HAYÂLÎ’NİN ‘İDÜM SANA’ REDİFLİ GAZELİNİN ŞERHİ VE YAPISALCI AÇIDAN İNCELENMESİ
The Commentary of Hayali’s Ghazal With the Rhyme of “İdüm Sana” and ts Examination in Terms of Constructivism
Yazar: Ceran, Mahir
Dergi: Hikmet - Akademik Edebiyat Dergisi No. 22 [BAHAR 2025], 2025
Anahtar kelimeler: Comparative and Transnational Literature ; Karşılaştırmalı ve Ulusötesi Edebiyat ; Classical Turkish Literature of Ottoman Field ; Osmanlı Sahası Klasik Türk Edebiyatı ; Poetry,Ghazal,Constructivism,Commentary,Hayâlî ; Şiir,Gazel,Yapısalcılık,Şerh,Hayâlî

Edebiyat eserleri, yazının kullanılmasından beri insan yaşamında daima önemli yer edinmiştir. Bir iletişim ve birbirini anlamayı gerektiren dil, bu edebiyat eserlerinin en önemli malzemesidir. Bundan dolayı kullanılan dili anlama ve anlamlandırma çabaları daima var olmuştur. F. de Saussure’ün dili bir ‘dizge’ olarak görmesi ve yapısalcı anlayışı ortaya çıkarması bu anlamlandırma çalışmalarına katkı sağlamıştır. Nitekim klasik Türk edebiyatı metinleri de taşıdıkları anlam ve eşsiz şekil bilgisiyle günümüzde anlaşılmayı en çok hak eden yapıların başında gelir. Bu metinleri geleneksel çözümleme yöntemlerinin yanında yapısalcı yaklaşımla da ele almak bu anlaşılma mevzusuna oldukça yardım eder. Hayâlî Bey, 16. yüzyıl ve klasik Türk şiirinin öncü şahsiyetlerinden birisidir. Özellikle gazel konusunda zengin hayal dünyası ile bu alana yepyeni bir soluk kazandırmıştır. Bu çalışmada Hayâlî’nin ‘idüm sana’ redifli gazeli, çalışmanın temel kaynağı ve ana eksenini oluşturmaktadır. Gazel, öncelikle klasik şerh metodu ile açıklanıp arka planındaki anlam katmanı gün yüzüne çıkarılmaya çalışılmıştır. Sonrasında ise gazel, yapısalcı yöntemin kaideleri doğrultusunda incelenmiştir. Bu amaçla gazeli oluşturan nazım şekli, aruz hataları, kafiye ve redif yapısı, söz tekrarları, kelime grupları, tamlama türleri, sesli harflerin durumu ve anlam dünyası çeşitli grafik ve bulgularla gösterilmeye çalışılmıştır.

Literary works have always had an important place in human life since the use of writing. Language, which requires communication and understanding each other, is the most important material of these literary works. For this reason, efforts to understand and make sense of the language used have always existed. F. de Saussure’s view of language as a ‘system’ and his emergence of the Structuralist understanding contributed to these interpretation studies. As a matter of fact, it is one of the structures that most deserve to be understood today with its meaning and unique morphology among the texts of classical Turkish literature. Considering these texts with a structural approach as well as traditional analysis methods will greatly help this issue of understanding. Hayali Bey is among the pioneer personalities of 16th century Turkish poetry. Particularly in the field of gazel, he has brought a fresh breath to this genre with his rich world of imagination. In this study, Hayali’s gazel with the refrain ‘idüm sana’ serves as the primary source and central axis. The gazel is first analyzed using the classical sharh method to reveal its underlying layers of meaning. Subsequently, it is examined in accordance with the principles of the structuralist approach. In this context, various aspects of the gazel, including its poetic form, prosodic flaws, rhyme and refrain structure, word repetitions, word groups, types of tamlamas, vowel usage, and semantic world, are demonstrated through various graphs and findings.