Ressam Hoca Ali Rıza ve Çanakkale Kumkale’de Bir Çeşme: Moldovanlı Ali Paşa Çeşmesi
Ressam Hoca Ali Rıza ve Çanakkale Kumkale’de Bir Çeşme: Moldovanlı Ali Paşa Çeşmesi
Yazar: Sarıdikmen, Gül
Dergi: Çanakkale Araştırmaları Türk Yıllığı, Vol. 17 No. 27, 2019
Anahtar kelimeler: Hoca Ali Rıza,Türk resmi,Çanakkale,Kumkale Kalesi,Moldovanlı/Moldovancı Ali Paşa,çeşme

Üsküdarlı Ali Rıza olarak da anılan ressam Hoca Ali Rıza, belgelemeci tavırla çok sayıda mimarlık eserini resimlerine aktarmıştır. Asker ressamlardan olan sanatçı, yaşadığı dönemde, anıtsal mimarlık örneği olarak camiler, türbeler, köprüler, çeşmeler, sebiller, evler, köşkler, konaklar gibi dini ve sivil mimarlık örneklerini karakalem, suluboya ya da yağlıboya resimleriyle belgelemiştir.Ankara'da Milli Kütüphane Tablo Koleksiyonu'nda yer alan resimleri arasında, Çanakkale peyzajları da vardır. Bu resimlerinden biri, "Kumkale Ali Paşa Çeşmesi" adıyla kayıtlıdır. Kağıt üzerine karakalem ve suluboya ile yaptığı resimde, abidevi bir meydan çeşmesini betimlemiş ve Osmanlıca el yazısıyla Kumkale'de Moldovanlı Ali Paşa'nın inşa ettirdiği harapça bir çeşme açıklamasını resme yazmıştır. Bu açıklamadan, çeşmenin Kumkale'de olduğu ve Moldovanlı Ali Paşa'nın yaptırdığı anlaşılır. Moldovanlı Ali Paşa, III. Mustafa dönemi Osmanlı sadrazamlarındandır. Mayıs 1770'te Seddülbahir muhafızlığı ile Çanakkale Boğazı seraskerliğine tayin edilmiştir. Çanakkale'deki görevi nedeniyle Seddülbahir ve Kumkale'de de bulunmuş olması, Hoca Ali Rıza'nın resminde görülen çeşmeyi inşa ettirmiş olabileceği görüşünü kuvvetlendirir. Resimdeki çeşme, çokgen planlı, hazneli ve kurşun kaplı çatılı anıtsal bir meydan çeşmesidir. Tasarım ve süsleme olarak 18. yüzyıl çeşmelerine uygundur. Resmin sağında, kubbeli bir yapı daha dikkati çeker ve burası, günümüzde askeri alan olarak kullanılan Kumkale Kalesi'nin güneyindeki hamam olmalıdır. Bu alanda günümüzde iki hamam olmasına karşılık, resimdeki çeşmeden hiçbir iz yoktur. Kumkale Kalesi ve çevresindeki evler, 1915'teki bombardıman ve saldırılarda harap edilmiştir. Muhtemelen resimdeki çeşme de bu süreçte ya da sonrasında yok olmuştur. Sanatçı, aynı koleksiyondaki Çanakkale Çınarlık'tan bir köşk görünümünü aktardığı bir resme 1318 [1902] tarihini yazdığından bu tarihte Çanakkale'ye gelmiş olmalı ve Kumkale'yi de ziyaret ederek, buradaki çeşme ve çevresi ile bir başka resminde de Kumkale'deki bazı evleri resmetmiştir. Moldovanlı Ali Paşa'nın İstanbul Üsküdar'da günümüze ulaşmayan bir çeşmesinin olduğu bilinir. Ali Paşa'nın Kumkale'de de bir çeşme yaptırmış olduğu ve Hoca Ali Rıza'nın 1900 başlarında Çanakkale Kumkale'yi ziyaretinde burayı görmüş olabileceği ve çeşmeyi de hemen orada hızlıca resme aktararak belgelediği anlaşılır. Bu açıdan resimleri, Çanakkale ve eski Kumkale için görsel belgeler olarak değerlendirmek mümkündür.

Üsküdarlı Ali Rıza olarak da anılan ressam Hoca Ali Rıza, belgelemeci tavırla çok sayıda mimarlık eserini resimlerine aktarmıştır. Asker ressamlardan olan sanatçı, yaşadığı dönemde, anıtsal mimarlık örneği olarak camiler, türbeler, köprüler, çeşmeler, sebiller, evler, köşkler, konaklar gibi dini ve sivil mimarlık örneklerini karakalem, suluboya ya da yağlıboya resimleriyle belgelemiştir.Ankara'da Milli Kütüphane Tablo Koleksiyonu'nda yer alan resimleri arasında, Çanakkale peyzajları da vardır. Bu resimlerinden biri, "Kumkale Ali Paşa Çeşmesi" adıyla kayıtlıdır. Kağıt üzerine karakalem ve suluboya ile yaptığı resimde, abidevi bir meydan çeşmesini betimlemiş ve Osmanlıca el yazısıyla Kumkale'de Moldovanlı Ali Paşa'nın inşa ettirdiği harapça bir çeşme açıklamasını resme yazmıştır. Bu açıklamadan, çeşmenin Kumkale'de olduğu ve Moldovanlı Ali Paşa'nın yaptırdığı anlaşılır. Moldovanlı Ali Paşa, III. Mustafa dönemi Osmanlı sadrazamlarındandır. Mayıs 1770'te Seddülbahir muhafızlığı ile Çanakkale Boğazı seraskerliğine tayin edilmiştir. Çanakkale'deki görevi nedeniyle Seddülbahir ve Kumkale'de de bulunmuş olması, Hoca Ali Rıza'nın resminde görülen çeşmeyi inşa ettirmiş olabileceği görüşünü kuvvetlendirir. Resimdeki çeşme, çokgen planlı, hazneli ve kurşun kaplı çatılı anıtsal bir meydan çeşmesidir. Tasarım ve süsleme olarak 18. yüzyıl çeşmelerine uygundur. Resmin sağında, kubbeli bir yapı daha dikkati çeker ve burası, günümüzde askeri alan olarak kullanılan Kumkale Kalesi'nin güneyindeki hamam olmalıdır. Bu alanda günümüzde iki hamam olmasına karşılık, resimdeki çeşmeden hiçbir iz yoktur. Kumkale Kalesi ve çevresindeki evler, 1915'teki bombardıman ve saldırılarda harap edilmiştir. Muhtemelen resimdeki çeşme de bu süreçte ya da sonrasında yok olmuştur. Sanatçı, aynı koleksiyondaki Çanakkale Çınarlık'tan bir köşk görünümünü aktardığı bir resme 1318 [1902] tarihini yazdığından bu tarihte Çanakkale'ye gelmiş olmalı ve Kumkale'yi de ziyaret ederek, buradaki çeşme ve çevresi ile bir başka resminde de Kumkale'deki bazı evleri resmetmiştir. Moldovanlı Ali Paşa'nın İstanbul Üsküdar'da günümüze ulaşmayan bir çeşmesinin olduğu bilinir. Ali Paşa'nın Kumkale'de de bir çeşme yaptırmış olduğu ve Hoca Ali Rıza'nın 1900 başlarında Çanakkale Kumkale'yi ziyaretinde burayı görmüş olabileceği ve çeşmeyi de hemen orada hızlıca resme aktararak belgelediği anlaşılır. Bu açıdan resimleri, Çanakkale ve eski Kumkale için görsel belgeler olarak değerlendirmek mümkündür.