Zihinsel Dejenerasyonun Toplumsal Dinamikleri: Dijital Kapitalizm Çağında “Beyin Çürümesi”nin Kültürel ve Sınıfsal Analizi
The Social Dynamics of Mental Degeneration: A Cultural and Class Analysis of “Brain Decay” in the Age of Digital Capitalism
Yazar: Tekin, Emrullah
Dergi: İstanbul Üniversitesi Sosyoloji Dergisi, Vol. 45 No. 2, 2025
Anahtar kelimeler: Sociology of Culture ; Kültür Sosyolojisi ; Zihinsel Dejenerasyon,Beyin Çürümesi,Bilişsel Tükenmişlik,Dijital Kapitalizm,Zihinsel Dayanıklılık,Zihinsel Emek Hakkı ; Mental Degeneration,Brain Decay,Cognitive Exhaustion,Digital Capitalism,Cognitive Resilience,Right to Mental Labour

Bu çalışma, çağdaş toplumda giderek daha sık dile getirilen “beyin çürümesi” metaforunu bireysel bir nörolojik bozulma değil, dijital kapitalizmin hız, performans ve dikkat rejimlerinin ürettiği kültürel, bilişsel ve sınıfsal bir semptom olarak kavramsallaştırmaktadır. Araştırma, dijitalleşme süreçlerinin bilişsel kapasite, duygulanım ve toplumsal bilinç üzerindeki etkilerini çok katmanlı bir çerçevede inceleyerek zihinsel dejenerasyonun toplumsal üretim biçimlerini görünür kılmayı amaçlamaktadır. Bu amaç doğrultusunda çalışma, Byung-Chul Han’ın psikopolitika analizlerini, Pierre Bourdieu’nün kültürel sermaye ve alan kuramını, Nancy Fraser’ın tanınma-dağıtım adaleti yaklaşımını, Richard Sennett’in çalışma rejimleri çözümlemesini ve Hartmut Rosa’nın hızlanma-rezonans kavramlarını bütünleştiren kuramsal bir sentez sunmaktadır. Yöntemsel olarak araştırma, disiplinlerarası literatür taraması, tematik sınıflandırma ve metaforik çözümleme tekniklerini kullanmakta; literatürün kapsamı, seçim ölçütleri ve dışlama gerekçeleri açık biçimde tanımlanan kavramsal-analitik bir çerçeveye dayanmaktadır. “Beyin çürümesi” metaforu, kaynak alan-hedef alan ilişkisi, görünür kıldığı toplumsal baskı biçimleri ve klinik kavramlarla karıştırılmamasını sağlayan analitik sınırları çerçevesinde yorumlanmıştır. Çalışmanın temel bulguları, zihinsel dejenerasyonun bireysel tükenmişliğin ötesinde, bilgiye erişim eşitsizlikleri, dijital dikkat sömürüsü, neoliberal performans baskısı ve sınıfsal kültürel sermaye farkları tarafından üretildiğini göstermektedir. Bu bağlamda çalışma, iki özgün kavram önermektedir: bilişsel dayanıklılık ve zihinsel emek hakkı. Bilişsel dayanıklılık, dijital hız ve uyarılma baskısı karşısında bireyin düşünsel bütünlüğünü sürdürebilme kapasitesine karşılık gelmekteyken zihinsel emek hakkı, dikkat, odaklanma ve düşünme süreçlerinin kurumsal ve hukuksal düzeyde korunması gerekliliğini ifade etmektedir. Her iki kavram da okul, işyeri ve dijital platform düzeyinde uygulanabilir politik göstergeler -bildirim politikaları, odaklanma aralıkları, ekran eşlik oranları, mesai dışı erişim protokolleri- ile somutlaştırılmaktadır. Sonuç olarak bu çalışma, dijital kapitalizm çağında zihinsel dejenerasyonu kültürel, sınıfsal ve politik yönleriyle birlikte ele alarak hem toplumsal düşünme krizini teşhis eden hem de bilişsel refahın güçlendirilmesine yönelik somut politika önerileri geliştiren disiplinlerarası bir çerçeve sunmaktadır.

This study conceptualises the increasingly prevalent metaphor of “brain decay” not as a neurological disorder but as a sociocultural and class-shaped symptom produced by the speed, performance, and attention regimes of digital capitalism. The analysis examines how digitalisation restructures cognitive capacity, affective states, and collective consciousness and argues that mental degeneration is generated through multilayered processes shaped by contemporary labour regimes, technological acceleration, and unequal access to cognitive resources. To address this, the study synthesises theoretical insights from Byung-Chul Han’s psychopolitics, Pierre Bourdieu’s theory of cultural capital, Nancy Fraser’s model of recognition and redistribution, Richard Sennett’s analyses of contemporary work culture, and Hartmut Rosa’s concepts of acceleration and resonance.Methodologically, the research is based on an interdisciplinary literature review, thematic classification, and metaphorical analysis. The scope, inclusion/exclusion criteria, thematic coding logic, and analytical boundaries of the review are explicitly defined. The metaphor of “brain decay” is examined through a clear source-domain/target-domain mapping, identifying what the metaphor reveals about structural cognitive pressures while delimiting it from clinical neurodegeneration terminology to avoid conceptual ambiguity.The findings demonstrate that mental degeneration is not merely the outcome of individual burnout or technological exposure but is structurally linked to digital attention extraction, neoliberal performance imperatives, and class-based disparities in cultural and cognitive capital. In this context, the article introduces two original conceptual contributions. “Cognitive resilience” refers to the capacity to maintain analytical and emotional coherence under conditions of digital acceleration and constant stimulation. “The right to mental labour” denotes the necessity of protecting attention, focus, and meaning-making processes through institutional and legal frameworks. Both concepts are operationalised through concrete and measurable policy indicators, such as notification management protocols, focused-attention intervals, screen concurrency ratios, and after-hours accessibility regulations, at the levels of workplaces, schools, and digital platforms.Overall, the study offers an interdisciplinary framework that diagnoses the contemporary crisis of mental degradation while outlining actionable pathways for strengthening cognitive well-being as a social and political priority. By integrating theoretical depth with policy-oriented specificity, the article contributes to the sociological understanding of cognition and proposes a conceptual vocabulary for addressing the structural roots of mental exhaustion in digital capitalism.