-(y)Xb ve -mAmIş Zarf-Fiil Ekleri Üzerine
On -(y)Xb and -mAmIş Gerundium Suffixes
Yazar: Doğan, Talip
Dergi: Dil Araştırmaları, Vol. 18 No. 34, 2023
Anahtar kelimeler: Historical, Comparative and Typological Linguistics ; Tarihsel, Karşılaştırmalı ve Biçimsel Dilbilim ; Turkic dialects,South Azerbaijani Turkic,Qashqai Turkic,Gerundium Suffix,Language Contacts. ; Türk lehçeleri,Güney Azerbaycan Türkçesi,Kaşkay Türkçesi,Zarf-Fiil Eki,Dil İlişkileri.

Tarihî Türk dili alanında -(X)p(An)’lı zarf-fiillerin olumsuzu, -mAtI(n)’lı ve -mAy(In)’lı zarf-fiillerle ifade edilmiştir. -mAtI(n)’lı ve -mAy(In)’lı zarf-fiillerin öznesi ile temel fiilin öznesinin aynı olduğu cümlelerde zarf-fiillerdeki hareketin gerçekleşmediği bildirilmiştir. -mAtI(n)’lı ve -mAy(In)’lı zarf-fiillerin öznesi ile temel fiilin öznesinin farklı olduğu cümlelerde ise öncelik - sonralık ilişkisi oluşmuştur. Özellikle 13. yüzyıldan sonra -mAtI(n)’lı zarf-fiiller Oğuz (Batı) Türkçesinde, -mAy(In)’lı zarf-fiiller ise Kıpçak ve Karluk (Kuzey ve Doğu) Türkçesinde yaygınlaşmıştır. Genel Türkçe -(X)p ve -mAtIn ya da -mAy(In) temelli zarf-fiil ekleri, Oğuz Türkçesinde (Türkmen ve Horasan Türkçesi hariç) -(y)Xp ve -mAdAn (< -mAdIn) biçiminde gelişmiştir. Bugün Oğuz Türkçesi alanında ayrıca -(y)Xb ve -mAmIş zarf-fiil ekleriyle teşkil edilmiş olan bir başka sistem daha yer almaktadır. -(y)Xb ve -mAmIş zarf-fiil ekleriyle temsil edilen bu sistem, özellikle Güney Azerbaycan ve Kaşkay Türkçesine özgüdür. -mAmIş zarf-fiil eki, -(y)Xb ekli zarf-fiillerin olumsuzunda kullanılmaktadır. -mAmIş yapısı, -mA olumsuzluk eki ile -mIş duyulan geçmiş zaman ekinden oluşmuştur. -mAmIş yapısındaki -mIş eki, Farsçanın etkisiyle -DX ekli anlatımların dengi olarak gelişmiştir. -mAmIş ekli zarf-fiiller, Farsça etkilerle gelişmiş olsa da bitimsiz (çekimsiz) fiil özelliğinde kullanılmak suretiyle Türk dili sistemine uyumlu durumdadır. Bu çerçevede -mAmIş ekli zarf-fiiller ile temel fiiller arasında şahıs ya da kip uygunluğu bulunmamaktadır. Diğer yandan -mAmXş zarf-fiil eki, -mAtI(n) zarf-fiil ekindeki -tI unsurunun görülen geçmiş zaman eki olduğuna dair veriler de barındırmaktadır.

In the historical Turkic language, the negative of gerundiums with -(X)p(An) is expressed with gerundiums with -mAtI(n) and -mAy(In). It has been reported that in sentences where the subject of gerundiums with -mAtI(n) and -mAy(In) and the subject of the main verb are the same, the action in the gerundiums does not occur. In the sentences where the subject of the gerundiums with -mAtI(n) and -mAy(In) and the subject of the main verb are different, a precedence - recency relationship is formed. Especially after the 13th century, gerundiums with -mAtI(n) became common in Oghuz (Western) Turkic, and gerundiums with -mAy(In) in Kipchak and Karluk (North and East) Turkic.Gerundium suffixes based on General Turkic -(X)p and -mAtIn or -mAy(In) developed as -(y)Xp and -mAdAn (< -mAdIn) in Oghuz Turkic (except Turkmen and Khorasan Turkic). Today, in the field of Oghuz Turkic, there is another system formed by the -(y)Xb and -mAmIş gerundium suffixes. This system, represented by -(y)Xb and -mAmIş gerundium suffixes, is unique to South Azerbaijani and Qashqai Turkic. -mAmIs gerundium suffix is used in the negative of gerundiums with -(y)Xb suffix. The -mAmIs structure consists of -mA negative suffix and -mIş past tense suffix. The -mIş suffix in the -mAmIş structure has developed as an equivalent of the expressions with the -DX suffix under the influence of Persian. Gerundiums with the -mAmIş suffix, although developed with Persian influences, are compatible with the Turkic system by being used as an infinitive verb. In this context, there is no person or modal compatibility between the gerundiums with -mAmIş and the basic verbs. On the other hand, -mAmXş gerundium suffix also contains data indicating that the -tI element in the gerundium suffix -mAtI(n) is the past tense suffix.