Genç Sancağı’nda İbtidai Mektepler: Osmanlı Taşrasında Eğitim Modernleşmesinin Dinamikleri (1889-1914)
Primary Schools in the Genç Sanjak: The Dynamics of Modern Education in the Ottoman Provinces (1889–1914)
Yazar: Genli, Mehmet Emin
Dergi: Artuklu Akademi, Vol. 12 No. 2, 2025
Anahtar kelimeler: Medieval History (Other) ; Ortaçağ Tarihi (Diğer) ; btidai Mektepler,Tanzimat,Osmanlı Eğitimi,Genç Sancağı,Taşra Eğitimi,Eğitim Modernleşmesi ; Ibtidai Schools,Tanzimat,Ottoman Education,Genç Sanjak,Rural Education,Educational Modernization

Genç Sancağı’nda 1889-1914 yılları arasında ibtidai mekteplerin gelişimi, Osmanlı Devleti’nin taşra bölgelerindeki eğitim reformlarının karmaşık dinamiklerini yansıtan bir süreçtir. Bu çalışma, arşiv belgelerine dayanarak, sancakta eğitim altyapısının oluşumunu ve bu sürecin sosyo-ekonomik, idari ve kültürel boyutlarını ele almaktadır. Genç Sancağı, coğrafi zorluklar, yoksulluk ve yerel kabile çekişmeleri gibi engellere rağmen, eğitimde modernleşme çabalarının taşradaki yansımalarını anlamak için önemli bir örnek sunmaktadır. 1869 Maarif-i Umumiye Nizamnamesi’nin taşradaki uygulanışı, sancakta ilk olarak 1891’de Arduşin’de “Burhaniye” adıyla açılan ibtidai mekteple somutlaşmış, 1899’da Valir’de ve 1912’ye kadar diğer nahiye ve karyelerde yeni okulların kurulmasıyla devam etmiştir. Bu okullar, müfredatın modern derslerle zenginleşmesi, kız ve gayrimüslim öğrencilerin sınırlı da olsa eğitime katılımı ve yerel halkın eğitim taleplerinin artması gibi yenilikleri barındırmıştır. Ancak, muallim maaşlarının düzensiz ödenmesi, nitelikli öğretmen eksikliği ve altyapı yetersizlikleri, eğitim süreçlerini sekteye uğratmıştır. Özellikle Valir İbtidai Mektebi’nde İlyas Fehmi Efendi’nin 17 ay maaş alamaması ve Mizak’ta Tahir Efendi’nin istifası, ekonomik zorlukların eğitim kalitesine etkisini gözler önüne sermiştir. 1910’da Kulb halkının eğitim ve sağlık hizmetlerini entegre bir şekilde geliştirme önerisi, yerel inisiyatifin modernleşme sürecindeki rolünü vurgulamaktadır. Tiyakar İbtidai Mektebi’nde Ermeni öğrencilerin eğitime katılımı, etnik çeşitliliğin eğitimdeki yansımalarını gösterirmiştir. Kulb’da kızlara mahsus okul açma girişimi, annenin eğitimiyle sağlıklı ve ahlaklı nesil yetiştirme düşüncesinin taşrada da karşılık bulmaya başladığını, ancak nitelikli muallime yokluğu nedeniyle sınırlı kaldığını ortaya koymaktadır. Bu çalışma, Osmanlı arşiv belgeleri (BOA, İrade Dahiliye, Maarif İbtidai, Maarif Mektubi Kalemi, Maliye Nezareti, Şura-yı Devlet, Yıldız Perakende Evrakı) ve salnamelere dayanarak hazırlanmıştır. Genç Sancağı’ndaki ibtidai mektepler, Osmanlı eğitim sisteminin taşradaki uygulama zorluklarını ve yerel dinamiklerin reform süreçlerindeki etkisini aydınlatırken, eğitimde sürdürülebilir ilerleme için daha güçlü bir destek sistemine duyulan ihtiyacı öne çıkarmaktadır.

The development of ibtidai schools in Genç Sanjak between 1889 and 1914 reflects the complex dynamics of educational reforms in the rural provinces of the Ottoman Empire. Drawing on archival documents, this study examines the formation of educational infrastructure in the sanjak and the socio-economic, administrative, and cultural dimensions of this process. Despite obstacles such as geographical difficulties, poverty, and local tribal conflicts, Genç Sanjak offers a significant case for understanding the provincial reflections of educational modernization efforts. The implementation of the 1869 Maarif-i Umumiye Nizamnamesi in the periphery materialized first in 1891 with the opening of the “Burhaniye” ibtidai school in Arduşin, continued with the establishment of a school in Valir in 1899, and extended to other nahiyes and villages until 1912. These schools introduced innovations such as the enrichment of the curriculum with modern subjects, the limited participation of girls and non-Muslim students, and the growing educational demand among the local population. However, irregular teacher salaries, the shortage of qualified educators, and inadequate infrastructure repeatedly disrupted the educational process. Notably, the fact that İlyas Fehmi Efendi in Valir İbtidai School went unpaid for 17 months and Tahir Efendi in Mizak resigned highlight the devastating impact of financial difficulties on educational quality. The 1910 proposal by the people of Kulb to develop education and health services in an integrated manner underscores the role of local initiative in the modernization process. The participation of Armenian students in Tiyakar İbtidai School illustrates the reflection of ethnic diversity in education, while the attempt to open a girls-only school in Kulb reveals that the idea of raising healthy and moral generations through the education of mothers had begun to find resonance in the province, although it remained limited due to the lack of qualified female teachers. Prepared on the basis of Ottoman archival documents (BOA, İrade Dahiliye, Maarif İbtidai, Maarif Mektubi Kalemi, Maliye Nezareti, Şura-yı Devlet, Yıldız Perakende Evrakı) and salnames, this study illuminates the implementation difficulties of the Ottoman education system in the periphery and the influence of local dynamics on reform processes, while emphasizing the need for a stronger support system to achieve sustainable progress in education