Nâbî’nin Kırk Hadis Tercümesinde Söz Edimlerinin İşlevi
The Function of Speech Acts in Nâbî's Translation of Forty Hadiths
Yazar: Çelik, Tarık
Dergi: Dil Araştırmaları, Vol. 20 No. 38, 2025
Anahtar kelimeler: New Turkish Language (Turkish of Old Anatolia, Ottoman, Turkiye) ; Yeni Türk Dili (Eski Anadolu, Osmanlı, Türkiye Türkçesi) ; Söz Edimi Kuramı,Sözceleme,Manzum Hadis Tercümeleri,Nâbî ; Speech-Act Theory,Verbalisation,Poetic Hadith Translations

Göstergelerden oluşan bir dizge olarak dil, iletişim kurma işleviyle insanı diğer canlılardan ayırır. Zihinsel sürecin çıktı basamağı ile dışa vurulan sözceler konuşmacıya ait duygu ve düşüncelerin taşıyıcısıdır. Dil, anlam iletme görevinin yanında eylem ortaya koyan bir yapıya sahiptir. Edim bilim bu noktada konuşurun / dinleyicinin kimliği, konuşmanın bağlamı, niçin /nasıl söylendiği, sözceleme eyleminin ne zaman ve ne şekilde gerçekleştiği gibi ölçütleri de dikkate alarak bir değerlendirme yapar. Konuşurun aslında ne demek istediğini, dolaylı çıkarıma dayalı anlamları da açığa çıkarır.Bu çalışma, Türk edebiyatının önemli isimlerinden Nâbî’ye ait manzum Kırk Hadis tercümesini konu almaktadır. Hadis metinleri İslam dininde belirleyici etkiye sahiptir. Bu açıdan Hz. Peygamber’in sözleri olan hadisi şerifleri anlayıp uygulamak maksadıyla çok sayıda tercümeler ve şerhler yapılmıştır. Hadisi şeriflerin hem mensur hem manzum tercümeleri bu eserlere edebî bir nitelik de kazandırmıştır. Çalışmada Nâbî’ye ait hadis tercümelerinde yer alan söz edim yapılarının örnekleri incelenerek işlevleri bağlamında incelenmiştir. İncelemede eserin Süleymaniye nüshası esas alınmış, eksik kısımlar Arkeoloji Yazmaları nüshasından tamamlanmıştır. Kuramsal açıdan Searle’ün sınıflandırması esas alınmış, hadislerin Türkçe mealleri ve Nâbî’ye ait manzum tercümelerde belirtici, yönlendirici, yansıtıcı, bildirici ve yükümleyici edimlerin varlıkları ele alınmıştır. Seçilen hadislerin işlevleri dinî, ahlaki ve sosyal açılardan ortaya konulmuştur.

As a system composed of signs, language distinguishes humans from other living beings through its function of communication. Words, which are the output stage of the mental process, are the carriers of the speaker's feelings and thoughts. In addition to its function of conveying meaning, language has a structure that produces action. Pragmatics evaluates this by considering criteria such as the identity of the speaker/listener, the context of the speech, why/how it was said, and when and how the act of speaking took place. It also reveals what the speaker actually meant and the meanings based on indirect inference. This study is about the translation of the Forty Hadiths in verse by Nâbî, one of the important names of Turkish literature. Hadith texts have a determining effect on the Islamic religion. In this respect, many translations and commentaries have been made in order to understand and apply the hadiths , which are the words of the Prophet. Both prose and verse translations of hadiths have given these works a literary quality. In this study, the examples of speech act structures in Nâbî's hadith translations are analysed and examined in the context of their functions. The study is based on the Süleymaniye copy of the work, and the missing parts are completed from the Archeological Manuscripts copy. Theoretically, Searle's classification was taken as a basis, and the existence of assertive, directive, expressive, declaration and commisive acts in the Turkish translations of hadiths and Nâbî's verse translations were analysed. The functions of the selected hadiths have been revealed from religious, moral and social perspectives.