Bizans’ta Eulogia Olgusuna Manisa Müzesi Pişmiş Toprak Ampullalarıyla Bir Bakış
A Look at the Phenomeon of Eulogia in Byzantine with the Terracota Ampullae from Manisa Museum
Yazar: Hazinedar Coşkun, Tümay
Dergi: Sanat Tarihi Yıllığı No. 34, 2025
Anahtar kelimeler: Art History ; Sanat Tarihi ; Byzantine,Eulogies,Ampullae,Terracotta Ampullae,Manisa Museum ; Bizans,Eulogia,Ampulla,Pişmiş Toprak Ampulla,Manisa Müzesi

Hristiyanlık sanatı içinde ampullalar sadece metal, cam ya da pişmiş topraktan yapılan basit objeler değildir. Ampullaların içlerinin su, yağ ya da toz gibi ziyaret edilen hac alanlarından, içlerinin dolu olarak alınıp taşınabilen kaplar olmaları onların mistik yanlarını vurgulayan ayrıntılardır. Ampullalar çoğu araştırmacı tarafından eulogia olarak kabul edilmektedir. Eulogia terimi ise en genel tanımıyla eulogy yani kutsama anlamı taşımaktadır. Eulogia bir yandan da kutsal ve saygı duyulan bir nesneyi örneğin İsa’nın gerildiği kutsal haçtan bir parçayı, ya da kutsal yağ ve su gibi temas halindeki bir ürünü ifade etmektedir. Örnekler arasında madalyonlar, buhurdanlar, sürahiler, küçük şişeler, tokenlar ve çeşitli mücevherler de yer almaktadır. Bunların içerisinde yapım malzemesi fark etmeksizin ampullalar, seri üretilen bir nesneyi, eulogia ile birleştirdiği için bu kategorinin özel bir grubunu temsil etmektedir. Ampullaları özel kılan sadece içerdikleri maddeler değil bunlara ek olarak aynı zamanda üzerlerinde bulunan dini tasvirlerle birlikte bir değer oluşturmalarıdır. Pişmiş toprak ampullalar Mısır’daki Abu Mena hac merkeziyle ilişkilendirilen Menas şişeleri ile birlikte anılan kaplardır. Dolayısıyla ampullalar Menas ve Anadolu tipi ya da diğer bir söylemle Küçük Asya tipi olmak üzere iki gruba ayrılmaktadır. Anadolu’da pişmiş toprak ampullalara kazı bulun= tuları arasında, müze eserleri içinde ve özel koleksiyonlarda rastlanmaktadır. Manisa Müzesi eserleri arasında 8 adet pişmiş toprak ampulla bulunmaktadır. Ampullalar müzeye satın alma yoluyla kazandırıldıkları için geliş yerleri belirsizdir. Dolayısıyla tarihlendirme önerileri paralel örneklere göre yapılmaktadır. Bu bağlamda Manisa Müzesi ampullalarının 5. ve 7. yüzyıllara ait objeler oldukları öngörülmektedir.

In Christian art, ampullae are not simply objects made of metal, glass or terracotta. The fact that ampullae are containers filled with substances such as water, oil or powder that can be taken and carried from the pilgrimage sites is a detail that emphasises their mystical aspect. Most researchers accept ampullae as eulogia. The term eulogia generally means eulogy, that is, blessing. Eulogia also refers to a sacred and revered object, such as a piece of the holy cross on which Jesus was crucified, or a product in contact, such as oil and water. Examples include medallions, censers, jugs, small bottles, tokens and various types of jewellery. Regardless of the material of manufacture, ampullae form a special group within this category because they combine a mass=produced object with a eulogia. What makes ampullae special is not only the substances they contain but also the iconographic depictions they bear. Terracotta ampullae are vessels mentioned with the Menas bottles associated with the Abu Mena cross centre in Egypt. Thus, ampullae are generally divided into two groups: the Menas type and the Anatolian or Asia Minor type. Terracotta ampullae in Anatolia are found among excavation findings, museum artefacts and private collections. There are 8 terracotta ampullae among the Manisa Museum artefacts. Since the ampullae were brought to the museum through purchase, their place of origin is uncertain. Therefore, dating suggestions are made according to parallel examples. Therefore, it is predicted that the ampullae of the Manisa Museum are objects belonging to the 5th and 7th centuries AD.