İslam Tarihinde Veliaht Belirleme Süreçleri Abdülmelik b. Mervân Örneği
Crown Prince Determining Processes in Islamic History ʿAbd al-Malik b. Marwān Example
Yazar: Pırlanta, İsmail
Dergi: Bozok Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi No. 28, 2025
Anahtar kelimeler: Political and Civilization History of Islam ; İslam Tarihi ve Medeniyeti ; İslam Tarihi,Veliaht,Hilafet,Abdülmelik b. Mervân,Velîd b. Abdülmelik,Emevîler ; History of Islam,Crown Prince,Caliphate,ʿAbd al-Malik b. Marwān,Walīd b. ʿAbd al-Malik,Umayyads

İktidara sahip olma ve onu kendi soyunda bırakma tarihin her döneminde bu gücü elinde tutanlar için en başat öncelik olmuştur. Bu uğurda nice ahitler çiğnenmiş, pek çok kan dökülmüştür. Bu husus dünyanın hangi bölgesinde bir hâkimiyet sahası varsa aynı şekilde yaşanmıştır. Hiçbir dini oluşum veya töre yaşanan hadiseleri değiştiremediği gibi güç sahibinin zaman zaman kutsal değerleri amacına ulaşma noktasında kullandığı da vâki olmuştur. Hz. Peygamber’in, soyu da dâhil kendinden sonra bir yönetici belirlememesi ve ilk dört halifenin göreve geliş şekilleri bağlamında bir önceki cümlelerde anlatılanların İslam’ın ilk dönemlerinde yaşanmadığı söylenebilirse de Muâviye b. Ebû Süfyân’ın iktidarı ile birlikte durum tam da anlatılanlar gibi olmuştur. Nitekim saltanat sistemine geçilmesi ile birlikte veliaht belirleme usulü yönetim mekanizmasında mühim bir konuma yükselmiştir. Müstakbel halifenin belirlendiği bu usul mevcut halifenin ölümünün ardından iktidarda boşluğun giderilmesi yönüyle olumlu bir uygulama olmasının yanında demokratik bir seçimi ortadan kaldırması cihetiyle olumsuzdur. Aynı zamanda, veliaht dirayetli ve yönetimden anlayan kimse olduğunda devlet gücünü muhafaza ederken devleti iyi yönetemeyen zayıf tabiatlı, zevk ve sefa düşkünü bir kişi olduğunda ise devlet zafiyet içerisine düşmüştür. Bazı halifelerin tahta geçip konumlarını güçlendirdikleri zaman sabık halifenin uyduğu veliaht atama ahdine riayet etmedikleri görülmektedir. Saltanatı kendi neseplerine bırakma sevdasına kapılan bu yöneticiler arzularına ulaşma uğruna kardeşlerini bile ortadan kaldırmaya çekinmemişlerdir. Bu yöneticilerden biri de Abdülmelik b. Mervân’dır. O, oğulları Velîd ve Süleyman’ı kendinden sonra iktidara getirme uğruna babasının veliaht atama ahdini çiğneyerek kardeşi Abdülazîz’i veliahtlıktan azletmek istemiştir. Kendi rızası ile azil olayına yanaşmayan kardeşini birçok kaynağın anlatmasına göre zehirlemek suretiyle ortadan kaldırmıştır. Bu çalışmada, Abdülmelik’in oğullarını veliaht atama yolunda kardeşini veliahtlıktan azletme süreci hakkında kaynaklardaki veriler ışığında bilgi verilmeye çalışılacaktır.

Having power and leaving it to their descendants has been the top priority for those who hold this power in every period of history. Many testaments were broken, and much blood was shed for this cause. This issue has been experienced in the same way wherever there is a dominance area in the world. While no religious formation or custom can change the events, it has also been the case that the powerful have used sacred values to achieve their goals from time to time. Although it can be said that the events described in the previous sentences did not occur in the first period of Islam, in the context of the fact that the Prophet Muhammad did not appoint a ruler after himself, including his lineage, and the way the first four caliphs took office, after the rule of Muʿāwiya b. Abī Sufyān, the situation was exactly as described. As a matter of fact, with the transition to the sultanate system, the method of determining the heir apparent has risen to an important position in the management mechanism. Although this method of determining the future caliph is a positive practice in terms of eliminating the gap in power after the death of the current caliph, it is negative in that it eliminates a democratic election. At the same time, when the crown prince is a person who is astute and understands administration, the state maintains its power, but when he is a weak-natured, pleasure-loving person who is unable to rule properly, the state falls into weakness. When some caliphs came to the throne and strengthened their positions it is seen that  they did not comply with the testament of appointing the crown prince unlike his predecessors. These rulers, who were obsessed with leaving the sultanate to their descendants, did not hesitate to eliminate even their brothers to achieve their desires. One of these rulers was ʿAbd al-Malik b. Marwān. To bring his sons Walīd and Sulaymān to power after him, he violated his father's testament of appointing the crown prince and wish to dismiss his brother ʿAbd al-ʿAzīz from the throne. According to many sources, he eliminated his brother, who did not accept impeachment with his own consent, by poisoning him. In this study, we will try to give information about the process of ʿAbd al-Malik’s dismissal of his brother from the throne in order to appoint his sons as crown prince, in the light of the data in the sources.