URFȊ-İ ŞİRÂZȊ’NİN ŞİİRLERİNE YAPILAN ŞERHLER VE SAHHÂF AHMET RÜŞDȊ EFENDİ’NİN ŞERH-İ DİVÂN-I URFȊ-İ ŞİRÂZȊ ADLI ESERİNDE ŞERH USULÜ
Commentary on the Poems of Urfi-i Şirazi and the Commentary Method in the Work Named Şerh-i Dıvan-ı Urfi-i Şirazi By the Sahhaf Ahmed Rüşdi Efendi
Yazar: Esir, Hasan Ali; Dural, Hasan Fahri
Dergi: Hikmet - Akademik Edebiyat Dergisi No. 22 [BAHAR 2025], 2025
Anahtar kelimeler: Classical Turkish Literature of Ottoman Field ; Osmanlı Sahası Klasik Türk Edebiyatı ; Urfȋ-i Şirâzȋ,Klasik şerh,Sahhâf Ahmed Rüşdȋ,Şerh Usulü ; Urfi-i Şirazi,Classical commentary,Sahhaf Ahmed Rüşdi,Commentary Methods

Sebk-i Hindȋ üslûbunun en önemli isimlerinden olan Urfȋ-i Şirâzȋ’nin şiirlerine yapılan şerhler Klasik şerh edebiyatı içerisinde önemli bir yere sahiptir. Bu makalede şu ana kadar tespit edilen yirmi beş şârihin on tanesinin şerhi üzerine yapılan ilmi çalışmaların ışığında bu şerhlerde takip edilen usul bir arada verilmiştir. Şârihlerin kaynak metne bağlı kalarak ve nüsha farklarını ortaya koyarak beytin veya mısranın tercümesini yapmaları, kelime anlamlarını vermeleri, kelimelerin gramer tahlilleri, söz sanatlarını belirtmeleri,  beyti veya mısrayı yorumlamaları Urfȋ-i Şirâzȋ şerhlerinin genel usulüdür. Şerhlerin ayrıntılı olarak ele alınmayıp tercümeye yakın aktarmaya bağlı oldukları görülmektedir. Şârihler birbirlerinin şerhlerini okumuş, bazıları şerhlerinde başka şârihlere ait şerhlere yer vermişlerdir. Bu şârihlerden Sahhâf Ahmed Rüşdȋ Efendi, diğer Urfȋ şârihlerine göre şerhinde çok sayıda şârihten alıntı yapmıştır ve Urfȋ Şirâzȋ’ye dair önemli bilgiler vermiştir. Sahhâf Ahmed Rüşdȋ Efendi Urfȋ Şirâzȋ’nin tüm kasidelerini, 257 seçme gazelini ve 150 seçme mukattasını şerh etmiştir. Bu çalışmada doktora çalışması yapılan Abdurrahman Abdî’nin Şerh-i Dîvân-ı Urfî, Yanyalı Süleyman Efendi’nin Şerh-i Dîvân-ı Urfî, Tellizâde Vehbî ve Urfî-i Şirâzî Dȋvânı Şerhi, Urfalı Ömer Nüzhet’in Şerh-i Dîvân-ı Urfî adlı eserlerin ve yüksek lisans çalışması olarak incelen Himmetzâde Abdî’nin Şerh-i Bazı Kasâ’id-i Urfî, Murtaza Trabzonȋ’nin Urfȋ Şirâzȋ Şerhleri, Neşâtȋ Efendi’nin Şerh-i Kasâyid-i Urfȋ, Rodosȋzâde Mehmed Emin Efendi’nin Şerh-i Kasâyid-i Urfȋ ve Sadık Efendi Etba'ısi’nin Urfȋ Şirâzi Şerhleri özet olarak usul açısından ele alınacak, Sahhâf Ahmed Rüşdȋ Efendi’nin Şerh-i Divân-ı Urfȋ-i Şirâzȋ adlı eserinin şerh usulü ise örneklerle maddeler hâlinde belirtilecektir.

The commentaries on the poems of Urfi-i Şirazi, one of the most important figures of the Sebk-i Hindi style, have an important place in classical commentary literature. In this article, the method followed in the commentaries of ten of the twenty-five commentators identified so far is given together in the light of the scientific studies carried out on these commentaries. The general method of the commentaries of Urfi-i Şirazi is that commentators translate the couplet or verse by adhering to the source text and revealing the differences between the versions, give the meanings of the words, analyze the grammar of the words, indicate the figures of speech, and interpret the couplet or verse. It is observed that the commentaries are not discussed in detail and are based on a adaptation close to translation. Having read each other's commentaries, some commentators included commentaries of the other commentators in their commentaries. Among these commentators, Sahhaf Ahmed Rüşdȋ Efendi quoted from numerous commentators in her commentary, compared to other Urfi commentators, and also provided important information about Urfi-i Şirazi. Sahhaf Ahmed Rüşdi Efendi has commented on all the odes of Urfi-i Şirazi, 257 selected ghazals, and 150 selected muqattas. In this study, the works of Abdurrahman Abdi's Şerh-i Divan-ı Urfi, Yanyalı Süleyman Efendi's Şerh-i Divan-ı Urfi, Tellizade Vehbî and Urfi-i Şirâzî Divanı Şerhi, Urfalı Ömer Nüzhet's Şerh-i Divan-i Urfi, which are studied as doctoral studies, and Himmetzade Abdî's Şerh-i Bazı Kasa'id-i Urfî, Murtaza Trabzonȋ's Urfi-i Şirazi commentaries, Neşati Efendi's Şerh-i Kasayid -i Urfi, Rodosizade Mehmed Emin Efendi's Şerh-i Kasayid-i Urfi, and Sadık Efendi Etba'ısi's Urfi-i Şirazi commentaries which are studied as master's studies, will be briefly discussed in terms of methodology, and the commentary method of Sahhâf Ahmed Rüşdȋ Efendi's work Şerh-i Divân-ı Urfi-Şirazi will be itemized with examples.