ESKİ TÜRKİYE TÜRKÇESİ ÖZELLİKLERİ GÖSTEREN BİR BAYTARNAMEDE BİTKİ ADLARI VE MÜCERREP TEDAVİ YÖNTEMLERİ
Plant Names and Treatment Methods in a Baytarname Written in Old Anstolisn Turkish
Yazar: Taş, Akif; Şen, Mesut
Dergi: HUMANITAS - Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, Vol. 12 No. 24, 2024
Anahtar kelimeler: New Turkish Language (Turkish of Old Anatolia, Ottoman, Turkiye) ; Yeni Türk Dili (Eski Anadolu, Osmanlı, Türkiye Türkçesi) ; Baytarname,Eski Türkiye Türkçesi,Bitki Adları,Bitki Sözlüğü,Ali bin Ömer Arabi ; Baytarname,Old Anatolian Turkish,Plant Names,Plant Dictionary,Ali bin Ömer Arabi

XVI. yüzyılda kaleme alınan “Baytarname” atçılık üzerine yazılan bir eserdir. Atçılıkla ilgili olması ve atların hastalıklarının tedavisinden bahsetmesi sebebiyle içerisinde farmakolojik bilgiler ihtiva etmektedir. Eserde atların hastalıklarında hangi ilaçların kullanılacağı, ilaç ve terkiplerin nasıl yapılacağı hakkında bilgi verilir. Bu eserlerde ilaç yapımında kullanılan bitki adlarının çokluğu dikkati çekmektedir. Dil olarak Eski Türkiye Türkçesi özelliklerini gösteren eser, dil tarihimiz açısından da önem arz etmektedir. Çalışmamız Eski Türkiye Türkçesi sahasında yapılabilecek çalışmalarda ve derlemelerde araştırmacılara yardımcı olacak şekilde hazırlanmıştır. Çalışmamızda Baytarname’de geçen bitki adları derlenerek liste haline getirilmiştir. Söz konusu adların hangi dile ait olduğu belirtilmiştir. Ayrıca bu bitkilerin hangi hastalıkların tedavisinde kullanıldığı da ifade edilmiştir.  Tespit edilen 138 bitki adının 44 tanesinin Türkçe (%31), 39’unun Arapça (%28), 36’sının Farsça (%26), 10’unun Yunanca (%7) olduğu görülmüştür. 4 bitki ise çok dilli birleşik adlardan (%2) oluşmaktadır. Tedaviler-de en çok kullanılan bitkiler ise anzerūt, arpa, bezir, çam saḳızı, mastakī, sarımsaḳ, susam, soġan ve za‘ferān olarak tespit edilmiştir. Eserdeki hastalıklar atın uzuvlarına göre tasnif edilmiştir. Bevās̱īr, carab, demregü ḫunān, ḫunnāḳ, intişār, ishāl, ḳurlaġan, nāṣūr, ṣadme, saraṭān, sıraca, öksürük, verem ve yaġır gibi pek çok at hastalığı tanımlanmış ve tedavisi için yapılması gerekenler açıklanmıştır. Bu tedavilerde en çok kullanılan bitkiler ise anzerūt, arpa, bezir, biber, çam saḳızı, günlük, ḫaṭmī, mastakī, mersin, sarımsaḳ, susam, soġan ve za‘ferān olarak tespit edilmiştir.

“Baytarname” is a literary work written in the 16th century, mainly focusing on horsemanship. Due to its relevance to horsemanship and the mention of the treatment of horse diseases, it contains pharmacological information. The book provides information on the usage of medications for treating horse illnesses and offers insights into the preparation of remedies and medications. The names of numerous plants used in the preparation of these medications are worthy of attention. The work, demonstrating the characteristics of Old Turkish of Turkey as a language, is also important in terms of our linguistic history. Our study has been designed to aid researchers in the field of Old Turkish Language of Turkey in their potential studies and compilations.  In our study, the plant names mentioned in Baytarname have been compiled and presented as a list. The language of each respective name has been indicated. Out of the identified 138 plant names, 44 of them are Turkish (31%), 39 are Arabic (28%), 36 are Persian (26%), and 10 are Greek (7%). Additionally, 4 plants consist of compound names in multiple languages (2%). Diseases in the work are classified according to the parts of the horse's body. Many horse diseases such as Bevās̱īr, carab, demregü ḫunān, ḫunnāḳ, intişār, ishāl, ḳurlaġan, nāṣūr, ṣadme, saraṭān, sıraca, öksürük, verem and yaġır have been defined, and the necessary treatments for these diseases are explained.