İSLAM MEZHEPLERİNDE İNSAN HÜRRİYETİ HAKKINDAKİ İLK TARTIŞMALARIN TEO-POLİTİK ELEŞTİRİSİ
İSLAM MEZHEPLERİNDE İNSAN HÜRRİYETİ HAKKINDAKİ İLK TARTIŞMALARIN TEO-POLİTİK ELEŞTİRİSİ
Yazar: Ödemiş, Mehmet
Dergi: EKEV Akademi Dergisi, Vol. 0 No. 88, 2021
Anahtar kelimeler: Kelâm,İrade Hürriyeti,Mezhep,Cebriyye,Mu‘tezile.

İrade ve eylem özgürlüğü, insan olmanın en ayırt edici niteliklerinden biri hatta birincisidir. Zira akıl, irade, vicdan, duygu ve hayal gücü gibi tüm özellikler ya onun birsonucu ya da işlevselliğiyle anlam kazanan hasletlerdir. Bu bakımdan hürriyet meselesi,insanın kendi hakkında düşünmeye başladığı çağlardan itibaren aktüelliğini korumaktadır. İslam düşüncesinde ise bu konu doğal olarak teolojik bir zeminde tartışılmıştır.Cebriyye, Kaderiyye ve ardından Mu‘tezile, insan özgürlüğünü merkeze alarak hareket edenilk teolojik akımlardır. Cebrî düşünce zuhur ettiği dönemin konjonktürel etkisiyle özgüriradeyi yok sayan bir tavır almıştır. Buna göre iradî fiiller de dahil olmak üzere her şeyAllah tarafından yaratılmış ve belirlenmiştir. İnsanın kendi etkinlikleri üzerinde bir etkisiyoktur. Kaderiyye, insanı sıradan bir organizmaya/bitkiye indirgeyen bu ifrat akıma açıkbir tepki ortaya koymuştur. Devamında sistematik bir mezhebe dönüşecek olan Mu‘tezileise insana hak ettiği ontolojik değeri verecek bir özgürlük teorisi geliştirmeye çalışmıştır.Fakat yine aynı tarihsel konjonktüre bağlı olarak Mu‘tezilî özgürlük doktrini, zamanınentelektüel ruhuna tutunamamış ve ciddi eleştirilere maruz kalmıştır. Gerek Cebriyye’ningerekse Mu‘tezile’nin irade hürriyeti hakkındaki düşüncelerinin teşekkülünde, döneminpolitik olaylarının etkisi açıktır. Doğrusu tarihin hiçbir döneminde hiçbir düşünce, sosyolojik etkilerden bütünüyle bağımsız bir şekilde gelişmemiştir. Sosyolojiyi belirleyen enönemli faktörlerden biriyse -özellikle hicri birinci asırda- siyaset olmuştur.

İrade ve eylem özgürlüğü, insan olmanın en ayırt edici niteliklerinden biri hatta birincisidir. Zira akıl, irade, vicdan, duygu ve hayal gücü gibi tüm özellikler ya onun birsonucu ya da işlevselliğiyle anlam kazanan hasletlerdir. Bu bakımdan hürriyet meselesi,insanın kendi hakkında düşünmeye başladığı çağlardan itibaren aktüelliğini korumaktadır. İslam düşüncesinde ise bu konu doğal olarak teolojik bir zeminde tartışılmıştır.Cebriyye, Kaderiyye ve ardından Mu‘tezile, insan özgürlüğünü merkeze alarak hareket edenilk teolojik akımlardır. Cebrî düşünce zuhur ettiği dönemin konjonktürel etkisiyle özgüriradeyi yok sayan bir tavır almıştır. Buna göre iradî fiiller de dahil olmak üzere her şeyAllah tarafından yaratılmış ve belirlenmiştir. İnsanın kendi etkinlikleri üzerinde bir etkisiyoktur. Kaderiyye, insanı sıradan bir organizmaya/bitkiye indirgeyen bu ifrat akıma açıkbir tepki ortaya koymuştur. Devamında sistematik bir mezhebe dönüşecek olan Mu‘tezileise insana hak ettiği ontolojik değeri verecek bir özgürlük teorisi geliştirmeye çalışmıştır.Fakat yine aynı tarihsel konjonktüre bağlı olarak Mu‘tezilî özgürlük doktrini, zamanınentelektüel ruhuna tutunamamış ve ciddi eleştirilere maruz kalmıştır. Gerek Cebriyye’ningerekse Mu‘tezile’nin irade hürriyeti hakkındaki düşüncelerinin teşekkülünde, döneminpolitik olaylarının etkisi açıktır. Doğrusu tarihin hiçbir döneminde hiçbir düşünce, sosyolojik etkilerden bütünüyle bağımsız bir şekilde gelişmemiştir. Sosyolojiyi belirleyen enönemli faktörlerden biriyse -özellikle hicri birinci asırda- siyaset olmuştur.