Osmanlı İmparatorluğunda Ermeniler: Osmanlı Türkçesi İle Eserler Yazan Ermeni Entelektüeller (1800-1923)
Armenians in The Ottoman Empire: Armenian Intellectuals Who Wrote Ottoman Works (1800-1923)
Yazar: Deveci Bozkuş, Yıldız
Dergi: Erdem, Vol. 0 No. 79, 2020
Anahtar kelimeler: Osmanlı İmparatorluğu,Ermeniler,modernleşme,entelijansiya,Osmanlı Türkçesi ; Ottoman Empire,Armenians,modernization,intellectual,Ottoman Turkish

Bu çalışmada genel hatlarıyla Osmanlı İmparatorluğu’nda 1800 ile1923 yılları arasında yaşamış ve Osmanlı Türkçesi ile eserler kalemealmış olan Ermeni entelektüellerin hayatı ve eserleri incelenmiştir.Çalışma kapsamında öncelikle Ermeni modernleşme sürecindeErmeni entelijansiyanın oluşumundaki faktörlere yer verilmiştir. Buçerçevede ilk etapta Ermeni modernleşme sürecine dair bazı bilgilereyer verilerek ardından XIX. Yüzyılda Ermeni entelijansiya kapsamındahangi isimlerin ön planda olduğu üzerinde durulmuştur. Söz konusuentelektüellerin hangi alanlarda eserler ürettikleri hakkında bilgiverilmiştir. Daha sonra özellikle Osmanlı Türkçesi kullanarak hangialanlarda Ermeni entelektüellerinin eserler ürettikleri ve bu eserlerinsöz konusu dönem içerisindeki yeri incelenmiştir. Osmanlı Türkçesi ileeserler kaleme alan Ermeni entelektüellerin hayatı, eserleri ve Osmanlımodernleşmesindeki rolüne de dikkat çekilerek bu eserlerin söz konusudönemde hangi alanlarda kullanıldığı ve toplum üzerindeki etkilerihakkında da bilgi verilmiştir. Makale kapsamında ilk etapta Osmanlıİmparatorluğu’nda Ermeni entelektüel dünyasını şekillendirenunsurlar tespit edilmiştir. Daha sonra Ermeni entelektüel dünyasınınoluşumunda Tanzimat ve Islahat döneminin etkilerine yer verilerek, tıp,ekonomi, hukuk, tiyatro, eğitim, ziraat, filoloji, muhasebe konularındayurtdışında eğitim alan Ermeni öğrencilerin kimler olduğu üzerindedurulmuştur. Bu alanlarda kimlerin ön plana çıktığı bilgilerine deyer verilerek özellikle bu alanlarda üretilen eserlerin toplumdaki yerive etkilerine dikkat çekilmiştir. Bu eserlerin hangi Osmanlı eğitimkurumlarında kullanıldıkları ve günümüzdeki önemine dair bilgilerede yer veren bu çalışmayla birlikte Osmanlı İmparatorluğu’nda Ermenientelektüellerinin sadece sosyal bilimler alanında değil mühendislik,mimarlık, tıp, hukuk, ziraat vb. alanlarda da eserler kaleme aldıkları vebu eserlerin toplumun modernleşme sürecindeki etkileri anlaşılmayaçalışılmıştır. Bu çalışmada genel hatlarıyla çok fazla gün yüzüneçıkmamış olan Ermeni münevverlerinin kaleme almış olduğu eserlerede yer verilecektir. Böylece Ermenilerin Batılı kaynaklardan OsmanlıTürkçesine çevirdikleri eserler aracılığıyla devletin modernleşme vebatılılaşma yolunda atmış oldukları adımlarda nasıl bir rol oynadıklarıhususuna açıklık getirilmeye çalışılmaktadır. Bu çalışma ayrıcaOsmanlı İmparatorluğu döneminde yaşayan gayrimüslimlerin devleteolan aidiyetlerinin entelektüel seviyedeki konumunu göstermesiaçısından da önemlidir. Makalede ayrıca söz konusu dönemdeimparatorluk sınırları içerisinde yaşayan Ermenilerin büyük birkısmının yurtdışından aldıkları eğitimler neticesinde elde etmişoldukları bilgi ve birikimleri ülkeye döndüklerinde nasıl toplumunhemen hemen tüm alanlarına gerek çeviri gerekse telif eserler kalemealarak yaydıklarına da açıklık getirmeye çalışmaktadır. Bu birikiminhem dönemin Türk ve Ermeni entelektüelleri hem de iki toplumungenç kuşakları üzerindeki etkilerine de dikkat çekilecektir.

ABSTRACTIn this study, the life and works of Armenian intellectuals who lived in the Ottoman Empire between 1800 and 1923 and wrote Ottoman works will be emphasized. In the process of Armenian modernization, what are the factors in the formation of the Armenian intelligentsia will be given. In this framework, some information about the Armenian modernization process will be given in the first place, then XIX. The names of the Armenian intelligentsia will be emphasized in the 19th century. Information will also be given on the fields in which the intellectuals mentioned produce works. Then, especially in which areas the Armenian intellectuals produced works using Ottoman Turkish and the place of these works in that period will be emphasized. Attention will also be given to the life of the Armenian intellectuals, their works and their role in Ottoman modernization. Within the scope of the article, the elements that shape the Armenian intellectual world in the Ottoman Empire will be emphasized in the first place. Then, the effects of the Tanzimat and Islahat Reforms will be included in the formation of the Armenian intellectual world. Itwill be emphasized who are the Armenian students studying abroad in medicine, economy, law, theater, education, literature, agriculture, philology, press, and accounting. It will be emphasized who are the Armenian students studying abroad in medicine, economy, law, theater, education, literature, agriculture, philology, press, and accounting. Information on who comes to the fore in these areas will also be included. In particular, the place and effects of the works produced in these areas will be emphasized. Information on which Ottoman educational institutions these works were used and their importance today will also be included. The role of Armenians in the steps taken by the state towards modernization and westernization will also be clarified through the works translated from Western sources into Ottoman Turkish. It is also important in terms of showing the intellectual level of non-Muslims’ belonging to the state. It also tries to clarify how the majority of Armenians, as a result of the education they received from abroad, spread the knowledge and experience theyhave acquired when they return to the country by writing translation and copyrighted works.