İBN EBİ’D-DÜNYÂ’NIN -ISLAHU’L-MÂL ÖZELİNDE- DERLEME ESTETİĞİ
İBN EBİ’D-DÜNYÂ’NIN -ISLAHU’L-MÂL ÖZELİNDE- DERLEME ESTETİĞİ
Yazar: Arslan, Adnan
Dergi: Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (ÇÜİFD), Vol. 19 No. 1, 2019
Anahtar kelimeler: İbn Ebi’d-Dünyâ,derleme estetiği,Islâhu’l-mâl

İslam Düşünce Tarihi’nde hicri 3. asırdan itibarenderleme dönemine girildiği bilinmektedir. Müellifler çoğunlukla, kendilerineönceki yüzyılların aktardığı tüm dinî, edebî ve tarihi bilgileri konularına vemezhebi eğilimlerine göre derleme yoluna gitmişlerdir. Yüzyıllar boyu devamedecek şerh, tafsil ve ihtisar türü eser geleneğinin ilk nüvelerinin atıldığıbu dönüm noktası yüzyılın önde gelen derlemecilerinden birisi de İbnEbî’d-Dünyâ’dır. 208/823’te Bağdat’ta dünyaya gelen İbn Ebî’d-Dünyâ, döneminintanınmış âlimlerinden oldukça istifade etmiştir. Ahmed b. Hanbel’denfıkıh,  Halef b. Hişam’dan kıraat Mahmûdel-Verrâk’tan şiir ve İbn Sa’d’dan tarih ve siyer konularındayararlanmıştır.   Ülkemizde akademikçevrelerce hakkında geniş çaplı çalışmaya yapılmadığını gördüğümüz müellifineserleri,  Arap akademi çevrelerinde deyeterince incelenmemiş olduğu görülmektedir. Müellifin hadis ve ahlaka daireserleri üzerinde yapılmış kapsamlı bir çalışma da söz konusu ihmale değinmektedir.Kanaatimizce İbn Ebî’d-Dünyâ’nın eserleri çoğunlukla derleme nitelikli veahlaki içerikli olduğundan dolayı araştırılmaya sezâ görülmemiştir. Hâlbukigünümüze ulaşmayanlarla birlikte yaklaşık 300 civarında eseri olduğu tahminedilen İbn Ebî’d-Dünyâ’nın âyet, hadis, sahabî ve selef-i sâlihin kavilleri veşiirleri kendi içinde sistematik bir tutarlılıkla konularına göre tertip etmesionun derleme hususunda dikkat çekici bir estetiğe sahip olduğunugöstermektedir. Bu makale, İbn Ebî’d-Dünyâ’nın “Islâhu’l- mâl” başlıklıeserinde mal ve mülk edinmenin adabını ortaya koyarken referans aldığı muhtelifkavilleri, dengeli ve uyumlu bir şekilde bir araya getirmesindeki ustalığadikkat çekmektedir. Çalışmada müellifin araştırmaya konu olan eserininbaşlıklarına yer verilmiştir. Bâbların başlıklandırılması ve peşin sıragetirilmesindeki ahenk ve tutarlılığı temsil eden örnekler “derleme estetiği”zâviyesinden araştırılmış ve ortaya şöyle bir sonuç çıkmıştır: Müellifineserinde birbiri ardına aldığı rivayetlerin kendi içindeki anlam ilişkilerininizi takip edildiğinde, eserde yazılı olmayan ancak okuyucuyu yönlendiren “zımnîbir yorumlama”nın varlığı hissedilmektedir. Bu ise “derleme estetiği”denilebilecek bir iç ahengi yansıtmaktadır. Aynı atomların farklı dizilişi ilefarklı moleküller meydana gelmesi gibi benzer ayet, hadis ve kavilleri farklıbir zihni arka plan ve yaklaşımla bir araya getirmesi kanaatimizce onun özgünbir yanını ifade etmektedir. Bu ahenk ise kendisini çok desenli bir örüntüiçinde göstermektedir. Eserin girişi ile hatimesi anlamca birbirini dengelermahiyettedir. Her bir bölüm kendi içinde verilmek istenen mesajıifrat-tefritten muhafaza etme çabası içimdedir. Birbirinden zahiren farklıvurgudaki hadisler aynı başlık altında verilmekle mal-mülk edinme konusundakiaşırılıklara tedbir alınmaktadır. Görünen o ki Müslümanın iş ve aile hayatındasapması muhtemel inhiraf noktalarını tespit edip önlemler almaya çalışan eserin“ölçülü olma” vurgusu, rivayetleri derleme mantığına etki etmiştir.        Anahtar Kelimeler: İbnEbî’d-Dünyâ, derleme estetiği, Islâhu’l-mâl, iktisat.

İslam Düşünce Tarihi’nde hicri 3. asırdan itibarenderleme dönemine girildiği bilinmektedir. Müellifler çoğunlukla, kendilerineönceki yüzyılların aktardığı tüm dinî, edebî ve tarihi bilgileri konularına vemezhebi eğilimlerine göre derleme yoluna gitmişlerdir. Yüzyıllar boyu devamedecek şerh, tafsil ve ihtisar türü eser geleneğinin ilk nüvelerinin atıldığıbu dönüm noktası yüzyılın önde gelen derlemecilerinden birisi de İbnEbî’d-Dünyâ’dır. 208/823’te Bağdat’ta dünyaya gelen İbn Ebî’d-Dünyâ, döneminintanınmış âlimlerinden oldukça istifade etmiştir. Ahmed b. Hanbel’denfıkıh,  Halef b. Hişam’dan kıraat Mahmûdel-Verrâk’tan şiir ve İbn Sa’d’dan tarih ve siyer konularındayararlanmıştır.   Ülkemizde akademikçevrelerce hakkında geniş çaplı çalışmaya yapılmadığını gördüğümüz müellifineserleri,  Arap akademi çevrelerinde deyeterince incelenmemiş olduğu görülmektedir. Müellifin hadis ve ahlaka daireserleri üzerinde yapılmış kapsamlı bir çalışma da söz konusu ihmale değinmektedir.Kanaatimizce İbn Ebî’d-Dünyâ’nın eserleri çoğunlukla derleme nitelikli veahlaki içerikli olduğundan dolayı araştırılmaya sezâ görülmemiştir. Hâlbukigünümüze ulaşmayanlarla birlikte yaklaşık 300 civarında eseri olduğu tahminedilen İbn Ebî’d-Dünyâ’nın âyet, hadis, sahabî ve selef-i sâlihin kavilleri veşiirleri kendi içinde sistematik bir tutarlılıkla konularına göre tertip etmesionun derleme hususunda dikkat çekici bir estetiğe sahip olduğunugöstermektedir. Bu makale, İbn Ebî’d-Dünyâ’nın “Islâhu’l- mâl” başlıklıeserinde mal ve mülk edinmenin adabını ortaya koyarken referans aldığı muhtelifkavilleri, dengeli ve uyumlu bir şekilde bir araya getirmesindeki ustalığadikkat çekmektedir. Çalışmada müellifin araştırmaya konu olan eserininbaşlıklarına yer verilmiştir. Bâbların başlıklandırılması ve peşin sıragetirilmesindeki ahenk ve tutarlılığı temsil eden örnekler “derleme estetiği”zâviyesinden araştırılmış ve ortaya şöyle bir sonuç çıkmıştır: Müellifineserinde birbiri ardına aldığı rivayetlerin kendi içindeki anlam ilişkilerininizi takip edildiğinde, eserde yazılı olmayan ancak okuyucuyu yönlendiren “zımnîbir yorumlama”nın varlığı hissedilmektedir. Bu ise “derleme estetiği”denilebilecek bir iç ahengi yansıtmaktadır. Aynı atomların farklı dizilişi ilefarklı moleküller meydana gelmesi gibi benzer ayet, hadis ve kavilleri farklıbir zihni arka plan ve yaklaşımla bir araya getirmesi kanaatimizce onun özgünbir yanını ifade etmektedir. Bu ahenk ise kendisini çok desenli bir örüntüiçinde göstermektedir. Eserin girişi ile hatimesi anlamca birbirini dengelermahiyettedir. Her bir bölüm kendi içinde verilmek istenen mesajıifrat-tefritten muhafaza etme çabası içimdedir. Birbirinden zahiren farklıvurgudaki hadisler aynı başlık altında verilmekle mal-mülk edinme konusundakiaşırılıklara tedbir alınmaktadır. Görünen o ki Müslümanın iş ve aile hayatındasapması muhtemel inhiraf noktalarını tespit edip önlemler almaya çalışan eserin“ölçülü olma” vurgusu, rivayetleri derleme mantığına etki etmiştir.        Anahtar Kelimeler: İbnEbî’d-Dünyâ, derleme estetiği, Islâhu’l-mâl, iktisat.