Doğanın Metalaştırılması: Aydınlanmanın Diyalektiğinin Zirvesi
Doğanın Metalaştırılması: Aydınlanmanın Diyalektiğinin Zirvesi
Yazar: Çoşkun, Berkay
Dergi: Mülkiye Dergisi, Vol. 45 No. 3, 2020
Anahtar kelimeler: Ekolojik kriz,Eleştirel Kuram,Küresel Kapitalizm,Öznelleşme,Postmodernizm.

Yirminci yüzyılın ortalarında Frankfurt Okulu, değişen eğilimlerinin de etkisi altında,insan ve doğa arasındaki etkileşimi sorgulamış, doğanın yozlaşmasının felsefîdayanaklarını ortaya koymuştur. 1960’lara gelindiğinde ise, Theodor W. Adorno veMax Horkheimer’ın danışmanlığında Alfred Schmidt (2014) The Concept of Naturein Marx teziyle, insan-doğa etkileşimine yönelik sorgulamayı, Okulun damarınauygun bir Marksist tavırdan sürdürmüştür. Sonraki yıllarda ise çevrecilik adı altındayeni bir tartışma alanı ortaya çıkmış; 1990’larda ise, Andrew Dobson’ın girişimiyle,köktenci ve derin olmaması nedeniyle çevreciliğe karşıt bir ideoloji olarak ekolojizminsan-doğa tartışmalarında yerini almıştır. Genel itibariyle ekoloji düşüncesindetartışmalar eko-Marksizm, eko-Anarşizm, toplumsal ekoloji, derin ekoloji gibi çeşitliakımlar dahilinde yürütülmüştür. Ne var ki bu çalışma, insan-doğa tartışmasını buakımlardan farklılaşarak ele alıyor. Çalışma, Frankfurt Okulunun (özellikle ilk dönem)mevcut ekolojik krizi kavramada kullanışlı teorik araçlara sahip olduğu iddiası üzerindetemelleniyor. Erken dönem Frankfurt Okulunun – özelde Adorno ve Horkheimer’ın –ekolojik krizi anlamada kullanışlı birçok teorik aracı bulunsa da, bu çalışmada mevcutekolojik krizin durumunu kavramada ‘öznelleşme’ kavramının yardımcı olacağını önesürüyorum. Öznelleşme kavramı, mevcut ekolojik krizin Aydınlanma, postmodernizmve kapitalizmle olan bağlantısını ortaya koymada önemli role sahiptir. Kavramın özelliklearaçsallaştırma ile ilişkili olması, kapitalizmde doğanın metalaştırılması sorunu ile aklınbiçimselleştirilmesi arasında bağlantı kurmayı mümkün kılmaktadır. İklimsel altüst oluş,asit yağmurları, yeryüzünün ortalama sıcaklığının artması, atmosferde karbondioksityoğunluğunun artması, olağanüstü kuraklık, okyanusların asitlenmesi ve ısınmasıgibi ciddi göstergelere sahip olan ekolojik kriz bugün, öznel aklın ve kapitalizminyeryüzüne hakim olması nedeniyle giderek derinleşmektedir. Ekolojik krize yöneliküretilen iktisadî ve araçsal çözümler ve politikalar, ekolojik krizi çözüme kavuşturmakyerine doğanın daha fazla metalaştırılmasına ve dolayısıyla araçsallaştırılmasına yolaçmaktadır. Bugün yeryüzünü çevreleyen sermaye-merkezci (capital-centric) pratikler,teknoloji ve endüstrinin nimetleri yoluyla insanlığı önemli bir zirveye ulaştırmaktadır.İnsanlığın doğadan özgürleşmesiyle ulaştığı zafer, gökyüzünde büyük bir yıldız gibiparlamaktadır. Ne var ki bu parlaklık atmosferdeki karbondioksit yoğunluğununartmasından, bacalardan çıkan gri dumanlardan seçilemez hâldedir. Doğa ve insanlıkekolojik bir yıkımın içerisine saplanmıştır. Aydınlanma artık bir süpernovadır.

Yirminci yüzyılın ortalarında Frankfurt Okulu, değişen eğilimlerinin de etkisi altında,insan ve doğa arasındaki etkileşimi sorgulamış, doğanın yozlaşmasının felsefîdayanaklarını ortaya koymuştur. 1960’lara gelindiğinde ise, Theodor W. Adorno veMax Horkheimer’ın danışmanlığında Alfred Schmidt (2014) The Concept of Naturein Marx teziyle, insan-doğa etkileşimine yönelik sorgulamayı, Okulun damarınauygun bir Marksist tavırdan sürdürmüştür. Sonraki yıllarda ise çevrecilik adı altındayeni bir tartışma alanı ortaya çıkmış; 1990’larda ise, Andrew Dobson’ın girişimiyle,köktenci ve derin olmaması nedeniyle çevreciliğe karşıt bir ideoloji olarak ekolojizminsan-doğa tartışmalarında yerini almıştır. Genel itibariyle ekoloji düşüncesindetartışmalar eko-Marksizm, eko-Anarşizm, toplumsal ekoloji, derin ekoloji gibi çeşitliakımlar dahilinde yürütülmüştür. Ne var ki bu çalışma, insan-doğa tartışmasını buakımlardan farklılaşarak ele alıyor. Çalışma, Frankfurt Okulunun (özellikle ilk dönem)mevcut ekolojik krizi kavramada kullanışlı teorik araçlara sahip olduğu iddiası üzerindetemelleniyor. Erken dönem Frankfurt Okulunun – özelde Adorno ve Horkheimer’ın –ekolojik krizi anlamada kullanışlı birçok teorik aracı bulunsa da, bu çalışmada mevcutekolojik krizin durumunu kavramada ‘öznelleşme’ kavramının yardımcı olacağını önesürüyorum. Öznelleşme kavramı, mevcut ekolojik krizin Aydınlanma, postmodernizmve kapitalizmle olan bağlantısını ortaya koymada önemli role sahiptir. Kavramın özelliklearaçsallaştırma ile ilişkili olması, kapitalizmde doğanın metalaştırılması sorunu ile aklınbiçimselleştirilmesi arasında bağlantı kurmayı mümkün kılmaktadır. İklimsel altüst oluş,asit yağmurları, yeryüzünün ortalama sıcaklığının artması, atmosferde karbondioksityoğunluğunun artması, olağanüstü kuraklık, okyanusların asitlenmesi ve ısınmasıgibi ciddi göstergelere sahip olan ekolojik kriz bugün, öznel aklın ve kapitalizminyeryüzüne hakim olması nedeniyle giderek derinleşmektedir. Ekolojik krize yöneliküretilen iktisadî ve araçsal çözümler ve politikalar, ekolojik krizi çözüme kavuşturmakyerine doğanın daha fazla metalaştırılmasına ve dolayısıyla araçsallaştırılmasına yolaçmaktadır. Bugün yeryüzünü çevreleyen sermaye-merkezci (capital-centric) pratikler,teknoloji ve endüstrinin nimetleri yoluyla insanlığı önemli bir zirveye ulaştırmaktadır.İnsanlığın doğadan özgürleşmesiyle ulaştığı zafer, gökyüzünde büyük bir yıldız gibiparlamaktadır. Ne var ki bu parlaklık atmosferdeki karbondioksit yoğunluğununartmasından, bacalardan çıkan gri dumanlardan seçilemez hâldedir. Doğa ve insanlıkekolojik bir yıkımın içerisine saplanmıştır. Aydınlanma artık bir süpernovadır.