Bir Kur’an Üslubu Olarak Şartlı İfadelerde Cevabın Delilinin Cevap Yerine Geçmesi
The Substitution of Evidence for an Answer in Conditional Statements as a Style of the Qur'an
Yazar: Hızıroğlu, İsa
Dergi: Artuklu Akademi, Vol. 12 No. 2, 2025
Anahtar kelimeler: Arabic Language and Rhetoric ; Arap Dili ve Belagatı ; Recitation of the Qur'an and Qiraat ; Kuran-ı Kerim Okuma ve Kıraat ; Kur’an,Üslup,Nahiv,Şart,Cevap,Cevabın Delili ; Style,Syntax,Condition,Answer,Answer of Evidence ( dalil al-jawab),Qur'an

Bir eylemin gerçekleşmesinin başka bir eyleme bağlı olduğunu ifade eden şart cümleleri, gerek nahiv açısından gerekse belagat açısından Arap dilinin temel yapı taşlarından biridir. Şart cümleleri; şart edatı, şart fiili ve cevap unsurlarından oluşmaktadır. Şart cümlelerinde gerçekleşen hazf olgusu, şartın her unsurunda görülebilir. Bunlar arasında en çok hazfedilen ise cevap cümlesidir. Cevap cümlesi, cevabın kelamdan direkt anlaşıldığı yerlerde cevazen hazfedilmektedir. Şart fiilinin mâzi olduğu ve cevaba delalet eden lafzın şart edatından önce zikredildiği ya da şart cümlesini ihata ettiği yerlerde ise vücûben hazfedilmektedir. Cevabın hazfedildiği yerlerde genel olarak cevaba delalet eden bir karine ile iktifa edilirken bazen de cevap yerine cevabın delili/illeti geçmektedir. Cevabın delilinin cevap yerine kullanımına, özellikle şart ile cevap arasında zamansal uyumun sağlanmadığı veya sebep-sonuç ilişkisinin bulunmadığı durumlarda rastlanmaktadır. Bu tür kullanımlarda şarttan sonra gelen ifade, bazı dilcilere göre cevap, bazılarına göre delilü’l-cevâb yani cevabın delili olarak adlandırılmaktadır. Şiirlerde de kullanılan bu yapı, kelamın etki gücünü artırmasının yanı sıra belagat açısından kullanıldığı bağlama göre farklı amaçlar taşımaktadır. Bu çalışma, Kur’an’da cevabın delilinin cevap yerine geçmesinin hangi koşullarda gerçekleştiğini tespit etmeyi ve böylece Kur’an üslubunun anlaşılmasına katkı sunmayı amaçlamaktadır. Cevabın delili ile ilgili yapılan incelemeler sonucunda bazı bulgular elde edilmiştir. Şart ile cevap arasında sebep-sonuç ilişkisinin bulunmadığı ayetlerde cevabın mahzuf kabul edilmesinin, kelamın belagat yönünü ön plana çıkardığı; zamansal uyumsuzluğun olduğu ayetlerde ise anlam zenginliği sağladığı ve manaya derinlik kattığı tespit edilmiştir. Delilü’l-cevâbın cevap yerine geçmesi bazı çalışmalarda bir iki örnekle iktifa edilerek ele alınmıştır. Ancak bu çalışma, meseleyi kapsamlı bir analizle ele alarak Kur’an üsluplarından birinin daha anlaşılmasına katkı sunduğu ve belagat açısından sağladığı anlam zenginliklerini ortaya koyduğu için önemli bir çalışmadır ve literatürdeki mevcut boşluğu doldurmayı hedeflemektedir.

Conditional sentences, which express that the realization of an action depends on another, are one of the basic building blocks of the Arabic language in terms of both grammar and rhetoric. They typically consist of a conditional particle, a conditional verb, and an answer clause. The phenomenon of elision (hazf) can occur in any of these elements, but the omission of the answer clause is the most frequent. Accordingly, the answer is permissibly omitted when its meaning is directly understood from the context, or it is necessarily omitted when the conditional verb is in the past tense and the phrase indicating the answer appears before the conditional particle. Sometimes, instead of a complete answer, the "evidence" (dalīl al-jawāb) or "cause" of the answer is used. This is particularly noticeable in cases where there is no clear temporal or cause and effect relationship between the condition and its result. In such instances, the phrase that follows the condition is considered either the answer itself or the evidence of the answer, depending on the linguistic perspective. This structure is not only found in poetry but also serves various rhetorical purposes, such as enhancing the power and impact of speech, depending on the context. This study aims to identify the specific conditions under which the evidence of the answer replaces the answer in the Quran, thereby contributing to a better understanding of the Quranic style. The findings suggest that in verses lacking a cause-and-effect link, treating the answer as omitted highlights the rhetorical aspect of the discourse. In verses with temporal inconsistencies, this usage provides significant semantic richness and depth to the meaning. While some studies have briefly addressed this topic with only a few examples, this research offers a comprehensive analysis, revealing the depth of meaning this rhetorical device provides and aiming to fill a notable gap in the existing literature on Arabic rhetoric and Quranic stylistics.