hakansabunis/tr-academic-research-agent-index huggingface dataset:
KIRGIZÇA-TÜRKÇÖ SÖZDÜK “KIRGIZCA TÜRKÇE SÖZLÜK” I (A-J), II (K-Z)
KIRGIZÇA-TÜRKÇÖ SÖZDÜK “KIRGIZCA TÜRKÇE SÖZLÜK” I (A-J), II (K-Z)
Yazar: Erbeden, Erdi
Dergi: Dil Araştırmaları, Vol. 12 No. 22, 2018
Anahtar kelimeler: Language Studies ; Dil Çalışmaları ; KIRGIZÇA-TÜRKÇÖ SÖZDÜK “KIRGIZCA TÜRKÇE SÖZLÜK” I (A-J), II (K-Z),KİTAP,İNCELEME

Yirminci yüzyılın başlarına kadar diğer Türk toplulukları ile ortak bir yazı dili kullanan Kırgızlar, 1917 Ekim İhtilalinin akabinde gelen süreçle birlikte kendi yazı dillerini kullanmaya başlamışlardır. Bugüne kadar Türkiye, Türk dünyası, Rusya Federasyonu, Amerika ve Avrupa ülkelerinden pek çok araştırmacı hususi olarak Kırgız Türkçesi üzerine incelemelerde bulunmuştur. Zikredilen araştırmaların bir kısmını da sözlük çalışmaları teşkil eder. Bu alanda yeni ve en yetkin çalışma olan Kırgızça-Türkçö Sözdük geçtiğimiz aylarda bilim dünyasının hizmetine sunulmuştur.

Yirminci yüzyılın başlarına kadar diğer Türk toplulukları ile ortak bir yazı dili kullanan Kırgızlar, 1917 Ekim İhtilalinin akabinde gelen süreçle birlikte kendi yazı dillerini kullanmaya başlamışlardır. Bugüne kadar Türkiye, Türk dünyası, Rusya Federasyonu, Amerika ve Avrupa ülkelerinden pek çok araştırmacı hususi olarak Kırgız Türkçesi üzerine incelemelerde bulunmuştur. Zikredilen araştırmaların bir kısmını da sözlük çalışmaları teşkil eder. Bu alanda yeni ve en yetkin çalışma olan Kırgızça-Türkçö Sözdük geçtiğimiz aylarda bilim dünyasının hizmetine sunulmuştur.
TÜRK XALQLARININ ORTAQ ƏLİFBA, İMLA VƏ ÜNSİYYƏT DİLİ
TÜRK XALQLARININ ORTAQ ƏLİFBA, İMLA VƏ ÜNSİYYƏT DİLİ
Yazar: Baldane, Orhan
Dergi: Dil Araştırmaları, Vol. 12 No. 22, 2018
Anahtar kelimeler: Language Studies ; Dil Çalışmaları ; TÜRK XALQLARININ ORTAQ ƏLİFBA, İMLA VƏ ÜNSİYYƏT DİLİ,KİTAP,İNCELEME

Ortak alfabe ve ortak iletişim dili meselesi, 19. yüzyılın ikinci yarısından itibaren Türk dünyasında güncelliğini muhafaza etmekte olan konuların başında gelmektedir. Türk topluluklarının tarihî süreçte birçok farklı alfabeden istifade ettiklerine dair yazılı deliller mevcuttur. Kullanılan alfabelerin her birinde Türkçenin yapısına uygun olmayan özellikler de göze çarpmaktadır ve araştırmacıların üzerinde en çok durduğu konulardan biri budur.

Ortak alfabe ve ortak iletişim dili meselesi, 19. yüzyılın ikinci yarısından itibaren Türk dünyasında güncelliğini muhafaza etmekte olan konuların başında gelmektedir. Türk topluluklarının tarihî süreçte birçok farklı alfabeden istifade ettiklerine dair yazılı deliller mevcuttur. Kullanılan alfabelerin her birinde Türkçenin yapısına uygun olmayan özellikler de göze çarpmaktadır ve araştırmacıların üzerinde en çok durduğu konulardan biri budur.
TÜRKÇEDE EŞ SESLİ SON ÇEKİM EDATI bile VE KUVVETLENDİRME EDATI bile
TÜRKÇEDE EŞ SESLİ SON ÇEKİM EDATI bile VE KUVVETLENDİRME EDATI bile
Yazar: Öner, Mustafa
Dergi: Dil Araştırmaları, Vol. 12 No. 23, 2018
Anahtar kelimeler: Language Studies ; Dil Çalışmaları ; ESKİ TÜRKÇE,TÜRKÇE ÇEKİM MORFOLOJİSİ,bile kuvvetlendirme edatı

Batı Türkçesinin ilk metinlerinde, “birlikte, beraber” anlamında çok yaygın biçimde görülen bile sözünün kökeninin Eski Türkçe birle biçimine dayandığı açıktır. Tarama Sözlüğü içinde üç anlamı bulunan çok anlamlılaşmış (polisemik) bile “1. Birlikte, beraber. 2. Dahi, de. 3. İle” biçiminde verilen edatın örneklerine bakınca, Eski Türkçe birle biçiminden /r/ ünsüzünün zayıflaması (reduction) ile oluştuğu anlaşılıyor. XI. yüzyılda birle ve bile biçimlerinin aynı sıklıkta kullanıldığı veriler, /r/ ünsüzününepeyce erken bir çağda zayıflayıp düştüğünü gösterir. Bun un yanı sıra kökenleri farklı olan ET birle ve Oğuzca ile “birlikte, beraber, ile” edatlarının +n vasıta kalıplaşmasıyla genişleyen birlen ~ ilen şekilleri de vardır. Batı Türkçesinin ilk yüzyıllarında bağlama edatı olarak kullanılan arkaik bile “ile” edatıyla eş sesli (homonym) olan bile “dahi, da” edatı daima bağlama ve özellikle de kuvvetlendirme işlevinde olmuştur. Makalede özellikle bile kuvvetlendirme edatının kullanımı ve kökeni sorununa odaklanılmaktadır. İncelemeden çıkan sonuca göre, Batı Türkçesi başlarında görülen arkaik bile “ile” bağlama edatı ile hâlen Türkiye Türkçesinde kullanılan bile “dahi, da” kuvvetlendirme edatı, kökenleri, söz dizimindeki morfolojileri ve anlamları bakımından farklı olan, eş sesli sözler olarak kabul edilmelidir.

Batı Türkçesinin ilk metinlerinde, “birlikte, beraber” anlamında çok yaygın biçimde görülen bile sözünün kökeninin Eski Türkçe birle biçimine dayandığı açıktır. Tarama Sözlüğü içinde üç anlamı bulunan çok anlamlılaşmış (polisemik) bile “1. Birlikte, beraber. 2. Dahi, de. 3. İle” biçiminde verilen edatın örneklerine bakınca, Eski Türkçe birle biçiminden /r/ ünsüzünün zayıflaması (reduction) ile oluştuğu anlaşılıyor. XI. yüzyılda birle ve bile biçimlerinin aynı sıklıkta kullanıldığı veriler, /r/ ünsüzününepeyce erken bir çağda zayıflayıp düştüğünü gösterir. Bun un yanı sıra kökenleri farklı olan ET birle ve Oğuzca ile “birlikte, beraber, ile” edatlarının +n vasıta kalıplaşmasıyla genişleyen birlen ~ ilen şekilleri de vardır. Batı Türkçesinin ilk yüzyıllarında bağlama edatı olarak kullanılan arkaik bile “ile” edatıyla eş sesli (homonym) olan bile “dahi, da” edatı daima bağlama ve özellikle de kuvvetlendirme işlevinde olmuştur. Makalede özellikle bile kuvvetlendirme edatının kullanımı ve kökeni sorununa odaklanılmaktadır. İncelemeden çıkan sonuca göre, Batı Türkçesi başlarında görülen arkaik bile “ile” bağlama edatı ile hâlen Türkiye Türkçesinde kullanılan bile “dahi, da” kuvvetlendirme edatı, kökenleri, söz dizimindeki morfolojileri ve anlamları bakımından farklı olan, eş sesli sözler olarak kabul edilmelidir.
DÎVÂNU LUGÂTİ’T-TÜRK, ALİ EMİRİ EFENDİ’Yİ NASIL BULDU?
DÎVÂNU LUGÂTİ’T-TÜRK, ALİ EMİRİ EFENDİ’Yİ NASIL BULDU?
Yazar: Ersoy, Feyzi
Dergi: Dil Araştırmaları, Vol. 12 No. 23, 2018
Anahtar kelimeler: Language Studies ; Dil Çalışmaları ; Dîvânü Lügâti't-Türk,Ali Emiri Efendi,Kilisli Rifat

Dîvânu Lugâti’t-Türk’ün ilginç bir bulunuş hikâyesi vardır. Kilisli Rıfat’ın naklettiği bu hikâye, Türkoloji camiasında genel kabul görmüş ve yaygınlaşmıştır. Hikâyeye göre, Ali Emiri Efendi, sahaflar çarşısında Burhan Efendi’nin dükkânında kitabı tesadüf eseri görmüş ve eserin kıymetini hemen anlayarak onu satın almıştır. Ancak Ali Emiri Efendi’nin Tarih ve Edebiyat dergisinde kendi kaleminden çıkan “Millet Kütüphanesi Ne Surette Teşekkül Etti?” başlıklı yazısında kitabın bulunuşuna ilişkin farklı bilgiler yer almaktadır. Bu makalede ağırlıklı olarak Dîvân’ın bulunuşuna ilişkin Ali Emiri Efendi’nin az bilinen yazısı değerlendirilmiştir. Ayrıca eserin bulunuşundan ilk yayınına kadar olan süreç ile ilgili bir tarihlendirme denemesi de yapılmıştır.

Dîvânu Lugâti’t-Türk’ün ilginç bir bulunuş hikâyesi vardır. Kilisli Rıfat’ın naklettiği bu hikâye, Türkoloji camiasında genel kabul görmüş ve yaygınlaşmıştır. Hikâyeye göre, Ali Emiri Efendi, sahaflar çarşısında Burhan Efendi’nin dükkânında kitabı tesadüf eseri görmüş ve eserin kıymetini hemen anlayarak onu satın almıştır. Ancak Ali Emiri Efendi’nin Tarih ve Edebiyat dergisinde kendi kaleminden çıkan “Millet Kütüphanesi Ne Surette Teşekkül Etti?” başlıklı yazısında kitabın bulunuşuna ilişkin farklı bilgiler yer almaktadır. Bu makalede ağırlıklı olarak Dîvân’ın bulunuşuna ilişkin Ali Emiri Efendi’nin az bilinen yazısı değerlendirilmiştir. Ayrıca eserin bulunuşundan ilk yayınına kadar olan süreç ile ilgili bir tarihlendirme denemesi de yapılmıştır.
TÜRKİYE TÜRKÇESİNDE ANALİTİK FİİL ŞEKİLLERİ-I
TÜRKİYE TÜRKÇESİNDE ANALİTİK FİİL ŞEKİLLERİ-I
Yazar: Musaoğlu, Mehman; Kirişçioğlu, Fatih; Krainiuchenko, E.v.
Dergi: Dil Araştırmaları, Vol. 12 No. 23, 2018
Anahtar kelimeler: Language Studies ; Dil Çalışmaları ; birleşik fiil,analitik fiil,asimetrik

Makalede “birleşik fiil” ve “analitik fiil şekli” kavramları açıklanmıştır. Birincisinin leksik birim, ikincisinin ise gramatikal şekil olduğu gösterilmiştir. Analitik fiil şekilleri üzerine XIX. yüzyıldan beri yazılmış kaynak eserler ayrıntılı olarak irdelenmiştir. Konuya ilişkin modern lengüistik çalışmaların çoğunlukla işlevsel dilbilgisi prenseplerine göre sürdürüldüğü belirtilmiştir. Tasvirî fiiller, yapısal, anlamsal, işlevsel ve asimetrik-lengüistik özelliklere göre betimlenmiştir.

Makalede “birleşik fiil” ve “analitik fiil şekli” kavramları açıklanmıştır. Birincisinin leksik birim, ikincisinin ise gramatikal şekil olduğu gösterilmiştir. Analitik fiil şekilleri üzerine XIX. yüzyıldan beri yazılmış kaynak eserler ayrıntılı olarak irdelenmiştir. Konuya ilişkin modern lengüistik çalışmaların çoğunlukla işlevsel dilbilgisi prenseplerine göre sürdürüldüğü belirtilmiştir. Tasvirî fiiller, yapısal, anlamsal, işlevsel ve asimetrik-lengüistik özelliklere göre betimlenmiştir.
RUS VE TÜRK DİL BİLİMİNDE ÇATI (DIATHESIS) KAVRAMI ÜZERİNE
RUS VE TÜRK DİL BİLİMİNDE ÇATI (DIATHESIS) KAVRAMI ÜZERİNE
Yazar: Guzev, Viktor G.; Deniz Yılmaz, Özlem
Dergi: Dil Araştırmaları, Vol. 12 No. 23, 2018
Anahtar kelimeler: Language Studies ; Dil Çalışmaları ; kelime çekimi,fiil çekimi,çatı ekleri

Rus dil biliminde XX. asrın ilk yarısında V. V. Vinogradov çatı kavramını ele alıp etraflıca incelemiş ve genelleştirmiştir. Gerçekte bu kavram Rus dil biliminde yeni değildir, eski dönemlerden beri bilinmektedir. Rusya’da çatı kavramından ilk kez Meletiy Smotritskiy (1577-1633) söz etmiş ve gramerinde bunu işlemiştir. Çatı terimi, Yunanca diathesis kelimesi ile ilgilidir. Bu dilde söz konusu kelime, “eylem (hareket)” ile “eden (fâil)” arasındaki bağıntıları bildirmek için kullanılmıştır. Rusçada çatı kavramı da bu yönde şekillenmiş ve kabul görmüştür. Ancak geçen süre zarfında dil biliminde bu terimin içeriğine dair farklı görüşler, farklı anlayışlar da ortaya çıkmıştır. Bu çalışmada çatı, eylem ile nesneler/varlıklar arasında belirli tür bağıntıları morfolojik yolla ileten fiil şekilleri kabul edilmektedir. Çalışmada Rusçada sadece iki, yani etken ve genel (“dönüşlü”) çatının, Türkçede ise dönüşlü, işteş, edilgen ve ettirgen olmak üzere dört çatının bulunduğu ve bu çatıların, söz konusu dillerde çatı ulamını oluşturduğu ileri sürülmektedir.

Rus dil biliminde XX. asrın ilk yarısında V. V. Vinogradov çatı kavramını ele alıp etraflıca incelemiş ve genelleştirmiştir. Gerçekte bu kavram Rus dil biliminde yeni değildir, eski dönemlerden beri bilinmektedir. Rusya’da çatı kavramından ilk kez Meletiy Smotritskiy (1577-1633) söz etmiş ve gramerinde bunu işlemiştir. Çatı terimi, Yunanca diathesis kelimesi ile ilgilidir. Bu dilde söz konusu kelime, “eylem (hareket)” ile “eden (fâil)” arasındaki bağıntıları bildirmek için kullanılmıştır. Rusçada çatı kavramı da bu yönde şekillenmiş ve kabul görmüştür. Ancak geçen süre zarfında dil biliminde bu terimin içeriğine dair farklı görüşler, farklı anlayışlar da ortaya çıkmıştır. Bu çalışmada çatı, eylem ile nesneler/varlıklar arasında belirli tür bağıntıları morfolojik yolla ileten fiil şekilleri kabul edilmektedir. Çalışmada Rusçada sadece iki, yani etken ve genel (“dönüşlü”) çatının, Türkçede ise dönüşlü, işteş, edilgen ve ettirgen olmak üzere dört çatının bulunduğu ve bu çatıların, söz konusu dillerde çatı ulamını oluşturduğu ileri sürülmektedir.
MEMLÛK-KIPÇAK SÖZLÜK VE GRAMERLERİNDE KİŞİ ADLARI
MEMLÛK-KIPÇAK SÖZLÜK VE GRAMERLERİNDE KİŞİ ADLARI
Yazar: Güner, Galip
Dergi: Dil Araştırmaları, Vol. 12 No. 23, 2018
Anahtar kelimeler: Language Studies ; Dil Çalışmaları ; adbilim,antroponim,memluk kıpçak

Türklerin sosyal, kültürel ve gündelik hayatlarından tutun da halk bilimi çalışmaları ile Türk tarihi ve Türk diline dair yapılacak çalışmalara kadar katkı sağlayacak konulardan biri de Türkçenin tarihî metinlerinde çoklukla dağınık bir vaziyette tespit edebildiğimiz antroponimlerin (kişi adlarının) belirlenmesidir. Antroponimler (kişi adları) her kültürde ve kültürün taşıyıcısı olan dilde, o kültürü yaşayan ve onun dilini konuşan, anlayan ve onunla iletişim kuran insanlar için çok önemlidir. Aslında toplum içinde kişilere verilen adlar onların hem kendilerini tanıtması hem de tanınmaları için birer tanımlayıcı görevi görürler. Bu çalışmada eski Türk kişi adlarıyla ilgili söz varlığının Memlûk-Kıpçak sahasına ait olanları alanın sözlük ve gramer kitaplarından hareketle bir araya getirilip incelenmiştir. Bu eserlerde yer alan kişi adları semantik bir sınıflandırmaya tâbi tutularak yapı bilgisi, Türk ad verme geleneği ve tarihî kişi adları bakımından değerlendirilmeye çalışılmıştır.

Türklerin sosyal, kültürel ve gündelik hayatlarından tutun da halk bilimi çalışmaları ile Türk tarihi ve Türk diline dair yapılacak çalışmalara kadar katkı sağlayacak konulardan biri de Türkçenin tarihî metinlerinde çoklukla dağınık bir vaziyette tespit edebildiğimiz antroponimlerin (kişi adlarının) belirlenmesidir. Antroponimler (kişi adları) her kültürde ve kültürün taşıyıcısı olan dilde, o kültürü yaşayan ve onun dilini konuşan, anlayan ve onunla iletişim kuran insanlar için çok önemlidir. Aslında toplum içinde kişilere verilen adlar onların hem kendilerini tanıtması hem de tanınmaları için birer tanımlayıcı görevi görürler. Bu çalışmada eski Türk kişi adlarıyla ilgili söz varlığının Memlûk-Kıpçak sahasına ait olanları alanın sözlük ve gramer kitaplarından hareketle bir araya getirilip incelenmiştir. Bu eserlerde yer alan kişi adları semantik bir sınıflandırmaya tâbi tutularak yapı bilgisi, Türk ad verme geleneği ve tarihî kişi adları bakımından değerlendirilmeye çalışılmıştır.
XUANZANG BİYOGRAFİSİ’NDEKİ ÇİNCE SÖZLERİN SINIFLANDIRILMASI
XUANZANG BİYOGRAFİSİ’NDEKİ ÇİNCE SÖZLERİN SINIFLANDIRILMASI
Yazar: Tokyürek, Hacer
Dergi: Dil Araştırmaları, Vol. 12 No. 23, 2018
Anahtar kelimeler: Language Studies ; Dil Çalışmaları ; Xuanzang Biyografisi,çince,uygurca

Şiŋko Şeli Tutuŋ tarafından 10. yüz yılda Çinceden Uygurcaya çevrilen Xuanzang Biyografisi ünlü seyyah Xuanzang’ın 7. yüzyılda Çin’den Hindistan’a yapmış olduğu seyahati içerir. 10 kitap hâlinde olan bu biyografi, içerdiği kelimeler, atasözleri, coğrafi adlandırmalar, dinî terminoloji ve daha pek çok konuda bize zengin malzeme sunar. Ne var ki eser Çinceden Uygurcaya çevrilmiş olsa da 法師fashi, 白馬寺 baimasi, 班 ban, 碑 bei, 貝 bai, 戊wu, 草 cao, 笙歌 shengge, 瀔 gu, 道恭 daogong, 夾 jia, 街 jie, 晋昌 里 jichangli vs. gibi pek çok Çince kelimeyi içinde barındırır. Bu çalışmada eserde geçen bir kısım Çince kelimeler tespit edilerek bu kelimelerin sınıflandırılması yapılacak ve hangi alanlarda kelime alıntılandığı ortaya konulanacaktır.

Şiŋko Şeli Tutuŋ tarafından 10. yüz yılda Çinceden Uygurcaya çevrilen Xuanzang Biyografisi ünlü seyyah Xuanzang’ın 7. yüzyılda Çin’den Hindistan’a yapmış olduğu seyahati içerir. 10 kitap hâlinde olan bu biyografi, içerdiği kelimeler, atasözleri, coğrafi adlandırmalar, dinî terminoloji ve daha pek çok konuda bize zengin malzeme sunar. Ne var ki eser Çinceden Uygurcaya çevrilmiş olsa da 法師fashi, 白馬寺 baimasi, 班 ban, 碑 bei, 貝 bai, 戊wu, 草 cao, 笙歌 shengge, 瀔 gu, 道恭 daogong, 夾 jia, 街 jie, 晋昌 里 jichangli vs. gibi pek çok Çince kelimeyi içinde barındırır. Bu çalışmada eserde geçen bir kısım Çince kelimeler tespit edilerek bu kelimelerin sınıflandırılması yapılacak ve hangi alanlarda kelime alıntılandığı ortaya konulanacaktır.
KUTADGU BİLİG’DE GEÇEN İKİ MATEMATİK TERİMİ HAKKINDA: cebr ü muḳābel(e) ve ʿaded ceẕri
KUTADGU BİLİG’DE GEÇEN İKİ MATEMATİK TERİMİ HAKKINDA: cebr ü muḳābel(e) ve ʿaded ceẕri
Yazar: Kalafat, Şermin
Dergi: Dil Araştırmaları, Vol. 12 No. 23, 2018
Anahtar kelimeler: Language Studies ; Dil Çalışmaları ; kutadgu bilig,terim,matematik

Kutadgu Bilig’in Reşit Rahmeti Arat tarafından yayımlanan neşri (1947) üç yazmaya dayanarak hazırlanmıştır. Arat’ın fişlerinden hareketle talebeleri tarafından hazırlanıp yayımlanan Kutadgu Bilig’in indeksi (1979) ise, eserin metin sorunlarının çözümü için çok değerlidir. Bu indeksin yayımlanmasıyla birlikte Kutadgu Bilig’in metin sorunları kolaylıkla görülebilir olmuştur. Bunun yanında, zamanla dizinde de bazı yanlışlıklara rastlanmıştır. Buna binaen, Kutadgu Bilig’in neşrinin yapılıp dizinin hazırlanmasından bugüne kadar eser üzerine araştırmacılar tarafından yeni okuma, düzeltme önerileri sunulagelmiştir. Bütün amaç, eseri daha anlaşılır kılma çabasıdır. Neşir ve dizindeki sorunlu her kelime hakkında tekrar düşünülmesi eser için önemli bir katkıdır. İncelemelerimiz neticesinde Kutadgu Bilig’in dizininde iki matematik teriminin (cebr ü mukābel(e) ve ʿaded ceẕri) bağlamdan kopuk olarak ele alındığı ve hatalı karşılıklar verildiği görülmüştür. Ayrıca Arat’ın çevirisinde de bu terimlerin yer aldığı beyitlerin örtük bir anlam içerdiği tespit edilmiştir. Bu sebeple, kaleme alınan bu makalede, ilgili iki terim, tarihî arka plan dikkate alınarak açıklanıp dizindeki konumları belirlenecek ve bunun ışığında söz konusu beyitlerin de daha anlaşılır çevirileri bir öneri olarak sunulacaktır.

Kutadgu Bilig’in Reşit Rahmeti Arat tarafından yayımlanan neşri (1947) üç yazmaya dayanarak hazırlanmıştır. Arat’ın fişlerinden hareketle talebeleri tarafından hazırlanıp yayımlanan Kutadgu Bilig’in indeksi (1979) ise, eserin metin sorunlarının çözümü için çok değerlidir. Bu indeksin yayımlanmasıyla birlikte Kutadgu Bilig’in metin sorunları kolaylıkla görülebilir olmuştur. Bunun yanında, zamanla dizinde de bazı yanlışlıklara rastlanmıştır. Buna binaen, Kutadgu Bilig’in neşrinin yapılıp dizinin hazırlanmasından bugüne kadar eser üzerine araştırmacılar tarafından yeni okuma, düzeltme önerileri sunulagelmiştir. Bütün amaç, eseri daha anlaşılır kılma çabasıdır. Neşir ve dizindeki sorunlu her kelime hakkında tekrar düşünülmesi eser için önemli bir katkıdır. İncelemelerimiz neticesinde Kutadgu Bilig’in dizininde iki matematik teriminin (cebr ü mukābel(e) ve ʿaded ceẕri) bağlamdan kopuk olarak ele alındığı ve hatalı karşılıklar verildiği görülmüştür. Ayrıca Arat’ın çevirisinde de bu terimlerin yer aldığı beyitlerin örtük bir anlam içerdiği tespit edilmiştir. Bu sebeple, kaleme alınan bu makalede, ilgili iki terim, tarihî arka plan dikkate alınarak açıklanıp dizindeki konumları belirlenecek ve bunun ışığında söz konusu beyitlerin de daha anlaşılır çevirileri bir öneri olarak sunulacaktır.
TÜRK DİLİNİN /ŋ/ SESİNİN BATI RUMELİ AĞIZLARINDAKİ DURUMU
TÜRK DİLİNİN /ŋ/ SESİNİN BATI RUMELİ AĞIZLARINDAKİ DURUMU
Yazar: İğci, Alpay
Dergi: Dil Araştırmaları, Vol. 12 No. 23, 2018
Anahtar kelimeler: Language Studies ; Dil Çalışmaları ; /ŋ/ sesi,türkiye türkçesi,ağızlar

Türk dilinin bilinen ilk dönemlerinde Türkçe kelimelerde asli /ŋ/ sesi görülmektedir. Çeşitli sahalarda ve dönemlerde yazılmış eserlerde karşılaşılan bu ses, Türk dili için kullanılan yazı sistemlerinin bazısında tek işaretle, bazısında iki harfin (/n/ ve /g/ seslerini karşılayan harfler gibi) yan yana kullanılmasıyla gösterilmiştir. Bugün, Türk dilinin bazı bölgelerinde /ŋ/ sesi kullanılmakta, bazılarında kullanılmamaktadır. Günümüzde coğrafi olarak en geniş Türk yazı dili olan Türkiye Türkçesi, kaynaklandığı tarihî ağız sebebiyle ölçünlü yapıda /ŋ/ sesini taşımaz; bunu genelde /n/’ye dönüştürmüştür. Ağızlarında ise bu sesi taşıyan ve taşımayanlar vardır. Bu ses bulunmayan ağızlar için hep sözü edilen en bilinen örnek İstanbul ağzıdır. Batı Rumeli’de ise eski /ŋ/ sesinin bugünkü durumu için Bulgaristan, Karadağ, Kosova, Makedonya, Sırbistan ve Yunanistan ağızlarına dair ilgili çalışmalar taranmış ve bunlardan örnekler tespit edilmiştir. Bölge için ŋ > n karakteristiktir. Batı Rumeli sahası tarihinde de bu sesin /n/ şeklinde telaffuz edildiğini Evliya Çelebi’nin Seyāḥatnāme’sinde “nun” harfli imlâyla, Latin harfli metinlerde de n’li imlâyla tespit etmiştik. Türk dilinin /ŋ/ sesi Batı Rumeli’de, ikisi hem yazı dili hem ağız için genelgeçer olmak üzere sekiz ayrı ses değişmesi (ŋ > n, ŋ > ng, ŋ > nk, ŋ > m, ŋ > yn, ŋ > ny, ŋ > g, ŋ > Ø) yaşamıştır.

Türk dilinin bilinen ilk dönemlerinde Türkçe kelimelerde asli /ŋ/ sesi görülmektedir. Çeşitli sahalarda ve dönemlerde yazılmış eserlerde karşılaşılan bu ses, Türk dili için kullanılan yazı sistemlerinin bazısında tek işaretle, bazısında iki harfin (/n/ ve /g/ seslerini karşılayan harfler gibi) yan yana kullanılmasıyla gösterilmiştir. Bugün, Türk dilinin bazı bölgelerinde /ŋ/ sesi kullanılmakta, bazılarında kullanılmamaktadır. Günümüzde coğrafi olarak en geniş Türk yazı dili olan Türkiye Türkçesi, kaynaklandığı tarihî ağız sebebiyle ölçünlü yapıda /ŋ/ sesini taşımaz; bunu genelde /n/’ye dönüştürmüştür. Ağızlarında ise bu sesi taşıyan ve taşımayanlar vardır. Bu ses bulunmayan ağızlar için hep sözü edilen en bilinen örnek İstanbul ağzıdır. Batı Rumeli’de ise eski /ŋ/ sesinin bugünkü durumu için Bulgaristan, Karadağ, Kosova, Makedonya, Sırbistan ve Yunanistan ağızlarına dair ilgili çalışmalar taranmış ve bunlardan örnekler tespit edilmiştir. Bölge için ŋ > n karakteristiktir. Batı Rumeli sahası tarihinde de bu sesin /n/ şeklinde telaffuz edildiğini Evliya Çelebi’nin Seyāḥatnāme’sinde “nun” harfli imlâyla, Latin harfli metinlerde de n’li imlâyla tespit etmiştik. Türk dilinin /ŋ/ sesi Batı Rumeli’de, ikisi hem yazı dili hem ağız için genelgeçer olmak üzere sekiz ayrı ses değişmesi (ŋ > n, ŋ > ng, ŋ > nk, ŋ > m, ŋ > yn, ŋ > ny, ŋ > g, ŋ > Ø) yaşamıştır.
AZERBAYCAN VE TÜRKMEN TÜRKÇESİ GRAMER ÇALIŞMALARINDA EKLERİN TASNİFİ MESELESİ
AZERBAYCAN VE TÜRKMEN TÜRKÇESİ GRAMER ÇALIŞMALARINDA EKLERİN TASNİFİ MESELESİ
Yazar: Beşen Delice, Tuna
Dergi: Dil Araştırmaları, Vol. 12 No. 23, 2018
Anahtar kelimeler: Language Studies ; Dil Çalışmaları ; ek tasnifi,türkiye türkçesi,azerbaycan türkçesi

Sözcüklerini eklerle türeten, onları eklerle cümle içinde işleten, tamlamalarını, sözcük öbeklerini eklerle oluşturan Türk dili için ekler ve ek tasnifi konusu, Türkoloji’nin en önemli meselelerinden biri olarak hâlen çözüm beklemektedir. Son dönemde dilcilerin ekleri yeniden ele aldıkları ve yıllardır iki ana başlık (yapım ve çekim ekleri) altına sığdırılmaya çalışılan ekler için yeni başlıklar önerdikleri görülmektedir. Bu çalışmada lehçeler alanında eklerin nasıl ele alındığı belirlenerek tasnif çalışmalarına katkı sağlamak amaçlanmaktadır. Çalışma Azerbaycan ve Türkmen Türkçesi gramerlerindeki ek tasnifleriyle sınırlandırılmıştır. Çalışmada ilk önce Türkiye’de Türkiye  Türkçesi üzerine yapılan ek tasnifleri verilmektedir. Ardından Türkiye Türkçesi gibi Türk dili ailesinin Oğuz grubuna mensup Azerbaycan ve Türkmen Türkçesinin konuşulduğu yerlerde ve bu lehçelerin konuşurları tarafından hazırlanan gramer çalışmalarında eklerin hangi esaslara göre ve nasıl sınıflandırıldığı ortaya konmaktadır.Tarih sıralamasına göre incelenen gramerlerde -özellikle- Sovyetler Birliği dönemi ve sonrasında bile farklı sınıflandırmalar olduğu görülmüştür. Bu farklar çalışmamızda değerlendirilmiş ve özellikle tasnifi tartışmalı olan eklerin lehçelerdeki durumu belirlenmeye çalışılmıştır.

Sözcüklerini eklerle türeten, onları eklerle cümle içinde işleten, tamlamalarını, sözcük öbeklerini eklerle oluşturan Türk dili için ekler ve ek tasnifi konusu, Türkoloji’nin en önemli meselelerinden biri olarak hâlen çözüm beklemektedir. Son dönemde dilcilerin ekleri yeniden ele aldıkları ve yıllardır iki ana başlık (yapım ve çekim ekleri) altına sığdırılmaya çalışılan ekler için yeni başlıklar önerdikleri görülmektedir. Bu çalışmada lehçeler alanında eklerin nasıl ele alındığı belirlenerek tasnif çalışmalarına katkı sağlamak amaçlanmaktadır. Çalışma Azerbaycan ve Türkmen Türkçesi gramerlerindeki ek tasnifleriyle sınırlandırılmıştır. Çalışmada ilk önce Türkiye’de Türkiye  Türkçesi üzerine yapılan ek tasnifleri verilmektedir. Ardından Türkiye Türkçesi gibi Türk dili ailesinin Oğuz grubuna mensup Azerbaycan ve Türkmen Türkçesinin konuşulduğu yerlerde ve bu lehçelerin konuşurları tarafından hazırlanan gramer çalışmalarında eklerin hangi esaslara göre ve nasıl sınıflandırıldığı ortaya konmaktadır.Tarih sıralamasına göre incelenen gramerlerde -özellikle- Sovyetler Birliği dönemi ve sonrasında bile farklı sınıflandırmalar olduğu görülmüştür. Bu farklar çalışmamızda değerlendirilmiş ve özellikle tasnifi tartışmalı olan eklerin lehçelerdeki durumu belirlenmeye çalışılmıştır.