ŞÎRÂZÎ’NİN el-MÜHEZZEB ADLI ESERİNDE ENMÂTÎ’YE NİSPET ETTİĞİ GÖRÜŞLERİ VE ŞÂFİÎ MEZHEBİNDEKİ YERİ
ŞÎRÂZÎ’NİN el-MÜHEZZEB ADLI ESERİNDE ENMÂTÎ’YE NİSPET ETTİĞİ GÖRÜŞLERİ VE ŞÂFİÎ MEZHEBİNDEKİ YERİ
Yazar: Aslan, Nasi; Sizgen, İbrahim
Dergi: Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (ÇÜİFD), Vol. 19 No. 1, 2019
Anahtar kelimeler: Fıkıh,Şâfiî Mezhebi,Enmâtî,Şîrâzî,Vecih,el-Mühezzeb

İmam Şâfiî’den sonra Şâfiî mezhebinin gelişimine,farklı coğrafyalara yayılmasına ve istikrar bulmasına katkıda bulunan birçokfakih yetişmiştir. Bu fakihlerden biri de Şâfiî Bağdat ekolü fakihlerinden olanEbü’l-Kâsım el-Enmâtî’dir. İmam Şâfiî’nin talebesi olan Müzenî ve Rebî’ b.Süleyman el-Murâdî gibi önemli şahsiyetlerden ders alan Enmâtî’nin hayatınayönelik terâcim eserlerinde fazla bilgiye rastlanmamaktadır. Kayıtlarda doğumtarihi ile ilgili kesin bir malumat yer almamaktadır. Müzenî’nin fıkhî birikiminiBağdat’a taşıyan ilk kişinin Enmâtî olduğu belirtilir. Bazı âlimlerce Şâfiîfıkhının gelişim silsilesi Şâfiî-Müzenî-Enmâtî-İbn Süreyc ve onun öğrencileriolarak kabul edilir. Bu tespite göre Şâfiî fıkhının Irak’ta gelişmesindeki enbüyük pay Enmâtî’ye aittir. Onun, İbn Süreyc ve İstahrî gibi Şâfiîliğinmezhepleşme sürecindeki etkin isimlere hocalık ettiği dikkate alındığındakendisinin mezhepte çok önemli bir yere sahip olduğu görülür. Özellikle İbnSüreyc’in muhtelif yerlere mensup çok sayıda öğrenci yetiştirmiş olmasıdolayısıyla Enmâtî’nin Şâfiî fıkhının yeni merkezlere aktarılmasında da önemlirol oynadığı söylenebilir. Enmâtî hakkında kullanılan “Bağdat müftüsü” şeklindebir niteleme o dönemde kendisinin saygın bir fakih olduğu şeklinde yorumlanabilir.Enmâtî ile ilgili olarak Şâfiî tabakât eserlerindekendisine nispet edilen herhangi bir eserin varlığından bahsedilmemektedir. Şukadar var ki, Bağdat’tın büyük camilerinde ders halkaları kurduğu ve buhalkalarda kendisine ait bazı görüşleri ifade ettiği anlatılmaktadır. Enmâtî,halkul-Kur’ân tartışmalarında ehl-i hadis çizgisinde yer almış ve hocasıMüzenî’den de benzer tavır almasını istemiştir. Usûl alanında kıyasla ilgilitartışmaların öne çıktığı bir dönemde Enmâtî celî kıyasla nasların tahsis veyaneshedilebileceğini belirterek kıyasın alanını genişleten görüşü savunmuştur.Fürûda bazı muhalif görüşleri olmakla birlikte genel manada Şâfiî’ningörüşlerine bağlı kaldığı için kendisinin ortaya koyduğu içtihatlar mezhepte“vecih” şeklinde itibar görmüştür. Bu noktada başta Şîrâzî’nin el-Mühezzeb adlıeseri olmak üzere bazı Şâfiî fıkıh kaynaklarında fukahâ tarafından Enmâtî’ninfıkhî görüşlerine atıfta bulunulmuştur. Bu cümleden olarak, abdestte kullanılansu ile necasetin giderilme durumu; idrar ile pislenen yerin temizliği; küçükbaşhayvanların zekâtında doğan kuzu/oğlakların durumu; fıtır sadakasının buğdayunu ile edası; görme muhayyerliği ve inan ortaklığının sıhhati için miktarbakımından ortakların sermayesinin nispeti meselesi gibi başlıklar elealınmıştır.Bu çalışmada tabakât eserleri ekseninde Enmâtî’ninhayatına, mezhepteki konumuna ve özellikle Şîrâzî’nin el-Mühezzeb adlı eserindeEnmâtî’ye nispet ettiği görüşler zikri geçen başlıklar özelinde mukayeseedilerek, bu görüşlerin mezhepteki tesiri ve sonuçları hakkında bir kısımdeğerlendirmeler yapılacaktır.Anahtar Kelimeler: Fıkıh, ŞâfiîMezhebi, Enmâtî, Şîrâzî, Vecih, el-Mühezzeb.

İmam Şâfiî’den sonra Şâfiî mezhebinin gelişimine,farklı coğrafyalara yayılmasına ve istikrar bulmasına katkıda bulunan birçokfakih yetişmiştir. Bu fakihlerden biri de Şâfiî Bağdat ekolü fakihlerinden olanEbü’l-Kâsım el-Enmâtî’dir. İmam Şâfiî’nin talebesi olan Müzenî ve Rebî’ b.Süleyman el-Murâdî gibi önemli şahsiyetlerden ders alan Enmâtî’nin hayatınayönelik terâcim eserlerinde fazla bilgiye rastlanmamaktadır. Kayıtlarda doğumtarihi ile ilgili kesin bir malumat yer almamaktadır. Müzenî’nin fıkhî birikiminiBağdat’a taşıyan ilk kişinin Enmâtî olduğu belirtilir. Bazı âlimlerce Şâfiîfıkhının gelişim silsilesi Şâfiî-Müzenî-Enmâtî-İbn Süreyc ve onun öğrencileriolarak kabul edilir. Bu tespite göre Şâfiî fıkhının Irak’ta gelişmesindeki enbüyük pay Enmâtî’ye aittir. Onun, İbn Süreyc ve İstahrî gibi Şâfiîliğinmezhepleşme sürecindeki etkin isimlere hocalık ettiği dikkate alındığındakendisinin mezhepte çok önemli bir yere sahip olduğu görülür. Özellikle İbnSüreyc’in muhtelif yerlere mensup çok sayıda öğrenci yetiştirmiş olmasıdolayısıyla Enmâtî’nin Şâfiî fıkhının yeni merkezlere aktarılmasında da önemlirol oynadığı söylenebilir. Enmâtî hakkında kullanılan “Bağdat müftüsü” şeklindebir niteleme o dönemde kendisinin saygın bir fakih olduğu şeklinde yorumlanabilir.Enmâtî ile ilgili olarak Şâfiî tabakât eserlerindekendisine nispet edilen herhangi bir eserin varlığından bahsedilmemektedir. Şukadar var ki, Bağdat’tın büyük camilerinde ders halkaları kurduğu ve buhalkalarda kendisine ait bazı görüşleri ifade ettiği anlatılmaktadır. Enmâtî,halkul-Kur’ân tartışmalarında ehl-i hadis çizgisinde yer almış ve hocasıMüzenî’den de benzer tavır almasını istemiştir. Usûl alanında kıyasla ilgilitartışmaların öne çıktığı bir dönemde Enmâtî celî kıyasla nasların tahsis veyaneshedilebileceğini belirterek kıyasın alanını genişleten görüşü savunmuştur.Fürûda bazı muhalif görüşleri olmakla birlikte genel manada Şâfiî’ningörüşlerine bağlı kaldığı için kendisinin ortaya koyduğu içtihatlar mezhepte“vecih” şeklinde itibar görmüştür. Bu noktada başta Şîrâzî’nin el-Mühezzeb adlıeseri olmak üzere bazı Şâfiî fıkıh kaynaklarında fukahâ tarafından Enmâtî’ninfıkhî görüşlerine atıfta bulunulmuştur. Bu cümleden olarak, abdestte kullanılansu ile necasetin giderilme durumu; idrar ile pislenen yerin temizliği; küçükbaşhayvanların zekâtında doğan kuzu/oğlakların durumu; fıtır sadakasının buğdayunu ile edası; görme muhayyerliği ve inan ortaklığının sıhhati için miktarbakımından ortakların sermayesinin nispeti meselesi gibi başlıklar elealınmıştır.Bu çalışmada tabakât eserleri ekseninde Enmâtî’ninhayatına, mezhepteki konumuna ve özellikle Şîrâzî’nin el-Mühezzeb adlı eserindeEnmâtî’ye nispet ettiği görüşler zikri geçen başlıklar özelinde mukayeseedilerek, bu görüşlerin mezhepteki tesiri ve sonuçları hakkında bir kısımdeğerlendirmeler yapılacaktır.Anahtar Kelimeler: Fıkıh, ŞâfiîMezhebi, Enmâtî, Şîrâzî, Vecih, el-Mühezzeb.