Türkiye Tıp Tarihinin Latince Kaynakları: Dissertatio Inauguralis Medica De Peste Orientali,… Marcus Marchand, Constantinopolitanus (1831)
Theses in Latin as Sources for Turkish Medical History: Dissertatio Inauguralis Medica De Peste Orientali,… Marcus Marchand, Constantinopolitanus (1831)
Yazar: Terziyan, Tomas; Etker, Şeref
Dergi: Osmanlı Bilimi Araştırmaları, Vol. 24 No. 2, 2023
Anahtar kelimeler: General Turkish History (Other) ; Genel Türk Tarihi (Diğer) ; Marcus Marchand,Marşan Efendi,Veba,De Peste Orientali,Latince Tezler,Tıp Tarihi ; Marcus Marchand,Markos Marsan,Plague,De Peste Orientali,Latin Theses,History of Medicine

Dr. Marko Marchand (İstanbul, 1807 - İstanbul, 1879) Viyana Üniversitesi Tıp Fakültesi’nden, 29 Ocak 1831 tarihinde De Peste Orientali (Şark vebası) üzerine hazırladığı tezini savunarak mezun olmuştur. Marchand’ın Latince olarak kaleme aldığı 34 sayfalık (5.600 sözcük) mezuniyet çalışması aynı yıl içinde Viyana’daki Mıkhitarist manastırı matbaasında basılmıştır. Bir süre St. Petersburg Akademisi’nde de öğrenim gören Dr. Marchand, Türkiye’ye dönüşünde 1839’da Meclis-i Umur-ı Sıhhiye üyeliğine atanmıştır. Osmanlı bürokrasisi içinde Marşan Efendi, Rum toplumunda ise Markos Marsan (Μάρκος Μαρσάν) olarak tanınan Dr. Marchand, Dersaadet Cemiyet-i Tıbbiye-i Şahanesi ile Hilal-i Ahmer Cemiyeti’nin kurucularındandır; Meclis-i Tahaffuz’da (Conseil supérieur de Santé) yöneticilik yapmış ve Cemiyet-i Tıbbiye-i Şahane’nin başkanlığında bulunmuştur. Marchand, “[Bu tezi] yapmaya beni zorlayan başlıca neden vatanımın amansız düşmanı… [ve] bugüne kadar alt edilemeyen hastalığın bizzat kendisidir” girişiyle, ülkesindeki yıkıcı etkisi yüzünden veba üzerinde çalışmayı seçtiğini belirtmiştir. Döneminin vebaya değgin “limologia” literatürünü gözden geçiren Marchand, çalışmasına kişisel gözlemlerini, “novi ipsemet Constantinopoli…” girişiyle katmıştır. Dr. Marko Marchand’ın yaşamöyküsü yayımlanmış nekrolojisine ve arşiv belgelerine dayanılarak ortaya çıkarılmıştır. Bu çalışmada, tıp tarihimizde veba ve salgın hastalıkların tarihsel literatüründe değerlendirilmemiş Latince bir kaynak olan Marcus Marchand’ın De Peste Orientali başlıklı tezinin özgün metni incelenmiş ve Türkçe çevirisi sunulmuştur.

Dr. Marcus Marchand (b. Istanbul, 1807 – d. Istanbul, 1879) graduated on January 29, 1831 from the Vienna University Medical Faculty after defending his inauguration thesis on the so-called “Oriental plague” titled De Peste Orientali. This text was composed in Latin, and printed at the Mechitarist Congregation Press in Vienna as a small, 34-page (5,600 word) booklet in the same year. Marc Marchand had also attended the St. Petersburg Academy, and was appointed as a member of the General Health Council (Meclis-i Umur-ı Sıhhiye) in 1839 on his return to Istanbul. He was renown as Marshan Effendi within bureaucratic circles, and as Markos Marsan (Μάρκος Μαρσάν) within the Greek Catholic community. Dr. Marchand was one of the founding members of La Société impériale de Médecine de Constantinople (later as the Turkish Medical Society, est. 1856), and of the Ottoman Red Crescent (est. 1868), and served as the Sanitary Intendant on the International Quarantine Board in Istanbul. Marcus Marchand stated that “the reason he felt impelled to choose that subject matter for his medical thesis, was because the disease [pest] itself, which had been an implacable foe in his homeland, could not, at that time be quelled”. In his thesis, Marchand reviews the literature on the plague as penned by lœmologists (i.e. physicians treating plague and pestilential/infectious diseases), and includes personal observations highlighted with the remark “novi ipsemet Constantinopoli” [as known by myself in Constantinople]. The present study gives a biography of Dr. Marc Marchand based on a published obituary and on archival records, followed by a reading and Turkish translation of De Peste Orientalis – as a notable, yet overlooked source for the history of medicine.