İTAAT KAVRAMININ GEREKÇELERİ AÇISINDAN KUR’AN’IN ELEŞTİREL DÜŞÜNCEYE BAKIŞI
THE APPROACH OF THE QUR’AN TO THE CRITICAL THINKING FROM POINT OF REASONS OF OBEDIENCE CONCEPT
Yazar: Eyüpoğlu, Osman; Usta, Niyazi
Dergi: Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (ÇÜİFD), Vol. 19 No. 2, 2019
Anahtar kelimeler: Obedience,Critical Thinking,the Qur’an,Sociology of Religion ; İtaat,Eleştirel Düşünce,Kur’an,Din Sosyolojisi

Sağlıklı vehuzurlu toplumsal yapıların oluşması en temelde insanların samimi ortakdavranışlarda bulunmasına bağlıdır. Sosyal psikolojik açıdan en kıymetli ortakdavranış biçimi körü körüne taklit değil; benimseyerek uyma davranışıdır. Birdavranışın doğruluğuna içten inanarak onu icra eden kişi, toplumsal kontrolmekanizmalarının olmadığı yerlerde de bu davranışı icra etmeye devam eder.Meşhur Cibril hadisine göre de Allah’a onu görüyormuşçasına inanmak gerekir.Hadisteki bu husus, benimseyerek yani bizzat doğruluğunu bilerek inanmayı veona göre amel etmeyi ifade eder. Dolayısıyla bu çalışmamızda, Kur’an’da geçentoplam 208 “itaat” ve “tabi olma” ayetinin bağlamlarından hareketle öncegerekçeleri ele alınmıştır. Sonra da bu gerekçelerin sosyal psikolojik açıdanhangi uyma davranışını (körü körüne itaati mi, özdeşleşmeyi mi, benimsemeyimi?) esas aldığı üzerinde durulmuştur. Kur’an’ın, benimseme düzeyinde bir tutumdeğişimi için muhataplarını rasyonel, ahlaki, hukuki-siyasi, psikolojik vesosyolojik açıdan tatmin edici gerekçelerle itaat veya ittibaya çağırdığıgörülmektedir. Bu nedenle Kur’an’ın, doğru ve haklı olanın tespitini yapmaamacı taşıyan tüm eleştirel düşüncelere açık/uygun olduğu ve hatta bu türdeneleştirel düşünceyi metot edindiği için onu dolaylı olarak da emrettiği anlaşılmaktadır.Zira eleştirel düşünce, öncelikle ve bir bakıma Hz. Peygamber’in, deveyi sağlamkazığa bağladıktan sonra tevekkülü tavsiye etmesinde görüldüğü üzere, esbaba tevessülü yani rasyonel ve bilimseltüm gerekleri bilmeyi ve uygulamayı öngörmektedir. Bu nedenledir ki Kur’ansosyo-kültürel koşullarla birebir uyumlu bir tutum sergileyerek, yerigeldiğinde itikada dair taleplerine ve yeri geldiğinde de amele dairtaleplerine ağırlık vermektedir. Örneğin, Kur’an doğru ve meşru olanainanıp tabi olmaya %72,7 oranında önem verirken bu tabi olmanın nesnel sonuçlarına ise %27,3oranında değinmektedir. Bu durum işin özünün öncelikle samimi bir iman olduğunaişaret etmektedir. Olumsuz itaat-ittibaya ilişkin ayetlerde ise oranlar tersinedönmektedir. Bunun da anlamı inanmayanların samimiyetsizlik,cahillik, yalancılık, şımarıklık, iftiracılık gibi ahlak ve merhamet dışı yanlış tutum ve davranışlarının daha çokeleştirilmesidir. Bu durumda Kur’an, olumsuzitaat-ittibaya dair taleplerin gerekçelerinde inananların samimi inançlarına %26,6 oranında yer verip vurgu yaparken,inanmayanların ise işaret edilen yanlış davranışlarına (amellerine) ise %73,4oranında değinip onları eleştirmektedir. Bu oranlar bize Kur’an’ın ihtiyacınönemine binaen hitaba en uygun şekil ve yön verdiğini göstermektedir. Bu şekilve yön vermede doğruyu ve haklıyı tespit amacı taşıyan eleştirel düşünceye deuygun bir yol izlediğini görmekteyiz. Zira Kur’an tüm taleplerinde veyaeleştirilerinde, rasyonel, ahlaki, bilimsel, hukuki-siyasi, psikolojik ve sosyolojikgerekçeleri yani tüm beşeri/nesnel gerekçeleri dikkate almaktadır. Bugerekçelere uygun taleplerde bulunmak, beşeri bir tatmin için lazım olaneleştirel düşüncenin azami derecede dikkate alınması demektir.

Building a healthy and peaceful social structure firstly depends onsincere and common behaviors of humans in any society. The most importantcommon behavior style from point of social psychology is not a blind imitation;but is a compliance behavior by approving. A man who acts by believingsincerely that it is a correct behavior continues to act this behavior wheresocial control mechanism does not take place. According to the famous Gabrielhadith, one must believe in Allah as if he/she sees Him. This fact in thishadith expresses that one must believe something by accepting and knowing itstruth and act accordingly. In this study, we examined the reasons for obediencein light of the Qur’anic verses passed as “obedience” and “be subject to” 208times in the Qur’an. Later, we focused on how these reasons from point ofsocial psychology fit to compliance behavior (are they blind imitation,identification or by accepting style?) It is seen that the Qur’an calls itsfollowers to obey or to be subject to someone through satisfying reasons interms of rational, ethical, lawful-political, psychological and social aspects.For this reason, it is understood that the Qur’an is open/appropriate  for any kinds of critical thought that aim tofind out right and authentic things and even it commands human beingsindirectly this kind of critical thinking. For criticalthinking suggests Muslims to be subject to rational and scientific aspects of things. For this reason that adapting withsocio-cultural conditions verbatim, it sometimes focuses on requests inrelation to the faith and sometimes on demands related to the actions. Forexample, while the Qur’an gives important 72.7 percent in believing and obeyingto right and legitimate things, it gives important just 27.3 percent objectiveresults of being subject to something. This situation indicates that the mostimportant thing is a sincere faith. The ratios concerning negative-obey and besubject to verses are reverse. This means that the Qur’an criticizes much morethose who do not believe have some wrong behavior and attitudes outside ofmoral and mercy such as insincere, ignorant, liar, sassy and slanderer. In sucha situation while the Qur’an gives place and focus on the rate of 26,6 percentsincere faith of believers of reasons related to the demands of negative obeyand be subject to, it criticizes those who do not believe and do wrong behavioron a rate of 73,4. These rates show that the Qur’an gives us the mostappropriate shape and direction about address that is very important. It alsogives important on critical thinking that aims to have right and legitimatething. It is understood that the Qur’an pays attention to moral, rational andobjective reasons of the current cultural environment related to the demands ofobedience or to be subject to. Shortly, having demands that are appropriate forrational and objective reasons means that critical thinking should be paid attentionto the maximum.