İSMAİL HAKKI BURSEVÎ’NİN ‘MÜ’MİN MÜ’MİNİN AYNASIDIR’ HADİS-İ ŞERİFİ ÜZERİNE YAZDIĞI ŞERHİN TAHLİL VE TAHKİKİ: ZÂHİR VE BÂTIN ANLAMIN BİRLEŞTİĞİ VE AYRILDIĞI NOKTALARA DAİR BİR İNCELEME
STUDY AND CRİTİCAL EDİTİON OF ISMAİL HAKKI BURSEVÎ'S COMMENTARY ON THE HADİTH ‘THE BELİEVER İS A MİRROR OF HİS FELLOW BELİEVER’: A STUDY ON THE POİNTS WHERE THE ESOTERİC AND EXOTERİC MEANİNG UNİTE AND SEPARATE
Yazar: Musakhanov, Orkhan
Dergi: Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (ÇÜİFD), Vol. 19 No. 2, 2019
Anahtar kelimeler: Ekberiyye,Zahirî-Bâtınî Yorum,Had-Matla‘,Afîfüddin Tilimsânî,İsmail Hakkı Bursevî ; Akbarians,İnterpretation,Hadd-Maṭla‘,‘Afīf al-Dīn Tilimsānī,Ismail Hakkı Bursevī

İsmailHakkı Bursevî (ö. 1137/1725) Osmanlı âlim ve sûfîleri arasında eserlerininçokluğuyla bilinen Ekberî geleneğe mensup bir âlim-sûfîdir. “Rûhu’l-Beyân”isimli bâtınî-işârî tefsirinin yanı sıra Nevevî’nin (ö. 676/1277) kırk hadisiüzerine yaptığı tercüme-şerh çalışması, kendisinin derlediği kırk hadis üzerineyaptığı Arapça şerh ve de müstakil hadislerin üzerine yazdığı risaleler, onunişârî tefsir ameliyesinin Kur’ân-ı Kerimle sınırlı kalmadığını ortaya koymaktadır.Osmanlının son döneminde yaşamış önemli biyograflardan Bursalı Mehmed Tahir’in (ö.1925) Osmanlı Müellifleri’ndeki Bursevî ve “Rûhu’l-Beyân” tavsifleri Bursevî’ninOsmanlı âlim-sûfîleri içerisindeki ayrıcalıklı yerini ortaya koymaktadır.Mehmed Tahir’in Bursevî tavsifinden hareketle Bursevî’nin ‘Mü’min Mü’mininAynasıdır’ hadis-i şerifi üzerine yazdığı müstakil risaleyi konu edinen bumakalede onun işârî tefsire olan bakış açısı, zâhirî ve bâtınî yorum konusundatutturduğu denge hassasiyeti Ekberî geleneğe mensup Afîfüddin Tilimsânî’nin (ö.690/1291) sûfîlerin işârî tefsir ameliyesinde ittifakla başvurduğu ‘Kur’ân-ıKerîm’in zâhiri, bâtını, haddi ve matla‘ı vardır’ hadis-i şerifi üzerinegetirdiği yorum üzerinden incelemeye tabi tutulmuştur. Tilimsânî’nin anahatlarıyla İslâmî ilimler tasnifini de içeren söz konusu yorumunu şöyleözetlemek mümkündür: Kur’ân-ı Kerim ve hadis-i şerifler üzerine getirilenyorumlarda zâhir/ilim ve bâtın/irfan anlamın varlığını, ayrıştığı/had vebirleştiği/matla‘ noktaları tek bir anlam bütününün parçaları olarak tespitetmek. Bu tespitin bir diğer boyutu Tilimsânî’nin metinleri ilim-irfan-tahkiküçlemesi içerisinde tasnif edişine dayanmaktadır. Söz konusu üçlü ayrıma görehad ve matla‘ı bilmek tahkike karşılık gelmektedir. Afifüddin Tilimsânî’nin sözkonusu hadis-i şerif üzerine getirdiği teknik ve cami yorumu diğer sûfîlerdebulmak güçtür. Bu makalenin amacı Tilimsânî’nin getirdiği nazarî yorumun amelîyansımasını Bursevî’nin ‘Mü’min Mü’minin Aynasıdır’ hadis-i şerifi üzerinegetirdiği yorumlar üzerinden tespit etmek ve bu vesileyle farklı zamandayaşamış Ekberî sûfîlerin kullandıkları asıllar (usûl) ve bu asıllardan bilgiçıkarma yöntemleri (menhecü’l-istinbât) arasındaki bütünlüğe ve sürekliliğeişaret etmektir. Bu amaca binaen Tilimsânî’nin söz konusu tasnifinden hareketleBursevî’nin makaleye konu edinilen hadis üzerine getirdiği yorumlar arasındabeşer cinsine ait müminle ilgili olanları zâhirî, cin ve melek cinsine aitmüminle ilgili olanları bâtınî ve Hak Mü’minle ilgili olanları ise zâhirî ve bâtınîninayrıldığı/had ve birleştiği/matla‘ yerleri ortaya koyan yorumlar olarak tespitedilmiş ve detaylandırılmıştır. Makalenin amacı öncelikli olarak Bursevî’nin ‘ŞerhuKavlihî ‘Aleyhi’s-Selâm: el-Mü’minü Mirâtü’l-Mü’min’ isimli eserinin incelemesiolduğu için söz konusu eserin tahkikine ekte yer verilmiştir.

Ismail Hakkı Bursevī (d. 1137/1725) is a scholar-Sufi of the Akbarī tradition who is widely known among Ottoman scholars and Sufis for his prolific works. Among his works, the allegorical exegesis Rūḥ al-Bayān is of singular importance. This paper, which deals with Ismail Hakkı Bursevī’s treatise on the ḥadīth ‘The believer is a mirror of his fellow believer’, will examine Ismail Hakkı Bursevī’s perspective on allegorical exegesis, the delicate balance that he observes in his literal and esoteric interpretations, alongside the Akbarian ‘Afīf al-Dīn Tilimsānī’s (d. 690/1291) interpretation of the ḥadīth that the Quran possesses an outer, inner, limited, and highest meaning. This interpretation of Tilimsānī’s, which integrates his general classification of the Islamic sciences, can be summarized as follows: evaluating the interpretations advanced on the Quran and ḥadīths which have a meaning of outer/knowledge/ilm and inner/gnosis/ma‘rifah, and the points at which they are separated/ḥadd and and united/maṭla‘ are, as parts of a whole, all within a single meaning. Another aspect of this evaluation is based on the classification of the tripartite ‘ilm-‘irfān-taḥqīq in the works of ‘Afīf al-Dīn Tilimsānī. It is difficult to find when it comes to other Sufis the likes of ‘Afīf al-Dīn Tilimsānī’s technical and extensive interpretation on the said ḥadīth. The purpose of this paper is to determine the practical reflection of Tilimsānī’s theoretical interpretation through Ismail Hakkı Bursevī’s interpretation of the ḥadīth ‘The believer is a mirror of his fellow believer’, and, therefore, to also point out the coherence and continuity of the Akbarian Sufis’ methods and the knowledge that they derived from them. Additionally, by using Tilimsānī’s above-mentioned classification as a starting point, we have identified and elaborated on Bursevī’s interpretations on the said ḥadīth as interpretations of outer (ẓāhirī) for those about the believers belonging to the human genus (al-mu’min al-basharī), inner (bāṭinī) for those concerning the believers of the jinn or angelic genus (al-mu’min al-jinnī va’l-malakī), and as for those that are related to God the Faithful (Al-Mu’min) is where the outer and inner were separated/ḥadd united/maṭla‘. Included in the appendix is a critical edition of Sharḥ Qawlihi ‘Alayhi al-Salām: Al-Mu’min Mir’āt al-Mu’min.