Şehnâmeci Ârifî Fethullâh Çelebi’nin Farsçanın Sarfına Dair Bilinmeyen Bir Eseri: Cevâhirü’l-Ma‘ârif ve Zevâhirü’l-‘Avârif
An Unknown Work of Shehnameh Author Fethullah Arif on Persian Grammar: Jawāhir al-Maʿārif wa-Zawāhir al-ʿAwārif
Yazar: Arslan, Ömer
Dergi: Şarkiyat Mecmuası No. 47, 2025
Anahtar kelimeler: Cultural Studies (Other) ; Kültürel çalışmalar (Diğer) ; XVI. yüzyıl Türk edebiyatı,Farsça dil bilgisi,Cevâhirü’l-Ma‘ârif ve Zevâhirü’l-‘Avârif,Şehnâme,Ârifî Fethullâh Çelebi ; 16th-century Turkish literature,Persian grammar,Jawāhir al-Maʿārif wa-Zawāhir al-ʿAwārif,Shāhnāmeh,ʿĀrifī Fathullāh Chelebi

Ârifî Fethullâh Çelebi, XVI. yüzyılda yaşamış, eserleriyle edebiyat tarihine geçmiş önemli bir isimdir. Kânûnî Sultân Süleymân’ın Şehnâmeciliği vazifesiyle meşhur olan Ârifî Fethullâh Çelebi’nin Şehnâme’sinin bugün bütün ciltleri elde bulunmasa da kaynaklardaki kayıtlara göre eserin 60.000 ila 70.000 beyit uzunluğunda olduğu söylenmektedir. Son derece üretken bir şair olan Ârifî’nin başta Şehnâme-i Âl-i Osmân olmak üzere tarihî ve edebî mahiyette birçok eseri bulunmaktadır, bazıları ise elde bulunmamakla birlikte kaynaklarda zikredilmektedir. Bu makalede ele alınmış olan Cevâhirü’l-Ma‘ârif ve Zevâhirü’l-‘Avârif de bugüne kadar kaynaklarda adı geçmeyen bir eser olup Farsçanın sarfına dair bilgilerin, Türkçe kaleme alındığı bir kılavuzdur. Eserin bilinen tek nüshası Süleymaniye Kütüphanesi Ayasofya koleksiyonundadır. Ârifî Fethullâh, metnin girişinde adını ve mahlasını yazmış, en meşhur eseri Şehnâme-i Âl-i Osmân’dan bahsetmiştir. Bu bölümdeki, Şehzâde Selîm’in, kardeşi Bâyezîd ile giriştiği Konya muharebesini anlatan ve galibiyet tarihini veren methiyeden, eserin Sultan II. Selîm’e sunulduğu anlaşılmaktadır. Mensur olarak yazılan Cevâhirü’l-Ma‘ârif ve Zevâhirü’l-‘Avârif’te çok sayıda Farsça beyit yer almaktadır. Aynı devrede, bu alana dair, mevcut eserler incelendiğinde Cevâhirü’l-Ma‘ârif ve Zevâhirü’l-‘Avârif’in gerek hacim ve kapsam gerek tertip itibarıyla özel bir yere sahip olduğu görülmektedir. Bu makalede, müellifin hayatı ve eserlerine değinildikten sonra, söz konusu eserin, XVI. yüzyılda Anadolu sahasında Farsçanın sarfına dair eserler arasındaki yeri ve öneminden bahsedilmiştir. Elde bulunan nüsha tanıtılmış, metnin biçim ve içerik özellikleri incelenmiştir. Ek olarak metnin bir kısmının transkripsiyonlu çevirisi ve tıpkıbasımı sunulmuştur.

ʿĀrifī Fathullāh Chelebi, who lived in the sixteenth century, is a distinguished figure renowned for his role as shāhnāmehci under Suleiman the Magnificent. His Shāhnāmeh is reported to have comprised between 60,000 and 70,000 couplets, although not all volumes have survived. As a prolific poet, he authored numerous works of historical and literary character, the foremost being the Shāhnāmeh. While several of his compositions are preserved, others are known only through secondary sources. Jawāhir al-Maʿārif wa-Zawāhir al-ʿAwārif, absent from earlier bibliographic records, is the focus of this article and constitutes a rare specimen in which Persian morphology is expounded in Turkish prose. The sole extant copy is preserved in the Süleymaniye Library. Within the text, the author’s name Fethullāh, his pen name ʿĀrifī, and his celebrated Shāhnāmeh are mentioned. He presented the work to Prince Salīm, as it contains a poem praising Salīm’s victory over his brother Prince Bāyazīd in Konya. Although primarily prose, the text includes illustrative verses. Comparison with other works composed in the same period reveals that Jawāhir stands out for its size, scope, and structure. This article discusses the life and works of ʿĀrifī, the significance of Jawāhir among 16th-century Anatolian Persian grammar books, describes the manuscript, and analyzes its form and content. An appendix provides transcribed translations of selected passages and a facsimile.