Bir Mezhepler Tarihi Kaynağı Olarak Evâ’ilü’l-Makâlât
Awāʾil al-Maqālāt as a Source for the History of Islamic Sects
Yazar: Bulut, Halil İbrahim
Dergi: e-Makalat Mezhep Araştırmaları Dergisi, Vol. 18 No. 2, 2025
Anahtar kelimeler: Islamic Sects ; İslam Mezhepleri ; Şia,İmamiyye,Şeyh Müfîd,Usûlîlik,Evâ’ilü’l-makâlât. ; Shi‘ism,Imāmiyya,al-Shaykh al-Mufīd,Usūlism,Awāʾil al-Maqālāt

Müfîd, Şiî kelamı ve fıkhına akılcı düşünmeyi dâhil ederek rivayet merkezli din anlayışının akıl temelli bir yapıya dönüşmesini sağlamıştır. Bu yönüyle, Şiî-İmâmî düşüncede Ahbârîlikten farklı olarak “Usûlîlik” adı verilen, akılcı yaklaşımıyla öne çıkan yeni bir dönemin temsilcisi olmuştur. Onun düşünce dünyasında Mu‘tezilî kelamın etkisi açık biçimde görülse de, ısrarla İmâmiyye kelamının özgün olduğunu ve Mu‘tezile’den etkilenmediğini savunmuştur. Eserlerinde bu iddiasını temellendirerek İmâmiyye geleneğinin bağımsızlığını vurgulamıştır. Makalenin konusunu teşkil eden Evâ’ilü’l-makâlât adlı eserini –bir bakıma- bu hedefini gerçekleştirmek üzere telif etmiştir. Makalede bu eserin tahlil ve değerlendirilmesi yapılmış; kaleme alındığı dönemin dikkat çeken yönlerine vurgu yapıldığı gibi, eserin muhteva ve tasnif özellikleri de izah edilmiştir. Neticede Müfîd’in açtığı bu yolun iki konuda hedefine ulaştığı söylenebilir. Birincisi, akıl temelli İmâmiyye kelamını sistemleştirerek onu Mu‘tezile’den ayıran yönlerini belirginleştirmiş ve bu geleneğin müstakil bir ekol olarak şekillenmesine katkı sağlamıştır. İkincisi, İmâmiyye’yi diğer Şiî fırkalardan ayıran özellikleri açık biçimde ortaya koymuştur. Böylece Müfîd, Evâ’ilü’l-makâlât adlı eserinde Hz. Ali’den başlayarak İmâmiyye düşüncesini sistemli bir biçimde temellendirmiş; Zeydiyye başta olmak üzere diğer Şiî gruplarla olan görüş ayrılıklarını ortaya koyarak kendi geleneğinin özgün ve bağımsız bir mezhep olduğunu açıklamaya çalışmıştır.

al-Mufīd incorporated rational thought into Shiʿite theology and jurisprudence, transforming the tradition- centered understanding of religion into a reason-based one. In this respect, he became the representative of a new period in Imāmī Shi‘i thought, distinct from Akhbārism, which stood out with its rational approach and was called “Uṣūlism”. Although the influence of Muʿtazilī theology is clearly visible in his intellectual world, he consistently argued that Imāmī kalām was original and unaffected by the Muʿtazila. In his works, he substantiated this claim and emphasized the independence of the Imāmī tradition. He composed his work Awāʾil al-Maqālāt, which is the subject of this article, in a sense to fulfill this aim. This article analyzes and evaluates the work, highlighting its notable features of the period in which it was written, and also explains its content and classification characteristics. Ultimately, it can be said that the path opened by al-Mufīd achieved its goal in two respects. Firstly, by systematizing reason-based Imāmī theology, he clarified the aspects that distinguish it from the Muʿtazila and contributed to the formation of this tradition as an independent school. Secondly, he clearly articulated the characterisitics that distinguish the Imāmiyya from other Shiʿite sects. Thus, in Awāʾil al-Maqālāt, al-Mufīd systematically established the foundations of Imāmī thought—beginning with ʿAlī b. Abī Ṭālib—and to demonstrate, by outlining its points of divergence from other Shiʿite groups, particularly the Zaydiyya, and attempted to explain his own tradition was a unique and independent sect.