İlm-i Ahkâm-ı Nücûm’un İslam Düşünürleri Üzerindeki Etkisi Açısından Bir Değerlendirme
An Evaluation of Ilm al-Ahkām al-Nujūm in Terms of Its Impact on Islamic Thinkers
Yazar: Zorbacı, Abdullah
Dergi: Artuklu Akademi, Vol. 12 No. 2, 2025
Anahtar kelimeler: Islamic Philosophy ; İslam Felsefesi ; Islamic Thinkers,Metaphysics,Cosmology,İlm al-Aḥkām al-Nujūm,Astronomy,Astrology ; İslam Düşünürleri,Metafizik,Kozmoloji,İlm-i Ahkâm-ı Nucûm,Astronomi,Astroloji.

İslâm düşünce tarihi, yalnızca dinî metinlerin yorumlanmasıyla sınırlı kalmamış; doğa, varlık, bilgi ve insan ilişkileri kapsamında çok yönlü ele alınmıştır. Bu entelektüel mirasın önemli alanlarından biri de ilm-i ahkâm-ı nücûm (astrolojik hükümler ilmi) olmuştur. Bu ilim, yalnızca metafizik değil; doğa bilimle-ri, sosyal bilimler ve felsefeyle de etkileşim içinde gelişmiştir. Nitekim erken dönemlerden itibaren gök cisimlerinin konum, hareket, hacim, uzaklık ve ışınım gibi fiziksel özelliklerine ilişkin sistemli kayıtlar tutulmuştur. Bu kayıtlar yardımıyla insanın siyasî, askerî, ekonomik, sosyal, fizyolojik ve ahlâkî özellik-lerine dair neden-sonuç ilişkisine dayalı çıkarımlar yapılmıştır. Böylece yıldızların ve gezegenlerin birey-ler ve toplumlar üzerinde doğrudan etkili olabileceği düşüncesi, güçlü bir düşünsel paradigma olarak şekillenmiştir. İlk Çağ medeniyetlerinde temelleri atılan bu anlayış, tercüme faaliyetleriyle İslâm dünya-sına aktarıldıktan sonra mevcut birikimle daha sistematik bir yapı haline gelmiştir. Klasik dönem İslâm filozoflarınca kozmoloji, epistemoloji, psikoloji ve metafizik gibi alanlarda derinlemesine incelenmiştir. Osmanlı döneminde saray ve medrese çevrelerinde hem teorik hem de pratik anlamda işlerlik kazan-mıştır. Cumhuriyet döneminde ise modern bilim anlayışlarıyla bağdaşmadığı gerekçesiyle hem eleşti-rilmiş hem de tarihî, felsefî ve epistemolojik bağlamlarda yeniden değerlendirme konusu olmuştur. An-cak güncel literatüre bakıldığında, ilm-i ahkâm-ı nücûm ya salt astrolojik bir gelenek olarak değerlendi-rilmekte ya da modern bilim paradigmasıyla uyuşmadığı gerekçesiyle bilim dışı kabul edilmektedir. Oy-sa bu çalışmayla söz konusu indirgemeci yaklaşımların ötesine geçilerek, ilm-i ahkâm-ı nücûmun İslâm düşünce sistematiği içindeki yerinin ve işlevinin yeniden değerlendirilmesi amaçlanmaktadır. Bu doğ-rultuda, ilm-i ahkâm-ı nücûmun tarihsel gelişiminin ve epistemolojik meşruiyetinin, farklı dönemlerde yaşamış İslâm düşünürlerinin katkıları çerçevesinde ele alınması belirleyici rol oynamıştır. Çalışma, söz konusu disiplinin tarihsel gelişimini dört ana başlık çerçevesinde, doküman analizi ve tarihsel yöntem yardımıyla incelemektedir.

The history of Islamic thought has not been limited solely to the interpretation of religious scriptures; rather, it has been approached from a multidimensional perspective encompassing nature, existence, knowledge and human relations. One of the significant fields within this intellectual heritage is ilm al-ahkām al-nujūm. This science developed not only as a metaphysical discipline but also in close relevance with the natural sciences, social sciences and philosophy. Indeed, from the early periods onward, systematic records were kept regarding the physical properties of celestial bodies such as their positions, movements, volumes, distances, and radiations. These records enabled the formulation of cause and effect inferences concerning economic, political, military, social, physiological and moral characteristics of humanbeings and society. In this way, the idea that stars and planets could have direct influence over individuals and societies became a powerful intellectual paradigm. Having been laid down in ancient civilizations, this understanding gained a more systematic structure in the Islamic world, particularly through translation movements. It was studied in depth by classical Islamic philosophers across various fields; including cosmology, epistemology, psychology, and metaphysics. During the Ottoman period, it found practical and theoretical application in both palace and madrasa circles. In the Republican period, however, it was both criticized on the grounds that it conflicted with modern scientific approaches and re-evaluated within historical, philosophical and epistemological contexts. Current literature, however, tends to categorize Ilm al-Aḥkām al-Nujūm either as a mere astrological tradition or dismiss it as unscientific due to its perceived incompatibility with the modern scientific paradigm. This study aims to transcend such reductionist approaches by re-evaluating the place and function of Ilm al-Aḥkām al-Nujūm within the systematic framework of Islamic thought. The study investigates the historical development of the afo-rementioned discipline within the framework of four main headings, utilizing document analysis and the historical method.