Osmanlı’nın ilk jeoloji kitabı ve Osmanlı’da jeolojinin durumu hakkında öğrettikleri
The first geology book published by the Ottomans and what it teaches on the state of geology in the Ottoman Empire
Yazar: Şengör, Celal
Dergi: Osmanlı Bilimi Araştırmaları, Vol. 11 No. 1, 2011
Anahtar kelimeler: Jeoloji, jeoloji tarihi, İlm-i Tabakatü’l Arz, Nérée Boubée, Mehmed Ali Fethi Efendi, Ahmed Fayid, Osmanlı’da doğa bilimleri ; Geology,history of geology,İlm-i Tabakatü’l Arz,Nérée Boubée,Mehmed Ali Fethi Efendi,Ahmed Fayid,Natural Sciences in the Ottoman Empire.

Osmanlı İmparatorluğu’nda yayımlanan ilk Türkçe jeoloji kitabı İlm-i Tabakatü’l Arz (Istanbul, 1853) olup, bu kitap, Nérée Boubée’nin Geologie Populaire à la Portée de Tout le Monde Appliquée à l’Agriculture et à l’Industrie (Paris 1833) adlı popüler nitelikteki eserinin Kahire’de yapılan Arapça tercümesinden Türkçe’ye çevrilmiştir. Osmanlı devlet adamlarının bu kitaba yazdıkları öygü dolu takrirler, Osmanlı yöneticileri ve entelektüellerinin Avrupa’daki bilimsel gelişmelere büyük ilgi duyduklarını gösterdiği gibi, Avrupa’da jeoloji konusundaki gelişmelerden habersiz olduklarına da işaret etmektedir. Bu bildiri, Géologie Populaire’in Ali Fethi Efendi’nin Ali Fayid’in Al-Aqwâl al-Murdiya fî ’ilm Bunyat al-Kura al-Ardiyya (Boulaque, 1842) başlığını taşıyan Arapça tercümesinden yaptığı Türkçe çeviriyi incelemektedir. Türkçe çevirinin Arapça ağırlıklı dili, onun Türk okur arasındaki popülaritesine engel teşkil etmiş olmalıdır. Bu çeviri, aynı zamanda modern bilimin yalnızca Avrupa dillerinden çeviriler ile değil, Arapça metinler üzerinden de Türkiye’ye girdiğini göstermektedir. Diğer taraftan, esere, Sultan I. Abdülmecid’in iradesi ile devlet matbaasında basılmasına izin verilmiş olmakla birlikte, basım masraflarının mütercim tarafından karşılanmış olması, çeviri projesinin devlet in değil, fakat kişisel girişimle gerçekleştiğine işaret eder.

The first independent book in Turkish on geology published in theOttoman Empire wasİlm-i Tabakatü’l Arz (Istanbul, 1853). It was a translationmade from the Arabic of a popular book originally published in French in Parisby Nérée Boubée under the title Geologie Populaire à la Portée de Tout leMonde Appliquée à l’Agriculture et à l’Industrie (Paris 1833). The greatimportance placed on this book by the Ottoman dignitaries, shows that althoughthere was an enthusiasm for Western science among the administrators and theintelligentsia, they were unaware of the scientific developments in geology inEurope. The present paper focuses on the Turkish translation of GéologiePopulaire made by Ali Fethi Efendi from Ali Fayid’s Arabic translation titledAl-Aqwâl al-Murdiya fî ’ilm Bunyat al-Kura al-Ardiyya (Boulaque, 1842). Ananalysis of the Turkish translation shows that all technical terms were borrowedfrom the source text in Arabic. The artificially elaborate Ottoman constructionsin the text, not reflecting the simplicity and the elegance of the original, mayhave been one obstacle in its increase of popularity among Turkish readers. Thistranslation is a particular case pointing out that the introduction of modernsciences to Turkey did not only occur through direct translation from Europeantextbooks but through their popularized versions in Arabic translations as well.Although printed at the imperial printing house with the permission of SultanAbdülmecid I, the printing expenses were covered by the translator himself, afact assessing the individualistic character of the translation project.