FIKIH USÛLÜNDE İCMÂ EHLİYETİ TARTIŞMALARI
FIKIH USÛLÜNDE İCMÂ EHLİYETİ TARTIŞMALARI
Yazar: Eşit, Yusuf
Dergi: Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (ÇÜİFD), Vol. 19 No. 1, 2019
Anahtar kelimeler: İcmâ,Müctehid,Avâm

“Müslüman müctehidlerin şer‘î bir konuda ittifak etmeleri” olaraktanımlanan icmâ fıkıh usûlü delilleri arasında şeref sırası sünnetten sonra,kuvvet sırası Kitaptan önce olan ve kesin bilgi sağlayan bir delildir. İcmâınkesin bilgi kaynağı oluşunun altında ümmetin tümünün yanılmazlığı inancıyatmaktadır. Ümmetin masum kabul edilmesi beraberinde icmâ ehlinin kim olduğuproblemini getirmiştir. Ümmetin tüm fertlerinin, sadece bilginlerin ve belirlikonularda uzman olan bilginlerinin onay ve muhalefetinin icmâın in‘ikâdındaetkisi usûlcüler tarafından tartışılmıştır. Bu tartışma problemin bilgiyedayalı olan kısmı ile ilintilidir. Bu noktada kimi usûlcüler ümmet lafzınınifade ettiği umûm gereği icmâda âvâmın da onayının gerektiğini savunurkençoğunluk usûlcüler ise âvâmın ne onay ne ede hilâfının icmâda etkisi olmadığınıileri sürmektedirler. Çoğunluk usûlcülere göre icmâ müctehidlerin ittifakı iletahakkük eder. Kimileri sadece herkesçe bilinen konularda âvâmın onayınıgerekli görerek mevzu bahis problemi aşmaya çalışmışlardır. Böylelikle uzmanlıkgerektiren konularda âvâm, müctehidlere tabi olması gerektiğinden müctehidlerinittifakı aynı zamanda dolaylı olarak ümmetin ittifakı anlamına gelmektedir.Herkesin bilmek zorunda olduğu konularda ise âvâmın da onayı aranarak problem“bilme” üzerine dayandırılarak çözülmeye çalışılmaktadır. Müctehidlerin onay vehilâfının icmâda etkisinde tartışma olmamakla beraber belli konularda uzmanolanların icmâda onayları usûlcüler nezdinde tartışılmıştır. Kelamcıların,usûlcülerin, muhaddis ve benzerlerinin icmâ ehliyeti bu bağlamda elealınmıştır. Fukahâ usûlcüleri fıkıh usulü bilme üzerinden meseleyi ele alarakmihenk taşı niteliğindeki şartı dile getirmiş, bu şartın eksik olduğu kimseleriicmâ ehli saymamışlardır. Mütekelimîn usûlünde de benzer tartışma kendisinifürû‘u ezbere bilme ile usûlü bilme üzerinde meydana gelmiştir. Ancak her ikiekolde de ortak olan husus kelamcı, muhaddis vb.lerinin fıkıh ve fıkıh usulünübilmemelerinden ötürü icmâ ehli olmadıklarının ifade edilmesidir. Bununlaberaber meseleyi ictihad bağlamında ele alan Cüveynî (ö. 478/1085) ictihâdehliyetine haiz kimselerin uzman olduğu ilimi dikkate almaksızın icmâ ehliolduğunu, bu ehliyetin yoksun olduğu kimselerin uzman olduğu ilim dalınınehemmiyetinin olmadığını ve icmâ ehlinden olmadığını belirtir. Problemin diğer kısmını iseadalet oluşturmaktadır ki fasık ve bidatçi bir müctehidin onay ve muhalefetininicmâda etkisi bu bağlamda ele alınmaktadır. Usûlcüler icmâ ehliyetinin ictihâdehliyeti ile bağlantılı olarak fetvâsı makbul olan müctehid için aranan ictihâdve adalet şartlarını icmâ ehli için de ileri sürmektedirler. Biz de buçalışmamızda icmâ ehlinin kimler olduğunu klasik usûl kaynakları çerçevesindeele alıp ehil sayılmayanların muhalefetine rağmen oluştuğu iddia edilen birkaçicmâ örneğini zikredeceğiz.Anahtar Kelimeler: Fıkıh Usulü, İcmâ, Müctehid, Âvâm, Fasık

“Müslüman müctehidlerin şer‘î bir konuda ittifak etmeleri” olaraktanımlanan icmâ fıkıh usûlü delilleri arasında şeref sırası sünnetten sonra,kuvvet sırası Kitaptan önce olan ve kesin bilgi sağlayan bir delildir. İcmâınkesin bilgi kaynağı oluşunun altında ümmetin tümünün yanılmazlığı inancıyatmaktadır. Ümmetin masum kabul edilmesi beraberinde icmâ ehlinin kim olduğuproblemini getirmiştir. Ümmetin tüm fertlerinin, sadece bilginlerin ve belirlikonularda uzman olan bilginlerinin onay ve muhalefetinin icmâın in‘ikâdındaetkisi usûlcüler tarafından tartışılmıştır. Bu tartışma problemin bilgiyedayalı olan kısmı ile ilintilidir. Bu noktada kimi usûlcüler ümmet lafzınınifade ettiği umûm gereği icmâda âvâmın da onayının gerektiğini savunurkençoğunluk usûlcüler ise âvâmın ne onay ne ede hilâfının icmâda etkisi olmadığınıileri sürmektedirler. Çoğunluk usûlcülere göre icmâ müctehidlerin ittifakı iletahakkük eder. Kimileri sadece herkesçe bilinen konularda âvâmın onayınıgerekli görerek mevzu bahis problemi aşmaya çalışmışlardır. Böylelikle uzmanlıkgerektiren konularda âvâm, müctehidlere tabi olması gerektiğinden müctehidlerinittifakı aynı zamanda dolaylı olarak ümmetin ittifakı anlamına gelmektedir.Herkesin bilmek zorunda olduğu konularda ise âvâmın da onayı aranarak problem“bilme” üzerine dayandırılarak çözülmeye çalışılmaktadır. Müctehidlerin onay vehilâfının icmâda etkisinde tartışma olmamakla beraber belli konularda uzmanolanların icmâda onayları usûlcüler nezdinde tartışılmıştır. Kelamcıların,usûlcülerin, muhaddis ve benzerlerinin icmâ ehliyeti bu bağlamda elealınmıştır. Fukahâ usûlcüleri fıkıh usulü bilme üzerinden meseleyi ele alarakmihenk taşı niteliğindeki şartı dile getirmiş, bu şartın eksik olduğu kimseleriicmâ ehli saymamışlardır. Mütekelimîn usûlünde de benzer tartışma kendisinifürû‘u ezbere bilme ile usûlü bilme üzerinde meydana gelmiştir. Ancak her ikiekolde de ortak olan husus kelamcı, muhaddis vb.lerinin fıkıh ve fıkıh usulünübilmemelerinden ötürü icmâ ehli olmadıklarının ifade edilmesidir. Bununlaberaber meseleyi ictihad bağlamında ele alan Cüveynî (ö. 478/1085) ictihâdehliyetine haiz kimselerin uzman olduğu ilimi dikkate almaksızın icmâ ehliolduğunu, bu ehliyetin yoksun olduğu kimselerin uzman olduğu ilim dalınınehemmiyetinin olmadığını ve icmâ ehlinden olmadığını belirtir. Problemin diğer kısmını iseadalet oluşturmaktadır ki fasık ve bidatçi bir müctehidin onay ve muhalefetininicmâda etkisi bu bağlamda ele alınmaktadır. Usûlcüler icmâ ehliyetinin ictihâdehliyeti ile bağlantılı olarak fetvâsı makbul olan müctehid için aranan ictihâdve adalet şartlarını icmâ ehli için de ileri sürmektedirler. Biz de buçalışmamızda icmâ ehlinin kimler olduğunu klasik usûl kaynakları çerçevesindeele alıp ehil sayılmayanların muhalefetine rağmen oluştuğu iddia edilen birkaçicmâ örneğini zikredeceğiz.Anahtar Kelimeler: Fıkıh Usulü, İcmâ, Müctehid, Âvâm, Fasık