Mirzâ Mahdûm’un İmâmiyye Şîası’na Yönelik Tenkitleri
Mirzā Makhdūm’s Criticisms of the Imamiyya Shīʿa
Yazar: Cankurt, Şehmus
Dergi: İslami İlimler Dergisi No. 42, 2025
Anahtar kelimeler: Islamic Sects ; İslam Mezhepleri ; Safevî,İmâmiyye Şîası,Mirzâ Mahdûm,en-Nevâkid,Eleştiri. ; Safavid,Imamiyya Shīʿa,Mirzā Makhdūm,al-Nawāqiḍ,Criticism.

Bu araştırma, Mîrzâ Mahdûm’un Safevîler döneminde resmî mezhep hüviyeti kazanan İmâmiyye Şîası’na yönelik eleştirilerini sistematik biçimde incelemeyi amaçlamaktadır. 1540-1587 yılları arasında İran ve Osmanlı coğrafyasında yaşayan müellifin değerlendirmeleri, yalnızca mezhebî bir reddiye olmanın ötesinde, dönemin siyasî ve dinî ilişkilerini anlamaya katkı sunmaktadır. Çalışma, özellikle itikâdî ve amelî konular çerçevesinde dile getirilen eleştirileri merkeze alarak İmâmiyye Şîası’nın bazı görüşlerini tarihsel bağlam içinde değerlendirmeyi hedeflemektedir. Mîrzâ Mahdûm, eleştirilerinde İmâmiyye Şîası’nın bazı uygulamalarını odağa almıştır. Hz. Ali’nin kızı Ümmü Gülsüm’e yönelik zina isnadı, cuma ve cemaat namazının terk edilmesi gerektiği yönündeki görüşler, kıblenin tahrif edildiği iddiası, sahabe ile peygamber eşlerine lânet edilmesinin dinî bir vecîbe sayılması ve bazı âlimlerin kabirlerinin tahrip edilmesi gibi hususlar, onun en sert eleştirileri arasında yer almaktadır. Müellif, bu konuları hem naklî deliller hem de aklî muhakemeler çerçevesinde ele alarak yanlış gördüğü hususları açıklamaya çalışmıştır. Özellikle sahabe ve peygamber eşlerine yönelik lânet uygulamasını ümmet birliğini zedeleyen bir aşırılık olarak değerlendirmesi, onun mezhepler arası dengeyi gözeten yaklaşımını yansıtmaktadır. Mahdûm’un değerlendirmeleri, teolojik tartışmaların siyasî zeminle ne derece iç içe geçtiğini göstermesi bakımından da önemlidir. Ayrıca müellifin yalnız teorik bilgilerle yetinmeyip, yaşadığı döneme dair gözlem ve tecrübelerini aktarması, çalışmaya tarihî özgünlük kazandırmaktadır. Farklı coğrafyalarda bulunmuş olması ve hem Safevî hem Osmanlı ilim çevrelerini tanıması, onun mukayeseli değerlendirmelerine derinlik katmaktadır. Bu yönüyle çalışma, yalnızca bir reddiye analizi değil, aynı zamanda dönemin ilmî, siyasî ve toplumsal şartlarını anlamaya katkı sunan bir araştırma niteliğindedir. Araştırma, kaynak taramasına dayanmaktadır. Temel kaynak olarak Mîrzâ Mahdûm’un en-Nevâkid adlı eseri esas alınmış; bunun yanı sıra klasik eserler ve modern akademik çalışmalar incelenmiştir. Müellifin yaşadığı döneme dair gözlem ve değerlendirmeleri analiz edilerek konular tarihsel bağlam içinde yorumlanmıştır. Sonuç olarak bu çalışma, Mîrzâ Mahdûm’un eleştirileri üzerinden İmâmiyye Şîası’nın bazı tartışmalı yönlerini yeniden değerlendirmekte ve mezhepler tarihi literatüründeki önemli bir boşluğu doldurmaktadır.

This at the Imāmiyya Shīʿa, which became the official sect during the Safavid period. The evaluations of the author, who lived between 1540 and 1587 across Iranian and Ottoman territories, go beyond a mere sectarian refutation and contribute to understanding the political and religious dynamics of the period. The study focuses particularly on theological and practical issues, aiming to assess certain views of the Imāmiyya Shīʿa within their historical context. Mīrzā Makhdūm centers his criticisms on specific practices attributed to the Imāmiyya Shīʿa. Among his harshest critiques are allegations such as the accusation of adultery against Umm Kulthum, the daughter of ʿAlī; the claim that Friday and congregational prayers should be abandoned; assertions regarding the distortion of the qibla; the view that cursing the Companions and the wives of the Prophet is a religious obligation; and the destruction of the of righteous scholars. The author addresses these issues through both transmitted (naqlī) evidence and rational argumentation, seeking to clarify what he perceives as erroneous beliefs. In particular, his evaluation of cursing the Companions and the Prophet’s wives as an extremism that undermines the unity of the Muslim community reflects his concern for maintaining inter-sectarian balance. Makhdūm’s assessments are also significant in demonstrating how theological debates were closely intertwined with political contexts. Furthermore, his inclusion of personal observations and experiences from his own time, rather than relying solely on theoretical knowledge, adds historical authenticity to the study. His exposure to different regions and familiarity with both Safavid and Ottoman scholarly circles enrich his comparative analyses. In this respect, the study is not merely an analysis of a refutation text but also an inquiry into the intellectual, political, and social conditions of the period. The research is based on a literature review. The primary source is Mīrzā Makhdūm’s work al-Nawāqid, supplemented by classical texts and modern academic studies. His observations and evaluations are analyzed and interpreted within their historical context. In conclusion, this study re-evaluates certain controversial aspects of the Imāmiyya Shīʿa through the critiques of Mīrzā Makhdūm and fills an important gap in the literature on the history of Islamic sects.