Gâî Yorum/Makâsıd Açısından Hz. Ömer’in Sevad Arazisi İle İlgili Uygulamasına Yönelik Bir Değerlendirme
Gâî Yorum/Makâsıd Açısından Hz. Ömer’in Sevad Arazisi İle İlgili Uygulamasına Yönelik Bir Değerlendirme
Yazar: Aslan, Nasi
Dergi: Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (ÇÜİFD), Vol. 18 No. 2, 2018
Anahtar kelimeler: Gâî yorum,Hz. Ömer,Hikmet,Sevad Toprakları,Ganimet

Bilindiği üzere, hukukta yorumla ilgili “lafzi” ve “gaî” olmak üzere ikiana ekol öne çıkar. Maalesef fıkıh usulündeki lafzî mebhas içerisinde yer alandelalet şekilleri ve kıyas bahislerinde -bazı istisnaları dışarıda bırakacakolursak- lafzî/literal yorumun dışına pek çıkılamamıştır. Bu da naslarınarkasında maksûd olan hikmet ve gayenin göz ardı edilmesindenkaynaklanmaktadır.Oysa Yüce Allah yaratılışı belli bir hikmete mebni gerçekleştirdiği gibikoyduğu hükümlerde de belli bir gayeyi hedeflemiştir. Bu çerçevede Kur’an vesünnette yer alan hükümlerde kulların hem ahirete hem de bu dünyaya dönükmaslahatları gözetilmiştir. Buna göre dini literatürde makâsıd-ı şeri‘a olarakbilinen dinin korumayı hedeflediği beş esas “canın korunması, malın korunması,neslin/nesebin korunması, dinin korunması ve aklın korunması” şeklinde formüleedilen “tümel gayeleri” içerir. Bu beş esas bir yönüyle Şâri’in hükümlerdegözettiği genel amacı teşkil ederken, bir yönüyle de insanların umumimaslahatlarını ihtiva etmektedir. Diğer taraftan Şârî’nin naslarda yer alan herbir hükümde gözettiği özel gayeler de vardır ki o da söz konusu nasta gözetilentikel gayeleri oluşturur. Aslında bu gaye belki de o nassın sevk olunuşu ileilgili güdülen özel amacı teşkil eder. Sonuçta ilgili nassın bu özel gayeekseninde tümel gayelerle birlikte yorumlanması gerekir.Nasların sınırlı olayların sınırsız olduğu düşünüldüğünde literal yorumunihtiyacı karşılamayacağı bir gerçektir. Bu nedenle Müslümanların karşılaştığıyeni meselelerde vahiyle ortaya çıkan bu yeni hadiseler arasında sağlıklı birbağ kurulabilmesi Şârî’nin gözettiği gayelerin dikkate alınmasıyla mümkündür.Şâriinmaksûdu olan gâyelere bir şekilde vakıf olunduktan sonra naslar da bu gayeleremütenasip bir şekilde yorumlanabilir. Nitekim Hz. Ömer’in bazı uygulamalarıbunun en güzel örneklerini teşkil eder. Onun fethedilen Sevad arazisi/Iraktoprakları ile ilgili uygulaması ise gâî yorumun en özgün örneklerindenbiridir. Çünkü Irak topraklarının tamamına yakını Müslümanlar tarafındankılıç/savaş yoluyla elde edilmiştir. Bu durum Enfal sûresinin 41. Ayeti ve Hz.Peygamberin, Hayber topraklarını taksim etmesi ile ilgili uygulaması dikkatealındığında, Sevad topraklarının da taksim edilmesi sonucunu doğuruyordu. Çünkükonuyla ilgili nasların zahiri de bunu gerektirmekteydi. Oysa Hz. Ömer buaraziyi taksim etmeyerek eski sahiplerinin elinde bırakıp, bu araziden haraçvergisi almayı ve bu şekilde elde edilen geliri Müslümanların kamu yararınaharcamayı daha uygun gördü. Bu husus sahabe arasında uzun süren tartışmalaraneden oldu. İşte bu araştırmada Hz. Ömer’in söz konusu tasarrufunda ilerisürdüğü gerekçeler -ki mutat uygulamanın devam etmesi halinde yakın ve uzunvadede doğabilecek olumsuz sonuçların da dikkate alınması gayesi- bütünyönleriyle tartışılmaktadır. Hz. Ömer’in bu uygulamasının İslam Hukukualanındaki tezahürleri ise ayrıca irdelenecektir.

Bilindiği üzere, hukukta yorumla ilgili “lafzi” ve “gaî” olmak üzere ikiana ekol öne çıkar. Maalesef fıkıh usulündeki lafzî mebhas içerisinde yer alandelalet şekilleri ve kıyas bahislerinde -bazı istisnaları dışarıda bırakacakolursak- lafzî/literal yorumun dışına pek çıkılamamıştır. Bu da naslarınarkasında maksûd olan hikmet ve gayenin göz ardı edilmesindenkaynaklanmaktadır.Oysa Yüce Allah yaratılışı belli bir hikmete mebni gerçekleştirdiği gibikoyduğu hükümlerde de belli bir gayeyi hedeflemiştir. Bu çerçevede Kur’an vesünnette yer alan hükümlerde kulların hem ahirete hem de bu dünyaya dönükmaslahatları gözetilmiştir. Buna göre dini literatürde makâsıd-ı şeri‘a olarakbilinen dinin korumayı hedeflediği beş esas “canın korunması, malın korunması,neslin/nesebin korunması, dinin korunması ve aklın korunması” şeklinde formüleedilen “tümel gayeleri” içerir. Bu beş esas bir yönüyle Şâri’in hükümlerdegözettiği genel amacı teşkil ederken, bir yönüyle de insanların umumimaslahatlarını ihtiva etmektedir. Diğer taraftan Şârî’nin naslarda yer alan herbir hükümde gözettiği özel gayeler de vardır ki o da söz konusu nasta gözetilentikel gayeleri oluşturur. Aslında bu gaye belki de o nassın sevk olunuşu ileilgili güdülen özel amacı teşkil eder. Sonuçta ilgili nassın bu özel gayeekseninde tümel gayelerle birlikte yorumlanması gerekir.Nasların sınırlı olayların sınırsız olduğu düşünüldüğünde literal yorumunihtiyacı karşılamayacağı bir gerçektir. Bu nedenle Müslümanların karşılaştığıyeni meselelerde vahiyle ortaya çıkan bu yeni hadiseler arasında sağlıklı birbağ kurulabilmesi Şârî’nin gözettiği gayelerin dikkate alınmasıyla mümkündür.Şâriinmaksûdu olan gâyelere bir şekilde vakıf olunduktan sonra naslar da bu gayeleremütenasip bir şekilde yorumlanabilir. Nitekim Hz. Ömer’in bazı uygulamalarıbunun en güzel örneklerini teşkil eder. Onun fethedilen Sevad arazisi/Iraktoprakları ile ilgili uygulaması ise gâî yorumun en özgün örneklerindenbiridir. Çünkü Irak topraklarının tamamına yakını Müslümanlar tarafındankılıç/savaş yoluyla elde edilmiştir. Bu durum Enfal sûresinin 41. Ayeti ve Hz.Peygamberin, Hayber topraklarını taksim etmesi ile ilgili uygulaması dikkatealındığında, Sevad topraklarının da taksim edilmesi sonucunu doğuruyordu. Çünkükonuyla ilgili nasların zahiri de bunu gerektirmekteydi. Oysa Hz. Ömer buaraziyi taksim etmeyerek eski sahiplerinin elinde bırakıp, bu araziden haraçvergisi almayı ve bu şekilde elde edilen geliri Müslümanların kamu yararınaharcamayı daha uygun gördü. Bu husus sahabe arasında uzun süren tartışmalaraneden oldu. İşte bu araştırmada Hz. Ömer’in söz konusu tasarrufunda ilerisürdüğü gerekçeler -ki mutat uygulamanın devam etmesi halinde yakın ve uzunvadede doğabilecek olumsuz sonuçların da dikkate alınması gayesi- bütünyönleriyle tartışılmaktadır. Hz. Ömer’in bu uygulamasının İslam Hukukualanındaki tezahürleri ise ayrıca irdelenecektir.