TARİHÎ KAYNAKLAR IŞIĞINDA KARAKOYUNLULARDA KULLANILAN ‎‎“BÂRÂNÎ” NİSBESİ HAKKINDA BİR DEĞERLENDİRME
An Evaluation on the “Bârânî” Nisbe Used by the Karakoyunlus in the Light of ‎Historical Sources
Yazar: Güneş, İbrahim
Dergi: Gazi Türkiyat No. 37, 2025
Anahtar kelimeler: Medieval Asian History ; Ortaçağ Asya Tarihi ; Qarakoyunlus‎,Baranis‎,Seljuks‎,Nisbe‎,Identity‎ ; Karakoyunlular‎,Bârânîler‎,Selçuklular‎,Nisbe‎,Kimlik‎

Bu makale, Karakoyunlu hanedanına mensup şahsiyetleri tanıtırken kullanılan “Bârânî” nisbesinin tarihî kökenini değerlendirmek amacıyla kaleme alınmıştır. XIV-XVI. yüzyıl kaynakları, Karakoyunlulara mensup şahısları “Bârânî” nisbesiyle zikretmiştir. Bunun bir soy ismi olduğu hususunda bir şüpheye gerek görülmese de kaynaklarda bu adının anlamı hakkında herhangi bir kayda rastlanılmamış olması, devletin kurucu hanedanın kökeni hakkındaki değerlendirmeleri bir hayli zora sokmaktadır. Nitekim Tıhranî, el-Giyasî, Budak Münşî Kazvinî ve Abdüllatif Kazvinî gibi devrin kaynakları tarafından bu isim sıklıkla zikrediliyor olsa da bu nisbenin mahiyeti hakkında net bir ifade vermekten kaçınmışlardır. Lakin diğer Orta Çağ hanedanlarında olduğu gibi nisbeler genellikle ırki mensubiyet, coğrafik aidiyet veya mesleki uğraşılar gibi unsurları yansıtmaktaydı. “Bârânî” nisbesinin ise bunlardan hangisine refere ettiğine dair somut kayıt kaynaklarda mevcut değildir. Bununla birlikte burada etimolojik bir araştırma yapıldığında “bârân/yağmur”, “berân-bârân/koç” kelimesinden geldiğine dair ilim insanları tarafından görüşler ortaya atıldığı gibi, Bârân adında bir coğrafik mekâna işaret ettiğine dair birtakım değerlendirmeler de yapılmıştır. Ancak bunların tümü tam olarak ispatlanmış değildir. Bunun en önemli sebebinin herhâlde Karakoyunluların kendi resmî tarihlerini yazma gayretinde bulunmamalarından kaynaklanmaktadır. Karakoyunlular hakkında verilerin çoğu ise Timurlu, Akkoyunlu veya Memlûk devri kaynaklarına borçluyuz. Bu çerçevede kaynaklarda geçen “Bârânî” nisbesinin onlar için bir soya işaret ediyorsa da bunun onlar için ne anlama geldiğini kestirmek zordur. Bu nedenle “Bârânî” nisbesinin Orta Çağ soy yazma geleneğinin birer yansıması çerçevesinde olacağından ötürü bunun değerlendirilmesi gerektiği ve hâlihazırdaki kaynakların ışığından bu konudaki araştırmaların Karakoyunluların kökenlerine dair çalışmalara müspet sonuçlar vereceğini göz önünde bulundurularak bu çalışma kaleme alınmıştır.

This article aims to assess the historical origins of the “Barani” nisbe, used to describe individuals ‎belonging to the Qarakoyunlu dynasty. Sources from the 14th and 16th centuries referred to ‎individuals belonging to the Qarakoyunlu dynasty as “Barani”. While there is no doubt that this was ‎a surname, the fact that the sources provide no record of its meaning complicates any assessment of ‎the origins of the state's founding dynasty. Indeed, although this name is frequently mentioned by ‎contemporary sources such as Tihranī, al-Ghiasī, Budak Munshi Qazwinī and Abdüllatif Qazwinī, ‎they refrain from providing a clear statement regarding the nature of this moniker. However, as in ‎other medieval dynasties, nisba generally reflected elements such as racial affiliation, geographic ‎affiliation, or professional pursuits. There is no concrete record in the sources as to which of these ‎the nisba “Bârânî” refers to. However, upon etymological research, scholars have suggested that it ‎derives from the words "bârân/rain" or "berân-bârân/ram," and some have suggested that it refers ‎to a geographical location called Bârân. However, not all of these are fully substantiated. The ‎primary reason for this is likely the Qarakoyunlu's failure to write their own official history. Most of ‎our data on the Qarakoyunlu stems from sources from the Timurid, Akkoyunlu and Mamluk periods. ‎In this context, although the “Barani” naming in the sources indicates a lineage for them, it is ‎difficult to predict what this meant for them. Therefore, since the “Barani” naming is a reflection of ‎the Medieval genealogical tradition, it needs to be evaluated and this study was written considering ‎that research on this subject in light of existing sources will yield positive results for studies on the ‎origins of the Qarakoyunlu