Bir Ahlak Risalesinin Kaynakları: Âdâb-ı Menâzil Örneği
Sources of an Ethical Treatise: The Example of Âdâb-ı Menâzil
Yazar: Çınar, Gülnur Hediye; Danış, İlhami
Dergi: FSM İlmi Araştırmalar İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi No. 25, 2025
Anahtar kelimeler: Historical Studies (Other) ; Tarihsel Çalışmalar (Diğer) ; Abdüllatif Karamânî,Âdâb-ı Menâzil,ahlaknâme,Sufism,and Ottomansociety ; Abdüllatif Karamânî,Âdâb-ı Menâzil,ahlaknâme,tasavvuf,Osmanlı toplumu

XVI. yüzyılda Abdüllatif Karamânî tarafından kaleme alınan Âdâb-ı Menâzil,tasavvufi bir temel üzerine inşa edilmiş ahlak-nasihat türünde bir eserdir ve özellikleOsmanlı toplumundaki ahlak anlayışını gösteren metinlerden biri olarak dikkat çeker.Bu eser, kadınlara yönelik yazılmış olmasıyla kendi döneminde farklı bir yerdekonumlanmakta ve toplumsal ilişkilerden bireysel ahlaka kadar geniş bir perspektifleçeşitli meseleleri ele almaktadır. Osmanlı toplumundaki ahlaki normların anlaşılmasınakatkı sağlayan bu eser, aynı zamanda dönemin sosyal yapısını anlamada da önemli birkaynak niteliğindedir.Bu çalışmada, XVI. yüzyıla kadar yazılmış olan ahlaknâme türündeki eserleregenel bir bakış sunulmuş, Abdüllatif Karamânî’nin hayatı ve eserinin yazılma süreci ele alınmıştır. Âdâb-ı Menâzil’in başlıca konuları arasında aile, toplumsal ilişkiler, anne-babave çocuk hakları, eşlerin birbirleri üzerindeki hakları, komşuluk ilişkileri gibi meseleleryer alırken, metin içeriği on beş fasıl şeklinde düzenlenmiştir. Eserin sade bir Türkçeile yazılmış olması, geniş bir okuyucu kitlesine hitap etmesini sağlamış ve özellikleMüslüman kadınların haklarına dair bir rehber işlevi görmüştür.Makale kapsamında, eserde kullanılan kaynaklar tefsir, hadis, tasavvuf, toplumsalkonular ve edebiyat başlıkları altında incelenmiş, bu kaynakların eser üzerindeki etkilerianaliz edilmiştir. Başta Zemahşerî’nin el-Keşşâf’ı, Gazzâlî’nin İhyâü Ulûmi’d-Dîn’i,Münzirî’nin et-Tergīb ve’t Terhîb gibi klasik eserler olmak üzere, Karamânî’nin genişbir kaynak yelpazesinden faydalandığı ortaya konmuştur. Ayrıca, metin içinde yer alananonim beyitler, halk hikâyeleri ve dini referanslar, eserin zengin bir edebi ve kültürelarka plana sahip olduğunu göstermektedir. Bu çalışmanın amacı Osmanlı dönemindeahlak eserleri (ahlaknâme) türü yazılmış bir eserin ana kaynaklarına değinerek bu türünçerçevesine bir perspektif sunmak ve muhtevasına dair bir fikir vermektir.

Âdâb-ı Menâzil, written by Abdüllatif Karamânî in the 16th century, is a work ofethical and advisory literature grounded in a Sufi framework. It stands out as one ofthe significant texts reflecting the moral understanding of Ottoman society. This work isparticularly notable for being addressed to women, positioning itself uniquely within itstime, and addressing a broad range of issues from individual ethics to social relationships.Serving as a crucial source for understanding the moral norms of Ottoman society, it alsoprovides valuable insights into the social structure of the period.This study offers a general overview of ethical treatises (ahlaknâmes) written upto the 16th century, while examining Abdüllatif Karamânî’s life and the process behindthe writing of his work. Among the primary topics of Âdâb-ı Menâzil are family, socialrelations, the rights of parents and children, the mutual rights of spouses, and neighborlyrelations. The text is organized into fifteen chapters and written in plain Turkish, whichallowed it to reach a broad readership, serving as a guide particularly for Muslim womenregarding their rights.Within the scope of this article, the sources used in the work are analyzed underthe headings of exegesis, hadith, Sufism, societal issues, and literature. The influence of these sources on the text is also explored. It is revealed that Karamânî drew upon a widerange of classical works, including Zemahsharî’s al-Kashshâf, Ghazâlî’s Iḥyâʾ ʿUlûm al-Dîn, and Mundhirî’s al-Targhîb wa al-Tarhîb. Additionally, the inclusion of anonymouscouplets, folk tales, and religious references demonstrates the text’s rich literary andcultural background.The aim of this study is to provide a perspective on the framework of the ethicaltreatise genre in the Ottoman period by addressing the primary sources of a significantwork and offering insights into its content.