Türkiye’nin Değişen Vatandaşlık Rejimini Okumak: İstisnalaşma, Piyasalaşma ve Etniksizleşme Eğilimleri
Türkiye’nin Değişen Vatandaşlık Rejimini Okumak: İstisnalaşma, Piyasalaşma ve Etniksizleşme Eğilimleri
Yazar: Serdar, Ayşe
Dergi: Mülkiye Dergisi, Vol. 45 No. 1, 2020
Anahtar kelimeler: Vatandaşlık,Etnisite,İstisnai Vatandaşlık,Etniksizleşme,Vatandaşlığa Kabul.

Vatandaşlığın kazanılmasını düzenleyen politikalar artan uluslararası göç ve insanhareketliliği başta olmak üzere çeşitli gerekçelerle yeniden düzenlenmekteler.Vatandaşlığın tahkim edilmesi, liberalleşmesi, kısıtlanması, piyasalaşması, etnikleşmesiveya etniksizleşmesi gibi çeşitli kavramlar karşılaştırmalı vatandaşlık çalışmalarıtarafından farklılaşan politika çerçevelerini açıklamakta kullanılmaktadır. Bumakale, Türkiye’de vatandaşlığın sonradan kazanılması süreçleriyle ilişkili mevcutpolitika değişikliğini küresel eğilimler ve kavramsal tartışmalar bağlamında okumayıönermektedir. Bugünkü dönüşümün boyutlarını anlamak için, ilk olarak cumhuriyetinkuruluşundan bu yana uygulanan vatandaşlık politikasına odaklanmaktadır. Ulus-devletinşasıyla iç içe geçmiş bir biçimde şekillenen Türk vatandaşlığı rejiminin baskın özelliğietnik ve dinsel seçiciliktir. ‘Soydaş’ olmayanı içerme ancak asimilasyon zorunluluğuylasöz konusu olmuş, bu nedenle sadece belirli tarihsel-kültürel ve ideolojik sınırlarçerçevesinde Türklüğe asimile edilebilir bulunan veya Türkleşeceği öngörülen belirli(Sünni) Müslüman gruplar Türk vatandaşlığını göçmen olarak kazanmış, bunundışında kalanlar ise dışlanmışlardır. İkinci olarak, bu makale kısmen küresel eğilimleritakip etse de, AKP’nin kendi siyasal ve ekonomik ajandasıyla yürüttüğü vatandaşlıkuygulamalarının geçmiş dışlayıcı ilkede ne tür bir değişime yol açtığını tartışmaktadır.İstisnai vatandaşlık uygulamasının sistematik bir biçimde kullanılmasıyla gerçekleştirilenbu politika değişikliği, yatırımcı vatandaşlığı ve Suriyeli sığınmacılarından vasıflarına göreseçilenlere Türk vatandaşlığı kazandırılmasıyla belirgin hale gelmiştir. Bu politikada sınırlıbir etniksizleşme sınıfsal seçicilikle kesişir ve iki yönden önceki uygulamalardan kısmenfarklılaşır: Cumhuriyet tarihi boyunca Arap etnisitesinden olan yabancıların kitleselölçekte vatandaşlık kazanması yeni bir olgudur. Bu nedenle mevcut durum yeni biriçericiliğe ve kısmi bir etniksizleşmeye karşılık gelmektedir. Ancak sığınmacılar arasındaSuriye uyrukluların seçilmesi, Suriyeliler içinde de etnik, mezhepsel, dinsel ve sınıfsalhiyerarşilerin gözetilmesi etniksizleşme eğiliminin açık sınırlarına işaret eder. İkincisiise yatırımcı vatandaşlığıyla Türk vatandaşlığı rejimine giren piyasalaşma eğilimidir.Her iki uygulamada da faydacı ve araçsallaştırıcı yöntem, amaç ve söylem egemendir.Faydacı yaklaşım yatırımcı vatandaşlığı ve vatandaşlığın piyasalaşması eğilimindeçok daha açıktır. Burada gözlenen liberalleşme ekonomik anlamıyla uygulanmaktave vatandaşlığın dışsal niteliğini -pasaportu- belirli bir ekonomik fayda karşılığındasağlamaktadır. Bunun yanında Türkiye’de istisnai vatandaşlık uygulamasının kural halegelişi kimi özellikleriyle siyasal sistemin güncel yapısal dönüşümüyle çakışmakta vesiyasal merkezileşmeyi yeniden üretmektedir. Geçici koruma statüsündeki Suriyelisığınmacıların kendilerinin genel yoldan başvuruyla vatandaşlık kazanması hukukenolanaklı olmadığından, istisnai yoldan vatandaşlık kazanmaları bütünüyle siyasi vebürokratik erkin takdir yetkisinin kullanılmasıyla gerçekleşmektedir. Sonuç olarakher ne kadar geçmiş etnik dışlayıcılık biçimlerinden birini zayıflatmış olsa da, mevcutdurumda şeffaf ve eşitlikçi bir mekanizmayla işletilmeyen, hak-temelli ve topraksal birvatandaşlığın inşasını hedefleyen çoğulcu bir uyum söylemiyle desteklenmeyen seçicipratikler etniksizleşmenin ve içericiliğin somutlaşmasının önüne geçer. Bu durumdakeyfiyet ve siyasal ajandanın belirleyici olduğu mekanizmalarla vatandaşlık istisnaiyoldan verilen bir imtiyaz olarak araçsallaşır.

Vatandaşlığın kazanılmasını düzenleyen politikalar artan uluslararası göç ve insanhareketliliği başta olmak üzere çeşitli gerekçelerle yeniden düzenlenmekteler.Vatandaşlığın tahkim edilmesi, liberalleşmesi, kısıtlanması, piyasalaşması, etnikleşmesiveya etniksizleşmesi gibi çeşitli kavramlar karşılaştırmalı vatandaşlık çalışmalarıtarafından farklılaşan politika çerçevelerini açıklamakta kullanılmaktadır. Bumakale, Türkiye’de vatandaşlığın sonradan kazanılması süreçleriyle ilişkili mevcutpolitika değişikliğini küresel eğilimler ve kavramsal tartışmalar bağlamında okumayıönermektedir. Bugünkü dönüşümün boyutlarını anlamak için, ilk olarak cumhuriyetinkuruluşundan bu yana uygulanan vatandaşlık politikasına odaklanmaktadır. Ulus-devletinşasıyla iç içe geçmiş bir biçimde şekillenen Türk vatandaşlığı rejiminin baskın özelliğietnik ve dinsel seçiciliktir. ‘Soydaş’ olmayanı içerme ancak asimilasyon zorunluluğuylasöz konusu olmuş, bu nedenle sadece belirli tarihsel-kültürel ve ideolojik sınırlarçerçevesinde Türklüğe asimile edilebilir bulunan veya Türkleşeceği öngörülen belirli(Sünni) Müslüman gruplar Türk vatandaşlığını göçmen olarak kazanmış, bunundışında kalanlar ise dışlanmışlardır. İkinci olarak, bu makale kısmen küresel eğilimleritakip etse de, AKP’nin kendi siyasal ve ekonomik ajandasıyla yürüttüğü vatandaşlıkuygulamalarının geçmiş dışlayıcı ilkede ne tür bir değişime yol açtığını tartışmaktadır.İstisnai vatandaşlık uygulamasının sistematik bir biçimde kullanılmasıyla gerçekleştirilenbu politika değişikliği, yatırımcı vatandaşlığı ve Suriyeli sığınmacılarından vasıflarına göreseçilenlere Türk vatandaşlığı kazandırılmasıyla belirgin hale gelmiştir. Bu politikada sınırlıbir etniksizleşme sınıfsal seçicilikle kesişir ve iki yönden önceki uygulamalardan kısmenfarklılaşır: Cumhuriyet tarihi boyunca Arap etnisitesinden olan yabancıların kitleselölçekte vatandaşlık kazanması yeni bir olgudur. Bu nedenle mevcut durum yeni biriçericiliğe ve kısmi bir etniksizleşmeye karşılık gelmektedir. Ancak sığınmacılar arasındaSuriye uyrukluların seçilmesi, Suriyeliler içinde de etnik, mezhepsel, dinsel ve sınıfsalhiyerarşilerin gözetilmesi etniksizleşme eğiliminin açık sınırlarına işaret eder. İkincisiise yatırımcı vatandaşlığıyla Türk vatandaşlığı rejimine giren piyasalaşma eğilimidir.Her iki uygulamada da faydacı ve araçsallaştırıcı yöntem, amaç ve söylem egemendir.Faydacı yaklaşım yatırımcı vatandaşlığı ve vatandaşlığın piyasalaşması eğilimindeçok daha açıktır. Burada gözlenen liberalleşme ekonomik anlamıyla uygulanmaktave vatandaşlığın dışsal niteliğini -pasaportu- belirli bir ekonomik fayda karşılığındasağlamaktadır. Bunun yanında Türkiye’de istisnai vatandaşlık uygulamasının kural halegelişi kimi özellikleriyle siyasal sistemin güncel yapısal dönüşümüyle çakışmakta vesiyasal merkezileşmeyi yeniden üretmektedir. Geçici koruma statüsündeki Suriyelisığınmacıların kendilerinin genel yoldan başvuruyla vatandaşlık kazanması hukukenolanaklı olmadığından, istisnai yoldan vatandaşlık kazanmaları bütünüyle siyasi vebürokratik erkin takdir yetkisinin kullanılmasıyla gerçekleşmektedir. Sonuç olarakher ne kadar geçmiş etnik dışlayıcılık biçimlerinden birini zayıflatmış olsa da, mevcutdurumda şeffaf ve eşitlikçi bir mekanizmayla işletilmeyen, hak-temelli ve topraksal birvatandaşlığın inşasını hedefleyen çoğulcu bir uyum söylemiyle desteklenmeyen seçicipratikler etniksizleşmenin ve içericiliğin somutlaşmasının önüne geçer. Bu durumdakeyfiyet ve siyasal ajandanın belirleyici olduğu mekanizmalarla vatandaşlık istisnaiyoldan verilen bir imtiyaz olarak araçsallaşır.