Bilinçaltı ve Din: William James’in Hülyası
The Subconscious and Religion: William James’s Reverie
Yazar: Dönmez, Mustafa
Dergi: İlahiyat Akademi No. 22, 2025
Anahtar kelimeler: Philosophy of Religion ; Din Felsefesi ; William James,Bilinçaltı,Görünmeyen Gerçeklik,Azizlik,Din Bilimi ; William James,Subconscious,The Reality of the Unseen,Saintliness,The Science of Religion

William James’in gerçeklik ve din anlayışının merkezi kavramlarından biri “bilinçaltı”dır. 19. yüzyılda bilinçaltının keşfiyle fiziki gerçekliğin dışında ve onu kapsayan bir gerçeklik düzleminin ayırdına varıldığını düşünen James; gerçekliği, dini inancı ve bazı dini fenomenleri bu düzlem üzerine inşa etmeye çalışmıştır. Bilinçaltına dayanan birey merkezli ve doğa-üstücü bir din anlayışı kurmak isteyen James, çağdaş psikolog ve psişik araştırmacılardan etkilenerek özellikle Pierre Janet ve Frederic Myers’ten hareketle bilinçaltının “ikinci” bir bilinç türünü olduğunu kabul etmiştir. Yani rasyonel bilincin dışında farklı bilinç türlerinin olduğunu ifade eden James’e göre bilinçaltı, rasyonel bilincin dışındaki bilinç türünü temsil etmektedir. Psişik araştırmaların bilinçaltının varlığını desteklediğini iddia eden James, Leonora Piper ve Stainton Moses gibi dönemin ünlü medyumlarının olağanüstü bilişsel yetilerini gerçek kabul eder ve bu bilişin kaynağının bilinçaltı olduğunu belirtmektedir. Ayrıca James, halüsinasyon, sarhoşluk deneyimi, otomaton (kendiliğinden gelişen) eylemlerin de bilinçaltına dayandığını ifade ederek bilinçaltından gelen akınların birey üzerindeki etkisinin ne denli güçlü olduğuna değinmiştir. Deneyimde işlerliği olanın gerçek olduğunu kabul eden James’in deneyimdeki güçlü etkileri dolayısıyla bilinçaltı alanını gerçek kabul ettiği ve bu alanın, dinin en genel tanımı olarak nitelediği “görünmeyenin gerçeklik” ile ilişkili olduğunu varsaydığı söylenebilir. Bunun yanı sıra James’in gerçeklik anlayışının başat kavramlarından biri olan “saf deneyim” ile bilinçaltı anlayışı arasında bağlantı vardır. James, uyarıcı maddelerin etkisindeki insanların, komadaki bireylerin ve bebeklerin saf deneyim dünyasını deneyimleyebildiğini ifade etmektedir. Bu bireyler, teleolojik olan rasyonel bilinç dışındaki bilinç yani bilinçaltı vasıtasıyla “saf deneyim dünyasını” idrak etmektedir. Fakat şunu hatırda tutmak gerekir ki, deneyimle şekillenen ve duyusal algı ile elde edilen bir gerçekliktir. Bunlarla birlikte James, dini inancın en önemli pragmatik iddialarını da bilinçaltına dayandırmaktadır. Dinsel deneyimde ortaya çıkan ve birey üzerinde güçlü bir etkisi olan “İhtida” fenomeni ve tarihin en olgun meyveleri olarak nitelendirdiği “Azizlerin” kazanmış olduğu yüce değerler James’e göre bilinçaltından gelen güçlü ve ani akınlar sayesinde ortaya çıkmaktadır. Ayrıca bilinçaltı ve onun fenomenleri sayesinde yeni bir din biliminin kurulabileceğini savunmaktadır. Bu denli büyük iddiaların merkezinde yer alan bilinçaltı, James’e göre “yeterince araştırılmamıştır”. James’in yargısıyla yeterince araştırılmamış bu kavramın, dönemin psişik araştırmalarıyla desteklendiğini varsayması ve psikopatolojik rahatsızlıklar olarak görülen bazı deneyimler vasıtasıyla açıklanabileceğine inanması tartışılabilir. James’in bilinçaltının ve onun fenomenlerinin varlığını gösterebilmek amacıyla psişik araştırmaları ve psikopatolojik deneyimleri kullanması onun bilinçaltı ve din anlayışının eleştirilmesine ve ona karşı temkinli davranılmasına sebep olmuştur. Bu makalede James’in bilinçaltı anlayışının teorik zeminine değinilmiş ve bilinçaltını merkeze alarak iddia ettiği dikkat çekici fikirler ele alınmıştır. Ayrıca James’in bilinçaltına dayanarak kurmaya çalıştığı gerçeklik anlayışı ve yeni bir din bilimi gibi iddiaların bir hülya olup olmadığı tartışılmıştır.

One of the central concepts in William James’s understanding of reality and religion is the subconscious. With the discovery of the subconscious in the 19th century, James believed that a level of reality beyond and encompassing physical reality had been recognized. He sought to construct reality, religious belief, and certain religious phenomena upon this dimension. Aiming to construct an individual-centered and supernaturalist conception of religion based on the subconscious, and influenced by contemporary psychologists and psychical researchers—especially Pierre Janet and Frederic Myers—he considered the subconscious to be a “secondary” consciousness. In other words, according to James, who argues that there are different types of consciousness beyond rational consciousness, the subconscious represents a form of consciousness outside the rational mind. Interestingly, James claimed that psychical research supported the existence of the subconscious. He accepted the extraordinary cognitive abilities of famous mediums of the era, such as Leonora Piper and Stainton Moses, as real, and believed that the source of such cognition was the subconscious. James also stated that hallucinations, drunken experiences, and automaton actions are based on the subconscious, and touched upon how powerful the influence of subconscious incursions on the individual is. It can be said that James, who accepted that what is operative in experience is real, accepted the subconscious realm as real due to its powerful effects on experience and assumed that this realm is related to the "reality of the unseen", which he described as the most general definition of religion. Furthermore, there is a link between James’s notion of the subconscious and one of the key concepts in his understanding of reality: pure experience. James argued that individuals under the influence of stimulants, those in comas, and even infants, perceive the world of pure experience—suggesting that such perception occurs not through teleological rational consciousness, but rather through the subconscious. In line with this, James grounded the most significant pragmatic claims of religious belief in the subconscious. Phenomena such as conversion, which emerge in religious experience and have a strong impact on the individual, and the sublime values attained by “saints”—whom he describes as the most mature fruits of history—are, according to James, made possible by sudden and powerful influxes from the subconscious. He further argued that a new science of religion could be established through an understanding of the subconscious and its phenomena. Yet, despite the major claims made around it, James believed that the subconscious had been insufficiently investigated. It is debatable that James assumed that this concept, which was not sufficiently researched in his judgment, was supported by the psychical research of the period, and believed that it could be explained by certain experiences that were seen as psychopathological disorders. James’s reliance on psychic research and psychopathological experiences to demonstrate the existence of the subconscious and its phenomena has given rise to criticisms of his understanding of both the subconscious and religion, and has prompted a cautious approach to his views. In this article, the theoretical ground of James’s understanding of the subconscious is addressed, and the striking ideas he put forward by centering the subconscious are presented. Moreover, it is discussed whether James’s claims—such as the conception of reality he sought to construct on the basis of the subconscious and the idea of a new science of religion—are nothing more than a reverie.