Şeyhî’nin Hüsrev ü Şîrîn’inin Propp’un Biçimbilimsel Yöntemine Göre İncelenmesi
An Analysis Of Şeyhî’s Hüsrev ü Şîrîn with Propp’s Formology Method
Yazar: Kurt, Seda; Doğan, Esra
Dergi: Hikmet - Akademik Edebiyat Dergisi No. 24 [BAHAR 2026], 2026
Anahtar kelimeler: Classical Turkish Literature of Ottoman Field ; Osmanlı Sahası Klasik Türk Edebiyatı ; Mesnevi,Şeyhî,Hüsrev ü Şîrîn,Vladimir Propp,Biçimbilimsel Yöntem ; Masnavi,Şeyhî,Hüsrev ü Şîrîn,Vladimir Propp,Formology Method

Hüsrev ü Şîrîn, Şeyhî (ö.834/1431[?]) tarafından 1421-1429 tarihleri arasında yazıldığı tahmin edilen, Nizâmî’nin (ö.611/1214[?]) aynı adla kaleme aldığı Farsça mesnevisinin Türkçe tercümesidir. İki kahramanlı aşk mesnevisi olan Hüsrev ü Şîrîn, Sasani hükümdarının oğlu Hüsrev ile Ermen melikesinin yeğeni Şîrîn’in macerasını konu alır. Bu mesnevide bir aşk üçgeni bulunmakta olup Ferhâd karakteri de Şîrîn’e âşıktır. Rus halkbilimcisi Vladimir Propp’un (ö.1970) dönem ve yazar gibi metin dışı unsurları dikkate almayarak yalnızca metin içi unsurlara odaklandığı Masalın Biçimbilimi adlı kitabında Rus halk masalları üzerinde uyguladığı yönteme göre masalın değişmez kişileri, bu kişilerin işlevleri ve eylem alanları vardır. Bu makale kapsamında Şeyhî’nin Hüsrev ü Şîrîn’i, Propp’un Masalın Biçimbilimi adlı kitabında açıkladığı yönteme göre incelenmiştir. Bu makalenin amacı; Şeyhî’nin Hüsrev ü Şîrîn’inin yapısal unsurlarının metin içindeki işlevlerini Propp’un yöntemiyle ortaya koymaktır. Bu yöntem ışığında eser; tahkiye öncesi, tahkiye kısmı ve tahkiye sonrası şeklinde üç bölüme ayrılmış ve âgâz-ı dâstân ile başlayan tahkiye kısmı, Propp’un yöntemi dikkate alınarak bir bütün hâlinde incelenmiştir. İnceleme sırasında tahkiye kısmı kesitlere ayrılmış, şahıslar ve eylem alanları sıralanmış, aranan objeler ortaya konmuş, sorunlar ve bunların çözümleri belirlenmiş, zaman ve mekân ile ilgili bilgiler açıklanmıştır. İnceleme neticesinde Hüsrev ü Şîrîn’in Propp’un Masalın Biçimbilimi adlı kitabında işaret ettiği kişileri, kişilerin işlevlerini ve eylem alanlarını büyük ölçüde karşıladığı sonucuna varılmıştır. Bu bağlamda çift kahramanlı aşk mesnevilerinin masallarla yapı bakımından ortak unsurlar taşıyıp taşımadığı tartışılmıştır.

Hüsrev ü Şîrîn, translated by Şeyhî (d.834/1431[?]) between 1421 and 1429, is a Turkish adaptation of the Persian masnavi bearing the same title by Nizâmî (d.1214[?]). As a romantic narrative centered on two heroic, the story recounts the love affair between Hüsrev, the son of a Sasanian king, and Şîrîn, the niece of an Ermen queen. The plot features a love triangle in which another character, Ferhâd, is enamored with Şîrîn. This article examined Şeyhî’s Hüsrev ü Şîrîn using Vladimir Propp’s morphological method, originally developed in his book Morphology of the Folktale, whichere he identified invariant narrative functions and character roles within Russian folktales. By excluding extra-textual elements and focusing solely on the internal narrative structure, Propp’s method allows for systematic analysis of the text’s storytelling components. This article divided masnavi into three sections: pre-narrative, narrative, and post-narrative. The analysis concentrated on the narrative core, the main story that begins with the âgâz-ı dâstân (beginning of the story). During the analysis; the narrative part of the masnavi was divided into sections, the persons and fields of action were listed, the objects sought were revealed, the problems and their solutions were determined, and information about time and space was explained. In this section, Propp’s method was applied to determine the presence and functions of character types as well as their respective spheres of action. The findings suggested that Şeyhî’s Hüsrev ü Şîrîn largely align with Proppian narrative roles and functions, supporting the argument that classical masnavis share structural features with folktales. In this context, it was discussed whether double heroic romantic masnavis have common elements with fairy tales in terms of structure.