Arap Harfli Kazakça Süreli Yayınlar (1870-1929) (Başlıca Dil ve Alfabe Tartışmaları)
Periodicals with Arabic Alphabet in Kazakh (1870-1929) (Main Discussions about Language and Alphabet)
Yazar: Kuanyshbayeva, Zhanat
Dergi: Dil Araştırmaları, Vol. 16 No. 31, 2022
Anahtar kelimeler: Language Studies ; Dil Çalışmaları ; Arap harfli Kazak Basın Tarihi,Arap Harfli Kazak Türkçesi Dönemi,Arap Harfli Kazak Türkçesi Döneminde Dil ve Alfabe Tartışmaları. ; Kazakh Press History with Arabic Letters,The Period of Kazakh Turkish with Arabic Letters,Language and Alphabet Discussions in Kazakh Turkish with Arabic Letters.

Kazakistan’da basın faaliyetlerinin görülmeye başlandığı XIX. yüzyılın ikinci yarısı Kazak dili açısından önemli gelişmelerin yaşandığı bir dönemdir. Arap harfli süreli yayınlarda filoloji değeri taşıyan konu başlıklarına bakıldığında; alfabe tartışmaları, Kazak dilinin Arap harfleriyle yazımını düzenleyen imla kuralları, Kazakçanın ve Rusçanın resmî kurumlardaki statüsü, eğitim dili açısından Kazakça ve Rusçanın durumu, ders kitaplarında ve basında dilin kullanımı, yabancı kelimelere karşılık bulma gibi başlıkların ele alındığı görülür. Adı geçen konular en fazla A. Baytursınov, M. Duwlatov ve T. Şonanov gibi isimler tarafından gündeme getirilir. Diğer yandan ilk gazete ve dergiler; Kazak aydınları tarafından eğitim, siyaset, ekonomi dil, tarih, edebiyat ve kültürle ilgili teorilerin ve görüşlerin yer verildiği bilimsel yayınlar görünümündedir. Kazak halkının içinde bulunduğu geri kalmışlığın çözümüne yönelik çabalar, halkın millî ve manevi duygularını uyandırmak için verilen tavsiyeler bu yazıların başlıca amacı olarak öne çıkar. Bunlara ilave olarak ilk gazete ve dergilerin rejim tarafından sık sık kapatılması Kazak basın hayatının istikrarını bozan en önemli sorunlardan biri olarak göze çarpar. Bu makale, Kazakistan’da ilk gazetenin çıkarıldığı tarih olan 1870 ile Latin alfabesinin kabul tarihi olan 1929’a kadar olan süre zarfında Arap harfleriyle çıkarılan süreli yayın adlarının tespitini ve bunların içeriğine dair kısa değerlendirmeler yapmayı konu edinmektedir. Çalışma, Arap harfli dönemdeki gazete ve dergilerle sınırlı olup bu yayınlarda yer alan dil ve alfabeye dair içerikleri tanıtmayı amaçlamaktadır. Arap harfli Kazak Türkçesi çalışmalarına katkı sunması beklenen bu çalışmada sözü edilen dönem için en az 33 gazete ve 23 dergi bulunduğu anlaşılmış ve bu yayınlarda ele alınan filolojik malzemelerin kapsamlı olarak araştırılması durumunda elde edilecek bilgilerin Kazak dili tarihine ve Arap harfli süreli yayın çalışmalarına önemli katkılar sunacağı sonucuna ulaşılmıştır.

The second half of the 19th century, when press activities began to be seen in Kazakhstan, was a period in which important developments were experienced in terms of Kazakh language. The following topics are highlighted looking at the topics with philological value in periodicals with Arabic letters; discussions about the alphabet, orthographic rules regulating the writing of the Kazakh language with Arabic letters, the status of Kazakh and Russian in official institutions, the situation of Kazakh and Russian in terms of the language of education, the use of the language in textbooks and in the press, equivalents for foreign words etc. It is seen that the aforementioned issues were mostly brought up by names such as A. Baytursınov, Duwlatov and D. Sultanğazin. On the other hand, the first newspapers and magazines; It is in the form of scientific publications that include theories and views on education, politics, economy, language, history, literature and culture by Kazakh intellectuals. Efforts for the solution of the backwardness of the Kazakh people, the advice given to awaken the national and spiritual feelings of the people seem to be the main purpose of these articles. In addition to these, the frequent closure of the first newspapers and magazines by the administration stands out as one of the most important problems that destabilize the Kazakh press life. This article focuses on the determination of the names of periodicals published in Arabic letters between 1870, the date of publication of the first newspaper in Kazakhstan, and 1929, the date of adoption of the Latin alphabet, and making brief evaluations about their content. The study is limited to the newspapers and magazines in the Arabic alphabet and aims to introduce the language and alphabet content in these publications. In this study, which is expected to contribute to the studies of Kazakh Turkish with Arabic letters, it was determined that there were at least 33 newspapers and 23 magazines for the mentioned period. It has been concluded that the information to be obtained in case of a comprehensive research of the philological materials discussed in these publications will make significant contributions to the history of the Kazakh language and the studies of periodicals in Arabic letters.