Erzurum Müzesindeki On Sekizinci ve On Dokuzuncu Yüzyıla Ait İki Osmanlı Çeyrek Daire ve Bir İrtifa Risalesi Üzerine İncelemeler
A Survey on two Ottoman Quadrants of the Eighteenth and Nineteenth Centuries and a Treatise on Altitude Preserved in the Erzurum Museum, Türkiye
Yazar: Danışan, Gaye; Günergun, Feza
Dergi: Osmanlı Bilimi Araştırmaları, Vol. 27 No. 1, 2025
Anahtar kelimeler: Late Modern Ottoman History ; Yakınçağ Osmanlı Tarihi ; 18.–19. Yüzyıl,Osmanlı Astronomisi,Taşınabilir Astronomik Aletler,Rubu Tahtası,İrtifa Risalesi ; 18th–19th Century,Ottoman Astronomy,Portable Astronomical Instruments,Wooden Quadrant,Altitude Treatise

Bu çalışmada, Erzurum Müzesi Yakutiye Medresesi Yazma Eserler Koleksiyonu’nda yer alan, on sekizinci ve on dokuzuncu yüzyıllara ait iki rubu tahtası (Env. No. 494 ve 2008/26 (E)) ile Süleyman Murad b. Ömer b. Ahmed Sa’di el-Gedûsî’nin Arapçadan Türkçeye çevirdiği Tercüme-i Gedûsî adlı irtifa risalesi (Env. No: 2008/26 (E)) incelenmiştir. Bu risale, Fatih Cami (İstanbul) dersiâmlarından Hazergradî Hasan Şevkî Efendi’nin H.1311 (M. 1894) yılında yaptığı düzenlemenin ardından H. 1329 (M.1911)’de son müneccimbaşı Hüseyin Hilmi Efendi tarafından yeniden düzenlenip İstanbul’da Mahmut Bey Matbaasında basılmıştır.Söz konusu malzemeler, astronomi bilgisinin geç Osmanlı döneminde üretilme ve aktarılma sürecinde aletler ile yazılı kaynaklar arasındaki çok yönlü ilişkiyi ortaya koymaktadır. Aletlere ilişkin incelemeler ile metinlerdeki kuramsal ve pratik bilgilerin birlikte değerlendirilmesi, dönemin astronomi bilgisinin hem teorik temellere hem de uygulamaya dayandığını göstermektedir. Bu yaklaşım, Osmanlı döneminde üretilen bilimsel aletler ile metinler arasındaki ilişkilere farklı bir bakış açısı getirmektedir. Bu bağlamda, araştırmamız yalnızca aletlerin teknik özellik ve işlevlerine odaklanmakla kalmayıp, aletlerin bilimsel bilginin oluşturulması, aktarımı ve kullanımındaki rollerinin incelenmesini ön plana çıkarmayı amaçlamaktadır.

This study examines two Ottoman wooden quadrants, each dating from the 18th and 19th century (Inv. Nr. 494 and 2008/26 (E)) kept in the Yakutiye Madrasa Manuscript Collection of the Erzurum Museum (Türkiye), as well as the printed edition of the altitude treatise (Inv. Nr. 2008/26 (E)) titled Tercüme-i Gedûsî, translated from Arabic to Turkish by Süleyman Murad b. Ömer b. Ahmed Sa’di el-Gedûsî. This translation, revised in 1894 by Hazergradî Hasan Şevkî Efendi, a teacher at Fatih Mosque (Istanbul), was later edited by the last Ottoman chief astronomer Hüseyin Hilmi Efendi (d.1924), and printed at the Mahmut Bey Printing House in Istanbul in 1329 H. (1911 AD).These materials reveal the multifaceted relationship between instruments and written sources in the production and transmission of astronomical knowledge during the late Ottoman period. Evaluating the instruments alongside the theoretical and practical information contained in the texts demonstrates that the astronomy of the period relied on both conceptual foundations and hands-on practice. This approach offers a novel perspective on the interplay between instrumental heritage and textual transmission in the Ottoman history of science. In this regard, the present study aims not only to examine the technical features and functions of the instruments but also to highlight their roles in the production, transmission, and use of scientific knowledge.