Tomris ve Kirus’ta Zıt Anlamlılığın İşlevleri Üzerine Bir İnceleme
A Study on the Functıons of Antonym in Tomris and Kirus
Yazar: Gaddar, Zeliha
Dergi: Dil ve Edebiyat Araştırmaları No. 33, 2025
Anahtar kelimeler: New Turkish Language (Turkish of Old Anatolia, Ottoman, Turkiye) ; Yeni Türk Dili (Eski Anadolu, Osmanlı, Türkiye Türkçesi) ; Tomris ve Kirus,anlam bilim,zıt anlamlılık,söylemsel işlev,dikotomi ; Tomris and Kirus,semantics,antonym,discursive function,dichotomy

“Tomris ve Kirus” adlı eserde Türklerin en önemli atalarından biri olan Alp Er Tunga’nın torunu olarak tanınan Tomris Hatun’un hikâyesi anlatılmaktadır. Bu çalışmada Tomris ve Kirus hikâyesindeki zıt anlamlı sözcükler söz dizimsel olarak gerçekleştirdikleri söylemsel işlevlerine göre incelenmiştir.  Varlıkları ve kavramları benzer veya farklı özelliklerine göre sınıflandırma sisteminin dile yansıması olan zıt anlamlılığın işlevleri üzerine çeşitli dillerde çalışmalar yapılmıştır. Türkçe temelli olarak zıt anlamlılığın söylemsel işlevlerini tespit etmeye yönelik çalışmalar,  Türkçede bu konu ile ilgili çok çalışma yapılmamış olması açısından önem taşımaktadır. Tomris ve Kirus hikâyesinde zıt anlamlı sözcüklerin tanıklanan söylemsel işlevleri şunlardır: Yardımcı zıt anlamlılık, eş güdümlü zıt anlamlılık, karşılaştırma, dönüşüm, ayırt edicilik, eş zamanlılık, çatışma, uç değer, denklik, sürerlik, ikili sınıflandırma, nedensellik, olumsuzlayıcılık, ortalama, iş birliği. Eş güdümlü zıt anlamlılık işlevi 20 örnekle görüntülenme sıklığı en yüksek işlev olmuştur. Görüntülenme sıklığı en yüksek diğer iki işlev ise 13 örnekle yardımcı zıt anlamlılık işlevi ve 14 örnekle dönüşüm işlevidir. Eş zamanlılık, denklik ve ortalama işlevleri ise birer örnekte gözlemlenmiştir. Kullanım sıklığı en yüksek olan zıt anlamlı çiftler 9 örnekle erkek/kadın, 6 örnekle gök/yer, 4 örnekle oğul/kız, ana/baba, 3 örnekle sağ/sol, gece/gündüz, git-/dön- çiftleridir. Eylemlerden oluşan zıt anlamlı çiftlerin hareketle bağlantılı olarak dönüşüm işlevinde daha aktif bir şekilde görüldüğü saptanmıştır.

The work titled “Tomris and Kirus” tells the story of Tomris Hatun, who is known as the granddaughter of Alp Er Tunga, one of the most important ancestors of the Turks. This study examines the antonyms in the story of Tomris and Kirus syntactically according to their discursive functions. Studies have been conducted in various languages on the functions of antonyms, which are the language reflection of the system of classifying entities and concepts according to their similar or different characteristics. Studies aimed at determining the discursive functions of antonyms based on Turkish are important as there are not many studies on this subject in Turkish. The discursive functions of antonyms witnessed in the story of Tomris and Kirus are as follows: Ancillary antonymy, coordinated antonymy, comparison, transformation, distinctiveness, simultaneity, conflict, extreme value, equivalence, continuity, binary classification, causality, negation, average, cooperation. The coordinated antonymy function was the function with the highest frequency of appearance, with 20 examples. The other two functions with the highest frequency of appearance are the ancillary antonymy function with 13 examples and the transformation function with 14 examples. The simultaneity, equivalence, and average functions were observed in one example each.The antonym pairs with the highest frequency of use are man/woman with 9 examples, sky/earth with 6 examples, son/daughter, mother/father with 4 examples, right/left, night/day, go/turn with 3 examples. It has been determined that antonym pairs consisting of verbs are seen more actively in the transformation function in connection with movement.