Şeyhü’r-Reis İbn Sinâ’nın Regşinâsî Adlı Eserinde Nabız İle Mûsikî İlişkisi
The Relationship between Pulse and Music in Avicenna’s Regshinasi
Yazar: Tokaç, Murat Salim; Hüseyni, Seyid Muhammed Taki
Dergi: Erdem No. 84, 2022
Anahtar kelimeler: Turkish Music ; Türk Musikisi ; İbn Sinâ,Mûsikî,Tıp,Regşinasî,Nabız,İkâ’ ; Avicenna,Music,Medicine,Regshinasi,Pulse,Iqa

Her bir ilmin temelinde diğer ilimler de bulunmaktadır. İlimlerin bu mahiyet ve özelliklerine dayanarak İslâm filozofları ilimleri nazarî (teorik) ve amelî (pratik) olmak üzere iki grupta sınıflandırmıştır. Nazarî ilimler kısmında sıralanan tıp ile mûsikî ilimleri münasebetlerinden, hem tabipler hem de mûsikî âlimleri eserlerinde söz etmişlerdir. Söz sahibi mûsikî âlimleri, mûsikînin temelini oluşturan ilimlerden bahsederken, riyâziyye (matematik), hendesî (geometri), edebiyat gibi ilimlerle beraber, tıp ilmini de zikretmişlerdir. Mûsikîde olduğu gibi, büyük tabipler de tıbbın mûsikî ile ilişkili olduğunu açıklayarak tabibin mûsikî ilmini üst seviyede değilse de temellerini bilmesinden yana olmuş bu hususu vurgulamışlardır. İslâm bilginleri tarafından ilimlerin sınıflandırmalarında da mûsikî ve tıp aynı seviyede yer almaktadır. Tıp ve mûsikî risalelerinde, bu iki ilmin birbiri ile olan bazı ilişkilerinden söz edilmiştir. Mûsikî eserlerinde, sesin insan nefesine olan etkisini vurgulayarak, mûsikîşinâsın tıp ilmini bilmesini ve bu bilgi sayesinde makamların özelliklerine göre hangi vakitte veya kimler huzurunda icra edilip edilmemesi gibi konulara değinmişlerdir. Tıpta da aynı şekilde ses ve mûsikînin insan ruhu üzerinde bıraktığı tesirinden yola çıkılarak hasta tedavisinde mûsikîden yararlanılmıştır. Bu sahada eser kaleme almış olan Cürcânî, İbn Hindû, el-Mecûsî gibi pek çok âlim bulunmaktadır. Konuya en iyi örneklerden biri de Şeyhü’r-Reis İbn Sinâ’dır. Zira kendisi tıp ilminde olduğu gibi mûsikî ilminde de sözsahiplerindendir. İbn Sinâ kaleme aldığı eş-Şifâ ve en-Necât gibi tıbbî ile Cevâmu ‘ilmi’l-mûsikâ ve Risâle fi’l-mûsikî gibi mûsikî eserlerinde tıp ile mûsikî arasında olan bu ilişkilerden bahsetmiştir. Mûsikî ile tıbbın ortak noktalarından birisi zaman ölçümüyle alakalı olarak mûsikînin ikâ’sı (ritim) ve nispetleri (oran) ile tıptaki kalp ritminin göstergesi olan nabızdır. Nitekim tabipler, nabız atışının ölçülmesi ile hastalığın ne olduğunu teşhis edebilirler. İbn Sinâ’nın mûsikî ilmi üzerinde kaleme aldığı eserleri dışında, damarlar ve nabızlar ile ilgili kaleme aldığı Farsça Risâle-i Regşinâsî eserinde mûsikî ilmine değinerek, bu konuyu incelemiştir. Bu makalede, İslâm filozofları ve bilginlerinin göre tıp ve mûsikî ile ilgi görüşleri aktarıldıktan sonra İbn Sinâ’nın Risâle-i Regşinâsî tanıtılmıştır. Kitabın altıncı bölümünde nabız ve nabzın çeşitlerinden bahsedilmiştir. Ardından eserin nabız ve ikâ ile ilişkileri olan bölümü üzerinde bilgiler verilmiştir. Nabız ve ikâ ilişkisinden yola çıkaran İbn Sinâ hem mûsikîşinas hem de tabibin karşılıklı olarak mûsikî ve tıp ilmine ait temel bilgilere hâiz olması gerekliliğini belirtmektedir.

There are other sciences on the basis of each science. Basedon these nature and characteristics of sciences, Islamic philosophersclassified sciences into two groups as theoretical (theoretical) andpractical (practical). Both physicians and music scholars havementioned in their works the relations between medicine and musicsciences listed in the theoretical sciences section. While talking aboutthe sciences that form the basis of music, the musical scholars whohave a voice mentioned the science of medicine along with sciencessuch as riyâzî (mathematics), hendese (geometric), literature. Asin music, great doctors also emphasized that medicine is related tomusic, and emphasized this issue, favoring the knowledge of thephysician’s knowledge of music, if not at a high level. In medicineand music treatises, some relations between these two sciences arementioned. In his musical works, by emphasizing the effect of soundon human breath, he talked about the fact that the musicians shouldknow the science of medicine and, thanks to this knowledge, when orin the presence of whom the maqams should be performed accordingto their characteristics. In medicine, he also benefited from music inthe treatment of patients, based on the effect of sound and music onthe human spirit. One of the common points of music and medicine isthe iqa (rhythm) and proportions (rate) of the music in relation to themeasurement of time, and the pulse, which is the indicator of the heartrhythm in medicine. As a matter of fact, doctors can diagnose what thedisease is by measuring the pulse rate. Apart from the works writtenby Ibn Sina on the science of music, he examined this subject byreferring to the science of music in his Persian work Regşinâsî, whichhe wrote about veins and pulses. In this article, Ibn Sina’s Regşinâsîbook is introduced after conveying the views of Islamic philosophersand scholars on medicine and music. In the sixth chapter of the book,the pulse and its types are mentioned. Then, information is given onthe part of the work that has relations with pulse and iqa. Based on therelationship between pulse and iqa, Ibn Sina states that both musiciansand physicians should mutually have basic knowledge of music andmedicine.