Arkeolojik kazılarda çıkarılan etçil memeli (Carnivora: Canidae, Hyaenidae) kalıntılarının kafatası ve diş morfolojisine dayanarak tanımlanması
Identification of carnivorous mammal (Carnivora: Canidae, Hyaenidae) remains found in archaeological excavations based on cranial and dental morphology
Yazar: Coşkun, Yüksel; Yürümez, Gökhan; Gündem, Can Yümni
Dergi: Gümüşhane Üniversitesi Fen Bilimleri Dergisi, Vol. 15 No. 4, 2025
Anahtar kelimeler: Animal Structure and Function ; Hayvan Yapısı ve İşlevi ; Canidae,Carnivora,Hyaenidae,Identification key,Zooarchaeology ; Canidae,Carnivora,Hyaenidae,Tayin anahtarı,Zooarkeoloji

Arkeolojik kazılarda elde edilen hayvan kemik kalıntılarının tür, cinsiyet, yaş ve boyut gibi temel özelliklerinin belirlenmesi; geçmiş toplumların yaşam biçimlerini, beslenme alışkanlıklarını, avlanma stratejilerini ve hayvan evcilleştirme süreçlerini anlamak açısından kritik bir rol oynar. Bu noktada, kemiklerin doğru ve standart bir biçimde tanımlanmasını sağlayan en önemli araçlardan biri tayin anahtarlarıdır. Özellikle zooarkeoloji ve paleoantropoloji gibi disiplinlerde, bu tür kılavuzlar kemiklerin morfolojik ve osteometrik analizleri için sistematik bir çerçeve sunar ve hata payını en aza indirir. Tayin anahtarları, farklı hayvan türlerine ait kemiklerin karşılaştırmalı anatomisini yansıtan detaylı çizimler, ölçüm noktaları ve ayırt edici kriterler içerir. Bu sayede, özellikle kafatası kemikleri gibi karmaşık yapıların türler arası farkları net bir şekilde ayırt edilebilir. Bu çalışma, özellikle Canidae (kurt, köpek, çakal ve tilki) ile Hyaenidae (sırtlan) türlerine ait karşılaştırma koleksiyonu bulunmayan arkeolojik kazılar için geliştirilmiş bir tayin anahtarı sunmaktadır. Çalışmanın amacı, söz konusu türlerin kafatası ve parçaları üzerinden tür tayini yapılmasını sağlamaktır. Bu doğrultuda çok sayıda karşılaştırmalı ve açıklayıcı fotoğraf kullanılmıştır. Her ne kadar bu türlerin kafatası yapıları ve parçaları arasında benzerlikler bulunsa da, aralarındaki nüans farkları bu çalışmada detaylı şekilde ele alınmıştır. Aksi takdirde yapılabilecek hatalı tanımlamalar; evcil ve yabani türlerin karıştırılmasına, dolayısıyla ekonomik modellemelerde ve yerleşim yerlerinin tarihsel doğasını yeniden kurgulama sürecinde ciddi yanlışlara neden olabilir.

The identification of fundamental characteristics such as species, sex, age, and size in animal bone remains recovered from archaeological excavations plays a critical role in understanding the lifeways, dietary habits, hunting strategies, and domestication processes of past societies. At this point, identification keys become essential tools for the accurate and standardized classification of bones. Especially in disciplines such as zooarchaeology and paleoanthropology, these guides provide a systematic framework for morphological and osteometric analyses, significantly minimizing the margin of error. Identification keys often include detailed illustrations, measurement points, and diagnostic criteria that depict the comparative anatomy of bones belonging to different animal species. Through this method, especially subtle differences between cranial elements can be clearly distinguished across taxa. This study presents an identification key developed specifically for use in archaeological contexts where comparative collections for members of the Canidae (wolf, dog, jackal, and fox) and Hyaenidae (hyena) families are unavailable. The primary aim of this work is to facilitate species-level identification using complete or fragmented cranial elements of the aforementioned taxa. To achieve this, a wide range of comparative and explanatory photographs has been provided. Although cranial elements of these species often appear similar, this study highlights the subtle anatomical distinctions that separate them. Misidentification—especially between wild and domestic species—can result in serious interpretive errors when constructing economic models or reconstructing the environmental and chronological character of settlement sites.