İktisadi ve Mali Meselelerin Tanzimat Basınında Yansımaları
Reflections of Economic and Fiscal Issues  in the Newspapers and Journals of the Tanzimat Era
Yazar: Dolgun, Uğur
Dergi: Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi No. 86, 2025
Anahtar kelimeler: Economic Sociology ; İktisat Sosyolojisi ; İktisadi anlayış,Maliye politikaları,Tanzimat basını,Osmanlı modernleşmesi,Osmanlı aydını ; Economic thought,Fiscal policies,Tanzimat press,Ottoman modernization,Ottoman intellectuals

Tanzimat sürecindeki mali ve iktisadi krizler, Osmanlı İmparatorluğu’nda çöküş belirtileriyle birlikte yeni bir düşünsel inşanın da habercisi olarak belirmiştir. Tanzimat basını ile iktisadi zihniyet arasında kurulabilecek kesişimsel okumaları açığa çıkarma amacındaki bu çalışma, söz konusu inşanın en belirgin izdüşümünün dönemin kalemlerinde aranması gerektiği varsayımdadır. Pozitivist ve ilerlemeci zihin dünyasının temsilcilerinden ve dönemin simge isimlerinden Şinasi, Münif Paşa ve Namık Kemal, kamusal görünürlük kazanmasında kurucu bir rol atfettikleri maliye ile iktisadı teknik bir disiplin olmanın ötesinde mevcut sorunların kurtuluş reçetesi olarak görmüş ve basını da bu reçetenin toplumla buluştuğu bir ortama dönüştürmüşlerdir. Bu bağlamda Tasvîr-i Efkâr, Hürriyet, İbret, Mecmua-i Fünûn gibi yayın organlarında öne çıkan haber, makale ve tefrikaların bir kısmı tarihsel bağlam ve sosyo-ekonomik yapıyla ilişkileri paralelinde ele alınarak, seçilen bu metinlerdeki kavram setleri ile ideolojik yönelimler belirlenmeye çalışılmıştır. Elde edilen bulgular da liberal iktisat anlayışının dönemsel belirleyiciliğinde basının taşıyıcı bir işlev üstlendiğinin göstergesidir. Kısacası, Tanzimat basını haberciliğin ötesinde çok katmanlı bir misyon yüklenerek, hem düşünsel ortam ile iktisat ve maliyenin serencamı arasında geçişken köprüler kurmak hem iktisadi düşüncenin içselleştirilmesinde öğretici ve dönüştürücü bir misyon üstlenmek hem de yeni toplumsal sınıfların alt yapısını hazırlayan epistemolojik bir aygıt işlevi sergilemek yoluyla modern Osmanlı iktisadi tahayyülünün oluşumuna katkı sağlayan başat mecra rolündedir.

During the Tanzimat era, the Ottoman Empire’s financial and economic crises signaled imperial decline while foreshadowing the emergence of a new intellectual formation. Aiming to uncover the intersections between the Tanzimat press and economic mentality, this study assumes that the most salient reflection of this intellectual reconstruction should be sought in the writings of the period. Prominent representatives of a positivist and progressive intellectual framework, such as Şinasi, Münif Pasha, and Namık Kemal, regarded finance and economics not merely as technical disciplines but as remedies for existing problems. Moreover, they envisioned the press as a vital medium for disseminating these solutions to society. In this context, news articles, opinion pieces, and serialized works featured in periodicals such as Tasvîr-i Efkâr, Hürriyet, İbret, and Mecmua-i Fünûn have been examined in relation to their historical and socio-economic contexts to identify the conceptual frameworks and ideological orientations embedded within these texts. The findings suggest that the press played a pivotal role in promoting liberal economic thought during this transformative period. In short, the Tanzimat press assumed a multilayered mission beyond mere reporting: building transitional bridges between the intellectual milieu and the trajectories of finance and economics; undertaking an educational and transformative role in the internalization of economic thought; and functioning as an epistemological apparatus that laid the groundwork for the emergence of new social classes. In doing so, it became a principal medium contributing to the formation of the modern Ottoman economic imagination.