XIX. Yüzyılda Osmanlı Devleti’nin Avrupalı Devletlerle Bir İlişki Türü Olarak Arkeo-Diplomasi
Archaeo-Diplomacy as a Type of Ottoman State’s Relation with European States in the 19th Century
Yazar: Şahin, Gürsoy
Dergi: Uluslararası Sosyal ve Eğitim Bilimleri Dergisi No. 22, 2024
Anahtar kelimeler: Late Modern Ottoman History ; Yakınçağ Osmanlı Tarihi ; Arkeo-Diplomasi,Anadolu,Balkanlar,Eski Eser,Müze-i Hümâyȗn ; Archaeo-Diplomacy,Anatolia,the Balkans,Antiquities,the Imperial Museum.

Kadim bir geçmişe sahip olan Osmanlı coğrafyası, XIX. yüzyılda Avrupalı devletlerin hem siyasi hem de kültürel olarak ilgi odağındaydı. Anadolu ve Balkanlar’da eski eserlere gösterilen ilgi anılan yüzyılın ikinci yarısından itibaren farklı bir anlam kazandı. Bu dönemde Osmanlı ve Avrupalı devletler arasında alenen eski eser rekabeti yaşanmaktaydı. Bir taraftan Avrupalı arkeologlar kendi ülkelerine eski eser götürmenin telaşında iken diğer taraftan Osmanlı yöneticileri İstanbul’daki Müze-i Hümâyȗn’a eser nakletmeye çalışmaktaydı. Öte yandan Osmanlı idarecileri arkeolojiyi diplomasinin bir aracı olarak da kullanmaktaydı. Arkeolojinin uluslararası ilişkilerle sıkı bir bağı bulunmakta olup Osmanlı Devleti’nin takip ettiği diplomasinin kritik bir unsurunu oluşturmaktaydı. Tamamı olmasa da Osmanlı hükümetleri tarafından izin verilen arkeolojik kazıların önemli bir kısmı, Osmanlı’nın diplomatik gündemi çerçevesinde faaliyetine devam etti. Bu bağlamda uluslararası araştırma gezileri veya eski eser araştırmalarının başlatılması büyükelçilerin diplomatik becerileriyle yakından ilgili idi. Kazıların sürdürülmesinin başat koşullu ise ülkeler arasındaki ilişkilerin düzeyi idi. Keza Osmanlı topraklarında bulunan eserlerin ülke dışına çıkarılmasına izin verilmesi hususu da diplomatik ilişkilerin ayrı bir yönünü ortaya koymaktaydı. Bunun sonucu olarak Osmanlı diplomasisi, arkeolojik araştırmaların pratik ve diplomatik süreçlerini kültürel miras alanı içinde bir bağlama oturttu. Böylece Müze-i Hümâyȗn, geçmişi ulusal ve uluslararası düzeyde sunmaya odaklandı. Çalışmada Osmanlı yönetiminin eski eserlere yüklediği siyasi ve diplomatik anlam ile arkeolojik eserleri diplomatik bir araç olarak kullanımını arşiv belgeleri ışığında irdelenmeye çalışıldı.

The Ottoman geography having an ancient past was both politically and culturally in the spotlight of the European states in the 19th century. The interest in the ancient monuments in Anatolia and the Balkans took on a different meaning from the second half of the century mentioned above. In this period, there was an obvious competition for ancient monuments between the Ottoman and European states. While on the one hand, European archaeologists were in a rush to bring antiquities to their own countries, on the other hand, the Ottoman rulers tried to transfer antiquities monuments to the Imperial Museum in İstanbul. On the other hand, the Ottoman governors also used archaeology as a tool of diplomacy.Archaeology had a close connection with international relations, and it was a critical element of the diplomacy that the Ottoman State pursued. Although not all, a significant part of the archaeological excavations allowed by the Ottoman Governments continued their activities within the frame of the diplomatic agenda of the Ottoman State. In this context, the initiation of international research trips or ancient monument research was closely related to the diplomatic skills of the ambassadors. The principal condition of continuing excavations was the level of relations between countries. Also, the issue of allowing the monuments found in the Ottoman lands to be taken out of the country showed a different aspect of the diplomatic relations. As a consequence of this, Ottoman diplomacy put practical and diplomatic processes of archaeological research in a context within the area of cultural heritage. Thus, the Imperial Museum focused on presenting the past on national and international levels. This study tried to examine the political and diplomatic meaning that the Ottoman government attributed to the ancient monuments and the Ottoman government’s use of antiquities monuments as a diplomatic tool in light of archive documents.