Bilimlerin Konusu Üzerine Bir Tartışma: Molla İzârî’nin (ö. 901/1496) el-Ecvibe ‘alâ i‘tirâzâti’s-Seb‘i’ş-şidâd Adlı Risalesinin Tahkik ve İncelemesi
A Discussion on the Subject of the Sciences: An Examination and Critical Edition of Mullā Izārı̄’s (d. 901/1496) Treatise al-Ajwiba ‘alā I‘tirāḍāt al-Sab' al-Shidād
Yazar: Altaş, Eşref
Dergi: İslam Tetkikleri Dergisi, Vol. 13 No. 1, 2022
Anahtar kelimeler: Religious Studies ; Din Araştırmaları ; Mullā Izārī,Mullā Lutfī,al-Sab,Ottoman Thought,Subject of Sciences ; Molla İzârî,Molla Lutfi,es-Seb‘u‘ş-şidâd,Osmanlı düşüncesi,bilimlerin konusu. ; Molla İzârî,Molla Lutfi,es-Seb,Osmanlı Düşüncesi,Bilimlerin Konusu.

Bu makalenin konusu Osmanlı âlimi Molla İzârî’nin el-Ecvibe ‘alâ i‘tirâzâti’s-Seb‘i’ş-şidâd adlı eserinin tahkik ve incelemesidir. Molla İzârî’nin eseri, Molla Lutfi’nin es-Seb‘u‘ş-şidâd adlı eserine karşı yazılmış bir reddiyedir. Her iki eserin müellifi, Osmanlı padişahlarından II. Bayezid’in huzurunda bir tartışma yapmışlar ve bu tartışmada ele alınan meseleler sultanın isteğiyle önce Molla Lutfi tarafından bir risale olarak kaleme alınmış, ardından da yine padişahın isteğiyle Molla İzârî eserini yazmıştır. Molla Lutfi ve Molla İzârî arasındaki tartışmanın merkezi noktası “bilimlerin konusu” meselesidir. Bu arka plana bağlı olarak bu makalede öncelikle müellif tanıtıldı. Ardından eserin adı, telif tarihi ve telif sebebi yazıldı. Risalenin içeriği tartışıldı. Molla İzârî’nin cevaplarına zemin teşkil eden sorular ve onun verdiği cevaplar sıralandı. Bu çerçevede hikmet, umûr-ı âmme, ilm-i ilâhî, felsefe-i ûlâ gibi metafizikle ilgili alan ayrımlarının anlamı üzerinde duruldu. Bu isimlerle ortaya çıkan bilimlerin konusu, konuların birbirinden ayrışması gibi bilim felsefesini ilgilendiren meseleler ele alındı. Felsefe, kelâm, hesap ilmi ve aritmetik gibi bilimlerin konuları ile ilgili ileri sürülen itirazlar ve bu itirazlara verilen cevaplar analiz edildi. İlgi çekici problemlerden biri olarak bilimlerdeki ortak meselelerin burhan türüyle ayrışıp ayrışmayacağı da ele alındı. Makale boyunca Molla Lutfi ve Molla İzârî arasındaki meselelere yaklaşım bakımından ortaya çıkan farklılıklara değinildi. Özellikle Molla İzârî’nin Molla Lutfi’yi hafife alan ifadelerinin arka planı gösterilmeye çalışıldı. Neticede, Molla İzârî’nin risalesinin Molla Lutfi’nin Seyyid Şerif Cürcânî’ye karşı itirazlarına karşı bir reddiye olarak yazıldığı gösterildi. Nihayet metnin tahkiki yapıldı ve metinde alıntılanan klasik kaynaklar tespit edildi.

The object of this article is to examine and provide a critical edition of the work al-Ajwiba 'alā i'tirāḍāt al-Sab' al-shidād, written by Ottoman scholar Mullā Izārī. This work by Mullā Izārī is a rebuttal of Mullā Lutfı̄’s work, al-Sab' al-shidād. Both of these authors had held a discussion in the presence of the Ottoman Sultan Bayezid II. Mullā Lutfı̄ by royal command wrote the issues discussed in their debate as a treatise, after which Mullā Izārī as well wrote his work by royal command. Based on this background, I first present Mullā Izārī, followed by the name and date of the work and the reason it had been written. I discuss the contents of the treatise and specify the questions that comprised the basis for Mullā Izārī answers, as well as his answers to these questions. I determined that this treatise was written as an objection to Mullā Lutfı̄'s objection against Jurjānı̄. I show that the main point of debate between Mullā Lutfı̄and Mullā Izārī was the issue of the subjects of sciences. Within this framework, I elaborate on the meaning of distinction among sciences related to metaphysics, such as philosophy, common things, theology, and prote philosophia. I discuss the issues pertaining to the philosophy of sciences, such as the subjects of these aforementioned sciences and their distinctions, and analyze the objections raised about the subjects of sciences such as philosophy, kalām, calculations (al-ḥisāb), and arithmetic (al-‘adad), as well as the answers given to these objections. As an interesting problem, I discuss whether the type of proof could differentiate the common issues in the sciences. Throughout the article, I address the differences between how Mullā Lutfı̄ and Mullā Izārī approached the same issues. I especially attempt to show the background of Mullā Izārī's comments underestimating Mullā Lutfı̄. Lastly, I edit the text critically and show all the classical resources cited in the text one by one.