Theodosius Dikilitaşı ile Şeker İşleri, Sûrnâme-i Hümâyûn, TSM H. 1344, 25a’daki Benzer İzleklerin Karşılaştırılması
Theodosius Dikilitaşı ile Şeker İşleri, Sûrnâme-i Hümâyûn, TSM H. 1344, 25a’daki Benzer İzleklerin Karşılaştırılması
Yazar: Özaltın, Fatma Nilhan
Dergi: Akademik Sanat No. 19, 2023
Anahtar kelimeler: Osmanlı,Minyatür,Sûrnâme,Theodosius Dikilitaşı,Atmeydanı.

Minyatürler yapıldıkları dönemlere ait toplumun ekonomik ve kültürel yapısı hakkında önemli bilgiler veren değerli tarihi belgelerdir. Osmanlı devleti kuruluşundan 19. yüzyılın sonlarına kadar çok sayıda tören ve şenliğe Atmeydanı’nda ev sahipliği yapmıştır. Bunlar içerisinde en ünlüleri şehzadelerin sünnet düğünleri ve sultan kızların düğün törenleridir. Bu törenler “Sur-u Hümayun” olarak adlandırılmaktadır. Bu araştırmada Atmeydanı’nda düzenlenmiş olan şenliklerin betimlendiği Sûrnâme-i Hümâyûn TSM H. 1344 arşiv kayıtlı yazmada 25a’da yer alan Şeker İşleri başlıklı minyatürdeki Dikilitaş kaidesindeki kabartmalar ve üzerindeki hiyeroglif tasvirlerinin Theodosius Dikilitaşı’nın kuzeydoğu yüzü ile benzerliklerinin incelenmesi amaçlanmaktadır. Bu araştırmanın yöntemi, nitel araştırma yöntemlerinden doküman analizi ve görsel araştırma yöntemidir. Dikilitaş ve Sûrnâme-i Hümâyûn nitel araştırma yöntemi dahilinde yapılan literatür taramasında daha önce yapılmış ulusal, uluslararası basılı yayınlardan kitap, dergi, makale, yayınlanmış tezler ve çevrim içi kaynaklar incelenmiştir. Görsel araştırma yöntemi ile Dikilitaş kaidesindeki kabartmalar ve üzerindeki hiyeroglifler incelenmiştir. Araştırma neticesinde minyatürdeki Dikilitaş tasviri ile Theodosius Dikilitaşı’nın kuzeydoğu yüzü Stylobatındaki kabartmalar ile alt kaidesi dikilitaşın yerine konulmasının aşamalarının anlatıldığı mermer kabartma ile benzerlik gösterdiği görülmektedir. Şenlik alaylarının Atmeydanı’nda geçit törenlerinin betimlendiği çok sayıda minyatürlü eser bulunmaktadır. Bu minyatürlerde de meydanda yer alan heykellerden dikilitaş, yılanlı sütun ve örme sütunun betimlendiği örnekler vardır. Ancak çok az örnekte dikilitaş üzerindeki süslemelere yer verilmektedir. Bu bakımdan araştırmaya konu edilen minyatürdeki dikilitaşın nakkaş tarafından gerçeğe yakın hatta yer yer aynı motiflerin kullanılmış olması oldukça dikkat çekicidir.

Minyatürler yapıldıkları dönemlere ait toplumun ekonomik ve kültürel yapısı hakkında önemli bilgiler veren değerli tarihi belgelerdir. Osmanlı devleti kuruluşundan 19. yüzyılın sonlarına kadar çok sayıda tören ve şenliğe Atmeydanı’nda ev sahipliği yapmıştır. Bunlar içerisinde en ünlüleri şehzadelerin sünnet düğünleri ve sultan kızların düğün törenleridir. Bu törenler “Sur-u Hümayun” olarak adlandırılmaktadır. Bu araştırmada Atmeydanı’nda düzenlenmiş olan şenliklerin betimlendiği Sûrnâme-i Hümâyûn TSM H. 1344 arşiv kayıtlı yazmada 25a’da yer alan Şeker İşleri başlıklı minyatürdeki Dikilitaş kaidesindeki kabartmalar ve üzerindeki hiyeroglif tasvirlerinin Theodosius Dikilitaşı’nın kuzeydoğu yüzü ile benzerliklerinin incelenmesi amaçlanmaktadır. Bu araştırmanın yöntemi, nitel araştırma yöntemlerinden doküman analizi ve görsel araştırma yöntemidir. Dikilitaş ve Sûrnâme-i Hümâyûn nitel araştırma yöntemi dahilinde yapılan literatür taramasında daha önce yapılmış ulusal, uluslararası basılı yayınlardan kitap, dergi, makale, yayınlanmış tezler ve çevrim içi kaynaklar incelenmiştir. Görsel araştırma yöntemi ile Dikilitaş kaidesindeki kabartmalar ve üzerindeki hiyeroglifler incelenmiştir. Araştırma neticesinde minyatürdeki Dikilitaş tasviri ile Theodosius Dikilitaşı’nın kuzeydoğu yüzü Stylobatındaki kabartmalar ile alt kaidesi dikilitaşın yerine konulmasının aşamalarının anlatıldığı mermer kabartma ile benzerlik gösterdiği görülmektedir. Şenlik alaylarının Atmeydanı’nda geçit törenlerinin betimlendiği çok sayıda minyatürlü eser bulunmaktadır. Bu minyatürlerde de meydanda yer alan heykellerden dikilitaş, yılanlı sütun ve örme sütunun betimlendiği örnekler vardır. Ancak çok az örnekte dikilitaş üzerindeki süslemelere yer verilmektedir. Bu bakımdan araştırmaya konu edilen minyatürdeki dikilitaşın nakkaş tarafından gerçeğe yakın hatta yer yer aynı motiflerin kullanılmış olması oldukça dikkat çekicidir.