Kırâat İlminde Zevâid Türü Çalışmalar: İbnü’l-Kâsıh’ın Mustalahu’l-İşârât Adlı Eseri Özelinde İnceleme
Zawāid Type Studies in the Science of Qiraat: An Analysis of Ibn al-Qāshīh’s Mustalāh al-Ishārāt
Yazar: Koyuncu, Recep
Dergi: İslami İlimler Dergisi No. 41, 2025
Anahtar kelimeler: Recitation of the Qur'an and Qiraat ; Kuran-ı Kerim Okuma ve Kıraat ; Kur'an-ı Kerim Okuma ve Kıraat,İbnü'l-Kâsıh,Yedi Kıraat,Zevâid Literatürü,Mustalahu'l-İşârât ; Quran Reading and Qiraat,Ibn al-Qāshīh,Seven Qiraat,Zawaid Litarature,Mustalāh al-Ishārāt.

Kıraat ilmi, Kur’an kelimelerinin eda keyfiyetlerini ve bunlara dair ihtilafları, nakledenlere isnat etmek suretiyle ele alan ilimdir. Medine döneminde gündeme gelen “yedi harf” olgusu ile neşet eden kıraat ilmi, sahabe ve tabiinden öne çıkan seçkin şahsiyetler tarafından sistematikleşme sürecini tamamlamıştır. Kıraat ilmi tarihi süreçte birtakım faaliyetler ve şahsiyetlerin etkisiyle belli başlı dönemlerden geçmiştir. Bu doğrultuda İbn Mücâhid (ö. 324/936) sonrasında kıraat uleması, birtakım gerekçelerle farklı sayılarda kıraatleri tasnif eden eserler kaleme almıştır. Mevcut kıraatlerin senet ve metinlerini tahkik ve tenkide tabi tutmak suretiyle kıraatlerin sahih ve makbul olanlarını belirleyip, diğerlerinden ayırmayı amaçlamışlardır. İbn Mücâhid’in yedi kıraat imamı ile bunların ikişer ravisini esas almış olması, bunların dışındaki kıraat ve rivayetlerin makbul olmadığı yönünde bir anlayışın ortaya çıkmasına neden olmuş, bu da sonraki süreçte sekiz, on, on bir, on iki, on dört gibi muhtelif sayılarda ziyade ihtiyarı ihtiva eden birtakım tasnif ve tedvin çalışmalarına imkân sağlamıştır. Makalede söz konusu zevâid türü teliflere örnek olarak sekizinci asır kıraat alimlerinden İbnü’l-Kâsıh’ın (ö. 801/1399) Mustalahu’l-işârât adlı eseri incelenmiştir. Bu bağlamda öncelikle ziyade çalışmaların kıraat ilmi tedvin ve tasnif sürecindeki yerine ve önemine değinilmiştir. Sonrasında Mustalahu’l-işârât’ın ele aldığı konular genel hatlarıyla ele alınmış eserde kullanılan kaynaklar ve metot üzerine analiz yapılmıştır. İbnü’l-Kâsıh kıraatlerin tedvin ve zaptı noktasında titiz çalışmalar yapan ulemadan birisidir. Özellikle kıraat-i seb‘anın dışında kalan sair kıraatlerin dayandıkları kaynakları bizzat Mustalahu’l-işârât adlı eserinde zikrederek yetkinliğini göstermiştir. Son tahlilde İbnü’l-Kâsıh’ın söz konusu eserinin, tarihi süreçte yedili tasnif üzerine ilave/tekmile olan üçü sahih diğer üçü şâz olmak üzere kıraate dair müktesebatın bir arada tedvin edildiği önemli bir çalışma olduğu tespit edilmiştir. Öte yandan Mustalahu’l-işârât’ın İbn Mücâhid’in yedi ihtiyarı neticesinde maruz kaldığı eleştiriyi ve “yedi harf, yedi kıraat” gibi yanlış bir algıyı da bertaraf etme adına kayda değer bir çalışma olduğu görülmüştür.

The science of Qiraat is the science that deals with the manner of rendering the words of the Qur'an and the disputes about them by attributing them to the translators. The science of Qiraat, which emerged with the phenomenon of ‘seven letters’ that came to the agenda during the Medina period, completed the process of systematisation by prominent figures from the Companions and tabi'in. The science of Qiraat has passed through certain periods in the historical process under the influence of certain activities and personalities. In this direction, the scholars of Qiraat after Ibn Mujāhid (d. 324/936) wrote works classifying different numbers of Qiraats for a number of reasons. By subjecting the scripts and texts of the existing qiraats to analysis and criticism, they aimed to determine the authentic and acceptable ones and to distinguish them from the others. The fact that Ibn Mujāhid took the seven Qira'ah imams and their two narrators as a basis led to the emergence of an understanding that the Qira'ah and narrations other than these were not acceptable, which enabled a number of classification and compilation studies in the following process, such as eight, ten, eleven, twelve, fourteen. In this context, first of all, the place and importance of rather type of studies in the process of the scholarship and classification of Qiraat has been mentioned. This article analyses the work of Ibn al-Qāsīh (d. 801/1399), one of the eighth-century Qiraat scholars, Mustalah al-ishārāt as an example of the aforementioned works. Afterwards, the topics covered in Mustalah al-ishārāt were discussed in general terms and the sources and methodology used in the work were analysed. Ibn al-Qāsih is one of the scholars who carried out meticulous studies on the compilation and recording of the qiraat. In particular, he showed his competence by mentioning the sources on which the other qiraats other than qiraat al-sab'an were based in his work Mustalah al-ishārāt. In the final analysis, it has been determined that Ibn al-Qāsih's work in question is an important work in which the acquisitions related to qiraat, three of which are sahih and three of which are shāzī, which are additions to the classification of seven in the historical process, have been edited together. On the other hand, Mustalah al-ishārāt was found to be a significant work in order to eliminate the criticism Ibn Mujāhid was subjected to as a result of his seven needs and the wrong perception of ‘seven letters, seven qiraat’.