İkinci Dünya Savaşı yıllarında Türkiye’de stoklama ve iaşe krizine karşı müdahaleci iktisat politikalarının etkinliği ve savaş sonrasında dönüşümü
The effectiveness of interventionist economic policies against the stockpiling and provisioning crisis during World War II and its post-war transformation in Türkiye
Yazar: Erdem, Ekrem; İlgün, Miraç Fatih
Dergi: Erciyes Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, Vol. 73, 2025
Anahtar kelimeler: Political Economy ; Politik Ekonomi ; Industrial Economy ; Sanayi Ekonomisi ; Public Finance ; Kamu Maliyesi ; CHP,iâşe sorunu,İkinci Dünya Savaşı,stokçuluk,Varlık Vergisi ; CHP,provisioning problem,stockpiling,Wealth Tax,World War II

1940’lı yıllar Türkiye’de İkinci Dünya Savaşı ve sonrasında ortaya çıkan uluslararası gelişmelerin etkisi ile iktisadi, sosyal ve siyasi alanda yapısal değişimlerin yaşandığı bir dönemdir. Savaşın başlamasıyla birlikte planlı sanayileşme odaklı, denk bütçe ve dış ticaret dengesi üzerine kurulu iktisat politikaları yerini doğrudan devlet müdahalelerini de kapsayan savaş ekonomisine ve ardından dışa açılma, serbestleşme, uluslararası sisteme entegrasyon amaçlarına dayalı politika adımlarına bırakmıştır. Savaş yıllarında nüfusun önemli bir kısmının askere alınması ve ithalat imkanlarının azalması sonucu ortaya çıkan arz yetersizliği ve hayat pahalılığına karşı, tüketim sınırlamaları, kamu maliyesinde harcama ve gelir yönlü politikalar, toprak rejimine yönelik düzenlemeler başta olmak üzere çözüm üretilmeye çalışılmıştır. Savaş sonrası dönemde ise devlet müdahalesi, dış ticaret ve sanayi politikalarında önemli bir değişim yaşanmıştır. Bu çalışmanın amacı, Türkiye’de İkinci Dünya Savaşı döneminde yaşanan iaşe krizi ve stokçuluk problemlerine yönelik önlemler ile savaş sonrasında izlenen iktisat politikalarında değişimi kronolojik ve bütüncül bir çerçevede, dönemin karar alma süreçlerini kapsayacak şekilde değerlendirilmesidir. Politika uygulamaları; doğrudan devlet müdahaleleri, tarım ve sanayi sektörlerindeki gelişmeler, para ve maliye politikaları, dış yardımlar, dış ticaret ve serbestleşme adımları çerçevesinde ele alınmıştır. Dönemin olağanüstü şartlarının zorladığı kısa vadeli politikalar ve iktisadi yön değişiklikleri, sadece mevcut ekonomik yapıyı değil, aynı zamanda Türkiye’nin dış dünya ile ilişkilerini ve gelecekteki kalkınma stratejilerini de derinden etkilemiştir.

The 1940s marked a period of profound structural changes in Türkiye across economic, social, and political spheres, influenced by the outbreak of World War II and the subsequent international developments. With the onset of the war, economic policies that had focused on planned industrialization, balanced budgets, and trade equilibrium gave way to a war economy characterized by direct state intervention. This shift was followed by a set of policy measures aimed at opening up to global markets, liberalization, and integration into the international system. During the war years, policies such as consumption controls, public finance measures, and land regime regulations were implemented to address supply constraints and rising living costs caused by large-scale conscription and reduced import opportunities. In the post-war period, there was a significant change in state intervention, foreign trade and industrial policies. The aim of this study is to evaluate the measures taken against the provisioning crisis and stockpiling problems experienced during the Second World War in Türkiye and the changes in economic policies followed after the war in a chronological and holistic framework, including the decision-making processes. Policy implementations were addressed within the framework of direct government interventions, developments in the agricultural and industrial sectors, monetary and fiscal policies, foreign aid, foreign trade, and liberalization measures. The short-term policies and economic shifts necessitated by the extraordinary conditions of the period profoundly affected not only the existing economic structure but also Türkiye’s relations with the rest of the world and its long-term development strategies.