İlm-i Hiyelin Cebirle Olan Münasebeti Üzerine
The Relationship Between Ilm-i Hiyel and Algebra
Yazar: Kökcü, Ayşe
Dergi: Erdem, Vol. 0 No. 77, 2019
Anahtar kelimeler: İslam bilim tarihi,İslam matematiği,ilm-i hiyel,cebir ve mukabele,Farabî ; History of Islamic science,Islamic mathematics,ilm-i hiyel (technology),algebra and reduction (mukabele),Farabî

İlm-i hiyel kavramı üzerinden Antik Yunan’da bir soruşturmayapıldığında tekhné ve episteme kavramlarına ulaşılır. Platon’un dönemine kadarepisteme ile birlikte yol alan tekhné, episteme ile birlikte en geniş manadabilmeye verilen addır. Bir şeyi kendi avucunun içi gibi bilmeyi ve bir şeyüzerinde söz sahibi olmayı ifade ederler. Bilme bir şeyi aralama, açığaçıkartma biçimidir. Aristoteles episteme ve tekhné kavramları arasında neyi nasılaçığa çıkarttıklarına göre kesin bir ayrım yapar. Tekhné imal etme değil, açığaçıkarma bakımından varlığa getirtmedir. Dolayısıyla teknik bir açığa çıkartmabiçimidir. Tekhnénin akli bir nitelik olduğu ve hakikate uygun açığa çıkartmayoluyla varlığa getirme anlamı bir arada düşünüldüğünde, tekhné kavramınınteknik bilgi ve becerinin yanında sanat yapma faaliyetini de içerdiğianlaşılır. Platon, teknik bilgiyi (tekhné) teorik ve tecrübe sonucu elde edilenbilgi olarak ikiye ayırır. Ona göre teknoloji varlığın kopyalanmasıdır ve bugerçekleşirken idealardan bağımsız olarak gerçekleşemez.İslam Ansiklopedisi’nde geçtiği şekliyle Hiyel kelimesiArapçada; hüner, çare, yöntem, tedbir gibi hem olumlu hem de oyun, aldatma gibiolumsuz anlamlara sahip hile sözcüğünün çoğuludur. İslam bilimindesınıflandırma üzerine yazılmış ilk eserlerden olan Farabî’nin İlimlerin Sayımı(İhsâ’ül-Ulum) adlı kitabında hile ya da hileler (hiyel) kavramı tedbirlafzıyla anılmış ve matematiksel ilimlerin uygulamaya yönelik bir kısmı olaraktarif edilmiştir. İlm-i hiyel önceleri matematiğin bir alt dalı olarak elealınırken, 10. yüzyıldan itibaren sadece makine ve mühendislik bilgisi ilesınırlandırılmış ve matematiğin dışında ayrı bir ilim dalı olarakkonumlandırılmıştır. Cebir ilmi ise Mezopotamyalılardan bu yana bilinen fakatMüslüman matematikçilerle birlikte yeni bir perspektif kazanan matematiğin enönemli alanlarından biridir. Müslüman matematikçilerin cebrin gelişimindekiönemli iki adımından birincisi; Hint sayı sistemini kullanmış olmaları, diğeriise sayı tanımının kapsamını genişleterek irrasyonel sayıların cebir ve mukabelevasıtasıyla rasyonel sayılar gibi muamele görmelerini sağlamalarıdır.Bu makalede öncelikle ilm-i hiyelin ve cebrin tarihsel arkaplanları verilip, ardından ilm-i hiyelin cebir ilmi ile olan ilişkisiirrasyonel sayı problemi üzerinden ortaya konulmaya çalışılacaktır.

ABSTRACTWhen an investigation is made in Ancient Greece over theconcept of ilm-i hiyel, the terms of tekhné and episteme are obtained. Tekhné,which traveled with the episteme until Plato’s time, means knowing somethinglike episteme in the broadest sense. They mean to know something like the backof their hand and to have a say on something. Knowing is a way of revealingsomething. Aristotle makes a definite distinction between episteme and tekhnéconcepts according to what they reveal and how. Tekhné is not to manufacture,but to bring it into existence by revealing something. Thus, the tekhné is aform of disclosure. When we consider that Tekhné is a mental quality and meansbringing into existence by revealing something, we understand that the conceptof tekhné includes the activity of making art as well as technical knowledgeand skill. Plato divides technical knowledge (tekhné) into theoretical and experimentalknowledge. According to him, technology is the replication of the entity, andit cannot be reali- zed independently of the ideal.In the Encyclopedia of Islam the word hiyel is the pluralform of trick (hile), which has not only positive meanings like talent,  solution and method but also negativemeanings like trick and deceptionin Arabic. Trick or the term trick ismentioned as the word precaution and described as practical part ofmathematical sciences in İhsân’ül-Ulum which was written by Farabî, one of thefirst Works on classification in Islamic World. While ilm-i hiyel (technology)was initially considered as a sub-branch of mathematics, it was limited to theknowledge of machinery and engineering from the 10th century onwards as waspositioned as a separate brunch of science outside mathematics. The science ofalgebra is one of the most important fields of mathematics that has been knownscience Mesopotamians but has had a new perspective with Muslim mathematicians.One of the two important steps of Muslim mathematicians in the development ofalgebra; they used Indian number system and they expanded the scope of thedefinition of the numbers, allowing irrational numbers to be treated asrational numbers through algebra and reduction (mukabele).In this article, firstly historical backgrounds of ilm-ihiyel and algebra will be given, and then the reliationship between ilm-i hiyeland algebra will be tried to be revealed through irrational number problem.