Erken Cumhuriyet Döneminde Devletin Sanayi Politikalarının Yönetim ve İşletme Tarihi Perspektifinden İncelenmesi: Sümerbank Tekstil Fabrikaları Örneği
Investigation of the Industrial Policies of the  State in the Early Republican Period from the  Perspective of Management and Business  History: The Case of Sümerbank Textile Factories
Yazar: Bayram, Mustafa; Şener, Emine
Dergi: Mülkiye Dergisi, Vol. 49 No. 3, 2025
Anahtar kelimeler: Political Science (Other) ; Siyaset Bilimi (Diğer) ; Yönetim Tarihi,İşletme Tarihi,Sanayileşme,Sümerbank,Erken Cumhuriyet Dönemi. ; History of Management,History of Business,Industrialization,Sumerbank,Early Republican Period.

Anadolu’da tekstil, tarihi köklere sahip uzun bir geçmişe sahiptir. Özellikle Selçuklu ve Osmanlı dönemlerinde önemli bir ekonomik faaliyet olan dokumacılık, üretim ve ticaretin temel alanlarından biri hâline gelmiş ve ülke ekonomisine büyük katkılarda bulunmuştur. Ancak, 18. yüzyıldan itibaren Avrupa’daki Sanayi Devrimi ile tekstil üretiminde yaşanan makineleşme süreci geleneksel üretim biçimlerinin rekabet gücünü azaltmış ve Türkiye tekstil üretimi konusunda geride kalmaya başlamıştır. Cumhuriyetin ilanıyla birlikte Türkiye, ekonomik kalkınma ve toplumsal modernleşme hedefleri doğrultusunda sanayileşmeye büyük önem vermiştir. Bu süreçte sanayileşme politikaları çerçevesinde tekstil sektörü stratejik bir alan olarak değerlendirilmiş ve Türkiye adına hayati bir rol oynamıştır. Devletin öncülüğünde kurulan Sümerbank aracılığıyla bu sektördeki yatırımlar hızlandırılmış ve kalkınma süreci planlı bir biçimde yönetilmiştir. Sümerbank çatısı altında kurulan tekstil fabrikaları, Türkiye’nin tekstil üretimindeki kapasitesini artırmış, istihdama katkılar sağlamış, sosyal ve kültürel dönüşümün de aktörleri olmuşlardır. Bütün bu bilgiler ışığında bu çalışmanın amacı, Türkiye’de erken Cumhuriyet döneminde kurulan üç tekstil fabrikasının karşılaştırmalı vaka analizi yöntemiyle değerlendirilmesidir. Bu bağlamda fabrikaların kuruluş amaçları, üretim faaliyetleri, istihdam oranları, sosyal yapı ve sosyal yaşam şeklinde kriterler belirlenmiş ve bu kriterlere dayanarak, devlet merkezli sanayileşme modelini somut biçimde yansıtan üç fabrika -Kayseri Bez Fabrikası, Aydın-Nazilli Bez Fabrikası, Konya-Ereğli Bez Fabrikası- vaka olarak alınmıştır. Veriler, arşiv belgeleri, gazete haberleri ve literatür taraması gibi ikincil kaynaklardan elde edilmiştir. Belirlenen kriterlere göre fabrikaların analizi sonucunda, Kayseri Bez Fabrikası’nın üretim kapasitesi ve bölgeye ekonomik katkılarıyla öne çıktığı, Aydın-Nazilli Bez Fabrikası’nın sosyal modernleşme ve işçi refahı alanında örnek uygulamalar sergilediği, Konya-Ereğli Bez Fabrikası’nın da bölgesel kalkınma ve sanayi altyapısının geliştirilmesinde aktif rol oynadığı tespit edilmiştir. Temelinin atılacağı yerden, üretimde kullanacağı makine ve teçhizatlarına kadar özenle seçilip kurulan bu fabrikalar, yalnızca birer sanayi kuruluşu olmaktan öte Türkiye Cumhuriyeti’nin modernleşme ve kalkınma hedeflerini sağlam bir zemine oturtan toplumsal projelerdir. Fabrikalar bulundukları bölgelerde yarattıkları ekonomik dinamizm ile istihdam olanakları yaratmış ve toplumsal refah düzeyini artırarak modern yaşamı teşvik etmiştir.

Textile production in Anatolia has a long and rich history. Weaving, especially durng the Seljuk and Ottoman periods, became a key area of economic activity, contributing significantly to trade and the broader economy. However, with the Industrial Revolution in Europe in the 18th century, the mechanization of textile production reduced the competitiveness of traditional methods, and Turkey began to fall behind. Following the proclamation of the Republic, Turkey attached great importance to industrialization in line with its goals of economic development and social modernization. Within this framework, the textile sector was considered as a strategic area and played a vital role for Turkey. Through the state–led establishment of Sümerbank, investments in this sector were accelerated and managed through planned industrial policies. Factories founded under Sümerbank not only increased production and employment but also became agents of social and cultural transformation. In the light of all this information; this study aims to evaluate three textile factories established in the early Republican period through a comparative case analysis. The selected cases—the Kayseri Factory, the Aydın- Nazilli Factory, and the Konya-Ereğli Factory—were chosen based on criteria including their establishment purposes, production activities, employment levels, and social impacts. Data were gathered from secondary sources such as archival documents, newspaper articles, and academic literature. The analysis reveals that the Kayseri Factory stands out for its production capacity and economic contributions, the Aydın-Nazilli Factory exhibits exemplary practices in the field of social modernization and worker for its worker welfare and role in social modernization, and the Konya-Ereğli Factory for fostering regional development and industrial infrastructure. These factories, meticulously planned and implemented, were more than industrial ventures; they were also social projects aligned with the Republic’s broader modernization objectives. They provided employment, stimulated regional economies, and promoted modern lifestyles by enhancing social welfare.