Türk Kültüründe Yüksek Ahlaki İkilem Yaratan Psikoterapist Senaryoları ile Klasik Senaryolar: Duyguların Faydacı/Deontolojik Kararlar ile İlişkisi
Psychotherapist and Classical High Conflict Moral Dilemmas in Turkish Culture: The Relationship between Emotions and Utilitarian/ Deontological Decisions
Yazar: Kumova, Filiz; Bahçekapılı, Hasan G.
Dergi: Psikoloji Çalışmaları, Vol. 40 No. 2, 2019
Anahtar kelimeler: Yüksek  ikilem  ahlaki  senaryolar,sikoterapist  ahlaki ikilemleri,faydacı ve deontolojik yargılar,duygu durum ; High conflict moral dilemmas,psychotherapists’ moral dilemmas,utilitarian and deontological judgments,mood

Ahlaki yargıların incelenmesinde kişinin faydacı ve deontolojik seçenekleri arasında sıkışıp kaldığı durumlar içeren kısa senaryolar olarak tanımlanabilecek olan ahlaki ikilemler  sıklıkla  kullanılmaktadır.  Ancak,  psikoterapistlerin  karşılaşabileceği ve  alınan  kararların  faydacı/deontolojik  olarak  ayrıştırılabileceği  yüksek  ahlaki ikilemlerin  neler  olabileceğine  ilişkin  olarak  gerçekleştirilmiş  yurt  içi  ve  yurt dışı herhangi bir araştırma bulunmamaktadır. Ahlaki ikilemlerin yer verildiği ve Türk  katılımcı  grupları  ile  gerçekleştirilen  araştırma  sayısı  ise  oldukça  azdır. Bunun yanı sıra, psikoloji alanındaki araştırma sonuçları kültürlerarası farklılıklar gösterebilmektedir.  Bu  kapsamda,  bir  ahlaki  ikilem  senaryosunun  düşük  veya yüksek ikilem yaratmasının, kısmen kültür ile bağlantılı olma ihtimali vardır. Bu araştırmada  Türk  kültüründe  yüksek  ikilem  yaratan  klasik  ahlaki  senaryolar  ile psikoterapist  ahlaki  senaryolarının  tespit  edilmesi  amaçlanmıştır.  Katılımcıların ruh  halleri  ile  faydacı/deontolojik  karar  alma  eğilimleri  arasındaki  ilişki  de ayrıca incelenmiştir. Araştırmaya 42 psikoterapist ve alan dışı gruptan (ön lisans öğrencileri ve minimum üniversite mezunu yetişkinler) 108 kişi katılmıştır. Alan dışı grup klasik ahlaki ikilem senaryolarını, psikoterapist grubu ise psikoterapist senaryolarını  yanıtlamıştır.  Alan  dışı  gruba  verilen  20  klasik  ahlaki  ikilem senaryosundan  dördü,  psikoterapistlere  verilen  10  senaryodan  ise  beşi  yüksek ikilem yaratan senaryolar olarak tespit edilmiştir. Katılımcıların ruh halleri Pozitif ve Negatif Duygu Ölçeği (PNDÖ) üzerinden, senaryoları okumadan önce ve sonra olmak  üzere  iki  kez  ölçümlenmiş  ve  senaryolardan  kaynaklanan  olası  ruh  hali değişimleri analiz edilmiştir. Klasik ahlaki ikilemlerde, ilgili senaryoları okuduktan sonra katılımcıların negatif duygu durumları artmış, pozitif duygu durumları ise azalmıştır.  Psikoterapist  ahlaki  ikilem  senaryoları  ise  katılımcıların  negatif  ruh hallerini arttırmıştır. Klasik ahlaki ikilem senaryolarında alınan deontolojik kararlar katılımcıların negatif duygu durumları ile pozitif ilişki göstermiştir. Psikoterapist grubunda  ise  ruh  hali  ve  deontolojik/faydacı  kararlar  arasında  anlamlı  bir  ilişki bulunamamıştır.  Çalışmada  ayrıca  bulgular  İkili  İşlem Teorisi  çerçevesinde  alan yazına katkısı açısından tartışılmıştır.

Moral dilemmas, defined as scenarios describing situations where the person has to make a moral choice between a utilitarian and a deontological option are frequently used in the study of the moral judgments of lay people. There are not any national or international studies investigating the moral judgments of psychotherapists in occupational situations based on deontological/ utilitarian classification. In addition, there are only a few moral dilemma studies using Turkish samples. Furthermore, it is a well-known phenomenon that research in the field of psychology would yield different results due to the effects of cultural differences. This points to the possibility that whether a moral dilemma scenario creates high or low conflict is partly dependent on culture. Accordingly, the aim of the present study was to determine both classical and psychotherapist high conflict moral dilemmas in Turkish culture. The relationship between the participants’ mood and their moral judgments was also explored. Forty-two psychotherapists and 108 lay people (undergraduate students and university graduate adults) participated in the current study. While psychotherapists answered the psychotherapist dilemmas, lay people answered the classical dilemmas. Four out of 20 classical moral dilemmas and five out of 10 psychotherapist scenarios were identified as high conflict moral dilemmas. The mood of the participants was measured by the Positive-Negative Affect Scale (PANAS) both before and after reading the related moral dilemmas. The possible mood changes of the participants with respect to the related scenarios were analysed. Regarding the classical moral dilemmas, participants' negative mood increased and positive mood decreased after reading the related scenarios. With respect to the psychotherapist scenarios, the negative mood of the participants increased. The results indicated a positive relationship between negative mood and the deontological judgments in lay people. No significant association between mood and deontological/utilitarian decisions was found in the psychotherapist group. These results and their implications were also disscussed within the framework of the Dual-Process Theory.