Ömer en-Nesefî’nin Tefsîr-i Nesefî Adlı Farsça Eseri Bağlamında Klasik Dönem Kur’an Tercümelerinde Tefsir Tercihleri Üzerine Bir Değerlendirme
An Evaluation of the Preferences of Interpretation in Classical Period Qurʾān Translations in the Context of ʿOmar al-Nasafī’s Persian Work Tafsīr-i Nasafī
Yazar: Çelik, Ersin
Dergi: İslami İlimler Dergisi No. 40, 2024
Anahtar kelimeler: Tafsir ; Tefsir ; Tefsîr,Ömer en-Nesefî,Farsça Tefsir,Farsça Meal,Mâtürîdî ; Tafsīr,ʿOmar al-Nasafī,Persian Tafsir,Persian Translation,Māturīdī.

Tarihsel süreçte Kur'ân-ı Kerîm ile ilgili gerçekleştirilen ilmî çalışmalar, herhangi bir coğrafya ya da dil ile sınırlı olmamıştır. Müslümanlar; ırkları ve dilleri ne olursa olsun her daim İslâm’ın mukaddes kitabına hizmet etme davasında birleşmişlerdir. Dolayısıyla vahyin dili olması hasebiyle İslâmî ilimlerin telif ve tedvini ile eğitim ve öğretiminde Arapçanın merkezi bir konumu olmakla birlikte Farsça, Türkçe ve Urduca gibi birçok farklı dilde büyük bir mirasın olduğu da aşikârdır. Özellikle Farsça, Kur’an’ın tefsir ve tercümelerinin yapıldığı en eski dillerin başında gelmektedir. Klasik dönemde Arapça dışında bir dilde tefsir yazanlardan birisi de Ömer en-Nesefî’dir (ö. 537/1142). Müellifin Farsça olarak kaleme aldığı Tefsir-i Nesefî adlı eseri, her ne kadar tefsir olarak adlandırılsa da daha çok tefsîrî bir yöntemle yapılmış bir Kur’an tercümesidir. Eserin müellifi Ömer en-Nesefî’nin oldukça meşhur bir isim olmasına rağmen bu tercüme üzerine hala müstakil ve kapsamlı bir araştırma yapılmamış olması bu çalışmanın muharrik unsuru olmuştur. Bu çalışma; beşerî aza ve fiilleri çağrıştıran haberî sıfatların yer aldığı bazı âyetler ile peygamberlerin ismeti meselesi açısından anlaşılması güç bazı âyetlerin Nesefî’nin söz konusu eserinde nasıl çevrildiği meselesini ele almayı amaçlamaktadır. Öte yandan söz konusu eser incelenirken müellifin et-Teysîr fi’t-tefsîr adlı tefsirindeki tercihleriyle buradaki tercihlerinin karşılaştırılmasına özen gösterilmektedir. Yine Nesefî, Hanefî/Mâtürîdî gelenekten geldiğinden dolayı Nesefî’nin tercihlerinin Mâtürîdî’nin Te’vîlâtü’l-Kur’ân’ıyla ne ölçüde paralellik arz ettiğinin tespiti için söz konusu başlıklar özelinde paralel bir inceleme yapılmaktadır. Sonuç olarak Nesefî’nin Tefsir-i Nesefî adlı eserindeki bazı yorum tercihlerinin et-Teysîr fi’t-tefsîr’indeki yorumlarından farklılık arz ettiği görülmüştür. Öte yandan bazı âyetlerin tercümesinde ise et-Teysîr’de herhangi bir tercihte bulunmadan aktardığı görüşlerden birini tercih ettiği müşahede edilmiştir.

The scientific studies conducted on the Holy Qur'ān throughout history have not been limited to any particular geography or language. Muslims, regardless of their race or language, have always been united in the cause of serving the holy book of Islam. Although Arabic holds a central position in the writing and codification of Islamic sciences and in education , being the language of revelation, it is clear that the Qur’an has a rich heritage in many languages, such as Persian, Turkish and Urdu. Persian, in particular, is one of the oldest languages in which the Qur'ān was interpreted and translated. One of of the pioneers who produced an interpretation in a language other than Arabic in the classical period was ʿOmar al-Nasafī (d. 537/1142). His work, Tafsīr-i Nasafī, written in Persian, is an exegetical translation of the Qur'ān, , even though it is called a tafsir. The motivation for this study is that, although although ʿOmar al-Nasafī is a well-known figure, no independent and comprehensive research has not yet been conducted on this translation. This study aims to examine how Nasafi translated verses that contain prophetic attributes, such as references to human organs and actions, and verses that are difficult to understand in terms of the issue the prophets’ infallibility. Furthermore, the study compares Nasafī’s interpretative preferences in his commentary called al-Taysīr fi’t-tafsīr with those in his translatio. Moreover, given that Nasafī comes from the Hanafī/Māturīdī tradition, a parallel study is carried out on the relevant terms to assess the to which extent his preferences align with those  found in Abū Manṣūr al-Māturīdī’s (d. 333/944) Ta'wīlāt al-Qur'ān. As a result, it has been seen that some interpretation choices in Tafsīr-i Nasafī differ from those in al-Taysīr fi’t-tafsīr. Furthermore, in the translation of certain verses, he adopted  one of the views presented in al-Taysīr without expressing a distinct preference.