Yeni Bir Müellif, Yeni Bir Eser: Mustafa el-Ahıshavî el-Çorumî, Tercüme ve Şerh-i Kasîde-i Bürde
A New Author, a New Work: Muṣṭafā al-Akhiskhawī al-Çūrūmī, Tarjama wa-Sharḥ Qaṣīdat al-Burda
Yazar: Yüksel, Mustafa Ramazan
Dergi: Bozok Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi No. 28, 2025
Anahtar kelimeler: Turkish Islamic Literature ; Türk İslam Edebiyatı ; Türk İslam Edebiyatı,Kasîde-i Bürde,Şerh,Tercüme,Bûsîrî,Mustafa el-Ahıshavî el-Çorumî ; Turkish Islamic Literature,Qaṣīdat al-Burda,Sharḥ,Tarjama,Būṣīrī,Muṣṭafā al-Akhiskhawī al-Çūrūmī

İslam edebiyatında Hz. Peygamber’e atfen çok sayıda eser kaleme alınmıştır. Bu eserlerden biri de Hz. Peygamber’den yaklaşık yedi asır sonra Mısır’da yaşamış olan İmam Bûsîrî’nin (öl. 695/1296?) yazmış olduğu kasidedir. Bûsîrî’nin samimi duygularla ve tamamını Hz. Peygamber’e hasrederek 160 beyit hâlinde nazmettiği bu kaside gerek yazılış hikâyesi gerek okunuş amaçları dolayısıyla, kaleme alındığı günden beri oldukça geniş bir coğrafyada okunagelmiştir. Zira Bûsîrî bu kasideyi rüyasında Hz. Peygamber’e okumuş, beğenerek dinleyen Hz. Peygamber de Bûsîrî’ye bürdesini hediye etmiştir. Ayrıca iki bacağından felçli olan ve bu derdine çare bulamayan şaire dua ederek Allah’ın izniyle onun bu hastalıktan kurtulmasına vesile olmuştur. Halk arasında hızlı bir şekilde duyulan bu hadise, Hz. Peygamber’in duasına mazhar olmak isteyen ve hastalıklarına şifa arayan Müslümanların kasideye teveccühlerinde önemli bir rol oynamıştır. Asıl adıyla el-Kevâkibü’d-dürriyye fî medhi hayri’l-beriyye olan ve sonradan Kasîdetü’l-bürde adıyla şöhret bulan bu kaside, Müslüman sanatçıların ufkunda büyük akisler uyandırmış; esere olan yoğun ilginin bir tezahürü olarak onu açıklayan şerhler başta olmak üzere farklı dillerde yüzyıllar boyu pek çok eserin vücut bulmasına vesile olmuştur. Kasideyle ilgili kaleme alınan eserlerden biri de 19. yüzyılda Mustafa el-Ahıshavî el-Çorumî tarafından yazılan Tercüme ve Şerh-i Kasîde-i Bürde’dir. Hakkında daha önce yapılan herhangi bir çalışmaya rastlanmayan söz konusu eser, Çorum Hasan Paşa İl Halk Kütüphanesi 19 HK 626/9 numarada kayıtlıdır. Bu çalışmada, (muhtemelen yazmanın tamiri sırasında) varakların yanlış yerlere yapıştırılarak ciltlendiği tespit edilmiş ve Kasîde-i Bürde’nin beyit sıraları esas alınarak varak numaralandırma işlemi yeniden yapılmıştır. Ayrıca Tercüme ve Şerh-i Kasîde-i Bürde ile ilgili bilgiler verilerek eser ilim dünyasına tanıtılmış, eserin diğer Kasîde-i Bürde şerh ve tercümeleri arasındaki yeri tespit edilmeye çalışılmıştır. 45 varaktan oluşan eserin genel yapısına bakıldığında Kasîde-i Bürde’nin irab açıklamalarının, manzum tercümesinin ve mensur şerhinin bir arada verildiği görülmüştür. Hem manzum hem mensur olma özelliği taşıyan eser, beyitlerin irab açıklamalarının Arapça olması dolayısıyla da iki dilli olma özelliğine sahiptir. Eserin, tespit edilen bu bilgiler ışığında Kasîde-i Bürde şerh ve tercümeleri arasında önemli ve ayrıcalıklı bir yere sahip olduğunu söylemek mümkündür. Yapılan çalışmayla Mustafa el-Ahıshavî el-Çorumî adı da gün yüzüne çıkarılmış, eserinden hareketle hayatı ve edebî/ilmî kişiliği hakkında çıkarımlarda bulunulmuştur.

Many works have been written in Islamic literature in reference to the Prophet Muhammad. One of the most important of these works is the qaṣīda written by Imām Būṣīrī (d. 695/1296?), who lived in Egypt approximately seven centuries after the Prophet. Būṣīrī wrote this qaṣīda in 160 verses with sincere feelings and dedicated it entirely to the Prophet Muhammad. Due to its history of composition and the purpose for which it was written, it has been read in a wide Muslim geography since the day it was written. This is because Būṣīrī recited this qaṣīda to the Prophet Muhammad in a dream, and the Prophet Muhammad, who listened to the qaṣīda with approval, presented Būṣīrī with his cloak as a gift. Additionally, the poet, who was paralyzed in both legs and could not find a cure for his condition from doctors, was healed of his paralysis through the Prophet's prayer, with Allah's permission. This incident, which spread quickly among the people, became an important factor in Muslims seeking the Prophet's prayer and healing for their illnesses turning to the qaṣīda. Originally titled al-Kawākib al-durriyya fī madḥ khayr al-bariyya and later becoming famous under the name Qaṣīdat al-Burda, this qaṣīda had a profound impact on Muslim poets and as a manifestation of the intense interest in the work, numerous commentaries explaining it, as well as many other works in various languages, have been produced over the centuries. One of the works written about the poem is Tarjama wa-Sharḥ Qaṣīdat al-Burda, written by Muṣṭafā al-Akhiskhawī al-Çūrūmī in the 19th century. This work, which has not been studied before, is registered under the number 19 HK 626/9 at the Çorum Hasan Pasha Public Library. In this study, it was determined that the pages had been bound incorrectly (probably during the restoration of the manuscript), and the pages were renumbered based on the order of the verses in the Qasida Burde. Additionally, information about the Tarjama wa-Sharḥ Qaṣīdat al-Burda was provided to introduce the work to the academic world, and efforts were made to determine its place among other commentaries and translations of the Qaṣīdat al-Burda. The work, consisting of 45 pages, contains the grammatical explanations, poetic translation, and prose commentary of the Qaṣīdat al-Burda. The work, which is both poetic and prose, is also bilingual, as the grammatical explanations of the couplets are in Arabic. Based on the information identified, it is possible to say that the work holds an important and privileged place among the commentaries and translations of the Qaṣīdat al-Burda. Through this study, the name of Muṣṭafā al-Akhiskhawī al-Çūrūmī has been brought to light, and inferences have been made about his life and literary/scientific personality based on his work.