III. Ahmed Kitaplığındaki Katı’ Tekniğinde Yapılmış Yazma Eser Kapak İçlerinin İncelenmesi
Manuscript in Katı’ Technique in The Library of Ahmed III. Examination of Book Cover Insides
Yazar: Küçüktepe, Şener
Dergi: Erdem No. 88, 2024
Anahtar kelimeler: Bookbinding ; Ciltleme Sanatı ; Cilt,Sanat,Kapak İçi,Katı’,III. Ahmed Kitaplık ; Binding,Art,Inside Cover,Katı’,Ahmed III. Library

Cilt; bir kitap veya mecmuanın yapraklarını dağılmaktan korumakiçin yapılan koruyucu kapağa denilmektedir. Ön ve arka kapaklar,miklep, sertab, sırt, iç kapaklar ve şiraze cildin bölümlerini oluşturur.Cilt kapakları kullanılan malzemeye göre sınıflandırılır ve süslemetekniklerine göre incelenirler. Derinin ince ince oyularak altın zeminüzerine yapıştırılması suretiyle yapılan süsleme müşebbek veya katı’şemse adını alır. Cilt kapak içleri deri oyma olarak karşımıza çıkar vesonraları kâğıt oymacılığı şeklinde devam eden katı’ sanatı ile ilgiliyapılan araştırmalarda genellikle kâğıt oymalar üzerinde durulmuş,deri oymacılığı araştırmalar yeterince yer bulamamıştır.Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi Türkiye’nin en zenginyazmalarına sahip bir ihtisas kütüphanesidir. III. Ahmed Kitaplığıda bu kütüphane içerisinde yer almaktadır. Bu makalenin konusu III.Ahmed Kitaplığında bulunan katı’ tekniğinde yapılmış yazma eserkapak içleridir. III. Ahmed Kitaplığında yer alan 15 ve 16. yüzyıltarihli olan 5 cildin (TSMK, A.242, A.3169, A.1357, A.21, A.1585)kapak içi bezemesinde katı’ sanatı tespit edilmiş ve betimsel araştırmayöntemi kullanılarak tezyinatları açısından incelenmiştir. III. AhmedKitaplığındaki ciltlerin niteliği, cilt sanatı açısından bilimsel olaraktanıtılması amaçlanmıştır. Cilt sanatının önemli bir bölümünüoluşturan kapak içi süslemeleri açısından yapılan çalışmalardakieksiklikleri gidermek, dönem özelliklerini belgelemek, Türk sanatıaçısından oldukça önemlidir.Yazma eserlerin katı’ sanatlı kapak içlerinde mühür ya da mücellitlerleilgili bilgiye rastlanmamıştır. Ciltlerin kapak içleri kahverengi ve vişneçürüğü renk deri ile kaplanmıştır. Kapak içlerinde bordür, köşebent,şemse, salbek, miklep, sertab bölümlerinde katı’ tekniği görülür. Ayrıca iç kapak üzerinde yer alan şemse ve miklepteki dendanlı formuygulaması, köşebentlerde Baba Nakkaş üslubunda içeriye doğrukıvrımların yer alması, Fatih döneminin özelliklerindendir. Şemselerdışında tam zeminli ciltler de bulunmaktadır. Kitapların kapak içlerigenellikle lacivert, mavi, yeşil, altın, sülyen, siyah zemin üzerindederinin oyulması ile yapılmış katı’ tekniği tezyinata sahiptir. Katı’uygulamalarının deri üzerinde geleneksel motiflerin nasıl bir tasarımlauygulanmış olduğunun bilinmesi adına yapılan tespitlerde ayrıcaönem arz etmektedir. Desenlerde Selçuklu tezyinatını devam ettirenrumi motifi, bitkisel motif kullanılmış ve 15. yüzyılda kullanılmayabaşlanan bulut motifi de rumi motifinin yanına eklenmiştir. Yazma eseriç kapaklarının diğer kütüphanelerdeki örneklerle de karşılaştırmasıyapılmıştır. 15 ve 16. yüzyıl cilt iç kapak bezemelerinde yüzyıllararası geçişler çok keskin değildir. Her yüzyılda bir önceki yüzyılıngeleneğinin devamıyla birlikte şekil ve bezeme bakımından katı’sanatlı yazma iç kapaklar, dış kapak tarzında yapılmış, dönemin ciltüslubu ve tezyinat programını yansıtmaktadır.

Binding: is the protective cover that holds a book or a magazinetogether. The front and back covers, miklep, sertab, the spine, theinner covers and the headband, form the parts of the binding. Bookcovers are classified by the material used and analyzed according totheir ornamentation techniques. The decoration made by delicatelycarving the leather and pasting it onto a gold background is calledmüşebbek or katı’ şemse. The inner covers of bindings appear asleather carvings, on the inner parts of the binding covers and latercontinued in the form of paper carving, paper carvings were generallyemphasized, and leather carving researches were not sufficientlyfocused on.The subject of this article Is the covers of manuscripts made in thekatı’ technique in The Library of Ahmed III. The art of Katı’ wasobserved on the inner cover decoration of 5 manuscripts dated 15thand 16th centuries (TSMK, A.242, A.3169, A.1357, A.21, A.1585) inthe The Library of Ahmed III. and analyzed in terms of their ornamentsusing the descriptive research method. To correct the deficienciesin the studies conducted in terms of inner cover decorations, whichconstitute an important part of bookbinding art, and to document theperiod characteristics are very important for Turkish art.There is no information about the seal or the bookbinders on the katı’art interior covers of the manuscripts. The inner covers of the bindingsare bound in brown and cherry-maroon leather. Katı’ technique isseen in the application of borders, brackets, şemse, salbek, miklep,and sertab on the inner covers. In addition, sections of the dendanform in şemse and miklep on the inner cover and the inward folds inthe style of Baba Nakkaş on the gussets are characteristics of the Fatihperiod. A comparison of manuscript interior covers with examples inother libraries was also done. The transitions between centuries in thedecoration of the inner covers of 15th and 16th century bindings arenot very clear. In each century, the tradition of the previous centurycontinues, and the manuscript inner covers with katı’ art in terms ofshape and ornamentation are made in the style of the outer cover,reflecting the binding style and ornamentation program of the period.