Orhun Yazıtları’ndaki Biliş Fiillerinin İstem Verileri Işığında Zihinsel Süreç Kategorileri Açısından İncelenmesi
An Examination of Mental Process Categories of the Cognition Verbs in the Light of Valency Data in Orkhon Inscriptions
Yazar: Işık, Utku
Dergi: Dil Araştırmaları, Vol. 18 No. 34, 2023
Anahtar kelimeler: Cognitive Linguistics ; Bilişsel Dilbilimi ; Old Turkic Language (Orhon, Uyghur, Karahan) ; Eski Türk Dili (Orhun, Uygur, Karahanlı) ; Orhun Yazıtları,İstem,Mental Fiiller,Biliş Fiilleri ; Orkhun Inscriptions,Valency,Mental Verbs,Cognition Verbs

Mental fiillerle ilgili yapılan çalışmalarda genel itibariyle zihinsel sürecin duyu - biliş -değerlendirme aşamalarından oluştuğu görülmektedir. Duyu fiilleri dış dünyadaki uyarıcıları zihne yönlendirilmesini ifade ederken biliş fiilleri bunların algılanması, önceki verilerle karşılaştırılması, muhafaza edilmesi ve üzerinde analiz yapılması gibi zihinsel aktiviteleri, değerlendirme fiilleri ise son aşamada süreçle ilgili aşamaların ifade edilmesine dayanır.  Çalışmada Orhun Yazıtları’nda geçen veri giriş ve çıkışının sağlandığı ilk ve son aşama haricinde kavramların işlendiği aşama olan biliş evresine ait bil-, kör-, ö- ve sakın- fiilleri ele alınmıştır. Bu biliş fiillerinin arasındaki farklar ve zihinsel süreç içerisindeki konumları, bağlam içerisindeki semantik işlevleri göz önünde bulundurularak ve istem dil bilgisine ait verilerden yararlanılarak değerlendirilmiştir. Öncelikle sözcüklerin istem değerleri ve istem formüllerine ait örnek parçalar sunulmuş ardından sözcüğün biliş sürecindeki konumu hakkında ipucu veren bilgilere ve yorumlara yer verilmiş ve birbirleri ile ilişkileri ortaya konmaya çalışılmıştır. Fiillerin istem dil bilgisi açısından karşılaştırılmasında zorunlu istem olan unsurlar ve somuttan soyuta geçişteki pozisyonları ön plana alınmıştır. Sonuç olarak bu fiillerin semantik ve istem dil bilgisi açısından ayrımları ortaya konarak bilişsel süreç içerisinde karşıladıkları merhaleler bir tablo hâlinde sunulmaya çalışılmıştır.

In studies related to cognitive linguistics, it is generally observed that the mental process consists of sensory-cognitive-evaluative stages. Sensory verbs refer to the directing of stimuli from the external world to the mind, while cognitive verbs involve mental activities such as perceiving, comparing with previous data, retaining, and analyzing them. Evaluative verbs, on the other hand, are based on expressing the stages of the process in the final phase.In this study, bil-, kör-, ö- and sakın- verbs in Orkhun Inscriptions, belonging to the cognitive stage, which is the stage where concepts are processed, except for the initial and final stages that ensure data input and output, are examined. The differences between these cognitive verbs and their positions within the mental process are evaluated, taking into account their semantic functions within the context and utilizing data from the valency grammar. Firstly, sample fragments related to the values and valency formulas of words are presented, and then clues and comments about the position of the word in the cognitive process are provided, and their relationships with other cognitive verbs are attempted to be revealed. In comparing verbs in terms of valency grammar, core arguments and their positions in the transition from concrete to abstract are emphasized. As a result, the distinctions of these verbs in terms of semantics and structural grammar are highlighted, and the stages they cover in the cognitive process are presented in a table format.