Mevlâna’nın Hocası Burhâneddin Muhakkık-ı Tirmizî, Eseri ve Bibliyografya Denemesi
Mawlana’s Teacher Burhaneddin Muhakkik Tirmidhi, Work and Bibliography Experiment
Yazar: Şimşekler, Nuri
Dergi: Şarkiyat Mecmuası No. 41, 2022
Anahtar kelimeler: Creative Arts and Writing ; Sanat ve Edebiyat ; Burhaneddin Tirmidhi,Rumi,Rumi’s teacher,Bahaaddin Walad,Maârif ; Burhâneddin Tirmizî,Seyyid-i Sırdân,Mevlâna,BahâeddinVeled,Maârif

Mevlâna Celâleddin-i Rumî’nin (öl. 1273) babası Sultânü’l-Ulemâ Bahâeddin Veled’in (öl. 1231) öğrencisi olan Burhâneddin Muhakkık-ı Tirmizî 1166 veya 1169 yılında Seyyid Hasan Tirmizî’nin oğlu olarak Tirmiz’de dünyaya gelir. Doğduğu şehirde eğitimlerini tamamladıktan sonra gördüğü bir rüya üzerine 40 yaşlarında Belh’e giderek (1208) 40 gün kadar Mevlâna’nın babası Bahâeddin Veled’in meclislerine katılır ve sonrasında Tirmiz’e geri döner. Ancak bir yıl kadar sonra tekrar Belh’e giderek Bahâeddin Veled’in derslerine devam eder. Küçük yaştaki Mevlâna’ya eğitmenlik de yapar. Bahâeddin Veled ve ailesinin Belh’ten ayrılmasının ardından tekrar Tirmiz’e döner. Tirmizî rüyasında Konya’ya yerleşen hocası Bahâeddin Veled’in vefat ettiğini (1231) ve hocasının da Konya’ya gelip oğlu Mevlâna’yı yalnız bırakmayıp ona hocalık etmesi gerektiğini görür. 1 yıl kadar sonra Konya’ya gelen Tirmizî, 9 yıl Mevlâna’ya hocalık yapar, onu Halep ve Şam’a eğitim için gönderir. Mevlâna ile görüşmek, buluşmak için Şems-i Tebrizî’nin (öl. 1247 ?) Konya’ya gelmekte olduğunu bir şekilde his yoluyla sezen Tirmizî, 1240 yılında yerleştiği Kayseri’ye döner ve aynı yıl veya 1241 yılında burada vefat eder. Beraber olduğu dönemlerde ve vefatının ardından hocası Tirmizî’ye son derece saygı besleyen Mevlâna ve Mevlevî kaynakları Burhâneddin Muhakkık-ı Tirmizî’den hep saygı ile söz edilir, hayatı ve eseri Maârif’deki tasavvufî fikirleri aktarılır. Tirmizî’nin Maârif adlı eseri, hayatı ve mücahedeleri ile ilgili menkıbe kitaplarında aktarılan bilgiler haricinde kendisi ile ilgili sınırlı bilgi ve aynı bilgileri aktaran kaynaklar haricinde malumat yoktur. Bu çalışmanın sonunda verilen Bibliyografya denemesinde de görüleceği üzere Muhakkık-ı Tirmizî’nin özelliğinin sadece “Mevlâna’nın Hocası” sıfatı olmayıp detaylı incelenip araştırılması gereken büyük bir mücahede adamı ve önemli bir mutasavvıf kimlik olduğu anlaşılacaktır.

Burhan ud-Din Muhaqqiq Tirmidhi was born in Termez in 1166 or 1169 as the son of Hasan Tirmidhi and was the student of Baha’ ud-Din Walad (d. 1231), Mawlana Jalal al-Din Rumi’s (d. 1273) father. After completing his education in Termez, Tirmidhi went to Balkh in 1208 at the age of 40 due to a dream and attended the assemblies of Baha’ ud-Din for 40 days, then returned to Termez. A year later, he returned to Balkh and continued Baha’ ud-Din’s lessons. Burhan also taught Rumi at a young age. After Baha’ud-Din left Balkhwith his family, Burhan returned to Termez. 8-10 years after Tirmidhi returned to Termez in 1231, he dreamt that his teacher Baha’ud-Din had passed away in Konya and that he should go there to teach Rumi. Tirmidhi left for Konya a year later, taught Rumi for 9 years, and then sent him to Aleppo and Damascus for education. Tirmidhi sensed that Shams Tabrizi (d. 1247/1248) would come to Konya to meet Rumi and thus returned to Kayseri in 1240, dying within the year. Rumi greatly respected Tirmidhi as his teacher while they were together, stating after his teacher’s death,“Listen to the magic of Muhaqqiq in my language!” As a result of the importance and respect Rumi showed his teacher, Mawlawi sources always mention Tirmidhi with respect. Tirmidhiconveyed his life and mystical ideas in his only work Maârif. Carefully examining the religious and mystical information in Maârif as well as the different mystical life style conveyed in his anecdotal books reveals Tirmidhi to have not only been Rumi’s teacher but to also be someone requiring an in-depth investigation as he was a man of great ideas and an important Sufi, as shown in the bibliographic essay at the end of this study.