Tip ve Kişilikler Açısından Fuzûlî Dîvânı
Tip ve Kişilikler Açısından Fuzûlî Dîvânı
Yazar: Uludağ, Erdoğan
Dergi: Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi No. 70, 2020
Anahtar kelimeler: Klâsik Türk Edebiyatı,Fuzûlî,Fuzûlî Dîvânı,Tipler,Kişilikler

Fuzûlî, Dîvân şiiri denildiğinde ilk akla gelen şairlerden birisidir. Aşk ve ızdırap şairi olarak bilinen ve 16. yy’ın en büyük şairi olarak kabul edilen Fuzûlî’nin çok sayıda eseri mevcuttur. Türkçe Dîvân’ı en önemli eseridir. Dîvân şiirinde tip ve kişilik kavramlarının işlevselliği ve zengin çağrışımlarıyla çok geniş bir anlam yelpazesi oluşturmasından ilham alarak bu makalede tip ve kişilik açısından oldukça zengin bir eser olan Fuzûlî Dîvânı tercih edilmiş, Dîvân’daki tip ve kişilikler tespit ve tasnif edilerek, hangi özellikleriyle ve nasıl kullanıldıklarını belirlemek amaçlanmıştır. Fuzûlî Dîvânı'ndaki “tip ve kişilikler” Tahayyülî/Tasavvurî Tipler (Hikâye-Destan-Masal Kahramanları, Karakterler) başlığı altında; âşık, sevgili, rakip, rint, zahit gibi tipler incelenmiş, ardından “Hikâye Kahramanları, Meslek Tipleri, Temsilî Tipler, Dinî-Tasavvufî Tipler, Toplumsal Tipler, Grup Tipleri” başlıklarıyla kümelendirilmiştir. Benzer özellikleri bulunan tipler temsilî tiplerinin alt başlığı olarak değerlendirilmiştir. Bu tasnifte tipler genel görünüşleri ile değil, Fuzûlî’nin manzumelerindeki anlam ve karşılıkları dikkate alınarak eşleştirilmiştir. Kişilikler ise “Dinî Kişilikler (dört halife, on iki imam, peygamberler), Diğer dini kişilikler, Tarihî, Efsanevî (Destanî-Mitolojik) Kişilikler, Mutasavvıf Kişilikler, Bilgin Kişilikler ve Edebi Kişilikler” başlıklarıyla gruplandırılmıştır. Gruplardaki tip ve kişilikler alfabetik olarak sıralanmıştır. Fuzûlî’nin Dîvânı’nda 227 tip ve 80 kişilik olmak üzere toplam 307 insan/varlık temsil eden unsur vardır. Dîvândaki tip ve kişiliklerle ilgili ayrıntılı bilgi vermek yerine Dîvân edebiyatındaki kullanım şekilleri, aynı kavramı karşılayan isim ve sıfatları, telmih unsurları verilmeye çalışılmıştır.

Fuzûlî, Dîvân şiiri denildiğinde ilk akla gelen şairlerden birisidir. Aşk ve ızdırap şairi olarak bilinen ve 16. yy’ın en büyük şairi olarak kabul edilen Fuzûlî’nin çok sayıda eseri mevcuttur. Türkçe Dîvân’ı en önemli eseridir. Dîvân şiirinde tip ve kişilik kavramlarının işlevselliği ve zengin çağrışımlarıyla çok geniş bir anlam yelpazesi oluşturmasından ilham alarak bu makalede tip ve kişilik açısından oldukça zengin bir eser olan Fuzûlî Dîvânı tercih edilmiş, Dîvân’daki tip ve kişilikler tespit ve tasnif edilerek, hangi özellikleriyle ve nasıl kullanıldıklarını belirlemek amaçlanmıştır. Fuzûlî Dîvânı'ndaki “tip ve kişilikler” Tahayyülî/Tasavvurî Tipler (Hikâye-Destan-Masal Kahramanları, Karakterler) başlığı altında; âşık, sevgili, rakip, rint, zahit gibi tipler incelenmiş, ardından “Hikâye Kahramanları, Meslek Tipleri, Temsilî Tipler, Dinî-Tasavvufî Tipler, Toplumsal Tipler, Grup Tipleri” başlıklarıyla kümelendirilmiştir. Benzer özellikleri bulunan tipler temsilî tiplerinin alt başlığı olarak değerlendirilmiştir. Bu tasnifte tipler genel görünüşleri ile değil, Fuzûlî’nin manzumelerindeki anlam ve karşılıkları dikkate alınarak eşleştirilmiştir. Kişilikler ise “Dinî Kişilikler (dört halife, on iki imam, peygamberler), Diğer dini kişilikler, Tarihî, Efsanevî (Destanî-Mitolojik) Kişilikler, Mutasavvıf Kişilikler, Bilgin Kişilikler ve Edebi Kişilikler” başlıklarıyla gruplandırılmıştır. Gruplardaki tip ve kişilikler alfabetik olarak sıralanmıştır. Fuzûlî’nin Dîvânı’nda 227 tip ve 80 kişilik olmak üzere toplam 307 insan/varlık temsil eden unsur vardır. Dîvândaki tip ve kişiliklerle ilgili ayrıntılı bilgi vermek yerine Dîvân edebiyatındaki kullanım şekilleri, aynı kavramı karşılayan isim ve sıfatları, telmih unsurları verilmeye çalışılmıştır.