Yunus Emre’nin Bitüre Başı ve Yarayla İlişkili İfadelerine Dair Bir Bağlam İncelemesi
A Contextual Analysis on Yunus Emre’s Expressions Related to Bitüre Başı and the Wound
Yazar: Coşkun, Hatice
Dergi: İslami İlimler Dergisi No. 40, 2024
Anahtar kelimeler: Political and Civilization History of Islam ; İslam Tarihi ve Medeniyeti ; Sufism ; Tasavvuf ; Islamic Studies (Other) ; İslam Araştırmaları (Diğer) ; Turkish-Islamic Literature,Yunus Emre,Wound,Healing,Baş,Dāġ,Göynük,Zaḫm,Sınug ; Türk İslam Edebiyatı,Yunus Emre,Yara,İyileşme,Baş,Dâğ,Göynük,Zahm,Sınug

Bu çalışmada sözün iletişimdeki gücüne dair Yunus Emre’den çokça aktarılan “Söz ola kese savaşı söz ola bitüre başı” dizesinde bitüre başı ifadesinin iyileştire yarayı değil de kestire başı şeklindeki aktarımının veya yorumunun olası sebepleri incelenmiştir. Bu amaçla Yunus Emre Divanı kapsamında bitürmek ve baş sözcüklerinin “iyileştirmek” ve “yara” anlamındaki kullanımlarının yanı sıra günümüz Türkçesinde hâlâ kullanılan anlamlarını içeren ifadeler, doküman inceleme yöntemiyle nitel bir şekilde değerlendirilmiştir. Şairin dönemine has ama bugün unutulmaya yüz tutmuş bazı ifadelerinin günümüz Türkçesiyle algılanıp yorumlandığı görülmüştür. Okurun bitürmek sözcüğünü “sona erdirmek, son vermek” anlamıyla algılamasının bitüre başı ifadesine “başı keserek hayata son verme” anlamı yüklemesinin sebebi olduğu görülmüştür.  Günümüz Türkçesi söz dağarcığıyla “bir canlının başını keserek hayatına son verme” anlamında anlaşılabilecek baş kesmek ifadesi Yunus Emre Divanı’nda tasavvuf geleneğindeki anlamıyla “itaat etme”, nefsin başını kesmek ifadesinde ise “nefsi terbiye etme veya öldürme” anlamlarıyla yer almıştır. Yunus Emre’nin yara ve yaranın iyileşmesine dair tasavvurunu anlamak amacıyla bu kavramlarla ilişkilendirilmiş sözcük ve deyimler de Divan çerçevesinde incelenmiştir. Bu amaçla yara kavram alanına giren baş, dâğ, zahm, göynük sözcükleri; yarayı barındıran bağır, gönül, cân, ciğer ve öz; “gönül kırgınlığı” anlamında gönül sınugı ifadesi; “iyileşmek” anlamında bitmek, onmak, devâ olmak; “iyileştirmek” anlamında timâr etmek/eylemek/kılmak fiilleri; devâ ve merhem gibi iyileştirici unsurlar bağlamlarıyla değerlendirilmiş ve tasavvuf geleneğinde taşıdığı anlamlarla birlikte incelenmiştir. Mutasavvıf bir şair olan Yunus Emre’nin Eski Anadolu Türkçesiyle söylediği şiirlerin dili ve estetiği bakımından sanatına zemin olan Türk İslam edebiyatı geçiş dönemi eserlerinden ve tasavvuf geleneğinden şiir örneklerine de yeri geldikçe değinilmiştir.

This study explores the possible reasons for the misinterpretation or misquotation of the expression bitüre başı in the well-known line by Yunus Emre about the power of words in communication: “Söz ola kese savaşı, söz ola bitüre başı.” (A word can end a war; a word can heal a wound). This phrase is often mistakenly understood as “to cut the head” instead of its intended meaning, “to heal the wound”. To investigate this, the study examines the historical and linguistic context of the words bitürmek (to heal) and baş (wound) as they appear in Yunus Emre’s Dı̇̄vān, alongside their continued usage in modern Turkish. The related phrases were evaluated qualitatively by document analysis method. It has been observed that some of the poet's expressions, which are peculiar to daily language of his lifetime but bear archaism today, are perceived and interpreted in line with their connotations in modern Turkish. While it is natural for languages, as living entities, to evolve over time, it is essential to preserve the authentic meanings of words and expressions that form the bedrock of a cultural legacy spanning seven centuries. In order to reveal the semantic domain of the vocable wound in his usage and its healing, the words and idioms associated with these concepts were also analyzed. For this purpose, the words baş, dāġ, zaḫm, göynük, sınug which fall within the conceptual field of wound; the words baġır (gut), gönül (heart), yürek (heart), ciğer (liver) and öz (soul) that contain the wound were evaluated in their contexts and analyzed together with the meanings they carry in the Sufi tradition.