Şam Evrakı Koleksiyonu’nun Teşekkül Ettiği Kadim Bir Arşiv: Kubbetü’l-Hazne ve Tarihi
The Ancient Archive Forming the Damascus Documents Collection: Qubbat al-Khazna and its History
Yazar: Genan, Betül; Genan, Şeyma; Bozdoğan, Elif Behnan; Aslan, Nevrin Nur
Dergi: İslam Tetkikleri Dergisi, Vol. 14 No. 1, 2023
Anahtar kelimeler: Islamic Studies (Other) ; İslam Araştırmaları (Diğer) ; Manuscript,Qur’anic Manuscript,Damascus Documents,Museum of Turkish and Islamic Arts,TIEM,Qubbat al-Khazna,Ottoman,Abdul Hamid II ; Yazma Eser,Kur’an yazması,Şam Evrakı,TİEM,Kubbetü’l-Hazne,Osmanlı,II. Abdülhamit

Türk ve İslam Eserleri Müzesinde bulunan Şam Evrakı, 20. yüzyılın başlarında Şam’dan İstanbul’a nakledilerek muhafaza altına alınan bir yazma eser koleksiyonudur. Kur’an yazmalarının yanı sıra İslamî ilimlere ait yazmalar, diğer dinlere ait metinler, resmî evrak ve sosyal hayata dair belgeleri içeren, farklı türden ve dilden yazmalardan oluşan bu koleksiyon başta mushaf çalışmaları olmak üzere yazma eser araştırmaları için büyük bir önem taşır. Bu koleksiyonun teşekkül sürecini ortaya koyabilmek, içinde korunduğu yapı olan Kubbetü’l-Hazne tarihini aydınlatmakla mümkündür. Şam Emevî Camii’nin avlusundaki Kubbetü’l-Hazne tarih boyunca farklı işlevler için kullanılan ve bu işlevlerine bağlı olarak da içerisinde geniş bir yazma eser koleksiyonunun biriktiği korunaklı bir yapıdır. Modern bir kütüphane mi, dev bir arşiv mi yoksa sadece bir depo mu olduğu belirsiz olan bu yapının tarihî sürecini bilmek Şam Evrakı’nın mahiyetinin tam olarak ortaya konulması için elzemdir. İşte bu makale Kubbetü’l-Hazne isimli yapı ile içerisindeki yazma koleksiyonunu ele almaktadır. Kubbetü’l-Hazne külliyatının kronolojik tarihini ortaya koymayı amaçlayan araştırma, Osmanlı arşiv belgeleri ile Kubbe tarihine ilişkin yazılı literatüre ve Şam Evrakı Koleksiyonu üzerine gerçekleştirdiğimiz kişisel incelemelere dayanmaktadır. Sonuç olarak makalede Şam Evrakı Koleksiyonu’nun teşekkül ettiği Kubbetü’l-Hazne’nin ilk yıllardan günümüze uzanan hikayesi aydınlatılmış, Osmanlı’nın bu koleksiyonu korumaya yönelik aldığı aksiyon ortaya çıkartılmıştır. Kültür mirası olan bir yazma eser koleksiyonunun tarihine ilişkin bu çalışma, yazma eser kültürü araştırmalarına katkıda bulunmak, dönemin sosyopolitik ilişkilerine ışık tutmak gibi çok yönlü bir öneme sahiptir.

The Damascus Documents in the Museum of Turkish and Islamic Arts is a collection of manuscripts that were transferred from Damascus to Istanbul in the early 20th century. In addition to Qur’anic manuscripts, this manuscript collection involves different types and languages, including manuscripts on the Islamic sciences, texts from other religions, official documents, and  documents related to social life, and is of great importance for manuscript research, especially for the study of maṣāḥif [collection of sheets/copy of Qu’ran]. How this collection was formed can be revealed by elucidating upon the history of the building in which it had been preserved. Qubbat al-Khazna in the courtyard of the Umayyad Mosque in Damascus is a sheltered structure that has been used for different functions throughout history and in which a large collection of manuscripts has accumulated. Understanding the history of this building, as whether it was just a modern library, a giant archive, or just a warehouse remains unclear, will be essential for revealing the exact nature of the Damascus Documents. This article deals with the building known as Qubbat al-Khazna and the manuscript collection contained within. The research aims to reveal the chronological history of the Qubbat al-Khazna corpus and is based on Ottoman archival documents and written literature on the history of the Qubbat al-Khazna, as well as own personal research on the Collection of Damascus Documents. As a result, this article illuminates the story of the Qubbat al-Khazna, from which the Damascus Documents Collection had been formed, from its early years to the present day, and also reveals the actions Ottomans took to protect this collection. This study on the history of a manuscript collection that is considered cultural heritage has multifaceted importance in that it contributes to the research on manuscript culture and sheds light on the sociopolitical relations of the period.