Güney Türkistan Andhoy Bölgesi Türkmen Türkçesinde Halı Terimleri
Carpet Terms in Turkmen of South Turkestan Andhoy Region
Yazar: Noor, Nooryaghdi
Dergi: Avrasya Terim Dergisi, Vol. 13 No. 2, 2025
Anahtar kelimeler: Modern Turkic Languages and Literatures (Other) ; Çağdaş Türk Lehçeleri ve Edebiyatları (Diğer) ; Halıcılık,Dokuma Terimleri,Halıcılık Söz Varlığı,Güney Türkistan,Türkmenler ; Carpeting,Terms of Weaving,Vocabulary of Carpeting,South Turkistan,Turkmens.

Türkmenler yüzyıllardır Afganistan’da varlıklarını sürdürmektedir. Afganistan’ın kuzeyinde (Güney Türkistan) kalabalık olarak yaşayan Türkmenlerin bulunduğu bölgelerden biri de Faryab iline bağlı Andhoy bölgesidir. Andhoy bölgesindeki Türkmenler, geçimlerini hayvancılık, tarım, ticaret ve dokumacılık ile sağlamaktadırlar. Türkmenlerin gelirlerinin büyük bir kısmını sağlayan ve çoğunlukla kadınların emeğiyle üretilen halının geçmişi Milattan önceki dönemlere kadar uzanmaktadır. Geçmişten günümüze değerini kaybetmeyen Türkmen halılarının motifleri, desenleri, renkleri ve dokunmada kullanılan aletler ile halı dokuma sürecindeki iş akışını ifadede kullanılan sözcükler, Türkmen halılarının söz varlığını zenginleştirmiştir. Lakin zamanında bu söz varlığının kayda geçirilmemesi, gelişen teknoloji, sosyal ve ticari ilişkiler nedeniyle Türkçe kelimelerin yerine yabancı kökenli kelimelerin kullanılmasına neden olmuştur. Özellikle halı türlerinin adlarının ticari kaygılarla değiştirilmesi, adlandırmada özden uzaklaşmaya sebep olmuştur. Çalışmayla, araştırmanın kapsamını oluşturan Andhoy bölgesindeki halıcılığa ait söz varlığının yazıya geçirilerek korunması amaçlanmıştır. Andhoy bölgesinden alan araştırması neticesinde tespit edilen doksan dokuz adet halıcılıkla ilgili terim üzerine köken ve oluşum bakımından değerlendirmelerde bulunulmuştur. Ayrıca temalarına göre sınıflandırılan halı terimlerinin oluşturulmasında Türkçenin kelime yapma sisteminden nasıl yararlanıldığı üzerinde de durulmuştur.

Turkmens have existed in Afghanistan for centuries. One of the regions in the north of Afghanistan (South Turkistan) where Turkmens live in large numbers is the Andhoy region of Faryab province. Turkmens in the Andhoy region make their living through animal husbandry, agriculture, trade and carpet weaving. The carpet, which provides a large part of the Turkmen's income and is mostly produced by the labor of women, dates back to BC. The motifs, patterns, colors, threads and tools used in the weaving of Turkmen carpets, which have not lost their value from the past to the present, as well as the meticulousness in the workflow, have enriched the vocabulary of Turkmen carpets. However, the fact that the words were not recorded in time caused the use of foreign words instead of Turkish words due to developing technology, social and commercial relations. In particular, changing the names of carpet types with commercial concerns has led to a departure from the essence of naming. With this study, it is aimed to preserve the vocabulary of carpet weaving in the Andhoy region, which constitutes the scope limit of the research, by writing it down. It was determined that the vast majority of the 99 carpet terms obtained from the Andhoy region as a result of field research are Turkish, and Turkish terms are formed especially with verbs and verb groups. In the study, it was also emphasized how the word-making system of Turkish was utilized in the creation of carpet terms classified according to their themes.