Dindarlık Temelli Ekran Kullanımı Yönlendirme Ölçeği: Geçerlik ve Güvenirlik Çalışması
Religion-Based Screen Use Guidance Scale: Development and Validation Study
Yazar: Yakut, İdris
Dergi: Bozok Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi No. 28, 2025
Anahtar kelimeler: Sociology of Religion ; Din Sosyolojisi ; Religious Studies (Other) ; Dini Araştırmalar (Diğer) ; Din Sosyolojisi,Dindarlık,Dijital Ebeveynlik,Dini Dijital Rehberlik,Ekran Kullanımı,Ölçek Geliştirme ; Sociology of Religion,Religiosity,Digital Parenting,Religious Digital Guidance,Screen Use,Scale Development

Günümüzde teknoloji, bireylerin gündelik yaşam pratiklerini dönüştürürken, dini değerler bu dönüşüm sürecinde rehberlik eden temel referanslardan biri olmayı sürdürmektedir. Dini inanç ve uygulamalar, toplumsal düzenin kurulmasında önemli rol oynamış; bireylerin gündelik yaşam pratiklerini, çocuk yetiştirme biçimlerini ve teknolojiye bakışlarını doğrudan etkilemiştir. Günümüzde çocukların büyük çoğunluğu, teknolojinin yoğun bir şekilde yer aldığı bir çevrede büyümekte ve ekranlar günlük yaşamlarının vazgeçilmez bir parçası haline gelmektedir. Bu durum, onların oyun alışkanlıklarından sosyal becerilerine, öğrenme süreçlerinden değerler dünyasına kadar pek çok alanı etkilemektedir. Dolayısıyla ebeveynlerin çocuklarının ekran kullanımına ilişkin yönlendirme biçimleri, hem akademik başarıları hem de sosyal ve dini değerleri açısından kritik öneme sahiptir. Literatür incelendiğinde, dijital ebeveynlik bağlamında ebeveynlerin dijital farkındalık düzeylerini, teknolojiye yönelik tutumlarını veya dijital becerilerini ölçen farklı ölçeklerin geliştirildiği, ancak dini rehberlik bağlamında ebeveynlerin dindarlık temelli yönlendirme davranışlarını doğrudan ölçen bir ölçeğe rastlanmadığı görülmektedir. Bu eksiklik, çocukların ekran kullanım alışkanlıklarının dini değerler çerçevesinde nasıl yönlendirildiğini ortaya koymada önemli bir boşluk yaratmaktadır. Bu bağlamda araştırmanın temel amacı, ortaokul öğrencilerinin ekran kullanımına yönelik olarak ailelerinin dindarlık temelli yönlendirme davranışlarını ölçmeye uygun, geçerli ve güvenilir bir ölçek geliştirmektir. Çalışma sürecinde öncelikle kapsamlı bir literatür taraması yapılmış ve uzman görüşleri alınarak 20 maddelik bir madde havuzu oluşturulmuştur. Geliştirilen taslak ölçek, 5.–8. sınıf düzeyinde öğrenim gören toplam 481 öğrenciye uygulanmıştır. Elde edilen veriler üzerinde Açımlayıcı Faktör Analizi (AFA) gerçekleştirilmiş; analiz sonuçlarına göre KMO değeri 0,911; Bartlett testi sonucu χ² = 1045,627 (sd=66; p< 0,01) olarak bulunmuştur. AFA neticesinde faktör yükleri 0,528 ile 0,910 arasında değişen, iki boyutlu ve toplam 10 maddelik bir yapı ortaya çıkmıştır. Ölçeğin Cronbach’s Alpha iç tutarlılık katsayısı 0,86 olarak hesaplanmıştır. Ardından AMOS 24.0 programı ile gerçekleştirilen Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA), modelin iyi uyum gösterdiğini ortaya koymuştur (χ²/df = 1,974; RMSEA = 0,071; CFI = 0,955; GFI = 0,933). Elde edilen bulgular, geliştirilen ölçeğin geçerli ve güvenilir bir ölçme aracı olduğunu göstermektedir. Bu ölçek, özellikle dijitalleşen dünyada ebeveynlerin, dini değerleri temel alarak çocuklarının ekran kullanımını yönlendirme biçimlerini değerlendirmede özgün bir katkı sağlamaktadır. Bu çalışmanın, alanyazındaki mevcut boşluğu doldurmaya katkı sağlayacağı ve ilerleyen süreçte ebeveynlere yönelik dini rehberlik çalışmalarını destekleyeceği düşünülmektedir.

Today, while technology transforms individuals’ daily life practices, religious values continue to serve as one of the fundamental references guiding this transformation process. Religious beliefs and practices have played an important role in establishing social order; they have directly influenced individuals’ daily life practices, child-rearing methods, and attitudes towards technology. Today, the vast majority of children are growing up in an environment heavily influenced by technology, and screens have become an indispensable part of their daily lives. This situation affects many areas, from their gaming habits to their social skills, learning processes and values. Therefore, the ways in which parents guide their children’s screen use are critically important in terms of both academic achievement and social and religious values. A review of the literature reveals that various scales have been developed to measure parents’ levels of digital awareness, attitudes towards technology, or digital skills in the context of digital parenting, but no scale has been found that directly measures parents’ religiously based guidance behaviours in the context of religious guidance. This deficiency creates a significant gap in revealing how children’s screen usage habits are guided within the framework of religious values. In this context, the main objective of the study is to develop a valid and reliable scale that is suitable for measuring the religious-based guidance behaviours of families towards their middle school students’ screen use. During the study process, a comprehensive literature review was first conducted and expert opinions were sought to create a pool of 20 items. The developed draft scale was applied to a total of 481 students in grades 5–8. Exploratory Factor Analysis (EFA) was performed on the obtained data; according to the analysis results, the KMO value was found to be 0,911; the Bartlett test result was χ² = 1045,627 (sd=66; p< 0,01). As a result of EFA, a two-dimensional structure with a total of 10 items emerged, with factor loadings ranging from 0,528 to 0,910. The Cronbach’s Alpha internal consistency coefficient of the scale was calculated as 0,86. Subsequently, Confirmatory Factor Analysis (CFA) conducted using the AMOS 24.0 programme revealed that the model showed good fit (χ²/df = 1,974; RMSEA = 0,071; CFI = 0,955; GFI = 0,933). The findings indicate that the developed scale is a valid and reliable measurement tool. This scale provides a unique contribution in evaluating how parents guide their children’s screen use based on religious values, especially in an increasingly digitalized world. This study is expected to contribute to filling the existing gap in the literature and to support future religious guidance programs for parents.