İLETİŞİM ARAŞTIRMALARINDA BİR “YÖNTEM” OLARAK ELEŞTİREL SÖYLEM ÇÖZÜMLEMESİ
CRITICAL DISCOURSE ANALYSIS AS A “METHOD” IN COMMUNICATION RESEARCH
Yazar: Pelivan, Mehmet
Dergi: Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Vol. 28 No. 1, 2025
Anahtar kelimeler: Communication and Media Studies (Other) ; İletişim ve Medya Çalışmaları (Diğer) ; Critical Discourse Analysis/Study,News,Discourse,van Dijk,Communication Studies ; Eleştirel Söylem Çözümlemesi/Çalışması,Haber,Söylem,Teun A. van Dijk,İletişim Araştırmaları

Türkiye’deki haber ve söylem konulu iletişim araştırmalarında van Dijk’ın Eleştirel Söylem Çözümlemesi/Çalışması (ESÇ) yaklaşımı yaygın bir şekilde kullanılmaktadır. Bu kullanımda ön plana çıkan ise araştırmacıların, van Dijk’ın çizdiği ESÇ çerçevesini daha çok metodolojik düzlemde ele almaları ve haberlerin çözümlenmesinde yöntem olarak tercih etmeleridir. Ancak literatür, yaklaşımlar ve tartışmalar dikkate alındığında ESÇ’nin bir yöntem şeklinde adlandırılması mümkün değildir. Bu çerçeveden hareketle bu araştırmada, van Dijk’ın ESÇ yaklaşımının Türkiye’deki iletişim araştırmalarında yöntemsel olarak nasıl ele alındığı sorunsallaştırılmıştır. Bu sorunsal doğrultusunda haber ve söylem konulu iletişim araştırmalarının metodoloji kısımlarında van Dijk’ın ESÇ yaklaşımını yöntem olarak nasıl açıkladıkları ve haberleri çözümlemede ESÇ’yi nasıl kullandıkları sorularına cevap aranmıştır. Bu sorulara cevap bulabilmek için doktora tezleri ve makalelerden oluşan toplam 32 çalışmanın bulunduğu bir örneklem üzerinden tematik analiz gerçekleştirilmiş ve tartışma yürütülmüştür. Analiz sonucunda; araştırmacıların ESÇ’yi yöntem, model ve teknik gibi farklı biçimlerde niteledikleri ve metodolojiden ziyade teorik bir çerçeve olarak sundukları, bu durumun ise çalışmalarda bir muğlaklığa yol açtığı görülmüştür. ESÇ’nin yöntem olarak kabul edilmesiyle yapılan haber çözümlemelerinde ise araştırmacıların, haberleri çözümlemek yerine doğrudan aktardıkları, ESÇ’yi esnek biçimde ele alarak onun ve haber incelemesinin kapsamı dışına çıkan incelemeler ve tartışmalar yaptıkları tespit edilmiştir.

van Dijk's Critical Discourse Analysis/Study (CDS) approach is widely used in communication research on news and discourse in Turkey. What comes to the fore in this usage is that researchers consider the framework of CDS drawn by van Dijk more on the methodological level and prefer it as a method in news analysis. However, considering the existing accumulations, approaches, and discussions, it is impossible to call CDS a method. Based on this framework, this study problematizes how van Dijk's CDS approach is methodologically handled in communication research in Turkey. In line with this problem, answers were sought to the questions of how communication studies on news and discourse explain van Dijk's CDS approach as a method in their methodological sections and how they use CDS in news analysis. To find answers to these questions, a thematic analysis and discussion of a sample of 32 studies, including doctoral theses and articles, was carried out. According to the analysis, the researchers defined CDS, which they explained under the title of method in different ways as a method, model, and technique, presented it as a theoretical framework rather than a methodology, and basically there was an ambiguity in the studies. In the news analyses which made use of CDS as a method, it was found that the researchers directly quoted the news instead of analyzing them and made analyses and discussions that went beyond the scope of CDS and news analysis by handling them flexibly.