Sınır-Ötesi Bir Uygarlık Operasyonu: Talcott Parsons’ın Uygarlık Okuması
Cross-border Operation in Civilization: The Talcott Parsons’ Civilization Reading
Yazar: Balcı, Mehmet Emin
Dergi: İstanbul Üniversitesi Sosyoloji Dergisi, Vol. 38 No. 2, 2018
Anahtar kelimeler: İnsanlık,Evrim,Toplumsal sistem,Modernleşme,Batı-dışı ; Humanity,Evolution,Social system,Modernization,Non-Western

Rudyard Kipling 1889 tarihli Doğu Batı Baladı’na “Ah Doğu Doğudur, Batı da Batı; bu ikisi asla bir arayagelmeyecektir” (Oh, East is East, and West is West, and never the twain shall meet) mısraları ile başlar. Sonrakimısralarında Doğu ve Batı arasındaki bu uçurumun mahkeme-i kübra’ya kadar kapanmayacağını belirten buşiir, uluslararası herhangi bir krizde bazı köşe yazılarında yeniden hatırlanır. Aktüalite bencil, şiddet düşkünüve saldırgan bir geçmişin kalıntılarını gün yüzüne çıkarırken yaşanan krizin aslında daha büyük bir probleminürünü olduğu vurgulanır: uygarlık problemi. Bilindiği üzere uygarlık, uygarlaşma, muasırlaşma, modernleşmegibi yakın anlamlı birçok kavram toplumsal farklılıkları tasnif edip tipleştiren ve zaman içinde ideal bir toplumtürünün hayatta kalacağını öngören evrimci bir söylemle iç içe geçmiştir. Bununla birlikte toplumsal evrimdüşüncesinin, günümüz uygar insanına, unutmaya çalıştığı hayvansal kökenlerini, sömürgeci günahlarını ya dageçmişteki hezimetlerini hatırlattığından 19. yüzyıldaki cazibesini kaybettiği de bir gerçektir. Tarihin, ideolojininveya meta-anlatıların sonu hakkındaki söylemlerin şekillendirdiği çağdaş düşüncenin, eski tarih felsefelerininikiliklerinden (Doğu-Batı, barbar-uygar, irrasyonel-rasyonel) arınmaya çalıştığı bir sır değildir. Hatta günümüzinsan bilimlerindeki en popüler trendlerden birinin, eski toplumsal açıklamaların işlediği günahları açığaçıkarmak olduğu söylenebilir. Post-modern yaklaşımların modern uygarlıkla yaptığı radikal hesaplaşma ise adetaşiirin müteakip mısralarının haklılığını selamlar. Fakat eski tartışmalarının içindeki tüm rahatsızlıklar ortayadökülmesine rağmen, uygarlık problemi neden hâlâ bireysel kanılarımızı yönlendirmekte ve toplumun gizligündem maddesini oluşturmaya devam etmektedir? Gündelik hayatımızda ufak bir aksaklık ortaya çıktığındaneden her seferinde uygarlık seviyemizi hatırlarız? İletişim devrimi insanlar arasındaki mesafeleri kaldırarakdünyayı “küresel bir köy” haline getirmişken neden uygarlıklar arasında geçilmez sınırlar varmış gibi hissederiz?Bu çalışmada “dünya tarihinin” çağdaş bir yorumu olan 1940 sonrası uygarlık/uygarlıklar formasyonu TalcottParsons’ın tarih okuması bağlamında ele alınacaktır. Amerika Birleşik Devletleri’nin savaş sonrasında dünyanınyeni merkez ülkesi haline gelmesiyle, dünya tarihinin ve uygarlıkların da bu güncel gelişme doğrultusundaokunmasını gerekli görüldü. Fordist-Keynesgil toplum modelini genel bir sistem kuramı olarak formüle edenTalcott Parsons’ın düşünceleri, yalnızca ileri kapitalist toplumların güncel hayatını biçimlendirmekle kalmadı.Onun geçmiş uygarlıkları, çağdaş toplumun ortaya çıkışındaki bir bayrak yarışçısı olarak gören tarih anlayışı,Batı-dışı toplumsal yapıların açıklanmasında, modernleşme kuramcıları tarafından asli bir referans kaynağıolarak kullanılmıştır. Toplumların geçmişten bugüne değişimlerini ele alan bu muktedir uygarlık yorumunu üçbaşlıkta inceleyeceğiz. Öncelikle savaş sonrası süreçte çağdaş toplumsal yapı ve ilişkileri geçmiş uygarlıklarınasli gayesi olarak gören Parsons’ın sistem kuramını, ikinci olarak orta döneminde kaleme aldığı toplumsalevrim ve uygarlık süreci hakkındaki görüşlerini ele almaya çalışacağız. Yapısal-işlevselciliğin yanıtsız bıraktığısorulardan biri olan değişim problemini açıklamak adına tarihsel uygarlıklara yönelen Parsons’ın teleolojikokuması, toplumsal değişmenin fiziksel ve doğal koşullara adapte olamamaktan doğan içsel bir etkinin sonucuolduğunu ileri sürer. Bu iddia tarihsel farklılıkları ölçülebilir ve kıyaslanabilir bir niceliğe indirgediğinden Batıdışıuygarlıkların toplumsal yapı ve kültürel özgünlüklerini kapitalist sistemin soyut mantığı ile bütünleştirmeyeolanak tanır. Bu sosyolojik okumanın dışarda kalanların içeriye nasıl ve ne ölçüde dahil edileceğine dair belirlediğikuramsal yol haritası, Soğuk Savaş dönemi uluslar arası ilişkilerde, en azından bir taraf için, reddedilmez birarmağandır. Bu bağlamda çalışmada üçüncü olarak toplumlar arasındaki iktidar ilişkilerini sistem dışı bir unsur, bir anlamda “zorunlu kötülük” olarak meşrulaştıran bu okumanın soğuk savaş sürecinde Batı-dışı dünya içinkullanıldığı güncel bir uygulama alanı olarak “modernleşme kuramını” ele alacağız. Nitekim 1960 sonrası siyasaliklimde varlık kazanan bu kuramın, temsilcileri ve temel görüşleri eski nüfuzunu kaybetmesine rağmen, temelkabullerinin günümüz uygarlık tahayyülünü biçimlendirmeye dolaylı olarak devam etmektedir.

Rudyard Kipling’s The Ballad of East and West begins with the verses “Oh, East is East, and West is West,/And never the twain shall meet.” As an eschatological proof of the never-ending divide between East andWest, these lines are often cited by writers and journalists in an international crisis. The current crisis is aproduct of a bigger problem, while actuality is rediscovering the heritage of a selfish, violent, and agressivepast. Many concepts, such as civility, civilization and modernization, come into play in an evolutionist discoursethat categorizes and differentiates social differences and predicts that an ideal society will survive over time.Social evolutionism may not be a basic form of explanation today as it was in the nineteenth century. It remindsus of our zoological origins, our colonial sins, and the ruins of history. Contemporary thought, shaped by thediscussion of the end of history, the end of ideology, or the end of the meta-narratives has been distilled fromthe dualities of old–fashioned philosophies (East-West, barbarian-civilized, irrational-rational, etc.). A recentpopular trend is to confess the sins of old social scientific accounts. So, the apocalyptic atmosphere in thesubsequent verses of poems can be felt in radical criticisms of post-modern approaches to modern civilization.How can debates on civilization still be in the forefront of the individual or collective, even though all thecrimes of civilization have been revealed? Why do we remember where we are in civilization when there is asmall hitch in our daily lives? Why is it still important to determine the distance between civilizations when thecommunication revolution has removed distance between people and turned the world into a “global village”(unity/conflict)? In this paper, we will try to deal with the reconstruction of the concept of contemporarycivilization in the context of Talcott Parsons’ reading of civilization. The fact that the United States becamethe new central country of the world after World War II necessitated the re-reading of world history in linewith current developments. The thought of Talcott Parsons, who formulated the Fordist-Keynesian welfaresociety model as a general system theory, did not only shape the advanced capitalist societies; at the sametime his understanding of history, which treats civilizations as a relay runner for contemporary society, is anessential reference for modernization theorists in the description of non-Western social structures. First, wewill consider Parsons’ social system theory, which regards modern social structure and relationships as theultimate goal that past civilizations were trying to achieve. We will then try to address his views on the socialevolution and civilization process. Parsons’ teleological reading of historical civilizations in order to explainthe problem of change as one of the questions that structural-functionalism leaves unanswered suggeststhat social change is caused by an internal influence that arises from non-adaptation to physical and naturalconditions. This reading, which legitimizes relations of power among societies as a “theodicial necessity” in asense, is an inspiration to the “modernization theory” of the wide field of application in the non-Western worldduring the Cold War period. It is especially important that this theory, which was developed in the post-1960spolitical climate (although some of its representatives and basic views lose their old influence) is based on theactual civilization assumption.