Polisiye Roman Modernite Hakkında Ne söyler? Esrâr-ı Cinâyât’ta Modern Toplumun İmkân ve Çelişkilerine Dair
What Does the Detective Novel Say About Modernity? On the Possibilities and Controversies of Modern Society in Esrâr-ı Cinâyât
Yazar: Öztürk, Zeliha
Dergi: Dil ve Edebiyat Araştırmaları No. 32, 2025
Anahtar kelimeler: Modern Turkish Literature in Turkiye Field ; Türkiye Sahası Yeni Türk Edebiyatı ; Esrâr-ı Cinâyât,modern toplum,kamusal alan,akıl,kanun ; Esrâr-ı Cinâyât,modern society,public sphere,reason,law

ÖzPolisiye roman modernite ile sıkı biçimde ilişkilenmiş bir tür olarak modern topluma, insana, ona dair pratiklere ve söylemlere alan açmış bir türdür. Başlangıcından itibaren ilgiyle karşılanan türün Türk edebiyatında ilk örneği Ahmet Midhat Efendi’nin Esrâr-ı Cinâyât adlı eseri olarak kabul edilir. Kanun fikrine bağlı zeki bir Osmanlı zabitinin iz sürdüğü cinayetleri merkezine alan roman Osmanlı toplumunun moderniteye temasıyla karşılaşılacak kavramlar ile sosyal endişeleri tartışır. Osman Sabri karakteriyle rasyonel, çalışkan ve kanun merkezli bir ideal tipin karşısına Kalpazan Mustafa, Hediye Hanım ve Halil Sûrî gibi kahramanlar suçu temsilen yerleşir ve bunların üzerinden modernleşmenin ürettiği ahlaki çelişkiler ve bireyselleşme talepleri açılır. Romanda gazete haberleri, mektuplar ve mahkeme sahneleri gibi metin içi araçlarla kamusal alan ve cemiyetçi bir tavır inşa edilirken, birey-toplum-devlet ilişkisinde ortaya çıkan gerilim ve uzlaşım denemeleri gözlemlenir. Esrâr-ı Cinâyât’ta suçun etrafına kurulan meseleler modernitenin sermaye, burjuva ve yeni toplum, akıl, kanun, kamusal alan gibi ana hatlarına uzanır. Çalışma moderniteye ilişkin bu kavramlar etrafında romanda kurulan sosyal evreni ve beraberinde doğan meseleleri, yazarın bu meselelere yönelik tutumunu ve önerisini irdelemektedir. Osmanlı toplum ve kültürü açısından yeni bir düşünsel ve toplumsal temas alanı oluşturan bu kavram dizisinin, romanda polisiye türünün anlatı olanaklarıyla nasıl ilişkilendiğini ortaya koymak çalışmanın temel hedefidir.

AbstractThe detective novel, a genre intimately associated with modernity, has created space for modern society, human beings, practices, and discourses about them. The first example of the genre, which has attracted interest since its inception in Turkish literature, is Ahmet Midhat Efendi's Esrâr-ı Cinâyât. Focusing on the murders investigated by a perspicacious Ottoman officer who subscribes to the notion of law, the novel deliberates on the concepts and social concerns that arise as Ottoman society becomes acquainted with modernity. Osman Sabri, the ideal type characterized by rationality and adherence to the law, is in opposition to the criminal counterpart, Kalpazan Mustafa and those who encourage criminal activity. Through this opposition, the moral contradictions produced by modernization are highlighted. When the novel employs a variety of intratextual devices, including newspaper reports, letters, and court scenes, to construct a public sphere and a communitarian attitude, it is noteworthy that the text also observes tensions and attempts at reconciliation in the individual-society-state relationship.The issues surrounding crime in Esrâr-ı Cinâyât extend to the main lines of modernity, such as capital, bourgeoisie and new society, reason, law, and the public sphere. The present study will analyze the social universe constructed around these concepts specific to modernity in the novel, the issues arising from them, and the author's attitude towards these issues. The primary objective of the present study is to elucidate how this assemblage of concepts, representing a novel ideational and social contact area for Ottoman society, is associated with the narrative potentialities of the detective genre in the novel.