Musul Atabeglerinin Meşhur Devlet Adamı: Cemâleddin el-İsfahânî (ö. 559/1164)
A Famous Statesman of the Atabegs of Al-Mawṣıl: Djāmal Al-Dīn Al-Iṣfahānī (D. 559/1164)
Yazar: Kaya Tan, Pınar
Dergi: Şarkiyat Mecmuası No. 39, 2021
Anahtar kelimeler: Djāmal al-Dīn al-Iṣfahānī,Atabegs of al-Mawṣil,ʻImad al-Dīn Zangī,Sayf al-Dīn Ghāzī I,al-Mawṣil ; Cemâleddin el-İsfahânî,Musul Atabegleri,İmâdeddin Zengî,I. Seyfeddin Gazi,Musul

Atabeg İmâdeddin Zengî’nin (521-541/1127-1146) Musul’a vâli olarak tâyin edilmesinden îtibâren I. Seyfeddin Gazi (541-544/1146-1149) ve Mevdûd b. İmâdeddin Zengî (544-565/1149-1170) dönemlerinde de Musul Atabeglerine (521-631/1127-1233) hizmet eden, vezîrlik makamına yükselerek devleti idâre eden devrin etkin ve mühim şahsiyetlerinden biri Cemâleddin el-İsfahânî’dir. Dirâyetli, başarılı üstün yöneticilik vasıflarıyla kuruluş sürecinden îtibâren Musul Atabegliği’ne önemli hizmetlerde bulunmuş, kendisine İmâdeddin Zengî tarafından Nusaybin ve ardından da Rahbe’nin idâresi verilmiştir. Atabeg İmâdeddin Zengî’nin vefatından sonra yaşanan iç karışıklıkların büyümesini önlemeyi başarmış; sonraki dönemlerde ise iç meselelerle olduğu kadar çevre hükümdarlarla yaşanan siyasî hadiselerde de arabuluculuk yaparak bölgede sükûneti sağlamaya gayret gösteren bir vezîr olmuştur. Bağdat’tan İsfahân’a kadar muhtelif memleketlerdeki hükümdar, melik, devlet görevlileri, âlim ve ediplerin saygısını kazanmış, teveccühlerine mazhar olmuştur. Daha çocukluğundan başlayarak usûl, erkân terbiyesi alan ve eğitimine büyük ihtimam gösterilen Cemâleddin el-İsfahânî, bilhassa güzel ahlâkı ve yapmış olduğu hayırseverlikleri ile “el-Cevâd” (cömert) namıyla tanınır olmuştur. Musul, Sincar başta olmak üzere Nusaybin’den Haremeyn’e kadar pek çok şehirde tesis ettiği hayır kurumları, yapmış olduğu bağışları, iyilikleriyle halkın sevgisini ve duâsını eksik etmediği yöneticilerden biri olarak görev yapmıştır. Bu araştırmada mezkûr devlet adamının yaşadığı devirdeki siyasî rolü gözler önüne serilecek, ayrıca çeşitli merkezlerdeki yardım faâliyetleri, inşâ ettirmiş olduğu hanlar, ribâtlar, hastaneler gibi içtimaî kurumlar Ortaçağ tarihî kaynaklarının verdiği bilgiler ışığında ele alınacaktır.

Djāmal al-Dīn al-Iṣfahānī, served the Atabegs of al-Mawṣil during the reigns of both Sayf al-Dīn Ghāzī I (541_544/1146_1149) and Mawdūd b. ʻImad al-Dīn Zangī (544_565/1149_1170). After the appointment of Atabeg ʻImad al-Dīn Zangī (521_541/1127_1146) as the governor of al-Mawṣil, Djāmal al-Dīn al- Iṣfahānī rose to the position of vizier. He is among the prominent and important personalities of the era. Relying on his astute, strong, superior administrative skills, Djāmal al-Dīn al-Iṣfahānī offered his services to the Atabeg of al-Mawṣil from the start and was granted the rule of Naṣībīn and later Raḥba by ʻImad al-Dīn Zangī. Djāmal al-Dīn al-Iṣfahānī, managed to prevent internal struggles after the death of Atabeg ʻImad al-Dīn Zangī. As a vizier he struggled to ensure peace in the region by acting as a negotiator in political incidents with neighboring rulers as well as by containing internal unrest. Djāmal al-Dīn al-Iṣfahānī earned the respect of many rulers, maliks, statesmen, intellectuals, and scholars of states from Baghdād to Iṣfahān. Trained in manners and customs from a young age and being thoroughly educated, Djāmal al-Dīn al-Iṣfahānī came to be known as“al-Djawād”(the noble), renowned especially for his morality and charity. He was a leader who was bestowed with the affection and prayers of the public with the charities he founded in many cities from al-Mawṣil to Sindjār and Naṣībīn to al-Ḥaramayn, as well as hefty donations and benevolence. This study will reveal the political role of this venerable statesman in his era and discuss his donations and the social institutions he constructed, such as caravanserais, ribats and hospitals, in various centers in light of the historic sources of the Middle Ages.