Türk-İslam Kubbelerinde Çarkıfelek Formları
Wheel of Fortune Forms in Turkish–Islamic Domes
Yazar: Altın, Alper
Dergi: Sanat Tarihi Yıllığı No. 30, 2020
Anahtar kelimeler: Türk-İslam Mimarisi,Türk-İslam Sanatı,Süsleme,Çarkıfelek,Kubbe ; Turkish–Islamic Architecture,Turkish-Islamic Art,Ornament,Wheel of Fortune,Dome

Kadim bir geçmişi olan çarkıfelek (fırıldak) sembolü dünyanın ve evrenin devinimini, kaderi, sonsuzluğu ve ölümsüzlüğü simgelemektedir. El sanatları ve mimari plastik süslemelerde görülen çarkıfelek motifi, kubbelerde de kullanılmıştır. Bu çalışmada Türk-İslam yapılarında karşımıza çıkan çarkıfelek süslemeli kubbeler ele alınmıştır. Çeşitli coğrafyalarda bulunan otuz dokuz adet çarkıfelek süslemeli kubbe, sanat tarihi açısından değerlendirilmiştir. Bizim saptayamadığımız veya günümüze gelememiş örneklerin olabileceği düşünülürse bu sayının daha da fazla olduğu belirtilebilir. Örneklerden on yedisi İran’da, ikisi Mısır’da, biri Özbekistan’da, biri Bulgaristan’da geriye kalan kısmı ise Türkiye sınırları içerisinde yer almaktadır. Bunlardan en erken tarihlisi 11-12. yüzyıla kadar gitmektedir. Tespit ettiğimiz ilk örnek İran coğrafyasında yer almaktadır. Çarkıfelek süslemeli kubbe Türklerle birlikte Mısır, Türkiye ve Balkan coğrafyasına taşınmıştır. Konu kapsamındaki çarkıfelek süslemeli kubbeler, yazılı ve görsel kaynaklar taranarak tespit edilmiş ve belirlenen örneklerin çizimleri fotoğraflar üzerinden yapılmıştır. Çarkıfelek formlu kubbeler kronolojik olarak katalog halinde tanıtılmıştır. Çarkıfelek sembolünün mekanı örten yarım küre biçimli üst örtülerde kullanılmasının ikonografik anlamları irdelenmiştir. Türk-İslam sanatı içerisindeki yeri ve önemi üzerinde durularak genel bir değerlendirilmeye gidilmiştir. Çarkıfelek süslemeli kubbelerin başka mimarilerde görülen örneklerine değinilmiş, sadece geçmişteki yapılarda değil yakın dönemdeki yapılarda da kullanıldığı saptanmıştır.

The symbol of the wheel of fortune (pinwheel) has an ancient past and symbolizes the movement of the world and the universe, destiny, eternity, and immortality. The wheel of fortune motif, which is seen in handicrafts and architectural plastic decoration, has also been used in domes. This study discusses the domes decorated with the wheel of fortune that we encounter in Turkish–Islamic structures. Thirty-nine domes which are decorated with the wheel of fortune in various locations were evaluated in terms of art history. Considering that some examples have not survived or we could not trace them, we can safely say that this number is probably even greater. Seventeen of the examples are in Iran, two in Egypt, one in Uzbekistan, and one in Bulgaria, whereas the remaining examples are located within the borders of Turkey. The earliest of these dates back to the 11th–12th centuries. The first example we identified is located in Iran. Domes with a pinwheel ornament together had brought to Egypt, Turkey, and the Balkans by Turks. Domes decorated with a wheel of fortune within the scope of the subject were determined by scanning written and visual resources, and drawings of the identified examples were made from photographs. The wheel of fortune decorated domes were cataloged chronologically. Some special meanings, such as iconographic meanings of the use of the wheel of fortune symbol on the hemispherical top covering the space, were discussed. A general evaluation has been made by emphasizing the symbol’s place and importance in Turkish–Islamic art. Examples of domes decorated with the wheel of fortune, seen in other architectures, are presented. It was noted that the symbol is used not only in historic buildings but also in recent buildings.