ERMENİ HARFLİ KIPÇAKÇADAKİ TÜRKÇE KÖKENLİ DİNÎ SÖZ VARLIĞININ YAPISI ÜZERİNE NOTLAR
Notes on the Structure of Turkish-origin Religious Vocabulary in Armenian Kipchak
Yazar: Yıldız, Hüseyin; Öztürk, Abdulkadir; Mulkıbayeva, Elmira
Dergi: Gazi Türkiyat No. 36, 2025
Anahtar kelimeler: Historical North East Turkish Language (Khwarezm, Kipchak, Chagatai) ; Tarihi Kuzey Doğu Türk Dili (Harezm, Kıpçak, Çağatay) ; Kipchak,Armenian Kipchak,Religious Terms of Turkish Origin,Vocabulary,Structural Review ; Kıpçakça,Ermeni Harfli Kıpçakça,Türkçe Kökenli Dinî Terimler,Söz Varlığı,Yapısal İnceleme

Tarihî Türk yazı dilleri arasında Kuzeybatı kolunu temsil eden Kıpçakçanın dil özelliklerini önemli ölçüde yansıtan ve literatürde Ermeni Harfli Kıpçakça olarak yer edinen tarihî lehçe, Türk dili çalışmalarında özel bir yere sahiptir. Ermeni harfleriyle 16.-17. yüzyıllarda Doğu Avrupa coğrafyasında eserler meydana getiren bu yazı dili fonetik, morfolojik, leksik, sentaktik ve semantik gibi temel gramer konuları açısından incelenmeye değer Türk dilinin bir yazı dili alanıdır. Dilin gelişim ve ilerleme kat etmesinde dilin kullanım alanı, dil bilimsel düzlemde karakteristiği, sahip olduğu söz varlığı da etkin rol oynamaktadır. Özellikle sahip olduğu söz varlığı, tematik olarak pek çok birikimi ve dilsel şekillenmeyi de ortaya koymaktadır. Bu çalışmada, Türk dilinin özel bir alanı olarak düşünülen Ermeni Harfli Kıpçakçanın söz varlığı, Garkavets (2018) ve Tryjarski (1968-1972) çalışmaları esasında incelenerek öncelikle Türkçe kökenli 413 dinî terim tespit edilmiştir. Tespit edilen bu Türkçe dinî kelimelerin basit, türemiş ve birleşik olmak üzere üç kategori altında yapısal incelemesi ortaya konmuştur. Sonuç olarak en sık al, arı-(mak), bol-(mak), *kön-(mäk), χutχa-(mak), öç, ög-(mäk), öl-(mäk), yar-(mak), yügün-(mäk) köklerinin ve {-(X)n-}, {+lA-}, {-mAK}, {-(X)l-}, {+lXK}, {-(X)t-}, {-GAn}, {+A-}, {-mA}, {+sXz}, {-(v)UçI} eklerinin kullanıldığı tespit edilmiştir. Bir diğer tespit ise Kıpçakların dinî terminolojiyi Türkçeleştirirken ata, biy, kömär, yazıχ, alġış, ulukün gibi kelimeleri kolaylıkla kullanabilmeleridir.

The language features of Kipchak, which represents the Northern branch among the historical Turkish written languages the historical dialect of Kipchak with Armenian script, which reflects the Armenian script to a considerable extent and which has taken its place in the literature as Kipchak with Armenian script, dialect has a special place in Turkish language studies. Armenian letters in the 16th-17th centuries this written language, which produced works in Eastern Europe in the centuries, is phonetic, in terms of basic grammatical topics such as morphological, lexical, syntactic and semantic ıt is a written language area of the Turkish language worthy of study.As a result of the relations established with Armenians, a religious life centered on Gregorianism and political consequences, such as the development of Slavic culture due to the reasons, the large number of Kipchaks in Eastern Europe has directly shaped a part of the world in many areas. These formations are distinct one of its indicators is language. The use of language in the development and progress of language field, its characteristic on the linguistic plane, and its vocabulary also play an active role is playing. In particular, its vocabulary, thematic accumulation and ıt also reveals linguistic shaping.In this study, the Armenian script, which we consider as a special field of the Turkish language by analyzing the vocabulary of Kipchak, first of all, religious words of Turkish origin were identified will be. Evaluations will be made on the structure of these words.