AKSARAYLI ÎSÂ’NIN “MENÂKIB-I HAZRET-İ ÖMER’İN OĞLU EBU ŞAHME” ADLI MANZUM HİKÂYESİNİN DİL VE MUHTEVA İNCELEMESİ
A LİNGUİSTİC AND THEMATİC ANALYSİS OF AKSARAYLI İSA’S NARRATİVE POEM MENÂKIB-I HAZRET-İ ÖMER’İN OĞLU EBU ŞAHME
Yazar: Erkan, Ahmet Serdar; Ekmekçi, Güneş
Dergi: Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, Vol. 35 No. 35, 2025
Anahtar kelimeler: Classical Turkish Literature of Ottoman Field ; Osmanlı Sahası Klasik Türk Edebiyatı ; Aksaraylı İsa,Ebu Şahme,Eski Anadolu Türkçesi,Hz. Ömer,İslami Türk Edebiyatı,Mesnevi ; Isa of Aksaray,Abu Shahma,Old Anatolian Turkish,Hazrat Omar,Islamic Turkish Literature,Masnavi

Dinî ve öğretici mesneviler, Müslümanlara İslamiyet’i öğretmek amacıyla kaleme alınmış didaktik eserlerdir. Müellifler, bu tarz eserlerini sanat kaygısından uzak olarak sade bir dil ve anlaşılır bir üslupla telif etmişlerdir. XIV. yy. şuarasından Aksaraylı İsâ da bu şairlerden biridir. Yapılan araştırmalar sonucu 6 eseri olduğu bilinen bu şairin günümüze ulaşıp tespit edilen 4 eseri vardır. Bunlardan biri de “Hz. Ömer’in Oğlu Ebu Şahme Menkıbesi”dir. 161 beyitten oluşan bu manzumede, Hz. Ömer’in Ebu Şahme lakaplı Abdurrahman isimli oğluna, işlediği zina suçu sebebiyle uyguladığı had cezasıyla ilgili bir olay anlatılmaktadır. Dramatik bir üslupla telif edilen bu mesnevide Hz. Ömer, suç işleyen kişi aile bireylerinden biri de olsa adaletin gereğini yerine getirmekten vazgeçmeyen bir karakter olarak öne çıkmaktadır. Ancak şair mesnevisinde, aynı ismin evladının vefatı üzerine yaşadığı hüznü de dile getirmektedir. Eski Anadolu Türkçesinin dil özelliklerini yansıtan bu eserin tarafımızdan tespit edilen 3 nüshası üzerinden tenkitli metni oluşturulmuştur. Daha sonra bu metin, muhteva ve dil hususiyetleri açısından ayrı başlıklar altında incelenmiştir. Arkaik birçok kelime ve eki barındıran manzumenin tespit edilen dil özellikleri, fonetik yönden analiz edilmiştir. Latinize edilmiş metin, edebî tahlil ve biçimbilimsel çözümleme yöntemleriyle incelenmiş, bu süreçte şiirin beyit numaraları, olay örgüsü, şahıs ve mekân adları temel alınarak içerik çözümlemesi de yapılmıştır. Çalışma 3 bölümden meydana gelmiştir. İlk bölümde Aksaraylı İsâ ve eserleri tanıtılırken ikinci bölümde metin dil, üslup ve muhteva açısından değerlendirilmiştir. 3. bölümde mesnevinin tenkitli metni, makalenin sonuna eklenmiştir.  Bu çalışma, Türk dili ve Eski Türk edebiyatı literatürüne, metinlerin içerik, dil ve üslup açılarından incelendiği tenkitli bir metinle katkıda bulunmayı amaçlamaktadır.

Religious and didactic masnavis are didactic works written to teach Muslims about Islam. The authors composed these works in a simple language and understandable style, devoid of artistic concern. Isa of Aksaray, from the 14th century, is one such poet. Research indicates that this poet, known to have written six works, has only four that have survived to the present day. One of these is "The Legend of Abu Shahma, Son of the Prophet Omar." This poem, consisting of 161 couplets, recounts an incident involving the punishment of punishment imposed by the Prophet Omar on his son Abdurrahman, nicknamed Abu Shahma, for the crime of adultery. Written in a dramatic style, the Prophet Omar stands out as a character who never gives up on upholding justice, even if the perpetrator is a family member. However, in his masnavi, the poet also expresses his grief upon the death of his son of the same name. A critical text was created based on three copies we identified of this work, which reflects the linguistic characteristics of Old Anatolian Turkish. Later, this text was examined under separate headings in terms of its content and language features. The linguistic features of the poem, which contains many archaic words and suffixes, were analyzed phonetically. Furthermore, the Latinized text was examined using literary and morphological analysis methods, and during this process, a content analysis was conducted based on the poem's couplet numbers, plot, and names of characters and places. The study consists of three parts. The first part introduces Aksaraylı İsa and his works, while the second part evaluates the text in terms of language, style, and content. In the third section, the critical text of the masnavi is added at the end of the article. This study aims to contribute to the literature of Turkish language and Old Turkish literature with a critical text in which the texts are examined in terms of content, language and style.