Bazı İman Konuları Bağlamında İbnü’l-Müneyyir’in Zemahşerî’ye Yönelik Eleştirileri
Bazı İman Konuları Bağlamında İbnü’l-Müneyyir’in Zemahşerî’ye Yönelik Eleştirileri
Yazar: Bayram, İbrahim
Dergi: Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (ÇÜİFD), Vol. 18 No. 1, 2018
Anahtar kelimeler: İbnü’l-Müneyyir,Zemahşerî,el-Keşşâf,el-İntisâf,iman

Yazmış olduğu tefsirle (el-Keşşâf) İslam dünyasındabir çığır açmış olan Zemahşerî (ö. 538/1144), Kur’an’ın edebi vechesiniyansıtma hususunda pek çok kişinin takdirini kazanmakla birlikte, taşıdığıiʽtizalî fikirleri ayetlerin yorumuna katmak itibariyle de birtakımeleştirilere maruz kalmıştır. Onu en güçlü ve sistemli şekilde tenkit edensimaların başında ise İbnü’l-Müneyyir (ö. 683/1284) gelmiştir. İbnü’l-Müneyyir,büyük bir şöhrete sahip olan Zemahşerî tefsirinin, ona göre içinde yer alanzararlı iʽtizalî fikirlere karşı insanları ikaz etmek amacıyla bir eser(el-İntisâf) kaleme almıştır. İbnü’l-Müneyyir bu eserinde onu diğer bir kısım itikadimeselelerin dışında imanla ilgili bazı konular üzerinden de eleştirmiştir. Bumanada imanın tanımı, amelle ilişkisi ve büyük günah sahibi kişinin konumu gibimeselelerle alakalı olarak ona tenkitler yöneltmiştir. İmanın tasdikten ibaretolduğunu, amelin imandan bir cüz olmadığını ve ister tövbe etsin ister etmesinbüyük günah sahibi müminin ya doğrudan ya da sonuç itibariyle cennetegideceğini savunan İbnü’l-Müneyyir, tasdik ve ikrar dışında ameli de imanın birunsuru gören ve tövbe etmeden ölen günahkar kişinin mümin olmayıp ahiretteebedi azaba müstahak olacağını ileri süren Zemahşerî’yi eleştirmiştir.Muʽtezilî fikirlere sahip olan Zemahşerî’yi, Eşʽarî bir anlayış üzerindentenkit eden İbnü’l-Müneyyir, kendi görüşlerini ispat etmekten ziyade, onun düşüncelerininyanlışlığına ve kullandığı delillerin geçersizliğine dikkat çekmiştir.Zemahşerî’nin ayetlerin zahiri itibariyle taşıdığı anlamların kendi görüşünüteyit ettiğini düşündüğü yerlerde yaptığı yorumların onu gayesineulaştırmayacağını savunan İbnü’l-Müneyyir, aksi türdeki ayetlere dair yaptığıtefsirlerde ise onu gereksiz yere ilahi kelamı tevil etmek ve kendi itikadigörüşüne halel gelmemesi adına başka yerlerde uyguladığı kurallarıuygulamamakla tenkit etmiştir. Kimi zaman mensubu bulunduğu Ehl-i Sünnetdüşüncesinin iman konusuyla ilgili savunduğu görüşlere dair kanıtlar dazikreden müellif, ayrıca Muʽtezilî yaklaşımın yanlışlığını ispat sadedinde, ikimezhebin bazı hususlardaki ortak kabullerinden hareketle kendi görüşünü teyitedecek sonuçlara ulaşmaya çalışmıştır.

Yazmış olduğu tefsirle (el-Keşşâf) İslam dünyasındabir çığır açmış olan Zemahşerî (ö. 538/1144), Kur’an’ın edebi vechesiniyansıtma hususunda pek çok kişinin takdirini kazanmakla birlikte, taşıdığıiʽtizalî fikirleri ayetlerin yorumuna katmak itibariyle de birtakımeleştirilere maruz kalmıştır. Onu en güçlü ve sistemli şekilde tenkit edensimaların başında ise İbnü’l-Müneyyir (ö. 683/1284) gelmiştir. İbnü’l-Müneyyir,büyük bir şöhrete sahip olan Zemahşerî tefsirinin, ona göre içinde yer alanzararlı iʽtizalî fikirlere karşı insanları ikaz etmek amacıyla bir eser(el-İntisâf) kaleme almıştır. İbnü’l-Müneyyir bu eserinde onu diğer bir kısım itikadimeselelerin dışında imanla ilgili bazı konular üzerinden de eleştirmiştir. Bumanada imanın tanımı, amelle ilişkisi ve büyük günah sahibi kişinin konumu gibimeselelerle alakalı olarak ona tenkitler yöneltmiştir. İmanın tasdikten ibaretolduğunu, amelin imandan bir cüz olmadığını ve ister tövbe etsin ister etmesinbüyük günah sahibi müminin ya doğrudan ya da sonuç itibariyle cennetegideceğini savunan İbnü’l-Müneyyir, tasdik ve ikrar dışında ameli de imanın birunsuru gören ve tövbe etmeden ölen günahkar kişinin mümin olmayıp ahiretteebedi azaba müstahak olacağını ileri süren Zemahşerî’yi eleştirmiştir.Muʽtezilî fikirlere sahip olan Zemahşerî’yi, Eşʽarî bir anlayış üzerindentenkit eden İbnü’l-Müneyyir, kendi görüşlerini ispat etmekten ziyade, onun düşüncelerininyanlışlığına ve kullandığı delillerin geçersizliğine dikkat çekmiştir.Zemahşerî’nin ayetlerin zahiri itibariyle taşıdığı anlamların kendi görüşünüteyit ettiğini düşündüğü yerlerde yaptığı yorumların onu gayesineulaştırmayacağını savunan İbnü’l-Müneyyir, aksi türdeki ayetlere dair yaptığıtefsirlerde ise onu gereksiz yere ilahi kelamı tevil etmek ve kendi itikadigörüşüne halel gelmemesi adına başka yerlerde uyguladığı kurallarıuygulamamakla tenkit etmiştir. Kimi zaman mensubu bulunduğu Ehl-i Sünnetdüşüncesinin iman konusuyla ilgili savunduğu görüşlere dair kanıtlar dazikreden müellif, ayrıca Muʽtezilî yaklaşımın yanlışlığını ispat sadedinde, ikimezhebin bazı hususlardaki ortak kabullerinden hareketle kendi görüşünü teyitedecek sonuçlara ulaşmaya çalışmıştır.