Bergama Ulu Camii Hakkında Bazı Görüşler
Some Opinions About The Bergama Great Mosque
Yazar: Arpacı, Kubilay
Dergi: Erdem No. 88, 2024
Anahtar kelimeler: Urban History ; Kent Tarihi ; Yıldırım Bayezid,Erken Osmanlı Mimarisi,Bergama Ulu Camii,Haçlı Devletleri,Gotik,Etki ; Yıldırım Bayezid,Early Ottoman Architecture,BergamaGreat Mosque,Crusader States,Gothic,Influence

Yıldırım Bayezid’in Anadolu’da hüküm süren beylikler üzerine yaptığıseferler sonucunda pek çok beylik Osmanlı’ya tâbi olmuş ve böyleceOsmanlı’nın Anadolu’daki hakimiyeti perçinleşmeye başlamıştır.Hakimiyet alanını genişletmenin yanı sıra özellikle bürokratik, malive askeri alanlarda yapılan hamleler ile Osmanlı’nın ilk imparatorlukdenemesi olarak kabul gören bu dönem aynı zamanda mimari alanındada birtakım yenilikleri beraberinde getirmiştir. İnşa edilen yapılarınplan anlayışı ve tasarımlarında yeni denemelerin uygulanması veayrıca çevre kültür etkilerinin gözlemlenmesi bu durumu desteklerniteliktedir. Bu bağlamda ön plana çıkan yapılardan biri de BergamaUlu (Yıldırım) Camii’dir.Taç kapısında yer alan kitabesine göre 1398-1399 yılında inşa edilenBergama Ulu Camii, derinlemesine yönelik üç sahından oluşanbir yapıdır. Caminin cephe düzenlemelerinin ana odağı, kuzeycephesindeki sivri kemerli taç kapısıdır. Gotik üslubun karakteristiközelliklerinden biri olan bu sivri kemer uygulaması taç kapıdakademeli olarak yapılmış profillerle vurgulanmıştır. Yapı, gerek planşeması ve gerekse taç kapı tasarımı bakımlarından Osmanlı Mimarisiiçin “yeni” bir deneme olarak nitelendirilebilir. Dolayısıyla, YıldırımBayezid döneminde inşa edilen diğer yapılarda gözlemlenen farklıtasarımların izleri bu camide de takip edilebilmektedir.Literatürde konuyla ilgili yer alan kaynaklar Bergama Ulu Camii’nedair ayrıntılı bilgi vermekte, bazı çalışmalar yapıyı etki bağlamındainceleyerek Gotik üsluba atıf yapmakta ve çağdaşı sayılan BeçinAhmed Gazi Medresesi (1375) ile bağlantı kurmaktadır. Nitekim, heriki yapıda da yer alan Gotik üsluba sahip taç kapı tasarımı da bu durumudesteklemektedir. Bununla birlikte, etkinin kaynağı bakımından ele alındığında Bergama Ulu Camii, Akdeniz çevresindeki Haçlıdevletlerinde görülen mimari üslup ile bağlantılı mıdır? sorusu buçalışmanın temel araştırma sorusudur. Dolayısıyla çalışmanın başlıcaamacı da, Bergama Ulu Camii’ni etki çerçevesinde değerlendirerekHaçlı devletlerindeki mimari anlayışla bağlantısını benzer örneklerüzerinden açıklamaktır. Çalışmanın bir başka amacı ise yapınıninşasında görev alan sanatkâr ve/veya ustaların sahip olduklarımimari hafızayı yapıya uygulamalarındaki aracı rollerine açıklıkgetirmektir. Araştırma kapsamında yöntem olarak literatür taraması,saha araştırması ve fotoğraflama kullanılmıştır. Saha araştırmasıBergama’nın yanı sıra Akdeniz’in önemli merkezleri arasında yer alanRodos ve Kıbrıs adalarında gerçekleştirilmiştir. Araştırmada, BergamaUlu Camii’ndeki taç kapı tasarımının Akdeniz çevresindeki Haçlıdevletlerinde görülen mimari anlayıştan kaynaklandığı sonucunavarılmış ve bu bağlantı Rodos ve Kıbrıs adalarındaki örneklerüzerinden açıklanmıştır. Ulaşılan bir başka sonuç ise bu etkininsanatkâr ve/veya ustaların, hatta bunların mensubu olduğu atölyelerinaracılığıyla yayılmış olduğunun anlaşılmasıdır.

As a result of Yıldırım Bayezid’s expeditions against theprincipalities ruling in Anatolia, many principalities were subject tothe Ottomans and thus the Ottoman dominance in Anatolia began tobe strengthened. In addition to expanding its area of dominance, thisperiod, which is accepted as the first imperial attempt of the OttomanEmpire, especially with the moves made in the bureaucratic, financialand military fields also brought some innovations in the field ofarchitecture. The application of new essay in the plan and designs ofthe constructed buildings and the observation of the environmentalculture effects support this situation. One of the structures that cometo the fore in this context is the Bergama Great (Yıldırım) Mosque.According to the inscription on the portal, the Bergama Great(Yıldırım) Mosque, built in 1398-1399, is a structure consistingof three naves. The main focus of the facade arrangements of themosque is the pointed arched portal on the north facade. This pointedarch application, which is one of the characteristic features of theGothic style, is emphasized by the profiles made gradually on theportal. The building can be described as a “new” experiment forOttoman Architecture in terms of both the plan and the portal design.Therefore, the traces of different designs observed in other buildingsbuilt during the reign of Yıldırım Bayezid can be followed in thismosque as well.The sources in the literature on the subject give detailed informationabout the Bergama Great Mosque, some studies examine the buildingin the context of influence, refer to the Gothic style and establisha connection with its contemporary, Beçin Ahmed Gazi Madrasa(1375). As a matter of fact, the Gothic-style portal design in bothbuildings supports this situation. However, in terms of the source ofthe influence, is the Bergama Great Mosque related to the architecturalstyle in the Crusader states around the Mediterranean? The questionis the main research question of this study. Therefore, the primaryaim of the study is to evaluate Bergama Great Mosque within theframework of its influence and to explain its connection with thearchitectural style in the Crusader states through similar examples.Another objective of the study is to clarify the intermediary roles ofthe artists and/or masters involved in the construction of the structurein applying the architectural memory they possessed to the building.Within the scope of the research, literature review, field research andphotography were used as methods. In addition to Bergama, the field research was carried out on the islands of Rhodes and Cyprus, whichare among the important centers of the Mediterranean. In the study,it was concluded that the source of the design of the main portal ofthe Bergama Great Mosque is the architectural style of the Crusaderstates around the Mediterranean, and this connection was explainedthrough examples from the islands of Rhodes and Cyprus. Anotherconclusion reached is that it is understood that this influence hasspread through the artists and/or masters, and even the ateliers towhich they belong.