Burhâneddîn el-Fezârî’nin Risâle fî sıhhati icâreti’l-iktâ‘ İsimli Risâlesinin Tahkikli Neşri
A Critical Edition of Burhān al-Dīn al-Fāzārī's Risālah fī Ṣıḥḥat Ijāra al- Iqṭāʿ
Yazar: Beyatlı, Yasir
Dergi: İslam Tetkikleri Dergisi, Vol. 10 No. 2, 2020
Anahtar kelimeler: Religious Studies ; Din Araştırmaları ; Fiqh,Mamluks,Burhān al-Dīn al-Fazārī,Iqṭāʿ,Military Iqṭāʿ,İjāra ; Fıkıh,Memlükler,Burhâneddîn el-Fezârî,İktâ,Askerî İktâ,İcâre

Elinizdeki çalışma 8./14. yüzyıl Şâfiî fakihlerinden Burhâneddîn el-Fezârî'nin Risâle fî sıhhati icâreti'l-iktâ‘ isimli eserinin inceleme ve tahkikinden oluşmaktadır. İktâ müessesi İslam tarihi boyunca sürekli bir değişim/gelişim çizgisi seyretmiştir. Memlük Suriye'sinde yaşamını sürdüren Fezârî’nin bahis konusu ettiği iktâ türü “askerî iktâ” olarak da bilinen ve ana hatlarıyla sundukları hizmet karşılığında gelirinden yararlanmaları için beytülmale ait gelir getiren gayrimenkullerin askerlere tahsisini ifade etmektedir. Bu iktâ türü ile ilgili fukahâ arasında cereyan eden ana tartışmalardan biri beytülmale ait arazilerin kendilerine tahsis edildiği askerlerin (mukta) bu arazileri kira akdine konu edebilme salahiyetleri ile ilgilidir. Başka bir deyişle Fezârî’nin de risâlesinde cevap aradığı soru kendisine beytülmal arazisi iktâ edilen askerin burayı kira ve ortakçılık gibi akitlerle işletme hakkına sahip olup olmadığı sorusudur. Bu sorunun cevabı muktaın kendisine iktâ edilen gayrimenkulün menfaatine mâlik olup olmaması ve eğer mâlik ise bu mülkiyetin keyfiyeti ile doğrudan ilgilidir. Tespit edebildiğimiz kadarıyla bu mesele hakkında görüş belirten ilk isimler sırasıyla Muhyiddîn Nevevî ve tahkikini sunduğumuz risâlenin müellifinin babası olan Tâceddîn el-Firkâh’dir. Bunlardan birincisi müsbet, ikincisi menfi görüş beyan etmiştir. Babasıyla aynı fikirde olan müellif bu görüşü savunmak için tahkikini sunduğumuz risâleyi kaleme almıştır. Bu yönüyle bu risâle bildiğimiz kadarıyla menfi kanaate sahip fakihler tarafından bu konuya dair müstakil olarak kaleme alınmış tek monografik çalışmadır.Fezârî’ye göre tek başına iktâ işlemi akarın menfaati üzerinde herhangi bir mülkiyet tesis etmemekte; sadece ibaha anlamı taşımakta yani intifa hakkı temin etmektedir. Dolayısıyla muktaın kendisine iktâ edilen akarı kiraya vermesi -eğer devlet başkanının bu hususta özel bir izni yoksa- sahih değildir. Zira kişi malik olmadığı bir menfaati başkasına temlik edememektedir.Eserin tespit edebildiğimiz tek nüshası İran’da bulunan Kütübhâne-i Umûmî-i Âyetullâh Mar‘aşî’dedir. Bunun dışında İbn Hacer el-Heytemî risâlenin yaklaşık yarısına tekabül eden bir kısmını Fetâvâ’sında nakletmiştir. Eserin tahkikinde Heytemî’nin naklettiği metin mukabelede kullanılmış, fakat tam bir nüsha muamelesi yapılmayarak sadece gerekli görülen yerlere işaret edilmiştir.

The  present  study  consists  of  a  critical  edition  of  Burhān  al-Dīn  al-Fāzārī's  -one  of  the  Shāfiite  Islamic  scholars  of  the 8/14. century- Risālah fī ṣıḥḥat ijāra al- iqṭāʿ. The concept of iqṭāʿ has followed a continuous line of change and development  throughout  the  history  of  Islam.  The  type  of  iqṭāʿ  mentioned  by  the  author,  who  lived  in  Mamluk  Damascus,  is  the  assignment  of  income-generating  real  estate  that  belongs  to  the  public  treasury  (bayt  al-māl) to military officers in exchange for the service they provided. This type of iqṭāʿ was also known as "military iqṭāʿ”.   One of the main debates between the jurists related to this type of iqṭāʿ is about the ability of the military officers (muqtaʿ) to lease these lands. This issue was directly related to whether the military officers had the right of usufruct of  the  property  or  not.  As  far  as  can  be  determined,  the  first  scholars  expressing  their  opinion  are  Muhyī  al-Dīn  al-Nawawī (676/1277) and Taj al-Dīn al-Fāzārī (690/1291), the father of the mentioned author. The first opinion is positive and the second one is negative. Our author, who agrees with his father, wrote this treatise to defend the negative view. In this respect, this is the only known independent study written by scholars who hold the negative opinion.  According  to  the  author,  the  iqṭāʿ  alone  does  not  establish  for  the  assignee  (muqta‘)  rights  of  property  or usufruct on the granted real estate; it only has the meaning of ibāha, that is, it provides a limited right of use. Therefore, it was not appropriate for the muqta‘ to lease the real estate unless he had a special permission from the Imām. This is because one cannot assign an interest that one does not own to someone else. The only copy of the work that is the subject of this study is in Kutubhāne-i Umūmī-i Āyetullāh Marʿashī in Iran.