Ebû Ya‘lâ el-Ferrâ’nın el-ʻUdde fî Usûli’l-fıkh Adlı Eseri Çerçevesinde Sünnet Anlayışı
Understanding of Abu Ya'la al-Farra’s Sunnah within the Framework of His Work titled al-Udda fi usuli al-Fiqh
Yazar: Batur, Ahmet
Dergi: İslami İlimler Dergisi No. 40, 2025
Anahtar kelimeler: Islamic Law ; İslam Hukuku ; Islamic Law,Sunnah,News,Ef´alur-Rasul,Abu Ya,al-ʿUdda ; İslâm Hukuku,Sünnet,Haber,Ef´âlu’r-Rasûl,Ebû Ya‘lâ el-Ferrâ,el-ʻUdde

İslâmî ilimlerin tedvin edilmesiyle birlikte, diğer alanlarda olduğu gibi fıkıh usûlü alanında da ulemâ pek çok eser telif etmiştir. Bu âlimlerden biri de farklı ilim dallarında birçok eseri bulunan Hanbelî fıkıh âlimi Ebû Ya‘lâ el-Ferrâ’dır (öl. 458/1066). Hanbelî mezhebinde önemli bir yere sahip olan Ebû Ya‘lâ, kelâm, tefsir ve hadis ilimlerinde olduğu gibi fıkıh ve fıkıh usûlü ilimlerinde de önemli bir farklılığa sahiptir. Bu farklılığı, fıkıh usûlü ile ilgili “el-ʻUdde fî usûli’l-fıkh” adlı eserinde sergilemiştir. Söz konusu eser, Hanbelî mezhebinin ve Hanbelî fıkıh eğitiminin önemli ve usûl konularının tamamını ihtiva eden ilk sistematik Hanbelî usûl kitabı olma özelliğine sahiptir. Fıkıh usûlü yazımında mütekellim ve fukahâ metot ayrılığının esasını, mezhep imamlarından gelen rivâyet ve görüşler doğrultusunda usûl kurallarının tesisi düşüncesi teşkil etmektedir. Bu düşünceden hareketle eserin, fukahâ metoduyla yazıldığı söylenmiştir. Zira müellif eserde, usûl kurallarını mezhep imamından gelen rivâyet ve görüşler istikametinde oluşturmaya itina ve gayret göstermiştir. Eser, geniş muhtevası, mezhep içi ve mezhep dışı usûlî görüşlere yer vermesi ve bu görüşleri delilleriyle ele almasıyla dikkat çekmektedir. Eserde, mezhebin kurucusu Ahmed b. Hanbel’e (öl. 241/855) nisbet edilen görüşler aktarılır, değerlendirilir ve kimi zaman aralarında tercihte bulunulur veya başka bir görüşe kani olunur. Mesela; zayıf haberle amel konusunda Ahmed b. Hanbel’in amel edilmesiyle ilgili olan mutlak görüşünü aktarmak ve yorumlamakla yetinen Ebû Yaʻlâ, itikadî konularda haber-i vâhidin hücciyetini kabul etmeyerek muhalefet eder. Bu çalışmada, Ebû Ya‘lâ’nın zikredilen eserinden hareketle onun sünnet ile ilgili anlayışının tespiti hedeflenmektedir. Ebû Ya‘lâ’nın konuyla ilgili yaklaşımını tam olarak belirleyebilmek ve ilgili görüşler arasında mukayese yapabilmek için Hanbelî ve diğer mezheplerden bazı İslam hukukçularının sünnet ile ilgili görüşleri de değerlendirilmektedir.

With the organisation of Islamic sciences, as in other fields, the scholars wrote many works in the field of usul al-fiqh. One of these scholars was Abu Ya'la al-Farra (d. 458/1066), a Hanbali fiqh scholar who wrote many works in different branches of science. Abu Ya'la, who has an important place in the Hanbali sect, has an important difference in the sciences of fiqh and usul al-fiqh as well as in the sciences of theology, tafsir and hadith. He exhibited this difference in his work ‘al-ʿUdda fī usūli al-fiqh’ on the usul al-fiqh. This work is the first systematic Hanbali usul book that contains all the important and procedural issues of the Hanbali madhhab and Hanbali fiqh education. The basis of the methodological divergence between the mutakallim and the fuqaha in the writing of the usul al-fiqh is the idea of establishing procedural rules in line with the narrations and opinions of the imams of the sect. From this point of view, it can be said that the work was written with the method of fuqaha. This is because the author has paid attention and endeavoured to formulate the rules of procedure in the direction of the narrations and opinions of the imam of the sect. The work draws attention with its wide content, its inclusion of intra-sectarian and extra-sectarian usuli views, and its discussion of these views with evidence. In the work, the opinions attributed to Ahmad b. Hanbal (d. 241/855), the founder of the sect, are narrated, evaluated, and sometimes a preference is made between them or another opinion is accepted. For example, Abu Yaʽla, who is contented with quoting and interpreting Ahmad b. Ḥanbal's absolute opinion on dealing with weak news, disagrees with him by not accepting the validity of the news in matters of theology. This study aims to determine Abu Ya'la's understanding of the Sunnah based on the aforementioned work of Abu Ya'la. In order to determine Abu Ya'la's approach to the subject and to make a comparison between the related views, the views of some Islamic jurists from Hanbali and other sects on sunnah are also evaluated.