Abdülaziz Çaviş'in Tefsirinde Aktüel Konular
Actual Issues in ʿAbd al-ʿAzīz Jāwish's Tafseer
Yazar: Külünkoğlu, Gülnur
Dergi: İslami İlimler Dergisi No. 41, 2025
Anahtar kelimeler: Tafsir ; Tefsir ; Tefsir,Kur'an,Modernleşme,Islah,Mısır,Sebilürreşâd,Abdülaziz Çaviş. ; Tafsir,Quran,Modernization,Reform,Egypt,Sebīlur-Rashād,ʿAbd al-ʿAzīz Jāwish.

Geç Osmanlı döneminde modernleşme süreci hızlanmış, bu süreçte Kur’ân’dan alınan mesajlar toplumsal dönüşümde etkili olmuştur. Söz konusu mesajların geniş kitlelere ulaştırılmasında ise dönemin tefsirleri önemli bir işlev üstlenmiştir. Bu tefsirlerden biri de Mısırlı yazar Abdülaziz Çaviş tarafından kaleme alınan Esrâr-ı Kur’ân adlı eserdir. Çaviş’in Bakara sûresine dair kısmî yorumlarını içeren bu tefsir, dönemin etkili yayın organlarından Sebîlürreşâd dergisinde tefrika edilmiştir. Müfessirin Kur’an’ı günün ihtiyaçlarına tatbik etme konusundaki başarısı, tefsirin dergide yayımlanmasında belirleyici olmuştur. Bugüne kadar yapılan çalışmalar, geç dönem Osmanlı tefsirinde aktüel konuların etkili olduğunu ortaya koymuşsa da bu konuların içeriği kapsamlı olarak incelenmemiştir. Bu çalışmanın amacı, Abdülaziz Çaviş’in Kur’ân yorumunda öne çıkan güncel meseleleri ele alarak, geç Osmanlı dönemi tefsir anlayışının toplumsal işlevini somut biçimde ortaya koymaktır. Bu bağlamda şu sorulara cevap aranmaktadır: Çaviş’in Kur’ân yorumunda hangi aktüel konular ön plana çıkmaktadır? Bu konular, Kur’ân’ın ışığında nasıl değerlendirilmiştir? Araştırmanın sonunda görülmüştür ki, Abdülaziz Çaviş bir yandan halkın din anlayışında “çarpıklık” olarak işaret ettiği hususları eleştirirken, diğer yandan Batı’nın İslâm’a yönelik taraflı yaklaşımıyla mücadele etmiştir. Dönemin güncel meselelerinden olan misyonerlik faaliyetleri, materyalist fikir akımları, Kur’ân’da tekrar meselesi, aklın dindeki yeri, ulemânın İslam toplumlarındaki etkisi ile ihtilaf ve tefrika gibi konular, Çaviş’in tefsirinde dikkatle ele alınmıştır. Bu bağlamda çalışmanın, geç dönem Osmanlı tefsirinde öne çıkan aktüel meselelerin anlaşılmasına ve tefsirin toplumsal yönünün daha iyi kavranmasına katkı sunacağı düşünülmektedir.

In the late Ottoman period, modernization efforts accelerated, and the messages derived from the Qur'an played a role in these changes. The tafsirs of this era played a crucial role in conveying these messages to society. One notable example is Esrâr-ı Qur'an, a partial commentary on Surah al-Baqarah written by the Egyptian writer ʿAbd al-ʿAzīz Jāwish. The tafsir was published in Sebîlürreşâd magazine, one of the most influential publications of its time. The reason for publishing this work is Jawish’s skill in applying the Qur'anic teachings to the needs of the day. While previous studies have acknowledged the influence of contemporary issues in late Ottoman exegesis, they have not comprehensively evaluated the specific content of these issues. This study aims to concretize the function of exegesis during this period by addressing the current issues that are prominent in Jāwish's interpretation. In this respect, our research seeks to answer two key questions: What were the prominent contemporary issues in Jāwish's interpretation of the Qur'an? How did Jāwish evaluate these issues in the light of the Qur'an?  On the one hand, Jāwish has criticized what he described as distortions in society's perception of religion, and on the other hand, he has struggled with the West's biased approach to Islam. He dealt with issues such as missionary activities, allegations against the Qur'an, the role of reason in understanding religion, criticism of the ulema, conflict and dissension, which were prominent on the agenda of the period. This study is expected to contribute to the understanding of the current issues on the agenda of late Ottoman exegesis.