Mushaf İmlasının Korunması Kapsamında Kur’ân Sûrelerinin Kelime ve Harf Sayıları Bakımından Değerlendirilmesi (Es-Sa‘Lebî, El-Hâzin, En-Nîsâbûrî, El-Ezdî Ve Ebû Hafs’ın Tefsirleri Bağlamında)
MUSHAF İMLASININ KORUNMASI KAPSAMINDA KUR’ÂN SURELERİNİN KELİME VE HARF SAYILARI BAKIMINDAN DEĞERLENDİRİLMESİ (ES-SA’LEBÎ, EL-HÂZİN, EN-NİSÂBURÎ, EL-EZDÎ VE EBU HAFS’IN TEFSİRLERİ BAĞLAMINDA)
Yazar: İyibilgin, Orhan
Dergi: Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi, Vol. 25 No. 1, 2023
Anahtar kelimeler: Tafsir ; Tefsir ; Kur’ân,Tefsir,Mushaf imlası,Kelime sayısı,Harf sayısı ; Tafsīr,Qurʾān,Spelling of Mushaf,Number of words,Number of letters ; Tefsir,Kur’ân,Mushaf imlası,Kelime sayısı,Harf sayısı

Kur’ân-ı Kerîm nüzulünden itibaren yazılmaya başlanmıştır. Hz. Peygamber (s.a.s.) nazil olan âyet ve sûreleri vahiy katiplerine yazdırıyordu. Bu yazma işlemi ezberle birlikte Kur’ân-ı Kerîm’in korunmasında önemli rol oynamıştır. Hicrî birinci asrın başlarında yazıda hareke ve benzer harfleri birbirinden ayırt eden noktalar yoktu. Kur’ân-ı Kerîm’e duyulan ihtiram ve tazim ile onu fazlalık ve noksanlıktan koruma çabası, okunan her bir harf için 10 sevap alma müjdesi karşılığında alınacak sevabın bilinmesi ve bu sayede Kur’ân okumaya teşvik gibi hususlar kelime ve harflerin sayılmasına neden olmuştur. Emevî Valisi Haccâc (ö. 95/714) bir heyet kurarak, onlardan Kur’ân’ın harflerini saymalarını; aynı zamanda yarısını, üçte birini ve yedide birini bulmalarını istemiştir.  Böylece resmi olarak Kur’ân’ın kelime ve harf sayıları Haccâc döneminde sayılmıştır. Sahabe döneminde toplu olarak verilen kelime ve harf sayıları bu dönemde sûre, sûre ele alınmıştır. Sonraki dönemlerde Kur’ân surelerinin kelime ve harf sayılarını ihtiva eden müstakil eserler yazıldığı gibi bazı müfessirler, tefsirlerinde sûre başlarında bu bilgileri vermişlerdir. Bu araştırmada Kur’ân sûrelerinin kelime ve harf sayılarını ihtiva eden es-Sa‘lebî’nin (ö.427/1035) el-Keşf ve’l-beyân ‘an tefsîri’l-Kur’ân, el-Hâzin’in (ö. 741/1341) Lübâbü’t-te’vîl fî ma‘âni’t-tenzîl, en-Nisâburî’nin (ö. 730/1329) Ğarâibü’l-Kur’ân ve rağâibü’l-Furkân, el-Ezdî’nin (ö. 700/1301) et-Tibyân, Ebû Hafs’ın (ö. VIII./XIV. yy.) el-Lübâb fî ‘ulûmi’l-kitâb adlı tefsirlerinde sûre başlarında zikredilen kelime ve harf sayıları tespit edilmiştir Tefsirlerde verilen sayılar sûre sûre karşılaştırılmış, aynı zamanda ed-Dânî’nin (ö. 444/1053) el-Beyân fî ‘addi âyi’l-Kur’ân adlı kitabında verilen sayılarla mukayese edilmiştir. Sûrelerin kelime ve harf sayıları Fazl b. Şâzân’ın (ö. 260/874) Suveru’l-Kur’ân ve âyâtih ve hurûfih ve nüzûlih, Abdülkâfî’nin (ö.?) ‘Adedü süveri’l-Kur’ân ve âyâtih ve kelimâtih ve hurûfih ve telhîsi Mekkîh ve Medenîh ve el-Ca‘berî’nin (ö. 732/1332) Hüsnü’l-meded fî ma‘rifeti ‘ilmi’l-‘aded adlı eserlerinde de zikredilmektedir. Makalede bunların verdiği sayılar zikredilmemesine rağmen farklılık bulunan yerlerde doğru sayının tespitinde bu eserlerde verilen sayılara müracaat edilmiştir. Sûrelerin kelime ve harf sayıları arasındaki farklılıkların sebepleri ile ilgili, yazılan eserlerde zikredilenlerin bir kısmı, incelenen tefsirlerde tespit edilememiştir. Sûrelerin harf ve kelime sayılarının tespiti hakkındaki bu araştırmanın, sayıların tespiti konusunda yapılacak çalışmalara katkı sağlaması, el-i‘câzü’l-adedî başlığı altında yapılan çalışmalardaki bilgilerin doğruluğunu kontrole yardımcı olması, ayrıca Kur’ân tarihi, resmü’l-mushaf ve Hz. Osman tarafından çoğaltılan mushafların yazısının tespiti konularında yapılacak çalışmalara ışık tutması beklenmektedir.

Kur’ân-ı Kerîm nüzulünden itibaren yazılmaya başlanmıştır. Peygamberimiz (s.a.s.) nazil olan ayet ve sureleri vahiy katiplerine yazdırıyordu. Bu yazma işlemi ezberle birlikte Kur’ân-ı Kerîm’in korunmasında önemli rol oynamıştır. İlk dönemde yazıda hereke ve benzer harfleri birbirinden ayırt eden noktalar  yoktu. İlerleyen zamanlarda Arap olmayanların İslama girmesi, dilin bozulması vb. sebeplerden okumada hatalar ortaya çıkmış, bu hataların giderilmesi için ilk olarak hareke yerine noktalar konmuş, daha sonra harfleri birbirinden ayırmak için de noktalar kullanılmıştı. Bütün bunlar ihtiyaca binaen yapılırken Peygamberimiz (s.a.s.) zamanında kullanılan yazıda bazı tasarruflarda bulunulmuş oldu. Okumayı kolaylaştıran hareke ve noktaların yanında, yazı kökünde olmayan med harfi olarak ziyade eliflerin de eklenmesi, ilk dönem mushaf hattının değişmesi sonucuna doğru bir gidişatın olabileceği kaygısını doğurdu. Kur’ân-ı Kerim’e duyulan ihtiram ve tazim ile onu fazlalık ve noksanlıktan koruma çabası, okunan her bir harf için 10 sevap alma müjdesi karşılığında alınacak sevabın bilinmesi ve bu sayede Kur’ân okumaya teşvik gibi hususlar kelime ve harflerin sayılmasına neden olmuştur. Emevî valisi Haccac bir heyet kurarak onlardan Kur’ân’ın harflerini saymasını, aynı zamanda yarısını, üçte birini ve yedide birini bulmalarını da istemiştir. Bu makalede Kur’ân surelerinin kelime ve harf sayılarını ihtiva eden müstakil bazı kitaplardan faydalanılarak, bu sayıları ihtiva eden Ebu İshak Ahmed b. İbrahim es-Sa’lebî’nin el-Keşf ve’l-beyân ‘an tefsîri’l-Kur’ân, ‘Alaaddin ‘Ali b. Muhammed İbrahim b. Ömer eş-Şeyhî ebu’l-Hasan el-Hâzin’in Lübâbü’t-te’vîl fî maâni’t-tenzîl, Nizâmeddin el-Hasan b. Muhammed b. Huseyn el-Kummî en-Nisâburî’nin Ğarâibü’l-Kur’ân ve rağâibü’l-Furkân, Hızır b. Abdurrahman el-Ezdî’nin et-Tibyân, Ebu Hafs Siraceddin Ömer b. Ali b. Adil el-Hanbelî  ed-Dimeşkî’nin el-Lübâb fî ‘ulûmi’l-kitab adlı tefsirlerinde sure başlarında zikredilen kelime ve harf sayıları tespit edildi. Kurân’ı Kerîm’in kelime ve harf sayılarını bütün olarak veren haberlerde farklılık görüldü. Tefsirlerde verilen sayılar sure sure karşılaştırıldı. Özellikle Ebû ‘Amr ed-Dânî el-Endülüsî’nin el-Beyân fî ‘addi âyi’l-Kur’ân adlı kitabında verlen sayılarla mukayese edildi. Surelerin kelime ve harf sayıları Ebü’l-Abbas Fazl b. Şâzân er-Râzî’nin Suveru’l-Kur’âni ve âyâtihi ve hurûfihi ve nüzûlihi, Ebu’l-Kasım Ömer b. Muhammed b. Abdülkâfî’nin ‘Adedü suveri’l-Kur’âni ve âyâtihi ve kelimâtihi ve hurûfihi ve telhîsi Mekkîhi ve Medenîhi ve Burhaneddîn İbrahim b. Ömer el-Ca’berî’nin Hüsnü’l-meded fî ma’rifeti ‘ilmi’l-aded adlı eserlerde de zikedilmektedir. Makalede bunların vediği sayılar zikredilmemesine rağmen farklılık bulunan yerlerde doğru sayısının tespitinde bu eserlerde verilen sayılara müracaat  edildi.Sure kelime ve harf sayıları arasındaki farklılıkların sebepleri ile ilgili, yazılan eserlerde zikredilenlerin bir kısmı, bakılan tefsirlerde tespit edilemedi.Surelerin harf ve kelime sayılarının tespiti konusundaki bu makalenin, yapılacak  çalışmalara ışık tutması beklenmektedir.