Türk Runik Harfli Metinlerde Renklerin Kullanımı
The Usage of Colours in Turkic Runic Texts
Yazar: Mantıoğlu, İsmail
Dergi: Dil Araştırmaları, Vol. 19 No. 37, 2024
Anahtar kelimeler: Old Turkic Language (Orhon, Uyghur, Karahan) ; Eski Türk Dili (Orhun, Uygur, Karahanlı) ; Eski Türkçe,Türk Runik Harfli Metinler,Eski Türk Yazıtları,Söz Varlığı,Renk ; Old Turkic,Old Turkic Runic Texts,Old Turkic Inscriptions,Vocabulary,Colour

Renkler, Türkçenin ilk yazılı metinlerinden itibaren karşılaşılan sözcüklerdir. Bu sözcüklerin temel işlevi, önüne geldiği adı renk yönüyle niteleyerek sıfat tamlaması oluşturmaktır. Bunun dışında bazı hayvan, bitki, yer, kişi adı gibi ad yapımında da kullanılan renk adları bazen de mecazlaşarak soyut bir kavramı ifade etmiştir. Türkçenin diğer ilkleriyle birlikte renk adlarının da ilk örneklerinin yer aldığı Türk runik harfli metinler bugün başta Moğolistan olmak üzere Kırgızistan, Kazakistan, Özbekistan, Rusya ve Çin’de bulunmaktadır. Bu metinlerin bir kısmı II. Türk Kağanlığı ve Ötüken Uygur Kağanlığı’ndan kalma Orhon ve Uygur yazıtları adlarıyla anılan kağanlık yazıtlarıdır. Dilbilgisi, dilbilim ve kültür tarihi çalışmalarının büyük bölümü de kağanlık yazıtlarındaki verilerle ilgilidir. Bununla birlikte Yenisey, Dağlık Altay, Tanrı Dağı yazıtları ve kâğıda yazılmış Türk runik harfli metinlerle ilgili yeni okuma-anlamlandırma çalışmalarının son yıllarda artması, bu metinler üzerine yapılan söz varlığı çalışmalarının da tekrardan değerlendirilmesini gerektirmiştir. Bu makalede Türk runik harfli metinlerde geçen renk adları, tarihî ve etimolojik sözlük verileri ışığında incelendi. Renk adının farklı biçimde geçtiği yerler ayrı ayrı madde başı yapıldıktan sonra yazıt ve kaynakça bilgisi verilip alfabetik olarak listelendi. Türk runik harfli metinlerde geçen renk ifadelerinin dizinlenmiş söz varlığı oluşturulmaya çalışıldı. Türkçenin ilk yazılı dönemindeki renk ifadelerinin zenginliğine ve bu ifadelerin kullanım alanlarının genişliğine değinildi.

Colours are words that encountered since the first written texts of Turkic. The main function of these words is to form adjective phrases by qualifying the noun in front of them in terms of colour. Apart from that, colours which are also used in making names such as some animal names, plant, place, person’s name sometimes express an abstract concept by becoming metaphorical. Turkish runic texts, which contain the first examples of colours along with other firsts of Turkish, are found today mainly in Mongolia, Kyrgyzstan, Kazakhstan, Uzbekistan, Russia and China. Some parts of these texts are khanate inscriptions from the Second Turkish Khanate and the Uighur Khanate of Ötüken, known as is the Orkhon and Uighur inscriptions. Most of the grammar, linguistics and cultural history studies are also related to the data in the khanate inscription. In addition, the increase in the number of new reading and interpretion studies on the Yenisei, Mountainous Altai, the Tien Shan Range of Mountains insciption and Turkic runic texts written on paper in recent years has necessitated a revision of the vocabulary studies on these texts. In this article colours in Turkic runic texts are examined in the light of historical and etymological dictionary data. The places where the colurs are mentioned in different ways are listed  alphabetically after the inscription and bibliography information given. Attempted to create an indexed vocabulary of colour expressions in Turkic runic texts. The richness of colur expressions used in the first written period of Turkish and the width of the usage areas of these expressions were mentioned.