Çubuk / Şabanözü Merkezli Alevi Ocakları Semahlarına Bakış
A Look at the Semahs of Çubuk / Şabanözü Centered Alevi Ocaks
Yazar: Coşkun, Armağan
Dergi: Konservatoryum, Vol. 12 No. 2, 2025
Anahtar kelimeler: Religious Music ; Dini Musiki ; Çubuk / Şabanözü Based Alevi Ocaks,Cem,Forms of Religious Musical Expression,Semah,Defining Characteristics of Semahs ; Çubuk / Şabanözü Merkezli Alevi Ocakları,Cem,Dinî Müzik Anlatım Biçimleri / Formları,Semahlar,Semahların Tanımlayıcı Özellikleri

Bu çalışmanın amacı; özgün Aleviliğin yaşandığı Çubuk / Şabanözü merkezli Alevi ocaklarının (Seyyid Şah Kalender Veli Ocağı, Seyyid Hacı Ali Turabi Ocağı, Seyyid Cibâli Sultan Ocağı, Seyyid Hacı Muradi Veli Ocağı, Seyyid Mehmet Abdal Ocağı) etkin olduğu alandaki cemlerde dönülen semahların tanımlayıcı özelliklerini ortaya çıkararak ocakların inançsal mirasına katkı sunmaktır. Zira Alevilikte “yol bir sürek binbir” anlayışına göre ocaklara, yörelere hatta birbirine yakın olan köyden köye uygulamalar farklılık göstermekle birlikte günümüzde yaşanan değişim ve dönüşümden nasibini almaktadır. Günümüzde göç, popüler kültür etkisi, kültürel bozulma, dijitalleşme, yazılı ve elektronik kültür ortamı etkisi vb. sebepler Çubuk / Şabanözü merkezli Alevi ocaklarının etkin olduğu alanı da etkilemektedir. Çubuk / Şabanözü merkezli ocak cemlerindeki müzik pratikleri ve dinî müzik repertuvarı ile repertuvar bileşenleri olarak dinî müzikal anlatım biçimleri / formları Anadolu Aleviliğinin özel bir yerinde durmaktadır. Genellikle bugüne kadar yapılmış metin merkezli çalışmalar önem arzetmekle birlikte semahlar başta olmak üzere cem repertuvarı- âşık / zâkir repertuvarı bileşenleri bir başka deyişle dinî müzikal anlatım biçimleri / dinî müzik formları ocaklara özgü olarak icra ortamı bağlamında kaydedilerek ezgi notasyonu ile hareket notasyonuna tâbi tutulup içerik, işlev ve edebi yönden incelenmesi önem arz etmektedir. Anadolu’nun genelinde semahların okunabilirliği için semahların zikredilen nokta itibariyle çalışılması ve paralelinde ocaklararası mukayeseli değerlendirmelerin yapılması gereklidir. Kent ortamında tek tipleşen yüzeyselleşen cemler ve dolayısıyla semahlar gibi tüm cem yapı bileşenleri dışında sözlü kültür ortamındaki varlığını ve özgünlüğünü büyük ölçüde sürdüren semahlar hızlı bir şekilde kayıt altına alınarak incelenmelidir. Ocak kurumu üzerinde temellenen Aleviliğin semahlar başta olmak üzere özgün dinî müzik icralarını; ocaklar bağlamında benzerlik / farklılık ekseninde mukayesesi, teorik ve performans / icra bağlamında ise karakteristik ve tanımlayıcı özelliklerini ortaya çıkararak Anadolu yerel müzik gelenekleri içinde konumlandırmak önem arz etmektedir. Alana özgü olan semahların tanımlayıcı özelliklerini bir bütün halinde ortaya koymak için birinci aşamada Alevilik-Bektaşilik ve cemler bağlamında semahlar üzerinde bir çerçeve oluşturularak zemin hazırlanmıştır; zikredilen semahlar icra ortamı, icra düzeni, içerik işlev, edebî kuruluş, müzikâl kuruluş ve hareket kuruluşu yönünden incelenerek ikinci aşama inşa edilmiştir. Çalışma; Dağkalfat köyü, Çapar, Kutluşar köyü, Çit (Avdula) köyünde tarafımızdan yapılan alan araştırma kayıtları ile yönlendirilmiş gözlem verileri üzerinde şekillenmiş olup alan üzerinde daha önce yapılmış çalışmalar nazari bağlamda değerlendirilmiştir.

The aim of this study is to contribute to the belief heritage of Alevi ocaks in the Çubuk / Şabanözü region, where an authentic form of Alevism is practiced (Ocak of Seyyid Shah Kalender Veli, Ocak of Seyyid Hacı Ali Turabi, Ocak of Seyyid Cibali Sultan, Ocak of Seyyid Hacı Muradi, Ocak of Seyyid Mehmet Abdal), by revealing the defining characteristics of the semahs performed during the cem rituals associated with these ocaks. In Alevism, according to the concept of “yol bir sürek binbir” (“the path is one, the form a thousand and one”), practices vary among ocaks, regions, and even neighbouring villages, while also being shaped by contemporary processes of change and transformation. Today, factors such as migration, popular culture, cultural erosion, digitalization, and the influence of written and electronic cultural media also affect the area where the Alevi ocaks based in Çubuk / Şabanözü are active. The musical practices and the religious musical repertoire of cem rituals associated with Çubuk / Şabanözü based ocaks, along with forms of religious musical expression as repertoire components, hold a distinctive position within Anatolian Alevism. Although the text-centered studies conducted thus far are important, it is also crucial to record the components of the cem repertoire, namely the âşık / zâkir repertoire, especially the semahs, or in other words, the religious musical expression styles / forms in the context of the performance environment specific to the ocaks, to subject them to melody notation and movement notation as well as to examine them in terms of content, function and literary aspect. For the interpretability of the semahs across Anatolia, it is necessary to study the semahs from the aforementioned point and to conduct comparative evaluations among different ocaks. In contrast to cem rituals that have become standardized and superficial in urban settings, and accordingly all the structural components of the cem such as semahs, the semahs that have largely preserved their originality within the oral culture should be rapidly recorded and examined. It is important to compare the authentic religious musical performances of Alevism, especially the semahs, rooted in the institution of ocak, in terms of similarities and differences among ocaks, and to situate them within the local musical traditions of Anatolia by revealing their characteristic and descriptive features in the context of theory and performance. To reveal the defining characteristics of the semahs specific to the region as a whole, this study first establishes a conceptual framework on Alevism-Bektashism and semahs in the context of the cem rituals. On this basis, the second stage was built by examining the aforementioned semahs in terms of performance environment, performance order, content and function, literary structure, musical structure, and movement structure. The study is based on the fieldwork recordings and guided observation data collected in the villages of Dağkalfat, Çapar, Kutluşar, and Çit (Avdula), and evaluates previous studies on the region within a theoretical framework.