Türkistan’da İlmihâl Kültürünün İlk Örneği Ahmed-i Yesevî’nin Divân-ı Hikmet’indeki İbâdet İlkeleri
The Background of the Ilmihal Clavicle in Turkestan: Islamic Worship Principles in Ahmad-i Yasawi’s Divan-i Hekmat
Yazar: Bilgili, İsmail
Dergi: FSM İlmi Araştırmalar İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi No. 13, 2018
Anahtar kelimeler: Fıqıh,ılmihal,worship,Ahmad-i Yasawi,Divan-ı Hekmat ; Fıkıh,ilmihâl,ibâdet,Ahmed-i Yesevî,Divân-ı Hikmet

Yetiştirdiği sayısız öğrencileriyle hicrî 6. miladi 12. asırdan itibaren gerek Türkistanbölgesinin gerekse Anadolu kültür ve medeniyetinin İslam ile şekillenmesinde büyükkatkısı olan Pîr-i Türkistan Hoca Ahmed-i Yesevî (ö. 562/1166), Anadolu’nun manevîfatihlerindendir.Hanefi fakîhi Yusuf-u Hemedanî’den (ö. 535/1140) ilim ve irfan eğitimini tamamlayanAhmed-i Yesevî, özellikle yaşadığı Türkistan coğrafyasında Kıpçak ve Oğuz boylarıarasında İslam’ın benimsenip yayılmasında önemli hizmetlerde bulunmuş, ÇağatayTürkçesi ile serbest halk edebiyatı vezninde manzum olarak söylediği dînî içerikli şiirleriolan hikmetleriyle insanlara anlayacağı dilde İslam’ı tebliğ etmiştir. Ahmed-i Yesevî’ninhikmetleri, İslam’ın asgarî seviyede bilinmesi gereken îmân, ibâdet ve ahlâkın temelesaslarını, bir Müslüman için zorunlu bilgileri içermektedir.Türkler arasında gelişip yayılan ve ilk örneğini Ahmed-i Yesevî’nin Divân-ı Hikmeteseriyle veren îmân, ibâdet ve ahlâka dair asgarî bilgilerin genel prensipler mâhiyetindeele alındığı ilmihâl geleneği, Cibrîl hadîsinde yer alan üç konuyla ilgili sorulara yönelikîzâhın yaygınlaşmasıyla oluşmuştur. Ahmed-i Yesevî, hikmetlerinde bu bilgilere, ahkâmcihetinden değil, dînîn özünü oluşturan ilkeler bakımından yer vermiş, insanların İslamile olan bağını sahih bir yolla kurma amacını hedeflemiştir.Ahmed-i Yesevî’nin, ilmihâl konularından ibâdetlere verdiği hassasiyeti, Divân-ıHikmet’te ibâdetin gereğine değindiği sayısız hikmetleriyle birlikte 68 yerde namazdan,otuz üç yerde oruçtan, üç yerde zekâttan bahsetmesi ile de görmekteyiz. Ayrıca dokuzkıtadan oluşan 242. hikmetini sadece hac ibâdetine ayırması da bu kanaati desteklemektedir.İlmihâl kültürünün oluşumu hakkında kısa bilgi verdikten sonra Ahmed-i Yesevî’ninhikmetlerinde zâhirî hükümlerinden ziyâde iç anlamları yani manevî boyutları üzerindedurduğu ibâdet konularını ele alacağımız çalışmamızda, Divân-ı Hikmet’ten tespit ettiğimizbazı ibâdet ilkelerini hikmetler ışığında sunacağız.

Hodja Ahmad-i Yasawi (d. 1166) with his many students, VI / XII. it has been a greatcontribution both from Turkestan and from Anatolia in the shaping of Anatolian cultureand civilization with Islam. He is the spiritual conqueror of Anatolia.Ahmad-i Yasawi completed the education of knowledge and wisdom from the Hanafiphysician Yusuf-u Hemedani (d. 1140). Ahmed-i Yasawi, the almighty VI / miladi XII.In the geographical region of Turkistan, Kipchak and Oguz had important services in theadoption and spread of İslâm. Ahmad-i Yasawi notified Islam on the level of understandingthe people with his wisdoms with religious content poems which he said as a poemin Chagatay Turkish and free folk literature.The wisdom of Ahmad-i Yasawi is that the basic principles of faith, worship andmorality that İslâm needs to be known at the minimum level include the minimum levelnecessary for a Muslim. Although the wisdoms are not predominant, the wisdom givesthe impression of infallibility, including the essential principles that every Muslim needsto acquire about faith, worship and general morality, and the essential information heneeds to learn.The tradition of ilmihal, which is developed and spread among the Turks and thefirst principles of which are given in the general principles of faith, worship and morality,giving the first example with the work of Divan-i Hekmat of Ahmad-i Yasawi, explainsthe internal meaning of the questions of Islam and benevolence. Yasawi places this informationin his wisdom as the basis of the spirit of religion, and aims to secure people’sfaithfulness to İslâm in a safe way. The connection with the deed is a form of encouragementto him, an attachment of significance and a neglect of his negligence. Islamicfaith and jurisprudence of İslâm in Turkistan was learned and taught through the booksof kelâm and fiqh.We see the sensitivity of Yasawi to the worship of the subjects of science, the prayerin 68 places in the Divan-ı Hekmat, the fasting in 33 places and the zakat in 3 places. Itis also supported by the fact that the 242th Hekmat, which consists of nine continents, isonly used for pilgrimage. Yasawi emphasizes the importance of ablution and places sacrificeand itikaf subjects in his wisdom in using ablution on the basis of worship.After giving brief information about the formation of the almighty cult, we will discussthe issues of worship which Ahmad-i Yesevî emphasizes on inner meanings / spiritualdimensions rather than the spiritual meanings in his wisdom. In this paper, we willtry to present some principles from the Divan-ı Hekmat that we have determined for theprinciples of worship.