Bizans ve Osmanlı Döneminde Selanik’te Sağlık ve İlaç
Health and ther apeutics in Thessaloniki:  The Byzantine and Ottoman periods
Yazar: Varella, Evangelia
Dergi: Osmanlı Bilimi Araştırmaları, Vol. 6 No. 2, 2005
Anahtar kelimeler: eczacılık  tarihi, Yunanistan’da eczacılık, tıp  tarihi, hastaneler, ilaçlar, farmakopeler, tedavi ; history of pharmacy,pharmacy in Greece,history of medicine,hospitals,drugs,therapeutics pharmacopoeia

Eskiçağ’ın sonundan yirminci yüzyılın başına kadar Selanik şehri çeşitlibulaşıcı hastalıklar ile savaşmak zorunda kalmıştır. Dördüncü  yüzyılın sonunadoğru, Kapadokya’daki Kayseri piskoposu  Vasil, Roma askerî hastahanesivaletudinarium’dan esinlenerek yoksullar için bir hastane, diğer metropoller deonu  örnek alarak birer xénon kurmuşlardı. Bu  gelişmeler çerçevesinde, Sela­ nik’te yedinci yüzyılda Aziz Dimitri Kilisesi yanında bir hastane açılmıştı. Burada kullanılan ilaçlar greko­romen dünyasında kullanılan ilaçlardı. Hippokrates ve Theofrastos’un ve daha sonra Dioskorides  ve Galenos’un, bütün Akdeniz bölgesinin, Afrika’nın, Ortadoğu’nun ve hatta Endonezya’nın drogları kullanıl­mıştı.Orta Çağ’da Bizans imparatorluğu Doğu’nun tıp bilgisine açıktı. Antak­ya’da Siméon Seth (11.yüzyıl), İskenderiye’de Nicolas  Myrepsos  (13.yüzyıl) yeni drogları tanıttılar. Araplar ve daha sonra Bizanslılar tarafından damıtmayoluyla elde edilen uçucu yağlar Yunanistan’da da kullanılmaya başlandı. Sela­nik’e gelince,12.yüzyılda Normanlar tarafından yıkılan Kilise hastanesinde şarap kuvvet verici ve dezenfektan olarak, eski ilaçlar uçucu yağlar ilave edilerek kullanılmaktaydı. Paleologlar zamanında (1261-­1453), Joseph bir tıp ve eczacılık  ansiklopedisi hazırlarken, tüccarlar ve denizciler limandaki Venedikospizzi’lerinde tedavi edilmekteydi.Osmanlı döneminin ilk yüzyıllarında, Yunanca yazan ve konuşan hekimler, Bizanslı yazarların eserlerini tercih etmekteydi. Bu  eserlerde, gelenek  iletecrübe içiçeydi. Bu çerçevede, Bizans  hastane geleneği büyük şehirlerde veözellikle Mont  Athos’daki ve Météores’deki manastırlarda sürdürüldü. Bu dö­ nemde Selanik  ile ilgili  bilgiler oldukça azdır. Evliya Çelebi, 1668’de Romasarayı yıkıntılarının yakınında, piskoposluğa bağlı bir Yunan ortodoks hastane­ sinden  bahseder. Ondokuzuncu  yüzyılın başında bu  kurum yakınındaki dahabüyük bir binaya geçmiş  ancak 1840’da eski parlaklığını  kaybetmiştir. Diğertaraftan, Beyaz Kule’nin yakınında, vebalılar için bir ev vardır ancak onsekizinci yüzyıl sonunda önemini kaybetmiştir. Sayım defterlerinde 1830’adoğru Osmanlı tebası Rum ortodoks iki hekim, dört ilâç (eczacı), bir ispenciyarve elli kadar aktar kayıtlıdır. Tedavide reçete defterlerindeki (iatrosophia) tav­ siyelere uyulmaktadır. 1818’de Denys Pyrrhus, L Brugnatelli’nin PharmacopéeGénérale adlı eserini çevirerek İstanbul’da yayımladı. Bu, sadece eczacılığı ko­ nu alan ilk Yunanca kitap did ve Selanik’te oldukça çok satılmıştı.Selanik’teki  Yahudi doktorlar, hem greko­romen  hem Endülüs  kaynaklıİslam tıbbı hem de Rönesans tıbbı konusunda bilgi sahibiydiler. Genellikle üni­versite eğitimi almışlardı. Onyedinci yüzyıl pratisyenleri daha gösterişsiz ol­makla birlikte nitelikli hekimlerdi. Çöküş, 1840’lardan itibaren başladı ve popüler tedavinin bilimsel eserlere girmesine sebep oldu. Selanik’teki diğer cemaat­ ler hakkında az bilgi vardır. 1712 tarihli bir kaynak, bir medresede hıfzıssıhhat ve tedavi dersleri verildiğini yazmaktadır. Şehrin Avrupalıların oturduğu mahal­ lesinde İtalyan hekimlerin ve bir de eczacının yerleşmiş olduğu bilinmektedir.Ondokuzuncu yüzyılda, Selanikli Rum eczacılar, iatrosophia’lar yanındaAvrupa’da yazılmış  yabancı tedavi kitaplarını ve bunlardan yapılan Yunancaçeviri­derlemeleri kullanmaktaydı. Piskoposluk hastanesi, 1895’te 34  yataklı olarak yeniden açıldı. 1903’de bulaşıcı hastalıklar için bir bölüm ve cerrahi kısmı eklendi. Hastanenin 1898’de, şehir merkezinde açılan eczanesi, yoksullariçin günde beş  bin reçete hazırlayacaktır. Bu  yüzyılda, doktorlar İstanbul’da, Yunanistan’da, Fransa’da, Avusturya’da veya Almanya’da öğrenim görmüşler­dir. 1861’de diplomalı ve diplomasız eczacı arasında fark gözetilmektedir. Rum eczaneler az sayıda ve şehrin ticaret  merkezindedir. İlaç hammaddeleri Avrupa’dan ithal edildiği gibi, Selanik afyonu önemli bir ihraç maddesidir.Özellikle İtalya’da ve Fransa’da okumuş olan Yahudi hekimler sayesinde, bu  doktorların uyguladığı tedavi modernleşti. 1863’ten sonra İstanbul’daki Mekteb­i Tıbbiye’ye Yahudiler de kabul edilmeye başlandı. Bu okulda, birçok Selanikli genç öğrenim gördü. Bikour Holim vakfının yeni hastanesi 1908’deaçıldı. O tarihte Selanik’te çok sayıda Yahudi eczacı da vardı.Selanik’in güneybatısındaki Avrupalıların mahallesinde, 1865’de Fransızhastanesi, 1894’te İtalyan hastanesi (24 yatak), 1907’de Rus hastanesi (16 yatak) açıldı. Selanik’teki ilk Osmanlı sağlık kurumu ondokuzuncu yüzyılın orta­ sında açılan Gureba Hastahanesi’dir. 1896’de yapımına başlanan HamidiyeHasthanesi (200  yatak) 1904’te resmen  hizmete girmiştir. 1867’de Beyaz Kule’nin yakınında bulunan askeri hastane, ordunun hizmetinde bulunmasına rağ­ men, yoksullar için 50 yatak ayırmıştır. Bu hastane 1892 yılında, daha kuzeyde­ ki yeni bir binaya taşınmıştır.Ondokuzuncu yüzyılda Selanik’teki müslüman doktor ve eczacı sayısı ol­dukça az idi ve bunlar İstanbul’da eğitim görmüşlerdi. C.A. Bernard’ınPharmacopée Militaire Ottomane (1844) adlı eseri ile 1866  FransızFarmakopesi’nin Türkçe tercümesini kullanırlardı ve 1853’de yayımlanan sivileczacılık uygulaması hakkındaki yönetmeliğe uymaya zorunluydular. Yirminci yüzyıla girerken, Selanik basınında yayımlanan ve eczacılığı konu alan çok çe­ şitli ilan ve reklam, eczacılar ve kıullanılan ilaçlar hakkında değerli bilgilervermektedir.

The earliest hospitals in Thessaloniki were established between the 4th and 7th centuries AD, and drugs used for therapy were those known to thegreco­roman world. In  middle­ages, the  Byzantine Empire benefited from Eastern medical knowledge, as  well. Thus, Simeon  Seth of Antioch and Myrepsos  of Alexandria, introduced new drugs  in  the 11th and 13th centuries. In Thessaloniki, wine was  used as  tonic and disinfectant;traditional drugs were enriched with essential oils. A medical encyclopeadiawas compiled during the reign of Palaeologues (1261­1453).During the  early centuries  of the Ottoman period (15th­16th c.), the Byzantine tradition was  continued in the hospitals at  Mont  Athos  and Meteores. In the 17th century Evliya Çelebi mentions  a Greek Orthodox hospital in function next to the ruins of the Roman palace in Thessaloniki. A pesthouse was founded next to the White Tour in the 18th century.There were a total of two Greek orthodox  physicians, fourpharmacists and about fourty drugists in Thessaloniki in the beginning of the19th century. Denys Pyrrhus translated L.Brugnatelli’s Pharmacopée Générale in 1818 in Istanbul. This is the first book on pharmacy printed in Greek and was widely circulated in Thessaloniki. In the 19th century, besides theiatrosophia, Greek pharmacists  of Thessaloniki used Western medical and pharmaceutical books  and their Greek translations. The hospital of the bishopric opened in 1896.Greek physicians  were educated in Istanbul, Greece, France, Italy, Austria or Germany. Greek drugstores, few in number were in thecommercial center of the  city. Drugs  were mostly imported from Europe. There were a large number of Jewish physicians and pharmacists practising in Thessaloniki, and the new hospital of the Jewish community opened in 1908. In late 19th – early 20th centuries French, Italian and Russian hospitals served  local patients, together with the Ottoman hospital  Hamidiye that opened in 1904.There were few civilian Muslim physicans  and pharmacists  in Thessaloniki. They were educated in Istanbul and Paris, and were obliged to confirm with the  1853  pharmeceutical regulation issued by the Ottoman government. They mostly referred  to  Dr. C.A. Bernard’s  military pharmacopoea (1844) and the Turkish translation of the 1866 French codex.