Emevîler Dönemi Kabile İttifaklarının Tarihsel Kökeni: Yemen-Rebîa Hilfi/İttifakı
The Historical Origins of Tribal Alliances in the Umayyad Period: The Yemen–Rabīʿa Ḥilf/Alliance
Yazar: Bulut, Raziye; Eskin, Ümit
Dergi: Artuklu Akademi, Vol. 12 No. 2, 2025
Anahtar kelimeler: Political and Civilization History of Islam ; İslam Tarihi ve Medeniyeti ; İslam Tarihi,Hilf,Yemen,Rebîa,Emevîler,Asabiyet. ; History of Islam,Ḥilf,Yemen,Rabīʿa,Umayyads,Asabiyyah.

Arap Yarımadası’nın coğrafi yapısı ve kaynakların sınırlılığı bölge halkını merkezî bir devlet yerine kabileler halinde örgütlenmeye sevk etmiştir. Bu parçalı yapıda asabiyet ve kan bağı temel dayanışma biçimi olsa da güvenlik ihtiyacı ve karşılıklı menfaatler kabileleri dostluk anlaşmaları yani hilfler yapmaya yöneltmiştir. Bu çalışma, genellikle göz ardı edilen ve farklı nesep grupları arasında kurulan önemli bir ittifakı, Câhiliye döneminden Emevîler’in yıkılışına uzanan tarihsel süreçte Yemen kabileleri ile Kuzeyli Rebîa kabilesi arasındaki hilf ilişkisini süreklilik ve değişim ekseninde incelemektedir. Bu ittifakın kökenleri Câhiliye döneminde Rebîa’nın başta Temîm olmak üzere diğer Mudar kabileleriyle yaşadığı rekabete dayanmaktadır. Bu rekabet ortamında Rebîa, Himyerîler ve Kindeliler gibi Güney Arabistan’ın güçlü siyasî otoriteleriyle askerî ve siyasi ortaklıklar kurarak güç dengesini lehine çevirmeyi amaçlamıştır. Nitekim Rebîa’nın, dönemin güç dengelerine göre bazen Kindelilerle bazen de onların rakibi Lahmîlerle hareket etmesi bu ilişkilerin pragmatik zeminini ortaya koymaktadır. İslâmiyet’in doğuşuyla birlikte bu tarihsel bağ zayıflamamış aksine yeni kurulan devletin siyasî ve askerî arenasındaki güç mücadelelerinde yeniden canlanmıştır. Özellikle Hz. Ali döneminde Cemel ve Sıffîn savaşlarında Yemen ve Rebîa kabilelerinin aynı sancak altında birleşmesi, Kûfe ve Basra gibi garnizon şehirlerinin iskân planlarında bu iki grubun bir arada konumlandırılması ittifakın kurumsal bir nitelik kazandığını göstermektedir. Emevîler döneminde ise Yemen-Rebîa ittifakı devletin siyasetini şekillendiren ana dinamiklerden biri haline gelmiştir. Özellikle Basra’da Ezd kabilesiyle yenilenen hilf Mudar bloğuna karşı önemli bir denge unsuru teşkil etmiştir. Çalışmada elde edilen bu veriler Emevîler dönemindeki kabilecilik faaliyetlerini ve devletin yıkılışını hazırlayan süreçleri anlamak için yeni bir çerçeve sunmakla kalmayıp kabile ittifaklarının dinamik doğasını ortaya koymuş ve İslâm tarihi araştırmalarına farklı bakış açısı kazandırmayı amaçlamıştır.

The Arabian Peninsula’s geography and scarcity of resources led its inhabitants to organize in tribes rather than a centralized state. Within this fragmented order, while ʿasabiyyah remained the primary form of cohesion, the need for security and mutual interests impelled tribes to conclude friendship pacts (ḥilf). This study examines—along the axes of continuity and change—an important yet often overlooked alliance: the ḥilf between Yemeni (South Arabian) tribes and the northern tribe of Rabīʿa, tracing its evolution from the pre-Islamic (Jāhiliyya) period through the fall of the Umayyads. The alliance originated in Rabīʿa’s rivalry with the Muḍar tribes, especially Tamīm. In this competitive milieu, Rabīʿa sought to shift the balance of power in its favor by forging military and political partnerships with strong South Arabian authorities such as the Ḥimyarites and the Kindites. Rabīʿa’s alternating alignment—sometimes with the Kindites, at other times with their rivals, the Lakhmids—illustrates the pragmatic foundations of these relations. With the advent of Islam, these historical bonds did not weaken; rather, they were reactivated amid the political and military contests of the nascent Islamic state. Notably, under ʿAlī’s caliphate, the convergence of Yemeni and Rabīʿa contingents under a single banner in the Battles of the Camel and Ṣiffīn, as well as their co-location in the settlement schemes of garrison cities such as Kūfa and Baṣra, reveals the institutionalized nature of the alliance. During the Umayyad period, the Yemen–Rabīʿa alignment became a key factor shaping state politics; in Baṣra especially, the renewed ḥilf with the Azd served as a critical counterweight to the Muḍar bloc. The findings of this study not only provide a new analytical framework for understanding tribal dynamics and the processes leading to the fall of the Umayyad state but also highlight the dynamic nature of intertribal alliances, offering a fresh perspective to Islamic historical studies