İslam Hukuk Usulünde Müşkil ve Mücmel Kavramları Arasındaki İlişkinin Tespiti ve Bazı İlgili Örneklerin Analizi
Identifying the Relationship Between the Concepts of Mushkil and Mujmal in Islamic Legal Theory and the Analysis of Selected Related Examples
Yazar: Zertürk, Hidayet
Dergi: İhya Uluslararası İslam Araştırmaları Dergisi, Vol. 12 No. 1, 2025
Anahtar kelimeler: Islamic Law ; İslam Hukuku ; İslam Hukuk Usulü,Müşkil,Mücmel,Kapalı Lafızlar,Fıkhî Yorum ; Islamic Legal Theory,Mushkil,Mujmal,Ambiguous Expressions,Juristic Interpretation

Bu makalede, İslam hukuk usulünde kapalı lafızlar arasında yer alan müşkil ve mücmel kavramları, fukaha ve mütekellimîn ekollerinin yaklaşımları çerçevesinde ele alınmaktadır. İslam hukuk usulünde lafızlar anlam bakımından açık olabildiği gibi çeşitli sebeplerle kapalı da olabilmektedir. Fukaha usulünde bu kapalılık, hafi, müşkil ve mücmel şeklinde derecelendirilirken; mütekellimîn usulünde kapalı lafızların tamamı mücmel kapsamında değerlendirilmektedir. Her iki ekol arasındaki bu metodolojik farklılık, müşkil ve mücmel kavramlarının mahiyet ve kapsamlarının zaman zaman birbirine benzemesine, hatta fıkhî örneklerde karıştırılmasına yol açmaktadır.Çalışmada, müşkil ve mücmel kavramları her iki ekolün tanım, kapsam ve hüküm anlayışları doğrultusunda incelenmekte; bu kavramların hangi noktalarda kesiştiği veya ayrıştığı tespit edilmeye çalışılmaktadır. Bu bağlamda, söz konusu ayrımın fıkhî hükümlerin yorumlanmasına nasıl etki ettiği, seçilmiş örnekler üzerinden değerlendirilmiştir. Müşkil ve mücmelin yalnızca teorik kavramlar olmadığı, aksine birçok fıkhî hükmün anlaşılması ve uygulanmasında belirleyici bir rol oynadığı vurgulanmaktadır. Ayrıca usul literatüründe bazı meselelerin, zayıf veya yetersiz gerekçelerle mücmel kapsamında değerlendirilmesinin muhakkik âlimler tarafından eleştirildiği dikkate alınarak, müşkil ve mücmel kavramlarının yeniden ele alınmasının gerekliliği ortaya konulmaktadır. Bu çerçevede makalede, Hanefî ve mütekellimîn ekollerinin müşkil ve mücmel hakkındaki görüş ve iddiaları nitel ve karşılaştırmalı yöntemler kullanılarak analiz edilmekte; bu kavramlara dayanılarak oluşturulan bazı fıkhî hükümler tartışılmakta ve değerlendirilmektedir. Çalışmanın, usul-fıkıh ilişkisini daha net ortaya koyarak literatüre katkı sağlaması amaçlanmaktadır.

This article examines the concepts of mushkil and mujmal, which are among the ambiguous expressions in Islamic legal theory (usūl al-fiqh), within the framework of the approaches adopted by the fuqahāʾ and the mutakallimīn schools. In Islamic legal theory, expressions may be clear in meaning or, for various reasons, ambiguous. In the methodology of the fuqahāʾ, such ambiguity is classified into categories such as khafī, mushkil, and mujmal, whereas in the methodology of the mutakallimīn, all ambiguous expressions are generally treated under the category of mujmal. This methodological divergence between the two schools has led to similarities—and at times confusion—in the nature and scope of the concepts of mushkil and mujmal, particularly in applied juristic examples. Within this study, the concepts of mushkil and mujmal are analyzed in accordance with the definitions, scopes, and legal implications proposed by both schools, with the aim of identifying the points at which these concepts intersect or diverge. In this context, the impact of this distinction on the interpretation of juristic rulings is evaluated through selected examples. The study emphasizes that mushkil and mujmal are not merely theoretical constructs but play a decisive role in the understanding and application of numerous juristic rulings. Moreover, taking into account the criticisms raised by verifying scholars regarding the inclusion of certain issues within the category of mujmal on weak or insufficient grounds, the necessity of re-examining the concepts of mushkil and mujmal is highlighted. Accordingly, the article analyzes the views and claims of the Hanafī and mutakallimīn schools concerning these concepts by employing qualitative and comparative methods, and discusses and evaluates certain juristic rulings derived from them. The study ultimately aims to contribute to the literature by clarifying the relationship between legal theory and substantive jurisprudence.