İnegöl Havzasında Drenaj Ağı Gelişimi ve Flüvyal Süreçlerin Morfometrik Analizlerle İncelenmesi
Investigation of drainage network development and fluvial processes by morphometric analysis in İnegöl Basin
Yazar: Uzun, Murat
Dergi: Ege Coğrafya Dergisi, Vol. 30 No. 1, 2021
Anahtar kelimeler: Human Geography ; Beşeri Coğrafya ; Morfometrik İndis,Drenaj Ağı,Flüvyal Süreçler,Tektonizma,İnegöl Havzası ; Morphometric Index,Drainage Network,Fluvial Processes,Tectonism,İnegöl Basin

Morfometrik indislerle yapılan analizler, gelişen Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) ile hızlı, karşılaştırabilir veriler sağlamakta ve bu bilgiler sayesinde havzaların jeolojik, jeomorfolojik ve hidrografik özellikleri açıklanabilmektedir. Bu çalışmada, farklı yapısal unsurları, jeomorfik birimleri, tektonik özellikleri barındıran İnegöl havzasının drenaj ağı, gelişimi ve flüvyal süreçleri etkileyen unsurlar, morfometrik indis analizleri üzerinden incelenmiştir. Araştırmada topografya paftaları ile Sayısal Yükselti Modeli (SYM) oluşturulmuş, havza geneli ve üç ana alt havza üzerinden alansal, çizgisel ve yüzeysel 26 morfometrik indisin hesaplamaları yapılmış ve CBS ile haritalar üretilmiştir. Yapılan analizlerden özellikle drenaj yoğunluğu, akarsu sıklığı, asimetrik faktöri, topografik simetri faktörü, vadi genişliği-vadi yüksekliği oranı, akarsu-boy gradyan indisi, yarılma derecesi ve aşınım-parçalanma indis verileri, havzanın drenaj gelişiminde strüktürün, tektonik hadiseler ile doğrultuların ana etkenler olduğunu tespit edilmiştir. Morfometrik indis sonuçlarına göre, havzanın kuzeyinde yer alan İnegöl ovasında litolojik birimler akarsuların tek kanal üzerinden drene olmasını sağlarken, Domaniç Dağları’ndaki granit topografyası akarsu sıklığının yoğun olmasına neden olmuştur. Vadi genişliği-vadi yüksekliği oranı, akarsu-boy gradyan indisi, yarılma derecesi ve topografik pürüzlülük indis verileri konsekant akarsu varlığını, havzanın belli alanlarındaki akarsuların ötelendiğini, fay dikliklerini aşarak boğaz vadiler oluşturduğunu ortaya koymuştur. Havzada genel drenajın sentripetal tipte olduğu, alt havzalarda ve yerel bölgelerde dandritik, kafesli ve paralel drenaj ağlarının geliştiği görülmüştür. Uygulanan indislerle drenaj ağı ve flüvyal süreçlerin gelişiminde tektonik hareketlerin etkisinin baskın etmen olduğu sayısal kanıtlarla tespit edilmiştir.

Analyzes made with morphometric indices provide fast, comparable data with the developing Geographical Information Systems (GIS) and geological, geomorphological and hydrographic characteristics of the basins can be explained with this information. In this study, the drainage network development and fluvial processes of the İnegöl basin, which has various structural elements, geomorphic units, tectonic features, were examined through morphometric index analysis and maps. In the research, topography sheets and Digital Elevation Model (DEM) were created, calculations of areal, linear and superficial 26 morphometric indices were made over the basin-wide and three main sub-basins, and maps were produced with GIS. Among the analyzes, especially drainage density, stream density, asymmetric factor, topographic symmetry factor, valley width-valley height ratio, stream-length gradient index, dissection index and erosion-fragmentation index data show that the structure, tectonic events and strikes are the main factors in the drainage development of the basin. It has been determined. According to the results of the morphometric index, while lithological units in the İnegöl plain located in the north of the basin enabled the rivers to drain through a single channel, the granite topography in the Domaniç Mountains caused the density of the stream. Valley width-valley height ratio, stream-length gradient index, dissectin index and topographic roughness index data reveal the presence of a concentrate stream, the drift of the rivers in certain areas of the basin, creating strait valleys by overcoming the steepness of the fault. It was observed that the general drainage in the basin was of the centripetal type, and dandritic, latticed and parallel drainage networks developed in the sub-basins and local areas. With the applied indices, it has been determined by numerical evidence that the effect of tectonic movements is the dominant factor in the development of the drainage network and fluvial processes.