KÜL TİGİN YAZITI’NDA EŞ DİZİMSEL ÖRÜNTÜLEME
Collocation in the Kül Tigin Inscription
Yazar: Gürgün, Hasan
Dergi: Gazi Türkiyat No. 37, 2025
Anahtar kelimeler: Language Studies (Other) ; Dil Çalışmaları (Diğer) ; Linguistics (Other) ; Dilbilim (Diğer) ; Old Turkic Language (Orhon, Uyghur, Karahan) ; Eski Türk Dili (Orhun, Uygur, Karahanlı) ; Göktürkçe,Kül Tigin Yazıtı,metin dil bilim,bağlaşıklık,eş dizimsel örüntüleme ; Old Turkic,Kül Tigin Inscription,text linguistics,cohesion,collocation/co-occurrence

Kül Tigin Yazıtı Bilge Kağan’ın, 731’de ölen kardeşi Kül Tigin anısına 732’de diktirdiği kağanlık yazıtıdır. Üç yüzü Türkçe bir yüzü Çince oluşturulan yazıt tür açısından düşünüldüğünde Kül Tigin adına yaptırılan anıt mezar kompleksine dikilmek için oluşturulmuş bir anıt mezar yazıtıdır. Söz konusu yazıtta (Kök) Türklerin kağanlık kurmaları, mücadeleleri ve Kül Tigin’in kahramanlıkları konu edilmiştir. Yazıtın Türkçe yüzlerinde ağırlıklı olarak Bilge Kağan, Çince yüzünde ise dönemin T’ang İmparatoru Xuanzong ağzından çıkan ifadeler yer alır. Metni iletişimsel bir olgu olarak gören metin dil bilime göre bir metin yedi metinsellik ölçütü gözetilerek oluşturulur. Bunlar arasında metin merkezli ölçütlerden biri “bağlaşıklık (cohesion)”tır. Bağlaşıklık, metnin dil bilgisi ve sözcükler açısından ilişkili, uyumlu ve tutarlı şekilde düzenlenmesidir. Sözcüklerin ilişkili şekilde düzenlenmesi ise sözcüksel bağlaşıklığı oluşturur. Sözcüksel bağlaşıklık; yineleme ve eş dizimsel örüntülemeye dayanır. Eş dizimsel örüntüleme, ilişkili sözcüklerin seçilip aynı bağlamda belirli bir motifi meydana getirecek şekilde bağlantılı olarak kullanılmasıdır. Eş dizimsel örüntüleme sayesinde konu oluşturulup süreklilik sağlanır, içerikte bütünlük yaratılır, anlam zinciri kurulur ve metnin dağılmadan ilerlemesi gerçekleştirilir. Bu hâliyle eş dizimsel örüntüleme sözcüksel bağlaşıklık ve genel anlamda bağlaşıklığın sağlanmasında oldukça önemli bir ölçüttür. Kül Tigin Yazıtı üzerinde kıymetli ve ufuk açıcı dil bilimi çalışmaları gerçekleştirilmiştir. Buna rağmen söz konusu çalışmalarda yazıttaki eş dizimsel örüntüleme ele alınmamıştır. Bu çalışmada Kül Tigin Yazıtı’ndaki eş dizimsel örüntülemenin tespiti ve bunun betimlenmesi amaçlanmıştır. Bu amaç doğrultusunda Kül Tigin Yazıtı’nın hangi yüzünde hangi motiflerin hangi sözcüklerle oluşturulduğu, söz konusu motiflerin hem yüzlere hem de yazıtın geneline göre oranları, bunların işlevleri ortaya konmaya çalışılmıştır.

The Kül Tigin Inscription is a memorial tomb inscription created by Bilge Khan in 732 in honor of his brother Kül Tigin, who died in 731. This inscription describes the establishment of the empire by (Kök) Turks, their struggles, and the bravery of Kül Tigin. Bilge Khan narrates on the Turkish side, while Emperor Xuanzong of Tang narrates on the Chinese side. According to text linguistics, which views text as a communicative phenomenon, a text is created based on seven criteria of textuality. Cohesion is a text-centered criterion. This criterion is the organisation of linguistic components and words. The related arrangement of words constitutes lexical cohesion. The related organization of words forms lexical cohesion. Collocation is the selection of related words from the same lexical field and the use of them in the same context in such a way that they are linked to form a particular motif.  Through collocation, topics are created, continuity is ensured, integrity is established, and meaning is progressed. Collocation is a significant criterion for lexical cohesion and cohesion. Important linguistic studies have been carried out on the Kül Tigin Inscription. Nevertheless, the collocation of the inscription is not analyzed in these studies. This study aims to determine the collocation of the Kül Tigin Inscription. In accordance with this purpose, it was tried to determine which motifs were created with which words on which side of the Kül Tigin Inscription and the proportions of these motifs according to both the sides and the inscription in general.