Türkiye’de Zihinsel Yetersizliği Olan Bireylerin Eğitsel Tanılama ve Eğitsel Değerlendirme Süreçlerine İlişkin Yapılan Araştırmaların İncelenmesi
A Review of Research on Educational Diagnosis and Assessment Processes for Individuals with Intellectual Disabilities in Türkiye
Yazar: Yılmaz, Nurettin; Aksoy, Funda
Dergi: Ahi Evran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Vol. 12 No. 1, 2026
Anahtar kelimeler: Mental Disability Education ; Zihinsel Engelli Eğitimi ; Autism and Spectrum Disorder Education ; Otizm ve Spekrum Bozukluğu Eğitimi ; Zihin yetersizliği,tanılama,eğitsel değerlendirme,sistematik derleme ; Intellectual disability,assessment,educational evaluation,systematic review

Bu çalışma, Türkiye’de zihinsel yetersizliği olan bireylerin tanılama ve eğitsel değerlendirme süreçlerine ilişkin araştırmaları sistematik olarak incelemektedir. 1976–2025 yılları arasında yayımlanan ve ölçütleri karşılayan 25 çalışma; yöntemsel özellikler, katılımcı profilleri, veri toplama araçları ve temel bulgular açısından analiz edilmiştir. Bulgular, erken dönem araştırmaların ağırlıklı olarak grup zekâ testlerine dayandığını ve uzman personel ile ölçme araçlarındaki yetersizliklerin süreci sınırladığını göstermektedir. 2000’li yıllardan itibaren çalışmalar daha kapsamlı, bağlama duyarlı ve katılımcı odaklı bir nitelik kazanmış; uzman ve ebeveyn görüşleriyle desteklenmiş ve sistemsel sorunlara odaklanmıştır. Son dönem araştırmalarında göçmen çocukların tanılanması, kültürel farklılıkların değerlendirmeye etkisi ve tıbbi-eğitsel tanı farklılıkları ön plana çıkmaktadır. Uyumsal davranış ölçümlerinin sınırlı kullanımı, kurumlar arası iş birliği eksiklikleri ve ailelerin yaşadığı duygusal zorluklar da öne çıkan temalardır. Bulgular, tanılama ve değerlendirme süreçlerinin disiplinler arası, kültürel açıdan duyarlı ve aile merkezli bir anlayışla yeniden yapılandırılması gerektiğini göstermektedir. Bu çalışma, yaklaşık yarım yüzyıllık araştırma birikimini bütüncül biçimde sentezleyerek alana özgün katkılar sunmakta ve kapsayıcı, nitelikli özel eğitim uygulamalarına yönelik gelecekteki araştırmalar için temel oluşturmaktadır.

This study systematically examines research on the assessment and educational evaluation processes of individuals with intellectual disabilities in Turkey. Twenty-five studies published between 1976 and 2025 that met the inclusion criteria were analyzed in terms of methodological features, participant profiles, data collection tools, and key findings. Early studies primarily relied on group intelligence tests, highlighting limitations in both specialized personnel and assessment tools. From the 2000s onward, research became more comprehensive, context-sensitive and participant-centered, incorporating expert and parental perspectives and focusing on systemic issues. Recent studies emphasize the assessment of migrant children, the impact of cultural differences on evaluations and variations in medical-educational diagnoses. Limited use of adaptive behavior measures, insufficient inter-institutional collaboration and families’ emotional challenges were recurrent themes. Findings suggest that assessment processes in Turkey should be restructured with an interdisciplinary, culturally sensitive and family-centered approach. By synthesizing nearly fifty years of research, this study provides foundation for inclusive, high-quality special education practices and future research in the field.