İslam ve Bilim Tarihinde Sözlükçülük: Hubeyş Tiflîsî’nin  Kânûnu’l-Edeb Adlı Arapça-Farsça Sözlüğü
Lexicography in History of Islam and Science: Arabic-Persian Dictionary of Kânûnu’l-Edeb by Hubaysh Tiflîsî
Yazar: Uzun, Adem
Dergi: Erdem, Vol. 0 No. 77, 2019
Anahtar kelimeler: Bilim tarihi,İslam bilim tarihi,sözlükçülük,Hubeyş Tiflîsî,Kânûnu’l-edeb ; History of science,history of İslamic science,lexicography,Hubaysh Tiflîsî,Kânûnu’l-edeb

Sözlük çalışmaları MÖ XII. yüzyıla kadar geriye gider. Çinliler,Hintliler ve Yunanlılar, ilk sözlük çalışması yapan milletler arasında sayılır.Milattan sonra I. yüzyıldan itibaren artarak devam eden dil/philology vesözlük/lexicography çalışmaları; Çin, Latin, Mısır, Mezopotamya ve Japonbölgelerinde gelişmesini sürdürerek devam etmiştir.Sözlük çalışmaları, Doğu’da İslam’ın gelişiyle birlikte,daha çok MS VIII. yüzyılda Kur’an’ı doğru anlamak, ilahi mesajı mensuplarına iletmekve Kur’an ayetlerinde ve hadislerde anlaşılması zor kelimeleri öğrenmek amacıylabaşlamıştır. İslam dünyası bir taraftan fetihlerle hakimiyet alanını genişletirkenbir taraftan da ilim merkezleri kurmuştur. Bu merkezlerde MS VII.-XII. yüzyıllarıarasında farklı medeniyetlerde yazılan eserler, Arapçaya tercüme edilmiştir.Bilim tarihi açısından bakıldığında sözlük, çeviride vazgeçilmezbir başvuru kaynağıdır. Sözlük olmadan tercüme faaliyetlerini sürdürmek vetamamlamak zordur. İslam dünyasında İbn Abbâs’ı ilk sözlük ça-lışması yapanlarınbaşında saymak gerekir. Mevcut kaynaklardan hareketle İslam dünyasında sözlükçalışmaları ilk olarak Halil b. Ahmed tarafından yazılan Kitâbü’l-ayn adlıeserle yazılı hâle gelmiştir. Arapça-Latince iki dilli ilk sözlük çalışmasınınise XII. yüzyılda İspanya’da yapıldığı tahmin edilmektedir.Hubeyş Tiflîsî tarafından XII. yüzyılda yazılan Kânûnu’l-edeb(548/1153) adlı eserin üç yazma nüshasının olduğu bilinmektedir. Bunlardanbiri İstanbul Süleymaniye Kütüphanesi Mehmed Hafîd Efendi numara 434’te, diğerleriise Bodlein numara 157/3 ve Ethé numara 2276’da kayıtlıdır.Kânûnu’l-edeb adlı Arapça-Farsça sözlük hem hazırlanışhem de yöntem açısından dönemin önemli kaynaklarından biridir. Kafiye sisteminegöre soldan sağa doğru alfabetik olarak hazırlanan eserde 60.000’e yakınkelimeye anlam verilmiştir. Bu kelimeler içerisinde, eril-dişil, tekil-çoğul vetamlama grupları ile künyeler ayrı başlıklar hâlinde düzenlenmiştir.Eserin mukaddimesinde verilen bilgiler doğrultusunda müelliftarafından eklendiği belirtilen kadın ve erkek Arap şairler, mastarlar ve çoğulvezin bölümleri bu yazmada bulunmamaktadır. Yazmada bugünkü anlamda belki deadlar dizini diyebileceğimiz “kadın ve erkek Arap şairleri” bölümü ile diğer bölümlerinolmaması, nüshanın müellif tarafından yazılmadığı ihtimalini göstermektedir.Eser, dönemin hem söz varlığı hem hazırlanış yöntemi hem dekaynakça bakımından önemli bir başvuru kaynağıdır. Bu nedenle eser üzerinde yapılacakbir çalışma İslam ve bilim tarihine büyük bir katkı sağlayacaktır.

ABSTRACTStudies of lexicography go back to 7th century BC whileChinese, Indians and Greeks are presumed among the nations that made the firststudies of lexicography. The studies of philology and lexicography haveincreasingly continued to develop in many regions of China, Latin, EgyptianMesopotamia and Japan since the first century BC.Studies of lexicography began in the East with the arrivalof Islam mostly in VIII. Century began to comprehend the Qur’an correctly, toconvey the divine message to its members and to learn the difficult words inthe Qur’an verses and hadiths. The Islamic world broadened its area ofdomination with conquests as well as establishing scientific centers. The worksproduced in different civilizations between the 7th and 12th centuries BC weretranslated into Arabic in these centers.In terms of the history of science, dictionary is anessential source of reference. Without dictionary, it is difficult to maintainand complete translation activities. In the Islamic world, Ibn Abbâs should beconsidered one of the first dictionary authors. Based on the available sources,studies on the lexicography in the Islamic world were first established byHalil b. Ahmed with his work Kitâbü’l-ayn while the first Arabic-Latinbilingual study is estimated to be written in 12th century in Spain.It is known that three manuscripts of Kânûnu’l-edeb(548/1153) written by Hubaysh Tiflîsî in 13th century is available, which areregistered at number 434 in Istanbul Süleymaniye Library Mehmed Hafîd Efendi,number 157/3 at Bodlein and number 2276 at Ethé.Kânûnu’l-edeb as an Arabic-Persian dictionary is one of theimportant sources of its period both in terms of preparation and method. It isprepared according to the rhyme system in the alphabetical order from the leftto the right and it consists of 60,000 words with their meanings. Word groupsand tags of masculine-feminine, singular-plural and complements are given asseparate titles.According to the information given in introduction of thework, the male and female Arab poets, infinitives and plural verses are not includedin this manuscript though it is stated by the author of the work. The absenceof section for male and female Arab poets, which might be called as the indexof names currently, indicates the possibility that the copy was not written bythe author.Since Kânûnu’l-edeb is considered an important source ofreference both in terms of vocabulary, preparation method and bibliography ofits period, a study on this work is conceived as a great contribution to thehistory of Islam and science.