ALİ EL-KÂRÎ’NİN EL-HİDÂYE’DE İSTİDLAL EDİLEN HADİSLERE YÖNELİK ELEŞTİRİLERİ
ALI AL-QÂRÎ’S EVALUATIONS ON THE HADITHES USED AS A PROOF IN AL-HIDAYAH
Yazar: Kayapınar, Hasan
Dergi: Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (ÇÜİFD), Vol. 19 No. 2, 2019
Anahtar kelimeler: Ali el-Kârî,el-Hidâye,Hadis,Eleştiri ; Alı al-Qârî,hadıth,al-Hıdayah,critique

Mezheplerin oluşum serencamına bakıldığında kurucu imamın yazdığı ya dadikte ettiği eserlerin çok önemli bir konuma sahip olduğu görülmektedir. Zirabu eserler mezhebin temellerini oluşturmaktadır. İlerleyen zamanlarda, mezhebinönde gelen imamları arasındaki görüş ayrılıklarını değerlendiren eserler kalemealınmıştır. Daha sonra -Hanefî mezhebi özelinde- mezhebin görüşlerinintemellendirmesini yapan, bu görüşlerin dayandığı delilleri zikreden çalışmalarortaya çıkmıştır. Bütün bu çalışmalar mezhep literatürünü oluşturmakta vemezhebin kurumsallaşmasını ve usûl geleneğinin oluşmasını sağlamaktadır. Hanefî literatürünün önemli eserlerinden birisi Merginânî’ninel-Hidâye’sidir. Bu eser Hanefî mezhebi içerisinde başvurulan en temelkitaplardan birisi olmuş ve üzerine çok sayıda çalışma yapılmıştır. Merginânî,bu eserinde Hanefî mezhebi içerisinde en güvenilir görüşleri seçmiş ve zamanzaman bu görüşlerin delillerini zikretmiştir. Merginânî el-Hidâye isimlieserinde hadislerle sıkça istidlal etmektedir. Ancak el-Hidâye’de kullanılan buhadislerin bir kısmı bazı eleştirilere maruz kalmıştır. Bu eleştirilerinbaşında söz konusu rivayetlerin zayıf olduğu, hadis kaynaklarında geçmediği,Hz. Peygamber’e (s.a.s.) isnat edilmediği vb. yönündeki tenkitler gelmektedir. el-Hidâye’de istidlal edilen hadisler, muhtelif mezheplere mensup bazıalimler tarafından tenkide tâbi tutulmuştur. Bunun yanında Hanefî mezhebinemensup bazı alimler de el-Hidâye’deki hadisleri eleştirmiş ve bu hadisler ileistidlal etmenin mümkün olmadığını belirtmişlerdir. Hanefî mezhebine mensup,el-Hidâye’deki hadisleri eleştiren alimlerden birisi Ali el-Kârî’dir. Aliel-Kârî fıkıh ve hadis alanları başta olmak üzere dini ilimlerde iyi eğitimalmış bir alimdir. Muhtelif sahalarda kaleme aldığı ve oldukça yetkin eserleribu hususu teyit eder mahiyettedir. Ali el-Kârî’nin fürû-ı fıkıh alanında kaleme aldığı eserlerden birisi FethuBâbi’l-İnâye’dir. Öncelikle bu eser el-Hidâye’nin üzerine yapılmışçalışmalardan birisi olan en-Nükâye isimli kitabın şerhidir. Ali el-Kârîeserinde Hanefî mezhebinin delillerini zikretmiş ve Hanefî alimlerince yapılanistidlalleri değerlendirmiştir. Bu değerlendirme içerisinde el-Hidâye’ye desıkça yer vermiş ve Merginânî’nin ileri sürdüğü hadislere yönelik tenkitleriniserdetmiştir. Ali el-Kârî, aynı zamanda muhaddis olması sebebiyle bu hadisleri,hadis kaynaklarından hareketle ele almış ve bu kaynaklardaki bilgilere göredeğerlendirmiştir. Ali el-Kârî el-Hidâye’deki hadisler hakkındakieleştirilerini kaleme aldıktan sonra bazı hadislerin farklı lafızlarla,muhtelif tariklerle rivayet edildiğini belirtmiş ve bu rivayetlerinkaynaklarını zikretmiştir. Müellif aynı zamanda söz konusu rivayetleri aktaranrâvî ve rivayetlerde zikredilen sahâbîler hakkında değerlendirme yapmakta ve burivayetlerin hücciyet değerini de tartışmaktadır. Ali el-Kârî’ninel-Hidâye’deki rivayetlere yönelik eleştirilerini sunduğu bu eseri, el-Hidâyeüzerine yapılmış bir çalışma olması da ayrıca ilgi çekicidir.

On looking atthe emergence process of mazhabs, one can see that the works that the founderimam wrote or dictated have a very important place, as these works form thebases of the mazhab. In the following times, works that evaluate thedisagreements between the leading imams of the mazhab were penned. Later on,works that justfy the mazhab’s views and explain the proofs that these viewsare baesd on, emerged. All these studies form the mazhabic literature andprovide the mazhab’s institutionalization and its methodological formation. One of theimportant works of Hanefian literature is Al-Hidayah by Marginani. The work hasbeen one of the basic reference books and lots of studies have been done on it.In this work, Marginani collects the most reliable views in Hanefian mazhab andhe presents the proofs of some views. On looking at the work, one sees thathadithes are often used as a proof. However some hadithes used in Al-Hidayahhas been exposed to some critisizm. The chief critisizm is that the hadithes inquestion are weak, that they are not found in hatdith sources and that they arenot attributed to the Prophet and so on. Hadithes  that are used as an evidence in Al-Hidayahhave been citisized by many scholars from different mazhabs. In addition, somescholars from Hanefian mazhab have critised these hadithes and stated that itis not possible to use them as an evidence. One of the scholars from Hanefian mazhabwho critisizes the hadithes in Al-Hidayah is Ali Al-Qari. Ali Al-Qari is awell-educated scholar in religious studies especially in Hadith and Fıqh(İslamic Jurisprudence) and his highly competent works that he has penned indifferent branches confirm his quality. One of AliAl-Qari’s works penned in furu al- fıqh (subject matters in Islamicjurisprudence) is Fethu Bab Al- Inayah. Firstly, this work is the sharh(detailed explanation) of the book called Nukayah, one of the studies done onAl-Hidayah. In his work, Ali Al-Qari tells the evidences of Hanfian mazhab andevaluates the evidences used by Hanefian scholars by frequently mentioningAl-Hidayah and critisizing the hadithes put forward by Marginani. Being anhadith expert as well, Ali Al-Qari evaluates these hadithes within hadithterminology. After penning his critique on the hadithes in Al-Hidayah, AliAl-Qari states that one particular hadith is transmitted in different words andin different narrating channels (tariq) by informing the reference sources ofthese transmissions (rivayah). The author also evaluates the narraters (ravi)in question and ashab (prophet’s friends) mentioned in these transmissions anddiscusses these transmissions’ evidential value. It is also interesting thatthis work by Ali Al-Qari in which he presents his critique on the hadithreports is a study that has been done on Al-Hidayah.