On Beşinci Yüzyıl İslam Düşüncesinde Gerçekçi Dönüş: Devvânî’ye Göre Doğa, Tümel ve Gerçeklik
A Realist Turn in the Fifteenth Century of Islamic Thought: al-Dawwānī on Nature, Universals and Reality
Yazar: Üçer, İbrahim Halil
Dergi: İslam Tetkikleri Dergisi, Vol. 15 No. 2, 2025
Anahtar kelimeler: Kalam ; Kelam ; Problem of Universals,Natural Universal,Ontology of Quiddities,Mentalist Tentation,Ibn Sīnā,al Dawwānī,ʿAlī Qushjī,Qutb al-Dīn al-Rāzī ; Küllîler Sorunu,Tabîî Küllî,Mahiyetlerin Ontolojisi,Zihinselci Eğilim,İbn Sînâ,Devvânî,Ali Kuşçu,Kutbüddîn er-Râzî

Mahiyetlerin ontolojisiyle ilgili bir tartışma çizgisi İbn Sînâ sonrası nazarî geleneğin önemli problematik mecralarından birini teşkil etmiştir. İbn Sînâ’nın tabiatların fertler zımnında, onların mahiyetinin kurucu parçası olarak harici varlığını savunan ve zihindeki mahiyetlerin bu tabiatların eşit bir temsili olduğunu öne süren metafiziksel gerçekçi tutumunun, epistemolojik ciheti itibariyle Fahreddîn er-Râzî tarafından eleştiriye tabi tutulması daha sonra Nasîruddîn et-Tûsî, Kutbüddîn er-Râzî, Seyyid Şerîf el Cürcânî, Sa‘deddîn et-Teftâzânî ve Ali Kuşçu gibi isimlerin dâhil olduğu ve tabiatların harici varlığını sorunsallaştıran bir çizgi oluşturmuştur. Kutbüddîn er-Râzî’den başlayarak, bu çizgi içerisindeki isimler tabiatların harici varlığını savunmanın hariçte fertlerin mevcut olduğunu savunmak anlamına geldiğini öne sürmüş ve onların dışta değil yalnızca zihinde varoldukları yönünde bir fikir geliştirmişlerdir. Tabiatların zihnî mevcudiyetini öne çıkartırken harici mevcudiyetlerini zayıflatan bu zihinselci yaklaşıma mukabil, on beşinci yüzyıl düşünürlerinden Celâleddîn ed-Devvânî İbn Sînâ’nın tabiatların harici varlığını savunan gerçekçi tutumunu yeniden gündeme getirmiş ve önceki tartışmalar ışığında bu tutumu yeniden inşa etmenin yollarını aramıştır. Bu makalede 13.-15. yüzyıllar arasında gelişen zihinselci eğilimin kısa bir tasviri ertesinde, Ali Kuşçu’nun Tecrîd Şerhi’ne yazdığı haşiye merkeze alınarak Devvânî’nin gerçekçi argümanları tartışılmış ve bu argümanların İbn Sînâ’nın özgün tutumuyla ilişkisi gösterilmeye çalışılmıştır.

A line of argument concerning the ontology of quiddities constituted one of the essential problematic channels of the post-Avicennan theoretical tradition. Ibn Sīnā, the ultimate source of these debates, defended the metaphysical realist position, that the essences exist externally within individuals as constitutive parts of their quiddities and that the quiddities in the mind are an equal representation of these essences. However, the epistemological aspect of this realist position was criticised by Fakhr al-Dīn al-Rāzī, who argued that it was impossible for the representations in the mind to reflect the external essences equally. Later, a series of scholars including Naṣīruddīn al-Ṭūsī, Quṭb al-Dīn al-Rāzī, Sayyid Sharīf al-Jurjānī, Saʿd al-Dīn al-Taftāzānī, and ʿAlī Qūshjī retained the epistemological aspect pruned by Fakhr al-Dīn al-Rāzī and, unlike al-Rāzī, preferred to prune the ontological aspect of quiddities. Beginning with Quṭb al-Dīn al-Rāzī, the figures in this line argued that defending the external existence of natures means defending the existence of individual entities in the external world. Thus they developed the idea that these entities exist solely in the mind, and not in the external world. In contrast to this mentalist approach, which emphasised the mental presence of natures while weakening their external existence, the fifteenth-century thinker Jalāl al-Dīn al-Dawwānī revitalized Avicenna’s realist position defending the external existence of natures. Al-Dawwānī sought ways to reconstruct this position in light of previous debates. This article provides a brief description of the mentalist tendencies that evolved between the 13th and 15th centuries, followed by a discussion of al-Dawwānī’s realist arguments. These arguments will be examined through his commentary on ʿAlī Qūshjī’s analysis of Tajrīd al-ʿAqāid, highlighting their connection to Avicenna’s original position.