Mâtürîdî Düşüncenin Aktarımında Emâli Kasidesi’nin Rolü ve Klasikleşmesi
The Role of the Amālī Qasida in the Transmission of Māturīdī Thought and Its Classicism
Yazar: Sever, Mehmet
Dergi: Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi, Vol. 26 No. 1, 2025
Anahtar kelimeler: Islamic Sects ; İslam Mezhepleri ; History of Islamic Sects,Ahl al-Sunnah,Maturidism,Education,Māturīdī Tradition ; İslam Mezhepler Tarihi,Mâtürîdîlik,Eğitim,Ehl-i Sünnet,Gelenek

Mâtürîdîlik, Semerkant bölgesinin önde gelen Hanefî âlimlerinden İmam Mâtürîdî (öl. 333/944) ve takipçileri tarafından sistemleştirilen bir itikadî düşünce ekolüdür. Bununla birlikte, onun görüşleri büyük ölçüde eserlerinin sınırlı biçimde günümüze ulaşması nedeniyle doğrudan değil, talebeleri ve onları takip eden âlimler aracılığıyla aktarılmıştır.Bu bağlamda, Ebü’l-Hasen Ali el-Ûşî’nin (öl. 575/1179) kaleme aldığı el-Ḳaṣîdetü’l-lâmiyye diğer adıyla Bedʾü’l-emâlî, Mâtürîdî geleneğin öğretiminde ve aktarımında temel bir metin olarak öne çıkmıştır. Kaside, telif edildiği dönemden itibaren medrese müfredatlarında temel bir itikad metni olarak yer almış; tarihsel süreçte ve özellikle Osmanlılar döneminde üzerine çok sayıda şerh ve haşiye yazılmıştır. Günümüzde okutulan ve ezberlenen Bedʾü’l-emâlî, Ehl-i Sünnet kelam düşüncesinin tarihsel sürekliliğini temsil eden, Mâtürîdî geleneğin canlılığını koruyan klasik bir metin olma özelliğini muhafaza etmektedir.Bu çalışmanın amacı Mâtürîdî geleneğin devamını sağlayan Bedʾü’l-emâlî metnini tarihsel süreç ve mezhebi coğrafya bağlamında incelemektir. Çalışmamız Mâtürîdî düşüncenin seyrinin entelektüel haritasını çıkarmada ilk başlangıç noktası kabul edilebilecek olan Emâlî Kasidesi’nin mezhep içi itikadi sürekliliği sağlamadaki önemini ortaya koymayı hedeflemektedir.

This article analyzes the role of Abū’l-Ḥasan ʿAlī al-Ūshī’s (d. 575/1179) Emālī Qasida (al-Qaṣīdat al-lāmiyya / Badʾ al-Amālī) in the transmission and canonization of Māturīdī thought within the Ahl al-Sunnah tradition. Although Maturidism was systematized by Imām Māturīdī (d. 333/944) in the Ḥanafī intellectual environment of Transoxiana, the survival of only a limited portion of his works meant that the school’s doctrines were carried mainly by later scholars and concise didactic texts. Among these, the Emālī Qasida became one of the most effective instruments for teaching, memorizing, and stabilizing Māturīdī creed across centuries and regions.The study situates the Emālī within the broader Māturīdī textual heritage, alongside major works such as Ḥakīm al-Samarqandī’s al-Sawād al-aʿẓam, Abū’l-Muʿīn al-Nasafī’s al-Tamhīd and al-Tabṣira, al-Sābūnī’s al-Bidāya and al-Kifāya, and ʿUmar al-Nasafī’s al-ʿAqāʾid. While these extensive treatises provide systematic theological exposition, the Emālī offers, in 67 verses, a tightly structured summary of core doctrines. It addresses themes such as divine unity and attributes, the createdness of the Qurʾān, ruʾyat Allāh, human acts and divine justice, prophecy and miracles, the virtues of the Rightly Guided Caliphs, the status of the Companions, the nature of faith and takfīr, death, resurrection, and eschatology. Its allusive use of ḥadīth material reflects al-Ūshī’s training as a traditionist and reinforces the poem’s pedagogical utility. The text also preserves the polemical voice of the Samarqand-based Ḥanafī-Māturīdī tradition, especially in its criticisms of Muʿtazilī positions.The article employs historical-textual analysis combined with a reception-history approach. By examining commentaries, glosses, and translations in Arabic, Ottoman Turkish, Persian, and Urdu, and by identifying the geographical origins of commentators, the study reconstructs the poem’s diffusion from Central Asia to Syria, Egypt, Anatolia, the Balkans, and the Indian subcontinent. The Ottoman period emerges as a crucial phase in which the Emālī became widely taught, memorized, and commented upon. In particular, its inclusion in the curricula of the reformed Dārü’l-Hilâfe madrasas as the introductory text for teaching tawḥīd illustrates its institutionalized role as a representative statement of Māturīdī creed.Based on this reconstruction, the article argues that the Emālī Qasida functioned not only as a concise catechism but also as a canonical marker of Māturīdī identity. Its constant reproduction, commentary, and even polemical modification by opponents signal that it achieved the status of a classic—a text perceived as indispensable for the articulation of Ḥanafī-Māturīdī orthodoxy. The commentary tradition shows how different regions and periods reinterpreted the same core text, thus revealing both continuity and controlled adaptation within the Māturīdī intellectual world.In conclusion, the article suggests that the Emālī Qasida remains essential for understanding the historical formation and educational transmission of Maturidism. As a concise yet richly layered doctrinal text with a vast commentary tradition, it offers a coherent entry point for re-establishing a foundational Māturīdī canon within contemporary studies of the History of Islamic Sects.