DÂRÜŞŞAFAKA’DA BİR MÜDERRİS: ŞİRVANLI MEHMED HÂLİS EFENDİ’NİN HAYATI VE ESERLERİ
A MUDARRIS AT DARUŞŞAFAKA: THE LIFE AND WORKS OF MEHMED HÂLİS EFENDİ FROM ŞİRVAN
Yazar: Baş, Mehmet Şamil
Dergi: Hikmet - Akademik Edebiyat Dergisi No. VEFATININ 100. YILI MÜNASEBETİYLE ALİ EMÎRÎ ÖZEL SAYISI, 2024
Anahtar kelimeler: Classical Turkish Literature of Ottoman Field ; Osmanlı Sahası Klasik Türk Edebiyatı ; Türk İslam Edebiyatı,Mehmed Hâlis,Müderris,Dârüşşafaka,Biyografi ; Turkish Islamic Literature,Mehmed Hâlis,Muderris,Dârüşşafaka,Biography

Şirvanlı Mehmed Hâlis Efendi, Osmanlı’nın son döneminde 1843-1913 yılları arasında yaşamış son Osmanlı uleması şahsiyetlerden biridir. Memleketi Şirvan’da başlayan ilim hayatı bir süre Amasya’da devam etmiş ve İstanbul’da kemâle ermiştir. Fatih Camii’nde Yusuf Ziyaeddin Efendi’nin rahle-i tedrisinden geçtikten ve onun ilk icâzet verdiği isimlerden biri olduktan sonra Kemalpaşa’da müdürlük ve Menemen’de kaymakamlık gibi bazı görevlerde bulunmuş; ardından yetiştiği Fatih Külliyesinin önemli kısımlarından olan Tabhâne Medresesi’nde dersler vermiş ve Ders Vekili makamına kadar yükselmiştir. Vefatına kadar Meclis-i Tedkîkât-ı Şer’iyye azalığında bulunmuştur. Koca Mustafa Paşa Askerî Rüşdiyesi’nde Arapça ve Galata Rüşdiyesi’nde Farsça muallimliği yapsa da onun en çok emek verdiği kurum özellikle Arapça, akaid, belagat ve fıkıh derslerini okuttuğu ve otuzbeş yıl hizmet ettiği Dârüşşafaka olmuştur. Arapçaya ve Farsçaya olan vukûfiyyeti dolayısıyla kaleme aldığı eserler Dârüşşafaka’da ders kitabı olarak okutulmuştur. Bununla birlikte medreselerde tedrisatın yenilenmesi ve bu kurumların ıslah edilmesi hususunda büyük bir çaba göstermiş, 1910 yılında Medâris-i İslâmiye’nin açılış konuşmasını ve hazırlıklarını yapmıştır. Kaynaklarda Şirvanlı Mehmed Hâlis’e ait olmayan eserlerin bazıları ona ait gösterilmiş, bazı eserlerine ise hiç değinilmemiştir. Bu makale, Şirvanlı Mehmed Hâlis Efendi’nin hayatını ulema sicil dosyasından, arşiv belgelerinden ve hakkında bilgi veren diğer kaynaklardan hareketle ortaya çıkarmayı; aynı ismi taşıyan Mehmed Hâlis isimli şahsiyetlerin kimler olduğunu netleştirerek kaynaklardaki problemleri çözmeyi, Şirvanlı Mehmed Hâlis’in kaynaklarda zikredilen ve edilmeyen eserlerinin hangilerini olduğunu tespit etmeyi ve diğer Mehmed Hâlis isimli şahıslara ait olup Şirvanlı Mehmed Hâlis adıyla kataloglanan ya da zikredilen eserleri tespit etmeyi hedeflemektedir.

Mehmed Hâlis Efendi from Şirvan was one of the last Ottoman scholars who lived between 1843 and 1913 during the last period of the Ottoman Empire. His scientific life, which started in his hometown, Şirvan, continued for a while in Amasya and reached perfection in Istanbul. After being taught by Yusuf Ziyaeddin Efendi at the Fatih Mosque and being one of the first people to be licensed by him, he served as a director in Kemalpaşa and a district governor in Menemen. Then, he gave lectures at Tabhâne Madrasah, one of the important parts of the Fatih Social Complex where he grew up, and was promoted to the position of Deputy Lecturer. He was a member of Majlis-i Tedkîkât-ı Şer'iyye until his death. Although he taught Arabic at the Koca Mustafa Pasha Military Junior High School and Persian at the Galata Junior High School, the institution where he worked most was Daruşşafaka, where he taught Arabic, creed, belagat and fiqh courses and served for thirty-five years. Due to his proficiency in Arabic and Persian, the works he produced were taught as textbooks at Daruşşafaka. In addition, he made a great effort to renew education in madrasahs and reform these institutions, and made the opening speech and preparations for Medaris-i Islamiye in 1910. In the sources, some of the works that do not belong to Mehmed Hālis of Shirvan are attributed to him, while some of his works are not mentioned at all. This article aims to reveal the life of Mehmed Hālis Efendi from Şirvan based on the ulema registry file, archival documents and other sources that provide information about him, to solve the problems in the sources by clarifying who other people named Mehmed Hālis are, to determine which works of Mehmed Hālis from Şirvan are mentioned and not mentioned in the sources, and to identify the works belonging to other people named Mehmed Hālis that are cataloged or mentioned under the name Mehmed Hālis from Şirvan