GELENEKSEL ALEVİLİKTE TANRI ALGISI VE GNOSTİK TEMELLERİ
PERCEPTION OF GOD AND GNOSTIC STRUCTURE IN TRADITIONAL ALEVISM
Yazar: Yılmaz, Hulusi
Dergi: Adıyaman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi No. 47, 2024
Anahtar kelimeler: Historical Religions ; Dinler Tarihi ; Alevism,God,Ali,Hermes,Alchemy ; Alevilik,Tanrı,Hz. Ali,Hermes,Simya

Geleneksel Alevilikte Tanrı kavrayışı hulûl ve tenasüh inançlarının izlerini taşımaktadır. Edebi eserlerde bu etki Hz. Ali’nin Tanrılaştırılması şeklinde ortaya çıkmaktadır. Alevilerin Tanrı kavrayışı tasavvufun panteist yorumu veya aşırı Şii etkilerin kalıntıları olarak yorumlanmaktadır. Tasavvufta Tanrı’nın insanda sıfatlarıyla tecelli etmesi fikri kabul edilebilir bir yorumdur. Fakat araştırmacılara göre Aleviler tasavvufi kavramlara yeteri kadar vakıf olamadıklarından kafa karışıklığı yaşamaktadırlar ve bu yüzden Hz. Ali’yi Tanrı, Tanrı’nın nuru, alim olarak görmektedirler. Hz. Ali’ye atfedilen bu sıfatlar gerçekten bir kafa karışıklığı mı yoksa tarihte var olan bir üçlü oluş şablonunun Alevi Müslümanlıktaki varyantı mıdır? Hz. Ali’ye izafe edilen bu üçlü oluş tarihte Hermes’i adlandırmak için kullanılan üçlü oluşa benzemektedir. Gnostik kültürün Hermetik yorumunda Hermes aynı anda bilgelik, peygamberlik ve Tanrılık özellikleri taşır. Hermes’e atfedilen bu özellikler İslamiyet’in çevre kültürlerle etkileşimi ile Hz. Ali’ye atfedilmiş olmalıdır. Aşırı Şiî fırkaların merkezi olarak görülen Kufe’de Hermetik kültürün yaygınlığı dikkate alındığında bu etki kaçınılmazdır. Özellikle erken İslam dönemindeki iktidar mücadelelerinde aşırı Şiî fırkaların Ehl-i Beyt’i iktidara taşımak için Hz. Ali’ye bu üçlü unvanı vermeleri, iktidar söylemlerini güçlendirmiş olmalıdır. Hermes ile Hz. Ali arasında kurulan bu özdeşliğin simya ilmi üzerinden kurulduğu düşünülmektedir. Zira Hermes’in Müslümanlarda sihir ve büyü alimi olarak tanınması ile Hz. Ali’nin Müslüman simya geleneğinde otorite olarak tanınması bu ihtimali kuvvetlendirmektedir.

The understanding of God in traditional Alevism, bears traces of incarnation and reincarnation beliefs which is referred as deification of Ali in literary works. The idea of God manifesting in humans through His/Her attributes is acceptable in Sufism. According to researchers, Alevis are confused because they are not familiar with Sufi concepts, therefore they see Ali as God, the light of God, and as omniscient. Are these adjectives attributed to Ali really a confusion or are they a variant of a tripartite template in history in Alevi Islam? This template is similar to the tripartite template used to name Hermes. In the Hermetic interpretation of Gnostic culture, Hermes simultaneously carries the characteristics of wisdom, prophecy and divinity. These features must have been attributed to Ali through the interaction of Islam with surrounding cultures. Considering the prevalence of Hermetic culture in Kufa as the center of extreme Shiite sects, this influence is inevitable. It is thought that this identification between Hermes and Ali was established through the science of alchemy. Likewise, the fact that Hermes is known among Muslims as an omniscient of magic and that Ali as an authority in the Muslim alchemy tradition strengthens this possibility.