Coğrafyanın Kuramsal Çerçevesinde Toponimi: Yer Adları Anlayışının Paradigmatik Dönüşümü
Toponymy in the Theoretical Framework of Geography:  The Paradigmatic Transformation in the Conception of Place Names
Yazar: Ak, Murat Mustafa; Kadıoğlu, Yahya
Dergi: Doğu Coğrafya Dergisi, Vol. 30 No. 54, 2025
Anahtar kelimeler: Cultural Geography ; Kültür Coğrafyası ; Coğrafya,adlandırma,mekânsal güç,toponimi,yer adları ; Geography,naming,spatial power,toponymy,place names

Toponimi, beşeri coğrafyanın bilimsel bir kimlik kazanmasıyla birlikte gelişme gösteren önemli bir araştırma alanıdır. Ancak uzun yıllar teorik temelleri ihmal edilmiş daha çok saha araştırmaları şeklinde yürütülen bir disiplin olmaktan öteye gidememiştir. Çalışmada coğrafya disiplininin kuramsal çerçevesinde gerçekleşen paradigmatik dönüşümlerin, toponimik anlayış üzerindeki etkileri teorik olarak ele alınmıştır. Bu doğrultuda modern coğrafya dönemindeki çevresel determinizm, olasılıkçılık ve bölgeselcilik paradigmaları ile çağdaş dönemdeki pozitivist, Marksist, hümanist, feminist, post-kolonyal ve post-yapısalcı paradigmalar incelenerek bu paradigmaların hakim olduğu dönemlerde yapılan toponimi çalışmaları analiz edilmiştir. Alanyazın, paradigmaların yer adları anlayışına etkileri ve anlayış değişikliklerini tespit etmeye imkân tanımıştır. Böylece, toponimik anlayışın kuramsal süreklilik ve kırılma mantığı içinde nasıl şekillendiği izlenerek değerlendirilmiştir. Modern dönemde genellikle etimolojik ve ansiklopedik bir yaklaşımla ele alınan yer adlarının, çağdaş coğrafi paradigmalar doğrultusunda toplumsal kimlik, toplumsal cinsiyet, ideoloji, jeopolitik söylemler ve iktidar ilişkileri bağlamında yeniden kavramsallaştırıldığı görülmüştür. Coğrafya disiplininin kuramsal çerçevesinde yer adları anlayışındaki değişim sürecinin irdelenmesi hem coğrafi düşüncenin evrimini yeniden okumaya hem de toponimi çalışmalarının teorik temellerini güçlendirmeye olanak sağlayacaktır. Çalışma neticesinde toponimi anlayışının, coğrafi düşüncenin tarihsel ve kuramsal dönüşümleriyle biçimlendiği sonucuna ulaşılmıştır.

Toponymy is a significant field of research that has developed in parallel with the emergence of human geography as a scientific discipline. However, for many years it remained largely confined to fieldwork-based studies, with limited engagement in theoretical foundations. This study theoretically examines how paradigmatic shifts within the disciplinary framework of geography have influenced approaches to toponymy. In this context, paradigms of environmental determinism, possibilism, and regionalism in the modern geography era, along with positivist, Marxist, humanist, feminist, post-colonial, and post-structuralist paradigms in the contemporary period, are analyzed in relation to the toponymic studies produced under their influence. The literature enables the identification of how these paradigms have shaped understandings of place names and driven conceptual transformations. Accordingly, the development of toponymic thought is evaluated through the lens of theoretical continuity and rupture. While in the modern era, place names were generally approached from an etymological and encyclopedic perspective, contemporary geographical paradigms have re-conceptualized them in relation to social identity, gender, ideology, geopolitical discourse, and power relations. Investigating the transformation of toponymic perspectives within geography's theoretical framework contributes both to a renewed reading of the evolution of geographical thought and to the reinforcement of the theoretical basis of toponymic studies. The study concludes that the understanding of toponymy is fundamentally shaped by the historical and theoretical transformations of geographical thought.