Mescitli Formasyonu’na (Gümüşhane, Türkiye) ait kumtaşlarının endüstriyel hammadde olarak kullanım potansiyelinin incelenmesi
Investigation of the industrial raw material potential of sandstones from the Mescitli Formation (Gümüşhane, Türkiye)
Yazar: Dağ, Serhat; Gücer, Mehmet Ali; Dokuz, Abdurrahman; Sipahi, Ferkan; Zeybek, Halil İbrahim; Çavuşoğlu, İbrahim; Aliyazıcıoğlu, Şener
Dergi: Gümüşhane Üniversitesi Fen Bilimleri Dergisi, Vol. 15 No. 3, 2025
Anahtar kelimeler: Geological Sciences and Engineering (Other) ; Yer Bilimleri ve Jeoloji Mühendisliği (Diğer) ; Industry,Gümüşhane,Raw material,Geochemistry,Geotechnical,Sandstone ; Endüstri,Gümüşhane,Hammadde,Jeokimya,Jeoteknik,Kumtaşı

Doğal zenginliklerin ortaya çıkarılması ve yöresel kayaçların ekonomiye kazandırılarak endüstriyel kullanım alanlarının belirlenmesi günümüzde büyük önem taşımaktadır. Bu çalışmada, Gümüşhane’deki Mescitli Formasyonu kumtaşlarının endüstriyel hammadde olarak kullanım potansiyeli araştırılmıştır. Kumtaşları başlıca monokristalin ve polikristalin kuvars, feldispat, volkanik ve tortul kayaç parçaları, opak mineral, kil matriks ve az oranda bağlayıcı karbonat/silis minerali içermektedir. Grovak (psammit) olarak sınıflandırılan kumtaşlarının kimyasal ayrışma indeksi (CIA) parametresine göre alterasyondan çok fazla etkilenmediği belirlenmiştir. Jeoteknik özellikler açısından, ortalama kuru yoğunluk 2.48 gr/cm3, doygun yoğunluk 2.54 gr/cm3, gözeneklilik %6.63 boşluk oranı %7.11, ultrasonik P-dalga hızı 4793 m/sn, tek eksenli basınç dayanımı 103.09 MPa ve dolaylı çekme dayanımı 5,86 MPa olarak belirlenmiştir. Donma-çözünme deneyi ile don kaybı %1.19 olarak belirlenmiş, 600-800ºC sıcaklıklara kadar ısıtılan kumtaşı numunelerinde ortalama 9.8 gr ve 17.9 gr kütle kaybı gözlenmiştir. Aynı sıcaklık koşullarında kumtaşlarının dayanımının sıra ile %7.64 ve %15.17 oranında azaldığı görülmüştür. Hücre Sitotoksisite analizlerinde toksik etkiye rastlanmamıştır. Sonuçlar, kumtaşlarının günlenmeye maruz kalacak alanlarda kullanım için uygun olmadığı, bina içyapı ve dekoratif amaçlı kaplamalarda kullanılabileceğini göstermiştir. Sıcaklık dayanımı ve hücre sitotoksisite analizleri ise kumtaşlarının ızgara taşı olarak kullanılabileceğini ortaya koymuştur.

The identification of natural resources and the evaluation of the local rocks for the industrial applications by the contribution to the economy have gained significant importance today. In this study, the potential use of sandstones from Mescitli Formation (Gümüşhane) as industrial raw material was investigated. The sandstones consist mainly of monocrystalline and polycrystalline quartz, feldspar, volcanic and sedimentary rock fragments, opaque minerals, matrix (clay) and minor amounts of cement (carbonate/silica minerals). The sandstones are classified as graywacke (psammite) and were determined to be minimally affected by alteration based on chemical alteration index (CIA) parameter. The geotechnical properties include average dry density of 2.48 g/cm3, saturated density of 2.54 g/cm3, porosity of 6.63%, void ratio of 7.11%, ultrasonic P-wave velocity of 4793 m/s, uniaxial compressive strength of 103.09 MPa, and indirect tensile strength 5,86 MPa. Frost loss was determined as 1.19% by freeze-thaw test, and an average mass loss of 9.8 g and 17.9 g was observed in sandstone samples heated up to 600-800ºC. Under the same temperature conditions, the strength of the sandstones decreased by 7.64% and 15.17%, respectively. No toxic effects were observed in cell cytotoxicity analyses. The results suggest that Mescitli sandstones were not suitable for use in areas exposed to sunlight but could be used in building interiors and decorative coatings. Temperature resistance and cell cytotoxicity analyses indicated that sandstones could be used as grill stones.