Çanakkale’de Osmanlı Dönemi Tasavvuf Ortamının İzleri: Tarîkat Yapıları
Çanakkale’de Osmanlı Dönemi Tasavvuf Ortamının İzleri: Tarîkat Yapıları
Yazar: Altıer, Semiha
Dergi: Çanakkale Araştırmaları Türk Yıllığı, Vol. 16 No. 24, 2018
Anahtar kelimeler: Çanakkale,Mevlevîlik,Bayrâmîlik,İrşadîlik,Gelibolu Mevlevîhanesi,Yazıcızâde Çilehanesi,Kilitbahir Tâlib-i İrşâdî Dergâhı,Osmanlı Tarîkat Mimarisi

Çanakkale’nin iki kıta arasındakicoğrafi konumu bu şehri askeri, siyasi, ticari olduğu kadar dini-tasavvufi açıdanda özel kılar. 14.-20. yüzyıllarda zengin bir tasavvufî ortamın yaratıldığı Çanakkale’de,günümüze ulaşabilen tarîkat yapıları arasında sadece nispeten iyi durumdaki GeliboluMevlevîhanesi ve Yazıcızâde Çilehanesi ile harap durumdaki Eceabat KilitbahirKöyü Tâlib-i İrşâdî Dergâhı bulunur.Ancak salnâme, seyahatnâme,gravür, mezartaşı, arşiv belgesi ve 19. yüzyıl sonu 20.yüzyılın başlarında bu bölgelerde araştırma yapanların çalışmaları gibi ilk elkaynaklarda adları geçmekle birlikte; savaş, deprem ve ilgisizlik sonucu bugüneulaşmayan tekke, zâviye ve dergâhların sayısı oldukça fazladır. Rumeli veBalkanlar’ın Türkleşme/İslamlaşma sürecinde önemli görevler üstlenen bu tarîkatyapılarının yanısıra, Çanakkale’de çeşitli tarîkat mensupları adına inşa edilencami ve türbeler, zaman içinde bunların çevresinde oluşan hazirelerindekimezartaşları dönemin tasavvuf hayatının zenginliğini ortaya koyar. Öte yandanbu tasavvuf ortamında tarikat mensuplarının yazdıkları kitaplar da tasavvufedebiyatının temel taşlarını oluşturmuştur.Elimizdeki bilgilerden Çanakkale’deki tasavvufiortamın daha çok Gelibolu’da yoğunlaştığı, yanı sıra merkez ile Lapseki, Ezine,Eceabat, Bayramiç ve Biga ilçeleriyle, belde ve köylerinde Ahîlik, Bektâşîlik,Mevlevîlik, Rifâîlik, Nakşibendîlik, Sünbüliyye, Halvetîlik, Kâdirîlik, Bayrâmîlik,Uşşakîlik, Celvetîlik, Sa’dîlik gibi tarîkatların etkin olduğu anlaşılır. Arşivbelgelerinde her ne kadar Bektaşiler’e ait tekke sayısı fazla olsa da Mevlevîliğinbu bölgede ayrı bir yere sahip olduğu anlaşılır. Ancak bu tarîkatlara aitgünümüze ulaşan neredeyse yok denecek sayıdaki yapılar, tarîkat mimarisininÇanakkale’deki gelişimini-değişimini ortaya koyacak sayıda/nitelikte değildir.

Çanakkale’nin iki kıta arasındakicoğrafi konumu bu şehri askeri, siyasi, ticari olduğu kadar dini-tasavvufi açıdanda özel kılar. 14.-20. yüzyıllarda zengin bir tasavvufî ortamın yaratıldığı Çanakkale’de,günümüze ulaşabilen tarîkat yapıları arasında sadece nispeten iyi durumdaki GeliboluMevlevîhanesi ve Yazıcızâde Çilehanesi ile harap durumdaki Eceabat KilitbahirKöyü Tâlib-i İrşâdî Dergâhı bulunur.Ancak salnâme, seyahatnâme,gravür, mezartaşı, arşiv belgesi ve 19. yüzyıl sonu 20.yüzyılın başlarında bu bölgelerde araştırma yapanların çalışmaları gibi ilk elkaynaklarda adları geçmekle birlikte; savaş, deprem ve ilgisizlik sonucu bugüneulaşmayan tekke, zâviye ve dergâhların sayısı oldukça fazladır. Rumeli veBalkanlar’ın Türkleşme/İslamlaşma sürecinde önemli görevler üstlenen bu tarîkatyapılarının yanısıra, Çanakkale’de çeşitli tarîkat mensupları adına inşa edilencami ve türbeler, zaman içinde bunların çevresinde oluşan hazirelerindekimezartaşları dönemin tasavvuf hayatının zenginliğini ortaya koyar. Öte yandanbu tasavvuf ortamında tarikat mensuplarının yazdıkları kitaplar da tasavvufedebiyatının temel taşlarını oluşturmuştur.Elimizdeki bilgilerden Çanakkale’deki tasavvufiortamın daha çok Gelibolu’da yoğunlaştığı, yanı sıra merkez ile Lapseki, Ezine,Eceabat, Bayramiç ve Biga ilçeleriyle, belde ve köylerinde Ahîlik, Bektâşîlik,Mevlevîlik, Rifâîlik, Nakşibendîlik, Sünbüliyye, Halvetîlik, Kâdirîlik, Bayrâmîlik,Uşşakîlik, Celvetîlik, Sa’dîlik gibi tarîkatların etkin olduğu anlaşılır. Arşivbelgelerinde her ne kadar Bektaşiler’e ait tekke sayısı fazla olsa da Mevlevîliğinbu bölgede ayrı bir yere sahip olduğu anlaşılır. Ancak bu tarîkatlara aitgünümüze ulaşan neredeyse yok denecek sayıdaki yapılar, tarîkat mimarisininÇanakkale’deki gelişimini-değişimini ortaya koyacak sayıda/nitelikte değildir.