İslam Dünyasında İlimlerin Tasnifi Eserlerinde Matematiğin Konumu
The Location Of Mathematics In The Works Of Classification Of Sciences In Islamic World
Yazar: Yılmaz Erten, Safiye
Dergi: Erdem, Vol. 0 No. 77, 2019
Anahtar kelimeler: Islamic civilization,classification of science,philosophers,religious scholars,mathematics ; İslam medeniyeti,ilim tasnifi,filozoflar,din âlimleri,matematik

Bilimlerin sınıflandırılması, antik çağlardan başlayarakbirçok düşünür tarafından ele alınmış bir konudur. İlk sistematik sınıflandırmaAristoteles (MÖ 384-322)’in sınıflandırmasıdır ve kendinden sonraki ilimlerintasnifi eserlerini etkilemiştir. İslam dünyasında ilimlerin tasnifi eserleri,çeviri yoluyla Arapçaya yeni aktarılan felsefî ilimlerin, dinî ilimlerleilişkisini ortaya koymak amacıyla kaleme alınmaya başlamıştır. İslamdüşüncesinde ilim tasnifi için filozofların ve din âlimlerinin benimsediği ikifarklı yaklaşım vardır. İlk yaklaşıma göre; gerçek bilgi felsefî bilgidir vedinî bilgiler amelî felsefenin dalıdır. İkinci yaklaşıma göre; vahiy en üsthakikattir, felsefi ilimler ise insan aklıyla ulaşılan ortak bilgilerdir. Bumakalede literatürden farklı olarak, İslam dünyasında kaleme alınmış ilimlerintasnifi eserlerinde matematiğin konumu incelenmiştir. Çalışmada, İslamdünyasındaki ilim tasnifi eserleri arasından, temsil ve etki gücü göz önündebulundurularak örneklem seçilmesi yoluna gidilmiştir. Filozofları temsilenFârâbî ve İbn Sînâ; âlimleri temsilen ise Harizmî ve İbn Haldun seçilmiştir.Taşköprîzâde de aslında âlimlerin tasnif geleneğine mensup olmakla birlikte ikitasnif geleneğinin başarılı bir sentezini yapmış olduğundan çalışmaya dâhiledilmiştir. Diğer ilimlerin tasnifi eserleri hakkında kısa bilgi vermekleyetinilmiştir. İslam dünyasında; mantık, felsefe, tasavvuf, tarih gibiilimlerin, bazı tasniflerde ilimler arasında sayılıp, bazılarında sayılmadığıgörülmektedir. Ancak hem filozofların hem de din âlimlerinin yaptıkları tümtasniflerde, matematik, ilimler kategorisi içerisinde yer almıştır. Antikçağlardan beri matematiğin bir ilim olduğu konusunda fikir birliği olduğugörülmektedir. Matematiğin konumu genel olarak felsefî ilimler, hikmetilimleri, nazarî (teorik) ilimler başlıkları altındadır. Yalnızca matematiğinuygulamaya yönelik bazı konularının, amelî (uygulamalı) ilimlere dâhil edildiğigörülmüştür. Matematiğin dalları genellikle, Antik Yunan sınıflamageleneğindeki gibi aritmetik, geometri, astronomi, müzik şeklindesınıflandırılmıştır. Matematiğin ilimler arasındaki sıralamasında varlıkkategorisi etkili olmuştur. Böyle bir sıralama, ilimlerin önem derecesi ileilgili değildir, ilimlerin maddeyle ilişkilerinden kaynaklıdır. Buna göre,zihinde maddeden soyutlanabilir ama dış dünyada soyutlanamaz olmasından dolayımatematik orta ilim kategorisindedir. Filozofların ve din âlimlerinin ilimolarak matematiği ele alış biçimlerinde önemli bir farklılık görülmemiştir.Filozoflar ve âlimler ortak olarak matematiği, faydalı ve gerekli olarakgörmüşlerdir.

ABSTRACTThe classification of the sciences is an issue which hasbeen dealt by many thinkers starting from ancient times. The first systematicclassi- fication is the classification of Aristotle (384-322 BC) and has influ-enced the subsequent classification of sciences. The works of the clas-sification of the sciences in the Islamic world have begun to be written inorder to reveal the relationship between the philosophical sciences which havebeen transferred to Arabic by translation recently and the religious sciences.There are two different approaches which philoso- phers and religious scholarsadopt for the classification of science in Islamic thought. According to thefirst approach; true knowledge is philosophical knowledge and religiousknowledge is a branch of op- erative philosophy. According to the secondapproach; revelation is the highest truth, and philosophical sciences arecommon knowledge reached by the human mind. In this article, unlike theliterature, the position of mathematics in the works of classification of thesciences written in the Islamic world has been examined. In the study, selec-tion of sampling has been made among the works of science classi- fication inthe Islamic world, taking into consideration the power of representation and influence.Fârâbî and İbn Sînâ have been chosen to represent the philosophers; Harism andIbn Khaldun have been cho- sen to represent the scholars. Taşköprîzâde has alsobeen included in the study since he made a successful synthesis of the twoclassification traditions, although he originally belongs to the classificationtradition of scholars. It has been contented with giving brief informationabout the other works of classification of science. In the Islamic world; It isseen that the sciences such as logic, philosophy, mysticism and history arecounted among the sciences in some classifications and not count- ed in others.However, in all the classifications made by both philos- ophers and religiousscholars, mathematics has been included in the category of sciences. Sinceancient times, it has been seen that there is a consensus that mathematics is ascience. The position of mathemat- ics is generally under the headings ofphilosophical sciences, wisdom sciences, theoretical sciences. It has been seenthat only some of the practical subjects of mathematics have been included inoperational sciences. The branches of mathematics have been generallyclassified as arithmetic, geometry, astronomy and music, as in the ancientGreek classification tradition. The category of being has been effective in theranking of mathematics among sciences. Such a ranking is not related to thedegree of significance of the sciences but related to the rela- tionship of thesciences to the substance. Accordingly, mathematics is in the middle sciencecategory because it can be abstracted from the matter in the mind, but itcannot be abstracted from the matter in the outside world. No significantdifference has been seen in the way philosophers and religious scholars handledmathematics as a science. Both philosophers and scholars have seen mathematicsas useful and necessary.