Yozgat’ta Kubbeli Bir Konak: Kazım Dönmez Konağı
A Domed Mansion in Yozgat: Kazım Dönmez's Mansion
Yazar: Özcan Balkır, Betül
Dergi: Bozok Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi No. 28, 2025
Anahtar kelimeler: Architectural ; Mimari ; Türk-İslam Sanatları Tarihi,Konut Mimarisi,Geleneksel Türk Evi,Sofa,Bağdadi Kubbe ; Turkish-Islamic Art History,Residential Architecture,Traditional Turkish House,Sofa,Baghdadi Dome

Yozgat, 18. yüzyıl ortalarından itibaren, Çapanoğullarının bölgeye yerleşmesiyle büyük bir şehir haline gelmiştir ve Osmanlı Devleti’nin şehirlerinden biri olmuştur. Bilhassa Çapanoğlu Mustafa ve Süleyman Beyler zamanında şehir mamur bir kasaba halini almıştır. 19. yüzyılda Yozgat’a gelen birçok seyyah, şehrin nüfusunun çoğunlukla Türklerden meydana geldiğini, geri kalan ahaliyi Rum, Ermeni, Yahudilerin teşkil ettiğini belirtmişlerdir. Seyyahlar, Yozgat’ın imarı sırasında yapılan, ibadethaneler, hanlar, hamamların etrafında kurulan mahallelerde İstanbul evlerini aratmayacak gösterişli evlerin bulunduğundan bahsederler. Ne yazık ki Yozgat’ta 20. yüzyıl ortalarından itibaren başlayan çarpık yapılaşma neticesinde bu tarihi doku büyük oranda yok olmuştur. Geleneksel evlerin çoğu da bu yıkımlardan nasibini almıştır. Son yıllarda, yıkımlardan kurtulabilen konaklar Yozgat Belediyesi’nin desteğiyle restore edilerek, yeniden işlevlendirilmiştir. Konumuz olan Kazım Dönmez Konağı da uzun süre bakımsız durumdayken 2023’ten itibaren restorasyona alınmıştır. Çalışmamızda, münferit yayınlarda yüzeysel anlatılan Kazım Dönmez Konağı’nın, Yozgat’ın şehir olarak gelişiminde rol alan farklı kimliklere ait diğer tarihi evlerinden ayrılan mimari özellikleri ayrıntılı biçimde tanıtılarak tarihi kimliği tespit edilmeye çalışılmıştır. Konağın restorasyon öncesi ve sırasındaki durumu aralıklarla gözlenerek, Yozgat Müzesi ve Yozgat Belediyesi’nden alınan belgeler ışığında değişimler belirlenmiştir. Şehirde, Türk, Ermeni ve Rum ahalinin varlığı kaynaklardan ve seyyahların verdiği bilgilerden anlaşılmaktadır. Farklı etnik kökenli olmalarına rağmen, konutların planına bakıldığında iç ve orta sofalı Türk evi plan şemalarını yansıtan ortak bir kültür meydana geldiği görülür. İlk sahiplerinin Ermeni bir aile olduğu bilinen Kazım Dönmez Konağı da zemin ve birinci kat oda-sofa düzenleriyle Türk evi plan şemalarını yansıtmaktadır. Bununla birlikte, taşıntısız kübik biçimi, taş mimarisi, bağdadi kubbesi ve kalem işi süslemeleriyle Yozgat’ın merkezindeki tek örnek olduğu saptanmıştır. Plan şemasıyla Yozgat ve yakın çevredeki tarihî konutlarla benzerlik taşımaktadır. Farklı kültürel bölgelerde dahi plan tipi olarak benzerlikler göstermektedir. Mimari özelliklerinin de yakın çevrede bilhassa Kayseri civarındaki gayrimüslim din adamlarının konutlarıyla benzerlik gösterdiği gözlenmiştir. Tavanlarındaki kalem işleri de Batılılaşma üslubunun taşraya yansıyan kaliteli işçiliklerindendir. Mimari ve süsleme özellikleri nedeniyle 19. yüzyıla tarihlendirilen Kazım Dönmez Konağı, inşa edildiği dönemin ve yörenin kültürel, mimari ve süsleme özelliklerini yansıtmaktadır. Bu çalışmada, yakın kültürel çevredeki yeterince ele alınmayan geçmişin yaşam alanı tarihi konutlara dikkat çekmek amaçlanmaktadır.

Yozgat became a major city in the mid-18th century, with the settlement of the Çapanoğulları in the region, and became one of the cities of the Ottoman Empire. Especially during the time of Çapanoğlu Mustafa and Süleyman Bey, the city became a developed town. Many travellers who came to Yozgat in the 19th century stated that the city's population was mostly Turkish, and the remaining population was Greek, Armenian and Jewish. Travelers mention that in the neighbourhoods built around places of worship, inns and baths built during the development of Yozgat, there were magnificent houses that were as beautiful as those in Istanbul. Unfortunately, as a result of the irregular construction that started in the mid-20th century in Yozgat, this historical texture has been largely destroyed. Most of the traditional houses have also had their share of these destructions. In recent years, the mansions that survived the demolition have been restored and re-functioned with the support of the Yozgat Municipality. Our subject, Kazım Dönmez Mansion, was neglected for a long time and has been restored since 2023. In our study, we tried to determine the historical identity of Kazım Dönmez Mansion, which is described superficially in individual publications, by introducing in detail the architectural features that distinguish it from other historical houses belonging to different identities that played a role in the development of Yozgat as a city. The condition of the house before and during the restoration was observed at intervals and changes were determined in the light of documents received from the Yozgat Museum and Municipality. The presence of Turkish, Armenian and Greek populations in the city is understood from the sources and information provided by travellers. Despite their different ethnic origins, when the plans of the houses are examined, it is seen that a common culture has emerged, reflecting the plan schemes of Turkish houses with inner and central sofas. The Kazım Dönmez Mansion, whose first owners are known to be an Armenian family, also reflects the Turkish house plan schemes with its ground and first floor room-sofa arrangements. However, it was determined that it is the only example in the central district of Yozgat with its flat cubic, stone architecture, baghdadi dome and hand-painted ornamentation works. Its plan scheme is similar to the historical residences in Yozgat and the surrounding area. Even in different cultural regions, there are similarities in plan types. It has been observed that its architectural features are similar to the residences of non-Muslim clergy in the nearby area, especially around Kayseri. The hand-painted works on the ceilings are also examples of the quality workmanship of the Westernization style reflected in the countryside. Dating back to the 19th century due to its architectural and decorative features, Kazım Dönmez Mansion reflects the cultural, architectural and decorative features of the period and region in which it was built. This study aims to draw attention to historical houses, which are living spaces of the past that have not been adequately addressed in the immediate cultural environment.