Onyedinci Yüzyıl Osmanlı’sında Bir Fıkh-ı Ekber Çevirisi: Ebû Ahmedzâde ve Terceme-i Fıkh-ı Ekber’i
A Turkish Translation of al-Fiqh al-akbar in the Seventeenth Century Ottomans: Abū Aḥmadzāde and His Tarjama-i Fiqh-i Akbar
Yazar: Gömbeyaz, Kadir
Dergi: İslam Tetkikleri Dergisi, Vol. 11 No. 1, 2021
Anahtar kelimeler: Religious Studies ; Din Araştırmaları ; Islamic Creed,Abū Ḥanīfa,al-Fiqh al-akbar,Abū Aḥmadzāde,Ottoman Religious Thought ; Akaid,Ebu Hanife,el-Fıkhu'l-ekber,Ebu Ahmedzade,Osmanlı Dini Düşüncesi

Ebû Hanîfe’ye nispet edilen ve oğlu Hammâd b. Ebî Hanîfe kanalıyla rivayet edilen el-Fıkhu’l-ekber isimli kısa akaid metni Osmanlı döneminde gerek halk nazarında  gerekse  de  ulema  nezdinde  büyük  bir  ilgi  görmüş,  ulemadan  birçok  kişi  eser  üzerine  şerh,  tercüme  ve  manzume  şeklinde  çalışmalar  yapmıştır. Ulemanın Türkçe eserler kaleme almaya veya önemli dinî klasikleri Türkçe’ye çevirmeye hususi bir ilgi gösterdiği onyedinci yüzyılda Fıkh-ı Ekberde  birden  çok  müellif  tarafından  Türkçe’ye  çevrilmiştir.  İşte  bu  makalenin  konusu  günümüze  ulaşan  çok  sayıda  nüshasından  hareketle  belli  bir  ilgiye  mazhar  olduğu  anlaşılan,  kimi  zaman  müellifi  meçhul  olarak  kaydedilen  kimi  zaman  da  farklı  isimlere  nispet  edilen  bir  Fıkh-ı  Ekber  tercümesinin  hususiyetleri  ve  tercümenin  müellifinin  tespitidir.  Yaptığımız  araştırmalar  neticesinde  makalenin  sonuna  latinizesi  iliştirilen  tercümenin  müellifinin  onyedinci yüzyıl Osmanlı ulemasından Ebû Ahmedzâde Muhammed Efendi olduğu anlaşılmıştır. Araştırmanın derinleştirilmesiyle müellifin diğer eserleri ile  düşünce  dünyasına  dair  birtakım  tespitlere  ulaşmak  mümkün  olmuştur.  Müellifin ayrıca Fıkh-ı Ekber’in Ebû Hanîfe’ye ait olduğunu delilleriyle ortaya koymak  üzere  küçük  hacimli  bir  risale  de  kaleme  aldığı  saptanmış  ve  bu  makalenin  peşine  eklenmiştir.  Müellifin  onyedinci  yüzyılın  en  önemli  dinî  hareketliliği    olan    Kadızâdeliler-Halvetîler    çekişmesinde    Kadızâdelilerin    düşünce  çizgisine  yakın  olduğu,  sufilere  karşı  çeşitli  eserler  kaleme  aldığı  tespit  edilmiş,  Fıkh-ı  Ekber’in  söz  konusu  çizgi  tarafından  ilgili  dönemde  hususi   olarak   öne   çıkarıldığı   ve   belli   anlamlar   yüklendiği   görülmüştür.   Makalede tercümenin taşıdığı özelliklerin tasvirinin yanı sıra üretildiği dinî-ilmî-kültürel bağlam dikkate alınarak haiz olduğu değer ve misyonu üzerine birtakım iddialar ileri sürülmüş ve mülahazalarda bulunulmuştur.

Al-Fiqh  al-akbar,  a  short  credal  document  attributed  to  Abū  Ḥanīfa  and  narrated by his son Hammād, attracted great attention during the Ottoman period among both laypeople and scholars. Commentaries on, translations of, and verse responses to it were widespread. In the seventeenth century, when  scholars  were  showing  particular  interest  in  writing  in  Turkish  and  translating  important  religious  classics  into Turkish, Al-Fiqh al-akbar was translated by more than one author. This article focuses on one such translation of al-Fiqh  al-akbar,  which  is  sometimes  attributed  to  an  unknown  author  and  attributed  to  different  names  at  other  times.  Our  study  found  that  the  author  of  the  translation,  a  Latinized  version  of  which  is  attached  to  the  end of this article, was Abū Aḥmadzāde Muḥammad Efendi, an Ottoman scholar of the seventeenth century. As research in this area has deepened, it has become possible to investigate the thought of the author through other works. It was determined that the author also wrote a short treatise to prove that al-Fiqh al-akbar was authored by  Abū  Ḥanīfa,  and  the  text  of  this  treatise  was  added  to  this  article.  It  was  determined  that  in  the  context  of  the debate between Kadızādelis and Khalwatīs, which constituted the most important religious development of the seventeenth century, the author’s thought was close to that of the Kadızādelis. The author also wrote various works  against  the  Sufis,  and  it  can  be  seen  that  al-Fiqh  al-akbar  received  particular  attention  during  this  period,  with a certain meaning being attributed to it. In this article, in addition to the description of certain features of the translation, a number of claims are put forward, and the value and mission of the translation are assessed, taking into account the religious-scientific-cultural context in which it was produced.