Boşluğun İmkansızlığına Dayalı Deneyler ve Aletler İlmi
The Science of Instruments and Experiments Based on the Impossibility of Vacuum
Yazar: Taşkıran, Şule
Dergi: Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi No. 87 Abdullah Kütâhî&#039;ye (ö. 1199/1784) Özel Sayı, 2025
Anahtar kelimeler: Intellectual History of Ottoman ; Osmanlı Düşünce Tarihi ; ‘Abd Allāh Kutāhī,Farâid al-funûn,Air,Vacuum,Experiment ; Abdullah Kütâhî,Ferâidu’l-funûn,Hava,Boşluk,Deney

Bir varlığa işaret edip etmemesi bakımından boşluk kavramı klasik gelenekte; halâ, hava, feza gibi kavramlarla karşılık bulmuştur. Boşluğun var olup olmadığı meselesi ise tartışma konusu olmuştur. Aristoteles’e göre hava, maddeyle dolu bir ortamdır ve boşluk değildir; duyularla algılanamayan ancak hareketi ve basıncı olan bir varlıktır. İslam filozoflarının pek çoğu, Aristotelesçi fizik geleneğini büyük ölçüde benimsemişler; havanın bir boşluk olmadığını, onun bir madde türü olduğunu savunmuşlardır. Ancak bazı İslam düşünürleri de boşluğun mümkün olabileceğini ve maddenin olmadığı bir mekânın varlığını tartışmışlardır. On sekizinci asır Osmanlı bilginlerinden Abdullah Kütâhî, Ferâidu’l-funûn adlı ansiklopedik eserinin altıncı cildinin 118a ile 126a varakları arasını, “Boşluğun İmkansızlığına Dayalı Aletler İlmi” başlığıyla bu bahse ayırmıştır. Boşluğun imkansızlığını ispatlamak ve havanın bir cisim olduğunu yani yer kapladığını göstermek için hava basıncı ve suyun yer değiştirmesi deneylerini örnek vermiştir. Bu deneyler, günümüzdeki atmosfer basıncı ve hava direnci kavramlarının erken örnekleri olarak da değerlendirilebilir. Abdullah Kütâhî’nin deney düzeneklerinin çizimleri ve ayrıntılı anlatımları ile zenginleştirdiği bölüm, modern öncesi İslam dünyasında fiziksel olayları gözlemleyerek deneysel bir yaklaşımla açıklama çabalarına da örnektir. Çalışmamızın amacı, Abdullah Kütâhî ve Ferâidu’l-funûn eserinin ilgili bölümünün günümüz Türkçe’sine çevrilmesi, incelenmesi, modern öncesi dönemde gözlem ve deneye dayalı bilimsel yaklaşımın bir örneği olarak rolünün tartışılması ve benzer konulu eserlere kaynaklığının araştırılmasıdır.

In the classical tradition, the concept of vacuum, in terms of whether it refers to an entity or not, has been referred to with concepts such as halā, air, and feza. The most important debate on this issue is whether vacuum exists or not. According to Aristotle, air is a medium filled with matter and is not a void; it is an entity that cannot be perceived by the senses but has movement and pressure. Most Islamic philosophers largely adopted the Aristotelian physics tradition, arguing that air is not a void but a type of matter. However, some Islamic philosophers also argued for the possibility of a vacuum and the existence of a space without matter. ‘Abd Allāh Kutāhī, one of the Ottoman scholars of the eighteenth century, devoted 118a to 126a of the sixth volume of his encyclopedic work Farâid al-funûn to this topic under the title “The Science of Instruments on the Impossibility of vacuum”. In order to prove the impossibility of vacuum and to show that air is a body, that is, it occupies space, he used the experiments of air pressure and the displacement of water as examples. These experiments can be considered as early examples of today's concepts of atmospheric pressure and air resistance. The chapter, which Abdullah Kütâhî enriches with drawings and detailed descriptions of the experimental setups, is also an example of the efforts in the pre-modern Islamic world to explain physical phenomena with an experimental approach by observing them. The aim of our study is to analyze the relevant section of ‘Abd Allāh Kutāhī and his work Farâid al-funûn, to discuss its role as an example of the scientific approach based on observation and experimentation in the pre-modern period, and to investigate its source for similar works.