Osmanlı İmparatorluğu’nda Su Arzı ve Çeşitliliğinin Sağlanmasında Bir Yöntem: Artezyen Kuyuları
A Method For Ensuring Water Supply And Diversity in the Ottoman Empire: Artesian Wells
Yazar: Gül, H. İbrahim
Dergi: İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, Vol. 14 No. 2, 2025
Anahtar kelimeler: Microeconomics (Other) ; Mikro İktisat (Diğer) ; Su,Artezyen Kuyusu,Arz,Osmanlı ; Water,Artesian Well,Supply,Ottoman

Osmanlı İmparatorluğu’nda su ile ilgili üretilen bilimsel çalışmalar genellikle İstanbul ile sınırlı kalmıştır. Dersaadet’in su ihtiyacının karşılanması stratejik bir öneme sahiptir. Günümüzde su arzı, su ihalesi, kaynak sular, vakıf sular ve şirket suları ile ilgili çalışmalar yapılmıştır. Bununla birlikte kuyu suları Osmanlı vakıf sisteminde önemli bir yer tutar. Ancak bu çalışmaların hiçbirinde artezyen kuyularına değinilmemiştir. Dolayısıyla artezyen kuyuları ile su arzı ilk defa bu çalışmada ortaya konmuştur. Konunun anlaşılması için öncelikle Osmanlı su kaynakları ve su sağlama yöntemlerine kısaca değinilmiş sonra ana gövdeyi oluşturan artezyen kuyuları ile su konusu işlenmiştir. Ana kaynak olarak Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri’nde bulunan Osmanlı arşiv belgeleri temel alınmış ve artezyen kuyularının su sorunun giderilmesindeki katkısı gösterilmeye çalışılmıştır. Diğer kaynaklar ise İstanbul Su Külliyatı ve su alanında yapılmış tez, kitap ve makalelerden yararlanılmıştır. Çalışma sonrasında özellikle Osmanlı Arap yarımadasında kuyu suyunun ne kadar önemli olduğu ortaya çıkmıştır. Libya, Yemen, Suriye, Irak gibi bölgelerde yapılan artezyen çalışmaları suya erişimde önemli bir rol oynamıştır. Bununla birlikte artezyen kuyuları başta İzmir, İstanbul ve Selanik olmak üzere diğer şehirlerde su açığını kapamada destek olmuştur. Önceleri ihtiyaçtan açılan bu kuyular daha sonra 20. yüzyılla birlikte bir sektör haline gelmiş ve müteşebbisler tarafından bir ticari faaliyet haline dönüştürülmüştür. “Artezyen Kuyuları Hafriyatı ve Maadin-i Sondaj Ameliyatı Osmanlı Anonim Şirketi” bu alanda faaliyet yürüten bir şirket olarak hicri 1263 miladi 1918’de kurulmuştur. Bu şirket %100 yerli sermaye yapısı ile dikkat çekmektedir. Şirket ortakları tamamı farklı meslek gruplarından oluşan Türklerdir. Osmanlı su meselesi ağırlıklı olarak İstanbul üzerinden araştırıldığından ve su ile ilgili birkaç çalışma olmasına rağmen İmparatorluğun genelinde su arzının

Scientific studies on water in the Ottoman Empire were generally limited to Istanbul. Meeting the water needs of Dersaadet has a strategic importance. Today, studies have been conducted on water supply, water tenders, spring waters, foundation waters and company waters. However, wells waters hold an important place in the Ottoman foundation system. Yet, none of these studies have addressed artesian wells. Therefore, the supply of water with artesian wells is presented for the first time in this study. To provide context, Ottoman water resources and water supply methods are briefly mentioned, followed by a discussion of artesian wells, which form the main body of the work. Ottoman archival documents in the Presidency State Archives serve as the primary source, and the contribution of artesian wells to solving the water problem is highlighted. Other sources include the Istanbul water compendium and theses, books, and articles on water. The study reveals the significance of well water, particularly in the Ottoman Arabian Peninsula. Artesian well projects in regions like Libya, Yemen, Syria, and Iraq played a crucial role in accessing water. Additionally, artesian wells supported efforts to address water shortages in other cities, notably Izmir, Istanbul, and Thessaloniki. Initially opened out of necessity, these wells later became a sector in the 20th century and were transformed into a commercial activity by entrepreneurs. The 'Ottoman Joint Stock Company for Artesian Well Excavation and Mining Drilling Operations' was established in 1918 (AH 1263) as a company operating in this field. This company is notable for its 100% domestic capital structure. The shareholders of the company were all Turks from various professional backgrounds. Since the Ottoman water issue has been predominantly researched through the lens of Istanbul, and despite a few studies on water, a comprehensive study showing how water supply was provided throughout the Empire has not yet been conducted."