Adam Smith’in Dört Aşamalı Tarih Kuramı Üzerine
Adam Smith’in Dört Aşamalı Tarih Kuramı Üzerine
Yazar: Kaymak, Muammer
Dergi: Mülkiye Dergisi, Vol. 44 No. 2, 2020
Anahtar kelimeler: Dört Aşamalı Tarih Kuramı,,Adam Smith, 18. Yüzyıl,,Aydınlanma.

İskoç Aydınlanmasının önde gelen düşünürlerinden Adam Smith, Aydınlanmafelsefesinin genel esprisine uygun olarak bir tarih ve toplum kuramı inşa etmeyeçalışmıştır. Bu kapsamlı projenin en önemli bileşenlerinden birisi, GlasgowÜniversitesinde verdiği hukuk bilimi derslerinde ayrıntılı bir şekilde formüle ettiği,insanlık tarihini özgül geçim biçimleri temelinde açıklayan dört aşamalı tarih kuramıdır.Smith, dört aşamalı tarih kuramında insanlığın avcılık, çobanlık, tarım ve ticaret çağıbiçiminde ardışık olarak sıralanan dört farklı çağdan geçtiğini, her bir çağı tanımlayangeçim biçiminin, toplumun hukuki ve politik yapısını, askeri örgütlemesini, toplumsalilişkilerini, bireylerin davranış kodlarını belirlediğini vurgular. Aydınlanmanın ilerlemecitarih görüşünün en önemli örneklerinden birisi olan bu kuram, 1750’lerin sonlarındanitibaren İskoç Aydınlanma düşünürleri ve tarihçileri tarafından somut tarihselincelemelerde kullanılmış ve tarihin maddeci kavranışının gelişimi bakımından önemlibir rol oynamıştır. Smith’in farklı geçim biçimleri üzerine araştırmasının temel sorunsalıözel mülkiyetin ve buna bağlı olarak hukuk ve devlet biçimlerinin gelişimini anlamakve böylece içinde yaşadığı ve ‘ticari toplum’ diye andığı kapitalist toplumun genelişleyiş yasalarını anlamaya ve bu toplumun gelişimine yön vermeye dönük kuramsal vepratik sonuçlar çıkarmaktır. Ancak bu kuram, tarihsel gelişmeyi “doğal özgürlüğün açıkve yalın sistemi” olarak nitelediği ticari topluma varan doğrusal ve tedrici bir ilerlemesüreci olarak okuyan Smith’in elinde teleolojik bir tarih görünümü taşır. Bu teleolojiktarih anlayışı kapitalizmi tarihsizleştirerek iktisadın adım adım tarih dışı bir bilimedönüşmesine zemin hazırlamıştır.

İskoç Aydınlanmasının önde gelen düşünürlerinden Adam Smith, Aydınlanmafelsefesinin genel esprisine uygun olarak bir tarih ve toplum kuramı inşa etmeyeçalışmıştır. Bu kapsamlı projenin en önemli bileşenlerinden birisi, GlasgowÜniversitesinde verdiği hukuk bilimi derslerinde ayrıntılı bir şekilde formüle ettiği,insanlık tarihini özgül geçim biçimleri temelinde açıklayan dört aşamalı tarih kuramıdır.Smith, dört aşamalı tarih kuramında insanlığın avcılık, çobanlık, tarım ve ticaret çağıbiçiminde ardışık olarak sıralanan dört farklı çağdan geçtiğini, her bir çağı tanımlayangeçim biçiminin, toplumun hukuki ve politik yapısını, askeri örgütlemesini, toplumsalilişkilerini, bireylerin davranış kodlarını belirlediğini vurgular. Aydınlanmanın ilerlemecitarih görüşünün en önemli örneklerinden birisi olan bu kuram, 1750’lerin sonlarındanitibaren İskoç Aydınlanma düşünürleri ve tarihçileri tarafından somut tarihselincelemelerde kullanılmış ve tarihin maddeci kavranışının gelişimi bakımından önemlibir rol oynamıştır. Smith’in farklı geçim biçimleri üzerine araştırmasının temel sorunsalıözel mülkiyetin ve buna bağlı olarak hukuk ve devlet biçimlerinin gelişimini anlamakve böylece içinde yaşadığı ve ‘ticari toplum’ diye andığı kapitalist toplumun genelişleyiş yasalarını anlamaya ve bu toplumun gelişimine yön vermeye dönük kuramsal vepratik sonuçlar çıkarmaktır. Ancak bu kuram, tarihsel gelişmeyi “doğal özgürlüğün açıkve yalın sistemi” olarak nitelediği ticari topluma varan doğrusal ve tedrici bir ilerlemesüreci olarak okuyan Smith’in elinde teleolojik bir tarih görünümü taşır. Bu teleolojiktarih anlayışı kapitalizmi tarihsizleştirerek iktisadın adım adım tarih dışı bir bilimedönüşmesine zemin hazırlamıştır.