İlimler Tasnifi Literatürleri İslâm Yazmalarının Kataloglanmasında Bir Zemin Sunabilir mi?
Does the Literature of the Classification of Sciences Provide a Basis for the Cataloguing of Islamic Manuscripts?
Yazar: Arıcı, Mustakim
Dergi: FSM İlmi Araştırmalar İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi No. 20, 2022
Anahtar kelimeler: Classification of Sciences,Unmudağ al-‘ulum,Islamic manuscripts,Ottomanmanuscript libraries ; İlimler tasnifi,enmûzecu’l-ulûm,İslâm yazmaları,Osmanlı yazmaeser kütüphaneleri,Ali Fethi Bey

Emevîlerden itibaren İslâm hanedanları döneminde eserlerin kütüphanelerde hangikriterlere göre ayrıştırılıp dizildikleri bir İslâm kültür ve bilim tarihi problemi olarak araştırılmayıhak etmektedir. Fakat XVI. yüzyıl öncesi yazma eser koleksiyonları ve kütüphanelerihakkında bu tartışmayı doyurucu bir şekilde yapmak için yeterli verilere sahipolduğumuzu söylemek güçtür. Buna karşılık özellikle XVI. yüzyıl ve sonrasındaki yazmaeser koleksiyonları ve kütüphaneleri için bu problemi daha derinlikli bir şekilde tartışabilecekkaynakların elde olduğunu ifade edebiliriz.Bu yazıda öncelikle ilk asırlardan XV. yüzyıla kadar İslam kütüphanelerindeeserlerin nasıl tasnif edildikleri hakkında kısa bir tartışma yapacağız. Ardından XVI.yüzyıldan XIX. yüzyıl sonlarına kadar Osmanlı yazma eser kütüphaneleri vakfiyeleri,defterleri ve fihristlerinden hareketle eserlerin nasıl tasnif edildikleri sorununa odaklanacağız.Daha çok ilimlere göre yapılan tasnifin işlevselliğini ve dakikliğini sorgulayacağız.Özellikle XIX. yüzyıldan itibaren yapılan kataloglarda ve günümüzde devam etmekte olan kataloglama çalışmalarında eserlerin ait oldukları ilim dallarına göre tasnifedilmesinde takip edilen bir ilimler tasnifi anlayışının olup olmadığını, varsa hangikriterlerin göz önünde bulundurulduğunu tartışacağız. Son olarak yazma eser kütüphanelerindekieserler için konularına göre yapılacak bir sınıflamada ya da konu başlığıbelirleme hususunda takip edilecek sistematik bir ilimler tasnifi modelinin imkanınıokuyucuların dikkatlerine sunacağız.

It deserves to be investigated as a problem in the history of Islamic culture and science,according to which criteria the books were sorted and arranged in libraries during theIslamic dynasties starting from the Umayyads. But it is difficult to say that we have sufficientdata to make this discussion satisfactorily about manuscript collections and librariesbefore the 16th century. On the other hand, we can state that there are resources that candiscuss this problem in a more in-depth way, especially for manuscript collections andlibraries of the 16th century and later.In this article, we will first make a short discussion about how works were classifiedin Islamic libraries from the first centuries to the 15th century. Then, we will focus on theproblem of how manuscripts were classified based on the Ottoman manuscript libraries’foundation certificates and catalogs from the 16th century to the end of the 19th century.We will question the functionality and preciseness of the classification, which is mostlymade according to the sciences. We will examine whether there is an understanding ofclassification of sciences that is followed in the classification of books according to thebranches of science they belong to, especially in catalogs made since the 19th century andin cataloging studies that continue today, and if there is such an understanding, we willdiscuss which criteria are taken into consideration. Finally, we will present to the attentionof the readers the possibility of a new systematic model of classification of sciences tobe followed in the classification of manuscript libraries according to their subjects.