hakansabunis/tr-academic-research-agent-index huggingface dataset:
15. Yüzyılın Kültürel İzleri Bağlamında Cem Sultân’ın Türkçe Dîvânı
15. Yüzyılın Kültürel İzleri Bağlamında Cem Sultân’ın Türkçe Dîvânı
Yazar: Yeşilbağ, Semih
Dergi: Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, Vol. 32 No. 32, 2024
Anahtar kelimeler: Classical Turkish Literature of Ottoman Field ; Osmanlı Sahası Klasik Türk Edebiyatı ; Klasik şiir,Cem Sultan Divanı,halk inanışları,Osmanlı’da kültürel unsurlar

Klasik şiir üzerine yapılan araştırma ve incelemelerle, şairlerin hayatla iç içe oldukları ve hayatın içinde olan her unsuru da sanatın potasından geçirerek duygu ve düşüncelerini anlatmakta bir araç olarak kullandıkları anlaşılmaktadır. Bu bağlamda klasik şiirde kültürün içinde değerlendirilebilecek ve toplumsal hayatın dinamikleri olan âdet, gelenek, görenek gibi unsurların üstündeki sanat perdesi sıyrıldığında mısraların içinde var oldukları, şairlerin bu kültürel yapı taşlarına da değindikleri tespit edilmektedir. Toplumsal hayat içindeki her malzemeyi kullanan klasik edebiyat sanatçısı açısından aslında bu çok doğaldır. Zira içinde yaşadıkları toplumun bir ferdi olarak şairler de içinde yetiştikleri toplumsal kültürün tesiri altındadır. Muhitinin ve devrin şartlarının tesiri altında olan şairlerin eserlerinin bu kültürel izleri taşıması kaçınılmazdır.Bu çalışmada şiirle yoğun bir münasebet içerisinde olan ve Farsça dîvânıyla Hüsrev ü Şîrîn adlı mesnevisi dışında bir de Türkçe dîvânı bulunan Cem Sultan’ın (ö. 900/1495) bu dîvânında yer aldığı tespit edilen inanç, inanış, âdet, gelenek ve görenek gibi kültürel unsurlar üzerinde durulmuştur. Divanda kültürel bir unsura değindiği tespit edilen örnek beyitler; bağlamına göre tasnif edilmiş, bu beyitlerin dil içi çevirilerine ve bunlarla ilgili değerlendirmelere de yer verilmiştir.

Klasik şiir üzerine yapılan araştırma ve incelemelerle, şairlerin hayatla iç içe oldukları ve hayatın içinde olan her unsuru da sanatın potasından geçirerek duygu ve düşüncelerini anlatmakta bir araç olarak kullandıkları anlaşılmaktadır. Bu bağlamda klasik şiirde kültürün içinde değerlendirilebilecek ve toplumsal hayatın dinamikleri olan âdet, gelenek, görenek gibi unsurların üstündeki sanat perdesi sıyrıldığında mısraların içinde var oldukları, şairlerin bu kültürel yapı taşlarına da değindikleri tespit edilmektedir. Toplumsal hayat içindeki her malzemeyi kullanan klasik edebiyat sanatçısı açısından aslında bu çok doğaldır. Zira içinde yaşadıkları toplumun bir ferdi olarak şairler de içinde yetiştikleri toplumsal kültürün tesiri altındadır. Muhitinin ve devrin şartlarının tesiri altında olan şairlerin eserlerinin bu kültürel izleri taşıması kaçınılmazdır.Bu çalışmada şiirle yoğun bir münasebet içerisinde olan ve Farsça dîvânıyla Hüsrev ü Şîrîn adlı mesnevisi dışında bir de Türkçe dîvânı bulunan Cem Sultan’ın (ö. 900/1495) bu dîvânında yer aldığı tespit edilen inanç, inanış, âdet, gelenek ve görenek gibi kültürel unsurlar üzerinde durulmuştur. Divanda kültürel bir unsura değindiği tespit edilen örnek beyitler; bağlamına göre tasnif edilmiş, bu beyitlerin dil içi çevirilerine ve bunlarla ilgili değerlendirmelere de yer verilmiştir.
Nâzımı Meçhul Bir Elli Dört Farz Manzumesi
Nâzımı Meçhul Bir Elli Dört Farz Manzumesi
Yazar: Kablander, Nesibe
Dergi: Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, Vol. 32 No. 32, 2024
Anahtar kelimeler: Turkish Language and Literature (Other) ; Türk Dili ve Edebiyatı (Diğer) ; Elli dört farz,Mızraklı İlmihâl,yazma eserler,Türk-İslâm Edebiyatı

Sözü güzelleştirmenin yanında muhtasar bir hâle dönüştürüp hatırda kalmasını da sağlayan manzum söyleyiş; müelliflerin sıklıkla kullandıkları bir ifade tarzı olmuştur. Bu tercihin Osmanlı döneminde literatüre kazandırdığı eserler arasında İslâmî ilimlere dair olup Türk-İslâm edebiyatı alanında çeşitli çalışmalara konu olan manzum akaidnameler, ilmihâller ve tecvidlerin yanı sıra her Müslüman’ın bilmesi ve amel etmesi zaruri olan emirlerin bir araya getirildiği manzum otuz iki veya elli dört farzlar da yer alır. Hasan-ı Basrî’den (ö. 110/728) rivayetle tedvin edilen elli dört farz risaleleri halkın da okuyup anlaması adına Osmanlı devrinde Arapçadan Türkçeye çevrilmiş ve bu risalelere şerhler de yazılmıştır. Bu makalede nâzımı bilinmeyen; fakat çok sayıda nüshasıyla Osmanlı sahasında en yaygın örnek olduğu anlaşılan bir Elli Dört Farz Manzumesi ele alınmış ve tespit edilen nüshalar üzerinden eserin tenkitli metni oluşturulup muhtevasına dair değerlendirmeler yapılmıştır.

Sözü güzelleştirmenin yanında muhtasar bir hâle dönüştürüp hatırda kalmasını da sağlayan manzum söyleyiş; müelliflerin sıklıkla kullandıkları bir ifade tarzı olmuştur. Bu tercihin Osmanlı döneminde literatüre kazandırdığı eserler arasında İslâmî ilimlere dair olup Türk-İslâm edebiyatı alanında çeşitli çalışmalara konu olan manzum akaidnameler, ilmihâller ve tecvidlerin yanı sıra her Müslüman’ın bilmesi ve amel etmesi zaruri olan emirlerin bir araya getirildiği manzum otuz iki veya elli dört farzlar da yer alır. Hasan-ı Basrî’den (ö. 110/728) rivayetle tedvin edilen elli dört farz risaleleri halkın da okuyup anlaması adına Osmanlı devrinde Arapçadan Türkçeye çevrilmiş ve bu risalelere şerhler de yazılmıştır. Bu makalede nâzımı bilinmeyen; fakat çok sayıda nüshasıyla Osmanlı sahasında en yaygın örnek olduğu anlaşılan bir Elli Dört Farz Manzumesi ele alınmış ve tespit edilen nüshalar üzerinden eserin tenkitli metni oluşturulup muhtevasına dair değerlendirmeler yapılmıştır.
Toplum Dil Bilimi Gözlüğüyle Necâtî Bey’in Bir Gazelini Okuma Denemesi
An Attempt to Interpret a Ghazal by Necâtî Bey from a Sociolinguistic Perspective
Yazar: Tanyıldız, Ahmet
Dergi: Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, Vol. 32 No. 32, 2024
Anahtar kelimeler: Classical Turkish Literature of Ottoman Field ; Osmanlı Sahası Klasik Türk Edebiyatı ; Sociolinguistics,Necâtî Bey,Ghazal. ; Toplum Dil Bilimi,Necâtî Bey,Gazel

İnsanlar yığınını bir arada tutan ve onların toplum hâline gelmesini sağlayan unsurların başında dil gelmektedir. Dilin toplumsal işlevini anlama gayretinde olan bilim insanları “toplum dil bilimi” adını verdikleri sahada çeşitli araştırmalar yapmışlardır. Bu çalışma da benzer bir çabanın ürünü olup divan şiirinin gündelik hayata ve topluma bakan yönünü vurgulamayı amaçlamaktadır. Söz konusu çerçevede Osmanlı şiirinin en güçlü seslerinden olan Necâtî Bey’in bir gazeli toplum dil bilimi unsurlarıyla yorumlanmaya çalışılacaktır.Çalışmamız iki fikir üzerinden ilerleyecektir. İlki, edebî açıdan divan şiiri dilinin bir tür “lingua Franca” yahut “lingua Ottomanica” sayılması gerektiğidir. Zira ırkı, dili ve inancı birbirinden farklı yüzlerce sanatkâr, ortak kültür dili olan Osmanlı Türkçesi ile eserlerini kaleme almışlardır. İkincisi de konformist sanat çevrelerindeki yerleşik kanaatin aksine divan şairinin toplumun içinde ve toplumun bir ferdi olarak sanatını icra ettiğidir. Nitekim Necâtî Bey’in birçok şiiri bu iddianın karakteristik örnekleri sayılabilir. Beş yüz yılı aşkın bir zaman önce söylenmiş olan bir gazelin endamına modern dönemde dikilmiş bir teori gömleğini giydirmeye çalışmak zordur. Buna rağmen “metin” ile “teori”nin bağdaşan yönlerini yakalamanın anlamlı bir çaba olacağı kanaatindeyiz.

One of the foremost elements that binds people together and enables them to form a society is language. Scholars striving to understand the societal function of language have conducted various research in the field known as "sociolinguistics." This study is a product of a similar effort, aiming to emphasize the every day and societal aspects of Ottoman poetry, particularly focusing on the ghazal form. Within this framework, we will attempt to interpret a ghazal by Necâtî Bey, one of the prominent representatives of Ottoman poetry, using sociolinguistic elements.Our study will unfold along two main ideas. Firstly, from a literary perspective, we argue that the language of classical Ottoman poetry should be considered a kind of "lingua Franca" or “lingua Ottomanica”. Hundreds of artists, diverse in race, language, and belief, wrote their works in the common cultural language of Ottoman Turkish. Secondly, contrary to the established belief in conformist artistic communities, we assert that the divan poet practices their art within and as a member of society. Indeed, many of Necâtî Bey's poems can be considered characteristic examples of this assertion.Attempting to analyze a ghazal from around five centuries ago using contemporary theories is a challenging task. Nevertheless, we believe that capturing the harmonious aspects between the "text" and "theory" is a meaningful endeavor.
Baykara Meclisi'nden Yansımalar -Boşanma ve Yeniden Evlenme, İnşâlar, Latifeler, Zekâ ve Hesap Tahmin Etme Oyunları-12
Baykara Meclisi'nden Yansımalar -Boşanma ve Yeniden Evlenme, İnşâlar, Latifeler, Zekâ ve Hesap Tahmin Etme Oyunları-12
Yazar: Kartal, Ahmet
Dergi: Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, Vol. 32 No. 32, 2024
Anahtar kelimeler: Classical Turkish Literature of Ottoman Field ; Osmanlı Sahası Klasik Türk Edebiyatı ; Boşanma ve yeniden evlenme,ferman,latife,zekâ ve hesap oyunları

Zeynüddîn Mahmûd-ı Vâsıfî tarafından Farsça olarak kaleme alınan ve iki ciltten oluşan Bedâyi’u’l-vekâyi’, özellikle Türk kültür ve sosyal hayatına dair ihtiva ettiği geniş ve önemli bilgiler vesilesiyle dikkat çekmektedir. Bu çalışmada, Bedâyi’u’l-vekâyi’in ikinci cildinde yer alan ve Türkistân coğrafyasındaki Türk kültür hayatına ışık tutup bunu günümüze aktaran üç bölümün tercümesine yer verilecektir. Bunlardan ilk bölüm, kocası tarafından boşanan Âhengerânlı bir kadının yeniden evlenmesinden ve dönemin maharet sahibi tabiplerinden Mevlânâ Abdullah-ı Tabîb ile meşhur terzilerinden Üstâd Alî-i Hayyât için yazılan üç inşâdan/sanatlı mektuptan oluşmaktadır. İkinci bölüm, bizzat sultanın isteği üzerine “hikâyet” başlığı altında yazılan 19 latifeden meydana gelmektedir. Üçüncü bölüm ise yine sultanın buyruğu üzerine yedisi Farsça, beşi Arapça olan toplam on iki zekâ ve hesap tahmini oyununu içermektedir.

Zeynüddîn Mahmûd-ı Vâsıfî tarafından Farsça olarak kaleme alınan ve iki ciltten oluşan Bedâyi’u’l-vekâyi’, özellikle Türk kültür ve sosyal hayatına dair ihtiva ettiği geniş ve önemli bilgiler vesilesiyle dikkat çekmektedir. Bu çalışmada, Bedâyi’u’l-vekâyi’in ikinci cildinde yer alan ve Türkistân coğrafyasındaki Türk kültür hayatına ışık tutup bunu günümüze aktaran üç bölümün tercümesine yer verilecektir. Bunlardan ilk bölüm, kocası tarafından boşanan Âhengerânlı bir kadının yeniden evlenmesinden ve dönemin maharet sahibi tabiplerinden Mevlânâ Abdullah-ı Tabîb ile meşhur terzilerinden Üstâd Alî-i Hayyât için yazılan üç inşâdan/sanatlı mektuptan oluşmaktadır. İkinci bölüm, bizzat sultanın isteği üzerine “hikâyet” başlığı altında yazılan 19 latifeden meydana gelmektedir. Üçüncü bölüm ise yine sultanın buyruğu üzerine yedisi Farsça, beşi Arapça olan toplam on iki zekâ ve hesap tahmini oyununu içermektedir.
Muammâyî Ahmed Çelebi’nin Muammaları
Muammâyî Ahmed Çelebi’nin Muammaları
Yazar: Akboğa, Songül
Dergi: Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, Vol. 32 No. 32, 2024
Anahtar kelimeler: Classical Turkish Literature of Ottoman Field ; Osmanlı Sahası Klasik Türk Edebiyatı ; Turkish Language and Literature (Other) ; Türk Dili ve Edebiyatı (Diğer) ; muamma,Muammâyî Ahmed Çelebi,klasik Türk edebiyatı

Klasik Türk edebiyatında ilk örneklerini 15. yüzyılda veren muamma, 16. yüzyılda Edirneli Emrî Çelebi (öl. 1575) ile beraber rağbet edilen bir tür hâline gelmiştir. Emrî, muamma konusunda tezkire yazarları ve edebiyat otoritelerince bu türün en velut ve başarılı şairi olarak kabul edilmekle birlikte Anadolu coğrafyasında bu türde manzumeler kaleme almış başka isimler de mevcuttur. Bunlardan biri, kaynaklarda kendisiyle ilgili çok fazla bilgi bulunmayan ve şu ana kadar tespit edebildiğimiz 297 muammasıyla edebiyat tarihleri arasındaki yerini almayı hak ettiğini düşündüğümüz Muammâyî Ahmed Çelebi’dir (öl.1606/1607). Muammâyî Ahmed Çelebi’nin kaleme almış olduğu muammaların sayısı; özellikle Emrî’nin muammalarının sayısı ile (600 küsür) kıyaslandığında hatırı sayılır bir yekûn oluşturmaktadır. Şairin aynı zamanda bu türün en başarılı ismi olarak kabul edilen Emrî’nin muammalarını şerh etmiş, dolayısıyla muammaya olan vukufu ve hâkimiyetini ispatlamış bir şârih olması, Muammâyî Ahmed Çelebi’nin muammalarının literatüre kazandırılmasını önemli kılmaktadır.Bu çalışmada Muammâyî Ahmed Çelebi’nin muammaları, tespit edilen beş yazmadan derlenmiş ve nüsha farkları dipnotta belirtilerek ortaya konulmuştur. Bunun sonucunda Muammâyî Ahmed Çelebi’ye ait 87’si Farsça, 210 tanesi Türkçe olmak üzere 297 muamma tespit edilmiştir.

Klasik Türk edebiyatında ilk örneklerini 15. yüzyılda veren muamma, 16. yüzyılda Edirneli Emrî Çelebi (öl. 1575) ile beraber rağbet edilen bir tür hâline gelmiştir. Emrî, muamma konusunda tezkire yazarları ve edebiyat otoritelerince bu türün en velut ve başarılı şairi olarak kabul edilmekle birlikte Anadolu coğrafyasında bu türde manzumeler kaleme almış başka isimler de mevcuttur. Bunlardan biri, kaynaklarda kendisiyle ilgili çok fazla bilgi bulunmayan ve şu ana kadar tespit edebildiğimiz 297 muammasıyla edebiyat tarihleri arasındaki yerini almayı hak ettiğini düşündüğümüz Muammâyî Ahmed Çelebi’dir (öl.1606/1607). Muammâyî Ahmed Çelebi’nin kaleme almış olduğu muammaların sayısı; özellikle Emrî’nin muammalarının sayısı ile (600 küsür) kıyaslandığında hatırı sayılır bir yekûn oluşturmaktadır. Şairin aynı zamanda bu türün en başarılı ismi olarak kabul edilen Emrî’nin muammalarını şerh etmiş, dolayısıyla muammaya olan vukufu ve hâkimiyetini ispatlamış bir şârih olması, Muammâyî Ahmed Çelebi’nin muammalarının literatüre kazandırılmasını önemli kılmaktadır.Bu çalışmada Muammâyî Ahmed Çelebi’nin muammaları, tespit edilen beş yazmadan derlenmiş ve nüsha farkları dipnotta belirtilerek ortaya konulmuştur. Bunun sonucunda Muammâyî Ahmed Çelebi’ye ait 87’si Farsça, 210 tanesi Türkçe olmak üzere 297 muamma tespit edilmiştir.
FUZÛLÎ, SEVDÂYÎ’NİN KISSA-İ LEYLÎ BİRLE MECNÛN’UNU KULLANMIŞ MIDIR?
FUZÛLÎ, SEVDÂYÎ’NİN KISSA-İ LEYLÎ BİRLE MECNÛN’UNU KULLANMIŞ MIDIR?
Yazar: Can, Burhan
Dergi: Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, Vol. 33 No. 33, 2024
Anahtar kelimeler: Classical Turkish Literature of Ottoman Field ; Osmanlı Sahası Klasik Türk Edebiyatı ; Klâsik Türk edebiyatı,Fuzûlî,Leylâ ve Mecnûn,Sevdâyî.

Sevdâyî (ö.?) isimli bir şairin Kıssa-i Leylî Birle Mecnûn’u ile Fuzûlî’nin (ö.1556) Leylâ vü Mecnûn’u arasında çok sayıda ortak beyit bulunmaktadır. Araştırmacılar iki metin arasındaki ilişkinin Sevdâyî’nin müstensihinin eklemeleri sonucunda olduğunu kabul etmişlerdir. Bununla birlikte eserlerdeki parçalar Sevdâyî ve Fuzûlî’nin model metni olan Hâtifî’nin (ö.1512) Leylî vü Mecnûn’unda da yer almaktadır. Fuzûlî, Sevdâyî’den alıntılar ve çeviriler yapmasa bile Hâtifî’yi kullanmıştır. Bu nedenle metinler arasındaki alıntılama, çeviri, özetleme gibi metin üretim yöntemlerini dikkate alan bir inceleme yapılmıştır.Bu çalışmada da adı geçen üç eserdeki ortaklıklar ele alınmış, Sevdâyî’nin Kıssa-i Leylî Birle Mecnûn’unda yer alan ve müstensih eklemesinin yapıldığını düşündüren beyitler model metinle karşılaştırılmıştır. Yapılan karşılaştırma sonucunda müstensih veya yazarın tercihlerinin eserin yazılış amacı ile uyumu ve metnin bütünsel tutarlılığı sorgulanmıştır. Fuzûlî ile ortak olan ama müstensih müdahalesi olduğunun ispatlanması mümkün olmayan parçalar ise anlatım biçimleri, çeviri teknikleri ve üslup özellikleri dikkate alınarak kendisinden önce yazılan bu iki metinle değerlendirilmiştir. Böylece Sevdâyî ve Fuzûlî’de yer alan beyitlerin nesnel ve tüm ihtimalleri göz önüne alan bir karşılaştırması yapılmıştır.

Sevdâyî (ö.?) isimli bir şairin Kıssa-i Leylî Birle Mecnûn’u ile Fuzûlî’nin (ö.1556) Leylâ vü Mecnûn’u arasında çok sayıda ortak beyit bulunmaktadır. Araştırmacılar iki metin arasındaki ilişkinin Sevdâyî’nin müstensihinin eklemeleri sonucunda olduğunu kabul etmişlerdir. Bununla birlikte eserlerdeki parçalar Sevdâyî ve Fuzûlî’nin model metni olan Hâtifî’nin (ö.1512) Leylî vü Mecnûn’unda da yer almaktadır. Fuzûlî, Sevdâyî’den alıntılar ve çeviriler yapmasa bile Hâtifî’yi kullanmıştır. Bu nedenle metinler arasındaki alıntılama, çeviri, özetleme gibi metin üretim yöntemlerini dikkate alan bir inceleme yapılmıştır.Bu çalışmada da adı geçen üç eserdeki ortaklıklar ele alınmış, Sevdâyî’nin Kıssa-i Leylî Birle Mecnûn’unda yer alan ve müstensih eklemesinin yapıldığını düşündüren beyitler model metinle karşılaştırılmıştır. Yapılan karşılaştırma sonucunda müstensih veya yazarın tercihlerinin eserin yazılış amacı ile uyumu ve metnin bütünsel tutarlılığı sorgulanmıştır. Fuzûlî ile ortak olan ama müstensih müdahalesi olduğunun ispatlanması mümkün olmayan parçalar ise anlatım biçimleri, çeviri teknikleri ve üslup özellikleri dikkate alınarak kendisinden önce yazılan bu iki metinle değerlendirilmiştir. Böylece Sevdâyî ve Fuzûlî’de yer alan beyitlerin nesnel ve tüm ihtimalleri göz önüne alan bir karşılaştırması yapılmıştır.
ŞEYH GÂLİB DİVÂNINDA  SEMÂ‘ / MEVLEVÎ MUKÂBELE-İ ŞERÎFE TASAVVURU
ŞEYH GÂLİB DİVÂNINDA  SEMÂ‘ / MEVLEVÎ MUKÂBELE-İ ŞERÎFE TASAVVURU
Yazar: Öztoprak, Nihat; Taşan, Cüneyt
Dergi: Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, Vol. 33 No. 33, 2024
Anahtar kelimeler: Classical Turkish Literature of Ottoman Field ; Osmanlı Sahası Klasik Türk Edebiyatı ; Şeyh Gâlib Dede,Âyîn-i Şerîf,Mevlevî,Semâ‘,Mukâbele-i Şerîf,Divân Şiiri.

Hz. Mevlâna Celâleddîn-i Rûmî’ye (1207-1273) nisbet edilen Mevlevîyye Tarîkatı’nın ve onun ibâdet merasiminin alâmet-i fârikası olan, Hz. Mevlâna’nın öte alemlere iştiyâkıyla içinde tutuşan aşk odundan aldığı ilhâm ve vecd halinde iken belirli bir kuralı olmaksızın kendi etrafında dönerek yaptığı semâ‘, Sultân Veled (1226-1312), Ulu Ârif Çelebi (1272-1320) ve Pîr Âdil Çelebi (1379-1460) tarafından düzenlenip geliştirilmiş ve kâideleri belirlenerek günümüzdeki halini almıştır. Hz. Mevlâna Celâleddîn-i Rûmî’nin bendelerinden, Klâsik Türk Edebiyatının XVIII. Yüzyıldaki en önemli temsilcisi ve şâhikasında bulunan Galata Mevlevîhânesi postnişîni Şeyh Gâlib Dede (1757-1799) Tarîk-i Mevlevîye’nin dîvan sahibi mümtaz ve abîdevî şahsiyetlerindendir. Bu makalede Şeyh Gâlib Dede’nin Dîvanında bulunan şiirlerinden yola çıkılarak şerh yöntemiyle Semâ‘ olarak bilinen ve resmi adı Mukabele-i Şerif olan Mevlevî Ayîn-i Şerîfi hakkındaki tasavvurları ortaya koyulmaya gayret edilmiştir.

Hz. Mevlâna Celâleddîn-i Rûmî’ye (1207-1273) nisbet edilen Mevlevîyye Tarîkatı’nın ve onun ibâdet merasiminin alâmet-i fârikası olan, Hz. Mevlâna’nın öte alemlere iştiyâkıyla içinde tutuşan aşk odundan aldığı ilhâm ve vecd halinde iken belirli bir kuralı olmaksızın kendi etrafında dönerek yaptığı semâ‘, Sultân Veled (1226-1312), Ulu Ârif Çelebi (1272-1320) ve Pîr Âdil Çelebi (1379-1460) tarafından düzenlenip geliştirilmiş ve kâideleri belirlenerek günümüzdeki halini almıştır. Hz. Mevlâna Celâleddîn-i Rûmî’nin bendelerinden, Klâsik Türk Edebiyatının XVIII. Yüzyıldaki en önemli temsilcisi ve şâhikasında bulunan Galata Mevlevîhânesi postnişîni Şeyh Gâlib Dede (1757-1799) Tarîk-i Mevlevîye’nin dîvan sahibi mümtaz ve abîdevî şahsiyetlerindendir. Bu makalede Şeyh Gâlib Dede’nin Dîvanında bulunan şiirlerinden yola çıkılarak şerh yöntemiyle Semâ‘ olarak bilinen ve resmi adı Mukabele-i Şerif olan Mevlevî Ayîn-i Şerîfi hakkındaki tasavvurları ortaya koyulmaya gayret edilmiştir.
“NÂZ” KELİMESİNİN “NİMET, LÜTUF, REFÂH VE ÂSÂYİŞ” ANLAMLARI ÜZERİNE
“NÂZ” KELİMESİNİN “NİMET, LÜTUF, REFÂH VE ÂSÂYİŞ” ANLAMLARI ÜZERİNE
Yazar: Kaçar, Mücahit
Dergi: Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, Vol. 33 No. 33, 2024
Anahtar kelimeler: Turkish Language and Literature (Other) ; Türk Dili ve Edebiyatı (Diğer) ; nâz,nimet,şerh,diliçi çeviri

Klasik Türk edebiyatı metinlerini doğru anlama yolundaki önemli engellerden birisi, başka dillerden Türkçeye geçen yahut kökü Türkçe olan kelimelerin farklı anlamlarının zaman içinde unutulmuş olmasıdır. Türk edebiyatının geçmiş dönemlerinde kaleme alınmış metinlerde sıklıkla kullanılan ve birden fazla anlama sahip olan bazı kelimelerin zaman içerisinde anlam daralmasına uğrayarak günümüzde tek bir anlamda kullanılması, kelimelerin günümüzde unutulmuş anlamlarında kullanıldığı metinlerle okuyucu arasında bir perde çekilmesine sebep olmaktadır. Türkçenin tarihi dönemlerinden günümüze taşınan bazı temel kelimelerin bugünkü dilimizde sadece bir anlamıyla bilinip yaygın olarak kullanılması, eski metinleri anlama çalışmalarında zihnimizi yanıltmaktadır. Nitekim bizim de bu kısa yazıyı kaleme almamızın sebebi, bazı metinlerdeki “nâz” kelimesinin bilinen anlamının metni anlamaya yardımcı olmayışı ve yaptığımız araştırmada kelimenin tespit ettiğimiz farklı anlamlarının müstakil herhangi bir çalışmaya konu edilmemiş olmasıdır. Çalışmamızda incelediğimiz metinlerde “nâz”ın birçok yerde “nimet, lütuf, refâh ve âsâyiş” anlamında ve genellikle de “nimet, ni’am, na’im” kelimeleriyle beraber kullanıldığı görülmektedir.

Klasik Türk edebiyatı metinlerini doğru anlama yolundaki önemli engellerden birisi, başka dillerden Türkçeye geçen yahut kökü Türkçe olan kelimelerin farklı anlamlarının zaman içinde unutulmuş olmasıdır. Türk edebiyatının geçmiş dönemlerinde kaleme alınmış metinlerde sıklıkla kullanılan ve birden fazla anlama sahip olan bazı kelimelerin zaman içerisinde anlam daralmasına uğrayarak günümüzde tek bir anlamda kullanılması, kelimelerin günümüzde unutulmuş anlamlarında kullanıldığı metinlerle okuyucu arasında bir perde çekilmesine sebep olmaktadır. Türkçenin tarihi dönemlerinden günümüze taşınan bazı temel kelimelerin bugünkü dilimizde sadece bir anlamıyla bilinip yaygın olarak kullanılması, eski metinleri anlama çalışmalarında zihnimizi yanıltmaktadır. Nitekim bizim de bu kısa yazıyı kaleme almamızın sebebi, bazı metinlerdeki “nâz” kelimesinin bilinen anlamının metni anlamaya yardımcı olmayışı ve yaptığımız araştırmada kelimenin tespit ettiğimiz farklı anlamlarının müstakil herhangi bir çalışmaya konu edilmemiş olmasıdır. Çalışmamızda incelediğimiz metinlerde “nâz”ın birçok yerde “nimet, lütuf, refâh ve âsâyiş” anlamında ve genellikle de “nimet, ni’am, na’im” kelimeleriyle beraber kullanıldığı görülmektedir.