Erken Dönem İslam Tarihinde Kızıldeniz’de Bir Sürgün Adası: Dehlek
جزيرة المنفى في البحر الأحمر في التاريخ الإسلامي المبكر: دهلك
Yazar: Argun, Selim; Eskin, Ümit
Dergi: Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi, Vol. 24 No. 2, 2024
Anahtar kelimeler: Political and Civilization History of Islam ; İslam Tarihi ve Medeniyeti ; البحر الأحمر,دهلك,نفي,إريتريا,الحبشة,الأمويون,العباسيون ; History of Islam,The Red Sea,Dahlak,Exile,Eritrea,Abyssinia,Umayyads,Abbâsîds ; İslam Tarihi,Kızıldeniz,Dehlek,Sürgün,Eritre,Habeş,Emevîler,Abbâsîler

İslam tarihinde muhalifler ve düzeni bozanlar çeşitli şekillerde cezalandırılmıştır. Bu cezalardan biri de sürgün olmuştur. Sürgün amacıyla kullanılan yerlerden biri de Arapların muhayyilesinde çetin şartları ve uzaklığıyla yer edinen ve şiirlere dahi konu olan Dehlek adaları olmuştur. Doğu Afrika’da Masavva limanı açıklarında yer alan Dehlek adalar topluluğuna, en büyükleri olan Dehlek el-Kebîr adını vermiştir. Bu adalar stratejik konumları sebebiyle tarih boyunca askerî, siyasî ve ticarî açıdan önemli bir yere sahip olmuştur. Arapların İslâm öncesinde ticaret sebebiyle bildiği anlaşılan ada ve civarı, Habeşistan’a ilk hicretler ve Râşid Halifeler döneminde bölgeye düzenlenen akınlarla daha iyi tanınmaya başlamıştır. Emevîler döneminde gerek Kızıldeniz’in ticarî güvenliğini sağlamak gerekse Doğu Afrika’ya yönelik askerî hamleler çerçevesinde Dehlek adası ele geçirilmiştir. Böylece Müslümanların hakimiyetine giren ada, Emevîler ve Abbâsîler döneminde çeşitli sebeplerle farklı sınıflardan kişi ve grupların sürgün yeri olarak kullanılmıştır. Makalede bunlar arasında yer alan şair Ahvas el-Ensârî, kadı Irâk b. Mâlik el-Medenî, şair Ömer b. Ebî Rebîa el-Mahzûmî, bazı Kaderiyye mensupları ve Abbâsî valisi Abdülcebbâr b. Abdurrahman el-Ezdî’nin ailesinden bahsedilecektir. Emevî valisi Yezîd b. Mühelleb el-Ezdî ve Ali b. Abdullah el-Abbâsî ise adaya sürgün kararı çıkarıldığı halde sürgünlerinden vazgeçilen önemli kişiler arasında yer alır. Ayrıca bazı kaynaklarda Dehlek’e sürgün edildiği rivayet edilen kimi kimseler de zikredilir. Ancak bunların sürgün edilme ihtimalleri mümkün olmayıp bahse konu rivayetler zayıf ve sorunludur. Bu çalışmada, kaynaklardaki kısıtlı bilgiler ışığında adanın İslâm hakimiyetine girişi ve sürgün yeri olma vasfıyla ilgili rivayetler değerlendirilecektir.

İslam tarihinde muhalifler ve düzeni bozanlar çeşitli şekillerde cezalandırılmıştır. Bu cezalardan biri de sürgün olmuştur. Sürgün amacıyla kullanılan yerlerden biri de Arapların muhayyilesinde çetin şartları ve uzaklığıyla yer edinen ve şiirlere dahi konu olan Dehlek adaları olmuştur. Doğu Afrika’da Masavva limanı açıklarında yer alan Dehlek adalar topluluğuna, en büyükleri olan Dehlek el-Kebîr adını vermiştir. Bu adalar stratejik konumları sebebiyle tarih boyunca askerî, siyasî ve ticarî açıdan önemli bir yere sahip olmuştur. Arapların İslâm öncesinde ticaret sebebiyle bildiği anlaşılan ada ve civarı, Habeşistan’a ilk hicretler ve Râşid Halifeler döneminde bölgeye düzenlenen akınlarla daha iyi tanınmaya başlamıştır. Emevîler döneminde gerek Kızıldeniz’in ticarî güvenliğini sağlamak gerekse Doğu Afrika’ya yönelik askerî hamleler çerçevesinde Dehlek adası ele geçirilmiştir. Böylece Müslümanların hakimiyetine giren ada, Emevîler ve Abbâsîler döneminde çeşitli sebeplerle adaya farklı sınıflardan kişi ve grupların sürgün yeri olarak kullanılmıştır. Makalede bunlar arasında yer alan şair Ahvas el-Ensârî, kadı Irâk b. Mâlik el-Medenî, şair Ömer b. Ebî Rebîa el-Mahzûmî, bazı Kaderiyye mensupları ve Abbâsî valisi Abdülcebbâr b. Abdurrahman el-Ezdî’nin ailesinden bahsedilecektir. Emevî valisi Yezîd b. Mühelleb el-Ezdî ve Ali b. Abdullah el-Abbâsî ise adaya sürgün kararı çıkarıldığı halde sürgünlerinden vazgeçilen önemli kişiler arasında yer alır. Ayrıca bazı kaynaklarda Dehlek’e sürgün edildiği rivayet edilen kimi kimseler de zikredilir. Ancak bunların sürgün edilme ihtimalleri mümkün olmayıp bahse konu rivayetler zayıf ve sorunludur. Bu çalışmada, kaynaklardaki kısıtlı bilgiler ışığında adanın İslâm hakimiyetine girişi ve sürgün yeri olma vasfıyla ilgili rivayetler değerlendirilecektir.---في تاريخ الإسلام، عوقب المعارضون والمخلون بالنظام بطرق مختلفة. واحدة من هذه العقوبات كانت النفي. ومن الأماكن التي استخدمت للنفي جزيرة دهلك، التي تميزت بظروفها القاسية وبعدها، وأصبحت موضوعًا للشعر في مخيلة العرب. تقع جزر دهلك في البحر الأحمر قبالة ساحل مصوع في شرق أفريقيا، وأكبرها تسمى دهلك الكبير. تمتعت هذه الجزر بأهمية عسكرية وسياسية وتجارية بسبب موقعها الاستراتيجي على مر التاريخ. يُفهم أن العرب عرفوا الجزيرة وما حولها قبل الإسلام بسبب التجارة، ولكنها أصبحت أكثر شهرة خلال الهجرات الأولى إلى الحبشة والهجمات التي نظمت في عهد الخلفاء الراشدين. في العصر الأموي، احتلت جزيرة دهلك لضمان الأمن التجاري للبحر الأحمر ولتنفيذ الهجمات العسكرية على شرق أفريقيا. وهكذا، أصبحت الجزيرة تحت السيطرة الإسلامية، واستخدمت كمنفى لأشخاص ومجموعات من طبقات مختلفة في العصرين الأموي والعباسي لأسباب متعددة. من بين هؤلاء الأشخاص الشاعر أحوص الأنصاري، القاضي عراق بن مالك المدني، الشاعر عمر بن أبي ربيعة المخزومي، وبعض أتباع القدرية، وعائلة عبد الجبار بن عبد الرحمن الأزدي، والي العباسيين. وكان من بين الشخصيات الهامة التي صدر قرار بنفيها إلى الجزيرة ثم ألغي نفيها الوالي الأموي يزيد بن مهلب الأزدي وعلي بن عبد الله العباسي. وتذكر بعض المصادر أيضا بعض الأشخاص الذين قيل إنهم نُفوا إلى دهلك، إلا أن احتمالية نفيهم ضعيفة والروايات المتعلقة بهم ضعيفة ومشكوك فيها. في هذا العمل، سيتم تقييم الروايات المتعلقة بدخول الجزيرة تحت الحكم الإسلامي وكونها مكانًا للنفي، في ضوء المعلومات المحدودة المتاحة في المصادر.