Hâşiyeden Telife Uzanan Üslûp ve Muhtevasıyla Ebüssuûd Tefsiri: Bakara Sûresinin Birinci Âyeti Bağlamında
Abū al-Suʿūd (Ebüssuʿūd) Efendi’s Tafsīr with its Style and Content from Ḥāshiya to Tafsīr: In the Context of the First Verse of Sūrah al-Baqara
Yazar: Yüksek, Muhammed İsa
Dergi: İslam Tetkikleri Dergisi, Vol. 14 No. 2, 2024
Anahtar kelimeler: Tafsir ; Tefsir ; Tafsīr,Ḥāshiya,Zamakhsharī,Bayḍāwī,Abūssuūd,Irshād al-ʿaḳl al-ṣalīm ; Tefsir,Hâşiye,Zemahşerî,Beyzâvî,Ebüssuûd,İrşâdü’l ʿakli’s-selîm

Zemahşerî’nin (ö. 538/1144) Abdülkâhir el-Cürcânî’nin (ö. 476/1078 79) nazım teorisini uyarlayarak kaleme aldığı başyapıtı el-Keşşâf, edebî belâgî analizlerle öne çıkan tefsir literatürüne kaynaklık etmiştir. Kur’ân’ın i‘câzını nazım-dizgi özellikleriyle ilişkilendiren bu literatürün en görkemli eserlerinden birisi de Beyzâvî’nin Envârü’t-tenzîl’idir. Tefsir ilminde sistematik şerh yazımı el-Keşşâf üzerine telif edilen şerhlerle başlamış, Envârü’t tenzîl’e yazılan şerh ve hâşiyelerle geleneğe dönüşmüştür. Ebüssuûd’un (ö. 982/1574) İrşâdü’l-ʿakli’s-selîm isimli eseri ise el-Keşşâf’ın ve Envârü’t tenzîl’in özenle kurgulanmış sentezinden ibarettir. Bununla birlikte İrşâd’ın Zemahşerî’nin yön verdiği edebî-belâgî tefsir geleneğinde müstesna bir yere sahip olduğu söylenebilir. Zira dikkatle incelendiğinde İrşâd’ın, el-Keşşâf ve Envârü’t-tenzîl tefsirleri üzerine yazılmış olan şerhlerde-haşiyelerde yapılan tespitler, analizler ve tartışmalar dikkate alınarak telif edildiği görülür. Bu araştırmanın sorunsalı modern dönemde şerh-hâşiye literatürüyle alakalı yapılan eleştiriler ve İrşâd’ın orijinal olmadığı iddiası muvacehesinde belirlenmiştir. Araştırma hurûf-ı mukattaadan oluşan Bakara sûresinin birinci âyeti ile sınırlandırılmıştır. Zira bu âyet formel-teorik yönleriyle, müelliflerin özgün tespitlerinin ve etkileşimlerinin izlenebileceği spesifik bir örnek teşkil etmektedir. Öncelikle Zemahşerî ve Beyzâvî’nin Bakara sûresi birinci âyeti tefsirlerinin söylem analizi yöntemiyle, ardından el-Keşşâf ve Envârü’t tenzîl şerhlerindeki-hâşiyelerindeki tespitlerin söylem ve süreç analizi yöntemleriyle incelendiği, son olarak da Ebüssuûd’un bu âyete yaptığı tefsirin içerik analiziyle ele alındığı araştırmada İrşâd’ın hâşiyeden telife uzanan özgün bir üslûp ve kurguya sahip olduğu sonucuna varılmıştır.

Zamakhsharī’s (d. 538/1144) masterpiece al-Kashshāf, written by adapting the theory of versification (naẓm) of ʿAbd al-Ḳāhir al-Jurjānī (d. 476/1078-79), has been the source of literature that emphasizes literary-poetic analysis in exegesis. Systematic sharḥ writing in exegesis began with the sharḥs on al Kashshāf. One of the most magnificent works of this literature, which relates the i‘jāz of the Qur’ān to its versification (naẓm) features, is al-Bayḍāwī’s Tafsīr. Abu ’l-Suʿūd’s (d. 982/1574) Irshād al-ʿaḳl al-ṣalīm is a carefully constructed synthesis of al-Kashshāf and Anwār al-tanzīl. Nevertheless, it can be said that Irshād occupies an exceptional place in the literary-grammatical exegetical tradition that Zamakhsharī shaped. For, when carefully examined, it is seen that Irshād was written by taking into account the determinations, analyses, and discussions made in the commentaries-ḥāshiyas written on al-Kashshāf and Anwār al-tanzīl. As a matter of fact, a careful examination of Irshād reveals that it hides in its background a tradition that shaped the emergence of this text. The problematic aspect of this research is determined considering modern criticisms of the commentary-ḥāshiya literature and the claim that Irshād is not original. This study is limited to the first verse of Sūrah al-Baqarah, which consists of al- ḥurūf al- muḳaṭṭaʿa. Indeed, in its formal aspects, this verse constitutes a specific example through which the authors’ original determinations and interactions can be traced. In this study, the exegesis of the first verse of Sūrah al-Baqarah by Zamakhsharī and Bayzāwī is analyzed using the discourse analysis method. Then, the determinations in the sharḥs of al-Kashshāf and Anwār al-tanzīl are analyzed with discourse and process analysis methods. Finally, Abūssuūd’s exegesis of this verse is analyzed using the content analysis method. The study concludes that Irshād has a unique style and approach that extends from commentary to commentary.