ARPAEMÎNİZÂDE SÂMÎ'NİN TA’KÎD ÖRNEĞİ BEYTİ VE AZÎZ’İN ŞERHİ
Arpaemînizâde Sâmî’s Ta’kîd Example Couplet and Azîz’s Commentary
Yazar: Arslan, Ömer
Dergi: Hikmet - Akademik Edebiyat Dergisi No. 22 [BAHAR 2025], 2025
Anahtar kelimeler: Classical Turkish Literature of Ottoman Field ; Osmanlı Sahası Klasik Türk Edebiyatı ; Classical Turkish literature,Commentary,Arpaemînizâde Sâmî,Penbe-i mînâ,Seng-i siyeh. ; Klasik Türk edebiyatı,Şerh,Arpaemînizâde Sâmî,Penbe-i mînâ,Seng-i siyeh.

Klasik Türk şiirinde anlaşılmasındaki zorluk yönüyle meşhur olmuş bazı beyitler vardır. Bunlardan biri, Arpaemînizâde Mustafa Sâmî’nin kaleminden çıkıp Tanpınar’a göre yarım asırdır, Onay’a göre iki buçuk asırdır edebiyatçıları meşgul eden, Hâzır ol bezm-i mükâfâta eyâ mest-i gurûr / Rahne-i seng-i siyeh penbe-i mînâdandır beytidir. Sâmî’nin bir gazelinde yer alan bu beyit, pek çok isim tarafından açıklanmaya çalışılmış, kimilerince manasız bulunmuş, edebiyat lugatlarına ta’kîd örneği olarak alınmış, neticede manasına henüz erişilememiş ya da büsbütün manasız olduğu kabul edilip bu tarzdaki sözleri örneklemekte kullanılan bir darbımesel hâline gelmiştir.Söz konusu beyit, bazen mazmunları itibarıyla kısaca açıklanmaya çalışılmış bazen de müstakil şerhlere konu olmuştur. Bu çalışmanın merkezini oluşturan metin de İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi Arapça Yazmalar Koleksiyonu’nda AY3757 demirbaş numarası ile kayıtlı mecmuada yer alan ve Azîz isminde bir şarihin eseridir. Bu şerhte Sâmî’nin beyti filolojik bir yaklaşımla açıklanmaktadır. Beyitteki tüm kelimelerin lugat manaları tek tek maddelendikten sonra her bir madde için Farsça bir ya da iki beyit tanık getirilmiştir. Daha sonra beyit, içerdiği kelimelerin farklı anlamlarıyla oluşturulan çeşitli bağlamlardan yola çıkılarak altı farklı yönden şerh edilmiştir. Şerhin ilginç bir yönü de beytin hangi şartlar altında hangi sebeple söylenmiş olabileceğine dair duyum ve tahminlerin dile getirilmiş olmasıdır.Bu çalışmada, söz konusu beyitle ilgili literatüre değinildikten sonra ilgili şerhin yer aldığı mecmua tanıtılmış, şerh metninin biçimi ve usulü hakkında bilgi verilmiş, metnin günümüz Türkçesine çevirisi sunulmuştur. Sonuç kısmında, daha önceki şerhlerden farklı tevcihler sunan bu şerh metninin Sâmî’nin meşhur beytini açıklamaya yönelik literatür içindeki yeri tespit edilmeye çalışılmıştır. Ek olarak metnin transkripsiyonlu çevirisi verilmiştir.

There are some couplets in classical Turkish poetry which have become famous due to the ambiguity of their meaning. One of these is the couplet Hâzır ol bezm-i mükâfâta eyâ mest-i gurûr / Rahne-i seng-i siyeh penbe-i mînâdandır, composed by Arpaemînizâde Mustafa Sâmî and which occupied literary circles for half a century according to Ahmet Hamdi Tanpınar and two and a half centuries according to Ahmet Talat Onay. This couplet, which is included in Sâmî’s ghazal, has been tried to be explained by many names, found meaningless by some, taken as an example of ta'kîd (which means making speech obscure and puzzling) in literary dictionaries, and as a result, it has become a quote for words whose meaning has not yet been reached or uttered completely meaningless.The couplet has been briefly explained in terms of its themes and sometimes has been the subject of commentaries. The text in the focus of this study is also a commentary written by a commentator named Azîz, registered in the Arabic Manuscripts Collection of the Istanbul University Rare Manuscripts Library with AY3757 asset number. In this commentary, Sami’s couplet is explained with a philological approach; after the literal meanings of all the words in it are listed one by one, one or two famous Persian couplets are brought as examples for each entry. Then, the couplet is commented from six different perspectives, based on various contexts created by the different meanings of the words it contains. An interesting aspect of the commentary is that it expresses the rumors and assumptions about under what circumstances and for what reason the couplet may have been improvised.In this study, after presenting the literature on the couplet in question, the manuscript containing Aziz’s commentary is introduced, information is given about its form and method, and it is translated into modern Turkish. In the conclusion, the place of this commentary, which offers different interpretations than the previous studies, in the literature aiming at explaining Sâmî's famous couplet is tried to be determined. In addition, a transcribed translation and facsimile of the commentary are given.