BABASIZ GEBELİK MİTLERİ BAĞLAMINDA TÜRK MİTOLOJİSİNDE GÖK-YER DİKOTOMİSİ VE ANA TANRIÇA KÜLTÜNÜN İZLERİ
Sky-Earth Dichotomy and Traces of Mother Goddess Cult in Turkish Mythology in Context of Fatherless Pregnancy Myths
Yazar: Yolcu, Yrd. Doç. Dr. Mehmet
Dergi: Hitit Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Vol. 7 No. 1, 2014
Anahtar kelimeler: Ana tanrıça, Türk mitolojisi, kült, babasız doğum motifi, inançlar ; mother goddess, Turkish mythology, cult, fatherless conception motif, beliefs

İnsanlık tarihinin geçirdiği önemli aşamalardan birinin de tüketici avcıtoplayıcıekonomiden Neolitik üretime geçiş olduğu bilinmektedir. İlkeltopluluktan uygarlığa doğru atılan bu adım, inanç ve düşünce biçimleriüzerinde önemli etkiler bırakmıştır. Paleolitik dönemin sonlarına doğru,muhtemelen erkeğin üreme üzerindeki işlevinin bilinmemesi, kadının doğumutek başına gerçekleştirmesi ve yaratıcı olarak görülmesi, cinsiyet temelliişbölümünde ilkel bahçe tarımında bitki yetiştiriciliğini kadının üstlenmesi,hem onun toplumsal statüsünü yükseltmiş, hem de üreme, doğum, toprak,bereket ve verimlilikle ilişkilendirilen tanrıça merkezli bir mitik düşünceninoluşmasına zemin hazırlamıştır. Ana tanrıça tapınımı, sabanın keşfi ve tarımınprofesyonelleşmesiyle ataerkilliğin baskın hale geldiği köleci toplumsal düzeninortaya çıktığı zamana kadar varlığını sürdürmüştür. Ana tanrıça kültü, ataerkiltoplumsal yapıda birden ortadan kalkmamış, çeşitli inançların, anlatımların veritüellerin arka planında uzun süre yaşamaya devam etmiştir. Eski toplumlardaata tanrılar ile ana tanrıça arasında sevgili veya oğul ilişkisi geliştirilmiş veböylelikle tanrısal gebelik ve doğum mitleri doğmuştur. Bu bağlamda kurtarıcıkahraman mitlerinde geçmiş dönemlerin tanrı doğumlarının antropomorflaşmışşekilleri görülmektedir. Türk mitolojisinde gök ve yer dikotomisinin ürettiğigöğün döllediği yer temalı anlatımlarda; köken mitlerindeki babasız doğummotiflerinde; ağaç, su, toprak gibi unsurlara bağlı antropogonik ve kozmogonikmitlerde; kurt zoomorfizminin baskın olduğu gökten gelen ışıktan gebe kalmamotiflerinde ana tanrıçanın izlerine rastlanmaktadır. Bu çalışmada, sosyoekonomikyapının inançlar üzerindeki etkisi bağlamında ana tanrıça kültününTürk mitik düşüncesindeki izleri çeşitli açılardan tartışılmıştır.

It is known that one very important step humankind took is the transition from a hunter-gatherer society to a productire neolithic society. This step from a primitive society to a civilizied society left an important impact on beliefs and thoughts. Through the end of the Paleolithic era, probably due to not knowing the function of men in the process of conception, women gave birth on their own and therefore are seen as the creator. Within the gender based division of labor women take charge of growing plants in the primitive garden agriculture, whıch both raised their societal state and made grounds for a mythic thought process based on a goddess which relates to reproduction, birth, soil, abundance and fertility. Worshipping this mother goddess existed until the time of a dominantly patriarchal society based on slavery, which is strengthened by the invention of cultivation and by professional agriculture, arose. The mother goddess cult did not disappear suddenly in the society structured on patriarchy but rather it lived on in the back ground, entrenched in various beliefs, stories and rituals for a long time. In ancient societies, lover-lover or mother-son relationships were established between father gods and mother goddesses and therefore, a holy pregnancy and then a birth occurred. Therefore, anthropomorphized types of earlier gods’ births are seen in savior/hero myths. Traces of a mother goddess can be seen in ‘’the earth impregnated by sky’’ themed narrations, which are the products of the sky and earth dichotomy. In the fatherless birth motifs in origin myths, it can be seen that in cosmogony and anthropogony myths, which are connected to elements like tree, water, and soil, the impregnation by the light comes from sky motifs in which wolf zoomorphism is dominant within Turkish mythology. In this study, the impressions of a mother goddess cult prevalent in Turkish mythological thoughts are discussed in various ways within the context of the socio-economic structures effects on beliefs