Kıraat Farklılıklarının Fıkhî Hükümlere Etkisi Bağlamında Muhkem ve Müteşâbih: Cessâs Örneği
Muhkem And Mutashabıh In The Context Of The Effect Of The Dıfferences Of Qıraat On Intellectual Judgements: The Example Of Jessas
Yazar: Akcan, Resul
Dergi: Bilimname No. 54, 2025
Anahtar kelimeler: Recitation of the Qur'an and Qiraat ; Kuran-ı Kerim Okuma ve Kıraat ; Kıraat,Cessâs,Muhkem,Müteşâbih,Fıkıh ; Qiraat,al-Jessâs,al-Muhkem,al-Mutashâbih,Fiqh

Fıkhî hükümlerin istinbatında kıraat farklılıklarının kaynak değeri, çerçevesi ve sınırları net olarak belirlenmemiş olsa da söz konusu farklılıklar fakihlerin hüküm istinbatında önemli bir referans kaynağı olmuş ve İslâm hukukuna katkı sunmuştur. Hicrî IV. asrın önemli müfessir ve Hanefî fakihlerinden biri olan Cessâs da fıkhî bir meseleye dair kanaat ortaya koyarken kıraatlerden istifade etmiştir. Bu çalışmada, kıraat ilminin fıkıh disipliniyle olan ilişkisi, fıkıh usulü terminolojisinde önemli bir yere sahip olan muhkem-müteşâbih kavramları çerçevesinde ve Cessâs özelinde analiz edilmiştir. Bu bağlamda onun Ahkâmü’l-Kur’ân’ı esas alınmış bazen de el-Fusûl fi’l-usûl isimli eserinden nakilde bulunulmuş böylelikle Cessâs’ın kıraatlerle ihticac yöntemi tespit edilmeye çalışılmıştır. Kıraat farklılıklarının İslâm hukukuna etkisi/katkısı bağlamında birtakım çalışmalar yapılmış olmakla birlikte bu meselenin muhkem-müteşâbih özelinde ele alınması tarafımızca bir ihtiyaç olarak değerlendirilmiş ve konuya ilişkin farklı bir perspektif sunması hedeflenmiştir. Söz konusu sâikle yapılmış olan bu çalışmada, ahkâma taalluk eden kıraat vecihlerinden bazıları, muhkem-müteşâbih kavramlarıyla ilişkili olduğu kadarıyla tahlil edilerek Cessâs özelinde ele alınmış, en nihayetinden onun fikirlerinin orijinal yönlerinin tespitine çalışılmıştır. Çalışmanın ana teması kıraat-fıkıh ilişkisi olmakla birlikte bu yönüyle değerlendirildiğinde spesifik bir görünüm arz etmektedir. Çalışmadan elde edilen bulgular sonucunda Cessâs’ın söz konusu kavramları kıraat vecihleriyle ilişkilendirerek özgün yaklaşımlar ortaya koyduğu görülmüştür. En genel anlamıyla ifade edilecek olursa Cessâs, fıkhî hükme etki eden kıraatleri muhkem ve müteşâbih şeklinde kategorik bir ayrıma tâbi tutmuş, müteşâbih olarak nitelendirdiği kıraatleri, muhkem kıraate hamletmek ve muhkemle çelişmeyecek şekilde te’vil etmek suretiyle bir metodoloji geliştirmiş, en nihayetinde lafzın delalet ettiği anlam çeşitliliğini göz önünde bulundurarak her bir kıraatin farklı fıkhî faydalar ihtiva ettiğini savunmuştur.

Although the source value, framework and boundaries of qiraat differences in the deduction of jurisprudential rulings have not been clearly determined, these differences have been an important source of reference in the deduction of rulings by jurists and have contributed to Islamic law. Al-Jasās, one of the important commentators and Hanafī jurists of the IVth century, also made use of the Qur'āt while expressing his opinion on a jurisprudential issue. In this study, the relationship between the science of qiraat and the discipline of fiqh is analysed within the framework of the concepts of muhkam and mushāshābih, which have an important place in the terminology of the usul al-fiqh, and in the specific case of al-Jaṣṣās. In this context, his Ahkām al-Qur'ān has been taken as a basis and sometimes al-Fusūl fi'l-usūl has been cited, and thus al-Jessās's method of ijijāj with the qiraat has been tried to be determined. Although some studies have been carried out in the context of the effect/contribution of qiraat differences on Islamic law, we have considered it a need to address this issue in the context of muhkam-mutashabih and aimed to provide a different perspective on the subject. In this study, some of the Qiraat wajihs related to the ahkām were analysed as far as they are related to the concepts of muhkam-mu'tashābih and dealt with in the special case of al-Jassas, and finally, the original aspects of his ideas were tried to be determined. Although the main theme of the study is the relationship between qiraat and fiqh, it presents a specific view when evaluated from this aspect. As a result of the findings obtained from the study, it was seen that al-Jaṣṣās put forward original approaches by associating the concepts in question with the ways of qiraāt. In the most general sense, al-Jaṣṣās made a categorical distinction between muhkamīm and mutashābih, developed a methodology by assigning the mutashābih qiraat to the muhkamīm qiraat and interpreting it in a way that does not contradict the muhkamīm, and finally argued that each qiraat contains different jurisprudential benefits by taking into account the diversity of meanings implied by the word.