OSMANLI DÖNEMİNDE HALKIN DİN ANLAYIŞININ OLUŞMASINI ETKİLEYEN KAYNAKLAR
RESOURCES AFFECTING THE FORMATION OF PUBLIC RELIGION IN OTTOMAN PERIOD
Yazar: Çıtırık, Amine  Nuriye
Dergi: Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (ÇÜİFD), Vol. 19 No. 2, 2019
Anahtar kelimeler: Non-Formal Education,Muhammediye,Envârü’l-Âşıkîn,Müzekki’n-Nüfûs,Kara Davut ; Yaygın Eğitim,Muhammediye,Envârü’l-Âşıkîn,Müzekki’n-Nüfûs,Kara Davut

İslam’ın ilk yıllarından itibaren insanlarıntoplandıkları mekânlarda ders halkaları oluşturulmuş, bu mekânlar birer yaygıneğitim kurumu olma özelliğine sahip olmuşlardır. Osmanlı döneminde de bugelenek bozulmamış cami, tekke ve köy odası gibi insanların toplandıkları mekânlardayaygın nitelikte din eğitimi yapılmıştır. Bu mekânlarda yapılan vaazlar yanında özellikle köy odaları ve evlerdeokunan belirli kitaplar bu eğitimin temelini oluşturmuştur. Yaygın eğitim kapsamında halkındini anlayışını belirlemede etkili olan ve o dönemlerde sıklıkla okunan bazı dinikitaplar, içerisinde doğru olmayan bilgiler barındırmıştır. Bu makalenin amacı, yaygın eğitim kapsamında halkın dini anlayışınıbelirlemede etkili olan ve o dönemlerde çoğunluk tarafından okunanMuhammediye, Envârü’l-Âşıkîn,Müzekki’n-Nüfûs ve Kara Davut isimli kitapları değerlendirmektir. Çalışmada bukitaplarda yer alan özellikle Kur’an ve sünnet ile çelişen rivayetler elealınıp incelenmiştir. Makalede,doküman incelemesi yöntemi kullanılmış, veriler içerik analizi kullanılarakdeğerlendirilmiştir. Halk dini bilgileriniöğrenmede, anlamada ve hayatın merkezine almada çoğu zaman yetersiz kaldığındanoluşan bu boşluğu kapatma teşebbüsleri olmuştur. Bazı tarikatların Kuran vesünnete birebir uymayan yanlış öğretileri, bazı batıl inanç, hurafeler ile İsrailiyyatbazen de sözlü olarak dinlenilen kulaktan dolma bilgiler insanlar üzerindeetkili olmuştur. Cami ve mescitlerde veya kalabalık halk topluluğunun bulunduğuyerlerde şöhret, para vb. farklı amaçlarla vaaz eden ve vaazlarını daimahikâyelerle süsleyen kıssacı vaizlerin anlatımları da bu boşluğu doldurmakonusunda başarılı olmuş ve halkın ilgisini çekmeyi başarmıştır. Osmanlıdahalkın din algısının oluşmasında medreselere kıyasla tarikatların etkisi dahabelirgindir. Çünkü o dönemde okunan kitapların çoğu tasavvuf kaynaklıdır. Bueserlerin dilinin Türkçe olması, pratik hayata yönelik olması, toplumun hayalgücü, ihtiyacı olan bilginin basit ama somut biçimde sunulması, kıssa verivayetlere yer verilmesi, melek, ahiret, cennet, cehennem vb. gaybi konulardatasavvufun da etkisiyle efsanevi anlatımların tercih edilmesi, bu eserlerehalkın rağbetini artırmıştır. Halkın dini duygularını harekete geçiren vehalka İslami bir kimlik kazandırma amaçlı olan bu eserler, zaman zaman dinin temel prensiplerine uymayan, hayatın gerçekleridışında hurafe temelli bir yaşayışa (kadercilik, tembellik, kadına olumsuzbakış vs.) yönelterek doğru olmayan bir din algısı oluşturma potansiyelinesahip olmuştur. O dönemde medreseden yetişen âlimler ise dili Türkçe olan,kolay anlaşılır ve halka yönelik hazırlanan alternatif eserler koyma yolundaçok başarılı olamamışlardır. Böylece bu eserler okunmuş içerisindeki bilgilerçoğunlukla sorgusuz-sualsiz benimsenmiş ve bu doğrultuda bir din anlayışıoluşmuştur. Bu eserlerin günümüzde basılıyor olması, içinde birçokyanlış ve sakıncalı bilgi bulunan bu kitapların halkımız tarafından hâlâ itibarve ilgi gördüğünü, halk dindarlığının kaynakları arasında yer aldığınıgöstermektedir.

Since the early years ofIslam, lecture rings have been established in the places where people gatherand these places have the characteristic of being non-formal educationinstitutions. Duringthe Ottoman period, religious education was widely carried out in places wherepeople gathered, such as mosques, dervishlodges and village rooms, where this tradition was intact. In addition to the sermons made in these places,certain books especially read in village rooms and houses formed the basis ofthis education. Some religious books, which were effective indetermining the religious understanding of the people within the scope ofnon-formal education and which were often read at the time, containedinaccurate information. The aim of this article is to evaluate the booksentitled Muhammediye, Envârü’l-Âşıkîn,Müzekki’n-Nüfûs, and Kara Davut, which were influential indetermining the religious understanding of the people within the scope ofnon-formal education and which were read by the majority at that time. In thisstudy, especially the narratives that contradict the Qur'an and Sunnah in thesebooks were examined. In the article, document analysis method was used and thedata were evaluated using content analysis. There have been attempts toclose this gap, which has often been insufficient in learning andunderstanding and taking folk religious knowledge and putting it atthe center of life. The false teachings of some cults, superstitions,superstitions, and Israelites, which do not conform to the Qur'an and Sunnah,and sometimes hearsay information, which are heard orally, have had an effecton people. Fame, money, etc. in mosques and masjids or in places where there isa large community of people, the narratives of parable preachers who preach forpurposes and always decorate their sermons with stories have also succeeded infilling this gap and attracted the attention of the public. The influence ofcults is more evident in the formation of the perception of religion in theOttoman Empire than in the madrasas. Because most of the books read at thattime are from Sufism. The language of these works is Turkish, oriented towardspractical life, the imagination of the society, the information needed to bepresented in a simple but concrete form, the story and narrations to be givenplace, Angel hereafter Paradise hell, etc. the preference of mythicalnarratives due to the influence of Sufism on the subjects of the unseen hasincreased the public's demand for these works. These works, which mobilize thereligious feelings of the people and are intended to give an Islamic identityto the public, have the potential to create a false perceptionof religion from time to time by directing to asuperstition based life (fatalism, laziness, negative view of women, etc.)that does not conform to the basic principles of religion. At that time, the scholars who grew up in the madrasawere not very successful in putting alternative works that were Turkishlanguage, easily understood and prepared for the public. Thus, these works wereread and the information in them was mostly adopted without question, and a religious understandingwas formed in this direction. The fact that these works are being publishedtoday shows that these books, which contain much false and objectionableinformation, are still regarded and respected by our people and are among thesources of public piety.