Kelâmî Kimlikler Arasında Sarkaçta Bir İsim: Ebû Bekir el-Esam’ın Mezhebî Kimliğine Dair Kelâmî Bir Okuma
Among Theological Identities: A Pendulum Figure: A Theological Reflection of Abū Bakr al-Aṣamm’s Sectarian Identity
Yazar: İpek, Mikail
Dergi: e-Makalat Mezhep Araştırmaları Dergisi, Vol. 18 No. 2, 2025
Anahtar kelimeler: Islamic Sects ; İslam Mezhepleri ; Kalām,Mu`tazila,Abū Bakr al-Aṣamm,Sect,Asamiyya ; Kelâm,Mu`tezile,Ebû Bekir el-Esam,Mezhep,Esamiyye.

Bazı kelâmcılar belli bir ekole nispet edilmekle birlikte, savundukları görüşleri itibarıyla tam bir mezhep kimliği kazanamamıştır. Klasik kelâm kitaplarının çoğunda Mu‘tezile’ye nispet edilen Ebu Bekir el-Esam’ın (ö. 200/816) bu âlimlerden biri olduğu kabul edilmektedir. Esam’a ait herhangi bir eserin doğrudan günümüze ulaşmamış olması onu anlamayı zorlaştırmaktadır. Ancak Mu‘tezile , Şia ve Sünni kaynaklardan aktarılan bilgiler onun hakkında yorum yapmaya imkân tanımaktadır. Esam’ın görüşleri dikkatlice incelendiğinde, onun başta  Mu‘tezile olmak üzere, Mürcie, Ehl-i Sünnet ve Hâriciler’e ait bazı fikirleri benimsediği anlaşılmaktadır. Dolayısıyla onun mezhebi kimliği hakkında net ifadeler kullanmak oldukça güçtür. Esam’ın mezhep mensubiyetiyle ilgili olarak, bazı kaynaklar onu Mu‘tezile bir kelâmcı olarak nitelendirirken, bazıları ise onun bir “ara figür” olduğunu öne sürmüştür. Öte yandan Esam’ın “Esamiyye” isminde bağımsız bir fırkanın kurucusu olduğunu ifade eden kaynaklar da bulunmaktadır. Dönemin sosyopolitik şartları ve mezheplerin henüz net hatlarla birbirinden ayrılmamış olması, Esam’ın böylesine bir tutum sergilemesinin başlıca nedenleri arasında sayılabilir. Bu çalışmada Ebû Bekir el-Esam’ın mezhebî kimliği, mevcut kaynakların bize sunduğu veriler ışığında yeniden ele alınacaktır. Kanaatimizce Esam, bir Mu`tezilî veya “ara figür” olarak değil, toplumsal maslahatı önceleyen ve özgürlükçü bir toplum düzeni inşa etmeye teşebbüs eden bir kelâmcı olarak okunmalıdır.

Bazı kelâmcılar belli bir ekole nispet edilmekle birlikte, savundukları görüşleri itibarıyla tam bir mezhep kimliği kazanamamıştır. Klasik kelâm kitaplarının çoğunda Mu`tezile’ye nispet edilen Ebû Bekir el-Esam’ın (ö. 200/816) bu âlimlerden biri olduğu kabul edilmektedir. Esam’a ait herhangi bir eserin doğrudan günümüze ulaşmamış olması onu anlamayı zorlaştırmaktadır. Ancak Mu`tezile, Şia ve Sünnî kaynaklardan aktarılan bilgiler onun hakkında yorum yapmaya imkân tanımaktadır. Esam’ın görüşleri dikkatlice incelendiğinde, onun başta Mu`tezile olmak üzere, Mürcie, Ehl-i Sünnet ve Hâricîler’e ait bazı fikirleri benimsediği anlaşılmaktadır. Dolayısıyla onun mezhebî kimliği hakkında net ifadeler kullanmak oldukça güçtür. Esam’ın mezhep mensubiyetiyle ilgili olarak, bazı kaynaklar onu Mu`tezilî bir kelâmcı olarak nitelendirirken, bazıları ise onun bir “ara figür” olduğunu öne sürmüştür. Öte yandan Esam’ın “Esamiyye” isminde bağımsız bir fırkanın kurucusu olduğunu ifade eden kaynaklar da bulunmaktadır. Dönemin sosyopolitik şartları ve mezheplerin henüz net hatlarla birbirinden ayrılmamış olması, Esam’ın böylesine bir tutum sergilemesinin başlıca nedenleri arasında sayılabilir. Bu çalışmada Ebû Bekir el-Esam’ın mezhebî kimliği, mevcut kaynakların bize sunduğu veriler ışığında yeniden ele alınacaktır. Kanaatimizce Esam, bir Mu`tezilî veya “ara figür” olarak değil, toplumsal maslahatı önceleyen ve özgürlükçü bir toplum düzeni inşa etmeye teşebbüs eden bir kelâmcı olarak okunmalıdır.