Sühreverdî’nin İsbât-ı Vâcib Yöntemi Üzerine Bir Araştırma
A Study on Suhrawardī’s Method of Demonstrating the Necessary Existent
Yazar: Yalçıntaş, İsmail
Dergi: İslami İlimler Dergisi No. 42, 2025
Anahtar kelimeler: Philosophy of Religion ; Din Felsefesi ; Philosophy of Religion,Suhrawardī,Demonstration of the Necessary Existent,Existence,Motion ; Din Felsefesi,Sühreverdî,İsbât-ı Vâcip,Varlık,Hareket

Şihâbüddîn Sühreverdî el-Maktûl (öl. 587-1191), Müslüman düşünce geleneğinde İşrâk felsefesinin kurucusu olarak akıl ve sezgiyi bir arada kullanan bir model ortaya koymuştur. Bu çerçevede geliştirdiği nûr metafiziği hem ontolojik hem de epistemolojik ilkeleriyle sistematik bir bütünlük arz eder. Bu bütünlük içerisinde Tanrı’nın varlığının ispatı meselesi ayrı bir önem kazanır; zira Sühreverdî’nin isbât-ı vâcib konusunda doğal teoloji yaparak aklî deliller kullandığı, aynı zamanda bu delillerin bir kısmını vahiyle de desteklediği görülmektedir. Onun isbât-ı vâcib konusunda varlık, hareket ve ontolojik ayırt edicilik gibi temel prensiplerden hareket ettiği gözlemlenmektedir. Sühreverdî, varlığın doğasını analiz ederek bu varlığın zorunlu bir ilk ilkesinin bulunması gerektiğini belirtmekte bu anlamda Fârâbî-İbn Sînâ metafiziğinin izlerini yansıtmaktadır. Varlığın, duyusal aracılara ihtiyaç duymaksızın doğrudan idrak edilen apaçık bir kavram olduğuna dikkat çeken Sühreverdî’ye göre insan, kendi varlığının bilincine aracısız bir farkındalıkla ulaşmaktadır. Bu yaklaşım, varlığın duyusalla sınırlı olmadığını; aksine, insanın kendilik bilinci üzerinden metafizik bir boyutta temellendirildiğini göstermektedir. Bu çerçevede Sühreverdî, varlığın nihai izahının, varlığı başkasına bağlı olmayan ve kendisiyle kaim bir Zorunlu Varlık’ın kabulünü zorunlu kıldığını ileri sürmektedir. Öte yandan Sühreverdî, varlık alanının temel bir olgusu olan hareketin kendi kendisini açıklama imkânına sahip olmadığını, buna karşılık hareketin sürekliliği ile semavî düzenin istikrarlı işleyişinin ancak hareketsiz, değişmez ve varlığı zatından olan Zorunlu Varlık’a dayanarak izah edilebileceğini düşünmektedir. Ayrıca Sühreverdî’ye göre maddî varlıkların biçimsel ve yapısal farklılıkları, yalnızca kendi iç dinamikleriyle değil, onları belirleyen ve tahsis eden zorunlu bir ilke aracılığıyla açıklanabilmekte bu da Tanrı’nın varlığını temellendiren başka bir yöntem olarak değerlendirilmektedir. Bu çalışma, Sühreverdî’nin isbât-ı vâcib delillerinin yöntemsel ve kavramsal yapısını ortaya koymayı amaçlamakta; bu doğrultuda onun benimsediği ve kullandığı yöntemleri din felsefesi bağlamında irdelemektedir.

Shihāb al-Dīn al-Suhrawardī al-Maqtūl (öl. 587-1191), as the founder of Illuminationist philosophy in the Muslim intellectual tradition, developed a model that integrates both reason and intuition. Within this framework, his metaphysics of divine light presents a systematic unity grounded through ontological and epistemological principles together. Within this system, the question of proving the existence of God occupies a central place; for Suhrawardī is seen to employ rational arguments in the context of natural theology, also supporting some of these arguments through revelation. In addressing the proof of the Necessary Being, Suhrawardī draws upon fundamental principles such as existence, motion, and ontological distinctiveness. By analyzing the nature of existence, Suhrawardī maintains that there must be a necessary first principle underlying existence, thereby reflecting the influence of Fārābī–Avicennan metaphysics. Emphasizing that being is a self-evident concept directly apprehended without any recourse to sensory mediation, Suhrawardī argues that the human being attains awareness of his own existence through an immediate and unmediated self-consciousness. This approach demonstrates that being is not confined to the sensible realm; rather, it is grounded in a metaphysical dimension disclosed through self-awareness. Within this framework, Suhrawardī contends that the ultimate explanation of being necessarily requires the affirmation of a Necessary Being whose existence is independent and self-subsistent. On the other hand, Suhrawardī maintains that motion, as a fundamental phenomenon of the domain of being, lacks the capacity to explain itself, whereas the continuity of motion and the stable functioning of the celestial order can be accounted for only by reference to an immobile, immutable Necessary Being whose existence is grounded in its own essence. Furthermore, he maintains that the formal and structural differences among material beings cannot be explained solely through their internal dynamics, but rather through a necessary principle that determines and specifies them an argument that serves as yet another method for grounding the existence of God. This study aims to examine the methodological and conceptual structure of Suhrawardī’s arguments for the Necessary Being and, in this regard, analyzes the method he adopts and employs within the framework of the philosophy of religion.