Kâtib Çelebi Kalemiyle Mercator Atlası'nda Osmanlı Devleti ve Türkler
The Ottoman Empire and the Turks in the Mercator Atlas, as explicated by Katib Çelebi
Yazar: Üstüner, Ahmet
Dergi: Mavi Atlas, Vol. 9 No. 1, 2021
Anahtar kelimeler: Levâmi‘u’n-Nûr,Katib Çelebi,Turcicum Imperium,Gerardus Mercator.,Tartaria,Asia Minor ; Levâmi‘u’n-Nûr,,Kâtib Çelebi,,Atlas Minor,,Turcicum İmperium,,Gerardus Mercator,Tartarya

Osmanlı Devleti’nin 17. yüzyıl tarih-coğrafya yazıcılığında müstesna yeri olan Kâtib Çelebi kaynak olarak kullanmak amacıyla Gerardus Mercator’un meşhur Atlas Minor kısa adıyla bilinen coğrafya-tarih eserini Levâmi’u’n-Nûr fî-Zulmet-i Atlas Minor adıyla şerh-tercüme etmiştir. Söz konusu eser kıtaların genel tasnifine uygun olarak tarihî coğrafyadan bahsetmekte, aynı zamanda Avrupa’dan itibaren bütün dünya hakkında tarihî, coğrafî, siyâsî, hukûkî ve efsanevî bilgiler de içermektedir. Bu bağlamda eserle birlikte bağımsız bölümlerde veya çeşitli konular vesilesiyle perakende cümleler halinde Türk tarihi, coğrafyası, kültürü, siyasî yapısı ve medeniyeti hakkında birtakım bilgiler de Osmanlı Türkçesine aktarılmış bulunmaktadır. Eserin içeriğinde bulunan bilgiler antik dönem kaynakları ile birlikte eserin ilk tam neşrinin yapıldığı 1595 yılına kadar kaleme alınmış eserlerden veya dönem seyyahlarından derlenmiş bilgilerdir. Kâtib Çelebi, eserin bütününde olduğu gibi Türk tarihine dair bilgileri de açıklamış veya derkenarda eleştirmiştir. Ayrıca bazı bölümleri okuyucuya bırakırcasına yorum yapmamak suretiyle aynıyla aktarmıştır.  Bu bağlamda 16. yüzyıl Avrupa bilginlerinden Mercator tarafından Türk tarihinin nasıl değerlendirildiğinin ve bunun Kâtib Çelebi tarafından nasıl aktarılıp yer yer eleştirildiğinin ortaya konulması Osmanlı tarihi çalışmaları açısından kıymet taşımaktadır. Makalede gerek Avrupa gerekse Osmanlı tarihi açısından önemli bilgilerin derlenerek akademik camiaya sunulması ve Kâtib Çelebi’nin Atlas Minor’de bulunan Türk tarihi ile ilgili bilgileri eleştirisine yer verilerek kaydedilen bilgilerin güncel kaynaklar ışığında değerlendirilerek kıyaslanması amaçlanmıştır.

Katib Çelebi, who had an exceptional place in the Ottoman Empire’s 17th century historiography, translated and annotated Gerardus Mercator’s famous geography-history work known as Atlas Minor under the title Levâmi‘u’n-Nûr fî-Zulmet-i Atlas Minor in order to use it as a source. This work mentions the historical geography in accordance with the general classification of the continents, and at the same time includes historical, geographic, political, legal and legendary information about the whole world, starting with Europe. In this context, some information about Turkish history, geography, culture, political structure and civilization has been transferred to Ottoman Turkish in independent sections or in retail sentences with the work. The information contained in the content of the work is written from ancient sources until 1595, when the work was first published, or compiled from close witnesses to the event.Katib Çelebi criticized the work of Mercator as explaining the information about Turkish history as a whole or to annotated it with critical words. In addition, in some sections, he was quoted in the same way without commenting as if leaving it to the reader. In this context, it is valuable for Ottoman history studies to reveal how Turkish history was evaluated by Mercator, one of the 16th century European scholars, and how it was conveyed and criticized by Katib Çelebi. The aim of the article is to compile the information found in important works in terms of both European and Ottoman history and present them to the academic world, and to evaluate and compare the given information in the light of current sources about the period. At this point, Katib Çelebi’s criticism of the information in Atlas Minor is also included.