ŞAM HANEFÎ KADISI NECMEDDİN TARSÛSÎ’NİN KİTABÜ’T-TEVÂRÎH’İ: (TAHKİK - TERCÜME - DEĞERLENDİRME)
KİTABÜ’T-TEVARİH WHİCH BELONG TO NECMEDDİN TARSUSİ WHO İS A QADI İN DAMASCUS: (REVİEW, TRANSLATİON AND EVALUATİON)
Yazar: Sadıker, Ömer
Dergi: Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (ÇÜİFD), Vol. 20 No. 1, 2020
Anahtar kelimeler: Biyografi,Hanefi kadılar,el-Fevaidü'l-Fıkhiyye,Kitabü't-Tevarih,Necmeddin Tarsusi ; Biography,Hanafi Muslim Judge,el-Fevâidü’l-Fıkhiyye,Kitabü’t-Tevârîh,Necmeddin Tarsûsî

Memlüklerdönemi ilim adamları tarafından sultan ve devlet ricalinin destekleri veteşvikleri ile çok yönlü zengin bir edebiyat meydana getirilmiştir. Bundavakfiyeler aracılığıyla inşa edilen dört mezhebe ait medreselerin faaliyetlerininde olumlu etkisi olmuştur. Şafiiler başta olmak üzere bu medreselerde Hanefî,Maliki ve Hanbeli mezhebine mensup müderrisler ve kadılar yetişmiştir. Buatmosferde yetişen âlimler İslami ilimlerin her alanında kendini ifade etme imkânıbulmuş; özgün ve derinlikli eserler ortaya koymuşlardır. Eserlerin başındatarih, teracim ve tabakat türü eserler gelmiştir. Hemen her mezhepte kurucusundankendi dönemine kadar etkin liderlerin biyografisinin yapıldığı tabakat, teracimve vefeyât türü eserler yazılmıştır. Bununla beraber muasır kişilerin kaleme alındığıeserler de kaleme alınmıştır. Söz konusu çalışmayı yapan âlimlerden biri deTürk asıllı, dedeleri Tarsus’tan Şam’a gelmiş olan Necmeddin Tarsûsî’dir. İlmiyisınıfı bir aileden gelen Tarsûsî, “Ürcuze fi Vefeyâti’l-Aʻyân min MezhebiEbî Hanîfeti’n-N’umân” adlı eseriyle Ebû Hanîfe’den (ö. 150) Alâaddin Türkmânî’ye(ö. 750) kadar Hanefî âlimlerin vefat tarihlerini konu edinen vefeyat türündenbir eser ortaya koymuştur. Ayrıca Kitabü’t-Tevârîh adıyla 664 yılından kendizamanına kadar Şam’da kadılık yapan Hanefî kâdılkudâtların başka bir ifadeylemuasır hanefî âlimlerinin biyografilerini de yazmıştır. Çalışmamızdaincelediğimiz eser de Kitabü’t-Tevârih’tir. Kitabü’t-Tevârîh, Tarsûsî’nin 54bölümden oluşan el-Feâidü’l-Fıkhiyye adlı 1000 beytlik manzumesinin veed-Dürretü’s-Seniyye fi’l-Fevâidi’l-Fıkhiyye adlı şerhinin 13 beytlik sonbölümüdür. Eserin bu bölümünün çalışma konusu edilmesinde bölümün Şam tarihçileriolarak bilinen Nuaymî (ö. 927) ve İbn Tolun’un (ö. 953) eserlerine kaynaklıketmesi yatmaktadır. Bununla ilgili çalışmamız da yayın aşamasındadır. Özellikleİbn Tolun’un “Kudâtu Dımaşk” olarak bilinen “es-Sağru’l-Bessâm fi Zikri menVülliye Kadâe’ş-Şâm” adlı eserinin ilk dokuz Hanefî kadısı neredeyseKitabü’t-Tevârih’in aynısıdır. Bölüm h. 664 yılında Şam’a kâdılkudât olarak İbnAta’dan başlayarak h. 746 yılı babası İmadüddin Tarsûsî’nin kadılığı bırakıpkendisinin geçmesini ifade etmesiyle son bulmaktadır. Eser, kadıların doğum,vefat ve kadılık tarihlerini ebced sembolleriyle ifade eden nazımla başlamıştır.Sonra da şerh edilerek dokuz kadının hayatına dair önemli bigiler verilmiştir.Şerhte sembollerin karşılığı olan tarihlerin açıklamasına ilaveten, kadılarınhocaları, öğrencileri, ilgi duydukları eserler, öne çıktıkları yönler, görevyaptığı medreseler, tayinleri, terfileri, azilleri, bazılarının da edebiyönleri ele alınmıştır. Bu yönüyle teracim özelliği taşıyan eser Moğol istilası,halkla münasebetler, iktidar ulema ilişkisi gibi siyasi ve sosyokültürel yönüortaya koymas﻿ıyla da tarih niteliği taşımaktadır.﻿﻿﻿﻿

With the support and encouragement ofsultans and statesmen was created a rich versatile literature by scientists inMamluks period. The emergence of this situation has also had a positive effecton the madrasah activities of four sects built through foundations. In thesemadrasas, the professors and muslim judges were trained belonging to Hanafi,Maliki and Hanbeli sects, especially the Shafiis sect. in the context of thisidea, scholars had the opportunity to express themselves in every field ofIslamic sciences; they have created original Works and in depth works. History,biography and obituary works are at the peak of these works. In almost alldenominations, obituary and biography works were written, where the biographyof effective leaders was made from its founder to its own period. One of thescholars doing this kind of work is Necmeddin Tarsusi who Turkish-born and cameto Damascus from Tarsus. Tarsusi who came from a family of wise class producedhis work named “Ürcuze fi Vefeyâti’l-Aʻyân min Mezhebi Ebî Hanîfeti’n-N'umân” which a typeof death that deals with the death dates of Hanafi scholars who passed awayfrom Ebû Hanîfe (d.150) to Alâaddin Türkmânî (d. 750). In addition, he wrotethe biographies of Hanefî kâdılkudât who was a judge in Damascus from 664 untilhis time with the name of Kitabü-Tevârîh. Our study is about the work whichname is Kitabü-Tevârîh. This work consisting of fifty-four episodes of Tarsûsiis the last chapter of thirteen couplets of the verse of its named“ed-Dürretü’s-Seniyye fi'l-Fevâidi'l-Fıkhiyye” and the verse of a thousandcouplets called al-Feâidü'l-Fıkhiyye. The study of this part of the work is dueto the fact that the section was the source of the works of Nuaymî and İbnTolun that known as Damascus historians. Our study which examines the source ofthe work for later studies is also in the publishing phase. Especially theranking of the first nine Hanafi qadı in the es-Sağru'l-Bessâm fi Zikri menVülliye Kadâe'ş-Şâm which work is name and belong to İbn Tolun is almost thesame as Kitabü't-Tevârih. Kitabüt-Tevârîh starts from Ibn Ata who is appointedas a kâdılkudât in Damascus in hijri 664 and it ends with the replacement ofhis father İmadüddin Tarsûsî who to be fired from muslim judge in hijri 746.The work begins with the verse which expresses important dates related tomuslim judge such as birth, death and the history of judgment with their lettersymbols. Then, important information was given one by one about the lives ofnine muslim judge. In this context, in addition to the explanation of the datescorresponding to the symbols in the annotation, the teachers of muslim judges,their students, the works they are interested in, the features they stand out,the madrasahs where they work, their appointments, their promotions, be firedfrom muslim judge and literary interests some of which are also discussed. Inthis context, this work which encompasses a biography is also a historicalfeature by contacting details such as the Mongolian invasion and its impact onsociety, the relationship between management and scholars and thus revealingits the political and sociocultural results.