Ahilik, Loncalar ve Yed-i Vâhid Sistemi: Osmanlı Ekonomisinde Yapısal Dönüşüm ve Uyum
Ahi Institutions, Guilds, and the Yed-i Vâhid System: Structural Transformations in the Ottoman Economy
Yazar: Arık, Tuğrul
Dergi: Mavi Atlas, Vol. 14 No. 1, 2025
Anahtar kelimeler: History of Ottoman Socio-Economy ; Osmanlı Sosyoekonomik Tarihi ; Economic history,Ottoman economy,Ahi institutions,Guilds,Yed-i vâhid. ; İktisat Tarihi,Osmanlı ekonomisi,Ahilik kurumu,Loncalar,Yed-i vâhid.

Osmanlı Devleti’nin ekonomik yapısı, 19. yüzyıl ortalarına kadar süren klasik döneminde iaşecilik, gelircilik ve gelenekçilik ilkeleri üzerine inşa edilmiştir. Bu ilkeler çerçevesinde üretim, ticaret ve tüketim dengesi sıkı bir biçimde devlet kontrolü altında tutulmuştur. Devletin ekonomiye bu şekilde müdahalesi sürecinde önemli çözüm ortaklarından biri evvela Ahilik kurumu, sonraki dönemde ise lonca teşkilatları olmuştur. Birbirinin devamı niteliğindeki bu organizasyonlar hem üretim süreçlerinin düzenlenmesinde hem de toplumsal dayanışmanın sağlanmasında etkin rol oynamıştır. Ancak 18. yüzyılın sonlarından itibaren Avrupa’da hız kazanan Sanayi Devrimi ve artan dış ticaret baskısı, Osmanlı ekonomisinde köklü değişimleri tetiklemiştir. Bu bağlamda Osmanlı Devleti’nin 1826 yılında başvurduğu sıra dışı bir yenilik olan Yed-i Vâhid (tekel) sistemi, ticarette tekelci uygulamaların zirvesi olarak kabul edilmiştir. Devlet, bu sistem aracılığıyla hem mali gelirlerini artırmayı hem de yabancı tüccarları sistem dışına çıkarmayı hedeflemiştir. Ancak kısa sürede hem İngiliz tüccarların hem de ürünlerini düşük fiyatla satmak zorunda kalan üreticilerin tepkisini çeken bu uygulama, 1838 Osmanlı-İngiliz Ticaret Antlaşması ile kaldırılmış ve böylece devletin piyasa üzerindeki doğrudan müdahalesi sona ermiştir. Ardından üretim ve esnaflık alanlarında da tekelci uygulamalara son verilmiş; ayrıcalıklarını kaybeden loncalar, serbest piyasa koşullarına uyum sağlama sürecine girmiştir. Bu makale, Ahilik Kurumunu ve Yed-i Vâhid uygulanmasını tarihsel bağlamında ele alarak, söz konusu dönüşümün Osmanlı loncalarında ortaya çıkardığı yapısal ve ekonomik etkileri değerlendirmektedir.

The Ottoman Empire's economy during its classical period was grounded in the principles of provisionism (iaşecilik), fiscalism (gelircilik), and traditionalism, with production, trade, and consumption tightly regulated by the state. During this period, Ahi institutions and guilds functioned as crucial intermediaries, ensuring both the regulation of production processes and the preservation of social solidarity. From the late eighteenth century onward, however, the Industrial Revolution in Europe and the increasing pressure of international trade compelled the Ottoman state to reconsider its traditional economic structure. The introduction of the Yed-i Vâhid (monopoly) system in 1826 represented a unique attempt to increase fiscal revenues and to limit the growing influence of foreign merchants within domestic markets. Although the system initially aimed to strengthen state control over commerce, it soon provoked resistance from both British traders and local producers who were forced to sell their goods at below-market prices. The abolition of this monopolistic framework following the 1838 Ottoman-British Trade Agreement marked a decisive shift toward liberal economic practices. Consequently, guilds lost their privileges and were compelled to adapt to the emerging dynamics of a free market economy. This article analyzes the historical background and implementation of the Ahi and Yed-i Vâhid systems, assessing their structural and socioeconomic consequences within the broader context of Ottoman economic transformation.