Immanuel Kant’ın Fakültelerin Çatışması’na Göre Osmanlı Medreseleri
The Ottoman Medreses According to Immanuel Kant’s The Conflict of Faculties
Yazar: Çelik, Murat
Dergi: Erdem, Vol. 0 No. 83, 2022
Anahtar kelimeler: Immanuel Kant,Osmanlı Devleti,felsefe,fıkıh,fakülte,medrese ; Immanuel Kant,Ottoman State,philosophy,medrese,fiqh,faculty

Immanuel Kant’ın düşünceleri temel alındığında Osmanlı düzenindekiüst fakülteleri ilmiye, seyfiye ve kalemiye oluşturmaktadır.Halkın refahının yanı sıra ruhî tatmininin sağlanması için devlet biraraçtır ve bu araçlığını üç fakülte üzerinden yerine getirir. İlmiye fakültesiKant’ın tasarımındaki hem üst hem de alt fakülteleri içermesibakımından çoklu fonksiyona sahiptir. İlmiyenin en önemli kurumuolan medresenin temel görevi ise hukuk eğitimi vermektir. Dolayısıylamedrese, felsefe fakültesi işlevine de sahiptir. Tıp fakültesi iseOsmanlı medreselerinden gerek medrese gerekse şifahane-hastanemerkezli pratik öğrenimin görülerek kontrol altında tutulduğu kurumlardandır.Bu bakımdan Osmanlı medresesi Kant’ın tasarımındaki altve üst fakülteler ayırımından çok daha eklektik bir yapılanma şekligeliştirmiştir.Yukarıda açıklanan husustan ötürü konunun çerçevesi, Kant’ın “FakültelerinÇatışması” isimli eserinde ortaya koyduğu hem eski düzenhem de yeni teklifin sınırları içerisinde Osmanlı medrese yapılanmasınındeğerlendirilmesi şeklinde çizilebilir. Bu kapsamda, Kant’ın eleştirdiğiüniversitedeki fakülte düzeni ve fikrî üretim ile medreselerdekiyapılanmanın benzeşip benzeşmediği, benzerlik varsa ne ölçüde benzeştiğininyanı sıra Kant’ın teklif ettiği yeni modelin medreselerdeolup olmadığı ve varsa ne ölçüde uygulama imkanı bulduğu çalışmanınsınırlarını oluşturmaktadır. Bahsedilen amaçlar için mukayese ileanalojik bir çalışma yapılması hedeflenmiştir. Böylelikle Kant’ın işaretettiği hususlardan yola çıkarak üniversite ve medreselerde benzerliklerolup olmadığı ve bu benzerliklerden ne tür kurum-kuralların çıkarılacağıüzerinde durulmaktadır. Söz konusu benzerliklerin sonuçlarınında aynı şekilde gerçekleşip gerçekleşmediği ele alınmakta, neticedebir kurumun ortaya çıkıp çıkmadığı üzerinde durularak karakterlerevurgu yapılmaktadır.Kant’ın düşünceleri 18. yüzyıldan 19. yüzyıla doğru geçen süreçtebaşta Alman üniversiteleri olmak üzere Avrupa üniversitelerini derindenetkilemiştir. Bu bakımdan çalışmada Osmanlı medreseleri ile İlmiyeSınıfı Immanuel Kant’ın “Fakültelerin Çatışması” adlı eserindeyer alan görüşlerinin çerçevesinde değerlendirilmiştir. Kant’ın üst vealt olmak üzere ikiye ayırdığı teoloji, hukuk, tıp ve felsefe fakülteleriile Osmanlı medrese sistemindeki yapılanma mukayese edilmiş,Kant’ın şablonu kullanılarak Osmanlı medreselerinin nasıl anlaşılabileceğitartışılmıştır. Bu yapılırken öncelikle ilmiye teşkilatının arkaplanı ele alınmış, Kant’ın düşüncelerinde yer alan hiyerarşik yapı vedevletin fakülteleri araç olarak kullanma temaları temel problem olarakkabul edilmiştir. Böylelikle Osmanlı medreselerinin farklı bir bakışaçısı ile değerlendirilerek anlaşılması amaçlanmıştır. Bu çerçevedeOsmanlı medrese sistemindeki düzen ve programın, üniversitelerdekifakülte yapılanmasının bir benzeri olduğu kanaati elde edilmiştir. Dolayısıyla19. yüzyılda Osmanlı medreselerinin karşı karşıya kaldığıdurumun ne bir gerileme ne de bir çöküş anlamı taşımadığı, böylesibir yargının aksine organizasyonun devletin ihtiyaçları çerçevesindeyeniden tasarlanarak değişime uğradığı kanısına varılmıştır.

Based on the ideas of Immanuel Kant, the upper faculties in the Ottomanorder were ilmiye, seyfiye and kalemiye. In addition to the welfareof the people, the state was a tool for providing spiritual satisfactionand it fulfilled this mediation through three faculties. The faculty ofilmiye had multiple functions in that it includes both upper and lowerfaculties in Kant’s design. The main task of the medrese, which wasthe most important institution of the ilmiye, was to provide legal education.Therefore, the medrese also had the function of a philosophyfaculty. The Faculty of Medicine was one of the institutions whereboth the medrese and the hospital-hospital-centered practical educationwas kept under control from the Ottoman medreses. In this respect,the Ottoman medrese was developed a much more eclectic form ofstructuring than the distinction between lower and upper faculties inKant’s design. Thus, starting from the points pointed out by Kant, it isfocused on whether there are similarities in universities and medresesand what kind of institutions-rules can be derived from these similarities.In addition, it is discussed whether the results of these similaritiesare realized in the same way, and the characters are emphasized byemphasizing whether an institution has emerged as a result.Kant’s thoughts deeply influenced European universities, especiallyGerman universities, in the period from the 18th century to the 19thcentury. In this respect, in this study, the Ottoman medreses and theİlmiye Class were evaluated within the framework of the views ofImmanuel Kant in his book The Conflict of the Faculties. It is discussedhow to understand Ottoman medreses by using the templatecreated by Kant in The Conflict of Faculties. While the backgroundof the ilmiye organization was discussed, it was emphasized that hierarchicalstructures and the use of faculties as a tool in Kant’s thoughtwere included. Thus, it is aimed that the Ottoman medreses can be understoodby evaluating them from a different perspective. As a result,there has been an opinion that the order and curricula in the Ottomanmedrese system bring together the upper and lower faculty groupsin a single system. Therefore, the idea that the situation faced by theOttoman medreses in the 19th century did not mean either a regressionor collapse, but but on the contrary, the organization was underwent anatural change by the needs of the state.