Zeydî-Mu‘tezilî Literatürde Bir Yitiğin Keşfi: İbn Şervîn ve Yâḳūtetü’l-îmân ve Vâsıṭatü’l-Burhân’ı-İnceleme ve Neşir-
Discovery of a Loss in Zaydī-Muʿtazilī Literature: Ibn Sharwīn and His Yāqūtat al-īmān wa-wāsiṭat al-burhān – Analysis and Edition of the Text –
Yazar: Çetin, Serkan; Kılavuz, Ulvi Murat
Dergi: e-Makalat Mezhep Araştırmaları Dergisi, Vol. 16 No. 1, 2023
Anahtar kelimeler: Religious Studies ; Din Araştırmaları ; Kalām,Muʿtazilah,Zaydiyyah,Ibn Sharwīn,al-Ḥasan ibn Muḥammad al-Raṣṣāṣ ; Kelâm,Mu‘tezile,Zeydiyye,İbn Şervîn,Hasen b. Muhammed er-Rassâs

Zeydîlik ile Mu‘tezilîlik arasındaki, teşekkül dönemlerine kadar uzandığı da iddia edilen ilişki ve etkileşim, Büveyhî veziri Sâhib b. Abbâd’ın Kādî Abdülcebbâr’ı Rey’e davet etmesi ve kādilkudât olarak atamasıyla birlikte Mu‘tezilîliğin merkezi hâline gelen Rey’de daha güçlü bir evreye geçmiştir. Bu süreçte Taberistan/Hazar Zeydîleri’nden birçok âlim Kādî’den ders alarak onun talebesi olmuştur. Zeydî-Mu‘tezilî kimliği açık olan İbn Şervîn de bu âlimlerden biridir. İbn Şervîn kelâm ve fıkıh alanında önemli eserler telif etmiş ve eserleri Taberistan sınırları içerisinde kalmayarak Yemen Zeydîleri’ne kadar ulaşmıştır. Onun Yemen Zeydîleri’ne kadar ulaşan önemli kelâm eserlerinden birisi de yakın zamana kadar kayıp olarak bilinen ve tarafımızdan keşfedilen bir mecmua içerisinde, önemli bazı diğer Zeydî-Mu‘tezilî eserlerle birlikte bulunan Yâḳūtetü’l-îmân ve vâsıṭatü’l-burhân’ıdır. İbn Şervîn, Zeydî-Mu‘tezilî kelâm metinlerinde zaman zaman kısmen farklı formlarıyla rastlandığı biçimde Yâḳūtetü’l-îmân’ın sistematiğini, i. Tevḥîd, ii. ʿAdl, iii. Vaʿd, iv. Vaʿîd, v. Emr bi’l-maʿrûf, vi. Nehy ʿani’l-münker, vii. Nübüvvet, viii. İmâmet şeklinde sıraladığı dinin sekiz temel ilkesi üzerine kurmuştur. Onun bu metni üzerine VI./XII. yüzyıl Yemen Zeydîleri içerisinde Behşemî kelâm geleneğinin önemli bir temsilcisi olan Hasen b. Muhammed er-Rassâs, et-Tibyân li-Yâḳūteti’l-îmân ve vâsıṭati’l-burhân başlığıyla “Tevhîd” ve “Adl” bölümleriyle sınırlı oldukça kapsamlı bir şerh kaleme almıştır.

The relationship and interaction between Zaydism and Muʿtazilism, which is claimed to date back to the formative periods, entered a stronger phase as a result of the invitation of al-Qāḍī ʿAbd al-Jabbār by the Buwayhid vizier al-Ṣāḥib ibn ʿAbbād to Rayy which afterwards became the center of Muʿtazilism, and his appointment as the chief judge (qāḍī l-quḍāt). In this process, many scholars from the Tabaristan/Caspian Zaydīs took lessons from al-Qāḍī and became his students. Ibn Sharwīn, whose Zaydī-Muʿtazilī identity is clear, is one of these scholars. He wrote important works in the field of kalām and fiqh, and his works did not remain within the borders of Tabaristan, but reached the Zaydīs of Yemen. One of his valuable theological works that reached the Zaydīs of Yemen is Yāqūtat al-īmān wa-wāsiṭat al-burhān, which is thought to be lost until recently and found along with several other important Zaydī-Muʿtazilī works in a compilation discovered by us. Ibn Sharwīn systematized al-Yāqūtah, as seen from time to time in partially different forms in the Zaydī-Muʿtazilī kalām texts, in an eight-fold classification of the basic principles of religion (uṣūl al-dīn) as i. al-Tawḥīd, ii. al-ʿAdl, iii. al-Waʿd, iv. al-Waʿīd, v. al-Amr bi-l-maʿrūf, vi. al-Nahy ʿan al-munkar, vii. Prophethood, viii. Imamate. On this text of his, an important representative of the Bahshamī tradition among the 6th/12th century Yemeni Zaydīs, al-Ḥasan ibn Muḥammed al-Raṣṣāṣ wrote a comprehensive commentary focusing only on the sections of “al-Tawḥīd” and “al-ʿAdl” under the title of al-Tibyān li-Yāqūtat al-īmān wa-wāsiṭat al-burhān.