Osmanlı’da Nevzuhur Bir Endüstri: II. Abdülhamid Devrinde Gazoz Sektörü ve Üretimde Tağşiş Meselesi
A New-Sprung Industry in the Ottoman Lands: The Soda Pop Sector and the Problem of Adulteration in Production During the Period of Abdulhamid II.
Yazar: Alp, Ruhat
Dergi: Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, Vol. 36 No. 1, 2025
Anahtar kelimeler: History of Ottoman Economy ; Osmanlı İktisat Tarihi ; Late Modern Ottoman History ; Yakınçağ Osmanlı Tarihi ; Endüstrileşme,II. Abdülhamid,gazoz,tağşiş,gıda. ; Industrialization,Abdulhamid II,soda,adulteration,food.

II. Abdülhamid devrinde gazoz üretiminde endüstriyel bir aşamaya geçiş noktasında çok önemli adımların atılmasıyla, Osmanlı topraklarında modern gazoz sektörü doğmuştur. Öte yandan fabrikasyon üretimin yol açtığı muazzam rant, üreticileri zaten insanlığın kadim bir meselesi olan gıda tağşişine karşı daha istekli bir hale getirmiş; kimyasal katkı maddeleri gibi yapay gıda teknikleriyle, bugün bile hala güncel bir mesele olan gıda terörü küresel, çok boyutlu ve karmaşık bir hale gelmiştir. Bu durum, başta gazoz olmak üzere gazlı içecekler sektöründe dahi tüm boyutlarıyla hayati bir mesele olarak ortaya çıkmıştır. Sorunun çözümü noktasında, Abdülhamid bürokrasisi tarafından dönemin teamüllerine de uygun bir şekilde, modern ve akılcı bir sağlık ve hijyen politikası ışığında, gerekli kurumsal, hukukî, teknik, maddî ve ilmî düzenlemeler yapılmaya çalışılmıştır. Haliyle gazoz sektörü, Osmanlıların karşısına çözülmesi elzem iki boyutlu bir sorun çıkarmıştır: Modern kapitalist üretim sistemlerine uyum ve kamu sağlığının korunması bakımından üretimin denetlenmesi. Bu bağlamda bu makale, II. Abdülhamid devrinde gazoz sektörünün halihazırını, endüstrileşmeye yönelik girişimleri, üretimde gerçekleştirilen tağşiş faaliyetlerini ve devletin modern, faydacı ve yenilikçi bir sağlık konsepti üzerinden bu faaliyetleri engelleme çabalarını konu edinmektedir. Mezkûr dönemde bu temaya yönelik veriler, arşiv belgeleri ışığında ortaya konulmaya çalışılmıştır. İmtiyaz sözleşmelerinin de rehberliğinde kamu sağlığı merkezli endüstrileşme çabaları çalışmanın odak noktasını oluşturmaktadır.

During the reign of Abdulhamid II, the modern soda/soda pop industry was born in Ottoman lands. On the other hand, the enormous profits caused by factory production have made producers more willing to engage in food adulteration, which is already an ancient issue for humanity. This situation has emerged as a vital issue in all aspects of the carbonated beverages sector, especially in soda pop production. In order to solve the problem, the Abdulhamid bureaucracy followed a modern and rational health and hygiene policy in accordance with the tendencies of the period, and made the necessary institutional, legal, technical, financial and scientific arrangements.  In this context, this article examines the current state of soda pop production during the reign of Abdulhamid II, attempts at industrialization, adulteration activities in the sector and the state's efforts to prevent these activities through a modern, utilitarian, and innovative health concept. In the mentioned period, data on this theme was tried to be presented in the light of archive documents. Guided by concession agreements, public health-centred industrialisation efforts are the focus of the study.