Stevia rebaudiana Bertoni Bitkisinin İn vitro Üretim Potansiyeli  ve Tokat Şartlarına Adaptasyonu
Stevia rebaudiana Bertoni Bitkisinin İn vitro Üretim Potansiyeli  ve Tokat Şartlarına Adaptasyonu
Yazar: Yıldırım, Kubilay
Dergi: Gaziosmanpaşa Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi, Vol. 34 No. 1, 2016
Anahtar kelimeler: Stevia rebaudiana,Doku kültürü,Adaptasyon,Biyoreaktör,Steviol glikozit

Stevia rebaudiana Bertoni ürettiği çok düşük kalorili tatlandırıcılar neden ile son yıllarda tüm dünyada ilgi uyandıran bir bitki türüdür. Bitkinin gördüğü ilgi son yıllarda Türkiye’de artmış ve birçok yörede adaptasyon çalışması yapılmıştır. Ancak tohumlarındaki düşük çimlenme oranı ve yabancı tozlaşma nedeni ile oluşan genetik varyasyonlar bu bitkinin ticari üretiminin önündeki en büyük engelleri oluşturmaktadır. Bu nedenle çalışma ile stevia tohumlarının çimlenmesi üzerine gibberellik asit uygulamasının etkisi test edilmiş, ayrıca ticari olarak vejetatif üretimi sağlayacak doku kültürü ile fide üretim yolları araştırılmıştır. Elde edilen fideler, sera ve tarla denemelerine alınarak, Stevia’nın Karadeniz iklim geçit kuşağında yer alan Tokat şartlarına adaptasyon yeteneği belirlenmiştir. Bunun yanı sıra, çalışmada ilk defa biyoreaktörde hücre süspansiyon yöntemi ile Steviol glikozit üretim potansiyeli test edilmiştir. Sonuçlar özellikle 50mg/l gibberellik asit uygulamasının hem çimlenme hemde fide gelişimine çok olumlu katkı yaptığını göstermiştir. Yapraktan kallus indüksiyonu ve gelişiminin en iyi NAA  (10.0 mg/l) ve BAP (8.0 mg/l)  kombinasyonunda, maksimum sürgün ve kök gelişiminin ise sırasıyla BAP (2.0 mg/l) ve IBA (2.0 mg/l) bulunan hormonal ortamlarda meydana geldiğini göstermiştir. Hem tarla hem de sera denemesinde ekilen tüm fideler yüksek oranda gelişim göstermiş ve 150 günde çiçeklenme evresine ulaşmıştır. Geliştirilen stevia fideleri ile kurulan tarla denemesinde yaş yaprak veriminin 4.8 ton/hektar olduğu tespit edilmiştir. Bu sonuç stevia bitkisinin Tokat şartlarına verimli bir şekilde adapte olabileceğini göstermiştir. Çalışmada biyoreaktörde hücre süspansiyonu ile stevia hücre miktarının 15 gün içinde beş katına kadar çıkarılabileceği gösterilmiştir. Ancak biyoreaktörde üretilen hücrelerdeki Steviol glikozit miktarının (< 2mg/g kuru hücre) tarla ve sera denemesinden alınan yapraklardaki orana (>40mg/g kuru yaprak) kıyasla çok düşük değerde olduğu bulunmuştur. Hücre süspansiyonundaki verimi etkileyen Steviol glikozit azlığının ilerde denenecek hormonal ve kimyasal uygulamalar ile artırılması durumunda biyoreaktörde bitkisel tatlandırıcı üretiminin oldukça uygulanabilir ticari bir yöntem olabileceği açıktır.

Stevia rebaudiana Bertoni ürettiği çok düşük kalorili tatlandırıcılar neden ile son yıllarda tüm dünyada ilgi uyandıran bir bitki türüdür. Bitkinin gördüğü ilgi son yıllarda Türkiye’de artmış ve birçok yörede adaptasyon çalışması yapılmıştır. Ancak tohumlarındaki düşük çimlenme oranı ve yabancı tozlaşma nedeni ile oluşan genetik varyasyonlar bu bitkinin ticari üretiminin önündeki en büyük engelleri oluşturmaktadır. Bu nedenle çalışma ile stevia tohumlarının çimlenmesi üzerine gibberellik asit uygulamasının etkisi test edilmiş, ayrıca ticari olarak vejetatif üretimi sağlayacak doku kültürü ile fide üretim yolları araştırılmıştır. Elde edilen fideler, sera ve tarla denemelerine alınarak, Stevia’nın Karadeniz iklim geçit kuşağında yer alan Tokat şartlarına adaptasyon yeteneği belirlenmiştir. Bunun yanı sıra, çalışmada ilk defa biyoreaktörde hücre süspansiyon yöntemi ile Steviol glikozit üretim potansiyeli test edilmiştir. Sonuçlar özellikle 50mg/l gibberellik asit uygulamasının hem çimlenme hemde fide gelişimine çok olumlu katkı yaptığını göstermiştir. Yapraktan kallus indüksiyonu ve gelişiminin en iyi NAA  (10.0 mg/l) ve BAP (8.0 mg/l)  kombinasyonunda, maksimum sürgün ve kök gelişiminin ise sırasıyla BAP (2.0 mg/l) ve IBA (2.0 mg/l) bulunan hormonal ortamlarda meydana geldiğini göstermiştir. Hem tarla hem de sera denemesinde ekilen tüm fideler yüksek oranda gelişim göstermiş ve 150 günde çiçeklenme evresine ulaşmıştır. Geliştirilen stevia fideleri ile kurulan tarla denemesinde yaş yaprak veriminin 4.8 ton/hektar olduğu tespit edilmiştir. Bu sonuç stevia bitkisinin Tokat şartlarına verimli bir şekilde adapte olabileceğini göstermiştir. Çalışmada biyoreaktörde hücre süspansiyonu ile stevia hücre miktarının 15 gün içinde beş katına kadar çıkarılabileceği gösterilmiştir. Ancak biyoreaktörde üretilen hücrelerdeki Steviol glikozit miktarının (< 2mg/g kuru hücre) tarla ve sera denemesinden alınan yapraklardaki orana (>40mg/g kuru yaprak) kıyasla çok düşük değerde olduğu bulunmuştur. Hücre süspansiyonundaki verimi etkileyen Steviol glikozit azlığının ilerde denenecek hormonal ve kimyasal uygulamalar ile artırılması durumunda biyoreaktörde bitkisel tatlandırıcı üretiminin oldukça uygulanabilir ticari bir yöntem olabileceği açıktır.