USÛL YAZIMINDA İKİ FARKLI YAKLAŞIM MOLLA HÜSREV ve FUDAYL ÇELEBİ ÖRNEĞİ
USÛL YAZIMINDA İKİ FARKLI YAKLAŞIM MOLLA HÜSREV ve FUDAYL ÇELEBİ ÖRNEĞİ
Yazar: Korkmaz, Ömer
Dergi: Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (ÇÜİFD), Vol. 19 No. 1, 2019
Anahtar kelimeler: Molla Hüsrev,Fudayl Çelebi,Cemâlî,Tenvî‘u’l-usûl,Mirkâtü’l-vusûl

Fıkıhusûlü/metodolojisi adıyla bir kanun ilminin inşası için yapılan ilk girişimMüslümanlar tarafından gerçekleştirilmiş ve erken dönemlerden itibaren bualanda eserler telif edilmiştir. Söz konusu ilme tüm İslâm devletlerinin olduğugibi Osmanlı Devleti âlimlerinin de katkıları olmuştur. Osmanlıâlimleri/fakihleri telif, şerh, hâşiye ve muhtasar olmak üzere fıkıh usûlüalanında birçok çalışma yapmışlardır. Molla Hüsrev ve Fudayl Çelebi de bualanda kitap yazan Osmanlı âlimlerindendir.MollaHüsrev (ö. 885/1480), Fatih Sultan Mehmed döneminde şeyhülislamlık yapmış,ilmiye teşkilatının kuruluş ve işleyişine önemli katkılar sunmuş kişilerdenbiridir. Sahn-ı Semân medreselerinin programını hazırlayanlar arasındabulunmasının yanında onun fıkıh ve fıkıh usulüne dair yazdığı eserler Osmanlımedreselerinde ders kitabı olarak okutulmuştur. Ayrıca o, çalışmada eserinitahlil edeceğimiz Fudayl Çelebi (ö. 991/1583)’nin babası Zenbilli Ali CemâlîEfendi (ö. 932/1526) dâhil olmak üzere birçok öğrenci yetiştirerek Osmanlı ilimdünyasının gelişmesinde etkili olmuştur. Molla Hüsrev’den yaklaşık bir asırsonra yaşamış olan Fudayl Çelebi, Osmanlı medreselerinde yetişmiş, uzun yıllarmüderrislik yapmış ve Bağdat, Halep ve Mekke gibi önemli merkezlerde kadılıkyapmış bir Osmanlı âlimidir. Eğitim hayatını Osmanlı medreselerinde geçirmişolmasının ve müderrislik yapmasının doğal sonucu olarak Molla Hüsrev’ineserlerini okumuş ve okutmuştur. Ayrıca o, Molla Hüsrev gibi fıkıh ve fıkıhusûlüne dair yazdığı eserler ile İslâm hukuku alanına önemli katkı sunmuştur.Fudayl Çelebi’nin Âdâbü’l-evsıyâ ve ed-Damânât adlı eserleri hukuk tarihiaçısından önemli bir dönüm noktası olan Mecelle’nin kaynakları arasında yerinialmıştır. FudaylÇelebi, çalışmada ele alınacak olan fıkıh usulü eserinde Molla Hüsrev’denoldukça etkilenmiştir. Bu etki eserin genelinde bariz şekilde görünmektedir. O,eserini ve bu esere yazdığı şerhi isimlendirirken dahi Molla Hüsrev’inkullandığı kavramı kullanmıştır. Bununla birlikte o, eserini yazarken yer yerMolla Hüsrev’e itiraz etmekte ve onu eleştirmektedir. O, Molla Hüsrev’i bazenselefi anlamamakla; onların yolundan nedensiz ayrılmakla eleştirmiş, bazen deverdiği bilgilerin eksik ve yetersiz olduğunu belirtmiştir. Ancak eleştirdiğiyönleri olmasına rağmen Fudayl Çelebi’nin, Molla Hüsrev’in eserini dahamükemmel bir hale getirmeye gayret ettiği anlaşılmaktadır. O, tabiri caizse bueseri önüne almış, konular arasında uyuma dikkat ederek yeniden tasnif edip,tanımlarını da eğitim ve öğretime daha elverişli hale getirmeye çalışmıştır. Buçalışmada, Fudayl Çelebi’nin Molla Hüsrev’i hangi konularda eleştirdiği, onunfarklı düşündüğü hususların neler olduğu ve hangi amaçla eserini kaleme aldığıortaya konulmaya çalışılacaktır. Fudayl Çelebi’nin Molla Hüsrev’den farklıdüşündüğü konular Tercihler, Kitabın Tertip ve Tasnifi ve Tanımlar olmak üzereüç başlıkta işlenecektir.AnahtarKelimeler: Molla Hüsrev, Fudayl Çelebi, Cemâlî, Tenvî‘u’l-usûl,Mirkâtü’l-vusûl.

Fıkıhusûlü/metodolojisi adıyla bir kanun ilminin inşası için yapılan ilk girişimMüslümanlar tarafından gerçekleştirilmiş ve erken dönemlerden itibaren bualanda eserler telif edilmiştir. Söz konusu ilme tüm İslâm devletlerinin olduğugibi Osmanlı Devleti âlimlerinin de katkıları olmuştur. Osmanlıâlimleri/fakihleri telif, şerh, hâşiye ve muhtasar olmak üzere fıkıh usûlüalanında birçok çalışma yapmışlardır. Molla Hüsrev ve Fudayl Çelebi de bualanda kitap yazan Osmanlı âlimlerindendir.MollaHüsrev (ö. 885/1480), Fatih Sultan Mehmed döneminde şeyhülislamlık yapmış,ilmiye teşkilatının kuruluş ve işleyişine önemli katkılar sunmuş kişilerdenbiridir. Sahn-ı Semân medreselerinin programını hazırlayanlar arasındabulunmasının yanında onun fıkıh ve fıkıh usulüne dair yazdığı eserler Osmanlımedreselerinde ders kitabı olarak okutulmuştur. Ayrıca o, çalışmada eserinitahlil edeceğimiz Fudayl Çelebi (ö. 991/1583)’nin babası Zenbilli Ali CemâlîEfendi (ö. 932/1526) dâhil olmak üzere birçok öğrenci yetiştirerek Osmanlı ilimdünyasının gelişmesinde etkili olmuştur. Molla Hüsrev’den yaklaşık bir asırsonra yaşamış olan Fudayl Çelebi, Osmanlı medreselerinde yetişmiş, uzun yıllarmüderrislik yapmış ve Bağdat, Halep ve Mekke gibi önemli merkezlerde kadılıkyapmış bir Osmanlı âlimidir. Eğitim hayatını Osmanlı medreselerinde geçirmişolmasının ve müderrislik yapmasının doğal sonucu olarak Molla Hüsrev’ineserlerini okumuş ve okutmuştur. Ayrıca o, Molla Hüsrev gibi fıkıh ve fıkıhusûlüne dair yazdığı eserler ile İslâm hukuku alanına önemli katkı sunmuştur.Fudayl Çelebi’nin Âdâbü’l-evsıyâ ve ed-Damânât adlı eserleri hukuk tarihiaçısından önemli bir dönüm noktası olan Mecelle’nin kaynakları arasında yerinialmıştır. FudaylÇelebi, çalışmada ele alınacak olan fıkıh usulü eserinde Molla Hüsrev’denoldukça etkilenmiştir. Bu etki eserin genelinde bariz şekilde görünmektedir. O,eserini ve bu esere yazdığı şerhi isimlendirirken dahi Molla Hüsrev’inkullandığı kavramı kullanmıştır. Bununla birlikte o, eserini yazarken yer yerMolla Hüsrev’e itiraz etmekte ve onu eleştirmektedir. O, Molla Hüsrev’i bazenselefi anlamamakla; onların yolundan nedensiz ayrılmakla eleştirmiş, bazen deverdiği bilgilerin eksik ve yetersiz olduğunu belirtmiştir. Ancak eleştirdiğiyönleri olmasına rağmen Fudayl Çelebi’nin, Molla Hüsrev’in eserini dahamükemmel bir hale getirmeye gayret ettiği anlaşılmaktadır. O, tabiri caizse bueseri önüne almış, konular arasında uyuma dikkat ederek yeniden tasnif edip,tanımlarını da eğitim ve öğretime daha elverişli hale getirmeye çalışmıştır. Buçalışmada, Fudayl Çelebi’nin Molla Hüsrev’i hangi konularda eleştirdiği, onunfarklı düşündüğü hususların neler olduğu ve hangi amaçla eserini kaleme aldığıortaya konulmaya çalışılacaktır. Fudayl Çelebi’nin Molla Hüsrev’den farklıdüşündüğü konular Tercihler, Kitabın Tertip ve Tasnifi ve Tanımlar olmak üzereüç başlıkta işlenecektir.AnahtarKelimeler: Molla Hüsrev, Fudayl Çelebi, Cemâlî, Tenvî‘u’l-usûl,Mirkâtü’l-vusûl.