TÜRKİYE’DE ENERJİ FİYATI, VOLATİLİTE VE MAKROEKONOMİK GÖSTERGELERİN DIŞ TİCARET ÜZERİNDEKİ DİNAMİK ETKİLERİ: FOURIER ANALİZİ VE ROLLING GRANGER YAKLAŞIMI (1990-2024)
THE DYNAMIC EFFECTS OF ENERGY PRICES, VOLATILITY, AND MACROECONOMIC INDICATORS ON FOREIGN TRADE IN TURKEY: FOURİER ANALYSIS AND ROLLING GRANGER APPROACH (1990-2024)
Yazar: Taşcı, Hayriye
Dergi: İnönü Üniversitesi Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, Vol. 14 No. 2, 2025
Anahtar kelimeler: Development Economics - Macro ; Kalkınma Ekonomisi - Makro ; Applied Economics (Other) ; Uygulamalı Ekonomi (Diğer) ; Energy Prices,Foreign Trade,Fourier Analysis,Volatility,Rolling Granger Causali ; Enerji Fiyatları,Dış Ticaret,Fourier Analizi,Volatilite,Rolling Granger Nedensellik

Bu çalışma, Türkiye’de enerji fiyatları, döviz kuru, ekonomik büyüme, sanayi üretimi ve enerji volatilitesi gibi temel makroekonomik değişkenlerin dış ticaret üzerindeki etkilerini 1990-2024 dönemi verileriyle incelemektedir. Fourier tabanlı ekonometrik yöntemler ve zamanla değişen nedensellik analizleri birlikte kullanılarak, enerji ithalatına dayalı dış ticaret yapısının hem uzun vadeli eğilimleri hem de kısa dönemli dalgalanmaları ortaya konmuştur. Fourier eşbütünleşme testi, değişkenler arasında kalıcı bir uzun dönemli eşbütünleşme ilişkisi bulunmadığını göstermiştir. Fourier-ARDL modeli, uzun dönemde ithalat birim değeri ve ekonomik büyümenin enerji ithalatını artırdığını, döviz kurunun ise kısa dönemli etkilerle daha belirgin bir rol oynadığını ortaya koymuştur. Rolling Granger analizi, bu ilişkilerin zaman içinde sabit kalmadığını; özellikle küresel kriz ve enerji fiyat şoklarının yaşandığı dönemlerde güçlendiğini göstermiştir. Toda-Yamamoto nedensellik testi ise enerji ithalatı üzerinde yalnızca enerji volatilitesi ve döviz kuru değişkenlerinin kısa dönemde anlamlı etkisi bulunduğunu doğrulamıştır. Elde edilen sonuçlar, Türkiye’nin dış ticaret yapısının yapısal olmaktan çok dönemsel ve küresel koşullara duyarlı bir nitelik taşıdığını göstermektedir. Bu nedenle enerji piyasası risklerini azaltacak, döviz istikrarını koruyacak ve üretim yapısını enerji verimliliği temelinde dönüştürecek politikaların bütüncül biçimde tasarlanması büyük önem taşımaktadır.

This study examines the effects of key macroeconomic variables such as energy prices, exchange rates, economic growth, industrial production, and energy volatility on foreign trade using data from the 1990-2024 period in Turkey. By using Fourier-based econometric methods and time-varying causality analyses together, both the long-term trends and short-term fluctuations of the foreign trade structure based on energy imports have been revealed. The Fourier cointegration test showed that there was no permanent long-term cointegration relationship between the variables. The Fourier-ARDL model revealed that, in the long term, the unit value of imports and economic growth increased energy imports, while the exchange rate played a more prominent role through short-term effects. Rolling Granger analysis showed that these relationships were not constant over time; they strengthened particularly during periods of global crisis and energy price shocks. The Toda-Yamamoto causality test confirmed that only energy volatility and exchange rate variables have a significant short-term effect on energy imports. The results obtained show that Turkey’s foreign trade structure is more cyclical and sensitive to global conditions rather than structural in nature. Therefore, it is of great importance to comprehensively design policies that will reduce energy market risks, maintain exchange rate stability, and transform the production structure based on energy efficiency.