Mütenebbî’nin (ö. 354/965) Edebî Kişiliği ve el-Kasîdetu’l-mîmiyye’si Bağlamında Belâğî Sanatların İncelenmesi
An Analysis of al-Mutanabbī’s (d. 354/965) Literary Persona and the Rhetorical and Implicative Elements in al-Qaṣīdat al-Mīmiyya
Yazar: Özalp, Mehmet Sıddık
Dergi: İlahiyat Akademi No. 22, 2025
Anahtar kelimeler: Arabic Language and Rhetoric ; Arap Dili ve Belagatı ; al-Qasīdat al-Mīmiyya,Arabic Language and Rhetoric,Panegyric and Satire,Literary Style and Political Allusion,al-Mutanabbī ; Arap Dili ve Belâgatı,Methiye ve Hiciv,Edebî Üslup ve Siyasî İma,Mütenebbî,el-Kasîdetu’l-mîmiyye.

Bu çalışmanın amacı, Abbâsî dönemi Arap edebiyatının en önemli şairlerinden Mütenebbî’nin (ö. 354/965) edebî kişiliğini, Hamdânî emîri Seyfüddevle’ye ithafen yazdığı “el-Kasîdetu’l-mîmiyye” adlı kasidesindeki belâğî sanatlar bağlamında analiz ederek ortaya koymaktır. Mütenebbî’nin şiirleri yalnızca estetik değer taşımakla kalmayıp dönemin siyasal, toplumsal ve psikolojik dinamiklerini yansıtan çok boyutlu bir niteliğe sahiptir. Çalışmada ele alınan temel araştırma problemi, söz konusu kaside örneğinde şairin edebî üslubu ile kullandığı belâgat sanatlarının, dönemin iktidar yapısı ve toplumsal koşullarıyla ilişkisini çözümlemektir. Bu amaç doğrultusunda öncelikle şairin hayatı, entelektüel kişiliği ve iktidar çevreleriyle ilişkileri, dönemin tarihî ve kültürel arka planı eşliğinde genel hatlarıyla değerlendirilmiştir. Ardından, klasik Arap belâgatının meânî, beyân ve bedî‘ disiplinleri ışığında el-Kasîdetu’l-mîmiyye kasidesi belâgî tahlile tabi tutulmuştur. Bu analiz sürecinde, Mütenebbî’nin hükümdarlara hitaben yazdığı beyitlerde belâgat unsurlarının estetik açıdan tezahür edişi de incelenmiştir. İnceleme sonucunda metinde mecaz, teşbih, istiare, tıbâk (zıtlık), icâz, kinaye ve tecâhül-i ‘ârif gibi belâgat sanatlarının son derece yoğun ve etkili biçimde kullanıldığı tespit edilmiştir. Bu sanatların kasidenin anlam derinliği ile üslup zenginliğine katkıları değerlendirilmiştir. Mütenebbî, kendine özgü sert ve abartılı (asabî) üslubuyla tanınan bir şairdir ve bu üslup incelediğimiz kasidede hem coşkulu kahramanlık övgülerini hem de acımasız hicivleri besleyen temel bir unsur olarak belirginleşmektedir. Ayrıca kasidedeki beyitlerde öne çıkan siyasî eleştiri, fahir (övünme), sitem ve hiciv gibi tematik unsurlar analiz edilmiş; Mütenebbî’nin övgü ile eleştiriyi, ironi ile kahramanlığı nasıl ustalıkla iç içe geçirdiği ortaya konulmuştur. Literatürde bu kasideye yönelik belâgat odaklı çözümlemelerin sınırlı olduğu dikkate alındığında, çalışmanın bu alandaki önemli bir boşluğu doldurduğu ifade edilebilir. Yapılan belâgat analizi neticesinde, Mütenebbî’nin dil ve üslup ustalığı sayesinde övgü ile eleştiriyi aynı metin içinde başarıyla harmanlayabildiği ortaya çıkmıştır. Elde edilen bulgular, el-Kasîdetu’l-mîmiyye’nin salt bir methiye olmanın ötesinde edebî ihtişam ile siyasî eleştiriyi bir arada barındıran çok katmanlı bir şiir hüviyeti taşıdığını göstermektedir. Özellikle kasidede yer alan mübalağalı teşbihler, nükteli ifadeler ve çarpıcı tezatlar, şairin dönemin iktidar yapısına yönelik örtülü bir söylem kurduğuna işaret etmektedir. Ayrıca Mütenebbî’nin bu kasidede onur-zillet, hikmet-aşk ve medih-hiciv gibi karşıt temaları da ustalıkla bir arada işlediği saptanmıştır. Tarihî kaynaklar, kasidedeki bir beyitte dile getirilen imalı bir ifadeyle şairin kendi ölümüne zemin hazırladığını belirtmektedir. Bu durum, Mütenebbî’nin söz ve belâgat gücünün dönemin iktidar ilişkileri üzerinde ne denli etkili olabildiğini ortaya koymaktadır. Sonuç olarak elde edilen tüm bulgular, Mütenebbî’nin şiir sanatının şairin kişisel üslup yetkinliğini sergilemekle kalmayıp klasik Arap şiiri geleneğinin toplumsal işlevini de görünür kıldığını göstermektedir. Son tahlilde, Mütenebbî’nin şiirinde belâgatın salt biçimsel bir bedî‘ sanatı olmanın ötesine geçerek anlamı derinleştiren ve iktidar karşısında sözün gücünü temsil eden etkin bir araç işlevi gördüğü sonucuna varılmıştır.

This study aims to elucidate the literary persona of al-Mutanabbī (d. 354 /965), one of the most significant poets of Abbasid-era Arabic literature, by analyzing the rhetorical devices in his qaṣīda al-Qasīdat al-mīmiyya, which was dedicated to the Hamdanid emir Sayf al-Dawla. Al-Mutanabbī’s poems are not merely of aesthetic value; they also exhibit a multi-dimensional character reflecting the political, social, and psychological dynamics of their time. The principal research question addressed in the study is how, in this particular qaṣīda, the poet’s literary style and use of rhetoric (belāgha) relate to the era’s power structure and social conditions. To this end, the poet’s life, intellectual personality, and relationships with the ruling circles were first evaluated in broad outline against the backdrop of the period’s historical and cultural context. Subsequently, al-Qasīdat al-mīmiyya was subjected to a detailed rhetorical analysis in light of the disciplines of classical Arabic rhetoric (maʿānī, bayān, and badīʿ). In the course of this analysis, the aesthetic manifestations of various rhetorical elements in the verses that al-Mutanabbī addressed to rulers were also examined. The analysis reveals that rhetorical devices such as figurative language (majāz), simile (tashbīh), metaphor (istiʿāra), antithesis (ṭıbāq), conciseness (ījāz), allusion (kināya), and feigned ignorance (tajāhul al-ʿārif) are employed with great frequency and effect throughout the poem. The contributions of these devices to the qaṣīda’s depth of meaning and richness of style were duly assessed. Al-Mutanabbī is known for his uniquely harsh and hyperbolic style (aṣabī), and in the qaṣīda under examination, this style emerges as a fundamental element underpinning both the exuberant praise of heroism and the scathing satire. Furthermore, prominent thematic elements in the poem’s couplets-such as political critique, boastfulness (fakhr), reproach, and satire-were analyzed, demonstrating how al-Mutanabbī masterfully intertwines praise with criticism and irony with heroism. Given that rhetoric-focused analyses of this qaṣīda are limited in the literature, this study fills an important gap in scholarship. The rhetorical analysis shows that thanks to al-Mutanabbī’s mastery of language and style, he could successfully blend panegyric and critique within the same text. The findings indicate that al-Qasīdat al-mīmiyya, far from being a mere eulogy, emerges as a multi-layered poem that combines literary magnificence with political critique. In particular, the hyperbolic similes, witty expressions, and striking contrasts in the qaṣīda suggest that the poet crafted a covert discourse aimed at the power structures of his day. It was also determined that al-Mutanabbī skillfully wove together opposing themes such as honor vs. disgrace, wisdom vs. love, and praise vs. satire in this poem. Notably, historical sources even note that an insinuating remark in one couplet of the qaṣīda effectively paved the way for the poet’s own death, which demonstrates how powerful al-Mutanabbī’s words and rhetorical prowess could be in the context of contemporary power relations. In conclusion, the findings show that al-Mutanabbī’s poetic art not only showcases the poet’s personal mastery of style but also highlights the social function of the classical Arabic poetic tradition; ultimately, they demonstrate that in al-Mutanabbī’s poetry, rhetoric transcends mere formal ornamentation (badīʿ), functioning instead as a potent device that deepens meaning and represents the power of the word in the face of authority.