İbnü’l-Hâc El-Abderî’nin Tasavvufî Perspektifinde Manevî İdrakin Merkezi Olarak Kalp
The Heart as the Center of Spiritual Perception in İbnü’l-Hâc El-Abderî's Sufi Perspective
Yazar: Sanır, Mehmet Hanefi
Dergi: İslami İlimler Dergisi No. 41, 2025
Anahtar kelimeler: Sufism ; Tasavvuf ; Sufism,İbnü’l-Hâc el-Abderî,gnosis,purification,spiritua,el-Medhal ; Tasavvuf,İbnü’l-Hâc el-Abderî,kalp,marifet,tezkiye,el-Medhal

Öz: Bu çalışma, 14. yüzyıl Mağrip tasavvuf geleneğinin önde gelen temsilcilerinden İbnü’l-Hâc el-Abderî’nin (öl. 737/1336) el-Medhal adlı eseri çerçevesinde, kalbin tasavvufî düşünce içerisindeki merkezi konumunu ve manevî işlevini analiz etmeyi amaçlamaktadır. İbnü’l-Hâc el-Abderî’ye göre kalp, yalnızca fizyolojik bir organ değil; aynı zamanda insanın iç dünyasını temsil eden, ilahî tecellilerin zuhur ettiği ve manevî hakikatlerin algılandığı metafizik bir merkezdir. Kalp, niyetin doğduğu, ihlâsın kökleştiği, marifetin yerleştiği ve nefsin arındırıldığı bir sahadır. Bu nedenle kalbin ihmal edilmesi, bireysel bir çöküşün yanı sıra toplumsal ahlâkın çözülmesine de neden olabilir.Araştırmanın temel amacı, İbnü’l-Hâc’ın kalp merkezli tasavvuf anlayışının bireysel terbiye ve toplumsal yapı üzerindeki etkilerini ortaya koymaktır. Kalpte ortaya çıkan riyâ, kibir, ucb, gaflet ve dünya sevgisi gibi manevî hastalıklar, ibadetlerin içeriğini boşaltmakta ve onları yalnızca şekilsel bir ritüele dönüştürmektedir. Bu durum, kişinin Allah ile olan bağını zayıflatırken, ahlâkî yozlaşmayı da beraberinde getirir. İbnü’l-Hâc’a göre bu tür kalp afetlerine karşı en etkili çözüm, murâkabe (sürekli öz denetim), muhâsebe (nefsin sorgulanması), gizli amel (riyasızlık) ve ihlâs (samimi niyet) gibi tasavvufî pratiklerle mümkündür. Bu çalışma ayrıca, literatürde genellikle fıkhî yönüyle ele alınan İbnü’l-Hâc’ın, sufî düşünce mirasına yaptığı katkıyı daha görünür kılmayı amaçlamaktadır. Özellikle kalp merkezli yaklaşımının, hem bireysel anlam arayışına hem de toplumsal bütünlüğe nasıl katkı sunduğu karşılaştırmalı bir şekilde değerlendirilmektedir. Klasik tasavvuf kaynakları ile modern mânevîyat literatürü arasında kurulan bağ, günümüz insanının yaşadığı ruhsal bunalımlara ve değer krizine karşı alternatif bir çözüm sunmaktadır. Sonuç olarak, İbnü’l-Hâc’ın kalp tasavvuru, bireysel kemâliyet ile toplumsal ıslahı bütüncül bir bakış açısıyla ele alan özgün ve işlevsel bir model sunmaktadır.

Abstract: This study explores the central role of the heart in Sufi thought and its function in spiritual discipline, based on el-Medhal, the major work of İbnü’l-Hâc el-Abderî (d. 737/1336), a prominent representative of the 14th-century Maghribi Sufi tradition. According to İbnü’l-Hâc, the heart is more than a physical organ; it is the locus of inner consciousness, spiritual perception, and divine manifestation. It is where intention originates, sincerity (ikhlāṣ) is cultivated, gnosis (maʿrifa) takes root, and the purification of the soul (tazkiya) is realized. In this view, the heart forms the spiritual essence of worship. If the heart is corrupted, even acts that appear correct outwardly lose their spiritual meaning and become mere rituals devoid of value.İbnü’l-Hâc, emphasizes that the heart is especially vulnerable to satanic whisperings (waswasa), the ego’s desires, and worldly temptations. Therefore, continuous vigilance (murāqaba), self-examination (muḥāsaba), and spiritual purification are necessary. He identifies three major inner diseases that obstruct spiritual development: riyā (showing off), ʿujb (self-admiration), and kibr (arrogance). These inner flaws develop subtly and damage the sincerity of worship, leading to moral and spiritual decline. Such corruption does not remain limited to the individual level but extends to society, weakening moral foundations and turning religious feelings into tools for personal gain. To prevent this decay, İbnü’l-Hâc advises performing deeds in secret, avoiding public praise, and maintaining focus solely on divine pleasure. His heart-centered Sufi understanding offers not only a path to personal spiritual refinement but also a framework for moral reform in society. This study aims to revisit his thoughts through a dual lens: the classical Sufi heritage that shaped his worldview and the modern spiritual crises that echo his concerns, thus revealing the continued relevance of his teachings in contemporary contexts.