Eş‛arîliğin Şam Bölgesinde Yayılma Süreci
Spread Process of Ash‛arism in the Damascus Region
Yazar: Yavuz, Abdullah Ömer
Dergi: Bilimname No. 45, 2021
Anahtar kelimeler: İslam Mezhepleri Tarihi,Eş‛arîlik,Şam,Gazzâlî ; History of Islamic Sects,Ash‛arism,Damascus,al-Ghazzālī

Tarihsel süreçte İslam düşünce ekolleri tek tip bir bütüncüllüğe sahip değillerdir. Bundan dolayı mezhepler mekân ve zamanın değişmesi, muhataplık ilişkileri gibi çeşitli etkenlere bağlı olarak farklılaşmalar gösterebilirler. Sünnîliğin ana mezheplerinden birisi olan Eş‛arîlik, Irak coğrafyasında ortaya çıktı. Farklı bölgelere yayılan Eş‛arîliğin Şam coğrafyasında nasıl ve ne şekilde tezahür ettiği bu araştırmanın ana problemini oluşturmaktadır. İlk olarak İmam Eş‛arî ve Bâkıllânî’nin öğrencileri vasıtasıyla bölgeye intikal eden mezhep Gazzâlî’nin Dımaşk’a gelmesi ile güçlendi. Bölgede Şâfiîlik zemininde nüvelenen Eş‛arîliğin muhatapları arasında Hanbelîler de yer almaktadır. Selçuklular ile başlayan Sünnîlik merkezli siyaset anlayışı Şam coğrafyasına etki etti. Zengîler ve Eyyûbîler’in Selçuklu mirasına sahip çıktılar. Hem Nureddîn Mahmûd Zengî hem de Selâhaddîn-i Eyyûbî bu sürecin önemli aktörleri olarak karşımıza çıkmaktadır. Nitekim bu politikaların sonucunda Sünnî mezheplere alan açan medreseler kuruldu. Kurulan medreselerin Nizâmiye etkisinde kaldığını söylemek mümkündür. Bununla birlikte Eş‛arîliğin bu medreseler vasıtasıyla güçlendiği anlaşılmaktadır. Ayrıca Sünnîliğin güçlenmesi ile Şam bölgesinde Şiîliğin izleri de silinmeye başlandı. Eş‛arîlik ise Hadis taraftarlığının etkisi ile şekillendi. Aynı zamanda felsefeye yönelik sert tutumların ortaya çıkması Eş‛arî düşüncenin daha da sınırlı kalmasına yol açtı. Dolayısıyla Eş‛arîlik hem bölgedeki düşünce atmosferinden etkilendi hem de siyasi otoritelerin çizdiği Sünnî üst kimliğinin bir parçası oldu. Araştırmamızda sosyal tarihçiliğin yöntemlerinden faydalanıldığı gibi süreç takibi yapıldı.

In the historical process, Islamic thought schools do not have a uniform integrity. For this reason, sects may differ depending on various factors such as the change of space and time, and relations of interlocutorship. Ashʿarism one of the main sects of Sunnism, emerged in the Iraqi geography. The main problem of this research is how and in what way the Ash‛arism, which spread to different regions, manifested in the geography of Damascus. First of all, the sect, which was transferred to the region through the students of Imam As‛harī and al-Bāqillānī became stronger with the arrival of al-Ghazzālī to Damascus. Ḥanbalīs are among the interlocutors of the Ash'arism, which took place on the basis of Shāfiʿīsm in the region. The Sunnite-centered understanding of politics that started with the Seljuks had an impact on the Damascus geography. They protected the Seljuk heritage of the Zengīs and the Ayyūbids. Both Nūr ad-Dīn Maḥmūd Zengī and Salah ad-Dīn al-Ayyūbi appear as important actors of this process. Indeed, as a result of these policies, madrasahs were established that opened up space for Sunni sects. It is possible to say that the madrasahs established were under the influence of the Nizamiyyāh. However, it is understood that the Ash‛arism got stronger through these madrasahs. In addition, with the strengthening of Sunnism, the traces of Shiism began to be erased in the Damascus region. Ash‛arism, on the other hand, was shaped by the influence of the Ashāb al-Hadith. At the same time, the emergence of harsh attitudes towards philosophy led to a further limitation of Ash‛arī thought. Therefore, Ash‛arism was both influenced by the thought atmosphere in the region and became a part of the Sunni supreme identity drawn by the political authorities. In our research, the methods of social historiography were used and the process was followed.