İşaya Üşür ve Geçiş Tartışmaları
İşaya Üşür ve Geçiş Tartışmaları
Yazar: Oyan, Oğuz
Dergi: Mülkiye Dergisi, Vol. 45 No. 4, 2021
Anahtar kelimeler: İşaya Üşür,Geçiş Tartışmaları,Kapitalizm

Buradaki amacımız değerli meslektaşımız İşaya Üşür’ü (veya kısaca İÜ veyaİşaya), yazıp çizdikleri içinde önemli bir yer tutan “geçiş tartışmaları” bağlamındaanmak. İşaya yazılarını daha çok sanayileşme süreçleri üzerine yazdı. Ama busüreçleri dahi sanayileşmeye farklı geçiş yolları üzerinden çözümlemeye özengösterdi. Bu çerçevedeki yazılarının önemli bir bölümünü derleyen bir çalışmadeğerli meslektaşlarımız Şahinkaya ve Eren tarafından yetkinlikle yürütüldü vekitaplaştırıldı (Şahinkaya ve Eren, 2021). Bu kitaba yazdığım mütevazi sunuşyazısından aktaracağım şu paragraf belki bu makalemizin girişi açısından daaçıklayıcı bir not olabilir:İşaya dostumuz, “Bu derlemedeki yazılarında, sanayi devrimi, sanayileşme,sanayileşme tipolojileri ve teknoloji kavramlarına yüklenebilecek neredeysebütün anlamları ve aralarındaki ilişkileri -geniş bir literatür taramasını daarkasına alarak- sorgulamaya çalışırken, adeta okuyucuyu çok katmanlı bir“ilişkiler-süreçler” otoyolunda gezintiye çıkarmaktadır. Sanayileşme sürecinesonradan giren ülkelerin ek sorunlarına mı ilgi duyarsınız, “türev sanayileşme”kavramı üzerinden tıpkı kapitalizmin tüm dünyaya İngiltere’den ihraç edilmişolduğu tezine benzer ama onu aşan bir sorunsalı mı tartışmak istersiniz,“proto-sanayileşme” kavramı üzerinden sanayileşmenin/kapitalizmin gelişmetarihine bir katkı mı istersiniz, “ma’lûmat” toplumu ile bilgi toplumu üzerineanaliz çeşitlemeleri mi istersiniz, sanayileşmeyi sadece teknik değil kültürelbir süreç olarak da mı kavramak istersiniz, vs... bütün bunlar İşaya’nın ilgive inceleme alanındadır. (...) ‘Sanayileşme: Kavramdan Tipolojilere’ başlıklımakalesinin sonuç bölümünü şöyle bağlıyor İşaya hoca: “Sanayileşme sürecinikavramlaştırmaya yönelik her teşebbüs beraberinde bir toplum ve tarih teorisinede sahip olmak durumundadır. Bu suretle, herhangi bir dönemde, herhangi birülkede, iktisadi gelişmenin (sanayileşmenin) incelenmesi, bir bakıma, tarih yada iktisadi tarih incelemesi anlamına gelecektir”. Aynı makalede, tipolojilerve aşamalar konusuna, haklı olarak, ihtiyatlı ve eleştirel yaklaşımdan yanaolduğunu görürsünüz; tek-yönlü ve düzçizgisel evrimci yaklaşımlar konusundada öyle...” (Oyan, 2021: 11-14).

Buradaki amacımız değerli meslektaşımız İşaya Üşür’ü (veya kısaca İÜ veyaİşaya), yazıp çizdikleri içinde önemli bir yer tutan “geçiş tartışmaları” bağlamındaanmak. İşaya yazılarını daha çok sanayileşme süreçleri üzerine yazdı. Ama busüreçleri dahi sanayileşmeye farklı geçiş yolları üzerinden çözümlemeye özengösterdi. Bu çerçevedeki yazılarının önemli bir bölümünü derleyen bir çalışmadeğerli meslektaşlarımız Şahinkaya ve Eren tarafından yetkinlikle yürütüldü vekitaplaştırıldı (Şahinkaya ve Eren, 2021). Bu kitaba yazdığım mütevazi sunuşyazısından aktaracağım şu paragraf belki bu makalemizin girişi açısından daaçıklayıcı bir not olabilir:İşaya dostumuz, “Bu derlemedeki yazılarında, sanayi devrimi, sanayileşme,sanayileşme tipolojileri ve teknoloji kavramlarına yüklenebilecek neredeysebütün anlamları ve aralarındaki ilişkileri -geniş bir literatür taramasını daarkasına alarak- sorgulamaya çalışırken, adeta okuyucuyu çok katmanlı bir“ilişkiler-süreçler” otoyolunda gezintiye çıkarmaktadır. Sanayileşme sürecinesonradan giren ülkelerin ek sorunlarına mı ilgi duyarsınız, “türev sanayileşme”kavramı üzerinden tıpkı kapitalizmin tüm dünyaya İngiltere’den ihraç edilmişolduğu tezine benzer ama onu aşan bir sorunsalı mı tartışmak istersiniz,“proto-sanayileşme” kavramı üzerinden sanayileşmenin/kapitalizmin gelişmetarihine bir katkı mı istersiniz, “ma’lûmat” toplumu ile bilgi toplumu üzerineanaliz çeşitlemeleri mi istersiniz, sanayileşmeyi sadece teknik değil kültürelbir süreç olarak da mı kavramak istersiniz, vs... bütün bunlar İşaya’nın ilgive inceleme alanındadır. (...) ‘Sanayileşme: Kavramdan Tipolojilere’ başlıklımakalesinin sonuç bölümünü şöyle bağlıyor İşaya hoca: “Sanayileşme sürecinikavramlaştırmaya yönelik her teşebbüs beraberinde bir toplum ve tarih teorisinede sahip olmak durumundadır. Bu suretle, herhangi bir dönemde, herhangi birülkede, iktisadi gelişmenin (sanayileşmenin) incelenmesi, bir bakıma, tarih yada iktisadi tarih incelemesi anlamına gelecektir”. Aynı makalede, tipolojilerve aşamalar konusuna, haklı olarak, ihtiyatlı ve eleştirel yaklaşımdan yanaolduğunu görürsünüz; tek-yönlü ve düzçizgisel evrimci yaklaşımlar konusundada öyle...” (Oyan, 2021: 11-14).