Hudûs-i Dehrî Teorisi ve Eleştirileri: Canpûrî Fârûkî (ö. 1062/1652) ve eş-Şemsü’l-bâziġa Örneği
نظرية الحدوث الدهري والانتقادات عليها: ملا محمود الجَوَنْپُوري الفاروقي في كتابه “الشمس البازغة” نموذجً
Yazar: Şeyhhasan, Münzir
Dergi: İslam Tetkikleri Dergisi, Vol. 12 No. 2, 2022
Anahtar kelimeler: Religious Studies ; Din Araştırmaları ; الحدوث الدهري، السرمد، الدهر، الزمان، التقدم والتأخر، مير باقر الداماد،الجَوَنْپُوري الفاروقي ; Hudûs-i dehrî,Sermed,Dehr,Zaman,Öncelik ve Sonralık,Mîr Dâmâd,Canpûrî Fârûkî ; Hudûs-i dehrî,Sermed,Dehr,Zaman,Öncelik ve Sonralık,Mîr Dâmâd,Canpûrî Fârûkî

İsfahan okulunun kurucusu olarak kabul edilen Mîr Dâmâd (ö. 1040/1631), hem İran’da hem de Hint alt kıtasında felsefenin gelişimine ciddi katkıda bulunmuştur. Mir Dâmâd’ın temayüz ettiği ana meselelerden biri “hudûs-i dehrî” meselesidir. İşrâkî bir üslüpla Meşşâî felsefesini esas alarak Tanrı-âlem ilişkisine dair Meşşâîlerin görüşlerini geliştirerek yeni ve özgün bir açıklama modeli sunan hudûs-i dehrî teorisi, Mîr Dâmâd’ın yaşadığı dönemde ve sonrasında önemli bir etki yaratmıştır. Bu inceleme, ilk olarak Mîr Dâmâd’ın mezkûr teoriyi ortaya koyma nedenini ve sonrasında öne sürdüğü delilleri nasıl temellendirdiği çalışacaktır. Ondan sonra Hint alt kıtasının en önemli düşünürlerinden bir olarak kabul edilen Mollâ Mahmud Canpûrî’nin (ö. 1062/1652) hudûs-i dehrî teorisine yönelik eleştirileri, Hindistan’da felsefî eğitimin ana metinlerinden biri olan eş-Şemsü’l-Bâziğa adlı eseri çerçevesinde ortaya konulacaktır. Âlemin zamansal olarak hâdis olduğunu kabul eden kelâmcıların aksine filozoflar, âlemin zât bakımından hâdis olduğunu iddia etmektedir. Mîr Dâmâd, kelâmcıların iddialarını redederek Meşşâilerin görüşüne her ne kadar daha yakın olsa da “hudûs-i zâtî” teorilerini kabul etmemekle birlikte âlemin ademle öncelendiği ve sermediyetin Allah’a münhasır olduğu düşüncesinde ısrar etmiştir. Bu nedenle filozofların “hudûs-i zâtî” teorisini geliştirerek sudûr teorisi ile kelâmcıların hudûs teorileri zaman, dehr ve sermed kavramları etrafında alımlayarak yeni bir sentez oluşturmaktadır. Âlemin nisbî bir yoklukla öncelendiğini iddia eden bu tez, bilkuvveden bilfiile dehrî bir hudûs ile geçildiğini savunmaktadır. Zira ma’kulatın (akledilirler) yeri olan dehr, sabit olanın değişene nisbeti anlamına gelmektedir. Canpûrî, Mîr Dâmâd’ın dehr anlayışına itiraz ederek birçok yönden hudûs-i dehrînin kabul edilemeyeceğini ve öncelik ile sonralık mefhumlarının zaman olmaksızın tasavvur edilemeyeceğini ispatlamaya çalışmaktadır.

ملخص ُعتبر مير باقر الداماد )ت. 1040هـ/1631م( مؤسس مدرسة إصفهان الفلسفية واحدًا من أكثر ي ٍ من إيران وشبه القارة الهندية على وجه الخصوص. كما ً الشخصيات تأثير ّ ا في الساحة الفلسفية في كل ُ ٍ عتبر نظرية الحدوث الدهري إحدى أهم أفكاره التي اشتهر وتمايز بها. بأسلوب إشراقي وأسس مشائية ت أقام عليها مير باقر الداماد نظريته، تحاول نظرية الحدوث الدهري -والتي كان لها بالغ األثر في عهد َم. َ ٍ تفسير جديد وأصيل للعالقة بين الخالق والعال الداماد ومن بعده- تقديم سنتعرض في هذه المقالة لبيان الدافع لمير باقر الداماد إلحداث نظريته هذه، مع محاولة تأصيل أدلته ُوري الفاروقي )ت. َ على الحدوث الدهري بشكل مفصل، ثم سنتناول انتقادات مال محمود الجَوْنپ 1062هـ/1652م( لهذه النظرية في إطار كتابه الشمس البازغة شرح الحكمة البالغة أحد أهم المتون الفلسفية في شبه القارة الهندية. َّ على العكس من المتكلمين المؤيدين للحدوث الزماني للعالم، فإن الفالسفة يرفضون هذا االدعاء مبينين ِ امتناعه ويقولون بالحدوث الذاتي للعالم. أما مير باقر الداماد فلم يرتض رأي المتكلمين بالحدوث الزماني ِ للعالم؛ لكنه في المقابل لم يكتف بقول المشائين بالحدوث الذاتي للعالم، وأصر على مسبوقية العالم بالعدم، َّ وتفرده تعالى بالسرمدية؛ لذا طور نظرية الحدوث الذاتي لدى الفالسفة، ومزج بين قولهم بالصدور وفكرة الحدوث لدى المتكلمين، وحاول من خالل تفسيره لمصطلحات الزمان والدهر والسرمد إبداع ُ َّ بين أن انتقال نظريته في الحدوث الدهري. فهذه النظرية التي تدعي مسبوقية العالم بالعدم النسبي ت العالم من القوة إلى الفعل هو بالحدوث الدهري؛ إذ الدهر الذي هو مكان المعقوالت يعني نسبة الثابتات َ إليه انتقادات عديدة، ُ َّ وري فقد اعترض على تصور المير داماد لمفهوم الدهر ووجه َ للمتغيرات. أما الجَوْنپ َ ٍ عد دون زمان. ًا امتناع تصور القبل والب ِن مبي