Refik Halit Karay’ın Öykülerinde Osmanlı ve Türk Oryantalizmi
Refik Halit Karay’ın Öykülerinde Osmanlı ve Türk Oryantalizmi
Yazar: Kotan, Cengiz; Ceylan, Pınar
Dergi: Mülkiye Dergisi, Vol. 44 No. 3, 2020
Anahtar kelimeler: Türk Edebiyatı, Osmanlı Oryantalizmi,,Türk Oryantalizmi,,Modernleşme, Söylemsel İktidar.

Osmanlı oryantalizmi (şarkiyatçılık), yeni emperyalizm çağı boyunca Batıemperyalizmine ve buna eşlik eden ideolojilere karşı inşa edilmiş Batı-dışı bir formdur.Osmanlı İmparatorluğu, kendisi için bir reform çağı olan 19. yüzyılın son çeyreğinde,çeperindeki Arap topraklarına kendi siyasal iktidarının sembollerini taşırken Batılıoryantalizmin ‘Doğu’ için ürettiğine benzer bir söylemsel iktidar da üretmiş oldu. II.Abdülhamid Dönemi’ne kadar geriye götürülebilecek bu söylem, İkinci Meşrutiyet’inve Cumhuriyet’in ilk döneminin elitleri tarafından miras alındı. Bu makale, geç19. yüzyıl Osmanlı oryantalizminin ve erken 20. yüzyıl Türk oryantalizminin Türkedebiyatındaki yansımalarını, Refik Halit Karay’ın 1940 yılında yayınlanan ve Lübnanve Suriye’de geçirdiği sürgün yıllarının izlerini taşıyan Gurbet Hikayeleri adlı kitabındakidört öyküsü (Yara, Fener, Çıban, Güneş) üzerinden göstermeyi amaçlıyor. Makale, biryandan Karay’ın öykülerinin tarihsel arka planını teşkil eden II. Abdülhamid Dönemi’ninArap topraklarındaki imparatorluk politikalarının izlerini araştırırken, bir yandan daöykülerdeki ‘Arap’ ve ‘Arap toprakları’ imgesini incelemekte ve öykülerde resmedildiğişekliyle Türkler ve Araplar arasındaki eşitsiz güç ilişkisine odaklanmaktadır. Öykülerdedaima Türklerin subay ya da yaver, Arapların ise bedevi olarak yer aldığı görülmektedir.Böylelikle öyküler daha başından bir güç hiyerarşisiyle kurulmuş olmaktadır. Arapkarakterler, modern insanları yadırgatacak şekilde kaba saba ve alışılmadık tavırlarsergileyen, garip görünüşlü, cahil bir stereotip içinde resmedilmektedir. Esas olarakonlar bu öykülerde ‘modern olmayan her şey’i temsil etmektedir. Bu temsil açık biçimdeBatı oryantalizminin Doğu’ya bakışından izler taşımaktadır. Karay’ın öykülerinde tıpkıoryantalist literatürde olduğu gibi Arap coğrafyası gizemli, tekinsiz, irrasyonel, kötücülve cinsel açıdan yozlaşmış olarak resmedilir. Ana karakter bazen bilinmeyen topraklarıkeşfe çıkmış bir kaşif, bazen kendisini uygar dünyanın uzağında bulmuş bir talihsizdir.Her durumda o, kendisine uygun olmayan bir yerde, eşiti olmayan insanların arasındadır.Karay’ın öykülerindeki ‘Arap’ ve ‘Arap coğrafyası’na ilişkin imgeler, oryantalist bir zihninolduğu kadar gündelik politikanın da yansımasıdır. O dönemde Suriye’de sürgündebulunan Karay’ın Birinci Dünya Savaşı’nın ardından üretilen bir ‘ihanet’ söylemiyledamgalanan Araplara dair bakış açısını şekillendiren önemli unsurlardan bir diğerinin1930’lardaki Hatay Meselesi olduğunu söylemek mümkündür.

Osmanlı oryantalizmi (şarkiyatçılık), yeni emperyalizm çağı boyunca Batıemperyalizmine ve buna eşlik eden ideolojilere karşı inşa edilmiş Batı-dışı bir formdur.Osmanlı İmparatorluğu, kendisi için bir reform çağı olan 19. yüzyılın son çeyreğinde,çeperindeki Arap topraklarına kendi siyasal iktidarının sembollerini taşırken Batılıoryantalizmin ‘Doğu’ için ürettiğine benzer bir söylemsel iktidar da üretmiş oldu. II.Abdülhamid Dönemi’ne kadar geriye götürülebilecek bu söylem, İkinci Meşrutiyet’inve Cumhuriyet’in ilk döneminin elitleri tarafından miras alındı. Bu makale, geç19. yüzyıl Osmanlı oryantalizminin ve erken 20. yüzyıl Türk oryantalizminin Türkedebiyatındaki yansımalarını, Refik Halit Karay’ın 1940 yılında yayınlanan ve Lübnanve Suriye’de geçirdiği sürgün yıllarının izlerini taşıyan Gurbet Hikayeleri adlı kitabındakidört öyküsü (Yara, Fener, Çıban, Güneş) üzerinden göstermeyi amaçlıyor. Makale, biryandan Karay’ın öykülerinin tarihsel arka planını teşkil eden II. Abdülhamid Dönemi’ninArap topraklarındaki imparatorluk politikalarının izlerini araştırırken, bir yandan daöykülerdeki ‘Arap’ ve ‘Arap toprakları’ imgesini incelemekte ve öykülerde resmedildiğişekliyle Türkler ve Araplar arasındaki eşitsiz güç ilişkisine odaklanmaktadır. Öykülerdedaima Türklerin subay ya da yaver, Arapların ise bedevi olarak yer aldığı görülmektedir.Böylelikle öyküler daha başından bir güç hiyerarşisiyle kurulmuş olmaktadır. Arapkarakterler, modern insanları yadırgatacak şekilde kaba saba ve alışılmadık tavırlarsergileyen, garip görünüşlü, cahil bir stereotip içinde resmedilmektedir. Esas olarakonlar bu öykülerde ‘modern olmayan her şey’i temsil etmektedir. Bu temsil açık biçimdeBatı oryantalizminin Doğu’ya bakışından izler taşımaktadır. Karay’ın öykülerinde tıpkıoryantalist literatürde olduğu gibi Arap coğrafyası gizemli, tekinsiz, irrasyonel, kötücülve cinsel açıdan yozlaşmış olarak resmedilir. Ana karakter bazen bilinmeyen topraklarıkeşfe çıkmış bir kaşif, bazen kendisini uygar dünyanın uzağında bulmuş bir talihsizdir.Her durumda o, kendisine uygun olmayan bir yerde, eşiti olmayan insanların arasındadır.Karay’ın öykülerindeki ‘Arap’ ve ‘Arap coğrafyası’na ilişkin imgeler, oryantalist bir zihninolduğu kadar gündelik politikanın da yansımasıdır. O dönemde Suriye’de sürgündebulunan Karay’ın Birinci Dünya Savaşı’nın ardından üretilen bir ‘ihanet’ söylemiyledamgalanan Araplara dair bakış açısını şekillendiren önemli unsurlardan bir diğerinin1930’lardaki Hatay Meselesi olduğunu söylemek mümkündür.