Mu‘tezile Kelamında Hadis Yorumu: İnşikâku’l-Kamer Hadisi Üzerine Bir İnceleme
Hadith Interpretation in Mu'tazili Theology: A Study on the Inshiqāq al-Qamar Hadith
Yazar: Kaya, Hüsamettin
Dergi: e-Makalat Mezhep Araştırmaları Dergisi, Vol. 18 No. 1, 2025
Anahtar kelimeler: Islamic Sects ; İslam Mezhepleri ; Hadith,Mu‘tazila,Interpretation,Inshiqāq al-Qamar,Justice ; Hadis,Mu‘tezile,Yorum,İnşikâku’l-kamer,Adalet

İslâm dininin temel iki kaynağından biri olan hadisler, tarihi süreç içerisinde ortaya çıkan iç çekişmeler, siyasi ve sosyo-kültürel gelişmeler nedeniyle asr-ı saadetten bu yana Hz. Peygamber’e aidiyetleri, delil değerleri ve anlaşılmaları tartışmalara konu olmuştur. İslâm dininin bizatihi kendi içerisinde ortaya çıkan ekol ve düşünce akımları söz konusu tartışmalara büyük oranda yön vermişlerdir. Nitekim ortaya çıkan her düşünce geleneği belli ilke ve esaslar etrafında teşekkülünü tamamlamıştır. Bu nedenle de gerek kendilerini meşru göstermek, temellendirmek veya görüşlerini delillendirmek için bahsi geçen hususlar üzerinden hadislere yaklaşıldığı görülmektedir. Bu ekollerden biri de Mu’tezile’dir. İslâm düşünce geleneğine farklı bir bakış açısı kazandıran Mu’tezile’nin rivayetlere yaklaşımında farklı bir perspektif benimseyip benimsemediklerinin tespiti gibi bu konuda geliştirdikleri torilerinde ehl-i sünnet ile örtüştükleri veya ayrıştıkları hususların ortaya çıkarılması da önem kazanmıştır. Bu nedenle de ayın ikiye yarılması mucizesini konu edinen inşkakü’l-kamer rivayetlerini Mu’tezilî ulemanın başta kendi eserleri olmak üzere hadiseyi konu edinen çalışmalar üzerinden Mu’tezili geleneğin hadis anlama ve yorumlama mototları incelenmeye çalışılmıştır. Yapılan araştırmalar neticesinde mezhebin temel esasları etrafında şekillenen inşikâkü’l-kamer gibi tikel bazı rivayetlerde temel ilkelerine halel gelmemesi için muhaddislerle ayrı düştükleri birçok konuda onlara paralel cevaplar ürettikleri ve bu konuda bazı teorilerinden ödün verdikleri görülmüştür.

Since the time of the Prophet Muhammad, there have been ongoing debates surrounding hadiths, one of the two fundamental sources of Islam. These debates have focused on three key areas: firstly, the attribution of hadiths to the Prophet Muhammad; secondly, the evidentiary value of these texts; and thirdly, their interpretation in the context of both internal conflicts and socio-cultural developments. The schools of thought and intellectual movements that emerged within Islam itself have had a significant influence on these debates. Each intellectual tradition is characterised by a distinct set of principles and foundational tenets. Consequently, hadiths were approached through these issues to legitimize, substantiate, or provide evidence for their views. One such school is the Mu'tazila. It is imperative to ascertain whether the Iʿtiʿāl thought, which introduced a divergent perspective to the Islamic intellectual tradition, adopted a distinct approach in its handling of narrations, and whether the theories they developed through hadiths exhibited congruence or divergence with the Ahl al-Sunnah. Consequently, the inshiqaq al-qamar narrations, which pertain to the phenomenon of the moon's division, were subjected to scrutiny in order to ascertain the Mu'tazili tradition's methodologies concerning the comprehension and exegesis of hadiths. An analysis of the extant evaluations made by Mu'tazili scholars reveals that, in numerous issues where they diverged from the muhaddiths, they produced parallel answers. This was done in order to avoid compromising their fundamental principles in specific narrations that were shaped around the fundamental principles of the sect. A case in point is the inshiqaq al-qamar example, where they compromised some of their theories on this issue.