KUTSAL TOPRAKLARDA HÂKİMİYET MÜCADELESİ: FÂTIMÎLERİN HİCAZ’A YÖNELİK ASKERÎ FAALİYETLERİ
The Struggle for Dominion in the Holy Lands: The Fāṭimids Military Activities in the Ḥijāz
Yazar: Aladağ, Erdem; Kazdal, Mehmet
Dergi: EKEV Akademi Dergisi No. 105, 2025
Anahtar kelimeler: Islamic Studies (Other) ; İslam Araştırmaları (Diğer) ; İslâm tarihi,Fâtımîler,Hicaz,Mekke,Medine ; Islamic history,Fāṭimids,Ḥijāz,Makka,Madīna

Bu makale, Fâtımîler Devleti’nin Hicaz bölgesine yönelik askerî faaliyetlerini dinî, siyasî ve stratejik bağlamda tarihsel kaynaklara dayanarak incelemektedir. Bu kapsamda, tarihsel verilerin sistematik biçimde incelenmesi, yazılı kaynakların eleştirel bir yaklaşımla değerlendirilmesi ve belgeler arasındaki anlamlı ilişkilerin ortaya konulması amacıyla doküman analizi yöntemine başvurulmuştur. Çalışmada, Fâtımîlerin Hicaz üzerindeki nüfuzlarını artırmak amacıyla başvurdukları diplomatik, ekonomik ve doğrudan askerî yöntemler; özellikle Mu‘izz Lidînillâh, Azîz Billâh, Hâkim Biemrillâh ve Müstansır Billâh dönemlerindeki uygulamaları üzerinden ele alınmıştır. Kaynaklarda, bölgedeki yerel emirliklerin dönemsel olarak her iki halifeliğe de yöneldiği ve bu durumun Hicaz’da siyasî istikrarsızlığın derinleşmesine zemin hazırladığı görülmektedir. Müstansır Billâh dönemindeki kıtlık ve Yemen’deki müttefik Suleyhîler aracılığıyla yürütülen dolaylı müdahaleler, Fâtımîlerin bölgedeki hâkimiyet stratejilerinin dönüşümüne işaret etmektedir. Fâtımîlerin kuruluşlarından itibaren Hicaz’da hâkimiyet kurmak için yürüttükleri t˙üm bu askerî, siyasî, ekonomik ve dinî çabaların Haçlı Seferlerinin başlaması, devlet yönetiminde iç siyasî krizlerin baş göstermesi, ekonomik sıkıntıların giderek artması ve özellikle Hicaz bölgesinde Abbâsî-Selçuklu ittifakının oluşması gibi sebeplerden dolayı sonuçsuz kaldığı anlaşılmaktadır. Çalışma, Fâtımîlerin Hicaz’daki askerî faaliyetlerinin kısa süreli ve sınırlı etkiler doğurduğunu; uzun vadeli egemenlik kuramadıklarını ortaya koyarak, bu girişimlerin İslâm siyasî tarihi içindeki yerini analiz etmeyi amaçlamaktadır. Bu çalışma ele alınırken, sosyal bilimler alanında sıkça kullanılan araştırma yöntemlerinden tarihsel araştırma yöntemi kullanılmıştır. Çalışmanın sistematik ve etraflıca ortaya konulması için temel kaynaklardan ve bilimsel araştırmalardan yararlanılmış, ayrıca kronolojiye dikkat edilerek araştırmanın nedenlerine, sonuçlarına ve etkilerine yer verilmeye çalışmıştır.

This article examines the military activities of the Fāṭimid State in the Ḥijāz region in a religious, political, and strategic context based on historical sources. In this context, the document analysis method was employed in order to systematically examine historical data, critically evaluate written sources, and reveal meaningful relationships among the documents. The study examines the diplomatic, economic, and direct military methods employed by the Fāṭimids to increase their influence in the Ḥijāz, particularly during the reigns of al-Muʿizz li-Dīn Allāh, al-ʿAzīz bi’llāh, al-Ḥākim bi-Amr Allāh, and al-Mustanṣir bi’llāh. Sources indicate that local emirates periodically aligned themselves with both caliphates, a situation that contributed to the deepening of political instability in the region. The famine during the reign of al-Mustanṣir bi’llāh and the indirect interventions carried out through the allied Ṣulayḥid dynasty in Yemen indicate a transformation in the Fāṭimids strategy of domination in the region. It is understood that all these military, political, economic, and religious efforts undertaken by the Fāṭimids since their establishment to establish dominance in the Ḥijāz were unsuccessful due to reasons such as the beginning of the Crusades, the emergence of internal political crises in state administration, the increasing economic difficulties, and especially the formation of the ʿAbbāsid-Saljūḳ alliance in the Ḥijāz region. This study aims to analyze the place of these initiatives in the history of Islamic politics by revealing that the Fāṭimids military activities in the Ḥijāz had short-term and limited effects and that they were unable to establish long-term dominance. In undertaking this study, the historical research method, frequently used in the social sciences, was employed. To ensure the systematic and thorough presentation of the study, primary sources and scientific research were utilized, and attention was paid to chronology in order to address the causes, consequences, and effects of the research.