KAZAKÇADAKİ YÖNETİM VE ASKERLİK İLE İLGİLİ MOĞOLCADAN ALINTILANAN KELİMELER ÜZERİNE ART ZAMANLI BİR İNCELEME
A DIACHRONIC STUDY ON WORDS BORROWED FROM MONGOLIAN RELATED TO ADMINISTRATION AND MILITARY IN KAZAKH
Yazar: Özdemir, Serdar
Dergi: Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Vol. 27 No. 3, 2025
Anahtar kelimeler: World Languages, Literature and Culture (Other) ; Dünya Dilleri, Edebiyatı ve Kültürü (Diğer) ; Kazakça,Moğolca,Kelime Ödünçlemesi,Askerî ve Yönetimsel Terimler,Tarihî Türk Lehçeleri ; Kazakh,Mongolian,Lexical Borrowing,Military and Administrative Terms,Historical Turkic Dialects

Bu çalışma, Kazakçadaki yönetim ve askerlikle ilgili Moğolca kökenli kelimeleri tarihsel bir perspektifle incelemektedir. Türk ve Moğol halkları arasındaki uzun süreli siyasî ve askerî etkileşimler, diller arasında kelime alışverişine yol açmıştır. Moğol İmparatorluğu’nun Orta Asya üzerindeki etkisiyle, Moğolca kökenli birçok terim Türk diline girmiş ve zamanla kalıcı hâle gelmiştir. Araştırma, Moğolcadan ödünçlenen kelimelerin tarihî süreç içerisindeki değişimlerini, anlam kaymalarını ve günümüz Kazakçasındaki kullanımını ele almaktadır. Çalışmada, noyan (lider, yönetici), batır (kahraman, savaşçı), nöker (asker, yoldaş) ve karavıl (nöbetçi, muhafız) gibi kelimeler detaylı olarak analiz edilmiş, bu kelimelerin Moğolca asılları, fonetik değişimleri ve Türkçeye geçiş süreçleri karşılaştırmalı dilbilim yöntemleriyle değerlendirilmiştir. Gerçekleştirilen bu çalışma ile aynı zamanda mevcut kelimelerin (nöker, noyan, karavıl, batır vb.) diğer Türk lehçelerindeki (Kırgızca, Karakalpakça, Başkurtça, Kumukça, Tatarca, Türkmence, Gagavuzca vb.) kullanım ve leksik anlamları da ele alınmıştır. Moğolca kökenli bu kelimeler yalnızca dilsel ödünçlemeler olarak değil, aynı zamanda Türk toplumunun tarihî ve sosyokültürel yapısına dair önemli ipuçları da sunmaktadır. Çalışma, Kazakçadaki Moğol etkisini daha iyi anlamaya katkı sağlamayı ve gelecek araştırmalara ışık tutmayı amaçlamaktadır.

This study examines Mongolic-origin words related to governance and the military in Kazakh from a historical perspective. The long-standing political and military interactions between the Turkic and Mongolic peoples facilitated lexical exchange between their languages. Due to the influence of the Mongol Empire in Central Asia, many Mongolic terms entered the Turkic language and became permanent over time. The research explores the historical transformations, semantic shifts, and contemporary usage of loanwords from Mongolic in Kazakh. The study provides a detailed analysis of words such as noyan (leader, ruler), batyr (hero, warrior), nöker (soldier, companion), and karavıl (guard, sentry), examining their original Mongolic forms, phonetic changes, and adaptation into Turkic languages using comparative linguistic methods. Additionally, the study investigates the usage and lexical features of these words (nöker, noyan, karavıl, batyr, etc.) in other Turkic dialects, including Kyrgyz, Karakalpak, Bashkir, Kumyk, Tatar, Turkmen, and Gagauz. These Mongolic-origin words are not merely linguistic borrowings but also provide significant insights into the historical and socio-cultural structure of Turkic societies. This research aims to enhance understanding of the Mongolic influence on Kazakh and serve as a foundation for future studies.