Mu‘Tezilî Tefsir Geleneğinde Yeni Bir Safha: Rummânî’nin Tefsiri
A New Phase in the Mu‘tazilī Tafsīr Tradition: al-Rummānī’s Tafsīr
Yazar: Keleş, Kübra
Dergi: Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi, Vol. 25 No. 2, 2025
Anahtar kelimeler: Tafsir ; Tefsir ; Tafsīr,Qur’an,Muʿtazila,Rummānī,al-Jāmiʿ fī ʿIlm al-Qurʾān. ; Tefsir,Kur’ân,Mu‘tezile,Rummânî,el-Câmiʿ fî ʿİlmi’l-Ḳurʾân.

Bu makale, Mu‘tezilî tefsir geleneğinin önemli halkalarından Ebû’l-Hasen Ali b. İsa el-Rummânî’nin (öl. 384) Kur’ân anlayışını, tefsir yöntemini ve bu geleneğe getirdiği özgün katkıları analiz etmektedir. Çalışmanın temel iddiası, Rummânî ile birlikte Mu‘tezilî tefsir anlayışının yeni ve daha zengin bir boyuta evrildiğidir. Rummânî’den önceki Mu‘tezilî müfessirler, klasik tefsir hüviyetinin yanında cedelî üslup ve kelâmî tartışmaların merkeze alındığı ortak bir yöntemi benimserken, Rummânî bu yaklaşıma dilbilimsel bir derinlik ve lafız merkezli bir perspektif kazandırmıştır. Onun tefsirinde lafızların anlam sınırları ve âyetlerin zımnî delaletleri öne çıkmaktadır. Rummânî, bu yönleriyle yalnızca Mu‘tezilî tefsir geleneğini sürdürmekle kalmamış, onu dönüştürerek yeniden şekillendirmiştir. Rummânî’nin bu özgün yönüyle ilgili literatürün sınırlı olması, bu çalışmayı daha da anlamlı kılmaktadır. Bu çerçevede, makalede öncelikle Rummânî öncesi Mu‘tezilî tefsir geleneği ile Rummânî’nin Kur’ân anlayışı ve tefsirinin genel özellikleri ortaya konacak; ardından onun tefsirinin Mu‘tezilî gelenekten farklılaştığı noktalar sistematik bir biçimde değerlendirilecektir. Böylece, Rummânî’nin tefsir anlayışının temel dinamikleri ile Mu‘tezilî düşünceye katkıları bütüncül bir perspektifle incelenecektir. Çalışmada, Rummânî’nin tefsir anlayışının, Muʿtezilî tefsir geleneğinin klasik çerçevesinden hem muhteva hem de metodoloji bakımından ayrıştığı ve lafzın semantik derinliği ile delâlet gücünü merkeze alan yeni bir metodolojik perspektifin öncüsü olduğu sonucuna ulaşılmıştır.

This article examines the Qur’anic understanding and exegetical method of Abū’l-Ḥasan ʿAlī b. ʿĪsā al-Rummānī (d. 384) was a key figure in the Muʿtazilī tafsīr tradition. It argues that Rummānī represents a new stage in this tradition, as he incorporates linguistic precision and a lexical and form-centered approach into the prevailing rationalist framework. Unlike earlier Muʿtazilī exegetes who emphasized dialectical reasoning and theological debates, Rummānī foregrounds the semantic boundaries of words and implicit meanings of verses. In doing so, he not only continues but also reshapes the tradition. The limited attention in current scholarship to this distinctive contribution makes the study all the more relevant. Within this framework, the article will first outline the pre-Rummānī exegetical tradition and the fundamental characteristics of al-Rummānī's exegesis and his understanding of the Qur'an. Subsequently, the points where his exegesis diverges from the Mu'tazilite tradition will be systematically evaluated. Thus, the fundamental dynamics of al-Rummānī's exegetical approach and his contributions to Mu'tazilite thought will be examined holistically. The study concludes that al-Rummānī's exegetical understanding distinctly diverges from the classical framework of the Mu'tazilite exegetical tradition both in terms of content and methodology, and that he pioneered a new methodological perspective which centers on the semantic depth of the text (lafẓ) and its power of signification (delālet).