ADAPTİF BELLEK VE HAYATTA KALMA İŞLEME ETKİSİ: KAPSAMLI BİR DERLEME
ADAPTIVE MEMORY AND THE SURVIVAL PROCESSING EFFECT: A COMPREHENSIVE REVIEW
Yazar: Rengiiyiler, Sezer; Teközel, İ. Mert
Dergi: Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Vol. 27 No. 2, 2025
Anahtar kelimeler: Social and Personality Psychology (Other) ; Sosyal ve Kişilik Psikolojisi (Diğer) ; Adaptif Bellek,Bilişsel Psikoloji,Evrimsel Psikoloji,Hayatta Kalma İşleme Etkisi ; Adaptive Memory,Cognitive Psychology,Evolutionary Psychology,Survival Processing Effect

Bellek süreçlerini evrimsel psikolojik bir perspektifle ele alan adaptif bellek yaklaşımı, uyum başarısıyla ilişkili olan veya uyum başarısıyla ilişkili bağlamlarda işlenen bilgilerin bellek performansında bir avantaj doğuracağını öngörmektedir. Bu öngörüyle tutarlı bir biçimde, hayatta kalma bağlamında işlenen bilgilerin bellek performansını artırdığı gösterilmiştir (hayatta kalma işleme etkisi; HKİE). Bu derlemenin ilk bölümünde, adaptif bellek yaklaşımının teorik temelleri özetlenmiş ve bellek araştırmalarındaki hakim paradigmadan hangi yönleriyle ayrıştığı vurgulanmıştır. Ardından, HKİE’nin tekrarlanabilirliğini ve farklı uyaran türleri, araştırma desenleri, bellek mekanizmaları ve örneklem gruplarına genellenebilirliğini test eden bazı araştırmalar incelenmiştir. Daha sonra, HKİE’nin altında yatan çeşitli yakınsak mekanizmalar tanıtılarak adaptif bellek kavramsallaştırmasına yöneltilen temel eleştiriler detaylandırılmıştır. Evrimsel yönelimli araştırmacıların, bu eleştiriler ve yakınsak mekanizmaların varlığına işaret eden kanıtlar karşısında sunduğu argümanlar ise bir sonraki bölümde ele alınmıştır. Derlemenin son bölümünde, bu tartışma derinleştirilmiş ve evrimsel perspektifi benimseyen araştırmacıların karşı argümanları irdelenmiştir. Bu derlemenin, bellek süreçleri üzerinde doğanın kriterinin nasıl bir rolü olduğunu inceleme gayesi güden araştırmacılar için bir kılavuz işlevi göreceği ve ulusal alanyazına katkı sağlayacağı düşünülmektedir.

Adopting an evolutionary psychological perspective, the adaptive memory framework posits that information directly related to fitness or processed in fitness-relevant contexts is more likely to be remembered. Consistent with this prediction, studies have shown that processing information for its survival relevance enhances memory performance (survival processing effect; SPE). This review begins by outlining the theoretical foundations of the adaptive memory approach and highlights how it contrasts with the traditional framework in memory research. It then focuses on studies examining the replicability of the SPE and its generalizability across different stimuli, research designs, memory mechanisms, and sample groups. The review also introduces various proximate mechanisms underlying the SPE and addresses key criticisms of the adaptive memory framework. It further explores arguments from evolutionary-minded researchers responding to these critiques. Finally, the review expands this discussion and critically assesses these counterarguments. The primary goal of this review is to contribute to the national literature and provide guidance to researchers investigating the role of nature’s criterion in memory processes.