19. Yüzyılın Ortalarında Menemen Kaza Merkezinde Tarımsal Faaliyetler
Agricultural Activities in the District Center of Menemen in the Mid-19th Century
Yazar: Kaya, Didem Sevtap
Dergi: Ege Coğrafya Dergisi, Vol. 34 No. 2, 2025
Anahtar kelimeler: Historical Geography ; Tarihi Coğrafya ; Menemen District,agriculture,agricultural products,Historical geography,Temettuat registers ; Menemen kazası,tarım,tarımsal ürünler,Tarihi coğrafya,Temettuat defterleri

Bu çalışmada Gediz Nehri’nin oluşturduğu ve suladığı ovada yer alan Menemen kazasının merkezinde ikamet eden kişiler tarafından gerçekleştirilen tarımsal faaliyetler ele alınmıştır. Menemen kazası, XIX yüzyılın ortalarında Anadolu’daki önemli tarım merkezlerinden birisidir. Çalışmanın odak noktası Menemen kazası merkezini oluşturan mahallelerde ikamet eden kişilerin gerçekleştirdiği tarımsal faaliyetleri temettuat defterleri üzerinden yorumlamaktır. Temettuat defterleri kişilerin tarımsal gelir kaynakları hakkında da ayrıntılı bilgi vermektedir. Bu amaçla Menemen kaza merkezine ait Osmanlı Türkçesiyle yazılmış temettuat defterleri transkript edilmiş ve ortaya çıkan nicel ve nitel veriler analiz edilerek yorumlanmıştır. Buna göre kaza merkezinde ikamet eden aktif nüfusun en az %44,7’si tarımsal faaliyetler içerisinde bulunan meslekler icra etmektedir. Tarımsal faaliyetlere konu olan 25.359 dönüm arazinin %39’u ekili-dikili arazi, %38’i ekili-dikili olmayan veya nadasa ayrılan arazi, %23’ü kiraya verilen arazilerdir. Ekili-dikili arazilerin %93’ü tarla, %6’sı bağ, %1’i bahçelerden oluşmaktadır. Kaza merkezindeki kişilere ait tarım işletmelerinin %49’u 10 dönüm ve altındaki küçük işletmelerdir. Kaza merkezinde ikamet eden kişilere ait tarlalarda; buğday, arpa, susam, darı, börülce, pamuk ve tütün yetiştirilmektedir. Ayrıca zeytin, meşe ve yemiş ağaçlarından da ürün elde edilmektedir. Kaza merkezindeki kişilere ait hayvanlarının toplamı 31.587’dir. Hayvanların %94’ü küçükbaş, %4’ü yük ve binek, %2’si ise büyükbaştır. Ayrıca 752 adet kovanla arıcılık yapılmaktadır. Öşür vergisinin %51’i hayvansal üretimden; %49’u tarımsal gelirlerden alınmıştır. İncelenen yerleşme XIX. yüzyılda her ne kadar kaza merkezi olsa da tarımsal faaliyetler yoğun bir şekilde yapılmaktadır.

This study examines the agricultural activities carried out in the center of Menemen District, located on the plain formed and irrigated by the Gediz River. In the mid-19th century, Menemen was an important agricultural center. The study focuses on the agricultural practices of individuals residing in the neighborhoods that constitute the district center, based on temettuat (tax assessment) registers. The dividend registers also provide detailed information about the agricultural income sources of the people. For this purpose, the temettu registers written in Ottoman Turkish belonging to the central of Menemen district were transcribed and the resulting quantitative and qualitative data were analyzed and interpreted. Findings show that at least 49.6% of the active population in the district center was engaged in agriculture-related occupations. Of the 25.358,5 acres of land used for agricultural activities, 39,1% was cultivated land, 38,2% is uncultivated land or fallow land, and 22,7% was rented land. Of the cultivated and planted lands, 93.2% consisted of fields, 6.4% vineyards, and 0.5% gardens. Small-scale farms (10 dönüms or less) made up 49% of all agricultural enterprises that belonging to individuals in the district center. Wheat, barley, sesame, millet, cowpea, cotton, and tobacco were grown in the fields by individuals residing in the district center. In addition, products were obtained from olive, oak  and fig trees. The total number of livestock was 31,587, comprising 94.4% small ruminants, 3.9% pack and riding animals, and 1.7% cattle.  Beekeeping was also practiced with 752 hives.  51,2% of the tithe tax was collected from livestock production and 48.8% from crop-based agricultural income. Although the settlement we examined was a district center in the 19th century, agricultural activities were carried out intensively.