Hanefî Fıkıh Düşüncesinde Farklı Bir Ses: Bişr b. Gıyâs el-Merîsî
A Divergent Voice in Ḥanafī Jurisprudence: Bishr ibn Ghiyāth al-Marīsī
Yazar: Koç, Ekrem
Dergi: Bozok Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, Vol. 27 No. 27, 2025
Anahtar kelimeler: Islamic Law ; İslam Hukuku ; Islamic Law,Ḥanafī School,Bishr bin Ghiyāth al-Marīsī,Ijtihad,Intra-Sect Opinion ; İslam Hukuku,Hanefî Mezhebi,Bişr b. Gıyâs el-Merîsî,İçtihat,Mezhep İçi Görüş

İslâm hukukunun tarihsel gelişimi, farklı içtihat anlayışları ve mezhep içi tartışmalarla şekillenmiş, bu süreç içerisinde birçok âlimin özgün katkıları mezheplerin fıkhî zenginliğini artırmıştır. Hanefî mezhebinin erken dönem fakihlerinden biri olan Bişr b. Gıyâs el-Merîsî (öl. 218/833), klasik Hanefî metodolojisinden belirli noktalarda ayrılan görüşleriyle dikkat çeken bir isimdir. Bu çalışma, Bişr’in Hanefî mezhebi içindeki konumunu incelemeyi, fıkhî görüşlerini sistematik bir şekilde değerlendirmeyi ve onun mezhep içindeki metodolojik ayrışmalarını analiz etmeyi amaçlamaktadır. Çalışmada, onun ibadet, aile hukuku, muamelat hukuku ve fıkıh usulü alanlarındaki farklı yaklaşımları ele alınmış, Hanefî mezhebi içindeki etkileri tartışılmıştır. Makalenin hacmini aşmamak adına, özellikle furu‘ konularında Bişr’in düşünce yapısını daha iyi kavramamıza imkân tanıyan meseleler seçilmiş, diğer görüşlerinin içeriğine dair ise tablolar aracılığıyla genel bir çerçeve sunulmuştur. Bununla birlikte, Bişr’in fıkıh usulüne dair ayrıntılı özgün yaklaşımı bu çalışmanın kapsamı dışında tutulmuştur. Zira, onun usul düşüncesini yansıtan görüşlerinin daha derinlikli bir incelemeyi gerektirdiği ve bu konulara özel olarak odaklanan müstakil bir çalışmanın daha isabetli olacağı değerlendirilmiştir. Bu sebeple, bu makale birkaç usul görüşü dışında Bişr’in mezhep içindeki furu‘ meselelerindeki ayrışmalarına, yorum çeşitliliğine ve metodolojik tercihlerine yoğunlaşarak Hanefî mezhebi içerisindeki özgün konumunu belirginleştirmeyi hedeflemiştir. Bu süreçte, klasik fıkıh literatürü, tabakât eserleri ve mezhep içi tartışmaları ele alan kaynaklardan hareketle onun görüşlerinin mezhep içindeki yeri karşılaştırmalı olarak ele alınmıştır. Bişr’in fıkhî görüşleri, klasik Hanefî metodolojisi içinde önemli bir tartışma alanı açmış, sonraki fakihler arasında içtihat sınırları ve fıkıh usulü bağlamında ele alınmaya devam etmiştir. Onun kıyas ve istihsan hakkındaki eleştirileri, re’y ekolü içinde hukuk metodolojisinin belirlenmesine dair süregelen tartışmalara katkıda bulunmuş, mezhep içindeki yorum çeşitliliğini artırmıştır. Bununla birlikte, kelâmî görüşleri nedeniyle farklı mezheplerden sert eleştiriler alması, fıkhî mirasının gölgede kalmasına neden olmuştur. Bu çalışma, Hanefî mezhebi içinde farklı içtihat anlayışlarının nasıl şekillendiğini anlamaya yönelik bir katkı sunmaktadır. Bişr’in fıkıh alanındaki görüşlerinin detaylı olarak ele alınması, onun Hanefî fıkhı içindeki özgün konumunu belirlemeye yönelik önceki araştırmalara derinlik kazandırmaktadır. Aynı zamanda, fıkıh usulü tartışmalarının gelişiminde onun fikirlerinin nasıl bir etki oluşturduğu konusunda yeni açılımlar sağlamaktadır. Elde edilen bulgular, mezhep içi tartışmaların tarihsel süreçte fıkhî çeşitliliğin gelişimine nasıl katkıda bulunduğunu göstermekte ve Bişr’in içtihat metodolojisinin klasik Hanefî anlayışıyla hangi noktalarda kesişip ayrıştığını ortaya koymaktadır.

The historical development of Islamic law has been shaped by different approaches to ijtihād and intra-madhhab debates, wherein numerous scholars have made unique contributions, enriching the jurisprudential tradition of various madhhabs. One of the early jurists of the Ḥanafī school, Bishr ibn Ghiyāth al-Marīsī (d. 218/833) is a noteworthy figure due to his views that diverge from the classical Ḥanafī methodology in certain aspects. This study aims to examine Bishr al-Marīsī’s position within the Ḥanafī school, systematically evaluate his jurisprudential opinions, and analyse his methodological divergences within the madhhab. The research focuses on his distinctive approaches in matters related to worship (ʿibādāt), family law, commercial transactions (muʿāmalāt), and the principles of Islamic jurisprudence (uṣūl al-fiqh), while also discussing his influence within the Ḥanafī school. To maintain the scope of the article, specific furūʿ (substantive law) issues that offer deeper insights into Bishr’s legal reasoning have been selected. At the same time, the content of his other views is presented in tabular form to provide a general overview. Although, his detailed and original approach to legal theory (uṣūl al-fiqh) is beyond the scope of this study, as his methodological contributions necessitate a more in-depth examination, which would be more appropriately addressed in a separate study. Consequently, apart from a few of his uṣūl views, this article focuses primarily on Bishr’s divergences in furūʿ matters and the diversity of interpretations within the Ḥanafī school, aiming to clarify his unique position within the madhhab. To this end, classical fiqh literature, ṭabaqāt works, and sources discussing intra-madhhab debates have been utilized to comparatively analyse the placement of his views within the Ḥanafī tradition. Bishr al-Marīsī’s jurisprudential opinions opened significant debates within the classical Ḥanafī methodology and continued to be discussed by later jurists in the context of the boundaries of ijtihād and the principles of fiqh. His criticisms of qiyās (analogical reasoning) and istiḥsān (juristic preference) contributed to the ongoing discourse on legal methodology within the rationalist (ra’y) school, thereby increasing the interpretative diversity within the madhhab. However, his theological views led to severe criticism from scholars of different schools, which resulted in his jurisprudential legacy being somewhat overshadowed. This study contributes to the understanding of how different approaches to ijtihād have shaped the Ḥanafī school. A detailed examination of Bishr al-Marīsī’s jurisprudential views adds further depth to previous research on his position within Ḥanafī jurisprudence. Additionally, it provides new perspectives on how his ideas influenced the development of uṣūl al-fiqh debates. The findings demonstrate how intra-madhhab discussions have historically contributed to the evolution of jurisprudential diversity and reveal the points of convergence and divergence between Bishr al-Marīsī’s ijtihād methodology and the classical Ḥanafī approach.