Çağının Mimarlık Ortamına Katkılarıyla Diyarbakır Artuklu Sultanı Nâsırüddin Melik Salih Mahmud (1200-1222)
The Artuqid Ruler of Diyarbakir Nasir al-Din Mahmud (1200-1222) With His Contributions To The Architectural Environment of His Age
Yazar: Alper, Mehmet
Dergi: Art-Sanat No. 24, 2024
Anahtar kelimeler: Visual Arts (Other) ; Görsel Sanatlar (Diğer) ; Nasir al-Din Mahmud,Artuqid Principality,History of Architecture,Diyarbakir,St. George Church Annex/Courtyard Section ; Nâsırüddin Melik Salih Mahmud,Artuklu Beyliği,Mimarlık Tarihi,Diyarbakır,St. George Kilisesi Ek/ Avlu Bölümü

Nâsırüddin Melik Salih Mahmud (M 1200-1222), Diyarbakır ve Mardin Bölgesinde 1102-1409 yılları arasında üç kol hâlinde hüküm sürmüş Artuklu Beyliği'nin Hasankeyf ve Diyarbakır kolunun sultanıdır. Hükümdarlığı süresince imar faaliyetlerine önem veren Nâsırüddin Melik Salih Mahmud’un siyasi kimliğinin ötesinde çağının önemli yapılarının hem banisi hem de mimarı olduğu yapıların inşa kitabelerinden açıkça anlaşılmaktadır. Yedi Kardeş Burcu (M 1208-1209) ve Devegeçidi Köprüsü, Nâsırüddin Melik Salih Mahmud’un planları doğrultusunda inşa edildikleri kitabelerindeki tersim (tasarımı yapan) ifadeleriyle belirtilen iki mimari eseridir. Her ne kadar inşa kitabelerinde belirtilmemiş olsa da Ulu Beden Burcu ve Artuklu Sarayı’nın mimari özellikleri ile Nâsırüddin Melik Salih Mahmud’u simgelediği düşünülen çift başlı kartal armalı süslemeleri göz önünde bulundurulduğunda yine onun tasarımıyla inşa edildiği kabul edilmektedir. 1200 – 1222 yılları arasında hüküm sürmüş Artuklu Sultanı Nâsırüddin Melik Salih Mahmud dönemi imar faaliyetlerinin ele alındığı bu çalışmada, bu dönemde Diyarbakır’da inşa edilen yapılar incelenmiştir. Literatür çalışmalarıyla edinilen bilgiler, “Diyarbakır Surları Koruma Projesi” kapsamında gerçekleştirilen restorasyon çalışmaları sırasında elde edilen bulgularla birlikte değerlendirilerek, Nâsırüddin Melik Salih Mahmud dönemi çok yönlü olarak irdelenerek bani-mimar ilişkisi ve yöneticinin tasarım sürecine katkısı ortaya konulmaya çalışılmıştır. Ayrıca, Diyarbakır’ın en eski kilisesi olduğu kabul edilen ve MS 3 yüzyıla tarihlendirilen St. George Kilisesi’nin Artuklu Dönemi eki olan avlu bölümünü tarihlendirmeye ve inşa edildiği dönemdeki işlevi konusuna açıklık getirmesi amaçlanmıştır.

Nasir al-Din Mahmud (1200-1222 AD) served as the sultan of the Hasankeyf and Diyarbakir branches of the Artuqid Principality, which governed three branches across the Diyarbakir and Mardin Regions from 1102 to 1409. The building inscriptions indicate that Nâsırüddin Melik Salih Mahmud, who prioritized construction projects during his reign, played a significant role as both the constructor and architect of significant structures of his time, transcending his political role. The Yedi Kardeş Bastion (1208-1209 AD) and Devegeçidi Bridge are two architectural works stated with the words designer (tersim) in their inscriptions that they were built in line with the plans of Nasir al-Din Mahmud. Even though it is not mentioned in the construction inscriptions, it is accepted that the Ulu Beden Bastion and Artuqid Palace were built with his design, considering their architectural features and decorations with a double-headed eagle coat of arms, the symbol of Nasir al-Din Mahmud’s period. This study, which examines the construction activities during the reign of Artuqid Sultan Nasir al-Din Mahmud, who reigned between 1200 and 1222, examines the structures built in Diyarbakir during this period. The information obtained through literature studies was evaluated together with the findings obtained during the restoration work carried out within the scope of the “Diyarbakir Walls Protection Project”, and the period of Nasir al-Din Mahmud was examined from multiple perspectives, and the patron-architect relationship and the contribution of the ruler to the design process were attempted to be revealed. In addition, it was aimed to date the courtyard section, which is an annex of the Artuqid Period of St. George Church, which is accepted as the oldest church in Diyarbakir and dates back to the 3rd century AD, and to clarify its function during the period it was built.