Ç.N.: ÇEVİRMENİN METİNLERARASI OKUMALARA MÜDAHALESİ
Ç.N. (TRANSLATOR’S NOTE): THE TRANSLATOR’S INTERVENTION IN INTERTEXTUAL READINGS
Yazar: Özbakır, İbrahim
Dergi: Cumhuriyet Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, Vol. 50 No. 1, 2025
Anahtar kelimeler: German Language, Literature and Culture ; Alman Dili, Edebiyatı ve Kültürü ; Yazın,Çeviri,Çevirenin notu,Alımlama,Metinlerarasılık ; Literature,Translation,Translator’s note,Reception,Intertextuality

Yazınsal metinlerin çevirisi, yapıları gereği diğer metin çevirilerinden farklı bir hassasiyet gerektirmektedir. Yazarın kullandığı dil, yazarın üslubu, anlam üretirken açık açık söyledikleri ya da gizledikleri, çeviride dikkate alınması gereken hususlardandır. Yazarın söylediklerini gereğinden fazla eksilterek çevirmek veya söylemediklerini ekleyerek çeviriye dâhil etmek kusurlu bir çeviridir. Bir taraftan da, çeviri sürecinde orijinal dilde ve kültürde var olan fakat hedef dile ve kültüre aktarılması güç ya da imkânsız olan kavram, ifade ve biçimlerden kaynaklı çeviri sorunları ortaya çıkabilmektedir; bu sorunu aşmak üzere, ç.n., y.n. veya e.n. (dip)notuyla kimi açıklamaların yapılması da kaçınılmaz olmaktadır. Bu zorunlu tercihin belirlenmiş bir ölçütü yoktur. Yine de metnin anlamına, yazarın kurgusuna, okurun beklentilerine veya okurdan beklentilere müdahale anlamına gelebilecek her tür açıklamadan kaçınılmalıdır. Bu bağlamda, metne yerleştirilen metinlerarası bir göndermeyi, çevirenin notuyla okura açık etmek hem yazarın kurgusuna hem de okurun alımlama sürecine bir müdahaledir.Okurun yapıttaki boşlukları doldurarak anlam üretimine etkin biçimde katıldığını vurgulayan Wolfgang Iser, Hans Robert Jauß ve Stanley Fish’in alımlama estetiği, Susanne Holthuis’un alımlama temelli metinlerarasılık yaklaşımları ve metinlerarası okur kavramı ile bunu belirli açılardan genişleten Stocker’ın önerileri, bu çalışmanın kuramsal arka planını oluşturmaktadır. Çalışmanın amacı, çevirenin notu ile verilen metinlerarası açıklamaların metnin çok sesliliğine nasıl etki ettiğini göstermektir.

The translation of literary texts requires a distinct sensitivity to the author’s language, style, and the tensions between what is stated and what is deliberately left unsaid. Omitting what the author includes or adding what the author does not say leads to flawed translation. Yet translators inevitably face culture- and language-specific concepts and forms that are difficult or impossible to transfer into the target context. In such cases, explanatory footnotes—such as translator’s (Ç.N.), publisher’s (Y.N.), or editor’s (E.N.) notes—may seem unavoidable, although no fixed criterion determines when this choice is necessary. Even so, explanations that intervene in the text’s meaning, narrative design, or the reader’s expectations and responsibilities should be avoided. From this perspective, making an intertextual reference explicit through a translator’s note constitutes an intervention in both authorial design and the reader’s reception process. Grounded in reception aesthetics (Iser, Jauss, Fish) and reception-based approaches to intertextuality (Holthuis’s intertextual reader, extended by Stocker), this study examines how intertextual explanations in translator’s notes shape the text’s polyphony.