Kütahyalı Hekîm Sinan (Şeyhî)’ın Gazellerinde Nasihat
Didactic Elements in the Ghazals of Hekîm Sinan (Shaykhî) of Kütahya
Yazar: Güler, Ömer Faruk
Dergi: Hikmet - Akademik Edebiyat Dergisi No. 23 [GÜZ 2025], 2025
Anahtar kelimeler: Classical Turkish Literature of Ottoman Field ; Osmanlı Sahası Klasik Türk Edebiyatı ; Classical Turkish Literature,Poet,Şeyhî (Shaykhî),Ghazals,Advice/Didactic Elements ; Klasik Türk edebiyatı,şair,Şeyhî,gazel,nasihat

Klasik Türk edebiyatı metinleri üzerine yapılan akademik çalışmaların sayısı arttıkça çeşitli sebepler ve yaftalamalarla kötülenmeye çalışılan bir edebî geleneğin aslında ne kadar muhteşem olduğu daha da anlaşılmaktadır. Bilhassa halka yabancı olarak gösterilme çabaları neticesinde bu edebiyata “yüksek zümre, saray, enderun” gibi isimler verilmeye çalışılmıştır. Hâlbuki metinlerin içerisine girildiğinde klasik Türk edebiyatının bu türden isimlerle hiç de müsemma olmadığı gün geçtikçe tebarüz etmektedir. Özellikle metin neşri çalışmaları yanında muhteva incelemeleri, bu anlamda önem kazanmaktadır. Dîvân şairlerinin, eserlerinde sosyal yaşam, giyim-kuşam, eğlence, yeme-içme, kozmetik, süslenme, musiki, tıp, din, tasavvuf, nasihat gibi pek çok unsuru kullandıkları, tahlil çalışmalarıyla açıkça ortaya konmaktadır. Bu çalışmada ise klasik Türk edebiyatının önde gelen şairlerinden Şeyhî’nin gazelleri, nasihat bağlamında değerlendirilmiştir. Bilindiği gibi tasavvuf, hikmet ve tıp alanında derin bir eğitim alan şair, döneminde “göz hekimi” olarak tanınmıştır. Hekim kelimesinin “tabip” anlamı yanında “hikmet sahibi, her şeyi bilen” gibi anlamları da vardır. Osmanlı dönemindeki hekimlerin siyaset, tarih, felsefe gibi alanlarda dahi söz sahibi oldukları ve bu konularda da halkı aydınlattıkları bilgisi, bu çalışmanın çıkış noktası olmuştur. Hekîm Sinan’ın gazelleri nasihat ve hikmet bağlamında incelenmiş, şairin gazellerinde bu tür veriler içeren beyitler tarama yöntemiyle tespit edilmiştir. Çalışma neticesinde Şeyhî’nin dünya hayatının geçiciliği, dünyanın vefasızlığı, aşkın gerekleri, riyakârlık, benlik, kibir, gurur, mal ve makam sevgisi, sabır, şükür, ihsan, gönül temizliği, tevekkül, tevbe, cömertlik, yetim malı, sükût konularında nasihat içeren beyitler kaleme aldığı görülmüştür. Dolayısıyla şairin dinî, tasavvufi, ahlaki, sosyolojik ve psikolojik konularda halkı bilinçlendirmeye çabaladığı söylenmelidir. Çalışmada beyitler, ilgili başlıklar altında sınıflandırılıp dayanak noktalarıyla beraber açıklanmıştır. Böylece “hekîm” bir şairin, gazellerinde nasihati ne derece kullandığı ortaya konmuştur.

As the number of studies on Classical Turkish literature increases, it becomes more evident how magnificent this literary tradition truly is, despite various attempts to disparage it. Efforts to portray it as disconnected from the common people have resulted in labels such as “literature of the elite,” “court literature,” or “enderun literature.” However, closer engagement with the texts reveals that classical Turkish literature is far from being accurately characterized by such labels. Alongside philological studies, content analysis also plays a crucial role in this regard. Analyses demonstrate that divan poets frequently incorporated various elements of social life into their works. This study examines the ghazals of Shaykhî, one of the prominent divan poets, within the context of advice. Educated in sufism, wisdom, and medicine, Shaykhî is also recognized as an “eye physician.” The fact that Ottoman physicians possessed knowledge of politics, history, and philosophy, and often enlightened the public in these areas as well, constitutes the starting point of this research. Shaykhî’s ghazals were analyzed in terms of advisory content, and couplets containing such elements were identified through the scanning method. The findings indicate that Shaykhî composed couplets offering advice on the transience and futility of the world, the requirements of love, hypocrisy, arrogance, attachment to wealth and status, patience, gratitude, benevolence, purity of heart, trust in God, repentance, generosity, and the safeguarding of orphan’s property. It can thus be argued that the poet sought to raise public awareness from religious, mystical, moral, sociological, and psychological perspectives. In the study, these couplets were classified under relevant thematic headings and explained along with their textual and conceptual foundations, thereby demonstrating the extent to which this “physician-poet” employed advice in his ghazals