ARŞİV BELGELERİ IŞIĞINDA OSMANLI VERGİ TAHSİLİNİN ASKERİ GÜÇLERDEN AYRILMASI SORUNU VE TAHSİLDAR-HALK ÇATIŞMALARI (XIX. YÜZYILDAN XX. YÜZYIL BAŞLARINA KADAR)
ARŞİV BELGELERİ IŞIĞINDA OSMANLI VERGİ TAHSİLİNİN ASKERİ GÜÇLERDEN AYRILMASI SORUNU VE TAHSİLDAR-HALK ÇATIŞMALARI (XIX. YÜZYILDAN XX. YÜZYIL BAŞLARINA KADAR)
Yazar: Işık, Yasemin Zahide
Dergi: Avrasya Sosyal ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi, Vol. 12 No. 3, 2025
Anahtar kelimeler: General Turkish History (Other) ; Genel Türk Tarihi (Diğer) ; Vergi,Vergi Tahsili,Tahsildar,Vergi İsyanları,Sivilleşme

XIX. yüzyıldan itibaren Osmanlı Devleti’nde her alanda olduğu gibi vergilendirme ve vergilerin tahsil edilme usullerinde de birtakım düzenlemelere gidilmiştir. Bu düzenlemelerden biri de zaptiye ve jandarma gibi askeri kuvvetlerin vergi tahsil etmesinin sakıncalı bulunması nedeniyle tahsilâtın doğrudan merkezi temsil eden sivil memurlar tarafından gerçekleştirilmesini sağlamak olmuştur. Vergilerin askeri güçlerden bağımsız olarak tahsil edilmesi fikri tahsildar adı verilen yeni bir memur grubunun ortaya çıkmasına vesile olmuştur. Midhat Paşa tarafından ilk olarak 1863 yılında Niş’te uygulanan tahsildarlık, 1865’te Tuna Vilâyeti’nde de uygulanmaya başlanmıştır. Uygulamanın başarıya ulaşması, tahsildarlık kurumunun diğer vilayetlere yaygınlaşmasını sağlamıştır. Ancak, zaman zaman yaşanan olumsuz durumlar sonucunda sivil tahsil memurluğunun pek mümkün olmadığı görülmüştür. Kimi zaman memurların yanlarına silah veya asker verilmiş, kimi zaman da bu kurum lağvedilerek yeniden vergi tahsil işleri zaptiye kuvvetlerine devredilmiştir. XIX. yüzyılın ikinci yarısından itibaren vergi tahsilâtının sivilleştirilmesi ile ilgili çeşitli kanunnameler çıkarılmış, düzenlemeler yapılmıştır. Bu çalışmada vergi tahsilinin jandarma ve zaptiyeden bağımsız olarak sivilleştirilmesi sürecinde, tahsildarların yaşadığı zorluklar ile halk ve tahsildar çatışmalarının arşiv belgelerine yansıması incelenmiştir.

XIX. yüzyıldan itibaren Osmanlı Devleti’nde her alanda olduğu gibi vergilendirme ve vergilerin tahsil edilme usullerinde de birtakım düzenlemelere gidilmiştir. Bu düzenlemelerden biri de zaptiye ve jandarma gibi askeri kuvvetlerin vergi tahsil etmesinin sakıncalı bulunması nedeniyle tahsilâtın doğrudan merkezi temsil eden sivil memurlar tarafından gerçekleştirilmesini sağlamak olmuştur. Vergilerin askeri güçlerden bağımsız olarak tahsil edilmesi fikri tahsildar adı verilen yeni bir memur grubunun ortaya çıkmasına vesile olmuştur. Midhat Paşa tarafından ilk olarak 1863 yılında Niş’te uygulanan tahsildarlık, 1865’te Tuna Vilâyeti’nde de uygulanmaya başlanmıştır. Uygulamanın başarıya ulaşması, tahsildarlık kurumunun diğer vilayetlere yaygınlaşmasını sağlamıştır. Ancak, zaman zaman yaşanan olumsuz durumlar sonucunda sivil tahsil memurluğunun pek mümkün olmadığı görülmüştür. Kimi zaman memurların yanlarına silah veya asker verilmiş, kimi zaman da bu kurum lağvedilerek yeniden vergi tahsil işleri zaptiye kuvvetlerine devredilmiştir. XIX. yüzyılın ikinci yarısından itibaren vergi tahsilâtının sivilleştirilmesi ile ilgili çeşitli kanunnameler çıkarılmış, düzenlemeler yapılmıştır. Bu çalışmada vergi tahsilinin jandarma ve zaptiyeden bağımsız olarak sivilleştirilmesi sürecinde, tahsildarların yaşadığı zorluklar ile halk ve tahsildar çatışmalarının arşiv belgelerine yansıması incelenmiştir.