DOĞULU BİR MÜSTAĞRİB; AHMET MİTHAT EFENDİ (1844-1912)
DOĞULU BİR MÜSTAĞRİB; AHMET MİTHAT EFENDİ (1844-1912)
Yazar: Yalım, Nur Sümeyra
Dergi: Avrasya Sosyal ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi, Vol. 6 No. 4, 2019
Anahtar kelimeler: Ahmet Mithat Efendi,Doğu-Batı,Osmanlı,Batılılaşma,Müstağrib

Ahmet Mithat Efendi (1844-1912) ilk Türk romancıolmasının yanı sıra, edebî türlerde birçok ilki Türk edebiyatına kazandırmış,döneminin en önemli münevverlerinden birisidir. Ahmet Mithat Efendiedebiyatçılığının dışında, tarihçi, öğretmen, müteşebbis, matbaacı, gazeteci,aynı zamanda gazete sahibi, devlet memuru; fakat en önemlisi çalışmayı bir aşkolarak niteleyip, hayatı boyunca da bu aşka sadık kalarak üzerine aldığı tümvazifelerde çok çalışan, fikir ve mücadele adamıdır.          Ahmet Mithat Efendi’nin Batıkarşısında aldığı tutum ise tüm bu özellikleriyle yakından ilgilidir. SırasındaBatı’ya karşı hayranlığını gizlemeyerek, terakki adına değerlendirdiği herşeyin alınması gerektiğini söyleyen Ahmet Mithat Edendi, sırasında da Batı’nınüstünlüğü karşısında ne yapılması gerektiği noktasında kafa yoran, Batı’nınOsmanlı ve İslam ülkeleri üzerindeki nüfuzuna karşı alınması gereken önlemlerisıralayan ve bunları okurlarına durmaksızın anlatan, kısaca bir “derdi” olan önemlibir şahsiyet olmuştur. Bu derdinin temelini kuşkusuz Osmanlı’nın Batı karşısındageri kalışı ve yanlış Batılılaşma sorunu oluşturmaktadır. Ona göre, Batı’nın bugelişimini anlamanın en iyi yolu, Batı’yı yakından tanımaktır. Bu minvaldeBatı’yı tanımak için çocukluğundan itibaren Batı kaynaklarına yönelmiş, Batı’yıtanıtmak için ilerleyen zamanlarda bu birikimlerini halka aktarmış; gerçekmanada, 1889’da Müsteşrikler Kongresi’ne katılmak vesilesiyle, Batı’yı çokyakından tanıma fırsatı bulmuştur. Birçok oryantalistin karşısına ‘Doğulu Bir Müstağrib’ olarak çıkmış,Doğu’yu; özelde Osmanlı’yı tanıtmak amacıyla orada bulunmasına rağmen; Batı’yıen ince ayrıntısına kadar tanımak için büyük gayret sarf etmiştir. Bu seyahatesnasında Batı’nın, Doğu’yu ve İslamiyet’i yanlış bildiğini gözlemlemiş,doğrusunu anlatmak için bir mücadele ve müdafaaya girişmiştir.            Bu makale, Ahmet Mithat Efendi’ninMüsteşrikler Kongresi’nin ardından İstanbul’a döndüğünde, gözlemleriniaktardığı ‘Avrupa’da Bir Cevelan’isimli kitabında, kendisinin ifadesi olan ve kendini Batı karşısında tanımlamakiçin kullandığı “müstağrib” kelimesinden yola çıkarak, bu yönünün incelenmesiniamaçlamaktadır.

Ahmet Mithat Efendi (1844-1912) ilk Türk romancıolmasının yanı sıra, edebî türlerde birçok ilki Türk edebiyatına kazandırmış,döneminin en önemli münevverlerinden birisidir. Ahmet Mithat Efendiedebiyatçılığının dışında, tarihçi, öğretmen, müteşebbis, matbaacı, gazeteci,aynı zamanda gazete sahibi, devlet memuru; fakat en önemlisi çalışmayı bir aşkolarak niteleyip, hayatı boyunca da bu aşka sadık kalarak üzerine aldığı tümvazifelerde çok çalışan, fikir ve mücadele adamıdır.          Ahmet Mithat Efendi’nin Batıkarşısında aldığı tutum ise tüm bu özellikleriyle yakından ilgilidir. SırasındaBatı’ya karşı hayranlığını gizlemeyerek, terakki adına değerlendirdiği herşeyin alınması gerektiğini söyleyen Ahmet Mithat Edendi, sırasında da Batı’nınüstünlüğü karşısında ne yapılması gerektiği noktasında kafa yoran, Batı’nınOsmanlı ve İslam ülkeleri üzerindeki nüfuzuna karşı alınması gereken önlemlerisıralayan ve bunları okurlarına durmaksızın anlatan, kısaca bir “derdi” olan önemlibir şahsiyet olmuştur. Bu derdinin temelini kuşkusuz Osmanlı’nın Batı karşısındageri kalışı ve yanlış Batılılaşma sorunu oluşturmaktadır. Ona göre, Batı’nın bugelişimini anlamanın en iyi yolu, Batı’yı yakından tanımaktır. Bu minvaldeBatı’yı tanımak için çocukluğundan itibaren Batı kaynaklarına yönelmiş, Batı’yıtanıtmak için ilerleyen zamanlarda bu birikimlerini halka aktarmış; gerçekmanada, 1889’da Müsteşrikler Kongresi’ne katılmak vesilesiyle, Batı’yı çokyakından tanıma fırsatı bulmuştur. Birçok oryantalistin karşısına ‘Doğulu Bir Müstağrib’ olarak çıkmış,Doğu’yu; özelde Osmanlı’yı tanıtmak amacıyla orada bulunmasına rağmen; Batı’yıen ince ayrıntısına kadar tanımak için büyük gayret sarf etmiştir. Bu seyahatesnasında Batı’nın, Doğu’yu ve İslamiyet’i yanlış bildiğini gözlemlemiş,doğrusunu anlatmak için bir mücadele ve müdafaaya girişmiştir.            Bu makale, Ahmet Mithat Efendi’ninMüsteşrikler Kongresi’nin ardından İstanbul’a döndüğünde, gözlemleriniaktardığı ‘Avrupa’da Bir Cevelan’isimli kitabında, kendisinin ifadesi olan ve kendini Batı karşısında tanımlamakiçin kullandığı “müstağrib” kelimesinden yola çıkarak, bu yönünün incelenmesiniamaçlamaktadır.