Yeni Belgeler Işığında Dolmabahçe Gazhanesinin İnşa Süreci
The Construction Process of the Dolmabahçe Gasworks in light of New Documents
Yazar: Can, Selman
Dergi: Art-Sanat No. 24, 2024
Anahtar kelimeler: Visual Arts (Other) ; Görsel Sanatlar (Diğer) ; Gasworks,Dolmabahçe Palace,Industrial Heritage,Abdulmecid,Abdulhamid II,Ottoman Archive ; Gazhane,Dolmabahçe Sarayı,Endüstriyel Miras,Sultan Abdülmecid,Sultan II. Abdülhamid,Osmanlı Arşivi

18. yüzyıl sonlarından itibaren Avrupa’da sanayi devriminin ürünleri olan pek çok buluş ortaya çıkmaya başlamıştır. Bunlardan biri de şehirlerin aydınlatılmasında kullanılan maden kömürünün damıtılmasından elde edilen gazdır. Batıda hızla yayılan bu yenilik kısa bir süre sonra Osmanlı şehirlerine de getirilmiştir. Dolmabahçe Sarayı'nın has ahırları arkasında başlangıçta saray ve kasırların aydınlatılması amacıyla inşa edilen gazhane, bir müddet sonra Beyoğlu, Beşiktaş ve çevresinin aydınlatılması için de kullanılmıştır. 1856 yılında inşa edilen Dolmabahçe Gazhanesi Sultan II. Abdülhamid döneminde yenilenerek genişletilmiştir. 1955 yılına kadar üretimini sürdüren yapı, bu alanda İnönü Stadyumu’nun inşası başlayınca Kâğıthane’deki Poligon’a taşınmıştır. 1962’de tamamlanan taşıma işleminden arta kalan gazometre yapısı, bugün Maçka Parkı’nda bulunmaktadır. Osmanlının önemli endüstriyel yapılarından biri olan Dolmabahçe Gazhanesinin inşa sürecinin detaylarına ulaşmak için dönemin arşiv belgeleri araştırılmıştır. Bu çalışmada Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivinde elde edilen belgeler üzerinden yapının 1856’da ilk inşasından 1955’te sökülmesine kadar yaşanılan olaylar kronolojik olarak ele alınıp incelenmiştir. Dolmabahçe Gazhanesinin ilk inşası ve genişletilmesi dönemlerinde yaşanılan tartışmalar, yurt dışından getirtilen malzemelerin özellikleri ve yabancı şirketlerle yapılan anlaşmalar açıklığa kavuşturulmuştur.

Since the late 18th century, many inventions, which were products of the Industrial Revolution, began to emerge in Europe. One of these innovations was the gas obtained by distilling coal for urban lighting. This innovation, which spread rapidly in the west, was soon brought to Ottoman cities. The Dolmabahçe Gasworks, initially built behind the private stables of the Dolmabahçe Palace for illuminating the palace and its pavilions, was later used for lighting Beyoğlu, Beşiktaş, and the surrounding areas. Constructed in 1856, the Dolmabahçe Gasworks was renovated and expanded during the reign of Abdulhamid II. The facility, which continued production until 1955, was moved to the Poligon in Kâğıthane when the construction of İnönü Stadium began. The gasometer structure that remained after the 1962 relocation is now located in Maçka Park. In order to reach the details of the construction process of the Dolmabahçe Gasworks, one of the most important industrial buildings of the Ottoman Empire, the archive documents of the period were researched. The events experienced from the first construction of the building in 1856 to its dismantling in 1955 were examined chronologically, based on the documents obtained from The Ottoman Archives of the Prime Ministry. The discussions that took place during the first construction and expansion of the Dolmabahçe Gasworks, the characteristics of the materials brought from abroad and the agreements made with foreign companies have been clarified.