Eser Sahibinin Tasarrufu mu, Müstensih Müdahalesi mi: Mantık-ı Esrâr Nüshaları Arasındaki Farklılıklar
Intervention of the Author or the Scribe: Differences Between the Copies of Mantık-i Esrâr
Yazar: Doğan Averbek, Güler
Dergi: Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi No. 63, 2018
Anahtar kelimeler: Attar,Mantiq al-Tayr,Conference of the Birds,Fedayî,Mantık-ı Esrâr,copying,mathnawi ; Attar,Mantıku’t-Tayr,Fedayî,Mantık-ı Esrâr,istinsah,mesnevi

Mantıku’t-Tayr’ın manzum Türkçe tercümelerinden biri de 17. asırda Fedayî Mehmed Dede tarafından yapılmıştır. Aslen Antepli olan Fedayî Mehmed Dede, Mevlevi’dir ve uzun yıllar Trablusşam Mevlevihanesi’nde bulunmuştur. Tercümenin adı Mantık-ı Esrâr’dır. Bazı araştırmalarda “tam tercüme” olduğu ileri sürülen bu tercümede, eserin aslında bulunan 30 bölüme yer verilmemiştir. Buna mukabil Fedayî, tercüme metne bir yerde hikâye eklemiştir. Tercümenin, biri otograf nüsha olmak üzere, bugüne kadar sekiz yazma nüshası tespit edilmiştir. Ayrıca eser 1857 yılında taşbaskısı usulüyle tab’edilmiştir. Eserin yazma nüsharlarından ikisi otograf nüshadan ciddi manada ayrılmaktadır. Araştırmacılara faydalı olacağı mülahazasıyla bu çalışmada, tercümenin ilk hâli olduğu düşünülen nüsha ile bu metinden çok uzaklaştığı görülen iki nüshanın muhtasar bir mukayesesi sunulacaktır. Bu çalışmada sözkonusu iki nüshanın biri olan ve iki varak haricinde eksiği bulunmayan Hüseyin Kocabaş Yazmaları’ndaki nüsha ile otograf nüsha arasındaki farklılıklar, eklemeler, çıkarmalar, mısra, ibare ve kelimelerde yapılan müdahaleler üzerinde durulacak ve eserdeki beyit çapındaki müdahalelerin tamamına yer verilecek, diğer müdahaleler ise mümkün olduğu kadarıyla örneklendirilmeye çalışılacaktır. Çalışmada ayrıca, Fedayî hayattayken yapılan bu müdahalelerin yapılış keyfiyeti ve çokluğu sebebiyle Mantık-ı Esrâr’ın Fedayî tarafından gözden geçirilerek tekrar yazılıp yazılmadığı sorusu gündeme getirilecektir.

One of the versified translations of Mantiq al-Tayr in Turkish was done by Fedayî Mehmed Dede in the 17th century. Fedayî Mehmed Dede, who was originally from Antep, Turkey, was Mawlawi, and lived in Mawlawi Lodge of Tripoli for many years. Title of his translation is Mantık-ı Esrâr. Some researchers claim that this is a “full translation” of Mantiq al-Tayr. However, Fedayî, the translator, excluded 30 sections from the translation. In addition to this, he added a new story to his translation. Eight manuscript copies of Mantık-ı Esrâr have been located so far. As it is understood from the colophon, Leipzig copy is the autograph copy of the translation. There is also a litograph print of the translation which is made in 1857. Two of the manuscripts are quite different from the autograph copy. In this paper a comparative study of the Hüseyin Kocabaş copy and Leipzig copy will be asserted regarding the differences. The differences, couplet additions/subtractions, interventions made in lines as well as phrases and words between the Hüseyin Kocabaş manuscript and the autograph copy will be listed and exemplified. Because of the nature and complexity of these changes, it will be asked if the translation revised by the translator himself.