Mu‘izz'î: 11. Yüzyıl “Farsça Gazelin Öncüsü”
Mo‘ezzī: Pioneer of Persian Ode in the 11th Century
Yazar: Gökmen, Gökhan
Dergi: Erdem, Vol. 0 No. 76, 2018
Anahtar kelimeler: Amīr Mo‘ezzī,Ode,Persian Poetry,Classical Poetry,Great Seljuk Empire,Seljuks ; Emîr Mu‘izzî,Gazel,İran Şiiri,Klasik Şiir,Büyük Selçuklu Devleti,Selçuklular

ÖZBüyükSelçuklu Devleti sarayında meliküşşü‘arâ unvanıyla yarım asrı aşkın bir sürebulunan Emîr Mu‘izzî (öl. 518-521/1124-1127), methiye konulu şiir yazmaözelliğiyle esas kimliğini kazanmış Büyük Selçuklu saray şairidir. BüyükSelçuklu Devleti’nin sultanları, emîrleri, vezirleri ve önemli tarihîşahsiyetleri için şiirler söyleyen Mu‘izzî’nin şairlikteki başarısı, eski veyeni bütün şahsiyetler tarafından kabul görmüştür. Gerek eski edebiyatçılargerekse son dönem edebiyatçıların eserlerinde Mu‘izzî’nin yer alması, şairliğihususunda özellikli oluşunu göstermektedir. Ayrıca birçok edebiyat tarihçisitarafından Farsça gazelin öncüleri arasında zikredilen Mu‘izzî, Farsedebiyatında gazel nazım şeklinin temelini atmış şairlerden sayılmaktadır.Mu‘izzî’nin bazı gazellerine bakıldığında ise kendisinden önceki şairlere göreonun yeni mazmunlar üretmede ve gazeli olgunlaştırmada ilk şairlerden olduğunusöylemek mümkündür. Çünkü Mu‘izzî, gazel nazım şekline getirdiğiyenilik ve anlayışla, diğer gazel şairlerinden ayrılır. Fars edebiyatının enönde gelen gazel şairlerinden olan Hâfız, Mu‘izzî’nin birçok mazmununuincelemiş ve gazellerinden istifade etmiştir. Bunun yanı sıra Senâ’î-iGaznevî’nin de gazelde Mu‘izzî’yi takip ettiği, aynı şekilde Enverî,Zahîreddîn-i Fâryâbî ve Attâr-i Nîşâbûrî gibi meşhur gazel söyleyen şairlerinde Mu‘izzî’yi örnek aldığı bilinmektedir. Ancak gazel, Mu‘izzî’nin devrinde birşekilde kendi bağını tegazzül ile birlikte kasideden ayırmış ve müstakil birnazım türü olma yolunda ilerlemiştir. Mu‘izzî’nin dönemi de bu bağlamda gazelkalıplarının henüz tomurcuklanmaya başladığı ve olgunluğun ilk evrelerinegeçildiği bir dönem olarak düşünülmekteydi. Gazel söylemenin aslının, sevgiliyiövmek olduğu ancak Mu‘izzî’nin bu bahis haricinde tarihî ve hikemî konulara dagazellerinde yer vermesi, gazeli, klasik gazel kurallarına uygun olarak kullanmasınınyanı sıra gazel tarzının, Mu‘izzî’nin methiyeci yönü ve üslubuylabütünleştiğini de göstermektedir. Çünkü Mu‘izzî, esas ününü kasideciliğiylekazanmıştır. Hâfız gibi en büyük gazel şairinin ve çağdaşı birçok şairingazelde Mu‘izzî’nin kullandığı teşbih ve betimlemelerden yola çıkarak onungazelleri ile üslubunu örnek alması, kendi döneminin gazel nazım şeklindeinisiyatif sahibi bir şair olarak önemli bir rol oynadığını açıkçagöstermektedir. Dîvânındaki bütün şiirleri incelendiğinde, Mu‘izzî’nin gazelcilikyönünün ve gazeldeki ustalığının, aslında Mu‘izzî’nin methiye söylemedekibaşarısından kaynaklandığı yadsınamaz bir gerçektir. Ayrıca Mu‘izzî’nin klasikşiirde kaside ve gazeli birleştiren, tabiri caizse kasideyi gazele ilhak edenbir şair olduğunu da söylememiz mümkündür. Zaten o zamanlar gazel, yenilikarayışlarının da etkisiyle şeklen gazel biçiminde yazılmış, manası gelenekselkasideleri andıran methiyelerden ibaret sayılmıştır. Bunun neticesinde Mu‘izzîde çoğu zaman gazele kasidenin görevini ve özelliklerini yüklemiştir, ancak buyola başvururken şairliğinden ve şiirinden taviz vermemiştir. Farsedebiyatçıları ve edebiyat tarihçileri de Mu‘izzî’nin, Farsça gazel nazımşeklinin temelini atan ve gelişmesinde en büyük katkısı olan şairlerden biriolduğunu savunmuşlardır. Bu beyanlar doğrultusunda Mu‘izzî’nin, Farsedebiyatının ve özellikle kendi döneminin ilk dönemlerinde meşhur gazelşairleri zümresinden sayıldığı anlaşılmaktadır.

ABSTRACTMo‘ezzī:Pioneer of Persian Ode in the 11th CenturyAmīrMo‘ezzī (518-521/1124-1127), who was on duty with the title as maliku’s-shu‘arāin the Great Seljuk Palace for more than half a century is a poet of the GreatSeljuk Empire creating his essential identity with his features of writingpraise. His success in poetry, as a poet of the poems for sultans, commanders,viziers and important historical people in the Great Seljuk Empire, wasacknowledged by ancient and modern important people. The fact that bothpredecessor men of letters and descendent ones included Mo‘ezzī in their worksshows the specialty of his poetry. Moreover, he was considered as one of thepoets establishing basis for the ode in Persian Literature. He was mentioned asone of the pioneers of the ode in Persian by many historians of literature. Itcan be stated that he was one of the first poets producing and improving newmetaphorical statements compared to previous poets considering his some odes.The reason is that his novelty and understanding brought to ode are differentthan them of other poets. Hāfez, one of the pioneer poets of ode, analyzed manyof his odes and utilized from them. In addition, it is known that Sanā’ī-iGaznavī followed Mo‘ezzī for ode and the famous ode poets such as Anvarī,Zahīraddīn-i Fāryābī and Attār-i Nīsābūrī modelled his odes. However, in theperiod of Mo‘ezzī, the ode separated its connection from the eulogy with thetegazzul, and proceeded to become an independent form of verse. The periodMo‘ezzī was considered as a period in which ode patterns began to emerge andtransferred into the early stages of maturity. As the ode is to praise thebeloved and Mo‘ezzī has included historical and narrative subjects in his odes,these show that Mo‘ezzī’s style of ode is integrated with his eulogist aspectand style as well as using it in accordance with the rules of classical odes.Mo‘ezzī gained his fame with his being eulogist. The fact that the greatestpoets such as Hāfez and many of his contemporary poets used the comparison anddepictions of Mo‘ezzī in their odes makes it clear that he played an importantrole as a poet of the period with his poetry as a poet. When his poems areanalyzed, it is an undeniable fact that Mo‘ezzī’s mastery in his odes resultsfrom the success of Mo‘ezzī in praise. In addition, it is also possible to saythat Mo‘ezzī was a poet who combined eulogy and ode in classical poetry. Atthat time, odes were considered as a praise which was written in the form ofode by the effect of the search for innovation, and which resembles eulogybecause of its meaning. As a result, Mo‘ezzī often imposed the function andcharacteristics of the ode but, when doing it, he did not make compromise hispoetry and poets. Persian men of letters and literary historians have alsoargued that Mo‘ezzī was one of the poets who contributed to the form of Persianpoetry and made the greatest contribution to its development. In accordancewith this statements, it is understood that Mo‘ezzī was considered as famousode poets in Persian Literature and in the first period of his age.