Türk Din Müziği Ekseninde Ankara’da Cem Âşık / Zâkirlik Kurumu
The Âşık / Zâkir Institution of the Cem Ritual in Ankara within the Context of Turkish Religious Music
Yazar: Coşkun, Armağan
Dergi: Dini Araştırmalar No. 70. Ankara Özel Sayısı, 2025
Anahtar kelimeler: Religious Studies (Other) ; Dini Araştırmalar (Diğer) ; Dinî Müzik,Ankara,Çubuk Alevi Köyleri,Cem Âşık / Zâkir,Cem Âşık / Zâkirin İcrası ; Religious Music,Ankara,Çubuk Alevi Villages,Cem Âşık / Zâkir,Performance of Cem Âşık / Zâkir

Alevilik inanç sistemi, tarihsel süreç içerisinde şekillenen ritüel yapısı, sözlü kültür geleneği ve toplumsal dayanışma biçimleri ile müziği merkezi bir unsur haline getirmiştir. Bu inanç sistemi kutsal söylemleri, öğretileri ve tarihsel belleğini büyük ölçüde müzik aracılığıyla aktarmış ve korumuştur. İnancın aktarımı, kimliğin inşası ve toplumsal belleğin korunması açısından temel bir işlev üstlenen müzik Alevilikte ibadet pratiğinin bir parçası olmanın yanı sıra inanç sisteminin kendisini tanımlayan ve sürdüren bir taşıyıcı unsur olarak konumlanmaktadır. Çubuk Alevi köylerinde varlığını sürdüren cem müzik geleneği özgün yapısı ile Ankara’daki dinî müzik uygulamalarının geleneksel boyutunda yer alması sebebiyle önem arz etmektedir. Günümüzde göç, kentleşme, dijitalleşme, popüler kültür etkisi vd. etkenlerle dinî müziğin geleneksel, özgün yapısının öz halinden uzaklaşması bir problem olarak ortaya çıkmaktadır. Dolayısıyla alan çalışması verileri temelinde dinî müzik pratiklerinin gelecek kuşaklara aktarılması, korunması ve arşivlenmesi için çalışılmalıdır. Bu doğrultuda bu makalenin amacı Türk din müziği ekseninde Ankara’nın Çubuk ilçesindeki Alevi köylerinde cemlerde icra edilen dinî müzik geleneğini âşık / zâkir temelinde teorik ve uygulama bağlamında incelemektir. Alanda tarafımızdan katılımlı yönlendirilmiş ve yönlendirilmemiş gözlem yöntemiyle yapılan saha araştırma verileri üzerinde şekillenen çalışma için ayrıca ilgili yazılı kaynaklara başvurulmuştur. Çubuk Alevi köylerinde cemlerde icra edilen dinî müziği âşık / zâkir temelli inceleyen çalışmada cem ve cem âşık / zâkiri hakkında bilgi verilerek bir zemin hazırlanmıştır. Akabinde Çubuk Alevi köylerindeki dinî müzik geleneği teorik ve uygulama bağlamında incelenmiştir. Çalışma sonucunda Çubuk Alevi köylerinde Ankara’daki dinî müzik pratiklerinin geleneksel boyutunun belirgin bir şekilde kendini gösterdiği gözlemlenmiştir. İşaret edilen bu geleneksel boyutta bağlama, âşık / zâkir, dinî müzik anlatım biçim / form merkezli anlayış yörenin dinî müzik kimliğini görünür kılmıştır. Aynı zamanda cem ritüeli temelinde inanç müzik ilişkisi ortaya çıkmış olup ritüelik yapı örgüsü, bireyin kutsal deneyimini şekillendiren temel bir unsur olarak tespit edilmiştir. Dinî müziğin inanç sistemlerinin içsel mantığını ve toplumsal uygulamalarını birleştiren sembolik ve performatif bir alan olduğu; dinî müzik temelinde söz ve müziğin karşılıklı etkileşim üzerinden işlev gören çok katmanlı bir iletişim biçimi olduğu saptanmıştır. Teknolojik imkanların olumlu yanını dinî müziğin bilimsel araştırılması, gelecek kuşaklara aktarımı ve korunması bağlamında değerlendirmek gerekir ki bu noktada alan çalışmasının önemi ortaya çıkmaktadır. Alan çalışması verileri paralelinde ilgili yazılı kaynakların ışığında yapılacak çalışmalar dinî müzik tarihine ve uygulamalarına ışık tutmasının yanı sıra Anadolu’daki dinî müzik uygulamalarının bütününe yaklaşılacak ve dönüşüm dinamikleri bağlamında takip edilmesine de fayda sağlayacaktır.

The Alevi belief system has positioned music as a central element through its ritual structure, oral cultural tradition, and forms of social solidarity that have been shaped throughout the historical process. This belief system has transmitted and preserved its sacred discourses, teachings, and historical memory largely through music. Music, which plays a fundamental role in the transmission of faith, the construction of identity and the preservation of social memory, is not only a part of the worship practice in Alevism but also serves as a carrier element that defines and sustains the belief system itself. The cem music tradition that continues to exist in the Alevi villages of Çubuk is significant due to its original structure and its place within the traditional dimension of religious music practices in Ankara. Today, due to factors such as migration, urbanization, digitalization, and the influence of popular culture, the traditional and authentic structure of religious music is drifting away from its essence, which presents a problem. Therefore, based on fieldwork data, efforts must be made to transmit, preserve, and archive religious music practices for future generations. In this regard, the aim of this article is to examine, within the context of Turkish religious music, the religious music tradition performed in cems in the Alevi villages of Çubuk district in Ankara, focusing on the âşık / zâkir, in both theoretical and practical contexts. In addition to relevant written sources, field research conducted by the researcher using participant-directed and non-directed observation methods formed the basis of this study. In the study, which analyzes the religious music performed in cems in the Çubuk Alevi villages through the lens of the âşık / zâkir, foundational information on the cem and the cem âşık / zâkir is provided to lay the groundwork. Subsequently, the religious music tradition in the Çubuk Alevi villages is examined in terms of theory and practice. As a result of the study, it was observed that the traditional dimension of religious music practices in Ankara is distinctly evident in the Alevi villages of Çubuk. Within this traditional dimension, the understanding centered on the bağlama (long-necked lute), the âşık / zâkir, and the forms of religious musical expression has made the region’s religious musical identity visible. At the same time, the relationship between faith and music emerged within the framework of the cem ritual, and the ritual’s structural pattern was identified as a fundamental element shaping the individual’s sacred experience. It was determined that religious music constitutes a symbolic and performative field that unites the internal logic of belief systems with their social practices, and that word and music, within the framework of religious music, function as a multilayered form of communication through mutual interaction. The positive potential of technological means should be evaluated in terms of scientific study, transmission to future generations, and preservation of religious music, highlighting the importance of fieldwork. Studies to be conducted in light of relevant written sources alongside fieldwork data will not only shed light on the history and practices of religious music but will also help approach Anatolian religious music practices as a whole and facilitate tracking their dynamics of transformation.