Din ve Coğrafya İlişkisi: Şemsü'd-Din es-Semerkandî ve İbn Haldûn’un Yedi İklim Anlayışlarının Karşılaştırmalı Analizi
Din ve Coğrafya İlişkisi: Şemsü'd-Din es-Semerkandî ve İbn Haldûn’un Yedi İklim Anlayışlarının Karşılaştırmalı Analizi
Yazar: Okşar, Yusuf
Dergi: Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (ÇÜİFD), Vol. 18 No. 2, 2018
Anahtar kelimeler: Yedi İklim,Ümran,Fatalizm,Din,Marifetullah

Bireyin yaşadığı yerle/mekânla ilişkisionun fiziksel olduğu kadar kültürel ve sosyal hayatını da etkilemektedir. İslam âlimleri bu çerçevede fizikicoğrafya-insan ilişkisine dair birçok eser ve fikir ortaya koymuşlardır. Buaçıklamaların klasik genel coğrafya anlayışı açısından en değerli olanı hiçşüphesiz “yedi iklim” fikridir. Dünyayı yaşanılabilir/meskûn yerler/bölgeleraçısından sınıflandırmayı ifade eden bu yaklaşım insan-âlem diyalektiğinin kavranılmasınaönemli katkılarda bulunmuştur. Müslüman coğrafyacıların dünya merkezli evrenmodeli üzerine kurulu Batlamyus’un eserlerine ulaşmalarının bir sonucu olarakortaya çıkan “Yedi İklim” nazariyesi beraberinde beşeri/sosyal coğrafyanınunsurlarını barındıran bir anlayışı da doğurmuştur. Medeniyetin/ümranınkurulmasında coğrafi ve iklimsel şartların oynadığı rolün ne seviyede olduğu tartışılmıştır.Ancak gelişen teknoloji ile coğrafi şartların toplumlar üzerindeki tahakkümübüyük ölçüde kırılmış görünmektedir. Bu durum özgürlük ve sorumluluk ilişkisinoktasında kader algımızın da değişmesine yol açmaktadır. Çalışmamızda bu anlayışıMuhammed b. Eşref es-Semerkandî’nin İlmü'l-Ȃfȃk ve'l-Enfüs ve İbnHaldûn’unKitâb’ül-İber adlı umumi tarihe dair eserine giriş mahiyetinde yazdığıve çoğu zaman müstakil bir eser olarak telakki edilen Mukaddime adlıeserleri üzerinden incelemeye çalışacağız. Ayrıca bu çalışma ile İslamâlimlerinin coğrafya ve insan konusunda nasıl bir yaklaşım sergilediklerinigöstermeye ve Semerkandî özelinde Allah-âlem ilişkisi açısından tabiatın vetabiata bağlı yaşamın ortaya çıkışındaki bilinçli tasarımı da aktarmaya gayretedeceğiz. Diğer yönden ise İbn Haldûn’un olayları, bir coğrafi bakış açısıyöntemi olan bütüncül yaklaşım ile nasıl izah etmiş olduğunu ve kendisindenasırlar sonra meydana gelen modern coğrafyaya nasıl bir katkı sunmuş olduğunuanlatmaya çalışacağız. Makalemiz genel anlamda zikrettiğimiz iki âliminanlayışlarının benzer ve farklı yönlerinin izahını da içerisinde barındıracaktır.Sonuçta ise iklimin/coğrafyanın insana olan etkisinin cebri/fatalist birmuhtevaya sahip olup olmadığını İbn Haldûn’un determinist coğrafi fikri veSemerkandî’nin imanî ve ahlakî bir sorumluluk olduğunu düşündüğü, marifetullahanlayışı üzerinden irdeleyeceğiz. Makalemiz sonucunda cevabını bulmayaçalıştığımız soru, “coğrafya kader midir?” sözünün İbn Haldûn’a aidiyeti sorunuve insan fiilleri açısından değerlendirilmesidir. Çalışmamızda söylem analizitekniği ile karşılaştırma yöntemi kullanılmıştır.

Bireyin yaşadığı yerle/mekânla ilişkisionun fiziksel olduğu kadar kültürel ve sosyal hayatını da etkilemektedir. İslam âlimleri bu çerçevede fizikicoğrafya-insan ilişkisine dair birçok eser ve fikir ortaya koymuşlardır. Buaçıklamaların klasik genel coğrafya anlayışı açısından en değerli olanı hiçşüphesiz “yedi iklim” fikridir. Dünyayı yaşanılabilir/meskûn yerler/bölgeleraçısından sınıflandırmayı ifade eden bu yaklaşım insan-âlem diyalektiğinin kavranılmasınaönemli katkılarda bulunmuştur. Müslüman coğrafyacıların dünya merkezli evrenmodeli üzerine kurulu Batlamyus’un eserlerine ulaşmalarının bir sonucu olarakortaya çıkan “Yedi İklim” nazariyesi beraberinde beşeri/sosyal coğrafyanınunsurlarını barındıran bir anlayışı da doğurmuştur. Medeniyetin/ümranınkurulmasında coğrafi ve iklimsel şartların oynadığı rolün ne seviyede olduğu tartışılmıştır.Ancak gelişen teknoloji ile coğrafi şartların toplumlar üzerindeki tahakkümübüyük ölçüde kırılmış görünmektedir. Bu durum özgürlük ve sorumluluk ilişkisinoktasında kader algımızın da değişmesine yol açmaktadır. Çalışmamızda bu anlayışıMuhammed b. Eşref es-Semerkandî’nin İlmü'l-Ȃfȃk ve'l-Enfüs ve İbnHaldûn’unKitâb’ül-İber adlı umumi tarihe dair eserine giriş mahiyetinde yazdığıve çoğu zaman müstakil bir eser olarak telakki edilen Mukaddime adlıeserleri üzerinden incelemeye çalışacağız. Ayrıca bu çalışma ile İslamâlimlerinin coğrafya ve insan konusunda nasıl bir yaklaşım sergilediklerinigöstermeye ve Semerkandî özelinde Allah-âlem ilişkisi açısından tabiatın vetabiata bağlı yaşamın ortaya çıkışındaki bilinçli tasarımı da aktarmaya gayretedeceğiz. Diğer yönden ise İbn Haldûn’un olayları, bir coğrafi bakış açısıyöntemi olan bütüncül yaklaşım ile nasıl izah etmiş olduğunu ve kendisindenasırlar sonra meydana gelen modern coğrafyaya nasıl bir katkı sunmuş olduğunuanlatmaya çalışacağız. Makalemiz genel anlamda zikrettiğimiz iki âliminanlayışlarının benzer ve farklı yönlerinin izahını da içerisinde barındıracaktır.Sonuçta ise iklimin/coğrafyanın insana olan etkisinin cebri/fatalist birmuhtevaya sahip olup olmadığını İbn Haldûn’un determinist coğrafi fikri veSemerkandî’nin imanî ve ahlakî bir sorumluluk olduğunu düşündüğü, marifetullahanlayışı üzerinden irdeleyeceğiz. Makalemiz sonucunda cevabını bulmayaçalıştığımız soru, “coğrafya kader midir?” sözünün İbn Haldûn’a aidiyeti sorunuve insan fiilleri açısından değerlendirilmesidir. Çalışmamızda söylem analizitekniği ile karşılaştırma yöntemi kullanılmıştır.