Tokmak Hasan Paşa Camisi Ahşap Süslemeleri
Wooden Ornaments Of Tokmak Hasan Pasha Mosque
Yazar: Taşkan, Demet
Dergi: Bozok Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, Vol. 27 No. 27, 2025
Anahtar kelimeler: Architectural ; Mimari ; Turkish Islamic Arts (Other) ; Türk İslam Sanatları (Diğer) ; Türk-İslam Sanatları Tarihi,Ahşap,Süsleme,Yozgat,Cami,Kalemişi ; Turkish-Islamic Art History,Wooden,Decoration,Yozgat,Mosque,Hand Drawing

Bu çalışmada, Yozgat’ın Şefaatli ilçesinde bulunan Tokmak Hasan Paşa Camisi’nin ahşap süslemeleri ile bu süslemelerin teknik ve sanatsal özellikleri incelenmiştir. Tokmak Hasan Paşa Camisi, kitabesine göre, H 1187/ M 1773-1774 yılında Tokmak (Çerkez) Hasan Paşa tarafından yaptırılmıştır. Cami, 18. yüzyıl Osmanlı mimarisinin önemli bir örneği olmakla birlikte dışarıdan bakıldığında basit bir köy camisi gibi görünmektedir. Ancak iç mekân süslemeleriyle oldukça dikkat çekicidir. Yapının tavanı, tavanı taşıyan direkleri ile minberi ahşaptır ve iyi işçiliğe sahip süslemeleri vardır. Bunun dışında duvar resimleri ve hatları ile de dikkat çekmektedir. Yapı, Yozgat’ın iki önemli eseri olan Çapanoğlu (1779) ve Başçavuşoğlu (1800) Camilerinden daha önce yapılmıştır. 2021-2022 yıllarında kapsamlı bir restorasyon sürecine giren yapının Sivas Vakıflar Bölge Müdürlüğü tarafından restorasyonu yapılmıştır. Yapı tarafımızdan 2019 yılında restorasyon öncesinde incelenmiş, detaylı fotoğrafları çekilmiş ve rölövesi alınarak belgelenmiştir. Ardından 2023 yılında restorasyondan sonra tekrar inceleme ve detaylı fotoğraflama yapılmıştır. Tokmak Hasan Paşa Camisi’nin ahşap süslemelerini konu alan bu çalışmada, öncelikle yapının kısa bir tanımı yapılmış, ardından kitabeler ve yapı duvarlarında yer alan yazıtlar değerlendirilmiştir. Böylece yapının geçirdiği onarım süreçleri ile bu süreçlerde yapıya eklenen ya da yapıdan kaybolan değerler vurgulanmıştır. Daha sonra asıl konuyu teşkil eden ahşap elemanların ve süslemelerin detaylı betimlemelerine yer verilmiştir. Tavan süslemeleri, ahşap direkler, minber ve diğer ahşap unsurların süsleme teknikleri ve üzerlerindeki motif ve kompozisyonlar ayrıntılı olarak incelenmiştir. Yapının tavanında yer alan yoğun bezemeler, natüralist üsluptaki çiçekler, natürmortlar ve minyatür geleneğinde yapılmış manzara tasvirleri, dönemin sanatsal eğilimlerini ve Batılılaşma Dönemi etkilerini yansıtmaktadır. Ahşap süslemeler, ahşap üzerine kalemişi tekniği ile yapılmış olup bu tekniklerin detaylı açıklamaları ve örnekleri çalışmada sunulmuştur. Tokmak Hasan Paşa Camisi’nin çağdaşı olan eserlerle karşılaştırılması sonucunda, yapının hem benzer hem de özgün yönleri ortaya konulmuştur. Bu çalışma, Tokmak Hasan Paşa Camisi’nin Türk sanat tarihindeki yerini belirlemek ve literatüre kazandırmak amacıyla yapılmıştır. Yapının süslemeleri ve bu süslemelerin sanatsal değerleri, dönemin diğer örnekleriyle kıyaslanarak değerlendirilmiştir. Tokmak Hasan Paşa Camisi’nin ahşap süslemeleri gerek teknik gerekse sanatsal açıdan önemli bir yere sahip olup bu çalışma ile eserin detaylı bir incelemesi sunulmuştur. Sonuç olarak, Tokmak Hasan Paşa Camisi’nin ahşap süslemeleri, 18. yüzyıl Osmanlı süsleme sanatının nadir ve değerli örneklerinden biridir. Bu çalışmanın, eserin tanınması, korunması ve gelecek nesillere aktarılması konusundaki farkındalığı artırması hedeflenmektedir.

This study examines the wooden ornamentation of Tokmak Hasan Pasha Mosque, located in the Şefaatli district of Yozgat, along with the technical and artistic characteristics of these decorations. According to its inscription, the mosque was built in H 1187 / M 1773–1774 by Tokmak (Circassian) Hasan Pasha. While it is an important example of 18th-century Ottoman architecture, it appears to be a simple village mosque from the outside. However, its interior ornamentation is highly remarkable. The ceiling, the columns supporting the ceiling, and the minbar are made of wood and feature finely crafted decorations. Additionally, the mosque attracts attention with its wall paintings and inscriptions. Constructed earlier than two significant architectural works of Yozgat’s Westernization period—Çapanoğlu and Başçavuşoğlu Mosques—the structure underwent an extensive restoration process between 2021 and 2022, carried out by the Sivas Regional Directorate of Foundations. Prior to this restoration, the mosque was examined in 2019, during which detailed photographs were taken, and its measured drawings were documented. Following the restoration, another examination and detailed photographic documentation were conducted in 2023. This study, which focuses on the wooden ornamentation of Tokmak Hasan Pasha Mosque, first provides a brief description of the building, followed by an evaluation of its dating and the inscriptions found on its walls. In this context, the restoration processes undergone by the mosque and the values either added to or lost from the structure during these interventions are highlighted. Subsequently, the study presents a detailed description of the wooden architectural elements and decorations, including the ceiling ornamentation, wooden columns, minbar, and other wooden components. The decorative techniques applied to these elements, as well as the motifs and compositions they feature, are analysed in detail. The ceiling decoration, comprising dense embellishments, naturalistic floral motifs, still-life compositions, and landscape depictions executed in the miniature painting tradition, reflects the artistic tendencies of the period and the influences of the Westernization era. The wooden ornamentation was created using the painted wood technique (“kalemişi”), and this study provides detailed explanations and examples of these techniques. By comparing the mosque with its contemporary structures, both its similarities and unique aspects are revealed. The purpose of this study is to determine the place of Tokmak Hasan Pasha Mosque within Turkish art history and to contribute to the academic literature on the subject. The artistic value of the mosque’s decorations has been evaluated through a comparative analysis with other examples from the same period. The wooden ornamentation of Tokmak Hasan Pasha Mosque holds a significant place both technically and artistically, and this research presents a comprehensive examination of the monument. In conclusion, the wooden ornamentation of Tokmak Hasan Pasha Mosque stands as a rare and valuable example of 18th-century Ottoman decorative arts. This study aims to enhance awareness regarding the recognition, preservation, and transmission of this cultural heritage to future generations.