Abdullah Sabri Karter’in Dîvânu Lügâti’t-Türk’teki Sözcükler İçin Yazdığı Geniş Tercüme ve Dizin: Açar
An Extended Translation and Index of Words in Dîvânu Lügâti’t-Türk by Abdullah Sabri Karter: Açar
Yazar: Kaçar, Irmak
Dergi: Hikmet - Akademik Edebiyat Dergisi No. 23 [GÜZ 2025], 2025
Anahtar kelimeler: Old Turkic Language (Orhon, Uyghur, Karahan) ; Eski Türk Dili (Orhun, Uygur, Karahanlı) ; Dîvânu Lugâti’t-Türk,Abdullah Sabri Karter,Açar translation,dictionary,index ; Dîvânu Lugâti’t-Türk,Abdullah Sabri Karter,Açar,tercüme,sözlük,dizin

Kaşgarlı Mahmûd’un Dîvânu Lugâti’t-Türk’ünün metninin Türkiye Türkçesine yapılan tercümelerinin sadece Besim Atalay ile Ahmet Bican Ercilasun ve Ziyat Akkoyunlu’nun tercümeleri yayımlanabilmiştir. Kilisli Muallim Rıfat Bilge, Atıf Tüzüner ve Tevfik Demiroğlu, Dîvânu Lugâti’t-Türk’ü baştan sona birebir tercüme etmeleri yönüyle eldeki mevcut tercümelerle benzerlik göstermektedirler ancak Abdullah Sabri Karter’in çalışması hem yapısı hem de muhtevası yönüyle bunlardan ayrılmaktadır. Karter, Dîvânu Lugâti’t-Türk’ü çevirmekle yetinmemiş, bu çevirideki bütün kelimeleri Arap alfabesine göre alfabetik olarak yeniden düzenlemiş ve birçok kelimenin meşhur Arapça sözlüklerdeki karşılıklarını da çalışmasına ekleyerek Açar ismini verdiği kullanışlı bir Türkçe-Arapça sözlük hazırlamıştır. Karter’in Arap harfleriyle yazdığı bu çalışmasının 22 defterden oluşan tek nüshası, Bursa İl Halk Kütüphanesi El Yazmaları ve Arap Harfli Basma Eserler Bölümü Genel 4449-4470 numaraları arasında kayıtlıdır. Açar, hem Dîvânu Lugâti’t-Türk çalışmaları hem de Türk sözlükçülüğü açısından büyük bir değere sahip olduğu halde maalesef günümüze kadar bir ilgiye mazhar olmamıştır. Biz de bu çalışmada Abdullah Sabri Karter’e ve eserlerine dikkat çektikten sonra 1933 yılında Dîvânu Lugâti’t-Türk üzerine hazırladığı bu çalışmasını ayrıntılı olarak tanıtacağız.

Among the translations of the text of Kashgarli Mahmud's Divanu Lugâti't-Türk into Turkish, only the translations of Besim Atalay, Ahmet Bican Ercilasun, Ziyat Akkoyunlu, and the recent translation by Mustafa S. Kaçalin have been published. Kilisli Muallim Rıfat Bilge, Atıf Tüzüner, and Tevfik Demiroğlu's Dîvanu Lugâti't-Türk are similar to the existing translations in that they provide word-for-word translations from beginning to end, but Abdullah Sabri Karter's work differs from these in both its structure and content. Karter did not only translate the printed copy of Dîvânu Lugâti’t-Turk, but also rearranged all the words in this translation alphabetically according to the Arabic alphabet and added the equivalents of many words in famous Arabic dictionaries to his work, thus creating a useful Turkish-Arabic dictionary called Açar. The sole copy of this work, written in Arabic script, consisting of 22 notebooks, is registered under the Manuscripts and Printed Works in Arabic Letters Section of the Bursa Provincial Public Library, General Nos. 4449-4470. Despite its immense value both for Divanu Lugâti't-Türk studies and for Turkish lexicography, Açar has unfortunately not received much attention until today. In this study, after highlighting Abdullah Sabri Karter and his works, we will present in detail his work on Divanu Lugâti't-Turk, which he prepared in 1933.