XVIII. Yüzyılda İzmir’de Hayırsever Bir Kadın: Mehmet Paşa Kızı Ayşe Hanım ve Vakfı
A Philanthropist Woman in Izmir in the 18th Century: Mehmed Pasha’s Daughter Ayşe Hanım and her Pious Foundation
Yazar: Taş, Yasin
Dergi: Cihannüma Tarih ve Coğrafya Araştırmaları Dergisi, Vol. 5 No. 1, 2019
Anahtar kelimeler: Izmir,Yalı Mosque,Yalı Madrasah,Ayşe Hanım’s Waqf,Dervişzade Mehmed Pasha ; İzmir,Yalı Cami,Yalı Medresesi,Ayşe Hanım Vakfı,Dervişzâde Mehmed Paşa

İzmir KonakMeydanı, Tanzimat sürecinde kamusal alanların inşa edilmesiyle birlikte hükümetmeydanı hüviyeti kazanmaya başladı. Çevresindeki yapıların çoğu, zaman içindeyıkılarak ya da ortadan kaldırılarak meydanın etrafı genişletildi. Köklüdeğişimlerin yaşandığı bu alanda, meydanla özdeşleşmiş ve her biri ayrı birdönemi temsil eden birkaç eser kaldı. Bu yapılardan biri meydanla birlikteciddi değişim ve dönüşümler geçirerek varlığın devam ettiren Yalı Cami’dir. 18.yüzyıl ortalarında Ayşe Hanım tarafından yaptırılan mescid tarzındaki bu küçükyapı, Kütahya çinileri ve klasik Osmanlı mimarisi tarzıyla dikkat çekmektedir.Bu çalışmada camiyi yaptıran Ayşe Hanım’ın hayatı, ailesi, vakfiyeleri,kendisinden sonra vakfının durumu ve caminin de içinde yer aldığı vakıfeserleri hakkında bilgi verilmektedir.Ayşe Hanım, İzmir ve çevresinde kaptan-ı deryalıkgörevlerinde bulunan Dervişzâde Mehmed Paşa’nın kızıdır. Dedesi Birgi Kazasıayanlarından Derviş Ağa, eşi Hazinedarzâde Müderris Mehmed Efendi’dir. İzmirlimanında ticaretle meşgul olan Ayşe Hanım, vefatından kısa zaman öncesahildeki konağının yanına 1749’da bir medrese, 6 yıl sonra 1755’te bir mescidyaptırdı. Vakfa gelir getirmesi için sahip olduğu han, iskele, konak, dükkân,sabunhane ve zeytinlik gibi gayrimenkullerini vakfetti. 18 ve 19. yüzyıllardaAyşe Hanım’ın ismiyle bilinen bu yapılar, sonraki dönemde Yalı Cami ve Yalı Medresesiolarak anılmaya başlandı. Medrese, Osmanlı’nın son döneminde İzmir Hükümet Binasınınyapılması ve önündeki Konak Meydanı’nın genişletilmesi sürecinde yıkıldı. YalıCamii ise 19. yüzyılın ikinci yarısında yıkılınca yeri değiştirilerek tekrarinşa edildi. 20. yüzyıl başlarında ciddi tadilatlar geçiren cami yapısı busayede varlığını günümüze kadar korudu. Ayşe Hanım, dönemin sayılı kadın vakıflarından birinikurarak şehrin dini hayatına, eğitim ve kültür faaliyetlerine yön vermeyeçalıştı. Vakfiyedeyer bulan detaylar, vakfın işleyişi için belirlenen şartlar ve hizmetcihetleri, dönemin kadın dünyasını ve hayırseverliğini yansıttığı gibi İzmir’in18. yüzyıldaki durumuna çeşitli açılardan ışık tutmaktadır.

IzmirKonak Square has started to acquire its identity as the government squarethrough construction of public places during the Tanzimat period. The squarewas enlarged by removing or destroying most of the surrounding structures inthe course of time. In this zone, where sweeping alterations have taken place,few buildings identified with the square still remain. Each of these remainingbuildings represents different time periods. The Yalı Mosque is one of thestructures that experienced serious changes and transformations along with thesquare. This small building in the style of a masjid which stands out throughits Kütahya tiles and classical Ottoman architectural style was built by AyşeHanım in the mid-18th century. This study examines Ayşe Hanım’s life, herfamily, endowments, the state of her waqf after her passing, and the waqfbuildings, including the mosque.AyseHanım is the daughter of Dervishzade Mehmed Pasha, the chief admiral of İzmirprovince. Her grandfather Dervish Agha was one of the ayans (local notables) ofthe Birgi District, and her husband was Hazinedarzade Müderris Mehmed Efendi.Ayşe Hanım, engaged in trade at the Izmir Port, shortly before her death builta madrasah next to her mansion on the waterfront in 1749, and a masjid sixyears later, in 1755. In order to establish income source for the waqf, shedonated her real estate including an inn, a pier, a mansion, a store, a soap factory,and an olive grove. These structures, known by the name of Ayşe Hanım in the18th and 19th centuries, were later referred to as Yalı Mosque and YalıMadrasah. The madrasa was demolished during the last period of the OttomanEmpire, when the construction process of the Izmir Government Building and theexpanding the Konak Square were taking place. Yalı Mosque, on the other hand,was rebuilt in a different location after being demolished in the second halfof the 19th century. The mosque preserved its existence to this day throughconsiderable renovations in the early 20th century. Ayşe Hanım established oneof the prominent women’s waqfs of the time period, thereby has sought toameliorate various aspects of the life in the city such as religious, educationaland cultural activities. The contents and details found in the charter of thewaqf not only reflect the conditions and the service aspects for thefunctioning of a waqf, and the world of women as well as their philanthropiccapacity during the time period, but also reveal several aspects of18th-century Izmir.