Tehânevî'nin Keşşâfü Istılâhâti’l-Fünûn ve’l-Ulûm Adlı Eserindeki Önerme ve Kıyas Maddelerinin Değerlendirilmesi
An Evaluation of the Entries on Proposition and Syllogism in al-Tahānawī’s Kashshāf al-Iṣṭilāḥāt al-Funūn wa al-ʿUlūm
Yazar: Evmeş, Adem; Akbay, Yunus Emre
Dergi: İslami İlimler Dergisi No. 42, 2025
Anahtar kelimeler: Logic ; Mantık ; Mantık,Önerme,Kıyas,Tehânevî,Keşşâfü Istılâhâti’l-Fünûn ve’l-Ulûm ; Logic,Proposition,Syllogism,al-Tahānawī,Kashshāf al-Iṣṭilāḥāt al-Funūn wa al-ʿUlūm.

İslâm medeniyetinin önemli ilmî havzalarından biri olarak Hint alt kıtası, tarih boyunca mantık ilmi başta olmak üzere pek çok alanda dikkate değer eserlerin telif edildiği bir bölge hâline gelmiştir. İlâhiyat, matematik ve tabiî bilimler gibi aklî ilimler alanında derinlemesine çalışmalar yapmış olan ve 1158/1745’ten sonra vefat eden önemli bir âlim olan Tehânevî, İslâmî ilimlerin yanı sıra mantık ve felsefe gibi disiplinlerdeki birikimini ansiklopedik bir eser olarak kaleme almıştır. Tehânevî’nin yazdığı Keşşâfü Istılâhâti’l-Fünûn ve’l-Ulûm, İslâm düşünce tarihinde terim sözlüğü türünün en kapsamlı örneklerinden biri olarak kabul edilmektedir. Bu eser, sadece sözlük mahiyetinde olmayıp, aynı zamanda İslâmî ilimlerinin temel kavramlarını, özellikle mantık ilmini sistematik bir biçimde ortaya koyması açısından büyük önem taşımaktadır. Bu çalışma, söz konusu eserde özellikle mantık alanında yer alan ve mantığın temel konuları arasında kabul edilen önerme (kaziyye) ile kıyas maddelerine yönelik Tehânevî’nin yaklaşımını analiz etmeyi amaçlamaktadır. Aynı zamanda, Tehânevî’nin bu kavramları açıklarken hangi kaynaklara müracaat ettiği, veriler üzerinden işaret edilecektir. Makalede, yapılan çalışma tekil tarama metoduna dayanmaktadır. Bu metotla, Keşşâf’ta yer alan ve mantık alanını ilgilendiren ilgili maddeler tek tek tespit edilmiş ve yalnızca önerme ile kıyas kavramlarına odaklanılmıştır. Elde edilen bulgular, Tehânevî’nin mantık alanındaki bilgi aktarımının ötesinde yorum ve değerlendirme boyutuna da yer verdiğini göstermektedir. Tehânevî, önerme kavramını yalnızca bir mantık terimi olarak değil, aynı zamanda bu kavramın farklı ilimlerdeki karşılıkları ve işlevleri üzerinden de incelemiştir. Benzer şekilde Tehânevî, kıyas kavramı da sadece mantık bilimindeki anlamıyla değil, özellikle fıkıh usûlünde taşıdığı anlam ve işlevle birlikte değerlendirmiştir. Sonuç olarak Tehânevî’nin Keşşâf’ta mantık ilmine dair ortaya koyduğu yaklaşım, klasik kaynaklara vukûfiyetini açıkça yansıtmaktadır.

The Indian subcontinent, as major intellectual centre of Islamic civilization, has historically served as a hub throughout history where numerous significant works were produced, especially in the field of logic. Among the scholars, who conducted profound studies in the rational sciences such as theology, mathematics and the natural sciences, was al-Tahānawī, an eminent figure who flourished in the mid-18th century (d. after 1158/1745). Drawing upon his expertise in both the traditional Islamic sciences and secular disciplines such as logic and philosophy, al-Tahānawī composed an landmark encyclopaedic work. His Kashshāf Iṣṭilāḥāt al-Funūn wa’l-ʿUlūm is recognized as one of the most comprehensive examples of the technical lexicography in the history of Islamic thought. This work transcends the scope of a conventional dictionary; it is also of great importance for systematically presenting the fundamental concepts of the Islamic sciences, particularly the science of logic. This study aims to analyze al-Tahānawī’s approach to the entries on proposition (qaḍiyya) and syllogism (qiyās), core subjects of logic, in his aforementioned work. It also seeks to identify, the sources to which al-Tahānawī referred when explaining these concepts. The article employs a descriptive survey method, identifying logic-related entries within the Kashshāf, with the focus specifically on the concepts of proposition and syllogism. The findings reveal that al-Tahānawī does not merely compile information, but he incorporates significant interpretation and evaluation. He examines the concept of proposition not merely as a logical term but also through its functional equivalents across different sciences. Similarly, the concept of syllogism is discussed not only in its logical sense but also in light of its meaning and function within legal theory (uṣūl al-fiqh). In conclusion, al-Tahānawī’s approach in the Kashshāf reflects an extensive familiarity with the classical sources and an ability to synthesize multidisciplinary knowledge.