Antik Harezm Uygarlığının Kâşifi: Sergey Pavloviç Tolstov (1907-1976)
Explorer of the Ancient Khorezm Civilization: Sergey Pavlovich Tolstov (1907-1976)
Yazar: Çelik, Muhammed Bilal; Tolepbergen, Kamarsulu
Dergi: Mavi Atlas, Vol. 14 No. 1, 2025
Anahtar kelimeler: Archaeological Science ; Arkeoloji Bilimi ; History of Central Asia ; Orta Asya Tarihi ; Sergey Pavloviç Tolstov,Biyografi,Arkeoloji,Etnografya,Harezm. ; Sergey Pavlovich Tolstov,Biography,Archaeology,Ethnography,Khorezm.

Bu makale, Sergey Pavloviç Tolstov’un (1907-1976) hayatı ve bilimsel mirasını özetleyen bir araştırmayı sunmakta ve onu, Türkistan’ın bilimsel olarak incelenmesinde güçlü bir seviye yakalamış olan Sovyet arkeolojisi ve etnografisinin kilit figürü olarak konumlandırmaktadır. Makale, 1937’de başlayan Harezm Arkeoloji ve Etnografya Keşif Gezisi’nin kurulması ve uzun yıllar yönetiminde bulunan Tolstov’un kurumsal ve entelektüel rolüne odaklanmakta ve onun bilimsel ürünlerini analitik olarak incelemektedir. Makale, Tolstov’un arkeoloji, etnografi ve tarihi tek bir metodoloji içinde nasıl birleştirdiğini ve böylece Sovyet beşerî bilimlerinin gelişimini nasıl etkilediğini izlemeyi amaçlamaktadır. Metodolojik olarak çalışma, Tolstov’un disiplinler arası yaklaşımından yola çıkmaktadır. Saha kazıları ve gözlemler, kaynak analizi, tarihsel-coğrafi rekonstrüksiyonlar ve sosyo-kültürel yorumlarla karşılaştırılmaktadır. Keşif gezisinin yenilikleri özellikle vurgulanmıştır: sistematik olarak hava fotoğrafçılığının kullanılması, antik yerleşimlerin ve sulama ağlarının planlamasını yeniden oluşturmaya olanak sağlamış, ayrıca Amuderya ve Sırderya nehirlerinin antik yataklarının haritalandırılması, bölgedeki yerleşim ve ekonomik komplekslerin dinamiklerini anlamanın anahtarı olmuştur. Bu unsurlar, Tolstov’un yerel ampirik verileri geniş tarihsel açıklamalara dönüştürmesini sağlayan metodolojik dayanaklar olarak gösterilmiştir. Makale ayrıca Tolstov’un kurumsal liderliğini de vurgulamaktadır: araştırma gruplarının oluşturulması, editörlük faaliyetleri ve uluslararası bağlantılar. Bütün bunlar onun akademik itibarının SSCB sınırlarının çok ötesine geçmesine imkân tanımıştır ki, aldığı Devlet Ödülü, birlik cumhuriyetlerinin onursal unvanları ve yurtdışı akademik ve mesleki topluluklara seçilmesi, onun yaklaşımlarının dünya çapında tanındığını göstermektedir. Tolstov’un disiplinler arası ve saha odaklı modelinin metodolojik olarak hala güncelliğini koruduğu rahatlıkla söylenebilir. Bu model, maddi kültür ile sosyoekonomik tarih arasında bir bağlantı kurarken, Harezm deneyimi arkeolojik, etnografik ve tarihsel-coğrafi verilerin bir araya getirilmesinin verimliliğini göstermektedir. Sonuç itibariyle makale, Tolstov’un bilimsel yolculuğuna bütünsel bir bakış sunmakta ve Türkistan’ın antik eserlerinin incelenmesinde “köklü bir gelenek”in mimarı olarak onun yerini ortaya koymaktadır.

This article examines the life and scholarly legacy of Sergey Pavlovich Tolstov, positioning him as a pivotal figure in Soviet archaeology and ethnography who attained a high level of analytical sophistication in the study of Turkestan. It focuses in particular on the establishment of the Khorezm Archaeological and Ethnographic Expedition in 1937 and on Tolstov’s long-term leadership, while offering a critical assessment of his scholarly output. The study seeks to elucidate how Tolstov integrated archaeology, ethnography, and history within a unified methodological framework, and how this synthesis shaped the trajectory of Soviet humanities. Methodologically, the article builds upon Tolstov’s distinctly interdisciplinary approach, in which field excavations and empirical observations are systematically correlated with source criticism, historical-geographical reconstruction, and socio-cultural analysis. Special attention is devoted to the expedition’s methodological innovations. The systematic deployment of aerial photography enabled the reconstruction of settlement layouts and irrigation infrastructures, while the mapping of the ancient courses of the Amu Darya and Syr Darya proved essential for understanding the long-term dynamics of settlement patterns and economic systems in the region. These elements are identified as the epistemological foundations that allowed Tolstov to translate localized empirical data into broader historical interpretations. The article further underscores Tolstov’s institutional leadership, encompassing the organization of research collectives, extensive editorial activity, and the cultivation of international scholarly networks. Such contributions ensured that his academic reputation extended well beyond the borders of the USSR. The State Prize he was awarded, the honorary titles conferred by union republics, and his election to foreign academic and professional bodies collectively attest to the global recognition of his methodological approach. Tolstov’s interdisciplinary and field-oriented model remains methodologically pertinent. By forging a conceptual linkage between material culture and socio-economic history, the Khorezm experience demonstrates the analytical value of integrating archaeological, ethnographic, and historical-geographical data. In conclusion, the article offers a holistic account of Tolstov’s scholarly trajectory and establishes his position as the architect of an enduring intellectual tradition in the study of the ancient heritage of Turkestan.