henrygagnier/kazakh-ocr huggingface dataset:
Мамыргүл немесе Бөртегүл () – зәйтүндер тұқымдасына жататын бұталар тегі. Текте әр түрлі мәлімет бойынша 22-36 түр кіреді. Олардың барлығы жабайы түрінде Еуразия түрлі аймақтарының таулы аудандарында өседі. Мамыргүлдің 2300-ден астам мәдени сорттары бар, олар Кәдімгі мамыргүл () түрінен алынған. Сорттары бұталар гүлденуі, биіктігі мен әдеті мерзімдері, гүл түсі, пішіні мен мөлшері және т.б. бойынша ерекшеленеді .   Қазақстанда қалаларда, саябақтарда, бақшаларда және демалыс орындарында кәдімгі әсемдік үшін өсіріледі. Биіктігі 2-8 м.-дей, жасыл түсті жас өскіндері безді, бір жылдық бұтақтары сұр түсті. Бүтін жиекті жалаң жапырақтары сопақша жұмыртқа тәрізді, қарама-қарсы орналасқан, ұзындығы 5-10 см, ені 4-7 см. Сыпыртқы гүлшоғыры төбе жағына қарай бүйір, кейде соңғы бүршіктерінде орналасады. Ұзындығы 1,5-2 мм болатын 4 тісшелі тостағаншасы конус тәрізді, тісшелері үшбұрышты әрі өте қысқа, тісшелерініің арасындағы ойықтары доға тәрізді. Гүлі ұсақ, жұпар тәрізді. Күлтесі көкшіл немесе ақшыл түсті, ұзындығы 1 см-дей болатын түтікшесі бар. Аталығы 2, жатыны қос үйлі. Сопақша келген төрт қырлы қоңыр түсті қауашағы қос жармалы, сырты тегіс әрі жылтыр, ұзындығы 1-1,5 см. Тұқымы қабысыңқы, сыртында жарғақты жіңішке айдаршалары бар. Мамыр айында гүлдеп, маусымда жеміс береді. Гүлінің құрамында эфир майы мен глюкозид және тер шығаратын, ауруды басатын қасиеті бар. Гүлінің тұнбасын көкжөтелге және бүйрек ауруларына қолданады. Жапырағын жаралардың іріңін шығару үшін пайдаланады және халық медицинасында өкпе туберкулезін емдеуге қолданылатын шөптер қосындысының құрамына енеді.  Күтімі Ашық күнді сүйеді, алакөлеңкелі жерде де жақсы өсіп, ұзақ гүлдейді. Гүлдеп болған соң қураған гүлшоғырларын уақыт өткізбей кесіп тастау керек. Себебі, бөртегүлдің гүлдеген бұталары келесі жылы гүл жармайды. Гүлдеп біткен соң гүлсабағымен қатар әлсіз бұталарын да түбінен кесіп алып тастау керек. Топырақ талғамайды, әкті жерде де өсе береді. Мамыр, маусым айларында топырағын құрғатып жібермей суғарып отырса, гүлді мол береді.  Көбейтілуі Бөртегүл жыл сайын тамырынан бірнеше жас өскін шығарады. Осы өскінді түбінен бөліп алып, оған жақсы сұрыпты қалемшені жалғау арқылы көбейтуге болады. Жаз айларында көлеңке жерде, күзде ашық алаңда қалемшелеп көбейткен жөн .  Дереккөздер  Сілтемелер     Гүлстан, өсімдіктер туралы сайт   Зәйтүн тұқымдастары
Салық декларациясы немесе Салық мағлұмдамасы — салық төлеушінің салық агентінің Салық кодексінде белгіленген тәртіпке сәйкес салық органдарына берілген жазбаша мәлімдемесі немесе электрондық құжаты. Онда салық салу объектілері мен салық салуға байланысты объектілер, сондай-ақ салық міндеттемелерін есептеу және салықтар мен бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдерді есептеу мен төлеуге байланысты басқа да деректер туралы мәліметтер болуға тиіс. Мағлұмдамада салық төлеуші табыстың, мүліктің, т.б. мөлшерін, қажетті салық шегерімдерін, жеңілдіктер мен шегермелерді көрсетеді және әрбір салық кезеңі аяқталған бойда өзінің тіркелген жеріндегі салық органдарына берілетін салық сомасын есептейді. Мағлұмдамадағы деректер саналы түрде бұрмаланған жағдайда заңи және экономикалық жауапқа тартылады.  Салық декларациясы компанияның соңғы өндіріс кезеңіндегі табысын егжей тегжейлі баяндайды. Ол өндіріс шығындары мен құнын шығарып тастағандағы сатылым нәтижесінде алынған сомадан бастап, таза пайда көрсеткіштерімен аяқталады.  Құрылымы Табыстар жөніндегі декларация мына құрылымдардан тұрады: Өтім -  жалпы түскен ақша.  СТӨҚ - сатылған тауарларды өндіру құны  ЭП өндіруге пайдаланылған материалдар мен жұмыс күшінің құны.   СТӨҚ қоймадағы ЭП-ның сатылған ЭП санына көбейтілген орта құны.   Жалпы пайда - өтімнің СТӨҚ-дан азайтындысы.  Маркетинг - компанияның соңғы кезеңдегі маркетингке жұмсаған ақша мөлшері.  Амортизация - фабриканың ескірген құрал жабдықтарын жөндеуге және ауыстыруға бөлінген ақша мөлшері.  Ғылыми зерттеу жұмыстары - капитал қосу компанияларға өнімді жақсартуға және сатып алушыларға, бәсекелестердің бұйымдарынан гөрі ұнамды зат жасауға жағдай туғызады.  Өндірісті ықшамдау жұмысы - шығындар келесі кезеңдегі жұмыспен қамтылу деңгейінің азаюымен байланысты жұмыстан шығарылған әр жұмысшыға он  доллар құрайды.  Қоймадағы тауарлар бағасы - сақтандыру және қоймада қалуға байланысты басқа шығындарды өтеуге бір ЭП -нің қоймада қалуына бір доллар.Аталған төлем кезеңінің басынан соңына дейін қоймада қалатын әр бірлікке қолданылды.  Банк проценті - кредитті пайдаланғаны үшін банк  белгілейтін жылдық проценттің төрттен бірі.  Салыққа дейінгі пайда - жалпы пайдадан маркетингтің, амортизацияның, ҒЗЖ және банк процентінің мөлшерінің азайтындысы.   Салық - үкіметке төленетн түсім салығы.  Таза пайда - салыққа дейінгі пайдадан салықтың азайытындысы.  Проценттегі өтім - табыс жөніндегі лекларация көрсеткіштерің әрқайсысының өнім мөлшеріне прценттік қатынасы.  Дереккөздер:   Салық құқығы Құжаттар
ҚР Президентінің 2001 ж. 22 қаңтардағы Жарлығымен құрылды, оған таратылған ҚР Мемлекеттік кіріс министрлігінің Салық полициясы комитеті мен Салық полициясы академиясының мүлкі мен істерін басқару жөніндегі функциялары мен өкілеттіктері берілді. 	ҚР Үкіметінің 2001 ж. 27 ақпандағы қаулысымен агенттік туралы ереже бекітілді. Ережеге сәйкес агенттік ҚР экономикалық қауіпсіздігін қамтамасыз ету мақсатында экономика және қаржы қызметі саласында құқық бұзушылықтардың алдын алу, анықтау, жолын кесу мен тергеу бойынша басшылықты, сондай-ақ заңнамамен көзделген шекте салааралық үйлестіруді әрі өзге де арнайы атқарушы және рұқсат етуші функцияларды жүзеге асырған ҚР Үкіметінің құрамына кірмейтін орталық атқарушы орган болып табылды. Агенттік құқық қорғаушы орган болып табылды. Агенттіктің негізгі міндеттері мыналар болды: экономика және қаржы қызметі саласында құқық бұзушылықтардың алдын алу, анықтау, жолын кесу; ҚР экономикалық қауіпсіздігін қамтамасыз ету жөніндегі қаржы полициялары органдарының тиімді қызмет етуін ұйымдастыру; экономика және қаржы қызметі саласында құқық бұзушылықтар жасаған немесе соларды жасағанына күдікті адамдарды іздестіруді жүзеге асыру, сондай-ақ мемлекетке келтірілген зиянды өтеуге шаралар қабылдау; республикадағы жедел жағдайды талдау және болжау, экономика және қаржы қызметі саласында зандылықты нығайту жөнінде ұсыныстар әзірлеу әрі қаржы полициясы органдарының кірісуін талап ететін мәселелер бойынша жедел әрекет шараларын қабылдау; экономикалық және қаржылық қылмысқа қарсы күрес нысандары мен әдістерін жетілдіру, жедел- іздестіру қызметінің стратегиясы мен тактикасын айқындауға қатысу; өз құзіретінің мәселелері бойынша жалпы республикалық және аймақтық жедел-іздестіру мен алдын алу іс-шараларын үйлестіру және жүргізу; қаржы органдары қызметінің қауіпсіздігін қамтамасыз ету, сондай-ақ ҚР Үкіметінің тапсырмасы бойынша ҚР салық және кеден органдары қызметінің қауіпсіздігін қамтамасыз ету. ҚР Президентінің 2003 ж. 23 желтоқсандағы Жарлығымен агенттік ҚР Экономикалық және сыбайлас жемқорлық қылмысқа қарсы күрес жөніндегі агенттігі (қаржы полициясы) болып қайта құрылды. ҚР Үкіметінің 2004 ж. 29 қаңтардағы қаулысымен ҚР Қаржы полициясы агенттігінің аумақтық және мамандандырылған орғандары-мемлекеттік мекемелері ҚР Экономикалық және сыбайлас жемқорлық қылмысқа күрес жөніндегі агенттігінің (қаржы полициясы) аумақтық және мамандандырылған органдары-мемлекеттік мекемелері болып қайта құрылды.  Дереккөздер  Қазақстан мемлекеттік құрылымдары
Созылмалы панкератит Соызлмалы панкератит полиэтиологичлвқ,негізінде қабынулық,фиброздық,склероздық өзгерістерге жататын және олардың біртіндеп ұйқы безінің  сыртқы және ішкі сұйықтық сөлінің жетіспеушілігін тудыратын ауру. Этиологиясы мен патогонезі.Этиологиялық себептері алуан түрлі,олар көбінесее өт жолдарының аурулары,әсіресе өт тасы ауруы,жедел панкератит,арақ шарапты мөлшерден тыс көп қабылдау,он екі елі ішектің және асқазаннцың аурулары,ас қорыту ағзаларының паразиттері,тағамға аллергия,әр түрлі улы себеп-шарттардың әсері,ұйқы безінің жергілікті түйілуі,тромбоз,эмболияның әсерінен бұзылуы т.б.Кейбір жағдайларда ауру себебі анықталммай да қалады. Клиникалық көрінісі.Негізгі клиникалық синдром ол ауыру сезімі.Ол ұстамалы не тұрақты түрде болады.Патологиялық ошақтың орналасуына байланысты ауыру сезімі эпигастрий тұсында не құрсақтың жоғарғы бөлімінде орналасады,кейде кіндік айналасы ауырады.Ауыру майлы тамақты,арақты қабылдауымен тікелей байланысты,сол жақ қарға,жауырын,мойын тұстарына және іштің сол жақ бөлімдеріне беріледі.Науқас тәбетінің нашарлауына,кекірікке,жүректің айнып,құсуына,іштің кебуіне және қтуіне сияқты жүдегеніне шағымданады.Созылмалы панкреатит кезінде науқас нәжістің өзгеруіне мән береді. Науқасты көріп қараған кезде терісінің және көздің ақ қабатының сарғайғандығын байқаймыз.Пальпация әдісімен тексергенде ұйқы безі аумағы ауырады,кейбір жүдеу адамдарда ол қатайып,тығыз түрде анықталады. Созылмалы панкреатиттің ауыр кезеңінде қандағы нейтрофилді лейкоцитозбен және ЭТЖ-ның көбеюімен сипатталады.Аурудың үдеу кезеңінде ұйқы безі ферменттерінің қандағы және зәрдегі мөлшері уақытша көтеріліп,кейінгі кезеңдерінде қайта қалпына келеді.Ал ол ұйқы ьезінің ауыр зақымдануында төмендейді.Бездің эндокриндік қызметінің нашарлауынан гипергликемия және глюкозурия дамиды.Копрологияда белоктар мен майлардың қорытылуының бұзылуының көрсететін белгілер пайда болуы мүмкін. Рентгенограммадан ұйқы безінің кальцификаттарын көруге болады.Ультрадыбыстық зерттеу біздің орналасқан жері мен өлшемін ғана көрсетіп қоймай,ондағы өзгерістерді,жылауықтарды,псевдокисталарды,өзектердің кеңеюін не тарылуын анықтайды.Эндоскопиялық панкреатография кезінде биоптатты зерттеп,бездің морфологиялық сипаттамасын анықтауға болады. Созылмалы панкреатит қантты диабет ауруына жиі ұшыратады.Науқас асқынбай,ұйқы безінің қызметі көп өзгермесе,ауру ұзақ уақыт бойы байқамай жүре береді.Бұл ауруда жүдеу мен уақытша оңалу кезеңдері алмасып отырады.  Дерек көздер Ішкі аурулар пропедевтикасы,Айтбембет Б.Н,Алматы-2009.
Албания туы () — қызыл түсті тудың ортасында екібасты қара бүркіт бейнеленген Балқан түбегінде орналасқан Албания Республикасының мемлекеттік туы.  Тарихы Бүркіт бейнесі орта ғасырдың соңына қарай албаниялық дворян жанұяларының(Скандербег өз туында қолданған) және албандардың нышаны болды. Кастриотидың елтаңбасындағы бүркіт бейнесі оның Османлы империясына қарсы көтерілісінде танымал болды.Осы көтерілістің арқасында Албанияның кейбір жерлері 1443-1478 жылдар аралығында  тәуелсіз болды.Екібасты бүркіт бейнесі Шығыс Рим империясының(соның ішінде Палеологи династиясының) эмблемасан алынған болатын.  Екібасты бүркіттің бейнесі тәуелсіздікті аңсаған албан ұлтшылдарының 19 ғ. соңы мен 20 ғ. басында Османлы империясыға қарсы жорығында қайта көрінеді. 1912 жылдың 28 қарашасында Влёра қаласында Албания Тәуелсіздік Декларациясы қабылданып, Исмаил Кемел көтерген ту жаңа ұлттың символы болып қабылданды.  Албания туына бірнеше жыл бойына көптеген өзгертілер енгізілді. Зогу патша басқарған жылдары(1928–1939) туға тәж бейнесі қосылды, ал Албаниядағы Италия басқыншылығы кезінде тәж екі шандырға алмастырылды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін коммунистік тәртіп туға бес бұрышты жұлдызды қосұан болатын, ал 1992 жылдың 7 сәуірінде Албанияда коммунист үкімет құлағаннан кейін ғана жұлдыз тудан алынды.  Албанияның теңіз тулары — теңіз сауда флотының және әскери-теңіз флотының тулары мемлекеттік тудан өзгеше болып келеді.Сауда флотының туы қызыл, қара және қызыл көлденең жолақтардын тұрады.Ал әскери-теңіз флотының туы мемлекеттік туға ұқсақ, алайда бүркіт ақ түсті туда бейнеленген, және тудың төменгі жағы қызыл жолақтан тұрады.  Тудағы екібасты бүркіт 1995 және 2000 жылдар аралығында шыққан бес албаниялық лек тиынының сырт жағында бейнеленген болатын.  1969 жылдан бастап Албанияның туы Косовода кеңінен бейресми желбіреді. Бұл 1990 жылдардағы мойындалмаған Косовоның рәмізі болатын.Қазіргі таңда Косово басқа рәмізді қолданады.  Тарихи  Әскери және Үкіметтік тулар  Басқа  Дереккөздер мен тораптар  Әдебиеттер  Сыртқы сілтемелер   Мемлекеттік тулар
Гидромеханикаландыру — жер қазу, кен өндіру жұмыстарын судың ағын күшімен атқаратын әдіс.  Гидромеханикаландыру жер үстінде де, су астында да, жер қойнында (қыртысында) да жүргізіледі, құрылыс жұмыстарында кеңінен қолданылады (шұңқыр қазу, бөгет салу, өзен-көлдерде кеме жүретін су жолын тереңдету, канал қазу, жер суландыру жүйелерін жасау және т.б.). Ағын судың өз жолындағы топырақты шайып, құмды, тасты ағызып алысқа әкететіні ерте кезден мәлім. Бірақ судың керемет қуатты ағынын туғызып, онымен тау жынысын тез бұрып, құбырмен ағызып тасымалдау — техниканың дамуына байланысты мүмкін болды. Алтын аралас құмды сумен жуу үшін аққан судың арын күшімен жұмыс істейтін құрал-гидромонитор (су атқыш) пайдаланылады. Өзен, көл түптеріндегі балшықты сорып, құбырмен айдайтын лай сорғыш машиналар бар, шымтезек қазу жұмысында кеңінен қолданылады. Гидромеханикаландырумен жер қазу, кен өндіру жұмыстары негізгі 3 түрге бөлінеді:  1) жер қыртысындағы бос топырақты не жұмсақ кенді су атқыш (гидромонитор) машинадан шыққан қысымы 15-35 атм. су ағынымен бұзып, су-топырақ қойыртпағын жасау;  2) сол қойыртпақты өнімділігі сағатына 1000 м3-ге дейін жететін күшті сорғымен сорып, құбырмен айдап тасымалдау;  3) қойыртпақ топырақты үйіндіге немесе жасанды бөгетке төгіп судан айыру.  Жұмсақ кендерді өндіру, бөгет салу, ауыл шаруашылығында жер суландыру жүйелерін және темір жол төсеніштерін жасау, су түбін терендету жұмыстарында гидромеханикаландыру қолдану өте тиімді. Экскаватормен салыстырғанда гидромеханикаландыру техникасының жалпы салмағы ондаған есе аз, әр адамның жұмыс өнімділігі 3-4 есе артық, ал 1 м3 тау жынысын қазудың өзіндік құны 1,5—3 есе кем. Гидромеханикаландырумен темір жол вагондарына ұсақ тас, құм тиеуге, оларды лезде түсіруге, ауланған балықты кемеден қотарып, құбырмен айдап, заводка жеткізуге т.б. көптеген жұмыстар атқаруға болады. Қазақстанда Зырьян карьерінде, Жайық, Іле, Ертіс арналарын тереңдетуге гидромеханикаландыру қолданылады. Экскаватормен салыстырғанда гидромеханикаландыру әдісін қолданатын салалардағы еңбек өнімділігі он еседей артады да, 1 м3 топырақ қазып шығарудың өзіндік құны 2 еседен астам кемиді.  Дереккөздер   Ғылым Су шаруашылығы
Жын (арабтық рухани, қазақ тілінде жын-пері, сайтан деп те айтылады) — дін мен көркем әдебиетте кездесетін табиғаттан тыс мифологиялық тіршілік.   Табиғат заңынан тыс көзге көрінбейтін құпия жаратылысқа, жаман рухқа байланысты түсінік адамзат қоғамында өте ерте замандарда қалыптасқан. Ассириялықтар, вавилондықтар, мысырлықтар жынға сеніп, одан сақтанған. Ежелгі үнділер, қытайлар, гректер, парсылар сияқты көне түріктердің де "жаман рухтарға" сенгені мәлім. Дәстүрлі қазақ қоғамында қалыптасқан күл-қоқыс баспау, иесіз жұртқа түнемеу тәрізді, тағы басқа ырымдар ол орындарды "жындар жайлаған" деген сенімге байланысты туындаған. Есінен адасқан адамды "жын соқты", "сайтан шалды", "албасты басты" (Жынның бір түрі) деп есептеп, бақсы ойнатыпн, дұға оқытқан, ұшықтап емдеткен. Ақыл- есі дұрыс емес адамды "жынды" деп атаған.   Жын кейде адамдардың көзіне әр түрлі құбылыс (ешкі, ит, қыз, тағы басқа) кейпінде көрінеді депі санаған. Рухы биік адамдарға жынның шамасы келмейді делініп, әлсіз адамдар үшін өте қауіпті болып есептелген. Соған байланысты жыннан қорғану әдіс-тәсілдері мен ғұрыптар жиынтығы қалыптасқан. Бұл, әсіресе, қазақ ауыз әдебиетіндегі "қамшы" мен "қамшыгер" бейнесіне байланысты оқиғаларда көбірек көрініс тапқан. Сондай-ақ, қазақ ертегілері мен аңыздарында жындарға қатысты көптеген сюжеттер кездеседі. Қазақ мифологиясы бойынша, жындардың көптеген ерекшеліктері бар. Мысалы, алыс жерге бір сәтте барып келе алады. Адам баласы оларды көрмесе де олар адамдарды көріп қарап отыра алды.   Адам үшін тылсым құпия саналатын кейбір жайттарды біледі. Ұзақ өмір сүргендіктен тәжірибелері мол. Алайда жындар да ғайыпты біле алмайды. Жын түтінсіз оттан жаралғандықтан әр түрлі бейнеге ауысуға бейім. Әйтсе де ақыл-ой тұрғысынан адамнан кейін тұрады. Жындар ерікті және саналы тіршілік иесі, үйленіп ұрпақ жаяды. Адам жаратылмай тұрып, жер бетінің билеушілері солар болған. Жындар туралы Құран Кәрімде Алла тағаланың жындарды және адамзат баласын тек өзіне құлшылық ету үшін жаратқандығы айтылады. Сол үшін жындарға пайғамбарлар жіберілген. Сүлеймен пайғамбар жындарды бағындырып, олардың қабілетін пайдаланып, жұмысқа жекті, түрлі құрылыстар салғызды. Мұхаммед пайғамбар жындардың да пайғамбары. Жындардың бір тобы Мұхаммед пайғамбарды тындап, оған иманетті. Мұсылман және кәпір болып екіге бөлінетін жындардың гүл, ифрит сияқты бірнеше түрі бар. Ібілісте жындардың қатарына жатады. Сондай-ақ, жындардың арасында олардың көптеген көмекшілері бар.   Құран Кәрімде "жын-шайтандар" деп аталатын (әл-Әнғам сүресі, 112 аят) жындар адамдарды қорқытады, бойына үрей туғызып, көңіліне күдік ұялатады. Адамдарды адастырып, аздырып, иманның жолынан тайдыруға әрекет жасайды. Тың тыңдап, аспан әлемінен "сыр" ұрлап, естіген сөздерін жалғанмен араластырып, сиқыршылардың, балшы-бақсылардың және көріпкел тәуіптердің құлағына сыбырлайды. Мұндай жындар Құран оқылған жерден аулақ жүреді.  Дереккөздер  Мифология
Бурнооктябрь — ортағасырлық қала орны. Жамбыл облысының Жуалы ауданының Бурнооктябрь ауылының маңында. Атауы шартты. Осы өңірде кішігірім үш қаланың орны сақталған. Оны 1940 жылы Жамбыл археологиялық  экспедициясы (жетекшісі Г.И. Пацевич), 1955 жылы Оңтүстік Қазақстан археологиялық экпедициясы (жетекшісі Е.И. Агеева) зерттеген. Бірінші қаланың орны — Теріс өзенінің оң жағасында. Бұл — әр түрлі деңгейлі төрт бөліктен тұратын, бұрыштары жұмыр, төртбұрыш тәріздес төбе. Оңтүстік алаң ең аласасы, биіктігі 2 м, аумағы 27х55 м. Екіншісі тиісінше 5,5 м, 50х25 м; үшіншісі — 15,5 м, 12х18 м. Осыған іргелес 4-алаңның аумағы 90х70 м, ол төбенің оңтүстік шетінен келіп қосылады. Үш жағынан қоршаған қорған қалдығының биіктігі 0,3 — 0,5 м. Мұнараларының сақталған бөліктерінің биікт. 2 м. Б.з. 7 — 10 ғасырларына жататын қаланың жалпы ауданы 16000 м2. Екінші қаланың орны (11 — 12 ғ-ларға жатады) алғашқысынан батысқа қарай 1 км жерде. Оның орнының солтүстік жағының ұзындығы 102 м, оңтүстігі 120 м, шығысы 115 м, батысы 110 м. Айналасы биіктігі 2 — 3,5 м қорғанмен қоршалған. Шахристан қаланың оңтүстік-шығыс шетінде орналасқан, ауданы 260х220 м. Қорғаныс қабырғалары мен бұрыштарындағы күзет мұнараларының орындары сақталған. Қалаға кірер қақпалары шығыс және батыс қапталдарында. Үшінші қаланың орны — алғашқы екеуінің аралығында, төбе цитадель, шахристан және рабадтан тұрады. Шахристанының әр қабырғасы шамамен 50 — 60 м-дей, сегіз бұрышты. Цитаделі шахристанның ішкі жағында, солтүстік қабырғасына жақын орналасқан. Оның аумағы 27х32 м. Шахристанның бұрыштарындағы мұнаралардың орны сақталған. Рабад шахристанның солтүстік және солтүстік -шығыс шетінде. Ол қисық төртбұрыш тәріздес, аум. 300х180 м, айнала қоршаған бекініс қабырғасы қалдығының биіктігі 2 м. Табылған заттай деректер қаланың 11 — 12 ғасырларда болғанын көрсетеді.  Теріс өзенінің оң жағасында "Баркуаб" атты орта ғасырлық Жібек жолының бойындағы қала жұрттары болған. Бұл жер Тараз, Жамбыл облысының энциклопедиясында шартты түрде "Бурнооктябрь І, ІІ, ІІІ қала жұрттары" деп берілген.  Дереккөздер   Қазақстан көне қалалары
Ұшқатты тас мүсіндері — археологиялық ғұрыптық ескерткіштер, орта ғасырлар дәуірінен сақталған тас мүсіндердің бір тобы. Қарағанды облысы Ақтоғай ауданындағы Қызыларай тауының шығыс бөктерінде, Ұшқатты қыстағының төңірегінде шоғырланған. Орталық Қазақстан археологиялық экспедиция жұмыстары барысында 1950 жылдардан бастап Ә.Марғұлан, Ж.Құрманқұлов, Л.Ермоленко зерттеді. Табиғи жағдайы бойынша ағаш, тал өскен, бұлақ көздері көп, шөбі от, ықтасынды-сайлы мекен болғандықтан, бұл өлкені ерте замандардан бастап адамдар кеңінен қоныстанған. Ғылыми ізденістер барысында Ұшқатты өлкесінен көптеген зират-қорымдар, ғұрыптық ескерткіштер анықталды. Ортағасырлық түркі-қыпшақ дәуірінен сақталған тас мүсіндердің сақталу деңгейі біркелкі емес, бірқатары қирап бүлінген, кейбіреуін алып кеткен. Ұшқатты тас мүсіндерінің неғұрлым жақсырақ сақталғандарынан 10-ға жуығының деректері ғылыми айналымға енді. Мүсінтастар түркі-қыпшақ тайпалары мәдениетінің қалыптасқан тәртібіне сай, тақтатастардан құрастырылған, төртбұрыш, шаршы пішіндес аласа қоршаулардың үнемі күншығыс жағына орнатылған. Тек бір жағдайда ғана тас мүсін қоршау емес, тастан үйілген шағын обаның жанында тұр. Беті күншығысқа қаратылған тас мүсіндерден басталған балбал тізбектері де тек күншығысқа қарай тартылған. Ұшқатты мүсіндері ұзынша, төрт қырлы, түсі сұр, сарғыш немесе қызғылт гранит тақталарынан жасалған. Ұзындығы 0,6 м-ден 2,16 м-ге дейін. Адам басының жоғарғы тұсы көбінесе дөңгелене, кейде үшбұрышқа, сирек жағдайда төртбұрышқа жақын пішінде шығарылған. Қастары мен қыр мұрыны біріктіріліп бедермен берілген, ал көбіне үлкендеу көздеріне қиықтау келген пішін тән. Мұнан тыс, көбіне ойып көрсетілетін аузы, сондай-ақ мұрты мен үшкілдеу иегі анық байқалады. Кейде шағын, үшкір сақалы болады, жақтың жалпы сұлбасы кейде көрсетіледі, кей жағдайда көрсетілмейді. Бұған қоса, бір мүсіннің құлақтарына сырға тағылған. Дене тұсында киімнің кейбір нышандары, адамның қолдары, қолға ұстап тұрған шағын көзе ыдыс, қылыш тәрізді қару көрсетілген. Мұртты, кейде сақалды ер адамдармен қатар, әйелдерді бейнелейтін мүсіндер де бар. Түркі-қыпшақ заманының ғұрыптық ескерткіштерін зерттеуші көптеген ғалымдардың пайымдауынша, мұндай тас мүсіндер қазақ сахарасына өте кең тараған, өлген адамдарды еске алу, аруақпен қоштасу үшін өткізілетін жиындар кезінде орнатылатын жәдігерлер болып табылады. Олар әдетте қайтыс болған адамның портреттік бейнесін сомдайды (қараңыз Түркі дәуірінің ғұрыптық қоршаулары).  Сілтемелер:  Қарқаралы кітапханасы  Дереккөздер:    Тарих
Канал трассасын таңдау— пайдалану мақсатына байланысты канал трассасының бағытын тиімді есептеудің бір бөлігін таңдау. Су жүргізгіш каналды трассалау кезінде елді мекенді тікелей кесіп өтпей, айналып өту және санитариялық аймақты басып өтпеу қажеттігі есепке алынады. Жер суландыратын каналды жер беті бедерінің жоғары белгісімен трассалау қажет болса, жер құрғатқыш каналды, бұған керісінше, өте төменгі жер бедерімен, яғни ойпаң, ескі арнамен жүргізеді. Энергетикалық каналдың трассасын жүргізу кезінде, каналдағы энергияның барлық жиынтық шамасы аз болуы шарт және пайдалану шығыны да төмен болуы тиіс. Трассаны таңдау кезінде, жер жағдайына, бедерге байланысты, басынан бастап, соңына дейін мүмкін болатын нұсқасын бірнеше белгілейді. Содан кейін орташа еңістігін есептеп шығарады. Егер каналдағы су жылдамдығы қабылданған еңістікте мүмкін болатын жылдамдықтан жоғары болса, онда каналды бірнеше телімге бөліп, ең қолайлы жер жағдайына байланысты тік құламалар құрылысының тезағарын жасайды. Каналды трассалау қолайсыз инженерлік-геологиялық және топографиялық жағдайдан қашықтау тұста жүргізілуі тиіс, өйткені олардан өту үшін қосымша туннель немесе құбыр, науа арқылы су тасымалдаушы гидротехникалық құрылыс жүргізуге тура келер еді, қолайсыз инженерлік-геологиялық жағдайға: тау жыныстардың тектоникалық бұзылу аймағы, карсты жыныстар, грунт, жер асты суларының жақын орналасуы және канал деңгейінің жоғары болуы, кездесетін грунттың жоғарғы коэффициенті, сүзілуі және т.б. Қолайсыз топографиялық жағдайларға: ойлы-қырлы және сел жүретін жерлер жатады. Канал трассасының тікедей көктеп өтуіне елді мекендер, өндіріс мекемелері, инженерлік құрылыстар, құнарлы суармалы жер, кен орындары, су тұтынушылардың орналасуы және т.б. көп кедергі болады. Канал трассасын таңдау кезінде, оның орналасуын және жартылай қазынды, жартылай үйінді түріндегі құрылыс ретінде жүргізген дұрыс. Каналдың қима өлшемін, ұзына бойғы пішінін және канал трассасын бірнеше нұсқамен салыстыра отырып, түбегейлі шешім қабылдағаннан кейін және гидротехникалық құрылыс жұмыстарын толығымен механикаландыруды қамтамасыз еткен жағдайда барып ең тиімді нұсқасын тандап алады.  Дереккөздер   Ғылым Су шаруашылығы