XIX. Yüzyıl Osmanlı Toplumunda Kamu Düzeninin Önemli Bir Parçası: Ramazan Tenbihnâmeleri
An Important Part of Public Order in Nineteenth-Century Ottoman Society: Ramadan Tenbihnâmes
Yazar: Göktaş Cengiz, Gül Hanım
Dergi: Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, Vol. 28 No. 1, 2025
Anahtar kelimeler: Late Modern Ottoman History ; Yakınçağ Osmanlı Tarihi ; Ottoman,Ramadan,Tenbihnâme,Society,Dailylife ; Osmanlı,Ramazan,Tenbihnâme,Toplum,Gündelikhayat

Osmanlı Devleti neredeyse her dönem Ramazan ayı öncesi aldığı tedbirleri ve uyulması gereken kuralları tebaʻasına duyurmuştur. Amaç, Müslüman Osmanlıların Ramazanı rahat geçirmesi, canlanan sokak hayatındaki kargaşayı engelleyebilmektir. XIX. yüzyıl Osmanlı toplumunun yaşadığı her türlü değişim ve bürokratikleşmeyle birlikte devletin tenbihnâme adı altında çıkardığı kuralları daha sık, düzenli sistematiğe bağladığı bir dönemdir. Söz konusu tenbihnâmeler, devletin toplumsal düzeni sağlama ve kontrol etme araçlarından birisidir. Böylece geçmişten süregelen “şerʻî kurallar” ile çağın getirdiği yenileşmenin Osmanlı Devleti’nde harmanlandığı bir devrede tenbihnâmeler, gündelik hayatın pratiklerini, sınırlarını düzenlemektedir. Ramazan ayı öncesi veya hemen girişinde yayınlanan tenbihlerle tebaʻaya dinî kaideler hatırlatılarak; cami, kahvehane, çarşı-pazar, eğlence mekânları gibi kamusal alanlardaki düzen sağlanmaya, davranışlar denetlenmeye çalışılmıştır. Getirilen sınırlamalarla, devletin Ramazan ayını toplumsal sınırlar içerisinde yeniden şekillendirdiği anlaşılmaktadır. Kadınların sokakta bulunmalarına yönelik tenbihatlar sık olsa da, erkeklerin ve aslında tüm toplumun ruhani önemi büyük olan bu ay da âdâb-ı muaşeret kurallarına bağlı olmaları istenmiştir. Ayrıca narh uygulamaları, fiyat denetimi ve esnaf kontrolü gibi ekonomik düzenlemeler, Ramazan’ın yalnızca dinî değil, iktisadi yaşam üzerinde de belirleyici bir yapısal etkiye sahip olduğunu göstermektedir. Başbakanlık Osmanlı arşiv belgelerine dayanılarak yapılan çalışmada, toplumsal dönüşümün hız kazandığı XIX. yüzyılda, Ramazan tenbihnâmeleri üzerinden gündelik hayatın ritmi incelenecektir. Söz konusu kayıtlarla işleyişin nasıl sağlandığı, toplumsal davranış kalıplarının ne denli etkilendiği bütüncül boyutta ortaya konularak, Osmanlı toplumunda dinî ritüel, toplumsal düzen ve devlet otoritesi arasındaki ilişki anlaşılmaya çalışılacaktır.

The Ottoman Empire announced the precautions and rules to be followed to its subjects almost every period before Ramadan. The aim was to ensure that the Muslim Ottomans had a comfortable Ramadan and to prevent chaos in the revitalized street life. XIX. century was a period in which, along with all kinds of changes and bureaucratization in Ottoman society, the state systematized the rules it issued under the name of tenbihnâme more frequently and regularly. The aforementioned orders are one of the state's tools for maintaining and controlling social order. Thus, in a period when the “sharia rules” from the past and the innovation brought by the age were blended in the Ottoman Empire, the tenbihnama’s regulated the practices and boundaries of daily life. The religious rules were reminded to the subjects by issuing edicts before or just before the month of Ramadan; order in public spaces such as mosques, coffeehouses, bazaars, markets, and entertainment venues was sought to be maintained and behavior was controlled. With the restrictions imposed, it is understood that the state reshaped Ramadan within social boundaries. Although there were frequent admonitions for women to be on the streets, men, and indeed the entire community, were asked to adhere to the rules of etiquette during this month of great spiritual significance. Moreover, economic regulations such as narh practices, price control and artisan control show that Ramadan had a decisive structural impact not only on religious but also on economic life. This study, based on the Ottoman archival documents of the Prime Ministry, analyzes the period in the nineteenth century when social transformation accelerated. century, the rhythm of daily life will be analyzed through Ramadan tenbihnâmes.The relationship between religious ritual, social order and state authority in the Ottoman society will be tried to be understood by revealing how the functioning was ensured through these records and how social behavior patterns were affected in a holistic dimension.