Türk Ocaklarının Kapatılması: Erken Cumhuriyet Döneminde İdeolojik Merkezileşme Kültürel Hegemonya ve Sivil Toplumun Yeniden Örgütlenmesi
The Closure of the Türk Ocakları: Ideological Centralization, Cultural Hegemony, and the Reorganization of Civil Society in the Early Republican Period
Yazar: Karakoyunlu, Betül
Dergi: Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, Vol. 28 No. 1, 2025
Anahtar kelimeler: Political Sociology ; Siyaset Sosyolojisi ; : Türk Ocakları,Milliyetçilik,Halkevleri,Tek Parti İktidarı,SCF. ; Turkish Societies (Türk Ocakları),Nationalism,People’s Houses (Halkevleri),Single-Party Rule,SCF.

Türk Ocakları II. Meşrutiyet döneminde Türkler arasında milli bilinç oluşturmak amacıyla kurulmuş, Birinci Dünya Savaşında cephedeki subaylar için motivasyon kaynağı ve milli mücadelenin direniş merkezlerinden biri olmuştur. İmparatorluk dağılıp Cumhuriyet kurulduğunda, yeni devletin kurucu unsuru Türklük olmuş ve Türkçülük, Türk Ocakları tarafından teşkilatlı biçimde temsil edilmiştir. Bu dönemde Türk Ocakları, manevi Türk vatanını ve dili istilalara karşı korumanın yanı sıra modern devletin gerçekleştirdiği inkılapların bekçiliğini yapma görevini üstlenmiştir. 1930 yılına kadar tek parti iktidarı ile görece uyum içinde çalışan Türk Ocakları, 1931 yılında kapatılmış ve yerine Halkevleri kurulmuştur. Türk Ocaklarının kendini feshetmesi, aynı safta mücadele eden kuvvetlerin mas edilerek daha güçlü kılınması sebep gösterilmişse de daima tartışmalı bir konu olmuştur. Bu çalışmada Türk Ocaklarının kapatılarak yerine Halkevlerinin kurulması, Gramsci’nin hegemonya yaklaşımı ve Althusser’in devletin ideolojik aygıtları çerçevesinde tartışılmaktadır. Söz konusu tartışma Türk Ocakları’nın gerçekleştirdiği tüm kurultay zabıtları, Türk Ocakları mesai programları, Türk Ocakları Yasaları, TBMM meclis tutanakları, CHF parti program ve tüzükleri, başta Türk Yurdu olmak üzere, döneminin süreli yayınları üzerinden yürütülmektedir. Araştırma bulguları, Türk Ocaklarının kapatılmasının yapısal, konjonktürel ve ideolojik olmak üzere üç düzlemde açıklanabileceğini göstermektedir. Yapısal düzeyde süreç, parti–devlet bütünleşmesi ve ideolojik merkezileşme tarafından şekillendirilmiştir. Konjonktürel düzeyde Serbest Cumhuriyet Fırkası deneyimi, Şeyh Sait İsyanı, Menemen Olayı ve yerel seçimler gibi gelişmeler etkili olmuştur. İdeolojik düzeyde ise Turancılık tartışmaları ve milliyetçilik yorum farklarının yarattığı gerilim, bu sürecin belirleyici dinamikleri olarak tespit edilmiştir.

Founded during the Second Constitutional Period with the aim of fostering national consciousness among Turks, the Türk Ocakları (Turkish Society) emerged as a key organizational actor of Turkism in the early Republican era, when Turkishness was positioned as the constitutive element of the new state. In this period, the organization assumed a dual role: safeguarding the moral homeland and the Turkish language against external influences, while simultaneously acting as a guardian of the reforms implemented by the modern state. Despite its relative harmony with the ruling power until 1930, the Türk Ocakları were dissolved in 1931 and replaced by the Halkevleri (People’s Houses). This study examines the dissolution of the Türk Ocakları (Turkish Hearths) and the establishment of the Halkevleri (People’s Houses) through historical documents and primary sources within the theoretical framework of the theory of hegemony and the concept of ideological state apparatuses. The findings indicate that the closure of the Türk Ocakları can be explained on three interrelated levels: structural, conjunctural, and ideological. At the structural level, the process was shaped by the consolidation of the party–state nexus and the centralization of ideological production; at the conjunctural level, by developments such as the experience of the Serbest Cumhuriyet Fırkası (Free Republican Party), the Menemen Incident, and local elections; and at the ideological level, by tensions arising from debates on Turanism and differing interpretations of nationalism.