İslâm Hukukunda “Milkü’l-Menfaa Bilâ  ‘Ayn” Kavramıyla İfade Edilen Mülkiyet Türü
The Type of Ownership Expressed by the Concept of "Milkü'l-Menfaa Bilâ Ayn" in Islamic Law
Yazar: Özdemir, Recep
Dergi: BEÜ İlahiyat Fakültesi Dergisi, Vol. 11 No. 1, 2024
Anahtar kelimeler: Islamic Law ; İslam Hukuku ; Islamic Law,Ownership,Interest,Property,Debt ; İslâm Hukuku,Mülkiyet,Menfaat,Mal,Deyn

Tarih boyunca mülkiyetin mahiyeti, çeşitleri ve kazanılması hususu, eğemenliğin mahiyeti ve kazanılması konusu kadar insanlığın gündemini meşgul etmiştir. Dinler, ideolojiler ve felsefi doktrinler, mülkiyetin mahiyeti ve çeşitleri konusunda birbirinden farklı yaklaşımlar ortaya koymuşlardır. İslâm bilginleri ayet ve hadisleri göz önüne alarak mülkiyet konusunu; yetki, kapsam, iktisap ve sınırlandırma bakımından incelemiş ve mülkiyetin kökeni ve mahiyetine dair orijinal teoriler ve görüşler ortaya koymuşlardır. İslâm bilginleri, nesnelerin üzerindeki mülkiyet hakkını sadece nesnenin kendisiyle sınırlandırmamış, mülkiyet ilişkisi bakımından nesnenin kendisini ve menfaatini birbirinden ayırarak değerlendirme yoluna gitmişlerdir.  Alimlerin çoğunluğu mülkiyeti fiziki mekânda yer kaplama şartına bağlamadığı için gayri maddi diğer bir ifadeyle fiziki âlemde yer kaplamayan iktisadi değerlerin mülkiyetin konusu olabileceğini kabul etmişlerdir. Bu anlayış klasik literatürde, mülkiyetin farklı kategorilerde tasnif edilmesinin önünü açmıştır. Menfaat hariç tutulan mülkiyet “milku’l-ayn bila menfaa”; eşyanın kendisi hariç tutulan mülkiyet, “milku’l-menfaa bila ʿayn” diye isimlendirilmiştir. Ayn ve menfaat ayrımı gözetilerek mülkiyet yetki bakımından da tasnif edilmiştir. Bu ayrıma göre sadece menfaat ve sadece ayn mülkiyeti noksan mülkiyet; her ikisinin bir arada bulunduğu mülkiyet türü ise tam mülkiyet diye isimlendirilmiştir. Mâlikî, Şâfiî ve Hanbelî âlimlerin oluşturduğu İslâm hukukçularının çoğunluğu, eşyanın yarar yönünü esas alarak menfaat mülkiyetinin mahiyeti, kapsamı ve kazanılması konusunda ayrıntılı açıklamalar ve tasnifler yapmışlardır. Bu çalışmada İslam hukukçularının erken sayılabilecek bir dönemde eşyanın yarar yönü olan menfaati eşyanın fiziki varlığından ayrı bir varlık olarak tasavvur ederek ortaya koydukları “menfaat mülkiyeti” ne dair görüşleri ele alınacaktır. Çalışmada menfaatin mülkiyetin bir kategorisi ve alt türü olduğuna dair genel yaklaşımlar temellendirildikten sonra, menfaat mülkiyetinin hukuk tarihindeki yeri, kapsamı ve kazanılmasına dair görüşlere yer verilecektir.

Throughout history, the nature, types and acquisition of property have occupied the agenda of humanity as much as the nature and acquisition of sovereignty. Religions, ideologies and philosophical doctrines have presented different approaches to the nature and types of property. Islamic scholars have examined the issue of ownership in terms of authority, scope, acquisition and limitation, taking into account the verses and hadiths and put forward original theories and views on the origin and nature of property. The Islamic scholars did not limit the right of ownership/property over objects to the object itself, and they tried to evaluate the object itself and its interest by separating them from each other in terms of the relationship of owner-ship/property. Because the majority of scholars did not condition property on the physical space, they accepted that intangible, in other words, economic values that do not occupy space in the physical world can be the subject of property. This understanding paved the way for the classification of property into different categories in classical literature. The property excluded from interest is “milku’l-ayn bila menfaa”; the property, excluding the thing itself, is called “milku’l menfaa bila ‘ʿayn”. Ownership has also been classified in terms of authority, considering the distinction between the property itself and its interest. According to this distinction, only interest and only the property of the object itself are incomplete ownership, the type of ownership where both exist together is called full ownership. The majority of Islamic jurists, consisting of Mālikī, Shāfi'ī and Hanbalī scholars, have made detailed explanations and classifications on the nature, scope and ac-quisition of beneficial ownership based on the usefulness of goods. In this study, the views of Islamic jurists on "interest ownership" will be discussed. They put forward these views at a relatively early period by conceiving the interest of things as an entity separate from the physical existence of things. In this study, after establishing the general approaches that interest is a category and subtype of property, the views on the place, scope and acquisition of the ownership of interest in the history of law will be included.