hakansabunis/tr-academic-research-agent-index huggingface dataset:
Azınlık Olarak Fıkıh Yapmak: Hindistan İslam Fıkıh Akademisi ve Tıbbî Kararları
Practicing Fiqh as a Minority : The Islamic Fiqh Academy (India) and its Medical Decisions
Yazar: Özaykal, Merve
Dergi: İslami İlimler Dergisi, Vol. 18 No. 1, 2022
Anahtar kelimeler: Islamic Law,Islamic Fiqh Academy (India),Fatwā,Medicine,Birth Control,Organ Transplantation,Surrogate Motherhood ; İslam Hukuku,Hindistan İslam Fıkıh Akademisi,Fetva,Tıp,Doğum Kontrolü,Organ Nakli

Bu çalışma, Hindistan’ın Yeni Delhi şehrinde faaliyet gösteren Hindistan İslam Fıkıh Akademisinin tıbbî kararlarından üç örneği merkeze alarak, ülkelerinde azınlık olan Hintli ulemanın kolektif içtihadında yerel şartların etkisini analiz etmektedir. Hindistan İslam Fıkıh Akademisi, çağdaş fıkhî problemlere çözüm üretmeyi ve bu alanda özellikle Hindistan Müslümanları için en üst başvuru mercii olmayı hedeflemekte, bu amaçla her yıl fıkıh seminerleri düzenleyerek farklı konuları karara bağlamaktadır. Makale, yerel şartların içtihada etkisinin olup olmadığı sorusuna cevap aramak üzere Akademinin ele aldığı çağdaş tıbbî problemler arasından doğum kontrolü, organ nakli ve taşıyıcı annelik konularına yoğunlaşmaktadır. Bu örneklemler üzerinden, kolektif içtihada katılan âlimlerin karar süreçlerinde içinde bulundukları sosyo-ekonomik ve siyasî şartlardan nasıl etkilendiğini küçük bir alanda göstermektedir. Gerekli yerlerde, diğer fıkıh akademilerinin konuya dair karar ve fetvalarına da referansta bulunulmak suretiyle akademinin kararlarının karşılaştırmalı ve eleştirel bir analizi yapılmaktadır. Böylece, Türkçe akademik literatürde hakkında fazla malumatın bulunmadığı Hindistan İslam Fıkıh Akademisini tanıtmanın yanı sıra, çağdaş dönemde karşılaşılan tıbbî problemlere Akademinin yaklaşımı sunulmaktadır.

This study analyzes the impact of local conditions on the collective ijtihād (al-ijtihād al-jamāi) of Indian ulamā, a minority in their country, by focusing on three examples from among the medical decisions of the Islamic Fiqh Academy (India), which operates in New Delhi. The Islamic Fiqh Academy (India) aims to solve contemporary fiqh problems and become the top reference in the field, especially for Indian Muslims. To this end, it organizes annual fiqh seminars and gives legal decisions on different issues. In order to seek an answer to the question of whether local conditions impact ijtihād, this study focused on birth control, organ transplantation and surrogate motherhood as a sample of contemporary medical problems addressed by the academy. These examples have been used to show how the scholars participating in collective ijtihād were affected by their political and socio-economic conditions while making their decisions. Also, the academy’s decisions are compared to the decisions and fatwās of other fiqh academies when necessary, and critically analyzed. Thus, this study presents the academy’s approach to contemporary medical problems as well as introduces the Islamic Fiqh Academy (India), about which there is a dearth of information in Turkish academic literature.
RAŞİD HALİFELERİN TİCARETLE İLİŞKİLERİ VE TİCARİ HAYATA KATKILARI
THE RELATIONS OF THE RASHID CALIPHS WITH TRADE AND THEIR CONTRIBUTIONS TO COMMERCIAL LIFE
Yazar: Baykıran, Nihat
Dergi: İslami İlimler Dergisi, Vol. 18 No. 2, 2023
Anahtar kelimeler: Islamic Studies (Other) ; İslam Araştırmaları (Diğer) ; Ticaret,Râşid Halifeler,Pazar,Fiyat,Uşûr,Servet.

Hz. Muhammed’in (s) vefatından sonra İslam dünyasının yöneticileri olan Râşid Halifelerden Hz. Ali hariç diğer üçü göreve gelmeden önce ticaretle uğraşmışlardı. Bundan dolayı elde ettikleri tecrübeler, yönetimleri sırasında onlara bir avantaj sağlamıştı.  Hlifelerin tüccarlar ve ticaretle ilgili söylemleri, uşûr gibi yeni uygulamalarda bulunmaları ve ticaret tecrübesi olanları istişare heyetlerinde bulundurup bu konularda yardım almaları ticaretin gelişmesine zemin hazırlamıştı. Bu dönemde Sâsânî ve Bizans hâkimiyetindeki bazı ticari bölgeler fethedilmiş, hilafetin merkezi Medine başta olmak üzere Hicaz’a birçok ürün dışarıdan gelmiştir. Bunun yanında ticaret yollarında sağlanan kolaylıklar ve oluşturulan yeni kanallar dönemin kara ve deniz ticaretinin gelişmesine yardımcı olmuştur.Ribâ, karaborsacılık ve değeri düşük dirhemlerin kullanılması gibi birçok adaletsiz uygulamanın önüne geçilmesi amacıyla pazarlar halifeler ve görevliler tarafından sıklıkla denetlenmiştir. Böylece haksız kazanca sebep olan girişimlerin engellenmesi için çeşitli tedbirler alınmıştır. Tüm bunlar İslâm toplumunun refahını artırmaya katkı sağlamıştır. Nitekim bu sayede Hz. Osman başta olmak üzere büyük servet elde edenler olmuştur. Mezkûr dönemde varlık sahipleri zamanla daha çok gelir getirmesi sebebiyle arazi ve gayrimenkul alım satımına yönelmişlerdir.

Hz. Muhammed’in (s) vefatından sonra İslam dünyasının yöneticileri olan Râşid Halifelerden Hz. Ali hariç diğer üçü göreve gelmeden önce ticaretle uğraşmışlardı. Bundan dolayı elde ettikleri tecrübeler, yönetimleri sırasında onlara bir avantaj sağlamıştı.  Hlifelerin tüccarlar ve ticaretle ilgili söylemleri, uşûr gibi yeni uygulamalarda bulunmaları ve ticaret tecrübesi olanları istişare heyetlerinde bulundurup bu konularda yardım almaları ticaretin gelişmesine zemin hazırlamıştı. Bu dönemde Sâsânî ve Bizans hâkimiyetindeki bazı ticari bölgeler fethedilmiş, hilafetin merkezi Medine başta olmak üzere Hicaz’a birçok ürün dışarıdan gelmiştir. Bunun yanında ticaret yollarında sağlanan kolaylıklar ve oluşturulan yeni kanallar dönemin kara ve deniz ticaretinin gelişmesine yardımcı olmuştur.Ribâ, karaborsacılık ve değeri düşük dirhemlerin kullanılması gibi birçok adaletsiz uygulamanın önüne geçilmesi amacıyla pazarlar halifeler ve görevliler tarafından sıklıkla denetlenmiştir. Böylece haksız kazanca sebep olan girişimlerin engellenmesi için çeşitli tedbirler alınmıştır. Tüm bunlar İslâm toplumunun refahını artırmaya katkı sağlamıştır. Nitekim bu sayede Hz. Osman başta olmak üzere büyük servet elde edenler olmuştur. Mezkûr dönemde varlık sahipleri zamanla daha çok gelir getirmesi sebebiyle arazi ve gayrimenkul alım satımına yönelmişlerdir.
MAKÂSİDÜ’Ş-ŞERÎ’A VE FIKIH METODOLOJİSİNİN BİRBİRİYLE İLİŞKİSİ
THE RELATIONSHIP BETWEEN MAQASID AL-SHARI’AH AND FIQH METHODOLOGY
Yazar: Altun, Muhammed Latif
Dergi: İslami İlimler Dergisi, Vol. 18 No. 2, 2023
Anahtar kelimeler: Islamic Law ; İslam Hukuku ; İslam hukuku,makâsıdü’ş-şerîʻa,ictihad,maslahat,hikmet.

Mütekellim, maksadını sözcükler vasıtasıyla dışa yansıtmaktadır. Ancak sözcükler mütekellimin maksadını her zaman net bir şekilde muhataba bildirmeyebilir. Bu durumda mütekellimin maksadının ne olduğunu kavramak amacıyla başka karinelere başvurulur. İçinde bulunulan ortam, zaman, kelamın siyak ve sibakı bu karinelerin en önemlilerini oluşturmaktadır. Buna göre mütekellimin amacının anlaşılmasında sadece sözcükler yetmez aynı zamanda söz konusu bu karinelerin göz önünde bulundurulması gerekmektedir. Bu düşünceden hareketle Şâriʻin maksadının/muradının ve ahkâmın tayin edilmesinin, sadece Şâriʻin sarf ettiği ifadelerle mümkün bir durum olmadığı söylenebilir. O’nun kelamıyla birlikte sebeb-i nüzül ve sebeb-i vurûd gibi faktörlerin de göz önünde bulundurulması gerekmektedir. Bu nedenle usulcüler, Şâri’in kelamıyla birlikte maksadının da göz önünde bulundurulması gerektiğini belirtirler. Bu gereklilikten makâsıdü’ş-şerîʻa ile fıkıh usûlünün birbiriyle olan ilişkisi önem arz etmektedir. Çalışmada özellikle son dönem bilginlerinden olan Tahir b. Âşûr’un makâsıdü’ş-şerîʻa fıkhının fıkıh usûlünden ayrı bir bilim dalı olarak düşünülmesi ve geliştirilmesi gerektiği iddiasının doğru olup olmadığı ele alınmıştır. Bu kapsamda makâsıdü’ş-şerîʻa ve fıkıh usûlünün tanımlarına yer verilmiştir. Ayrıca hem makâsidü’ş-şerîʻa hem de fıkıh usûlü ilimleriyle ilişkisi olan ictihad, mesâlih, hikmet ve illet gibi kavramlara da yer verilmiştir.

Mütekellim, maksadını sözcükler vasıtasıyla dışa yansıtmaktadır. Ancak sözcükler mütekellimin maksadını her zaman net bir şekilde muhataba bildirmeyebilir. Bu durumda mütekellimin maksadının ne olduğunu kavramak amacıyla başka karinelere başvurulur. İçinde bulunulan ortam, zaman, kelamın siyak ve sibakı bu karinelerin en önemlilerini oluşturmaktadır. Buna göre mütekellimin amacının anlaşılmasında sadece sözcükler yetmez aynı zamanda söz konusu bu karinelerin göz önünde bulundurulması gerekmektedir. Bu düşünceden hareketle Şâriʻin maksadının/muradının ve ahkâmın tayin edilmesinin, sadece Şâriʻin sarf ettiği ifadelerle mümkün bir durum olmadığı söylenebilir. O’nun kelamıyla birlikte sebeb-i nüzül ve sebeb-i vurûd gibi faktörlerin de göz önünde bulundurulması gerekmektedir. Bu nedenle usulcüler, Şâri’in kelamıyla birlikte maksadının da göz önünde bulundurulması gerektiğini belirtirler. Bu gereklilikten makâsıdü’ş-şerîʻa ile fıkıh usûlünün birbiriyle olan ilişkisi önem arz etmektedir. Çalışmada özellikle son dönem bilginlerinden olan Tahir b. Âşûr’un makâsıdü’ş-şerîʻa fıkhının fıkıh usûlünden ayrı bir bilim dalı olarak düşünülmesi ve geliştirilmesi gerektiği iddiasının doğru olup olmadığı ele alınmıştır. Bu kapsamda makâsıdü’ş-şerîʻa ve fıkıh usûlünün tanımlarına yer verilmiştir. Ayrıca hem makâsidü’ş-şerîʻa hem de fıkıh usûlü ilimleriyle ilişkisi olan ictihad, mesâlih, hikmet ve illet gibi kavramlara da yer verilmiştir.
İBNÜ’L-MU’TEZ VE AV ŞİİRLERİ
IBN AL-MU’TEZ AND HUNTING POEMS
Yazar: Aydın, İbrahim
Dergi: İslami İlimler Dergisi, Vol. 18 No. 2, 2023
Anahtar kelimeler: Arabic Language and Rhetoric ; Arap Dili ve Belagatı ; Arap Dili,Klasik Arap Edebiyatı,İbnü’l-Muʿtez,Belagat,Av Şiirleri.

Abbâsî şairlerinden olan İbnü’l-Muʿtez, küçük yaştan itibaren şiire büyük ilgi duymuş ve birçok konuda şiirler ortaya koymuştur. Şiirlerde geleneğin sürdürülmesi gerektiğini söylese de kendisi daha çok yenilikçi bir metot takip etmiş, şekil ve içerik açısından zamanın şartlarını yansıtan şiirler inşat etmiştir. Nitekim bu özelliğinden dolayı “yenilikçi şair” olarak nitelendirilmiştir. Klasik Arap şiirinin bütün konularında başarılı görülen İbnü’l-Muʿtez, bazılarında daha çok öne çıkmış ve daha yetenekli kabul edilmiştir. Bunlardan biri de av şiirleridir. Arap şiirinin temel konularından biri olan av şiirleri, Abbâsî Dönemi’ne kadar şiirlerde müstakil olarak incelenmemiş, farklı türdeki kaside ve şiirlerin içerisinde kendisine yer bulabilmiştir. Abbâsî Dönemi’nde ise şiirlerde önemli bir yer teşkil etmiş, bağımsız bir şekilde şiirlere konu edilmiştir. Av şiirlerinin bu dönemde bağımsızlaşıp Arap şiirinin müstakil konularından biri haline gelmesinde dönemin bazı şairlerinin büyük katkısı olmuştur. Şairler, bununla da kalmamış av şiirlerinin şekil ve içerik bakımından gelişmesine büyük katkı sağlamışlardır. Bunlardan biri de İbnü’l-Muʿtez’dir.  Bu çalışmada İbnü’l-Muʿtez’in şairliği ve av şiirindeki konumuna değinilecek, şiirlerinin şekil ve içerik yönünden incelemesi yapılacaktır.

Abbâsî şairlerinden olan İbnü’l-Muʿtez, küçük yaştan itibaren şiire büyük ilgi duymuş ve birçok konuda şiirler ortaya koymuştur. Şiirlerde geleneğin sürdürülmesi gerektiğini söylese de kendisi daha çok yenilikçi bir metot takip etmiş, şekil ve içerik açısından zamanın şartlarını yansıtan şiirler inşat etmiştir. Nitekim bu özelliğinden dolayı “yenilikçi şair” olarak nitelendirilmiştir. Klasik Arap şiirinin bütün konularında başarılı görülen İbnü’l-Muʿtez, bazılarında daha çok öne çıkmış ve daha yetenekli kabul edilmiştir. Bunlardan biri de av şiirleridir. Arap şiirinin temel konularından biri olan av şiirleri, Abbâsî Dönemi’ne kadar şiirlerde müstakil olarak incelenmemiş, farklı türdeki kaside ve şiirlerin içerisinde kendisine yer bulabilmiştir. Abbâsî Dönemi’nde ise şiirlerde önemli bir yer teşkil etmiş, bağımsız bir şekilde şiirlere konu edilmiştir. Av şiirlerinin bu dönemde bağımsızlaşıp Arap şiirinin müstakil konularından biri haline gelmesinde dönemin bazı şairlerinin büyük katkısı olmuştur. Şairler, bununla da kalmamış av şiirlerinin şekil ve içerik bakımından gelişmesine büyük katkı sağlamışlardır. Bunlardan biri de İbnü’l-Muʿtez’dir.  Bu çalışmada İbnü’l-Muʿtez’in şairliği ve av şiirindeki konumuna değinilecek, şiirlerinin şekil ve içerik yönünden incelemesi yapılacaktır.
VÂKIDÎ’NIN  FUTÛHU’Ş-ŞAM ISIMLI ESERINDE GEÇEN  HAMÂSE  ŞIIRLERININ ANALIZI
ANALYSIS OF HEROIC POEMS IN VAKIDĪ'S FUTUH AL-SHAM
Yazar: Yıldırım, Bekir
Dergi: İslami İlimler Dergisi, Vol. 18 No. 2, 2023
Anahtar kelimeler: Arabic Language and Rhetoric ; Arap Dili ve Belagatı ; Arap Dili ve Edebiyatı,Hamasi Şiirler,Harp,Vâkıdî,Fütuhu’-Şam.

Vâkıdî (ö. 823) tarafından kaleme alınan Futûhu’ş-Şam isimli eser Hz. Ebubekir (ö. 634) ve Hz. Ömer (ö. 644) zamanındaki Bizans ve İran’a yapılan fetihleri ele aldığı için daha çok tarihi yönüyle meşhur olmuştur. Ancak içerdiği şiirlerle eserin edebi yönü de bulunmaktadır. Eserde fetihler esnasında kahramanlar tarafından söylenmiş çok sayıda şiir mevcuttur. İslam dini ile edebiyat ve özelde şiirde görülen içerik değişiklikleri ve gelişmeleri gözlemlemek için buradaki şiir koleksiyonunun tahlili önemlidir. İslam, hayatın her alanında değişikliğe neden olduğu gibi Arap şiirinde de içerik bakımından birtakım değişikliklere neden olmuştur. Örneğin cahili dönemde şairler kendilerini sadece kabilelerine nispet ederken İslam dini ile aidiyet duygusu sadece aşiretle sınırlanmamış, İslam ve peygamberi de kapsar hale gelmiştir. Yine eserde geçen şiirler savaş ortamının edebi olarak aktarımında önemli kültürel bir fonksiyon icra etmektedir. Şiirlerde düşmanın, savaş aletlerinin ve savaş ortamının tasviri yer almaktadır. Bu çalışmada fetihler sırasında kahramanların dillendirdikleri savaşın farklı çehresini gösteren hamasi şiirler içerik ve bu şiirlerde İslam’ın meydana getirdiği değişiklikler analiz edilmiştir.

Vâkıdî (ö. 823) tarafından kaleme alınan Futûhu’ş-Şam isimli eser Hz. Ebubekir (ö. 634) ve Hz. Ömer (ö. 644) zamanındaki Bizans ve İran’a yapılan fetihleri ele aldığı için daha çok tarihi yönüyle meşhur olmuştur. Ancak içerdiği şiirlerle eserin edebi yönü de bulunmaktadır. Eserde fetihler esnasında kahramanlar tarafından söylenmiş çok sayıda şiir mevcuttur. İslam dini ile edebiyat ve özelde şiirde görülen içerik değişiklikleri ve gelişmeleri gözlemlemek için buradaki şiir koleksiyonunun tahlili önemlidir. İslam, hayatın her alanında değişikliğe neden olduğu gibi Arap şiirinde de içerik bakımından birtakım değişikliklere neden olmuştur. Örneğin cahili dönemde şairler kendilerini sadece kabilelerine nispet ederken İslam dini ile aidiyet duygusu sadece aşiretle sınırlanmamış, İslam ve peygamberi de kapsar hale gelmiştir. Yine eserde geçen şiirler savaş ortamının edebi olarak aktarımında önemli kültürel bir fonksiyon icra etmektedir. Şiirlerde düşmanın, savaş aletlerinin ve savaş ortamının tasviri yer almaktadır. Bu çalışmada fetihler sırasında kahramanların dillendirdikleri savaşın farklı çehresini gösteren hamasi şiirler içerik ve bu şiirlerde İslam’ın meydana getirdiği değişiklikler analiz edilmiştir.
MU’TEZİLE’NİN BASRA’DA ORTAYA ÇIKIŞI VE FAALİYETLERİ
THE EMERGENCE AND ACTIVITIES OF MU’TAZILA IN BASRA
Yazar: Usluer, Mehmet
Dergi: İslami İlimler Dergisi, Vol. 18 No. 2, 2023
Anahtar kelimeler: Islamic Studies (Other) ; İslam Araştırmaları (Diğer) ; İslam Tarihi,Basra,Mu‘tezile,Vâsıl b. Atâ,Amr b. Ubeyd

Hz. Ömer döneminde Sâsâni topraklarına düzenlenen fütûhâta katılan askerlere destek olmak amacıyla askeri bir üs olarak kurulan şehirlerden biri Basra’dır. Kuruluşu sırasında fetih hareketlerine katılan Arap kabilelerin yerleştiği şehir, zamanla farklı kültür, ırk ve inançtan halklara ev sahipliği yaptı. Bu sayede büyüyen kent, toplumsal grupların birbirlerini etkilemesi neticesinde siyasi ve sosyo-kültürel açıdan kozmopolit bir hale geldi. Bu durum aynı zamanda Basra’yı İslam dünyasının önemli ilim merkezlerinden biri haline getirdi. Kozmopolit yapı, zamanla şehirde birbirinden farklı düşünce sistemlerinin ortaya çıkmasını da sağladı. Bunlardan biri olan Mu‘tezile düşünce sistemi Basra’da yaşanan tartışmalar sırasında ortaya çıktı. Bu sistemin kurucuları arasında zikredilen Vâsıl b. Atâ ve Amr b Ubeyd’in faaliyetleri sonucu Mu‘tezile düşüncesi kısa bir sürede farklı coğrafyalarına yayıldı ve  İslam  düşünce dünyasını derinden etkiledi. Bu noktada Mu‘tezile’nin Basra’da ortaya çıkışı ve yayılması ile bunlara etki eden sosyal ve siyasi faktörler önem arz etmektedir. Bu öneme binaen yapılan çalışmanın odak noktasını; Mu‘tezile’nin ortaya çıkışına dair tartışmalar, beş temel ilkenin oluşumunda rol oynayan sosyo-kültürel etkiler ile  Mu‘tezile mensuplarının şehirde gerçekleştirmiş oldukları dini ve siyasi faaliyetler oluşturacaktır.

Hz. Ömer döneminde Sâsâni topraklarına düzenlenen fütûhâta katılan askerlere destek olmak amacıyla askeri bir üs olarak kurulan şehirlerden biri Basra’dır. Kuruluşu sırasında fetih hareketlerine katılan Arap kabilelerin yerleştiği şehir, zamanla farklı kültür, ırk ve inançtan halklara ev sahipliği yaptı. Bu sayede büyüyen kent, toplumsal grupların birbirlerini etkilemesi neticesinde siyasi ve sosyo-kültürel açıdan kozmopolit bir hale geldi. Bu durum aynı zamanda Basra’yı İslam dünyasının önemli ilim merkezlerinden biri haline getirdi. Kozmopolit yapı, zamanla şehirde birbirinden farklı düşünce sistemlerinin ortaya çıkmasını da sağladı. Bunlardan biri olan Mu‘tezile düşünce sistemi Basra’da yaşanan tartışmalar sırasında ortaya çıktı. Bu sistemin kurucuları arasında zikredilen Vâsıl b. Atâ ve Amr b Ubeyd’in faaliyetleri sonucu Mu‘tezile düşüncesi kısa bir sürede farklı coğrafyalarına yayıldı ve  İslam  düşünce dünyasını derinden etkiledi. Bu noktada Mu‘tezile’nin Basra’da ortaya çıkışı ve yayılması ile bunlara etki eden sosyal ve siyasi faktörler önem arz etmektedir. Bu öneme binaen yapılan çalışmanın odak noktasını; Mu‘tezile’nin ortaya çıkışına dair tartışmalar, beş temel ilkenin oluşumunda rol oynayan sosyo-kültürel etkiler ile  Mu‘tezile mensuplarının şehirde gerçekleştirmiş oldukları dini ve siyasi faaliyetler oluşturacaktır.
KUR’AN-I KERİMDE BULUNAN MÜTERÂDİF KELİMELERİN FARK ÇEŞİTLERİ AÇISINDAN TAHLİLİ VE TASNİFİ
ANALYSIS AND CLASSIFICATION OF SYNONYM WORDS IN THE QUR’AN IN TERMS OF THEIR DIFFERENT TYPES
Yazar: Dağ, Ahmet
Dergi: İslami İlimler Dergisi, Vol. 18 No. 2, 2023
Anahtar kelimeler: Arabic Language and Rhetoric ; Arap Dili ve Belagatı ; Kur’ân,Terâdüf,Fark,Anlam,Lafız

Kur’ân-ı Kerim’de ortak bir mana etrafında birleşen kelime grupları bulunmakta ve bir mana için bazen birden fazla kelime kullanılmaktadır. Bu tür kelimeler Arap Dilinde “müterâdif” kavramı ile ifade edilmektedir. Bu kelimeler ortak bir mana etrafında birleşseler de aralarında bazı farklar bulunmaktadır. Söz konusu makalede müterâdif kelimeler farklılık türleri açısından ele alınmıştır. Buna göre konu üç temel başlık altında ele alınmış ve böylece müterâdif kelimelerin hepsinin aynı seviyede olmadıkları ve birkaç çeşidinin olduğu gösterilmeye çalışılmıştır. Eş anlamlı olduğu düşünülen kelimeler arasında çoğunlukla iştikâk farkı, Kullanım alanı farkı, nicel farklılık, Umûm-Husûs farkı ve nitel farklılıklar bulunmaktadır.  Kur’ân-ı Kerim’de bulunan müterâdif kelimeler bu fark çeşitlerine göre tasnif edilmiştir. Yapılan bu tasnif neticesinde müteradif kelimelerle ilgi üç farklı kategori olduğu tespit edilmiştir. Birinci tip eş anlamlı kelimeler arasında yukarıda saydığımız fark çeşitlerinden hiçbiri bulunmamaktadır. İkinci tipte yukarıdaki farklardan sadece bir tanesi kesin olarak ön plana çıkmaktadır. Üçüncü tipte ise birden fazla fark ile sözcükler birbirinden ayrılmaktadır.

Kur’ân-ı Kerim’de ortak bir mana etrafında birleşen kelime grupları bulunmakta ve bir mana için bazen birden fazla kelime kullanılmaktadır. Bu tür kelimeler Arap Dilinde “müterâdif” kavramı ile ifade edilmektedir. Bu kelimeler ortak bir mana etrafında birleşseler de aralarında bazı farklar bulunmaktadır. Söz konusu makalede müterâdif kelimeler farklılık türleri açısından ele alınmıştır. Buna göre konu üç temel başlık altında ele alınmış ve böylece müterâdif kelimelerin hepsinin aynı seviyede olmadıkları ve birkaç çeşidinin olduğu gösterilmeye çalışılmıştır. Eş anlamlı olduğu düşünülen kelimeler arasında çoğunlukla iştikâk farkı, Kullanım alanı farkı, nicel farklılık, Umûm-Husûs farkı ve nitel farklılıklar bulunmaktadır.  Kur’ân-ı Kerim’de bulunan müterâdif kelimeler bu fark çeşitlerine göre tasnif edilmiştir. Yapılan bu tasnif neticesinde müteradif kelimelerle ilgi üç farklı kategori olduğu tespit edilmiştir. Birinci tip eş anlamlı kelimeler arasında yukarıda saydığımız fark çeşitlerinden hiçbiri bulunmamaktadır. İkinci tipte yukarıdaki farklardan sadece bir tanesi kesin olarak ön plana çıkmaktadır. Üçüncü tipte ise birden fazla fark ile sözcükler birbirinden ayrılmaktadır.
BİR DÎBÂCE-İ MESNEVÎ ŞERHİ: EZHÂR-I MESNEVÎ VE ENVÂR-I MA’NEVÎ
SCHOLIA OF THE MATHNAWI’S PREAMBLE: EZHÂR-I MESNEVÎ VE ENVÂR-I MA’NEVÎ
Yazar: Durmuş, Ersin
Dergi: İslami İlimler Dergisi, Vol. 18 No. 2, 2023
Anahtar kelimeler: Islamic Studies (Other) ; İslam Araştırmaları (Diğer) ; Mesnevî-i Maʻnevî,Dîbâce,Şerh,‘Alâ’î b. Muhibbî

Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî’nin Mesnevî-i Maʻnevî’si İslâm kültür ve medeniyet havzasının ortak değeridir. Bununla birlikte eser, dünya çapında bir şöhrete sahiptir. Mesnevî-i Maʻnevî hakkında farklı dillerde çok sayıda tercüme, şerh ve telif eser yazılmıştır. Mesnevî-i Maʻnevî’yi anlamak ve açıklamak amacıyla kaleme alınmış Osmanlı dönemine ait de birçok eser mevcuttur. Ezhâr-ı Mesnevî ve Envâr-ı Ma‘nevî bu eserlerden biridir. Eser, ‘Alâ’î b. Muhibbî el-Vâ‘iz eş-Şîrâzî eş-Şerîf tarafından kaleme alınmıştır. Mesnevî-i Maʻnevî dîbâcesinin şerhleri kategorisinde yer alan bu eser, Mesnevî’nin ön sözünün kısmî bir yorumu olarak değerlendirilebilir. Eserin tespit edilebilen tek nüshası, Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Kütüphanesinde bulunmaktadır. Eser, içinde bulunduğu mecmuanın üç yaprağının kenarlarına yazılmıştır. Bu makalede öncelikle ‘Alâ’î b. Muhibbî el-Vâ‘iz eş-Şîrâzî eş-Şerîf’in hayatı ve Mesnevî’nin dîbâcesi hakkında bilgi verilmiştir. Eserin tespit edilebilen tek nüshası tanıtılmıştır. Ardından Ezhâr-ı Mesnevî ve Envâr-ı Ma‘nevî isimli Mesnevî dîbâcesinin şerhi şekil, içerik ve şerh yöntemi açısından incelenmiştir. Son olarak şerh metni, çeviri yazısı yapılarak neşredilmiştir.

Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî’nin Mesnevî-i Maʻnevî’si İslâm kültür ve medeniyet havzasının ortak değeridir. Bununla birlikte eser, dünya çapında bir şöhrete sahiptir. Mesnevî-i Maʻnevî hakkında farklı dillerde çok sayıda tercüme, şerh ve telif eser yazılmıştır. Mesnevî-i Maʻnevî’yi anlamak ve açıklamak amacıyla kaleme alınmış Osmanlı dönemine ait de birçok eser mevcuttur. Ezhâr-ı Mesnevî ve Envâr-ı Ma‘nevî bu eserlerden biridir. Eser, ‘Alâ’î b. Muhibbî el-Vâ‘iz eş-Şîrâzî eş-Şerîf tarafından kaleme alınmıştır. Mesnevî-i Maʻnevî dîbâcesinin şerhleri kategorisinde yer alan bu eser, Mesnevî’nin ön sözünün kısmî bir yorumu olarak değerlendirilebilir. Eserin tespit edilebilen tek nüshası, Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Kütüphanesinde bulunmaktadır. Eser, içinde bulunduğu mecmuanın üç yaprağının kenarlarına yazılmıştır. Bu makalede öncelikle ‘Alâ’î b. Muhibbî el-Vâ‘iz eş-Şîrâzî eş-Şerîf’in hayatı ve Mesnevî’nin dîbâcesi hakkında bilgi verilmiştir. Eserin tespit edilebilen tek nüshası tanıtılmıştır. Ardından Ezhâr-ı Mesnevî ve Envâr-ı Ma‘nevî isimli Mesnevî dîbâcesinin şerhi şekil, içerik ve şerh yöntemi açısından incelenmiştir. Son olarak şerh metni, çeviri yazısı yapılarak neşredilmiştir.