Doğunun Batıya Açılan Kapısında, Kültürlerin Kaynaşma Noktası: Çiğdemtepe Höyük Kazısı Işığında Kuzeydoğu Anadolu Prehistoryasına Yeni Bir Bakış
A Convergence of Cultures at the East’s Gateway to the West: New Insight into the Prehistory of Northeast Anatolia in Light of the Excavation at Çiğdemtepe Mound
Yazar: Parlıtı, Umut; Akyüz, Erman
Dergi: Anatolian Research No. 27, 2022
Anahtar kelimeler: Archaeology ; Arkeoloji ; Çiğdemtepe Höyük,Kuzeydoğu Anadolu,Bayburt,Kura-Aras,Kura-Aras,Black Topped,Çiğdemtepe Mound,Northeastern Anatolia,Kura-Araxes,Black-Topped,Çiğdemtepe Höyük,Kuzeydoğu Anadolu,Bayburt,Kura-Aras,Kura-Aras,Black Topped ; Çiğdemtepe Mound,Northeastern Anatolia,Kura-Araxes,Black-Topped ; Çiğdemtepe Höyük,Kuzeydoğu Anadolu,Bayburt,Kura-Aras,Kura-Aras,Black Topped ; Çiğdemtepe Höyük,Kuzeydoğu Anadolu,Bayburt,Kura-Aras,Kura-Aras,Black Topped,Çiğdemtepe Mound,Northeastern Anatolia,Kura-Araxes,Black-Topped,Çiğdemtepe Höyük,Kuzeydoğu Anadolu,Bayburt,Kura-Aras,Kura-Aras,Black Topped ; Çiğdemtepe Höyük,Kuzeydoğu Anadolu,Bayburt,Kura-Aras,Kura-Aras,Black Topped,Çiğdemtepe Mound,Northeastern Anatolia,Kura-Araxes,Black-Topped,Çiğdemtepe Höyük,Kuzeydoğu Anadolu,Bayburt,Kura-Aras,Kura-Aras,Black Topped

Doğu Anadolu prehistoryasının az bilinen çok araştırılan kültürel fenomeni olan Kura-Aras  kültürü,  MÖ  IV.  Binyılın  ikinci  yarısında  ortaya  çıkmış  olup  MÖ  III.  Binyıl  sonuna  kadar Transkafkasya, Levant coğrafyası dışında Çiğdemtepe’nin de içinde bulunduğu Kuzeydoğu  Anadolu’ya  kadar  yayılmıştır.  Söz  konusu  coğrafyalar  içerisinde  Kura-Aras  kültürüne  dair  araştırma  ve  yayınların  neredeyse  hiç  yapılmadığı  coğrafya  maalesef Kuzeydoğu Anadolu içerisinde yer alan Bayburt ilidir. Çünkü 1940’lı yıllarda gerçekleştirilen  yüzey  araştırmalarında  Bayburt  coğrafyasında  bu  kültürün  varlığı  belirlenmiş olsa da günümüze kadar sadece 1990’lı yıllarda Sagona’nın gerçekleştirdiği Büyüktepe  Höyük  kazılarıyla  yerleşik  kayıtları  elde  edilebilmiştir.  Ancak  söz  konusu  kazılar  da  kültürün  ekonomik,  kültürel  özelliklerini  aydınlatmaya  yetmemiştir.  Bu  açıdan bölgenin anahtar yerleşimlerinden birisi olan Çiğdemtepe Höyüğünde, Kura-Aras  kültürel  fenomenine  ait  birçok  unsurun  baskın  lokal  özellikleriyle  bünyesinde  barındığının tespit edilmesi oldukça önemlidir.Çiğdemtepe Höyüğünde gerçekleştirdiğimiz kazı çalışmaları sonucunda elde edilen en önemli unsur Kuzeydoğu Anadolu genelinde ilk kez belirlenen, Kura-Aras kültürü ile  çağdaş,  Orta  Anadolu’dan  bildiğimiz  Black-Topped  türü  seramiklerin  ele  geçmiş  olmasıdır. Transkafkasya’ya kadar uzanan el yapımı, içi kırmızı, dışı siyah, parlak Kura-Aras seramikleri ile Orta Anadolu’ya kadar uzanan el yapımı, içi siyah, dışı kırmızıdan kahverengiye kadar değişen parlak Black-Topped seramiklerin Çiğdemtepe Höyük’te bir  arada  ele  geçmiş  olması  bir  ilktir.  Yerel  özellikleri  baskın  olan,  doğuya  ve  batıya  uzanan bu iki kültürel kontrastın bir arada ele geçmiş olması dışında açığa çıkartılan görkemli/anıtsal  mimari,  diğer  taşınabilir  küçük  buluntular  ve  stratigrafik  detaylar  coğrafyanın  Geç  Kalkolitik  Çağ’dan  Erken  Tunç  Çağı'na  geçiş  ve  Erken  Tunç  Çağı  başlarında  yaşanan  kültürel  etkileşimi,  dönüşümü  ve  gelişimi  gözler  önüne  sermesi  açısından oldukça önemlidir. Söz konusu arkeolojik kayıtlar Çiğdemtepe Höyüğü’nde 2020 yılında gerçekleştirdiğimiz kazıda ele geçen taşınır, taşınmaz kültür varlıklarına, beraber   ele   geçen   kömürleşmiş   ahşap   örneklerin   yaş   analizlerine   ve   literatür   çalışmalarına dayanmaktadır.

The Kura-Araxes culture, one of the significant cultural phenomena of the Eastern Anatolian prehistory, originated in the second half of the 4th millennium BC with a sphere of influence that was pervasive in Transcaucasia and Northeast Anatolia including Çiğdemtepe until the end of the 3rd millennium BC. Çiğdemtepe Mound is situated within the borders of the province of Bayburt in Northeastern Anatolia among the Kura-Araxes culture, an area of research with few publications. Although the existence of Kura-Araxes culture in the Bayburt region was determined during surveys conducted in the 1940s, only the settlement records of the Büyüktepe Mound excavations carried out by Sagona in the 1990s are available. However, the excavations in this regard are not sufficient to illuminate the economic and cultural characteristics of the culture. Therefore, determining the material culture of Kura-Araxes through their dominant local features at Çiğdemtepe Mound is of great importance.The  most  significant  artifact  obtained  from  the  Çiğdemtepe  Mound  excavations  is  the  black-topped  ceramic  assemblage,  the  first  of  its  kind  to  be  documented  in  Northeast  Anatolia.  This  type  of  ceramic  group  is  known  from  Central  Anatolia  to  be  contemporary  with  the  Kura-Araxes  culture,  and  discovering  this  alongside  the  other  finds  at  the  mound  is  striking.  Kura-Araxes  ceramics  are  handcrafted  and  burnished  with  red  inner  and  black  outer  surfaces,  which  has  been  attested  across  Transcaucasia. The black-topped ceramics from Central Anatolia have a black interior and a red-to-brown outer surface. Apart from  the  combination  of  these  two  cultural  variations,  which  have  exhibited  dominant  local  characteristics  extending  to  the  East  and  West,  the  magnificent  monumental  architecture,  other  portable  small  finds,  and  stratigraphic  details  also  stand  out,  revealing the transition of the area from the Late Chalcolithic Age to the Early Bronze Age and unveiling the cultural interactions, transformations, and developments that had occurred in the Early Bronze Age. Related archeological records consist of movable and immovable cultural assets, age analyses of charred wood samples, and literature reviews.