Tek Lafızla Üç Talak Meselesine Fakih-Müfessir Âlûsî’nin Yaklaşımı
The Jurist-Exegete al-Ālūsī's Approach to Issue of Triple Talāq in a Single Utterance
Yazar: Arslan, Adem
Dergi: BEÜ İlahiyat Fakültesi Dergisi, Vol. 12 No. 2, 2025
Anahtar kelimeler: Islamic Law ; İslam Hukuku ; İslam Hukuku,Talak,Tek Lafızla Talak,Hüküm,Âlûsî ; Islamic Law,Talāq (Divorce),Triple Talāq in a Single Utterance,Ruling,al-Ālūsī

İslam Aile Hukukunun en önemli iki konusu nikâh ve talaktır. Talak (boşanma), evlilik ilişkisini sona erdiren meşru bir tasarruf olmakla birlikte Yüce Allah’ın hoş görmediği bir eylem olarak kabul edilir. İslam hukukunda mazeret olmaksızın talakın hükmünün ne olduğu konusunda çeşitli görüşler ileri sürülmüştür. Âlûsî, bu konuda çoğunluk mezhebinin “mübah ancak hoş karşılanmayan” yaklaşımını aktarırken, boşanmanın yalnızca zorunlu hâllerde meşru olabileceği yönündeki görüşlere daha fazla yakınlık göstermektedir. Talak konusunda en fazla tartışılan konulardan biri, tek lafızla/bir defada üç talakın gerçekleşip gerçekleşmeyeceği ya da bunun kaç talaka tekabül ettiği olup, bu konu hem klasik kaynaklarda hem de modern dönem tartışmalarında önemini koruyan konulardan biridir. Bu çalışma da “tek lafızla üç talak” meselesini, fakih-müfessir Şihâbuddîn Mahmûd el-Âlûsî’nin Rûhu’l-Meânî adlı eseri bağlamında incelemektedir. Hükmü konusunda farklı görüşlere sahip olsalar da dört mezhep imamı ve İslâm fakihlerinin büyük çoğunluğu bir kocanın eşini tek sözle/lafızla üç defa boşamasını geçerli kabul etmekte ve bunu en büyük ayrılıkla (beynûnetü’l-kübrâ) sonuçlanan bağlayıcı bir boşama olarak görmektedirler. Dolayısıyla bu şekilde boşanmış bir kadın, ancak başka biriyle ciddi bir evlilik yapıp ondan boşandıktan sonra ya da ikinci eşinin ölümüyle boş kaldıktan sonra ilk eşiyle yeniden evlenebilir. Buna karşılık, azınlıkta kalan görüş sahiplerine göre böyle bir sözle üç defa boşama bir talak sayılmalıdır. Şiî İmamiyyesine göre ise bir sözle üç boşama geçersiz olup hiçbir sonuç doğurmamaktadır. Bu noktada Âlûsî, mezheplerin ve azınlıkta kalanların farklı yorumlarını mukayeseli biçimde değerlendirirken, aynı zamanda kendi bağımsız içtihadî çizgisini de ortaya koymaktadır. Âlûsî, talak ile ilgili ayeti bu çerçevede yorumlamakta, özellikle “bir seferde üçlü boşamanın” geçerliliğine ilişkin delil olarak öne sürülen Rükâne hadisini de rivayet varyantları çerçevesinde detaylı bir şekilde analiz etmektedir. Bu bağlamda Âlûsî, Ebu Dâvûd’un da tercih ettiği varyantta geçen el-bettete ifadesinin kinayeli bir ifade olduğunu, dolayısıyla bunun niyet açısından değerlendirilmesi gerektiğini belirtmekte, kinayeli lafızla yapılan boşamalarda niyetin belirleyici rolüne dikkat çekmektedir. Elde edilen sonuçlara göre Âlûsî, hadisin sahih varyantlarına dayanarak tek lafızla yapılan üçlü boşamanın geçersizliğini savunan görüşleri yetersiz bulmakta, bu tür bir boşamanın irade beyanının açıklığı ve kesinliği sebebiyle geçerli kabul edilmesi gerektiğini ve bunun da en ihtiyatlı görüş olduğunu ileri sürmektedir. Ayrıca, “tek lafızla üç boşama” meselesini li‘ân şahitlikleri ve şeytan taşlamadaki sayı-şekil kıyaslarına dayandıran görüşlere de karşı çıkarak, ibadet içerikli uygulamaların kıyasa uygun olmadığını vurgulamaktadır. Ona göre, bu tür kıyaslar hem usûl açısından sorunludur hem de talak gibi bir hukukî tasarrufun doğasıyla bağdaşmamaktadır. Çalışmada fıkıh, tefsir ve hadis kaynaklarından birlikte faydalanılarak mesele çok yönlü olarak ele alınmıştır. Bu anlamda kaynak taraması ve metin analizi yöntemleri kullanılmıştır. Araştırmada, Âlûsî’nin farklı mezheplere ait fıkhî görüşleri ve bunlara dayanak olan delilleri sıralaması, her birini değerlendirmesi ve yer yer tercihte bulunması, onun bir müfessir olarak fakih kimliğini ön plana çıkarmaktadır. Bu yönüyle çalışma; fıkhî meselelerin tefsir bağlamında, rivayet tenkidi, mezhepler arası mukayese ve usûlî değerlendirmeler doğrultusunda nasıl ele alınabileceğine dair, metodolojik açıdan örnek teşkil eden bir inceleme olarak değerlendirilebilir.

The two most important topics in Islamic family law are marriage and divorce (talāq). Divorce, which terminates the marital relationship, is legitimate but disliked by Almighty Allah. Various opinions have been put forward in Islamic law regarding the ruling on divorce without excuse. al-Ālūsī, while conveying the majority school’s view that ‘it is permissible but not desirable,’ leans towards the view that divorce is only legitimate in cases of necessity. One of the most debated issues in divorce law is whether three divorces pronounced in a single utterance constitute three or only one, a question that has remained significant in both classical sources and modern debates. This study examines the issue of ‘three divorces with one utterance’ in the context of the work Rūḥ al-Maʿānī by the jurist and exegete Shihâbuddîn Mahmûd al- Ālūsī. Although they have different opinions on the ruling, the four imams of the madhhabs and the vast majority of Islamic jurists consider a husband's divorce of his wife three times with a single word/statement to be valid and view it as a binding divorce resulting in the greatest separation (baynūnat al-kubrā). Therefore, according to them, a woman divorced in this manner may only remarry her former (first) husband if she has entered into a serious marriage with another man and subsequently divorced him, or if her second husband has died. In contrast, according to the minority view, such a statement should be considered only a single divorce rather than three. According to the Shi'i Imamiyyah, however, three divorces with one statement are invalid and have no effect. At this point, al-Ālūsī evaluates the different interpretations of the sects and the minority in a comparative manner, while also presenting his own independent line of ijtihad. al-Ālūsī analyses in detail the hadith of Rukana, which is put forward as evidence for the validity of ‘triple divorce in one go,’ within the framework of its variants. He points out that the phrase el-bettete in the variant preferred by Abu Dawud is a metaphorical expression and should therefore be evaluated in terms of intention. In this context, al-Ālūsī draws attention to the decisive role of intention in divorces performed with figurative language and, based on the authentic variants of the hadith, finds the views arguing for the invalidity of triple divorce performed with a single word to be insufficient and bases his own interpretation on strong evidence. Additionally, Ālūsī opposes views that base the issue of ‘three divorces with a single statement’ on comparisons of numbers and forms in li‘ân testimonies and stoning the devil, emphasising that practices involving worship are not subject to analogy. According to him, such comparisons are problematic in terms of procedure and are incompatible with the nature of a legal act such as divorce. al-Ālūsī therefore states that a divorce pronounced in the form of three divorces with one word should be considered valid due to the clarity and certainty of the declaration of intent, and that this is the most cautious view. The study addresses the issue from multiple angles by drawing on sources from fiqh, tafsir, and hadith. In this regard, source review and text analysis methods were employed. In the study, al-Ālūsī's listing of the fiqh opinions of different schools of thought and the evidence on which they are based, his evaluation of each of them, and his occasional preferences highlight his identity as a mufassir and faqih. In this regard, the study can be regarded as a methodological example of how legal issues can be addressed within the context of exegesis, through critique of narrations, inter-sectarian comparison, and usul-based evaluations.