Nedîm’in Fihrist'inin Hadis İlmindeki Yeri
The Place of al-Nadim’s al-Fihrist in the Science of Hadith
Yazar: Akdoğan, Muhammed
Dergi: İhya Uluslararası İslam Araştırmaları Dergisi, Vol. 12 No. 1, 2025
Anahtar kelimeler: Hadith ; Hadis ; Hadith,al-Nadīm,al-Fihrist,History of Hadith,Bibliography ; Hadis,Nedîm,Fihrist,Hadis tarihi,Bibliyografya

Bu çalışma, Nedîm’in Fihrist adlı eserinin hadis ilmine katkılarını incelemeyi amaçlamaktadır. Yöntem olarak içerik çözümlemesi, metinlerarası karşılaştırma ve nicel değerlendirme teknikleri kullanılmıştır. Fihrist, doğrudan bir hadis kitabı olmamakla birlikte, musannifin "fakîh muhaddisler" başlığı altında sunduğu bilgiler hadis ilmi açısından önemli bir kaynak konumundadır. O, muhaddisleri yalnızca isim olarak anmakla kalmamış; tam isimleri, künyeleri, nisbeleri, vefat tarihleri, görevleri, eserleri, râvileri ve hatta velâ bağları gibi birçok ayrıntıya yer vermiştir. Özellikle bazı muhaddislerin vefat tarihlerini belirleyemediğinde dönemin olaylarıyla irtibat kurarak yaklaşık zaman aralıklarını belirlemeye çalışması dikkat çekicidir. Musannifin kullandığı bazı ifadelerin ilk defa Fihrist’te rastlanması, eserin özgün niteliğini ortaya koyması açısından önemlidir. Bunun yanı sıra Nedîm’in, Hanefî, Şâfiî ve Mâlikî fakîhlere yer verip Hanbelîlere özel bir bölüm tahsis etmemesi anlaşılamamaktadır. Öte yandan onlardan bazılarına muhaddis fakîhler bölümü altında yer vermiştir. Fihrist’in bazı şahıs tanıtım ifadeleri, daha sonraki âlimlerce doğrudan ya da dolaylı olarak kaynak gösterilmeden alıntılanmış; bu yönüyle eser, biyografi ve bibliyografi tarihçiliğinde önemli bir rol üstlenmiştir. Çalışmada, Fihrist’in hadis ilmi açısından taşıdığı değer sadece içerik bakımından değil, aynı zamanda kaynaklara katkısı ve sonraki dönemlere etkisi açısından da değerlendirilmiştir. Sonuç olarak Fihrist, klasik hadis kaynakları arasında yer almamakla birlikte, hadis âlimlerine dair sunduğu ayrıntılı ve özgün veriler sayesinde hadis tarihi/kitabiyatı araştırmalarında vazgeçilmez bir başvuru kaynağı olma niteliğini taşımakta olduğu sonucuna varılmıştır.

This study aims to examine the contributions of al-Nadīm’s al-Fihrist to the science of hadith. As methodology, content analysis, intertextual comparison, and quantitative evaluation techniques were employed. Although al-Fihrist is not a hadith book per se, it occupies an important position for hadith studies through the information presented by the author under the heading “jurist traditionists” (fuqahāʾ muḥaddithūn). He not only mentioned the traditionists by name but also provided details such as their full names, kunyas, nisbas, dates of death, official positions, works, transmitters, and even their walāʾ affiliations. Particularly striking is his attempt, when unable to determine the exact date of death of some traditionists, to establish approximate time frames by linking them with contemporary events. The fact that some of the expressions he used appear for the first time in al-Fihrist is significant in terms of demonstrating the originality of the work. In addition, it is not clear why al-Nadīm included the Ḥanafī, Shāfiʿī, and Mālikī jurists, yet did not allocate a separate section for the Ḥanbalīs, mentioning some of them instead under the section of jurist traditionists. Some of al-Fihrist’s descriptions of individuals were quoted directly or indirectly by later scholars without citing the source; in this respect, the work assumed an important role in the historiography of biography and bibliography. In the study, the value of al-Fihrist for the science of hadith has been evaluated not only in terms of its content but also with regard to its contribution to sources and its influence on later periods. In conclusion, although al-Fihrist is not among the classical hadith sources, it bears the quality of being an indispensable reference in hadith history and bibliographical studies thanks to the detailed and original data it provides concerning hadith scholars.