Siyaset ve Ulemâ Arasında Gerilim: 18. Yüzyıl Kahire’sinde İrsâdî Vakıflardaki Hakların Ailelere İntikali
Tension Between Politics and the Ulamā: The Transfer of Rights in Irsādī Foundations to Families in 18th-Century Cairo
Yazar: Ergin, Burak
Dergi: Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi, Vol. 25 No. 2, 2025
Anahtar kelimeler: Islamic Law ; İslam Hukuku ; İslam Hukuku,BeytülmâL,Kamu Yararı,İrsâdî Vakıf,Mücerret Hak,Saftî ; Islamic Law,Beytülmâl,Public İnterest,Irsâdî Waqf,Absolute Right,Saftî

Beytülmâle ait arazilerin kamu yararı için tahsis edilmesi anlamına gelen irsâdî vakıf, Zengîler döneminde ortaya çıkmış, Eyyûbîler, Memlükler ve Osmanlılar döneminde gelişerek özellikle Arap topraklarında yaygınlaşmıştır. Buna paralel bir biçimde hukukçular söz konusu vakıfların meşruiyetiyle ilgili fetvalar vermişler ve fıkıh risaleleri yazmışlardır. Bu risalelerden biri de Saftî’ye aittir. Risalede Kahire valisi İbrahim Paşa ile şehir eşrafı arasında irsâdî vakıf gelirlilerinin hak sahiplerinin ölümünden sonra ailelerine intikaliyle alakalı bir gerilimi incelenmekte ve dönemin fakihlerinin görüşleri değerlendirilmektedir. Bu çalışmanın amacı, 12./18. yüzyıl Kahire’sinde ortaya çıkan söz konusu tartışmayı hukukî ve tarihî açıdan incelemektir.  Bu tartışmayı hukukî bir bağlama oturtabilmek için irsâdî vakıflar ve mücerret haklarla ilgili Hanefî mezhebindeki değerlendirmelere kronolojik ve karşılaştırmalı bir yöntemle yer verilecek ve risaledeki problem analiz edilecektir. Dolayısıyla makalenin kapsamı mezkûr tartışma ve bunun beslendiği literatürdür. Çalışmanın bulguları, vakıf haklarının aileye intikali meselesinde sultanın geçici izin vermesine rağmen bunun sürekli hale getirilmesinin yasaklandığını, ancak hukukçuların böyle bir siyasi müdahaleye karşı çıktıklarını ve mücerret hakların geç dönem Hanefî mezhebinde mal olarak kabul edilmeye başlandığını ortaya koymaktadır.

The irsādī waqf, which refers to the allocation of land belonging to the treasury for public benefit, emerged during the Zengid period and developed during the Ayyūbids, Mamluk, and Ottoman periods, becoming particularly widespread in Arab lands. In parallel with this, jurists issued fatwas regarding the legitimacy of these waqfs and wrote treatises on Islamic jurisprudence. One of these treatises belongs to Saftī. The treatise examines a dispute between the governor of Cairo, Ibrahim Pasha, and the city's notables concerning the transfer of irsādī waqf revenues to the families of the rightful owners after their death. It evaluates the views of the jurists of the period. This study aims to examine the debate that arose in 12th/18th-century Cairo from a legal and historical perspective.  To place this debate in a legal context, the Hanafī schools' assessments of irsādī waqfs and abstract rights will be presented using a chronological and comparative method, and the problem addressed in the treatise will be analysed. Consequently, the scope of the article is the aforementioned debate and the literature that informed it. The study's findings reveal that, despite the sultan's temporary permission, the transfer of waqf rights to the family was prohibited from becoming permanent. However, jurists opposed such political intervention and that absolute rights began to be recognised as property in the later Hanafī school.