Aristoteles’in Evren Anlayışının İslam Astronomları Tarafından Mekanik Olarak Yorumlanması ve Bu Yorumun Yol Açtığı Alternatif Modeller
The Mechanical Interpretation of Aristotle’s Understanding of The Universe By Islamic Astronomers and Alternative Models Leading to This Interpretation
Yazar: Unat, Yavuz; Pattabanoğlu, Fatma Zehra
Dergi: Erdem, Vol. 0 No. 83, 2022
Anahtar kelimeler: Copernicus,Mechanical worlds,Aristotle,Ptolemaios,Islamic astronomers ; Mekanik evren,Aristoteles,Batlamyus,İslamastronomları,Copernicus,Mechanical worlds,Aristotle,Ptolemaios,Islamic astronomers

Astronomi tarihinin başlangıcında gezegenlerin ve yıldızlarınhareketlerini betimlemeye ve kurgulamaya yönelik bilimselkuramlar; matematiksel, fiziksel, hem matematiksel hem de fizikselolmak üzere üç aşamadan geçmiştir. Klasik dönem İslam astronomibilginleri genelde Batlamyus’un (Ptolemaios) kinematik yaklaşımıile Aristoteles’in dinamik yaklaşımını birleştirmek istedikleriüçüncü aşama olan gök mekaniği kuramını benimsemişlerdir. İslamdüşüncesinin yenilenme döneminde gökbilginleri, Batlamyus’a karşıalternatif modeller geliştirmeye devam etmişlerdir. Böylece uzunzamandan beri devam eden gözlemler ile matematiksel modellerarasında meydana gelen problemlere çözüm aramışlardır.İslam bilginlerinin Batlamyus karşıtı olan alternatif model oluşturmaçabaları ve bunların Copernicus üzerindeki tesirleri Edward Kennedy,Victor Roberts, George Saliba, Jamil Ragep ve Morrison gibi pekçok araştırmacı tarafından ele alınmıştır. Mesela Noel Swerdlow veOtto Neugebauer, Copernicus’i “Merâga Rasathanesinin astronomigeleneğindeki son astronomu” olarak nitelemişlerdir. Her ne kadar butesirin kim üzerinden ve nasıl gerçekleştiği konusunda kesin delillertam olarak sunulmuş olmasa da İslam astronomisinin Batıya aktarımıkonusunda ciddi çalışmalar mevcuttur. Bu makalede de mezkûr aktarımsürecinden kısmen bahsedilmiştir. Ancak asıl amaç, Copernicusastronomisinin başlamasını sağlayan evrenin mekanik yorumunun,kendisinden önce İslam bilginleri tarafından çalışıldığını ve buçalışmaların Batı modernleşme sürecinin temellerini oluşturduğunugöstermektir. Burada evrenin mekanik yorumundan kastedilenşey, Aristoteles tarafından sistemleştirilen evrenin değişmeyenve mükemmel olan fiziksel yapısının Batlamyus’un kurguladığımatematiksel yorumla birlikte ele alındığı model uyarlamalarıdır.Bu fiziksel ve matematiksel yapı, Kepler’e kadar bilim tarihçilerinimeşgul etmiş bir sistemdir.İslam astronomları 11. yüzyıldan beri, Batlamyus’un el-Mecistî(Almagest) adlı eserinin çelişkilerle dolu olduğunu göstererek,Aristoteles’in kozmolojisi ile uyumlu hale getirmeye çalışmışlardır.Batlamyus’un matematiksel modelinin fizik yönden yetersiz olmasınedeniyle ilk ciddi eleştiri İbn Heysem’den (ö.1040) gelmiştir.Ṭûsî-çifti, Urḍî lemma, İbn Şâtır’ın çift episikl aleti gibi modellersayesinde Aristoteles fiziğini ve Batlamyus astronomisini kendiaraştırmalarına dayanarak yorumlayan İslam bilginleri, 16. yüzyılakadar aydınlanmanın temsilcisi olmuşlardır. Bu minvalde Urdî(ö.1266), et-Tûsî (ö.1274), eş-Şirâzî (ö. 1311), İbn Şâtır (ö.1375) veAli Kuşçu (ö.1474) gibi önemli isimler zikredilebilir. Güneş merkezlisistemi kuran Copernicus Müslüman astronomların çözüm bulmayaçalıştığı çelişkilerden ve çözümlerden yola çıkmıştır. Başka bir deyişledenilebilir ki, Müslüman astronomlar ve oluşturdukları alternatifbilim tarzı, modern dönem öncesini etkilemiş ve bilim devriminin iticigücü olmuştur. İşte çalışmada bu modeller ele alınacak ve astronomive bilim tarihi açısından onların tesirleri tartışılacaktır.

Scientific theories to describe and construct the motions of planets and starsat the beginning of the history of astronomy; it has gone through three stages:mathematical, physical, both mathematical and physical. Classical periodIslamic astronomy scholars generally adopted the third stage, the theory ofcelestial mechanics, where they wanted to combine the kinematic approachof Ptolemy and the dynamic approach of Aristotle. During the renewal periodof Islamic thought, astronomers continued to develop alternative modelsagainst Ptolemy. Thus, they sought solutions to the problems that occurredbetween long-standing observations and mathematical models.The efforts of Islamic scholars to create an alternative model against Ptolemyand their effects on Copernicus have been discussed by many researcherssuch as Edward Kennedy, Victor Roberts, George Saliba, Jamil Ragep andMorrison. For example, Noel Swerdlow and Otto Neugebauer describedCopernicus as “the last astronomer of the Merâga Observatory in theastronomical tradition”. Similar studies are ongoing. Although definitiveproofs on whom and how this effect occurred have not been fully presented,there are serious studies on the transfer of Islamic astronomy to the West.Although this transfer process is partially mentioned in the article, the mainpurpose is to show that mechanical interpretation of the universe, which ledto the start of Copernicus astronomy, was studied by Islamic scholars beforehim and these studies formed the basis of the Western modernization process.What is meant by the mechanical interpretation of the universe is modeladaptations in which the unchanging and perfect physical structure of theuniverse, systemized by Aristotle, is discussed together with the mathematicalinterpretation that Ptolemaios constructed. This physical and mathematicalstructure has kept scientific historians busy until Kepler.Since the 11th century, Islamic astronomers have tried to harmonize Ptolemy’sal-Macistî (Almagest) with Aristotle’s cosmology, showing that it is full ofcontradictions. The first serious criticism came from Ibn al-Haytham (d. 1040)due to the physical inadequacy of Ptolemy’s mathematical model. Islamicscholars, who interpreted Aristotelian physics and Ptolemaic astronomybased on their own research, were the representatives of enlightenment untilthe 16th century, thanks to models such as Ṭūsī-couple, Urḍī lemma, andIbn Shatir’s double epicycle instrument. In this respect, important namessuch as Urdi (d. 1266), et- Ṭūsī (d. 1274), al-Shirazī (d. 1311), Ibn Shatir(d. 1375) and Ali Kuşçu (d. 1474) can be mentioned. Copernicus, who established the heliocentric system, started out from the contradictions andsolutions that Muslim astronomers tried to find solutions to. In other words,it can be said that Muslim astronomers and the alternative science style theycreated influenced the pre-modern period and became the driving force of thescientific revolution. In this study, these models will be discussed and theireffects in terms of astronomy and science history will be discussed.