Ziya Gökalp'te Töre Kavramı, Cengiz Han'ın Yasası ve Türk Kimliği
THE CONCEPT OF TÖRE ACCORDING TO ZİYA GÖKALP, THEYASA OF CENGHIZ KHAN AND TURKİSH IDENTITY
Yazar: Taşdelen, Hacı Musa
Dergi: Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, Vol. 26 No. Ölümünün 100. Yılında Ziya Gökalp ve Sosyoloji Sempozyumu Özel Sayısı, 2024
Anahtar kelimeler: Sociology (Other) ; Sosyoloji (Diğer) ; Töre,Yasa,Kurultay,Han,Tengricilik. ; Töre,Yasa,Kurultay,Khan,Tengrism

Ziya Gökalp, Müslümanlık öncesi Türk inanç sistemini ve manevi kültürünü ifade eden Töre kavramını sosyolojik boyutuyla ele alan ilk toplumbilimcidir. Törenin manası üzerine tarihi ve güncel kaynaklar da farklı açıklama tarzları mevcuttur.  Bunlarda törenin mukabili olarak bir inanç sisteminin dayandığı kaideler, hukuk, kanun, nizam, ahlak, görenek, adet gibi kavramlar kullanılmıştır.  Kadim Türklerde töre, hem beşeri hem de ilahi kaynaklı toplumu düzenleyici kurallar manzumesidir. Bir diğer ifadeyle töre olarak bilinen kurallar, Türk boylarının inandığı, terbiye standartlarını sağlamada esas olan ahlaki kurallar ve davranış tarzlarını ifade eden düzenlemelerdir.  Törenin dayandığı kurallar, budun/halk içerisinde dayanışma ve yardımlaşmaya sağlamaya ve güçlendirmeye yönelik davranış kalıplarını ihtiva etmekteydi. Töre, dayanışma ahlakıyla mücehhezdir. Ziya Gökalp törenin bu hususiyeti üzerinden Türk toplum yapısını çözümlemeye tabi tutmuştur.  Töre’nin yazılı hale gelmesi, Cengiz Han zamanında gerçekleşmiştir. Töre ve yasa aynı anlama sahiptir. Türkler ötekini dil ve din farklılığı üzerinden tanımlamışlardır. Özellikle dini inanç merkezli bir kimlik tanımlaması yapmışlardır. Türk olmak aynı zamanda töre dinine mensup olmak anlamına gelmekteydi.   Ziya Gökalp, aynı zamanda Türk/Törük kavramının da töreli anlamına gelebileceğine dikkat çekmiştir. İl ve Töre, kadim Türk topluluklarında muhafaza edilmesi gereken iki başat kıymettir. Orhun kitabelerinde vurgulanan bu husus üzerinden Türk tanımlaması yapmak, sosyolojik açıdan tarihi hakikate de uygundur. Müslümanlık öncesi kadim Türk inanç sisteminde Tan¬rı inancı hep merkezi bir yer işgal etmiştir.

Ziya Gökalp is the first sociologist to deal with the concept of Töre, which expresses the pre-Muslim Turkish belief system and spiritual culture, in its sociological dimension. Historical and current sources on the meaning of the Töre also have different modes of explanation. In these, concepts such as the rules on which a belief system is based, law, law, order, morality, custom, and custom were used in response to the Töre. Among the ancient Turks, custom is a set of rules regulating society of both human and divine origin. In other words, the rules known as customs are the regulations that express the moral rules and behavioral styles that Turkish boys believe in, which are essential for ensuring the standards of education. The rules on which the Töre was based included behavior patterns aimed at providing and strengthening solidarity and cooperation among the budun/people. The Töre was based on  the morality of solidarity. Ziya Gökalp subjected the Turkish society structure to analysis through this feature of the Töre. Being Turkish also meant belonging to the Töre religion. Ziya Gökalp also drew attention to the fact that the Turk /Törük concept can also mean  the owner of Töre are two main values that should be preserved in ancient Turkish communities. Making a Turkish definition based on this issue, which is emphasized in the Orkhun inscriptions, is also in accordance with the historical truth from a sociological point of view. The belief in God has always occupied a central place in the ancient Turkish belief system before Islam.