Türkçede Zarf-Fiiller Ve Zarf-Fiillerde Yapılaşma Süreçleri
Türkçede Zarf-Fiiller Ve Zarf-Fiillerde Yapılaşma Süreçleri
Yazar: Yüceol Özezen, Muna
Dergi: Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Vol. 27 No. 1, 2017
Anahtar kelimeler: Biçimbilgisi,Sözdizimi,Biçim-Sözdizimi,Zarf-Fiil,Türkçe,Türk Dilleri Ve Lehçeler

Birbiçimbirim olarak fiilin ve bir cümle parçacığı (ögesi) olarak yüklemin insanbildirişiminin merkezinde olduğu klasik ve çağdaş dilbilim kuramlarında (örneğinL. Tesniéré’in Bağımsal Dilbiligisi kuramında ve N. Chomsky’nin Yönetim veBağlama kuramında) sürekli vurgulanan bir özelliktir. Benzer bir biçimdegeleneksel Türkoloji alanında yapılan çalışmalarda da fiil ve dolayısıylayüklem bildirişimin en önemli birimi olarak kabul ediliyor. Bu kadar önemliolmasına rağmen fiil, kendinden başka kimi birimlerle açık veya örtük birbiçimde zaman, mekân, koşul, durum, tarz vb. ilişkileri kurmadığı sürecedilbilgisinin bir parçası olamaz, soyut dünyanın soyut bir üyesi olarak kalır.Türkçede bu ilişkiler sıklıkla zarflar sayesinde kurulur ve bu ilişkikurulduğunda zarflar artık salt bir biçimbirim olmaktan çıkar, birsözdizimbirime dönüşürler. Türkçeye özgü bir biçimbirimsel kategori olanfiilimsilerden biri olan zarf-fiiller (-ınca, -ıp, -arak vb.) de yanyargıların zarf tümleci işleviyle dilbilgiselleşmesini sağlarlar. Bu çalışmaTürkçede genel olarak bu biçim-sözdizimsel birimlere odaklanmış ve çalışmasüresince şu sorulara yanıt aranmıştır: Acaba bir içyapı / gramer özelliği gösterenzarf-fiiller, diğer iç yapı bileşenleri kadar durağan mıdır? Sesbilgiselvaryasyonları bir kenara bırakırsak, Türkçede geçmişten günümüze her devir vesahada hep aynı veya benzer zarf-fiiller mi kullanılmıştır? Eğer Türkçedezarf-fiil eklerinin kullanımında bir dinamizm varsa bunun nedenleri nelerdir?Çeşitli Türk dillerinde yeni zarf-fiiller nasıl üretilmekte, yeni zarf-fiilselyapılanmalar nasıl ortaya çıkmaktadır? Üretim süreçlerinde benzerlikler varmıdır? Zarf-fiiller zaman içinde prestij kaybeder mi? Çalışmanın veri tabanınıTürkiye Türkçesi, Azerice, Türkmence, Kazan Tatarcası, Kırgızca, Kazakça, Özbekçe, Uygurca, Tuvaca, Yakutça,Çuvaşça gibi Türk dilleri üzerinde hazırlanmış gramer kitaplarında yer alanzarf-fiil listeleri oluşturacaktır ve gerektikçe ağızlarla da ilişkilerkurulacaktır.

Birbiçimbirim olarak fiilin ve bir cümle parçacığı (ögesi) olarak yüklemin insanbildirişiminin merkezinde olduğu klasik ve çağdaş dilbilim kuramlarında (örneğinL. Tesniéré’in Bağımsal Dilbiligisi kuramında ve N. Chomsky’nin Yönetim veBağlama kuramında) sürekli vurgulanan bir özelliktir. Benzer bir biçimdegeleneksel Türkoloji alanında yapılan çalışmalarda da fiil ve dolayısıylayüklem bildirişimin en önemli birimi olarak kabul ediliyor. Bu kadar önemliolmasına rağmen fiil, kendinden başka kimi birimlerle açık veya örtük birbiçimde zaman, mekân, koşul, durum, tarz vb. ilişkileri kurmadığı sürecedilbilgisinin bir parçası olamaz, soyut dünyanın soyut bir üyesi olarak kalır.Türkçede bu ilişkiler sıklıkla zarflar sayesinde kurulur ve bu ilişkikurulduğunda zarflar artık salt bir biçimbirim olmaktan çıkar, birsözdizimbirime dönüşürler. Türkçeye özgü bir biçimbirimsel kategori olanfiilimsilerden biri olan zarf-fiiller (-ınca, -ıp, -arak vb.) de yanyargıların zarf tümleci işleviyle dilbilgiselleşmesini sağlarlar. Bu çalışmaTürkçede genel olarak bu biçim-sözdizimsel birimlere odaklanmış ve çalışmasüresince şu sorulara yanıt aranmıştır: Acaba bir içyapı / gramer özelliği gösterenzarf-fiiller, diğer iç yapı bileşenleri kadar durağan mıdır? Sesbilgiselvaryasyonları bir kenara bırakırsak, Türkçede geçmişten günümüze her devir vesahada hep aynı veya benzer zarf-fiiller mi kullanılmıştır? Eğer Türkçedezarf-fiil eklerinin kullanımında bir dinamizm varsa bunun nedenleri nelerdir?Çeşitli Türk dillerinde yeni zarf-fiiller nasıl üretilmekte, yeni zarf-fiilselyapılanmalar nasıl ortaya çıkmaktadır? Üretim süreçlerinde benzerlikler varmıdır? Zarf-fiiller zaman içinde prestij kaybeder mi? Çalışmanın veri tabanınıTürkiye Türkçesi, Azerice, Türkmence, Kazan Tatarcası, Kırgızca, Kazakça, Özbekçe, Uygurca, Tuvaca, Yakutça,Çuvaşça gibi Türk dilleri üzerinde hazırlanmış gramer kitaplarında yer alanzarf-fiil listeleri oluşturacaktır ve gerektikçe ağızlarla da ilişkilerkurulacaktır.