Kartezyen Perspektiften Yapay Zekâya Bir Aufhebung: Algoritmik Görme Biçimi
From a Cartesian Perspective to an Artificial-Intelligence Aufhebung: The Algorithmic Way of Seeing
Yazar: Bayar, Arzu
Dergi: Ankara Üniversitesi İlef Dergisi, Vol. 12 No. 2, 2025
Anahtar kelimeler: Communication Studies ; İletişim Çalışmaları ; Communication Technology and Digital Media Studies ; İletişim Teknolojisi ve Dijital Medya Çalışmaları ; New Communication Technologies ; Yeni İletişim Teknolojileri ; Ways of seeing,algorithmic ways of seeing,artificial intelligence,machine vision,algorithmic images ; Görme biçimi,algoritmik görme biçimi,yapay zekâ,makine görmesi,algoritmik imajlar

İmgeler belirli görme biçimleri bağlamında yaratılırken bu imgeleri yine belirli görme biçimleri içerisinden anlamlandırırız. Bu makalede, görme biçimlerinin tarihsel dönüşümünü eleştirel bir konumdan ele alarak yapay zekâ temelli “algoritmik görme biçimi” kavramının epistemolojik, estetik ve kültürel boyutlarını irdelemeye çalışıyorum. Öncelikle “makine görme biçimi” yerine “algoritmik görme biçimi” kavramını kullanmanın daha doğru bir bilim iletişimi için gerekli olduğunu iddia ediyorum. Ardından artık adı koyulmuş olan bu görme biçimini tartışmaya açmak maksadıyla, görme biçimleri literatürünü bir pusula olarak belirleyerek günümüzün yönünü belirlemeye çalışıyorum. Kartezyen perspektif ile değişen ve fotoğrafik perspektifle dönüşen görme pratiklerinin, günümüzde yapay zekâ dispositifiyle birlikte tamamen yeni olmayan ancak yenilenmiş bir aşamaya geçtiğini savunuyorum. Kartezyen görme biçiminin en temelinde yer aldığını belirlediğim üç boyutunu (öznel olanın nesnelleştirilmesi, gözlemci-gözlenen ayrımı ve görsel dünyanın parçalanması/heterotopya) algoritmik alana uzattığım bir soruşturmayı da bu bağlamda tartışmaya açıyorum. Resim, fotoğraf ve yapay zekâ sanatının literatürü üzerinden yapılan bir tartışma boyunca, özellikle görme ediminin zaman içerisinde nasıl bazen değişmeden kaldığını, ancak aynı zamanda dönüm noktaları da yaşadığını göstermeyi amaçlıyorum. Sanat dünyasından Refik Anadol’un Rönesans Rüyaları (2023) eserini merceğe alarak bu alanın “sınırları” üzerinde gezinmeye çalışıyorum. Üç kategorili bu soruşturma, algoritmik görme biçiminin Kartezyen perspektif ve fotoğrafla olan diyalektiğini bir aufhebung ilişkisi içinde sürdürdüğünü, başka bir deyişle onu hem içerdiğini hem de dönüştürerek aştığını gösterir.

Images are created within the context of particular ways of seeing, and we interpret these images through particular ways of seeing as well. In this article, I examine the historical transformation of ways of seeing from a critical standpoint and aim to explore the epistemological, aesthetic, and cultural dimensions of the artificial- intelligence-based concept of the “algorithmic way of seeing.” I first argue that it is necessary to adopt the concept of the “algorithmic way of seeing” over “machine way of seeing” for a proper discussion of the subject. I then attempt to orient this concept in the present moment by taking the literature on ways of seeing as a compass. I argue that visual practices that changed with the Cartesian perspective and were transformed with the photographic perspective have entered a renewed, though not entirely new, phase today with the artificial-intelligence dispositif. In this context, I extend into the algorithmic domain three dimensions that I identify as fundamental to the Cartesian way of seeing: the objectification of the subjective, the separation between observer and observed, and the fragmentation of the visual world / heterotopia. Through a discussion grounded in the literature of painting, photography, and artificial-intelligence art, I aim to show how the act of seeing sometimes remains unchanged over time but sometimes also experiences turning points. Focusing on Refik Anadol’s work Renaissance Dreams (2023) from the art world, I attempt to explore the “boundaries” of this field. This three-category inquiry shows that the algorithmic way of seeing continues its dialectic with the Cartesian perspective and photography within a relation of Aufhebung; in other words, it both contains them and surpasses them through transformation.