Osmanlı Mütefekkirlerinden Hüsnü Hamid’in Matematik Felsefesi Çalışmaları: “Wroński’nin Riyaziyat Felsefesi”
An Ottoman Philosopher’s Attempt For Philosophy of Mathematics: “Wroński’s Mathematical Philosophy” by Husnu Hamid
Yazar: Takıcak, Müjdat
Dergi: Erdem, Vol. 0 No. 77, 2019
Anahtar kelimeler: Bilim Tarihi,Matematik Felsefesi,Euclides-dışı geometriler,Wronski,Hüsnü Hamid ; History of science,philosophy of mathematics,non-Euclidean geometry,Wronski,Hüsnü Hamid

Euclides’in Elementler isimli kitabındaortaya koymuş olduğu Aksiyomatik yöntemle matematik 19. yüzyıla kadar mutlakdoğruluğun temsilcisi olarak görülmüştür. Matematikçiler uzun süre Euclides’insöz konusu eserinde belirttiği beşinci postulatı ispatlamak içinuğraşmışlardır. Matematik tarihinde problemli postulat olarak da adlandırılanbeşinci postulatın uzun süre doğrulanamayışı, birtakım şüpheleri de beraberindegetirmiştir. İbn-i Heysem, Ömer Hayyam, Nasîruddîn-i Tûsî gibi İslam bilginleribeşinci postulatın ispatında oldukça fazla yol almışlar fakat çalışmalarınınihayete erdirememişlerdir. 18. yüzyılın sonlarında Giovanni Girolamo Saccherive Johann Lambert İslam matematikçilerinin ortaya koydukları çalışmalarıilerletmişler ve nihayet 19. yüzyılın başında Carl Friedrich Gauss, JanosBolyai, Nikolai Ivanovich Lobachevsky ve Bernhard Riemann Euslides-dışıgeometrileri formüle etmeyi başarmışlardır. Euclides-dışı geometrilerin ortayaçıkması matematiğin temellerinin sorgulanmasına sebep olmuş, matematiğinönermelerinin mutlak doğruluğu sorgulanır hale gelmiştir.  Matematikte meydana gelen bu olağandışıgelişmeler matematik felsefesinin de çalışma alanını genişletmiştir. 19.yüzyılda matematiği yeniden temellendirmek için matematik felsefesindeMantıkçılık, Formalizm ve Sezgicilik gibi ekoller ortaya çıkmıştır. Buekollerin dışında söz konusu problemle ilgili çalışmalar yapmış fakat bir ekoledönüşmemiş bazı isimler de mevcuttur. Bunlardan biri de Jósef Maria Hoene-Wroński’dir.Osmanlı’nın son dönem aydınlarından biri olan HüsnüHamid, Jósef Maria Hoene-Wroński’nin matematik felsefesi anlayışını incelemiştir.Hüsnü Hamid konuyu, Dârü’l-Fünûn Fen Fakültesi Mecmuası’nda sırasıyla“Hoene Wroński’nin Tevabi-i Elfiyesi”, “Hoene Wroński’nin Tevabi-i Elfiyesi (devam)”ve“Wroński’nin Riyaziyat Felsefesi”başlıklı yayımlamış olduğu üç makale ile elealmıştır. Hüsnü Hamid ilk iki makalesini, Wroński’nin matematik felsefesine dairyazmayı planladığı üçüncü makalesine zemin hazırlamak maksadı ile yazmıştır.Wroński’nin matematik felsefesinde yapmak istediği şey,matematiğin tümünün türetilebileceği, “en yüksek kanun” olarak isimlendireceği birmatematiksel formülü ortaya koymaktır. Hüsnü Hamid makalelerinde Wroński’nin buanlayışını vurgulamakla yetinmemiş, söz konusu formül arayışında Wroński’yimatematiksel açıdan doğrulamaya çalışmıştır. Hüsnü Hamid ilk iki makalesinde Wroński’ninyöntemine mesafeli yaklaşırken, son makalesinde 4. dereceden büyük denklemlerinçözümünde bu yöntemin çok yaklaşık sonuçlar verdiğini doğrulamıştır. HüsnüHamid’in, döneminin önemli matematikçilerinden olan Wroński’nin matematikfelsefesi yaklaşımı ile ilgilenmiş olması ve bunun açığa çıkarılmış olmasıbilim tarihimiz açısından değerlidir.

With the impact of the axiomatic method revealed byEuclides in  his book of Elements,mathematics was regarded as the reflection of absolute truth until the 19thcentury. For a long time mathematicians have tried to prove the fifth postulatethat Euclides mentioned in his book. The fact that the fifth postulate, which isalso called problematic postulate in the history of mathematics, could not beconfirmed for a long time brought about some doubts. Islamic scholars such as Ibnal- Haytham, Omar Khayyam, Nasiruddin-i Tûsî have made considerable progress inthe proof of the fifth postulate, but have not been successful in their work.In the late 18th century, Giovanni Girolamo Saccheri and Johann Lambertadvanced the work of Islamic mathematicians. Later, at the beginning of the 19thcentury, Carl Friedrich Gauss, Janos Bolyai, Nikolai Ivanovich Lobachevsky andBernhard Riemann were able to formulate non-Euclidean geometries. With the emergence   of non-Euclidean geometries, the foundationsof mathematics have started to be discussed. Thus the absolute truth of thepropositions  of mathematics has becomedoubtful. These unusual developments  inmathematics have expanded the field of study of the philosophy  of mathematics. In the 19th century, schoolsof Logic, Formalism, and Intuitionism emerged in the philosophy of mathematicsto re- foundation of mathematics. Apart from these schools, there were somescientists who have worked on this subject but whose ideas have not turned intoa school. One of them was Jósef Maria Hoene-Wroński.Hüsnü Hamid, one of the late Ottomanintellectuals,  examined  Josef Maria Hoene- Wroński’s understanding ofmathematical philosophy. Hüsnü Hamid tackled the subject in his articles titledrespectively “Hoene Wroński’s Tawabi-i Elfiye”, “Hoene Wroński’s Tawabi-i Elfiye(cont.)” and “Wroński’s Mathematical Philosophy” published in the Journal of theFaculty of Science in Daru’l-Fünun. Hüsnü Hamid asserted that he wrote hisfirst two articles in order to lay the groundwork for his third article on Wroński’smathematical philosophy.What Wroński aims to do in philosophy of mathematicsis to put forward a mathematical formula, which he might call “the highest law”from which all mathematics can be derived. Hüsnü Hamid not only emphasized Wroński’sthis line of understanding in his articles, but also tried to confirm Wroński mathematicallyin his search for the formula in question.In his first two articles, Hüsnü Hamid approached Wroński’sthoughts in a distance, while in his last article he confirmed that Wroński’s methodsyielded very approximate results in the solution of equations of higher degreethan 4, as Wroński puts it. It is valuable for our history of science that thefact that Hüsnü Hamid was interested in the mathematical philosophy of Wroński,which was not very popular during his time, and that it was revealed.