hakansabunis/tr-academic-research-agent-index huggingface dataset:
Fethu Bâbi’l-İnâye Çerçevesinde Ali el-Kārî’nin Fıkıhçılığı
‘Alī al-Qārī’s Role as a Jurist in the Context of Fatḥ Bāb al-ʿInāya
Yazar: Tortop, Nureddin; Yaka, Zeki
Dergi: Dergiabant, Vol. 13 No. 2, 2025
Anahtar kelimeler: Islamic Law ; İslam Hukuku ; Islamic Law,Ḥadīth,Ḥanafī,‘Alī al-Qārī,Fath al-bāb al-ināya ; İslam Hukuku,Hadis,Hanefî,Ali el-Kārî,Fethu bâbi’l-inâye

Bu çalışma, Ali el-Kārî’nin fakîh kimliğini ve fıkıh alanındaki katkılarını, özellikle Fethu bâbi’l-inâye eseri üzerinden inceler. Siyasi çalkantılar içinde yetişen Ali el-Kārî Mekke’ye hicret edip İslâmî ilimlerde derinleşmiş; hadis, fıkıh, kelâm ve tasavvuf gibi pek çok alanda eser vermiştir. Fethu bâbi’l-inâye’de Hanefî mezhebi esas alınmakla birlikte mezhep içi görüş ayrılıkları ile diğer mezheplerin yaklaşımları da detaylı bir şekilde ele alınmaktadır. Ali el-Kārî içtihat ve delil kullanımında analitik bir yöntem benimseyerek şer‘î delilleri mezhepler üstü bir bakışla değerlendirmeye çalışmıştır. Ülkemizde yapılan çalışmalarda ise onun fakîhliğine yeterince odaklanılmamıştır. Bu bağlamda muhaddis kimliğiyle Hanefîler’in hadis kabul kriterlerine özel olarak eğilmesi, mürsel ve âhad haberlerin delil değeri konusundaki değerlendirmeleri ve bunlara dair pratik örnekleri detaylı bir analizle sunması, çalışmayı önemli kılmaktadır. Çalışma, Ali el-Kārî’nin Fethu bâbi’l-inâye aracılığıyla sergilediği metodolojik yaklaşım, tarafsız değerlendirme gücü, mezhepler arası analizleri ve hadis-fıkıh ilişkisine dair katkıları üzerinden onun fıkıh tarihindeki yerini ve ilmî mirasının kapsamını ortaya koymayı amaçlamaktadır.

‘Alī al-Qārī was a prominent 11th-century jurist. His Fathu Bāb al-Ināya greatly contributed to Islamic jurisprudence. Born during significant political upheaval, he moved to Mecca to pursue religious education, displaying scholarly dedication. He wrote extensively on Islamic sciences, solidifying his reputation. Fathu Bāb al-Ināya exemplifies his methodological approach, which draws on the Ḥanafī school of thought while considering differences and perspectives held by other schools. ‘Alī al-Qārī employs an impartial and analytical legal methodology. ‘Alī al-Qārī 's identity as a muhaddith is crucial to his scholarly legacy. A central tenet of his oeuvre is his engagement with Hanafi tradition criteria for Ḥadīth acceptance, particularly his evaluation of the legal value of mursal and ahad reports. This study examines the impact of ‘Alī al-Qārī 's methodological approach, impartiality, and contributions to Hadith and Islamic jurisprudence on his legacy within broader Islamic history.
Yönetim Sözleşmesine Dayalı Kira Sertifikası Uygulamaları Üzerine Fıkhî Bir İnceleme
A Jurisprudential Review on Management Contract-Based Lease Certificate Applications
Yazar: Çakır, Mustafa
Dergi: Dergiabant, Vol. 13 No. 2, 2025
Anahtar kelimeler: Islamic Law ; İslam Hukuku ; Islamic Law,Funding,Lease Certificate,Sukūk,Management Contract ; İslâm Hukuku,Finansman,Kira Sertifikası,Sukûk,Yönetim Sözleşmesi

İslâm’ın ticari hayata dair düzenlemeleri kapsamında faizin kesin bir dille reddedilmesi ve buna dayalı kredi sisteminin tasfiye edilmesi Müslümanları dinen mahzur içermeyen finansman modellerini uygulamaya ve bu kapsamda daha farklı yöntemler geliştirmeye sevk etmiştir. Kira sertifikaları (sukûk) İslâmî ilkelere uygun finans hizmeti sunma arayışındaki kurumların faize dayalı geleneksel finansman yöntemlerine alternatif bir borçlanma ve yatırım aracı olarak geliştirilen ürünlerden biridir. Makale, kira sertifikası ihraçları içerisinde yaygın bir model olarak uygulanmakta olan yönetim sözleşmesine dayalı sertifika modelinin fıkhî açıdan değerlendirilmesini konu edinmektedir. Bu kapsamda ilk olarak yönetim sözleşmesine dayalı sertifika yapısının mahiyeti ele alınmış, ardından uygulamaların fıkhî ilkelere uygunluğu incelenmiştir. Sonuç olarak yönetime konu portföy dayanak varlıkları içerisinde alacakların yer alabilmesi, varlık portföyü üzerinde mülkiyet hakkı, beklenen kârın temini ve alacaklara yönelik düzenlenen garanti hükümleri ile portföy geri alım taahhüdüne dair hükümlerde eleştiriye açık bazı hususların olduğu tespit edilmiştir.

Within the scope of Islam's regulations on commercial life, the categorical rejection of interest and the liquidation of the credit system based on it have led Muslims to implement financing models that are not religiously objectionable and to develop different methods within this scope. Lease certificates (sukūk) are one of the products developed as an alternative borrowing and investment tool to traditional interest-based financing methods for institutions seeking to provide financial services in accordance with Islamic principles. The article deals with the evaluation of the management contract-based certificate model, which is widely used as a model among lease certificate issuances, from the Islamic jurisprudential perspective. In this context, firstly the nature of the certificate structure based on the management contract was discussed, and then the compliance of the practices with the Islamic jurisprudential principles was examined. As a result, it has been determined that there are some issues open to criticism in the provisions regarding the inclusion of receivables, in the underlying assets of the portfolio subject to management, the right of ownership over the asset portfolio, the provision of the expected profit, the guarantee provisions for receivables and the portfolio repurchase commitment.
Hz. Peygamber Döneminde Safî Uygulaması: Mahiyeti, Uygulanışı ve Önemi
The Practice of Ṣafī During the Prophet's Era: Its Nature, Implementation, and Significance
Yazar: Altuntaş, Hacı Mehmet
Dergi: Dergiabant, Vol. 13 No. 2, 2025
Anahtar kelimeler: Political and Civilization History of Islam ; İslam Tarihi ve Medeniyeti ; İslam Tarihi,Ganimet,Safî,Liderlik,Kaynak Yönetimi ; Islamic History,War Booty,Safī,Leadership,Resource Management

Bu makale, Hz. Peygamber dönemindeki “safî” uygulamasını; dilbilimsel kökenlerinden başlayarak, mahiyeti, uygulanışı ve önemi bakımından çok yönlü olarak analiz etmektedir. Mevcut literatürde genellikle genel ganimet taksimi içinde ele alınan safî, bu çalışmada ilk kez müstakil ve derinlemesine incelenmiştir. Birincil İslami kaynaklar temelinde yapılan incelemede, safînin, İslam öncesi Arap liderlik geleneklerinden izler taşısa da İslami prensiplerle yeniden şekillendirilen ve Hz. Peygamber’e özgü, çok boyutlu bir imtiyaz olduğu öne sürülmektedir. Bu imtiyaz, yalnızca maddi bir pay olmaktan öte, liderlik, kaynak yönetimi, sosyal ilişkilerde, diplomatik girişimlerde ve idarî tasarruflarda stratejik bir araç olarak kullanılmıştır. Makalede, safînin diğer ganimet paylarından ayrılan yönleri; Zülfikar kılıcı, özel hayvanlar ve esirler/cariyeler gibi somut örnekler ışığında uygulamanın niteliği, seçim kriterleri ve toplumsal sonuçları ayrıntılı biçimde ele alınmıştır. Sonuç olarak, safî uygulamasının erken İslam toplumunda Hz. Peygamber’in otoritesini güçlendiren ve yönetimde stratejik bir araç olarak kullanılan merkezi rolü vurgulanmış; böylece, konunun literatürde daha bütüncül bir şekilde anlaşılmasına katkı sağlanmıştır.

This article analyzes the practice of “ṣafī” during the time of the Prophet Muhammad from a multifaceted perspective, considering its linguistic roots, nature, implementation, and significance. While the existing literature generally addresses safî within the broader context of war booty distribution, this study uniquely undertakes a focused and in-depth examination. Relying on primary Islamic sources, the paper argues that, although ṣafī carries traces of pre-Islamic Arab leadership traditions, it was reshaped by Islamic principles and constituted a unique, multi-dimensional privilege exclusive to the Prophet. This privilege was not just a material share; it also served, in leadership, resource management, social relations and diplomatic initiatives, as a strategic instrument in governance. The article details the distinguishing aspects of ṣafī compared to other portions of booty, discussing the practice’s characteristics, selection criteria, and social outcomes through concrete examples like the Zulfiqar sword, special animals, and captives. In conclusion, the study highlights the central role of ṣafī, strengthening the authority of the Prophet and serving as a strategic instrument in governance in early Islamic society, thus contributing to a more comprehensive understanding of the issue in the literature.
Bâkûlî’nin Cevâhiru’l-Kur’ân ve Netâicu’s-San‘a Adlı Eserinde Şiirle İstişhad Metodu
The Method of Citing Poetry in Bāqūlī’s Work Titled Jawāhir al-Qurʼān wa natā’ij al-ṣanʻah
Yazar: Demirtaş, İhsan; Al Younes, Hafel
Dergi: Dergiabant, Vol. 13 No. 2, 2025
Anahtar kelimeler: Arabic Language and Rhetoric ; Arap Dili ve Belagatı ; Arap Dili ve Belagatı,Bâkûlî,Cevâhiru’l-Kur’ân,Şiir,İstişhâd ; Arabic Language and Rhetoric,Baqūlī,Jawāhir al-Qur'ān,Poetry,Istishhād

Hicri VI. yüzyılın önde gelen dil, tefsir ve kıraat alimlerinden Bâkûlî (ö. 543/1148), kaleme aldığı çok sayıda eserle bu alanlara önemli katkılar sağlamıştır.  Müellifin eserlerinden biri olan Cevâhiru’l-Kur’ân, aynı gramer konusuna ilişkin ayetleri ve dilcilerin bu ayetlere dair görüşlerini bir araya getirerek müstakil başlıklar altında toplamıştır. Bilindiği üzere Arap dilbilgisinin temellendirilmesinde ve Kur’ân’nın doğru anlaşılmasında Arap şiiri, merkezi bir rol oynamaktadır. Gerek gramer alanında gerekse Kur’ân ilimlerine dair telif edilen eserlerde, şiirden yaygın bir biçimde istifade edilmiştir. Bâkûlî de Cevâhiru’l-Kur’ân’da ayetleri dil açısından tahlil ederken şiirden önemli ölçüde yararlanmıştır. Bu çalışmada, müellifin yararlandığı şiirler ve bu şiirlerin kullanıldığı alanlar örnekler üzerinden incelenmiştir. Ayrıca, şâhit olarak zikredilen şiirlerin hem gramere dair eserlerde hem de tefsir kaynaklarında nasıl bir delil niteliği taşıdığına da yer yer işaret edilmiştir. Bu yönüyle çalışma, müellifin hem gramer alanında hem de Kur’ân tefsirinde Arap şiirinden yararlanma metodolojisini anlamaya katkı sağlamayı hedeflemektedir.

Al-Bāqūlī, one of the leading linguistic, exegetical, and Qiraat scholars of the VIth century, made significant contributions to these fields with his many works.  One of the author's works, Jawāhir al-Qur’ān, gathers the verses related to the same grammatical topic and the opinions of linguists on these verses under separate headings. As is known, Arabic poetry plays a central role in the grounding of Arabic grammar and the correct understanding of the Qur’ān. Poetry has been widely utilized in both grammatical and Qur'anic sciences. In al-Bāqūlī's Jawāhir al-Qurʼān, he made significant use of poetry in analyzing the verses in terms of language. In this study, the poems used by the author and the areas where these poems are used are analyzed through examples. In addition, it is also pointed out from time to time how the poems mentioned as witnesses are used as evidence in both grammatical works and tafsir sources. In this respect, the study will contribute to understanding the author's methodology of utilizing Arabic poetry both in grammar and in Qur’ānic exegesis.
Zemahşerî’nin el-Keşşâf’ında Münâsebâtü’l-Kur’ân İlmine Yaklaşımı
Zamakhsharī’s Approach to the Science of Munāsabāt al-Qur’ān in his al-Kashshāf
Yazar: Kanik, İsa
Dergi: Dergiabant, Vol. 13 No. 2, 2025
Anahtar kelimeler: Tafsir ; Tefsir ; Tafsīr,Qur’an,Zamakhsharī,al-Kashshāf,Munāsabāt al Qur’ān ; Tefsir,Kur’an,Zemahşerî,el-Keşşâf,Münâsebâtü’l-Kur’ân

Bu araştırmada, Zemahşerî’nin “الكشاف/el-Keşşâf” adlı tefsirinde “münâsebâtü’l-Kur’ân” ilmine yaklaşımı meselesi ele alınmaktadır. Tefsir tarihi literatüründe daha çok el-Keşşâf adlı eseriyle tanınan Zemahşerî dirâyet ağırlıklı bir yöntem izlemektedir. Zemahşerî’nin tefsirinde dikkat çeken hususlardan biri de Kur’ân âyet ve sûreleri arasındaki münasebet olgusuna yer vermesidir. Zemahşerî’nin mezkûr meseleye yaklaşımını ele alması, elinizdeki çalışmayı önemli kılmaktadır. Bu nedenle araştırmada Zemahşerî’nin münasebet olgusuna yaklaşımının temel özelliklerinin birtakım örneklerle ortaya konması amaçlanmaktadır. Münâsebâtü’l-Kur’ân ilmi; âyet ve sûrelerdeki mâna ve üslûp türünden münasebet durumunu incelemektedir. Âyetler ve sûreler arasındaki münasebet durumu; akıl, bilgi ve çalışmayla ortaya çıkarılabilecek bir konudur. Fakat, keyfilik ve tutarsızlıktan korunmak için bu tür bir çalışmada riayet edilmesi gereken bazı temel ilke ve kurallar bulunmaktadır. Nitel ve sosyal araştırma tekniklerinin kullanıldığı araştırmaya göre Zemahşerî, âyetler ve sûreler arası münasebet meselesine kimi zaman mezkûr ilmin terminolojik ifadeleriyle kimi zaman farazî sorularla kimi zaman da birtakım edat ve bağlaçlarla başlayan cümlelerle değinmektedir.

In this research, the issue of Zamakhsharī’s approach to the “Science of munāsabāt al-Qur’ān” in his commentary titled “الكشاف /al-Kashshāf” is discussed. Zamakhsharī who is mostly known for his work called al-Kashshāf in the historical literature of tafsīr, follows a method based on dirāyah. One of the striking points in Zamakhsharī’s tafsīr is his inclusion of the concept of relationship between the verses and surahs of the Qur’ān. Zamakhsharī’s approach to the aforementioned issue, makes this study important. For this reason, the aim of the research is to reveal the basic features of Zamakhsharī’s approach to the phenomenon of relationship with some examples. Science of Munāsabāt al-Qur’ān examines the relationship between the meanings and styles of verses and surahs. The relationship between verses and surahs is a subject that can be revealed through reason, knowledge and study. However, there are some basic principles and rules that must be followed in such a study to avoid arbitrariness and inconsistency. Qualitative and social research techniques are used in the article. Accordingly, Zamakhsharī sometimes touches upon the issue of the relationship between verses and surahs with the terminological expressions of the aforementioned science, sometimes with hypothetical questions and sometimes with sentences starting with certain prepositions and conjunctions.
Osmanlı Devleti’nde Kandil Gecelerinde İcrâ Edilen Dinî Merâsimler Bağlamında Mûsikî-Merâsim İlişkisi
The Relationship Between Music and Ceremony in the context of Religious Ceremonies Performed on Qandil Nights in the Ottoman Empire
Yazar: Engin, Mesut
Dergi: Dergiabant, Vol. 13 No. 2, 2025
Anahtar kelimeler: Islamic Studies (Other) ; İslam Araştırmaları (Diğer) ; Türk Din Mûsikîsi,Türkler,Osmanlılar,Merâsim,Mûsikî ; Turkish Religious Music,Turks,Ottomans,Ceremony,Music

Dünya kültür tarihinde hemen hemen bütün milletler için çok önemli bir yere sahip olan merâsimler, Türkler ve Türklerin kurmuş olduğu büyük devletlerden biri olan Osmanlı Devleti için de aynı öneme sahip olmuştur. Osmanlı Devleti, kuruluşundan itibaren gerek İslâmiyet öncesi kurulan Türk devletleri gerekse İslâmiyet sonrası kurulmuş olan Türk devletleri gibi hayatın bütün alanlarında merâsim uygulamalarına yer vermiştir. Yapılan bu merâsimler toplumun askerî, siyasî, dinî ve toplumsal alanlarında yapmış oldukları uygulamaları daha da etkili bir hale getirmiştir. Bununla birlikte bütün toplumlar bu etkiyi üst seviyelere çıkarmak için merâsimleri, insan üzerindeki etkisi tartışılmaz olan mûsikî ile icrâ etme yoluna gitmişlerdir. Mûsikînin bu etkisini bilen bir toplum olan Osmanlı Devleti’nde de mûsikî sanatı, başta padişahlar olmak üzere gerek devletin üst tabakasındaki kişiler gerekse halk tarafından merasimlerde araç olarak kullanılmış, severek dinlenilmiş ve hatta icrâ edilmiştir. Bu kadar önemli bir konu hakkında yapılmış olan çok fazla çalışma bulunmaması bizi konuyu ele almaya sevk etmiştir. Dolayısıyla çalışmamızın konusunu söz konusu önemine binâen mûsikî ile ayrılmaz bir bütün haline gelen dinî merâsimler oluşturmaktadır.

Ceremonies, which have a very important place for almost all nations in the world's cultural history, also had the same importance for the Turks and the Ottoman Empire, one of the great states founded by the Turks. From its foundation, the Ottoman Empire, like both the Turkish states established before Islam and the Turkish states established after Islam, included ceremonial practices in all areas of life. These ceremonies enhanced the military, political, religious, and social practices of society. Furthermore, all societies, in order to maximize this impact, resorted to performing ceremonies with music, whose influence on humanity is undeniable. In the Ottoman Empire, a society that was aware of this effect of music, the art of music was used as a tool in ceremonies, enjoyed and even performed by the people, especially the sultans, and the upper class of the state. The lack of numerous studies on such an important topic prompted us to address it. Therefore, the subject of our study is religious ceremonies, which, due to their significance, have become inseparable from music.
Kuzey Irak Hurmal İlçesindeki Osmanlı Dönemi Mezar Taşları
Ottoman Period Tombstones in the Hurmal District of Northern Iraq
Yazar: Eroğlu, Ömer
Dergi: Dergiabant, Vol. 13 No. 2, 2025
Anahtar kelimeler: Islamic Arts ; İslam Sanatları ; İslâm Sanatları,Hurmal,Halepçe,Kuzey Irak,Osmanlı Dönemi,Mezar Taşları,Kültürel Miras ; Islamic Arts,Hurmal,Halabja,Northern Iraq,Ottoman Period,Gravestones,Cultural Heritage

Hurmal İlçesi, Irak’ın Halepçe iline bağlı, Kuzey Irak’ın doğusunda yer alan, tarihi ve kültürel açıdan zengin bir yerleşimdir. Antik dönemlerden Osmanlı’ya kadar birçok medeniyetin egemenliğinde kalmış, bu süreçte farklı isimlerle anılmıştır. Osmanlı arşivlerinde “Tula Anber” olarak kaydedilen Hurmal, zamanla yaşanan kültürel ve dilsel değişimlerle bugünkü adını almıştır. İran sınırına yakın, Zagros Dağları’nın batısında, stratejik öneme sahip dağlık bir bölgede yer alır. Bu coğrafi konumu, Hurmal’ı hem askeri hem de kültürel açıdan önemli bir merkez haline getirmiştir. Hurmal Ulu Camii, Ebu Şemaman, Şeyh Süleyman ve Baba Navs mezarlıkları, bölgenin zengin kültürel mirasının örneklerindendir. Bu mezarlardaki Arapça ve Farsça kitabeler, çeşitli hat türleriyle işlenmiş olup, mezar taşları üzerinden toplumsal statü ve dini kimlik hakkında önemli bilgiler edinilmektedir. Mezarlıkların ayrıntılı belgelenmesi ve korunması, Osmanlı kültürel mirasının gelecek nesillere aktarılması açısından büyük önem taşır.

Hurmal District, located in the eastern part of Northern Iraq and affiliated with Iraq’s Halabja province, is a settlement rich in historical and cultural heritage. From antiquity onwards, the region has been ruled by various civilizations, including the Medes, Sasanians, Islamic dynasties, and the Ottomans, and has been known by different names throughout history. In Ottoman archives, Hurmal appears as “Tula Anber,” a name that gradually evolved into its current form due to cultural and linguistic changes. Geographically, Hurmal is situated in the western foothills of the Zagros Mountains, near the Iranian border, in a strategically important and rugged area. These features have made Hurmal a significant center both militarily and culturally throughout history. The Hurmal Grand Mosque, Ebu Shemaman, Sheikh Suleyman, and Baba Navs cemeteries are tangible reflections of the region’s rich cultural heritage. The gravestones in these cemeteries, inscribed in Arabic and Persian using various scripts, offer valuable insights into social status, religious identity, and the historical character of Hurmal. The detailed documentation and preservation of these cemeteries are of great importance for passing Ottoman cultural heritage in Northern Iraq to future generations.
Yapay Zeka ve Din: Bireysel Hayatta Yeni Bir Dönüşüm Senaryosu
Artificial Intelligence and Religion: A New Transformation Scenario in Individual Life
Yazar: Acar, Ali Kemal
Dergi: Dergiabant, Vol. 13 No. 2, 2025
Anahtar kelimeler: Religious Studies (Other) ; Dini Araştırmalar (Diğer) ; Din Eğitimi,Din ve Teknoloji,Yapay Zeka,Din ve Yapay Zeka,Gelecekte Din ; Religious Education,Religion and Technology,Artificial Intelligence,Religion and Artificial Intelligence,Religion in the Future

Yapay zeka, olumlu ve olumsuz yönleriyle hayatı dönüştürme potansiyeline sahiptir. Bu değişim, dini alanı da etkileyeceği için, dinin referans sistemi içinde yapay zeka uygulamalarına duyulan ihtiyaç artacaktır. Çalışmada, bu dönüşüme ilişkin olası senaryolar nitel araştırma yöntemiyle incelenmiştir. Doküman incelemesiyle elde edilen veriler, içerik analizi ile değerlendirilmiştir. Bu kapsamda, yapay zekanın hayatın geneline etkileri din özelinde ele alınarak, özellikle yapay zekayı bireysel bir asistan olarak kurgulayan bir senaryo oluşturulmuştur. Bu senaryo, dinin bireysel hayattaki görünümünü temel alarak olumlu ve olumsuz öngörüleri bir araya getirmektedir. Her ne kadar din ve yapay zeka konusunda çeşitli çalışmalar bulunsa da, gelecek senaryolarının yaygınlık kazanmaması öngörü ağırlıklı bir çalışmayı zorunlu kılmıştır. Çalışmanın en önemli sınırlılığı, yapay zekanın ve dinin genel bilgileriyle hareket edilmesidir. Ancak bu sınırlılığa rağmen, yapay zeka destekli bireysel bir asistanın, geniş bir perspektif ve zengin veri birikimiyle bireyin dini hayatına destek olabileceği ve 'iyiliğe güç çarpanı' olma potansiyelinin yüksek olduğu sonucuna ulaşılmıştır.

Artificial intelligence has the potential to transform life with both positive and negative consequences. As this change will also affect the religious sphere, there will be an increased need for AI applications within the framework of religious reference. In this context, the potential effects of AI on life in general are examined specifically within the domain of religion. A scenario has been developed that particularly frames AI as a personal assistant, bringing together positive and negative forecasts based on how religion appears in an individual's life. Although various studies on religion and AI exist, the lack of widespread future scenarios necessitated a foresight-focused study. The most significant limitation of this research is its reliance on general information about AI and religion. However, despite this limitation, the study concludes that an AI-powered personal assistant can support an individual's religious life and has a high potential to be a 'force multiplier for good'.