XVI. Yüzyılda Van, Muş ve Bitlis’te Zaviye Kökenli Köyler
Villages Of Zawiya Origin In Van, Muş And Bitlis In The Xvith Century
Yazar: Alandağlı, Murat
Dergi: Erdem No. 85, 2023
Anahtar kelimeler: Architectural ; Mimari ; Zawiya,founder of zawiya,Muş,Bitlis,Van,waqf,waqfof zawiya ; Zâviye,kurucu zâviyedâr,Muş,Bitlis,Van,vakıf,zâviye vakıfları

Dünya tarihinde derin izler bırakan devletlerin kuruluş ve gelişmeleriniderinden etkileyen bazı müesseseler olmuştur. Osmanlıİmparatorluğu’nun kuruluş ve özellikle Rumeli’ye doğru hızlı birşekilde genişlemesinde zâviyelerin hayati bir rol oynadıkları bilinmektedir.Zâviyeler genellikle iskâna müsait bir havzayı tepeden görenbir zirvede veya önemli bir ticaret ya da bağlantı yolunun kilitmıntıkasında kurulmuşlardır. Böylece sessiz veya tahta kılıçlı fatihlerolarak nitelendirilen dervişler, konargöçerlerin yerleşmelerine öncülüketmiş, gelip giden yolculara ise ışık olmuşlardır. Bu vasıflarınınyanında zâviyelerde aynı zamanda bir derviş veya şeyh öncülüğündetasavvufî eğitim sürdürülmüştür. Bu nedenle kuruldukları mıntıkayagöre büyüklükleri değişmekle birlikte zâviyeler ahır, mutfak, kütüphane,ambar, kiler, değirmen, sofa ve odalardan oluşmaktaydı. Ayrıcatüm bu birimlerin yer aldığı ana yapıyı çevreleyen bağ ve bahçeleri debulunmaktaydı. Bu durumda kilerci, ambarcı, değirmenci, çerağcı, kapıcıve aşçı gibi görevlilerin zâviyelerde varlığı kaçınılmaz olmuştur.Tüm bu birimler ve görevliler ile kuruluş maksatlarından kaynaklanangiderleri, vakıf sistemi sayesinde yereldeki gelirlerden karşılanmıştır.Böylece imparatorluk taşrasında merkezî hazineden bağımsız birşekilde kendi kendine yeten dinî, sosyo-kültürel ve iktisadî bir üniteortaya çıkmış ve asırlar boyunca devam etmiştir.XVI. yüzyılda Osmanlı’nın doğu sınırı Osmanlı-Safevî çekişmesininmerkezinde yer almaktaydı. Bölge demografisi genel olarak gayrimüslimnüfusun arasında temelleri çok daha eskilere dayanan önemligeçit ve yol güzergâhlarında kurulmuş zâviyeleri merkeze almış Türkmenlerile ekrad taifesinden oluşmaktaydı. Safevîler, sosyo-kültürelve dinî politikalarının gereği olarak bölgede zâviyelerin kurulması vedevamı noktasında gayret göstermişlerdir. Buna karşılık Osmanlılarda aynı maksatla Doğuya doğru genişleyen sınırlarında kalan kadimzâviyeleri mevcut muafiyetleriyle kabul ve yenilerinin kurulmasını teşvik etmişlerdir. Hem bir tarımsal ünite hem de sosyo-kültürel vedinî bir mahiyete malik zâviyelerin bölgede Osmanlı idaresinin tesisinoktasındaki katkısı yadsınamaz. Nitekim zâviyeler, doğudakiiskânın planlanması, oluşması ve kararlılığında merkezî rol oynamışlardır.Bunun en somut örneklerinden biri bölgede köye dönüşmüşzâviyelerin varlığıdır. Döneme ve bölgeye ait kaynakların tetkiki budeğişim ve dönüşümün mimarlarını çok daha yakından tanımamızafırsat verecektir. Kurucu olmaları muhtemel kişiler veya onlara atfenbaşkalarınca kurulmuş olan zâviyeler bu bakımdan önem arz etmektedir.Öyle ki bazı örneklerinin XVI. yüzyıldan XX. yüzyıla uzananoldukça köklü mazileri ve isim kararlılıkları bulunmaktadır. Bunlarınbulundukları yerler, kurucuları, reâyasının demografisi, tarımsal veticarî potansiyelleri ile özellikle XVI. yüzyıldan XX. yüzyıla değişenimparatorluk şartlarına direnç ya da uyumlarının ortaya konulması çalışmanıntemel gayesini oluşturmaktadır.

There have been some institutions that have deeply influenced the establishmentand development of states that have left deep traces inworld history. It is known that lodges played a vital role in the establishmentof the Ottoman Empire and especially in the rapid expansiontowards Rumelia. Lodges were usually established on a peak overlookinga habitable basin or in a key area of an important trade orconnection route. Thus, the dervishes, who were described as silentor wooden-sworded conquerors, became pioneers in the settlement ofthe nomads and a light to the travelers who came and went. In additionto these qualities, Sufi education was also continued in the lodgesunder the leadership of a dervish or sheikh. For this reason, althoughtheir sizes varied according to the region where they were established,the lodges consisted of stables, kitchens, libraries, warehouses, cellars,mills, sofas and rooms. They also had vineyards and gardens surroundingthe main structure where all these units were located. In thiscase, the presence of officials such as cellars, warehousemen, millers,cherag makers(kindle igniters), janitors, cooks and storekeepers in thelodges was inevitable. All these units and their expenses arising fromthe establishment purposes of the officials and the foundation were coveredfrom the local revenues thanks to the foundation system. Thus, aself-sufficient religious, socio-cultural and economic unit emerged inthe imperial provinces, independent of the central treasury, and continuedfor centuries.In the XVIth century, the eastern border of the Ottoman Empire wasat the center of the Ottoman-Safavid conflict. The demographics ofthe region generally consisted of the Turkmens, who centered thelodges established on important passages and road routes, among thenon-Muslim population, and the Ekrad group. As a requirement oftheir socio-cultural and religious policies, the Safavids made effortsto establish and maintain lodges in the region. On the other hand, theOttomans also encouraged the acceptance of the ancient lodges remainingin their borders expanding towards the East with their existingexemptions and the establishment of new ones for the same purpose.The contribution of lodges of both an agricultural unit and a socioculturaland religious nature to the establishment of Ottoman administrationin the region cannot be denied. As a matter of fact, lodgesplayed a central role in the planning, formation and determination ofthe settlement in the east. One of the most concrete examples of this isthe presence of lodges that have turned into villages in the region. Theexamination of the sources belonging to the period and the region willgive us the opportunity to get to know the architects/founders of this change and transformation much more closely. The lodges establishedby the people who are likely to be the founders or by others referringto them are important in this respect. So much so that some exampleshave a well-established history and name stability dating from theXVIth century to the XXth century. The main purpose of the studyis to reveal their locations, their founders, the demographics of theirraias, their agricultural and commercial potentials, and their resistanceor adaptation to the changing imperial conditions, especially from theXVIth century to the XXth century.