Amerika Birleşik Devletleri ve Almanya’da Yükseköğretimin Gelişimi ve Finansmanı: Anarko Liberalizm ve Ordo-Liberalizm Çerçevesinde Bir Karşılaştırma
Amerika Birleşik Devletleri ve Almanya’da Yükseköğretimin Gelişimi ve Finansmanı: Anarko Liberalizm ve Ordo-Liberalizm Çerçevesinde Bir Karşılaştırma
Yazar: Ağdemir, Zeynep
Dergi: Mülkiye Dergisi, Vol. 44 No. 3, 2019
Anahtar kelimeler: Amerika Birleşik Devletleri, Almanya,,Anarko-liberalizm,,Ordoliberalizm, Yükseköğretim.

Yükseköğretim hizmetinin özel sektör veya kamu tarafından sunumu ülkeden ülkeyefarklılık göstermektedir. Amerika Birleşik Devletleri (ABD), İngiltere, Japonya gibiülkelerde üniversite hizmeti ağırlıklı olarak özel sektör tarafından sunulurken; Norveç,İsveç, Belçika ve Almanya gibi ülkelerde yükseköğretimin kamusal karakteri ağırbasmaktadır. Bu çerçevede, bu çalışma bu iki farklı eğilim içerisinde yer alan ABD veAlmanya’da yükseköğretim sisteminin gelişimini ve finansmanını, her iki ülkenin farklıliberal geleneklerden geldiklerini dikkate alarak anarko-liberalizm ve ordoliberalizmkavramları çerçevesinde karşılaştırmalı olarak incelemeye çalışmaktadır. Bu çerçevede,yazı öncelikle Alman ordoliberalizmini ele almıştır. Ordoliberalizm, devleti piyasakoşullarının oluşması için önemli bir aktör olarak görmektedir. Devlet, piyasalaşmasürecinin ön koşulları sağlamak için eğitim, nüfus gibi alanlarda gerekli müdahaleleriyapmalı, ancak bu müdahale Keynesyen bir biçim içermemeli, sadece piyasalaşmanınönündeki engelleri kaldırmalıdır. Devlete verilen merkezi rolün bir nedeni deordoliberallerin proleterleşmeyi sisteme bir tehlike olarak görmeleri, bu yüzdende şirket toplumu yaratmayı amaçlamalarıdır. Bu hedef çerçevesinde devlet, şirkettoplumu oluşturulmasında önemli bir role sahiptir. Anarko-liberal anlayışa göre isepiyasa alanının dışında kalan her şey piyasalaşmalıdır. Bu anlamda devletin kendisi depiyasalaşmaktadır. Her iki modelde de piyasalaşma esas amaç iken bu süreçte devleteverilen rol ordoliberal yaklaşımda daha geniştir. Çalışma, bu bağlamda ABD ve Almanya’dayükseköğretim hizmeti sunumundaki farklılıkların devlet anlayışındaki farklı geleneklerolduğundan hareket etmiştir. Almanya ve ABD’de üniversite finansman biçimlerinindeğişen yapısı tarihsel bir perspektiften ele alınmıştır. Almanya’da üniversitelerinDoğu- Batı Almanya geriliminden ötürü kamusal kökenleri bulunmaktadır. Almansanayileşme hedefi ile birlikte yükseköğretimin baskın karakteri kamusal olmuştur. 1970devletin mali krizi ile birlikte özel üniversitelerin sayısı artsa da üniversite eğitimininkamusal ağırlığı, niteliğindeki bazı dönüşümlere rağmen devam etmiştir. ABD’de iseözellikle 1970 devletin mali krizi ile birlikte devlet çeşitli müdahalelerle üniversiteyifinansallaşma sürecinin bir aracı haline getirmiştir. Çalışma sonuç bölümünde ABDve Alman üniversitelerinin finansman biçimi ile anarko-liberalizm ve ordoliberalizmindevlet anlayışı arasındaki bağlantıları kurmaya çalışmıştır. Yükseköğretim hizmetininsunumundaki farklılıkların sebebini, farklı devlet geleneklerine bağlamanın sadece birsonuç olduğu, asıl nedenin sınıf mücadelesinin ülkelerde aldığı apayrı biçimler olduğuvurgulanmıştır.

Yükseköğretim hizmetinin özel sektör veya kamu tarafından sunumu ülkeden ülkeyefarklılık göstermektedir. Amerika Birleşik Devletleri (ABD), İngiltere, Japonya gibiülkelerde üniversite hizmeti ağırlıklı olarak özel sektör tarafından sunulurken; Norveç,İsveç, Belçika ve Almanya gibi ülkelerde yükseköğretimin kamusal karakteri ağırbasmaktadır. Bu çerçevede, bu çalışma bu iki farklı eğilim içerisinde yer alan ABD veAlmanya’da yükseköğretim sisteminin gelişimini ve finansmanını, her iki ülkenin farklıliberal geleneklerden geldiklerini dikkate alarak anarko-liberalizm ve ordoliberalizmkavramları çerçevesinde karşılaştırmalı olarak incelemeye çalışmaktadır. Bu çerçevede,yazı öncelikle Alman ordoliberalizmini ele almıştır. Ordoliberalizm, devleti piyasakoşullarının oluşması için önemli bir aktör olarak görmektedir. Devlet, piyasalaşmasürecinin ön koşulları sağlamak için eğitim, nüfus gibi alanlarda gerekli müdahaleleriyapmalı, ancak bu müdahale Keynesyen bir biçim içermemeli, sadece piyasalaşmanınönündeki engelleri kaldırmalıdır. Devlete verilen merkezi rolün bir nedeni deordoliberallerin proleterleşmeyi sisteme bir tehlike olarak görmeleri, bu yüzdende şirket toplumu yaratmayı amaçlamalarıdır. Bu hedef çerçevesinde devlet, şirkettoplumu oluşturulmasında önemli bir role sahiptir. Anarko-liberal anlayışa göre isepiyasa alanının dışında kalan her şey piyasalaşmalıdır. Bu anlamda devletin kendisi depiyasalaşmaktadır. Her iki modelde de piyasalaşma esas amaç iken bu süreçte devleteverilen rol ordoliberal yaklaşımda daha geniştir. Çalışma, bu bağlamda ABD ve Almanya’dayükseköğretim hizmeti sunumundaki farklılıkların devlet anlayışındaki farklı geleneklerolduğundan hareket etmiştir. Almanya ve ABD’de üniversite finansman biçimlerinindeğişen yapısı tarihsel bir perspektiften ele alınmıştır. Almanya’da üniversitelerinDoğu- Batı Almanya geriliminden ötürü kamusal kökenleri bulunmaktadır. Almansanayileşme hedefi ile birlikte yükseköğretimin baskın karakteri kamusal olmuştur. 1970devletin mali krizi ile birlikte özel üniversitelerin sayısı artsa da üniversite eğitimininkamusal ağırlığı, niteliğindeki bazı dönüşümlere rağmen devam etmiştir. ABD’de iseözellikle 1970 devletin mali krizi ile birlikte devlet çeşitli müdahalelerle üniversiteyifinansallaşma sürecinin bir aracı haline getirmiştir. Çalışma sonuç bölümünde ABDve Alman üniversitelerinin finansman biçimi ile anarko-liberalizm ve ordoliberalizmindevlet anlayışı arasındaki bağlantıları kurmaya çalışmıştır. Yükseköğretim hizmetininsunumundaki farklılıkların sebebini, farklı devlet geleneklerine bağlamanın sadece birsonuç olduğu, asıl nedenin sınıf mücadelesinin ülkelerde aldığı apayrı biçimler olduğuvurgulanmıştır.