Türkçede Söylem Belirleyici Olarak Soru Yapılı İfadeler
Question Sentence Structures as a Discourse Marker in Turkish
Yazar: Hirik, Erkan
Dergi: Dil Araştırmaları, Vol. 17 No. 32, 2022
Anahtar kelimeler: Language Studies ; Dil Çalışmaları ; Discourse marker,question sentence structures,functional grammar,Turkish ; Söylem belirleyici,soru yapılı ifade,işlevsel dilbilgisi,Türkiye Türkçesi,Discourse marker,question sentence structures,functional grammar,Turkish

Çeşitli dilbilgisel yapılar, farklı birleşimlerle bir araya gelerek konuşurun duygu durumunu ve düşüncelerini muhatabına aktarmaya yardımcı olur. Türkçenin sentaktik yapısı içerisinde bağlaç, edat, ünlem, zarf ya da öbek yapı olarak nitelendirilebilecek olan dilsel yapılar kimi zaman bu görevlerinin dışında da kullanılarak sözceye semantik katkı sağlayabilmektedir. Bahsi geçen bu dilsel ögelerin görevlerinin dışında semantik bir kategori oluşturduğu konum, söylem belirleyicilerdir.Söylem belirleyiciler, edimsel işlevleri olan dil ögeleridir. Bu ögeler yüzey yapıda “hani, yani, efendime söyleyeyim, gel gelelim, meğer, tamam mı, yoksa, zaten vb.” gibi farklı dil bilgisel yapılanmalarla belirmektedir. Ancak bu ögelerin cümle ötesi işlevleri olduğunu söylemek mümkündür. Özellikle konuşma ortamlarında sıkça kullanılan söylem belirleyiciler, iletişim esnasında hem konuşur hem de dinleyen açısından birtakım pragmatik işlevlere sahiptir. Bunlar iletiye kuvvetlendirme isteği katma, duygu aktarma, düşünce payı oluşturma, söylenene karşı tavır belli etme, söylenecek olanlara yönelik dikkat yönlendirme gibi iletişim ortamını ilgilendiren cümle ötesi işlevlerdir.Söylem belirleyiciler; bağlaç, edat, öbek yapı, ünlem ya da zarf gibi sözcük ya da sözcük birleşimlerinden oluşabileceği gibi kimi zaman cümle biçiminde de ortaya çıkabilmektedir. Türkçede cevap alma amacı taşımayan ancak yapısal olarak soru şeklinde bulunan “soru yapılı ifadeler”, söylem belirleyici olarak bazı işlevlere sahiptir.Türkçede soru yapılı ifadelerin söylem belirleyici olarak kullanıldığı durumlar, bu çalışmada yapısal olarak sınıflandırılmıştır. Ayrıca bu sınıfların işlevleri ve bunların diğer dil kategorileriyle ilişkileri incelenmiştir.

Various grammatical structures come together with different combinations to help convey the speaker's mood and thoughts to the addressee. Linguistic structures, which can be described as conjunctions, prepositions, exclamations, adverbs, or phrases in the syntactic structure of Turkish, can sometimes provide a semantic contribution to the utterance by using them outside of these functions. The position where these linguistic elements form a semantic category apart from their duties are the discourse markers.Discourse markers are language elements with pragmatic functions. These elements appear in the surface structure with different grammatical structures such as “hani, yani, efendime söyleyeyim, gel gelelim, meğer, tamam mı, yoksa, zaten, etc.”. However, it is possible to say that these elements have meta-sentence functions. Discourse markers, which are frequently used in speech, have some pragmatic functions in terms of both the speaker and the listener during communication. These are the functions beyond the sentence that concern the communication environment, such as adding a desire to strengthen the message, conveying emotions, creating a share of thought, expressing an attitude towards what is being said, and directing attention to what is to be said.Discourse markers can consist of words or combinations of words such as conjunctions, prepositions, phrases, exclamations, or adverbs, or they can sometimes appear in the form of sentences. "Question Sentence Structures", which do not aim to get an answer in Turkish, but are structurally in the form of questions, have some functions as a discourse determinant. The cases in which question-formed expressions are used as a discourse marker in Turkish are classified structurally in this study. In addition, the functions of these classes and their relations with other language categories were examined.