Metin Çözümlemesinde İzlek-Haber İlerlemesi ve Gerekçelendirme Unsurları: Kitâb-ı Güzîde Örneği
Elements of Theme-News Progression and Justification in Text Analysis: Kitâb-ı Güzîde Sample
Yazar: Yiğit, Hayrettin
Dergi: Dil Araştırmaları, Vol. 19 No. 36, 2024
Anahtar kelimeler: Discourse and Pragmatics ; Söylem ve Bağlamsal Dilbilim ; Metin,Metindilbilim,Bağdaşıklık,İzlek-haber,Gerekçelendirme. ; Text,Textlinguistics,Cohesion,Theme-news,Justification.

Metinler, verilmek istenen mesaja yönelik olarak oluşturulan anlamlı ve tutarlı yapılardır. Bu yapılar dil bilgisinin geleneksel kuralları yerine metindilbilimin; metinlerin işleyiş biçimini, iletişimsel değerlerini, anlamsal yapılarını ve mantıksal gelişimini inceleyen ölçütleriyle çözümlenmektedir. Sözcük, tümce ve paragraflar arasındaki bağlantılar bağdaşıklık ve tutarlılık açısından değerlendirilmektedir. İzlek-haber ilerlemesi de bağdaşıklığı destekleyen unsurlardan olup tümceler arasındaki anlamsal ilişkileri ortaya çıkarmaktadır. Konunun özel bir şekilde işlenmiş hâli olan izlek, bir tümcede kendisinden söz edileni; haber ise konuyla ilgili söylenen yeni bilgileri ifade etmektedir. Yazar, amacına göre metinde konunun ayrıntılarını verirken izlek-haber ilerlemesinin farklı yollarını kullanmaktadır. Söylem çözümlemelerinde etki söze dayalı bir dil edimi olan gerekçelendirmeler ise okuyucuyu inandırmak veya ikna etmek amacıyla tümce ve paragraflarda ileri sürülen savların nedenlerini belirtmektedir. İleri sürülen savın, izleğin okuyucu tarafından daha kolay anlaşılmasını sağlamaktadır. Makalede Arapçadan Eski Anadolu Türkçesine aktarılmış olan Kitâb-ı Güzîde’nin tümceleri arasındaki anlam ilişkileri ve metnin metinsellik durumu tespit edilmeye çalışılmıştır. Bu amaç doğrultusunda metnin tümceleri arasındaki izlek-haber ilerlemesi ve savunulan sava ait gerekçelendirme unsurları metinden alınan örneklerle açıklanmıştır.

Texts are meaningful and coherent structures created for the intended message. Instead of the traditional rules of grammar, these structures are analysed with the criteria of textlinguistics, which examines the functioning, communicative values, semantic structures and logical development of texts. The connections between words, sentences and paragraphs are analysed in terms of correlation  and cohesion. The progression of the theme-news is one of the elements that support coherence and reveals the semantic relations between sentences. The theme, which is a special treatment of the subject, refers to what is mentioned in a sentence, while the news refers to the new information about the subject. While the author gives the details of the subject in the text according to his/her purpose, he/she uses different ways of progression of theme-news. In rhetoric analyses, justifications, which is a language act based on impact speech, indicate the reasons for the arguments put forward in sentences and paragraphs in order to convince or persuade the reader. It enables the reader to understand the argument put forward more easily. In this article, the meaning relationship between the sentences of Kitâb-ı Güzîde, which was transferred from Arabic to Old Anatolian Turkish, and the textuality of the text were tried to be determined. For this purpose, the progression between the sentences of the text and the justification elements of the defended argument are explained with examples taken from the text.