Abdürrahim Fedâî Efendi’nin İrâde-i Cüz’iyye Risâlesi: Tahlîl, Tercüme ve Tahkîk
Abdurrahîm Fedâî’s Treatise on Irâda Juz’iyya: Edition, Translation and Analysis
Yazar: Soysal, Mehmet Fatih
Dergi: Amasya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi No. 9, 2017
Anahtar kelimeler: Abdurrahîm Fedâ’î Efendi,Ottoman Ulama,Aş’ariyya,Maturidiyya,particular will (Irâda Juz’iyya) ; Abdürrahîm Fedâî Efendi,Osmanlı Ulemâsı,Eş’ariyye,Mâtürîdiyye,İrâde-i Cüz’iyye

İnsanfiilleri meselesinin tarihin her döneminde düşünürlerin ilgisini çekmiş enönemli konulardan biri olduğu söylenebilir. Durum böyle olunca konuyla alakalıtarihi süreçte zengin bir düşünce birikiminin oluştuğu görülmektedir. İslâmdüşüncesi özelinde konuya yaklaşıldığında ise özellikle kelâm âlimlerininmensup oldukları düşünce okullarının sağladığı imkânlar dairesince meseleyidetaylarla derinleştiren düşünürler olduğu anlaşılmaktadır. Cebriyye’nin insanirâdesini mutlak bir biçimde olumsuzlayan yaklaşımı karşısında Mu’tezile’nininsana geniş bir alan tanıması, Ehl-i sünnet âlimlerini bu iki uç çizgiarasında bir sentez arayışına sevketmiştir. Kelâm sahasının önemlişahsiyetlerini bünyesinde barındıran Eş’ariyye belli esaslar çerçevesindeçözümler sunarken, Mâtürîdiyye âlimlerinin ilk dönemden itibaren son dönemekadar arayışlarını sürdürdükleri müşâhede edilmektedir. Son dönem Mâtürîdîler’iolan Osmanlı ulemâsı selefleri olan Mâtürîdiler’in yorumlarını, kalemealdıkları risâle türü eserlerde yeni tâhkîklerle geliştirmeye çalışmışlardır.Hâkim olan düşünce Mâtürîdiyye olsa da yine Osmanlı muhitindeki bazı âlimlerinEş’ariyye çizgisinde eserler verdikleri dikkat çekmektedir. Bu çalışmanınkonusu olan İrâde-i Cüz’iyye Risâlesi’nde ilmiye mensûbu olmanın yanındaaynı zamanda tasavvuf ehli olan Abdürrahîm Fedâî Efendi, esasen Eş’ariyyeperspektifinden son dönem Mâtürîdiyye âlimlerinin irâde-i cüz’iyye anlayışınasert eleştiriler yöneltmektedir. Onun bu eleştirilerinin tespiti, müteahhirîndönemde irâde merkezinde derinleşen Mâtürîdiyye-Eş’ariyye ihtilâfınınmâhiyetinin anlaşılmasına katkı sağlayacaktır.

The questionof human agency has been one of the fundamental problems that concernedscholars throughout history. This is testified by the observation that a richintellectual literature has accumulated on the issue in the course of time. Inthe tradition of Islamic thought especially the Kalâm scholars appear to havebrought depth and breadth to the question within the possibilities of thetheological schools to which they belonged. Against the approach of theJabriyya that absolutely negated human free will, the Mu’tazila assigned abroad room to human agency. This led the Ahl al-Sunna scholars to adopt asynthesis between the two extremes. While the Ash’ari school, which embodiesprominent figures of Kalâm, has proposed solutions based on certain principles,scholars of the Maturidi school appear to have pursued a perpetuated quest,from the first period to the end. The Ottoman ulama, who were the Maturidis ofthe later period, tried, in their newly composed risâlas, to developwith fresh verifications the interpretations of their Maturidi predecessors.Although the Maturidiyya continued to be the dominant thought, it is noteworthythat some scholars in the Ottoman realm nevertheless composed works in theAsh’ari line. In his Risâlat al-Irâdat al-Juz’iyya, which constitutesthe subject of this study, Abdurrahîm Fedâ’î Efendi, both a member of the ulemaand a sufi figure, levels harsh criticism from an essentially Ash’ariperspective against contemporary Maturidi ulama’s understanding of irâdajuz’iyya. The identification of his critiques will contribute to ourapprehension of the nature of the deepening Maturidi-Ash’ari strife in thelater (muta’akhkhirîn) period on the question of human agency (irâda).