Tanzimat Sonrasında Osmanlı Taşrasında Gelir Dağılımı: Madenkabı (Tekkeköy) Cizye Defteri Üzerine Bir Analiz
Income Distribution in the Ottoman Provinces after the Tanzimat: An Analysis Based on the Madenkabı (Tekkeköy) Cizye Register
Yazar: Kalyoncuoğlu, Kamil Semih
Dergi: Mavi Atlas, Vol. 14 No. 1, 2025
Anahtar kelimeler: History of Ottoman Socio-Economy ; Osmanlı Sosyoekonomik Tarihi ; Osmanlı,Gelir dağılımı,Cizye defteri,Madenkabı,Gini ; Ottoman,Income distribution,Cizye register,Madenkabı,Gini

Bu çalışma, Osmanlı taşrasında gelir dağılımının yapısını mikro düzeyde analiz etmek amacıyla Madenkabı (günümüz Tekkeköy) kazasına ait 1850 tarihli cizye defteri verilerini incelemektedir. Araştırmanın temel kaynağını, Başbakanlık Osmanlı Arşivi Maliyeden Müdevver Kalemi’ne ait 21731 numaralı, 54 sayfalık defter oluşturmaktadır. Defter, Tanzimat dönemi mali reformları sonrasında Samsun merkez kazasına bağlı Madenkabı nahiyesinde yaşayan Rum ve Ermeni reayaya ait cizye tahakkuk kayıtlarını içermektedir. Veriler, toplam 3449 mükelleften 1111’inin evsat, 2338’inin edna sınıfına dahil olduğunu, a‘la sınıfının ise bulunmadığını göstermektedir. Bu durum, kazada yüksek gelirli bir tabakanın yokluğunu, dolayısıyla taşra ekonomisinin ağırlıklı olarak düşük gelirli, görece dengeli bir yapı arz ettiğini göstermektedir. Toplam cizye tahakkuku 86.400 kuruş olup, kişi başı ortalama vergi 25 kuruş civarındadır. Gelir eşitsizliği ölçümü için hesaplanan yaklaşık Gini katsayısı 0,17 olarak tespit edilmiştir. Bu değer, Osmanlı taşrasında gelir farklarının sınırlı, ancak yoksulluğun yaygın olduğunu göstermektedir. Sonuç olarak Madenkabı örneği, Tanzimat sonrası taşra ekonomilerinde gelir dağılımının dar bir aralıkta şekillendiğini ve cizye defterlerinin Osmanlı toplumunda sosyal tabakalaşmanın ekonomik boyutunu incelemede önemli bir kaynak olduğunu ortaya koymaktadır. Bu yönüyle çalışma, Osmanlı mali yapısının yerel düzeydeki yansımalarını tarihsel veriler ışığında anlamaya katkı sunmaktadır. Ayrıca, bu araştırma yerel gelir dağılımı dinamiklerinin Osmanlı taşrasındaki toplumsal yapıyı nasıl şekillendirdiğine dair yeni bir bakış açısı sunmaktadır.

This study aims to analyze the structure of income distribution in the Ottoman provinces at a micro level by examining the data from the 1850 cizye (poll tax) register of the Madenkabı district (present-day Tekkeköy). The primary source of the research is a 54-page register, numbered 21731, from the Maliyeden Müdevver Kalemi of the Ottoman Archives. The register contains cizye assessment records of the Greek (Rum) and Armenian reaya residing in the Madenkabı sub-district of the Samsun central district following the fiscal reforms of the Tanzimat period. The data indicate that, out of a total of 3,449 taxpayers, 1,111 belonged to the evsat (middle) category and 2,338 to the edna (lower) category, while no taxpayers were recorded in the a‘la (upper) category. This finding suggests the absence of a high-income group in the district and indicates that the provincial economy exhibited a predominantly low-income and relatively homogeneous structure. The total cizye assessment amounts to 86,400 kuruş, with an average tax burden of approximately 25 kuruş per capita. The estimated Gini coefficient, calculated to measure income inequality, is approximately 0.17. This value indicates that while income disparities in the Ottoman provinces were limited, poverty was widespread. In conclusion, the case of Madenkabı demonstrates that income distribution in the post-Tanzimat provincial economy was concentrated within a narrow range, and that cizye registers constitute an important source for examining the economic dimension of social stratification in Ottoman society. In this respect, the study contributes to a better understanding of the local manifestations of the Ottoman fiscal system through historical data. Furthermore, it offers a new perspective on how local income distribution dynamics shaped the social structure in the Ottoman provinces.