Ceza Sorumluluğunu Kaldıran veya Azaltan Hallerin Hukuk Tarihi Yönünden İncelenmesi
Examining Situations That Eliminate or Reduce Criminal Responsibility in Terms of Legal History
Yazar: Çaluk, Gökhan
Dergi: Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, Vol. 25 No. 1, 2025
Anahtar kelimeler: Public Law (Other) ; Kamu Hukuku (Diğer) ; Ceza Sorumluluğunu Kaldıran veya Azaltan Haller,Hukuka Uygunluk Nedenleri,Hukuk Tarihi,Tarihçe,Kusurluluğu Kaldıran veya Azaltan Haller. ; Situations That Remove or Reduce Criminal Responsibility,Reasons for Compliance with Law,Legal History,History,Situations That Remove or Reduce Fault.

Modern ceza hukukumuzda ceza sorumluluğunu ortadan kaldıran veya azaltan nedenler bugünkü halini alana kadar çeşitli gelişim ve değişimlerden geçmiştir. Devletlerin henüz ortaya çıkmadığı, insanların aile veya kabile gibi topluluklar hâlinde yaşadığı dönemlerde, bir kişi başka birine zarar verdiğinde, zarar gören kişi bu zararın karşılığında genellikle öç alma duygusuyla hareket edip ona zarar vererek cezalandırmaya çalışırdı. Ancak zamanla, zarar gören kişinin kendisine yapılan zarardan daha fazlasını karşı tarafa uygulaması ya da sadece fail değil, onun ailesine veya kabilesine de zarar vermesi gibi durumlar ortaya çıktıkça, bu "öç alma" eylemi sınırlandırılmaya başlandı. İlkel ceza hukukunda, zarar gören kişi öç alma amacıyla hareket ettiğinde, zarar veren kişinin bu fiili kasıtlı olarak yapıp yapmadığı, yani manevi durumu dikkate alınmazdı. Ancak devletlerin ortaya çıkmasıyla gelişen hukuk sistemlerinde, failin cezalandırılabilmesi için onun kusurlu olup olmadığı, eylemi bilerek ve isteyerek yapıp yapmadığı gibi manevi unsurlar da önem kazandı. Zamanla "kusursuz suç olmaz" anlayışı benimsenerek ceza hukukumuzda da ceza sorumluluğunu kaldıran veya azaltan nedenler bugünkü halini almıştır.Bu çalışmamızda günümüzde yürürlükte olan 5237 sayılı Yeni Türk Ceza Kanunu’nda “Ceza Sorumluluğunu Kaldıran veya Azaltan Nedenler” başlığı altında düzenlenen hukuka uygunluk nedenleri ile kusurluluğu kaldıran ve cezayı azaltan nedenlerin tarihi gelişimi ve hukuk tarihindeki boyutu ele alınmıştır.

The grounds that eliminate or mitigate criminal responsibility in modern criminal law have undergone significant historical development and transformation. In pre-state societies, where people lived in familial or tribal communities, an individual who caused harm to another was typically met with retaliatory action by the injured party, motivated by a sense of revenge. Over time, as retaliatory acts increasingly exceeded the original harm or extended to the offender’s family or tribe, such revenge practices began to be restricted. In early criminal law, the mental state of the offender -whether the act was intentional- was not considered when assessing liability. With the emergence of states and the evolution of legal systems, the offender’s culpability and mental elements, such as intent and awareness, became crucial in determining criminal liability. Consequently, the principle of nulla poena sine culpa (“no punishment without fault”) was adopted, shaping the contemporary understanding of the grounds for exemption or mitigation of liability in Turkish criminal law.This study examines the historical development and legal-historical dimensions of justification grounds, as well as the reasons that remove culpability or mitigate punishment, as regulated under the title “Grounds Eliminating or Mitigating Criminal Responsibility” in the current Turkish Penal Code No. 5237.