Şam Valiliğine Giden Yol: ʻAzm-zâde İsmail’in Şam Valiliği Öncesi Kariyeri
The Way to the Governorship of Damascus: Ismaʻil al-ʻAzm’s Career Before His Governorship
Yazar: Koç, Yahya
Dergi: Şarkiyat Mecmuası No. 40, 2022
Anahtar kelimeler: Local Powers,‘Azm Family,Ismaʻil al-‘Azm,Hama,the Province of Tripoli ; Yerel Güçler,ʻAzm-zâdeler,İsmail Paşa,Hama,Trablusşam Eyaleti

ʻAzm-zâde İsmail’in, Şam valiliğine tayin edilmeden önce Bilâd-ı Şam’ın kuzeyindeki bazı sancakların idaresinde bulunduğu bilinir. Ancak Maʻarratü’nNuʻmân, Hama ve Humus gibi bölge sancaklarına bağlı mukataalarda 1719’da başlayan ve yaklaşık beş yıl süren idari-mali tasarrufunun ayrıntıları ve bölgenin göçer demografisinin kontrolünde aldığı rol hakkında ilgili literatürde pek bir bilgiye rastlanmaz. İsmail’in söz konusu mukataalardaki etkinliği ve sonrasındaki yükselişi, Osmanlı hükümetinin inisiyatifiyle 1690’larda Türkmen ve Kürd göçerlerinin Rakka’ya iskânına girişilmesinin yol açtığı sosyal ve siyasi dalgalanmaları kontrol etmede giderek artan bir role sahip olan Rakka ve Halep valileriyle işbirliği yapmasıyla yakından ilgiliydi. Bu esnada malikâne olarak iltizamını aldığı söz konusu sancaklara bağlı mukataalardan elde ettiği gelir, İsmail’in siyasi gücüne katkıda bulunmuş olmalıdır. İskân süreciyle aynı dönemde, bölgede yüzyıllardır göçerlerin kontrolünde işbirliğine başvurulan Mevâlî Urbânı liderleri, yerleşik ahaliyi ve diğer göçer aşiretleri rahatsız edici saldırılar yapmaya başlamışlardır. Bu gelişmelerin bir sonucu olarak bölgede hükümetin öncelikli beklentisi güvenliğin sağlanması doğrultusunda olmuştur. Askerî kökenli olan babası İbrahim’in almış olduğu Maʻarra’daki yerel mültezimliği devam ettiren İsmail, sonrasında atandığı Hama ve Humus zabitliği esnasında merkezî hükümetin güvenlik politikasının uygulayıcılarından biri olmuş, bu konudaki performansıyla hükümet nezdinde tanınırlığını ve güvenirliğini arttırmayı başarmıştır. Hükümetin, kendisini Trablusşam valiliği ve cerde hizmetinde kısa süreli denemesinden sonra, ailesinin uzun yıllar sürdürecek olduğu Şam valiliğine atanmasında İsmail’in Bilâd-ı Şam’ın kuzeyinde gösterdiği performans etkili olmuştur.

It is known that Ismaʻil al-ʻAzm oversaw some sanjaks North of Bilad al-Sham before his appointment to the governorship of Damascus. However, there was little mention of his role in the control of nomadic demography. His administrative and fiscal oversight began in 1719 and lasted five years in the muqataas of local sanjaks such as Ma‘arrat al-Nu‘man, Hama, and Homs. Ismail’s efficiency and his rise afterward was related to his cooperation with the governors of Raqqa and Aleppo, who played an increasing role in controlling the social and political fluctuations caused by the settling of Turcoman, Kurdish, and Bedouin (Urbân) nomads in Raqqa, which was initiated by the Ottoman government in the 1690s. The income from muqataʻas in the aforementioned sanjacks, which Ismaʻil managed as a lifetime tax farm (malikane), contributed to his political power and helped him emerge as a useful local power. Leaders of the Mawāli Bedouins began perpetrating disruptive activities and banditry against both the settled population and other nomadic tribes during the same period of the settlement process. Hama and Homs sanjaks were in a strategic location southwest of the Raqqa settlement territory for the control of nomads and in the way of surra and hajj caravans. Ismaʻil, who continued his military-originated father Ibrahim’s local tax farm in Maʻarra, became an executive of central government’s security policies during his post in Hama and Homs. İsmail managed to increase his recognition and credibility in the eyes of the government thanks to his performance in controlling local nomads. His support in the conflict with the Abbas family from Mawāli Bedouins, whose attacks undermined the settlement process in the region, ensured his transition from the post of zabit to the position of the official mediator, beğlerbeğlik (regional province). In addition to İsmail’s diligent service in the command of cerde troops, which protect the province of Tripoli and hajj passengers, his performance in dealing with the nomads in North of Bilad al-Sham contributed to Ismail’s appointment to the governorship of Damascus—a post that his family would carry for many years.