Din, Örf ve Seciye Bağlamında “Güzel Ahlâk”ın Kavramsal Genişliği ve Tarihî Daralması: Hadis Eksenli Bir Yaklaşım
The Conceptual Breadth and Historical Contraction of Noble Character in the Context of Religion, Custom, and Disposition: A Hadith-Centered Approach
Yazar: Bayram, Fatih
Dergi: İhya Uluslararası İslam Araştırmaları Dergisi, Vol. 12 No. 1, 2025
Anahtar kelimeler: Hadith ; Hadis ; Hadīth,Good Morals,Religion,Sharīʿa,Tradition,Custom,Disposition ; Hadis,Güzel Ahlâk,Din,Şeriat,Gelenek,Örf,Seciye

Araştırmamız "Güzel ahlâkı tamamlamak üzere gönderildim" hadisindeki "ahlâk" kavramının İslam şerh geleneğinde nasıl anlaşıldığını mercek altına almakta, kavramın klasik sözlüklerdeki "din", "adet/gelenek" ve "seciye/karakter" gibi geniş bir mana yelpazesini kapsayıp kapsamadığını sorgulamaktadır. Hadis kaynaklarındaki -bugün kullandığımız manasıyla- ahlâk temalı rivayetlerin eserlerin genel muhtevasına nispetle düşük bir orana tekabül ettiğine dikkat çekerek, "Hz. Peygamber’in tamamlamak için gönderildiği şey, bütünün bu kadar küçük bir kısmı mıdır?" sorusuna yanıt aramaktadır. Ayrıca günümüzde sıkça tartışılan "dindar olmadan ahlâklı olmak" ve "ahlâklı olmadan dindar kalabilmek" gibi zıt yaklaşımların İslam dininin bütünlüğü içindeki konumunu ele alarak bazı pratik sorunlara ışık tutmaktadır. “Ahlâk” kelimesinin klasik sözlüklerimizde olduğu gibi şerh geleneğimizde de üç anlam katmanı esas alınarak yorumlandığı görülmektedir. Özellikle ehl-i re’y ve ehl-i amele mensup fakihlerin rivayetin "sâlihu'l-ahlâk" veya "husnü'l-ahlâk" lafızlı varyantlarını esas alarak ahlâka açıkça "din-dindarlık" manası verdikleri anlaşılmaktadır. "Adet-gelenek-örf" anlamı daha ziyade fıkıh usulcüleri tarafından vurgulanmış, şeriatın hükümlerinin arka planındaki toplumsal pratikler ve makâsıd bu kategoriye dahil edilmiştir. En yaygın anlam dairesi ise genel olarak ehl-i hadise mensup müelliflerin sahiplendiği "seciye-karakter-mizaç" olmuştur. Bu yorumu benimseyen alimler, "mekârimü’l-ahlâk" lafzını esas alarak dürüstlük, cömertlik, sabır gibi bireysel erdemleri ön plana çıkarmış, ancak ahlakın din ve şeriatla bağlantılı olduğunu da belirtmişlerdir. Bugün “ahlâk” kelimesinin anlamı hususundaki hakim anlayış da budur ve ehl-i hadisten miras bir yaklaşım olduğunu söylemek hatalı olmayacaktır. Ayrıca "Ahlâklı olmadan dindar kalmak" veya "dindar olmadan ahlâklı olmak" gibi yaklaşımların, İslam'ın kendi iç bütünlüğü içinde ele alındığında bir Müslüman için eksik kalacağı ortaya çıkmaktadır. Kelimenin ve de hadisin geniş anlam yelpazesi, Müslümanlar için ahlâkı hem inanç ve ibadetleri de içine alan kişisel bir sorumluluk alanı olarak görme hem de sosyal, hukuki, ekonomik ve siyasi tüm alanları kapsayan bütüncül bir yaşam düsturu olarak anlama potansiyeli sunmaktadır.

This study examines how the concept of “akhlāq” (morality/character) in the prophetic hadith “I was sent to perfect noble character” has been interpreted within the Islamic sharh (commentary) tradition. It investigates whether the term has been understood in its broad semantic scope—as reflected in classical Arabic lexicons—encompassing meanings such as religion (dīn), custom and social convention (‘ādah, ‘urf), and personal disposition or character (sajīyah). Drawing attention to the relatively limited number of explicitly moral reports in hadith collections, at least in the modern sense of “morality,” the study raises a fundamental question: can the mission of perfecting akhlāq refer to something that constitutes only a small portion of the transmitted tradition? The study also engages contemporary debates such as “being moral without being religious” and “being religious without being moral,” evaluating these positions within the holistic framework of the Islamic worldview. Analysis of the exegetical tradition reveals that, much like classical lexicons, commentators generally interpret akhlāq through three interconnected semantic layers. Jurists associated with the traditions of ahl al-ra’y and ahl al-‘amal often rely on hadith variants employing expressions such as sālih al-akhlāq or husn al-akhlāq, interpreting akhlāq primarily as religiosity or pious conduct manifested through compliance with divine commands. The semantic layer emphasizing custom, tradition, and social norms is most commonly highlighted by usūl al-fiqh scholars, who associate akhlāq with prevailing social practices and the underlying objectives (maqāsid) of the Sharīʿa. The most widespread interpretation, however, conceives akhlāq as character, temperament, or personal virtue—a view predominantly advanced by scholars of the ahl al-hadīth tradition. This approach is largely based on the makārim al-akhlāq version of the hadith and emphasizes individual virtues such as honesty, generosity, and patience. Nonetheless, even within this framework, morality is never detached from religion or the Sharīʿa. The study concludes that contemporary dichotomies separating morality from religion result, from an Islamic perspective, in an incomplete understanding of religious life. The semantic richness of akhlāq and the depth of the prophetic hadith indicate that morality in Islam is both a personal responsibility—encompassing belief and worship—and a comprehensive ethical framework shaping social, legal, economic, and political life.