Osmanlı Edebî Metinlerinden Hareketle, Tasavvuf Nazariyesinin Temelini Oluşturan Bir Hadisten Mitoslara Uzanan Bir Yolculuk: ‘Tanrı, İnsanı Kendi Sûretinde Yarattı?
A Journey From The Hadith Referring to The Utterance “Allah Has Created Adam In The Image of His Own”, Which Constitutes The Basis of Islamic Sufism Theory, to Myths With Reference to Ottoman Literary Texts
Yazar: Yıldız, Ayşe
Dergi: Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, Vol. 20 No. 20, 0
Anahtar kelimeler: Osmanlı edebiyatı,yaratılış mitosları,tasavvuf,"Tanrı insanı kendi suretinde yarattı” ; Ottoman Literature,myths of creation,Islamic Sufism,the hadith referring to the utterance “Allah

Klasik Türk Şiirini besleyen kaynaklar söz konusu olduğunda  öncelikle Kur’an, hadis ve tefsir gibi İslami kaynaklardan;  ardından tasavvuf, peygamber ve evliyaların hayatları  etrafında oluşmuş hikâyeler ile Fars mitolojisi ve yerli  malzemeden bahsedilir. Elbette tüm bu zikredilen kaynaklar  klasik Türk şiirini derinden etkilemiş önemli kültürel unsurlar  olup etkileri edebî metinlerde dolayımsız bir şekilde  takip edilebilir.  Tasavvufun kökenleri ve etkilendiği kaynaklar hakkında  tartışmalar hâlen sürse de Osmanlı edebiyatı üzerinde tasavvufun  önemli bir etkisi vardır. Bu etki, sadece mistik bir  duyuşu hayat tarzı hâline getirme çabasının coşkunluğunda  ve bu hayat tarzını öğütleyen metinlerde değil, beşeri bir aşk  ve sevgili anlayışını dile getirdiği açık olan metinlerde de  estetik bir tavır olarak izlenebilir. Bu sebeple, tasavvufun  Osmanlı edebiyatına etkisi, propagandacı bir anlayışla  kaleme alınan tasavvufi metinlerle sınırlı görülmemelidir. Yaratılmışların en şereflisi olduğuna vurgu yaparak  insanı yücelten tasavvufun tecelli fikrinin dayanakları  arasında “Allah, Âdemi kendi suretinde yarattı” hadisi yer  alır. Söz konusu hadis, teologlar arasında da tartışmalara  sebep olmuş ve sahihliği sorgulanmıştır. Hadisin hadis  usullerine göre değerlendirilmesi bu çalışmanın kapsamı  dışındadır. Bu çalışmada, tartışmanın temelini oluşturan  “tanrının insanı kendi suretinde yaratması” fikrinin Ortadoğu  mitolojilerindeki yaratılış mitosları ile olan benzerliklerine  ve mistik anlayışlardaki mitolojik etkiye dikkat çekmek  amaçlanmaktadır.

When sources to breed classical Turkish poetry are  considered, Islamic sources such as the Kor’an  Qur’an ,  hadiths and hermeneutic texts are the first to mention,  which are followed by Sufism, the prophet Mohammad and  the lives of the evliya  saints , Persian mythology and  domestic materials. Undoubtedly, all of the above mentioned  sources are prominent cultural components that have  deeply influenced classical Turkish poetry and their  influences can directly be traced in literary texts.  Islamic Sufism has a great influence on Ottoman  literature although there have been arguments about the  origins of Islamic Sufism and the inspiring sources. This  influence can be traced not only in the texts which celebrate  the joy of endeavours to make a mystical feeling a lifestyle  and advise such a lifestyle, but also in those which human  love and the beloved are explicitly mentioned from an  aesthetical viewpoint. Therefore, the effect of Islamic Sufism on Ottoman literature should not be considered  restricted to Sufi texts that have been written with a  propagandist approach.  The hadith referring to the utterance “Allah has created  Adam in the image of His own” is one of the foundations  of the idea of fate in Islamic Sufism, glorifying humanity  with an emphasis that man is the most honourable creature.  This hadith has led to arguments among theologists  and they have questioned the reality of the hadith. The  study does not cover the assessment of the hadith in view  of hadith studies. In this paper, it is attempted to point out  the similarities between the idea of “Allah has created  Adam in the image of His own”, which is the core of the  argument, and myths of creation in the Middle Eastern  myths and the mythological influence on mystical understandings.