Tarihi Ekonomik Coğrafya: XIX. Yüzyıl Üsküdar Kazası Kırsalında Mesleki İhtisaslaşma Örüntüleri
Historical Economic Geography: Patterns of Occupational Specialization in the Rural Area of Uskudar District During the 19th Century
Yazar: Özdemir, Alperen; Yiğit, İlker
Dergi: Erdem No. 88, 2024
Anahtar kelimeler: Historical Geography ; Tarihi Coğrafya ; Tarihi Coğrafya,Tarihi Ekonomik Coğrafya,Nüfus Defteri,Üsküdar,Kanlıca,İncirköy,Mesleki İhtisaslaşma ; Historical Geography,Historical Economic Geography,Population Register,Üsküdar,Kanlıca,İncirköy,OccupationalSpecialization

Bu çalışma ekonomik faaliyetlerin ve süreçlerin hangi yerlerde nasılgelişim gösterdiğini aynı zamanda bu gelişimin nüfus merkezlerininasıl dönüştürdüğünü detaylı bir şekilde inceleyen tarihi ekonomikcoğrafya perspektifiyle, XIX. yüzyılın ilk yarısında Üsküdar kazasınabağlı Kanlıca ve İncir köylerindeki mesleki ihtisaslaşma örüntülerini,nüfus defteri verileri üzerinden ele alıyor. Ülkemizde tarihi ekonomikcoğrafya alanında yapılan çalışmaların sınırlı olması, bu araştırmanınönemini artırmaktadır. İki köy arasındaki sektörel olarak meslekdağılımının farklılığı, mekânın mesleki ihtisaslaşma örüntüleriüzerindeki etkisinin sorgulanmasına yol açmış ve çalışmanın temelsorusu olarak “Mekânın mesleki ihtisaslaşma örüntüleri üzerindekietkisi nedir?” şeklinde belirlenmiştir. Araştırma kapsamında, 181numaralı nüfus defteri kullanılarak köylerdeki meslek grupları vesektörel dağılımları analiz edilmiştir. Kanlıca ve İncir köylerininseçilmesinde, iki köyün coğrafi yakınlığına rağmen mesleki veekonomik açıdan farklı örüntüler sergilemeleri etkili olmuştur.Kanlıca köyünün Üsküdar kaza merkezine ve Suriçi’ne (İstanbul’a),dolayısıyla ticari ve ekonomik faaliyetlere daha yakın konumu, onaavantaj sağlarken; İncir köyü, daha izole konumu sebebiyle birincilekonomik faaliyetlere (tarım) odaklanmıştır. Kanlıca köyünde,denizle ilişkili meslekler (kayıkçılık, kireç kayıkçılığı, kalafatçılık,vb.) baskın hale gelmiştir. Bu meslekler, köyün ekonomik yapısınınçeşitlenmesine ve ticari ilişkilerinin güçlenmesine katkı sağlamıştır.Nüfusun %67’si üçüncül sektörde (hizmet sektörü) çalışmaktadır.Kanlıca’nın ulaşım ağı içerisinde, özellikle denizyolu ulaşımında etkin bir noktada olması, ekonomik faaliyetlerin yoğunlaşmasınısağlamıştır. Bu sayede, Kanlıca yoğurdunun ün kazanarak Suriçi’nekadar götürülmesi mümkün olmuştur. İncir köyünde ise, tarımsalfaaliyetler (rençberlik, bağcılık) ön plana çıkmış ve nüfusun %73’übirincil sektörde faaliyet göstermektedir. Köyün görece izole konumuve Avrupa yakasına olan uzaklığı, ekonomik çeşitliliğin sınırlıkalmasına yol açmıştır. İncir köyü, geleneksel ekonomik yapısınıkoruyarak tarıma dayalı bir yaşam sürdürmüştür. Bu durum, köyünekonomik faaliyetlerinin daha geleneksel bir yapıda şekillenmesineneden olmuştur. Sanayi öncesi toplumlarda ve bir tarım imparatorluğuolan Osmanlı ülkesinde köyler, birincil ekonomik faaliyet kollarınınön plana çıktığı alanları tanımlar. İncir köyü genel kanıya uygunolarak birincil sektörün baskın ekonomik faaliyeti oluşturduğu bir köyolarak ortaya çıkmıştır. Fakat Kanlıca’da birincil ekonomik sektördenziyade üçüncül sektör daha baskındır. İki komşu köy olan Kanlıca veİncir’deki ekonomik faaliyetlerin belirgin farklılığına bakıldığındaOsmanlı ülkesinde, kırsal alanda dahi genel paradigmaya uymayandurumlar söz konusu olabilmektedir. Bu durum zamansal ve mekânsalmanada sanayi öncesi köyü (sosyal ve ekonomik bağlamıyla) yenidendüşünmemiz gerektiğini göstermektedir.

This study examines, from a historical economic geography perspectivethat analyzes in detail how economic activities and processes developin specific places and how this development transforms populationcenters, the patterns of occupational specialization in the villages ofKanlıca and İncir, which were part of the Üsküdar district in the firsthalf of the 19th century, based on census register data. The sectoraldifferences in occupational distribution between the two villages haveled to questioning the impact of location on patterns of occupationalspecialization, and the main research question of the study hasbeen determined as: “What is the impact of location on patterns ofoccupational specialization?” The selection of Kanlıca and İncirvillages was influenced by the fact that, despite their geographicalproximity, they exhibit different patterns in terms of occupation andeconomy. Kanlıca village’s closer proximity to the Üsküdar districtcenter and Suriçi (Istanbul), and thus to commercial and economicactivities, provided it with an advantage, while İncir village, due toits more isolated location, focused on primary economic activities.In Kanlıca village, sea-related professions became predominant.These professions contributed to diversifying the village’s economicstructure and strengthening its commercial relations. 67% ofthe population work in the tertiary sector. Kanlıca’s effectiveposition within the transportation network, especially in maritimetransportation, facilitated the concentration of economic activities. Inİncir village, on the other hand, agricultural activities came to theforefront, and 73% of the population is engaged in the primary sector.The village’s relatively isolated location and its distance from theEuropean side have led to limited economic diversity. İncir villagehas maintained its traditional economic structure, sustaining a lifebased on agriculture. This situation has caused the village’s economicactivities to be shaped in a more traditional manner. In pre-industrialsocieties and in the Ottoman Empire, which was an agrarian state,villages are defined as areas where primary economic activities areprominent. İncir village emerged as a village where the primary sectorconstitutes the dominant economic activity, in line with the generalbelief. However, in Kanlıca, the tertiary sector is more dominant thanthe primary sector. Considering the significant economic differencesbetween the two neighboring villages of Kanlıca and İncir, it becomes evident that situations not conforming to the general paradigm canoccur even in rural areas within the Ottoman Empire. This indicatesthat we need to rethink the pre-industrial village in temporal andspatial terms.