Tarihî ve Kültürel Yönleriyle Eski Türklerdeki Halk Ekonomisi Faaliyetlerine Genel Bir Bakış
Tarihî ve Kültürel Yönleriyle Eski Türklerdeki Halk Ekonomisi Faaliyetlerine Genel Bir Bakış
Yazar: Diken, Hasan Ali
Dergi: HUMANITAS - Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, Vol. 12 No. 23, 2024
Anahtar kelimeler: Turkish Language and Literature (Other) ; Türk Dili ve Edebiyatı (Diğer) ; Halkbilimi,Halk ekonomisi,Türk halk ekonomisi,Eski Türkler,Eski Türk kültürü.

Bilindiği üzere, halk ekonomisi, halkın; kendi geçim kaynaklarını tesis ve temin etmek amacıyla meydana getirdiği “alternatif” üretim tarzlarının bütünüdür. Bu durumun akabinde, halk ekonomisi, dünyadaki birçok milletin tarihsel ve kültürel altyapısını dolduran bir arka planı bünyesinde barındırmaktadır. Aynı durumun Türk milleti için de geçerli olduğunu vurgulamakta yarar vardır. Tarihî süreç itibarıyla, “Türkistan” veya “Orta Asya” olarak nitelendirilen bölgede saptanan ve genel literatürde “Anav”, “Kelteminar”, “Afanesyovo” (Abakan), “Andronovo”, “Karasuk”, “Tagar” ve “Taştık” adlarıyla bilinen en eski kültürlerin; Türklerin ilk yayılma sahalarını takiben, Eski Türklerdeki ilk halk ekonomisi faaliyetlerinin temelini attıkları düşünülmektedir. Bahsedilen bağlamda, Eski Türklere ait halk ekonomisi uygulamalarının, ilgili kültürlerden intikal ettiği ve kendine özgü bir şekle girdiği bilinmektedir. Nitekim söz konusu kültürlerde de “toplayıcılık”, “avcılık”, “hayvancılık”, “ziraat” ve benzeri uygulamalar doğrultusunda teşekkül ve tekâmül eden ilk halk ekonomisi faaliyetleri; Eski Türkler eliyle daha ileri evrelere taşınmıştır. Zira malum kültürlerden sonra şahit olunan Eski Türk kültürünün mahiyetinin belirlenmesinde, halk ekonomisinin önemli bir etkisi ve katkısı vardır. Dolayısıyla Eski Türklerde cereyan eden halk ekonomisi faaliyetlerinin tarihî ve kültürel bakımlardan incelenmesi elzemdir. İlgili açıklamalara paralel olarak, bu çalışmada, Eski Türklere dair halk ekonomisi pratikleri; Hun, Göktürk ve Uygur devletlerinin hüküm sürdükleri devirler ve sahalar göz önüne alınmak suretiyle; tarihsel ve kültürel geri planlarda işlenmeye çalışılacaktır. Bahse konu minvalde, Hunlardan Göktürklere; Göktürklerden de Uygurlara kadar süregelen kimi örneklerden hareketle, halk ekonomisinin Eski Türkler arasındaki sosyokültürel ve sosyoekonomik yapıyı belirleyici ve yönlendirici nitelikleri ele alınacaktır. Sonuç itibarıyla, “normatif ekonomi” olarak tanımlanmakla beraber, alternatif bir ekonomi modelini teşkil eden ve halkbilimi çalışma kadrosunun önemli başlıklarından birini meydana getiren “halk ekonomisi” mefhumunun Eski Türklere yansımaları noktasında genel bir değerlendirmeye gidilecektir. Bu kapsamda; Eski Türklere özgü bir biçimde oluşan, gelişen, yerleşen ve yayılan geleneksel ekonomi anlayışı; eldeki mevcut örneklemler bünyesinde öne çıkarılmaya çalışılacaktır.

Bilindiği üzere, halk ekonomisi, halkın; kendi geçim kaynaklarını tesis ve temin etmek amacıyla meydana getirdiği “alternatif” üretim tarzlarının bütünüdür. Bu durumun akabinde, halk ekonomisi, dünyadaki birçok milletin tarihsel ve kültürel altyapısını dolduran bir arka planı bünyesinde barındırmaktadır. Aynı durumun Türk milleti için de geçerli olduğunu vurgulamakta yarar vardır. Tarihî süreç itibarıyla, “Türkistan” veya “Orta Asya” olarak nitelendirilen bölgede saptanan ve genel literatürde “Anav”, “Kelteminar”, “Afanesyovo” (Abakan), “Andronovo”, “Karasuk”, “Tagar” ve “Taştık” adlarıyla bilinen en eski kültürlerin; Türklerin ilk yayılma sahalarını takiben, Eski Türklerdeki ilk halk ekonomisi faaliyetlerinin temelini attıkları düşünülmektedir. Bahsedilen bağlamda, Eski Türklere ait halk ekonomisi uygulamalarının, ilgili kültürlerden intikal ettiği ve kendine özgü bir şekle girdiği bilinmektedir. Nitekim söz konusu kültürlerde de “toplayıcılık”, “avcılık”, “hayvancılık”, “ziraat” ve benzeri uygulamalar doğrultusunda teşekkül ve tekâmül eden ilk halk ekonomisi faaliyetleri; Eski Türkler eliyle daha ileri evrelere taşınmıştır. Zira malum kültürlerden sonra şahit olunan Eski Türk kültürünün mahiyetinin belirlenmesinde, halk ekonomisinin önemli bir etkisi ve katkısı vardır. Dolayısıyla Eski Türklerde cereyan eden halk ekonomisi faaliyetlerinin tarihî ve kültürel bakımlardan incelenmesi elzemdir. İlgili açıklamalara paralel olarak, bu çalışmada, Eski Türklere dair halk ekonomisi pratikleri; Hun, Göktürk ve Uygur devletlerinin hüküm sürdükleri devirler ve sahalar göz önüne alınmak suretiyle; tarihsel ve kültürel geri planlarda işlenmeye çalışılacaktır. Bahse konu minvalde, Hunlardan Göktürklere; Göktürklerden de Uygurlara kadar süregelen kimi örneklerden hareketle, halk ekonomisinin Eski Türkler arasındaki sosyokültürel ve sosyoekonomik yapıyı belirleyici ve yönlendirici nitelikleri ele alınacaktır. Sonuç itibarıyla, “normatif ekonomi” olarak tanımlanmakla beraber, alternatif bir ekonomi modelini teşkil eden ve halkbilimi çalışma kadrosunun önemli başlıklarından birini meydana getiren “halk ekonomisi” mefhumunun Eski Türklere yansımaları noktasında genel bir değerlendirmeye gidilecektir. Bu kapsamda; Eski Türklere özgü bir biçimde oluşan, gelişen, yerleşen ve yayılan geleneksel ekonomi anlayışı; eldeki mevcut örneklemler bünyesinde öne çıkarılmaya çalışılacaktır.