“Çeşme-i Hayvân” mı “Çeşme-yi Hayvân” mı?: Hâ-yı Resmiyeyle Biten Kelimelerin Tamlamada Nasıl Okunup Yazılacağı Üzerine
hâ-yı resmiye
Yazar: Kayapınar, Zeynep
Dergi: Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, Vol. 35 No. 35, 2025
Anahtar kelimeler: Classical Turkish Literature of Ottoman Field ; Osmanlı Sahası Klasik Türk Edebiyatı ; ha-yı resmiye,hemze,ayn-ı betra,Farsça tamlama

Arap harfleriyle yazılmış eski metinlerin Latin harfleriyle transkribe edildikleri çalışmalarda çeşme (چشمه) ve hâne (خانه) gibi sonu hâ-yı resmiye ile biten kelimelerin tamlamalarda “-ı, -i”  ile mi yoksa “-yı, -yi”  şeklinde mi seslendirilip yazılması gerektiği konusunda bir belirsizlik bulunmakta, meseleyi ele alan akademik çalışmalarda ise genellikle kaynaklara başvurulmadan sadece bu tür durumlarda tamlamaların nasıl okunması gerektiği konusunda ilgili çalışmada kabul edilen görüşün belirtilmesiyle yetinilmektedirler. Bu çalışmada ise söz konusu meselenin güncel kaynaklardaki durumu özetlendikten sonra klasik kaynaklarda bu tamlamaların nasıl okunması gerektiğine ve bu tür kelimelerdeki hâ-yı resmiye üzerindeki sembolün ne olduğuna dair izahların derlenip tasnif edilmesine çalışılmıştır. Bu araştırma yapılırken güncel ve klasik dilbilgisi kitaplarından, sözlüklerden, şerhlerden ve meseleyi ele alan akademik çalışmalardan faydalanılmıştır. Kaynaklarda benzer şekildeki izahlarda bunların dikkat çekici birkaç örneğinden alıntı yapılıp diğerlerine işaret edilmesiyle yetinilmiştir. Çalışmamızın sonucunda, çeşme (چشمه) ve hâne (خانه) gibi kelimelerin sonundaki hâ-yı resmiyenin üzerine konan işaretin, kaynakların büyük çoğunluğunda hemze olarak kabul edilse de bazı kaynaklarda da “ى” harfinin küçültülmüş hali yahut kuyruğu kesik bir “ع/ayn” olduğu şeklindeki izahlara da rastlandığı tespit edilmiştir. Bu çalışmanın önemli bir sonucu, günümüzde de bazı araştırmacıların bu tamlamaların “çeşme-yi hayvân, hâne-yi peder” şeklinde okunup yazılması gerektiği şeklindeki görüşlerinin klasik kaynaklarda da çoğunlukla kabul gördüğünün tespitidir. Bu sebeple metin neşirlerinde birlik sağlanması amacıyla bunun tercih edilmesi önerilmektedir.

Arap harfleriyle yazılmış eski metinlerin Latin harfleriyle transkribe edildikleri çalışmalarda çeşme (چشمه) ve hâne (خانه) gibi sonu hâ-yı resmiye ile biten kelimelerin tamlamalarda “-ı, -i”  ile mi yoksa “-yı, -yi”  şeklinde mi seslendirilip yazılması gerektiği konusunda bir belirsizlik bulunmakta, meseleyi ele alan akademik çalışmalarda ise genellikle kaynaklara başvurulmadan sadece bu tür durumlarda tamlamaların nasıl okunması gerektiği konusunda ilgili çalışmada kabul edilen görüşün belirtilmesiyle yetinilmektedirler. Bu çalışmada ise söz konusu meselenin güncel kaynaklardaki durumu özetlendikten sonra klasik kaynaklarda bu tamlamaların nasıl okunması gerektiğine ve bu tür kelimelerdeki hâ-yı resmiye üzerindeki sembolün ne olduğuna dair izahların derlenip tasnif edilmesine çalışılmıştır. Bu araştırma yapılırken güncel ve klasik dilbilgisi kitaplarından, sözlüklerden, şerhlerden ve meseleyi ele alan akademik çalışmalardan faydalanılmıştır. Kaynaklarda benzer şekildeki izahlarda bunların dikkat çekici birkaç örneğinden alıntı yapılıp diğerlerine işaret edilmesiyle yetinilmiştir. Çalışmamızın sonucunda, çeşme (چشمه) ve hâne (خانه) gibi kelimelerin sonundaki hâ-yı resmiyenin üzerine konan işaretin, kaynakların büyük çoğunluğunda hemze olarak kabul edilse de bazı kaynaklarda da “ى” harfinin küçültülmüş hali yahut kuyruğu kesik bir “ع/ayn” olduğu şeklindeki izahlara da rastlandığı tespit edilmiştir. Bu çalışmanın önemli bir sonucu, günümüzde de bazı araştırmacıların bu tamlamaların “çeşme-yi hayvân, hâne-yi peder” şeklinde okunup yazılması gerektiği şeklindeki görüşlerinin klasik kaynaklarda da çoğunlukla kabul gördüğünün tespitidir. Bu sebeple metin neşirlerinde birlik sağlanması amacıyla bunun tercih edilmesi önerilmektedir.