Azadeliğin İki Hâli: Klasik Türk Şiirinde Serv-i Âzâd ve Sûsen-i Âzâd
Two Forms of Freedom: Serv-i Âzâd and Sûsen-i Âzâd in Classical Turkish Poetry
Yazar: Samancı, Metin
Dergi: Hikmet - Akademik Edebiyat Dergisi No. 24 [BAHAR 2026], 2025
Anahtar kelimeler: Classical Turkish Literature of Ottoman Field ; Osmanlı Sahası Klasik Türk Edebiyatı ; azadelik,selvi,süsen,bitkiler ; cypress,iris,freedom,plants

Bu çalışma, klasik Türk şiirindeki serv-i âzâd ve sûsen-i âzâd ifadelerinin ardındaki çok katmanlı anlam dünyasını klasik kaynaklar ve 14. yüzyıldan 19. yüzyıla kadar 37 farklı şairden seçilen beyitler ışığında ele almaktadır. İncelemede, bu adlandırmaların yalnızca bir mecazdan ibaret olmadığı; Iris florentina (ak süsen) ve Cupressus sempervirens ‘stricta’ (dik dallı servi) gibi bitkilerin dalsız, dik, meyvesiz ve her dem yeşil yapılarıyla ilişkili somut niteliklere dayandığı ortaya konulmaktadır. Bu çerçevede “âzâd” kelimesinin, tasavvufî literatürde nefsin ve maddî bağların terk edilmesiyle kazanılan manevî hürriyeti ifade eden anlam alanı da dikkate alınmaktadır. Çalışmanın merkezinde, şairlerin servi ve süseni; dünyevî kayıtsızlık ve istikamet fikrinden mâşuka bendelik yoluyla kazanılan azadeliğe, mâşukun ulaşılmazlığına ve âşığın sembolik konumuna, toplumsal hizmetle anlam kazanan mevkiye ve nihayet ölümle gerçekleşen mutlak azadeliğe uzanan, çok çeşitli ve zaman zaman birbirini ters yüz eden anlam bağlamları içinde nasıl işlediklerini gösteren beyitler yer almaktadır. Bu yönleriyle çalışma, klasik Türk şiirindeki bitki dünyasının soyut mazmun kalıplarıyla sınırlı olmadığını savunan mevcut yaklaşımlara dayanarak, serv-i âzâd ve sûsen-i âzâd örnekleri üzerinden doğaya dayalı gözlem, kadim düşünce ve kültürel sembolizmin kesişiminde şekillenen anlam çerçevesini değerlendirmeyi; böylece hem mazmun incelemelerine hem de edebiyat–düşünce–doğa ilişkisini merkeze alan disiplinlerarası yaklaşımlara katkı sağlamayı amaçlamaktadır.

This study addresses the multilayered semantic world underlying the expressions serv-i âzâd and sûsen-i âzâd in classical Turkish poetry through classical sources and couplets selected from 37 different poets spanning the 14th to the 19th centuries. The analysis demonstrates that these designations are not limited to a purely literary metaphor; rather, they are grounded in concrete qualities associated with plants such as Iris florentina (white iris) and Cupressus sempervirens ‘stricta’ (columnar cypress), including their leafless or branchless forms, upright growth, lack of fruit, and evergreen nature. Within this framework, attention is also given to the semantic field of the term âzâd as used in Sufi literature, where it denotes a form of spiritual freedom attained through the abandonment of the ego and material attachments. At the center of the study are couplets that illustrate how poets employ the cypress and the iris within diverse—and at times mutually inverted—contexts of meaning, ranging from worldly detachment and the idea of uprightness to a state of freedom achieved through servitude to the beloved; from the inaccessibility of the beloved and the symbolic position of the lover to social standing endowed with meaning through service, and finally to absolute azadelik realized through death. In this respect, the study, drawing on existing approaches that argue against limiting the botanical world of classical Turkish poetry to abstract mazmun patterns, evaluates—through the examples of serv-i âzâd and sûsen-i âzâd—a semantic framework formed at the intersection of nature-based observation, inherited systems of thought, and cultural symbolism.