Fıkıh Tarihi Yazıcılığının İlk Kaynakları Olarak Erken Dönem Tabakât Eserleri
Early Tabaqāt Books as the First Sources of Islamic Law Historiography
Yazar: Okuyucu, Nail
Dergi: İslam Tetkikleri Dergisi, Vol. 15 No. 1, 2024
Anahtar kelimeler: Islamic Studies (Other) ; İslam Araştırmaları (Diğer) ; Fıkıh Tarihi,Tarih Yazıcılığı,Tabakât Edebiyatı,Ehl-i Hadis,Ehl-i Re’y,Fukahâ-i Emsâr ; History of Islamic Law,Historiography,Tabaqāt Literature,Ahl al-Hadīth,Ahl al-Ra’y,Fuqahā al-Amsār

İslam edebî kültüründe ilim, fen ve yönetim gibi sahalarda önemli yere sahip olan kişileri belli bir sıra ve dizgi gözeterek bir araya getiren ve haklarında bilgi sunan eserler tabakât diye anılır. İlmî gelişmelere bağlı olarak hicri II. yüzyılda ilk örnekleri ortaya çıkan tabakât metinleri, yazarlarının zihnî arka planı, bakış açıları ve disiplindeki yetkinliklerine göre farklılıklar taşır. Tabakâtlar, gerek metinlerin iç organizasyonu ve sunduğu tarihî akışa gerekse dâhil edilen yahut dışarıda bırakılan isimlere göre değişkenlik arz eder. Fıkıh sahasında kaleme alınan ilk tabakâtlar ehl-i hadis zümresine mensup âlimlerin eseri olduğu için fakihlerin tespiti, nesiller boyu takibi ve sıralamasına hadis ve tarih âlimlerinin formasyon ve zihniyetleri yön vermiştir. Bu metinlerde fakih kimliğinin belirgin kılınması ile bir bilgi ve uzmanlık alanı olarak fıkhın ulaştırılması hedeflenen yer ehl-i hadis beklentilerine göre şekillenmiş olup ehl-i re’y fakihleri ya görmezden gelinmiş ya da sahip oldukları mevki ve tesir sahası hafifletilerek kendilerine yer verilmiştir. Bu makalede öncelikle fakihlerle ilgili bilgi sunan ilk kaynaklardan bahsedilecek, ardından bu metinlerde yer verilen fakihlerin neye göre seçildiği ve hangi fikirler ışığında tabakalara ayrıldığı hususlarının üzerinde durulacak, İslam topraklarının genişleyişine bağlı olarak yaşanan ilmî gelişmeler ve hususen fıkhi ilerleyişin bu metinlere nasıl yansıdığı tahlil edilecek, fıkhın doğuşuna eşlik eden esaslı tartışma alanlarının ilk tabakât metinlerine nasıl yansıdığının izleri sürülecektir. Makale, fıkıh ilmi ve mezheplerin teşekkül sürecine tanıklık eden bu ilk metinlerdeki anlatıyı tarih yazımı açısından irdelemeyi hedeflemektedir.

In Islamic literary culture, tabaqāt refers to works that systematically compile, in a specific order and sequence, notable individuals who have made significant contributions to a particular science, discipline and governance. The earliest examples of tabaqāt emerged during the second century after the Hegira, reflecting the period’s scientific advancements. These texts vary significantly based on the intellectual background, perspective, and disciplinary expertise of their authors, leading to differences in internal organization, historical narrative, and the inclusion or exclusion of specific figures. The tabaqāt composed in the field of Islamic law (fiqh) were initially authored by scholars associated with the Ahl al-Hadīth movement. Consequently, the identification, tracing, and categorization of jurists across generations in these texts were deeply influenced by the methodologies and perspectives of hadīth and historical scholars. In this context, the portrayal of jurists and the presentation of Islamic law as a domain of knowledge and expertise were shaped by the priorities of the Ahl al-Hadīth. As a result, jurists from the Ahl al-Ra’y school were either excluded or included in ways that downplayed their influence and intellectual contributions. This article will first examine the earliest sources providing information about jurists, focusing on the criteria used to select individuals and categorize them into distinct layers (tabaqāt). It will then explore how scientific developments, particularly those associated with the expansion of Islamic territories and the evolution of Islamic law, were reflected in these texts. Finally, it will analyze how the foundational debates surrounding the emergence of Islamic law were incorporated into the earliest tabaqāt texts. This article aims to examine the narrative in these early texts, which bear witness to the formation of Islamic law and schools, from a historiographical perspective.