Britanya Arşivlerine Göre Türkiye’de Emek Hareketi ve Siyasal Çatışmalar (1967-1971)
Britanya Arşivlerine Göre Türkiye’de Emek Hareketi ve Siyasal Çatışmalar (1967-1971)
Yazar: Durmaz, Orkun Saip
Dergi: Mülkiye Dergisi, Vol. 44 No. 3, 2020
Anahtar kelimeler: Britanya gizli belgeleri, USAID,,DİSK,TİP, anti-emperyalizm.

Bu çalışmada, TÜRK-İŞ, DİSK, TİP, CHP ve AP gibi sendikal ve siyasal örgütler arasındacereyan eden sosyal ve siyasal ilişkiler ile o ilişkilerin İngiliz emperyalizmi açısından neanlama geldiği tartışılmıştır. Bu çerçevede işçi örgütleri arasındaki rekabet, yükselensosyalist ve sosyal-demokrat akımlar ile anti-emperyalizm konuları ele alınmış ve bukonular dönemin Britanya hükümetlerinin yaklaşımı esas alınmak suretiyle incelenmiştir.Böylece Türkiye emek tarihinde önemli yerleri olan bazı olayların uluslararasıyansımalarını ortaya koymak amaçlanmaktadır. İngiliz gizli belgelerinde yer alan bilgilerTürkiye’de yazılmış birincil ve ikincil kaynaklarla da desteklenmiştir. Araştırmanın konusu1967-1971 yılları arasındaki sosyal ve siyasal gelişmelerle sınırlandırılmıştır. Bu çalışmadabelge incelemesine dayalı nitel bir araştırma yürütülmüş, dönemin Türkiye’sindeki siyasalçatışmalar analiz edilmiş ve Britanyalı diplomatların genel yaklaşımları hakkında birtakımdeğerlendirmeler yapılmak suretiyle çalışma tamamlanmıştır. Araştırmanın sonunda,Britanya’nın Türkiye politikasının Türkiye’yi Batı Bloku’nda tutmaya ve Türkiye’deki siyasive iktisadi istikrarı tehdit eden unsurlara karşı çıkmaya dayalı bir dış politikası olduğusonucuna varılmıştır. Britanya Türkiye’de tamamı anti-komünist olan farklı iktidarlarıdesteklemiştir. Bu bağlamda Türkiye’deki demokratik kurumların varlığı ya da gelişmişlikdüzeyi Britanya için temel kriter olmamıştır. Batı demokrasisi için tehdit olarak görülensosyalistler ve diğer muhalifler 12 Mart 1971’den sonra anti-demokratik muameleleremaruz kaldıklarında, böylesi durumlar Britanya hükümeti için ancak tali meseleler olarakkalmıştır. Britanyalı yetkililer Türkiye’deki emek hareketini ve sendika konfederasyonlarıarasındaki rekabeti yakından takip etmişlerdir. İstanbul, Kocaeli, Bursa ve Zonguldakgibi işçi kentlerindeki gelişmelerden haberdar olmak amacıyla çalışma ataşesigörevlendirmişlerdir. Britanyalı diplomatların 15-16 Haziran olaylarını “askeri darbeninönünü açmak için planlanmış bir komplo” olarak değerlendirmesi gerçekten ilginçtir.Ayrıca sendikalar arası dayanışma mekanizmasının sendikalarla sınırlı olmayan, çok yönlüve aslında bir dış politika enstrümanı olduğunun da hatırlatılması gerekir. Belgelerde netolarak görüldüğü üzere nihai karar verici aslında İngiliz devletidir. Son olarak Türkiyesendikacılık tarihinde önemli bir yeri olan TÜRK-İŞ’in partiler üstü politika anlayışınınbelgelerde yüzeysel bir şekilde ele alındığını, dolayısıyla, bu anlayışın arkasındaki politikmotivasyonların yeterince değerlendirilmediğini belirtmek gerekir.

Bu çalışmada, TÜRK-İŞ, DİSK, TİP, CHP ve AP gibi sendikal ve siyasal örgütler arasındacereyan eden sosyal ve siyasal ilişkiler ile o ilişkilerin İngiliz emperyalizmi açısından neanlama geldiği tartışılmıştır. Bu çerçevede işçi örgütleri arasındaki rekabet, yükselensosyalist ve sosyal-demokrat akımlar ile anti-emperyalizm konuları ele alınmış ve bukonular dönemin Britanya hükümetlerinin yaklaşımı esas alınmak suretiyle incelenmiştir.Böylece Türkiye emek tarihinde önemli yerleri olan bazı olayların uluslararasıyansımalarını ortaya koymak amaçlanmaktadır. İngiliz gizli belgelerinde yer alan bilgilerTürkiye’de yazılmış birincil ve ikincil kaynaklarla da desteklenmiştir. Araştırmanın konusu1967-1971 yılları arasındaki sosyal ve siyasal gelişmelerle sınırlandırılmıştır. Bu çalışmadabelge incelemesine dayalı nitel bir araştırma yürütülmüş, dönemin Türkiye’sindeki siyasalçatışmalar analiz edilmiş ve Britanyalı diplomatların genel yaklaşımları hakkında birtakımdeğerlendirmeler yapılmak suretiyle çalışma tamamlanmıştır. Araştırmanın sonunda,Britanya’nın Türkiye politikasının Türkiye’yi Batı Bloku’nda tutmaya ve Türkiye’deki siyasive iktisadi istikrarı tehdit eden unsurlara karşı çıkmaya dayalı bir dış politikası olduğusonucuna varılmıştır. Britanya Türkiye’de tamamı anti-komünist olan farklı iktidarlarıdesteklemiştir. Bu bağlamda Türkiye’deki demokratik kurumların varlığı ya da gelişmişlikdüzeyi Britanya için temel kriter olmamıştır. Batı demokrasisi için tehdit olarak görülensosyalistler ve diğer muhalifler 12 Mart 1971’den sonra anti-demokratik muameleleremaruz kaldıklarında, böylesi durumlar Britanya hükümeti için ancak tali meseleler olarakkalmıştır. Britanyalı yetkililer Türkiye’deki emek hareketini ve sendika konfederasyonlarıarasındaki rekabeti yakından takip etmişlerdir. İstanbul, Kocaeli, Bursa ve Zonguldakgibi işçi kentlerindeki gelişmelerden haberdar olmak amacıyla çalışma ataşesigörevlendirmişlerdir. Britanyalı diplomatların 15-16 Haziran olaylarını “askeri darbeninönünü açmak için planlanmış bir komplo” olarak değerlendirmesi gerçekten ilginçtir.Ayrıca sendikalar arası dayanışma mekanizmasının sendikalarla sınırlı olmayan, çok yönlüve aslında bir dış politika enstrümanı olduğunun da hatırlatılması gerekir. Belgelerde netolarak görüldüğü üzere nihai karar verici aslında İngiliz devletidir. Son olarak Türkiyesendikacılık tarihinde önemli bir yeri olan TÜRK-İŞ’in partiler üstü politika anlayışınınbelgelerde yüzeysel bir şekilde ele alındığını, dolayısıyla, bu anlayışın arkasındaki politikmotivasyonların yeterince değerlendirilmediğini belirtmek gerekir.