GEÇ ANTİK ÇAĞ ANADOLU’SUNDA ROMA DÖNEMİ ANITSAL ÇEŞMELERİNİN YENİDEN KULLANIMI: YAPISAL, İŞLEVSEL VE DEKORATİF DEĞİŞİKLİKLER
The Reuse of Roman Monumental Fountains in Late Antique Anatolia: Structural, Functional, and Decorative Transformations
Yazar: Uzun, Mehmet Cihangir
Dergi: Cihannüma Tarih ve Coğrafya Araştırmaları Dergisi, Vol. 11 No. 2, 2025
Anahtar kelimeler: History of The Byzantine ; Bizans Tarihi ; Fountain,Roman Period,Late Antiquity,Early Byzantine Period,Ephesus,Laodicea,Kibyra,Stratonikeia,Perge. ; Çeşme,Roma Dönemi,Geç Antik Çağ,Erken Bizans Dönemi,Efes,Laodikeia,Kibyra,Stratonikeia,Perge.

Bu çalışma, Anadolu’daki Roma Dönemi’nde inşa edilen anıtsal çeşmelerin Geç Antik Çağ ve Erken Bizans Dönemi’ndeki kullanımını, yapısal, fonksiyonel ve dekoratif değişiklikler üzerinden incelemekte ve bu yapıların kentsel yaşantının devamlılığındaki rolünü analiz etmektedir. Doğal afetler, ekonomik ve sosyokültürel değişimler gibi faktörler, çeşmelerin teknik, mimari ve dekoratif açıdan dönüşümüne yol açmıştır. Özellikle MS 4. ve 5. yüzyıllarda yaşanan depremlerin ardından, anıtsal çeşmelerin su sistemlerinde ve yapısal özelliklerinde kapsamlı onarımlar gerçekleştirilmiştir. Bu onarımlar, çeşmelerin asli işlevlerinin yanı sıra, yakın çevredeki konut, dükkân ve atölyelere su sağlayan castellum divisorium (su dağıtım terminali) olarak da kullanılmalarını sağlamıştır. Çeşmelerin hidrolik sistemlerinde yapılan revizyonlar, suyun tüketicilere sunulma biçiminde pragmatik değişikliklere ya da palyatif çözümlere işaret etmekle birlikte suyun daha hijyenik bir şekilde dağıtılması ve çeşmelerin işlevselliğinin korunması amacıyla gerçekleştirilmiştir. Ayrıca, Hıristiyanlığın yükselişiyle birlikte, çeşmelerde sergilenen heykel programları ve dekoratif donanımında birtakım değişikliğe gidilmiştir.Bu makale, anıtsal çeşmelerin Geç Antik Çağ’daki işlevsel sürekliliğini ve kentsel yaşantıya olan katkısını ortaya koyarken, aynı zamanda bu yapıların dini, sosyal ve politik dönüşümlerle nasıl şekillendiğini de incelemektedir. Sonuç olarak, Roma Dönemi çeşmeleri, Geç Antik Çağ’da hem pratik ihtiyaçlara cevap vermiş hem de kentlerin estetik kimliğini korumuştur. Söz konusu bu yapılar, antik kentlerin sürekliliğine ve dönüşümüne ışık tutmaktadır.

This study investigates the reuse of monumental fountains constructed in Anatolia during the Roman period within the context of Late Antiquity and the Early Byzantine era. It focuses on their structural, functional, and decorative transformations, while analyzing their role in sustaining urban life. Natural disasters, economic fluctuations, and socio-cultural changes brought about significant modifications in the technical, architectural, and decorative aspects of these fountains. In particular, the earthquakes of the 4th and 5th centuries AD prompted comprehensive repairs to their water systems and structural features. These restorations allowed the fountains not only to maintain their original functions but also to operate as castellum divisorium (water distribution terminals), supplying water to nearby houses, shops, and workshops. Revisions to their hydraulic systems, though often pragmatic or provisional, primarily sought to ensure more hygienic water distribution and to preserve the operational integrity of the fountains. Furthermore, with the rise of Christianity, changes were introduced to the sculptural programs and decorative schemes once displayed in these monuments.By tracing both the functional continuity of monumental fountains in Late Antiquity and their contribution to urban life, this article also highlights the ways in which these structures were reshaped by religious, social, and political transformations. Ultimately, Roman-period fountains not only addressed practical urban needs but also safeguarded the aesthetic identity of cities, thereby illuminating the processes of continuity and transformation within ancient urban centers.