Evliya Çelebi Mizahının İzahı
Explanation of Evliya Çelebi Humor
Yazar: Çakmak, Cengiz
Dergi: FSM İlmi Araştırmalar İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi No. 23, 2023
Anahtar kelimeler: Literary Studies (Other) ; Edebi Çalışmalar (Diğer) ; Evliya Çelebi,Seyahatnâme,seyirlik oyunlar,mizah,gülme ; Evliya Çelebi,Seyahatname,theatrical plays,humour,laughter

Evliya Çelebi Seyahatnâme’si, Osmanlı sahasında yazılmış, alanının en önemlieseri olarak dikkat çekmektedir. Seyyahın anlatımında, kendine has dil ve üslubun temeldayanaklarından biri onun mizahçı mizacıdır. İlhamını yaşadığı dönemin zenginve verimli mizah atmosferinden alan Evliya Çelebi, mizahçı mizacının ve kibar-komikbakış açısının yardımıyla güldüren birçok olay ve hikâye anlatmaktadır. Seyahatnâmedüşünüldüğünde bu koca eserin meydana getirilmesinde ilk sebep, kökende yer alan ironikbir “dil sürçmesi”dir. Mizahi kökenli bir olayla başlayan yolculuk boyunca mizahıntürlü veçhelerinin izlerine rastlanmaktadır. Latifeler, şakalar, nükteler, gülünç hikâyelervasıtasıyla görünen mizahın altında başka aparatların veya gereçlerin kullanıldığıizlenmektedir. Bu gereçlerden ilki “Söz Cambazlıkları”dır. Cinaslı, uyaklı, ikilemelitekerlemeler şeklindeki bu gülümseten aparatlar, ya satırlar boyunca devam eden “uzatmalı”örnekler ya “Komik Benzetmeler” ya da herhangi bir şehrin isminin kökenine dairseyyahın “uydurma”larıdır. İkincisi, bilmezlenerek dolaylı yollardan anlatma durumlarıiçin kullanılan “Tecahülüarifane Şakalar”dır. Son olarak “Grotesk Nitelikteki Şakalar”şeklinde kodlanabilecek “halkın gülüşü” metaforuyla kapsanan, bedensellik ilkesinin imgeleri (yeme, içme, dışkılama ve cinsel hayata ait imgelerin temsili), norm karşıtlığıve sövgülü anlatımlardan oluşan mizahi yapıdır.

Evliya Çelebi Seyahatnâme stands out as the most important work written in itsfield during the Ottoman period. One of the main bases of a unique language and turn ofphrase in the traveller’s narrative is his humourist disposition. Drawing his inspirationfrom the rich and prolific humour atmosphere of the period he lived in, Evliya Çelebi tellsseveral laughable incidents and stories using his humoristic disposition and his elegantfunnyperspective. When Seyahatname is considered, the first reason this great work hasbeen created is an ironical “slip of the tongue” that lies in its root. Signs of humour areobserved along the trip initiated by a humour-based incident. Different apparatuses ordevices are used underneath the humour seen through waggeries, jokes, epigrams andfunny stories. The first one of these devices is “Word Tricks”. These tongue twistersin the form of paronomastic, rhyming, doubling apparatus that make one smile areprolonged illustrations that go on for lines or “funny allegories” or are “fabrications” bythe traveller about the origin of a specific town’s name. The second is “Tecahülüarifanejokes” used to narrate something in indirect ways pretending to ignore it. The last one isa humoristic structure consisting of anti-norms, scurrilous narratives and the principlesof corporealness (representation of images related to eating, drinking, defecating andsexual life), all of which can be coded as “Jokes of Grotesque Nature” and comprised bythe metaphor of “public’s laughter”.