COĞRAFYA ALANINDA HAZIRLANMIŞ RESİMLİ İLK MATBU KİTAPLAR VE RESİMLERİNİN İNCELENMESİ
THE FIRST PRINTED BOOKS WITH PICTURES PREPARED IN THE FIELD OF GEOGRAPHY AND EXAMINING THEIR PICTURES
Yazar: Özdemir, Fatma
Dergi: Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (ÇÜİFD), Vol. 20 No. 2, 2020
Anahtar kelimeler: Printed Picture,Printing Press,Geography,Ottoman Period,Printed Book ; Baskı Resim,Matbaa,Coğrafya,Osmanlı Dönemi,Matbu Kitap

Osmanlı topraklarında ilk Türk matbaası İbrahim Müteferrika ve Çelebizade Mehmed Said Efendi’nin girişimleri sonucunda 18. yüzyılın ilk yarısında resmî olarak açılmış ve kitap basımına başlanmıştır. Yazma kitapların özenle hazırlandığı ve birçok kesim tarafından büyük ilgi gördüğü Osmanlı toplumunda matbaanın kullanılması beraberinde bu geçiş sürecinin ne şekilde olduğu sorusunu akla getirmektedir. İlk kitabın yayınlandığı 1729’dan matbaaların ve baskı kitapların yaygınlaştığı 1850 tarihine kadar basılmış olan kitaplar elbette ki yazma kitap kültüründen baskı kitaba geçme sürecini anlamada yol gösterici olacaktır. Coğrafya çok eski tarihlerden beri insanların ilgisini çeken ve üzerine kitaplar yazılan bir alan olmuştur. Bu bağlamda coğrafya alanında basılmış ilk kitaplar ve bu kitaplarda görülen resim, harita ve şekiller görsel öğelerin ilk matbu kitaplarda ne şekilde yer aldığını gösterecektir. İçerisinde resim, harita ve şekillerin olduğu tespit edilen 7 eser çalışma kapsamında incelemeye alınmıştır. Bu kitapların yazarı, yazıldığı tarih, konusu, basıldığı matbaa, sayfa sayısı ve resimleri hakkında bilgiler verilmiştir. İlaveten eserlerin görselleri teknik açıdan, hazırlayanlar bakımından ve canlı figürü kullanımı yönünden mercek altına alınmıştır. Sayı bazında bakıldığında eserlerde harita kullanımı diğer resimlere oranla oldukça fazladır. Haritaların modern harita tekniğinde hazırlandığı görülmektedir. Haritaların dışında coğrafya ile alakalı başka şekil ve çizimler de bulunmaktadır. Daha çok teknik konulara açıklık getiren bu şekiller resim özelliğinden uzak çizimlerdir. Bunların yanında dikkat çeken görsellerden biri de -iki eserde görülen- geleneksel tarzda hazırlanmış burç resimlerinin olduğu sayfalardır. Dairevi tarzda iki yarım kürenin içine konumlandırılmış bazıları çıplak olarak resmedilmiş insan, hayvan ve yarı insan yarı hayvan görünümünde fantastik canlılar bulunmaktadır. Bir eserde ise coğrafyanın beşerî yönünün resmedildiği görülür. Bu eserde kölelerin çalıştırılması, kralın halkı selamlaması, av sahneleri görsel dile aktarılmıştır. Baskı resim hazırlanırken iki teknik kullanıldığı düşünülmektedir. Bunlardan biri taş baskı tekniğidir. Bu teknik baskı resim hazırlama ve hatta resimlere yazılar ekleyebilme açısından oldukça elverişlidir. Baskı resim hazırlamanın diğer yolu ise gravür tekniğidir. Çalışma kapsamında değerlendirilen eserlerden iki tanesinin taş baskı tekniğinde basıldığı anlaşılmaktadır. Diğerlerinin ise metin kısımlarından anlaşıldığı üzere klasik matbaa yönteminde basıldığı görülmektedir. Doğrudan resimlerin hangi teknikle basıldığını söylemek pek mümkün görünmese de baskı tekniklerinden yola çıkarak taş baskı eserlerin resimlerinin taş baskı yöntemi ile klasik matbaa tekniğinde basılan eserlerin resimlerinin de gravür şeklinde hazırlanıp basıldığı kanaatine varılabilir. Resimlerin kim tarafından hazırlandığı hakkında ise yeterli malumat olmasa da bazı resimlerde imzası bulunan usta isimleri ve matbaa kayıtları bu konuda az da olsa bilgi edinilmesini sağlamıştır.

The first Turkish printing house in the Ottoman lands officially opened in the first half of the 18th century and the book began to be published as a result of the initiatives of Ibrāhīm Müteferrika and  Čelebizāde Mehmed Said Efendi. The use of the printing press in Ottoman society, where manuscripts were carefully prepared and attracted great attention by many segments of society, brings to mind the question of what this transition period was like. Books printed from 1729, when the first book was published, until 1850, when printing houses and printed books became widespread, will of course be a guide in understanding the process of transition from writing book culture to print book.Geography has been a field that has attracted people's attention and books have been written since ancient times. In this context, the first books published in the field of geography and the pictures, maps and figures seen in these books will show how the visual elements were included in the first printed books. 7 works that were found to contain pictures, maps and figures were examined within the scope of the study. Information was given about the author of these books, the date they were written, the subject, the printing house, the number of pages and pictures. In addition, the visuals of the works were scrutinized in terms of technical aspects, authors and the use of living figures. When considered on the basis of numbers, the use of maps in the works is quite high compared to other paintings. It is seen that the maps were prepared in modern mapping technique. Apart from the maps, there are other figures and drawings related to geography. These figures, which clarify more technical issues, are drawings far from the picture feature. In addition to these, one of the striking visuals - seen in two works - is the pages with traditional horoscope pictures. There are human beings, animals and fantastic creatures, some of which are depicted as naked, enclosed in two hemispheres in a circular style. In one work, it is seen that the human aspect of geography is depicted.  In this work, employing slaves, saluting the people of the king, hunting scenes are conveyed in visual language. Two techniques are thought to be used when preparing print pictures. One of them is lithography technique. This technique is very convenient in terms of preparing prints and even adding texts to pictures. Another way to prepare print pictures is the engraving technique. It is understood that two of the works evaluated within the scope of the study were printed in lithography technique. As can be understood from the text parts, the others are seen to be printed in the classical printing method. Although it does not seem possible to say directly with which technique the pictures were printed, it can be concluded that the paintings of the lithographed works were prepared and printed in the form of engraving, based on the printing techniques, and the paintings of the works printed in the classical printing technique with the lithography method. Although it does not seem possible to say directly with which technique the pictures were printed, based on the printing techniques, it can be concluded that the pictures of the lithographed works were prepared lithography method, the pictures of the works printed in the classical printing technique were also prepared and printed in the form of engraving. Although there is not enough information about who prepared the pictures, the names of the masters and printing house records in some of the pictures have provided a little information on this subject.