Vazʿ Teorisi ve Dilde Kesinlik Problemi: Fahreddîn er Râzî’den Dil Felsefesine Uzanan Epistemik Bir İnceleme
The Theory of Waḍʿ and the Problem of Linguistic Certainty: An Epistemic Inquiry from Fakhr al-Dīn al-Rāzī to the Philosophy of Language
Yazar: Telkenaroğlu, Merter Rahmi; Özen, Hamza
Dergi: Bilimname No. 54, 2025
Anahtar kelimeler: Islamic Law ; İslam Hukuku ; theory of waḍʿ,linguistic determinacy,Fakhr al-Dīn al-Rāzī,Ottoman thought,modern philosophy of language ; vazʿ teorisi,dilsel kesinlik,Fahreddîn er Râzî,Osmanlı düşüncesi,modern dil felsefesi

Bu makalede, Fahreddîn er Râzî’nin (ö. 606/1210) el Mahsûl’de geliştirdiği dört ögeli vazʿ teorisi merkeze alınarak İslam düşüncesinde dilin epistemik değeri ve “dilde kesinlik” problemi yeniden tartışılır. Birinci kısımda, vâzıʿ, mevzûʿ, mevzûʿ leh ve vazʿı bilme yolları gibi vaz ilmine ilişkin kavramlar ayrıntılı biçimde çözümlenir tevkîfî, ıstılâhî ve karma köken hipotezlerinin aklî naklî delillerle nasıl sınandığı ortaya konur. Râzî, lafzın anlamı zorunlu olarak belirlemediğini, buna rağmen şerʿî hüküm istinbatı için dilin vazgeçilmez bir vasıta olduğunu savunarak “zarurî fakat ihtimale açık dil” modelini formüle eder. Bu yaklaşım, özellikle vazʿ fiilinin failinin (vâzıʿ), muhatap kitlenin  niyet ve kastını her zaman kuşatamayacağı düşüncesine dayanır. Böylece anlamın belirlenmesinde semantik bağın zayıflığı ve epistemik belirsizlik, doğrudan vazʿ teorisinin yapısal sınırlarına bağlanır. Râzî’nin vazʿ teorisi, anlamın epistemik kesinliğini sorgulayan bir çerçeve sunmuştur. Bu çerçevede gelişen sonraki vazʿ literatürü, bu şüpheyi ortadan kaldırmaya mı çalışmıştır, yoksa bu şüpheci yaklaşımı derinleştirerek yeni epistemik modeller mi üretmiştir? Îcî, Kuşçu ve Lütfi’nin katkıları bu soruya farklı açılardan yanıtlar sunmaktadır. Aşağıda bu katkılar, ‘dilde kesinlik’ meselesiyle irtibatı bağlamında değerlendirilecektir. İkinci kısımda, Râzî sonrası gelişim hattı incelenir: ʿAdudüddîn el Îcî (ö. 756/1355) vazʿı mantıksal sınıflandırma ile müstakilleştirir. ʿAlî Kuşçu (ö. 879/1474) matematiksel oran kavramlarıyla genişletir. Molla Lütfi (ö. 900/1495) ise fizyolojik, sosyolojik ve tarihsel verilerle betimleyici bir dilbilim açılımı getirir. Taşköprîzâde’nin (ö. 968/1561) tasnifi ve Osmanlı medrese müfredatı, vazʿ ilminin kurumsallaştığı dönemi belgeler. Sonuç olarak, Râzî sonrasında vazʿ teorisinin geçirdiği dönüşüm, ‘dilde kesinlik’ meselesine verilen cevabın çeşitlenmesi anlamına gelir. Îcî bu meseleyi mantıkî tutarlılık ve bağlam merkezli delaletle çözmeye çalışırken, Ali Kuşçu oran-temelli formel bir güvenlik inşa etmeye yönelmiş, Molla Lütfi ise anlamın sosyal ve psikolojik temellerini irdeleyerek epistemik şüpheciliği kuvvetlendirmiştir. Böylece, Râzî’nin şüpheci mirası hem yeniden inşa edilmiş hem de farklı yönlerde derinleştirilmiştir. Üçüncü kısımda, Râzî’nin yaklaşımı modern dil felsefesiyle karşılaştırılır: Saussure’ün göstergesinin keyfîliği, Peirce’in yorumlayıcısı, Wittgenstein’ın kullanım teorisi ve Gadamer’in hermenötik ufku, Râzî’nin terorisiyle vurgusuyla kavramsal paralellik kurar. Çalışma, böylece klasik vazʿ tartışmalarının çağdaş semantik, göstergebilim ve hermenötik literatüre katkı sağlayabilecek özgün bir epistemik çerçeve sunduğunu, İslamî ilimlerin post klasik dönemde çoğulcu biçimde evrildiğini gösterir. Makale, tevâtür ve âhâd rivayetler arasındaki farkın dilsel delil değerini nasıl etkilediğini örneklerle göstererek, usûl-i fıkıh içerisindeki lafız merkezli yorum geleneğinin epistemik sınırlarını tayin eder. Bu sınır tartışması, doğrudan Râzî’nin vazʿ anlayışında merkezî yer tutan “dilde kesinlik” meselesiyle irtibatlıdır. Zira bir lafzın anlamı yalnızca vazʿ sürecinde tayin edilen niyetle değil, aynı zamanda bu lafzın sahih, muttasıl ve yaygın biçimde nakledilip nakledilmediğine bağlı olarak da şekillenir. Bu noktada, dilsel delilin değerini belirleyen unsurlar arasında rivayetin güvenilirlik derecesi temel bir yer işgal eder. Râzî’nin “sonsuz mânâ – sınırlı lafız” tezi, anlamın yalnızca vazʿ yoluyla belirlenemeyeceğini, kullanım bağlamının da bu süreçte belirleyici bir rol üstlendiğini ortaya koyar. Karâfî’nin  (ö. 684/1285) bu görüşe yönelttiği eleştiriler eşliğinde, çok anlamlılık, mecaz ve nakil gibi semantik çoğulluk doğuran unsurların metin yorumunda kaçınılmaz bir rol oynadığı gösterilir. Böylece, lafız ile hüküm arasında mutlak bir örtüşme varsayımı sorgulanır ve bunun yerine anlamı belirleyen etkenlerin çok katmanlı yapısına dikkat çekilir. Bu çerçevede, dilde kesinliğe dair iddiaların tarihsel aktarım süreçleriyle zayıfladığı, buna karşılık bağlam temelli ve ihtiyatlı bir yaklaşımın içtihat imkânını koruduğu vurgulanır. Böylece dilde kesinlik iddiasının tarihsel aktarımla zedelendiği, ancak ihtiyatlı kullanımın içtihada imkân verdiği ortaya konur. Çalışma, İslamî dil teorilerini yeni tartışmalara taşımak isteyen araştırmacılara örnek sunmakta ayrıca Osmanlı mirasını tartışma zemini olarak resmetmektedir.

This article reexamines the epistemic value of language and the problem of “linguistic certainty” in Islamic thought, focusing on Fakhr al-Dīn al-Rāzī’s (d. 606/1210) four-component theory of waḍʿ as developed in his work al-Maḥṣūl. The first part offers a detailed analysis of the key concepts of wāḍiʿ (assigner), mawḍūʿ (assigned expression), mawḍūʿ lahu (referent), and the epistemic pathways by which the assignment is known. It also explores how the three origin hypotheses—tawqīfī (revelatory), iṣṭilāḥī (conventional), and hybrid models—are assessed through both rational and textual arguments. Rāzī contends that a word does not necessarily determine meaning, yet he affirms that language remains indispensable for deriving legal rulings. Thus, he formulates a model of language as “necessary but probabilistic.” This formulation rests on the idea that the assigner (wāḍiʿ) cannot always encompass the intent or understanding of the audience (mawḍūʿ lahu), highlighting the structural limits of semantics and the epistemic indeterminacy inherent in the process of linguistic designation. Rāzī’s waḍʿ theory thus presents a framework that questions the epistemic certainty of meaning. In this context, a central question arises: did subsequent developments in waḍʿ literature aim to overcome this semantic skepticism, or did they further extend its implications through new epistemic models? The second part of the article addresses this question by analyzing the post-Rāzī trajectory of the discipline. ʿAḍud al-Dīn al-Ījī (d. 756/1355) systematized waḍʿ through logical categorization ʿAlī Qushjī (d. 879/1474) incorporated mathematical proportionality and Mollā Lutfī (d. 900/1495) introduced a descriptive-linguistic framework informed by physiological, sociological, and historical considerations. Taşköprīzāde’s (d. 968/1561) classification and the Ottoman madrasa curriculum demonstrate the institutionalization of waḍʿ studies. The transformation of waḍʿ theory in these works signifies not merely a conceptual expansion but also a diversification of responses to the problem of linguistic certainty. While Ījī sought epistemic coherence through logical consistency and contextual interpretation, Qushjī pursued formal assurances via proportional logic, and Lutfī reinforced semantic skepticism by examining the psychological and social foundations of meaning. In this way, Rāzī’s epistemic caution was both reconstructed and amplified in different directions. The third section compares Rāzī’s model with modern philosophy of language, drawing conceptual parallels between his emphasis on probabilistic meaning and the theories of Saussure (arbitrariness of the sign), Peirce (the interpretant), Wittgenstein (use theory), and Gadamer (hermeneutic horizon). This study thereby argues that classical waḍʿ discourse provides a unique epistemological framework that can meaningfully contribute to contemporary discussions in semantics, semiotics, and hermeneutics. It further illustrates how the distinction between tawātur (mass transmission) and āḥād (solitary) reports significantly influences the probative value of linguistic evidence in Islamic legal theory. The question of linguistic certainty, as situated at the core of Rāzī’s theory, is inseparable from the reliability and transmission of the terms themselves. A term's meaning is not determined solely by the original designation (waḍʿ) but also by whether the term has been transmitted in a sound, continuous, and widely accepted manner. Rāzī’s thesis on the “infinite meanings and limited expressions” demonstrates that meaning cannot be fixed solely through linguistic assignment rather, the context of use plays a decisive role. In dialogue with al-Qarāfī’s critiques, the article shows how polysemy, metaphor, and semantic transfer function as integral aspects of textual interpretation. The assumption of a perfect correspondence between word and ruling is thus problematized, giving way to a recognition of the layered factors involved in meaning determination. Accordingly, the claim of absolute certainty in language is shown to weaken through the historical transmission of texts, while a cautious, context-based approach still preserves the possibility of juristic reasoning (ijtihād). In conclusion, the study offers an epistemic model that underscores the dynamic and pluralistic nature of Islamic linguistic theories, illustrating how they evolved not as stagnant traditions but as intellectually vibrant engagements. It invites researchers to reconsider the classical Islamic linguistic legacy as a meaningful platform for contemporary inquiry, particularly through the lens of Ottoman intellectual contributions.