ESKİ UYGUR TÜRKÇESİNDE DATİF EKİ VE İŞLEVLERİ ÜZERİNE
On Datif Suffix and Function in Old Uyghur Turkic
Yazar: Gürbüz, Emine; Hunutlu, Ümit
Dergi: Gazi Türkiyat No. 35, 2024
Anahtar kelimeler: Old Turkic Language (Orhon, Uyghur, Karahan) ; Eski Türk Dili (Orhun, Uygur, Karahanlı) ; Old Uyghur Turkic,Datif Attachment,Morphophonology,Functional Linguistics. ; Eski Uygur Türkçesi,Datif Eki,Morfofonoloji,İşlevsel Dilbilim.,Eski Türkçe

Tarihî Türk lehçelerinin bir kolu olan Eski Uygurca gerek dinî gerekse din dışı yazılı kaynakları ihtiva etmesi bakımından araştırmacılar için oldukça önemli bir çalışma sahasıdır. Uygurlar, tarih boyunca farklı topluluklarla çeşitli sosyal ve ticari ilişkilerde bulunmuşlardır. Bu ilişkiler sonucu, farklı dinî muhitlerde yer almışlar ve Budizm, Manihaizm ve Hristiyanlığa ilişkin yazınsal metinler ortaya koymuşlardır. Türk kültürünün tarihsel belleğinde yer eden ve yaratıcılık özelliğini en özgün şekilde ortaya çıkaran bu dinî muhitler, yazınsal ürünlerinin çeşitlenmesinde de temel rol oynamıştır. Bu çalışmada, çeşitli alfabelerle yazılmış Eski Uygur dil yadigârlarından olan Manihaist ve Budist Uygur metinlerinin şekil bilgisi özelliklerinden hareketle Eski Uygur Türkçesinde /+KA/ nadiren de olsa /+A/ şeklinde karşımıza çıkan datif eki, “işlevsel dil bilgisi metodu”yla incelenmiştir.  Araştırmacılar tarafından Manihaist ve Budist Uygur Türkçesi metinlerinin dillik ölçütlerinden hareketle Eski Uygur Türkçesi döneminde “ağız ayrılıkları”nın olduğu görüşü ileri sürülmüştür. Bu noktada, söz konusu metinlerdeki “şekil bilgisi unsurları” etkili olmuştur. Ancak Eski Uygur Türkçesinin grameri ile ilgili bütüncül olarak yapılan çalışmalar içerisinde bu konuya kısaca değinilmiştir. Bununla birlikte söz konusu ek, işlevsel bir yöntem kullanılmadan ele alınmıştır. Çalışmada ise Manihaist ve Budist Uygur metinlerinde yer alan datif eki /+KA/, /+A/ “morfofonolojik” yönden “işlevsel dilbilim metodu” ile karşılaştırmalı olarak incelenmiştir. Bu doğrultuda çalışma, sosyal bilimlerde yaygın olarak kullanılan yöntemlerden biri olan “nitel araştırma yöntemi”ne göre tasarlanmıştır. Nitel bir veri analizi yöntemi olarak da “doküman analizi” yöntemi kullanılmıştır. Elde edilen verilerden hareketle Eski Uygur Türkçesindeki ağız ayrılıkları konusu tekrar değerlendirilmiş ve ekin, dönem içerisinde din-dil ilişkisi ile bağlantılı olarak gelişim süreci ele alınmıştır.

Old Uyghur, a branch of historical Turkish dialects, is a very important field of study for researchers in terms of containing both religious and non-religious written sources. The Uyghurs have had various social and commercial relations with different communities throughout history. As a result of these relations, they were involved in different religious circles and produced literary texts on Buddhism, Manichaeism and Christianity. These religious neighbourhoods, which have a place in the historical memory of Turkish culture and reveal its creativity in the most original way, have also played a fundamental role in the diversification of its literary products. In this study, based on the morphological features of Manichaean and Buddhist Uyghur texts, which are among the Old Uyghur language heirlooms written in various alphabets, the datif suffix, which appears in Old Uyghur Turkish as /+KA/ and rarely as /+A/, is analysed with the ‘functional grammar method’. Based on the linguistic criteria of Manichaean and Buddhist Uighur Turkic texts, researchers have argued that there were ‘dialectal differences’ in the Old Uighur Turkic period. At this point, ‘morphological elements’ in these texts were effective. However, this issue has been briefly touched upon in the studies on the grammar of Old Uighur Turkish as a whole. However, the annex in question was handled without using a functional method. In this study, the datif suffix /+KA/, /+A/ in Manichaean and Buddhist Uyghur texts were examined comparatively with the ‘functional linguistics method’ in terms of ‘morphophonological’ aspects. Accordingly, the study was designed according to the ‘qualitative research method’, which is one of the methods commonly used in social sciences. ‘Document analysis’ method was used as a qualitative data analysis method. Based on the data obtained, the issue of dialectal differences in Old Uyghur Turkish was re-evaluated and the development process of the suffix in connection with the religion-language relationship in the period was discussed.