BİR MUHALİF MİZAH DERGİSİ OLARAK “TAŞ”
BİR MUHALİF MİZAH DERGİSİ OLARAK “TAŞ”
Yazar: Yavalar, Deniz Elif
Dergi: İnönü Üniversitesi İletişim Fakültesi Elektronik Dergisi (İNİF E-Dergi), Vol. 3 No. 2, 2018
Anahtar kelimeler: Demokrat Parti,basın,mizah,taş

BİRMUHALİF MİZAH DERGİSİ OLARAK “TAŞ”ÖZETKonumlarının bir gereği olarak siyaset vebasın, karşılıklı bir iletişim ve etkileşim içindedir. Basının ayrılmaz birkolu olarak değerlendirebileceğimiz mizah ya da daha özel haliyle karikatür herzaman siyasi bir muhalefet aracı olarak gündemde kalmaktadır. 1950-1960 yılları arasında DemokratParti’nin iktidarına tanıklık eden Türkiye’de, söz konusu dönem hem siyasibakımdan hem de karikatür sanatının kendi içindeki gelişimi açısından önemlidönüşümleri bir araya getirmektedir. Türkiye siyasal tarihinde özgün bir yeresahip olan Taş dergisi; mizah alanında yazısız çizginin benimsendiği modernkarikatür anlayışının temsilcileri olan zengin yazar-çizer kadrosuna sahip ve dönemin entelektüelleri arasındasayılabilecek pek çok isme de bünyelerinde yer vermeleri açısından önemlidir. Bu çalışmada, mizahın bir hiciv sanatı olarak egemen sınıflara karşı ortaya çıkanmuhalefet oluşturma potansiyeli, Taş isimli mizah dergisi örneğinde incelenmiştir.Yayın hayatına 18 Ekim 1958’de başlayan Taş, 12 sayı yayınlanmıştır. Derginin kadrosutarafından Taş Dergisi’nin 13. sayısının bütün baskı ve cilt işleritamamlandıktan hemen sonra tam dağıtılmak üzere basılacağı sırada, TanMatbaası’nın infilak ettiği ve dergilerin yıkıntılar altında kaldığıbelirtilmiştir. Dergide yer alan yazı türlerini belirleyebilmek için içerik çözümlemesitekniği kullanılan çalışmada, Türkiye ölçeğinde toplumsal, siyasal ve ekonomikolaylara ilişkin yaşananların mizah metinlerine dönüştürülerek nasıl birmuhalefet söylemi oluşturulduğuna odaklanmak ve derginin özellikleriniaçıklayabilmek, eleştirel muhalefet söylemi oluşturma potansiyeli üzerindeyorum yapabilmek amacıyla belli başlı örnekler betimleyici analizle irdelenmiştir.Yapılan değerlendirmeler sonucunda dergide ele alınan konulara ilişkin yaklaşımbiçimlerinin yalnızca eğlence aracı değil, duruma ilişkin eleştirel tavıraldığı ve bu bağlamda derginin muhalefet söylemi oluşturabilecek bir dilibenimsediği görülmüştür.Anahtar Sözcükler: Demokrat Parti, basın, mizah, taş, muhalefet söylemi.ASA DİSSERTATİON MAGAZİNE “STONE”ABSTRACTPolitics and the press, as a means of their location, are in a mutual communication and interaction. Humor, or more specifically cartoon, which we can regard as an inseparableline of media, is always on the agenda as a means of political opposition. Between the years 1950-1960 witnessed the power of the Democratic Party in Turkey, said term care brings together politicians from both major transformation in terms of development in their own cartoon art. Turkey Stone magazine, which has a unique place in the political history; it is important for many names to be included in their bodies that have rich writer-cartoonists who are representatives of the modern cartoon understanding that the writer-less line adopts in the field of humor and which can be counted among the intellectuals of the time.In this study, a humorous satirical art was examined in the case of the magazine titled Stone, which has the potential to create opposition to the ruling classes. Stone started publishing life on October 18, 1958 and published 12 issues. It has been stated that the magazine has been destroyed by Tan printing house and the magazines have been destroyed by the staff of the magazine, while all the printing and binding works of the 13th edition of Taş Magazine are being printed for distribution right after the completion. To determine located font types in the journal content analys is techniques in the study used, the scale of Turkey’s social, political and convert edin to text of humor who lived for economic event to focus on how to set up a discourse of opposition and explain the features of the magazine, specific examples include descriptive in order to be able to comment on the potential to create a discour secritical opposition analyzed. As a result of the evaluations made, it has been seen that the forms of approach to the issues discussed in the magazine are not only a means of entertainment but a language which criticizes the situation and in this context the magazine may form an opposition discourse.Keywords: Democratic Party, press, humor, stone, opposition says.GirişMizah[1]ile ilgili olarak alan yazını incelendiğinde çeşitli tanımlamalar karşımızaçıkmaktadır. Bu sözcük, 16. yüzyılın ikinci yarısında ruhsal neşe durumunuanlatmak için kullanılmış; 17. yüzyılda da şaka anlamına gelmiştir. Batıkültüründe humour olarak geçen mizah, bu anlamda komikten değişik bir içerikkazanmış, genelde toplumun yadırgadığı yanlışlar ve saptırmalar karşısındagülmesini[2]anlatmış; anlamsızlara, alışkanlıklara ters düşen davranışlara bir tepki olarakbelirmiştir (Topuz, 1997: 8-9). Bütündillerde sözlüklerin mizahı birbirinden az çok ayrımlı anlattıklarını vehepsinin “Mizahta gülme vardır; gülmeolmayan şey mizah olmaz.” anlayışında birleştiklerini yazan Aziz Nesin,mizahın kökeninde gülmeden başka bir şey aramanın doğru olmadığını belirterek, gülmecenindeğişik türlerde[3]oluşunu; ayrı toplumların ayrı koşullarda bulunmasından, aynı toplumda da ayrısınıfların bulunmasına bağlamaktadır. Mizahı, “Gülmecenin seslendiği insanı, hangi oranda olursa olsun sağlıklıolarak güldürebilen her şeydir” şeklinde tanımlayan Aziz Nesin, sağlıklıgülmeceyi yaratan her şeyin gülmecenin kapsamına girdiğini belirtmektedir(Nesin, 1973: 16-17). Mizahkelimesine karşılık olarak Türkçe’de gülmece karşılığı kullanılıyorsa da;mizahın sadece gülmece unsurundan oluşmadığı vurgulanarak sözcüğün yeterliolmadığı görüşü mizahçılar arasında ağırlık kazanmaktadır. “Mizah karşılığı, gülmeceyi kullanamayız. Yanlıştır. Gülmece kelimesiyalnız gülmeyi içeren çok dar bir çerçeveyi kapsar. Mizah (humour) yalnızgüldürü değildir. Düşündüren, eleştiren, istihza eden, bir çeşit acı duygusuveren, hicveden, karşıt fikirleri kapsayan ve fikirleri beklenmedik, şaşırtıcıbir biçimde sunan türleri vardır. Kara mizah, pembe mizah deyimleri bu yüzdençıkmıştır.”diyen Turhan Selçuk’la (Selçuk, 1998: 200) benzer paydadabuluşan Tan Oral ise mizah kavramıyla ilgili düşüncelerini şöyleaçıklamaktadır: “Eğlenceli bir gülünçlükve ciddi bir nükte, günlük hayatın içinde oluştuğu gibi, bir sanat yapıtıiçinde yer alabilir, herkes gülebilir. Mizah ise ciddi bir iştir; o acı vehüzün yüklüdür, gülenleri olduğu kadar ona kızanlar, öfkelenenler de olacaktır.Çünkü mizah, eleştirel bir tepki biçimidir; bir nedene bağlı olarak ortayaçıkar; şaşırtıcıdır.” (Oral, 2011: 168).[1]Arapça ‘müzah’ sözcüğünden türeyerek dilimize yerleşenmizah, Türk Dil Kurumu Sözlüğünde “eğlendirme,gülme ve bir kimsenin davranışına incitmeden takılma amacını güden ince alay,gerçeğin güldürücü yanlarını ortaya koyan edebiyat türü, ironi” (TDK, 2005:806) şeklinde tanımlansa da, mizahın kavramsal boyutuyla birlikte ele alınmasıtanımların sınıflandırılmalarıyla ilgili birtakım sorunları da beraberindegetirmektedir. Batıda humour sözcüğüyle eşleşen mizah olgusu: dilimizde çoğu zamangüldürü, gülmece, gülünç, komik gibi kavramlara karşılık olarakkullanılmaktadır. Ancak çeşitli kaynaklarda, tek başına bu sözcüklerinhumour’dan çok daha dar bir kapsamda olduğu, bunun yerine mizah kelimesininkullanılması gerektiği belirtilmiştir. Humour’un Türkçedeki karşılığını mizahveya nükte kelimeleriyle ifade eden Turhan Selçuk (Selçuk, 1998: 200) ve TanOral (Oral, 1998: 51) yalnızca mizah kelimesinin orijinal anlamı karşılamaktayetersiz olduğu gerekçesi ile kimi zaman gülme, gülmece ve güldürü gibikavramların da birbirleri yerine kullanıldığını söylemektedirler.[2] Gülmeyi “ruhun sömürgeleşmesinden kurtaran doğal birsavunma hattı” şeklinde tanımlayan BarrySanders, “Başlangıçta gülme vardı” demektedir(Sanders, 2001: 17). Sanders, herhangibir yerde ya da herhangi bir zamanda gülmeyen bir insan topluluğunudüşünebilmenin güçlüğünden bahsederek şöyle devam etmektedir: “Günlük dildebir insanın mizah duygusundan söz eder, gülmenin ne kadar temel bir edimolduğunu kabul ederek onu geleneksel beş duyunun yanına yerleştiririz.” (Sanders,2001: 24). [3] Batı’da antikdönemden günümüze kadar çeşitli teoriler ileri sürülmüş ve bu teorilerlegülmenin analizi ve sınıflaması yapılmaya çalışılmıştır. Mizah ve gülme eylemiyle ilgili açıklamalara dayanılarakgeliştirilen bu kuramlar, mizah toplum ya da daha özelde mizah-birey arasındakiilişkiyi incelemek açısından önem taşımaktadır. Bu nedenle de bu kuramlaradeğinmek yerinde olacaktır. Teorileri genel olarak; Üstünlük Teorisi,Rahatlama Teorisi ve Uyumsuzluk (Zıtlık) Teorisi şeklinde üç grupla toplamakmümkündür (Arık, 2002: 112-113; Bayraktar, 2011: 175). Genel özellikleriitibariyle, söz konusu teorilerin her biri gülmenin tek bir yönüne veyaözelliğine dikkat çekmektedir. Üstünlük Teorisi, Aristo’nun “Poetika” adlı eserinden günümüze kadarçeşitli bilim adamları tarafından işlenmiş ve geliştirilmiştir. Bu teorinintemelinde “bazılarının veya kendimizindaha önceki halimizle, o andaki halimizi kıyasladığımızda kendimizi daha üstüngörmemizden doğan bir duygu” olduğu görüşü vardır. Sözgelimi, yoldagiderken birinin düştüğünü gördüğümüzdeki gülmemiz, bizim o durumadüşmediğimizin sevincidir. Bir başka teori ise, zıtlık yahut uyumsuzluk teorisiadıyla anılmaktadır. Kant, Schopenhauer ve Spencer gibi büyük filozofların daiçinde bulunduğu “endişeli bir bekleyişinaniden hiçe dönüşmesi” (Kant), “S/rnesne ile o nesnenin değerini değiştiren soyut kavram arasındaki münasebetsizdurum” (Schopenhauer) veya “Birleşikuyumsuzluğa karşı normal reaksiyon” (Willmaun) olarak özetlenen bugörüşlere göre, birbirlerine zıt veya birbirleriyle ilgisiz iki fikrinbirleşmesi gülmeyi doğurmaktadır. Gülmeyle ilgili üçüncü teori ise, rahatlamateorisidir. Descartes, üstünlük ve zıtlık teorileri için “tehlikenin birden bire ortadan kalkmasıyla duyulan hazzın önemi yerinekötülüğe karşı kayıtsız olduğumuzda veya ondan zarar gelmeyeceğinianladığımızda meydana gelen sevinç” olarak gülmeyi tarif etmektedir.Gülmeyi, “Bir mücadeleden galip çıkma,düşmanın etkisizliğinin farkına varma, dil ve davranış üzerindeki sosyalbaskıdan kurtulmanın yarattığı rahatlık” olarak betimleyen bilim adamlarıda bu teorinin taraftarları olmuşlardır. Bütün bu belli başlı teorilerden kısmîfarklılıklarla birlikte esasta bu teorilerden birine yakın olan daha pek çokgörüş gülmeyi açıklamaya çalışmıştır. Bunlardan biri olan Freud’unPsiko-Analitik teorisinde, ferdi farklılıklar (zekâ; cinsiyet, milliyet)kolektif motivasyon, coğrafi çevre, kültürel farklılıklar ve bunun gibiunsurlara dikkat çekmiş; sonunda yeni bazı görüşler de ileri sürülmüş ve FowlerÇizelgesi’ni ortaya konmuştur. Fowler’in tasnifine göre mizah çeşitleri; mizah,nükte, hiciv, acı şaka (kara mizah), tahkir, ironi, istihza ve alay şeklindesınıflandırılmıştır. Çizelgeye göre, bütün dünyada gülme konusu olan olaylarsekiz başlık altında toplanmış ve bu başlıklar altındaki olayların motif veyaamaçları, alanları, metot veya kullandıkları araç ile dinleyicileri farklılıkgöstermiştir (Türkmen, 2000: 2-3). 2. Konu, amaç veönem: Gücünütoplumsal tabandan alan çok partili sistem içerisinde basın,  iktidarın uygulamalarından muhalefetindenetimine kadar gözetimci rolünü üstlenmekte ve meydana gelen siyasal tablogörünümünün topluma iletilmesinde, düşünce pazarının oluşturulmasında önemlibir göreve sahip olmaktadır. Bu bağlamda siyaset ve basın konumlarının gereği olarakkarşılıklı bir iletişim ve etkileşim içindedir. İktidar-basın ilişkilerinebakıldığında genellikle hükümetlerin, toplumun onayını almak, meşruiyetsağlamak, kamuoyu yaratmak için basının desteğini sağlamaya çalıştıkları görülmektedir.Basının iktidar için,  rıza üretme aracıolarak kullanılma potansiyeli tek taraflı değildir. Diğer yandan basının güç veiktidara karşı muhalefet söylemi oluşturma potansiyeli de vardır. Basınınayrılmaz bir kolu olarak değerlendirebileceğimiz mizah ya da daha özel haliylekarikatür, muhalefet söyleminin oluşturulması konusunda çok önemli           bir işleve sahiptir. Basındakarikatürün işlevi, genelde çizgi yoluyla günün olaylarının yorumlanmasıdır.Aslında, mizahın özünde güç/iktidara ilişkin eleştiri vardır ve gücünü bueleştirel konumlanışından alır. Bu yönüyle çizgi ve bu çizgilerin yanında yeralan kısa mizahi metinlerin taşıdıkları söylemler, derin eleştirel anlamlartaşıyabilir. Aslında amaç karikatür çizmek değil, herhangi bir konuyu çizgiyoluyla yorumlamaktır. Mizahla beslenen bu çizim, konusunu genellikle günlükolaylardan alır. Buradanhareketle, 1950-1960 dönemi hem siyasi bakımdan hem de karikatürsanatının kendi içindeki gelişimi açısından önemli dönüşümleri bir arayagetiren bir dönemdir. 1950 yılında DP’nin iktidarı devralmasına tanıklık edenTürkiye’de, mizah alanında da yazısız çizginin benimsendiği modern karikatüranlayışına geçilmiştir. Turgut Çeviker KarikaTürkiye’de yeni siyasal sürecingenel olarak mizahçılara özel olarak da karikatürcülere olağanüstü şuolanakları sağladığından bahsetmektedir: “Geriyekalan tek parti döneminin sorgulanması; göreceli de olsa özgür bir ortamagirilmiş olması; DP’nin liberal politikaları, ülkeden “Küçük Amerika” yaratmahayalleri ve sonsuz vaatler.” (Çeviker, 2010: 24). 1950'li yıllarda KüçükAmerika olma rüyası Türk halkının tüm kesimlerini sardığını ifade eden AtilaÖzer ise, iktidar değişiminin karikatürle bağlantısını şöyle anlatmaktadır: “Slogan, her mahallede bir milyoneryaratmaktır. Adanalı pamuk ağaları, büyük sanayici olmuş iktidarıdesteklemektedir. Çiftçinin ürünlerine iyi para verilmiş; yol, su, elektrikgibi temel ihtiyaçların ülke düzeyinde yaygınlaştırılması için yatırım atağıbaşlatılmıştı. Bu olumlu hava bir süre sonra değişecektir. Ekonomiliberalleşmeye çalışırken popüler karikatür için zemin hazırdır.” (Özer,2007: 48).Basınınayrılmaz bir kolu olarak değerlendirebileceğimiz mizah ya da daha özel haliylekarikatür de her zaman siyasi bir muhalefet aracı olarak gündemde kalmaktadır.50kuşağının sesini duyuran dergiler zinciri, ilk olarak 41 Buçuk mizah dergisiylebaşlamıştır. Tef, Dolmuş, Taş, (Dolmuş) Karikatür ve Taş-Karikatürdergileriyle de devam etmiştir. Demokrat Parti’nin son dönemi olan 1957-1960yılları arasında yayınlanan Taş, Karikatür ve daha sonra 50 Kuşağını bir arayatoplayan Taş-Karikatür dergisi,siyasi karikatürün yoğunluğu ve niteliği açısından 10 yıllık DP iktidarıdöneminde hükümete karşı en açık ve sert bir şekilde tavır alan mizahdergileridir. Bu çalışmanın konusunu Taş mizah dergisinin içeriği ve ürettiğimuhalefet söylemini oluşturmaktadır. Taş dergisi;zengin yazar-çizer kadrosuna sahip ve dönemin entelektüelleri arasındasayılabilecek pek çok isme de bünyelerinde yer vermeleri açısından önemlidir.Bu bağlamda, dönemi geniş bir halk kitlesi tarafından takip edilen Taşmizah dergisi aracılığı ile irdelemeye çalışmanın siyasetve mizah arasındaki ilişkinin ortaya konabilmesi açısından da yarar sağlayacağıifade edilebilir. Mevcut çalışmaların bir kısmı; Taş dergisinin belli birkesitine ya da belli bir yönüne odaklanan çalışmalardır. Bu nedenle, derginin hemTürk siyasi tarihi hem de basın tarihindeki yeri ve önemini ortaya koymak önem arz etmektedir.3. Araştırmasoruları ve yöntem:Mizahınmuhalefet işlevinin Taş dergisiörneğinde incelendiğibu çalışmada, dergide yer alan karikatürlerinneye göre saptandığı, nedenini ve bu nedenle beraber genel amaçları açıklanmayaçalışılmıştır. Taş dergisi karikatürleri Türksiyasi gündemini nasıl yansıttığı, içeriğini oluşturan konuların neler olduğu ve bu konulara nasılyaklaşıldığı gibi araştırma sorularından hareket edilmiştir.Taşmizah dergisinin 8 sayısı İzmir Ecemelen Koleksiyonu’ndansatın alma yoluyla; piyasadan bulunamayan 4 sayısı ise Ankara MilliKütüphanesi’nden temin edilmiştir. Taş mizah dergisinin içeriği veürettiği muhalefet söylemini incelendiği çalışmada, derginin kimlik bilgileri,çıkış amaçları ve yayın politikası, teknik özellikleri, satış ve abonelikbilgileri, tirajı, yazar ve çizer kadrosu, reklam ve ilanları, yayınlarındakikesintiler ve kapanış öyküsü hakkında geniş bilgiler verilmesinin yanı sıraiçerik çözümlemesi ile derginin muhtevasını çıkarabilmek için düz yazı vekarikatür dağılımı incelenmiştir. Son olarak derginin eleştirel muhalefetsöylemi oluşturma potansiyeli üzerinde yorum yapabilmek ve derginin politiktutumunu ortaya koyabilmek amacıyla, belli başlı örneklerbetimleyici/tanımlayıcı analizle irdelenmiştir.4. Sonuç ve değerlendirme:Çok partili hayata yönelikana denemeleri temel almayacak olursak 23 yıllık tek parti iktidarının ardından1946 senesinde kurulan Demokrat Parti ile çok partili hayata geçen Türkiye,1950-1960 yılları arasında DemokratParti’nin iktidarına tanıklık etmiştir. Siyasi alanda bu gelişmeler yaşanırken,büyük ölçüde toplumdaki hâkim kültür tarafından şekillenen mizah da, köklüdeğişimlere sahne olan başka bir alandır. Türkkarikatürünün üçüncü dönemi, Demokrat Parti iktidarıyla eş zamanda yani 1950’de başlamıştır. 1950’lerin ilkyarısında Avrupa ve Amerika’da çizgide mizah akımınınbaşlıca temsilcileri olarak eserler veren Steinberg, Chaval, Flora, Bosch veMose gibi çizerlerin yaklaşımından etkilenerek şahlanan çağdaş karikatüranlayışı: çizginin söze, bir dile dönüştürüleceği bir dönemin kapılarınıaçmıştır. Bilinen adıyla “50 Kuşağı”, kendilerinden önceki kuşakların yazıya dayalı, yazıkaldırıldığında anlamsız kalan karikatürlerine karşın “çizgide mizah”olarak adlandırılan anlayışı benimsemişlerdir. Genelde çizilen deseniniçerisine balonların yerleştirilmediği ve alt yazıların olmadığı bu yenianlayışta, tüm mesajlar çizgilerdedir. Çizgi-mizah, grafik-mizahya da humoristik desen, moderngrafik gülmece olarak da adlandırılan bu yeni karikatür anlayışı, popüler olmaktan ziyade daha çok düşündürmekhedefinde ilerlemiştir. Bu bağlamda, mizahın güldürme temelinin altındabirey ve toplumdaki aksaklıkları, yozlaşmayı, çirkinlikleri düzeltme amacınıtaşıdığını ve sivri dili, alaycı tavırları, iğneleyiciliği ile halk zekâsınınürettiği bir savunma hattı olduğunu söyleyebilmek mümkündür. Karikatürsanatçısı mimar Tan Oral’ın (Oral, 1998: 52) deyişiyle, “Eğlence dünyasında bir koro vardır. Mizah ise her zaman solo birçıkıştır. Herkesin aynı havadan çaldığı bir ülke ve dünya orkestrasında aradabir ayağa kalkan ve aykırı bir ses çıkaran solist gibi” hareket eden mizah,siyasal ve toplumsal değişimlerin cereyan ettiği mekânlarda toplumunderinliklerine kadar kök salmıştır.Basın, bugün olduğu gibi 1950-1960döneminde siyasi bir arena olma ve gündeme yön verme niteliklerinitaşımaktaydı. DP iktidarı süresince basından yararlanarak kamuoyunun desteğinisağlamaya çalışmış fakat ekonomik ve toplumsal vaatlerini gerçekleştirmeye çalıştığısiyasal düzlemde, toplumsal buhran yükseldikçe basının muhalefeti de artmıştır.Sorunların iktidar koltuğunda oturan DP ve başta CHP ile diğer muhalefetpartilerinin sebebiyet verdiği ortak bir yönetememe halinden kaynaklandığı Taş dergisitarafından sürekli olarak ifade edilmiştir. Hükümet-muhalefet arasındaki bahar havasının bir düzelip bir bozuluşunu,muhalefetin tepkisini ve Türkiye Köylü Partisi’nin Cumhuriyetçi Millet Partisiile birleşmesi onun takiben de Hürriyet Partisi’nin Halk Partisi’ne katılmasıile gerçekleştirilen güç birliğini çeşitli yazı ve karikatürlerine taşıyan Taş,iktidar kavramının sorunsallaştırıldığını ve mevcut iktisadi-siyasi meselelerin iktidarda olanpartiden değil, iktidar olmaktan kaynaklandığını ileri sürmüştür. Huzurunpolitik değil içtimai olduğunu vurgulayan ve bu problemi idare edilenle,edenler arasında karşılıklı itimat, sevgi ve saygıya, yasalara bağlamaklaolacağını işaret eden Taş, demokrasinin olmazsa olmaz ilkelerinisavunmuşlardır. Yayınlandıkları dönem sebebiyleTaş,  çoğunlukla halkın halk için, halktarafından yönetimini temel alan demokrasi kavramını sorgulayarak yazı ve çizgidiline taşımıştır. Ülkenin siyasi partilerinin başarıya ulaşması için ülkeninsosyal gerçeklerini hesaplaması gerekliliğine inanan Taş, kişi hak veözgürlüklerini, ekonomik yapının sınıflar çatışmasını gündeme getirmiştir.Toplantı ve söz hürriyeti, üniversite muhtariyeti, adli teminat, ispat hakkı,seçim emniyeti, basın etiği, gazeteci-kaynakilişkileri, dönemin Ankara Hilton’u olarak tabir edilen hapishaneningazetecilerle dolup taşmasını, gazete ve dergi kâğıtlarının tek elden ithalinegidilmesini, ilan ve reklamların tek elden dağıtımının kabul edilişini, özelticari ilanların da hükümet denetimine girişi gibi iktidarın getirdiği baskıyasalarını eleştirmiştir. Ayrıca, çeşitli yazı ve karikatürleriyle sosyalyaşama dair konuları (kadın-erkekilişkileri, arkadaşlık-komşuluk,değişen değerler, din, toplumsal inanç ve gelenekler, bayramlar, tarihi miras,sağlık, eğitim) başyazı, köşe yazısı, fıkra, öykü, deneme, araştırma gibi düzmetinler ve karikatürlerde yer vermişlerdir.Mizah dergileri hitap ettikleri toplumunihtiyaçlarını karşılayabildikleri ve gündemi yakalayabildikleri ölçüde başarılıolabilirler. Bu açıdan düşünüldüğünde Taş dergisi,toplumdaki değişmeleri görmüş, gündemiyakalamış ve toplum tarafından benimsenmiştir. DP’nin düşünceyapısını, iktidar anlayışını, idareciliğini toplumsal odaklı bakış açılarıylatartışmaya açan Taş, kendilerince yanlış ya da kusurlu buldukları her türlüuygulamaya, yozlaşmaya, uygulayıcısı kim olursa olsun muhalefet etmektençekinmeyerek mizah dili ile tepki vermişlerdir. Dergiiçeriğinin incelenmesi sonucunda ele alınan konulara ilişkin yaklaşımbiçimlerinin, kullanılan sözcük, çizgi ve fotoğrafların mevcut sosyo-ekonomik ve politik duruma ilişkineleştirel tavır içerdiği ve bu bağlamda derginin muhalefet söylemioluşturabilecek bir dili benimsediği söylenebilir. Taş, bu yönüyle yalnızca bir eğlence aracı değil, birhiciv ve iktidara karşı mücadele biçimi olarak önem kazanmaktadır.Kaynakça:ARIK,Bilal (1998). Değişen Toplum DeğişenKarikatür, İstanbul: Türkiye Gazeteciler Cemiyeti Yayınları.ARIK, Bilal  (2002). “Kemal Sunal, Levent Kırca ve Cem Yılmaz’ın Mizahına Teorik Bir Bakış”,İstanbul Üniversitesi İletişim Fakültesi Dergisi, S. 14,  İstanbul, s. 111-129.AVCI, Artun (2003).“Toplumsal Eleştiri Söylemi Olarak Mizah ve Gülmece”, Birikim Dergisi, Sayı: 166,İstanbul, s. 80-96.BALCIOĞLU, Semih ve ÖNGÖREN,Ferit (1976). 50 Yılın Türk Karikatürü,İstanbul: Türkiye İş Bankası Yayınları.BALKAYA,Adem (2007). “Türk Halk Kültüründe Taşlamaya Küçük Bir Örnek”, Turkish Studies / Türkoloji Araştırmaları,Cilt 1, Sayı 5, s.138-147.BAYRAKTAR, Zülfikar (2011). “Gülme Teorileri ve Gülme TeorilerineGöre fıkraların Tahlili”, Ulusalİletişim Kongresi Gülmenin Arkeolojisi ve Medyada Mizah Olgusu, AtatürkÜniversitesi İletişim Fakültesi Ulusal İletişim Kongresi Bildiri Kitabı,Erzurum: Mega Ofset, s. 175-180.ÇEVİKER, Turgut (2010). KARİKATÜRKİYE Karikatürlerle CumhuriyetTarihi (1923-2008), Cilt 1, İstanbul: NTV Yayınları.FIRLAR, Belma ve ÇELİK, Murat (2010). “Gazete Reklamlarında Mizah:Türk Mizah Reklamlarına İlişkin Tarihsel Bir Analiz”, Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, Volume: 3, İssue: 12, s.164-177.İNAM, Ahmet (2009). “Felsefede Mizah, Mizahta Felsefe”, Olaylara Farklı Bir Bakış Açısı: KarikatürODTÜ’lüler Bülteni, Ankara: ODTÜ Mezunları Derneği Yayınları.NESİN, Aziz (1973). CumhuriyetDöneminde Türk Mizahı, İstanbul: Akbaba Yayınları.NİSAN, Fatma (2012). “Siyasal Söylemin ve İdeolojilerin GazeteKarikatürlerinde Yeniden Üretimi (Örnek Olay 1982 ve 2010 Anayasa ReferandumSüreci)”, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayınlanmamış DoktoraTezi, Konya.ORAL,  Tan (2011) “GülmeninHayat, Sanat, Mizah ve Komedi ile Olan İlişkisi”, Ulusal İletişim Kongresi Gülmenin Arkeolojisi ve Medyada Mizah Olgusu,Atatürk Üniversitesi İletişim Fakültesi Ulusal İletişim Kongresi Bildiri Kitabı,Erzurum: Mega Ofset, s. 167-171.ORAL, Tan (1998). YazaÇize, İstanbul: İris Yayıncılık.ÖĞÜN, Emre Perrin ve ÇAVDAR, Ayşe (2010).  “Yeni Muhalefet Eski Dil: Bir Siyasalİletişim Aracı Olarak Mizah”, Ulusalİletişim Kongresi Gülmenin Arkeolojisi ve Medyada Mizah Olgusu, AtatürkÜniversitesi İletişim Fakültesi Ulusal İletişim Kongresi Bildiri Kitabı,Erzurum: Mega Ofset, s. 481-493.ÖNGÖREN, Ferit (1959). Yeni Mizah Hikâyeleri Antolojisi MizahSerisi 3-4, İstanbul: Gar Yayınları.ÖZER, Atila (2007). KarikatürYazıları, Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Karikatür Sanatını AraştırmaUygulama Merkezi Yayınları.SANDERS, Barry (2001). Kahkahanın Zaferi: Yırtıcı Tarih OlarakGülme, (Çev: Kemal Atakay), İstanbul: Ayrıntı Yayınları.SELÇUK, Turhan (1998). Grafik Mizah, (Derleyen: TurgutÇeviker), İstanbul: İris Mizah Kültür Yayıncılık. TAŞ haftalık siyasi mizah dergisi, 18Ekim 1958, cilt:1, sayı 1.TAŞ haftalık siyasi mizah dergisi, 25Ekim 1958, cilt:1, sayı 2.TAŞ haftalık siyasi mizah dergisi, 1Kasım 1958, cilt:1, sayı 3. TAŞ haftalık siyasi mizah dergisi, 8Kasım 1958, cilt:1,sayı 4. TAŞ haftalık siyasi mizah dergisi, 15Kasım 1958, cilt:1,sayı 5.TAŞ haftalık siyasi mizah dergisi, 22Kasım 1958, cilt:1, sayı 6.TAŞ haftalık siyasi mizah dergisi, 29Kasım 1958, cilt:1, sayı 7.TAŞ haftalık siyasi mizah dergisi, 4Aralık 1958, cilt:1, sayı 8.TAŞ haftalık siyasi mizah dergisi, 11Aralık 1958, cilt:1,sayı 9.TAŞ haftalık siyasi mizah dergisi, 18Aralık 1958, cilt:1,sayı 10.TAŞ haftalık siyasi mizah dergisi, 25Aralık 1958, cilt:1, sayı 11. TAŞ haftalık siyasi mizah dergisi (1Ocak 1959), cilt:1, sayı 12.TOPUZ, Hıfzı (1997). BaşlangıcındanBugüne Dünya Karikatürü, İstanbul: İnkılap Kitapevi.TUNCEL, Işık ve BAHTİYAR Mutlu (2005). “Mizahın Gerçek YeriNeresi?”, (Editör: M. Bilal Arık), TürkBasınına Eleştirel Bir Bakış Denemesi: Kral Çıplak, Konya: TabletKitabevi, s 98-114.TÜRKÇE SÖZLÜK, (2005).Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.TÜRKMEN, Fikret (2000).“Osmanlı Döneminde Türk Mizahı”, TürkDünyası İncelemeleri Dergisi, Sayı IV, İzmir: Ege Üniversitesi TürkDünyası Araştırmaları Enstitüsü Yayını, s. 1-10.YAKAR, Fahri (2013). Mizahın Gücü-Başlangıcından Günümüze kadarTürk ve Dünya Edebiyatında Mizah, İstanbul: Kastaş Yayınevi.YÜCEBAŞ, Hilmi (1958). TürkMizahçıları Nüktedanlar ve Şairler, İstanbul: Orhan Mete ve Ortağı Kol. Şti.Matbaası.YÜCEL, M.Serhan (2001). Demokrat Parti, İstanbul: Ülke Kitapları.

BİRMUHALİF MİZAH DERGİSİ OLARAK “TAŞ”ÖZETKonumlarının bir gereği olarak siyaset vebasın, karşılıklı bir iletişim ve etkileşim içindedir. Basının ayrılmaz birkolu olarak değerlendirebileceğimiz mizah ya da daha özel haliyle karikatür herzaman siyasi bir muhalefet aracı olarak gündemde kalmaktadır. 1950-1960 yılları arasında DemokratParti’nin iktidarına tanıklık eden Türkiye’de, söz konusu dönem hem siyasibakımdan hem de karikatür sanatının kendi içindeki gelişimi açısından önemlidönüşümleri bir araya getirmektedir. Türkiye siyasal tarihinde özgün bir yeresahip olan Taş dergisi; mizah alanında yazısız çizginin benimsendiği modernkarikatür anlayışının temsilcileri olan zengin yazar-çizer kadrosuna sahip ve dönemin entelektüelleri arasındasayılabilecek pek çok isme de bünyelerinde yer vermeleri açısından önemlidir. Bu çalışmada, mizahın bir hiciv sanatı olarak egemen sınıflara karşı ortaya çıkanmuhalefet oluşturma potansiyeli, Taş isimli mizah dergisi örneğinde incelenmiştir.Yayın hayatına 18 Ekim 1958’de başlayan Taş, 12 sayı yayınlanmıştır. Derginin kadrosutarafından Taş Dergisi’nin 13. sayısının bütün baskı ve cilt işleritamamlandıktan hemen sonra tam dağıtılmak üzere basılacağı sırada, TanMatbaası’nın infilak ettiği ve dergilerin yıkıntılar altında kaldığıbelirtilmiştir. Dergide yer alan yazı türlerini belirleyebilmek için içerik çözümlemesitekniği kullanılan çalışmada, Türkiye ölçeğinde toplumsal, siyasal ve ekonomikolaylara ilişkin yaşananların mizah metinlerine dönüştürülerek nasıl birmuhalefet söylemi oluşturulduğuna odaklanmak ve derginin özellikleriniaçıklayabilmek, eleştirel muhalefet söylemi oluşturma potansiyeli üzerindeyorum yapabilmek amacıyla belli başlı örnekler betimleyici analizle irdelenmiştir.Yapılan değerlendirmeler sonucunda dergide ele alınan konulara ilişkin yaklaşımbiçimlerinin yalnızca eğlence aracı değil, duruma ilişkin eleştirel tavıraldığı ve bu bağlamda derginin muhalefet söylemi oluşturabilecek bir dilibenimsediği görülmüştür.Anahtar Sözcükler: Demokrat Parti, basın, mizah, taş, muhalefet söylemi.ASA DİSSERTATİON MAGAZİNE “STONE”ABSTRACTPolitics and the press, as a means of their location, are in a mutual communication and interaction. Humor, or more specifically cartoon, which we can regard as an inseparableline of media, is always on the agenda as a means of political opposition. Between the years 1950-1960 witnessed the power of the Democratic Party in Turkey, said term care brings together politicians from both major transformation in terms of development in their own cartoon art. Turkey Stone magazine, which has a unique place in the political history; it is important for many names to be included in their bodies that have rich writer-cartoonists who are representatives of the modern cartoon understanding that the writer-less line adopts in the field of humor and which can be counted among the intellectuals of the time.In this study, a humorous satirical art was examined in the case of the magazine titled Stone, which has the potential to create opposition to the ruling classes. Stone started publishing life on October 18, 1958 and published 12 issues. It has been stated that the magazine has been destroyed by Tan printing house and the magazines have been destroyed by the staff of the magazine, while all the printing and binding works of the 13th edition of Taş Magazine are being printed for distribution right after the completion. To determine located font types in the journal content analys is techniques in the study used, the scale of Turkey’s social, political and convert edin to text of humor who lived for economic event to focus on how to set up a discourse of opposition and explain the features of the magazine, specific examples include descriptive in order to be able to comment on the potential to create a discour secritical opposition analyzed. As a result of the evaluations made, it has been seen that the forms of approach to the issues discussed in the magazine are not only a means of entertainment but a language which criticizes the situation and in this context the magazine may form an opposition discourse.Keywords: Democratic Party, press, humor, stone, opposition says.GirişMizah[1]ile ilgili olarak alan yazını incelendiğinde çeşitli tanımlamalar karşımızaçıkmaktadır. Bu sözcük, 16. yüzyılın ikinci yarısında ruhsal neşe durumunuanlatmak için kullanılmış; 17. yüzyılda da şaka anlamına gelmiştir. Batıkültüründe humour olarak geçen mizah, bu anlamda komikten değişik bir içerikkazanmış, genelde toplumun yadırgadığı yanlışlar ve saptırmalar karşısındagülmesini[2]anlatmış; anlamsızlara, alışkanlıklara ters düşen davranışlara bir tepki olarakbelirmiştir (Topuz, 1997: 8-9). Bütündillerde sözlüklerin mizahı birbirinden az çok ayrımlı anlattıklarını vehepsinin “Mizahta gülme vardır; gülmeolmayan şey mizah olmaz.” anlayışında birleştiklerini yazan Aziz Nesin,mizahın kökeninde gülmeden başka bir şey aramanın doğru olmadığını belirterek, gülmecenindeğişik türlerde[3]oluşunu; ayrı toplumların ayrı koşullarda bulunmasından, aynı toplumda da ayrısınıfların bulunmasına bağlamaktadır. Mizahı, “Gülmecenin seslendiği insanı, hangi oranda olursa olsun sağlıklıolarak güldürebilen her şeydir” şeklinde tanımlayan Aziz Nesin, sağlıklıgülmeceyi yaratan her şeyin gülmecenin kapsamına girdiğini belirtmektedir(Nesin, 1973: 16-17). Mizahkelimesine karşılık olarak Türkçe’de gülmece karşılığı kullanılıyorsa da;mizahın sadece gülmece unsurundan oluşmadığı vurgulanarak sözcüğün yeterliolmadığı görüşü mizahçılar arasında ağırlık kazanmaktadır. “Mizah karşılığı, gülmeceyi kullanamayız. Yanlıştır. Gülmece kelimesiyalnız gülmeyi içeren çok dar bir çerçeveyi kapsar. Mizah (humour) yalnızgüldürü değildir. Düşündüren, eleştiren, istihza eden, bir çeşit acı duygusuveren, hicveden, karşıt fikirleri kapsayan ve fikirleri beklenmedik, şaşırtıcıbir biçimde sunan türleri vardır. Kara mizah, pembe mizah deyimleri bu yüzdençıkmıştır.”diyen Turhan Selçuk’la (Selçuk, 1998: 200) benzer paydadabuluşan Tan Oral ise mizah kavramıyla ilgili düşüncelerini şöyleaçıklamaktadır: “Eğlenceli bir gülünçlükve ciddi bir nükte, günlük hayatın içinde oluştuğu gibi, bir sanat yapıtıiçinde yer alabilir, herkes gülebilir. Mizah ise ciddi bir iştir; o acı vehüzün yüklüdür, gülenleri olduğu kadar ona kızanlar, öfkelenenler de olacaktır.Çünkü mizah, eleştirel bir tepki biçimidir; bir nedene bağlı olarak ortayaçıkar; şaşırtıcıdır.” (Oral, 2011: 168).[1]Arapça ‘müzah’ sözcüğünden türeyerek dilimize yerleşenmizah, Türk Dil Kurumu Sözlüğünde “eğlendirme,gülme ve bir kimsenin davranışına incitmeden takılma amacını güden ince alay,gerçeğin güldürücü yanlarını ortaya koyan edebiyat türü, ironi” (TDK, 2005:806) şeklinde tanımlansa da, mizahın kavramsal boyutuyla birlikte ele alınmasıtanımların sınıflandırılmalarıyla ilgili birtakım sorunları da beraberindegetirmektedir. Batıda humour sözcüğüyle eşleşen mizah olgusu: dilimizde çoğu zamangüldürü, gülmece, gülünç, komik gibi kavramlara karşılık olarakkullanılmaktadır. Ancak çeşitli kaynaklarda, tek başına bu sözcüklerinhumour’dan çok daha dar bir kapsamda olduğu, bunun yerine mizah kelimesininkullanılması gerektiği belirtilmiştir. Humour’un Türkçedeki karşılığını mizahveya nükte kelimeleriyle ifade eden Turhan Selçuk (Selçuk, 1998: 200) ve TanOral (Oral, 1998: 51) yalnızca mizah kelimesinin orijinal anlamı karşılamaktayetersiz olduğu gerekçesi ile kimi zaman gülme, gülmece ve güldürü gibikavramların da birbirleri yerine kullanıldığını söylemektedirler.[2] Gülmeyi “ruhun sömürgeleşmesinden kurtaran doğal birsavunma hattı” şeklinde tanımlayan BarrySanders, “Başlangıçta gülme vardı” demektedir(Sanders, 2001: 17). Sanders, herhangibir yerde ya da herhangi bir zamanda gülmeyen bir insan topluluğunudüşünebilmenin güçlüğünden bahsederek şöyle devam etmektedir: “Günlük dildebir insanın mizah duygusundan söz eder, gülmenin ne kadar temel bir edimolduğunu kabul ederek onu geleneksel beş duyunun yanına yerleştiririz.” (Sanders,2001: 24). [3] Batı’da antikdönemden günümüze kadar çeşitli teoriler ileri sürülmüş ve bu teorilerlegülmenin analizi ve sınıflaması yapılmaya çalışılmıştır. Mizah ve gülme eylemiyle ilgili açıklamalara dayanılarakgeliştirilen bu kuramlar, mizah toplum ya da daha özelde mizah-birey arasındakiilişkiyi incelemek açısından önem taşımaktadır. Bu nedenle de bu kuramlaradeğinmek yerinde olacaktır. Teorileri genel olarak; Üstünlük Teorisi,Rahatlama Teorisi ve Uyumsuzluk (Zıtlık) Teorisi şeklinde üç grupla toplamakmümkündür (Arık, 2002: 112-113; Bayraktar, 2011: 175). Genel özellikleriitibariyle, söz konusu teorilerin her biri gülmenin tek bir yönüne veyaözelliğine dikkat çekmektedir. Üstünlük Teorisi, Aristo’nun “Poetika” adlı eserinden günümüze kadarçeşitli bilim adamları tarafından işlenmiş ve geliştirilmiştir. Bu teorinintemelinde “bazılarının veya kendimizindaha önceki halimizle, o andaki halimizi kıyasladığımızda kendimizi daha üstüngörmemizden doğan bir duygu” olduğu görüşü vardır. Sözgelimi, yoldagiderken birinin düştüğünü gördüğümüzdeki gülmemiz, bizim o durumadüşmediğimizin sevincidir. Bir başka teori ise, zıtlık yahut uyumsuzluk teorisiadıyla anılmaktadır. Kant, Schopenhauer ve Spencer gibi büyük filozofların daiçinde bulunduğu “endişeli bir bekleyişinaniden hiçe dönüşmesi” (Kant), “S/rnesne ile o nesnenin değerini değiştiren soyut kavram arasındaki münasebetsizdurum” (Schopenhauer) veya “Birleşikuyumsuzluğa karşı normal reaksiyon” (Willmaun) olarak özetlenen bugörüşlere göre, birbirlerine zıt veya birbirleriyle ilgisiz iki fikrinbirleşmesi gülmeyi doğurmaktadır. Gülmeyle ilgili üçüncü teori ise, rahatlamateorisidir. Descartes, üstünlük ve zıtlık teorileri için “tehlikenin birden bire ortadan kalkmasıyla duyulan hazzın önemi yerinekötülüğe karşı kayıtsız olduğumuzda veya ondan zarar gelmeyeceğinianladığımızda meydana gelen sevinç” olarak gülmeyi tarif etmektedir.Gülmeyi, “Bir mücadeleden galip çıkma,düşmanın etkisizliğinin farkına varma, dil ve davranış üzerindeki sosyalbaskıdan kurtulmanın yarattığı rahatlık” olarak betimleyen bilim adamlarıda bu teorinin taraftarları olmuşlardır. Bütün bu belli başlı teorilerden kısmîfarklılıklarla birlikte esasta bu teorilerden birine yakın olan daha pek çokgörüş gülmeyi açıklamaya çalışmıştır. Bunlardan biri olan Freud’unPsiko-Analitik teorisinde, ferdi farklılıklar (zekâ; cinsiyet, milliyet)kolektif motivasyon, coğrafi çevre, kültürel farklılıklar ve bunun gibiunsurlara dikkat çekmiş; sonunda yeni bazı görüşler de ileri sürülmüş ve FowlerÇizelgesi’ni ortaya konmuştur. Fowler’in tasnifine göre mizah çeşitleri; mizah,nükte, hiciv, acı şaka (kara mizah), tahkir, ironi, istihza ve alay şeklindesınıflandırılmıştır. Çizelgeye göre, bütün dünyada gülme konusu olan olaylarsekiz başlık altında toplanmış ve bu başlıklar altındaki olayların motif veyaamaçları, alanları, metot veya kullandıkları araç ile dinleyicileri farklılıkgöstermiştir (Türkmen, 2000: 2-3). 2. Konu, amaç veönem: Gücünütoplumsal tabandan alan çok partili sistem içerisinde basın,  iktidarın uygulamalarından muhalefetindenetimine kadar gözetimci rolünü üstlenmekte ve meydana gelen siyasal tablogörünümünün topluma iletilmesinde, düşünce pazarının oluşturulmasında önemlibir göreve sahip olmaktadır. Bu bağlamda siyaset ve basın konumlarının gereği olarakkarşılıklı bir iletişim ve etkileşim içindedir. İktidar-basın ilişkilerinebakıldığında genellikle hükümetlerin, toplumun onayını almak, meşruiyetsağlamak, kamuoyu yaratmak için basının desteğini sağlamaya çalıştıkları görülmektedir.Basının iktidar için,  rıza üretme aracıolarak kullanılma potansiyeli tek taraflı değildir. Diğer yandan basının güç veiktidara karşı muhalefet söylemi oluşturma potansiyeli de vardır. Basınınayrılmaz bir kolu olarak değerlendirebileceğimiz mizah ya da daha özel haliylekarikatür, muhalefet söyleminin oluşturulması konusunda çok önemli           bir işleve sahiptir. Basındakarikatürün işlevi, genelde çizgi yoluyla günün olaylarının yorumlanmasıdır.Aslında, mizahın özünde güç/iktidara ilişkin eleştiri vardır ve gücünü bueleştirel konumlanışından alır. Bu yönüyle çizgi ve bu çizgilerin yanında yeralan kısa mizahi metinlerin taşıdıkları söylemler, derin eleştirel anlamlartaşıyabilir. Aslında amaç karikatür çizmek değil, herhangi bir konuyu çizgiyoluyla yorumlamaktır. Mizahla beslenen bu çizim, konusunu genellikle günlükolaylardan alır. Buradanhareketle, 1950-1960 dönemi hem siyasi bakımdan hem de karikatürsanatının kendi içindeki gelişimi açısından önemli dönüşümleri bir arayagetiren bir dönemdir. 1950 yılında DP’nin iktidarı devralmasına tanıklık edenTürkiye’de, mizah alanında da yazısız çizginin benimsendiği modern karikatüranlayışına geçilmiştir. Turgut Çeviker KarikaTürkiye’de yeni siyasal sürecingenel olarak mizahçılara özel olarak da karikatürcülere olağanüstü şuolanakları sağladığından bahsetmektedir: “Geriyekalan tek parti döneminin sorgulanması; göreceli de olsa özgür bir ortamagirilmiş olması; DP’nin liberal politikaları, ülkeden “Küçük Amerika” yaratmahayalleri ve sonsuz vaatler.” (Çeviker, 2010: 24). 1950'li yıllarda KüçükAmerika olma rüyası Türk halkının tüm kesimlerini sardığını ifade eden AtilaÖzer ise, iktidar değişiminin karikatürle bağlantısını şöyle anlatmaktadır: “Slogan, her mahallede bir milyoneryaratmaktır. Adanalı pamuk ağaları, büyük sanayici olmuş iktidarıdesteklemektedir. Çiftçinin ürünlerine iyi para verilmiş; yol, su, elektrikgibi temel ihtiyaçların ülke düzeyinde yaygınlaştırılması için yatırım atağıbaşlatılmıştı. Bu olumlu hava bir süre sonra değişecektir. Ekonomiliberalleşmeye çalışırken popüler karikatür için zemin hazırdır.” (Özer,2007: 48).Basınınayrılmaz bir kolu olarak değerlendirebileceğimiz mizah ya da daha özel haliylekarikatür de her zaman siyasi bir muhalefet aracı olarak gündemde kalmaktadır.50kuşağının sesini duyuran dergiler zinciri, ilk olarak 41 Buçuk mizah dergisiylebaşlamıştır. Tef, Dolmuş, Taş, (Dolmuş) Karikatür ve Taş-Karikatürdergileriyle de devam etmiştir. Demokrat Parti’nin son dönemi olan 1957-1960yılları arasında yayınlanan Taş, Karikatür ve daha sonra 50 Kuşağını bir arayatoplayan Taş-Karikatür dergisi,siyasi karikatürün yoğunluğu ve niteliği açısından 10 yıllık DP iktidarıdöneminde hükümete karşı en açık ve sert bir şekilde tavır alan mizahdergileridir. Bu çalışmanın konusunu Taş mizah dergisinin içeriği ve ürettiğimuhalefet söylemini oluşturmaktadır. Taş dergisi;zengin yazar-çizer kadrosuna sahip ve dönemin entelektüelleri arasındasayılabilecek pek çok isme de bünyelerinde yer vermeleri açısından önemlidir.Bu bağlamda, dönemi geniş bir halk kitlesi tarafından takip edilen Taşmizah dergisi aracılığı ile irdelemeye çalışmanın siyasetve mizah arasındaki ilişkinin ortaya konabilmesi açısından da yarar sağlayacağıifade edilebilir. Mevcut çalışmaların bir kısmı; Taş dergisinin belli birkesitine ya da belli bir yönüne odaklanan çalışmalardır. Bu nedenle, derginin hemTürk siyasi tarihi hem de basın tarihindeki yeri ve önemini ortaya koymak önem arz etmektedir.3. Araştırmasoruları ve yöntem:Mizahınmuhalefet işlevinin Taş dergisiörneğinde incelendiğibu çalışmada, dergide yer alan karikatürlerinneye göre saptandığı, nedenini ve bu nedenle beraber genel amaçları açıklanmayaçalışılmıştır. Taş dergisi karikatürleri Türksiyasi gündemini nasıl yansıttığı, içeriğini oluşturan konuların neler olduğu ve bu konulara nasılyaklaşıldığı gibi araştırma sorularından hareket edilmiştir.Taşmizah dergisinin 8 sayısı İzmir Ecemelen Koleksiyonu’ndansatın alma yoluyla; piyasadan bulunamayan 4 sayısı ise Ankara MilliKütüphanesi’nden temin edilmiştir. Taş mizah dergisinin içeriği veürettiği muhalefet söylemini incelendiği çalışmada, derginin kimlik bilgileri,çıkış amaçları ve yayın politikası, teknik özellikleri, satış ve abonelikbilgileri, tirajı, yazar ve çizer kadrosu, reklam ve ilanları, yayınlarındakikesintiler ve kapanış öyküsü hakkında geniş bilgiler verilmesinin yanı sıraiçerik çözümlemesi ile derginin muhtevasını çıkarabilmek için düz yazı vekarikatür dağılımı incelenmiştir. Son olarak derginin eleştirel muhalefetsöylemi oluşturma potansiyeli üzerinde yorum yapabilmek ve derginin politiktutumunu ortaya koyabilmek amacıyla, belli başlı örneklerbetimleyici/tanımlayıcı analizle irdelenmiştir.4. Sonuç ve değerlendirme:Çok partili hayata yönelikana denemeleri temel almayacak olursak 23 yıllık tek parti iktidarının ardından1946 senesinde kurulan Demokrat Parti ile çok partili hayata geçen Türkiye,1950-1960 yılları arasında DemokratParti’nin iktidarına tanıklık etmiştir. Siyasi alanda bu gelişmeler yaşanırken,büyük ölçüde toplumdaki hâkim kültür tarafından şekillenen mizah da, köklüdeğişimlere sahne olan başka bir alandır. Türkkarikatürünün üçüncü dönemi, Demokrat Parti iktidarıyla eş zamanda yani 1950’de başlamıştır. 1950’lerin ilkyarısında Avrupa ve Amerika’da çizgide mizah akımınınbaşlıca temsilcileri olarak eserler veren Steinberg, Chaval, Flora, Bosch veMose gibi çizerlerin yaklaşımından etkilenerek şahlanan çağdaş karikatüranlayışı: çizginin söze, bir dile dönüştürüleceği bir dönemin kapılarınıaçmıştır. Bilinen adıyla “50 Kuşağı”, kendilerinden önceki kuşakların yazıya dayalı, yazıkaldırıldığında anlamsız kalan karikatürlerine karşın “çizgide mizah”olarak adlandırılan anlayışı benimsemişlerdir. Genelde çizilen deseniniçerisine balonların yerleştirilmediği ve alt yazıların olmadığı bu yenianlayışta, tüm mesajlar çizgilerdedir. Çizgi-mizah, grafik-mizahya da humoristik desen, moderngrafik gülmece olarak da adlandırılan bu yeni karikatür anlayışı, popüler olmaktan ziyade daha çok düşündürmekhedefinde ilerlemiştir. Bu bağlamda, mizahın güldürme temelinin altındabirey ve toplumdaki aksaklıkları, yozlaşmayı, çirkinlikleri düzeltme amacınıtaşıdığını ve sivri dili, alaycı tavırları, iğneleyiciliği ile halk zekâsınınürettiği bir savunma hattı olduğunu söyleyebilmek mümkündür. Karikatürsanatçısı mimar Tan Oral’ın (Oral, 1998: 52) deyişiyle, “Eğlence dünyasında bir koro vardır. Mizah ise her zaman solo birçıkıştır. Herkesin aynı havadan çaldığı bir ülke ve dünya orkestrasında aradabir ayağa kalkan ve aykırı bir ses çıkaran solist gibi” hareket eden mizah,siyasal ve toplumsal değişimlerin cereyan ettiği mekânlarda toplumunderinliklerine kadar kök salmıştır.Basın, bugün olduğu gibi 1950-1960döneminde siyasi bir arena olma ve gündeme yön verme niteliklerinitaşımaktaydı. DP iktidarı süresince basından yararlanarak kamuoyunun desteğinisağlamaya çalışmış fakat ekonomik ve toplumsal vaatlerini gerçekleştirmeye çalıştığısiyasal düzlemde, toplumsal buhran yükseldikçe basının muhalefeti de artmıştır.Sorunların iktidar koltuğunda oturan DP ve başta CHP ile diğer muhalefetpartilerinin sebebiyet verdiği ortak bir yönetememe halinden kaynaklandığı Taş dergisitarafından sürekli olarak ifade edilmiştir. Hükümet-muhalefet arasındaki bahar havasının bir düzelip bir bozuluşunu,muhalefetin tepkisini ve Türkiye Köylü Partisi’nin Cumhuriyetçi Millet Partisiile birleşmesi onun takiben de Hürriyet Partisi’nin Halk Partisi’ne katılmasıile gerçekleştirilen güç birliğini çeşitli yazı ve karikatürlerine taşıyan Taş,iktidar kavramının sorunsallaştırıldığını ve mevcut iktisadi-siyasi meselelerin iktidarda olanpartiden değil, iktidar olmaktan kaynaklandığını ileri sürmüştür. Huzurunpolitik değil içtimai olduğunu vurgulayan ve bu problemi idare edilenle,edenler arasında karşılıklı itimat, sevgi ve saygıya, yasalara bağlamaklaolacağını işaret eden Taş, demokrasinin olmazsa olmaz ilkelerinisavunmuşlardır. Yayınlandıkları dönem sebebiyleTaş,  çoğunlukla halkın halk için, halktarafından yönetimini temel alan demokrasi kavramını sorgulayarak yazı ve çizgidiline taşımıştır. Ülkenin siyasi partilerinin başarıya ulaşması için ülkeninsosyal gerçeklerini hesaplaması gerekliliğine inanan Taş, kişi hak veözgürlüklerini, ekonomik yapının sınıflar çatışmasını gündeme getirmiştir.Toplantı ve söz hürriyeti, üniversite muhtariyeti, adli teminat, ispat hakkı,seçim emniyeti, basın etiği, gazeteci-kaynakilişkileri, dönemin Ankara Hilton’u olarak tabir edilen hapishaneningazetecilerle dolup taşmasını, gazete ve dergi kâğıtlarının tek elden ithalinegidilmesini, ilan ve reklamların tek elden dağıtımının kabul edilişini, özelticari ilanların da hükümet denetimine girişi gibi iktidarın getirdiği baskıyasalarını eleştirmiştir. Ayrıca, çeşitli yazı ve karikatürleriyle sosyalyaşama dair konuları (kadın-erkekilişkileri, arkadaşlık-komşuluk,değişen değerler, din, toplumsal inanç ve gelenekler, bayramlar, tarihi miras,sağlık, eğitim) başyazı, köşe yazısı, fıkra, öykü, deneme, araştırma gibi düzmetinler ve karikatürlerde yer vermişlerdir.Mizah dergileri hitap ettikleri toplumunihtiyaçlarını karşılayabildikleri ve gündemi yakalayabildikleri ölçüde başarılıolabilirler. Bu açıdan düşünüldüğünde Taş dergisi,toplumdaki değişmeleri görmüş, gündemiyakalamış ve toplum tarafından benimsenmiştir. DP’nin düşünceyapısını, iktidar anlayışını, idareciliğini toplumsal odaklı bakış açılarıylatartışmaya açan Taş, kendilerince yanlış ya da kusurlu buldukları her türlüuygulamaya, yozlaşmaya, uygulayıcısı kim olursa olsun muhalefet etmektençekinmeyerek mizah dili ile tepki vermişlerdir. Dergiiçeriğinin incelenmesi sonucunda ele alınan konulara ilişkin yaklaşımbiçimlerinin, kullanılan sözcük, çizgi ve fotoğrafların mevcut sosyo-ekonomik ve politik duruma ilişkineleştirel tavır içerdiği ve bu bağlamda derginin muhalefet söylemioluşturabilecek bir dili benimsediği söylenebilir. Taş, bu yönüyle yalnızca bir eğlence aracı değil, birhiciv ve iktidara karşı mücadele biçimi olarak önem kazanmaktadır.Kaynakça:ARIK,Bilal (1998). Değişen Toplum DeğişenKarikatür, İstanbul: Türkiye Gazeteciler Cemiyeti Yayınları.ARIK, Bilal  (2002). “Kemal Sunal, Levent Kırca ve Cem Yılmaz’ın Mizahına Teorik Bir Bakış”,İstanbul Üniversitesi İletişim Fakültesi Dergisi, S. 14,  İstanbul, s. 111-129.AVCI, Artun (2003).“Toplumsal Eleştiri Söylemi Olarak Mizah ve Gülmece”, Birikim Dergisi, Sayı: 166,İstanbul, s. 80-96.BALCIOĞLU, Semih ve ÖNGÖREN,Ferit (1976). 50 Yılın Türk Karikatürü,İstanbul: Türkiye İş Bankası Yayınları.BALKAYA,Adem (2007). “Türk Halk Kültüründe Taşlamaya Küçük Bir Örnek”, Turkish Studies / Türkoloji Araştırmaları,Cilt 1, Sayı 5, s.138-147.BAYRAKTAR, Zülfikar (2011). “Gülme Teorileri ve Gülme TeorilerineGöre fıkraların Tahlili”, Ulusalİletişim Kongresi Gülmenin Arkeolojisi ve Medyada Mizah Olgusu, AtatürkÜniversitesi İletişim Fakültesi Ulusal İletişim Kongresi Bildiri Kitabı,Erzurum: Mega Ofset, s. 175-180.ÇEVİKER, Turgut (2010). KARİKATÜRKİYE Karikatürlerle CumhuriyetTarihi (1923-2008), Cilt 1, İstanbul: NTV Yayınları.FIRLAR, Belma ve ÇELİK, Murat (2010). “Gazete Reklamlarında Mizah:Türk Mizah Reklamlarına İlişkin Tarihsel Bir Analiz”, Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, Volume: 3, İssue: 12, s.164-177.İNAM, Ahmet (2009). “Felsefede Mizah, Mizahta Felsefe”, Olaylara Farklı Bir Bakış Açısı: KarikatürODTÜ’lüler Bülteni, Ankara: ODTÜ Mezunları Derneği Yayınları.NESİN, Aziz (1973). CumhuriyetDöneminde Türk Mizahı, İstanbul: Akbaba Yayınları.NİSAN, Fatma (2012). “Siyasal Söylemin ve İdeolojilerin GazeteKarikatürlerinde Yeniden Üretimi (Örnek Olay 1982 ve 2010 Anayasa ReferandumSüreci)”, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayınlanmamış DoktoraTezi, Konya.ORAL,  Tan (2011) “GülmeninHayat, Sanat, Mizah ve Komedi ile Olan İlişkisi”, Ulusal İletişim Kongresi Gülmenin Arkeolojisi ve Medyada Mizah Olgusu,Atatürk Üniversitesi İletişim Fakültesi Ulusal İletişim Kongresi Bildiri Kitabı,Erzurum: Mega Ofset, s. 167-171.ORAL, Tan (1998). YazaÇize, İstanbul: İris Yayıncılık.ÖĞÜN, Emre Perrin ve ÇAVDAR, Ayşe (2010).  “Yeni Muhalefet Eski Dil: Bir Siyasalİletişim Aracı Olarak Mizah”, Ulusalİletişim Kongresi Gülmenin Arkeolojisi ve Medyada Mizah Olgusu, AtatürkÜniversitesi İletişim Fakültesi Ulusal İletişim Kongresi Bildiri Kitabı,Erzurum: Mega Ofset, s. 481-493.ÖNGÖREN, Ferit (1959). Yeni Mizah Hikâyeleri Antolojisi MizahSerisi 3-4, İstanbul: Gar Yayınları.ÖZER, Atila (2007). KarikatürYazıları, Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Karikatür Sanatını AraştırmaUygulama Merkezi Yayınları.SANDERS, Barry (2001). Kahkahanın Zaferi: Yırtıcı Tarih OlarakGülme, (Çev: Kemal Atakay), İstanbul: Ayrıntı Yayınları.SELÇUK, Turhan (1998). Grafik Mizah, (Derleyen: TurgutÇeviker), İstanbul: İris Mizah Kültür Yayıncılık. TAŞ haftalık siyasi mizah dergisi, 18Ekim 1958, cilt:1, sayı 1.TAŞ haftalık siyasi mizah dergisi, 25Ekim 1958, cilt:1, sayı 2.TAŞ haftalık siyasi mizah dergisi, 1Kasım 1958, cilt:1, sayı 3. TAŞ haftalık siyasi mizah dergisi, 8Kasım 1958, cilt:1,sayı 4. TAŞ haftalık siyasi mizah dergisi, 15Kasım 1958, cilt:1,sayı 5.TAŞ haftalık siyasi mizah dergisi, 22Kasım 1958, cilt:1, sayı 6.TAŞ haftalık siyasi mizah dergisi, 29Kasım 1958, cilt:1, sayı 7.TAŞ haftalık siyasi mizah dergisi, 4Aralık 1958, cilt:1, sayı 8.TAŞ haftalık siyasi mizah dergisi, 11Aralık 1958, cilt:1,sayı 9.TAŞ haftalık siyasi mizah dergisi, 18Aralık 1958, cilt:1,sayı 10.TAŞ haftalık siyasi mizah dergisi, 25Aralık 1958, cilt:1, sayı 11. TAŞ haftalık siyasi mizah dergisi (1Ocak 1959), cilt:1, sayı 12.TOPUZ, Hıfzı (1997). BaşlangıcındanBugüne Dünya Karikatürü, İstanbul: İnkılap Kitapevi.TUNCEL, Işık ve BAHTİYAR Mutlu (2005). “Mizahın Gerçek YeriNeresi?”, (Editör: M. Bilal Arık), TürkBasınına Eleştirel Bir Bakış Denemesi: Kral Çıplak, Konya: TabletKitabevi, s 98-114.TÜRKÇE SÖZLÜK, (2005).Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.TÜRKMEN, Fikret (2000).“Osmanlı Döneminde Türk Mizahı”, TürkDünyası İncelemeleri Dergisi, Sayı IV, İzmir: Ege Üniversitesi TürkDünyası Araştırmaları Enstitüsü Yayını, s. 1-10.YAKAR, Fahri (2013). Mizahın Gücü-Başlangıcından Günümüze kadarTürk ve Dünya Edebiyatında Mizah, İstanbul: Kastaş Yayınevi.YÜCEBAŞ, Hilmi (1958). TürkMizahçıları Nüktedanlar ve Şairler, İstanbul: Orhan Mete ve Ortağı Kol. Şti.Matbaası.YÜCEL, M.Serhan (2001). Demokrat Parti, İstanbul: Ülke Kitapları.