İslam Dünyasında Kâğıt Üretiminin Elyazmalarındaki Resimlere Yansıması
The Reflection of Paper Production in The Islamic World on The Paintings in The Manuscripts
Yazar: Tezcan Kaya, Gülsen
Dergi: Çanakkale Araştırmaları Türk Yıllığı, Vol. 19 No. 31, 2021
Anahtar kelimeler: Kâğıt,elyazması,tasvir,mühre,kitabhâne ; Paper,court atelier,manuscript,miniature painting,burnish

Medeniyetlerin oluşmasıyla birlikte bilim kültür ve sanatın aktarımında en önemli araçlardan biri şüphesiz yazıdır. Bu nedenle her nereye ve ne şekilde yazılırsa yazılsın nesiller bundan yararlanmışlar, kendi kültür ve tarihlerini yakından tanıyabilmişler ve gelecek kuşaklara da miras bırakabilmişlerdir. Ancak bu mirasın aktarılmasını daha da kolaylaştıracak bir malzeme olan kâğıdın icadı, işleri oldukça hızlandırmıştır. Gerek bilgi aktarımında kullanılan gerekse bizzat sanatın üzerine işlendiği kâğıt hem doğu hem de batıda vazgeçilmez bir malzeme olarak karşımıza çıkar. Kâğıdın keşfiyle beraber, medeniyetlerin onu elde ettikleri hammaddeler de coğrafya ve yüzyıla göre farklılık göstermiş, türleri, ticarî ilişkiler ve kullanım kolaylıklarına bağlı olarak batı ve doğu arasında sürekli yer değiştirmiştir.Bu araştırmada genel olarak kâğıdın tarihi serüveni ve hammaddeleri üzerinde durularak, İslam coğrafyasında farklı yüzyıllarda, kitap üretim merkezlerindeki kâğıt yapım aşamalarını gösteren tasvirler üzerinden, kitabhânelerdeki üretim faaliyetlerini gözler önüne sermek amaçlanmıştır.Özellikle 15. yüzyıl sonunda Herat’ta Timurlu döneminde günlük yaşam sahnelerinin resimlerde yer bulmasıyla, edebî eserlerde medrese konulu resimlerde kâğıdı hazırlayan kişiler görülmeye başlanmış, 16. yüzyılda Safevi döneminde bu etki devam etmiş, sonrasında Babürlü dönemiyle de risalelerde saray kitabhânelerinin canlandırıldığı resimlerle ve albümlerde sayfa kenarı süslemesi olarak görülmüştür. Bu tasvirlere bakıldığında, kâğıt yapım aşamaları ve üretimde kullanılan aletler, dönemin kaynaklarını destekler biçimde yansıtılmıştır.

With the formation of civilizations, one of the most important tools in the transmission of science, culture and art is undoubtedly writing. For this reason, wherever and however it has been written, generations have benefited from it by being able to get to know their own culture and history closely and leaving a heritage for future generations. However, the invention of paper, a material that will facilitate the transfer of this heritage, has accelerated the work considerably. The paper, which is used both in the transfer of information and on which the art itself is embroidered, appears as an indispensable material in both the east and the west. Along with the discovery of paper, the raw materials from which civilizations obtained it also differed according to geography and century, and they constantly changed places between the west and the east depending on their types, commercial relations, and ease of use.In this research, it is aimed to reveal the production activities in the court ateliers through the miniatures showing the paper making stages in the book production centers in different centuries in the Islamic geography, by focusing on the historical adventure of paper and its raw materials in general.Especially at the end of the 15th century, with the appearance of daily life scenes in the paintings in the Timurid period in Herat, the people who prepared the paper began to be seen in the pictures on the madrasa in literary works. Moreover, this effect continued in the Safavid period in the sixteenth century, and later, in the Mughal period, it was seen in pamphlets with pictures in which the court ateliers were portrayed, and as margin painting in albums.Looking at these depictions, the papermaking stages and the tools used in production are reflected in a way that supports the sources of the period.