Teşekkül Sürecinde Diğer Mezhep Mensuplarının İmam Eş‘ari ve Eş‘arîlik Algısı
Abu al-Hasan al-Ash’ari and Ash’arism Perception of the Other Sects in the Formation Process
Yazar: Toru, Ümüt
Dergi: e-Makalat Mezhep Araştırmaları Dergisi, Vol. 12 No. 1, 2019
Anahtar kelimeler: Religious Studies ; Din Araştırmaları ; Eş‘arîlik,Mezhep Algısı,Mâtürîdîlik,Mu‘tezile,Karmatîlik,Ebû Abdillâh el-Ḫârizmî,Ebü’l-Meâlî,Mezhep Algısı ; Ash’arism,Māturīdism,Mu’tazila,Qarmatism,Abū Abdallah al- Khwārizmī,Abu’l-Maʿālī,Sect Perception

Mezhepmensupları, mezheplerinin kendilerine sunduğu paradigma ekseninde belli birdin, dünya ve âlem tasavvuruna sahip olurlar. Diğer mezheplere nasılbakılacağının ana çerçevesini de bu paradigma belirler. Bunun yanında mezhepmensuplarının rakip konuma gelmesi gibi sosyo-kültürel ve sosyo-politikbirtakım gelişmeler de mezheplerle ilgili söylemi etkiler. İlk muhataplarınınEş‘arîlik söylemi de benzer faktörlerin etkisi altında şekillenmiştir. ÖrneğinMu‘tezilî âlimler, Eş‘arîliği Mecûsilik ile özdeşleştirmişledir. ÇünküBüveyhîler sayesinde elde ettikleri meşruiyeti korumak istemişlerdir. Bu konudaönlerindeki en büyük engel, Eş‘arîler tarafından onlar hakkında yaygın birşekilde dillendirilen Mecûsilik ithamıydı. Mu‘tezilî âlimlerin aksine Sünnî veHanefî bir geleneğe mensup Pezdevî ise Eş‘arîliği Sünnî bir mezhep olaraktakdim etmiştir. Çünkü o, Hanefîler arasında kelamı yaymayı istemektedir. Bukapsamda Eş‘arî’nin kelamî faaliyetlerini örnek göstermiş, Ehl-i Sünnetkapsamında kalınarak da kelam yapılabileceğini anlatmaya çalışmıştır. EbûTemmâm, vahyin gizli birtakım anlamlarının olduğunu savunan Karmatî âlimdi. Buyüzden o, Eş‘arîliğin öncelikle Zâhirî düşünme biçimini hedef aldı. Zâhirîmezhepler arasında da onu Müşebbihe’nin bir kolu olarak sundu. ÇünküKarmatîlik, Allah’ın sıfatlarının hiçbir şekilde bilinemeyeceğini savunuyordu.

The members of the sects havea ceratin idea about the religion, world and universe in the axis of theparadigm presented by their sects. This paradigm determines the main frameworkof what to think about other sects too. In addition, some socio-cultural andsocio-political developments such as the sects began to compete with each otheraffect the discourse on the sects. The Ash’arism discourse of its firstinterlocutors was shaped under the influence of similar factors. For example,Mutazilite scholars have identified Ash’arism as the Zoroastrianism. Becausethey have wanted to preserve the legitimacy they obtained through theBuwaihids. The biggest obstacle in front of them was the accusation ofZoroastrianism which was widely expressed by the Asharites about them. UnlikeMu‘tazilite scholars, Pazdawi, who was a Sunni and Hanafi, presented Asharismas a Sunni sect. Because he wanted to spread the İslamic theology (kalam) amongthe Hanafites. In this context, he held the theological studies of Ashari up asan example and tried to explain that the kalam could be done by adhering to theAhl al-Sunnah. Abû Tammâm was a Qarmatian scholar who argues that Islamic textshad an interior (bātın) meanings. For this reason, he primarily criticizedAsharism because of its zāhir understanding way. He then presented it as abranch of Mushabbiha. Because Qarmatians were claiming that the attributes ofGod couldn’t be known in any way.