Türkiye’de Dini Hayatın Sosyo-Tarihsel Boyutları ve Dindarlığın Dönüşen Görünümleri (1960-1980)
Türkiye’de Dini Hayatın Sosyo-Tarihsel Boyutları ve Dindarlığın Dönüşen Görünümleri (1960-1980)
Yazar: Çelik, Celaleddin
Dergi: Bilimname, Vol. 2018 No. 35, 2018
Anahtar kelimeler: Türkiye,Dini Hayat,1960,1980,Din Sosyolojisi

Türkiye’demodernleşmenin sosyolojik bakımdan üç aşamalı bir geçiş süreci izlediğisöylenebilir. Buna göre modernleşmenin entelektüel temelleri Tanzimat’a, yapısaldönüşümü siyasal ve kurumsal boyutta gerçekleştirilen Cumhuriyet devrimlerine, sosyoekonomikve kültürel dinamikleri ise 1950’lerden sonra başlayan demokratikleşme vesanayileşme yolunda atılan adımlara dayanır. Bu son aşamada ortaya çıkansiyasal, ekonomik ve kültürel değişme, modernleşmenin ideolojik ve kültürelgöstergelerini toplumun geniş kesimlerine yaygınlaştırır. Değişmenin temelitici güçlerinden birisi, çok partili hayatla birlikte gelişen demokratiksiyasal dönüşüm, diğeri ise hızlı kentleşme ve sanayileşmeyle karakterize olan sosyoekonomikdönüşümdür. Toplumsal ve gündelik hayata çok köklü tesirler bırakan her ikisüreç te, içsel ve dışsal bazı etmenlere bağlı olarak gelişmiştir. Toplumsalhayatın derinliklerinde iz bırakan sosyoekonomik boyut; 1970’li yıllarlabirlikte kırsal bölgelerden kentlere yönelik nüfus hareketini, orta sınıfın güçlenmeyebaşladığı ekonomik sıçramayı, kitle ulaşım ve iletişim araçlarının gelişiminebağlı hızlı kültürel değişme, çatışma ve dönüşümleri temsil eder. Bu dönemdedeğişmenin etkileri artık sadece büyük şehirlerle sınırlı kalmaz, küçükşehirler, kasabalar ve köylere kadar uzanır. Toplumsal gelişme sürecinde sosyalyapıda ve organizasyonda, işbölümü ve kurumsal hayatta ortaya çıkan değişimler,değerler ve normlar alanında da, kültürel algı, anlayış ve tasavvurlarınetkileşimine yol açmıştır. Türkiye bu dönemde bir yandan kentleşme vesanayileşmenin kendine özgü gelişimini, bir yandan da normlar, değerler, tutumve davranışlar alanında dönüşümler, çatışmalar ve kültürel etkileşimlerle sarsıcıdeneyimler yaşar. Bu süreç her ne kadar bir geçiş dönemi olarak görülse de,eski ile yeninin, geleneksel ile modernin, bir başka deyişle cemaat ilecemiyetin karşılaştığı ve bir arada etkilerini sürdürdükleri ya da değişerekyeni form ve kalıplara büründükleri bir dönemdir. Ancak bu değişim gelenekselkırsal Türk toplum ve kültür hayatının dinamiklerinde sarsıcı etkileryaratmaktadır. Daha çok siyasal gelişmeler ekseninde tanımlanan ancak kentleşmeve sanayileşme yoluyla hızlı bir toplumsal değişmenin yaşandığı 1960-80 arasıdönem, dinî hayat ve modernleşme etkileşimi bakımından da kritik bir dönemitemsil eder. Cumhuriyetindeğişme projesi siyasal yapının yanı sıra toplumsal olgular ve yapının dalaikleştirilmesi yönündeydi. Ancak toplumun tarihsel ve kültürel dinamiklerininayırt edilemeyecek kadar sıkı bir şekilde dinle ilişkili olması nedeniyle,değişim projesinin kimlik ve kişilik katlarında kalıcı değerler üretemeyişi birsorun yaratmıştır. Bununla birlikte laikleşmenin siyasal amaçlarının ancakİkinci Dünya Savaşı’ndan sonra gelişen sosyoekonomik ve kültürel gelişmelereparalel olarak belli bir başarıya ulaştığı söylenebilir. Bu başarının temelindeise 1960-80 arasında küresel gelişmelerle bağlantılı olarak Türk toplumundayaşanan sosyoekonomik ve sosyopolitik değişmelerin etkili olduğu açıktır.Nitekim bu dönemde değişimin temel faktörleri olan kentleşme ve sanayileşme olgusu,toplum yapısında ciddi sarsıntılara yol açmış, İslam’ın gelenekselyorumlarının, Türkiye’de giderek artan yeni toplumsal sorunlarla başedebilmesizorlaşmıştır (Tarhanlı 1993: 149). Ancak bu süreç aslında geleneksel dinanlayış ve yorumlarının da değişmeye başladığı bir aşamayı temsil eder. Bunagöre değişimin etkileri, bir taraftan modernleşmenin sosyokültürel boyutta yaygınlaşmasınısağlarken, diğer taraftan onu kendi inanç ve kabulleri ekseninde dönüştürmeyeyönelik tepkiselci, sentezci din yorumları da sivil ve siyasal hayattaörgütlenerek güç kazanır. Türkiye’de dinî hayatın 1960-80 arasındaki yapısalgörünümü ve değişimle ilişkisi, her şeyden önce dönemin sosyal, kültürel,siyasal arka planıyla birlikte, aynı dönem içinde dini kurumlar,organizasyonlar ve hareketlerin gelişimleri üzerine durmayı gerektirmektedir.

Türkiye’demodernleşmenin sosyolojik bakımdan üç aşamalı bir geçiş süreci izlediğisöylenebilir. Buna göre modernleşmenin entelektüel temelleri Tanzimat’a, yapısaldönüşümü siyasal ve kurumsal boyutta gerçekleştirilen Cumhuriyet devrimlerine, sosyoekonomikve kültürel dinamikleri ise 1950’lerden sonra başlayan demokratikleşme vesanayileşme yolunda atılan adımlara dayanır. Bu son aşamada ortaya çıkansiyasal, ekonomik ve kültürel değişme, modernleşmenin ideolojik ve kültürelgöstergelerini toplumun geniş kesimlerine yaygınlaştırır. Değişmenin temelitici güçlerinden birisi, çok partili hayatla birlikte gelişen demokratiksiyasal dönüşüm, diğeri ise hızlı kentleşme ve sanayileşmeyle karakterize olan sosyoekonomikdönüşümdür. Toplumsal ve gündelik hayata çok köklü tesirler bırakan her ikisüreç te, içsel ve dışsal bazı etmenlere bağlı olarak gelişmiştir. Toplumsalhayatın derinliklerinde iz bırakan sosyoekonomik boyut; 1970’li yıllarlabirlikte kırsal bölgelerden kentlere yönelik nüfus hareketini, orta sınıfın güçlenmeyebaşladığı ekonomik sıçramayı, kitle ulaşım ve iletişim araçlarının gelişiminebağlı hızlı kültürel değişme, çatışma ve dönüşümleri temsil eder. Bu dönemdedeğişmenin etkileri artık sadece büyük şehirlerle sınırlı kalmaz, küçükşehirler, kasabalar ve köylere kadar uzanır. Toplumsal gelişme sürecinde sosyalyapıda ve organizasyonda, işbölümü ve kurumsal hayatta ortaya çıkan değişimler,değerler ve normlar alanında da, kültürel algı, anlayış ve tasavvurlarınetkileşimine yol açmıştır. Türkiye bu dönemde bir yandan kentleşme vesanayileşmenin kendine özgü gelişimini, bir yandan da normlar, değerler, tutumve davranışlar alanında dönüşümler, çatışmalar ve kültürel etkileşimlerle sarsıcıdeneyimler yaşar. Bu süreç her ne kadar bir geçiş dönemi olarak görülse de,eski ile yeninin, geleneksel ile modernin, bir başka deyişle cemaat ilecemiyetin karşılaştığı ve bir arada etkilerini sürdürdükleri ya da değişerekyeni form ve kalıplara büründükleri bir dönemdir. Ancak bu değişim gelenekselkırsal Türk toplum ve kültür hayatının dinamiklerinde sarsıcı etkileryaratmaktadır. Daha çok siyasal gelişmeler ekseninde tanımlanan ancak kentleşmeve sanayileşme yoluyla hızlı bir toplumsal değişmenin yaşandığı 1960-80 arasıdönem, dinî hayat ve modernleşme etkileşimi bakımından da kritik bir dönemitemsil eder. Cumhuriyetindeğişme projesi siyasal yapının yanı sıra toplumsal olgular ve yapının dalaikleştirilmesi yönündeydi. Ancak toplumun tarihsel ve kültürel dinamiklerininayırt edilemeyecek kadar sıkı bir şekilde dinle ilişkili olması nedeniyle,değişim projesinin kimlik ve kişilik katlarında kalıcı değerler üretemeyişi birsorun yaratmıştır. Bununla birlikte laikleşmenin siyasal amaçlarının ancakİkinci Dünya Savaşı’ndan sonra gelişen sosyoekonomik ve kültürel gelişmelereparalel olarak belli bir başarıya ulaştığı söylenebilir. Bu başarının temelindeise 1960-80 arasında küresel gelişmelerle bağlantılı olarak Türk toplumundayaşanan sosyoekonomik ve sosyopolitik değişmelerin etkili olduğu açıktır.Nitekim bu dönemde değişimin temel faktörleri olan kentleşme ve sanayileşme olgusu,toplum yapısında ciddi sarsıntılara yol açmış, İslam’ın gelenekselyorumlarının, Türkiye’de giderek artan yeni toplumsal sorunlarla başedebilmesizorlaşmıştır (Tarhanlı 1993: 149). Ancak bu süreç aslında geleneksel dinanlayış ve yorumlarının da değişmeye başladığı bir aşamayı temsil eder. Bunagöre değişimin etkileri, bir taraftan modernleşmenin sosyokültürel boyutta yaygınlaşmasınısağlarken, diğer taraftan onu kendi inanç ve kabulleri ekseninde dönüştürmeyeyönelik tepkiselci, sentezci din yorumları da sivil ve siyasal hayattaörgütlenerek güç kazanır. Türkiye’de dinî hayatın 1960-80 arasındaki yapısalgörünümü ve değişimle ilişkisi, her şeyden önce dönemin sosyal, kültürel,siyasal arka planıyla birlikte, aynı dönem içinde dini kurumlar,organizasyonlar ve hareketlerin gelişimleri üzerine durmayı gerektirmektedir.