hakansabunis/tr-academic-research-agent-index huggingface dataset:
Ana-Akım İslam Siyaset Düşüncesinde İktidarın Sınırlandırılması
Limitations of Power in Islamic Political Thought
Yazar: Kayapınar, Mehmet Akif
Dergi: İslam Tetkikleri Dergisi, Vol. 14 No. 1, 2023
Anahtar kelimeler: Islamic Studies (Other) ; İslam Araştırmaları (Diğer) ; İslam Siyaset Düşüncesi,Tevhid,Siyasal Güç,İktidarın Sınırlandırılması,Hukukun Üstünlüğü ; Islamic Political Thought,Tawhid,Political Power,Limitation of Power,Rule of Law

Ana-akım (Ehl-i Sünnet) İslam siyaset düşüncesinde istikrar bulmuş olan iyi-yönetişim modeli, tarih boyunca -modern Batı toplumları da dâhilbütün toplumlarda görülen ve bir yandan iktidarın konsolidasyonuna/ temerküzüne, diğer yandan da iktidarın sınırlandırılmasına dayalı hassas bir denge durumunu yansıtmaktadır. Ancak günümüzde Ehl-i Sünnet geleneğine dair geriye dönük okumalarda, söz konusu denklemin ikinci kısmı, yani iktidarın sınırlandırılması görmezden gelinerek, İslam siyaset modelini salt iktidar yanlısı, merkeziyetçi ve otokratik bir yapı olarak sunma temayülünün hâkim olduğu görülmektedir. Bu yanlış okumanın en önemli nedeni, kanaatimizce, İslam’a özgü bir nitelik olan “tevhid” ilkesinin teo-politik sonuçlarının ihmal edilmesidir. Zira tevhid, bir görünümüyle, neredeyse tüm toplumlarda ve kültürlerde iktidarın konsolidasyonu için yöneticilere veya yönetime uluhiyet atfetme temayülünü kategorik olarak reddederek iktidarın teorik düzeyde suistimalini engellerken, diğer görünümüyle de Allah’ın mutlak egemenliğine istinaden ilahi hukukun üstünlüğü anlayışını getirmekte ve siyasal iktidarı hukuki ve ahlaki olarak sınırlandırmaktadır. Bu sorunsaldan hareketle makalemizde ana-akım İslam siyaset düşüncesi “tevhid” ilkesi ekseninde değerlendirilmiş ve İslam’da siyasal iktidarın ontolojik, epistemolojik, hukuki ve ahlaki olarak nasıl sınırlandırıldığı gösterilmeye çalışılmıştır.

The model of good governance developed in mainstream (Ahl al-Sunna) Islamic political thought is predicated on the delicate balance between the limitation and consolidation of power, a fundamental concept observed across societies throughout history, including modern Western societies. However, in contemporary interpretations of the Ahl al-Sunna tradition, the crucial aspect of power limitation often receives scant attention, leading to a prevalent portrayal of the Islamic political model as inherently centralized  and autocratic. We contend that this misreading primarily stems from neglecting the theo-political implications of the principle of “tawhid,” a unique feature of Islam. Tawhid not only unequivocally rejects the deification of rulers or governance to consolidate power but also underscores the supremacy of divine law, which is rooted in Allah’s absolute sovereignty. Consequently, it imposes moral and legal limitations on political power. This oversight prompts this article to critically evaluate mainstream Islamic political thought through the prism of tawhid, elucidating how political power is limited ontologically, epistemologically, legally, and morally within Islam.
18. Yüzyılda Şahsi Bir Kütüphanenin İnşası ve Dağılışı: Mehmed İsmet Efendi Kütüphanesi Örneği
Formation and Dispersion of a Personal Library in the 18th Century: The Case of Mehmed Ismet Efendi’s Library
Yazar: Uğurlu, İsa
Dergi: İslam Tetkikleri Dergisi, Vol. 14 No. 2, 2024
Anahtar kelimeler: Sufism ; Tasavvuf ; Ottoman Intellectual History,Ottoman Manuscript Culture,Ottoman Libraries,Collections,Collectors,Mehmed Ismet,Naqshbandism ; Osmanlı Entelektüel Tarihi,Osmanlı Kitap Kültürü,Osmanlı Kütüphaneleri,Koleksiyonlar,Koleksiyonerler,Mehmed İsmet Efendi,Nakşibendilik

Bu makale, 18. yüzyılın önemli entelektüellerinden biri olduğu anlaşılan fakat bugüne kadar hakkında yeterince çalışma yapılmayan Mehmed İsmet Efendi’nin (ö. 1747) şahsi kütüphanesi hakkındadır. Mehmed İsmet Efendi, İslami ilimlerde yetkin bir müderris, Türkçe, Arapça ve Farsça şiirler kaleme alabilecek kadar iyi yetişmiş bir şair, astronomi meseleleri üzerine kalem oynatan ve devlet adamları için yıllık takvimler hazırlayan bir müneccim, en az beş tarikattan şeyhlik hilafeti alan bir mutasavvıf ve devrin önemli hattatlarından biriydi. Makale, “hezarfen” olarak nitelenebilecek Mehmed İsmet Efendi’nin kütüphanesini kurarken benimsediği stratejileri incelemiştir. Onun babasından kalan bir koleksiyonu, sahip olduğu servet sayesinde ölünceye kadar büyüttüğü, bunu yaparken ilgi duyduğu ilim dallarına müteallik eserler toplamaya özen gösterdiği, kendi kütüphanesine koymak amacıyla kitap ve risaleler istinsah ettiği ve başkalarının kitaplarını zimmetine geçirmeye teşebbüs ettiği makalenin tezlerindendir. Makalenin son bölümü ise kütüphanenin akıbetine odaklanmaktadır. Mehmed İsmet Efendi’nin ölümünden sonra kütüphanesinin hızla dağıldığı ve kitaplarının arkadaşları ve devrin kitap koleksiyonerleri tarafından satın alındığı bu bağlamda ortaya çıkarılmaktadır.

This article presents the personal library of Mehmed Ismet Efendi (d. 1747), an understudied Ottoman intellectual from the eighteenth century. Mehmed Ismet Efendi was a proficient madrasa professor in Islamic sciences, a well-trained poet who was capable of composing Turkish, Arabic, and Persian poetry, an astronomer who engaged in issues related to astronomy and prepared annual calendars for statesmen, a Ṣūfī master who had authorization in at least five Ṣūfī orders, and one of the leading calligraphers of the period. The present article examines the strategies this polymath adopted during his library formation. It is argued that thanks   to the wealth he possessed, he expanded the manuscript collection inherited from his father until his death. He paid special attention to collecting books related to the branches of science that interested him. As a calligrapher, he copied books and pamphlets to add them to his library and also attempted to embezzle others’ books. The last section of this paper focuses on the aftermath of the library. It reveals that after Mehmed Ismet’s death, his manuscript collection was quickly scattered, and his books were acquired either by his friends or by book collectors of the period.
Doğada Bilfiil Sonsuzluğun Reddine Dair Deliller: İbn Sînâ ve Fahreddin er-Râzî Merkezli Bir İnceleme
Arguments Against the Actual Infinity in Nature: A Study Focusing on Ibn Sīnā and Fakhr al-Dīn al-Rāzī
Yazar: Fidan, Furkan
Dergi: İslam Tetkikleri Dergisi, Vol. 15 No. 1, 2024
Anahtar kelimeler: Islamic Studies (Other) ; İslam Araştırmaları (Diğer) ; Nature,Infinity,Collimation,Ladder,Mapping ; Doğa,Sonsuzluk,Hizalama,Merdiven,Çakıştırma

İbn Sînâ, doğa veya konum bakımından sıralama sahibi olan cisimlerin sonsuz olamayacağını iddia etmiş ve bu iddiasını kanıtlamak üzere başlıcaları hizalama delili (burhan-ı muvâzât), merdiven delili (burhan-ı süllemî) ve çakıştırma delili (burhan-ı tatbîk) olmak üzere çeşitli deliller geliştirmiştir. Bu çalışmada İbn Sînâ’nın bu iddiası ve söz konusu üç delili Fahreddin erRâzî’nin eleştirileri çerçevesinde incelenmiştir. Fahreddin er-Râzî, sonsuz bir doğru varsayımının dairesel bir hareketle uyumsuz olduğu iddiası üzerine inşa edilen hizalama delilini yetersiz bulmuş; merdiven delilinde ise sonsuz artışların tamamını kapsayan bir sınırın var olamayacağını iddia etmiştir. Dolayısıyla Râzî’ye göre bu deliller en azından İbn Sînâ’daki formülasyonu itibariyle geçerli değildir. Buna karşılık, Râzî çakıştırma delilini tutarlı bulmuş ve bilfiil sonsuzluğun imkânsızlığını kanıtlamada önemli bir delil olarak kabul etmiştir. Ayrıca, çakıştırma delilinin bu hâliyle yalnızca doluluğun değil, aynı zamanda boşluğun da sonsuz olamayacağını gösterdiğini iddia etmiştir. Çalışma, İbn Sînâ ve Râzî’nin görüşlerini karşılaştırmalı olarak ele alarak, bilfiil sonsuzluk tartışmalarının felsefi arka planına ilişkin bir katkı sunmayı amaçlamaktadır.

Ibn Sīnā argued that bodies ordered by nature or position cannot be infinite and developed several arguments to support this claim, the principal ones being the collimation argument (burhān al-muwāzāt), the ladder argument (burhān al-sullamī), and the mapping argument (burhān al-taṭbīq). This study examines Ibn Sīnā's arguments and evaluates them in light of Fakhr al-Dīn al-Rāzī’s critiques. Fakhr al-Dīn al-Rāzī considered the collimation argument, which relies on the impossibility of an infinite line intersecting a circular motion, insufficient. Similarly, he criticized the ladder argument, which attempts to demonstrate that infinite additions cannot coexist within a single dimension, by questioning the premise of uniform increments. However, he found the mapping argument were coherent and supported its validity as a strong argument against actual infinity. Furthermore, al-Rāzī argued that the mapping argument demonstrates not only the impossibility of infinite physical entities but also the impossibility of infinite voids. This study provides a comparative analysis of Ibn Sīnā and al-Rāzī’s perspectives, exploring their contributions to the discussion of actual infinity and its implications in philosophy.
Türkçe Ezan ve Namaz Projesinde Diyanet İşleri Reisliğinin Rolü Var mıydı?
Was There a Role of the Presidency of Religious Affairs of Türkiye in the Turkish Adhan and Prayer Project?
Yazar: Yaman, Ahmet
Dergi: İslam Tetkikleri Dergisi, Vol. 15 No. 2, 2025
Anahtar kelimeler: Islamic Law ; İslam Hukuku ; Turkish Worship,Adhan,Presidency of Religious Affairs,Rıfat Börekçi,Darulfunun Faculty of Theology,General Directorate of Foundations ; Türkçe İbadet,Ezan,Diyanet İşleri Reisliği,Rıfat Börekçi,Dârulfünûn İlahiyat Fakültesi,Evkaf Umum Müdürlüğü

Cumhuriyetin ilk yıllarında takip edilen din politikaları kapsamında ibadet dilinin Türkçeleştirilme projesinin önemli bir yer tuttuğu bilinmektedir. Fakat bu bağlamda pek bilinmeyen ya da yanlış bilinen husus, projenin hayata geçirilmesi süreçlerinde Diyanet İşleri Reisliğinin konumu ve duruşudur. Projenin hayata geçirilmesi için dinî bir meşruiyet arayışı içinde olan Türkiye Cumhuriyeti Hükümetifnin, bu meşruiyeti yine merkezî idareye bağlı bir Cumhuriyet kurumu olup halkın teveccühünü kazanmış olan Diyanet İşleri Reisliğinden değil de bir akademik kurum olan Dârulfünûn İlahiyat Fakültesinden almak durumunda kalmış olması ve uygulamaya yönelik talimatı yine Diyanet İşleri Reisliği aracılığıyla değil de Evkaf Umum Müdürlüğü aracılığıyla vermiş olması üzerinde yeterince durulmamıştır.1 Acaba niçin böyle olmuştu? Türkçe ezan ve namaz projesinde Diyanet İşleri Reisliğinin rolü neydi? Tarihî süreçte neler yaşandı ve ne tür gerilimler oldu? Bu can alıcı sorular hâlâ bütün boyutlarıyla ve şahitleriyle tam olarak cevaplanabilmiş değildir. Bu kısa yazı, söz konusu projenin Diyanet İşleri Reisliğine rağmen hayata geçirildiğini göstermeyi amaçlamaktadır.

Cumhuriyetin ilk yıllarında takip edilen din politikaları kapsamında ibadet dilinin Türkçeleştirilme projesinin önemli bir yer tuttuğu bilinmektedir. Fakat bu bağlamda pek bilinmeyen ya da yanlış bilinen husus, projenin hayata geçirilmesi süreçlerinde Diyanet İşleri Reisliğinin konumu ve duruşudur. Projenin hayata geçirilmesi için dinî bir meşruiyet arayışı içinde olan Türkiye Cumhuriyeti Hükümetifnin, bu meşruiyeti yine merkezî idareye bağlı bir Cumhuriyet kurumu olup halkın teveccühünü kazanmış olan Diyanet İşleri Reisliğinden değil de bir akademik kurum olan Dârulfünûn İlahiyat Fakültesinden almak durumunda kalmış olması ve uygulamaya yönelik talimatı yine Diyanet İşleri Reisliği aracılığıyla değil de Evkaf Umum Müdürlüğü aracılığıyla vermiş olması üzerinde yeterince durulmamıştır.1 Acaba niçin böyle olmuştu? Türkçe ezan ve namaz projesinde Diyanet İşleri Reisliğinin rolü neydi? Tarihî süreçte neler yaşandı ve ne tür gerilimler oldu? Bu can alıcı sorular hâlâ bütün boyutlarıyla ve şahitleriyle tam olarak cevaplanabilmiş değildir. Bu kısa yazı, söz konusu projenin Diyanet İşleri Reisliğine rağmen hayata geçirildiğini göstermeyi amaçlamaktadır.
Son Dönem Osmanlı Hukukunda Şerʻî Hükümlerin Denetlenmesi: Mâbeynci Râgıp Paşa’nın Veraset Davası Örneği
Judicial Review of Sharīʿa Court Decisions in Late Ottoman Law: A Case Study of Palace Secretary (Mābeynci) Ragıp Pasha’s Inheritance Dispute
Yazar: Tüfekçioğlu, Muhammet Selman
Dergi: İslam Tetkikleri Dergisi, Vol. 15 No. 2, 2025
Anahtar kelimeler: Islamic Law ; İslam Hukuku ; İslam Hukuku,Yargılama Hukuku,Şerʻiyye Mahkemeleri,Temyiz,Ebülʻulâ Mardin ; Islamic Law,Trial Law,Sharīʿa Courts,Review,Ebülʻulâ Mardin

Bu çalışma II. Abdülhamid döneminin önemli devlet adamlarından Mâbeynci Râgıp Paşa’nın evlatları arasındaki hukuki anlaşmazlığı konu edinmektedir. Büyük bir servete sahip olan Râgıp Paşa’nın ölümünün ardından ortaya çıkan miras paylaşımı, paşanın gizli ilişkisinden doğan kızı Nahide ile resmî evliliğinden olan evlatlarını karşı karşıya getirir. Diğer taraftan bu karşılaşma Nahide’nin avukatları olan dönemin meşhur hukukçuları Ebülʻulâ Mardin ve arkadaşlarının, siyasi ve ekonomik üstünlüğe sahip olan muhataplarına karşı hukuk mücadelesine sahne olur. Mütareke yıllarının getirdiği baskılar bir tarafa, avukatları asıl zorlayan yirmi yıl öncesinde Nahide’nin nesebine dair verilmiş bir başka mahkeme kararıdır. Dolayısıyla çalışma Ebülʻulâ ve arkadaşlarının hem eski mahkeme kararının hatalı olduğunu ispatlama girişimlerini analiz etmekte hem de haklılıklarıyla sonuçlanan son davanın yargılama ve temyiz süreçlerini ayrıntılı olarak incelemektedir. Tüm bu süreç kapanmakta olan bir devrin arifesinde İslam hukukunu tatbik eden şerʻiyye mahkemelerindeki yargı prosedürleri ile itiraz aşamalarını gözler önüne sermektedir. Ayrıca çalışma Osmanlı saltanatının sona ermesiyle beraber bu hukuk mücadelesinin hem TBMM’ye yansımasını hem de tarafların kamuoyunu etkileme çabalarını ortaya koymaktadır.

This study examines the legal dispute among the children of Rāgıb Pasha, the Palace Secretary (Mābeynci) and one of the prominent statesmen of the Abdülhamid II era. Following the death of Rāgıb Pasha, who possessed considerable wealth, the inheritance distribution brought into conflict Nahide, his daughter born from a clandestine relationship, and his children from his official marriage. This confrontation also became the scene of a legal struggle by Nahide’s attorneys—the renowned jurists of the period, Ebülʻulâ Mardin and his colleagues—against their politically and economically superior adversaries. Apart from the pressures brought by the Armistice years, what truly challenged the attorneys was another court decision regarding Nahide’s lineage issued twenty years earlier. Consequently, this study analyzes both Ebülʻulâ and his colleagues’ attempts to prove the previous court decision erroneous. It examines in detail the trial and review processes of the final case that resulted in their vindication. This entire process reveals the judicial procedures and review stages in Sharīʿa courts that applied Islamic law on the eve of a closing era. Furthermore, the study demonstrates both the reflection of this struggle in the Grand National Assembly of Turkey following the end of the Ottoman sultanate and the parties’ efforts to influence public opinion.
Mufassal Şarihi Sadru’l-Efâdıl el-Hârizmî’nin Şerhu’l-Ebniye Adlı Kayıp Eserinin Keşfi
The Discovery of Sharḥ al-Abniya: A Lost Work by Ṣadr al-Afāḍil al-Khwārazmī, the Commentator of al-Mufaṣṣal
Yazar: Ençakar, Aziz
Dergi: İslam Tetkikleri Dergisi, Vol. 15 No. 2, 2025
Anahtar kelimeler: Arabic Language and Rhetoric ; Arap Dili ve Belagatı ; Arap Dili ve Belagati,Zemahşerî,el-Mufassal,Sadru’lEfâdıl el-Hârizmî,Şerhu’l-Ebniye ; Arabic Language and Rhetoric,al-Zamakhsharī,al-Mufaṣṣal,Ṣadr al-Afāḍil al-Khwārazmī,Sharḥ al-Abniya

Arap gramerine dair günümüze ulaşan en eski sistemli eser, Basra ekolünün öncülerinden Sîbeveyh’in (ö. 180/796) el-Kitâb’ıdır. Bu eserin muhtevasını özetlediği kabul edilen ve klasik nahiv literatüründe müstesna bir yer edinen çalışmaların başında ise Zemahşerî’nin (ö. 538/1144) Kitâbü’l-Mufassal fî sanʿati’l-iʿrâb adlı eseri gelir. Hârizm bölgesinde kaleme alınan bu eser, yalnızca yerel çevrelerde değil, Şam, Halep, Kudüs, Mısır ve Mağrib-Endülüs gibi pek çok ilim havzasında da büyük ilgi görmüş; üzerine yüzü aşkın şerh, haşiye, ihtisar ve nazım türünde çalışma yapılmıştır.1 Bu eser üzerine şerh kaleme alan isimlerden biri de, Mufassal’ın telif edildiği ve ders kitabı olarak okutulduğu Hârizm bölgesinde faaliyet gösteren, “Sadru’lEfâdıl” lakabıyla tanınan Mecdüddîn Ebû Muhammed elKāsım b. el-Hüseyn et-Tarâifî el-Hârizmî’dir (ö. 617/1220).

Arap gramerine dair günümüze ulaşan en eski sistemli eser, Basra ekolünün öncülerinden Sîbeveyh’in (ö. 180/796) el-Kitâb’ıdır. Bu eserin muhtevasını özetlediği kabul edilen ve klasik nahiv literatüründe müstesna bir yer edinen çalışmaların başında ise Zemahşerî’nin (ö. 538/1144) Kitâbü’l-Mufassal fî sanʿati’l-iʿrâb adlı eseri gelir. Hârizm bölgesinde kaleme alınan bu eser, yalnızca yerel çevrelerde değil, Şam, Halep, Kudüs, Mısır ve Mağrib-Endülüs gibi pek çok ilim havzasında da büyük ilgi görmüş; üzerine yüzü aşkın şerh, haşiye, ihtisar ve nazım türünde çalışma yapılmıştır.1 Bu eser üzerine şerh kaleme alan isimlerden biri de, Mufassal’ın telif edildiği ve ders kitabı olarak okutulduğu Hârizm bölgesinde faaliyet gösteren, “Sadru’lEfâdıl” lakabıyla tanınan Mecdüddîn Ebû Muhammed elKāsım b. el-Hüseyn et-Tarâifî el-Hârizmî’dir (ö. 617/1220).
XI. Islamic Legal Studies Conference (22–24 Mayıs 2025, University of Münster): Sempozyum Tanıtımı ve Değerlendirmesi
Conference Report and Evaluation: XI. Islamic Legal Studies Conference (22–24 May 2025, University of Münster)
Yazar: Ömeroğlu, Enes Furkan
Dergi: İslam Tetkikleri Dergisi, Vol. 15 No. 2, 2025
Anahtar kelimeler: Islamic Law ; İslam Hukuku ; İslam Hukuku,Fıkıh,Sempozyum Değerlendirmesi,ISILS,Mezhep ; Islamic Law,Fiqh,Symposium Report,ISILS,Madhhab

İslam hukuku, modern akademik çalışmaların yoğun ilgisine mazhar olduğu gibi özellikle oryantalist geleneğin şekillenmesinden bu yana Batı merkezli tartışmaların da ilgi odağında yer almaktadır. Bu ilginin yalnızca teorik düzeyle sınırlı kalmadığı aynı zamanda tarihsel, sosyolojik ve hukuki temellere dayandığı açıktır. Zira İslam hukuku, geleneksel tecrübede ve kısmen de olsa günümüzde sadece dinî bilgi üretiminin bir aracı değil, aynı zamanda Müslüman toplumlarda norm belirleyen, toplumsal düzeni inşa eden ve sürdüren bir yapı mahiyetindedir. Bu yönüyle, Batı akademisinin İslam hukukuna yönelik yoğun ilgisi tesadüfî değildir. Günümüzde ise bu ilgi, disiplinler arası yöntemlerle daha da çeşitlenerek sürmektedir. İşte bu yazı, söz konusu akademik ilginin güncel bir örneği olan XI. Islamic Legal Studies Conference’ı tanıtmayı amaçlamakta ve İslam hukuku alanında çalışan araştırmacılar için alternatif bir düşünme ve karşılaştırma zemini sunmayı amaçlamaktadır. Akademik faaliyetlerin yalnızca bilgi aktarımı değil, aynı zamanda araştırmacıya entelektüel deneyim, yöntemsel farkındalık ve alandaki güncel eğilimleri tanıma imkânı sağladığı düşünüldüğünde, bu tür uluslararası etkinliklerin Türkiye’deki ilahiyat ve hukuk çalışmalarına sağlayabileceği katkı daha net görülecektir.

İslam hukuku, modern akademik çalışmaların yoğun ilgisine mazhar olduğu gibi özellikle oryantalist geleneğin şekillenmesinden bu yana Batı merkezli tartışmaların da ilgi odağında yer almaktadır. Bu ilginin yalnızca teorik düzeyle sınırlı kalmadığı aynı zamanda tarihsel, sosyolojik ve hukuki temellere dayandığı açıktır. Zira İslam hukuku, geleneksel tecrübede ve kısmen de olsa günümüzde sadece dinî bilgi üretiminin bir aracı değil, aynı zamanda Müslüman toplumlarda norm belirleyen, toplumsal düzeni inşa eden ve sürdüren bir yapı mahiyetindedir. Bu yönüyle, Batı akademisinin İslam hukukuna yönelik yoğun ilgisi tesadüfî değildir. Günümüzde ise bu ilgi, disiplinler arası yöntemlerle daha da çeşitlenerek sürmektedir. İşte bu yazı, söz konusu akademik ilginin güncel bir örneği olan XI. Islamic Legal Studies Conference’ı tanıtmayı amaçlamakta ve İslam hukuku alanında çalışan araştırmacılar için alternatif bir düşünme ve karşılaştırma zemini sunmayı amaçlamaktadır. Akademik faaliyetlerin yalnızca bilgi aktarımı değil, aynı zamanda araştırmacıya entelektüel deneyim, yöntemsel farkındalık ve alandaki güncel eğilimleri tanıma imkânı sağladığı düşünüldüğünde, bu tür uluslararası etkinliklerin Türkiye’deki ilahiyat ve hukuk çalışmalarına sağlayabileceği katkı daha net görülecektir.
Osmanlı Kudüs’ünde Müslüman Varlığının Temsili: Nebî Mûsâ Vakfı
Representation of Muslim Presence in Ottoman Jerusalem: The Nabī Mūsā Endowment
Yazar: Şahin Utku, Nihal
Dergi: İslam Tetkikleri Dergisi, Vol. 15 No. 2, 2025
Anahtar kelimeler: Islamic Studies (Other) ; İslam Araştırmaları (Diğer) ; Nebî Mûsâ,Kudüs,Vakıf Yönetimi,Kutsal Mekânlar,Sultan Baybars ; Nabī Mūsā,Jerusalem,Waqf Administration,Sacred Spaces,Sulṭān Baybars

Bu çalışma, Memlükler döneminde tesis edilen ve Osmanlı idaresi boyunca da kurumsal yapısını koruyarak işleyişini sürdüren Nebî Mûsâ Makamı ve Vakfı’nı ağırlıklı olarak 16. ve 17. yüzyıl arşiv belgeleri ışığında kurumsal ve idarî bir bakış açısıyla incelemektedir. Vakfın kuruluş amacı, gelir kaynakları ve yönetişim biçimlerine odaklanan araştırma, başta Kudüs kadı sicilleri olmak üzere çeşitli Osmanlı dönemi arşiv kaynaklarına dayanmaktadır. Çalışma, Nebî Mûsâ Makamı’nın yalnızca kutsal bir mekân değil, aynı zamanda güçlü ve sürdürülebilir bir vakıf kurumu üzerinden işleyen; bölgesel aidiyet ve toplumsal temsile imkân tanıyan bir yapı olduğunu ortaya koymaktadır. Sultan Baybars tarafından büyük ölçekli gelir kaynaklarıyla donatılan vakıf, Osmanlı döneminde sıkı bir malî denetim altında faaliyetlerini sürdürmüş ve yerel topluluklarla dinamik bir ilişki geliştirmiştir. Makam, ziyaret dönemlerinde ve gündelik işleyişte vakfın kurumsal desteğiyle canlı bir toplumsal mekâna dönüşmüş; bu sayede Filistinli Müslüman toplumunun kolektif hafızasında merkezî bir yer edinmiştir. Çalışma, Nebî Mûsâ örneği üzerinden vakıf kurumunun kutsal mekânların sürekliliği ve toplumsal işlevleri üzerindeki rolünü somut biçimde analiz etmektedir.

This study examines the Nabī Mūsā Shrine and Endowment, which was established during the Mamlūk period and continued its operations under Ottoman rule while preserving its institutional structure, through a corporate and administrative perspective based on archival documents, mainly from the 16th and 17th centuries. Focusing on the endowment’s founding purpose, sources of income, and modes of governance, the research draws primarily on the Jerusalem sharīʿa court records along with various Ottoman archival sources. The study demonstrates that the Nabī Mūsā Shrine functioned not only as a sacred site but also as a dynamic space of regional identity and social representation, supported by a powerful and sustainable waqf structure. Initially endowed with strong revenue sources by Sultan Baybars, the endowment operated under strict fiscal supervision during the Ottoman era and developed a dynamic relationship with local communities. During the pilgrimage seasons and in its daily operations, the shrine was transformed into a vibrant social space through the institutional support of the waqf, thereby attaining a central place in the collective memory of the Muslim society of Palestine. Through the case of Nabī Mūsā, the study offers a concrete analysis of the waqf institution’s role in sustaining the continuity and social function of sacred spaces.