Kur’ân-ı Kerîm’de İstifhâm-ı İnkârî Üslûbu: Anlam ve Etki Analizi
The Style of Istifhâm-ı Inkârî in the Holy Qur'an: an Analysis of Meaning and Impact
Yazar: Tutal, Ramazan
Dergi: İslami İlimler Dergisi No. 40, 2025
Anahtar kelimeler: Arabic Language and Rhetoric ; Arap Dili ve Belagatı ; Arap Dili ve Belâgati,Kur’ân-ı Kerim,İstifhâm,İnkârî,Anlam,Etki ; Arabic Language and Rhetoric,Holy Quran,Resignation,Denial,Meaning,Effect

Kur’ân-ı Kerîm, kendine has bir üslûbla, çok katmanlı anlam derinlikleri barındıran çeşitli hitap tarzları kullanarak muhataplarına seslenir. Bu üslûblar arasında istifhâm üslûbu önemli bir konuma sahiptir. Kur’ân’da istifhâm içerikli 1260 civarında âyet bulunmaktadır ki bu, toplam âyet sayısının yaklaşık beşte birine tekabül etmektedir. İstifhâm,  temel anlamında bilgi talep etmeyi veya bilmediğini öğrenmeyi ifade ederken, Kur’ân’daki kullanımı çoğunlukla bu temel anlamın ötesine geçerek farklı anlamlar kazanır. Allah’ın her şeyi bilen sıfatına sahip olması sebebiyle, Kur’ân’da Allah’ın bilgi talep etmesi mantıken mümkün görülmez. Dolayısıyla Kur’ân’daki istifhâm ifadeleri genellikle temel anlamının ötesinde reddetme, kınama, kabullendirme, sorgulama, ironi ve itiraz gibi farklı manalara hizmet eder. Kur’ân’da istifhâm-ı inkârî ve istifhâm-ı takrîrî olmak üzere istifhâmın hakîkî anlamının dışında kullanıldığı iki temel üslûp öne çıkmaktadır. İstifhâm-ı inkârî, bir durumu kabullenmemek, hoş görmemek veya onaylamamak anlamında kullanılır ve bir durumun ya da düşüncenin sorgulanırken aslında o durumu reddetmek amacı taşıdığını gösterir. İstifhâm-ı takrîrî ise muhatabın bir gerçeği kabul etmesini sağlamak üzere, onu itiraf ettiren veya onaylatan bir anlam taşır. Kur’ân’da yer alan istifhâm-ı inkârî ifadeler, muhatapları düşündürerek olaylara eleştirel bir gözle bakmalarını teşvik amacına matuftur ve onları doğruya yönlendirme iradesini ortaya koymaktadır. Ayrıca muhataplarda zihinsel uyanışını sağlamak, yanlış inançları çürütmek, ahlâkî doğruları vurgulamak, toplumsal sorunlara vurgu yapmak ve doğru olanı bulmayı teşvik etmek gibi amaçlara yönelik olarak istifhâmın etkili bir belâgat aracı olduğu görülmektedir.  Bu çalışmada, Arap dili ve belâgati çerçevesinde istifhâm-ı inkârî üslûbunun kavramsal çerçevesi, anlama yansıması, Kur’ân’da nasıl ve hangi amaçlarla kullanıldığı analiz edilmiştir.

The Qur'an employs a distinctive rhetorical style, characterized by multi-layers of meaning and various modes of address in its communication with the audience. Among its various rhetorical strategies, the istifham (interrogative) style holds a significant position. Approximately 1,260 verses in the Qur'an contain istifham expressions, accounting for nearly one-fifth of the total verses. Although istifham, in its primary linguistic sense, refers to seeking  information or clarifying the unknown, its usage in the Qur'an often transcends the basic definition, acquiring a range of figurative connotations. Given Allah’s attribute as the Omniscient, it is logically inconceivable for Him to seek knowledge; hence, the Qur'anic usage of istifham typically serves purposes that extend well beyond its literal meaning. These include, functions such as rejection, reproach, affirmation, questioning, irony, and objection. Two primary rhetorical forms of figurative istifham emerge in the Qur'an: istifham-i inkari (interrogative of rejection) and istifham-i takriri (interrogative of affirmation). The former is employed to express disapproval, dissent, or rejection, revealing that the question itself serves the purpose of refuting or challenging a given idea or situation. Conversely, istifham-i takriri aims to elicit acknowledgment or affirmation of a truth by guiding the audience toward its acceptance. The istifham-i inkari expressions are designed to provoke reflection, encourage critical evaluation of events, and ultimately direct the audience toward a recognition of truth. Additionally, istifham serves as a powerful rhetorical device to awaken intellectual awareness, dismantle false beliefs, emphasize moral truths, highlight societal issues, and inspire the pursuit of justice.This study critically analyzes the conceptual framework, interpretative impact, and rhetorical purposes of the istifham-i inkari style within the Qur'an, employing a methodological lens grounded Arabic linguistics and rhetoric.