İsmâ‘ilî Kâdî Nu’man b. Muhammed’in Esâsü’t-Te’vil İsimli Eserinde Peygamber Kıssaları Bağlamında Te’vil Anlayışı
The Exegetical Approach of Ismā'īlī Qadi Nu‘mān b. Muhammad in His Work al-Asās al-Tawil in the Context of the Prophetic Narratives
Yazar: Altunrende, Şahabettin Ertan
Dergi: e-Makalat Mezhep Araştırmaları Dergisi, Vol. 18 No. 1, 2025
Anahtar kelimeler: Islamic Studies (Other) ; İslam Araştırmaları (Diğer) ; Tefsir,Zâhir,Bâtın,Kâdî Nu’man,İsmâilîlik ; Exegesis,Exoteric,Esoteric,Qadi Nu‘mān,Ismailism

Bu çalışma, Fatimîler döneminin önemli İsmâ‘ilî âlimlerinden Kâdî Nu’man b. Muhammed’in (ö. 363/974) Esâsü’t-Te’vîl adlı eserinde peygamber kıssalarına yaptığı te’vil anlayışını incelemektedir. İsmâiliyye mezhebinin temel ilkelerinden olan zâhir ve bâtın ayrımının, Kur’ân tefsirine nasıl yansıdığı araştırmanın temel sorunsalını oluşturmaktadır. Geleneksel tefsir yaklaşımlarının aksine, Kâdî Nu’man’ın ayetleri zahirî anlamlarıyla sınırlamayan bâtınî bir yorum metodu geliştirdiği, peygamber kıssalarını imamet doktrini çerçevesinde ele aldığı görülmektedir. Bu durum, onun tefsir anlayışının klasik Sünnî ve Şiî yaklaşımlardan nasıl farklılaştığını ve İsmâ‘ilî düşüncenin tefsir geleneğine etkilerini anlamayı önemli kılmaktadır. Bu bağlamda çalışmanın amacı, Esâsü’t-Te’vîl’deki peygamber kıssalarının teolojik, ezoterik ve metafiziksel yönlerini analiz ederek, İsmâ‘ilî te’vil yönteminin temel dinamiklerini ortaya koymaktır. Araştırmada nitel içerik analizi yöntemi kullanılarak, Kâdî Nu’man’ın tefsir metodolojisi çözümlenmiş, ayetleri hurûfî, sembolik ve hiyerarşik bir okumayla ele alarak imametin ilahi hakikatin taşıyıcısı olduğu vurgusunu nasıl pekiştirdiği gösterilmiştir. Çalışmanın bulgularına göre, Esâsü’t-Te’vîl yalnızca mezhebî bir tefsir geleneğinin yansıması değil, aynı zamanda İsmâiliyye'nin tarihsel ve kozmolojik dünya görüşünü de içeren özgün bir metin niteliğindedir. Sonuç olarak, Kâdî Nu’man’ın yorumları, Kur’ân’ın anlam katmanlarını literalist yaklaşımdan uzak, mistik ve metafiziksel bir çerçevede yeniden inşa eden bir yöntem sunduğunu göstermektedir. Bu bağlamda çalışma, İsmâ‘ilî tefsir ekolünün Kur’ân yorumculuğundaki yerini ve İslami düşünceye etkisini tartışmaya açmaktadır.

This study examines the interpretation of prophetic narratives in the work al- Asās al- Tawil by one of the significant Ismaili scholars of the Fatimid period, Qadi Nu‘mān b. Muhammad (d. 363/974). The central issue of the research is how the distinction between zāhir (apparent meaning) and bâtın (hidden meaning), which is one of the fundamental principles of the Ismaili sect, is reflected in the exegesis of the Qur'an. Unlike traditional exegesis approaches, Qadi Nu‘mān developed a batini (esoteric) interpretive method that does not limit the verses to their apparent meanings, and he examines the prophetic narratives within the framework of the doctrine of imamate. This highlights the differences between his exegesis and the classical Sunni and Shia approaches and underscores the contributions of Ismaili thought to the exegesis tradition.In this context, the aim of the study is to analyze the theological, esoteric, and metaphysical aspects of the prophetic narratives in al- Asās al- Tawil and to uncover the core dynamics of the Ismaili interpretive method. By employing qualitative content analysis, the study examines Qadi Nu‘mān 's exegesis methodology, showing how he reinforces the notion that imamate is the bearer of divine truth through a Hurufi (letter-based), symbolic, and hierarchical reading of the verses. According to the findings,  al- Asās al- Tawil is not only a reflection of a sectarian exegesis tradition but also an original text that includes the historical and cosmological worldview of Ismailism. As a result, Qadi Nu‘mān 's interpretations demonstrate a method that reconstructs the layers of meaning in the Qur'an within a mystical and metaphysical framework, distancing itself from literalist approaches. In this regard, the study opens a discussion on the place of the Ismaili exegesis school in Qur'anic interpretation and its impact on Islamic thought.