Postmodernizmin Temel Kavramlarının İslâm ile İlişkisine Dair Sosyolojik Bir Değerlendirme
A Sociological Evaluation of the Relationship Between the Fundamental Concepts of Postmodernism and Islam
Yazar: Dertli, Osman
Dergi: İhya Uluslararası İslam Araştırmaları Dergisi, Vol. 11 No. 2, 2025
Anahtar kelimeler: Sociology of Religion ; Din Sosyolojisi ; Sociolgy of Religion,Postmodernism,Islam,Reality,Pluralism,Meta- Narratives ; Din Sosyolojisi,Postmodernizm,İslâm,Gerçeklik,Çoğulculuk,Meta Anlatılar

Postmodernizm, sanat, bilim, toplum, din ve kültür gibi farklı alanlarda derin değişim ve dönüşümlere yol açması bakımından önemli bir düşünce akımıdır. Bu akımın “hakikatin çoğulluğu”, “parçalı kimlik” ve “yerellik” gibi kavramları, özellikle din bağlamında yeni tartışma ve gerilimler ortaya çıkarmaktadır. Dolayısıyla, Postmodernizm ile İslâm arasındaki etkileşimin incelenmesi, güncel ve önemli bir entelektüel gereksinime karşılık gelmektedir. Postmodernizmin 1960’lı yıllardan itibaren modernist ve rasyonalist düşünce geleneklerini sorgulamasıyla ortaya koyduğu temel iddialar, bu makalede İslâm dini çerçevesinde eleştirel bir bakışla değerlendirilmektedir. Söz konusu çalışma, Postmodernizmin dinle kurduğu ilişkiyi sosyolojik perspektiften ele alarak postmodernizmin İslâm ile nasıl bir gerilim oluşturduğunu analiz etmeyi amaçlamaktadır. Bu doğrultuda, önce Postmodernizmin tarihsel ve felsefi temelleri üzerinde genel bir çerçeve sunulmuş, ardından Postmodernizmin önde gelen kavramları (örneğin meta-anlatılara eleştiri, hakikatin çoğulluğu, yerellik, eklektik yaklaşım) tartışılmıştır. Son aşamada ise bu kavramlar ışığında İslâm’ın postmodernizm karşısında nasıl konum alabileceği, eleştirel bir perspektifle irdelenmiştir. Bununla birlikte, postmodernizmin İslâm ile ilişkisinin boyutlarını daha somut bir biçimde ortaya koymak amacıyla, farklı Müslüman düşünürlerin bu konudaki görüşleri ele alınmış ve Müslüman dünyada postmodern yaklaşımların tezahürleri tespit edilmeye çalışılmıştır. Çalışma bulguları, postmodernizmin tüm dinleri ideolojik yapılar olarak değerlendirme ve mutlak gerçeklik iddiasını sorgulama eğiliminde olmasına karşın, etnik ve dini köklerin canlanmasını da teşvik ettiğini göstermektedir. Bu durum, İslâm’ın temel inanç ve değerleri ile postmodern bakış arasında bir gerilim yaratmaktadır. Çalışma konu hakkında var olan kaynakların incelenmesi çerçevesinde oluşturulan bir araştırma makalesidir.

Postmodernism is a significant intellectual movement that has prompted profound changes and transformations in various fields, such as art, science, society, religion, and culture. The concepts it introduces—particularly “plurality of truth,” “fragmented identity,” and “locality”—generate new debates and tensions in the context of religion. Accordingly, examining the interaction between postmodernism and Islam responds to a timely and substantial intellectual need. Since the 1960s, postmodernism has questioned modernist and rationalist traditions of thought, and the core claims it has put forward in this process are assessed in this article through a critical lens within the framework of the Islamic faith. The study aims to analyze how postmodernism, viewed from an sociological perspective, creates tension with Islam. In this regard, it first offers a general overview of the historical and philosophical underpinnings of postmodernism, then discusses its leading concepts (such as the critique of meta-narratives, plurality of truth, locality, and an eclectic approach). In the final stage, how Islam might position itself vis-à-vis postmodernism is examined from a critical perspective, informed by these concepts. Moreover, to illustrate the dimensions of postmodernism’s relationship with Islam more concretely, this study explores the views of various Muslim thinkers and identifies how postmodern approaches manifest within the Muslim world. The findings suggest that even though postmodernism tends to regard all religions as ideological constructs and questions their claims to absolute truth, it simultaneously encourages the revival of ethnic and religious roots. This situation generates tension between the core beliefs and values of Islam and the postmodern perspective. This article is a research study based on a review of existing literature on the subject.