Anlatısallık ve Tıp Etiği Eğitimindeki Yeri
Anlatısallık ve Tıp Etiği Eğitimindeki Yeri
Yazar: Kavas, Mustafa Volkan
Dergi: Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Mecmuası, Vol. 64 No. 2, 2014
Anahtar kelimeler: Tıp etiği eğitimi, anlatısallık, anlatısal etik, tikellik

“Anlatısallık” kuramına göre, anlatarak, deneyimlerimizi öyküleyerek yașamımıza anlam atfederiz; kimliğimizi, ideolojimizi anlatılar yoluyla örer, gerçekliği betimleyerek özgün biçimde yeniden kurarız; bir anlatının karakterleri gibi bütünsellik duygusuyla yașar, yașamımızı bu bütünsellik içinde değerli kılarız. Tikel deneyimlerimizde yatan anlam anlatılarla temsil edilebilir ve iletilebilir, dolayısıyla anlatıların irdelenmesiyle su yüzüne çıkarılabilir. Bugünkü genelgeçer anlayıșa göre etik, yabancılar arasındaki ilișkilerin “doğru” biçimde düzenlenmesiyle ilgilidir. Biyoetikçi, haklarında yorumlarda bulunup kararlar vermesi beklenen durumlara uzaktan bakan ve eylem seçenekleri önerdiği kișilerin arasına karıșmayan bir yargıç gibi davranır. Kișilere değil, davranıșlara; değersel anlamlara değil değersel ikilemlere odaklanır. Bu yaklașım, yalnızca nesnel koșullar altında yapılan değerlendirmeleri geçerli saydığı için öznel gerçekliğe kördür. Tıp etiği eğitimi, öğrencileri, uğraș yașamları boyunca karșılașacakları etik ikilemleri doğru șekilde değerlendirme, ilgili argümanları kavrama, kendi argümanını tutarlılık içinde olușturma ve uygun biçimde ifade edip savunma gibi becerilerle donatmayı amaçlamaktadır. Ne var ki, kișiye uğrașının değer yapısını sorgulamasını ve “iyi ve insancıl bir eyleme nasıl mümkündür?” sorusunu yanıtlamasını sağlayacak yetileri kazandırmamaktadır. Tıp etiği eğitimi, sağlık çalıșanı adayını “iyi bir insan” olma yönünde dönüștürecek ve uğrașının değerlerine ilișkin ona bütüncül bir görü kazandıracak ise, tıbbın gündelik yașantılarına gömülü olan değersel anlamlara yönelik bir yaklașım geliștirmek zorundadır. Tıp etiği eğitimi günümüzde iki anlayıșın belirlenimi altındadır: 1) Tıbbın bilimle özdeșleștirilmesinden köken alan “kanıta dayalı tıp” yaklașımı. 2) Etik eğitiminin kișilerin analitik akıl yürütme yeteneklerinin geliștirilmesiyle ilgili olduğu savı. Anlatısallık bu tablonun bir parçası haline gelmeli; tıp etiği eğitimi anlatısallık kuramından beslenmeli ve belirli ölçülerde onun tarafından belirlenmelidir.

“Anlatısallık” kuramına göre, anlatarak, deneyimlerimizi öyküleyerek yașamımıza anlam atfederiz; kimliğimizi, ideolojimizi anlatılar yoluyla örer, gerçekliği betimleyerek özgün biçimde yeniden kurarız; bir anlatının karakterleri gibi bütünsellik duygusuyla yașar, yașamımızı bu bütünsellik içinde değerli kılarız. Tikel deneyimlerimizde yatan anlam anlatılarla temsil edilebilir ve iletilebilir, dolayısıyla anlatıların irdelenmesiyle su yüzüne çıkarılabilir. Bugünkü genelgeçer anlayıșa göre etik, yabancılar arasındaki ilișkilerin “doğru” biçimde düzenlenmesiyle ilgilidir. Biyoetikçi, haklarında yorumlarda bulunup kararlar vermesi beklenen durumlara uzaktan bakan ve eylem seçenekleri önerdiği kișilerin arasına karıșmayan bir yargıç gibi davranır. Kișilere değil, davranıșlara; değersel anlamlara değil değersel ikilemlere odaklanır. Bu yaklașım, yalnızca nesnel koșullar altında yapılan değerlendirmeleri geçerli saydığı için öznel gerçekliğe kördür. Tıp etiği eğitimi, öğrencileri, uğraș yașamları boyunca karșılașacakları etik ikilemleri doğru șekilde değerlendirme, ilgili argümanları kavrama, kendi argümanını tutarlılık içinde olușturma ve uygun biçimde ifade edip savunma gibi becerilerle donatmayı amaçlamaktadır. Ne var ki, kișiye uğrașının değer yapısını sorgulamasını ve “iyi ve insancıl bir eyleme nasıl mümkündür?” sorusunu yanıtlamasını sağlayacak yetileri kazandırmamaktadır. Tıp etiği eğitimi, sağlık çalıșanı adayını “iyi bir insan” olma yönünde dönüștürecek ve uğrașının değerlerine ilișkin ona bütüncül bir görü kazandıracak ise, tıbbın gündelik yașantılarına gömülü olan değersel anlamlara yönelik bir yaklașım geliștirmek zorundadır. Tıp etiği eğitimi günümüzde iki anlayıșın belirlenimi altındadır: 1) Tıbbın bilimle özdeșleștirilmesinden köken alan “kanıta dayalı tıp” yaklașımı. 2) Etik eğitiminin kișilerin analitik akıl yürütme yeteneklerinin geliștirilmesiyle ilgili olduğu savı. Anlatısallık bu tablonun bir parçası haline gelmeli; tıp etiği eğitimi anlatısallık kuramından beslenmeli ve belirli ölçülerde onun tarafından belirlenmelidir.