Klasik Nahivde Bir Tenkit Üslubu: Molla Musa el-Celâlî’nin Çârperdî’ye Yönelttiği Eleştirilerin Analizi
A Critical Style in Classical Syntax: An Analysis of Molla Musa al-Jalālī’s Criticisms Directed at Jārbardī
Yazar: Tekin, Mahmut
Dergi: İslami İlimler Dergisi No. 41, 2025
Anahtar kelimeler: Arabic Language and Rhetoric ; Arap Dili ve Belagatı ; Arap Dili,Çârperdî,Şerhu’l-Muğnî,Celâlî,Eleştiri. ; Arabic Language,Jārbardī,Şerhu’l-Mughnī,Jalālī,Criticism.

Bu çalışma, Molla Musa el-Celâlî’nin nahiv ilminin temel metinlerinden biri olan Şerhu’l-Muğnî özerine kaleme aldığı hâşiyesinde, Çârperdî’ye yönelttiği eleştirileri incelemeyi amaçlamaktadır. Celâlî’nin değerlenmeleri, sadece yüzeysel dilsel gözlemlerle sınırlı olmayıp klasik Arap grameri geleneğinde yer alan metinlerin nasıl anlaşılması ve yorumlanması gerektiğine dair derinlemesine çözümlemeler içermektedir. Eleştiriler; yapısal örnek hataları, konu kapsamında verilmesi gereken örneklerin eksikliği, terim tanımlarının kapalı ve girift ifadelerle yapılması, tanımların ağyarına mani olmaması, meşhur görüşe muhalif beyânlar ve ibareler arasındaki şekil uyumsuzluğu gibi çeşitli alanları kapsamaktadır. Bununla birlikte, Celâlî’nin eleştirilerine konu olan bazı ifadeler; yazma nüshalar, metin varyantları ve farklı dilcilerin yorumları dikkate alınarak kapsamlı biçimde incelendiğinde, Çârperdî’nin kimi eleştirilerden haklı biçimde savunulabileceği görülmektedir. Genel olarak Celâlî’nin yaklaşımı, klasik metinlere eleştirel ve mukayeseli bir perspektifle yaklaşmanın gerekliliğini ortaya koymakta; onun dikkatli ve analitik yöntemi, günümüz dil araştırmaları açısından da önemli metodolojik katkılar sunmaktadır. Bu yönüyle söz konusu hâşiye, yalnızca bir dil kitabı şerhine yapılmış açıklamalar bütünü değil, aynı zamanda klasik Arap dilbilimi içerisinde süreklilik arz eden ilmî tartışmaların canlı bir örneğidir. Celâlî’nin eserinin baştan sona incelenmesi neticesinde, Çârperdî’ye yönelttiği eleştirilerin son derece nezaket ve ilmî bir üslup çerçevesinde kaleme alındığı, hiçbir şekilde edep sınırlarını aşan, kırıcı yahut küçültücü ifadeler yer verilmediği tespit edilmiştir. Celâlî, tenkitlerini kişiselleştirmekten uzak durarak, doğrudan metin merkezli ve delile dayalı bir yöntem izlemiş; böylece klasik ilmi tartışma geleneğinin ahlakî boyutunu da muhafaza etmiştir. Bu yaklaşım, eleştiri kültürünün sadece içeriksel değil, aynı zamanda üslup açısından da titizlik gerektirdiğini göstermesi bakımından dikkate değerdir.

This study aims to examine the criticisms directed by Molla Musa el-Celâlî at Çârperdî in his apostil written on Şerhu’l-Muğnî, one of the fundamental texts of the science of nahiv. Celâlî’s evaluations are not limited to superficial linguistic observations but include in-depth analyses regarding how the texts within the tradition of classical Arabic grammar should be understood and interpreted. The criticisms cover various areas such as structural example errors, the lack of examples that should be provided within the scope of the subject, the use of obscure and convoluted expressions in term definitions, the definitions not preventing the inclusion of unrelated meanings (ağyârına mâni olmama), statements opposing the well-known opinion, and inconsistencies in form between expressions. However, when some of the expressions that are the subject of Celâlî’s criticisms are examined comprehensively by considering manuscript copies, textual variants, and the interpretations of different linguists, it is seen that Çârperdî can be justifiably defended against some of the criticisms. In general, Celâlî’s approach reveals the necessity of approaching classical texts from a critical and comparative perspective; his careful and analytical method also provides significant methodological contributions for today’s linguistic studies. In this respect, the said apostil is not only a collection of explanations made to the commentary of a grammar book, but also a vivid example of the scholarly debates that show continuity within classical Arabic linguistics. As a result of a complete examination of Celâlî’s work, it has been determined that the criticisms he directed at Çârperdî were written within a framework of extreme courtesy and scholarly style, and that no expressions exceeding the limits of decency, offensive or belittling, were included. Celâlî avoided personalizing his criticisms, followed a text-centered and evidence-based method, and thus preserved the ethical dimension of the tradition of classical scholarly debate. This approach is noteworthy in showing that the culture of criticism requires precision not only in content but also in style.