HALÎLÎ’NİN TUHFETÜ’L-UŞŞÂK’ININ MÜTERCİMİ MEÇHUL BİR MANZUM TERCÜMESİ
A POETIC TRANSLATION OF HALÎLÎ’S TUHFETÜ’L-UŞŞÂK BY AN UNKNOWN TRANSLATOR
Yazar: Şıra, Hüseyin
Dergi: Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, Vol. 35 No. 35, 2025
Anahtar kelimeler: Classical Turkish Literature of Ottoman Field ; Osmanlı Sahası Klasik Türk Edebiyatı ; Türk İslam Edebiyatı,Tasavvufî Mesneviler,Halîlî,Tuhfetü’l-uşşâk,Manzum Tercüme ; Turkish Islamic Literature,Sufi Mathnawis,Halīlī,Tuhfetü’l-uşşāk,Poetic Translation

Dinî-tasavvufî mesnevilerin yazımındaki öncelikli hedefin tasavvuf yolundaki müride bilgi vermek, onu eğitmek ve yetiştirmek olduğu bilinmektedir. Bu doğrultuda başta Mevlânâ’nın Mesnevî’si olmak üzere Türk şairleri tarafından Farsça ve Türkçe pek çok metin kaleme alınmıştır. Bunlardan Garibnâme, Vesîletü’n-necât, Hüsn ü Aşk gibi Türkçe yazılanların yanı sıra daha önce Farsça yazılan Pendnâme, Gülistan, Mahzenü’l-esrâr, Matlau’l-envâr gibi eserlerin tercümesi şeklinde kaleme alınanlar da bulunmaktadır. Osmanlı dönemi edebiyatında “Tuhfe” ismini taşıyan ve tasavvufu konu alan Türkçe manzum ve mensur eserlerin yanında tasavvufî mahiyette olmayan sözlük veya biyografi türü eserlerin varlığı da bilinen bir gerçektir. XV. Asırda yaşadığı anlaşılan Halîlî mahlaslı bir Mevlevî dervişinin tasavvuf yoluna girenlere yol göstermek maksadıyla Farsça manzum bir şekilde yazdığı Tuhfetü’l-uşşâk isimli mesnevinin pek çok el yazması nüshası mevcut olup eser üzerine yapılmış akademik bir de çalışma vardır. Bu çalışmanın konusu Halîlî’nin Tuhfetü’l-uşşâk’ına aruzun “Fâilâtün, fâilâtün, fâilün” kalıbıyla yazılmış mütercimi bilinmeyen 705 beyitlik manzum bir tercümesidir. Çalışmada, Osmanlı edebiyat geleneği içerisinde Tuhfe ismiyle yazılmış olan eserlerden kısaca bahsedilmiş, daha sonra Halîlî ve onun Farsça kaleme aldığı Tuhfetü’l-uşşâk isimli mesnevisiyle ilgili bilgi verilmiştir. XV. ile XIX. Asırlar arasında yazılmış sekiz şaire ait (Hamdullah Hamdî, Üsküplü Atâ, Kâsimî, Gelibolulu Mustafa Âlî, Neşâtî, Nefî, Niyâzî Mısrî ve Şems-i Hayâlî) Tuhfetü’l-uşşâk isimli mesnevilerle karşılaştırmak suretiyle benzer ve farklı yönleri ortaya konulan manzum tercümenin kaynak metinle olan uyumuna dair de bilgi verilmiştir. Çalışmanın sonunda çevriyazısı da verilen metnin dil ve üslup özelliklerine dair bir değerlendirme yapılmıştır. Mevlânâ Müzesi Türkçe Yazmaları koleksiyonundaki bir mecmuada yer alan manzum tercümenin büyük ölçüde kaynak metne sadık kaldığı anlaşılmaktadır. Ayrıca Türkçeye kazandırılan bu mesnevinin Türk tasavvuf edebiyatı içerisinde Mevlevî geleneğin yeri ve etkisi bakımından önemli bir eser olduğu söylenebilir.

It is known that the primary goal in writing religious-sufistic masnavis is to inform, educate and train the disciple on the path of Sufism.  In this regard, many texts were written in Persian and Turkish by Turkish poets, especially Mawlānā Jalāl al-Dīn Rūmī's Mathnawī.  Among these, there are works written in Turkish such as Garibnāme, Vesīletü’n-necāt, Hüsn ü Aşk, as well as translations of works previously written in Persian such as Pendnāme, Gülistān, Mahzenü’l-esrār, Matlau’l-envār.  It is a known fact that in the literature of the Ottoman period, in addition to the Turkish poetic and prose works called "Tuhfe" and dealing with sufism, there were also works such as dictionaries and biographies that were not of a sufi nature.  There are many manuscript copies of the masnavi called Tuhfetü’l-uşşāk, which was written in Persian in verse by a Mevlevi dervish with the pseudonym of Halīlī, who is understood to have lived in the 15th century, in order to guide those who enter the path of Sufism, and there is also an academic study on the work.  The subject of this study is a 705-couplet verse translation of Halīlī ’s Tuhfetü’l-uşşāk, written with the aruz pattern “Fâilâtün, fâilâtün, fâilün” by an unknown translator.  In the study, the works written with the name Tuhfe in the Ottoman literary tradition were briefly mentioned, and then information was given about Halīlī and his Persian mesnevi called Tuhfetü’l-uşşāk.  By comparing the masnavis named Tuhfetü’l-uşşāk written by eight poets (Hamdullah Hamdī, Üsküplü Atā, Kasimī, Gelibolulu Mustafa Ālî, Neşātī, Nefī, Niyāzī-i Mısrī and Şems-i Hayālī) between the 15th and 19th centuries, the similar and different aspects of the verse translation are revealed and information is also given about its harmony with the source text.  At the end of the study, an evaluation was made regarding the language and style features of the text, the transcription of which was also given. It is understood that the verse translation included in a collection in the Turkish Manuscripts collection of the Mawlānā Museum is largely faithful to the source text. In addition, it can be said that this mesnevi translated into Turkish is an important work in terms of the place and influence of the Mevlevi tradition in Turkish sufi literature.