Kur'ân Yorumunda Metin Dışı Bağlamın İhmali: Enfâl Sûresi 17. Ayet Örneği
The Neglect of Extratextual Context in Qur'anic Interpretation: The Example from Surah Al-Anfal, Verse 17
Yazar: Sevim, Hasan
Dergi: BEÜ İlahiyat Fakültesi Dergisi, Vol. 12 No. 1, 2025
Anahtar kelimeler: Tafsir ; Tefsir ; Tefsir,Metin Dışı Bağlam,Kur’ân,Enfâl Sûresi 17. Ayet,Kur’ân’ın Anlaşılması ; Tafsir,Extratextual Context,Qur’an,Surah Al-Anfal Verse 17,Understanding the Qur’an

Allah Teâlâ’nın insanlığa son çağrısı olan Kur’ân’ı Kerim’in murâd-ı ilâhîye’ye uygun bir şekilde anlaşılabilmesi için bazı kriterler bulunmaktadır. Bunlardan birisi de metin dışı bağlam bilgisine sahip olmaktır. Zira bağlamı olmaksızın herhangi bir metnin var olamayacağı müsellem bir hakikattir. Kur’ân, sonraki muhataplarının önünde dış bağlamından kopuk bir şekilde durduğundan Kur’ân’ın doğru bir şekilde anlaşılabilmesi için genel nüzûl ortamı ve nüzûl sebepleri bilgisine ihtiyaç duyulmaktadır. Sözü edilen metin dışı bağlam bilgisini elde etmenin yolu ise tefsir ve hadis kitaplarında yer alan rivayetlerden geçmektedir. Bu sebeple tefsir rivayetleri ihmal edilerek yapılan Kur’ân’ı anlama gayretlerinin isabetsiz olması kaçınılmazdır. Bu araştırma Enfâl Sûresi 17. ayetinde geçen “Onları siz öldürmediniz, fakat Allah öldürdü. Attığın zaman da sen atmadın, fakat Allah attı.” ifadelerini konu edinmektedir. Söz konusu ayetle ilgili yapılan literatür taramasında müstakil bir çalışma bulunmadığı tespit edilmiştir. Çalışmada öncelikli olarak bağlam ve bağlamcılık kavramları hakkında kısaca bilgi verilmiştir. Daha sonra bağlamın önemine işaret edilirken bir takım verilerden hareketle her ayete nüzûl sebebi ve dolayısıyla dönem tayin etmek anlamına kullanılan bağlamcılığın öznel ve zorlamalar içeren bir yöntem olduğuna işaret edilmiştir. Sözü edilen ayetin tarihi süreçte ef'âl-i ibâd ve vahdet-i vücûd konularını temellendirmek amacıyla kullanıldığı tespiti yapılmıştır. Çalışma esnasında insanın irade özgürlüğü konusu çerçevesinde gerek Ehl-i Sünnet kelâmcıları gerekse de Cebriyye tarafından aynı ayetin referans gösterilmesi ilginç bir durum olarak karşımıza çıkmıştır. Aynı şekilde ele aldığımız ayete Kur’ân’ın nüzûlünden asırlar sonra ortaya çıkmış ve bir bakıma felsefik bir söylem olarak nitelendirilen vahdet-i vücûd düşüncesini temellendirmek üzere yoğun atıflar yapıldığı görülmüştür. Elbette bu makalenin amacı sözü edilen bu iki konuyu tartışıp bir sonuca varmak olmayıp metin dışı bağlam bilgisi ihmal edildiğinde ayetlerin ne tür anlamlara sevk edilebileceğine dikkat çekmektir. İlgili ayete dair dış bağlam bilgisi göz önüne alındığında ayetin bambaşka bir muhtevaya sahip olduğu ve sevk edildiği yukardaki iki konuyla bir ilgisinin bulunmadığı ortaya çıkmaktadır. Ayetle ilgili çok sayıdaki tefsir rivayetinden anlaşıldığı kadarıyla “Siz öldürmediniz, fakat Allah öldürdü. Sen atmadın, fakat Allah attı.” ifadeleriyle Bedir Savaşı’nda beklenmedik büyük bir zafer elde eden Müslümanlar uyarılmıştır. Şöyle ki onlar savaştan sonra bu zaferin kendi bireysel çabalarından kaynaklandığı zehabına kapılmış dolayısıyla gururlanıp böbürlenmişlerdi. İşte bu ayetlerde Müslümanlara böylesine büyük bir zaferin kendi imkanlarıyla oluşmadığı bilakis Allah Teâlâ’nın yardım ve inayetiyle gerçekleştiği bildirilmiştir. Çünkü eğer Allah’ın destek ve yardımı olmasaydı mevcut şartlar altında Bedir’de bir zafer kazanmak hiçbir şekilde mümkün olamayacaktı. Dolayısıyla bu ayetle Müslümanlara zaferi kendilerine mal etmemeleri ve Allah’tan bilip ona göre davranmaları uyarısı yapıldığı anlaşılmaktadır. Araştırmamızda Kur’ân ayetlerinin anlaşılması ve yorumlanması hususunda tarihi süreçte tefsir müktesebatının istenen ölçüde dikkate alınmadığı ve rivayetlerden yeterince yararlanılmadığı da tespit edilmiştir. Bu durumun ise ele aldığımız ayet örneğinden de anlaşılabileceği gibi yorumcunun ayetleri yaşadığı dönemdeki yaygın düşünce akımları çerçevesinde anlamasına zemin hazırladığı ileri sürülmüş ve bu tarz sonuçlarla karşılaşmamak için bağlam bilgisinden azami ölçüde yararlanılması önerilmiştir. Çalışmada nitel yöntem uygulanmış, belli başlı tefsirler doküman incelemesine tabi tutularak toplanan veriler içerik analizi yoluyla çözümlenip değerlendirilmiştir.

Understanding the Holy Qur'an, which is Allah Almighty’s final call to humanity, in a manner that aligns with the divine intent requires certain criteria. One of these is possessing contextual knowledge external to the text. This is an indisputable truth, as no text can exist without context. Since the Qur'an stands before its later recipients detached from its original context, understanding it correctly necessitates knowledge of the general circumstances of its revelation and the reasons behind it. The way to obtain this external contextual knowledge is through tafsir narrations. Therefore, efforts to interpret the Qur'an while disregarding tafsir narrations are inevitably bound to be inaccurate. This study examines the statements in Surah Al-Anfal, verse 17: "You did not kill them, but it was Allah who killed them. And when you threw, it was not you who threw, but it was Allah who threw." A literature review on this verse revealed that no independent study had been conducted on it. In this study, a brief discussion on the concepts of context and contextualism is first provided. Following this, the importance of context is emphasized, and it is argued that contextualism—understood as assigning a specific reason of revelation and historical period to every verse—contains subjective interpretations and forced reasoning. It has been determined that throughout history, this verse has been used to justify the theological concepts of human actions (Af‘āl al-‘Ibād) and the unity of existence (Wahdat al-Wujūd). A striking observation made during the study is that this verse has been referenced by both Ahl al-Sunnah theologians and the Jabriyya sect regarding the issue of human free will. Similarly, the verse has been frequently cited to support the concept of Wahdat al-Wujūd, which emerged centuries after the Qur’an’s revelation and is often regarded as a philosophical discourse. However, the purpose of this article is not to debate these two theological issues, but rather to highlight how the neglect of external contextual knowledge can lead to various interpretations of Qur'anic verses. When the external context of this verse is considered, it becomes evident that the verse carries a completely different meaning and has no direct connection to the two theological discussions mentioned above. Tafsir narrations indicate that the statement "You did not kill them, but Allah killed them. When you threw, it was not you who threw, but Allah threw." serves as a warning to the Muslims who achieved an unexpected victory at the Battle of Badr. After the battle, the Muslims were inclined to attribute this success to their own individual efforts, leading to pride and arrogance. This verse reminds them that such a great victory was not achieved by their own means but rather through Allah’s help and grace. Without divine support, achieving victory under the existing circumstances at Badr would have been impossible. Therefore, the verse warns Muslims against attributing success to themselves and urges them to recognize it as a blessing from Allah. Our research has found that throughout history, the scholarly heritage of tafsir has not been adequately considered when interpreting Qur'anic verses, and that exegetical narrations have not been sufficiently utilized. As seen in the example of this verse, this negligence has led interpreters to understand the Qur'anic text within the framework of the prevailing intellectual movements of their time. To avoid such misinterpretations, it is recommended that maximum use be made of contextual knowledge. A qualitative research method has been employed in this study, with major tafsir works examined through document analysis. The data collected has been analyzed and evaluated through content analysis.