Arap Edebiyatı Tarihi Kaynaklarında Memlükler Döneminin Görünürlüğü: Özgünlük ve Yok Sayılmak Arasında
The Visibility of the Mamluk Era in the Sources of Arabic Literary History: Between Originality and Neglect
Yazar: Şimşek, Sultan
Dergi: İslami İlimler Dergisi No. 40, 2025
Anahtar kelimeler: Arabic Language and Rhetoric ; Arap Dili ve Belagatı ; Keywords: Arabic Language and Rhetoric,Arabic Literature,Mamluks,Literary Scholars,Originality,Neglect. ; Anahtar Kelimeler: Arap Dili ve Belagati,Arap Edebiyatı,Memlükler,Edebiyat Araştırmacıları,Özgünlük,Yok sayılmak.

19. yy.da Arap edebiyatı tarihi hakkında Avrupa’da ve Arap dünyasında ilk telif edilen Arap edebiyatı tarihi kitaplarında Arap edebiyatının Cahiliye, Sadru’l-İslâm, Emevîler ve Abbâsiler dönemlendirmelerindeki fikir birliğinin, Memlükler dönemi için söz konusu olmadığı görülür. Müsteşrik araştırmacıların çoğu bu dönemi çöküş, gerileme gibi kelimelerle nitelerken bir kısmı yok sayar. Arap dünyasında yazılan ilk Arap edebiyatı tarihi kitapları da bu nitelemelerin tesiri altında kalmıştır. Arap edebiyat tarihini Cahiliye’den Modern döneme kadar inceleyen bu kitaplardaki Memlükler dönemi nitelemelerine karşı çıkan bir grup yazar ise bu dönemi özgün bir dönem sayarak, dönem hakkında hacimli çalışmalar yapmışlardır. Gerek çöküş söyleminde bulunan araştırmacıların, gerekse karşıt söylemde bulunanların ortaya sürdüğü gerekçeleri bir arada ele almak konuya daha bütüncül bakılmasını sağlar. Bu çalışmanın konusunu Memlükler dönemi Arap edebiyatının, Arap edebiyat tarihi kitaplarındaki görünürlüğü ve kitapların yazarları tarafından bu dönem hakkında ileri sürülen söylemler teşkil etmektedir. Bu çalışmada iki farklı söylemi gerekçeleriyle ortaya koyarak analiz etmek amaçlanmıştır. Edebiyat tarihinin bizzat birincil kaynaklardan okunmasının ve haklarında yazılmış tarihi kitaplardaki algılara eleştirel bakılmasının ne denli önemli olduğunu göstermek çalışmanın temel hedefidir. Memlükler dönemini bu açıdan ele alan bir çalışmanın yapılmamasından doğan boşluk, bu çalışma ile bir nebze doldurulmaya çalışılmıştır. Ansiklopediler dönemi olarak da anılan Memlükler döneminde telif edilen edebi eserlerin çoğunluğunun yazma eser halinde bulunması, dönemle ilgili hatları çok kesin bir portre sunmasa da elde edilen bilgiler ışığında dönemin kesinlikle edebi bir gerileme veya çöküş dönemi olmadığı sonucuna ulaşılmıştır. Çalışma neticesinde dönemin yok sayılamayacak kadar verimli ve parlak bir dönem olduğu anlaşılsa da özgünlük derecesinin netleşmesi için daha derinlikli araştırmalara ihtiyaç duyulduğu görülmüştür.

In the 19th century, seminal histories of Arabic literature produced in Europe and the Arab world delineated a clear periodization emcompassing the Jahiliyya, Early Islamic, Umayyad, and Abbasid eras. However, this consensus did not extend to the Mamluk Period. Numerous Orientalist scholars have described the Mamluk Period as a time of decline or regression, with some dismissing its significance altogether. Early Arabic literary histories written in the Arab world similarly reflected these Orientalist perspectives. Nonetheless, a group of scholars has contested such characterizations by regarding the Mamluk Period as a distinctive era and advancing significant studies in its favor..This study investigates the representation of Mamluk Period in Arabic literary history books by critically examining the arguments advanced by both its detractors and proponents. By presenting and analyzing two opposing perspectives on the Mamluk Period, the research aims to underline the importance of engaging directly with primary sources and critically evaluating the narratives constructed in historical works. This research fills a notable gap by focusing on the Mamluk Period, often referred to as the "Encyclopedic Era." Although he predominance of manuscript sources from this period presents challenges for drawing definitive conclusions, available evidence suggests that the Mamluk Period was a productive era rather than one characterized by decline. Nevertheless, further comprehensive research is required to fully assess the originality and contributions of this era to Arabic literary tradition.