Çeviri Stratejileri Açısından 'Ümmî' Kavramının İngilizce Kur’an Meallerindeki Kullanımı Üzerine Bir İnceleme
An Analysis of the Concept of 'Ummi' in English Translations of the Quran within the Perspective of Translation Strategies
Yazar: Batman, Mustafa Murat
Dergi: İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, Vol. 15 No. 1, 2025
Anahtar kelimeler: Islamic Studies (Other) ; İslam Araştırmaları (Diğer) ; Tafsir,Qur’an,Ummī,The Qur’an with English Translation,Translation Strategies ; Tefsir,Kur’an,Ümmî,İngilizce Kur’an Mealleri,Çeviri Stratejileri

Kur’an-ı Kerim’in hermenötik açıdan tartışmalı ve çok katmanlı kavramlarından biri olan ümmîlik, klasik tefsir geleneğinde okuma yazma bilmeyen şeklindeki yaygın epistemolojik tanımla tarihsel bağlamın ve etimolojik kökenin işaret ettiği sosyo-kültürel statü arasında derin bir anlamsal gerilim barındırmaktadır. Bu çalışma, söz konusu kavramın anlamsal çerçevesini belirleyerek İngilizce Kur’an meallerindeki yansımalarını çeviri stratejileri ve mütercim motivasyonları açısından ele almaktadır. Araştırmada kavramın "ümm (anne)” yerine "ümmet (topluluk)” köküyle ilişkisinden ve nüzul ortamındaki kullanımından hareketle on iki İngilizce meal, ilgili ayetlerin muhatap kitlelerine göre tasnif edilerek karşılaştırmalı olarak analiz edilmektedir. İnceleme neticesinde, mütercimlerin kavrama sabit bir sözlük karşılığı vermek yerine ayetin bağlamına ve teolojik önceliklerine göre değişken stratejiler izledikleri tespit edilmektedir. Özellikle Âl-i İmrân 3/75 ve Cuma 62/2 ayetlerinde olduğu gibi ümmî kavramının toplumsal bir kategori olarak kullanıldığı ve Ehl-i kitap ile karşıtlık oluşturduğu yerlerde lafzî çevirinin ayetin mantıksal ve hukuki zeminini karşılamada yetersiz kaldığı görülmektedir. Bu bağlamlarda, mütercimlerin kavramın vahiy kültürüne sahip olmama veya dini aidiyet bakımından ötekini tanımlayan çeviri stratejilerini tercih ettikleri saptanmaktadır. Bilhassa bu ayetlerde Yahudi olmayan anlamındaki ifadelerin tercihi, ümmîliği sosyo-kültürel ve dinsel anlamın aktarımında öne çıkarmaktadır. Buna mukabil, çalışmanın en çarpıcı bulgusu olarak ilgili kavramın Hz. Peygamber’in bir sıfatı olarak kullanıldığı A'râf sûresinin 157-158. ayetlerinde toplumsal bağlamda sosyolojik çeviriyi tercih eden mütercimlerin dahi, Kur’an’ın mucizeliği doktrinini koruma refleksiyle keskin bir stratejik dönüş yaparak geleneksel ve literal anlam takdirlerine geri döndükleri tespit edilmektedir. Bu durum, çevirmenlerin filolojik tutarlılıktan ziyade teolojik bir motivasyonla hareket ettiklerini göstermektedir. Bu doğrultuda çalışmamız, ümmî kavramının salt okuma yazmaya dayalı bir formasyonun eksikliğini değil; Ehl-i kitap müktesebatına ve vahiy geleneğine yabancı olma şeklindeki teolojik bir statüyü ifade ettiğini ortaya koymakta ve İngilizce çevirilerin bu bağlamsal bütünlüğü ve anlam zenginliğini gözetmesi gerektiğini vurgulamaktadır.

The concept of ummī persists as one of the most hermeneutically complex and controversial terms within the entire Qur’ānic corpus. It encapsulates a profound semantic tension, situated between the traditional epistemological definition, which renders it as "illiterate," and a specific socio-cultural status suggested by the historical milieu of the revelation and the term's etymological origins. The primary objective of this study is to rigorously delineate the semantic framework of this concept and to critically analyze how it is reflected in English Qur’ān translations, with a particular focus on translation strategies and translator motivations. Theoretically grounded in the premise that ummī is etymologically related to the root ummah (community) rather than umm (mother), this research examines its specific usage within the context of revelation. To this end, twelve English translations from diverse historical periods were classified and subjected to a comparative analysis based on the specific addressees of the verses. The examination reveals that translators do not adhere to a fixed equivalent; rather, they adopt variable strategies contingent upon the context. In verses where ummī functions as a social category contrasting with the People of the Book—such as in Āl ‘Imrān 3/75 and Al-Jumu'ah 62/2—strictly literal translations often fail to meet the text's logical and legal requirements. Consequently, in these contexts, translators tend to define the concept as "lacking revelation culture" or "Gentile." Conversely, a striking strategic shift is observed in verses attributing the term to the Prophet (al-A‘rāf 7/157-158). Here, even translators favoring sociological definitions elsewhere revert to the literal "illiterate" interpretation, driven by a theological reflex to safeguard the doctrine of the Qur’an's inimitability (i‘jāz). Ultimately, this study demonstrates that ummī articulates a theological status—being alien to the scripture tradition—rather than mere illiteracy, emphasizing the necessity for translations to maintain this contextual integrity.