Mecazın Vaz‘îliği Problemi: Dil ve Fıkıh Usulü Açısından Bir İnceleme
The Issue of the Conventionality of Metaphor: An Analysis from the Perspectives of Linguistics and Uṣūl al-Fiqh
Yazar: Yeşilyayla, Şeyma
Dergi: İslami İlimler Dergisi No. 40, 2025
Anahtar kelimeler: Arabic Language and Rhetoric ; Arap Dili ve Belagatı ; Islamic Law ; İslam Hukuku ; Usul al-Fiqh,Language,Wad‘,Haqiqah,Metaphor. ; Fıkıh Usulü,Dil,Vaz‘,Hakikat,Mecaz.

Mecazın vaz‘îliği meselesi hem fıkıh usulü hem de dilbilim açısından önemli bir tartışma alanı olup, vaz‘ın mahiyeti ve anlam ile ilişkisi temelinde şekillenmektedir. Bu çalışmada, “mecaz, tıpkı hakikat gibi bir vaz‘ ile mi belirlenmiştir yoksa mecazın anlamı karîneler ve bağlamlar aracılığıyla mı tayin edilir?” sorusuna yanıt aranmıştır. Literatürde, mecaz ile ilgili çeşitli çalışmalar bulunmakla birlikte bu çalışmaların büyük bir kısmı mecazı, doğrudan vaz‘ bağlamında ele almaktan uzaktır. Bir başka ifadeyle mecazın vaz‘ perspektifiyle sistematik bir şekilde incelenmesine dair sınırlı bir literatür mevcuttur. Bu eksiklikten hareketle, bu çalışmada mecazın vaz‘ bağlamındaki konumu detaylı bir şekilde ele alınarak hem fıkıh usulü hem de dilbilim sahasına mütevazı bir katkı sunulması hedeflenmektedir.Çalışmanın yöntemi, klasik fıkıh usulü kaynaklarında vaz‘ ve mecaz ilişkisi ile ilgili görüşlerin tespit edilmesi ve bu görüşlerin karşılaştırmalı bir analize tabi tutulmasıdır. Ayrıca, usulcülerin mecazın hüküm istinbatındaki işlevine dair yaklaşımları değerlendirilmiştir.Elde edilen bulgulara göre, mecazın vaz‘ olgusuyla ilişkilendirilip ilişkilendirilemeyeceği konusunda iki temel görüş ortaya çıkmaktadır: 1. Mecazda vaz‘ bulunduğunu savunanlar, mecazî anlamların vaz‘ ile belirlendiğini ileri sürmektedir. 2. Mecazda vaz‘ bulunmadığını savunanlar ise mecazî anlamların karîneler yoluyla ortaya çıktığını iddia etmektedir.Netice itibariyle mecazın vaz‘ çerçevesinde ele alınması, İslam hukukunda lafız-mâna-hüküm ilişkisine dair tutarlı ve sistematik bir bakış açısı ortaya koymaktadır. Hususen, hüküm istinbat sürecinde bazı meseleler arasındaki öncelik-sonralık münasebetini izah etme noktasında sağlam bir zemin oluşturarak keyfî yorumların önlenmesine yardımcı bir unsur olmaktadır. Mecaz, her ne kadar vazedildiği mânanın haricinde kullanılan lafzı ifade etse de tercih ve teâruz hâllerinde öncelikli bir konuma sahip olabilmektedir. Bu önceliğin önemli sebeplerinden birisini de mecazın vaz‘ çerçevesinde mütalaa edilmesi olarak değerlendirilebilir. Bu yönüyle çalışma, İslam hukukunda mecazın vâz‘ bağlamındaki mevkiini ve hüküm istinbat sürecindeki tesirini tebarüz ettirerek, literatürdeki nazarî bir boşluğu doldurmayı hedeflemektedir.

The question of whether metaphor (majaz) is subject to linguistic designation (wad‘) represents a significant area of debate within both usul al-fiqh and linguistics, focusing on the nature of wad‘ and its relationship to meaning. This study seeks to address the critical question: “Is metaphor determined through a specific wad‘, similar to literal meanings (haqiqa), or is its meaning established through other elements, such as contextual indicators (qarain)?” Although various studies on metaphor (majaz) exist in the literature, most do not examine it directly within the framework of linguistic designation (wad‘), leaving a gap in the literature. To address this, the present study investigates the position of metaphor within the context of wad‘, aiming to offer a modest contribution to both Islamic legal theory (usul al-fiqh) and linguistics.The methodology involves examining classical usul al-fiqh sources to identify various views on the relationship between wad‘ and metaphor, followed by a comparative analysis of these perspectives. Additionally, the study evaluates the role of metaphor in the process of legal derivation (istinbat) as addressed by jurists (usuliyyun).The findings reveal two primary perspectives regarding the relationship between metaphor and wad‘: 1. Those who argue that metaphor is determined by wad‘, asserting that metaphorical meanings are established through a generic (naw‘i) wad‘, that creates a relational connection between literal and metaphorical meanings. 2. Those who contend that metaphorical meanings are derived exclusively through contextual indicators (qarain), rejecting the application of wad‘ in metaphor.In conclusion, analyzing metaphor (majaz) within the framework of linguistic designation (wad‘) provides a coherent perspective on the relationship between expression, meaning, and rulings in Islamic law. It establishes a firm foundation for clarifying the sequence and prioritization of issues in legal derivation (istinbat), thereby safeguarding against arbitrary interpretations. Although metaphor involves the use of a term outside its designated meaning, it may assume precedence in cases of preference (tarjih) and conflict (ta‘arud), a precedence that may be attributed to its consideration within the framework of wad‘. This, study highlights the status of metaphor in relation to wad‘ and its influence on the process of legal derivation, addressing an important theoretical gap in the literature on Islamic law.