EBÛ SEHL EL MESÎHÎ’YE ATFEDİLEN FİZYONOMİ KONULU BİR ESER: GEVREKZÂDE HÂFIZ HASAN EFENDİ’NİN FİRÂSETNÂME TERCÜMESİ
A WORK ON PHYSIOGNOMY ATTRIBUTED TO ABŪ SEHL AL MASIHI: GEVREKZÂDE HÂFIZ HASAN EFENDI'S TRANSLATION OF FİRÂSETNÂME
Yazar: Koyuncu, Zeynep
Dergi: Hikmet - Akademik Edebiyat Dergisi No. VEFATININ 100. YILI MÜNASEBETİYLE ALİ EMÎRÎ ÖZEL SAYISI, 2024
Anahtar kelimeler: Classical Turkish Literature of Ottoman Field ; Osmanlı Sahası Klasik Türk Edebiyatı ; fizyonomi,Firâsetnâme,Kıyâfetnâme,Ebû Sehl el Mesîhî,Gevrekzâde Hâfız Hasan Efendi ; Physiognomy,Firâsetnâme/Kıyâfetnâme,Abû Sahl al Masîhî,Gevrekzâde Hâfız Hasan Efendi

Firâset tecrübe, gözlem ya da ilahi bir lütuf sayesinde olayların iç yüzünü keşfetme ve fiziki özelliklerinden yola çıkarak insanın huy ve davranış biçimlerine dair doğru çıkarımlar yapabilme bilgi ve becerisidir. Batı’da fizyonomi terimi ile adlandırılan, kökeni Eski Yunan’a uzanan; Mısır, İran, Roma ve Hint kültürlerinde yer edinmiş bu kapsamlı bilim, kültürel etkilerle farklı dallar halinde genişler. Nesep belirleme, iz sürme, yön tayin etme, maden ve yer altı sularını bulabilme, koyun kemiğinden savaş-barış ya da kıtlık-bereketi tahmin edebilmeye yarayan farklı konular firâsetin şubeleri arasındadır. Klasik Türk edebiyatında fizyonomi konulu eserlere genel olarak firâsetnâme veya kıyâfetnâme adı verilir ve terim, en kapsamlısı ilm-i firâset, konu daraltılarak ilm-i kıyâfet, ilm-i ebdân, ilm-i simâ gibi terkipler ile karşılanır. İslam dünyasına Yunan’dan çeviri yoluyla aktarılan fizyonomi içerikli eserler, dinî referanslar ile desteklenmiş ve kültürel ögelerle genişletilmiştir. Bunlardan biri de tabip ve filozof Ebû Sehl el Mesîhî (ö. 401/1010-11[?])’ye ait olduğu söylenen ancak kaynaklarda elde edilemediği belirtilen Firâsetnâme’dir. Geleneksel Osmanlı hekimliğinin son temsilcisi, sertabip Gevrekzâde Hâfız Hasan Efendi (doğ. 1140?/1727- ö. 1216/1801)  türün en eski örneklerden biri  kabul edilen bu eseri Türkçeye tercüme etmiştir. Mesîhî’nin yanı sıra farklı din ve bilim otoritelerine de atfedildiği görülen ve esasında ilmî bir eser olan Firâsetnâme tercümesi, bir hekimin elinden çıkması ve hedef kitlesinin hekimler olması bakımından benzerlerinden farklı, içerisindeki tahkiye unsurları yönüyle edebî anlamda da dikkate değerdir. Makalede klasik Türk edebiyatının türle ilgili literatüründe Firâsetnâme/Kıyâfetnâme adlarıyla yer alan ancak günümüze kazandırılmamış olan tercüme-telif karışımı, tamamı mensur bu çeviri ayrıntılı olarak tanıtıldı.

Firâset is the knowledge and ability to discover the inner side of events through experience, observation or divine grace, and to make accurate inferences about human temperament and behavior based on physical characteristics. This comprehensive science, which is called physiognomy in the West, has its origins in Ancient Greece and has found a place in Egyptian, Iranian, Roman and Indian cultures, and expands into different branches with cultural influences. The different subjects such as determining lineage, tracing, determining direction, finding mines and underground waters, predicting war and peace or famine and famine from sheep bones are among the branches of firâset. In classical Turkish literature, works on physiognomy are generally referred to as firâsetnâme or kıyâfetnâme, and the term is used as ilm-i firâset in the most comprehensive sense, and ilm-i kıyâfet, ilm-i ebdân, ilm-i simâ. The works on physiognomy that were transferred to the Islamic world through translation from Greece were supported by religious references and expanded with cultural elements. One of these works is the Firâsetnâme, which is said to belong to the physician and philosopher Abū Sahl al-Masîhî (d. 401/1010-11[?]), but which sources state has not yet been recovered. The last representative of traditional Ottoman medicine, the sertabib Gevrekzâde Hâfız Hasan Efendi (b. 1140?/1727 d. 1216/1801) translated this work, considered one of the earliest examples of the genre, into Turkish. The translation of Firâsetnâme, which is attributed to different religious and scientific authorities in addition to Mesîhî and is essentially a scholarly work, is different from its counterparts in that it is written by a physician and its target audience is physicians, and it is also noteworthy in literary terms in terms of its narrative elements. This article introduces in detail this translation in prose, which is a mixture of translation and copyright, which has been included in the literature of classical Turkish literature under the titles Firâsetnâme/Kıyâfetnâme but has not survived to the present day.