Şeyhülislam Sadullah Sadi Çelebi’nin Hayatı ve Kızılbaşlarla İlgili Fetvası
Life of Sheikhulislam Sadullah Sadi Çelebi and the Fatwa Concerning the Qizilbash
Yazar: Işık, Ayhan
Dergi: İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, Vol. 13 No. 2, 2024
Anahtar kelimeler: Islamic Sects ; İslam Mezhepleri ; İslam Mezhepler Tarihi,Osmanlı Devleti,Şeyhülislam Sadi Çelebi,Kızılbaş,İbn Arabi. ; History of Islamic Sects,Ottoman Empire,History of Islamic Sects,Ottoman Empire,Sheikh al-Islam Sadullah Sadi Celebi,Ibn Arabi.,Qizilbash

Osmanlı Devleti’nde fetva vazifesi, merkezde şeyhülislâm, taşrada ise müftüler tarafından icra edilmiştir. İlmiye sınıfının en üst mertebesinde bulunan şeyhülislamlar, dinî ve hukukî vazifelerinin yanında siyasî sahada da aktif rol oynamışlardır. Dinî ve siyasî arenada tartışmalı meselelerin gündemde olduğu Kanuni Sultan Süleyman döneminin ilmî ve siyasî yönden en aktif şeyhülislamlarından biri de Sadullah Sadi Çelebi’dir. Şairlik yönüyle de ön plana çıkan, tefsir, hadis ve fıkıh sahasında eserler kaleme alan Sadi Çelebi, Kemalpaşazade Ahmet Şemsettin Efendi’den sonra ve Çivizâde Muhyiddin Mehmet Efendi’den önce (1534-1539 yıllarında) -dinî, siyasî ve mezhebi tartışmaların yoğun olduğu bir dönemde- şeyhülislamlık yapmıştır. Sadi Çelebi, İbn Kemal’den sonra şeyhülislamlık vazifesine gelmiş olsa da ilmî, siyasî ve mezhebî bazı konularda selefiyle fikir ayrılığına düşmüştür. Özellikle İbn Kemal ile Sadi Çelebi’nin Kızılbaşlarla ilgili fetvaları mukayese edildiğinde İbn Kemal’in bu konuda oldukça sert fetvalar verdiği görülmektedir. Sadi Çelebi’nin ise Kızılbaşlar aleyhinde fetva vermediği, gerektiğinde sessiz kaldığı ve hatta onların haklarının korunmasına özen gösterdiği dikkat çekmektedir. Netice itibariyle Sadi Çelebi’nin fetvalarındaki bu objektifliği icraatlarına da yansımıştır. Çalışmamızda Şeyhülislam Sadi Çelebi’nin ilmî ve siyasî kariyeri incelenecektir. Ayrıca Şeyhülislam Sadi Çelebi’nin Kızılbaşlarla ilgili fetvalarının, selefi Şeyhülislam İbn Kemal’in fetvalarıyla mukayesesi yapılarak değerlendirilecektir. Şeyhülislam İbn Kemal’den sonra Kızılbaşlık meselesindeki tarafsızlığı, dönemin siyasî konjonktürünü analiz etme açısından oldukça önemlidir. Sadi Çelebi’nin Kızılbaşlarla ilgili fetvalarının mercek altına alınması sebebiyle çalışmamızın İslam Mezhepleri Tarihi alanına katkı sağlayacağı düşünülmektedir.

In the Ottoman Empire, the duty of fatwa was performed by the Shaikh al-Islam in the center and by the muftis in the provinces. Sheikh al-islams, who were at the highest level of the scholarly class, played an active role in the political arena in addition to their religious and legal duties. Sadullah Sadi Celebi was one of the most active sheikh al-islams of the period of Suleiman the Magnificent, when controversial issues were on the agenda in the religious and political arena. Sadi Celebi, who was also a prominent poet and wrote works in the fields of tafsir, hadith and fiqh, became sheikh al-islam after Kemalpashazade Ahmet Shemsettin Efendi and before Civizade Muhyiddin Mehmet Efendi (in 1534-1539) - at a time of intense religious, political and sectarian debates. Although Sadi Celebi succeeded Ibn Kamal as sheikh al-islam, he disagreed with his predecessor on some scholarly, political and sectarian issues. In particular, a comparison of Ibn Kamal's and Sadi Celebi's fatwas on the Kizilbash shows that Ibn Kamal issued very harsh fatwas on this issue. Sadi Celebi, on the other hand, did not issue fatwas against the Kizilbash, remained silent when necessary, and even took care to protect their rights. As a result, Sadi Celebi's objectivity in his fatwas was also reflected in his actions. In this study, Sheikh al-islam Sadi Celebi’s scholarly and political career will be analyzed. In addition, Shaykh al-Islam Sadi Celebi's fatwas on the Kizilbash will be evaluated by comparing them with those of his predecessor Shaykh al-Islam Ibn Kamal. His neutrality on the Kizilbash issue after Sheikh al-Islam Ibn Kamal is very important in terms of analyzing the political conjuncture of the period. It is thought that the study will contribute to the field of the History of Islamic Sects as Sadi Celebi's Kizilbash fatwas will be examined.