Coasevarî İşlemlerin Refah Etkileri: Genelleştirilmiş Grafiksel Bir Yaklaşım
Coasevarî İşlemlerin Refah Etkileri: Genelleştirilmiş Grafiksel Bir Yaklaşım
Yazar: Ocakcıoğlu, Bora
Dergi: İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Mecmuası, Vol. 61 No. 1, 2011
Anahtar kelimeler: Coase Teoremi, Pigouvarî Vergi, Mülkiyet Hakkı, Değişmez Teknoloji, Değişken Teknoloji, Marjinal Kirletme Zarar Maliyeti, Kirlenenin Marjinal Yarar Fonksiyonu, Marjinal Temizleme Maliyeti, Tüketici Fazlası, Üretici Fazlası, Tazminat Arz Eğrisi

Bu makale kirletenlerle kirlenenler arasındaki Coasevarî işlemlerin refah  etkilerinin grafiksel betimlenmesi ve analizi hakkındadır. Profesör Coase, Sosyal  Maliyet (1960) başlıklı bir makalesinde, işlem maliyetlerinin olmadığı bir durumda  ve kişilerin birbirine yönelik “zararlı etkilerinin” bulunduğu bir faaliyette,  hasım olan tarafların ilk mülkiyet haklarının dağılımına bakılmaksızın piyasa  çerçevesinde etkin kaynak dağılımı sağlayan bir anlaşmaya varabileceklerini ileri  sürmüştür. Bu anlaşmaya göre mülkiyet hakkı (kirletme hakkı) kirleten kişiye ait  olduğu zaman kirlenen kişi kirletene, kirlenmeye sebep olan faaliyetin  durdurulması veya azaltılması için bir tazminat ödeyecektir. Aksine, kirlenen kişi  mülkiyet hakkına sahip ise bu kez kirleten kişi diğerine kirletme hakkını satın almak  üzere bir tazminat vermeyi önerecektir. Ronald Coase problemi şu şekilde  ifade etmektedir: “Bu makale başkalarına yönelik zararlı etkileri olan işletmelerin  faaliyetleri ile ilgilidir. Böyle bir durumun ekonomik analizi genellikle  iktisatçıların geniş ölçüde Pigou’nun Refah Ekonomisindeki yaklaşımını takip ettikleri,  fabrikanın özel ve sosyal ürünü arasındaki ayrışıma ilişkin olarak  yapılagelmiştir.” Bildiğimiz gibi Profesör Pigou “Refah Ekonomisi” adlı  kitabında devletin, dışsallıkların mevcudiyeti ile bozulmuş olan piyasa kaynak  dağılımını, kirletene uygun bir vergi salmak sureti ile düzeltebileceği önerisinde  bulunmuştur. Bu bugün Pigouvarî vergi olarak anılan vergidir. Pigouvarî vergi  kirliliği gidermek için kirletene kirletmenin bedeli olarak salınır (aslında bu  yaklaşım günümüzde dahi modern kamu maliyesi kitaplarında öğretilmektedir).  Ancak Coase probleme Pigouvarî vergilerle yaklaşımda mütekabiliyet  bulunduğunu ileri sürmüştür: çünkü, kirlenene yönelik zararlarının giderilmesini  sağlamak için tasarlanan Pigouvarî vergiler kirletene de zarar vermektedir.  Gerçekte Pigouvarî bir vergi üretimi ve buna bağlı olarak üretici fazlasının bir  kısmını (ve ilgili tüketicilerin tüketici fazlasını da) azaltır. Coase’a göre Pigouvarî vergilerin uygulanması yerine, hasım taraflar piyasa çerçevesi içinde mülkiyet  hakkına sahip olmayan tarafın diğerine tazminat verdiği bir anlaşmaya varabilirler.  George Stigler Coase’ın iddiasına “Coase Teoremi” adını vermiştir.  Coase’dan sonra çok sayıda bilim adamı bu konu üzerine gitmişlerdir. Bu konuda  büyük bir literatür oluşmuştur. Bu konuda yazılan makalelerden bazıları  Coase’un iddiasının aleyhine diğer bazıları lehine tavır almışlardır. Bu makalede  söz konusu makalelerin hiçbiri tartışılmamakta ve Coasevarî varsayımlar ve öneriler  sorgulanmamaktadır. Bu makaledeki original katkılar şunlardır: 1- Kirletenlerin  ve kirlenenlerin pazarlık yapacakları vakaların ve modellerin  genelleştirilmesi; 2- Anlaşmadan sonra ilgili tarafların mikroekonomik dengeleri;  3-İşlemden sonra her bir tarafın refahındaki değişme. Bu makale Coase’un  iddiasını geçerli olarak kabul etmekte ve farklı işlem vakalarının betimlenmesinde  ve denge analizlerinde kamu kesimi ekonomisi ve özellikle maliyet-fayda analizi  araçlarını kullanmaktadır.

Bu makale kirletenlerle kirlenenler arasındaki Coasevarî işlemlerin refah  etkilerinin grafiksel betimlenmesi ve analizi hakkındadır. Profesör Coase, Sosyal  Maliyet (1960) başlıklı bir makalesinde, işlem maliyetlerinin olmadığı bir durumda  ve kişilerin birbirine yönelik “zararlı etkilerinin” bulunduğu bir faaliyette,  hasım olan tarafların ilk mülkiyet haklarının dağılımına bakılmaksızın piyasa  çerçevesinde etkin kaynak dağılımı sağlayan bir anlaşmaya varabileceklerini ileri  sürmüştür. Bu anlaşmaya göre mülkiyet hakkı (kirletme hakkı) kirleten kişiye ait  olduğu zaman kirlenen kişi kirletene, kirlenmeye sebep olan faaliyetin  durdurulması veya azaltılması için bir tazminat ödeyecektir. Aksine, kirlenen kişi  mülkiyet hakkına sahip ise bu kez kirleten kişi diğerine kirletme hakkını satın almak  üzere bir tazminat vermeyi önerecektir. Ronald Coase problemi şu şekilde  ifade etmektedir: “Bu makale başkalarına yönelik zararlı etkileri olan işletmelerin  faaliyetleri ile ilgilidir. Böyle bir durumun ekonomik analizi genellikle  iktisatçıların geniş ölçüde Pigou’nun Refah Ekonomisindeki yaklaşımını takip ettikleri,  fabrikanın özel ve sosyal ürünü arasındaki ayrışıma ilişkin olarak  yapılagelmiştir.” Bildiğimiz gibi Profesör Pigou “Refah Ekonomisi” adlı  kitabında devletin, dışsallıkların mevcudiyeti ile bozulmuş olan piyasa kaynak  dağılımını, kirletene uygun bir vergi salmak sureti ile düzeltebileceği önerisinde  bulunmuştur. Bu bugün Pigouvarî vergi olarak anılan vergidir. Pigouvarî vergi  kirliliği gidermek için kirletene kirletmenin bedeli olarak salınır (aslında bu  yaklaşım günümüzde dahi modern kamu maliyesi kitaplarında öğretilmektedir).  Ancak Coase probleme Pigouvarî vergilerle yaklaşımda mütekabiliyet  bulunduğunu ileri sürmüştür: çünkü, kirlenene yönelik zararlarının giderilmesini  sağlamak için tasarlanan Pigouvarî vergiler kirletene de zarar vermektedir.  Gerçekte Pigouvarî bir vergi üretimi ve buna bağlı olarak üretici fazlasının bir  kısmını (ve ilgili tüketicilerin tüketici fazlasını da) azaltır. Coase’a göre Pigouvarî vergilerin uygulanması yerine, hasım taraflar piyasa çerçevesi içinde mülkiyet  hakkına sahip olmayan tarafın diğerine tazminat verdiği bir anlaşmaya varabilirler.  George Stigler Coase’ın iddiasına “Coase Teoremi” adını vermiştir.  Coase’dan sonra çok sayıda bilim adamı bu konu üzerine gitmişlerdir. Bu konuda  büyük bir literatür oluşmuştur. Bu konuda yazılan makalelerden bazıları  Coase’un iddiasının aleyhine diğer bazıları lehine tavır almışlardır. Bu makalede  söz konusu makalelerin hiçbiri tartışılmamakta ve Coasevarî varsayımlar ve öneriler  sorgulanmamaktadır. Bu makaledeki original katkılar şunlardır: 1- Kirletenlerin  ve kirlenenlerin pazarlık yapacakları vakaların ve modellerin  genelleştirilmesi; 2- Anlaşmadan sonra ilgili tarafların mikroekonomik dengeleri;  3-İşlemden sonra her bir tarafın refahındaki değişme. Bu makale Coase’un  iddiasını geçerli olarak kabul etmekte ve farklı işlem vakalarının betimlenmesinde  ve denge analizlerinde kamu kesimi ekonomisi ve özellikle maliyet-fayda analizi  araçlarını kullanmaktadır.