HALVETÎ ŞEYHİ MEHMED NAZMÎ’NİN BİLİNMEYEN BİR ESERİ: DÎVÂN-I İLÂHİYYÂT
AN UNKNOWN WORK BY KHALWATİ SHEİKH MUḤAMMAD NAẒMİ̄: Dİ̄VĀN-I İLĀHİYYĀT
Yazar: Cengiz, Rale Zehra; Büküm, Mehmet
Dergi: Hikmet - Akademik Edebiyat Dergisi No. 22 [BAHAR 2025], 2024
Anahtar kelimeler: Turkish Islamic Literature ; Türk İslam Edebiyatı ; Classical Turkish Literature of Ottoman Field ; Osmanlı Sahası Klasik Türk Edebiyatı ; Halvetiyye,Şemsiyye,Sivâsiyye,Mehmed Nazmî Efendi,Dîvân-ı İlâhiyyât ; The Khalwati order,Şemsiyye,Sivâsiyye,Muḥammad Naẓmı̇̄ Efendi,Dı̇̄vān-ı İlāhiyyāt

XVII. yüzyıl Osmanlı tasavvuf tarihinin önemli simalarından biri olan Mehmed (Muhammed) Nazmî Efendi, Halvetiyye tarikatının önemli mutasavvıflarından, şairlerinden ve dinî musiki bestekârlarındandır. Günümüzde Nazmî Efendi’nin hayatı, eserleri ve düşünce dünyası hakkında pek çok çalışma yapılmıştır. Onun, “Dîvân, Miʿyâr-ı Tarîkat-ı İlâhî, Sırr-ı Maʿnevî ve Hediyyetü’l-İhvân” adlı eserleri günümüze ulaşmış ancak “Mevʿiza-i Mücâhede” adlı eserinin bir nüshasına henüz ulaşılamamıştır. Bu çalışmada literatürde adı hiç geçmese de Mehmed Nazmî’nin “Dîvân-ı İlâhiyyât” adını verdiğimiz eseri ilk kez tanıtılacaktır. Eserin kendisinden elde edilen tüm verilerle Mehmed Nazmî’ye dair biyografik tüm bilgiler uyuşmaktadır.Şair Mehmed Nazmî, eseri iki bölüm şeklinde tertip ettiği için eser sehven iki ayrı eser şeklinde değerlendirilmiş ve bir bölüm, Nazmî-zâde Murtazâ Efendi’ye nispet edilmiştir. Dîvândaki ilahiler, hurûf-ı hecâ düzenine göre tertip edilmiştir. Çalışmamızda; Mehmed Nazmî Efendi ve eserleri hakkında bilgi verilmiş, sonrasında Dîvân-ı İlâhiyyât’ın Mehmed Nazmî’ye aidiyeti tartışılmış ve Dîvân-ı İlahiyyât’la ilgili bilgiler verilmiştir. Makalenin sonunda eserdeki ilahilerin varak numaraları, matla ve makta beyitlerinin transkripsiyonlu hâlleri, vezinleri, beyit ve bend sayıları, nazım biçimleri ve varsa nazım türleri detaylı bir tablo hâlinde sunulmuştur.Dîvân-ı İlâhiyyât'ın gün yüzüne çıkarılması, Mehmed Nazmî Efendi'nin hayatı ve edebî kişiliğini daha iyi anlamamızı sağlayacaktır. Onun tasavvufî düşüncelerini ve Halvetiyye tarikatındaki konumunu yansıtan bu eser, aynı zamanda şairlik yeteneğini de gözler önüne serecektir. Özellikle ilahilerin yer aldığı kısım, Nazmî Efendi'nin manevî dünyasına ışık tutacaktır.

Muḥammad Naẓmı̇̄ Efendi, one of the prominent figures in 17th-century Ottoman Sufism, was a distinguished Sufi master, poet, and composer of religious music in the Khalwati order. Numerous scholarly works have examined Naẓmı̇̄ Efendi's life, works, and intellectual contributions. While his works Dı̇̄vān, Miʿyār-ı Tarı̇̄ḳat-ı İlāhı̇̄, Sırr-ı Maʿnevı̇̄ and Hediyyetü'l-İḫvān have survived to the present day, his work titled Mevʿiza-i Mücāhede remains undiscovered. This study introduces for the first time his previously unknown work Dı̇̄vān-ı İlāhiyyāt, which has not been mentioned in existing literature. All biographical information about Muḥammad Naẓmı̇̄ aligns perfectly with data obtained from this newly discovered work.Due to its two-part structure, the work was mistakenly cataloged as two separate manuscripts, with one section erroneously attributed to Naẓmı̇̄zāde Murtażā Efendi. The religious hymns (ilahis) in this collection are arranged alphabetically. Our study provides detailed information about Muḥammad Naẓmı̇̄ Efendi and his works, discusses the attribution of Dı̇̄vān-ı İlāhiyyāt to him, and offers an in-depth analysis of the collection. The article concludes with a catalog listing each hymn's folio numbers, transcriptions of the opening and closing verses, metrical patterns, number of couplets and stanzas, poetic forms, and, where applicable, genres.The discovery of Dı̇̄vān-ı İlāhiyyāt enhances our understanding of Muḥammad Naẓmı̇̄ Efendi’s life and literary persona. This work not only reflects his mystical thoughts and his position within the Khalwati order but also demonstrates his poetic mastery. The section containing religious hymns, in particular, offers valuable insights into Naẓmı̇̄ Efendi’s spiritual world. The collection serves as a crucial resource for understanding both his literary achievements and his contributions to Ottoman mystical literature.