Linux console (Türkçe)

İlgili makaleler
Linux console/Keyboard configuration
Screen capture#Virtual console
Color output in console
getty
Çeviri Durumu:
Bu makale,
Linux console
makalesinin çevirisidir. Son çeviri tarihi (yıl-ay-gün şeklinde): 2026-05-01. Eğer makalenin İngilizce sürümünde
değişiklik
yapılmış ise çevirinin senkronize edilmesine yardımcı olabilirsiniz. Çevrilmiş tüm makelelere
buradan erişebilirsiniz
.
"Linux Console" İngilizce Vikipedi makalesinden
:
Linux konsolu
,
Linux kernel
içerisinde bulunan bir sistem konsoludur. Linux konsolu, çekirdekten ve diğer işlemlerden kullanıcıya yazılı çıktı vermeyi ve kullanıcıdan girdi almayı sağlar. Kullanıcı genellikle girdiyi bir bilgisayar klavyesi ile yapar ve çıktıyı ise bilgisayar monitöründen okur. Linux çekirdeği sanal konsolları desteklemektedir, bu konsollar mantıksal olarak ayrıdır ancak aynı klavyeye ve ekrana bağlıdırlar.
Bu makale Linux konsolunun temellerinden ve yazı tipi gibi bazı ayarların nasıl kişiselleştirilebileceğinden bahsetmektedir. Klavye ayarları
Linux console/Keyboard configuration
alt sayfasında ele alınmıştır. Daha fazla özellik sunan (tam Unicode yazı tipleri, modern video kartı desteği, daha iyi yazı boyutu değiştirme becerisi vb.) diğer konsollar için
KMSCON
veya diğer benzer projelere göz atın.
Konsolun Uyarlanması
Kullanıcı ile direkt olarak etkileşime geçen diğer servislere kıyasla konsol, çekirdeğin içerisine gömülü hâldedir. Bu durum,
Xterm
gibi kullanıcı alanında çalışan normal uygulamalar olan uçbirim öykünücülerinden farklılık göstermektedir. Konsol, Linux çekirdeğinin yayınlanan tüm sürümlerinin her zaman bir parçası olmuştur ancak zamanla bazı değişikliklere uğramıştır. Bu değişikliklerden en önemlileri
çerçeve belleğinin
kullanımı ve
Unicode
desteğidir.
Yapılan tüm iyileştirmelere rağmen eski donanımlarla uyumlu olması gerekir ve bu sebeple çizgesel uçbirim öykünücülerine kıyasla kısıtlı özelliklere sahiptir. Linux konsolu ve uçbirim öykünücüleri arasındaki ana fark Linux konsolundaki kabukların direkt olarak
TTY
cihazlarına (
/dev/tty*
) bağlı olmasıdır. Oysaki çizgesel uçbirim öykünücülerinde kabuklar sözde-TTYlara bağlıdır (
/dev/pts/*
).
Ek olarak çizgesel uçbirim öykünücüleri Linux konsoluna kıyasla birçok farklı özelliğe sahip olabilir. Örneğin kullanılabilir daha fazla yazı tipi, birden fazla sekme/pencere, ikili pencere modu, yukarı kaydırma bellekleri/sliderları (kullanıcının kaydırarak değer seçmesine izin veren bileşen), farklı arkaplan renkleri veya resimleri (tercihen saydamlık) gibi birçok ekstra özelliği barındırabilir. Bu özelliklerin bazıları
Tmux
veya
GNU Screen
gibi uçbirim çoklayıcılar ile, veya ncurses gibi kütüphanelerin yardımıyla metin esaslı kullanıcı arayüzüne sahip
Vim
,
nano
ve
Emacs
gibi programlar ile Linux konsolunda da kullanılabilir. Tabii bu programlar Linux konsolunda kullanıldığı gibi çizgesel uçbirim öykünücülerinde de kullanılabilir.
Sanal konsollar
Konsol kullanıcıya bir dizi
sanal konsol
olarak sunulur. Bunlar aynı anda birkaç bağımsız uçbirimin çalıştığı izlenimini verir; her sanal konsol farklı kullanıcılarla oturum açabilir, kendi kabuğunu çalıştırabilir ve kendi yazı tipi ayarlarına sahip olabilir. Sanal konsolların her biri
/dev/ttyX
aygıtını kullanır ve
Alt+F
x
tuşlarına basarak bunlar arasında geçiş yapılabilir (burada
x
sanal konsol numarasına eşittir ve 1'den başlayacak şekilde tüm rakamları temsil eder).
/dev/console
aygıtı otomatik olarak etkin sanal konsol ile eşlenir.
Ayrıca
chvt(1)
,
openvt(1)
ve
deallocvt(1)
rehberlerine de bakınız.
Yazı modu
Linux, PC donanımı için bir çekirdek olarak başlamıştır. Hâliyle konsol o zamanlar tüm PC'lerin desteklediği standart IBM
CGA/EGA/VGA
grafikleri kullanılarak geliştirilmiştir. Grafikler, 16 renkli basit bir 80x25 karakter ekran sağlayan VGA metin modunda çalışıyordu. Bu eski mod,
DEC VT100
serisi gibi özel metin uçbirimlerinin özellikleri ile benzerlikler barındırır. Sistem donanımı destekliyorsa metin kipinde (
vga=0 nomodeset
ile) önyükleme yapmak hâlâ mümkündür, ancak neredeyse tüm modern dağıtımlar (Arch Linux dahil) bunun yerine çerçeve belleği konsolunu kullanır.
Çerçeve belleği konsolu
Linux diğer PC dışı mimarilere taşınırken, diğer mimariler VGA uyumlu grafik adaptörleri kullanmadığından ve metin modlarını hiç desteklemeyebileceğinden daha iyi bir çözüm gerekliydi. Çerçeve belleği konsolu tüm platformlarda standart bir konsol sağlamak için uyarlanmıştır. Bu nedenle cihazın sahip olduğu grafik donanımından bağımsız olarak aynı VGA tarzı arayüzü sunar. Bu nedenle, Linux konsolu bir uçbirim öykünücü değil, kendi başına bir uçbirimdir.
linux
uçbirim tipini kullanır ve VT100 ile büyük ölçüde uyumludur.
Klavye kısayolları
Klavye kısayolları
Açıklama
Ctrl+Alt+Del
Sistemi yeniden başlatır (
/usr/lib/systemd/system/ctrl-alt-del.target
sembolik bağlantısında (symlink) belirtildiği üzere)
Alt+F1
,
F2
,
F3
, ...
n
'inci sanal konsola geçiş yapar (
Xorg ve Wayland
'de kullanılan
Ctrl+Alt+F
n
kısayolu ile karıştırılmamalıdır)
Alt+Left
Bir önceki sanal konsola geçiş yapar
Alt+Right
Bir sonraki sanal konsola geçiş yapar
Scroll Lock
Scroll Lock aktif hâldeyken girdi ve çıktılar kilitlenir. Alternatif olarak
Ctrl-s
ile kilitleyip,
Ctrl-q
ile kilit açılabilir.
Ctrl+c
Güncel görevi öldürür
Ctrl+d
Dosya sonu sinyali gönderir
Ctrl+z
Güncel görevi durdurur
Ayrıca
console_codes(4)
rehberine bakın.
Yazı tipleri
Linux konsolu
varsayılan olarak UTF-8 kodlamasını kullanır, ancak standart VGA uyumlu çerçeve belleği kullanıldığından, konsol yazı tipleri standart 256 veya 512 glifle sınırlıdır. Yazı tipi 256'dan fazla glife sahipse, renk sayısı 16'dan 8'e düşürülür. Verilen Unicode değerine görüntülenecek doğru sembolü atamak için, genellikle
unimap
olarak adlandırılan özel bir çeviri haritasına ihtiyaç duyulur. Geçmişte
unimap
'in harici olarak yüklenmesi gerekiyordu ancak günümüzde konsol yazı tiplerinin çoğunda
unimap
gömülü hâlde gelmektedir.
Varsayılan olarak
sanal konsol
,
CP437
karakter seti
[1]
ile çekirdekte gömülü olan yazı tipini kullanır, ancak bu kolayca değiştirilebilir. Çekirdek 15 adet yazı tipi seçeneği sunar. Bunlarndan iki tanesi
resmi olarak desteklenen çekirdekler
tarafından sağlanır: VGA 8x16 yazı tipi (
CONFIG_FONT_8x16
) ve Terminus 16x32 yazı tipi (
CONFIG_FONT_TER16x32
). Çekirdek, ekran çözünürlüğünü değerlendirir ve yazı tipini buna göre seçer. Başka bir gömülü yazı tipini kullanmak için
çekirdek parametrelerine
, örneğin
fbcon=font:TER16x32
eklenebilir.
kbd
paketi, çekirdeğin karar verdiği sanal konsol yazı tipleri ve yazı tipi eşlemelerinin üzerine yazmak için bazı araçlar sunar. Kullanılabilir yazı tipleri
/usr/share/kbd/consolefonts/
dizininde sağlanmıştır;
.psfu
ve
.psfu.gz
şeklinde bitenler gömülü Unicode çeviri haritasına sahiplerdir.
Tuşeşlemler (basılan klavye tuşu ile bilgisayarda kullanılan karakter arasındaki bağlantı)
/usr/share/kbd/keymaps/
dizinin altındaki dizinler içerisindedir. Ayrıntı için
Linux console/Keyboard configuration
makalesine bakın.
Not
Yazı tipini değiştirmek VGA biçiminde yazı tipi bekleyen, örneğin kutu çizme grafikleri kullanan, programlarda soruna yol açabilir.
İpucu
Latin/Yunan alfabesinde yazılan Avrupa dilleri için
eurlatgr
kullanılabilir. Pek çok Latin/Yunan harf çeşidinin yanı sıra özel karakterler de içerir
[2]
.
Ön izleme ve geçici değişiklikler
İpucu
Yazı tiplerini önizleyebileceğiniz düzenli bir kütüphane mevcuttur:
Linux konsol yazı tipleri ekran görüntüleri
$ showconsolefont
komutu istediğiniz bir yazı tipine ait glifleri ve harfleri tablo şeklinde gösterir.
setfont
komutu ve önüne eklediğiniz (
/usr/share/kbd/consolefonts/
içerisindeki) yazı tipi ismi ile yazı tipini geçici olarak değiştirebilirsiniz, örneğin:
$ setfont lat2-16 --consolemap 8859-2
Yazı tipi isimleri büyük-küçük harf duyarlılığına sahiptir.
setfont
komutuna herhangi bir parametre eklemezseniz varsayılan yazı tipini döndürür.
Örneğin yüklü olan
8x8 küçük
bir yazı tipini kullanmak için aşağıdaki komutu kullanabilirsiniz:
$ setfont --font-height=8 /usr/share/kbd/consolefonts/drdos8x8.psfu.gz
Daha
büyük
yazı tipleri için Terminus yazı tipi (
terminus-font
) birçok farklı boyut sunmaktadır, bunlara oldukça büyük
ter-132b
de dahildir.
--double
bayrağı ile kullancağınız yazı tipini daha da büyütebilirsiniz. Aşağıdaki örnekte 32x32 bir yazı tipi 64x64'e dönüştürülmüştür:
$ setfont --double ter-132n
İpucu
Tüm yazı tipi değiştirme komutları, herhangi bir geri dönüş sağlamasa bile hatalı yazlımadığı sürece başarılı bir şekilde çalıştırılır.
Terminus yazı tipi isimleri (
ter-*
)
/usr/share/terminus-font/README
belgesinde açıklanmıştır.
Kalıcı değişiklikler
/etc/vconsole.conf
içerisindeki
FONT
değişkeni, açılış sırasında yazı tipini tüm konsollarda ayarlamak için kullanılır. Detaylar için
vconsole.conf(5)
rehberine bakın.
Č, ž, đ, š
veya
Ł, ę, ą, ś
gibi harfleri görüntüleyebilmek için
lat2-16.psfu.gz
yazı tipini kullanın:
/etc/vconsole.conf
...
FONT=lat2-16
FONT_MAP=8859-2
Bu, ISO/IEC 8859 karakterlerinin ikinci kısmının 16 boyutunda kullanılacağı anlamına gelir. Yazı tipi boyutunu farklı değerler kullanarak değiştirebilirsiniz (örneğin
lat2-08
). 8859 spesifikasyonu tarafından belirlenen bölgeler için
Wikipedia:ISO/IEC 8859#The parts of ISO/IEC 8859
sayfasına bakın.
mkinitcpio v33
'ten bu yana
/etc/vconsole.conf
içinde belirtilen yazı tipi, initramfs'e yazı tipini ekleyen
consolefont
kancası (hook) aracılığıyla varsayılan olarak erken kullanıcı alanı sırasında otomatik olarak yüklenir. Daha fazla bilgi için
Mkinitcpio#HOOKS
bölümüne bakın.
Ayrıca
/etc/vconsole.conf
dosyasını değiştirdikten sonra
systemd-vconsole-setup.service
servisini
yeniden başlatman
ız gerekebilir.
Eğer yazı tipi açılış sırasında değişmiyorsa veya sadece belli bir süreliğine değişiyorsa, yüksek ihtimalle ekran kartı sürücüsü başlatıldığında ve konsol çerçeve belleğine geçiş yapıldığında sıfırlanıyordur. Varsayılan olarak çekirdek kaynak kodunda bulunan sürücüler erkenden başlatılırlar. NVIDIA kullanıcıları, ekran kartı sürücülerini
/etc/vconsole.conf
'dan önce başlatabilmek için
NVIDIA#Early loading
makalesine bakmalıdırlar.
İmleç görünümü
Bu konunun dokümantasyonu yetersizdir. Başta aşağıdaki makaleleri okumanız tavsiye edilir:
Software cursor for VGA
Cursor Appearance in the Linux Console
Disable Cursor Blinking on Linux Console
İmleç tipleri
Donanım
Yazılım
Şekil
(0) varsayılan
(2) alt çizgi uygulanır
(1) görünmez
(2) alt çizgi
(3) blokun alttan üçte biri
(4) blokun alttan yarısı
(5) blokun üçte ikisi
(6) tam blok
(16) tam blok
şekil değiştirilemez, ancak imlecin arka plan ve ön plan renkleri aynı renk olarak ayarlanırsa imleç bilfiil görünmez yapılabilir
Yanıp sönme
yanıp söner
sürücüye bağlı
arka plan renginin en yüksek biti "parlak" veya "yanıp sönen" olarak yorumlanabilir
Renk
konsol yazı rengi ile aynı renktedir (genellikle beyaz/gri)
bağımsız bir şekilde ayarlanamaz
kullanıcı tarafından ayarlanabilir
Konsol imleci
Device Attributes (DA)
kontrol işlevi ile ayarlanabilir. Parametreler dizisine tek tırnak işareti ile başlanması
gerekir
(
console_codes(4)
tam aksini söylese de).
Aşağıdaki örnekte tam blok halinde, yeşil, altında siyah semboller barındıran ve yanıp sönmeyen bir imleç verilmiştir:
$ printf "\x1b\x5b?16;$((8+4+2+1));$((32+0+8+4+2+1))\x63"
Yukarıdakinin aynısı, onaltılık kodlar (hex codes) yerine sekizli (sekizli sayı sistemindeki ile aynı "sekizli") ve karakterler ile de ifade edilebilir:
$ printf '\033[?16;15;47c'
İpucu
ECMA-48 — Control Functions for Coded Character Sets
, kontrol işlevlerine (kaçış dizgeleri) dair kapsamlı bir rehberdir.
Bu değişiklikler
çekirdek parametreleri
ile kalıcı yapılandırmalar olarak uygulanabilir:
vt.cur_default=0x2f0f10
İpucu
(
16, 15, 47
) kaçış dizgesi parametreleri, onaltılıkta (
10, 0f, 2f
)
tersten sıralanarak
yazılır.
İmleç boyutu
İlk parametre,
16
(çekirdek parametresinde en sağdaki iki hex hanesi, yani
10
'dur) koduna sahip olup ismi
cursor size
yani
imleç boyutu
olmasına rağmen "
yazılımsal imleci kullan
" anlamına gelir. Eğer donanımsal imleci kullanıp şeklini değiştirmek istiyorsanız karşılık gelen sayıları kullanın (
0
'dan
6
'ya kadar. Yukarıdaki
İmleç tipleri
tablosuna göz atın.).
Not
16
yerine
48
(32+16),
80
(64+16) veya
112
(64+32+16) kullanmanız gerekebilir.
İmleç boyutu
,
donanımsal
imlece uygulanabilecek tek parametredir.
Bit kontrol karakterini değiştirmek
İkincisi ise tam Türkçe karşılığı olmayan ancak
bit kontrol karakterini değiştirmek
şeklinde çevirebileceğimiz
toggle mask
parametresidir. Bu parametre bir rengin ilgili bitlerini çevirmeye yarar.
Karakter niteliği bitleri
Arka plan
(imleç bloku)
Ön plan
(imlecin altındaki sembol)
Parlak
(vurgu)
veya yanıp sönen
Kırmızı
Yeşil
Mavi
Parlak
(vurgu)
veya yanıp sönen
Kırmızı
Yeşil
Mavi
Ondalıklar
128
64
32
16
8
4
2
1
Onaltılıklar
80
40
20
10
8
4
2
1
Örneğimizde ikinci parametre
15
'tir (çekirdek parametresindeki orta hex değeri, yani
0f
'dir), yani tüm dört ön plan (sembol) biti çevrilir. Burada en önemli kural: bit çevirme işlemi (ikinci parametre), bit ayarlamadan (üçüncü parametre) sonra yapılır.
Not
Eğer bir bit üçüncü parametre ile ayarlanmış ise
ve
ikinci parametre ile çevrilmiş ise bilfiil temizlenmiş olur.
Bit kontrol karakterini ayarlama
Üçüncü parametre, tam Türkçe karşılığı olmayan ancak
bit kontrol karakterini ayarlamak
şeklinde çevirebileceğimiz
set mask
parametresidir. Bu parametre ilgili karakter niteliği bitlerini ayarlamaya yarar. Örneğimizde
47
(çekirdek parametresinde en soldaki iki hex hanesi, yani
2f
'dir) kullanılır, bu şu anlamlara gelir:
(32) imleç bloğu için saf yeşil rengini kullan
(8+4+2+1) tüm dört ön plan (sembol rengi) bitini ayarla. Bu bitler ikinci parametre ile çevrilecektir, böylece imlecin altındaki sembolün rengi siyah olacaktır (
0000
).
HiDPI
HiDPI#Linux console (tty)
makalesine bakın.
Sesli uyarılar
PC speaker#beep
makalesine bakın.
Otomatik beklemeye alma
Linux konsolunu, çoğu masaüstü ortamında olduğu gibi, belli bir süre kullanılmadığında beklemeye alacak şekilde (ve bazı cihazlarda ekran gücünü kesecek şekilde) ayarlayabilirsiniz.
consoleblank
Bunu gerçekleştirmenin bir yöntemi,
consoleblank=
x
çekirdek parametresini
değiştirerektir,
x
yer tutucusu, konsolun boşta bırakıldığında ne kadar saniye içerisinde uyku moduna geçeceğini belirtir. Bu değerin anlık olarak neye ayarlı olduğu
cat /sys/module/kernel/parameters/consoleblank
komutunun çıktısı ile kontrol edilebilir. Bu yöntemin aşağıdaki
#setterm
yönteminden bir farkı, kimse giriş yapmadığında giriş ekranında da
/sys/module/kernel/parameters/consoleblank
saniye sonra uykuya geçilmesini sağlamasıdır.
setterm
Alternatif olarak, kabuk girdi satırı açıkken,
setterm
komutunu
--blank
ve/veya
--powerdown
bayrakları ile beraber kullanın. Örneğin:
$ setterm --blank 5 --powerdown 1
Komuttaki
5
ve
1
sayıları, zamanı dakika cinsinden temsil eder. Ayarların kalıcı olmasını sağlamak için aşağıdaki satırları kabuk yapılandırma dosyanıza ekleyin (
.profile
,
.zprofile
gibi), komutu aşağıdaki gibi bir koşul bloğu içinde yazmak, sadece Linux konsolunda iken çalışmasını sağlar:
if [[ "$TERM" == "linux" ]]; then
    setterm --blank 5 --powerdown 1
fi
Bu metod kök kullanıcı izinleri gerektirmez. Ancak boşta durma zamanını sayılması için giriş yapılmasını gerektirir.
Ayrıca bakınız
The TTY demystified – Linus Åkesson