Yakın Dönem Bir Nakşî-Hâlidî Şeyhi Portresi: Kaşıkçı Ali Rıza Efendi (1883-1969)
A Portrait of a Naqshi-Khalidi Sheikh in Recent Period:  Kasikci Ali Riza Effendi (1883-1969)
Yazar: Çoban, Ali
Dergi: Bilimname, Vol. 2018 No. 36, 2018
Anahtar kelimeler: Tasavvuf,Kaşıkçı Ali Rıza Efendi,Nakşibendî-Hâlidîlik,Batılılaşma/Frenkleşme

Bumakalenin konusunu bir Nakşî-Hâlidî şeyhi olan Kaşıkçı Ali Rıza Efendi (1883-1969)oluşturmaktadır. Osmanlı’nın son dönemi Hâdim ve Konya medreselerinde eğitimgörmüştür. 1920 sonrasında ise Tasavvuf yoluna intisap etmiştir. Sayıca fazla olmasa da eserler vermiş olan Ali RızaEfendi bunları, “terk-i diyâr” diye ifade ettiği Medîne’ye göç etmesindensonraki ikāmeti esnâsında yazmıştır. Müellefâtı ağırlıklı olarak manzûmdur. Mensûreserlerinin içerisinde de çok sayıda şiir yer alır.AliRıza Efendi’nin hayatındaki dönüm noktalarından birisi Menemen hadisesidir.Kaşıkçı’nın şeyhi Erbilli Esad Efendi’nin merkezinde yer aldığı iddia edilenhadise, tüm memleket sathındaki Nakşîleri etkilediği gibi Kaşıkçı’yı daetkilemiştir. Bu olay sonucunda hapse atılmış ve memleketi terk etmek zorundakalmıştır.Kaşıkçı,Batılılaşma yönündeki Türk Modernleşmesi’ne tepkilidir. Frenkleşme, Frengistan’ı taklit şeklinde adlandırdığı batılılaşmayı;dînî terminoloji ile “âdât-ı küffâr” ve “bid‘at” diye ifade ederek muhalefetinidile getirmiştir. Bunun temelinde ise dönüşümlerin şeriata aykırı olduğudüşüncesi vardır. Nakşîliğin şeriat konusundaki hassasiyeti burada temâyüzetmiştir.  AliRıza Efendi, tanığı olduğu değişimler hakkında olumsuz kanâatinin sonucu olarakyaşadığı zaman dilimine dâir yaklaşımı da son derece olumsuzdur. Onun kötümser yaklaşımısadece Anadolu hakkında değil özelde İslam Dünyası genelde ise dünyanıntamamına dâirdir. Kıyâmeti beklediğini gösteren ifadeler eserlerinde yer alır. Ziraona göre nizâm-ı âlem bozulmuştur.Kaşıkçı’nınbatılılaşma muhâlefetinin arka planında, bunların şeriata aykırı olduğudüşüncesi ile insanın yaratılış gâyesine dâir farklı bakışı yatmaktadır.İnsanın yaratılış gâyesini “marifet-i ilâhiye” olarak tespit edip önündeki enbüyük engeli de “dünya sevgisi” olarak tayin edince doğal olarak sekülerizm velâiklik şeklindeki dünyevîleşme çabaları kendisi için bir muhâlefet sahasıolarak ortaya çıkmıştır.

Bumakalenin konusunu bir Nakşî-Hâlidî şeyhi olan Kaşıkçı Ali Rıza Efendi (1883-1969)oluşturmaktadır. Osmanlı’nın son dönemi Hâdim ve Konya medreselerinde eğitimgörmüştür. 1920 sonrasında ise Tasavvuf yoluna intisap etmiştir. Sayıca fazla olmasa da eserler vermiş olan Ali RızaEfendi bunları, “terk-i diyâr” diye ifade ettiği Medîne’ye göç etmesindensonraki ikāmeti esnâsında yazmıştır. Müellefâtı ağırlıklı olarak manzûmdur. Mensûreserlerinin içerisinde de çok sayıda şiir yer alır.AliRıza Efendi’nin hayatındaki dönüm noktalarından birisi Menemen hadisesidir.Kaşıkçı’nın şeyhi Erbilli Esad Efendi’nin merkezinde yer aldığı iddia edilenhadise, tüm memleket sathındaki Nakşîleri etkilediği gibi Kaşıkçı’yı daetkilemiştir. Bu olay sonucunda hapse atılmış ve memleketi terk etmek zorundakalmıştır.Kaşıkçı,Batılılaşma yönündeki Türk Modernleşmesi’ne tepkilidir. Frenkleşme, Frengistan’ı taklit şeklinde adlandırdığı batılılaşmayı;dînî terminoloji ile “âdât-ı küffâr” ve “bid‘at” diye ifade ederek muhalefetinidile getirmiştir. Bunun temelinde ise dönüşümlerin şeriata aykırı olduğudüşüncesi vardır. Nakşîliğin şeriat konusundaki hassasiyeti burada temâyüzetmiştir.  AliRıza Efendi, tanığı olduğu değişimler hakkında olumsuz kanâatinin sonucu olarakyaşadığı zaman dilimine dâir yaklaşımı da son derece olumsuzdur. Onun kötümser yaklaşımısadece Anadolu hakkında değil özelde İslam Dünyası genelde ise dünyanıntamamına dâirdir. Kıyâmeti beklediğini gösteren ifadeler eserlerinde yer alır. Ziraona göre nizâm-ı âlem bozulmuştur.Kaşıkçı’nınbatılılaşma muhâlefetinin arka planında, bunların şeriata aykırı olduğudüşüncesi ile insanın yaratılış gâyesine dâir farklı bakışı yatmaktadır.İnsanın yaratılış gâyesini “marifet-i ilâhiye” olarak tespit edip önündeki enbüyük engeli de “dünya sevgisi” olarak tayin edince doğal olarak sekülerizm velâiklik şeklindeki dünyevîleşme çabaları kendisi için bir muhâlefet sahasıolarak ortaya çıkmıştır.