Muhâsibî’ye Sehven Atfedilen Bir Yazma: Kitâbü’lmurâkabe ve’l-muhâsabe Adlı Yazmanın İhyâ’nın Bir Parçası Olduğuna Dair
A Manuscript Misattributed to al-Muḥāsibī: On the Manuscript Entitled Kitāb al-Murāqaba wa’l-Muḥāsaba as Part of al-Ghazālī’s Iḥyāʾ
Yazar: Aydemir, Hasan
Dergi: İslam Tetkikleri Dergisi, Vol. 15 No. 2, 2025
Anahtar kelimeler: Sufism ; Tasavvuf ; Ṣūfism,Muḥāsibī,Ghazālī,Kitāb al-Murāqaba wa’l-Muḥāsaba,Iḥyāʾ ; Tasavvuf,Muhâsibî,Gazzâlî,Kitâbü’l-murâkabe ve’lmuhâsabe,İhyâ

Hâris b. Esed el-Muhâsibî’nin (ö. 243/857) öğretilerinin tasavvufun yazılı kayıtlarında canlı biçimde var olmasına ilişkin birçok gerekçe söylenebilir. Bunlardan birisi de hiç kuşkusuz -hicrî 200’lü yılların başında yaşayan sûfîlerin aksine- onun velut bir müellif olmasıdır. Muhâsibî’ye atfedilen her bir eserin kimliği, muhtevası ve tedvîn zinciri aydınlandıkça tasavvuf literatürünün kronolojisi, kavramlar arası etkileşimi ve aktarım kanalları hakkında söz söyleyebileceğimiz alanlar daha da netleşecektir. Ancak bugün onun eserlerinin tamamının karşılaştırmalı ve eleştirel bir tahkikli neşirler dizisi hâlâ mevcut değildir. Onun bazı kitaplarının yazma eser kataloglarındaki bilgilerinin hâlâ karışık bir hâlde durduğu ve kimisinin de geçerliliğini yitirip güncellenmeyi beklediği görülmektedir. O bakımdan Muhâsibî gibi erken dönem sûfî müelliflerinin eserleri üzerindeki bu sis bulutları dağılmadıkça erken dönem tasavvuf tarihi hakkındaki muhayyilemiz, birbiriyle birleşmesi mümkün olmayan müteferrik parçalar hâlinde olduğu vehminden ileri gidemeyecektir. Muhâsibî’ye dair yazma eser kataloglarındaki hatalardan birini düzeltme amacını taşıyan bu mütevazı araştırma notu Chester Beatty Kütüphanesi’nde Muhâsibî’ye nispetle kayıtlı Kitâbü’lmurâkabe ve’l-muhâsabe adındaki bir yazmanın Gazzâlî’nin İhyâ’sının bir bölümü olduğunu ortaya koymayı hedeflemektedir. Böylelikle Muhâsibî’ye atfedilmek suretiyle akademik literatürde gittikçe yaygınlaşan ve karmaşık bir hâl alan durumun önüne geçilecektir.

Hâris b. Esed el-Muhâsibî’nin (ö. 243/857) öğretilerinin tasavvufun yazılı kayıtlarında canlı biçimde var olmasına ilişkin birçok gerekçe söylenebilir. Bunlardan birisi de hiç kuşkusuz -hicrî 200’lü yılların başında yaşayan sûfîlerin aksine- onun velut bir müellif olmasıdır. Muhâsibî’ye atfedilen her bir eserin kimliği, muhtevası ve tedvîn zinciri aydınlandıkça tasavvuf literatürünün kronolojisi, kavramlar arası etkileşimi ve aktarım kanalları hakkında söz söyleyebileceğimiz alanlar daha da netleşecektir. Ancak bugün onun eserlerinin tamamının karşılaştırmalı ve eleştirel bir tahkikli neşirler dizisi hâlâ mevcut değildir. Onun bazı kitaplarının yazma eser kataloglarındaki bilgilerinin hâlâ karışık bir hâlde durduğu ve kimisinin de geçerliliğini yitirip güncellenmeyi beklediği görülmektedir. O bakımdan Muhâsibî gibi erken dönem sûfî müelliflerinin eserleri üzerindeki bu sis bulutları dağılmadıkça erken dönem tasavvuf tarihi hakkındaki muhayyilemiz, birbiriyle birleşmesi mümkün olmayan müteferrik parçalar hâlinde olduğu vehminden ileri gidemeyecektir. Muhâsibî’ye dair yazma eser kataloglarındaki hatalardan birini düzeltme amacını taşıyan bu mütevazı araştırma notu Chester Beatty Kütüphanesi’nde Muhâsibî’ye nispetle kayıtlı Kitâbü’lmurâkabe ve’l-muhâsabe adındaki bir yazmanın Gazzâlî’nin İhyâ’sının bir bölümü olduğunu ortaya koymayı hedeflemektedir. Böylelikle Muhâsibî’ye atfedilmek suretiyle akademik literatürde gittikçe yaygınlaşan ve karmaşık bir hâl alan durumun önüne geçilecektir.