HABEŞÎZÂDE ABDURRAHİM RAHÎMÎ’NİN MATLA‘U’L-İŞRÂK ADLI SİLSİLENÂMESİ VE MATLA‘U’L-İŞRÂK’A GÖRE TARİKATLAR VE ŞEYH SİLSİLELERİ
HABEŞÍZĀDE ABDURRAHÍM RAHÍMÍ’S SİLSİLENĀME NAMED MATLA‘U’L-İŞRĀK AND DICTIONS AND SUFİ SERİES BY MATLA’U’L-İŞRĀK
Yazar: Donuk, Suat
Dergi: Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (ÇÜİFD), Vol. 20 No. 1, 2020
Anahtar kelimeler: Silsilenâme,Habeşîzâde Rahîmî,Kaside ; Silsilenâme,Habeşîzâde Rahîmî,Ode

Birbirine icazet veren şeyhlerin, peşi sıra tahta çıkan hükümdarların ve aynı soydan gelen kişilerin sıralı listesini içeren eserlere silsilenâme adı verilir. Yazma eser kütüphanelerinde manzum veya mensur pek çok Türkçe silsilenâme örneği vardır. Bunların çoğunluğunu tarikat postnişinlerinin sıralı listesini içeren silsilenâmeler meydana getirmektedir. Şeyh silsilenâmelerinden biri Habeşîzâde Abdurrahîm Rahîmî’nin Matla‘u’l-işrāk adlı eseridir. Habeş Valisi Mustafa Paşa’nın oğlu olan Rahîmî kâtiplik eğitimi ve medrese öğreniminin yanı sıra Melâmî, Halvetî, Celvetî ve Gülşenî şeyhlerinden tasavvuf terbiyesi aldı. Yaşamının önemli bir kısmını Silahdar Şehid Ali Paşa’nın hizmetinde geçirdi. Divan kâtipliği, maliye tezkireciliği, cizye muhasebeciliği gibi görevler ifa ettikten sonra 1440/1727 senesinde vefat etti. Habeşîzâde Rahîmî, Nâbî ile mektuplaşmış, müşterek şiirler yazmıştır. Lugaz ile muamma çözmede, tarih düşürmede ve nazire yazmada ustadır. Biyografik kaynaklar şiir ve inşası güzel, tasavvufî ıstılahlara vâkıf bir şair olan Habeşîzâde Rahîmî’nin sadece müretteb Dîvân’ının olduğunu bildirmektedir. Matla‘u’l-işrāk, Mesnevi Şârihi Sarı Abdullah Efendi’nin Meslekü’l-uşşāk adlı kasidesini tanzîr etmek için yazılmıştır. Matla‘u’l-işrāk’ın yazılış tarihi ve yeri belli değildir. Türkiye yazma eser kütüphanelerinde şu ana kadar tespit edilebilmiş iki nüshası bulunmaktadır. Matla‘u’l-işrāk 85 beyitten meydana gelmiş bir kasidedir. Ancak eser öğretici ve tasavvufi içerikli olduğu için kasidenin klasik özelliklerini göstermemektedir. Aruzun mefā‘īlün / mefā‘īlün / mefā‘īlün / mefā‘īlün kalıbıyla yazılmıştır. Belirgin bir vezin ve kafiye kusuru içermemektedir. İçerisinde yer alan edebî sanatların sayısı oldukça azdır. Dil varlığı ağırlıklı olarak Arapça ve Farsça kelimelerden oluşmaktadır. Bu nedenle dil ve üslubu oldukça ağırdır. Matla‘u’l-işrāk’ta Türkçe atasözü ve arkaik kelime bulunmamaktadır. Tüm manzume boyunca sadece bir Türkçe deyim geçmektedir. Matla‘u’l-işrāk’ta Bayramî-Melâmî tarikatına mensup şeyhlerin silsilesi verilmiştir. Bu şeyhlerin yaşamı hakkında kısa bilgiler sunulmuştur. Bazılarının ise sadece ismi zikredilmiştir. Ayrıca Mevlânâ, Yûnus Emre, Hallâc-ı Mansûr, Nesîmî gibi meşhur mutasavvıflara değinilmiştir. Matla‘u’l-işrāk’ın bazı beyitlerinde tarikata mensubiyet, dervişlerden beklenen davranışlar, fenafillah mertebesine ulaşan salikte görülen haller vb. tasavvufî bilgiler de verilmiştir. Bu makalenin giriş kısmında Habeşîzâde Abdurrahîm Rahîmî’nin hayatı hakkında geniş bilgiler verilmiştir. Esas bölümünde Habeşîzâde Rahîmî’nin Matla‘u’l-işrāk adlı eseri ayrıntılı bir şekilde tanıtılmıştır. Matla‘u’l-işrāk’tan hareketle Osmanlı sosyal ve dinî hayatında yer alan çeşitli tarikatlar ve bunların şeyh silsileleri hakkında bilgiler verilmiştir. Mevzunun metin üzerinde görülebilmesi için Matla‘u’l-işrāk’ın iki nüsha üzerinden kurulan tenkitli metnine makalenin sonunda yer verilmiştir.

The works containing the ordered listof the sheikhs who gave each other, the monarchs who came to the throne and thedescendants of the same lineage are called silicas. There are many examples ofTurkish silsilenâme in verse or prose books in manuscripts libraries. Themajority of these are silsilenâmes that contain an ordered list of the sectsheikhs. One of the Sheikh silsilenâme is the work of Habeşîzâde AbdurrahîmRahîmî called Matla‘u’l-isrāk. Rahîmî, the son of the Governor of Habeş MustafaPasha, In addition to his clerk training and madrasa education, he receivedmysticism from the sheikhs of Melâmî, Halvetî, Celvetî and Gülşenî. He spentmost of his life in the service of Silahdar Şehid Ali Pasha. After performingduties such as clerk of the court, fiscal review, jizye accountancy he died in1440/1727. Habeşîzâde Rahîmî corresponded with Nabi and wrote joint poems. Heis a master in solving muamma with lugaz, reducing history and writing to thenazire. Biographical sources state that Habeşîzâde Rahîmî, a poet with goodpoetry and construction, and sufistic reforms, has a regulated Divan.Matla‘u'l-isrāk was written to be an example to Sarı Abdullah Efendi’s whocommentator of Mesnevi ode named "Meslekü'l-uşşāk". The date andplace of writing are not certain. There are two copies that have beenidentified so far in Turkey manuscripts libraries. It is a ode composed of 85couplets. But the work does not show the classical features of the ode, as itis instructive and mystical. It is written with the pattern of Aruz Mefā‘īlün /mefā‘īlün / mefā‘īlün / mefā‘īlün. It does not contain a pronounced meter andrhyme defect. The number of literary arts in it is very low. Language presenceis predominantly composed of Arabic and Persian words. For this reason Therefore,its language and style are quite heavy. There is no Turkish proverb and archaicword in Matla‘u'l-isrāk. Only one Turkish idiom is used throughout the verse.In Matla‘u'l-isrāk, the sequence of the sheikhs of the Bayramî-Melâmî sect wasgiven. Brief information about the life of these sheikhs is presented. Othersonly mentioned the name. Also, famous Sufis such as Mevlânâ, Yunus Emre,Hallâc-ı Mansur and Nesîmî were mentioned, and some couplets contain Sufiinformation. In some couplets of Matla‘u'l-isrāk, membership of the cult,behaviors expected from the dervishes, the situations seen in the health,reaching the level of fenafillah, etc. Sufi information was also given. In thisarticle, the work of Habeşîzâde Abdurrahîm Rahîmî named Matla‘u'l-isrāk wasintroduced in detail, and On the basis of Matlau'l-isrāk, informations wasgiven about the various sects taking part in Ottoman social and religious lifeand their sheikh lines.