henrygagnier/kazakh-ocr huggingface dataset:
Мысыр күнтізбесі  - Ежелгі Мысыр (Египет) халқы қолданған.   Аспан денелерінің қозғалыстарына сәйкестендіріліп жасалған ең алғашқы күнтізбелердің бірі, сотистік күнтізбе деп те аталады. Қазіргі күнтізбелердің көпшілігі осы мысыр күнтізбесі негізінде жасалған. Ежелгі Мысырда б.з.б. 4 – 3-мыңжылдықтарда аспан құбылыстарын бақылап жүретін бірен-саран сауатты сопы-абыздар болған. Олар бірталай жұлдыздарды, зодиактың 12 үйірін, 5 үлкен планетаны, т.б. білген. Жылды мысырлықтар әрқайсысы 30 күндік 12 айға бөлген, артық қалатын 5 күнді мейрам ретінде жыл аяғына қойған. Айлар былай аталған: тот, фаофи, атир, шувак, тиби,мехир, фаменот, фармути,пахон, пайни, эпифи,абика. Бұл атаулар – мысырлықтар табынған пірлердің аттары. Мысырда апта есебі жүргізілмеген, айдағы күндердің 30 түрлі дербес аттары болған. Нақты жылдан мысыр жылының 0,25 күні кем. Осыдан 4 жылда 1 күн, 120 жылда 1 ай, 1460 жылда 1 жыл жиналады. Мысырлықтар 1460 жылдық уақытты сотистік ұлы жыл деп атаған. Ежелгі мысыр күнтізбесі бойынша жыл басы жылжып жүреді, бірде тот айының 1-іне келсе, 148 ж. өткенде ол фаофи айының 7-сіне келеді, т.с.с. Жыл басын тоттың 1-іне келтіріп отыру мақсатымен, ұлты грек Мысыр патшасы Птолемей ІІІ Эвергет б.з.б. 238 ж. 7 наурызда арнайы декрет шығарып, кібісе жыл енгізді, әрбір тетелес келетін 3 жылды 365 күннен, 4- (кібісе) жылды 366 күннен есептеп отыруға әмір етті. Алайда Эвергет өлгеннен кейін оның күнтізбесі Мысырда қолданылмай қалды. Қазіргі Мысырда араб күнтізбесі енгізілген. Мысыр күнтізбесі осы күні Эфиопияда ғана қолданылады. Эфиопияда жыл басы – тоттың 1-і (29 немесе 30 тамыз).  Дереккөздер   Күнтізбе Ежелгі Мысыр
Торсылдақ сылдыршөп () —  Қазақстанда кездесетін 63 түрдің ішіндегі көпке танымалы, көпжылдық қалампыр  тұқымдасына жататын өсімдік.  Таралуы  Қазақстанның солтүстік бөлігінде кеңінен тараған, Алтайдан  Батыс Тянь-Шаньға дейін, кесілген ормандарда, шалғындықта және тау беткейлерінде жиі кездеседі.  Биологиялық сипаттамасы  Бұл көп жылдық өсімдік өзіне тән көкшіл сұр түсті, тік сабақты биіктігі 100 см-ге дейін, үшкірленген, қарама-қарсы орналасқан жапырақты, және шашыраңқы сыпырғы пішінді гүл шоғыры . Ерекшелігі тостағаншасы торсиған жұмыртқа тәрізді. Тостағаншада өсімдік гүлін ашқанша, ауа саңылаусыз сақталып тұрады.  Сондықтан қатты бір зат тиген жағдайда, өзіне тән бір дыбыс шығарып, жарылып кетеді. Бұл түрдің халық берген атауы осыдан келіп шыққан - "Торсылдақ". Тостағаншасы бірігіп өскен 5 жапырақшадан тұрады, ұш жағы тісті, қабырғаларының жұқалығы соншалық ол арқылы ақшыл-көк талшықтары көрініп тұрады. Күлтелері ақ, тостағаншасынан едәуір ұзындау. Жапырақ тақтасы екі жіңішке бөлікке бөлінген. Негізінен әр гүл екі шеңберге орныққан 10 аталық және үш бағанда жатын. Гүлдің нәрі гүлдердің қалтарысында көгілдір тостағаншада болғандықтан, тозаңдану тек ұзын тұмсықты көбелектер көмегімен жүреді. жемісі шар тәрізді, қауашақ ұшында алты тістемен  ашылады. Ұсақ та жеңіл тұқым сабағын жел шайқағанда немесе адам не мал жүріп өткенде шашылады.  Химиялық құрамы  Жер бетіндегі бөлігінің құрамында көбіктенетін зат (сапониндер), витамин С (дәрумен),  активті әсер ететін заттар бар.  Қолдануы  Халықтық медицинада жиі қолданылады, бронхы ауруларын және кейбір тері ауруларын емдейді. Кейбір жерлерде жас өскіндерін салат ретінде жейді. Басқа пайдалы қасиеттеріне байланысты - омарталық және декаротивті құрғақ гүлшоқтарын жасау үшін қолданылады.  Синонимдар   ,  ,  ,  Дереккөздер  Қалампырлар Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Малдың сүттілігі — төрт түлік малдың белгілі бір мерзім ішінде сүт беру мөлшері. Әр түрлі мал түлігінің сүттілігі бірдей деңгейде болмайды. Мысалы, бүкіл тіршілік еткен уақыт ішінде орта есеппен сиыр 20 — 30 мың кг сүт берсе, бір жылда орта есеппен қойдан 500 кг, ешкіден 450 — 550 кг, биеден 1000 — 3000 кг, аруанадан 750 — 2000 кг-ға жуық сүт сауылады. Әр түрлі аймақта өсірілетін мал тұқымының сүттілігі түрліше болады. Өйткені, жайылым, күтім ерекшелігіне (малды дұрыс азықтандыру, зоотехникалық талаптарға сай бағу, мезгілімен суалдыру, т.б.) сауу әдісіне, жасына қарай малдың сүттілігі өзгеріп отырады. Малдың сүттілігі төлдегеннен кейін біртіндеп көбейеді. Оның ең жоғары тәуліктік көрсеткіші — төлін емізіп жүрген кезінде 2 — 3 айында байқалады. Ал буаз малдардың жатырынан бөлінетін гормондар әсерінен, буаздық мерзімі ұлғайған сайын, Малдың сүттілігі төмендейді. Малдың сүттілігі — тұқым қуатын тұрақты белгі. Сүттілікті анықтаудың 2 әдісі бар. Малдың желінінде қалатын сүт мөлшерін ескере отырып, сауу — сүттілікті тікелей анықтау әдісі; төлдің тек ене сүтімен қоректенетін кезіндегі салмақ өсімін арнайы коэффициенттерге көбейту — сүттілікті жанама анықтау әдісі. Мысалы, 20 күндік қозының салмағын 5-ке көбейту арқылы саулықтың сүттілік шамасын анықтайды. Тауарлы сүт өндіруде мол сүт өнімін беретін мал тұқымдарын, әсіресе, сүтті және сүтті-етті сиырдың жаңа тұқымдарын шығарудың маңызы зор. Мысалы, жергілікті сиырларды голланд, остфриз, швиц тұқымдарының бұқаларымен шағылыстыру арқылы шығарылған алатау сиыры, әулиеата сиыры, қараала сиыр, т.б. сиырлардың сүтті тұқымдарын атауға болады.  Дереккөздер
Игорь Оттович Кистер (10 маусым 1965 жыл, Ақтөбе облысы) — КСРО-лық және қазақстандық футболшы, қорғаушы.  Карьерасы  Футболшы  1983 жылы КСРО екінші лигасындағы "Актюбинец" клубында кәсіпқой карьерасын бастады. Тұңғыш ойынын сол жылы 10 тамызда "Тракторға" қарсы өткізді. Бұл ойында ақтөбеліктер 0:1 есебімен ұтылып қалды.   1988 жылы "Қайрат" клубына ауысты, КСРО жоғары лигасындағы тұңғыш ойынын 9 тамызда "Зенитке" қарсы өткізді, Бұл матчта Кистер 90 минут толық ойнады, ал ойын 1:1 есебімен тең аяқталды.   Маусым қорытындысында "Қайрат" бірінші лигаға түсіп қалды, бірақ КСРО футбол федерациялары кубогында топ жарды. Бұл турнирде Кистер төрт кездесуде алаңға шықты, Мәскеудің "Динамосының" қақпасына ойын тағдырын шешкен жалғыз голды соқты.  1989 жылы бірінші лигада ойнаған "Қайрат" сапында төрт кездесуде ғана алаңға шықты. Маусым ортасында "Ақтөбеге" қайта оралды.  1997 жылы "Қайсарға" жалға берілді.   1998 жылы тоғыз жылдық үзілістен соң бірінші лигаға түсіп қалған "Қайратта" ойнады.  2000 жылы "Ақтөбеде" ойнап, карьерасын аяқтады.  Кейінгі карьерасы  Кейін төрешілікпен айналысты, ал 2003 жылы ФИФА дәрежесіндегі төреші мәртебесін алды.  2014 жылы "Ақтөбе" клубының бапкер көмекшісі қызметін атқарды. 2011-12 және 2018 жылдары клуб басшысы қызметіне тағайындалды. 2013 жылдан бері клубтың спорттық директоры.  Дереккөздер  Сілтемелер  Статистикасы  КСРО футболшылары Қазақстан футболшылары Ақтөбе ФК ойыншылары Қайрат ФК ойыншылары Қайсар ФК ойыншылары Футбол төрешілері Қазақстан футбол төрешілері
Прокуратура өз қызметінің барысында атқарылуы міндетті түрлі актілерді қабылдайды. Бұлар — наразылық қаулылар, тапсырмалар, арыздар, санкциялар, нұсқаулар,  ұсыныстар, заңды түсіндірме түріндегі прокурордың қадағалау актілері.  Наразылық — оны прокурор мемлекеттік органдар мен лауазым иелерінің Конституцияға, Республика Президентінің заңдары мен актілеріне қайшы келетін шешімдер мен әрекеттеріне байланысты шығарады.  Қаулы — прокурор заңды бұзу сипатына байланысты қылмыстық іс қозғау, тәртіптік іс жүргізу, әкімшілік құқық бұзушылық туралы іс жүргізу жөніндегі қаулы шығарады.  Тапсырма— заңның бұзылғандығы айқын және оны тез арада түзетпесе ол мемлекеттің, кәсіпорындардың, мекемелердің, ұйымдардың немесе азаматтардың құқықтары мен заңды мүдделеріне зиян келтіруі мүмкін болған жағдайда беріледі.  Арыз — прокурор заңнамаға сәйкес мемлекеттің, заңды және  жеке тұлғалардың бұзылған құқықтары мен мүдделерін қалпына келтіру үшін сотқа талап-арызбен шағымдануға құқылы.  Санкция — прокурордың тергеушінің іс-жүргізу әрекетіне берген келісімі.  Нұсқау. Прокурор жедел іздестіру шараларын жүзеге асыратын органның қылмыстық іс қозғауына және қарауына байланысты анықтау және  тергеу органдарына нұсқау береді, ол басқа жағдайларда заңнамада белгіленген шарттарға байланысты беріледі.  Ұсыныс. Прокурор өз құзыретінің шегінде заң бұзушылықты жою, қылмыс және  өзге де құқық бұзушылық жасауға итермелеген себептер мен жағдайларды болдырмау жөнінде белгіленген заңға сәйкес осы құқық берілген адамдарды қолсұғылмаушылық құқығынан айыру мәселесі жөнінде ұсыныс жасайды.  Заңды түсіндіру. Заңдарды білмеу немесе дұрыс түсінбеу органдардың немесе лауазым иелерінің не азаматтардың дұрыс қолданбауына әкеліп соқтыруы мүмкін деп ойлауға жеткілікті негіз бар жағдайда прокурор заңның мазмұным, ал қажет болған жағдайда заңды бұзғаны үшін онда қандай жауапкершіліктің көзделгенін түсіндіреді.  Дереккөздер  Құқық
Меруерт гүл биіктігі сантиметрге жуық, көп жылдық, шөп тектес өсімдік.  Сипаттамасы  Тамыры жіңішке, көлбеу өседі, сырты ақ, көптеген майда қосымша тамырлары бар. Сабағы қысқа. Тамырдан тікелей өсіп шыққан, сопақша келген жапырақтарының саны бірден үшке дейін, екі жағы да тегіс, жылтыр, сағақтары ұзын. Гүл сабағы да тікелей тамырдан өсіп шығады. Гүлдері гүл сабағынан бір жағына ғана орналасқан, ақ түсті, хош иісті, жемісі қызыл, үш дәнекті. Өсімдік улы.  Таралуы  Көбінесе ылғалды жерлерде, орман ішінде, бұталар арасында, өзен жағаларында өседі. Далалы аймақтарда сирек кездеседі.  Пайдалануы  Дәрі жасау үшін өсімдіктің жер үстіндегі бөлігін жаңадай гүлдей бастағанда, жерде 4-5 мантиметр биіктіктен кесіп, жинап алады. Тамырымен жұлуға болмайды, себебі бұл өсімдіктің мүлдем жойылып кетуіне әкеліп соғады. Жиналған өсімдікті темір шатырлы үйдің жел соғып тұрған жоғарғы жағына, күн түспейтін жерге жұқа етіп жайып, дереу кептіріп алады.  Оның құрамында жүрек глюкозидтері, сапониндер, эфир майлары, аспарагин, крахмал, алма және лимон қышқылдары, жапырақтарында С витамині бар. Меруерт гүл жүректің жұмысын жақсартып, қалпына келтіретін қасиеттері бар. Ғылыми медицина меруертгүлден жасалған дәрілерді нерв жүйесін тыныштандыру үшін, жүректің қызметін қалпына келтіріп, қан айналысын жақсарту үшін пайдаланады. Меруертгүл ғылыми медицинаға белгісіз кездердің өзінде-ақ халық медицинасында бұл өсімдіктің сулы тұнбалары кеңінен пайдаланылған. Нерв жүйесін тыныштандыру үшін меруертгүлдің бір бөлігін, түркістандық сасықшөптің жарты бөлігін, дәрілік шүйгіншөптің бір бөлігін, долананың бір бөлігін алып араластырады. Дәріні дайындау және қолдану тәсілі: Меруертгүлдің 15 граммын 1 стакан қайнап тұрған суға салып, 20 минут тұндырады да, 2 шай қасықтан күніне 3 мезгіл ішеді. Гүлдер
Рәбиға Аманжолова (21. 7.1955 жылы, Түркістан облысы, Киров ауданы, Киров ауылы) — тіл маманы, теледиктор..  Иван Франко атындағы Житомир педагогикалық институтын, Целиноград ауылшаруашылық институтын, ҚР Сыртқы істер миннің Дипломатиялық академиясын бітірген. Еңбек жолын 1979 жылы Целиноград облысы телерадио комитетінде Дикторлықтан бастаған. 1988-92 жылдары Қазақ теледидарының дикторы, 1993 жылы Мәскеудегі Останкино студиясы "Уақыт" бағдарламасының жүргізушісі, 2000 жылы Парламент Мәжілісі Баспасөз қызметінің жетекшісі, 2002 жылы Парламенттің Ақпараттық-талдама орталығы директорының орынбасары. Қазір Астанадағы Л.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің тележурналистика кафедрасының оқытушысы.  Көгілдір экран арқылы көрермендер сүйіктісіне айналған "Әнші балапан" хабарының тұрақты жүргізушісі әрі аудиторияның "айрықша көзайымына" айналғаны үшін Қазақстан Журналистер одағының лауреаты атанды (1995). Телеэкрандағы ширек ғасырға жуық қызметінде алуан бағыттағы хабарлардың аудитория сүйіктісіне айналған танымал әрі талғампаз жүргізушісі болды.  Дикторлық өнерде Рәбиға ешкімге ұқсамайтын өз мәнерін, өз жолын, өз соқпағын калады. Ол экранда эстетикалық, әрі этикалық тұрғыдан жастар еліктейтін дәрежеге дейін көтерілді. Отандык телевизияның дамуына қосқан елеулі үлесі үшін ҚР еңбек сіңірген артисі атағына ие болды. 1987 жылы Мәскеуде Орталық теледидарда, 1992 жылы АҚШ-та "Америка дауысы" радиосында білімін жетілдірді. Жоғары санатты диктор.  Дерекөздер  Журналистика Бұқаралық ақпарат құралдары
Америка-панама шарттары  — екі ел арасында Панама каналы аймағын пайдалану мәселесі бойынша жасалған келісімдер. 1903 ж. 18 қарашада алғашқы А.-П.ш-на қол қойылды. Келісім бойынша АҚШ-қа Панама мойнағындағы каналдың ортасынан екі шетіне қарай 5 миль мөлшеріндегі құрғақ жер мен суды қамтитын белдеуді мәңгі пайдалану құқы берілді. АҚШ канал белдеуінде толық билік жүргізуге ерік алғаны үшін Панамаға жыл сайын 10 млн доллар, ал 1913 жылдан бастап 250 мың доллар төлеуге тиіс болды. Осы келісімнен кейін америкалықтар канал құрылысына кірісіп, оны 1914 ж. аяқтады. 1920 ж. канал салтанатты түрде ашылды. 1936 ж. 2-наурызда АҚШ пен Панама арасында достық пен ынтымақтастық туралы келісім жасалды. Келісім бойынша Панамаға канал белдеуінде баж салығын жинау құқы берілді және жыл сайынғы төлем ақы көбейтілді (430 мың доллар). 1955 ж. жылдық төлем ақы 1 млн 930 мың долларға жеткізілді. Панамада үкімет басына солшыл радикал О.Торрихос келген соң, А.-П.ш-н қайта қарау туралы мәселе көтерілді. Ұзақ келіссөздердің нәтижесінде 1977 ж. 7 қыркүйекте АҚШ пен Панама арасында тағы екі келісімге қол қойылды. Келісімдер бойынша: канал белдеуінің билігі Панаманың қолына бірте-бірте 1999 жылғы 31 желтоқсанға дейін толық көшеді. 2000 жылғы 1-қаңтардан бастап каналдың бірден-бір иесі Панама болуға тиісті; сол күнге дейін канал белдеуінде АҚШ-тың әскери базалары сақталады; 2000 жылдан бастап Панама мен АҚШ аталған каналдың бейтараптылығына кепілдік береді. 1990 ж. ақпанда АҚШ өз әскерлерін Панамадан алып кетті.  АҚШ келісімдері Панама тарихы АҚШ тарихы Панама келісімдері 1903 жыл
Егу, вакцинация – адам организміне вакцина немесе арнайы тәсілмен дайындалған антигендік қасиеті бар заттарды енгізу арқылы белгілі бір жұқпалы аурудан алдын ала сақтандыру үшін қолданылатын әдіс.  Тарихи шолу  Бұл термин алғашында нағыз шешектен сақтану үшін қолданылды. Жұқпалы ауруларға қарсы тірі қоздырғыштардан дайындалған вакцина қолдану тәсілі ерте заманнан бері белгілі. Мысалы, Қытайда біздің заманымыздан бұрынғы 11 ғасырда дені сау адамдардың танауына шешекпен науқастанған адамның іріңді қабыршағын салатын болған. Үндістанда теріні сызаттап, сол жерге шешек қабыршағын ысқылаған, Грузияда шешек іріңі жұқтырылған инемен теріні шаншып егетін болған. Еуропада мұндай әдісті 17 ғасырдың аяғына дейін қолданып келген. Бірақ егудің мұндай әдісі ауыр асқынулармен аяқталып, кейде өлімге де әкелген, ал егілген адам айналасындағыларға жұқтырушы болған. 1796 ж. ағылшын дәрігері Эдуард Дженнер шешекке қарсы вакцина тапқанын жариялады.  Түрлері  Жұқпалы ауруларға қарсы егудің бірнеше түрі бар:   міндетті егу – балаларға (туберкулез, қызылша, күл, сіреспе, көкжөтел, гепатит, т.б. ауруларға қарсы), нәрестелі бола алатын әйелдер және қыздарға қызамыққа қарсы;   жоспарлы-кәсіби егу – мал шаруашылығымен айналысатын немесе олардың өнімін өңдейтін адамдарға күйдіргіге қарсы;   эпидемиялық көрсеткіш бойынша егу – нақты аймақтағы тұрғындар арасында індет қаупі төнген кезде жүргізіледі. Егу көбінесе инфекциялық тәсілмен (тері астына, бұлшық етке) атқарылады.  Қазіргі кезде алдын ала егудің нәтижесінде көптеген жұқпалы аурулар (мысалы, шешек) жойылды. Бірақ Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының мәліметіне сүйенсек, жылына 500 млн. адам жұқпалы ауруға шалдықса, оның 400 млн-дайы егілмегендер екені анықталып отыр (2007). Сондықтан әр түрлі жұқпалы ауруларға қарсы күресте егудің маңызы зор екеніне ешбір күмән келтірілмейді.  Дереккөздер  Емделу
Сцинктер () – бауырмен жорғалаушылар класы, қабыршақтар отрядының сцинктәрізділер тұқымдасына жатады. Сцинк – кесірткелердің ішіндегі түрі ең көп таралғаны. Олардың 1200 түрі бар.  Көптеген басқа кесірткілер сияқты сцинк те , қауіп төнгенде құйрығын үзіп қалдырып, дұшпанынан құтылып кетеді.  Бұл жануарлардың денесі – сүйір, аяқтары – қысқа , құйрығы – ұзын , кейбірі жыланға ұқсайды. Қоршаған ортаға байланысты реңін өзгерте алады. Денесі – сұр , қоңыр , қара түсті , 5 ақ немесе сарғыш жолақтармен әдіптелген. Жас сцинктердің құйрығы ашық көк түсті болады. Ересек аталық сцинкті айнытпай ажыратуға болады. Оңтүстік- шығыстағы ең ірі сцинктің дене тұрқы 6-13 см, басы  - жалпақ болып келеді.  Сцинктер –өте сақ, күндіз белсенді кесірткелер. Інін жерден қазады. Бауырымен жылан тәрізді ирелеңдеп жүреді. Домалақ қарашықты көзі жақсы көрмейді, құлағы естімейді, ауыз қуысынан ешқандай дыбыс шығара алмайды. Есесіне , иісті өте жақсы сезеді. Олардың денесі созылыңқы цилиндр тәрізді болады, терісі балықтың қабыршағы секілді  жалтыраған тегіс қабыршықтардан тұрады. Сцинктер Джорджия штаты мен Оңтүстік Каролинада тараған , әртүрлі жерді мекендейді. Бірақ теңіз жағалауындағы емен ағашты ормандарды ерекше ұнатады. Ересектері ағаштардың ұшар басында күнге қыздырынып жатады. Жастары құлаған ағаштар мен бұтақтардың астын паналайды. Жәндіктермен , өрмекшілермен және басқа да омыртқасыздармен қоректенеді. Ересектерінің жақ сүйектері мықты болады. Олар басқа кесірткелер мен майда сүтқоректілерге шабуыл жасайды.  Дереккөздер  "1100 қызықты деректер" 2011 жыл   Ү. Болатханқызы  Сцинктер
Жаңа Шүлбі ауданы — 1935-1963 және 1970-1997 жылдары болған Шығыс Қазақстан және Семей облыстары құрамындағы әкімшілік-аумақтық бірлік. Орталығы - Жаңа Шүлбі ауылы.  Тарихы  Жаңа Шүлбі ауданы 1935 жылы 22 желтоқсанда Шемонаиха ауданынан бөлініп, Шығыс Қазақстан облысының құрамында құрылды.  1939 жылы 24 қазанда Жаңа Шүлбі ауданы Семей облысының құрамына кірді. 1940 жылдың 15 наурызындағы жағдай бойынша аудан құрамына Жернов, Краснояр, Ленин, Жаңа Шүлбі, Пьяно-Яр, Сахнов, Таврия, Уба-Форпост және Шүлбі ауылдық кеңестері кірді.  1954 жылы Пьяно-Яр ауылдық кеңесі Шүлбіге біріктірілді. Буркотов кент кеңесі құрылды.  1958 жылы Буркотов ауылдық кеңесі Сахнов ауылдық кеңесіне қосылды.  1961 жылы Сахнов ауылдық кеңесі Таврия ауылдық кеңесіне қосылды.  1962 жылы 29 мамырда Бородулиха ауданы жойылып, Жаңа Шүлбі ауданына қосылды.  1963 жылы 2 қаңтарда Жаңа Шүлбі ауданы таратылды. Оның аумағы қалпына келтірілген Бородулиха ауданына берілді.  1970 жылы 9 желтоқсанда Жаңа Шүлбі ауданы қалпына келтірілді. Оның құрамына Бородулиха ауданының Андреев, Жернов, Краснояр, Ленин, Жаңа Шүлбі, Таврия, Уба-Форпост және Шүлбі ауылдық кеңестері кірді.  1972 жылы Шүлбі ауылдық кеңесі Пролетар ауылдық кеңесі болып өзгертілді.  1986 жылы ауданда 8 ауылдық кеңес болған: Андреев, Жернов, Краснояр, Ленин, Жаңашүлбі, Пролетар, Таврия, Уба-Форпост.  1996 жылы Пролетар ауылдық округі Жаңа Шүлбі ауылдық округіне қосылды.  1997 жылы 23 қаңтарда Жаңа Шүлбі ауданы жойылып, оның аумағы Бородулиха ауданына берілді.  Халқы  Әдебиет   Семей облысының әкімшілік-аумақтық құрылымының тарихы туралы анықтамалық. — Семей, 2006.  Дереккөздер   Қазақстанның 1997 жылы таратылған аудандары
Туннельдік эффект, туннельдену  — микробөлшектің толық энергиясы (туннелдену барысында өзгермейтін) бөгет биіктігінен төмен болған жағдайда оның потенциалдық тосқауылдан өтуі. Туннельдік эффект — классикалық механикада болуы мүмкін емес және толық қайшылық тудыратын, тек қана кванттық табиғатқа ие құбылыс.Толқындық оптикада туннельді эффекттің аналогы ретінде, геометриялық оптика тұрғысынан, толық ішкі шағылу болатын шарттарда, жарық толқындарының шағылу ортасына (жарық толқын ұзындығының шамасындағы ара қашықтығына) өтуі бола алады. Туннельдену эффектісі көптеген атомдық және молекулалық физикадағы, атомдық ядро, қатты дене физикасындағы және т.б. маңызды үрдістер негізі болып табылады.  Қысқа түрдегі анықтамасы  Туннельдік эффектті анықталмағандық қатынасы бойынша түсіндіруге болады.Келесі түрдегі:  , өрнегі, координаты бойынша кванттық бөлшектің шектелуі кезінде,яғни х бойынша анықталғандығы өсуі кезінде, оның р импульсі анықталғандығы төмендейді. Кездейсоқ түрде  импульс анықталмағандығы бөлшекке тосқауылдан өту мүмкіндігін жүзеге асыратын энергия қосуы мүмкін. Осылайша, белгілі бір ықтималдылықпен кванттық бөлшек тосқауылдан өтіп кетуі мүмкін, ал бөлшектің орташа энергиясы өзгеріссіз қалады.  Тарихы және зерттеушілері  1928 жылы Георгий Гамов туннельдік эффект негізінде альфа-ыдырау теориясын ойлап тапты. Дәл сол жылы шығарылған Фаулер — Нордгейм заңы металлдан вакуумға автоэлектрондық эмиссияны (электронның беттік тосқауылдан туннельденуі) сипаттайды.  Тағы қараңыз   Кванттық механика  Корпускулярлы-толқындық дуализм  Туннельдік диод және Қарымта диод  Джозефсон эффектісі  Анықталмағандық қатынасы  Дереккөздер   Гольданский В. И., Трахтенберг Л. И., Флёров В. Н. Туннельные явления в химической физике. М.: Наука, 1986. — 296 с.  Блохинцев Д. И., Основы квантовой механики, 4 изд., М., 1963;  Ландау Л.Д., Лифшиц Е.М.: Квантовая механика, 1974  Кванттық механика
Сал-серілік— қазақ халқы мәдениеті мен өнерінің жарқын белгісі, биік шыңы.   Ақындық, сазгерлік, әншілік, орындаушылық, адамгершілік, мәрттік, жомарттық, пәктік, зор абырой, тағы басқа ең ізгі қасеттердың бәрі осы мұрат тұтқандардың бойынан табылған. Сал мен сері деп аталатын екі тұлғаның бір-бірінен аз да болса ерекшеліктері бар. Сал дегеніміз — аса талантты, бір өзі бір театрдың қызметін атқаратын, ерекше әрі қымбат, әсем киінген, жүріс-тұрысы, іс-әрекеті мүлде бөлек, дүниесін, мал-жанын осы жолда аямайтын мәрт, жомарт жан. Оның киімдері кісі таңданарлықтай басқаша үлгіде тігіледі. Сән-салтанатты басқа, ер-тұрманы да сұлу әрі сымбатты, әшекейлі. Сал — халықтың еркесі, қызығы, думаны.  Сері де  — сал сияқты әнші, күйші, ақын, өнерпаз. Оның киім киісі сұлі да сыпайы. Осындай өнердің сыртында ол  — сұлу сүйген, жүйрік баптап, құс салатын, әрі аңшы, саятшы, әрі мерген, әрі палуан, әрі шешен, әрі шебер, қысқасы, халық сөзімен айтқанда, "сегіз қырлы, бір сырлы" аса биік тұлғалы азамат. Мысалы, атақты Сегіз сері осындай жігіт болған.  Сал-серілік екінің бірінің қолынан келе бермейді. Оған үлкен өнер, қазына, мол байлық керек. Олардың жүрген жері той, думан, қызық, мереке болғандықтан, ел-жұрт өздерінің серкесі, еркесі, мақтанышын шапан жауып көтермелеген. Сал-серілерді Әз- Жәнібек, Абылай хандардың өзі жоғары бағалаған, құрмет көрсеткен. Ақан сері, Біржан сал, Шерке сал, Дәурен сал, Нияз сері, Толыбай сал, Сейіткерей сері сияқты аты халық арасында мәңгі ұмытылмастай болып қалған ер-азаматтар көп болған. Сал-серілер туралы Ш.Уәлихановтың, Ә.Марғұланның, С.Мұқановтың, І.Жансүгіровтың т.б тамаша еңбектері мен шығармалары бар.  Дереккөздер  Өнер Салт-дәстүрлер
Дәрілік сасыршөп () – шатыршагүлділер тұқымдасының сасыршөп туысына жататын, көп жылдық, шөп тектес өсімдік.  Ботаникалық сипаты    Биіктігі 80 см-ге дейін жетеді.  Тамыры жуан, сабағының ұзын бойына созылған сайлары бар. Төменгі жағындағы жапырақтарының сағақтары ұзын, жоғары жағындағыларының сағақтары қысқалау.  Жапырақтары сопақша келген, 2 немесе 4 жіңішке бөліктерге бөлініп тілімделген.  Гүлдері ақшыл сары түсті, үлкен гүл шоғырлы, шілде-тамыз айларында гүлдейді.  Табиғатта таралуы  Республикамыздың оңтүстік және шығыс облыстарының далалы аймақтарында, тау етектерінде, шағынды жерлерде, орман шеттерінде өседі. Қазақстанда бұл өсімдіктің моррисон деп аталатын түрі өседі. Оның сабағының биіктігі 1,5 метрге дейін жетеді.Тамыры жуан және ірі болады.  Химиялық құрамы  Өсімдік тамырының құрамында пеуцеданин деген зат, синигрин деген глюкозид бар.  Қолданылуы  Дәрілік шикізат ретінде сасыр шөп тамырын күзде және көктемде қазып алып, суық сумен жуады да, жел қақтырып кептіреді. Мал дәрігерлігі практикасында өсімдік тұнбасымен тері қышымасын, тері тканьдерінің бұзылған тұсын емдейді. Тұнба жасау үшін өсімдік тамырының 100 грамм ұнтағы бір литр суға салынып, 5 – 6 минут қайнатыладыда сүзіледі. Дайын тұнбамен тері қышымасын жуып емдейді.  Құрамында пеуцеданин деген зат бар. Одан жасалған дәрілер денедегі терінің дөңгелек-дөңгелек болып ағарып кеткен жерлерін емдеу үшін қолданылады. Халық медицинасында  қабынуға қарсы әсер ететін, денедегі ауырған жерлерді тыныштандыратын және қақырық түсіретін дәрі ретінде қолданылады. Дәрі жасау үшін өсімдіктің тамырын күзде немесе көктемде жинап алады.  Дереккөздер   Шатыршагүлділер Дәрілік өсімдіктер Қазақстан флорасы