Ankara ve Çevresinde Kadın Evliyalar
Women Saints in Ankara and Surrounding Areas
Yazar: İnan, Rukiye Aysun
Dergi: Dini Araştırmalar No. 70. Ankara Özel Sayısı, 2025
Anahtar kelimeler: Religious Studies (Other) ; Dini Araştırmalar (Diğer) ; Dinler Tarihi,Evliya,Ziyaret,Kadın,Ankara ; History of Religions,Saint,Visitation,Woman,Ankara

İslam öncesi Türk topluluklarında kadının rolüne bakıldığında sosyal, kültürel ve dini anlamda önemli bir yere sahip olduğu görülür. Kadın şamanların var olması Türklerde kadının dini açıdan etkili olduğunun bir göstergesi kabul edilebilir. Şamanlar ve atalar kültü İslam’dan sonra evliya ile ilgili inanış ve uygulamalarda etkili olmuştur. Evliyalara keramet gösterme, olağanüstü güçlere sahip olma gibi nitelikler yüklenmiş; onların mezarları ve onlara atfedilen yerler ziyaret yeri kabul edilmiştir. Anadolu’da Hz. Muhammed ve Hz. Ali’nin soyundan gelen kişiler, İslam’ı yaymak için buraya gelenler, Horasan Erenleri, bazı tarikat öncüleri vb. evliya kabul edilmiştir. Bu özelliklere sahip ya da erkek evliyaların yakınları olan kadınlar da kadın evliya olarak hürmet görmüştür. Bu anlamda evliya mezarları kutlu sayılan ağaç, dağ ve su kaynağı gibi yerlerle beraber ziyaret mekânları olmuştur. Makalede Ankara ve çevresindeki bazı illerde tespit edilen kadın evliyaların hayatları, türbe ya da mezarları ve onlarla ilgili inanış ve uygulamalar araştırılmıştır. Bu incelemeler sonucunda Ankara’da 10, diğer şehirlerde ise yaklaşık 50 olmak üzere toplam 60 kadın evliya türbesi, mezarı veya ziyaret yeri tespit edilmiştir. Araştırmanın ortaya çıkardığı önemli sonuçlardan biri, bu türbelerin çoğunlukla kadınlar tarafından ziyaret edilmesidir. Kadın ziyaretçiler tarafından dile getirilen talepler genellikle evlilik, doğum ve çocuk yetiştirmenin hayırlı bir şekilde ilerlemesi ya da tamamlanmasıyla ilgilidir. Kadınların bu istekleri kadın evliya ziyaret yerlerinde dile getirmesi, onların kadın evliya eliyle dertlerine derman veya şifa istemesi olarak değerlendirilebilir. Ayrıca kadın evliya türbelerinde genelde yağmur duası edilmesinin nedeni kadın ve bereketin ilişkili bulunması olabilir. Nadir de olsa bazı kadın evliya türbelerinin erkekler tarafından ziyaret edilmesinin yasak olması, buraların yalnızca kadınlar tarafından sahiplenildiğini de gösterir. Türkiye’nin merkezi, başkent Ankara ve çevresinde kadın evliyaların, bölgenin dini hayatında önemli bir yere sahip olduğu görülmektedir. Bu kadınlar, Anadolu’nun Türkleşmesi, Müslümanlaşması, yurt edinilmesi ve bu yurtta sürekli kalınmasında etkili kişiler olarak kabul edilebilir. Bu kabule bizzat kendi şahsi özellikleri ya da yakın bulundukları erkeklerin özellikleri ya da her ikisi sebep olmuştur. Bu bağlamda Bacım Sultan, Kırmızı Ebe, Akşemseddin’in kızları, Hayme Ana, Kadıncık Ana, Cabire Sultan, Melike Hatun gibi isimler örnek olarak gösterilebilir.

Women occupied a significant position in the social, cultural, and religious life of pre-Islamic Turkish communities, a fact evidenced by the presence of female shamans, which points to women’s considerable religious authority among the Turks. Shamanistic practices and ancestor veneration later influenced Islamic belief systems, particularly notions surrounding sainthood, including the attribution of miracles and supernatural powers to saints and the sanctification of their graves and associated sites as places of visitation. In Anatolia, individuals regarded as saints included descendants of the Prophet Muhammad and Ali, those who migrated to the region to spread Islam—such as the Horasan Erenleri—and leaders of Sufi orders; women who possessed saintly qualities or who were closely related to male saints were similarly venerated as female saints. Alongside natural elements considered sacred, such as trees, mountains, and water sources, the tombs and graves of these saints functioned as important pilgrimage sites. This study examines the lives of female saints identified in Ankara and its surrounding provinces, as well as their tombs or graves and the beliefs and practices associated with them. Field research identified a total of 60 female saint tombs, graves, or visitation sites, including 10 in Ankara and approximately 50 in neighboring regions. A key finding is that these shrines are predominantly visited by women, whose petitions typically concern marriage, childbirth, and the successful upbringing of children. The preference for female saint shrines suggests that women seek comfort, healing, and solutions to their problems through the perceived intercession of female saints. Additionally, the frequent association of rain rituals with female saint tombs reflects a symbolic connection between women and fertility. In rare cases, the exclusion of male visitors further underscores the gendered nature of these sacred spaces. In central Anatolia, particularly in and around Ankara, female saints thus occupy an important place in regional religious life and can be regarded as influential figures in the Turkification, Islamization, settlement, and continuity of Anatolia. This recognition stems from their own personal attributes, their familial or spiritual connections, or a combination of both, as exemplified by figures such as Bacım Sultan, Kırmızı Ebe, Akşemseddin’s daughters, Hayme Ana, Kadıncık Ana, Cabire Sultan, and Melike Hatun.