Kıpçak Grubu Türk Lehçelerinde +DIr/+DUr Bildirme Eki Kalıplaşmaları
Stereotyping Of Indicative Suffix “-DIr/-DUr” In Kipchak Group Turkish Dialects
Yazar: Yavi, Fecri
Dergi: Dil Araştırmaları, Vol. 18 No. 34, 2023
Anahtar kelimeler: North-West (Kipczak) Turkic Dialects and Literatures ; Kuzey-Batı (Kıpçak) Türk Lehçeleri ve Edebiyatları ; isim,bildirme eki,kalıplaşma,madde baaşı,Kıpçak grubu ; noun,indicative suffix,stereotyping,lexical entries,Kipchak group

İsim veya isim soylu sözcüklere gelerek cümlede onlara yüklem görevi veren -DIr/-DUr bildirme eki, sözlüklerde madde başı olabilecek türden sözcükler türetmez. Eklendiği sözcükler, cümlenin bir parçası olarak geçici bir görev üstlenirler. Fakat bu ekin kalıplaşmasıyla bazı sözcüklerin sözlüklerde madde başı olarak kullanılması da mümkündür.Kıpçak grubu Türk lehçelerinde çokça örneği bulunan -DIr/-DUr bildirme eki kalıplaşmalarıyla az sayıda isim sıfat ve bağlaç; ünlem ve çok sayıda zarf ile zamir türetilmiştir. Ekin özellikle ilgili lehçe grubunda soru zamirlerinden belgisiz zamir türettiği örnekler dikkate değer bir husustur. Türetilen bu sözcükler ya sözlüklerde madde başı olarak alınmış ya da gramer kitaplarında ayrı birer sözcük türü olarak incelenmiştir. Bu yüzden -DIr/-DUr bildirme ekinin kalıplaşarak bir yapım eki görevi üstlendiğini söylemek mümkün görünmektedir. Bu çalışmada Kıpçak grubu Türk lehçelerinin söz varlığı ve söz türetme yöntemlerinde bir çekim eki olan -DIr/-DUr bildirme ekinin üstlendiği görevi göstermek amaçlanmıştır. Bu doğrultuda ilgili lehçe grubunun kaynakları aracılığıyla tespit edilen kalıplaşmış -DIr/-DUr bildirme eki örnekleri kullanıldıkları cümlelerle beraber incelenmiş ve bu ekin kalıplaşmasıyla ilgili bazı değerlendirmelerde bulunulmuştur.

The indicative suffix -DIr/-DUr, affixed to nouns or denominal words and assigned to them as verbs in sentences, derives no words that could be lexical entries in dictionaries. The words to which it has been affixed assume a temporary role as a part of the sentence. However, it is possible for some words to be used as lexical entries in dictionaries by stereotyping this suffix.A few nouns, adjectives, conjunctions, and interjections, as well as many adverbs and pronouns, have been derived from stereotyping of the indicative suffix -DIr/-DUr, for which many examples are available in the Kipchak group Turkish dialects. The examples by which the suffix derives indefinite pronouns from interrogative pronouns, especially in the related dialect group, stand out. These derived words are either included as lexical entries in dictionaries or studied as separate lexemes in grammar books. Therefore, it seems possible to suggest that the indicative suffix -DIr/-DUr has taken on the role of a derivational affix by stereotyping.The aim of this study was to demonstrate how the indicative suffix, -DIr/-DUr—an inflexional suffix in vocabulary and word derivation methods—take on the task in Kipchak group Turkish Dialects. Accordingly, the stereotyped examples of the indicative suffix -DIr/-DUr identified through the sources of the related dialect group were studied together with the sentences they used and some assessments were made concerning the stereotyping of this suffix