Hanefî Mezhebindeki Farklı Görüşlerin Metodolojik Gerekçeleri Üzerine
On the Methodological Justifications of Different Opinions in the Hanafi Madhhab
Yazar: Demirboğa, Selman
Dergi: Bilimname No. 55, 2025
Anahtar kelimeler: Islamic Law ; İslam Hukuku ; İslam Hukuku,Ebû Hanîfe,İmâmeyn,Muhalefet,Metodolojik Gerekçeler ; Islamic Law,Abu Hanifa,Imamayn,Opposition,Methodological Justifications

Mezhep imamlarının görüşlerinin temellendirilme süreci, İslam hukuk düşüncesinin sistematik hale gelmesinde belirleyici bir rol oynamıştır. Bu süreçte imamların bireysel içtihatları, onları takip eden fakihler tarafından metodolojik bir yaklaşımla temellendirilmiş ve tutarlı bir fıkıh mantığı içinde yorumlanmıştır. Temellendirme faaliyeti, mezhebin ilmî kimliğini inşa etmenin yanı sıra imamların görüşlerini rasyonel temellere oturtma, eleştirilere karşı savunma ve mezhep içi tutarlılığı sağlama amacını da taşımıştır. Bu faaliyetin en belirgin örneklerinden birini belki de en önemlisini Hanefî mezhebi teşkil etmektedir. Bu bağlamda kurucu imam Ebû Hanîfe (ö. 150/767) ile Ebû Yûsuf (ö. 182/798) ve Muhammed (ö. 189/805) (İmâmeyn) gibi önde gelen öğrencileri arasındaki görüş farklılığının açıklanması yönünde yapılan temellendirme faaliyeti, büyük önem arz etmektedir. Bu faaliyetin sistematik ve bütüncül bir metodolojiye kavuşturulması hicrî dördüncü asrın ortalarına tekabül etmektedir. Bu dönemden itibaren Hanefî imamlara ait hemen hemen her görüş ayrıntılı bir şekilde gerekçelendirilmiş ve mezhebin ilkeleri doğrultusunda tutarlı bir bütün haline getirilmiştir. Böylece temellendirme faaliyeti, mezhebin hem teorik tutarlılığını hem de fıkhî esnekliğini koruyan ilmî bir gelenek oluşturmuştur. Bu çalışmanın amacı, Hanefî mezhebindeki farklı görüşlerin temellendirilmesi sürecinde kullanılan metodolojik gerekçelerin mahiyetini, amacını, gelişim seyrini ve gerekçeler arasındaki farklılıkları açıklamaktır. Bu çerçevede öncelikle Ebû Hanîfe ile İmâmeyn arasındaki muhalefetin mahiyeti bazı meseleler üzerinden irdelenmeye çalışılmıştır. Ardından söz konusu görüşlerin temellendirilmesi bağlamında kullanılan metodolojik gerekçelerin mahiyeti üzerinde durulmuştur. Böylece çalışma, Hanefî mezhebindeki içtihat farklılıklarının yalnızca sonuç boyutuyla değil, aynı zamanda bu farklılıkların arkasındaki usûlî ve metodolojik zeminiyle de anlaşılmasına katkı sağlamayı hedeflemektedir.

The process of establishing the views of sectarian imams has played a decisive role in the systematisation of Islamic legal thought. During this process, the individual opinions of the imams were grounded in a methodological approach by the jurists who followed them and interpreted within a consistent fiqh logic. The grounding activity aimed not only to establish the sect's scholarly identity, but also to base the imams' views on rational foundations, defend them against criticism, and ensure internal consistency within the sect. Perhaps the most prominent example of this activity, and indeed the most important, is the Hanafi school of jurisprudence. In this context, the foundational work undertaken to explain the differences in opinion between the founding imam Abu Hanifa (d. 150/767) and his leading students Abu Yusuf (d. 182/798) and Muhammad (d. 189/805) (Imamayn) is of great importance. The systematisation and comprehensive methodology of this activity corresponds to the mid-fourth century AH. The aim of this study is to explain the essence, purpose, development, and differences between the methodological justifications used in the process of establishing different opinions within the Hanafi school of thought. Within this framework, the nature of the disagreement between Abu Hanifa and the Imams (Imamayn) has been examined primarily through certain issues. Thus, this study aims to contribute to understanding the differences in ijtihad within the Hanafi school not only in terms of their outcomes but also in terms of the underlying principles and methodologies behind these differences.