Çağdaş Ortadoğu Romanında Savaşın Toplumsal ve Bireysel Yansımaları Üzerine Anlatıbilimsel Bir Karşılaştırma: Arapça es-Sebîliyyât ve Farsça Dâ Romanları Örneği”
Comparing the Narratology of the Social and Individual Reflections of War in Contemporary Middle Eastern Novels: The Case of the Arabic es-Sebîliyyât and Persian Dâ Novels
Yazar: Erbaş, Neşe
Dergi: Şarkiyat Mecmuası No. 47, 2025
Anahtar kelimeler: Cultural Studies (Other) ; Kültürel çalışmalar (Diğer) ; Anlatıbilim,Savaş edebiyatı,Arap romanı,Fars romanı,Karşılaştırmalı edebiyat ; Narratology,War literature,Arabic novel,Persian novel,Comparative literature

1980 -1988 yılları arasında süregelen İran-Irak Savaşı’nın, özellikle kadınların ve toplumsal belleğin derinliklerinde açtığı onulmaz yaralar, çağdaş Arap ve Fars edebiyatının önemli eserlerinde yankı bulmaktadır. Bu çalışma, İsmail Fehd İsmail’in es-Sebîliyyât ve Seyyide Zehra Hüseynî’nin Dâ romanlarını merkeze alarak, savaşın yıkıcı mirasını anlatıbilimsel açıdan çözümlemektedir. Farklı kültürel zeminlerde ve anlatım biçimleriyle örülmüş olsalar da her iki eser savaşın gölgesindeki kadın ve çocukların deneyimlerine odaklanarak benzer insani trajedileri işlemektedir. Dâ, İranlı bir kadının kişisel tanıklığı üzerinden savaşın acımasız gerçekliğini ve psikolojik enkazını gözler önüne sererken; esSebîliyyât, Iraklı yaşlı bir kadının perspektifinden kırsal yaşamın savaşla nasıl altüst olduğunu çarpıcı bir dille aktarır. Bu inceleme, söz konusu romanlardaki savaş temsilini anlatıbilimsel bir yaklaşımla irdeleyerek, kadın karakterlerin merkeze alınmasının savaşın cephe gerisindeki toplumsal yapı, aile bağları ve bireysel varoluş üzerindeki sarsıcı etkilerini ne şekilde ortaya koyduğunu göstermeyi amaçlamaktadır. Bu bağlamda, olay örgüsünün dokunuluşu, anlatıcıların sesleri ve konumları, zamanın akışındaki kırılmalar ve karakterlerin iç dünyalarının sunumu gibi anlatısal öğeler titizlikle incelenmektedir. Arap, Fars ve Türk edebi geleneklerinin müştereklerinden beslenen bu inceleme, edebiyatın sınırları aşan ve ortak acıları anlamaya imkân tanıyan yönünü öne çıkarır. Savaşın bireysel ve kolektif hafızada yarattığı travmanın, kimlik arayışlarının ve toplumsal çözülüşün bu anlatısal stratejiler aracılığıyla nasıl etkili bir biçimde ifade edildiğini ve söz konusu eserlerin savaş edebiyatındaki özgün yerini nasıl tahkim ettiğini aydınlatmayı hedeflemektedir.

The deep wounds inflicted by the Iran-Iraq War between 1980 and 1988, especially on women, and the depths of social memory are echoed in important works of contemporary Arabic and Persian literature. This study analyzes this devastating legacy of the war from a narratological perspective, focusing on Ismail Fahd Ismail’s As-Sabîliyyât and Sayyida Zahra Husseini’s Dâ. Although woven on different cultural grounds and narrative forms, both works deal with similar human tragedies by focusing on the experiences of women and children in the shadow of war. While Dâ reveals the brutal reality and psychological wreckage of war through the personal testimony of an Iranian woman, al-Sabīliyyāt dramatically conveys how rural life is upended by war from the perspective of an elderly Iraqi woman. This study aims to examine the representation of war in these novels with a narratological approach and to show how the centralization of female characters reveals the shocking effects of war on the social structure, family ties, and individual existence behind the front lines. In this context, narrative elements such as the weaving of the plot, the voices and positions of the narrators, the breaks in the flow of time, and the presentation of the characters’ inner worlds are meticulously analyzed. The analysis shows how the trauma caused by the war on individual and collective memory, the search for identity, and social disintegration can be effectively conveyed through these narrative strategies.