İBNÜ’S-SALÂH’IN FETVA USÛLÜNÜN BAZI TEMEL MESELELERİNE DAİR DEĞERLENDİRMELERİ
IBN AL-SALAH'S EVALUATIONS ON SOME BASIC ISSUES OF FATWA METHOD
Yazar: Çinar, Fatih
Dergi: Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (ÇÜİFD), Vol. 20 No. 2, 2020
Anahtar kelimeler: Fıkıh,Fetva Usûlü,İbnü’s-Salâh,Müftü,İctihad ; Fiqh,Fatwa Method,Ibn al-Salah,Mufti,Ijtihad

Bu makale, İbnü’s-Salâh’ın (ö. 643/1245) fetva usûlünün bazı meselelerine dair görüşlerini ele almaktadır. Makalenin konusu, müftüde bulunması gerekli şartlar, hasletler, fetva vermenin hükmü, fetva vermenin sakıncalı olduğu haller, fetvadan dönme vb. meselelerle sınırlandırılmıştır. Müftü ve müsteftinin/soru soranın fetvada dikkate alacağı âdâp başlıkları kapsam dışında bırakılmıştır. Makalede temel amaç İbnü’s-Salâh’ın zikri geçen konularla ilgili görüşlerinin tespit ve tahlil edilmesidir. Nitel araştırma yönteminin kullanıldığı bu çalışmada İbnü’s-Salâh’ın başta fetva usûlü konulu ve diğer eserleri derinlemesine araştırılmıştır. Ayrıca bunlar yanında konuyla bağlantılı klasik ve muasır eserler de gözden geçirilmiştir. İbnü’s-Salâh, fetva konusunun çok önemli olduğunu belirtmiştir. Fetvanın önemi kadar riskleri de bulunduğunu vurgulamıştır. İbnü’s-Salâh, müftüde aranan şartlar konusunda genel olarak âlimlerin görüşlerine uymuştur. Bununla birlikte müftüde güvenirlilik şartının bulunmasını gerekli görmüş, böylelikle bu hususta pek çok bilginden ayrılmıştır. İlme son derece önem verdiği görülen İbnü’s-Salâh’ın müftüde bulunması gerekli vasıflarda, bilhassa da ictihad konusunda kolaylaştırıcı bir yol izlediği fikrine ulaşılmıştır. İbnü’s-Salâh, müftünün ya müstakil/bağımsız ya da müntesip/bağlı ictihad ehliyetine sahip olmasını şart koşmuştur. Fakat sonraki dönemlerde fetva faaliyetinin müntesip müftülere kaldığını belirtmiştir. Toplamda beş farklı müftü sınıfı belirlemiştir. Ona göre taklid ilim olmadığından mukallid esasında gerçek müftü değildir. Bu sebeple mukallid müftünün verdiği cevap, fetva değildir. İbnü’s-Salâh müftünün ehliyeti bağlamında çeşitli konulara temas etmiştir. Fetva konusunda aceleci olmanın zararları olabileceğine değinmiştir. Bu sebeple müftü soruları cevaplama hususunda titiz davranmalıdır. Özellikle cevap verebilecek ehil başka müftüler bulunduğu takdirde soru soranı onlara yönlendirebilmelidir. Ancak soruları cevaplayacak başka kimse bulunmadığı durumlarda sorumluluktan kaçınmamalıdır. Çünkü fetva vermek ehil müftüye farzdır. Öte yandan İbnü’s-Salâh, kimi uygunsuz hallerde cevap vermenin doğru olmadığını belirtmiştir. Fetva usûlü alanındaki çabaları göz önünde bulundurulduğunda İbnü’s-Salâh’ın pek çok âlimi etkilediği tespit edilmiştir. Bu tesirler sadece kendi mezhebiyle sınırlı kalmamıştır. Neticede fetva usûlü alanında haklı bir şöhrete kavuşmuştur. Bunda günümüze ulaşan ilk bağımsız fetva usûlü eseri olan Edebü’l-müftî ve’l-müsteftî kitabının da etkili olduğu yadsınamaz bir gerçektir. Bu alanda İbnü’s-Salâh’tan çokça alıntı yapılması bu şöhretin göstergelerinden biridir. Değerlendirmeleri dikkate alındığında İbnü’s-Salâh’ın fetva usûlü alanına ciddi manada katkı verdiği söylenebilir. Fıkhın diğer dallarına oranla geç olgunlaştığı görülen fetva usûlü bu katkılar sonucunda oldukça gelişme göstermiştir. Öyle ki zamanla bağımsız eserler çoğalarak bu alanda kayda değer bir literatür oluşmuştur.

This article discusses Ibn al-Salah 's (d. 643/1245) views on some matters of the fatwa method. The subject of the article is limited to the conditions and traits that mufti must have, the provision of giving fatwa, the situations where giving fatwa is unfavorable returning from the fatwa, etc. The titles of adab that the mufti and counselee consider in the fatwa are excluded. The main purpose of the article is to determine and analyze Ibn al-Salah 's views on the subjects mentioned. In this study, in which qualitative research method was used, the subject of fatwa method and other works of Ibn al-Salah were investigated thoroughly. In addition, classical and contemporary works related to the subject were also reviewed. Ibn al-Salah stated that the issue of fatwa is very important. He emphasized that there are risks as well as the importance of the fatwa. Ibn al-Salah has generally complied with the views of scholars regarding the conditions sought in the mufti. However, he deemed it necessary to have a credibility requirement in the mufti, thus, he is separated from many scholars on this subject. It has been reached the idea that Ibn al-Salah, which seems to attach great importance to wisdom, follows a facilitating way in the qualities required to be mufti, especially in case of ijtihad. İbnü’s-Saâh has required the mufti to have either an independent or dependent ijtihad license. However, in the following periods, he stated that fatwa activity remained to the dependent mufties. He has identified five different mufti classes in total. According to him, imitation is not a real mufti. Therefore, muqallid is not an mufti, fundametally. For this reason, the answer given by the muqallid mufti is not fatwa. Ibn al-Salah has dealt with various issues in the context of the license of mufti. He pointed out that being in a hurry about fatwa can have harms. For this reason, the mufti must be meticulous about answering the questions. Especially, if there are other mufties that can answer the question, he should direct the counselee to them. However, in the absence of anyone else to answer the questions, he should not avoid responsibility. Because giving fatwa is fard to the competent mufti. On the other hand, Ibn al-Salah stated that it is not right to answer in some inappropriate situations. Considering his efforts in the area of fatwa procedure, it was determined that Ibn al-Salah influenced many scholars. These effects were not limited to his own sect. As a result, he gained a rightful reputation in the field of fatwa procedure. It is an undeniable fact that the book of Edebü'l-muftî ve'l-müsteft, which is the first independent fatwa method work that has survived to this day, is also effective. Quoting a lot in this field from Ibn al-Salah is one of the indicators of this fame. Considering his evaluations, it can be said that Ibn al-Salah contributed seriously to the fatwa method field. The fatwa method, which has been seen to be maturing late compared to other branches of fiqh, has improved considerably as a result of these contributions. In fact, independent works have increased in time and a remarkable literature has been created in this field.