TEZKİRELERDE TEZKİRECİLER: 17 ve 18. YÜZYIL ÖRNEKLERİ
TEZKİRELERDE TEZKİRECİLER: 17 ve 18. YÜZYIL ÖRNEKLERİ
Yazar: Yiğiterol, Ömer Faruk
Dergi: Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, Vol. 35 No. 35, 2025
Anahtar kelimeler: Classical Turkish Literature of Ottoman Field ; Osmanlı Sahası Klasik Türk Edebiyatı ; Türk İslam Edebiyatı,Biyografi,Şuara Tezkiresi,Eleştiri.,Edebî Tenkit

Şuara tezkireleri, klasik Türk edebiyatında hem biyografik hem de edebî açıdan büyük önem taşımaktadır. Anadolu sahasında XVI. yüzyılla birlikte örnekleri görülen bu edebî tür, XX. yüzyıla gelindiğinde dikkate değer bir yekûna ulaşmıştır. Türk edebiyatında kırka yakın örneği bulunan tezkirelerin en belirgin vasfı, şairlerin hayatlarına dair birer biyografik kaynak olmalarıdır. Bununla beraber, tezkirelerin işlevi yalnızca biyografiyi aktarmakla sınırlı değildir. Dibacelerde ortaya konan şiir poetikaları, şairlere dair kaydedilen sayısız anekdot ve hikâye, dönemin edebî muhitlerine ilişkin bilgiler, şiir örnekleri ve şairler ile eserleri hakkında dile getirilen tenkitler, bu türün öne çıkan mühim özellikleri arasında yer alır. Bu çalışma, söz konusu özelliklerden biri olan tenkit boyutuna odaklanmaktadır. Buradaki tenkitten maksat, tezkire yazarlarının meslektaşları olan diğer tezkirecilere yönelik tutum ve değerlendirmeleridir. Bu çalışmada, ilgili yüzyıllarda kaleme alınmış on yedi şair tezkiresi incelenmiş; bunların içerisinden tezkirecilere dair doğrudan değerlendirme içeren on beş metin tespit edilmiştir. Ancak bu metinlerin bir kısmı, tenkitten ziyade bilgi verme amacı taşımaktadır. Bu örnekler doğrudan eleştiri olarak değil, tezkirecilerin meslektaşlarına bakışını yansıtan ifadeler olarak değerlendirilmiştir. Tezkirecilerin birbirlerine dair bakış açıları ise müspet, menfi ve tarafsız olmak üzere üç kategori üzerinden tahlil edilmiş; böylelikle tezkire geleneği içerisindeki eleştirel tavrın/edebî tenkidin mahiyeti belli bir yönüyle ortaya konmaya çalışılmıştır.

Şuara tezkireleri, klasik Türk edebiyatında hem biyografik hem de edebî açıdan büyük önem taşımaktadır. Anadolu sahasında XVI. yüzyılla birlikte örnekleri görülen bu edebî tür, XX. yüzyıla gelindiğinde dikkate değer bir yekûna ulaşmıştır. Türk edebiyatında kırka yakın örneği bulunan tezkirelerin en belirgin vasfı, şairlerin hayatlarına dair birer biyografik kaynak olmalarıdır. Bununla beraber, tezkirelerin işlevi yalnızca biyografiyi aktarmakla sınırlı değildir. Dibacelerde ortaya konan şiir poetikaları, şairlere dair kaydedilen sayısız anekdot ve hikâye, dönemin edebî muhitlerine ilişkin bilgiler, şiir örnekleri ve şairler ile eserleri hakkında dile getirilen tenkitler, bu türün öne çıkan mühim özellikleri arasında yer alır. Bu çalışma, söz konusu özelliklerden biri olan tenkit boyutuna odaklanmaktadır. Buradaki tenkitten maksat, tezkire yazarlarının meslektaşları olan diğer tezkirecilere yönelik tutum ve değerlendirmeleridir. Bu çalışmada, ilgili yüzyıllarda kaleme alınmış on yedi şair tezkiresi incelenmiş; bunların içerisinden tezkirecilere dair doğrudan değerlendirme içeren on beş metin tespit edilmiştir. Ancak bu metinlerin bir kısmı, tenkitten ziyade bilgi verme amacı taşımaktadır. Bu örnekler doğrudan eleştiri olarak değil, tezkirecilerin meslektaşlarına bakışını yansıtan ifadeler olarak değerlendirilmiştir. Tezkirecilerin birbirlerine dair bakış açıları ise müspet, menfi ve tarafsız olmak üzere üç kategori üzerinden tahlil edilmiş; böylelikle tezkire geleneği içerisindeki eleştirel tavrın/edebî tenkidin mahiyeti belli bir yönüyle ortaya konmaya çalışılmıştır.