Kanûnü’l Mes’ûdî’de Meridyen Belirleme Yöntemleri ve Hint Dairesi
Meridian Determination Methods in Masudic Canon and Indian Circle
Yazar: Geyik, Hale
Dergi: FSM İlmi Araştırmalar İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi No. 24, 2024
Anahtar kelimeler: Historical Studies (Other) ; Tarihsel Çalışmalar (Diğer) ; Biruni,Masudic Canon,astronomy,midday,meridian,Indian Circle,Siddhanta,zij ; Bîrûnî,Kânûnü’l Mesûdî,astronomi,günortası,meridyen,HintDairesi,Siddhanta,zîc

Ebu’l Reyhân Muhammed bin Ahmed el-Bîrûnî, 11. yüzyılın en önemli matematikve astronomi bilginlerindendir. Kânûnü’l Mesûdî fi’l-Hey’e ve’l-Nucûm kitabı dönemininkuramsal astronomi konuları, astronomi cetvelleri ve astrolojik yöntemlerini anlattığıeseridir. Bu makalenin konusu Kânûnü’l Mes’ûdî’deki günortası/boylam (nısfün’nehâr)belirleme yöntemleri ve buna bağlı olarak Hint Dairesinin anlatıldığı bölümünincelenmesidir. Makalede söz konusu bölüm tahkikli metin oluşturularak Türkçeyeçevrilmiş, yöntemin prensipleri analiz edilmiş ve matematiksel yorumu yapılmıştır. E.S. Kenndy’nin, Bîrûnî’nin anlattığı yöntemlerden sadece sonuncusu hakkında kısa birçalışması bulunmaktadır. Makalemizde Bîrûnî’nin analiz ederek anlattığı yöntemlerintümü açıklanmıştır. İki bölümden oluşan makalenin ilk bölümünde Hint dairesinin izsürümü yapılmıştır. Batlamyus’ta görülmeyen Hint Dairesinin Siddhantalarda ve ardındanİslam Dünyası zîcleri ve (hey’e) kuramsal astronomi eserleri içeriğindeki tarihsel gelişimiincelenmiştir. Yapılan bu iz sürümünde ayrıca Bîrûnî’nin Hint Dairesi kavramını literatürekazandıran kişi olma olasılığı sorgulanmıştır. Bu kavramsallaştırma çabasına bağlıolarak, Bîrûnî’nin çalışmalarındaki öğretici metodu ve kavramsallaştırma konusundakiözenli gayreti meridyen belirleme konusu merkeze alınarak ve diğer kitaplarındanörnekler verilerek ortaya konmuştur. İkinci bölümde ise Kânûnü’l Mesûdî’de yer alankısmın çevirisi ve şekillerin güncel çizimleri yapılarak yorumlanmıştır. Makalede ayrıcaKânûnü’l Mesûdî’nin farklı yazmaları incelenerek anlatılan geometrik modelin İstanbulenlemine göre yeni bir çizimi yapılmıştır. Söz konusu çizimler eserin farklı yazmalarıkarşılaştırılarak, Oxford Bodleain 516 ve Velüyüddin Efendi 2277 kopyaları temelalınarak oluşturulmuştur. Çeviri ve kritik metin ise kitabın basılı Haydarabat1 basılı metni, Oxford Bodleain 516, Veliyüddün 2277, Berlin 1613 ve Kandilli 364 yazma nüshalarıkarşılaştırılarak yapılmıştır.

Ebu’l Reyhân Muhammed bin Ahmed al-Birûnî is one of the most important mathematicsand astronomy scholars of the 11th century. In his book al-Qānūnu’l Masʿūdīfiʾal-Hayʾa waʾl-Nucūm, he describes theoretical astronomy subjects, astronomy tablesand astrological methods of his period. This paper aims to examine the meridian line(nisfunʾnehâr) determination methods in al-Qānūnuʾl Masʿūdī and the section where theIndian Circle is explained. In the article, the section in question was translated into Turkishby creating a critical text, the principles of the method were analyzed and its mathematicalinterpretation was fulfilled. E. S. Kennedy has a short study on only the last of the methodsdescribed by Bīrūnī. In our study, all the methods that Bīrūnī analyzed are explained. Inthe first part of the two-part article, a tracing attempt of the Indian circle was made. IndianCircle is not seen in Ptolemy’s studies. The historical development of it in the Siddhantasand in the content of the zîjs and (hayʾa) theoretical astronomy works of the Islamic World,were examined. In this tracing attempt, the possibility of Bîrûnî being the person whointroduced the concept of the Indian Circle to the literature was questioned. Dependingon this conceptualization effort, Bîrûnî’s didactic method in his works and his meticulouseffort in conceptualization are revealed by focusing on the issue of meridian determinationand by giving examples from his other books. In the second part, the translation of methodsregarding determining the meridian line and the updated drawings of the figures wereinterpreted. In the article, different manuscripts of al-Qānūnu’l Masʿūdī were examinedand a new drawing of the described geometric model was made according to the latitudeof Istanbul. The drawings in question were created by comparing different manuscripts ofthe work, based on the copies of Oxford Bodleian 516, Velüyüddin 2277. The translationand critical text were made by comparing the printed Hyderabad edition of the book, OxfordBodleian 516, Veliyüddün 2277, Berlin 1613, and Kandilli 364 manuscript versions.