‘Büyük Birleşik Kuram’ Olanaklı Mı?: Kapitalizme Geçiş Tartışmalarına Yeni Bir Bakış
‘Büyük Birleşik Kuram’ Olanaklı Mı?: Kapitalizme Geçiş Tartışmalarına Yeni Bir Bakış
Yazar: İdman, Çağrı
Dergi: Mülkiye Dergisi, Vol. 45 No. 2, 2020
Anahtar kelimeler: Kapitalizme Geçiş,Tarihsel Sosyoloji,Politik Marksizm,Dünya-Sistemleri Analizi,Sermaye.

Bu makalede, kapitalizme geçiş üzerine bazı temel tartışmalardan yola çıkarak yeni birperspektifin temellerini oluşturmayı amaçlıyorum. Bu doğrultuda, öncelikle kapitalizmegeçiş üzerine iki ana akım yaklaşımı – Ticarileşme Modellerini ve Demografik Modelleri,iki de Neo-Marksist yaklaşımı – Politik Marksizmi ve Dünya-Sistemleri Analizi’ni,inceleyeceğim. Her yaklaşımı 5 ana ölçüte göre değerlendireceğim: 1. Varlıkbilimleri,2. Yöntembilimleri, 3. Bilgibilimleri, 4. Kuramları ve 5. Tarihsel dönemlendirmeleri.Varlıkbilimi başlığı altında bu yaklaşımların kapitalizmin özgün niteliklerini nasılbelirlediklerini inceleyeceğim ve onun toplumlara ‘içkinliği’ sorunu üzerinde duracağım.Yöntembilimiyle ilgili olarak özellikle kapitalizme geçiş için hangi ‘çözümlemebirimini’ kullandıklarına odaklanacağım. Bilgibilimi başlığı altında kapitalizmi nasıltanımladıklarına ve kullandıkları kilit kavramlara değineceğim. Kuramsal çerçevelerinide kilit kavramlarını kullanarak özetleyeceğim ve kapitalizmin ‘itici-gücü’ olarak neyibelirlediklerinin altını çizeceğim. Bu yaklaşımları kurucu öğelerine ayırdıktan sonra, sonbölümde, özellikle Politik-Marksizm ile Dünya-Sistemi Analizi’nin seçmeci (eklektik)olmayan bir biçimde birleştirilmelerinin temellerini oluşturmayı amaçlıyorum. Böyle birbirleştirmenin ‘çözümleme birimi’nin, Dünya-Sistemleri Analizi doğrultusunda, tarihselsistemlerolması gerektiğini savunuyorum. Buna karşın, kapitalizmin itici-gücünün,Politik Marksizm’in de içinde bulunduğu geleneksel Marksist yaklaşımlar doğrultusunda,üretim ilişkilerinin dönüşümü, daha doğrusu doğaya ve emeğe el koyma biçimlerininüretken sermaye temelinde yeniden örgütlenmesi olduğunu savunuyorum. Kapitalizmevarlıkbilimsel özgünlüğünü verenin de hem bu tarihsel-sistemik boyut hem de buemeğe el koyma biçimindeki özgül dönüşüm olduğunu savunuyorum. Özetle, YüksekOrta Çağ’da Batı Avrasya’da haraca dayanan iki dünya-ekonomisi vardı. BunlardanKuzey ve Baltık Denizi çevresinde işleyenin örgütlenme merkezi Flanders, Akdenizçevresinde işleyen diğerinin merkezi ise İtalyan kentleriydi. Kapitalizm-öncesi teknolojikdurgunluk, iklimsel soğuma ve toprak sahiplerinin üreticilerden artan talepleri sonucu,bu dünya-ekonomileri on dördüncü yüzyılda krize girdi. Ancak şaşırtıcı bir biçimdeticaret ağları çözülmedi. Akdeniz’in Batısı ile Kuzey Avrupa birleşti ve yeni bir dünyaekonomisinintemelleri atıldı. Daha da önemlisi toprak sahipleri, köylü direnişleri veayaklanmaları nedeniyle ne köylüleri (Doğu Avrupa dışında) yeniden serfleştirebildilerne de sermayedarların üretimi denetim altına almalarını engelleyebildiler. Kapitalistdünya-ekonomisi, üretimin sermaye temelinde örgütlenmesinin sonucu ortaya çıktı.

Bu makalede, kapitalizme geçiş üzerine bazı temel tartışmalardan yola çıkarak yeni birperspektifin temellerini oluşturmayı amaçlıyorum. Bu doğrultuda, öncelikle kapitalizmegeçiş üzerine iki ana akım yaklaşımı – Ticarileşme Modellerini ve Demografik Modelleri,iki de Neo-Marksist yaklaşımı – Politik Marksizmi ve Dünya-Sistemleri Analizi’ni,inceleyeceğim. Her yaklaşımı 5 ana ölçüte göre değerlendireceğim: 1. Varlıkbilimleri,2. Yöntembilimleri, 3. Bilgibilimleri, 4. Kuramları ve 5. Tarihsel dönemlendirmeleri.Varlıkbilimi başlığı altında bu yaklaşımların kapitalizmin özgün niteliklerini nasılbelirlediklerini inceleyeceğim ve onun toplumlara ‘içkinliği’ sorunu üzerinde duracağım.Yöntembilimiyle ilgili olarak özellikle kapitalizme geçiş için hangi ‘çözümlemebirimini’ kullandıklarına odaklanacağım. Bilgibilimi başlığı altında kapitalizmi nasıltanımladıklarına ve kullandıkları kilit kavramlara değineceğim. Kuramsal çerçevelerinide kilit kavramlarını kullanarak özetleyeceğim ve kapitalizmin ‘itici-gücü’ olarak neyibelirlediklerinin altını çizeceğim. Bu yaklaşımları kurucu öğelerine ayırdıktan sonra, sonbölümde, özellikle Politik-Marksizm ile Dünya-Sistemi Analizi’nin seçmeci (eklektik)olmayan bir biçimde birleştirilmelerinin temellerini oluşturmayı amaçlıyorum. Böyle birbirleştirmenin ‘çözümleme birimi’nin, Dünya-Sistemleri Analizi doğrultusunda, tarihselsistemlerolması gerektiğini savunuyorum. Buna karşın, kapitalizmin itici-gücünün,Politik Marksizm’in de içinde bulunduğu geleneksel Marksist yaklaşımlar doğrultusunda,üretim ilişkilerinin dönüşümü, daha doğrusu doğaya ve emeğe el koyma biçimlerininüretken sermaye temelinde yeniden örgütlenmesi olduğunu savunuyorum. Kapitalizmevarlıkbilimsel özgünlüğünü verenin de hem bu tarihsel-sistemik boyut hem de buemeğe el koyma biçimindeki özgül dönüşüm olduğunu savunuyorum. Özetle, YüksekOrta Çağ’da Batı Avrasya’da haraca dayanan iki dünya-ekonomisi vardı. BunlardanKuzey ve Baltık Denizi çevresinde işleyenin örgütlenme merkezi Flanders, Akdenizçevresinde işleyen diğerinin merkezi ise İtalyan kentleriydi. Kapitalizm-öncesi teknolojikdurgunluk, iklimsel soğuma ve toprak sahiplerinin üreticilerden artan talepleri sonucu,bu dünya-ekonomileri on dördüncü yüzyılda krize girdi. Ancak şaşırtıcı bir biçimdeticaret ağları çözülmedi. Akdeniz’in Batısı ile Kuzey Avrupa birleşti ve yeni bir dünyaekonomisinintemelleri atıldı. Daha da önemlisi toprak sahipleri, köylü direnişleri veayaklanmaları nedeniyle ne köylüleri (Doğu Avrupa dışında) yeniden serfleştirebildilerne de sermayedarların üretimi denetim altına almalarını engelleyebildiler. Kapitalistdünya-ekonomisi, üretimin sermaye temelinde örgütlenmesinin sonucu ortaya çıktı.