Kavramlarla Oynamak: Ziya Gökalp Düşüncesinde Ulusötesi Kategoriler ve “Beynelmileliyet” Kavramı
Playing Games with Concepts: Transnational Categories and the Concept of Internationality in Ziya Gökalp’s Thought
Yazar: Baş, Muhammed Fazıl; Akyurt, Mehmet Ali
Dergi: İstanbul Üniversitesi Sosyoloji Dergisi, Vol. 42 No. 2, 2021
Anahtar kelimeler: Sociology ; Sosyoloji ; Türk sosyolojisi,Sosyoloji tarihi,Ziya Gökalp,Kavramlar tarihi,Ulusötesilik,Beynelmileliyet,Turkish sociology •,Turkish sociology,History of sociology,History of concepts,Transnationality,nternationality ; Turkish sociology,History of sociology,Ziya Gökalp,History of concepts,Transnationality,Internationality

Ziya Gökalp’in düşüncelerinin imparatorluk ve ulus devlet gibi dünya tarihiyle; Meşrutiyet, Balkan Savaşı ve Cumhuriyet gibi Türkiye tarihiyle; Selanik ve İstanbul gibi Gökalp’in biyografisiyle ilgili dönemler arasında sergilediği farklılıklar literatürde çeşitli açılardan ele alınmıştır. Bu çalışmalarda kültür-medeniyet ayrımı üzerinde geniş çaplı olarak durulsa da Gökalp’in düşünsel dönüşümünün kavramsal izdüşümleri, ideolojilerin ayrılmaz bir parçası olan “ulusötesi” (transnational) boyut açısından çözümlenmemiştir. Gökalp kavramları güncel ihtiyaçlar doğrultusunda dinamik bir şekilde yeniden anlamlandırmakta, ikili ve üçlü gruplar halinde farklı biçimlerde bir araya getirmektedir. İlki ulusallığı, ikincisi ise ulusötesiliği temsil eden kültür-medeniyet kavram ikilisi bile Gökalp’in kariyeri boyunca tek bir şekilde karşımıza çıkmaz. Genç Kalemler’de yayımladığı “Eskinin Mukavemeti” yazısı (1911), Türkleşmek İslamlaşmak Muasırlaşmak kitabında toplanan yazıların Türk Yurdu’ndaki versiyonları (1912-1914), kitap halleri (1918) ve Türkçülüğün Esasları (1923) olmak üzere dört momenti temel alan bu araştırma, Gökalp’in Türkiye’nin konumuna dair farklı zamanlarda geliştirdiği öneriler arasındaki süreklilik ve kopuşları, ulusötesi kategorilere ve özelde “beynelmileliyet” kavramına odaklanarak incelemektedir. Gökalp, Türkiye’nin Osmanlılık, Türklük, İslam ve Batı olmak üzere dört yönde farklı seviyelerde gerçekleşen ulusötesilik tiplerini tarif etmek için çeşitli kavramlar kullanmıştır. Bu araştırma, Gökalp’in medeniyet, aile, ümmet, asriyet, tehzip, kozmopolitlik, ultramontenlik gibi ulusötesilik kavramlarını anlamlandırma biçimlerini tartışmakta, Türk devleti ve toplumunun önüne koyduğu önerinin beynelmileliyet boyutunu çözümlemeyi amaçlamaktadır.

The chronological changes in Ziya Gökalp’s thought have been discussed from various perspectives in the literature such as in relation to global political developments, Turkish political history, or Gökalp’s biographical periods. Although these studies have widely emphasized the distinction between culture and civilization, the conceptual projections of Gökalp’s intellectual transformation have yet to be analyzed in terms of the transnational dimension, which is in fact an inseparable part of political ideologies. Gökalp reinterpreted concepts quite dynamically according to current needs and brought them together into binary or ternary groups. Even the conceptual duo of culture and civilization, where the first represents nationality and the second represents transnationality, did not appear in any one single form throughout Gökalp’s intellectual life. This study focuses on four moments regarding Ziya Gökalp’s thought: his article “Eskinin Mukavemeti” [The Resistance of the Old] published in 1911, the two versions of his series of writings entitled Türkleşmek, İslamlaşmak, Muasırlaşmak [Turkification, Islamization, Westernization] as journal articles in 1912-1914 and as a book in 1918, and finally his Türkçülüğün Esasları [The Principles of Turkism] published in 1923. In this way, we aim to examine the continuity and breaks between Gökalp’s proposals regarding Turkey’s position by focusing on transnational categories, with a special focus on the concept of internationality. Gökalp developed various concepts such as civilization, family, ummah, modernity, tehzip [refined culture], cosmopolitanism, and ultramontanism to describeTurkey’s various transnational relations in the direction of Ottomanism, Turkishness, Islam, and the West. This study discusses these transnational concepts and aims to analyze the international dimension of the sociopolitical proposal Gökalp developed inresponse to the historical and structural problematics of the Turkish state and society.