Cehm bin Safvân ve Teolojik Paradigmasını Anlamak
Understanding Jahm bin Safwân and his Theological Paradigm
Yazar: Gözübüyük, Cuma
Dergi: e-Makalat Mezhep Araştırmaları Dergisi, Vol. 18 No. 2, 2025
Anahtar kelimeler: History of İslamic sects ; İslam Mezhepleri Tarihi ; History,Attribution,Kalam,Faith,Jahm bin Safwân ; Tarih,Sıfatlar,Kelam,İman,Cehm bin Safvân

Bu çalışma, erken dönem Kelam'ın önde gelen ve tartışmalı şahsiyetlerinden Cehm b. Safvân'ın (ö. 128/745) hayatını, teolojik görüşlerini ve etkilerini ele almaktadır. Eser, Cehm'in düşünce yapısını, içinde bulunduğu sosyo-kültürel ve sosyo-politik bağlamla ilişkilendirerek kapsamlı bir analiz sunar.Çalışmanın ilk bölümü, Cehm'in Horasan'daki yaşamını ve entelektüel gelişimini dönemin farklı inanç sistemleri (Hint dinleri, Hristiyanlık, Yahudi teolojisi) ve Emevi dönemi siyasi ortamının etkisiyle birlikte inceler. Cehm'in akılcı bilgi yöntemi ve te'vil metodunun tarihsel arka planı vurgulanır.İkinci bölüm, Cehm'in Kelami meselelere yaklaşımını detaylandırır. Özellikle ilahi sıfatlar konusunda tenzih vurgusu ve mutlak tevhid eksenindeki görüşleri öne çıkarılır. İnsan fiilleri ve kader hakkındaki düşüncelerine yönelik önyargılı değerlendirmelerin mevcut olduğu belirtilerek, bu fikirlerin altında yatan nedenler araştırılır. Cehm'in iman tanımının sadece bilgiye indirgenemeyeceği, sıfatlar ve tevhidle ilişkili olduğu ifade edilir.Üçüncü bölüm, Cehm'in imamet konusundaki görüşlerini diğer mezheplerin yaklaşımlarıyla karşılaştırır. Onun şûraya verdiği önem ve saltanat oluşumuna karşı duruşu, dönemin siyasi yapısına meydan okuyan bir tutum olarak değerlendirilir. Ayrıca, Cehm'in emir bi’l-ma’ruf nehiy ani’l-münker ilkesini kullanması ve mevâliye yapılan haksız ayrımcılıklara karşı etik duruşu vurgulanır.Sonuç olarak bu eser, Cehm b. Safvân'ın biyografisini, düşünce yapısını ve teolojik fikirlerini bütüncül bir yaklaşımla ele alarak, onun erken dönem Kelam düşüncesindeki merkezi yerini ve İslam düşüncesine olan etkilerini ortaya koymaktadır.

This study examines the life, theological views, and influence of Cehm b. Safwân (d. 128/745), one of the leading and controversial figures of early Kalām. The work provides a comprehensive analysis of Cehm's thought structure in relation to the socio-cultural and socio-political context in which he lived.The first section of the study examines Cehm's life in Khorasan and his intellectual development in the context of the different belief systems of the period (Indian religions, Christianity, Jewish theology) and the political environment of the Umayyad period. Cehm's rational method of knowledge and his method of interpretation are highlighted in their historical context.The second section details Cehm's approach to theological issues. In particular, his views on divine attributes, with an emphasis on transcendence and absolute monotheism, are highlighted. It is noted that there are prejudiced assessments of his thoughts on human actions and destiny, and the underlying reasons for these ideas are explored. It is stated that Cehm's definition of faith cannot be reduced to mere knowledge, but is related to attributes and tawhid.The third chapter compares Cehm's views on imamate with the approaches of other sects. His emphasis on shura and his opposition to the formation of a monarchy are evaluated as a stance that challenged the political structure of the time. Additionally, Cehm's use of the principle of emir bi'l-ma'ruf nehiy ani'l-münker and his ethical stance against unjust discrimination against the mawali are highlighted.In conclusion, this work comprehensively examines Cehm b. Safwan's biography, thought structure, and theological ideas, revealing his central place in early Kalām thought and his influence on Islamic thought.