Kırkbudak Şamdanlar İle İlgili Bir Deneme
An Essay About “Kırkbudak” Candelabrums
Yazar: Harman, Mürüvet
Dergi: Sanat Tarihi Yıllığı No. 28, 2018
Anahtar kelimeler: Kırkbudak,Bektaşî tarikatı,âyin,sembolizm ; Kirkbudaks,Bektashi order,ritual,symbolism

Bektaşî tarikatı diğer tarikatlara nazaran yoğun bir semboller dünyasına sahiptir. Hatta tarikat inancının yola giren kişiye semboller üzerinden aktarıldığı bilinmektedir. Bu nedenle tarikata ait her türlü eşya çok katmanlı ve örtülü anlamlarla yüklüdür. Bunlardan biri de nûr, yaratılış, aydınlanma gibi birçok kavrama gönderme yapan veritüellerin ayrılmaz bir parçası olan çerağlardır.Çerağlarla ilgili yayınlarda üzerine en çok durulanları, 18. yüzyılın ikinci yarısı ile 19. yüzyıla tarihlendirilen ve şamdan olarak nitelenen kırkbudaklardır. Söz konusu çalışmalarda kırkbudakların tarikat inancındaki yeri, şekilleri, boyutları, bezeme özellikleri, üslupları hakkında geniş bilgiler sunulmuştur. Ancak bunların barındırdığı yoğun manalar detaylı bir biçimde incelenmemiştir. Bu çalışmada kırkbudakların çok katmanlı sembolizmi ile ilgili bir okumaya yapılmaya çalışılmıştır. Öncelikle üslubu veya üretildikleri dönemler yerine üzerlerinde yer alan bezeme öğelerine odaklanılmıştır. Kırkbudakların üzerinde yer alan kuş, aslan, el, ejder, taç, çiçek gibi unsurların her biri tek tek incelenmiş ve bunların özellikle Bektaşî inancındaki yerine bakılmıştır. Yine kırkbudaklardaki bir, on iki, kırk gibi sayısal değerler aynı doğrultuda değerlendirilmiştir. Kırklar Meydanı ve Balım Sultan Türbesi’nde bulunan kırkbudakların neden bu mekânlarda yer aldığı ve hangi âyinlerde kullanıldıkları da irdelenmiştir. Son olarak kırkbudaklar bütüncül bir bakış açısı ile değerlendirilmiştir. Çalışmanın sonucunda geç devir Osmanlı tarikat eserleri içerisinde yer alan kırkbudakların sadece bir tarikat eşyası olarak değerlendirilmemesi gerektiği anlaşılmıştır. Yine kırkbudakların sadece bir aydınlatma aracı olmadığı; görünümleri, bezeme öğeleri, kullanıldıkları yer ve ritüeller bağlamında aslında Bektaşî inancını doğrudan yansıttıkları ortaya çıkmıştır. 

The Bektashi order has a concentrated world of symbols compared to otherorders. It is even known that the belief of the order is transferred through symbolsto the person who entering the road. For this reason, all object which belongs tothe order is loaded with multi-layered and covert meanings. One of these is cerags, which is an integral part of rituals, referring to many concepts such as light,creation and enlightenment. The most emphasized in the publications about ceragsare kirkbudaks which are dated the second half of the 18th century and the 19thcentury and are described as candelabrum. In the mentioned studies, the informationabout the place, shapes, dimensions, decoration characteristics and styles of thekirkbudaks in the belief of order are presented. However, their intense meaningshave not been studied in detail.In this study, it has been attempted to create a reading about the multi-layeredsymbolism of the kirkbudaks. First of all, this has been focused on the decorationelements instead of the style or the periods in which they were produced. Symbolsof bird, lion, hand, dragon, crown, flower which appear on the kirkbudaks wereinvestigated one by one and especially their place in Bektashi faith was examined.In addition, one, twelve and forty numerical values were evaluated in the sameway. It was examined why kirkbudaks are located in Kırklar Square and BalımSultan Tomb, and in which ceremonies they are used. Finally, kirkbudaks werereviewed with a holistic perspective.As a result of the study, it is understood that the kirkbudaks, which are in thelate Ottoman order works, should not be considered only as a religious furniture.Again, the kirkbudaks are not just an illumination tool; it was found that theyreflect the Bektashi faith directly in the context of their appearance, decorationelements, places and rituals.