Mervezî’nin Kitâbü’s-Sünne Adlı Eserinin Tefsir İlmi Açısından Değerlendirilmesi
تقييم كتاب السنة لمحمد بن نصر المروزي من وجهة نظر علم التفسير (1) : المصادر والمناهج والأهداف
Yazar: Maden, Gülhan
Dergi: Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi, Vol. 25 No. 1, 2024
Anahtar kelimeler: Tafsir ; Tefsir ; التفسير,المروزي,كتاب السنة,التفسير بالمأثور,التفسير بالرأي ; Tefsir,Mervezî,Kitâbü’s-Sünne,Rivayet tefsiri,Dirayet tefsiri ; Tafsir,Marwazī,Kitāb al-Sunnah,Rivayet tafsir,Dirayat tafsir

Erken dönemde telif edilmiş hadis külliyatının yanı sıra Ehl-i hadîsin itikadi görüşlerini içeren ve sünnetin dindeki önemini vurgulayan Kitâbü’s-Sünne edebiyatı tefsir ilmi için vazgeçilmez birer kaynak hüviyetindedir. Her ne kadar bu tarz eserlerin telif edilme gayesi Kur’an’ı tefsir etmek olmasa da içerik itibariyle bazı âyetleri ve onlara dair birtakım tevilleri ihtiva etmesi, bu edebiyat türünü tefsir ilmi açısından değerli kılmaktadır. Bu makalede Muhammed b. Nasr el-Mervezî’nin (ö. 294/906) Kitâbü’s-Sünne adlı eseri tefsir ilmi açısından değerlendirilmiştir. Muhteva açısından Kitâbü’s-Sünne literatüründen birtakım farklılıklar arz eden ve sünnetin Kur’an karşısındaki konumunun tespit edilmeye çalışıldığı bu eserde konular ele alınırken pek çok âyete atıflar yapılmakta, o âyetlerle ilgili bazı rivayetlere yer verilmektedir. Dolayısıyla rivayet tefsirine dair birtakım veriler içeren eser, yer yer Mervezî’nin âyetler hakkındaki değerlendirmelerini de ihtiva etmektedir. Oldukça erken sayılabilecek bir döneme ait bu tür verilerin tefsir ilmi açısından tespit edilip değerlendirilmesi ilk devirlerdeki tefsir birikiminin ve tevil anlayışlarının doğru saptanması için önem arz etmektedir. Bu çalışma bir yandan eserin tefsir ilmine katkılarını ortaya koyarken diğer yandan Mervezî’nin bir hadisçi olarak tefsir ilmine katkılarını tespit etmeyi amaçlamaktadır. İlk olarak Mervezî’nin hayatı, eserleri ve Kitâbü’s-Sünne adlı eseri hakkında kısaca bilgi verilmekte, sonrasında ise Mervezî’nin tefsire bakışı ve bu konudaki kaynakları, âyetleri eserine almadaki amaçları ve yer verdiği tefsir yöntemleri incelenmektedir. Kitâbü’s-Sünne adlı eserin özellikle rivayet tefsiri açısından önemli veriler ihtiva ettiği, müellifinin bazı âyetlere dair kendi yorumlarını içermesi bakımından ise dirayet tefsirinin hususiyetlerini taşıdığı tespit edilmiştir.

بالإضافة إلى المصنفات الحديثية التي جمعت في العصر الأول، فإن كتب السنة التي تحتوي على آراء أهل الحديث الفقهية وتؤكد على أهمية السنة في الدين، تعتبر مصادر لا غنى عنها لعلم التفسير. ورغم أن الغرض من تأليف مثل هذه المصنفات ليس تفسير آيات القرآن، إلا أن احتواءها على آيات كثيرة وكمية كبيرة من الروايات والتفاسير حول تلك الآيات يجعلها ذات قيمة لعلم التفسير. وفي هذه الدراسة يتم نقد كتاب "كتاب السنة" لمحمد بن نصر المروزي (ت 294/906) من حيث التفسير. وفي هذا المصنف، الذي يختلف عن المؤلفات المذكورة أعلاه من حيث المضمون ويحاول تحديد موقف السنة من القرآن، يتم الاستشهاد بالعديد من الآيات أثناء مناقشة المسائل، كما يتم تضمين قدر كبير من الروايات حول تلك الآيات. ولذلك فإن هذا العمل الذي اشتمل على التفسير الروائي المكثف جداً، يحتوي أيضاً على تقييمات المروزي حول الآيات. وتهدف هذه الدراسة من جهة إلى الكشف عن إسهامات المصنف في علم التفسير، ومن جهة أخرى إلى التعرف على شخصية المروزي كمفسر.