Beş faktör kişilik kuramının örgütsel muhalefet üzerindeki etkisinin incelenmesi
An examination of the impact of the five-factor personality theory on organizational dissent
Yazar: Yavuz, Ercan
Dergi: Gazi İktisat ve İşletme Dergisi, Vol. 12 No. 1, 2025
Anahtar kelimeler: Organisational Behaviour ; Örgütsel Davranış ; Behavior,personality,five-factor personality theory,organizational dissent ; Davranış,kişilik,beş faktör kişilik kuramı,örgütsel muhalefet

Bu çalışma, Beş Faktör Kişilik Kuramı kapsamında bireylerin kişilik özelliklerinin örgütsel muhalefet davranışları üzerindeki etkilerini incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırmada, kişilik kuramının temel boyutları olan dışadönüklük, uyumluluk, sorumluluk, duygusal dengesizlik ve deneyime açıklık ile örgüt içinde sergilenen muhalif tutumlar arasındaki ilişkiler analiz edilmiştir. Araştırma modeli ilişkisel tarama modeli temelinde yapılandırılmış ve veri toplama süreci 15 Haziran–1 Aralık 2024 tarihleri arasında Ankara ilinde kamu ve özel sektörde faaliyet gösteren hizmet işletmelerinde görev yapan çalışanlara yönelik olarak çevrimiçi ve yüz yüze anket uygulamalarıyla gerçekleştirilmiştir. Hedeflenen örneklem büyüklüğüne ulaşmak amacıyla 500 kişiye ulaşılarak %82 dönüş oranı ile 410 geçerli anket formu analizlere dâhil edilmiştir. Elde edilen bulgular, duygusal dengesizlik, deneyime açıklık, uyumluluk ve öz-disiplinin hem yatay hem de dikey muhalefet davranışlarını anlamlı biçimde etkilediğini göstermiştir. Özellikle duygusal dengesizlik yüksek olan bireylerin daha sık eleştirel tutum sergilediği; deneyime açıklığın ise yeni fikirlere açık bireylerin örgütsel sorunlara yönelik öneri sunma eğilimini artırdığı gözlemlenmiştir. Uyumluluk ve öz-disiplin boyutlarının ise üst yönetime yönelik yapıcı geri bildirimlerde bulunmayı desteklediği belirlenmiştir. Buna karşılık dışadönüklüğün örgütsel muhalefet üzerinde anlamlı bir etkisi tespit edilememiştir. Bu durum, sosyal yönelimin riskli muhalefet davranışına doğrudan yansımadığını ve ses verme eğiliminin kişilikten çok durumsal değerlendirmelere bağlı olabileceğini göstermektedir.

This study investigates the impact of individuals’ personality traits, within the framework of the Five-Factor Personality Theory, on organizational dissent behaviors. It examines the relationships between the five core traits—extraversion, agreeableness, conscientiousness, emotional stability, and openness to experience—and different forms of dissent. The research model followed a correlational survey design. Data were collected between June 15 and December 1, 2024, through online and face-to-face questionnaires administered to employees working in public and private service enterprises in Ankara. To reach the targeted sample size, 500 employees were contacted, and valid responses were obtained from 410 (82%). The findings revealed that emotional instability, openness to experience, agreeableness, and conscientiousness significantly predicted both vertical and lateral dissent, while extraversion showed no significant effect. The positive influence of emotional instability was consistent with earlier research, indicating that individuals with higher anxiety levels tend to voice negative evaluations more frequently. Openness to experience was positively related to all forms of dissent, supporting the idea that receptiveness to new perspectives fosters innovative contributions. The effects of agreeableness and conscientiousness, particularly on vertical dissent, confirmed the view that employees with strong responsibility and cooperative tendencies are more inclined to provide constructive criticism to management. Conversely, the absence of a significant effect for extraversion suggests that being socially oriented does not necessarily lead to dissent. Instead, voicing appears to depend more on situational cost-benefit evaluations than on personality traits.