Ali Şir Nevaî Şiirinin Sadık Bey Sadıkî Sanatına Etkisi
Ali Şir Nevaî Şiirinin Sadık Bey Sadıkî Sanatına Etkisi
Yazar: Sultanov, Tölqin
Dergi: Dil ve Edebiyat Araştırmaları, Vol. 18 No. 18, 2018
Anahtar kelimeler: gazel,nazire,lirik kahraman,gelenek,edebî etki,ayrıcalık,maharet

Homer, Dante, Nizami, Sa’dî, Şekspir, Balzak, Tolstoy ve Tagor gibi büyük sanatçılarla aynı ayarda görülen,Türk Dünyasının en önemli ortak şahsiyetlerinden olan Ali Şir Nevaî, Türk dilinin ve edebiyatınıngelişmesinde önemli katkıları olmuş büyük bir ediptir.Timurlular zamanında Orta Asya’da gelişen Çağatay Edebiyatı’nın en büyük şahsiyeti Ali Şir Nevaî (1441-1501); XVI. ve XVII. yüzyıllarda Azerbaycan şiirini önemli bir şekilde etkilemiştir. Şairin dilinin, o zamanlardabirçok Türk halkı tarafından kolaylıkla anlaşılabilmesi ve şiirlerindeki insan severlik, derin anlam,yüksek sanat örneği onun eserlerinin geniş bir coğrafyada – tüm Türkistan’ın yanı sıra Azerbaycan, İran,Türkiye ve Hindistan’da – yayılmasına neden olmuştur.Ali Şir Nevaî’nin şiirlerinde kullandığı konu ve gayeden etkilenerek Azerbaycan’da XV-XVII. yüzyıllarda,Kişverî, Fuzulî, Sadık Bey Sadıkî, Muhammed Âmanî, Şah İsmail Hataî, Rahmetî Tebrizî, Saib Tebrizî,Alican Kövsî Tebrizî, Zafer Murtazakulu Han Şamlı, Vahidi Kazvinî gibi Azerbaycanlı sanatçılar O’nunşiirlerine nazire gazeller, muhammes ve tezkireler yazmışlardır.Şâh I. Abbâs’ın kitâbdârlığını yürütmesinin yanı sıra ressam ve şâirliğiyle tanınan Sâdık Bey Afşar, TürkEdebiyatında da iyi bilinen; Ali Şir Nevaî’nin Çağatay Türkçesi ile yazılmış şâirler tezkiresi “Mecâlisü’nNefâis”etkisi altında yazılan “Mecmau’l-Havas”ın yazarıdır.“Sadıkî” mahlasıyla, Farsça ile Türkçenin farklı edebî şivelerinde manzum örnekler veren şâir, Türkçeşiirlerini, külliyatındaki şâirler tezkiresinden hemen sonra “Kasâyid ü Gazeliyyat-ı Türkî” başlığı altındatoplamıştır. Sâdıkî, Türkçenin Osmanlı, Azerî ve Çağatay edebî şivelerinde ürünler vermiştir. ÇağatayTürkçesiyle yazdığı şiirlerinde hem Çağatay hem de Azerî Türkçesi özellikleri görülmektedir.Sadıkî’nin eserlerinin Tebriz Devlet Kütüphanesinde bulunan külliyatında “Zübdetü’l-kelâm”, “Mesnevi”(“Fetihname-i Abbas Nâmdâr”), “Mâkâlât u Hikâyât”, “Mesnevi-i Sa’d u Sa’id”, “Dîvân-ı Gazeliyyât-ıPârsîy u Türkî”, “Mecmau’l-Havas”, “Manzume-i Kanun us-suverî Nakkaşî”, “Mecmû’a-i Munşe’at uMekâtibât”, “Tezkiretü’ş-şuarâ”, “Haziyyât” gibi eserler mevcuttur.Bu makalede gazel sanatına ait gelenek, edebî etkileşim ve edebî yenilik gibi meseleler Ali Şir Nevaî’nin“Bedâyiü’l-Bidâye” ve Sadık Bey Afşar Sadıkî’nin “Şiirler” adlı divanlarındaki ‘Bolmasun’ redifli gazelleriörneğinde incelenmiştir.

Homer, Dante, Nizami, Sa’dî, Şekspir, Balzak, Tolstoy ve Tagor gibi büyük sanatçılarla aynı ayarda görülen,Türk Dünyasının en önemli ortak şahsiyetlerinden olan Ali Şir Nevaî, Türk dilinin ve edebiyatınıngelişmesinde önemli katkıları olmuş büyük bir ediptir.Timurlular zamanında Orta Asya’da gelişen Çağatay Edebiyatı’nın en büyük şahsiyeti Ali Şir Nevaî (1441-1501); XVI. ve XVII. yüzyıllarda Azerbaycan şiirini önemli bir şekilde etkilemiştir. Şairin dilinin, o zamanlardabirçok Türk halkı tarafından kolaylıkla anlaşılabilmesi ve şiirlerindeki insan severlik, derin anlam,yüksek sanat örneği onun eserlerinin geniş bir coğrafyada – tüm Türkistan’ın yanı sıra Azerbaycan, İran,Türkiye ve Hindistan’da – yayılmasına neden olmuştur.Ali Şir Nevaî’nin şiirlerinde kullandığı konu ve gayeden etkilenerek Azerbaycan’da XV-XVII. yüzyıllarda,Kişverî, Fuzulî, Sadık Bey Sadıkî, Muhammed Âmanî, Şah İsmail Hataî, Rahmetî Tebrizî, Saib Tebrizî,Alican Kövsî Tebrizî, Zafer Murtazakulu Han Şamlı, Vahidi Kazvinî gibi Azerbaycanlı sanatçılar O’nunşiirlerine nazire gazeller, muhammes ve tezkireler yazmışlardır.Şâh I. Abbâs’ın kitâbdârlığını yürütmesinin yanı sıra ressam ve şâirliğiyle tanınan Sâdık Bey Afşar, TürkEdebiyatında da iyi bilinen; Ali Şir Nevaî’nin Çağatay Türkçesi ile yazılmış şâirler tezkiresi “Mecâlisü’nNefâis”etkisi altında yazılan “Mecmau’l-Havas”ın yazarıdır.“Sadıkî” mahlasıyla, Farsça ile Türkçenin farklı edebî şivelerinde manzum örnekler veren şâir, Türkçeşiirlerini, külliyatındaki şâirler tezkiresinden hemen sonra “Kasâyid ü Gazeliyyat-ı Türkî” başlığı altındatoplamıştır. Sâdıkî, Türkçenin Osmanlı, Azerî ve Çağatay edebî şivelerinde ürünler vermiştir. ÇağatayTürkçesiyle yazdığı şiirlerinde hem Çağatay hem de Azerî Türkçesi özellikleri görülmektedir.Sadıkî’nin eserlerinin Tebriz Devlet Kütüphanesinde bulunan külliyatında “Zübdetü’l-kelâm”, “Mesnevi”(“Fetihname-i Abbas Nâmdâr”), “Mâkâlât u Hikâyât”, “Mesnevi-i Sa’d u Sa’id”, “Dîvân-ı Gazeliyyât-ıPârsîy u Türkî”, “Mecmau’l-Havas”, “Manzume-i Kanun us-suverî Nakkaşî”, “Mecmû’a-i Munşe’at uMekâtibât”, “Tezkiretü’ş-şuarâ”, “Haziyyât” gibi eserler mevcuttur.Bu makalede gazel sanatına ait gelenek, edebî etkileşim ve edebî yenilik gibi meseleler Ali Şir Nevaî’nin“Bedâyiü’l-Bidâye” ve Sadık Bey Afşar Sadıkî’nin “Şiirler” adlı divanlarındaki ‘Bolmasun’ redifli gazelleriörneğinde incelenmiştir.