Tefsirden Kelâmî İspata: Fahreddin er-Râzî’nin Tefâdül Ayetlerini Tefsir Tarzındaki Metodolojik Dönüşüm
From Tafsīr to Kalāmic Proof: The Methodological Transformation in Fakhr al-Dīn al-Rāzī’s Treatment of the Tafāḍul Verses
Yazar: Türcan, Saliha
Dergi: İslami İlimler Dergisi No. 42, 2025
Anahtar kelimeler: Tafsir ; Tefsir ; Tafsīr,Tafāḍul,The Preeminence of the Prophet,Fakhr al-Dīn al-Rāzī,Miracle ; Tefsir,Tefâdül,Hz. Peygamber’in Efdaliyeti,Fahreddin er-Râzî,Mûcize

Peygamberler arası tefâdülü konu edinen ayetlerin klasik tefsir literatüründeki yorumu, büyük ölçüde ayetlerin lafzî anlamı ve bağlamsal muhtevasını esas alan bir anlayışla şekillenmiştir. Rivayet ağırlıklı tefsirlerde tefâdül ayetleri peygamberler arasındaki farklılıkları açıklama çerçevesinde ele alınmış, Hz. Peygamber’in efdaliyeti ise bu meselenin bir uzantısı olarak konu edilmiştir. Dirayet ağırlıklı tefsirlerde de de tefâdül ayetlerinin benzer bir yaklaşımla izah edildiği görülmektedir. Fahreddin er-Râzî (ö. 606/1210) ise rivayet ve dirayet merkezli tefsirlerdeki bu genel çizgiden ayrılarak tefâdül ayetlerinin tefsirini, Hz. Peygamber’in efdaliyetini aklî ve naklî deliller çerçevesinde temellendirmeyi amaçlayan kelâmî bir ispat zeminine dönüştürmüştür. Bu çalışma, Râzî’nin tefâdül ayetlerinin tefsirini hangi usûllerle kelâmî ispat zeminine taşıdığını ve bu yaklaşımının rivayet ve dirayet çizgisindeki müfessirlerin tefsir tarzından hangi yönleriyle farklılaştığını ortaya koymayı amaçlamaktadır. Metin tahlili ve karşılaştırmalı tefsir yöntemiyle Râzî’nin Mefâtîhu'l-gayb’daki ilgili pasajları, rivayet geleneğinden Taberî ve İbn Kesîr’in dirayet geleneğinden ise Mâturîdî, Zemahşerî ve Nesefî’nin tefâdül ayetlerine dair yorumlarıyla mukayese edilmiştir. Böylece Râzî’nin farklılaşması her iki tefsir çizgisi bakımından görünür kılınmıştır. Araştırma bulguları, Râzî’nin özgünlüğünü üç temel boyutta ortaya koymaktadır: Birincisi, Kur’ân’ı “tek bir mûcize” olarak değil “iki binden fazla müstakil mûcize” olarak değerlendirerek Kur’ân’ın mûcizeliğini nicel bir fazilet ölçütüne dönüştürmüştür. İkincisi, Râzî Hz. Peygamber’in efdaliyetini farklı fazilet alanlarında temellendiren on dokuz delil ortaya koymuş ve bu deliller üzerinden tefâdülün rasyonel ölçütlerini sistematik bir bütünlük içinde inşa etmiştir. Üçüncüsü, kelâm ilmindeki nübüvvetin ispatına ilişkin delillendirme çerçevesini tefsir disiplinine taşıyarak tefâdül ayetlerinin tefsir sürecini, Hz. Peygamber’in efdaliyetini aklî olarak temellendirdiği kelâmî bir ispat zeminine dönüştürmüştür. Bu çalışma, konusu, amacı ve ulaştığı bulgular bakımından Râzî’nin kelâmî metodu tefsire aktarma usûllerini somut olarak göstererek tefsirin metodolojik sınırları yeniden düşünme imkanını gündeme getirmektedir.

The interpretation of Qur’ānic tafāḍul (preferential ranking) verses in classical exegetical literature has largely been shaped by approaches based on literal meanings and contextual content. In Riwāyah tafsīrs, tafāḍul verses explained differences among prophets, with the Prophet Muhammad’s preeminence treated as an extension. Dirāyah tafsīrs exhibit similar approaches. Fakhr al-Dīn al-Rāzī (d. 606/1210) diverged by transforming tafāḍul verses into a theological proving ground establishing the Prophet’s superiority through rational and narrative evidence. This study aims to determine the methods by which al-Rāzī transforms the tafāḍul verses into a theological proving ground and to reveal in what ways this approach differs from the exegetical methods of narrational and rational tafsīr traditions. Using qualitative textual analysis and a comparative tafsīr methodology, the relevant passages of al-Rāzī’s Mafātīḥ al-ghayb are compared with the interpretations of al-Tabarī and Ibn Kathīr from the riwāyah tradition and of Māturīdī, Zamakhsharī, and Nasafī from the dirāyah tradition on the tafāḍul verses. In this way, the distinctive features of Rāzī’s approach are made visible in relation to both exegetical currents. The findings demonstrate Rāzī’s originality in three dimensions: First, evaluating the Quran as “more than two thousand independent miracles” rather than “a single miracle,” he transformed its miraculous nature into a quantitative virtue criterion. Secondly, al-Rāzī advances nineteen proofs that ground the Prophet’s preeminence across different domains of merit, and on the basis of these proofs he constructs the rational criteria of tafāḍul within a systematic framework. Third, by transferring the evidentiary framework used in kalām theology for establishing prophethood into the discipline of tafsīr, he transformed the exegetical treatment of the tafāḍul verses into a theological ground of proof through which he rationally substantiated the Prophet’s superiority. This study, in terms of its subject, aim, and findings, concretely demonstrates al-Rāzī’s methods of transferring theological (kalām) methodology into tafsīr, thereby bringing to the fore the possibility of rethinking the methodological boundaries of the discipline of tafsīr.