TCVN 5994 (ISO 5667-4), Chất lư ợng nước - Lấy mẫu - Phần 4: Hướng d ẫ n lấy m ẫ u từ hồ ao tự nhiên và nh â n tạo. TCVN 5998 (ISO 5667-9), Chất lượng nước -Lấy mẫu - Phần 9: Hư ớ ng dẫn lấy mẫu nước biển. TCVN 6663-1 (ISO 5667-1), Chất lượng nước - Lấy m ẫ u - Phần 1: Hướng dẫn lập chương trình lấy mẫu và kỹ thuật lấy mẫu. TCVN 6663-3 (ISO 5667-3), Ch ấ t l ượ ng nước - Lấy mẫu - Phần 3: Hư ớ ng d ẫn b ả o quản và xử lý mẫu. TCVN 6663-6 (ISO 5667-6), Chất lượng nước - Lấy mẫu - Phần 6: Hướng dẫn lấy mẫu ở sông và suối. TCVN 6663-14 (ISO 5667-14), Chất l ượ ng nước - Lấy mẫu - Phần 14: Hướng dẫn đảm bảo chất lượng lấy mẫu và xử lý mẫu nước môi trường. T CVN 8184-2 (ISO 6107-2), Chất lư ợng nước - Thuật ngữ - Phần 2. TCVN 8644-1 (ISO 14644-1), Phòng sạch và môi tr ườ ng có kiểm soát liên quan - Phần 1: Phân loại kh ô ng khí sạch bằng nồng độ bụi. ISO/TS 13530, Chất lượng nước - Hướng d ẫ n kiểm soát phân tích chất lượng hóa học và phân tích hóa lý nước (Water quality - Gu i dance on analytical quality control f or chemical and physicochemical water analysis). 3. Thuật ngữ và định nghĩa Trong tiêu chuẩn này sử dụng thuật ngữ và định nghĩa trong TCVN 8184-2 (ISO 6107-2) và các thuật ngữ sau: 3.1. Chuẩn thu h ồ i phân tích (analytical recovery s tandard) Hợp chất được th ê m vào thiết bị lấy mẫu thụ động trước khi phân tích và mức độ thu hồi của nó cung c ấ p thông tin về hiệu suất thu hồi trong suốt quá trình phân t í ch. 3.2. Kiểm soát h iệ n trường (field control) Dụng cụ lấy mẫu thụ động kiểm soát chất lượng ghi lại mọi hóa chất tích lại tại dụng cụ lấy máu thụ động trong quá trình sản xuất, lắp ráp, bảo quản, vận chuyển, triển khai lấ y mẫu, thu lại và phân tích sau đó. 3.3. L ấ y m ẫ u thụ động (passive sampling) Kỹ thuật lấy mẫu dựa trên sự khu ế ch tán của một chất phân tích từ môi trường lấy mẫu tới pha nhận trong các dụng cụ lấy m ẫ u thụ động như kết quả của sự chênh lệch giữa các th ế n ă ng hóa học của chất phân tích trong 2 môi trường: dòng chảy thực của chất phân tích di chuyển từ môi trường này sang môi trường khác cho đến khi sự cân bằng được thiết lập trong hệ thống hoặc cho đ ế n khi kết thúc thời gian lấy mẫu. 3.4. Pha t í ch h ợ p lấy mẫu thụ đ ộng (integrative phase of passive sampling) Pha của tiến trình lấy mẫu trong đó tốc độ nhận vào của chất phân tích tại pha nhận của dụng cụ lấy mẫu thụ động là gần tuy ế n tính và trong quá trình đó tốc độ nhận vào của d ụ ng cụ lấy mẫu thụ động tỷ lệ với nồng độ trung bình tính theo thời gian của chất đó trong môi trường. 3.5. Hợp chất chuẩn hiệu năng (per f ormance re f erence compound) PRC Hợp chất được bổ sung vào mẫu trước khi ti ế p xúc và bám d í nh vào các mẫu đó nhưng sẽ tiêu tan trong quá trình tiếp xúc lấy mẫu và không làm cản trở quá trình lấy m ẫ u và phân tích. CHÚ THÍCH 1: Tốc độ tiêu tan của PRC đ ư ợc dùng đ ể cho biết th ô ng tin v ề sự h ấ p thụ các chất ô nh iễ m ngay t ạ i đó. CH Ú THÍCH 2: Hiện thời không tồn tại hợp chất tham chiếu hiệu su ấ t dùng cho các dụng cụ lấy mẫu thụ động bằng kim loại dùng để lấy m ẫ u h ợ p chất hữu cơ phân. 3.6. Thuốc thử trắng (reagent blank) Lượng nhỏ thuốc thử được dùng trong xử l ý các dụng cụ lấy mẫu thụ động. Thuốc thử này được phân tích tiếp theo sau khi tri ể n khai dụng cụ lấy mẫu đ ể ch uẩ n đoán b ấ t kỳ sự nhiễm b ẩ n nào từ các thu ố c th ử đ ượ c sử dụng. 3.7. Thêm chuẩn thu h ồ i (recovery spike) Kiểm soát chất lượng dụng cụ lấy mẫu thụ động, thực hiện với khối lượng đ ã bi ế t của chuẩn thu hồi phân t í ch, được th ê m để xác định mức độ thu hồi của các chất ô nhi ễ m từ dụng cụ lấy mẫu thụ động trong quá tr ình triển khai tiếp theo. 3.8. Ph â n loại thiết bị lấy m ẫ u thụ động (passive sampling device class) Phân loại dụng cụ lấy mẫu thụ động dựa trên loại chất ô nhiễm mà dụng cụ lấy mẫu thụ động đ ược thi ế t kế để tích tụ CHÚ TH Í CH: Các loại dụng cụ lấy mẫu thụ động bao g ồ m: - Hợp chất h ữ u cơ phân c ự c; - Hợp chất hữu cơ không phân cực; - Hợp chất v ô c ơ bao gồm k i m loại. 3.9. Màng ki ể m soát (membrane control) Ở đây việc khu ế ch tán th ô ng qua màng của các dụng cụ lấy mẫu thụ động chi phối sự chuyển khối tổng thể và chịu được sự chuyển khối của chất phân tích từ pha nước tới pha nhận. Khuếch tán thông qua màng của các dụng c ụ lấy mẫu thụ động chi phối sự chuyển d ị ch khối lượng t ổng thể và sức cản chuyển dịch kh ố i lượng của chất phân tích từ pha nước tới pha nhận 3.10 . Lớp mép b iê n (water boundary layer) T ầ ng nước ch ì m chảy thành lớp thứ c ấ p tiếp giáp với một bề mặt, do tương tác thủy động học phức tạp của b ề mặt với nước, gây nên sức cản sự khuếch tán từ khối nước tớ i chất thu nhận, và làm giảm độ dày đ ồ ng thời tăng sự dao động của các khối nước. 3.11. Tốc độ lấy mẫu (sampling rate) Thể tích biểu kiến của nước được làm sạch của chất phân tích theo thời gian, được tính như l à thể tích của hệ số chuy ể n dịch toàn bộ khối lượng và di ệ n tích pha nhận tiếp xúc với môi trư ờ ng b ê n ngoài. CHÚ THÍCH: T ố c độ lấy mẫu được tính bằng lít tr ê n ngày. 3.12 . Dụng cụ tri ể n khai sử dụng dụng cụ lấy m ẫ u (detroyment device) C ấ u trúc có thể chứa hoặc gắn dụng cụ lấy mẫu thụ động khi triển khai sử dụng và phù hợp đ ể đảm bảo cho thiết bị lấy mẫu thụ động được giữ nguyên ở v ị trí thực hi ệ n trong su ố t thời gian lấy mẫu. VÍ DỤ: Một lưới bằng kim loại, một cái sào hoặc một cái lồng, với các dây buộc, phao và neo khi cần. 4. Nguyên tắc Những nét đặc trưng chung của một dụng cụ lấy mẫu thụ động được minh họa ở Hình 1. Tóm tắt c ấ u trúc của các loại dụng cụ lấy mẫu thụ động, phân loại sự khác nhau giữa các chất ô nhiễm, chất hữu cơ phân cực, chất hữu cơ không phân cực và chất vô cơ (bao g ồ m kim loại) ở Bảng A.1. Tóm tắt quy trình sử dụng đ ể hiệu chuẩn các thiết kế khác nhau của dụng cụ lấy mẫu thụ động ở B ả ng A.2. Các chất ô nhiễm tích tụ trong pha nhận của d ụng cụ lấy mẫu thụ động trong khoảng th ờ i gian tiếp xúc nh ấ t định với nước mặt. Chất ô nhiễm được chiết khỏi dụng cụ lấy mẫu thụ động ở phòng thí nghiệm, xác định giá trị tích tụ của mỗi chất ô nhiễm bằng phân t í ch hóa học. Sự h ấ p thu các chất ô nhi ễ m vào pha nhận của dụng cụ lấy mẫu thụ động g ầ n như là lớn nh ấ t ( xem H ì nh 2). Sau một thời gian tiếp xúc t , khối lượng chất ô nhiễm tích tụ m , được tính theo Công thức (1): m t = m m ax [1 - e xp ( - k e t ) ] (1) Trong đó: m m ax là khối lượng tích tụ lớn nh ấ t; k e là hằng số tỷ lệ lớn bậc một (h ằ ng số trao đ ổ i khối lượng toàn bộ) phụ thuộc vào đặc tính của thi ế t b ị lấy mẫu và chất ô nhiễm (xem Chú thích). CHÚ THÍCH: Các th ô ng số tạo lập h ằ ng số t ỷ l ệ lớn, k e được thảo luận ở Đi ề u 13. Hấp thụ g ầ n nh ư tuyến t í nh với thời gian trong suốt thời gian thực hi ệ n, t = 0, và thời gian tích tụ một nửa lớn nh ấ t trong pha nhận, t = t 0 , 5 . D ướ i những đi ề u kiện này, n ế u một khối lượng chất ô nhiễm chuyển qua g ầ n như tuyến tính với nồng độ trong nước, th ì lúc đó dụng cụ lấy mẫu thụ động vận hành theo ch ế độ tích hợp và có th ể được dùng để đo n ồ ng độ chất ô nhiễm trung bình theo thời gian , khi tiếp xúc với dụng cụ lấy mẫu thụ động. Thời gian t í ch tụ một nửa lớn nh ấ t trong pha nhận, t 0,5 . được tính theo Công thức (2): (2) Ở những lần tiếp x ú c lâu hơn, khi đạt được khối lượng m m a x , thiết bị lấy mẫu th ụ động vận hành theo ch ế độ cân b ằ ng và cung cấp phép đo n ồ ng độ ch ỉ tại một thời điểm hồi phục lạ i của dụng cụ lấy mẫu thụ động. CHÚ DẪN: 1 Pha thu nhận 4 Lớp nước biên giới 2 Khung chứa 5 Nước 3 Màng thấm a Khuếch tán của chất ô nhiễm Hình 1 - Sơ đồ trình bày của một dụng cụ lấy m ẫ u thụ động CHÚ THÍCH 1: Màng th ấ m và lớp nước ranh giới tạo thành lớp th ấ m CHÚ THÍCH 2: Trong một vài thiết kế dụng cụ lấy mẫu thụ động, khung được thay th ế bằng màng và ho à n toàn bao bọc pha nhận. Trong một vài dụng cụ lấy mẫu thụ động (v í dụ như mi ế ng nhựa p olye tylen hoặc t ấ m cao su s ilicon) pha nhận kh ô ng được giữ trong khung lọc mà được triển khai sử dụng không được bao bọc trên khung. Những dụng cụ lấy mẫu thụ động này, kh ô ng c ó màng thấm, nhưng lớp nước ranh giới s ẽ hoạt động như lớp th ấ m. Tham khảo th ê m thông tin v ề t ừ ng lo ạ i dụng cụ lấy mẫu thụ động ri ê ng biệt, xem Th ư mục tài liệu tham khảo từ [ 1] đ ế n [8]. 5. Bảo quản dụng cụ lấy mẫu thụ động 5.1 . Khái quát 5.1.1 . Đảm bảo các biện pháp an toàn sẵn có/s ẵ n sàng có và được kèm theo khi sử dụng mọi hóa chất. 5.1.2 . Phải luôn luôn giữ cho dụng cụ lấy mẫu thụ động cách ly với những ngu ồ n có khả năng gây nhiễm bẩn ngoại trừ lúc tiếp xúc với v ị trí lấy mẫu và vận chuy ể n trong b ì nh kín kh í , l à m b ằ ng vật liệu trơ phù hợp với các chất ô nhiễm đang quan t â m. 5.1.3 . Tránh tác động vật lý tới pha nhận hoặc màng của thi ế t b ị lấy mẫu thụ động, v ì nó ảnh h ưở ng tới các kết quả. Khi cần phải sử dụng tay, dùng g ă ng tay cao su hoặc nilon kh ô ng có bột lót. Không sử dụng lại găng tay đã dùng. 5.1.4 . Đ ố i với một số dụng cụ lấy m ẫ u thụ động, c ầ n phải tránh hoặc giảm thiểu tiếp xúc tới các chất ô nhiễm truyền theo không khí trong suốt quá trình lưu giữ bảo quản, thao tác và triển khai hoạt động của dụng cụ lấy mẫu thụ động và phân tích sau đó. CHÚ D Ẫ N: m 1 Khối lư ợn g tích tụ trong pha nhận của dụng cụ lấy mẫu. t Thời gian tiếp xúc. Hình 2 - Sơ đồ h ấ p thụ các ch ấ t ô nhiễm vào dụng cụ lấy m ẫ u thụ động Nên sử dụng phòng sạch đ ã được phân loại theo TCVN 8644-1 (ISO 14644-1) hoặc che chắn khi chuẩn b ị một số dụng cụ lấy mẫu thụ động. 5.1.5 . Không bảo quản các d ụng cụ lấy mẫu th ụ động và phần chi ế t thu được gần các hóa chất k hác, đặc biệt hóa chất dễ bay hơi. 5.1.6 . Sử dụng đ ầ u pipet sạch và không bị nhiễm b ẩ n để cho thuốc thử vào dịch chi ế t. 5.2 . Dụng cụ lấy mẫu thụ động dùng cho hợp chất h ữ u c ơ 5.2.1 . Giảm đến mức t ố i thiểu tiếp xúc giữa dụng cụ lấy m ẫ u thụ động dùng cho lấy mẫu hợp chất hữu cơ với các vật liệu nhựa. 5.2 . 2 . Sử dụng một dung môi hữu cơ như axeton, đ ể rửa t ấ t các các dụng cụ ti ế p xúc với dụng cụ lấy mẫu thụ động trong quá trình chuẩn b ị trước khi thực hiện, lưu giữ, vận chuyển, và chuẩn bị các phân tích. 5.3 . Dụng cụ l ấ y m ẫ u thụ động dùng cho các kim loại 5.3.1 . Dùng axit rử a c ác thi ế t b ị s ẽ tiếp xúc với phần chiết thu được t ừ dụng cụ lấy mẫu thụ động sau khi ti ế n hành lấy mẫu, ngoài các dụng c ụ lấy mẫu thụ động, theo TCVN 6663-3 (ISO 5667-3). 5.3 . 2 . Sử dụng axit tinh khiết (có chứa m ỗ i kim loại nặng ít hơn 5 μg/kg) phù h ợ p với phân tích kim loại l ư ợng v ế t để th ê m vào mẫu hoặc đ ể phân h ủ y mẫu. 6. Tính thời gian thực hiện lấy mẫu thích hợp tại hiện trường Khi mục đích của lấy mẫu thụ động là ước lượng nồng độ trung b ì nh theo thời gian của chất ô nhiễm trong nước mặt, sự tiếp xúc kh ô ng nên kéo dài v ượt ra ngoài pha h ấ p thu tuy ế n tính (xem Điều 4). Trong đi ề u kiện này, khối lượng chất ô nhiễm thu thập được trong pha nhận được giới hạn bởi t ố c độ lấy mẫu và thời gian tiếp xúc. Kh ố i lượng thu thập được trong pha nhận cần phải tr ê n mức định lượng của phương pháp phân tích. Thời gian c ầ n để đạt được Khối lượng này phụ thuộc v à o nồng độ của các chất ô nhi ễ m trong nước và tốc độ lấy mẫu của dụng cụ lấy m ẫ u th ụ động. Nếu n ồ ng độ trong nước th ấ p và tốc độ lấy mẫu th ấ p, kh ô ng thể tính được nồng độ trung bình theo thời gian, c ầ n sử dụng dụng cụ lấy mẫu thụ động có tốc độ lấy mẫu t ương ứng với kho ả ng nồng độ dự ki ế n chất ô nhiễm. Khi đạt tới cân b ằ ng, lúc đó xác định khối lượng chất ô nhiễm thu thập được trong pha nhận bằng dung lượng hấp thụ (tích phân của th ể t í ch dụng cụ lấy mẫu và h ệ số ph â n chia giữa pha nhận và nước môi trường) của pha nhận. Với những điều kiện này, th ô ng tin v ề nồng độ trung b ì nh tính theo thời gian b ị hạn ch ế . N ê n tham khảo nhà sản xuất v ề thời gian tiếp xúc khi sử dụng. Đối với các dụng cụ lấy mẫu kh ô ng sản xuất thương mại, sử dụng dữ li ệ u hiệu chuẩn đưa ra trong các c ô ng b ố đã được thẩm định. 7. Chuẩn bị và lắp ráp dụng cụ lấy mẫu thụ động 7.1 . Chu ẩ n b ị dụng cụ lấy m ẫ u thụ động Đối với các dụng cụ lấy mẫu ví dụ như băng/dải hoặc t ấ m vật liệu polymer k ể cả polyetylen mật độ th ấ p và cao su Silicon, không cung c ấ p để sử dụng lấy mẫu thụ động, c ầ n thi ế t phải làm sạch các dụng cụ lấy mẫu thụ động và loại bỏ tháp polime (oligome) và các chất nhi ễ m b ẩ n trước khi dùng. Điều này được thực hiện bằng phương pháp đi ệ n phân và chi ế t dung môi, v í dụ chiết Soxhlet hoặc rửa lại nhiều lần bằng một dung m ô i như axit axetic, trong thời gian một tuần. Tiếp theo bước chiết này, c ầ n loại b ỏ mọi dung môi chiết còn t ồ n lưu bằng cách rửa ít nhất 2 lần bằng methanol trong thời gian 24 h. Sau khi l àm sạch, có thể bảo quản dụng cụ lấy mẫu polymer như vậy trong metanol tới 6 tháng. Khi có th ể dùng hợp chất ti ê u chu ẩ n tính năng (PRC), lựa chọn hợp chất phù hợp cho mục đích này tùy theo hợp chất c ầ n được lấy mẫu (xem Chú thích). Cũng có th ể sử dụng một hợp chất khác tương tự loại làm mẫu. Chọn các hợp chất bao trùm được khoảng h ệ s ố tỷ lệ octan/nước của chất phân tích được lấy mẫu đ ể đảm bảo sự tách kh ỏ i pha nhận của chất đánh d ấ u trong khoảng từ 20 % đ ế n 50 % của từng hợp chất PRC đ ượ c th ê m vào trong pha nhận. N ê n sử dụng hợp chất PRC bao trùm khoảng mong muốn có hệ số t ỷ l ệ octanol/nước trong các giai đoạn x ấ p xỉ bằng 0,2. Khi không có chất tương tự được đánh d ấ u của chất phân tích, n ê n dùng hằng số tỷ lệ tách ra khỏi pha nhận tổng thể của PRC với một h ệ số phân chia octan/nước hơi thấp hơn hệ số phân chia octan/nước của chất phân tích khi tính toán nồng độ của chất phân tích trong nước. Chuẩn bị các dung dịch PRC cho từng loại thiết b ị lấy mẫu thụ động. Chọn lượng PRC được thêm vào. Lượng này cần đủ đ ể đảm bảo lượng còn lạ i nằm tr ê n giới hạn định lượng của phương pháp phân tích. Tránh sử dụng lượng th ê m vào lớn hơn mức cần thi ế t, vì các vật liệu này rời Khỏi pha nhận vào môi trường. Sử dụng dung d ị ch PRC đ ể thêm vào pha nhận của dụng cụ thiết bị lấy mẫu thụ động đã chọn trước khi lắp ráp. Sử dụng vật liệu tinh khiết và ấn đ ị nh sử dụng đúng ngày cho dụng cụ lấy mẫu thụ động được thêm PRC. Đảm bảo rằng pha nhận được th ê m PRC một cách đ ồ ng nh ấ t. Trong một số trường hợp, việc thêm PRC được thực hiện trong quá trình ch ế tạo. Đối với các dụng cụ lấy mẫu thụ động mà pha nhận là pha hấp phụ, việc thêm PRC có thể được thực hiện bằng cách bổ sung dung dịch PRC trong dung môi d ễ bay hơi tương thích. Đối với các dụng cụ lấy mẫu thụ động, ví dụ như dải hoặc tấm polymer, chưa sẵn sàng đ ể sử dụng, việc thêm PRC có th ể đạt được (sau giai đoạn làm sạch) bằng cách ngâm dung dịch PRC trong hỗn hợp methanol/nước. Khuy ế n nghị chi ti ế t cho các dụng cụ lấy mẫu riêng và cách áp dụng được công bố trên các tạp chí khoa học. CHÚ THÍCH: Một số dụng cụ lấy mẫu thụ động thương mại được cung c ấ p đã có PRC được thêm vào pha nhận. 7.2 . Lắp ráp dụng cụ l ấ y m ẫ u thụ động 7.2.1 . Dụng cụ lấy mẫu thụ động c ầ n được lắp ráp trong một phông được trang b ị kiểm soát môi trư ờ ng để loại bỏ chất ô nhiễm kh ô ng kh í . 7.2.2 . Ghi nh ã n từng dụng cụ lấy mẫu thụ động theo TCVN 6663-3 (ISO 5667-3). CHÚ THÍCH: Ghi nhãn bổ sung cho nh ã n của nhà sản xu ấ t dụng cụ lấy m ẫ u thụ động giúp cho sự nhận bi ế t dụng cụ lấy mẫu thụ động trong quá trình tri ể n khai hoạt động lấy mẫu, trong quá trình thu hồ i và sau khi thu hồi. 7.3 . Bảo quản dụng cụ lấy mẫu thụ động Dụng cụ lấy mẫu thụ động phải được g i ữ cách ly vớ i những nguồn có khả năng gây ra nhiễm bẩn trong khi bảo quản. Bảo quản dụng cụ lấy mẫu thụ động đã chuẩn bị trong bình chứa kín hơi nước ở nhiệt độ được kiểm soát. Tránh b ả o quản dụng cụ lấy mẫu thụ động g ầ n với h ó a chất. Lựa chọn nhiệt độ bảo quản theo hướng d ẫ n của nhà sản xu ấ t. N ế u không có trong hướng dẫn, bảo qu ả n các mẫu ở 4 ° C và tránh làm đông lạnh dụng cụ lấy mẫu có chứa các v ế t nước. 8. Dụng cụ lấy mẫu 8.1 . Khái quát Thực hiện biện pháp đảm bảo chất lượng trong suốt quá trình lấy mẫu và vận hành theo TCVN 6663-14 (ISO 5667-14). Hình 3 minh họa các bước bảo đảm chất lượng trong một chuỗi các quá trình liên quan tới việc sử dụng dụng cụ lấy mẫu th ụ động. So sánh các kết quả phân tích dụng cụ lấy mẫu thụ động với nhau (như quy định ở 8.2) và của dụng cụ lấy mẫu thụ động với đi ề u chỉnh dụng cụ lấy mẫu thụ động (như quy định ở 8.3), đ ể tính mức độ không đảm b ả o (như Đi ề u 1 3) . Tham khảo hướng dẫn v ề ki ể m soát chất lượng ph ân tích theo ISO/TS 13530. 8.2 . Dụng cụ lấy mẫu thụ động lặp ngoài h iệ n trường Xác đ ị nh số dụng cụ l ấ y m ẫ u thụ động lặp trong khi thực hiện trong m ỗ i khu vực bằng thi ế t kế chương trình lấy mẫu, và độ c hụ m c ầ n cho các mục tiêu của chương trình. Nếu c ầ n thông tin về những thay đổi theo thời gian trong một thời gian dài sau đó. Có thể lấy dụng cụ lấy m ẫ u thụ động tại một khoảng thời gian tr ô i qua sau khi thực hiện. 8.3 . Dụng cụ l ấ y mẫu thụ động lặp k iể m soát chất lư ợ ng Chuẩn b ị dụng cụ lấy mẫu thụ động kiểm soát chất lượng cùng thời gian và cùng cách như trong thực hiện ngoài hiện trường. Sử dụng ít nh ấ t tr ê n một khu vực lấy m ẫ u cho mỗi loại dụng cụ lấy mẫu thụ động (hợp chất hữu cơ phân cực, hợp chất hữu cơ không phân cực và h ợ p chất vô cơ bao gồm kim loại). CHÚ THÍCH: Kiểm soát tạ i hiện trư ờ ng (a) được bảo quản trong quá trình tiếp xúc ngoài hi ệ n trường của d ụng cụ lấy mẫu thụ động (b). Hình 3 - Kiểm soát vi ệ c lưu trữ trong su ố t thời gian triển khai lấy mẫu thụ động 8.4 . K iể m soát dụng cụ lấy m ẫ u thụ động Đối với từng bộ dụng cụ lấy mẫu thụ động, (nhóm các dụng cụ lấy mẫu thụ động được triển khai sử dụng cùng với nhau), chuẩn b ị ki ể m soát dụng cụ lấy mẫu thụ động theo Bảng 1. S ố l ư ợng và loại kiểm soát phụ thuộc vào mức tin cậy y ê u cầu nhưng sử dụng ít nhất một kiểm soát cho một địa điểm lấy m ẫ u hoặc hai n ế u chỉ có một địa điểm lấy mẫu trong một đợt lấy m ẫ u. Khối lượng trung bình của PRC thêm vào và độ chụm kèm theo được t ính b ằ ng việc sử dụng tất cả các dụng cụ lấy mẫu thụ động kiểm soát ngoài hiện trường từ mỗi mẻ dụng cụ lấy mẫu thụ động được triển khai sử dụng trong một chiến dịch (đợt) lấy mẫu. Để quan trắc nồng độ trung b ì nh theo thời gian của chất ô nhiễm sát với giới hạn phát hiện, có thể kết hợp các phần chiết từ một số các dụng cụ lấy mẫu thụ động. Trong những đi ề u kiện này, c ầ n phải gia tăng số lượng dụng cụ lấy mẫu thụ động kiểm soát chất lư ợ ng pro rata . Bảng 1 - Y ê u c ầ u kiểm soát dụng cụ l ấ y m ẫ u thụ động Loại ki ể m soát Số k iể m soát dụng cụ lấy m ẫ u thụ động cần c ó Xử l ý k iể m soát Ki ể m soát hi ệ n trường Í t nhất một kiểm soát dụng cụ lấy mẫu thụ động cần có cho m ỗ i địa đi ể m lấy mẫu hoặc hai n ế u ch ỉ có một đ ị a điểm lấy m ẫ u duy nhất Tách các ki ể m soát dụng cụ lấy mẫu thụ động để kiểm soát hiện trường ra khỏi các dụng cụ lấy mẫu thụ động được sản xuất và phân phối cùng nhau. Vận chuyển các ki ể m soát dụng cụ l ấ y mẫu thụ động đ ể ki ể m soát hi ệ n trường giữa địa điểm lấy mẫu và phòng thí nghiệm cùng với bộ dụ n g c ụ lấy mẫu thụ động. Ph ơ i ki ể m soát dụng cụ lấy mẫu thụ động để kiểm soát hiện trường trong không kh í ở khu vực lấy m ẫ u trong k hi tri ể n khai s ử dụng và thu hồi bộ dụng cụ lấy m ẫ u thụ động, nhưng chỉ trong quá trình thao tác. Xử lý theo cùng cách thức như với bộ các dụng cụ lấy mẫu thụ động đến khi bắt đầu triển kh ai sử dụng và b ắ t đ ầ u thu h ồ i lại t ừ hiện trường lấy mẫu. Xử lý và ph â n tích các ki ể m soát dụng cụ lấy mẫu thụ động đ ể kiểm soát hiện trường cùng lúc và tương tự với bộ dụng cụ lấy m ẫ u thụ động Thêm chuẩn thu h ồi Í t nh ấ t c ầ n có th ê m ba chuẩn thu cho mỗi mẻ dụng cụ lấy m ẫ u thụ động hoặc cho mỗi đợt lấy mẫu ngoài hiện trư ờ ng n ế u sử dụng một m ẻ các m ẫ u riêng lẻ Trước khi ti ế n hành xử lý một dụng c ụ lấy m ẫ u thụ động, cho th ê m chuẩn thu hồi của dụng cụ lấy m ẫ u thụ động với một hỗn hợp hợp chất cần phân tích. Xử lý và phân t í ch kiểm soát th ê m chuẩn thu hồi đ ồ ng thời v à tương tự với dụng cụ lấy mẫu thụ động c ù ng loại trong bộ dụng cụ l ấ y mẫu thụ động. Lựa chọn địa điểm lấy mẫu cho ao h ồ theo TCVN 6663-1 (ISO 5667-1) và TCVN 5994 (ISO 5667-4), hoặc cho sông và suối theo TCVN 6663-6 (ISO 5667-6) hoặc cho nước bi ể n theo TCVN 5998 (ISO 5667-9). Trước khi triển khai sử dụng và trước khi thu hồi dụng cụ lấy mẫu thụ động, cần xem xét c ẩ n thận khu vực lấy m ẫ u theo nội dung dưới đây: a) Nguồn gốc của chất ô nhiễm pha hơi, bao gồm khí thải động cơ, dầu, nhựa hắc ín, xăng, d ầ u diesel, sơn, dung môi, khói thuốc và nhựa đường, nếu sử dụng dụng cụ lấy mẫu thụ động cho hợp chất hữu cơ; b) Nguồn g ố c của chất ô nhiễm kim loại, n ế u sử dụng dụng cụ lấy mẫu thụ động cho kim loại; c) Màng dầu hoặc màng sinh học tr ê n b ề mặt nước; d) Đi ề u quan trọng là dụng cụ lấy mẫu thụ động c ầ n được triển khai sử dụng lấy mẫu tại một đ iể m mà mực nước không bị sụt dưới điểm đó, sao cho c ó đủ độ sâu của nước để đảm bảo ngập dụng cụ lấy mẫu thụ động khi lấy mẫu trong mọi điều kiện. Ghi lại các phát hiện tại địa điểm. CH Ú THÍCH: Một số suối có thể trở n ê n b ị cạn trong một thời gian do không có mưa, do đó có th ể thực hiện lấy m ẫ u ở vực hơn là ở các rãnh nước. Trong trường hợp nước thủy tr iề u, dụng cụ lấy mẫu thụ động cần phải đ ượ c triển k hai sử dụng tại một khoảng cách phù hợp ra ngoài mực nước thủy tri ề u thấp. 9.2. Chú ý thích hợp so với sự cố Có r ấ t nhiều điều kiện b ấ t ngờ có thể gặp phải và có thể đem lại những rủi ro cho người lấy m ẫ u nước mặt. Người lấy mẫu phải được thông báo về các biện ph á p ph ò ng ngừa cần thi ế t trong suốt quá trình lấy mẫu. TCVN 6663-1 (ISO 5667-1) quy định các biện pháp an toàn, bao gồm lấy mẫu từ t à u thuy ề n và từ nước đóng băng. TCVN 6663-6 (ISO 5667-6) quy định các biện pháp an toàn c ầ n được cân nhắc xem xét khi lấy mẫu ở bờ sông. QUAN TRỌNG - Đưa ra các ngăn ngừa đ ề phòng c á c ta i nạn rủi ro, và cung c ấ p hướng dẫn an toàn thích hợp. Chú ý tới yêu c ầ u v ề sức khỏe và quy đ ị nh an toàn. 10. Thực hiện và thu hồi dụng cụ lấy mẫu thụ động CHÚ THÍCH: Hình 3 cung c ấ p biểu đồ của quy trình sử dụng dụng cụ lấy m ẫ u thụ động và kiểm soát hiện trường. 10.1 . Vật liệu và dụng cụ Bản danh sách các vật liệu và dụng cụ được đưa đến khu vực lấy mẫu đ ể sử dụng trong quá trình tri ể n khai sử dụng d ụng cụ lấy mẫu thụ động như trong Phụ lục B. 10.2 . Vận chuy ể n 10.2.1 . Thực hiện theo hướng dẫn bảo quản và xử lý do nhà sản xuất cung c ấ p hoặc, đối với các dụng cụ lấy mẫu sản xu ấ t không thương mại, sử dụng dữ li ệ u hiệu chuẩn được đưa ra trong các công b ố đã đ ược thẩm định của các phòng thí nghiệm có năng lực. 10.2.2 . Sử dụng các b ì nh chứa thích hợp (B.5) đ ể đảm bảo dụng cụ lấy mẫu thụ động riêng lẻ được cách ly với môi trư ờ ng, các nguồn nhi ễ m b ẩ n tiềm tàng, và bi ệ t lập với nhau trong quá trình b ả o quản và vận chuyển tới địa đi ể m triển khai sử dụng và quay trở lại phòng thí nghiệm sau thu h ồ i. 10.2.3 . Đảm bảo là khi vận chuyển, thiết bị lấy mẫu thụ động được duy tr ì ở nhiệt độ bảo qu ả n thích hợp theo hướng dẫn của nhà sản xu ấ t. Nếu kh ô ng có trong hướng dẫn, bảo quản các thiết bị lấy mẫu thụ động ở 4 °C và tránh làm đông lạnh mẫu có chứa nước lượng v ế t. Đi ề u này có th ể đạt được b ằ ng việc sử dụng phương tiện bảo quản xách tay thích hợp, ví dụ b ì nh chứa được cách ly kèm theo các khối làm mát. 10.3 . Quy trình tr iể n khai sử dụng 10.3.1 . Vận chuyển các dụng cụ lấy mẫu thụ động đ ã ghi nhãn (B.1) và thiết bị kiểm soát được yêu c ầ u (B.2) tới khu vực lấy mẫu trong thùng gắn kín (B.5) đặt trong một phương tiện bảo quản xách tay để duy trì ở một nhiệt độ môi trường th ấ p (10.2.3) n ế u c ầ n thi ế t. 10.3.2 . Ghi lại các thông số cần xác định chất l ượ ng nước quan trọng cho nghiên cứu, v í dụ nhiệt độ nước, pH, độ đ ụ c, tốc độ dòng chảy của nước (B.6). C ần nhiệt độ nước và tốc độ dòng chảy để lựa chọn thông số hiệu chuẩn thích hợp cho thi ế t bị lấy mẫu thụ động, ví dụ của kim loại và hợp chất hữu cơ phân cực, khi khô ng có PRC. C ần c ó giá tr ị pH để di ễ n giải các dữ liệu khi chất ô nhiễm được đo là hợp chất phân ly. 10.3.3 . Sử dụng găng tay (B.4) tháo từng dụng cụ lấy mẫu thụ động khỏi thùng chứa nó theo hướng d ẫ n của nhà sản xu ấ t. Xử lý dụng cụ lấy m ẫ u thụ động kiểm soát hiện trường chính xác theo cách như khi triển khai sử dụng dụng c ụ lấy mẫu thụ động, nhưng kh ô ng triển khai sử dụng chúng. Đ ố i với một s ố dụng cụ lấy mẫu thụ động, có th ể yêu cầu các thùng chứa mở được dưới nước. 10.3.4 . Khi có th ể , c ầ n phải c ẩ n thận để không chạm vào màng của dụng cụ lấy mẫu thụ động, trừ loại dụng cụ lấy mẫu thụ động y ê u cầu. Chuẩn b ị từng dụ n g cụ lấy mẫu thụ động như cần và lắp đặt vào các dụng cụ dùng để triển khai hoạt động dụng cụ lấy mẫu (B.8) (xem Chú thích 1). Nếu quan tâm đến phân hủy quang hóa của hóa chất hữu cơ, th ì b ả o vệ dụng cụ lấy mẫu thụ động khỏi ánh sáng trực tiếp trong quá trình thực hiện (xem Chú thích 2). Đảm bảo là sự tiếp xúc của dụng cụ lấy mẫu thụ động với không khí trong quá trình triển khai sử dụng và thu hồi ở mức tối thiểu. Đi ề u này đặc biệt quan trọng khi các chất ô nhiễm là có mặt trong pha hơi. Một số thiết k ế dụng cụ lấy mẫu thụ động có thể nhanh chóng t í ch tụ các chất ô nhiễm dễ bay hơi từ kh ô ng khí. CH Ú THÍCH 1: Kh i có thể nh ì n thấy lớp bề mặt của hóa chất, cần sử dụng biện pháp phòng ngừa đ ể giảm sự nhi ễ m bẩn khi đưa thiết b ị tri ể n khai xuống nước. CHÚ THÍCH 2: Sử dụng chất thay th ế quang phân, ví dụ PRC, thêm vào dụng cụ l ấ y mẫu th ụ động có th ể giúp xác định sự th ấ t thoát ti ề m tàng của h ó a chất v ì phân r ã quang học. 10.3.5 . Dụng cụ để triển khai hoạt động lấy mẫu thụ động (B.8) là dụng cụ được gắn lắp vào đó và được neo c ố định vào đáy s ô ng, h ồ hoặc đáy biển tại các điểm lấy mẫu và treo lơ lửng dưới mặt nước bằng phao hoặc b è nổi (B.11). Có thể gắn kèm vật nặng vào dụng cụ để triển khai hoạt động dụng cụ lấy mẫu nếu c ầ n để dụng cụ này ngập ở độ sâu đó. Ghi độ sâu dưới m ặ t nước tại điểm mà dụng cụ lấy m ẫ u thụ động thực hiện lấy mẫu (B.7). Cầ n tính đ ế n mức độ dao động của mực nước, nếu có th ể thì dụng cụ lấy mẫu thụ động vẫn giữ lại ở cùng độ sâu dưới b ề mặt nước trong suốt thời gian tiếp xúc lấy mẫu. Trong bất kỳ trường hợp nào, phải ch ắ c chắn là dụng cụ lấy mẫu thụ động ngập trong nước suốt thời gian lấy mẫu. Dụng cụ lấy mẫu thụ động c ầ n được triển khai sử dụng theo cách thức không cho không khí hoặc tr ầ m tích b ị mắc kẹt tr ê n màng tiếp nhận. Không kh í và trầm tích có thể làm gi ả m tốc độ h ấ p thu, hoặc làm nhiễm bẩn dụng cụ lấy mẫu thụ động. Định vị dụng cụ để triển khai hoạt động d ụng cụ lấy mẫu sao cho càng khó th ấ y càng tốt đ ể tránh xoi mói hoặc phá hoại. Cầ n bảo vệ dụng cụ lấy mẫu thụ động và chống lại việc mất hoặc hư h ỏ ng thiết bị do bão hoặc lũ lụt. 10.3.6 . Khi bộ các dụng cụ lấy mẫu thụ động đang được triển khai hoạt động lấy mẫu, đóng các thùng chứa để chứa bộ kiểm soát hiện trưởng. 10.3.7 . Đóng thùng chứa d ụng cụ lấy mẫu thụ động trống và đặt chúng vào ph ươ ng tiện bảo quản di động, để vận chuyển v ề phòng thí nghiệm cùng với bộ kiểm soát hi ệ n trường. Nếu c ầ n thiết, duy trì nhiệt độ th ấ p (B.3) trong khi vận chuy ể n v ề phòng thí nghiệm. 10.3.8 . Ghi lại ngày và giờ thực hiện, đi ề u kiện thời ti ế t và tên của người thực hiện. 10.3.9 . Khi cần, kiểm tra lại sự nguyên vẹn của dụng cụ đ ể tri ể n khai hoạt động dụng cụ lấy mẫu và các dụng cụ lấy mẫu thụ động tại các quãng thời gian đ ã đ ị nh. Đo và ghi lại các th ô ng số xác đ ị nh chất lượng nước liên quan khi tri ể n k hai sử dụng và thu hồi (xem 10.3.2) CHÚ THÍCH: Đối với một số đi ề u tra, c ầ n phải kh ô i phục lại dụng cụ lấ y mẫu thụ động theo tuần tự suốt cả giai đoạn tri ể n khai hoạt động lấy mẫu. 10.4 . Quy trình thu hồ i 10.4.1 . Ghi lại các thông số chất lượng nước quan trọng cho nghi ê n cứu, ví dụ nhiệt độ nước, độ pH, độ đục, tốc độ dòng chảy của nước (B.6). 10.4.2 . Thu h ồ i dụng cụ dùng đ ể triển khai hoạt động dụng cụ lấy mẫu. Kiểm tra xem lại dụng cụ này và dụng cụ lấy mẫu lấy mẫu c ó b ị hư hại trong quá trình triển khai lấy mẫu không. N ế u thiết bị lấy mẫu b ị xáo trộn trong quá trình tri ể n khai lấy mẫu, th ì không thể sử dụng chúng để ước lượng n ồ ng độ của chất ô nhiễm trong mặt nước. Sử dụng găng tay (B.4), đ ể thu h ồ i lại dụng cụ lấy mẫu thụ động, không chạm vào bề mặt của màng, trừ khi có y ê u cầu này. 10.4.3 . Tại thời điểm thu hồi dụng cụ lấy mẫu thụ động, mở vỏ thùng chứa các d ụ ng cụ kiểm soát hiện trường (B.2). 10.4.4 . Kiểm tra lại sự nguyên vẹn của từng thi ế t bị lấy mẫu thụ động. Ghi lại b ấ t cứ hư hại, như rách màng, và mức độ tắc nghẽn sinh học. N ế u màng đã b ị thủng, thì dụng cụ lấy mẫu thụ động không được dùng đ ể ước lượng nồng độ chất ô nhiễm trong nước. 10.4.5 . Chuẩn b ị từng dụng cụ lấy mẫu thụ động khi c ầ n. Đặt chúng tr ở lại vào thùng chứa ban đầu của chúng (B.5). Đóng thùng chứa có chứa dụng cụ ki ể m soát hiện trường. 10.4.6 . Đóng k í n từng thùng chứa và ngay lập tức đặt chúng vào thi ế t b ị bảo quản di động ở nhiệt độ th ấ p (B.3) cùng với bộ d ụ ng cụ kiểm soát hiện trường (B.2). 10.4.7 . Phải đảm bảo là dụng cụ lấy mẫu thụ động được cách ly với các nguồn nhiễm b ẩ n tiềm ẩ n khi vận chuy ể n đến phòng thí nghiệm và lưu giữ tiếp theo b ằn g cách đặt dụng cụ lấy mẫu thụ động trong thùng chứa k í n của nó ngay sau k hi thu hồi. Bảo quản thi ế t b ị lấy mẫu thụ động ở nhiệt độ mà nhà sản xuất khuy ế n cáo trước khi phân t í ch. 10.4.8 . Ghi lại ngày và thời điểm thu h ồ i, t ê n của người thực hiện thu hồi và điều kiện thời tiết. 11. Chiết các chất phân tích từ dụng cụ lấy mẫu thụ động và chuẩn bị phân tích Khi chuẩn b ị dụng cụ lấy mẫu thụ động và bộ điều khiển đ ể phân tích, thực hiện hướng dẫn như ở Điều 5. Chuẩn b ị pha nhận đ ể phân t í ch và tránh l à m nhiễm b ẩ n do tắc bề mặt dụng cụ lấy mẫu thụ động. CH Ú THÍCH: Có th ể thực hiện bằng cách làm sạch bề mặt màng hoặc c ẩ n thận tháo r ờ i dụng cụ lấy mẫu thụ động. Sử dụng quy trình chiết do nhà s ả n xuất cung c ấ p. Đ ố i với các dụng cụ lấy mẫu, v í dụ dải hoặc tấm vật liệu polymer kể cả polyetylen mật độ thấp và cao su s ilicon, thì được chu ẩ n bị trong phòng và sử dụng các quy trình được báo cáo tr ê n các xu ấ t bản phẩm đã được th ẩ m định. Quá trình chi ế t sử dụng kỹ thuật ví dụ sự th ẩ m tách, chiết dung môi, thủy phân axit hoặc giải hấp nhiệt đ ể chiết các chất phân tích c ầ n quan tâm, PRC còn dư và h ợ p chất chuẩn thu hồi đ ể phân tích. Việc xác định sử dụng kỹ thuật nào tùy thuộc vào loại dụng cụ lấy mẫu thụ động được sử d ụ ng và các loại chất phân tích được lấy mẫu. 12. Phân tích Sử dụng các phương pháp ph ù hợp, phân tích các mẫu lấy từ thiết bị lấy mẫu thụ động và bộ kiểm soát đ ể xác định lượng từng chất phân t í ch, PRC v à hợp chất thêm chuẩn thu h ồ i trong pha nhận, ví dụ như sắc ký kh í khối phổ (GC-MS), sắc ký khí kết hợp detector bẫy electron (GC-ECD), sắc ký lỏng khối ph ổ (LC-MS), sắc ký lỏng kết hợp ph ổ huỳnh quang (LC-fluor) cho các chất phân tích hữu cơ; ph ổ hấp thu nguyên tử (AAS) hoặc ph é p đo phổ khối lượng plasma cặp c ả m ứng (ICP-MS) đối với chất phân tích ki m loại. Trước khi phân tích, c ầ n sử dụng các thử nghiệm, thí nghiệm, thiết lập độ chụm tổng thể, độ chệch và giới hạn phát hiện của các phương pháp. Sử dụng phương pháp đã được xác nhận tính đúng đắn do phòng thí nghiệm thực hiện phân tích xác nhận. CHÚ THÍCH: Khi cần đo chất ô nhi ễ m ở mức độ lượng v ế t, có thể kết hợp các phần chi ế t từ nhi ề u d ụ ng cụ lấy mẫu thụ động trước k hi phân tích. 13. Tính toán Khi thiết b ị lấy mẫu thụ động đã được sử dụng ở chế độ cân bằng, tính n ồ ng độ của chất phân t í ch hòa tan trong nước theo nanogam trên lít ρ a , tại thời điểm thu h ồ i mẫu nước như sau: (3) Trong đó: m l à khối lượng của chất ph â n tích trong pha nhận tích lại của thiết bị lấy mẫu thụ động trong chế độ cân bằng, tính bằng nanogram.; K sw là hệ số tỉ lệ giữa pha nhận và nước; V s là thể tích của pha nhận, tính bằng đ ề xi mét khối ( lít ). Đối với một số loại thiết bị lấy mẫu thụ động, hệ số tỉ lệ và th ể tích của pha nhận do nhà sản xu ấ t cung c ấ p. Với các thi ế t b ị lấy mẫu, ví dụ như vật liệu polymer dạng t ấ m hoặc dải kể cả polyetylen mật độ thấp và cao su s ilicon loại được chuẩn b ị trong phòng, sử dụng dữ liệu hiệu chuẩn được báo cáo trong trên các xuất bản phẩm đ ã được th ẩ m đ ị nh. Khi nồng độ của chất phân tích trong thi ế t bị lấy mẫu thụ động không đạt đến cân bằng với n ồ ng độ trong nước, nhưng thời gian tiếp xúc nhi ề u hơn thời gian bán cân bằng, khi đó cần dùng Công thức (4) để ước tính n ồ ng độ của chất phân tích trong nước. (4) Trong đó: m t là Khối lượng của chất phân tích tích tụ trong pha nhận của thiết bị lấy mẫu thụ động sau một khoảng thời gian tiếp xúc t , tính bằng nanogram; t l à thời gian tiếp xúc, tính bằng giây (s); k 0 là h ệ số chuyển đ ổ i tổng khối lượng của chất phân tích lấy từ nước vào thi ế t b ị lấy mẫu thụ động, tính bằng deximet trên ngày A là diện t í ch hoạt động của thi ế t b ị lấy mẫu thụ động, tính bằng đề xi mét vuông. Nếu thời gian tiếp xúc của chất phân tích kh ô ng vượt quá thời gian đạt đến trạng thái bán cân bằng, thi ế t b ị lấy mẫu sẽ hoạt động trong ch ế độ đồng nhất, và n ồ ng độ trung b ì nh theo thời gian, tính b ằ ng nanogram tr ê n lít, của chất phân tích hòa tan trong nước, ρ a , trong thời gian thực hiện có th ể được tính như sau: (5) Đây là Công thức tính toán rất tổng quát. Công thức này giả thiết rằng, việc hấp thu vào của chất phân tích trong toàn bộ thời gian tiến hành lấy mẫu là một hướng, tuyến tính, tích hợp. Trong pha h ấ p thu tuy ế n tính (xem H ì nh 2) tốc độ lấy mẫu (thể tích biểu ki ế n, k 0 A , tính bằng đ ề xi mét khối trên ngày hoặc lít trên ngày, của nước được làm trong của chất ô nhiễm theo thời gian) phụ thuộc vào n ồ ng độ chất 6 nhiễm trong nước. Một vài sai số kèm theo ước lượng ρ a có th ể được xác đ ị nh bằng cách sử dụng biện pháp kiểm soát chất lượng thích hợp (x e m Phụ lục C). Ví dụ về biện pháp tính toán và kiểm soát chất lượng cho các loại thi ế t b ị lấy mẫu thụ động khác nhau do các nhà s ả n xu ấ t một s ố loại thi ế t b ị lấy mẫu thụ động cung c ấ p và trong Thư mục tài liệu tham khảo (xem Tài liệu tham khảo [10], [12], [13], [16], [17], [ 25], [26], [27], [28]. Giá tr ị của hệ số chuy ể n dịch tổng khối lượng của b ấ t kỳ chất phân tích nói chung là thông số hiệu chuẩn cụ th ể theo thi ế t bị và theo từng đ ị a điểm. Giá trị này thu được b ằ ng nhiều cách, phụ thuộc vào thiết bị lấy mẫu thụ động cụ thể được sử dụng và đi ề u k iện tri ể n khai lấy mẫu. Đó là giá trị cụ thể theo chất tùy thuộc vào các đặc tính hóa lý của chất phân tích và bi ế n số môi trường, ví dụ như nhiệ t độ của nước và đi ề u kiện động lực học. Giá trị của hệ số chuyển d ị ch tổng khối lượng có thể thu được theo nhiều cách, kể c ả sử dụng dữ liệu hiệu chuẩn theo kinh nghiệm hoặc các xem xét v ề lý thuyết mà trong đó các thông số do nhà sản xu ấ t cung c ấ p. Đối với thi ế t b ị lấy mẫu, v í dụ như vật liệu polymer dạng t ấ m hoặc dải kể cả polyetylen mật độ th ấ p và cao s u s ilicon loại được chuẩn b ị trong phòng, sử dụng dữ liệu hiệu chuẩn được báo cáo trong các ấn ph ẩ m đã được th ẩ m định. Dữ liệu hiệu chuẩn tiêu biểu bao gồm dải nhiệt độ và đi ề u kiện cuộn xoáy. Thêm vào đ ó , với một số thiết bị lấy mẫu thụ động, PRCs (xem phần Chú thích 1) có thể dùng để hiệu ch ỉ nh hệ số chuy ể n d ịch tổng khối lượng trong đi ề u kiện m ô i trường dao động Hình 4). Động học của quá trình tách ra khỏi pha nhận của PRC (xem Chú thích 2) và động học của sự h ấ p thu của một chất ô nhiễm phải là tương quan với nhau. Chúng phải có động học trao đổi đẳng h ư ớng bậc 1 (Hình 4). Do vậy, chúng b ị tác động tương hợp b ở i các bi ế n số môi trường ví dụ như nhiệt độ và sự nhiễu loạn. Khi các đi ề u kiện này được đáp ứng, lúc đó sự tách ra khỏi pha nhận của PRC được dùng để cung cấp sự hiệu chuẩn tại chỗ in situ của thiết bị lấy mẫu thụ động. Do đó, các kết quả này cũng có th ể được dùng để điều chỉnh hằng số tỷ lệ trao đổi tổng th ể cho quá trình hấp thu lấy mẫu một chất ô nhiễm dưới tác động của nhiệt độ và sự nhi ễ u loạn. CHÚ TH Í CH 1: PRC là chất phân tích được thêm vào pha nhận của thi ế t b ị lấy mẫu thụ động trước khi triển Khai sử dụng. PRC th ư ờng có đặc tính tương tự những đặc tính của chất ô nh iễ m c ầ n quan tâm, nhưng PRC phải không được có mặt trong môi trường với n ồ ng độ đáng k ể . Các chất phân t í ch đánh d ấ u 1 3 C hoặc chất phân tích đ ã detơri h ó a ti ê u bi ể u được sử dụng làm các chất PRC. Nói chung l à có khả năng đo được mức độ tách ra của PRC t ừ pha nhận trong quá trình tiếp x ú c của thiết bị lấy mẫu thụ động. CHÚ THÍCH 2: Động học tách ra của PRC từ pha nhận có th ể được mô tả bằng C ô ng thức bậc nhất m PRC,t = m PRC,0 exp (- k p f) Trong đó: m PRC,t là khối lượng PRC còn dư lại trong pha nhận sau thời gian tiếp xúc lấy mẫu , t ; m PRC , 0 khối lượng của PRC thêm vào pha nhận; k p là hằng số tốc độ bậc một cho quá trình tách ra của PRC từ pha nhận. V ì k p và tổng hằng số tốc độ trao đổi để h ấ p thu chất ô nhiễm, k e , (Hình 4) có tương quan với nhau, sự tách ra của PRC từ pha nhận có th ể dùng đ ể đi ề u ch ỉ nh tốc độ hấp thu do tác động của nhiệt độ và sự nhiễu loạn. Khi động học của sự h ấ p thu và sự tách ra của PRC từ pha nhận là đẳng hướng, th ì tổng hằng số tỷ lệ trao đổi tách ra, k p , là hàm số của tổng h ằ ng số tốc độ trao đổi hấp thu, k e ; k 0 A = k c K sw V s T ổ ng h ằ ng số t ỷ lệ trao đ ổ i tách ra, k p , có thể được dùng đ ể tính thời gian đạt được một nửa của mức tích tụ tối đa của chất ô nhi ễ m trong pha nhận, sử dụng Công thức (2) (Hình 4). CHÚ D Ẫ N: m a khối lượng chất phân tích trong chất thu nhận 1 Chất ô nhi ễ m t Thời gian phơi nhiễm 2 Hợp chất tham chi ế u hiệu suất Hình 4 - Khoảng thời gian đ ể l ấ y chất ô nh iễ m (1) vào và phân tách h ợ p chất tham chi ế u h iệ u su ấ t (2) từ chất thu nhận của thiết bị lấy m ẫ u thụ động 14. Báo cáo thử nghiệm Báo cáo thử nghiệm sẽ bao gồm ít nhất những thông tin sau đối với mỗi chất phân tích trong bộ thiết bị lấy mẫu thụ động: a) Địa điểm lấy mẫu; b) Ngày và giờ tri ể n khai sử dụng và thu hồi thiết bị lấy mẫu thụ động; c) Các đặc tính của v ị trí lấy mẫu; d) Tên của người triển khai sử dụng và thu h ồ i thiết bị lấy mẫu; e) Các thông số chất lượng nước được ghi ch é p khi triển khai sử dụng và thu h ồ i thiết bị lấy mẫu; f) Các mức của chất phân tích được định lượng trong các mẫu kiểm soát chất lượng; g) Lượng chất phân tích được xác định trong thiết bị lấy mẫu, với độ kh ô ng đảm bảo được ước tính; h) N ồ ng độ trung bình theo thời gian của chất phân tích trong nước mặt; i) Chi tiết về phương pháp sử dụng, với viện dẫn đến TCVN 6663-23 (ISO 5667-23). Í t nh ấ t những thông tin sau cần được ghi lại đố i với từng chất phân tích trong bộ thiết bị lấy m ẫ u thụ động và có s ẵ n để h ỗ trợ diễn giải cho báo cáo, nếu c ầ n: 1) Phân đ ị nh bộ thiết bị lấy mẫu thụ động; 2) Loại và nhà sản xuất thiết bị lấy mẫu thụ động; 3) Số lô của thiết bị lấy mẫu thụ động; 4) Phân định hiện trường của thiết bị lấy mẫu thụ động; 5) Tốc độ hấp thu của thiết bị lấy mẫu thụ động và phương pháp được dùng đ ể xác định nó; 6) N ế u có th ể , thông tin thêm v ề địa điểm lấy mẫu, v í dụ mức của mọi chất ô nhiễm được t ì m th ấ y trước đây; 7) Các PRC được sử dụng và mức của nó trong thiết bị lấy mẫu thụ động trước và sau khi tiếp xúc; 8) Hợp chất chuẩn thu hồi được sử dụng; 9) Phương pháp chuẩn bị mẫu; 10) Phương pháp phân tích. PHỤ LỤC A (Tham khảo) Bảng dưới đây đưa ra tóm tắt về các loại thiết bị lấy mẫu thụ động chính và tóm tắt các phương pháp hiệu chuẩn các thiết bị đó Bảng A.1 - C ấ u trúc của các loại thiết bị l ấ y m ẫ u thụ động chính Lo ại thiết bị lấy m ẫ u thụ động Pha nhận Màng Hợp chất chuẩn t í nh năng có sẵn Hợp chất hữu cơ phân cực Vật liệu hấp phụ vi lỗ, ví dụ như SDB b , cácbon hoạt tính Sợi siêu chi ế t pha rắn Polyetersul f on Polysu lf on Xenlu lo tái sinh Không Khi không có màng khu ế ch tán th ì l ớ p nước ranh giới có th ể đóng vai trò như lớp khu ế ch tán. không Hợp chất hữu cơ kh ô ng phân cực Triolein Octadexyl silica Polyd i methylsiloxan Polyetylen mật độ thấp Dung môi hữu cơ (ví dụ hexan) Polyoxymethylen Polyetylen Xenlulo tái sinh Lớp nước ranh giới (xem Chú thích) Có Hợp chất vô cơ bao gồm cả kim loại Nhựa chelat Polyacrylamid hydrogel Xenlu lo ) axetat lỗ siêu nhỏ Không CHÚ THÍCH: Thiết bị lấy mẫu poly m er có thể đóng v ai trò đ ồ ng thời như màng th ấ m và pha nhận. a Xem 3.5. b Poly polymer (styrene - divinyl benzen). Bảng A.2 - Tóm tắt các ph ươ ng pháp h iệ u chuẩn có sẵn cho thiết bị lấy m ẫ u thụ động Phương pháp hiệu chuẩn Loại thiết bị lấy mẫu thụ động Điều kiện Lưu ý B ể tĩnh a Tất cả Nhiệt độ được ki ể m soát Tốc độ khu ấ y cố định Kh i tốc độ lấy m ẫ u (th ể t í ch biểu kiến của nư ớc được làm trong của chất ô nhi ễ m tr ê n thời gian, t í nh bằng lít tr ê n gi ờ ) cao, th ì c ầ n th ể t í ch l ớ n h ơ n để tránh l à m c ạ n dung d ị ch hiệu chuẩn. Bể t ĩ nh c ó sự thay mới a T ấ t cả Nh iệ t độ được k iể m soát Tốc độ khu ấ y được kiểm soát B ể chảy li ê n tục T ấ t cả Nhiệt độ được ki ể m soát Tốc độ khuấy được ki ể m soát Tốc độ dòng chảy phải cao hơn ( í t nhất 5 lần) tổng tốc độ lấy mẫu của các thi ế t b ị lấy m ẫ u trong hệ thống Mô h ì nh dựa tr ê n hộ số k h u ế ch tán Gradien Khuy ế c h tán trong dụng cụ lấy mẫu dạng màng mỏng, kh i l ớp gi ới hạn khu ế ch tán là dày so với lớp nước ranh g iới/bi ê n Dải nhiệt độ Dữ liệu hiệu chuẩn được nhà sản xuất cung c ấ p Mô h ì nh d ự a tr ê n h ệ s ố phân chia Thi ế t bị lấy m ẫ u với hợp ch ấ t hữu cơ không phân cực H ệ số phân chia của các hợp chất r ấ t ưa nước giữa pha nhận của thiết bị lấy mẫu thụ động và nước l à khó để đo trực tiếp vi tính hòa tan th ấ p của các hợp chất này trong nước, v ấ n đ ề này được kh ắ c phục bằng cách sử d ụ ng phương pháp đ ồ ng dung m ô i, là phương pháp sử dụng khoảng n ồ ng độ của methanol đ ể đưa vào dung dịch chất phân tích không phân cực. Hệ số phân chia được đo trong khoảng n ồ ng độ methanol, sau đó vẽ đ ồ t hị của log hệ s ố phân chia dựa theo methanol được ngoại suy thành không chứa methanol đ ể cho kết quả ước tính hữu í ch v ề hệ số ph â n chia pha lấy m ẫ u/ nước. Mối quan h ệ thực nghiệm giữa hệ s ố phân chia pha lấy mẫu /n ướ c và log K OW c ó th ể được sử dụng đ ể ước tính giá trị của các hợp chất b ổ sung. H ợ p chất chuẩn t í nh năng (PRCs) Ch ỉ đang có để dùng cho thiết bị lấy mẫu hữu cơ không phân cực PRCs cần được dùng khi có th ể để giảm độ kh ô ng đảm bảo do thay đổi nhi ệ t và đi ề u kiện thủy động h ọ c trong hiện trư ờ ng. Tốc độ tách ra khỏi pha nhận của PRCs cung c ấ p tốc độ lấy mẫu chỉ tr ê n phạm vi giới hạn (4,5<> K o w <6), và="" đối="" với="" các="" chất="" ô=""> ễ m với L o g K ow > 6, th ì c ầ n sử dụng mô h ì nh ngoại suy dựa trên phạm vi đó. a Biện pháp phòng ngừa: đảm bảo nồng độ kh ô ng đổi, và đo nồng độ thực trong bể hiệu chuẩn hàng ngày. Sử dụng các h ằ ng số tốc độ c â n bằng ước t í nh đ ể xác đ ị nh các chất phân tích mà thiết bị lấy mẫu thụ động đ ã vận hành theo ch ế độ động học và ch ế độ c â n bằn g . PHỤ LỤC B (Quy định) Các loại vật liệu và thiết bị được đưa đến hiện trường để sử dụng trong quá trình triển khai sử dụng các thiết bị lấy mẫu thụ động B.1 . Thiết bị lấy m ẫ u thụ động, được g ắ n nh ã n theo TCVN 6663-1 (ISO 5667-1) và TCVN 6663-6 (ISO 5667-6). B.2 . Thiết b ị lấy mẫu thụ động k iể m soát h iệ n trường B.3 . Thiết b ị lưu giữ d i động ví dụ như hộp lạnh với các khối làm lạnh, để duy trì nhiệt độ th ấ p được khuyến nghị cho bảo quản và vận chuyển B.4 . Găng tay, sử dụng để xử lý các dụng cụ lấy mẫu thụ động tại hiện trường. Sử dụng găng tay latex hoặc vinyl kh ô ng lót bột. Không sử dụng lại găng tay. B.5 . Thùng chứa kín khí làm từ vật liệu trơ tương ứng với các chất ô nhiễm c ầ n quan tâm, có khả n ă ng thấm hút thấp đối với các chất nhiễm b ẩ n b ê n ngoài và được gắn nhãn phân đ ị nh thiết bị lấy mẫu thụ động. B.6 . Thiết bị đánh g i á chất l ượ ng n ư ớc v í dụ nhi ệ t k ế , máy ghi nhiệt độ, máy đo pH, thiết bị đo tốc độ dòng chảy n ế u cần. B.7 . Thiết bị đo độ s â u B.8 . Dụng cụ đ ể tri ể n khai hoạt động của dụng cụ lấy mẫu , để giữ thiết bị l ấy mẫu thụ động theo hướng thích hợp trong quá trình lấy mẫu. Có thể sử dụng nhiều loại dụng cụ để triển khai hoạt động dụng cụ lấy mẫu, v í dụ như thanh/cọc kim loại, tấm nhựa hoặc lưới k im loại, giá kim loại, phụ thuộc vào độ sâu của nước và dòng chảy của nước tại v ị trí l ấ y mẫu. Các dụng cụ ti ê u biểu để giữ thiết bị lấy mẫu thụ động mà màng thấm được giữ th ẳ ng hoặc vuông góc với mặt nước, hoặc nằm ngang và hướng lên bề mặt nước. Sự đ ị nh hướng thứ nh ấ t như nêu trên nh ằ m mục đích để tiếp xúc với bề mặt lấy mẫu theo d ò ng nước, và sự định hướng thứ hai như nêu tr ê n nhằm mục đích để giảm thiểu sự lắng đọng của trầm tích trên bề m ặ t màng thấm. B.9 . Dụng cụ neo , thích hợp để giữ thiết bị triển khai ở độ sâu thích hợp và theo hướng phù hợp tương ứng với bề mặt nước. B.10 . Dây cáp B.11 . Phao và bè B.12 . Quả nặng/vật nặng PHỤ LỤC C (Tham khảo) Các biện pháp kiểm soát chất lượng C.1 . Độ thu hồi Độ thu h ồ i được đánh giá dựa trên cơ sở độ thu h ồ i chất phân tích trung bình từ các thêm chuẩn thu h ồ i. Phần k hối lượng thu hồi chất phân tích, w a , tính bằng phần trăm, được xác địn h bằng: (C.1) ρ a l à n ồ ng độ trung bình của chất phân tích đo được; ρ s là n ồ ng độ th ê m chuẩn thu hồi. Xem Thư mục tài liệu tham khảo [22]. C.2 . Giới hạn phát hi ệ n của phương pháp Đ ể hạn ch ế kết quả âm sai của các mẫu có chứa một số chất phân tích đang quan tâm, các thiết bị lấy mẫu thụ động lấy mẫu lặp được thêm chuẩn được phân tích đ ể xác đ ị nh giới hạn phát hiện nồng độ, ρ LD . Mức độ th ê m chuẩn không lớn hơn 5 đ ế n 10 lần của giá trị s kỳ vọng. Giới hạn phát hiện nồng độ, ρ LD được cho b ở i: (C.2) Trong đó: t s là giá tr ị t phân b ố S tudent một phía với mức ý nghĩa α , b ậ c tự do n -1; n là số mẫu lặp được thêm chuẩn được phân tích; s là độ lệch chuẩn của n ồ ng độ chất phân tích đo được trong các chuẩn lặp; n B là số xác định trắng được sử dụng đ ể hiệu chính kết quả mẫu khi sử dụng phương pháp phân t í ch mẫu từ thiết bị lấy mẫu thụ động - với giả thiết thống k ê là nồng độ của thêm chuẩn thu h ồ i thường là phân bố chuẩn. Người sử dụng cần quyết đ ị nh mức độ bảo v ệ cần thi ế t đ ể khắc phục kết quả âm sai và sử dụng giá trị thích h ợ p của n v à t . Xem Thư mục tài liệu tham khảo [19]: C.3 . Độ chụm Độ chụm của các thiết bị lấy mẫu thụ động được xác định bằng cách so sánh các thiết bị lấy mẫu thụ động lấy mẫu đúp, tiếp xúc ngoài hiện trường. Hệ số biến thiên, C v được tính như sau: (C.3) Trong đó ρ 1 và ρ 2 là nồng độ chất phân tích trong thiết bị lấy mẫu thụ động lấy mẫu đúp. Xem Thư mục tài liệu tham khảo [10]. Nếu sử dụng nhiều hơn hai thiết bị lấy mẫu thụ động tiếp xúc ngoài hiện trường song song, độ chụm được đo như hệ số biến thiên, C v , và được tính như sau: (C.4) Trong đó: là giá tr ị trung b ì nh của n ồ ng độ chất phân tích trong thiết bị lấy mẫu thụ động lấy mẫu đúp, tiếp xúc ngoài hiện trường; s là độ lệch chuẩn tương ứng của nồng độ trong thiết bị lấy mẫu thụ động lấy mẫu đúp, tiếp xúc ngoài hiện trường. Với giả định rằng n ồ ng độ chất phân tích trong thiết bị lấy mẫu thụ động lấy mẫu đúp tiếp xúc ngoài hiện trường là phân bổ chuẩn. Xem Thư mục tài liệu tham khảo [22]. THƯ MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO [ 1 ] GORECKI, T ., NAMIE S NIK, J. Passive sampling. Trends Anal. Chem . 2002, 21 , pp. 276-291 [2 ] KOT, A., ZABIEGALA, B., NAMIESNIK, J. Passive sampling for long-term monitoring of organic pollutants i n w at e r. Trends Anal. Chem . 2000, 19 , pp. 446-459 [3] KOT-WASIK, A., ZABIEGALA, B., URBANOWICZ, M., DOMINIAK, E. , WAIK, A., NAMIESNIK, J. Advances in passive sampling in environmental studies. Anal. Chim . Acta 2007, 602 , pp. 141-163 [4] NAMIESNIK, J. ZABIEGALA, B., KOT-WASIK, A., PARTYKA, M., WASIK, A. Passive sampling and/or extraction techniques in environmental analysis: A review. Anal. Bioana l. Chem. 2005, 381 , pp. 279-301 [5] OUYANG, G.,- PAWLISZYN, J. Con f igurations and calibration methods for passive sampling techniques. J. Chromatogr. A 2007, 1168 , pp. 226-235 [6] SEETHAPATHY, S., GORECKI, T., Li, X. Passive sampling in environmental analysis. J. Chromatogr . A 2008, 1184 , 234-253 [7] STUER-LAURIDSEN, F. Review of passive accumulation devices for monitoring organic micropollutants in the aquatic environment. Environ. Pollut . 2005, 136 , pp. 503-524 [8] VRANA, B., MILLS, G.A., ALLAN, I.J., DOMINIAK, E., SVENSSON, K., KNUTSSON, J.P MORRISON, G., GREENWOOD, R. Passive sampling techniques for monitoring pollutants in water. Trends Anal . Chem . 2005, 24 , pp. 845-868 [9] Arditsoglou, A., Voutsa, D. Passive sampling of selected endocrine disrupting compounds using polar organic chemical integrative samplers. Environ. Pollut. 2008,156, pp. 316-24 . [10] DeVita, W.M., Crunkilton, R.L. Quality control associated with use of semipermeable membrane devices. In: L i ttle, E.E., DeLonay, A.J., Greenberg, B.M., editors. Environmental toxicology and risk assessment, Vol. 7, pp. 237-245. West Conshohocken, PA: ASTM, 1998. (Special Technical Publication 1333.) [ 11 ] Gunold, R ., Schäter, R.B., Paschke, A., Schüürmann, G., Liess, M. Calibration of the Chemcatcher passive sampler for monitoring selected polar and semi-polar pesticides in sur f ace water. Environ. Pollut. 2008,155, pp. 52-60 [12] Green w ood R., Mills, G.A., Vrana, B., editors. Passive sampling techniques in environmental mon i toring. Ox f ord: Elsevier, 2007. (Wilson and Wilson's Comprehensive Analytical Chem i stry, Vol. 48.) [13] Huck i ns, J.N., Petty, J.D., Booij, K. Monitors of organic c hemicals in the environment: Semipermeable membrane devices. New York, NY: Springer, 2006.223 p. [14] Huckins, J.N., Petty, J.D., Prest, H.F., Clark, R.C., Alvarez, D.A., Orazio, C.E., Lebo, J.A., Cranor, W.L., Johnson, B.T. A guide for the use of semipermeable membrane devices (SPMDs) as samplers of waterbome hydrophobic organic contaminants. Washington, DC: American Petroleum Institute, 2002 (API Publication 4690.) [15] Lobpreis, T ., Vrana, B ., Dominiak, E., Dercovi, K., Mills, G.A., Greenwood, R. Effect of housing geometry on the pertormance of Chemcatcher™ passive sampler for the monitoring of hydrophobic organic pollu t ants in water. Environ. Pollut. 2008,153, pp. 706-710 [16] Mazzella, N ., Dubernet, J.-F., Delmas, F. Determination of kinetic and equilibrium regimes in the operation of polar organic chemical integrative samplers: Application to the passive sampling of the polar herbicides in aquatic environments. J. Chromatogr. A 2007,1154, pp. 42-51 [17] Paschke, A., Sch w ab, K., B rümmer, J., Schüürmann, G., Paschke, H., Popp, P Rapid semi- continuous cal i ration and fi eld tes t of membrane-enclosed silicone collector as passiv e water sampler. J. Chromatogr. A 2006,1124, pp. 187-195 [18] Pawlis zyn , J. (2003) Sample preparation: Quo vadis? Anal. Chem. 2003, 75, pp. 2543-2558 [19] Quevauviller, p., Cámara, C., Cortez, L., Madrid, Y., Morabito, R., Pannier, F., Prichard, E., Potin- Gautier, M., Voulgaropoutos, A. Q UACHA: entrenamiento europeo en garant í a de calidad para análisis químico [QUACHA: European- w ide training on qual i ty assurance for chemical analysis]. Quim. Anal. 2000,19, pp. 117-121 [20] Richardson, B.J., De Luca Abbott, S.B., McClellan, K.E., Zheng, G.J., Lam, P.K.S. The use of permeability re f erence compounds in biofouled semi-permea bl e membrane devices (SPMDs): A laboratory-based Investigation. Mar. Pollut. Bull. 2008, 56, pp. 1663-1667 [21] Söderström, H., Lindberg, R.H., Fick, J. Strategies for monitoring the emerging polar organic contaminants in w ater with emphasis on integrative passive sampling. J. Chromatogr. A 2009, 1216, pp. 623-630 [22] Tave rn iers, I ., D e Loose, M., Van Bockstaele, E. Trends in qual i ty in the analytical laboratory. II. Analytical method validation and quality assurance. Trends Anal. Chem. 2004,23, pp. 535-552 [23] ter Laak, T.L, Busser, F.J.M., Hermens, J.L.M. Poly(d i methy lsilo xane) as pass i ve sampler mater i al for hydrophobic Chemicals: Effect of chemical properties and sampler characteristics on partrtioning and equilibration times. A n al. Chem. 2008, 80, pp. 3859-3866 [24] Tran, A.K.T., Hyne, R.V., Doble, P . Calibration of a passive sampling device for time-integrated sampling of hydrophilic herbtcldes in aquatic environments. Environ. Toxicol. Chem. 2007, 26, pp. 435-443 [25] Vrana, B., Mills, G.A., Dominiak, E., Greenwood, R. Calibration of the Chemcatcher passive sampler for the monitoring of priority organic pollutants in water. Environ. Pollut. 2006, 142, pp. 333-343 [26] Vrana, B., Paschke, A., Popp, P . Calibration and field per f ormance of membrane-enclosed sorptive coaling for integrative passive sampling of persistent organic pollutants in water. Environ. Pollut. 2006,144, pp. 296-307 [27] Vrana, B., Mills, G.A., Kotterman, M., Leonards, P ., Booij, K., Greenwood, R. Modelling and fie ld application of the Chemcatcher passive sampler calibration data for the monitoring of hydrophobic organic pollutants in water. Environ. Pollut. 2007,145, pp. 895-904 [28] W arnken, K. W ., Zhang, H., Davison, W . Trace metal measurements in lo w ionic strength synthetic solutions by diffusive gra d ients in thin films. Anal. Chem. 2005, 77, pp. 5440-5446