DÎVÂNU LUGÂTİ'T-TÜRK’TEKİ HAYVAN ADLARININ  ÇUVAŞ TÜRKÇESİNDEKİ DURUMU
The Status of Animal Names in Dîvânu Lugâti't-Türk  in Chuvash Turkic
Yazar: Yıldırım, Özgür
Dergi: İdil Ural Araştırmaları Dergisi, Vol. 7 No. 1, 2025
Anahtar kelimeler: Chuvash Language and Literature ; Çuvaş Dil ve Edebiyatı ; Dîvânu Lugâti,Söz Varlığı,Hayvan Adları,Çuvaş Türkçesi,Anlam Bilimi ; Dîvânu Lugâti,Vocabulary,Animal Names,Chuvash Turkic,Semantics

Öz: Tarihin erken devirlerinde doğa ile iç içe olan konar göçer bir yaşam biçimine sahip olan Türklerin sosyal yaşamında ve kültürlerinde tabii olarak hayvanların özel bir yeri vardır. Türkler, onlardan gıda, giyim-kuşam, ulaşım, ülke sınırlarının korunması ve güvenliğinin sağlanması gibi pek çok alanda fayda sağlamışlardır. Ancak hayvanlar, Türklerin yaşamında yalnızca maddi fayda unsuru olarak yer almamıştır. Onlarla zaman içerisinde duygusal bir bağ kurmuş, hatta gücünden ve cesaretinden etkilendikleri hayvanlara dinî inançları gereği kutsiyet atfederek onları sembol değer hâline getirmişlerdir. Atfedilen bu değer, eski Türkler arasında hayvanlarla ilgili pek çok inanç ve uygulamanın oluşmasına da zemin hazırlamıştır. Göktürk, Uygur ve Kırgızlar gibi bazı Türk kavimleri onlardan türediklerine inanmış, bazı Türk kavimleri ise, kendilerine askerî bir unvan, çocuklarına da ad olarak hayvan adlarını almışlardır. Türklerin sosyal yaşamında ve kültürlerinde hayvanların bu kadar kapsamlı bir yer edinmesi, hayvanların sözlü ve yazılı edebiyat ürünlerinden minyatür, heykel gibi sanatsal yaratmalara kadar pek çok eserde görülebilmesini sağlamıştır. Kâşgarlı Mahmud’un Araplara Türkçe öğretmek maksadıyla kaleme aldığı Dîvânu Lugâti’t-Türk, geniş bir coğrafyaya yayılmış ve farklı kültür çevreleriyle kuşatılmış olan Türk kavimlerinin diline, tarihine, sosyal yaşamına ve folkloruna dair oldukça zengin bir malzeme sunarak Türkoloji araştırmalarının en temel eserleri arasında yer almıştır. Belirtilen bu malzeme içerisinde hayvan adları ile hayvancılık terimleri de önemli bir yere sahiptir. Bu çalışmada, Dîvânu Lugâti’t-Türk’te tespit edilen 299 hayvan adının Çuvaş Türkçesindeki durumu değerlendirilmeye çalışılmış, bunlardan hangilerinin korunduğu, hangilerinin şekil ya da anlam bakımından ortaklık gösterdiği hakkında bilgi verilmiştir.

Abstract: Naturally, animals have a special place in the social life and culture of the Turks, who had a nomadic lifestyle intertwined with nature in the early periods of history. Turks have benefited from them in many areas such as food, clothing, transportation, protection and security of the borders of the country. However, animals were not only an element of material benefit in the lives of Turks. They established an emotional bond with them over time, and even attributed sanctity to the animals, whose strength and courage they were impressed by, in accordance with their religious beliefs, and turned them into symbol values. This attributed value paved the way for the formation of many beliefs and practices related to animals among the ancient Turks. Some Turkish tribes such as the Gokturks, Uighurs and Kyrgyz believed that they were descended from them, while some Turkish tribes took animal names as a military title for themselves and as names for their children. The fact that animals have such a comprehensive place in the social life and culture of the Turks has enabled them to be seen in many works of art, from oral and written literature to artistic creations such as miniatures and sculptures. Dîvânu Lugâti't-Türk, written by Kashgarlı Mahmud in order to teach Turkish to Arabs, has become one of the most fundamental works of Turkology research by providing a very rich material on the language, history, social life and folklore of Turkish tribes spread over a wide geography and surrounded by different cultural environments. Among this material, animal names and animal husbandry terms also have an important place. In this study, the status of 299 animal names identified in Dîvânu Lugâti't-Türk in Chuvash Turkish is tried to be evaluated, and information is given about which of them are preserved and which of them show autism in terms of form or meaning.