Kløyvd infinitiv

Spørsmål: Kva er kløyvd infinitiv, eigentleg? Kan ein framleis nytta det i skrift? Kvar finn eg opplysningar om kva verb som skal ha a-ending i dette systemet?

Svar: Det finst tre måtar å handtera infinitivsendingar på i nynorsk: 1) gjennomført a-infinitiv, 2) gjennomført e-infinitiv og 3) kløyvd infinitiv. Det siste vil seia at infinitivane er delte (kløyvde) i to grupper – e-infinitivar og a-infinitivar – etter visse reglar. Dei tre systema kan ikkje kombinerast. Kløyvd infinitiv er ein særskild historisk framvaksen kombinasjon av a- og e-former (døme: å vera, men å finne), sjå «Historisk bakgrunn» nedanfor. Systemet er ikkje forklart i ei handvending, så ein må ta seg litt tid og setja ned lesefarten. Her finn du ein artikkel av Ernst Håkon Jahr om kløyvd infinitiv i skriftnormalane. Ei anna utgreiing står i Ny rettskriving for 2000-talet, kapittel 3.4.1 Infinitiv. Ei liste med dei verba som skal ha a-infinitiv, er sett inn heilt til slutt nedanfor. Stillinga i skriftnormalane Bokmål har no berre e-infinitiv. Kløyvd inifinitiv var sideform (altså ikkje til bruk i lærebøker eller i statstenesta) i bokmål frå 1938 til 2005. I nynorsk vart kløyvd infinitiv nytta (med ein slags sideformstatus) fram til 1938, då det vart jamstilt form. I 1959 vart det sideform, og i 2012 vart det jamstilt att. Det geografiske grunnlaget Kløyvd infinitiv er eit austnorsk målmerke med grunnlag i gamalnorsk. Det aller meste av Austlandet, jamvel Oslo, har til nyleg hatt mykje kløyvd infinitiv, og restar av systemet finst framleis i folkeleg oslomål (jf. vær(r)a og gjør(r)a). Det historiske grunnlaget (OBS: krev konsentrasjon!) I gamalnorsk hadde verb a-infinitiv. Rotvokalen (vokalen inni ordet) var anten stutt (som i-en i lifa ‘leva’) eller lang (som i skrífa ‘skriva’). Som du ser, er lang vokal markert med aksent. Langstava verb er verb med lang vokal, dobbel konsonant eller begge delar. I slike verb vart endinga etter gamalnorsk tid redusert til -e i austnorsk. I trøndersk forsvann han heilt (såkalla apokope). Stuttstava verb hadde etter måten mindre tyngd i rota og dermed meir jamvekt mellom stavingane. I desse stuttstava jamvektsorda heldt a-endinga frå gamalnorsk seg. Sidan har vi hatt ei såkalla kvantitetsomlegging, som stutt sagt inneber at alle verb i moderne norsk er langstava (har lang rotstaving). Etter denne omlegginga kan uttalen av rota (altså lengda) ikkje lenger fortelja oss om eit verb skal ha a- eller e-infinitiv. Nokre knaggar Det ein treng for å læra seg kløyvd infinitiv skikkeleg, er anten 1) kjennskap til eit eller helst fleire austlandsmålføre, 2) kunnskap om skrivemåten i gamalnorsk, eller 3) ei liste med verba som skal ha a-infinitiv (sjå til slutt nedenfor) Ein kan òg koma eit stykke på veg med å granska rotvokalar og talet på konsonantar mellom rotvokalen og endinga. Her nokre tommelfingerreglar: A-ending finn vi særleg i gamle heimlege verb som i nynorsk kan skrivast med rotvokalen -a- -e- (så sant e-en ikkje var lang i gammalnorsk) open - o- (dvs. o med å/ø-uttale) open - i- (dvs. i-ar av det slaget som blir til e i mange dialektar) open u (dvs. i-ar med utbreidd o-uttale) + éin konsonant føre endinga. Det gjeld altså desse vokalane føre enkel konsonant: a: laga, aka, mata, fara, hata, gala, skapa e: bera, drepa, gjera, eta, lesa, leva, sela, skjera, spela, vera, veta (= vita) o med å/ø-uttale: bora, lova, koma (og dermed komma), moka, skoda, sova, tola open i og open u: vita, skipa; duna, muna Fleire døme finn du i lista til slutt. (Ingen av orda på lista har utbreidd trong uttale av i, e, u eller o.) Verb med ein enkelt konsonant + j rett føre endinga får tradisjonelt helst - a: byrja, delja, fremja, lepja, remja, selja, sitja, setja, skilja, spørja; dessutan seia og teia Dette gjeld ikkje alle dialektar med kløyvd infinitiv, men ein bør halda seg til lista. To konsonantar føre j-en gir derimot e-infinitiv: byggje, syngje, leggje, liggje, trekkje osv. Men merk at liggje og leggje mange stader blir liggja og leggja, truleg etter mønster frå sitja og setja. Liste frå «Ny rettskriving for 2000-talet» Lista er ikkje fullkomen. Mellom anna vantar leva og vitja – som skal ha a-ending. Det vantar òg fleire samansette verb. Samansette verb (som fortelja) får same ending som det usamansette verbet.