Arap Edebiyatı Tarihçilerinin Eserlerinde “Edebiyat Tarihi” Kavramı: Kavramın Algılanışının Sınırları ve Dönüşümleri Üzerine
مفهوم "تاريخ الأدب" في مدونة مؤرخي الأدب العربي: حدود الوعي بالمفهوم وتحولاته
Dergi: Şarkiyat Mecmuası No. 42, 2023
Anahtar kelimeler: Creative Arts and Writing ; Sanat ve Edebiyat ; Kavram,Farkındalık,Edebiyat Tarihi,Edebiyat Tarihçiliği,Literatür,Arap Edebiyatı Tarihçileri ; المفهوم,تاريخ الأدب,التاريخ الأدبي,مدونة,مؤرخو الأدب العربي ; Concept,Awareness,History of Literature,Literary History,Historians of Arabic Literature

Edebiyat tarihi, kapsamı itibarıyla problemli bir kavram kabul edilmektedir. Edebiyat araştırmalarında nispeten yeni olmasına rağmen kavram, sadece Araplarda değil Batılılarda da terminolojik isimlendirmesinden, konusundan ya da kendisiyle ilintili yöntemlerden ötürü bazı problemleri gündeme getirmiştir. Bilişsel serüveninde birtakım aşamalardan geçen edebiyat tarihi; çeşitli imgeleme düzeylerini, bu düzeylerin fonksiyonunu ve terminolojik açıdan farklılığını yansıtan kavramsal dönüşümler yaşamıştır. Bütün bu dönüşümler, her biri bir diğerinin asıl bileşenlerinden olan tarihin edebiyatla ilişkisini anlamaya dönüktür. Böylece isim tamlamasıyla edebiyat tarihinin, sıfat tamlamasıyla da edebiyat tarihçiliğinin birbirinden ayrılan farklı delaletleri oluşmuştur. Bu süreçlerin tümü Arap kültür dünyası, edebiyat tarihiyle tanışmadan önce gerçekleşmiştir. Bu açıklamalardan hareketle bu çalışma, söz konusu kavramın algılanışının sınırlarını, isim tamlaması (edebiyat tarihi) ile sıfat tamlaması (edebiyat tarihçiliği) formlarında Arap edebiyatı tarihçilerinin eserlerinde yaşadığı dönüşümleri ortaya çıkarmayı, Batı kültüründen Arap dünyasına nasıl intikal ettiğini izah etmeyi, Arap edebiyatı tarihçilerinin bu kavramı nasıl alımladıklarını, Arap ilim sahasına nasıl dâhil ettiklerini ve son olarak söz konusu tarihçilerin Arap merkezli bir perspektifle kavramı anlama boyutlarını açıklamayı amaçlamaktadır. Bunun yanında çalışma, belirleyici yönlerinden hareketle kavramın algılanışının Arap edebiyatı tarihi yazıcılığına yansımalarını ve ilk kullanıldığı alanlardaki kavramsal delaletlerini de açığa çıkarmayı hedeflemektedir. Bu durum ise söz konusu kavramın Batılılardaki ve Arap edebiyatı tarihine dair eser veren müsteşriklerin eserlerindeki köklerinin izini sürmeyi, bunların kavramı nasıl anladıklarını ortaya koymayı, sonrasında da Arap edebiyatı tarihçilerinin eserlerinde kavramın nasıl işlendiğinin araştırılmasını gerektirmiştir. Nitekim bu eserler, çoğunluğu 20. yüzyılın ilk yıllarında kaleme alınan oldukça zengin eserlerdir. Ayrıca meselenin daha iyi anlaşılabilmesi için Arapların kavramla nasıl ve ne zaman tanıştıkları, Arap edebiyatına hangi kanallardan girdiği, hangi alanlarda ortaya çıktığı ve Araplara hangi formda ulaştığı gibi hususların da izahı gerekli olmuştur. Son olarak bu çalışma, Arap edebiyatı tarihçilerinin, kavramı kendilerine ulaştıkları formda mı kullandıklarını yoksa ret mi ettiklerini ya da güzel veya kötü fark etmeksizin başka bir forma dönüştürüp dönüştürmediklerini ortaya koymayı hedeflemektedir

The concept of the history of literature is regarded as problematic. Despite being a relatively modern concept in literary studies not only among Arabs but also in the West, this concept evokes a number of problematic issues that have manifested regarding the terms that are used to designate it, as well as its subject and methodologies. While being developed, the concept of the history of literature has passed through several stages and conceptual changes that testify to the different levels of conceptualization, applications, and variations in the terms used to designate it. All these were based on an understanding of the relation between history and literature that necessitates each one to be an essential component of the other. As a result, the terms of history of literature with its ‘ithafa construct and of literary history with its descriptive construct have assumed meanings that differ from one another in many ways. All these developments took place before the concept was introduced into modern Arab literary culture. This paper aims to explore the limitations of awareness surrounding this concept and its developments in both its ‘ithafa construct as the history of literature as well as its descriptive construct as literary history in the works of historians of Arabic literature by discovering the ways in which this concept entered modern Arab culture and how the historians of Arabic literature received it, as well as how they incorporated it in the context of specialized discussions on Arabic. In addition, this paper will highlight the lack of awareness that historians of Arabic Literature had regarding the form this concept had from the Western perspective. The paper also deals with the repercussions their lack of awareness had on the methods that were used to chronicle Arabic literature based on exploring the concept’s characteristics and the explications of its conceptual semantics as occurred in its original environment. This calls for tracing its origin in the Western and Orientalist studies that chronicled Arabic literature and attempting to discover how they understood the concept. Next this article will trace this concept in the very large, rich, wide, and diverse body of data on modern Arab works, of which a large portion had materialized during the first decade of the 20th century. Moreover, the paper aims to investigate the ways in which Arab students of literature had been introduced to the concept, as well as the time period, channels, environments, and forms in which the concept had first been introduced and whether Arabs had used, rejected, or altered the concept, for better or for worse.