Fıkıh Şerhlerine Yönelik Bir Tenkit Üslubu: Molla Bedreddin’in Câvî’ye Yönelttiği Eleştirilerin Tahlili
A Critical Methodology Toward Classical Fiqh Commentaries: An Analysis of Molla Bedreddin’s Criticisms Directed at Câvî
Yazar: Aksoy, Hasan
Dergi: Artuklu Akademi, Vol. 12 No. 2, 2025
Anahtar kelimeler: Islamic Law ; İslam Hukuku ; Islamic Law,Muḥammad Ḥasab Allāh,ar-Riyāḍ al-Badīʿa,as-Simār al-Yāniʿa,Cāwī,Molla Bedreddin ; İslam Hukuku,Muhammed Hasebullah,er-Riyâżü’l-bedîʿa,es-Simârü’l-yâniʿa,Câvî’,Molla Bedreddin

Câvî’nin, Muhammed Hasebullah’a ait er-Riyâżü’l-bedîʿa adlı metin üzerine kaleme aldığı es-Simârü’l-yâniʿa, Şâfiî mezhebine dair fıkhî meselelerin ele alındığı önemli bir kaynak olarak literatürde kendisine yer bulmuştur. Söz konusu eser, ilmî muhtevası ve dilsel incelikleriyle geçmişten günümüze birçok âlimin ilgisini çekmiş olmakla birlikte, bazı yönleriyle eleştiriden vareste değildir. Hem mezhebî görüşlerin aktarımında zaman zaman yaşanan belirsizlikler hem de metinsel yapıdaki gereksiz ayrıntılar ve anlatım tekrarları, eserin bazı bölümlerinde açıklık ve tutarlılık sorunları doğurmuştur. İşte tam da bu noktada Molla Bedreddin’in aynı eser üzerine yazdığı hâşiye, sadece açıklama yapmakla kalmayıp bu eksiklikleri gideren eleştirel bir müdahale metni olarak öne çıkmaktadır. Bu makale, Molla Bedreddin’in es-Simârü’l-yâniʿa üzerine kaleme aldığı hâşiyeyi merkeze alarak, şerh geleneği içinde üstlendiği metinsel denetim ve tashih rolünü analiz etmektedir. Molla Bedreddin, Câvî’nin ifadelerine bağlı kalmakla birlikte, gerektiğinde onun tercihlerine doğrudan müdahalede bulunmakta ve özellikle mezhebe uygunluk, lafzî fazlalıkların ayıklanması ve metin içi mantıksal tertibin sağlanması amacıyla yapıcı eleştiriler getirmektedir. Bu kapsamda da mezhebî tercihlerin tartışıldığı örneklerde, Şâfiî uygulamasıyla örtüşmeyen hususları tespit ederek bunları tashih etmekte ve okuyucuyu doğru uygulamaya yönlendirmektedir. Aynı şekilde, bazı fıkhî açıklamalarda yer alan ayrıntı tekrarlarını kısaltarak daha özlü ve anlaşılır bir ifade tarzı benimsemektedir. Ayrıca illet-malûl ilişkisi gereği cümlelerin sıralanışını eleştirerek anlamın doğru kavranabilmesi için mantıksal düzenlemelere gitmektedir. Molla Bedreddin’in bu çalışması, sadece klasik bir hâşiye değil, aynı zamanda bir tashih ve ilmî kontrol faaliyetidir. Bu yönüyle, onun çalışması hem Câvî’nin metninin daha iyi anlaşılmasına katkı sağlamakta hem de şerh geleneğine eleştirel düşüncenin nasıl dâhil edilebileceğini göstermektedir.

The gloss (ḥāshiya) titled as-Simār al-Yāniʿa, written by Molla Bedreddin on Câvî’s er-Riyāḍ al-Badīʿa, holds a notable place in classical Islamic literature as a significant work addressing legal issues pertaining to the Shāfiʿī school of law. While Câvî’s original work has attracted scholarly attention due to its depth and linguistic sophistication, it is not immune to criticism. Ambiguities in presenting madhhab-based rulings, excessive detail, and repetitive expressions have caused clarity and coherence issues in certain sections. At this point, Molla Bedreddin’s gloss emerges not merely as a commentary but as a text offering constructive corrections and scholarly intervention. Focusing on as-Simār al-Yāniʿa, this article analyzes the oversight and corrective role Molla Bedreddin assumes within the framework of the classical commentary tradition. While closely adhering to Câvî’s formulations, he intervenes in interpretive choices when necessary. His critiques focus on three key areas: consistency with the Shāfiʿī school, elimination of redundant expressions, and logical coherence. In particular, Molla Bedreddin identifies where Câvî’s statements conflict with established Shāfiʿī practice and corrects these inconsistencies to guide proper application. He also adopts a more concise style by reducing repetitive elaborations in certain legal discussions. Moreover, he critiques the syntactic order of statements based on the causal relationship between legal reasoning and rulings, suggesting logical restructuring for better comprehension. Thus, Molla Bedreddin’s gloss functions not only as a traditional commentary but also as an exercise in textual editing, correction, and scholarly quality control. In this regard, his work contributes to a more accurate understanding of Câvî’s text and demonstrates how critical thinking can be integrated into the classical commentary tradition