İslâm Öncesi Dönemden İslâm Sanatına Terazi Motifi ve Anlamları
The Scale Motif and its Meanings in Pre-Islamic to Islamic Art
Yazar: Doğan, Belkıs
Dergi: Erdem, Vol. 0 No. 83, 2022
Anahtar kelimeler: Turkish,Islam,Art,Scale,Metaphor,Meaning,Sufism ; Türk,İslâm,Sanat,Motif,Terazi,Mecaz/Metafor,Anlam,Tasavvuf,Turkish,Islam,Art,Scale,Metaphor,Meaning,Sufism

İslâm sanatları motif ve figür kullanımı bakımından hayli geniş birbezeme repertuvarına sahiptir. Eserlerde kullanılan süsleme unsurları,İslâm sanatının karakterini oluşturan tamamen özgün tasarımlardanmeydana geldiği gibi Müslümanların yayıldıkları coğrafyalarda yaşamışolan İslâm öncesi medeniyetlerin izlerini de taşıyabilmektedir.Bu noktada terazi, İslâm öncesi dönemden itibaren varlık gösteren veİslâm sanatında kullanılagelen motifler arasında yer almaktadır. Öteyandan motife gerek İslâm öncesi dönemde, gerekse İslâm sanatlarındabirden fazla mânâ yüklenmiştir. Bu makalede motifin sanat eserlerindekarşımıza çıkan biçimleri ve temsil ettiği anlamlar, tarihî süreçiçerisinde erişebildiğimiz en erken örneklerinden İslâm sanatındakison dönem örneklerine değin verilmiştir. Böylece İslâm öncesi medeniyetlerile İslâm sanatında motife yüklenen ortak anlamlar tespit edilmeyeçalışılmıştır. Sanat eserlerine yansıyan terazi motifinin anlambakımından temsil ettiği hususlar; gündelik yaşam, ticaret, dünyevîadalet, ilahî adalet, Zodyak haritasının yedinci burcu şeklinde sınıflandırılabilir.Belirtilen anlamları temsil eden tasvirler, Antik Mısır,Yunan, Roma, Mezopotamya uygarlıkları başta olmak üzere birçokmedeniyetin günümüze ulaşan eserlerinde görülmektedir. Bunun yanındamotif, semavî dinlerden Yahudilik ve Hıristiyanlık’a ait mimarîyapılarda gerek ahiret inancı ve buna bağlı olarak kıyamet günündegerçekleşecek olan ilâhî yargılamayı, gerekse Terazi Burcu’nu sembolizeeden bir süsleme unsuru olarak yer almaktadır. İslâm mimarîsindemotifin tespit edebildiğimiz en erken tarihli örneği, burç tasviri olarakkarşımıza çıkmaktadır. Bununla birlikte motifin, mimarîde geç dönemlerdedaha ziyade ahireti sembolize eden bir nesne olarak kullanıldığı anlaşılmaktadır. Zira 18.-19. yüzyıllara tarihlenen camilerinkalem işi bezemeleri, terazinin de içinde yer aldığı cennet, cehennem,mizan, sırat gibi ahirete mahsus konuları bir bütün olarak ihtiva edenkompozisyonlara sahiptir. Tarih boyunca yaşamın bütün yönleriningenel itibariyle inançlar tarafından biçimlendirildiği yadsınamaz birgerçektir. Bugün Antik Yunan’da yahut Mısır’da sanat dediğimiz şey,aslında o dönemin dinî inancının somutlaşmış halidir. Aynı durumİslâm sanatı için de geçerlidir. Bu düşünceden hareketle makaledeterazi motifinin İslâm sanatlarında kullanımı, dinî ve tasavvufî kaynaklararacılığıyla okunmaya çalışılmıştır. İki aşamalı gerçekleşen buokumada, ahiret tasvirine ve dünya/devlet nizamına tekabül eden motifinKur’an-ı Kerîm, hadis ve tasavvuf metinlerindeki kökeni araştırılmışve aralarındaki anlam bağı ortaya konulmaya çalışılmıştır. Ayrıcaçalışmamızın özgün yaklaşımı olan, dinî metinlerde istifade edilenmetaforlar/mecazlar ile sanattaki motifler/figürler arasında teşekküleden bağa dikkat çekilmiştir. Literatürde İslâm sanatında terazi motifinedair spesifik bir çalışmanın bulunmaması sebebiyle makalenin bualandaki eksikliği gidermesi hedeflenmektedir.

Islamic arts have a very wide decoration repertoire in terms of theuse of motifs and figures. The ornamentation found in these worksshows both traces of pre-Islamic civilizations as well as entirelyoriginal designs characteristic of Islamic art. The scales are motifsthat have existed before Islam and have been used by artists eversince. Pre-Islamic and Islamic artists have attributed multiple meaningsto the motif. The types of motifs represented in this articlerange from the earliest historical examples to the latest Islamicexamples. In this study, the aim is to discover the common meaningsof the scale motif in pre-Islamic civilizations and Islamic art.The scale motif represents in the works of art daily life practices, commerce,justice, and the seventh sign of the Zodiac map. Many civilizationsthat have survived to the present day have depicted the mentioned meanings,including Ancient Egypt, Greece, Romans, and Mesopotamia.Furthermore, this motif appears in the architectural structures of theheavenly religions, Christianity and Judaism, as an ornamentationelement symbolizing the belief in the afterlife and, accordingly, thedivine judgment that will take place on the Day of Judgment. Thedepiction of the horoscope is the earliest known example of the motifin Islamic architecture. The motif was however used as a symbol ofthe afterlife in architecture in the late periods.The hand-drawn decorationsof the mosques dating to the 16th century depict themes of thehereafter, such as heaven, hell, mizan, and sirat, along with the scales.It is an undeniable fact that all aspects of life have been shaped by beliefsthroughout history. The art of Ancient Greece or Egypt was actually anexpression of the religious beliefs of that time period. Islamic art exhibitsthe same characteristics. The article has attempted to explain the useof the scale motif in Islamic arts through religious and mystical sources.The purpose of this study is to examine the semantic links between thedescriptions of the hereafter and world/state order found in Qur’an,Hadith, and mysticism texts. The original approach of the study highlightsthe links between metaphors used in religious texts and motifsor figures in art. As there is no specific study of the scale motif inIslamic art, this research aims to fill a valuable gap in the literature.