hakansabunis/tr-academic-research-agent-index huggingface dataset:
İBN SÎNÂ’DAN KEMALPAŞAZÂDE’YE MAHİYETİN KILINMIŞLIĞI (MEC‘ÛLİYYE)
The Madeness (Maj‘ūliyya) of Quiddity from Avicenna to Kemālpāshāzāde
Yazar: Öz, Abdülvahit
Dergi: Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (ÇÜİFD), Vol. 25 No. 1, 2025
Anahtar kelimeler: Islamic Philosophy ; İslam Felsefesi ; Avicenna,Fakhr al-Dīn al-Rāzī,Kemālpāshāzāde,Ja‘l,Quiddity ; İbn Sînâ,Fahreddin er-Râzî,Kemalpaşazâde,Ca‘l,Mahiyet

Mahiyetin kılınmışlığı, felsefî-kelamî metinlerden tutun da tasavvuf kaynaklarına kadar İslâm düşüncesi literatürünün en problematik konuları arasında yer alır. Meselenin odak noktasını, mahiyetleri kendinde mahiyet kılan bir ilkenin var olup olmadığı, failin tesirinin mahiyete mi, varlığa mı, yoksa mahiyet-varlık terkibine mi taalluk ettiği ve mahiyet için “kılınmışlık”ın ne anlama geldiği gibi sorular oluşturmaktadır. Her ne kadar arka planda İbn Sînâcı zatî sebeplik teorisi bulunsa da tarihsel süreçte meseleye dair ortaya çıkan ihtilafın tohumları Fahreddin er-Râzî’nin eserlerinde filizlenmiştir. Râzî’den sonra Adudüddin el-Îcî, Sa‘düddîn et-Teftâzânî, Seyyid Şerîf el-Cürcânî ve Şemseddin Ahmed Kemalpaşazâde gibi Müslüman düşünürler meselenin problem ağını genişletmişlerdir. Böylece Fahreddin er-Râzî’nin başlattığı tartışma, sonraki yüzyıllarda İslam düşüncesinin temel meselelerinden biri hâline gelerek kelâm, felsefe ve tasavvuf literatüründe önemli bir yer işgal etmiştir. Bu makale, Fahreddin er-Râzî’den Kemalpaşazâde’ye kadar İslam düşünce geleneğinde mahiyetin kılınmışlığına dair ortaya konulan çeşitli argümanları İbn Sînâcı arka planla birlikte ele almakta ve bu konuda tezahür eden ihtilafın kaynağına ilişkin bir soruşturma yapmaktadır.

The constituted nature of quiddity is one of the most problematic issues in the literature of Islamic thought, ranging from philosophical-theological texts to Sufi sources. The focal point of the issue consists of questions such as whether there is a principle that makes quiddities quiddities in themselves, whether the the agent’s influence is on quiddity, existence, or the quiddity-existence combination, and what the notion of “having been made” signifies in relation to quiddity. Although the Avicennian theory of essential causality lies in the background, the seeds of the controversy that later emerged in the historical process germinated in the Works of Fakhr al-Dīn al-Rāzī’. After al-Rāzī, Muslim thinkers such as ‘Aḍud al-Dīn al-Ījī, Sa‘d al-Dīn al-Taftāzānī, al-Sayyid al-Sharīf al-Jurjānī, and Shams al-Dīn Aḥmad Kemālpāshāzāde further expanded the problematic scope of the issue. Thus, the debate initiated by Fakhr al-Dīn al-Rāzī became one of the fundamental issues of Islamic thought in the following centuries and occupied an important place in the literature of kalām, philosophy, and Sufism. This article discusses the various arguments concerning the made-ness of quiddity in the tradition of Islamic thought from Fakhr al-Dīn al-Rāzī to Kemālpāshāzāde, together with the Avicennian background, and investigates the origins of the controversy surrounding this issue.
HADİSLERDE SAHÂBE PİŞMANLIKLARI VE PSİKOSOSYAL YANSIMALARI ÜZERİNE BİR ANALİZ
An Analysis of the Regrets of the Companions in the Hadiths and Their Psychosocial Reflections
Yazar: Güller, Hasan Hüseyin
Dergi: Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (ÇÜİFD), Vol. 25 No. 1, 2025
Anahtar kelimeler: Hadith ; Hadis ; Hadis,pişmanlık,sahâbe,psikososyal analiz,tövbe. ; Hadith,regret,companions,psychosocial analysis,repentance.

Bu çalışma, hadislerde yer alan sahâbe pişmanlıklarını ve bu pişmanlıkların psikososyal boyutlarını incelemektedir. Kur´ân ve hadislerde insanın yaratılışından gelen zaaflar nedeniyle hataya ve günaha meyilli olduğu, ancak aktif bir pişmanlığın getireceği tövbe ile hatalarını telafi edebileceği belirtilmiştir. Bu bağlamda, sahâbe pişmanlıklarının bireylerde ortaya çıkardığı duygusal, düşünsel ve davranışsal değişimler, nitel analiz yöntemleriyle incelenmiştir. Doküman analizi ve içerik analizi kullanılarak yapılan çalışmada, hadislerdeki sahâbe örneklerinden hareketle pişmanlık duygusunun bireyin iç dünyasındaki etkileri ve toplumsal yansımaları değerlendirilmiş, sağlıklı bir pişmanlık sürecinin nasıl gelişebileceği konusunda çıkarımlar yapılmıştır. Hadislerde yer alan örnekler, bireyin psikolojik gelişimi açısından pişmanlığın aslında bir dönüşüm mekanizması olarak işlediğini; hatalarından ders çıkarmaya teşvik ederek bireyin olgunlaşmasına, manevi olarak daha yüksek bir seviyeye ulaşmasına katkı sağladığını göstermektedir. Bu analiz, başta psikoloji ve din bilimleri olmak üzere disiplinler arası ortak bir çalışma alanı oluşturmayı amaçlamakta, pişmanlık ve tövbenin bireyin mânevî gelişimindeki rolünü anlamaya katkı sunmaktadır.

This study examines the regrets of the Companions as recorded in the hadiths and explores their psychosocial dimensions. The Qur’an and hadiths emphasise that human beings, due to their inherent weaknesses, are prone to error and sin; however, it is also stated that repentance, prompted by active regret, enables individuals to rectify their mistakes. In this context, the emotional, cognitive, and behavioural changes induced by the regrets of the Companions have been analysed using qualitative research methods. Through document analysis and content analysis, this study evaluates the effects of regret on an individual’s inner world and its broader social implications, drawing insights from hadith narratives. Additionally, it explores how a constructive regret process can develop. The examples found in the hadiths suggest that regret functions as a transformative mechanism in psychological development, encouraging individuals to learn from their mistakes, fostering personal growth, and facilitating spiritual elevation. This analysis aims to establish an interdisciplinary field of study, particularly between psychology and religious studies, contributing to a deeper understanding of the role of regret and repentance in an individual’s spiritual development.
MEMLÜKLER DÖNEMİNDE KUDÜS’TEKİ ZİMMÎLER VE MÜSLÜMANLARLA OLAN İLİŞKİLER
The Relations Between Dhimmis and Muslims in Jerusalem During the Mamluk Period
Yazar: Eser, Mehmet Emin
Dergi: Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (ÇÜİFD), Vol. 25 No. 1, 2025
Anahtar kelimeler: Islamic Studies (Other) ; İslam Araştırmaları (Diğer) ; History of Religions,Mamluks,Jerusalem,Muslims,Non-Muslims. ; Dinler Tarihi,Memlükler,Kudüs,Müslümanlar,Gayrimüslimler

Memlükler dönemi boyunca Kudüs, farklı dinî toplulukların bir arada yaşadığı çok kültürlü bir yapıya sahipti.  Müslümanlar, Hristiyanlar ve Yahudiler şehrin kutsal statüsüne ortak bir saygı gösterirken, Memlük yönetimi bu çok dinli yapıyı düzenlemek ve dengelemek adına çeşitli politikalar geliştirdi. Memlükler, barış ve hoşgörü temelli bir yaklaşım benimseyerek, gayrimüslimlerin dinî yaşamlarına belirli sınırlar dâhilinde izin vermiş; vergi sistemi, ibadet özgürlüğü ve toplumsal roller bakımından adaletli bir yönetim sergilemeye çalışmıştır. Kudüs’teki Müslümanlar, İslam’ın kutsal mirasını korurken, Hristiyan ve Yahudi topluluklar da kendi inançlarını sürdürme imkânı bulmuşlardır. Şehirde zaman zaman gerilimler yaşansa da yönetim bu durumlara hızlı müdahalelerde bulunarak toplumsal düzeni yeniden sağlamıştır. Sonuç olarak, Memlükler döneminde Kudüs, dinî çoğulculuğun kontrollü biçimde sürdürülebildiği, topluluklar arası ilişkilerin hoşgörü ve denge temelinde şekillendiği bir yönetim örneği sunmuştur.

Throughout the Mamluk period, Jerusalem maintained a multicultural structure in which various religious communities coexisted.  Muslims, Christians, and Jews all demonstrated a shared reverence for the city’s sacred status, while the Mamluk administration implemented a range of policies aimed at regulating and balancing this multi-religious environment. Adopting an approach rooted in peace and tolerance, the Mamluks allowed non-Muslims to practice their faiths within certain boundaries and sought to maintain equitable governance regarding taxation, religious freedom, and social roles. While Muslims preserved the sacred Islamic heritage of the city, Christian and Jewish communities were also able to continue practicing their religions.  Although occasional tensions arose in the city, the administration intervened promptly to restore social order. In conclusion, Jerusalem during the Mamluk era stands as an example of how religious pluralism could be sustained in a controlled manner, with intercommunal relations shaped by principles of tolerance and equilibrium.
EBÛ TEMMÂM’IN ZÜHD ŞİİRLERİNDE EDEBİ SANATLAR
Literary Devices in Abū Tammām’s Zuhd Poetry
Yazar: Arslan, Adnan
Dergi: Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (ÇÜİFD), Vol. 25 No. 1, 2025
Anahtar kelimeler: Arabic Language, Literature and Culture ; Arap Dili, Edebiyatı ve Kültürü ; Arabic language and rhetoric,Abbasid poetry,Abū Tammām,Zuhd,Qaṣīda ; Arap dili ve belagati,Abbasî şiiri,Ebû Temmâm,Zühd,Kaside

Abbâsî dönemi Arap şiirinin önde gelen isimlerinden biri olan Ebû Temmâm (ö. 231/846), kendine özgü üslubu ve güçlü teşbihleriyle edebiyat tarihinde seçkin bir konuma sahiptir. Şairin sanatsal yetkinliği özellikle methiyelerinde ve hikmet yüklü beyitlerinde belirgin bir şekilde ortaya çıkmaktadır. Onun divanı, Arap dünyasında yoğun akademik ilgiyi üzerine çekerken, Türk akademisinde ise görece daha sınırlı bir çerçevede ele alınmıştır. Methiyelerinin yüksek edebi düzeyi edebiyat çevrelerinde genel kabul görmekle birlikte, zühd temalı şiirlerinin edebi sanatlar açısından taşıdığı niteliklere dair kapsamlı bir araştırmanın eksik olduğu dikkat çekmektedir. Bu çalışma, söz konusu boşluğu doldurmayı amaçlamakta ve Ebû Temmâm’ın divanında görece daha az incelenmiş olan bu yönünü zühd şiirleri ekseninde değerlendirmeyi hedeflemektedir. İncelemeler, şairin zühd içerikli şiirlerinde de edebi sanatları ustalıkla kullandığını ve didaktik mesajlar ile sanatsal üslup arasında dengeli bir ilişki kurduğunu ortaya koymaktadır. Dünya hayatının faniliği ve nefsin arzularına direnme gibi temaları özgün yorumlarla ele alarak etkileyici bir anlatım geliştirdiği görülmektedir.

Abū Tammām (d. 231/846), one of the leading poets of Abbasid-era Arabic poetry, holds a distinguished position in literary history due to his unique style and powerful similes. His artistic mastery is particularly evident in his panegyrics and wisdom-laden verses. While his dīwān has attracted significant academic interest in the Arab world, it has been studied within a relatively narrower scope in Turkish academia. Although the high literary quality of his panegyrics is widely acknowledged in literary circles, the extent to which his zuhd-themed poetry employs literary devices remains an underexplored area of research. This study aims to adress this gap by examining this relatively less-studied aspect of Abū Tammām’s dīwān through the lens of zuhd poetry. The analysis reveals that the poet skillfully utilizes literary devices even in his zuhd-themed poems, maintaining a delicate balance between didactic messages and artistic expression. He effectively conveys themes central to Islamic thought, such as the transience of worldly life, preparation for the hereafter, and resistance to carnal desires, through compelling and original interpretations.
BOWEN AİLE TERAPİSİNİN MANEVİ DANIŞMANLIK VE REHBERLİĞE UYARLANMASI
Adapting Bowen Family Therapy to Spiritual Counselling and Guidance
Yazar: Mutlu, Gazali; Coşkunsever, Asude
Dergi: Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (ÇÜİFD), Vol. 25 No. 1, 2025
Anahtar kelimeler: Psychology of Religion ; Din Psikolojisi ; Din Psikolojisi,Bowen Aile Terapisi,Manevi Danışmanlık ve Rehberlik,Dini Duygu ; Bowen Family Therapy,Spiritual Counseling and Guidance,Religious Emotion

Bowen Aile Terapisi, bireyin duygusal işleyişini aile sistemi içinde ele alan, nesiller arası aktarımları ve bireyselleşme sürecini merkeze alan sistemik bir terapi yaklaşımıdır. Bu çalışmanın amacı, Bowen aile terapisi kuramının temel kavramları ve uygulamalarının manevi danışmanlık ve rehberliğe nasıl entegre edilebileceğini ele almaktır.  Çalışmada nitel araştırma yöntemlerinden doküman analizi yöntemi kullanılmış, ilgili literatür taranmıştır. Araştırmada uygulanabilir zemin, dini duygu ve Allah’ın merkezde olduğu sağlıklı üçgenler kurulması yolu ile gerçekleştirilmeye çalışılmıştır. Bowen teorisi, duygusal, his ve zihinsel olmak üzere üç temel sistem üzerine inşa edildiğinden, bu sistemlerle dini duygu arasındaki ilişki araştırılmıştır. Bununla birlikte, Tanrı’nın merkezde olduğu sağlıklı üçgenlerin de entegrasyon için bir zemin oluşturmaktadır. Özellikle Tanrı ile dua üzerinden kurulan üçgenlerin, ilişkilerdeki sorunların çözümünde kolaylık sağladığına dair bulgular bu entegrasyonu desteklemektedir. Çalışmanın son kısmında ise Bowen aile terapisini kullanmak isteyen manevi danışmanlar için Bowen teori temel alınarak oluşturulan vaka formülasyonu ve danışmanlık için bir görüşme planı sunulmuştur.

Bowen Family Therapy is a systemic approach that examines an individual's emotional functioning within the family system, focusing on intergenerational patterns and the process of differentiation. The purpose of this study is to examine how the basic concepts and applications of Bowen family therapy theory can be integrated into spiritual counseling and guidance. In the study, the document analysis method was used, and the relevant literature was reviewed. The study attempted to establish a practical foundation by fostering religious sentiment and constructing healthy triangles with God at the center. Since Bowen theory is built on three basic systems -emotional, affective, and intellectual- the relationship between these systems and religious emotion has been investigated. Additionally, God-centered triangles provide a foundation for integration. Findings suggest that triangles involving God, especially those formed through prayer, help resolve relationship issues, supporting integration. In the final part of the study, a case formulation based on Bowen theory and a counseling session plan are presented for spiritual counselors who want to use Bowen family therapy.
ZİYA GÖKALP’İN MEDENİYET TASAVVURU
Ziya Gökalp’s Vision of Civilization
Yazar: Kanter, Özden
Dergi: Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (ÇÜİFD), Vol. 25 No. 1, 2025
Anahtar kelimeler: Kalam ; Kelam ; Kalam,Ziya Gökalp,Civilization,Hars,Culture. ; Kelam,Ziya Gökalp,Medeniyet,Hars,Kültür.

Ziya Gökalp, Osmanlı İmparatorluğu'nun çöküş dönemi ve Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluş sürecinde önemli bir yer edinmiştir. Osmanlı İmparatorluğu'nun çözülmesinin ardından Türk toplumunun modernleşme sürecinde nasıl bir kimlik geliştirmesi gerektiği sorusu günümüzde de güncelliğini korumaktadır. Bu bağlamda, Gökalp’in Türkçülük ve Turancılık anlayışları, Türk-İslam kimliğini muhafaza ederek Batı'nın düşünsel mirasını kendi kültürel zeminiyle harmanlama çabasıyla ele alınmıştır. Bu çalışma, Gökalp’in milliyetçilik, ümmetçilik ve Batı kültürüyle ilişkisini ele almakta; özellikle Osmanlı'dan Cumhuriyet'e geçişte Türk milletinin kimlik inşası bağlamındaki katkılarını incelemektedir. Gökalp, Batı’nın toplumsal ve kültürel yapılarını Türk toplumuna entegre ederken, geleneksel Türk-İslam değerlerine sadık kalmış, kültürel ve dini aidiyeti vurgulamıştır. Ümmetçilik kavramını, toplumsal bir organizasyon olarak tanımlayarak, Türk milletinin kimliğini etnik bir temele dayanmak yerine, kültürel ve dini aidiyetle güçlendirmeyi amaçlamıştır. Gökalp’in düşünceleri, ulusal değerlerin toplumu birleştirici işlevini vurgulamış ve bu fikirlerin hem geçmişte hem de günümüzdeki toplumsal yapılar için rehberlik edebileceğini göstermiştir.

Ziya Gökalp played an important role in the collapse of the Ottoman Empire and the establishment of the Republic of Turkey. Following the dissolution of the Ottoman Empire, the question of what kind of identity Turkish society should develop in the process of modernisation remains topical today. In this context, Gökalp's conceptions of Turkism and Turanism have been discussed in an effort to blend the intellectual heritage of the West with its own cultural background while preserving the Turkish-Islamic identity. This study analyses Gökalp's relationship with nationalism, ummahism and Western culture and examines his contributions to the identity construction of the Turkish nation, especially in the transition from the Ottoman Empire to the Republic. While integrating Western social and cultural structures into Turkish society, Gökalp remained loyal to traditional Turkish-Islamic values and emphasised cultural and religious belonging. By defining the concept of ummahism as a social organisation, he aimed to strengthen the identity of the Turkish nation through cultural and religious belonging rather than relying on an ethnic basis. Gökalp's ideas emphasised the unifying function of national values in society and showed that these ideas can serve as a guide for social structures both in the past and in the present.
ELMALILI MUHAMMED HAMDİ YAZIR’IN TEFSİRİNDE ŞEHİDLİK KONUSUNA YAKLAŞIMI
Elmalılı Hamdi Yazır’s Perspective on the Concept of Martyrdom and His Qur’anic Interpretations
Yazar: Sarı, Orhan
Dergi: Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (ÇÜİFD), Vol. 25 No. 1, 2025
Anahtar kelimeler: Tafsir ; Tefsir ; Tafsir,Qur’an,Mortyrdom,Elmalılı Hamdi Yazır,Hak Dini Kur’an Dili ; Tefsir,Kur’an,Şehitlik,Elmalılı Hamdi Yazır,Hak Dini Kur’an Dili.

İslam’da şehitlik, Allah yolunda hayatını kaybedenlerin kazandığı yüksek bir mertebedir. Şehit, kelime olarak "tanık" anlamına gelir ve Allah’a inanç uğruna canını feda eden kişiyi ifade eder. Şehitlik, genellikle savaşla ilişkilendirilse de sadece savaşta ölenlerle sınırlı değildir; doğru yolda yaşamaya devam eden, iman ve teslimiyetini koruyan kişiler de şehit sayılabilir. Elmalılı Hamdi Yazır’ın tefsirinde şehitlik kavramı, sadece savaşta ölenlerle sınırlı kalmayıp iman, sabır ve Allah’a bağlılıkla sürdürülen bir hayatın ödülü olarak ele alınır. Bu çalışmanın amacı, Elmalılı’nın şehitliğe dair yorumlarını incelemek, diğer İslam âlimlerinin görüşleriyle karşılaştırarak İslam düşüncesinde şehitlik anlayışının nasıl şekillendiğini ortaya koymaktır. Böylece hem dini hem de toplumsal boyutlarıyla şehitlik kavramının yorum farklılıkları analiz edilecektir.

In Islamic thought, martyrdom is regarded as a high rank achieved by those who sacrifice their lives for the sake of Allah. The term "shahid" means "witness" and refers to individuals who give their lives for the sake of belief in Allah. Although martyrdom is commonly associated with battle, it is not limited to those who die in war; it may also encompass individuals who persevere in faith, righteousness, and submission throughout their lives. In Elmalılı Hamdi Yazır's commentary, the concept of martyrdom is not limited to those who died in war but is considered as the reward of a life lived with faith, patience and devotion to Allah. The aim of this study is to examine Elmalılı's interpretation of martyrdom and to compare it with the views of other Islamic scholars to reveal how the understanding of martyrdom is shaped in Islamic thought. Thus, it seeks to analyse the religious and social dimensions of martyrdom and highlight the variations in its interpretation across different scholarly perspectives.
EĞİTİM, DİN VE TEKNOLOJİ ÜÇGENİNDE TRANSHÜMANİZM: İNSANLIK YENİ BİR ÇAĞA HAZIR MI?
Transhumanism in the Triangle of Education, Religion, and Technology: Is Humanity Ready for a New Era?
Yazar: Demirkol, Nursena
Dergi: Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (ÇÜİFD), Vol. 25 No. 1, 2025
Anahtar kelimeler: Religious Education ; Din Eğitimi ; Religious Education,Education,Religion,Technology,Transhumanism ; din eğitimi,eğitim,din,teknoloji,transhümanizm

Bu çalışma, transhümanizmi eğitim, din ve teknoloji çerçevesinde incelemeyi amaçlamaktadır. Transhümanizm, biyoteknoloji, yapay zekâ ve sibernetik gibi teknolojilerle insanın fiziksel ve zihinsel sınırlarını aşmayı hedeflerken, ahlâkî ve teolojik açıdan birçok tartışma yaratmaktadır. Çalışma, transhümanist teknolojilerin bireylerin ahlâk ve değer algılarını nasıl etkilediğini, eğitim sistemlerinin bu değişime nasıl uyum sağlayabileceğini ve din eğitiminin transhümanist bir çağda insanlık ve ahlâk kavramlarını nasıl şekillendirebileceğini tartışmaktadır. Araştırma, transhümanizmin eğitimde ortaya çıkardığı fırsatlar ve riskleri değerlendirirken, dinî değerlerin bu dönüşüm sürecinde nasıl korunabileceğini ele almaktadır. Nitel araştırma yöntemiyle yapılan literatür taramasında, transhümanizm, eğitim ve din eksenindeki mevcut tartışmalar analiz edilmiş ve teolojik ile pedagojik yaklaşımlar açısından insan, ahlâk ve teknoloji ilişkisi irdelenmiştir. Sonuç olarak, din eğitiminin transhümanist teknolojilerle şekillenen bir gelecekte bireylerin ahlâkî gelişiminde önemli bir rol üstlenebileceği vurgulanmaktadır.

This study aims to examine transhumanism within the framework of education, religion, and technology. While transhumanism aims to overcome the physical and mental limits of human beings with technologies such as biotechnology, artificial intelligence and cybernetics, it creates many moral and theological debates. The study discusses how transhumanist technologies affect individuals’ perceptions of morality and values, how educational systems can adapt to this change, and how religious education can shape the concepts of humanity and morality in a transhumanist age. While evaluating the opportunities and risks that transhumanism poses in education, the study also addresses how religious values can be preserved in this transformation process. Through a qualitative literature review, the current debates on transhumanism, education and religion are analysed, and the relationship among humans, morality and technology is examined in terms of theological and pedagogical approaches. As a result, it is emphasised that religious education can play an important role in the moral development of individuals in a future shaped by transhumanist technologies.