Balkan Ülkelerinde Mevlâna Muslihuddin Bin Abdülgani’ye Ait Vakıf Camilerinin Son Cemaat Yerleri Hakkında Tipolojik Bir Değerlendirme
A Typological Evaluation of the Last Prayer Halls in the Endowment Mosques of Mevlâna Muslihuddin bin Abdulgani in the Balkan Countries
Yazar: Tanık, Saliha
Dergi: Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, Vol. 35 No. 3, 2024
Anahtar kelimeler: Archeology of Islam ; İslam Coğrafyası Arkeolojisi ; Turkish-Islamic Arts History ; Türk-İslam Sanatları Tarihi ; Muslihuddin bin Abdülgani,Balkanlar,Vakıf Camiler,Son Cemaat Yerleri,Vakfiye ; Muslihuddin bin Abdulgani,Balkans,Endowment Mosques,Last Prayer Halls,Waqfiyya.

Mevlâna Muslihuddin bin Abdülgani hakkında ayrıntılı bir bilgi bulunmasa da kendisinin zengin vakıflara sahip olduğu bilinmektedir. Arapça olarak yazlmış vakfiyesinde geçtiği gibi Kosova, Makedonya ve Sırbistan topraklarında birçok hayratı mevcuttur. Vakfiyesinin 1550 tarihli olması nedeniyle kendisinin 16. yy.’da yaşamış ulema zümresine ait zengin bir eşraftan olduğu söylenebilir. Özellikle vakıf eserlerine vakfettiği zengin akarları vakfiyesinde geniş bir şekilde anlatılmaktadır.  Bahse konu olan üç bölgede yaptırdığı camiler benzer özellikler göstermesi bakımından önemlidir. Her üçünün de tek kubbeli kübik bir harim mekânından sonra önlerinde dikdörtgen bir son cemaat yeri uzanır. Söz konusu yapıların önünde sivri kemerlerle dışa açılan son cemaat mahallerinin iki birimli ve yandan girişli olması dikkat çekicidir. Her üç yapı da plan ve cephesel nitelikleri ile Erken Osmanlı Mimarisi’nin özelliklerini taşımaktadır. Son cemaat yerlerindeki bu tipoloji denemesinin Balkanlar’da Bali Bey Camii dışında uygulanmadığı görülmektedir. Anadolu örneklerine bakıldığında ise bu tipolojinin daha erken örnekleriyle karşılaşılmaktadır. Yaptığımız araştırma sonucunda Anadolu’daki bu tür son cemaat yerlerinin 14. yy.’da Beylikler döneminden başlayıp 16. yy.’ın ilk yarısına kadar nadir de olsa cami ve mescitlerde uygulandığı görülmektedir. Bu çalışmada, Muslihuddin bin Abdülgani’nin tek kubbeli camilerinin son cemaat yerleri hakkında tipolojik bir değerlendirme sunarak Balkan ve Anadolu’daki örneklerle kıyas sağlanıp analizlerde bulunulacaktır.

Although detailed information about Mevlâna Muslihuddin bin Abdülgani is scarce, he is known to have owned numerous significant waqfs, as stated in his 1550 waqfiyya. His charitable foundations were established across Kosovo, Macedonia, and Serbia. The waqfiyya also details substantial real estate assets he dedicated to these endowments. The mosques built by Muslihuddin share common architectural features: a single-domed, cubic prayer hall followed by a rectangular vestibule. These vestibules, with pointed arches and side entrances, exhibit characteristics of Early Ottoman Architecture, a typology largely confined to the Balkans, aside from the Bali Bey Mosque. Earlier examples of this typology are found in Anatolia, where such vestibules began to appear in the 14th century during the Beyliks period and continued sporadically into the early 16th century. This study provides a typological evaluation of the vestibules in Muslihuddin's mosques, comparing them with examples from both the Balkans and Anatolia.