Axtıılar[Hatıralar]’ın İsim Soylu Söz Varlığı Üzerine Bir Deneme
A Study on the Noun-Based Vocabulary in Axtıılar [Memories]
Yazar: Ersoz, Murat
Dergi: Hikmet - Akademik Edebiyat Dergisi No. 23 [GÜZ 2025], 2025
Anahtar kelimeler: Historical North East Turkish Language (Khwarezm, Kipchak, Chagatai) ; Tarihi Kuzey Doğu Türk Dili (Harezm, Kıpçak, Çağatay) ; Saha (Yakut),A. Y. Uvarovskiy,Axtıılar (Hatıralar),söz varlığı,kavram alanı. ; Sakha (Yakut),A. Y. Uvarovskiy,Axtıılar (Memories),Vocabulary,Conceptual Field

Axtıılar, modern Saha (Yakut) edebiyatının ilk edebî örneğidir. Rusçaya olduğu kadar Sahacaya da hâkim olan, destanlar başta olmak üzere Saha folklorunu derinlemesine bilen Afanasiy Yakovleviç Uvarovskiy tarafından kaleme alınmıştır. Axtıılar, Sahacanın korunması ve gelecek kuşaklara aktarılması sürecinde yerine getirdiği kritik görev nedeniyle Saha dili, edebiyatı ve kültürü tarihinde özel bir yere sahiptir. Über Die Sprache Der Jakuten ve Slovar Yakutskogo Yazıka gibi alanlarında çığır açan abidevi eserlerin hazırlanmasına öncülük etmiştir. Bu eserler de Saha diline ve sözlü edebiyatına ait malzemenin toplanıp yayımlanması ve çağdaş Saha edebiyatının oluşması sürecinde önemli roller üstlenmişlerdir. Bu yazıda, Saha toplumunun sosyal yapısının ve folklorik birikiminin özenli bir biçimde ele alındığı Axtıılar’ın öncelikli olarak ilmî ve tarihî değerinin altı çizilmiş ardından da isim soylu söz varlığı kavram alanlarına ayrılarak tasnif edilmiştir. Böylece Sahaların insanı, zamanı, mekânı, hayatı, doğayı ve gelenekleri algılama tarzları kısacası dünya görüşleri ortaya konulmuştur. Ayrıca eserin şaşırtıcı derecede zengin olan söz varlığı istatistiksel verilerin yardımıyla değerlendirilmek suretiyle Sahacanın XIX. yüzyıldaki leksikolojik durumu izlenmiştir.

Axtıılar is considered the first literary work of modern Sakha (Yakut) literature. It was written by Afanasiy Yakovlevich Uvarovskiy, a scholar who had a strong command of both Russian and Sakha, and possessed an in-depth knowledge of Sakha folklore—especially the epic traditions. Axtıılar holds a special place in the history of Sakha language, literature, and culture due to its critical role in preserving the Sakha language and transmitting it to future generations. This work also laid the groundwork for the creation of monumental and pioneering studies in the field, such as Über die Sprache der Jakuten and Slovar Yakutskogo Yazyka. These works played significant roles in collecting and publishing materials from the Sakha language and oral literature and contributed greatly to the formation of contemporary Sakha literature. This paper first emphasizes the scholarly and historical value of Axtıılar, which delicately addresses the social structure and folkloric heritage of Sakha society. It then classifies the noun-based vocabulary of the text according to conceptual domains. In doing so, it reveals how the Sakha people perceive humanity, time, space, life, nature, and traditions—in short, their worldview. Additionally, the surprisingly rich vocabulary of the work is analyzed through statistical data, allowing an evaluation of the lexical status of the Sakha language in the XIXth century.