2018-2019 Kazı Sezonlarında İznik Çini Fırınları Kazısı’nda Ele Geçen Baskı Dekorlu Seramiklerin ve Seçili Örnekler Üzerinden pXRF Cihazı ile Yapılan Analiz Sonuçlarının Değerlendirilmesi
Assessment of Impressed/Moulded Ceramic Wares Excavated During the 2018-2019 Seasons at the Iznik Tile Kilns Excavation and Analysis Results with a pXRF Instrument on Selected Samples
Yazar: Demirsar Arlı, V. Belgin; Kaya, Şennur; Şimşek Franci, Gülsu
Dergi: Sanat Tarihi Yıllığı No. 29, 2020
Anahtar kelimeler: Iznık,Ceramics,Moulded ware,pXRF,Characterization ; İznik,seramik,Kalıba Baskı tekniği,pXRF,Karakterizasyon

14-17. yüzyıllar arasında çini ve seramik üretiminde zirve yapan İznik’te, Anadolu dışı İslam seramik sanatında yaygın kullanılan baskı/kalıba baskı tekniğinde seramiklerin de üretildiği, İznik İlçe merkezinde BHD kodlu kazı alanında yürütülen İznik Çini Fırınları Kazısı’nda ele geçen bulgularla netleştirilmiştir. İznik’in Osmanlı idaresine geçtiği 1331 yılından sonra yoğun olarak üretildiği düşünülen bu seramikler, form ve bezeme açısından iki temel grupta toplanmıştır. Diğer yandan 2019 kazı sezonunda, bu tip seramiklerin karakterizasyonlarının tespiti amacıyla seçilen yedi örnek üzerinde pXRF (Taşınabilir X-ışınları flüoresansı) cihazı ile hamur, astar ve sır bileşimlerine dair ölçümler yapılmıştır. Yapılan ölçüm sonuçlarına göre astarı olmayan örnekte hamur bileşiminin kil ve kalsiyumca zengin olduğu anlaşılmıştır. Kalıp malzemeleri üzerinde yapılan analizlerle, kireçli veya kireç katkılı kil içeren hamur karışımının (3. tip) kullanıldığı doğrulanmıştır. Astarlı örnekte ise kuvars miktarı (% ağ. 55.4), astarsız örneğe göre (% ağ. 44.2) daha fazladır. Firuze sırlı örneğin sırında %24.6 kurşun oksit (PbO) ve %6 kalay oksit (SnO2) tespit edilmiştir. Bu ölçümden bu örneğin erken dönem üretimi (15. yüzyıl sonu) olabileceği düşünülmektedir. Diğer sırlı kalıp örneğinin ölçüm sonucu ise (yüksek kurşun oksit içeren kalaysız sır), kalıbın muhtemelen geç dönem (17. yüzyıl) üretimi veya önceden sırsız olarak kullanılan kalıp malzemesinin sonradan dekoratif veya işlevsel olarak sırlanmış olabileceğini düşündürür.

Iznik  reached the peak of its  ceramic and tile production between the 14th- and 17th- centuries. Recent  findings at the Iznik Tile Kilns Excavation carried out in the BHD coded excavation area in Iznik District center revealed that  ceramics had been produced there using an  impressed/moulded technique , which was widely used in  non-Anatolian Islamic ceramic art. These types of ceramics, which are thought to have been intensively produced after Iznik passed into  Ottoman administration in 1331, were classified into two main groups in terms of their forms and decorations. Moreover, during the 2019 excavation season, characterization studies were carried out using  a portable XRF (pXRF) instrument on seven selected samples in order to determine  the body, slip and glaze composition. The results showed that the sample without a slip contained  calcium-rich clay (high calcium and high alumina). The analyses of the molding materials confirmed  earlier studies which had determined  that the paste used (the third type of  paste) had been  calcareous or calcium-rich clay. Moreover, the sample with slip contains a greater  amount of quartz (55.4 wt%) than the sample without slip (44.2 wt%). Of interest is that  the sherd which is covered with a turquoise glaze contains 24.6 wt% lead-oxide (PbO) and 6 wt% tin oxide (SnO2). This  glaze composition may indicate  that the artifact was produced in  the earlier period of Iznik production, namely at the end of the 15th century. Another glazed mold from among the samples analysed does not contain any tin oxide and has a higher amount of PbO which indicates  a later production date (17th- century). The pXRF measurement results suggest that the mold may have been produced in  an earlier period, and then glazed later for  decorative and/or technical purposes.