Adalete İlişkin Hassasiyetlerin Gelişimsel İzleri: Haksızlıktan Kaçınma Davranışına İlişkin Güncel İncelemeler
Developmental Hints of Fairness Sensitivity: Current Investigations on Inequity Avoidance Inequity Avoidance
Yazar: Aktaş, Büşra
Dergi: Psikoloji Çalışmaları, Vol. 41 No. 2, 2020
Anahtar kelimeler: Moral psychology,fairness,inequity avoidance,moral development ; Ahlak psikolojisi,adalet,haksızlıktan kaçınma davranışı,ahlaki gelişim

Adalete ilişkin karar alma ahlak psikolojisi alan yazınında en önemli konulardan biri  olarak  kabul  edilmektedir.  Bulgular,  kişilerin  diğerlerinden  daha  azına (dezavantajlı haksızlık) veya daha fazlasına sahip oldukları durumlarda (avantajlı haksızlık)  adalete  ilişkin  hassasiyetlerinden  ötürü  bedel  ödeyerek  haksızlığı reddettiklerini göstermektedir. Gelişimsel psikoloji alanındaki incelemelere göre haksızlıktan kaçınma olarak adlandırılan bu davranışın ortaya çıkmasının altında farklı mekanizmalar rol oynayabilir. Haksızlıktan kaçınma davranışının ortaya çıktığı yaşa ilişkin kültürel farklılıkları inceleyen çalışmalar, farklı kültürlerde dezavantajlı  haksızlıktan  kaçınma  davranışının  benzer  bir  gelişimsel  seyre sahip  iken;  avantajlı  haksızlıktan  kaçınmanın  farklı  yaşlarda  ortaya  çıktığını göstermektedir. Bu durum, avantajlı haksızlıktan kaçınma davranışının ortaya çıktığı yaşa ilişkin sosyalleşme pratiklerinin ve kültürel faktörlerin rolünün daha baskın olduğuna işaret etmektedir. Buna paralel olarak, bu derleme çalışmasında öncelikle,  güncel  ahlak  psikolojisi  alan  yazınındaki  adalete  ilişkin  hakim yaklaşımlara değinilmiş, ardından haksızlıktan kaçınma davranışını gelişimsel boyutta ele alan çalışmalar kültürel farklar gözetilerek özetlenmiştir. Birlikte ele  alındığında,  önceki  çalışmalar  haksızlıktan  kaçınma  davranışına  ilişkin stratejilerin zenginleşmesini yaşla beraber sosyal bağlamın ve itibar kaygısının rolünün artmasıyla açıklamaktadır. Buradan hareketle, farklı kültürlerde farklı sosyal  pratiklerin  itibar  kaygısını  azaltmada  işlevsel  bir  rolü  olduğu  ve  bu durumun özellikle avantajlı haksızlıktan kaçınma davranışına ilişkin davranışların gelişimsel seyrinde kültürlerarası farklara yol açtığı düşünülmektedir. Bununla birlikte,  güncel  çalışmaların  sonuçları  ele  alındığında,  bu  dinamiklerin anlaşılması için bireyci ve toplulukçu ikili sınıflandırması üzerinden yapılan açıklamaların  yetersiz  kaldığı  görülmektedir.  Gelecek  çalışmalarda  bireyci ve  toplulukçu  ikili  sınıflandırması  üzerinden  yapılan  açıklamaların  ötesine geçebilmek için, toplumdaki belirli sosyalleşme dinamiklerinin rollerini, ailedeki ebeveyn beklentilerini ve akrabalarla yaygın olarak kabul gören sosyal etkileşim uygulamalarının rollerini daha detaylı incelemenin ilgili alana önemli ölçüde katkı sunması beklenmektedir.

Fairness-based decision-making is considered one of the most crucial topics in the literature on moral psychology. Previous  findings  have  demonstrated  that  people  make  costly  irrational  decisions  according  to  their  level  of fairness sensitivity. Moreover, individuals display inequity avoidance behavior by rejecting inequity favoring others (disadvantageous inequity) or themselves (advantageous inequity). According to developmental investigations, different mechanisms may underlie the display of advantageous or disadvantageous inequity avoidance. Previous studies have indicated that in various cultures, disadvantageous inequity avoidance follows a similar path, whereas advantageous inequity avoidance emerges at different ages. These findings have pointed out that socialization practices and cultural factors may be dominant in terms of the age of onset of advantageous inequity avoidance. In parallel, this review first presents the pioneer approaches to fairness in the recent literature on moral psychology and provides a summary of developmental studies that investigated inequity avoidance behavior by considering cultural differences. In summary, the literature has proposed that social context and reputational concerns may encourage children to adopt better strategies for displaying inequity avoidance with the increasing age. From this perspective, this notion was considered to lead to cross-cultural differences in the developmental spectrum of behaviors particularly linked to advantageous inequity avoidance. This finding may be attributed to different social practices across cultures that are considered to play a functional role in reducing reputational concerns. Moreover, explanations based on collectivistic versus individualistic dual perspective are unable to explicate various specific dynamics for understanding the age of onset of the display of inequity avoidance behavior. Therefore, further studies are required to reveal the roles of specific socialization dynamics in the community, parental expectations, and widely accepted social interaction practices with relatives, which would largely contribute to the relevant literature.