XIX. Yüzyılda Ayasofya Medresesi’nde Görev Alan Ulemâ Ailesi Mensubu Müderrislerin Medrese Kariyerleri Üzerine Bir Değerlendirme
An Evaluation on the Madrasa Careers of the Muderris from the Ulemâ Family in the Hagia Sophia Madrasa in the XIXth Century
Yazar: Nohut, Said
Dergi: FSM İlmi Araştırmalar İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi No. 21, 2023
Anahtar kelimeler: Historical Studies (Other) ; Tarihsel Çalışmalar (Diğer) ; İlmiye,Ayasofya,medrese,ulemâ ailesi,müderris ; Ilmiye,Hagia Sophia,madrasah,ulemā family,muderris

Osmanlı Devleti’nde tüm müderris adayları bir sistem dahilinde mesleğe girişyapıyor ve medrese kariyerlerine belirli hiyerarşi ile devam ediyordu. Bununla birlikteulemâ ailesinden gelen isimlerin kendilerine tanınan imtiyazlarla meslektaşlarına göredaha kısa sürede kariyer basamaklarında ilerleyebildiği görülüyordu. XV. yüzyılınortalarından itibaren bazı ulemâ ailelerine verilen sözkonusu ayrıcalıklar zamanla diğerulemâ ailelerine de sunulmuş; fakat bu uygulama, suistimallerle farklı noktalara taşınmışve ilmiyedeki bozulmaların önemli sebeplerinden biri olmuştur. Bu durum, uygulamanındevam ettiği dönemde çeşitli eserlerde eleştirildiği gibi Osmanlı dönemi sonrasında damuhtelif açılardan değerlendirilmiştir. Ancak konuyla ilgili ilk çalışmalarda ağırlıklı olarakOsmanlı erken dönemindeki örneklere odaklanılarak neticede ulemâ ailesine mensupisimlerin ilmiye sınıfında aristokratik yapı oluşturduğu ve ilmiyede bir tekel bulunduğukanaati ağırlık kazanmıştır. Özellikle XIX. yüzyılın farklı zaman dilimlerindeki ulemâlarımerkeze alan güncel çalışmalarda ise ilmiye sınıfının muhtelif aile tabanlarından gelen isimlere açık bir kariyer imkanı sunduğu tespit edilmiştir. Bu çalışmada konuyla ilgiliyapılan araştırmalardan farklı olarak imtiyaz meselesine bir medresenin müderrisleriüzerinden yaklaşılmıştır. Çalışmanın amacı Ayasofya Medresesi’ne XIX. yüzyıldatayin edilen ulemâ ailesine mensup müderrislerin medrese kariyerlerinin takip edilerekkendileriyle aynı yüzyılda bu medreseye gelen diğer müderrislere göre medresederecelerinde yükselmedeki imtiyaz durumlarının ortaya koyulmasıdır. Çalışmada temelveri kaynağı olarak Tarik Defterleri kullanılmıştır.

In the Ottoman Empire, all muderris candidates entered the profession within asystem and continued their madrasa careers with a certain hierarchy. However, it wasobserved that the names coming from the ulema family could advance up the careerladder in a shorter time than their colleagues with the privileges granted to them. Theseprivileges, which had been granted to some ulemā families since the mid-15th century,were eventually extended to other ulemā families; however, this practice was carriedto different points through abuses and became one of the important reasons for thedeterioration of the scholarship. This situation was criticized in various works duringthe period when the practice continued, and it was also evaluated from various anglesafter the Ottoman period. However, the first studies on the subject mainly focused on theexamples in the early Ottoman period, and as a result, the belief that the names belongingto the ulemā family formed an aristocratic structure in the ilmiye class and that therewas a monopoly in the ilmiye gained weight. Recent studies focusing on ulemās fromdifferent time periods of the nineteenth century, on the other hand, have found that theilmiye class offers an open career opportunity to names from various family backgrounds.In this study, unlike other studies on the subject, the issue of privilege is approachedthrough the muderris of a madrasah. The aim of the study is to follow the madrasa careersof the muderris belonging to the ulemā family who were appointed to the Hagia SophiaMadrasa in the nineteenth century and to reveal the privileges of the other muderris whowere appointed to this madrasa in the same century. The main source of data for this studyis the Tarik Books.