Feth Ali Şah Dönemi: İran-İngiltere İlişkilerinde Hindistan ve Hacı Halil Han Kazvinî Olayı
The Era of Fath Ali Shah: India in Iran-Britain Relations and the Incident of Haji Halil Khan Qazvini
Yazar: Tanrıverdi, Mustafa; Devebakan, Mikail
Dergi: Mavi Atlas, Vol. 13 No. 2, 2025
Anahtar kelimeler: General Turkish History (Other) ; Genel Türk Tarihi (Diğer) ; Late Modern Discoveries and Colonialism History ; Yakınçağ Keşifler ve Sömürgecilik Tarihi ; İran,İngiltere,Hindistan,Hacı Halil Han Kazvinî ; Iran,England,India,Haji Khalil Khan Qazvini

Hindistan; sahip olduğu zengin doğal kaynakları, stratejik coğrafi konumu ve köklü tarihsel mirası nedeniyle tarih boyunca büyük güçlerin ilgisini çeken ve hâkimiyet kurmak istedikleri önemli bir bölge olmuştur. Özellikle 18. yüzyılın sonlarından itibaren İngiltere’nin doğuya yönelik yayılmacı politikaları çerçevesinde Hindistan; yalnızca ekonomik değil, aynı zamanda askerî ve siyasi açıdan da hayati bir coğrafya olarak değerlendirilmiştir. Bu durum, İngiltere’nin Hindistan üzerindeki nüfuzunu artırmak istemesine ve bu amaca hizmet edecek yeni stratejik açılımlar aramasına neden olmuştur. Bu bağlamda Hindistan’a giden yolda bir geçiş noktası konumundaki İran, İngilizler açısından vazgeçilmez bir jeopolitik öneme sahip olmuştur. İran coğrafyasının kontrolü ya da bu ülke ile kurulacak dostane ilişkiler, İngiltere’nin Hindistan’daki çıkarlarını güvence altına almak bakımından büyük önem arz etmiştir. İngiltere’nin bu stratejik hesaplamalar doğrultusunda İran ile diplomatik ilişkiler kurma yönündeki ilk adımlarından biri, Sir John Malcolm başkanlığında İran’a gönderilen diplomatik heyetle gerçekleşmiştir. Malcolm’un diplomatik misyonu yalnızca siyasi ilişkiler kurmakla sınırlı kalmamış, aynı zamanda İran’da İngiltere’ye yönelik bir ittifak zemini oluşturmaya da hizmet etmiştir. İran ise aynı dönemde kuzeyde artan Rus tehdidi karşısında İngiltere ile kurulacak müttefiklik ilişkisini güvenlik açısından bir sigorta olarak görmüştür. Bu karşılıklı menfaatler çerçevesinde İngiltere’nin teklifiyle İran’dan Hindistan’a resmî bir temsilcinin gönderilmesine karar verilmiş ve bu görev Hacı Halil Han’a verilmiştir. Ancak bu diplomatik sürecin trajik bir noktaya evrilmesi, Hindistan’a gönderilen İran elçisi Hacı Halil Han’ın öldürülmesiyle sonuçlanmıştır. Bu makalede Kaçar Hanedanı’nın ikinci hükümdarı Feth Ali Şah döneminde İran-İngiltere ilişkilerinde Hindistan’ın stratejik konumu, İngiltere’nin bu bölgedeki politikaları ve söz konusu elçilik hadisesi detaylı şekilde ele alınmaktadır.

India has been an important region that has attracted the attention of major powers throughout history and that they have sought to dominate due to its rich natural resources, strategic geographical location and deep-rooted historical heritage. Especially since the late 18th century, India has been considered a vital geography not only economically but also militarily and politically within the framework of England’s expansionist policies towards the East. This situation led England to seek to increase its influence over India and to explore new strategic initiatives to achieve this goal. In this context, Iran, which served as a transit point on the route to India, held indispensable geopolitical importance for the England. Control over Iran’s geography or the establishment of friendly relations with this country has been of great importance in securing England’s interests in India. One of the first steps taken by the England towards establishing diplomatic relations with Iran in line with these strategic calculations was the diplomatic delegation sent to Iran under the leadership of Sir John Malcolm. Malcolm’s diplomatic mission was not limited to establishing political relations, but also served to create a basis for an alliance with the England in Iran. Iran, on the other hand, viewed the alliance with the England as a security guarantee against the growing Russian threat in the north during the same period. Within the framework of these mutual interests, it was decided to send an official representative from Iran to India at the suggestion of England, and this task was assigned to Haji Khalil Khan. However, this diplomatic process took a tragic turn when Haji Khalil Khan, the Iranian ambassador sent to India, was assassinated. This article examines in detail the strategic position of India in Iran-England relations during the reign of Fath Ali Shah, the second ruler of the Qajar dynasty, England’s policies in the region, and the aforementioned embassy incident.