Tabip bir Osmanlı Müfessiri: Hacı Paşa Aydınî (v. 1424) ve Mecma’u’l-Envâr Adlı Tefsiri
A Physician Ottoman Commentator: Hacı Pasha Aydınî (d. 1424) and his Commentary on Mecma'u'l-Envâr
Yazar: Aydar, Hidayet
Dergi: FSM İlmi Araştırmalar İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi No. 18, 2021
Anahtar kelimeler: Osmanlı Müfessiri,Hacı Paşa Aydınî,Mecma’u’l-Envâr fîCemî’i’l-Esrâr,tefsir,yöntem,mukayese ; Ottoman exegesis,Haci Pasha Aydinī,Majmāʿ al-Anwār fī Jamīʿ al-Asrār,exegesis,method,comparison

Bu çalışmada ilk dönem Osmanlı âlimlerinden olan Hacı Paşa Aydınî ve Mecma’u’l-envâr fî cemî’i’l-esrâr adlı tefsiri ele alınmaktadır. Çalışmada Hacı Paşa’nın hayatı,eğitim-öğretimi ve tahsil için gittiği merkezler işlenmektedir. Hacı Paşa aslında bir müfessirolmaktan ziyade bir tabip olarak meşhurdur. Çalışmada neden doktor olarak şöhretbulduğu üzerinde de durulmaktadır. Hacı Pasa Aydınî çoğunluğu tabâbetle ilgili olmaküzere çok sayıda eser telif etmiştir. Bunlardan biri de Mecma’u’l-envâr fî cemî’i’l-esrâradlı tefsiridir. Çalışmada Hacı Paşa Aydınî’nin bir tefsir yazmaya ihtiyaç duymasının sebebiirdelenmektedir. Kütüphanelerimizde çok az sayıda nüshası bulunan tefsir, müellifitarafından tamamlanmış olduğu halde bugüne kadar biri ilk, diğeri de onuncu cilt olmaküzere sadece iki cildi bilinmekteydi. Ayrıca son cildi bilinmediğinden tamamının kaç ciltolduğu da bilinmiyordu. Araştırmalarımız neticesinde eserin son cildi olan on ikinci cildinide tespit ettik. Böylece eserin toplam on iki cilt olduğu netleşti. Bununla birlikteşimdilik tefsirin geri kalan ciltleri kayıptır. Çalışmada elde mevcut iki nüsha ve yenitespit ettiğimiz on ikinci cilt hakkında bilgi de verilmektedir. Yine müellifin tefsirindekiyöntemi konusunda da bilgi sunulmaktadır. Eserin kaynakları ve daha önceki tefsirlerle münasebeti de ele alınıp işlenmektedir. Bilhassa Ebû Hafs Necmüddîn Ömer en-Nesefîve Râzî tefsirleriyle sıkı bir ilişkisinin olduğu örnek metinler üzerinden kıyaslar yapılaraktespit edilmeye çalışılmaktadır. Keza eserin mukaddimesinde, ilmin ve âlimin faziletinedair verdiği bilgiler de çalışmada konu edilmektedir.

In this study, one of the Ottoman scholars, Haci Pasha Aydinī, and his tafsīr (exegesis)named Majmāʿ al-anwār fī jamīʿ al-asrār, is discussed. In the study, the life of HaciPasha, an early Ottoman scholar, and the places he went for education and training arecovered. Haci Pasha actually became famous as a doctor rather than a mufassir. Thestudy also emphasizes why he became a doctor and why he gained fame as a doctor. HaciPasha Aydinī wrote many works, mostly in the medical field. One of them is his exegesisnamed Majmāʿ al-anwār fī jamīʿ al-asrār. Here, the reason why Haci Pasha Aydinī neededto write an exegesis and which motives led him to write an exegesis are also examined.His exegesis named Majmāʿ al-anwār fī jamīʿ al-asrār is a work that has very few copiesin our libraries. Although the work was completed by the author, unfortunately, only twovolumes, one of which was first and the other was tenth, were known so far. In addition,since the final volume was not known, the total number of volumes was not known. In ourstudies, we determined the twelfth volume, which is the last volume of the work. Thus,it became clear that the work had a total of twelve volumes. For now, however, most ofthe exegesis is unfortunately missing. In the study, information about the two existingcopies and their location is presented. Especially, the twelfth volume, which we recentlyidentified, is emphasized. Again, in the study, information is given about the author’smethod in his exegesis and his style of handling various issues. The sources of the workand especially its relationship with previous exegeses are also discussed. It is stated thathe had a very close relationship with Abû Hafs Najm al-din Omar el-Nesefî and Rāzī’sexegesis in particular. Here, this issue is tried to be determined by making comparisonsover the sample texts. The preliminary of the work, some of the issues mentioned here,and especially the information given by him regarding ʿilm (science) and the virtue of theʿālim (scholar) are also included in the study.