KLASİK SONRASI DEVİR ÇAĞATAY TÜRKÇESİYLE YAZILMIŞ TÂRÎH-İ REŞÎDÎ TERCÜMESİ - DEFTER-İ EVVEL’DEKİ İSİM+YARDIMCI FİİL KURULUŞUNDAKİ BİRLEŞİK FİİLLER
Compound Verbs in The Structure of Noun+Auxiliary Verbs in Târîh-i Reşîdî Tercümesi - Defter-i Evvel Written in Post-Classical Period Chagatay Turkish
Yazar: Tamir, Nuray
Dergi: Gazi Türkiyat No. 30, 2022
Anahtar kelimeler: Chagatay Turkish,Post-Classical Period of Chagatay Turkish,compound verbs,Translation of Târîh-i Reşîdî,auxiliary verb. ; Çağatay Türkçesi,Klasik Sonrası Devir Çağatay Türkçesi,birleşik fiiller,Târîh-i Reşîdî Tercümesi,yardımcı fiil.

Çağatay Türkçesinin 17. yüzyıl başından 20. yüzyıl başlarına kadar devam eden ve Eckmann’ın tasnifinde “Klasik Sonrası Devir (1600-1921)” olarak yer alan son dönemi, aynı zamanda Türkistan ve İdil-Ural bölgelerindeki modern Türk lehçelerinden önceki son devirdir. Bu dönemde meydana getirilen eserlerde isim+yardımcı fiil kuruluşundaki birleşik fiillerde çeşitlilik söz konusudur. Dönem eserleri incelendiğinde; Türkçede tarihî dönemlerden beri görülen et-, eyle-, kıl-, bol-/ol- yardımcı fiillerinin dışında, bu fiillerin fonksiyonlarına sahip ve kendi anlamlarından farklı kullanılan körset-, tap- gibi yardımcı fiillerin mevcut olduğu görülmüştür. Bu fiillere eklenen isim unsurları ise daha çok Arapça ve Farsça kökenli kelimeler hatta tamlamalardır. Bahsi geçen kullanımlar, döneme ait eserlerden Târîh-i Reşîdî Tercümesi - Defter-i Evvel’deki örnekler arasından seçilmiştir. Çalışmada adı geçen eserdeki örnekler aynı yüzyıllardaki diğer eserlerle karşılaştırılarak Klasik Sonrası Devir Çağatay Türkçesindeki birleşik fiillerin çeşitliliği gösterilmeye çalışılmıştır. Tespit edilen örnekler ve kullanımlar, Çağatay Türkçesi dönemindeki birleşik fiillerin zenginliğini ortaya koymaktadır ve bu örneklerin madde başı olarak gösterilmesi tavsiye edilebilir.

The last period of Chagatay Turkish from the beginning of the 17th century to the beginning of the 20th century and mentioned as "Post-Classical Period (1600-1921)" in Eckmann's classification, it is also the last period before modern Turkic dialects in Turkestan and Idil-Ural regions. In the works of this period, there is variety in the compound verbs in the formation of noun + auxiliary verb. When these works are examined; apart from the auxiliary verbs et-, eyle-, kil-, bol-/ol-, which have been seen in Turkish since historical times, it has been observed that there are auxiliary verbs such as körset-, tap-, which have the functions of these verbs and are used differently from their own meanings. The noun elements added to these verbs are mostly Arabic and Persian origin words and even phrases. These findings were selected from the examples in Târîh-i Reşîdî Translation - Defter-i Evvel, one of the works belonging to the period. The examples in the work mentioned in the study will be compared with other works in the same centuries to reveal the variety of compound verbs in the Post-Classical Period of Chagatay Turkish. The stated examples and usages are indicative of the richness of the compound verbs in the Chagatay Turkish period. It can be recommended to show these examples as lexical entry word in the dictionary studies where the vocabulary of this period is included.