5./11. Yüzyıl Batı Eş‘arîliğinin Bâkıllânî ve Simnânî Özelinde Mezheplerle İlişkisi
5th/11th Century Western Ash‘arism’s Relationship with Sects with Special Reference to al-Bāqillānī and al-Simnānī
Yazar: Koç, İsa
Dergi: e-Makalat Mezhep Araştırmaları Dergisi, Vol. 17 No. 2, 2024
Anahtar kelimeler: Islamic Sects ; İslam Mezhepleri ; The History of Islamic Sects,Ashʿarism,al-Bāqillānī,al-Simnānī,Khawārij. ; İslam Mezhepleri Tarihi,Eş‘arîlik,Bâkıllânî,Simnânî,Hâricîlik.

Bâkıllânî ve özellikle batı bölgesindeki takipçilerinin, Eş‘arîlik içinde farklı bir damar oluşturdukları bilinmektedir. Ebû Bekr el-Bâkıllânî (ö. 403/1013), Ebû Zer el-Herevî (ö. 434/1043), Ebû Cafer es-Simnânî (ö. 444/1052) ve Ebü’l-Velîd el-Bâcî (ö. 474/1081) çizgisi üzerinden erken dönem batı Eş‘arîliğinin, doğudaki Eş‘arîlere kıyasla farklı bir tutum sergilediği tespit edilmektedir. Mezheplerin kendi içinde farklı ekollere/gruplara bölünebildiği gerçeğinden hareketle felsefeye mesafeli ve daha kapsayıcı Ehl-i Sünnet tasavvuruna sahip olan Bâkıllânî merkezli yaklaşımın diğer mezhepleri resmetme şekli ve yöntemine odaklanılmaktadır. Bu isimlerin Mu‘tezile ve Şîa dışındaki mezheplere yönelik bakışını resmetmeyi hedefleyen çalışma, belirlenen âlimlerin Ehl-i Sünnet tasavvuru, Mu‘tezile ve Şîa karşıtlığına yer vererek başta Hâricîlik olmak üzere Mürcie ve Bekriyye gibi fırkalar hakkındaki değerlendirmelerini dikkate almaktadır. Çalışmanın Bâkıllânî ve Simnânî merkezli olarak 5./11. yüzyıl batı Eş‘arîliğinin Hâricîlik, Mürcie, Cehmiyye/Cebriyye ve Bekriyye gibi mezheplere ilişkin algısını, coğrafya ve zamanın etkisini merkeze alarak sosyal tarihçilik metoduyla ortaya çıkarmayı hedeflediğini söylemek mümkündür. Bâkıllânî ile Simnânî arasında diğer mezheplere yer verme konusundaki yoğunluk farklılığı ve bazı konulardaki farklı kanaatlere rağmen diğer mezheplere yönelik tespitlerinde iki isim arasında büyük oranda benzerliğin bulunduğu sonucuna varılmıştır.

It is known that al-Bāqillānī and his followers, especially in the western region, formed a different vein within Ashʿarism. Through the line of Abū Bakr al-Bāqillānī (d. 403/1013), Abū Dharr al-Harawī (d. 434/1043), Abū Ja‘far al-Simnānī (d. 444/1052), and Abū al-Walīd al-Bājī (d. 474/1081), it is determined that early western Ashʿarism exhibited a different attitude compared to the eastern Ashʿarites. Considering the fact that sects can be divided into different schools/groups within themselves, the focus is on the way and method of portraying other sects by the approach centred on al-Bāqillānī, who is distant from philosophy and has a more inclusive view of Ahl al-Sunnah. This study, which aims to portray the view of these names towards sects other than Mu‘tazila and Shī‘a, takes into account the views of these scholars on Ahl al-Sunna and, their evaluations of sects such as the Khawārij, Murji’ah, and Baqriyya. Having centred on al-Bāqillānī and al-Simnānī, it is possible to say that the study aims to reveal the perception of the 5th/11th century western Ash‘arite perception of sects such as Khawārij, Murji’ah, Jahmiyya/Jabriyya, and Baqriyya by using the method of social historiography by focusing on the effects of geography and time. Despite the difference in the intensity of the coverage of other sects between al-Bāqillānī and al-Simnānī and their different opinions on some issues, it has been concluded that there is a great deal of similarity between the two names in their determinations regarding other sects.