İbrahim Mardînî’nin Türkçe Siyaset Risalesi: Âdâbu’l-Mülûku Zebân-ı Türkî-i Rûm Üzere Anlatmak
İbrāhīm al-Mardīnī’s Turkish Treatise on Politics: Explaining Ādāb al-Mulūk in the Zebān-i Turkī-i Rūm
Yazar: Aliyev, Elmin
Dergi: Dil ve Edebiyat Araştırmaları No. 33, 2026
Anahtar kelimeler: Sociolinguistics ; Toplumsal Dilbilim ; Classical Turkish Literature of Ottoman Field ; Osmanlı Sahası Klasik Türk Edebiyatı ; İbrahim Mardînî,Kınalızâde,Âdâbu’l-mülûk,Ahlâk-ı Alâî,Osmanlı siyaset düşüncesi,hükümdarlık âdâbı ; İbrahim al-Mardīnī,Qinalizāda,Ādāb al-mulūk,Akhlāq-i ‘Alāī,Ottoman political thought,etiquette of rulership.

Osmanlı siyaset düşüncesinin az bilinen metinlerinden birine odaklanan bu makalenin konusunu, İbrahim b. Ahmed el-Mardînî’nin (ö. 1015/1606-1607’den sonra) Âdâbu’l-mülûk ve’l-hükkâm adlı Türkçe risalesi oluşturmaktadır. Çalışmada, risalenin yazma nüshası hem kodikolojik özellikleri hem de müellifin kimliği bağlamında ele alınmış; Sultan I. Ahmed devrinde (1603-1617) kaleme alınan risale ile Musul kadılığı görevinde buluna müellifine dair tarihsel veriler sistemleştirilmiştir. Makale, Âdâbu’l-mülûk’un muhteva ve kurgu bakımından Kınalızâde Ali Çelebi’nin Ahlâk-ı Alâî adlı eserine dayandığını ortaya koymakta; bu eserin özellikle ikinci ve üçüncü bölümlerinden bazı kısımların telhîs edilerek müstakil bir risale formuna dönüştürüldüğünü göstermektedir. Bu bağlamda metin, klasik telif geleneği içinde ihrâc/istihrâc ve intihâb yöntemleri çerçevesinde değerlendirilmekte; anakronik bir intihal kavramsallaştırmasının sorunlu olacağı vurgulanmaktadır. Ayrıca çalışmada, risalenin “zebân-ı Türkî-i Rûm” vurgusu üzerinden dil-siyaset ilişkisi analiz edilmekte; Mardînî’nin bilinçli Türkçe tercihi, Osmanlı entelektüel kimliği ve siyasal meşruiyet söylemi bağlamında tartışılmaktadır. Sonuç olarak Âdâbu’l-mülûk, Ahlâk-ı Alâî geleneğine eklemlenen, ancak kapsamı daraltarak hükümdarlık âdâbına odaklanan ve dönemin siyasal-toplumsal meselelerine eleştirel göndermeler içeren bir siyasetnâme örneği olarak konumlandırılmaktadır.

This article focuses on one of the lesser-known texts of Ottoman political thought: the Turkish treatise Ādāb al-mulūk wa al-ḥukkām by İbrāhīm b. Aḥmad al-Mardīnī (d. after 1015/1606-1607). The study examines the manuscript copy of the work in terms of its codicological features and the author’s identity, systematizing the available historical data regarding both the treatise -composed during the reign of Aḥmad I (1603-1617)- and its author, who served as the judge (qādī) of Mosul. The article demonstrates that in terms of content and structure, Ādāb al-mulūk is based on Qinalizāda ‘Alī Chalabi’s Akhlāq-i ‘Alāī, particularly showing that certain sections of its second and third chapters were abridged and transformed into an independent treatise. In this context, the text is evaluated within the classical tradition of composition through the methods of ikhrāj/istikhrāj (derivation) and intikhāb (selection), and it is emphasized that an anachronistic conceptualization of plagiarism would be problematic. The study also analyzes the relationship between language and politics through the treatise’s emphasis on “zebān-i Turkī-i Rūm” (the Turkish language of Rum), discussing al-Mardīnī’s conscious preference for Turkish within the framework of Ottoman intellectual identity and political legitimacy discourse. Ultimately, Ādāb al-mulūk is positioned as an example of a political treatise that aligns with the Akhlāq-i ‘Alāī tradition while narrowing its scope to focus specifically on the ethics of rulership and incorporating critical references to the political and social issues of its time.