İstanbul’daki Bulgar Yapıları ve Feriköy’de Sveti Dimitar Kilisesi’nin İnşası
Bulgarian Buildings in Istanbul and Construction of Sveti Dimitar Church in Feriköy
Yazar: Şenyurt, Oya
Dergi: Erdem No. 84, 2022
Anahtar kelimeler: Architectural ; Mimari ; Bulgarian,Fener,Şişli,Feriköy Bulgarian Cemetery,Sveti Dimitar Church. ; Bulgar,Fener,Şişli,Feriköy Bulgar Kabristanı,Sveti Dimitar Kilisesi

Bulgarların Osmanlı İmparatorluğu’nun başkentine akın etmesi özellikle 19. yüzyılda hızlanmıştır. 19. yüzyıl boyunca İstanbul’da çeşitli işlerde çalışmış Bulgarlar, bugün bazıları ayakta olan ve cemaatlerinin kullanımında bulunan kamusal yapıları inşa ederek diğer gayrimüslimler (Rum, Ermeni ve Yahudi) ile karşılaştırıldığında pek de dikkat çekmeden varlık göstermişlerdi. Ağırlıklı olarak İstanbul’un Fener ve Şişli semtlerinde yer alan Bulgar cemaatine ait yapılar, diğer gayrimüslimlerin yapıları kadar araştırmacıların ilgisini çekmemiştir. Bu makalede, Bulgarlara ait cemaat yapılarının inşa süreçlerinden kısaca söz edilerek, Şişli Feriköy semtinde yer alan Bulgar kabristanının oluşturulması ve içinde yer alan Sveti Dimitar Kilisesi’nin inşa kararlarının ve mimari özelliklerinin belgeler yardımıyla değerlendirilmesi amaçlanmıştır.Bilindiği gibi Ortodoks Hristiyan olan Bulgarlar Rum milletine tâbi ve Rum Patrikhanesi’ne bağlıydılar. Bu durum zamanla Rumların, dini yönetimi ellerinde bulundurmalarından dolayı, kendisine bağlı olan Bulgarlara baskı ve asimilasyon politikaları uygulamalarına neden olmuştu. Islahat Fermanı ile Osmanlı Devleti’nin gayrimüslimlerin idaresinde yaptığı köklü değişimler sonrası Bulgarlar, 1870 yılında, Rum Patrikhanesi’nden ayrılarak kendi milli kiliselerinin devlet tarafından tanınmasını sağlamışlardı. İstanbul’da çeşitli semtlere dağılmış olarak yaşayan Bulgarların 19. yüzyılın sonlarında Şişli semtinde yoğunlaştıkları görülmektedir. Şişli bu dönemde bir “Bulgar Mahallesi” olarak anılmaktaydı. Eksarhhane binasının 1907 yılında Şişli’ye taşınmasından önce de eksarhhane binasının inşası için Şişli’de arsa arayışlarının oldukça fazla olduğu dikkate alındığında Şişli’nin Bulgar yerleşimi için seçilmiş bir bölge olduğu düşünülebilir.Bulgarların kendi eksarhlıklarını kurarak Rum Patrikhanesi’nin yönetiminden ve kilisesinden ayrılmaları Rum cemaatinin tepkisini Bulgar yapılarının inşasına çeken bir durum yaratmıştır. Şişli semtinde Bulgar yapılarının inşası sırasında semtin diğer gayrimüslim tebaasının daha önce yerleşik durumda olması nedeniyle boş arsa bulmakta zorlanıldığı ve özellikle Rum cemaatinin tepkisini çekmesinden çekinilerek semtte güvenlik önlemlerinin arttırıldığı sonuçlarına varılmıştır. Boş arsaların çevrelerinde farklı din ve mezheplerden oluşan grupların yerleşim durumları dikkate alınarak değerlendirildikleri görülmektedir. Hükümetin Hıristiyan cemaatleri bir araya toplama gayretine rağmen Hıristiyanların iki farklı mezhebinin ya da iki farklı etnik grubunun kent içinde birbirlerine yakın olmasının Hıristiyan cemaatler arasında hoş görülen bir durum olmadığı dikkat çeker. Diğer taraftan Müslümanların ikamet ettiği yerlere yakın bir Hıristiyan yerleşimi de istenmediğinden aynı semt içinde farklı noktalarda yaşama gerekliliği Bulgarların yapılarını inşa edecekleri alanları belirlemiştir. Bulgar cemaatine ait ve hakkında pek fazla araştırma yapılmamış olan Feriköy’deki Sveti Dimitar Kilisesi’nin yapımı ise 20. yüzyılın başlarına tarihlenir. Bulgar cemaati vefat eden Bulgarların ayinlerinin yapılması için Fener’deki kiliseye gitmek yerine Feriköy’de bir kilise yapılmasını talep etmiştir. Ancak, 1921 yılında inşaat bitmişse de kilisenin ruhsatsız inşa edildiğine ilişkin tartışmalar devam etmiştir. Diğer taraftan arsanın kabristan yapılmasıyla ilgili olarak da İngiliz tebaasından iki kişi tarafından şikâyette bulunulmuş ve dava açılmıştır. 1911 tarihinde Sultan Mehmed Reşad’ın verdiği bir irade ile Feriköy Sakızağacı Caddesi Orta Çeşme Sokağı’nda Bulgar cemaati için kabristan yapılmasına izin verilmiş olmasına rağmen çeşitli şikâyetler kilisenin inşa sürecini de geciktirmiştir.

The flow of Bulgarians into the capital of the Ottoman Empireincreased especially in the 19th century. Bulgarians, who worked invarious jobs in Istanbul throughout the 19th century, have constructedpublic buildings, some of which are still standing and in the use of theircommunities, and yet their presence has been rather inconspicuouswhen compared to other non-Muslims (Greek, Armenian, andJewish). The structures belonging to the Bulgarian community, mainlylocated in the Fener and Şişli districts of Istanbul, have not attractedthe attention of researchers as much as the structures of other non-Muslims. This article briefly mentions the construction processes ofthe community structures belonging to Bulgarians, and with the helpof documents, it aims to discuss the establishment of the Bulgariancemetery in Şişli Feriköy district and to evaluate the constructiondecisions and the architectural features of the Sveti Dimitar Churchwithin the cemetery.As it is known, Bulgarians, who were Orthodox Christians, weresubject to the Greek nation and were attached to the Greek Patriarchate.This situation, in time, caused the Greeks to apply pressure andassimilation policies to the Bulgarians who were subordinate to them,since Greeks had the religious administration in their hands. After theradical changes made by the Ottoman Empire in the administrationof non-Muslims with the Reform Edict, the Bulgarians left the GreekPatriarchate in 1870 and ensured that their national church wasrecognized by the state. It is seen that the Bulgarians, who lived invarious districts in Istanbul, concentrated in the Şişli district at the endof the 19th century. Şişli was known as a “Bulgarian Neighborhood”in this period. Considering that before the exarchate building wasmoved to Şişli in 1907, the search for land for the construction ofthe exarchate building was quite high in Şişli, it can be consideredthat Şişli was a chosen region for the Bulgarian settlement. The factthat the Bulgarians left the administration and the church of the GreekPatriarchate by establishing their own exarchate created a situationthat attracted the reaction of the Greek community to the constructionof Bulgarian structures. It may be concluded that security measures inŞişli district were increased due to concerns regarding the reaction ofthe Greek community, as other non-Muslim communities had alreadybeen settled prior to the Bulgarians and it was difficult to find vacantlands for the construction of Bulgarian buildings. It is seen that the vacant lands are evaluated by considering the settlement status ofgroups consisting of different religions and sects around them. Despitethe government’s efforts to settle Christian communities together, itis noteworthy that within the Christian community, it is not desirablefor different sects or ethnic groups to come together in the city. Onthe other hand, since a Christian settlement close to the places whereMuslims reside is not desired, the necessity of living in different pointsin the same district determined the areas where the Bulgarians wouldbuild their structures.The construction of the Sveti Dimitar Church in Feriköy, whichbelongs to the Bulgarian community and has not been studied much,dates back to the beginning of the 20th century. Instead of going to thechurch in Fener, the Bulgarian community demanded that a church bebuilt in Feriköy for the rituals of the deceased Bulgarians. However,even though the construction was finished in 1921, the discussionsabout the unlicensed construction of the church continued. On theother hand, two British citizens complained about the constructionof the land as a cemetery and a lawsuit was filed. Although it wasallowed to build a cemetery for the Bulgarian community in FeriköySakızağacı Street Orta Çeşme Street with a will of Sultan MehmedReşad in 1911, various complaints delayed the construction processof the church.