hakansabunis/tr-academic-research-agent-index huggingface dataset:
Sc3AlN ve Sc3InN bileşiklerinin yapısal ve mekanik özelliklerinin Yoğunluk Fonksiyonel Teorisi ile incelenmesi
An investigation of structural and mechanical properties of Sc3AlN and Sc3InN compounds with Density Functional Theory
Yazar: Koçak, Belgin; Çiftci, Yasemin
Dergi: Gümüşhane Üniversitesi Fen Bilimleri Dergisi, Vol. 15 No. 4, 2025
Anahtar kelimeler: Condensed Matter Modelling and Density Functional Theory ; Yoğun Madde Modellemesi ve Yoğunluk Fonksiyonel Teorisi ; Structural Properties of Condensed Matter ; Yoğun Maddenin Yapısal Özellikleri ; Mekanik özellikler,Yapısal özellikler,Yoğunluk Fonksiyonel Teorisi ; Mechanical properties,Structural properties,Density functional theory

Sc3AlN ve Sc3InN anti-perovskit yapıdaki bileşikler olup, bu gruptaki bileşikler teknolojik uygulamalar için önemli malzemelerdir. Bu çalışmada, teorik olarak Sc3AlN ve Sc3InN bileşiklerinin yapısal ve mekanik özellikleri 0-80 GPa basınç aralıklarında incelenmiştir. Hesaplamalar, yoğunluk fonksiyonel teorisi (DFT) çerçevesinde PBEsol tipi genelleştirilmiş gradyent yaklaşımı (GGA) kullanılarak VASP kodu aracılığıyla gerçekleştirilmiştir. Bileşiklerin elastik sabitleri, sünek/kırılgan karakterleri, işlenebilirlik indeksi, bulk modülü, kayma modülü, Young modülü, Cauchy basıncı, Poisson oranı ve sertlik gibi önemli mekanik özellikleri hesaplanarak, basınç ile değişimleri incelenmiştir. Ayrıca bazı mekanik özelliklerin anizotropik yapısı açıklanmıştır. Artan basınçla beraber incelenen bileşiklerin örgü sabiti değerlerinin azaldığı, elastik sabitleri değerlerinin arttığı elde edilmiştir. Sc3AlN ve Sc3InN bileşiklerinin 0-80 GPa arasında mekanik olarak kararlı olduğu bulunmuştur.

Sc3AlN and Sc3InN are anti-perovskite compounds, and compounds in this group are important materials for technological applications. In this study, the structural and mechanical properties of Sc3AlN and Sc3InN compounds were theoretically investigated in the pressure ranges of 0-80 GPa.The calculations were performed with the VASP code using the PBEsol-type generalized gradient approximation (GGA) within the framework of density functional theory (DFT). Important mechanical properties such as elastic constants, ductile/brittle characters, machinability index, bulk modulus, shear modulus, Young’s modulus, Cauchy pressure, Poisson ratio and hardness were calculated and their changes with pressure were examined. Additionally, the anisotropic nature of some mechanical properties was explained. It was obtained that the lattice constant values of these compounds decreased with increasing pressure, while the elastic constants values increased. Sc3AlN and Sc3InN compounds were found to be mechanically stable between 0-80 GPa.
Karar verici odaklı sanal mantık tabanlı bulanık parametreli aralık-değerli bulanık esnek kümeler
Decision-maker-oriented virtual logic-based fuzzy parameterized interval-valued fuzzy soft sets
Yazar: Dalkılıç, Orhan
Dergi: Gümüşhane Üniversitesi Fen Bilimleri Dergisi, Vol. 16 No. 2, 2025
Anahtar kelimeler: Topology ; Topoloji ; Adbp-adb-esnek küme,Bp-adb-esnek küme,Karar verme,Vadbp-adb-Esnek küme ; Adbp-adb-soft set,Bp-adb-soft set,Decision making,Vbp-adb-soft set

Bu çalışmanın temel amacı, karar verme süreçlerindeki belirsizlikleri daha etkin biçimde modelleyebilmek için sanal mantık tabanlı bulanık parametreli aralık-değerli bulanık esnek küme (vadbp-adb-esnek küme) yapısını geliştirmektir. İlk olarak, mevcut aralık-değerli bulanık parametreli esnek küme yapısı yeniden ele alınarak sanal mantığın sunduğu avantajlar modele entegre edilmiştir. Ardından, önerilen yeni modelin temel küme işlemleri (alt küme, birleşim, kesişim ve tümleyen) tanımlanmış ve bu işlemler aracılığıyla yapının matematiksel tutarlılığı ortaya konmuştur. Üçüncü olarak, vadbp-adb-esnek kümelere dayalı bir karar verme algoritması önerilmiş ve bu algoritmanın etkinliği karşılaştırmalı bir analizle değerlendirilmiştir. Elde edilen sonuçlar, önerilen yaklaşımın klasik ve mevcut modellere göre daha esnek, güvenilir ve güçlü bir karar destek mekanizması sunduğunu göstermektedir.

The primary aim of this study is to develop a virtual logic-based fuzzy parameterized interval-valued fuzzy soft set (vadp-adb-soft set) structure to model uncertainties in decision-making processes more effectively. First, the existing interval-valued fuzzy parameterized soft set framework is revisited, and the advantages of virtual logic are integrated into the model. Then, the fundamental set operations—subset, union, intersection, and complement—are defined to establish the mathematical consistency of the proposed structure. Third, a decision-making algorithm based on the vadp-adb-soft set model is introduced, and its efficiency is evaluated through a comparative analysis. The results demonstrate that the proposed approach provides a more flexible, reliable, and powerful decision-support mechanism compared to classical and existing models.
Esnek dereceli türev tabanlı çoklu kararlı memristör ve HR nöron modeli uygulaması
Conformable order derivative based multi-stable memristor and HR neuron model application
Yazar: Saçu, İbrahim Ethem
Dergi: Gümüşhane Üniversitesi Fen Bilimleri Dergisi, Vol. 16 No. 2, 2025
Anahtar kelimeler: Bioelectronic ; Biyoelektronik ; Circuits and Systems ; Devreler ve Sistemler ; Esnek dereceli türev,Memristör,Hindmarsh-Rose,Nöron modeli ; Conformable order derivative,Memristor,Hindmarsh-Rose,Neuron model

Bu çalışmada bir esnek dereceli türev tabanlı çoklu kararlı memristör ve onun Hindmarsh-Rose nöron modeli uygulaması ortaya konulmuştur. Memristörlerin biyolojik sinapslara benzer özellikler sergilemesi bunların nöral sistemlere dahil edilebilmesine imkân vermektedir. Önerilen esnek dereceli memristör çoklu yerel aktif bölgelere ve çoklu histeresiz döngülerine sahiptir. Esnek dereceli memristör Hindmarsh-Rose nöron modeline bir autapse olarak dahil edilmiş ve genişletilmiş bir model elde edilmiştir. Bu modelin dinamik davranışlarına kuplaj kuvveti ve esnek derecenin etkisi faz diyagramları, zaman serileri ve bifurkasyon diyagramları ile irdelenmiştir. Son olarak, elde edilen nümerik benzetim sonuçlarının donanımsal doğrulaması da gerçekleştirilmiştir.

In this study, a conformable order derivative based multistable memristor and its implementation in the Hindmarsh-Rose neuron model are presented. Memristors exhibit properties similar to biological synapses, enabling their incorporation into neural systems. The proposed conformable order memristor has multiple local active regions and multiple hysteresis loops. The conformable order memristor is included as an autapse into the Hindmarsh-Rose neuron model, resulting in an extended model. The effects of coupling strength and conformable order on the dynamic behavior of this model are investigated using phase diagrams, time series, and bifurcation diagrams. Finally, experimental validation of the numerical simulation results is also performed.
İndüksiyonla sıcak preslemenin ve SiC katkısının Al6061 matrisli kompozitlerin mikroyapısına ve mekanik özelliklerine olan etkisinin araştırılması
Investigation of the effects of induction hot-pressing and SiC addition on the microstructure and mechanical properties of Al6061 matrix composites
Yazar: Şenel, Mahmut Can; Sövüt, Canberk; Doğan, Ali Rıza
Dergi: Gümüşhane Üniversitesi Fen Bilimleri Dergisi, Vol. 16 No. 1, 2025
Anahtar kelimeler: Material Design and Behaviors ; Malzeme Tasarım ve Davranışları ; Al6061 alaşımı,Silisyum karbür,Kompozit,Sıcak presleme ; Al6061 alloy,Silicon carbide,Composite,Hot-pressing

Bu çalışmada, toz metalurjisi ve indüksiyonla sıcak presleme teknikleri kullanılarak Al6061-SiC kompozit malzemeler üretilmiştir. Al6061 matrisine ağırlıkça %1, 3, 6, 9, 12, 15, 18, 25 ve 30 oranlarında SiC eklenmiştir. Katkı oranının ve indüksiyonla sıcak preslemenin kompozitlerin mikroyapılarına ve mekanik özelliklerine (yoğunluk, gözeneklilik oranı, basma dayanımı, Vickers sertliği) olan etkisi araştırılmıştır. Mekanik test sonuçlarına göre; maksimum yoğunluk (2.73±0.005 g/cm3), minimum gözeneklilik oranı (%4.45), en yüksek Vickers sertliği (201±4 HV) ve basma dayanımı (380±3 MPa) indüksiyonla sıcak preslenmiş Al6061-%30SiC kompozitinde elde edilmiştir. İndüksiyonla sıcak preslenmiş Al6061-%30SiC kompozit ile sadece sinterlenmiş Al6061 alaşımı karşılaştırıldığında, deneysel yoğunlukta %8.76’lık bir artış, gözeneklilik oranında %39.7’lik bir düşüş, Vickers sertlik değerinde %111.58’lik bir artış ve basma dayanımında %80.9’luk bir artış tespit edilmiştir. Sonuç olarak, Al6061 matrisine SiC eklenmesiyle numunenin mekanik özelliklerinin geliştiği saptanmıştır. Ayrıca, sinterleme sonrası indüksiyonla sıcak presleme işleminin, yalnızca sinterleme işlemine kıyasla mikroyapıdaki gözenekliliği azalttığı ve bu durumun kompozitin mekanik dayanımını iyileştirdiği belirlenmiştir.

In this work, Al6061-SiC composite structures were produced by the powder metallurgy and induction hot-pressing techniques. SiC was added to the Al6061 matrix at rates of 1, 3, 6, 9, 12, 15, 18, 25, and 30wt.%. The effects of the reinforcement ratio and induction hot-pressing on the microstructures and mechanical properties (density, porosity ratio, compressive strength, Vickers hardness) of the composites were examined. According to the mechanical test results, maximum density (2.73±0.005 g/cm3), minimum porosity ratio (4.45%), the highest Vickers hardness (201±4 HV) and compressive strength (380±3 MPa) were obtained in the induction hot-pressed Al6061-30%SiC composite. When the induction hot-pressed Al6061-30%SiC composite was compared with only sintered Al6061 alloy, an 8.76% increase in experimental density, a 39.7% decrease in porosity, a 111.58% increase in Vickers hardness, and an 80.9% increase in compressive strength were detected. Consequently, SiC addition to the Al6061 matrix enhanced the mechanical properties of the specimen. Furthermore, it was determined that the induction hot-pressing process, which followed sintering, reduced microstructural porosity compared to sintering alone, thereby improving the mechanical strength of the composite.
NdBCO/YBCO/MgO ince film çekirdek kullanılarak TSMG yöntemiyle üretilen eklenmiş halka tipi YBCO külçe süperiletkeni
Welded ring type YBCO bulk superconductor produced by TSMG method using NdBCO/YBCO/MgO thin film seed
Yazar: Batur, Kübra Nur; Duman, Şeyda; Çakır, Bakiye; Başoğlu, Mehmet; Aydıner, Alev
Dergi: Gümüşhane Üniversitesi Fen Bilimleri Dergisi, Vol. 16 No. 2, 2025
Anahtar kelimeler: Electronic and Magnetic Properties of Condensed Matter; Superconductivity ; Yoğun Maddenin Elektronik ve Manyetik Özellikleri; Süperiletkenlik ; Ekleme yöntemi,Halka tipi külçe süperiletken,İnce film çekirdek,NMR/MRI mıknatıs,TSMG YBCO ; Welding method,Hollow shape bulk superconductor,Thin-film seed,NMR/MRI magnet,TSMG YBCO

Bu çalışmada NdBCO/YBCO/MgO (300 nm NdBCO/ 20 nm YBCO/ MgO) ince film çekirdeği ile üstten aşılama-eritme-büyütme [Top-Seeded-Melt-Growth (TSMG)] yöntemi uygulanılarak 32 mm çapında Y123 + %25 Y211 (YBCO) örnekleri ile Y123 + %25 Y211 + %20 Ag2O (YBCO-Ag2O) ekleme örneği üretildi. Üretilen üç adet YBCO örneği, YBCO-Ag2O ekleme örnekleri ile c-ekseni yönünde üst üste istiflenerek eklendi. Eklenmiş örnek su jeti kullanılarak süperiletken halka haline getirildi. Manyetik özelliklerini gözlemlemek için örneğin farklı bölgelerinden alınan kesitlerin manyetizasyon ölçümleri yapılarak kritik akım yoğunluğu değerleri hesaplandı. Yapısal özelliklerini gözlemlemek için X-ışını analizi ve polarize optik mikroskop görüntüleri alındı. Büyütme işlemi için kullanılan NdBCO/YBCO/MgO ince film çekirdekleriyle başarılı tek kristal örnekler üretildi. Elde edilen halka tipi örnekte, ek bölgelerden kesit alınan örneklerin, ana örneklere kıyasla daha kararlı bir manyetizasyon davranışı sergilediği görüldü.

In this study, 32 mm diameter Y123 + %25Y211 (YBCO) samples and Y123 + %25Y211 + %20Ag2O (YBCO-Ag2O) solder materials were produced by applying the TSMG (Top-Seeded-Melt-Growth) method with NdBCO thin film seed. The three main YBCO samples produced were stacked on top of each other in the c-axis direction with YBCO-Ag2O solder materials and the welding process was performed. The welded sample was turned into a superconducting ring using a water jet. In order to determine the magnetic properties of the welded sample, magnetization measurements were taken from different regions of the sample and critical current density values were calculated. X-ray analysis and polarized optical microscope images were taken to determine the structural properties. Succesful single crystal samples were produced using NdBCO/YBCO/MgO thin film seeds for the growth process. In the obtained ring shaped sample, the silver containing welding regions exhibited more stable magnetization behavior compared to the main sample regions.
Farklı açılarda yerleştirilen atık maskelerin ayrık daneli zeminlerin kayma mukavemeti üzerindeki etkileri
The effects of different-angled placements of waste face masks on the shear strength of granular soils
Yazar: Genç, Muhammet İkbal; Zaimoğlu, Ahmet Şahin; Tuğal, Alperen
Dergi: Gümüşhane Üniversitesi Fen Bilimleri Dergisi, Vol. 16 No. 2, 2025
Anahtar kelimeler: Civil Geotechnical Engineering ; İnşaat Geoteknik Mühendisliği ; Atık yüz maskesi,Kayma dayanımı,Kesme kutusu,Takviye yönelimi,Zemin güçlendirme ; Waste face mask,Shear strength,Direct shear test,Reinforcement orientation,Soil reinforcement

Özellikle COVİD-19 pandemisi sonrası tek kullanımlık yüz maske atıklarının artışı ciddi oranda çevresel sorunlara yol açtı. Bu çalışma doğrudan kesme kutusu testleriyle zeminlerde yüz maskelerinin takviye malzemesi olarak yeniden kullanım potansiyelini araştırmaktadır. Ayrıca belirli açılarda kullanılan maske literatürde yeterince aydınlatılamayan geosentetiklerin farklı yönelimlerini aydınlatmayı amaçlamaktadır. Üç katlı atık yüz maskesinin dış katmanı, 60 X 60 mm kareler halinde zemin numunesinin ortasına merkezden yatayla farklı açılarda (0°, 5°, 10°, 15°, 20° ve 25°) yerleştirilmiştir. Testler, %60 ve %80 rölatif sıkılıkta hazırlanan kötü derecelenmiş kum (SP) zeminlerde gerçekleştirilmiştir. Bulgular hem rölatif sıkılığın hem de atık maske açısının zemin mukavemetini önemli ölçüde etkilediğini göstermektedir. Özellikle, kullanılan atık maskenin eğimli yerleştirilmesi zemin-atık maske etkileşimini harekete geçirmede eğimin etkisini ortaya koymuştur. Sonuç olarak, atık maske malzemeleri zemin iyileştirmesinde sürdürülebilir geosentetikler olarak yeniden değerlendirilebilir. Bu yaklaşım, pandemi süreciyle beraber daha da artan atıkların geri dönüştürülmesi ve yeniden kullanılması açısından çevre dostu bir çözüm sunmaktadır.

Following the COVID-19 pandemic, the rapid increase in single-use face mask waste has led to significant environmental concerns. This study investigates the potential reuse of face masks as a reinforcing material in soils through direct shear tests. In addition, the masks placed at specific angles aim to shed light on the influence of different orientations of geosynthetics, which has not been sufficiently addressed in the literature. The outer layer of a three-ply disposable face mask was cut into 60 × 60 mm squares and embedded at the mid-height of the soil specimen with various orientations relative to the horizontal (0°, 5°, 10°, 15°, 20°, and 25°). The tests were conducted on poorly graded sand (SP) specimens prepared at relative densities of 60% and 80%. The findings indicate that both relative density and mask orientation significantly affect the shear strength of the soil. In particular, the inclined placement of the waste mask highlights the role of orientation in mobilizing soil–reinforcement interaction. Overall, waste face masks can be repurposed as sustainable geosynthetic materials for soil improvement. This approach offers an environmentally friendly solution for recycling and reusing the increased volume of waste generated during the pandemic period.
Karışık boyalı atıksuların paslanmaz çelik ve grafit elektrotlar kullanarak peroksi-koagülasyon yöntemiyle arıtılması
Treatment of mixed dye wastewater by peroxy-coagulation using stainless steel and graphite electrodes
Yazar: Gümüş, Dilek
Dergi: Gümüşhane Üniversitesi Fen Bilimleri Dergisi, Vol. 16 No. 1, 2026
Anahtar kelimeler: Engineering ; Mühendislik ; Dyed wastewater,Stainless steel anode,Peroxy coagulation ; Boyalı atıksu,Paslanmaz çelik anot,Peroksi koagülasyon

Boyalı atıksuların çoğu canlılar için toksik ve kanserojendir. Karmaşık yapılarından dolayı geleneksel arıtma yöntemleriyle arıtılmaları oldukça güçtür. Boyalı atıksuları arıtmak için çeşitli elektrokimyasal yöntemler geliştirilmiştir. Bu çalışmada karışık boyaların oluşturduğu sentetik atıksudan renk ve KOİ giderimi peroksi-koagülasyon yöntemi kullanılarak incelenmiştir. Anot ve katot olarak sırasıyla paslanmaz çelik ve grafit elektrotlar kullanılmıştır. Başlangıç pH, akım yoğunluğu ve elektroliz süresi gibi temel işletme parametrelerinin etkisi incelenmiştir. Parametrelerin elektrokimyasal sistem üzerindeki etkilerini incelemek için Taguchi deneysel tasarım yöntemi (L9) orthogonal array (OA) uygulandı. Sistemin performansı, Sinyal/gürültü (S/N) oranı (ne kadar büyükse o kadar iyidir) ve varyans analizi (ANOVA), faktörlerin yanıt değeri üzerindeki etkisinin göreceli olarak büyüklüğünü karşılaştırmak için değerlendirildi. Optimum çalışma koşulları başlangıç pH’ı 3, akım 100 mA ve reaksiyon süresi 60 dakika olarak bulundu. Bu koşullarda %99’un üzerinde renk giderimi ve %95 KOİ giderimi elde edilmiş ve toplam enerji tüketimi yaklaşık 25 kWh/kgKOİ olarak hesaplanmıştır.

Most of the dyed wastewater is toxic and carcinogenic to living things. Due to their complex structure, they are very difficult to treat with traditional purification methods. Various electrochemical methods have been developed to treat dyed wastewater. In this study, color and COD removal from synthetic wastewater formed by mixed dyes was investigated using peroxy-coagulation method. Stainless steel and graphite electrodes were used as anode and cathode, respectively. The effects of basic operating parameters such as initial pH, current density and electrolysis time were investigated. Taguchi experimental design method (L9) orthogonal array (OA) was applied to examine the effects of the parameters on the electrochemical system. The performance of the system, Signal-to-noise (S/N) ratio (the larger the better) and analysis of variance (ANOVA) were evaluated to compare the relative magnitude of the effect of factors on the response value. Optimum operating conditions were found as initial pH 3, current 100 mA and reaction time 60 minutes. Under these conditions, over 99% color removal and 95% COD removal were achieved, and the total energy consumption was calculated as approximately 25 kWh/kgCOD.
Kırmızı ve Koyu Kırmızı Bazı Meyvelerdeki A, E Vitamini, Beta Karoten ve Likopen Miktarlarının Araştırılması
The Investigation of Amounts Vitamin A, Vitamin E, Beta- Carotene and Lycopene in Some Fruits Red and Dark Red
Yazar: Çöteli, Ebru; Karataş, Fikret
Dergi: Gümüşhane Üniversitesi Fen Bilimleri Dergisi, Vol. 6 No. 2, 2015
Anahtar kelimeler: Vitamin A,Beta-carotene,Vitamin E,Red fruits,Lycopene ; A vitamini,Beta-karoten,E vitamini,Kırmızı meyve,Likopen

Bu çalışmada meyve olarak tüketilen içi yada dışı kırmızı olan kiraz, vişne, çilek, kan portakalı, kırmızı elma, nar, can eriği, greyfurt, mor dut, kırmızı üzüm, siyah üzüm, böğürtlen, karpuz, gilaburu, kırmızı incir, nektari ve şeftali gibi meyveler de A, E vitaminleri, β-karoten ve likopen miktarları Yüksek performanslı sıvı kromatografisi (HPLC) ile belirlendi. A vitamini, E vitamini, beta-karoten ve likopen bakımından en zengin kırmızı meyvelerin sırasıyla greyfurt (1.64±0.14 µg/g yaş ağırlık), gilaburu (8.10±1.04 µg/g yaş ağırlık), böğürtlen (71.14±6.28 µg/g yaş ağırlık) ve siyah üzüm (50.16 ±4.92 µg/g yaş ağırlık) olduğu belirlendi. Aynı şekilde A vitamini, E vitamini, beta-karoten ve likopen bakımından en fakir kırmızı meyvelerin ise sırasıyla can eriği (0.10±0.01µg/g yaş ağırlık), kırmızı üzüm (0.11±0.01 µg/g yaş ağırlık), vişne (6.46 ± 0.62 µg/g yaş ağırlık) ve kırmızı incir (0.40±0.05 µg/g yaş ağırlık) olduğu belirlendi. Bu sonuçlardan A ve E vitaminleri ile β-karoten ve likopen açısından bazı meyvelerin oldukça iyi kaynak olabilecekleri söylenebilir.  Meyvelerdeki A ve E vitaminleri, β-karoten ve likopen miktarlarındaki farklılıklar ise meyvelerin cinsi, bitkinin bakımı, beslenmesi ve ekolojik koşullardan kaynaklanmış olabilir.

In this study, the amounts of vitamin A, vitamin E, beta-carotene and lycopene in the fruits inside or outside of the red consumed fruit red with cherry, strawberry, blood orange, red apple, pomegranate, plum, grape fruit, purple berry, red grape, black grape, black berry, watermelon, Viburnumopulus L., red fig, nectarine and peach were determined by using High Performance Liquid Chromatography. Vitamin A, vitamin E, beta-carotene and lycopene in terms of the rich red fruits determined as grape fruit (1.64±0.14 µg/g), viburnumopulus L. (8.10±1.04 µg/g), blackberry (71.14±6:28 µg/g) and black grapes (50.16 ±4.92 µg/g), respectively. Same way vitamin A, vitamin E, beta-carotene and lycopene in terms of the poorest red fruits determined as plum (0.10±0.01 µg/g), red grape (0.11±0.01 µg/g), morello (6.46 ± 0.62 µg/g) and red fig (0.40±0.05 µg/g), respectively. The results of vitamin A and vitamin E, β-carotene and lycopene some fruit for would rather good source can be said. The differences at amounts of vitamin A and vitamin E, β-carotene and lycopene in fruits may be due kind of fruits, plant care and feeding to ecological conditions.
Modellenmiş Kavram Latisleriyle Bilgisayarlı Anlam Çözümleme Çalışması
The Computered Semantic Analysis Study Through Modelled Concept Lattices
Yazar: Fırat, Yelda
Dergi: Gümüşhane Üniversitesi Fen Bilimleri Dergisi, Vol. 7 No. 1, 2016
Anahtar kelimeler: Computational Logic and Formal Languages ; Hesaplamalı Mantık ve Biçimsel Diller ; Formal ontology,Concept lattices,Thematic roles ; Biçimsel ontoloji,Kavram latisleri,Tematik roller

Son yıllarda özellikle bilişsel dilbilimi üzerine yapılan çalışmalar, insan zihninin yapısını anlamaya yöneliktir. İnsan zihni, beynin üst düzey süreçlerini (düşünme, algılama, vs.) kapsayan bir yapıya sahiptir. Dil ise, bu zihinsel işlevlerin şekillenmesinde ve yorumlanmasında temel bir rol oynayarak anlam ile biçim arasında bir köprü görevini görür. Dilin özellikle anlamsal çözümlenmesi gerçekliğin bir modelini kullanmayı gerektirir. İnsan zihni tarafından yaratılan en genel model ontolojilerdir. Ontolojiler doğaları gereği büyük olmalarından dolayı, hata ve eksiklikler barındırma potansiyeli taşırlar. Bu da ontolojilerin, bilgisayar ortamında biçimsel bir dil kullanarak oluşturulmalarını gerektirir. Böylece tematik rol latisleriyle gerçeklik modelleri yaratma yoluna gidilir. Ayrıca, bu gerçeklik modellerinin bilgisayarlı gerçekleştirimi, Türkçe’nin anlamsal çözümlenmesine de katkı sağlar.

In recent years, the studies which have been implemented, particularly on cognitive linguistics aim at understanding the structure of the human mind. The human mind has a structure that covers the high-level processes of the brain (thinking, perception, etc.). Whereas, by playing a key role in the formation and interpretation of these mental functions, language acts as a bridge between formation and meaning. The semantic analysis of language especially requires using a model of reality. The most general models created by the human mind are ontologies. Ontologies, due to their large sizes in nature, they contain the potential of errors and omissions. This requires that ontologies should be created in computer environment using a formal language. Thus, it is resorted to the way of creating reality models with thematic role lattices. On the other hand, the computerized implementation of these reality models contributes to the semantic analysis of Turkish.