Masdar-nāme-yi Türkī’deki İsimlerin Tematik Söz Varlığı
The Thematic Vocabulary of the Nouns in Masdar-nāme-yi Turkī
Yazar: Kaman, Sevda
Dergi: FSM İlmi Araştırmalar İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi No. 26, 2025
Anahtar kelimeler: Language Studies (Other) ; Dil Çalışmaları (Diğer) ; The Mughal Empire,Chagatai Turkish,Chagatai-Persian dictionaries,thematic dictionary,nouns ; Bâbürlü Devleti,Çağatay Türkçesi,Çağatayca-Farsça sözlükler,tematik sözlük,isimler

Hindistan, Afganistan, Pakistan ve Bangladeş’in büyük bir kısmını kapsayansınırlarıyla kısa zamanda büyüyen Bâbürlü Devletinin Farsça, Arapça, Hintçe, Urducagibi çeşitli dillerin konuşulduğu kozmopolit bir yapısı vardır. Arapça din dili olarakgücünü korurken 16. yüzyılın sonlarından itibaren Farsça, Bâbürlü Devletinde yönetim,kültür ve güç aracı haline gelmiştir. Devletin kurucusu Bâbür Şah’ın (H. 888/M. 1483- H.937/ M. 1530) resmî dil tayin ettiği Çağatay Türkçesi yalnızca saray erkânının ve ordununbildiği yerel dile dönüşmüştür. Bu sebeplerle saray erkânı ve yöneticiler ata dillerininöğrenilmesi ve korunması için Türkçe dersleri almışlar, Çağatay Türkçesini öğretensözlük ve gramer kitaplarının yazılmasını teşvik etmişlerdir. Bunlardan biri Mîr ÎsâoğluHâcı Şâşî’nin I. Bahadır Şah’ın emriyle H. 1090/ M. 1679 yılında yazdığı Masdarnāme-yi Türkī’dir. Çağatay Türkçesi-Farsça olarak iki dilli hazırlanan ve sözlük-gramerniteliği taşıyan eserde isimler sıralanırken kısmi olarak tematik usulden faydalanılmıştır.Çalışmanın birinci bölümünde Masdar-nāme-yi Türkī tanıtılmış; ikinci bölümündedoküman analizi yapılarak eserdeki isimlerin tematik tasnifi ve içerik değerlendirilmesiyapılmıştır. Çalışmanın amacı eserin yazıldığı dönemin gündelik hayatına, kültürelyapısına dair bilgiler içeren söz varlığına ve tematik yapısına dikkati çekmek, Bâbürlü Devleti zamanında yazılan sözlüklerin ortak söz varlığının tespit edilmesine ve busözlüklerin tematik yönden karşılaştırılmasına yönelik araştırmalara, sözlükbilim toplumsaldilbilim çalışmalarına veri sunmaktır.

The Mughal Empire, which rapidly expanded its borders to encompass much ofIndia, Afghanistan, Pakistan, and Bangladesh, possessed a cosmopolitan structure inwhich a variety of languages - such as Persian, Arabic, Hindi, and Urdu were spoken.While Arabic retained its authority as the language of religion, from the late 16th centuryonward Persian became a key instrument of administration, culture, and power inthe Mughal Empire. Chagatai Turkish, which the founder of the empire, Babur Shah(1483–1530) (AH 888-937), designated as the official language, gradually turned intoa vernacular known only by the court elite and the military. In an effort to preservetheir ancestral language, court officials and administrators promoted the teaching ofTurkish and supported the production of instructional materials such as grammars anddictionaries. One of these is the Masdar-nāme-yi Turkī, written by Mîr Îsâoğlu HâcıŞâşî in 1090 AH / 1679 CE upon the order of Bahadur Shah I. Prepared bilingually inChaghatay Turkish and Persian, the work functions as both a dictionary and grammar,and while listing nouns it partially employs a thematic method The first part of thestudy introduces the Masdar-nāme-yi Turkī, while the second part provides a thematicclassification and content analysis of nouns in the work through document analysis.. Theaim of the study is to draw attention to the vocabulary and thematic structure of the work,which provides information about the daily life and cultural contex of the period in whichthe work was written, and to provide data for research on identifying the shared lexicon ofdictionaries compiled in the Mughal Empire, comparing these dictionaries thematically,and for lexicoglogical and sociolinguistic studies.