Mutasavvıf Şair Harâbâtî’nin Fakr Anlayışı
The Understanding of Faqr in the Sufi Poet Harābātī
Yazar: Türkoğlu, İbrahim
Dergi: Bozok Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi No. 28, 2025
Anahtar kelimeler: Sufism ; Tasavvuf ; Tasavvuf,Tasavvuf Edebiyatı,Harâbâtî,Fakr,Fakrnâme ; Sufism,Sufi Literature,Harābātī,Faqr,Faqrnāme

Bu çalışmada, 17.-18. yüzyıllarda Doğu Türkistan’ın Aksu şehrinde yaşamış mutasavvıf şair Muhammed b. Abdullah Harâbâtî’nin (öl. 1142/1730) tasavvuf düşüncesinde merkezî bir yere sahip olan “fakr” anlayışı ele alınmaktadır. Harâbâtî’nin fakr tasavvuru, yalnızca maddî yoksunluk olarak değil; mâsivâdan tamamen uzaklaşma, nefsin arzularından arınma, ahlâkî olgunluk kazanma ve tüm varlığıyla Hak Teâlâ’ya yönelme hali olarak şekillenmiştir. Fakrı, hem sâlikin seyr u sülûk yolculuğunu kuşatan bir hayat anlayışı hem de ulaşılması gereken bir mânevî makam olarak gören Harâbâtî, bu anlayışını “Fakr benim iftiharımdır.” hadisi üzerine inşa etmiştir. Fakr kelimesini oluşturan (ف - ق - ر) harflerinin her birine çok boyutlu mânevî anlamlar yüklemiş; “fâ” harfi bağlamında, ferd (Hakk’a yönelmişlik), nefsin hevâî arzularından arınması, fakâ (bedenî ihtiyaçları azaltma) ve tefekkür olmak üzere fakrın dört temel şartını açıklamıştır. “Kâf” harfi üzerinden Hak Teâlâ’dan gelen her nimete karşı tam bir memnuniyet halinde olunmasını (kanaatkârlık); nefsin terbiye ve tezkiyesiyle başlayan, aşkın talibi olmaya yönelik manevî bir sefere, doğruluk adımıyla yola revan olmayı (kudûm); Hak yolunda sâlikin Allah’ın zâtı dışındaki bütün varlıklarla irtibatını bütünüyle koparmasını (kat‘/kesmek) temel ilkeler olarak zikretmiş; ibadetle ilişkili fiillerin, salt şekilsel ritüellerden ibaret olmadığını vurgulamış, bu fiilleri her hal ve davranışta doğruluk, sadakat ve ihlâs üzere davranmayı temsil eden semboller olarak yorumlamıştır. “Râ” harfinde de sâlikin Allah Teâlâ’nın takdir ve hükümlerine sabır ve memnuniyetle boyun eğmesi (rızâ ve teslimiyet), mânevî yolculukta mürşid-i kâmilin zorunlu oluşu (rehber) ve şeriat, tarikat ve hakikatten meydana gelen tasavvufî güzergâhın hakikate ulaşmadaki tek yol olarak görülmesi (râh/yol) şeklinde üç mana ortaya koyarak bunları açıklamıştır. Harâbâtî, fakr ile mürşid-i kâmil arasında güçlü bir bağ kurmuş; mürşide bağlılığı, onun nazar ve sohbetinden istifadeyi, Hakk’a vuslatın vazgeçilmez şartı olarak görmüştür. Kâmil bir mürşidin sözünün şeriat, amelinin tarikat, şiarının hakikat, alâmetlerinin de marifet olduğunu ortaya koymak suretiyle tasavvuf tarihindeki dört kapı (şerîat, tarîkat, hakîkat, mârifet) öğretisine vurgu yapmıştır. İnceleme, Harâbâtî’nin hem manzum hem mensur kısımlar içeren Fakrnâme adlı eseri temel alınarak yapılmış; eserin Çağatay Türkçesiyle yazılmış olması ve bugüne dek alanda bağımsız bir çalışmaya konu olmaması nedeniyle, bu önemli birikimin Türkiye’deki ilim çevrelerine kazandırılması hedeflenmiştir. Nitel araştırma yöntemiyle ve metin çözümleme temelli olarak hazırlanmış olan çalışma, Doğu Türkistan’daki fakrnâme geleneğinin seçkin bir temsilcisinin fakr anlayışının tanıtılması suretiyle alandaki literatüre özgün bir katkı sunmaktadır.

In this study, the Sufi poet Muḥammad b. ʿAbd Allah Harābātī (d. 1142/1730), who lived in the city of Aksu in East Turkistan in the 17-18th centuries, discusses the understanding of “faqr”, which has a central place in Sufi thought. Harābātī's conception of faqr is shaped not only as material deprivation, but also as a state of complete detachment from māsiwā’, purification from the desires of the soul, gaining moral maturity, and turning towards Allah with all one's being. Harābātī, who saw faqr as both a life understanding that encompasses the journey of the ascetic and a spiritual station to be reached, built this understanding on the hadith “Faqr is my pride.”. He attributed multidimensional spiritual meanings to each of the letters (ف - ق - ر) that make up the word faqr; in the context of the letter “fā”, he explained the four basic conditions of faqr: fard (orientation towards the Truth), purification of the soul from its desires, faqā (reducing physical needs) and contemplation. To be in a state of complete contentment with every blessing from Allah through the letter “kāf”(contentment); to set out on a spiritual expedition that starts with the purification of the nafs (qudūm), to be the aspirant of love; The basic principles of the path of truth are to completely sever all contact with all beings other than the essence of Allah (qat’/cutting); he emphasised that the acts related to worship are not merely formal rituals, and he interpreted these acts as symbols that represent acting with truthfulness, loyalty and ikhlās in every state and behaviour. In the letter “rā”, he explained three meanings: the sālik’s submission to the judgements and decrees of Allah with patience and contentment (riḍā and submission), the necessity of the murshid-i kāmil in the spiritual journey (guide), and the Sufi route consisting of sharīʿa ṭarīqa and truth as the only way to reach the truth (rāh/way). Harābātī established a strong connection between faqr and murshid-i kāmil; he regarded devotion to the murshid and benefiting from his sight and conversation as an indispensable condition for the attainment of the divine. He emphasised the doctrine of the four gates (sharīʿa, ṭarīqa, ḥaqīqa, maʿrifa) in the history of Sufism by stating that the words of a perfect murshid are sharīʿa, his deeds are ṭarīqa, his symbol is truth, and his signs are maʿrifa. The study is based on Harābātī's Faqrnāme, which contains both verse and prose parts; since the work is written in Chagatai Turkish and has not been the subject of an independent study in the field so far, it is aimed to bring this important accumulation to the scholarly circles in Türkiye. The study, which is based on qualitative research method and textual analysis, makes an original contribution to the literature in the field by introducing the understanding of faqr of a distinguished representative of the faqrnāme tradition in East Turkestan.