Mihne’nin Mısır’daki Mâlikî Alimler Üzerindeki Etkisi
The Impact of the Mihna on Mālikī Scholars in Egypt
Yazar: Kars, Halit
Dergi: e-Makalat Mezhep Araştırmaları Dergisi, Vol. 18 No. 1, 2025
Anahtar kelimeler: Islamic Sects ; İslam Mezhepleri ; İslam Mezhepleri Tarihi,Mâlikîlik,Mihne,Halku’l-Kur’an,Mısır ; History of Islamic Sects,Mālikism,Mihna,the Khalq al-Qurʾān,Egypt

Abbâsî halifesi Me’mun (öl. 218/833) tarafından, 218/833 yılında başlatılıp Muʻtasım (öl. 227/842) ve Vâsık (öl. 232/847) dönemlerinde sürdürülen Mihne süreci, İslam düşünce tarihindeki kırılma noktalarından biridir. Fikren halifeye muvafık olanların korunup gözetildiği, muhaliflerin ise çeşitli baskılara maruz bırakıldığı bu süreç, Mütevekkil (öl. 247/861) döneminde sona ermiştir. Mihne uygulamaları, Mısır da dahil İslam coğrafyasının birçok bölgesini etkilemiştir. Günümüz akademik literatüründe, çoğunlukla Mihne’nin Irak bölgesindeki yansımalarına odaklanıldığı; Mısır’daki Mâlikî alimler üzerindeki etkilerinin ise yeterince araştırılmadığı görülmektedir. Bu makale, Mihne’nin Mısır’daki Mâlikî alimler üzerindeki etkilerini incelemeyi amaçlamaktadır. Mâlikîliğin geniş coğrafi yayılımı, Mihne’nin Mâlikîlerin geneli üzerindeki etkilerini bir makalenin sınırları içerisinde ifade etmeyi zorlaştırmaktadır. Bu nedenle makalenin kapsamı, halku’l-Kur’an doktrinini benimsemediği için Mihne uygulamalarına maruz kalan ve sorgulanmamak için kaçan veya saklanan Mısır’daki Mâlikî alimlerle sınırlandırılmıştır. Makalede nitel araştırma yöntemlerinden biri olan dokümantasyon analizi yöntemi ile Mihne uygulamalarına tabi tutulan Mısır Mâlikî alimleri belirlenmiş, onların söz konusu uygulamalar çerçevesinde mücadele etmek zorunda kaldıkları güçlükler ve sergiledikleri mukabil tutumlar ortaya konmaya çalışılmıştır. Araştırma neticesinde Mihne sorgulamalarının Mısır’da Bağdat’la eş zamanlı olarak başlatıldığı, kimi Mâlikî alimlerin sorgulanmamak için Mısır’dan kaçtığı, kimilerinin ise gördüğü şiddet nedeniyle halku’l-Kur’an fikrini benimsemek mecburiyetinde kaldığı tespit edilmiştir. Araştırma esnasında ayrıca Mihne’den âzâde bazı hukuki davaların Mihne süreciyle ilişkilendirilerek aktarıldığı gözlemlenmiştir.

The Mihna (Inquisition) process, initiated in 218/833 by the Abbasid Caliph al-Ma’mun (d. 218/833) and continued during the reigns of al-Mu‘tasim (d. 227/842) and al-Wathiq (d. 232/847), represents one of the major turning points in the history of Islamic thought. During this period, those who were intellectually aligned with the caliph were protected and favored, whereas opponents were subjected to various pressures and persecutions. The Mihna came to an end in the period of al-Mutawakkil (d. 247/861). Although the Mihna affected many regions of the Islamic world, including Egypt, contemporary academic literature predominantly focuses on its reflections in the Iraqi region, while its impact on Maliki scholars in Egypt has not been sufficiently studied. This article aims to examine the effects of the Mihna on Maliki scholars in Egypt. The wide geographical spread of the Maliki school makes it difficult to discuss the overall impact of the Mihna on all Malikis within the scope of a single article. Therefore, the scope of this study is limited to Maliki scholars in Egypt who were subjected to the Mihna because they rejected the doctrine of the createdness of the Qur’an (khalq al-Qur’an), and who fled or went into hiding to avoid interrogation. Utilizing document analysis, one of the qualitative research methods, the article identifies Maliki scholars who were subjected to the Mihna and seeks to reveal the challenges they faced and the counter-positions they adopted under these circumstances. The research found that the Mihna interrogations began simultaneously in Egypt and Baghdad; that some Maliki scholars fled Egypt to avoid questioning; and that others, under severe pressure, were compelled to adopt the doctrine of the createdness of the Qur’an. Additionally, during the research, it was observed that certain legal cases unrelated to the Mihna were presented in connection with the Mihna process.