RUNİK HARFLİ ESKİ TÜRK YAZITLARINDA YER ALAN KAZGAN- EYLEMİNDEN HAREKETLE ESKİ TÜRK KÜLTÜRÜNDE KARİZMATİK OTORİTENİN İNŞASI VE SÜRDÜRÜLMESİ
The Construction and Maintenance of Charismatic Authority in Old Turkic Culture through the Lens of the Verb Kazgan- in Old Turkic Inscriptions Written in Runic Script
Yazar: Tuncel, Riza
Dergi: Gazi Türkiyat No. 36, 2025
Anahtar kelimeler: Old Turkic Language (Orhon, Uyghur, Karahan) ; Eski Türk Dili (Orhun, Uygur, Karahanlı) ; the verb kazgan-,old Turkic inscriptions,Yenisei inscriptions,charismatic leadership,old Turkic culture ; kazgan-,eski Türk yazıtları,Yenisey yazıtları,karizmatik otorite,eski Türk kültürü

Eski Türk kültüründe ölen kişi için yazıt dikmek önemli bir gelenektir. Adına yazıt dikilenler genellikle toplumun yöneticisi olan ya da topluma çeşitli şekillerde fayda sağlamış kişilerdir. Bu geleneğin özellikle yöneticiler bazında gerçekleşmesinin sebebi, eski Türk kültüründe liderlerin ve onların kurduğu otoritenin karizmatik kökenlerinde aranabilir. Bu bağlamda runik harfli eski Türk yazıtlarında bahsi geçen faydaları ifade eden ve karizma kavramına işaret eden önemli kelimelerden biri de kazgan- eylemi ve bu eylemin çeşitli varyantlarıdır. Bu kelime yazıtlarda, daha önce gerçekleşmiş ve toplum için başarı olarak kabul edilen eylemlerden sonra, kazanılan başarıların sonucunu ifade eden ikincil bir eylem ya da durumu ifade eden, liderlerin karizmatik otoritelerini tesis etmelerini ya da perçinlemelerini sağlayan bir konumdadır. Çalışmada öncelikle karizmatik otorite ve eski Türklerde bu tür otoritenin yansımalarına dair bilgiler verilmiştir. Ardından runik harfli Köktürk, Uygur ve Yenisey yazıtlarında kazgan- eylemi ve bu eylemin varyantlarının ifade ettikleri ile eski Türk kültürünün liderlik anlayışı arasında ilgi kurulmuştur. Ayrıca yazıtlarda kazgan- eyleminin nesnelerinin (kazgak) ne olduğu, eylemin ne şartlarda (ticaret, savaş, çalışma vs.) ve kim tarafından kim/ne (devlet, kağan, boy, aile vs.) için gerçekleştirildiği de karizmatik otorite bağlamında irdelenmiştir.

Erecting inscriptions for the deceased was a significant tradition in ancient Turkic culture. Inscriptions were erected for generally the rulers of the society or individuals who had provided various forms of benefit to the society. The fact that this tradition was primarily centered around rulers can be traced to the charismatic origins of leadership and authority in old Turkic culture. In this context, one of the key terms related to charisma and points out the benefits described in the Old Turkic inscriptions written in runic script is the verb kazgan- and its various forms. In the inscriptions, this word occupies a position where it denotes a secondary action or signifies the outcomes of prior deeds considered successes by the community, thereby serving to establish or reinforce the charismatic authority of leaders. This study first provides an overview of charismatic authority and its reflections in old Turkic society. Following this, the verb kazgan- and its derivatives, as they appear in the Old Turkic inscriptions of the Köktürk, Uighur, and Yenisei periods, are analyzed in relation to the old Turkic understanding of leadership. Moreover, the objects of the verb kazgan- (which called kazgak), the conditions under which this action took place (trade, war, labor, etc.), and who performed it for whom or what (state, khagan, tribe, family, etc.) are examined within the framework of charismatic authority.