Yeni Uygurcada Taksis Kategorisi Kodlayıcıları: -GAn ve -vatkan Sıfat Fiilleri
Taxis Category Codifiers in Modern Uyghur: -GAn and -vatkan Participles
Yazar: Türkyılmaz, Bahar
Dergi: Dil Araştırmaları, Vol. 19 No. 36, 2024
Anahtar kelimeler: South-East (Latest Uyghur/Uzbek) Turkic Dialects and Literatures ; Güney-Doğu (Yeni Uygur/Özbek) Türk Lehçeleri ve Edebiyatları ; Temporal sequencing,event,process,Modern Uyghur,participles. ; Zamansal sıralama,olay,süreç,Yeni Uygurca,sıfat fiiller.

Bu çalışmanın temel konusunu Yeni Uygurcanın -GAn ve -vatkan sıfat fiillerinin taksis işlevleri oluşturmaktadır. Zamansal sıralayıcılık ya da zamansal bağlayıcılık şeklinde aktarılabilen taksis kategorisi, bir temel cümle içerisindeki olayların birbirine karşı kurmuş olduğu zamansal ilişkileri konu edinen dil bilim kategorisidir. Çıkış noktası Rusçada bağımlı ve bağımsız taksis şeklinde ayrılan ve olay sıralamasını önceleyen bu kategori, Batı literatüründe parataksis ve hypotaksis sınıflandırmasıyla cümlecik ekseninde ele alınarak daha semantik bir boyut kazanmıştır. Bu çalışmada ise Yeni Uygurcanın sıfat fiilleri üzerinde taksis kategorisinin işlev alanı belirlenmeye çalışılmıştır. İncelemenin yönteminde hem kategorinin temelini oluşturan olay sıralaması (öncekilik, eş zamanlılık, ardışıklık) şeklindeki kronolojik zamansal ilişki hem de olayların yer aldığı cümleciklerin söz dizimsel konumları esas alınmıştır. Yapılan incelemede ise -GAn sıfat fiilinin semantik yapısı neticesinde -mIş, -An, -DIK ve -mAktA olan şeklindeki aktarımlarıyla hem sonuç algısından gelişen öncekilik hem de süreç vurgulu eş zamanlılık ilişkisi kurabildiği görülmüş; olay sıralaması yapan cümleciğin bağlı olduğu olaya karşı özne, nesne ve tümleç konumlarında bağlanabildiği tespit edilmiştir. -vatkan sıfat fiilinin ise -GAn sıfat fiilinin aksine arkaik gelişiminin süreç odaklı olması sebebiyle eş zamanlılık ilişkisinde kararlılık gösterdiği ve işlevsel semantik alanının -GAn kadar geniş olmadığı örnekler üzerinden ortaya konulmuştur.

The main subject of this study is the taxis functions of the participles -GAn and -vatkan in Modern Uyghur. The category of taxis, which can be transferred as temporal sequencing or temporal binding, is a linguistic category that deals with the temporal relations established by the events in a basic sentence against each other. This category, which is divided into dependent and independent taxis in Russian and prioritises event ordering, has gained a more semantic dimension in the Western literature with the classification of parataxis and hypotaxis on the axis of clause. In this study, it is attempted to determine the function of the category of taksis on the participles of Modern Uyghur. The analysis method is based on both the chronological temporal relationship in the form of the order of events (precedence, simultaneity, succession) that forms the basis of the category and the syntactic positions of the clauses in which the events take place. In the analysis, as a result of the semantic structure of the participles -GAn, -mIş, -An, -DIK and -mAktA, the precedence developed from the perception of the result and it was also observed that process could establish an emphasised synchronicity relation; it was determined that the event-ordering clause could be connected to the event to which it was connected in subject, object and complement positions. Unlike the participle -GAn, the participle -vatkan shows stability in the synchronicity relation due to its process-oriented archaic development and its functional semantic field is not as wide as -GAn.