HAREZM TÜRKÇESİNDE FİİL TABANLI BİRLEŞİKLER:  KISASÜ'L-ENBİYÂ ÖRNEKLEMİ
VERB-BASED COMPOUNDS IN KHWAREZM TURKISH:  SAMPLE OF QISAS AL-ANBIYA
Yazar: Abik, Ayşehan Deniz; Dağıstanlıoğlu, B. Erdem
Dergi: Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Vol. 33 No. 2, 2024
Anahtar kelimeler: Language Studies (Other) ; Dil Çalışmaları (Diğer) ; Harezm Türkçesi,Kısasü’l-Enbiyâ,Fiil,Birleşik Fiil,Fiil Birleşikleri ; Khwarezm Turkish,Qisas al-Anbiya,Verb,Compound Verb,Verbal Composition

Bu çalışmanın amacı, Rabgûzî’nin Kısasü’l-Enbiyâ’da kullanmış olduğu fiil tabanlı birleşiklerin oluşum biçimlerinin tespiti ve tahlilidir. Çalışmanın örneklemini teşkil eden Kısasü’l-Enbiyâ, Janos Eckmann tarafından Nevâî’nin Mecâlisü’n-Nefâyis’te Hüseyn-i Hârezmî’ye dair kullandığı “Kaside-i Bürde’ga dagı Harezmîçe Türkî tili bile şerh bitipdür.” cümlesinden mülhem üretilen bir terim olan Harezm Türkçesini, temsil kabiliyeti alan yazınında kabul gören bir eser olması bakımından tercih edilmiştir. Çalışmada nitel araştırma yöntemlerinden doküman incelemesi yöntemi tercih edilmiştir. Bu çalışmanın birinci bölümünde, Harezm Türkçesi ürünleri evreninden Kısasü’l-Enbiyâ’daki tanıklar örneklem kabul edilmiştir. Bu örneklemde Türk dilinin tarihî ve çağdaş kollarında fiil tabanlı birleşiklerin tasnifleri göz önünde bulundurulup, araştırma konusunun kapsamı gözetilerek birleşik fiil ve fiil birleşikleri terimleri ile bakış, kip, kılınış, bildirme gibi terim ve kategoriler hakkındaki kuramsal bilgi ve yaklaşımlar ortaya konmuştur. Alan yazını dikkate alınarak, Kısasü’l-Enbiyâ’nın yanı sıra Türkçenin diğer tarihî ve çağdaş dönemlerinden elde edilen verilerden yararlanılarak fiil tabanlı birleşiklerin sınıflandırılması üzerine vargılar ifade edilmiştir. Çalışmanın ikinci bölümünde işbu sınıflandırmadan yararlanarak Kısasü’l-Enbiyâ’da tespit edilen fiil tabanlı birleşiklerin tasnifi ve tanıklaması bulgular olarak sunulmuştur.

The aim of this study is to reveal and analyze the formation forms of verb-based compounds used by Rabguzi in Qisas al-Anbiya. In the literature, it is accepted that Qisas Al-Anbiya, which constitutes the sample of the study, represents the Khwarezm Turkish. The term Khwarezm Turkish was produced by Janos Eckmann, taking the expression “Kaside-i Bürde’ga dagı Harezmiçe Türki tili bile şerh bitipdür” into account used by Nevai regarding Hüseyn-i Harezmi in Macalis Al-Nafayis. Document analysis method, one of the qualitative research methods, has been used in the study. In the first section of this study, exemplars from the universe of Khwarezm Turkic products are considered, with Kısasü’l-Enbiyâ serving as a sample. Within this sample, classifications of compound verbs in the historical and contemporary branches of the Turkish language are taken into account, and theoretical knowledge and approaches regarding terms and categories such as compound verbs, verb tense, aspect, mood, and reporting are presented, while considering the scope of the research topic. . Drawing on the literature in the field, conclusions have been made regarding the classification of compound verbs by utilizing data obtained from Qisas Al-Anbiya  in addition to other historical and contemporary periods of Turkic language. In the second section of the study, basen on this classification, the idetification and classification of verb-based compounds in Qisas Al-Anbiya are presented as findings.