İlk Mekteplerdeki Din Derslerinin Mantığı: Muallim Abdülbaki Örneği
The Logic Behind Religious Education in Primary Schools: The Example of Muallim Abdülbaki
Yazar: Atalay, Abdurrahman
Dergi: İslami İlimler Dergisi No. 41, 2025
Anahtar kelimeler: Kalam ; Kelam ; Kelâm,,Cumhuriyet Dönemi,,Muallim Abdülbaki,,Din Dersi,,Din Anlayışı,,İnanç. ; Theology,,Republican Period,,Muallim Abdülbaki,,Religion Lesson,,Religious Understanding,,Belief.

Öz: Cumhuriyet Türkiye’sinde idareci kadrolardan bağımsız bir din, siyaset, hukuk, ekonomi ve eğitim anlayışının teşekkül etmeyeceği muhakkaktır. Siyasî iktidarın dinî alandaki belirleyici tavrının izleri, kendi beyanatlarının yanı sıra dinî yayınların üslup ve muhtevalarından da takip edilebilir. Özellikle Erken Cumhuriyet Dönemi’nde kaleme alınan din dersi kitaplarının siyasî iktidarın beklentilerini karşılayacak dinî/siyasî esasları ihtiva ettiği bilinmektedir. Bu çerçevede Muallim Abdülbaki’nin (ö. 1982) ilk mekteplerin üçüncü, dördüncü ve beşinci sınıfları için yazdığı “Cumhuriyet Çocuğunun Din Dersleri” kitabı dönemin siyasî ve dinî ruhunu gösteren önemli yayınlardır. Bu yayınların isim, muhteva ve üslup olarak temsil gücü yüksek olması, çalışmamız için tercih sebebi olmuştur. Cumhuriyet tarihi boyunca din dersi külliyatına ait bu ve benzeri yayınlarla ilgili önemli çalışmalar yapılmaktadır. Bu çalışmalar bağlamında araştırmamızda kelâm ilminin ilke ve yöntemleri çerçevesinde konunun değerlendirilmesi amaçlanmıştır. Zira son dönem Osmanlı düşüncesinde Yeni İlm-i Kelâm’ın güncel konuları arasında yer alan materyalist, pozitivist, laik ve seküler yaklaşımların ele alınıp tartışıldığı bilinmektedir. Bu tartışmaların pratik hayatta karşılıkları da olmuştur. Bu beşerî akımlar, dönemin mütefekkirlerinin din-dünya tasavvurlarına ve dolayısıyla dini yorumların şekillenmesine etki etmiştir. Cumhuriyeti kuran kadrolar nezdinde ise bu akımlar, hayatın her alanını düzenlemesi gereken temel prensipler seviyesine çıkarılmıştır. Bu bakış siyasî, sosyal, kültürel, ekonomik sahaya yansımakla kalmamış din anlayışına, inanç, ibadet ve ahlâk gibi dinin temel unsurlarına da kuvvetle sirayet etmiştir. Ayrıca muasır Batı medeniyetine ulaşmak için dinî alanı yeniden tanımlama ve geleneksel din anlayışını tasfiye etme çalışmaları, o dönemin din anlayışının teşekkülünde belirleyici olmuştur.  Siyasî merkezin materyalist, pozitivist, laik ve seküler yaklaşımının ve bu yaklaşımıyla doğrudan alakalı olan muasır medeniyet seviyesine çıkma hedefinin dinî alandaki izdüşümlerini araştırmak, çalışmamızın esasını ve kapsamını teşkil etmektedir. Kurucu kadroların din/dünya anlayışı ve bu anlayışın Muallim Abdülbaki’nin din dersi kitaplarındaki yansımalarını tespit edip örnek metinler eşliğinde ortaya koymak, karşılaştırma yapmak ve irtibatlı olduğunu düşündüğümüz kavramlarla kelâm ilminin yetki ve imkânları ölçüsünde ilişkilendirmek de çalışmanın yöntemini oluşturmaktadır. Bu haliyle ele aldığımız konu klasik bir kelam çalışması olmaktan uzak fakat Yeni İlm-i Kelam çalışması olmaya da namzettir.

An understanding of religion, politics, law, economics, and education in the Republic of Turkey without considering the influence of its administrative cadres is impossible. The traces of the political authority's decisive stance in the religious sphere is evident not only in its own statements but also in the style and content of religious publications. For example, religious education textbooks from the Early Republican Period were known to contain religious and political principles that met the expectations of the political authority. In this context, the book “Religious Lessons for Republican Children,” written by Muallim Abdülbaki (d. 1982) for the third, fourth, and fifth grade primary school students, is a key publication that reflects the political and religious spirit of the period. The high representativeness of these publications in terms of name, content, and style was the reason for their selection in our study. While important studies have been conducted on similar religious education publications, our research aims to evaluate this subject through the principles and methods of kalam discipline. This approach is crucial because materialist, positivist and secular approaches, topics of new Kalam discipline in late Ottoman thought, were actively discussed and had practical implications. These humanistic movements influenced how intellectuals of the period conceived of religion and the world, thereby shaping religious interpretations. For the founders of the Republic, these movements were elevated to the level of fundamental principles that governed all aspects of life. This perspective not only shaped political, social, cultural, and economic spheres, but also strongly influenced the understanding of religion and its fundamental elements: belief, worship, and morality. Additionally, the drive tore define the religious sphere and replace traditional religious understanding with a“contemporary Western civilization” model was a decisive factor. The main focus of our study is to investigate how the political center's materialist, positivist, and secularist approach, and its goal of achieving contemporary civilization, is reflected in the religious sphere. Our methodology involves identifying the founding cadres' understanding of religion and its reflections in Muallim Abdülbaki's textbooks. We will present sample texts, make comparisons, and connect them to relevant concepts within the framework of Kalam discipline. Therefore, our work is not a classical theology study but rather a contribution to New Theology.