Uluslararası Literatürde Bağımlılık ve Maneviyat Araştırmalarının Bibliyometrik Analizi
Bibliometric Analysis of Addiction and Spirituality Research in International Literature
Yazar: Ercan, Soner
Dergi: Dini Araştırmalar No. 69, 2025
Anahtar kelimeler: Islamic Studies (Other) ; İslam Araştırmaları (Diğer) ; Psychology of Religion,Addiction,Spirituality,Bibliometric Analysis,VOSviewer ; Din Psikolojisi,Bağımlılık,Maneviyat,Bibliyometrik Analiz,VOSviewer

Bağımlılık ve maneviyat araştırmaları, birey ve toplum açısından kritik öneme sahip alanları temsil etmektedir. Farklı disiplinlerde yürütülen bağımlılık ve maneviyat araştırmaları mevcut durumun anlaşılmasını zorlaştırmaktadır. Uluslararası literatürde “maneviyat” ve “bağımlılık” anahtar kelimelerini birlikte, bibliyometrik ve tematik analiz çerçevesinde inceleyen araştırma bulunmamaktadır. Araştırmanın bulunmayışı literatürdeki boşluğa işaret etmektedir. Bu çalışma, söz konusu boşluğu gidermek amacıyla uluslararası literatürde “maneviyat” ve “bağımlılık” anahtar kelimelerini kullanan araştırmaları kendine konu edinmektedir. İfade edilen sebepler çalışmaya önem kazandırmaktadır. Mevcut araştırma sonuçlarını sayısallaştırarak genel bir fikir oluşturmak için kullanılan bibliyometrik analiz aynı zamanda çalışmanın yöntemini oluşturmaktadır. Ayrıca araştırmaların özetlerinden tematik analiz yöntemi ile genel bir fikir oluşturulmaya çalışılmaktadır. “Bağımlılık” ve “maneviyat” anahtar kelimelerini kapsayan araştırmaların eğilimleri, odak noktaları, iki anahtar kelimenin diğer anahtar kelimeler ile ilişkisi ve yıllara göre değişimi, araştırma yöntemleri, bağımlılık türleri ve program modellerinin tespit edilmesi, çalışmanın problem cümlesi olarak kabul edilmektedir. Çalışmanın kapsamı, Web of Science ve Scopus veri tabanlarında yayımlanmış araştırmalarla sınırlı olup, elde edilen verilerin çözümlenmesinde bibliyometrik analiz için VOSviewer, kelime bulutu için Voyant Tools ve tematik analizler için Maxqda kullanılmıştır. Bulgular, 2013 yılının bağımlılık ve maneviyat anahtar kelimesine sahip uluslararası yayınların en yoğun yıl olduğunu, araştırmaların büyük ölçüde Amerika Birleşik Devletleri merkezli yürütüldüğünü göstermektedir. Araştırmalar Afro-Amerikalılar, Siyah Amerikalılar, Beyaz ve Hispanik Amerikalılar, Kanada, Budist, Erkek- Kadın, HIV, Adsız Alkolikler gibi farklı gruplarla yürütülmektedir. 12 basamak, 3-S, Metadon Bakım, Annenin Umudu, Aklı ve Ruhu Çalışması, Ketamin, Maneviyat Temelli Müdahale gibi farklı program modelleri ile alkol ve uyuşturucu bağımlılığı gibi farklı bağımlılık türleri ile gerçekleştirildiği görülmektedir. Literatürün “maneviyat, tedavi ve iyileşme”, “demografik değişkenler”, “bağımlılık türleri”, “yöntemsel yaklaşımlar”, “program modelleri” ve “bağımlılığın yol açtığı stresle başa çıkmada maneviyatın rolü” gibi temalar etrafında yoğunlaştığı tespit edilmiştir. “Maneviyat” ve “bağımlılık” anahtar kelimelerinin ilişkisi ile “iyileşme” anahtar kelimesinin görünürlüğü artmaktadır. Maneviyat, bireye anlam sağlamakta ve tedavi sürecine olumlu katkıda bulunmaktadır. “Maneviyat” ve “bağımlılık” anahtar kelimelerinin “iyileşme”, “din”, “dindarlık” anahtar kelimeleri ile yoğun bir ilişki içerisinde olduğu tespit edilmiştir. Bu çalışma, uluslararası literatürde “maneviyat” ve “bağımlılık” anahtar kelimelerini içeren araştırmaları bibliyometrik ve tematik analiz yöntemiyle incelemektedir. Analiz sonucu güncel durumun profili çıkartılmaktadır. Gelecek araştırmaların dijital bağımlılık gibi farklı bağımlılık türleriyle ve farklı program modelleri geliştirilerek yürütülmesi tavsiye edilmektedir.

Addiction and spirituality research represent areas that are critical from an individual and social perspective. Addiction and spirituality research conducted in different disciplines complicates the understanding of the current situation. There is no research in the international literature that examines the keywords “spirituality” and “addiction” together within the framework of bibliometric and thematic analysis. The absence of research points to a gap in literature. The absence of research indicates the gap in literature. So as to fill this gap, this study focuses on research using the keywords “spirituality” and “addiction” in the international literature. The reasons expressed bring significance to the study. Bibliometric analysis, used to quantify existing research results and generate a general overview, also constitutes the study's methodology. In addition, a general idea is tried to be created from the summaries of the research by using thematic analysis method.  The trends and focuses of research covering the keywords “addiction” and “spirituality”, the relationship between the two keywords and other keywords and their changes over the years, research methods, types of addiction and determination of program models are considered as the problem statements of the study. While the scope of the study is limited to research published in Web of Science and Scopus databases, in analyzing the obtained data, VOSviewer was used for bibliometric analysis, Voyant Tools for word cloud and Maxqda for thematic analysis. Findings indicate that 2013 was the peak year for international publications with the keywords addiction and spirituality, and that research was largely centered in the United States. Studies are conducted with different groups such as African Americans, Black Americans, White and Hispanic Americans, Canadian, Buddhist, Male and Female, HIV, and anonymous Alcoholics. It is carried out with different types of addiction such as alcohol and drug addiction with different program models like 12 steps, 3-S, Methadone Maintenance, Mother's Hope, Mind and Spirit Work, Ketamine, Spirituality-Based Intervention.  It has been defined that the literature is concentrated around themes such as “spirituality, treatment and recovery”, “demographic variables”, “types of addiction”, “methodical approaches”, “program models” and “the role of spirituality in coping with stress caused by addiction”. With the relationship between the keywords “spirituality” and “addiction”, the visibility of the keyword “recovery” increases. Spirituality provides meaning to the individual and contributes to the treatment process positively. It has been found that the keywords “spirituality” and “addiction” are highly related to keywords “recovery”, “religion”, and “religiousness”. The study examines research containing the keywords “spirituality” and “addiction” in the international literature using bibliometric and thematic analysis methods. Result of the analysis provides a profile of the current situation. It is recommended that future research be conducted on different types of addiction like digital addiction, and by developing different program models.