İMPARATORLUK’TAN CUMHURİYET’E  TÜRKİYE’DE YABANCI SERMAYE ANLAYIŞI
İMPARATORLUK’TAN CUMHURİYET’E  TÜRKİYE’DE YABANCI SERMAYE ANLAYIŞI
Yazar: Sükan, Bige
Dergi: Atatürk Yolu Dergisi, Vol. 14 No. 54, 2019
Anahtar kelimeler: Yabancısermaye,Osmanlıborçlanmaları,Atatürk,İngiliz  yatırımları,Fransız yatırımları,Alman yatırımları,dışkrediler

Yabancısermaye, Osmanlı  İmparatorluğu’na 19. yüzyılın ikinci yarısından itibaren dışborçlanmalar ve sermaye yatırımlarıile girmişti. 1854’te Kırım Savaşı’nıfinanse etmek amacıyla başlatılan borçlanma hareketi, beraberinde hızlıbir sermaye transferini de getirmişti. Bu borçlanmaların doğal bir sonucu olarak ilk önce bankacılık, daha sonra ise demiryolları, su, gaz, madencilik, sigortacılık gibi sektörlere yabancısermaye yatırımıyapılmıştı. Sonuçta, I. Dünya Savaşıöncesi Osmanlı  İmparatorluğu’nda Fransız, Alman ve  İngiliz sermayeleri egemen olmuşlardı. Avrupalıdevletlerin en fazla yatırım yaptığısektör olan demiryolları, Osmanlıekonomisi ve maliyesinin yabancısermayenin denetimine girmesinde, Osmanlıdışborçlarının artmasında önemli rol oynamıştı. Osmanlıyöneticilerinin ise, demiryolu ulaşım projelerinden ekonomik, mali, askeri ve siyasi beklentileri vardı. Bu beklentiler, Osmanlıyöneticilerinin yabacısermaye anlayışınıyansıtıyordu. Diğer yandan OsmanlıDevleti’nin borçlanma nedenleri de, onun yabancısermaye anlayışının kavranmasıaçısından önemli verilerdi. OsmanlıDevleti’nin ekonomik ve siyasi bağımsızlığınıkaybetmesinin ve parçalanmasının nedenlerini çok iyi bilen Gazi Mustafa Kemal’in yabancısermaye anlayışıfarklıydı. O, yabancısermayeye karşıdeğildi ve ülke kalkınmasıiçin gerekli görüyordu. Ancak yeni Türk Devleti’nin geçmişte olduğu gibi yabancısermayenin jandarmalığınıyapmayacağınıve ülkenin onun denetimine girmesine izin verilmeyeceğini daha Lozan barışgörüşmelerinin kesintiye uğradığıdönemde ilan etmişti. Borçlanma konusunda ise, Osmanlı’nın yaptığıgibi dışborçların israf edilerek yeni borçlanmalara yol açmasına karşıydı. O, ülkenin kalkınması, üretimin artması, halkın refahının sağlanmasıve gelir kaynaklarının geliştirilmesi amacıyla yapılacak borçlanmalara taraftardı. Atatürk döneminde gerçekleşen yabancısermaye hareketleri ve alınan dışkrediler, O’nun yabancısermaye anlayışınıyansıtan uygulamalardı.

Yabancısermaye, Osmanlı  İmparatorluğu’na 19. yüzyılın ikinci yarısından itibaren dışborçlanmalar ve sermaye yatırımlarıile girmişti. 1854’te Kırım Savaşı’nıfinanse etmek amacıyla başlatılan borçlanma hareketi, beraberinde hızlıbir sermaye transferini de getirmişti. Bu borçlanmaların doğal bir sonucu olarak ilk önce bankacılık, daha sonra ise demiryolları, su, gaz, madencilik, sigortacılık gibi sektörlere yabancısermaye yatırımıyapılmıştı. Sonuçta, I. Dünya Savaşıöncesi Osmanlı  İmparatorluğu’nda Fransız, Alman ve  İngiliz sermayeleri egemen olmuşlardı. Avrupalıdevletlerin en fazla yatırım yaptığısektör olan demiryolları, Osmanlıekonomisi ve maliyesinin yabancısermayenin denetimine girmesinde, Osmanlıdışborçlarının artmasında önemli rol oynamıştı. Osmanlıyöneticilerinin ise, demiryolu ulaşım projelerinden ekonomik, mali, askeri ve siyasi beklentileri vardı. Bu beklentiler, Osmanlıyöneticilerinin yabacısermaye anlayışınıyansıtıyordu. Diğer yandan OsmanlıDevleti’nin borçlanma nedenleri de, onun yabancısermaye anlayışının kavranmasıaçısından önemli verilerdi. OsmanlıDevleti’nin ekonomik ve siyasi bağımsızlığınıkaybetmesinin ve parçalanmasının nedenlerini çok iyi bilen Gazi Mustafa Kemal’in yabancısermaye anlayışıfarklıydı. O, yabancısermayeye karşıdeğildi ve ülke kalkınmasıiçin gerekli görüyordu. Ancak yeni Türk Devleti’nin geçmişte olduğu gibi yabancısermayenin jandarmalığınıyapmayacağınıve ülkenin onun denetimine girmesine izin verilmeyeceğini daha Lozan barışgörüşmelerinin kesintiye uğradığıdönemde ilan etmişti. Borçlanma konusunda ise, Osmanlı’nın yaptığıgibi dışborçların israf edilerek yeni borçlanmalara yol açmasına karşıydı. O, ülkenin kalkınması, üretimin artması, halkın refahının sağlanmasıve gelir kaynaklarının geliştirilmesi amacıyla yapılacak borçlanmalara taraftardı. Atatürk döneminde gerçekleşen yabancısermaye hareketleri ve alınan dışkrediler, O’nun yabancısermaye anlayışınıyansıtan uygulamalardı.