Çok Yönlü Bir Hattat: Zeynu’l-Abidin b. Muhammed el-Kâtib el-Şirazî ve Eserleri
An Accomplished Scribe: Zayn al-‘Abidin b. Muhammad al-Katib al-Shirazi and His Works
Yazar: Mohammadinezhad, Masoumeh
Dergi: Sanat Tarihi Yıllığı No. 31, 2022
Anahtar kelimeler: Zayn al-‘Abidin b. Muhammad al-Katib al-Shirazi,Illumination,Calligraphy,Bookbinding,Turkman arts of the book ; Zeynu’l-Abidin b. Muhammed el-Kâtib el-Şirazi,tezhip,hat,cilt,Türkmen kitap sanatları

Zeynu’l-Abidin b. Muhammed el-Kâtib el-Şirazî, 15.yüzyılın ikinci yarısında İrancoğrafyasında yaşamış, hattat, müzehhip ve mücellit olarak eserler vermiş olançok yönlü bir sanatçıdır. Değişik koleksiyonlarda bulunan, onun istinsah ettiği857/1453 ile 902/1496-1497 yılları arasına tarihli, on bir adet el yazması eserbilinmektedir. Aktif bir hattat olarak, aklam-ı sitte hatlarının yanı sıra, nesta’likhatla eserler veren Zeynu’l-Abidin, araştırmalarda yeterince yer almamış birisimdir. Onun istinsah ettiği günümüze ulaşan eserler, hattatın muhtemelenönce Şiraz’da ve daha sonra Tebriz’de çalışmış olabileceğini düşündürmektedir.Bu makalede, Zeynu’l-Abidin tarafından istinsah edilmiş olan on bir el yazmasınınhat, tezhip ve cilt üslupları incelenip, değerlendirilecektir. Sanatçının istinsah ettiği863/1459 tarihli Külliyat-ı ‘İmâd (TİEM, no.2030) ile 865/1460 tarihli Divan-ı Nizârî-iKuhistanî (Çorum, HPYEK, no.1955) nüshalarının ketebelerindeki notlardan, onunbu eserlerin temize çekilmesinin yanı sıra tezhiplenmesi ve ciltlenmesinden desorumlu olduğu anlaşılmaktadır. Bu iki el yazmasının tezhiplerinin, onun istinsahettiği bazı eserlerin tezhipleriyle benzerlik taşıması da hattatın dönemin başkaeserlerinin tezhiplenmesinde de görev aldığını düşündürmektedir. Ayrıca, onunhazırladığı Külliyat-ı ‘İmâd (TİEM, no.2030) adlı eserin üstün kalitedeki sanatlıcildi, hattatın usta bir mücellit olduğunu gösterdiği gibi, dönemin bazı başkaeserlerinin ciltlerini de yapmış olabileceği kanısını uyandırmaktadır. DolayısıylaZeynu’l-Abidin Muhammed el-Kâtib’in, Timurlu, Karakoyunlu ve AkkoyunluTürkmenleri dönemlerinde eserler veren ve Şiraz’a özgü çok yönlü kitap sanatlarıgeleneği içinde yetişmiş parlak sanatçılardan biri olduğu anlaşılmaktadır.

Zayn al-‘Abidin b. Muhammad al-Katib al-Shirazi was an accomplished bookartist who was active in the second half of the fifteenth century in Iran. Elevenmanuscripts that were signed by him, located in different collections aroundthe world, are known of. The illumination, calligraphy, and bindings of all thesemanuscripts will be evaluated in this article. The colophons of two manuscripts,Külliyat-I ‘İmâd (TİEM, no. 2030) dated 863/1459 and Divan-ı Nizârî-i Kuhistanî(Çorum, HPYEK, no. 1955) dated 865/1460, which he transcribed, state that Zayn al-‘Abidin b. Muhammad al-Katib was responsible for both their illumination and binding. A detailed comparisonof the illuminations in these two manuscripts with other manuscripts signed by him suggests that the illuminationof some of the other manuscripts may also have been his work. The high quality of the binding of his signed work,Külliyat-ı ‘İmâd (TİEM, no.2030), from the middle of the fifteenth century, shows that he was a master bookbinder whomust have produced some other bindings during the Aqqoyunlu period as well. His calligraphy style demonstrateshis mastery as a scribe of Shiraz origin. Zayn al-‘Abidin b. Muhammad al-Katib al-Shirazi, who worked for Timurid,Qaraqoyunlu, and Aqqoyunlu patrons, can be seen to have been an accomplished artist in the field of the arts ofthe book in the second half of the fifteenth century.