Osmanlı Taşrasında Bir Derebey Ailesinin İzleri: Eskipazar’da (Karabük), Hasan Çavuşzade Ailesi’nin Yaptırdığı Üç Konağın Mimari İncelemesi
Traces of a Derebey Family in the Ottoman Countryside: An Architectural Analysis of Three Mansions Built by Hasan Çavuşzade Family in Eskipazar (Karabük/Türkiye)
Yazar: Karataş, Emre; Özköse, Aysun
Dergi: Art-Sanat No. 24, 2023
Anahtar kelimeler: Visual Arts (Other) ; Görsel Sanatlar (Diğer) ; Osmanlı-Türk Evi,İltizam Sistemi,Derebey,Eskipazar,Safranbolu ; Ottoman-Turkish Houses,Iltizam System,Ottoman Derebey,Eskipazar,Safranbolu

19. yüzyılda, günümüzdeki Karabük il sınırlarının da büyük bir bölümünü kapsayan Viranşehir sancağı, ekonomik açıdan parlak bir dönem yaşamıştır. Bölgedeki ticaret ve üretim faaliyetleri sonucunda çeşitli kişi ve aileler varlık sahibi olmuştur. Aynı dönemde, iltizam sisteminin yaygınlaştırılmasıyla, Osmanlı merkezi otoritesi, yetkilerinin bir bölümünü sancaklara devretmiş, bu sayede bazı zengin kişi ve aileler siyasi ve askerî güç elde etmiştir. O dönem, bu kişilerden bazıları “derebey” olarak da anılmıştır. Bu çalışma kapsamında, 19. yüzyılın başlarında, Osmanlı Devleti’nde, Viranşehir sancağı mütesellimi olarak görev yaparken, siyasi, askerî ve ekonomik açıdan güç kazanan ve sonunda Sultan II. Mahmud ile çatışma yaşayan, Derebey Hasan Çavuşzade Hüseyin Ağa ve ailesinin Viranşehir sancağında inşa veya tamir ettirdikleri yapılar araştırılmıştır. Araştırmada konak, han, hamam, camii, değirmen, çeşme, ahır, ambar, samanlık, fabrika ve askerî tahkimat gibi çeşitli işlevlere sahip, bir kısmı günümüze ulaşmış, toplam yirmi beş adet yapı tespit edilmiştir. Makale, bu yapılar içerisinden, Karabük’ün Eskipazar ilçesine bağlı iki kırsal yerleşimde, özgünlüğünü muhafaza etmiş üç konağa odaklanmaktadır. Arşiv ve kaynak taramaları, kişisel görüşmeler, soyağacı ve alan araştırmaları yapılmış, rölöve ve fotoğraflarla eserler belgelenmiştir. Hasan Çavuşzadeler siyasi ve askerî güçlerini kaybettikten sonra inşa ettirilen bu üç yapıda, ailenin kimliğine uygun olarak Batı ve İstanbul etkisiyle şekillenmiş şehirli bir tarzın kullanıldığı görülmektedir. Bölgede, öncelikli olarak, incelenen yapılara benzer, tarihî belge niteliği olan kültürel mirasın sürdürülebilirliği için bilimsel araştırmaların, bilinçlendirme faaliyetlerinin ve uygulanabilir projelerin geliştirilmesi önerilmektedir.

Despite the decline of the Ottoman Empire during the 19th century, the Viranşehir Sanjak, which encompassed a large portion of the present-day Karabük province in Türkiye, experienced a period of economic prosperity. Because of trade and production activities in the region, various individuals and families accumulated wealth and power. During the same period, with the expansion of the iltizam system, the Ottoman central authority transferred some of its powers to the sanjaks, allowing some wealthy individuals and families to gain political and military power. At that time, some of these individuals were also called “derebeys” (feudal lords). Derebey Hasan Çavuşzade Hüseyin Ağa served as the mütesellim of the sanjak in the early 19th century, gained political, military and economic power, and ultimately came into conflict with Sultan Mahmud II. This study investigates the structures built or restored by Hasan Çavuşzade Hüseyin Ağa and his family in the Viranşehir Sanjak. The research identified 25 structures with various functions -for instance, mansion, khan, Turkish bath, mosque, water mill, fountain, barn, granary, hayloft, factory, and fortification- some of which have survived to the present day. This study focuses on three mansions that have preserved their authenticity in two rural settlements in the Eskipazar district. Archival and literature reviews, genealogical research, personal interviews, and field studies were conducted, and the structures were documented and evaluated through measured drawings and photographs. We have determined that in these three structures commissioned by the Hasan Çavuşzades after losing their political and military power, they used an urban style shaped by Western and Istanbul influences in accordance with the family’s identity. In the region, we recommend that scientific research, awareness-raising activities, and feasible projects be developed for the sustainability of cultural heritage with historical document value, similar to the structures being studied.