Mehmed Çorûmî'nin Mecâz ve Kinâye ile İlgili Risâlesi
Mehmed Chorûmî’s Treatise on Metaphor and Allegory
Yazar: Fazlıoğlu, Şükran
Dergi: İslam Tetkikleri Dergisi, Vol. 10 No. 1, 2020
Anahtar kelimeler: Religious Studies ; Din Araştırmaları ; Wazʻ,istiʻmâl,rhetoric,metaphors,allegorry,Sakkâkî,Qazwînî,Taftâzânî,Sayyid Sharîf Jurjânî ; Vazʻ,istiʻmâl,belagat,mecâz,kinâye,Sekkâkî,Kazvînî,Teftâzânî,Seyyid Şerîf Cürcânî

Klasik eserlerimizde "dil, vazʻ ve istiʻmâldir." cümlesi ile sıklıkla karşılaşılır. Kelimenin hakikî anlamını veren vazʻ ile mecâzî ve kinâî anlamını veren istiʻmâl arasındaki fark kolaylıkla tespit edilirken mecâzî ve kinâî anlam arasındaki farklar üzerinde onlarca tartışma mevcuttur. Özellikle belâgat ilmi içinde sürdürülen bu tartışmalar tefsir, hadis, fıkıh gibi ilimler ile de yakından alakalıdır. Bu nedenlerle ilmî geleneğimizde mecâz ve kinâye hakkında bağımsız bir literatür oluşmuş ve pek çok alim bu konuda çeşitli gerekçelerle kitaplar ve risaleler kaleme almışlardır. Bu çalışmada XVIII. yüzyılda yaşadığını tahmin ettiğimiz Muhammed el-Çorûmî'nin öğrencilerinin talebi üzerine kaleme aldığı Risâle fi'l-fark beyne'l-kinâye ve'l-mecâz adlı eseri incelenmiş, içeriği tahlil edilmiş, Arapça metni neşredilerek (editio princeps) Türkçe çevirisi ile birlikte verilmiştir. Çorûmî bu çalışmasında Osmanlı belâgat ilmî geleneğinde çok önemli bir yere sahip olan Sekkâkî'nin Miftâhu'l-ulûm adlı eseri, bu eser üzerine Kazvînî'nin kaleme aldığı Telhîs, Telhîs üzerine Teftâzânî'nin yazdığı Mutavvel isimli şerh ve bu şerh üzerine Seyyid Şerif Cürcânî'nin telif ettiği Hâşiye ile Kazvînî'nin belagat ilmindeki el-Îzâh adlı çalışmasındaki fikirleri takip etmiştir. Özellikle bu alimlerin konu hakkındaki görüşlerini ve fikir ayrılıklarını serdetmiş, daha sonra da gerekçeleriyle birlikte tercihlerini de zikretmiştir.

“Language is wazʻ and istiʻmâl” is a sentence frequently encountered in our classic texts. Despite the ease of identifying the difference between the waz, which gives truth to the meaning of a word, and isti’mâl, which gives metaphorical and allegorical meaning to it, the differences between metaphorical and allegorical meanings are still subject to many debates. Although these debates mostly persist in the discipline of rhetoric, they are also closely linked to the disciplines of tafsir, fıkh and hadith. The independent literature about metaphors and allegory in our scientific culture has been shaped in accordance with this and many scholars have written books and commentaries on this topic for a variety of reasons. In this study, we examine the work written upon the request of the students of Muhammad al-Chorûmî, whom we assume lived in the 18th century. This work is called Risâla fi al-farq bayna al-kinâya wa al-majâz and its content was analyzed and presented with the Turkish translation by scrutinizing the Arabic text. In his study, Chorumî followed the ideas of Miftâh al-ulûm, a text by Sakkâkî who had an important significance in Ottoman rhetoric disipline, and Talkhîs was overbuilt on this text by Qazwînî. He also followed Taftâzânî’s commentary, called Mutawwal about Talkhîs, and Sayyid Sharîf Jurjanî’s Hâshiya was compiled based on this commentary and on Qazwînî’s study on the disipline of rhetoric called al-Îdhâh. Chorûmî especially propounded the ideas and disagreements of these scholars about the topic, mentioning their reasons as well as their choices.