Emre’nin Terceme-i Pend-name-i Attar’ındaki Organ Adlarıyla Kurulan Deyimlerin Kavramsal Analizi
A Conceptual Analysis of Somatic Idioms in Emre’s Terceme-i Pend-name-i Attar
Yazar: Doruk, Muhammed
Dergi: Dil Araştırmaları, Vol. 20 No. 38, 2025
Anahtar kelimeler: New Turkish Language (Turkish of Old Anatolia, Ottoman, Turkiye) ; Yeni Türk Dili (Eski Anadolu, Osmanlı, Türkiye Türkçesi) ; Pend-nameh,Somatic idioms,Conceptual Field,Metaphor,Metonymy. ; Pend-name,Organ Adları,Kavram alanı,Metafor,Metonimi.

Bu çalışma, XVI. yüzyıl saray şairlerinden Emre tarafından Farsçadan çeşitli uyarlamalarla Türkçeye aktarılan Terceme-i Pend-name-i Attar adlı eserde geçen organ adlarıyla kurulmuş deyimlerin kavramsal analizini yapmaktadır. Eser, barındırdığı zengin deyim ve söz varlığıyla dikkat çekmektedir. Makale, eserde geçen deyimlerin ardındaki metaforik ve metonimik anlam katmanlarını ele alarak ait oldukları dönemin kavram dünyasını ve zihniyet yapısını ortaya koymayı hedeflemektedir. Eserde tespit edilen “ağız”, “baş”, “el”, “yüz” gibi çeşitli organ adlarıyla kurulmuş 29 deyim çalışmaya alınmıştır. Çalışmanın metodolojik çerçevesini, George Lakoff ve Mark Johnson tarafından geliştirilen Kavramsal Metafor ve Kavramsal Metonimi Kuramları oluşturmaktadır. Bu bağlamda, organ adlarının düşünce sistemimizdeki rolleri ve anlam genişlemelerini bilişsel dilbilim bakış açısıyla metaforlar ve metonimiler üzerinden değerlendirilmiştir. Analiz sürecinde her bir deyimin tarihsel bağlamı ele alınmış ve günümüz standart Türkçesindeki kullanımlarıyla diyakronik karşılaş-tırmalar yapılmıştır. Elde edilen bulgular, organ adlarının deyimler içinde kendi somut ve fizyolojik işlevlerini aşarak çok daha geniş ve soyut kavram alanlarını karşıladığını ortaya koymaktadır. Eserde, “baş” ve “diz” gibi organ adlarının “itaat”, “isyan” ve “sorumluluk” gibi toplumsal hiyerarşiyi ve ahlaki yükümlülükleri ifade eden birer araç hâline geldiği tespit edilmiştir. Bulgular, bazı deyimlerin tarihsel süreçte gerek fonetik gerekse söz dizimi açısından geçirdiği değişim ve gösterdiği süreklilikleri açık bir şekilde göstermektedir.

This study provides a conceptual analysis of somatic idioms in Terceme-i Pend-name-i Attar, a 16th-century work by the palace poet Emre, which is notable for its rich vocabulary and idiomatic expressions. The article aims to reveal the conceptual world and mentality of the period by analyzing the metaphorical and metonymic layers of meaning within these idioms. The methodological framework is based on the Conceptual Metaphor and Conceptual Metonymy theories developed by George Lakoff and Mark Johnson. The study examines 29 idioms constructed with body-part terms such as “ağız” (mouth), “baş” (head), “el” (hand), and “yüz” (face). From a cognitive-linguistic perspective, each idiom is analyzed in its historical context and compared dia-chronically with its usage in modern standard Turkish. The findings demonstrate that in these idioms, body-part terms transcend their concrete physiological functions to correspond to broader, abstract conceptual domains. For instance, terms like “baş” (head) and “diz” (knee) become linguistic tools to express social hier-archies and moral obligations such as “obedience,” “rebellion,” and “responsibility.” The findings also clear-ly illustrate the continuities, as well as the phonetic and syntactic changes, these idioms have undergone over time.