ABBASİLERİN İLK YÜZYILINDA “MEVALİ”
Mevâlî During The First Century Of The Abbasid Caliphate
Yazar: Özdemir, Mehmet Nadir
Dergi: BEÜ İlahiyat Fakültesi Dergisi, Vol. 6 No. 2, 2019
Anahtar kelimeler: History of Islam,Abbasids,Mevali,Arabs,Turks,Baghdad ; Abbasiler,Mevali,Araplar,Türkler

Bu çalışmada Emevilerden Abbasilere geçendönemden itibaren mevalinin yönetim kademelerinde ve toplumdaki statüsü üzerindedurulmaktadır. Gerçekleştirdikleri fetihlerle geniş bir coğrafya bırakanEmevilerin coğrafi, nisbeten siyasî mirası üzerinde kurulan Abbasi hilafetikendi yönetim paradigmasını oluştururken ihtilali destekleyen millet vekabilelere öncelik vermeyi tercih etmiştir. Arapların da destek verdikleriAbbasi ihtilalinin ardından gelişen şartlar ve tercihler Arapların ikinciplanda kalmalarına sebep oldu. Güçlenen Horasanlılar ve mevali geçmişmağduriyetlerinin de etkisiyle şuubiyye hareketini başlattılar. Siyasî,kültürel yönleri belirgin bir anlayış olan bu hareket Müslüman dünyanınparçalanmasında etkili unsurlardan biri oldu. Saray hayatında halifenin yakınında yertutan mevali, elde ettikleri mevkilerle iyice güçlendiler. Bunların bir kısmıEmeviler döneminde mevali olarak nitelendirilen insanlardı. Diğer bir kısmı dakölelerdi. Bu dönemde ise valilik ve mütercimlik yaptılar. Sarayda ve haremdeköle/cariyelere rastlanır. Saray hayatında ümmü veled olan kadınlarınetkinliğinin de bu dönemde kendisinden söz ettirdiği söylenebilir.Abbasiler döneminde Arapların rolü, bütünalanlarda olduğu gibi orduda da azaldı. Onlar durdurulamayacak bir gelişmeyihızlandırmışlardı. Abbasi ihtilalinin zafere ulaşmasında başlıca etken olanordu Horasanlıydı. Askerlik hayatında ise belirleyici rol oynadılar. Mevalidenoluşan hassa ordusunda Türkler etkin oldular. Hatta bu dönemde mevalininTürklerden oluştuğu söylense yanlış olmaz. Halifeler özellikle garnizonşehirlerde barındırmak üzere bir ordu kurmaya başlayınca, bunun doğal sonucuolarak kentlere doğru bir mevali akını başladı. Toplumun değişim yaşadığı ve toplumkatmanları arasında hızlı geçişlerin olduğu, yönetimin dayandığı esaslarındeğiştiği bu dönemde Emevilerin bıraktığı devlet, toplum ve askeri düzenin neşekilde değiştiği de bu çalışmada ortaya konulmuştur. İslâm medeniyetinin teşekkül devrinin sonbüyük devleti sayılan Abbasilerin ilk yüzyılında mevali kavramının kazandığıönem hilafet iddiasının da çöküşünün habercisiydi. Çünkü soya dayalı iddiaartık mevalinin etkinliği ile gittikçe zayıflayacak, merkezi yönetim gerilerkençevredeki unsurlar güçlenecekti.

This study focuses on the status of the mevâlî inthe administrative levels and society during the early period of the AbbasidCaliphate. The Abbasid Caliphate which founded on the geographical andrelatively political legacy of the Umayyad Caliphate who left large lands withtheir conquests, chose to give priority to the nations and tribes thatsupported the revolution while forming their own management paradigm. Theconditions and preferences developed after the Abbasid revolution, which wassupported by the Arabs, caused the Arabs to remain secondary. StrengthenedKhorasan people and mevâlî launched the Şuûbiyya movement under the influenceof their past sufferings. This movement, whichhad a clear understanding in terms of its political and cultural aspects, hasbeen an influential factor in the disintegration of the Muslim world. Mevâlî, who had a place in the palace life near thecaliph, was strengthened by the positions they gained. Some of them were peoplewho were described as mevâli during the Umayyad period. The rest were slaves.During the early period of Abbasid they served as governor and translator. Itcan be also said that the ex-mevâlî women who had son became very effective inthe palace life in this period.The role of Arabs decreased in the military in theAbbasid period as in all other fields. The main factor in the victory of theAbbasid revolution was the Khorasan army. They played a decisive role in themilitary life. Over time, the Turks became active in the sovereign army whichwere consisting of the mevâlî. In fact, it would not be wrong to say thatMevalî was composed of Turks during this period. When the caliphs began toestablish an army to be hosted in garrison cities, a surge of mevâlî towardcities began. In the early period of the Abbasid dynasty which isconsidered the last great state of the formation of Islamic civilization, theimportance of the concept of mevali became a precursor to the collapse of theclaim of caliphate. Theactivities of mevali weakened this family-based claim, and the peripheralforces became stronger as the central government lost power.