Erken Dönem Türkçe Kur’an Tercümelerinde Budist Terminolojinin Etkisi: Teŋ Sözcüğü ve Türevleri
The Influence of Buddhist Terminology on Early Turkish Translations of The Qur'an: The Word Teŋ And Its Derivatives
Yazar: İsi, Hasan
Dergi: Avrasya Terim Dergisi, Vol. 14 No. 1, 2026
Anahtar kelimeler: Modern Turkic Languages and Literatures (Other) ; Çağdaş Türk Lehçeleri ve Edebiyatları (Diğer) ; Eski Türk İnanç Sistemleri,Budizm,Uygur Budist Terminolojisi,Kur’an Tercümeleri,İslamî Terimler ; Ancient Turkish Belief Systems,Buddhism,Uyghur Buddhist Terminology,Qur’an Translations,Islamic Terms

Eski Türklerin İslam öncesi dinî hayatı, tek tip inanç sisteminden ziyade Kök Teŋri, Manici ve Budist gelenekler temelinde çok sesli yapıdadır. İpek Yolu bölgesinde güçlü bir uygarlık kuran Uygurlar, siyasi ve kültürel bakımdan bir otorite hâline gelerek özellikle inanç yönünden Budizm’in Türk toplumu içerisinde icra edilmesini ve Orta Asya’da da Moğollar örneği üzerinden yaygınlaştırılmasını sağlamışlardır. Uygurlarda Budizm’in gelişimi ve yaşadığı kırılma noktaları yazılı metinler yoluyla net bir şekilde görülmektedir. Uygur harfleriyle ortaya konmuş yazılı metinler edebî noktada gelişkin bir tercüme ve terminoloji geleneğinin varlığını gözler önüne sermektedir. Uygurlarca meydana getirilmiş tercüme ve terminoloji sistemi, Eski Türk Dinî Terminolojisi’nin temelini oluşturmuştur. Bu sistem, başta İslamiyet olmak üzere, Türklerin benimsedikleri yeni dinlere ait kavramları aktarmada başvuracağı temel kaynak durumuna erişmiştir. Buddha öğretisi kapsamındaki soyut ve metafizik fikirleri geliştirilen çeşitli terim türetme teknikleriyle veren Uygur dinî terminolojisi, İslamiyet’i benimseyen Karahanlı Türklerinin ilk dönem eserlerine sirayet etmiştir. Bu yönüyle, eldeki çalışma ilk kez Eski Uygur Türkçesi metinlerinde tanıklanan teŋ sözcüğü ve türevlerinin Erken Dönem Türkçe Kur’an Tercümelerindeki görünümünü ele almaktadır. Yapılan incelemeler neticesinde Müslüman Türkler, teŋ sözcüğü özelinde Uygur dinî terminolojisine başvurarak seçtikleri anlam aktarımı, birleştirme ve türetme yöntemleriyle İslamî öğretiye dair kavramların aktarımını sağlamışlardır.

The religious life of the ancient Turks before Islam was not characterized by a single belief system, but rather by a polyphonic structure based on Tengrism, Manichaean and Buddhist traditions. The Uyghurs, who established a powerful civilization in the Silk Road region, became a political and cultural authority, and particularly in terms of faith, they ensured the practice of Buddhism within Turkic society and its spread in Central Asia, following the example of the Mongols. The development of Buddhism among the Uyghurs and the turning points it experienced are clearly visible through written texts. Written texts produced in the Uyghur script reveal the existence of a sophisticated translation and terminology tradition from a literary perspective. The translation and terminology system created by the Uyghurs formed the basis of Old Turkic Religious Terminology. This system developed by the Uyghurs formed the basis of Old Turkic Religious Terminology, becoming the primary source for conveying concepts related to new religions adopted by the Turks, especially Islam. Uyghur religious terminology, which conveyed abstract and metaphysical ideas within the scope of Buddhist teachings through various terminological derivation techniques, permeated the early works of the Karakhanid Turks who adopted Islam. In this respect, the present study examines the appearance of the word teŋ and its derivatives, first attested in Old Uyghur Turkic texts, in Early Turkic Quran Translations. The investigations revealed that Muslim Turks, using the word teŋ specifically, employed methods of semantic transfer, combination, and derivation within Uyghur religious terminology to transmit concepts related to Islamic teachings.