TÜKETİCİLERİN İNSANSI ROBOT (HUMANOID) TEKNOLOJİSİNİ BENİMSEMEYE HAZIR OLMALARI ÜZERİNDE İNSAN BİÇİMCİLİK, İÇSEL MOTİVASYON VE İNSANSI ROBOT GENEL KAYGISININ ETKİLERİNİ BELİRLEMEYE YÖNELİK YARI DENEYSEL BİR ÇALIŞMA
A Quasi-Experimental Study on the Effects of Anthropomorphism, Intrinsic Motivation, and General Anxiety Toward Humanoid Robots on Consumers’ Technology Adoption Preparedness
Yazar: Çelik, Hakan; Tunçtürk, Azize
Dergi: 21. Yüzyılda Eğitim ve Toplum, Vol. 14 No. 42, 2025
Anahtar kelimeler: Human Centered Computing (Other) ; İnsan Merkezli Bilgi İşleme (Diğer) ; İnsansı Robot,Teknoloji Benimseme Eğilimi,İçsel Motivasyon,Antropomorfizm,İnsansı Robotlara Yönelik Genel Kaygı,Yarı Deneysel ; Humanoid Robot,Technology Acceptance Propensity,Intrinsic Motivation,Anthropomorphism,General Anxiety Toward Humanoid Robots,Quasi-Experimental Design

İnsansı robot teknolojileri üzerine yapılan yatırımların başarıya ulaşması, tüketicilerin bu teknolojileri benimsemeye ne ölçüde hazır olduklarının anlaşılmasına bağlıdır. Bu bağlamda, kullanıcıların psikolojik eğilimlerinin anlaşılması hem akademik hem de uygulamalı düzeyde önem arz etmektedir. Bu çalışmanın amacı, tüketicilerin insansı robot teknolojilerini benimsemeye hazır olmaları üzerinde antropomorfizm, içsel motivasyon ve insansı robotlara yönelik genel kaygı değişkenlerinin etkilerini belirlemek ve robotların insansı ya da mekanik görünümlerine göre bu ilişkilerin değişip değişmediğini inceleyerek literatüre özgün bir katkı sunmaktır. Araştırmada yarı deneysel desen kullanılmıştır. Manipülasyon video ve görsellerin ardından katılımcılara anketler uygulanmıştır. Katılımcılar dört gruba ayrılmıştır. Deney gruplarından biri yalnızca antropomorfik özellikler içeren, biri yalnızca kaygı uyandırıcı içerikler barındıran, diğeri ise her iki unsuru bir arada sunan videolara maruz bırakılmıştır. Kontrol grubu olarak belirlenen dördüncü gruba ise sadece görsellerin ardından anket uygulanmıştır. Veriler, deneysel manipülasyon ve anket tekniği kullanılarak toplanmış ve Kısmi En Küçük Kareler (PLS - Partial Least Squares) yöntemi ile analiz edilmiştir. Teknolojiye yönelik bireysel tutumların çok boyutlu bir yapıda değerlendirilmesini mümkün kılan TAP (Teknoloji Benimseme Eğilimi) modeli, bu çalışmada bireylerin teknolojiye yönelik tutumlarını iyimserlik, yeterlilik, bağımlılık hissi ve güvenlik açığı gibi çok boyutlu yapılarla değerlendirebilme kapasitesi nedeniyle tercih edilmiştir. Bulgular, TAP (Teknoloji Benimseme Eğilimi) modelinin, bireylerin insansı robot teknolojilerini benimsemeye hazır olma düzeyini açıklamada geçerli ve açıklayıcı bir kuramsal yapı sunduğunu ortaya koymuştur. Ayrıca, araştırma sonuçları, içsel motivasyonun bireylerin insansı robotlarla etkileşim kurma niyetleri üzerinde anlamlı ve pozitif bir etki yarattığını ortaya koymuştur. Antropomorfik sunumlar ve kaygı manipülasyonlarının bu ilişkiler üzerindeki etkisi bağlama göre farklılaşmıştır. Bu sonuçlar, insansı robotların tasarım ve toplumsal entegrasyon süreçlerinde kullanıcı odaklı psikolojik faktörlerin önemini vurgulayarak, teorik ve pratik öneriler sunmaktadır.

The success of investments in humanoid robot technologies hinges on understanding consumers' willingness to adopt these innovations. This study examines how anthropomorphism, intrinsic motivation, and anxiety toward humanoid robots influence this readiness and whether these effects differ based on the robot's perceived form. Using a quasi-experimental design, participants were assigned to four groups: one group watched videos focused on anthropomorphic features, another viewed anxiety-inducing content, a third experienced a combination of both, while a control group completed a survey after static picture presentations, without any video exposure. Data collected via experimental manipulations and surveys were analyzed using Partial Least Squares (PLS) modeling. The TAP (Technology Acceptance Propensity) model was chosen for its capacity to assess attitudes toward technology across various dimensions, including optimism and perceived security vulnerability. The findings demonstrate that the TAP model effectively explains individuals’ readiness to adopt humanoid robot technologies, with intrinsic motivation significantly enhancing intentions to engage with these robots. The influence of anthropomorphic representations and anxiety varied depending on the context. These results highlight the importance of psychological factors in the design and societal integration of humanoid robots, offering valuable insights for both theoretical understanding and practical application.