Tüketim Zamanı: Üretimden Tüketime Sosyal Örgütlenmede Zamansallığın Dönüşümü
Consumption Time: The Transformation Of Temporality in Social Organizatıon from Production to Consumption
Yazar: Beşer, Ali Haydar
Dergi: Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, Vol. 81 No. 1, 2025
Anahtar kelimeler: Sociology (Other) ; Sosyoloji (Diğer) ; Zaman sosyolojisi,Zamansallık,Kapitalizm,Boş zaman,Tüketim kültürü ; Sociology of time,Temporality,Capitalism,Leisure time,Consumer culture

Bu çalışma, kapitalizm bağlamında zamanın toplumsal olarak nasıl yeniden yapılandığını ve bireysel deneyimden iktisadi yapılara kadar çok katmanlı bir dönüşümün nasıl gerçekleştiğini eleştirel bir perspektifle incelemektedir. Sanayi Devrimi ile birlikte ortaya çıkan üretim-yönelimli zamansallık, saat-zamanı üzerinden çalışma disiplinini kurarken, yalnızca ekonomik üretimin ritmini değil, sosyal hayatın akışını, bireylerin gündelik hayatını ve gelecek tahayyüllerini de düzenleyici bir işlev görmüştür. Geç kapitalizmin karakteristik özelliği olan tüketim-yönelimli sosyal örgütlenmede ise yeniden yapılandırılan zamansallık çerçevesinde şimdi, geçmiş ve gelecekten kopmuş, haz ve deneyim odaklı bir kültür merkeze taşınmıştır. Tüketim, bireyin kimliğini kurduğu ve aidiyet duygusunu yeniden ürettiği aslî eksene dönüşürken, zaman da anlık hazların mekanına indirgenmiştir. Bu dönüşüm, üretim-yönelimli sosyal örgütlenmede üretimin artığı olarak görülen “boş zaman” kavramını da etkileyerek onu tüketilmeyen zaman olarak yeniden kodlamış, tüketim-dışı pratiklerin anlamını daraltmış ve bireyin piyasa dışı bir zaman pratiği geliştirme olasılığını büyük ölçüde ortadan kaldırmıştır. Zaman sosyolojisi ve tüketim toplumu literatürlerinin kesişiminde konumlanan bu çalışmada sonuç olarak zamansallığın sadece bireysel bir deneyim değil; tarihsel, kültürel ve toplumsal düzeyde şekillenen çok katmanlı bir yapı olduğu ileri sürülmüştür.

This study critically examines how time is socially restructured within the context of capitalism and how a multi-layered transformation takes place, extending from individual experience to economic structures. The production-oriented temporality that emerged with the Industrial Revolution, while establishing work discipline through clock-time, served to regulate not only the rhythm of economic production but also the flow of social life, individuals' daily lives, and their imaginations of the future. In the consumption-oriented social organization characteristic of late capitalism, within the framework of the restructured temporality, the present has been detached from the past and future, was brought to the center of a culture focused on pleasure and experience. As consumption becomes the primary axis through which individuals establish their identity and reproduces their sense of belonging, time has been reduced to a space for instant gratification. This transformation has also affected the concept of “leisure time,” which was seen as a surplus of production in production-oriented social organization, recoding it as non-consumable time, narrowing the meaning of non-consumptive practices, and largely eliminating the possibility of individuals developing a system-external time practice. Situated at the intersection of the sociology of time and consumer society literatures, this study ultimately argues that temporality is not merely an individual experience but a multi-layered structure shaped at historical, cultural, and social levels.