HAYRETÜ’L EBRAR’DA TABİAT TASVİRLERİNİN METAFORİK İŞLEVLERİ
The Metaphorical Functions of Nature Descriptions in Hayretü’l Ebrar
Yazar: Kaygusuz, Ravza
Dergi: Gazi Türkiyat No. 37, 2025
Anahtar kelimeler: Old Turkic Language (Orhon, Uyghur, Karahan) ; Eski Türk Dili (Orhun, Uygur, Karahanlı) ; Ali Şir Nevâyî,Çağatay Türkçesi,Hayretü’l Ebrar,metafor,tabiat tasvirleri ; Ali Şir Nevâyî,Chagatai Turkish,Hayretü’l Ebrar,metaphor,descriptions of nature

Hayretü’l Ebrar, Ali Şir Nevâyî’nin hamsesinin ilk eseridir ve 3987 beyit olup iki kısım hâlinde 64 bab olarak kaleme alınmıştır. Hikmetli sözlerin yer aldığı bu mesnevi, türünün didaktik özelliklerini yansıtması açısından bir öğüt kitabı hüviyetindedir. Eserde mensur bölümlerden sonra gelen manzum bölümler dikkat çekmektedir. Eserde 1048 beyitle yazılmış toplam 20 tane bölüm bulunmaktadır. Bölümler şu şekildedir: İman, İslâm, sultanlar, tarikat, cömertlik, edep, kanaat, vefa, aşk, doğruluk, bilim, kalem (yazı, hattat ve kâtip), yeryüzündeki iyiler ve kötüler, dünyanın geçiciliği, bilgi ile bilgisizlik, cömertlik ile cimrilik, mertler ve namertler, güneş, yıldız, mevsimler, Horasan ve Herat, Hüseyin Baykara’nın oğlu Şehzade Bedizüzzamân Mîrzâ şeklinde birçok konuyu ele alan eserde hem dünyevi hem de uhrevi konular işlenmiştir. Yapılan bu çalışmada, Hayretül Ebrar’da yer alan tabiat tasvirlerinin metaforik işlevleri incelenmiştir. Çalışma kapsamında eser, farklı doğa unsurları metaforik kullanımına göre tematik olarak ele alınmıştır: Bağ ve bahçe tasvirleri akıl, Fatiha, dostluk ve felek kavramlarıyla ilişkilendirilerek metaforik anlatım çerçevesinde değerlendirilmiş; rüzgâr ve yel imgeleri kahr, kibir ve ölüm gibi kavramlarla bağdaştırılmıştır. Deniz tasvirleri, zât, gam ve hayal gibi soyut kavramlarla metaforik bir ilişki kurarken, dağ ve çöl imgeleri sırasıyla bela, yokluk ve dertle; güneş tasvirleri şeriat ve aşk unsurlarıyla, gök ve yıldız imgeleri ayet ve nakış kavramlarıyla analiz edilmiştir. Ayrıca yağmur, ecel okuyla, nakış yıldızla, Hızır yaprakla, gam dikenle, hayâ ve söz ise bulut kavramlarıyla eşleştirilerek, Nevâyî’nin tabiat imgeleri aracılığıyla hem tasavvufi hem de edebî anlatımını güçlendirdiği gösterilmiştir. Çalışma, böylece Hayretül Ebrar’da tabiatın sadece betimleyici değil, aynı zamanda metaforik bir işlev üstlendiğini de ortaya koymayı amaçlamaktadır.

Hayretü'l Ebrar is the first work of Ali Şir Nevâyî's hamse, consisting of 3987 couplets and written in two parts, each comprising 64 chapters. This masnavi, which includes wise words, is a book of advice in terms of reflecting the didactic features of its genre. In the work, the verse sections that come after the prose sections attract attention. The work comprises 20 chapters, each written in 1048 couplets. The chapters are as follows: Faith, Islam, sultans, sect, generosity, decency, contentment, loyalty, love, righteousness, science, pen (writing, calligrapher and scribe), good and evil on earth, transience of the world, knowledge and ignorance, generosity and stinginess, braves and namerts, sun, star, seasons, Khorasan and Herat, Hüseyin Baykara's son Prince Bedizüzzamân Mîrzâ, both worldly and otherworldly subjects are covered in the work. In this study, the metaphorical functions of the nature descriptions in Hayretül Ebrar were examined. Within the scope of the study, the work was discussed thematically according to the metaphorical use of different natural elements: Vineyard and garden depictions were evaluated within the framework of metaphorical expression by associating them with the concepts of reason, fatiha, friendship and fatek; wind and wind images were   associated with concepts such as grief, arrogance and death  While sea depictions establish a metaphorical relationship with abstract concepts such as essence, sorrow and imagination, mountain and desert images are analyzed with trouble, poverty and trouble, respectively; sun depictions are analyzed with sharia and love elements, sky and star images are analyzed with verse and embroidery concepts. In addition, it has been shown that Nevâyî strengthens both his mystical and literary expression through the images of nature by pairing rain with the arrow of death, embroidery with the star, Khidr with the leaf, grief with the thorn, and life and word with the cloud. Thus, the study aims to reveal that nature in Hayretül Ebrar undertakes not only a descriptive but also a metaphorical function.