GERÇEĞİ KURGULAYANLAR: AYARCI (TANPINAR) VE BARNUM’UN MANİPÜLASYON STRATEJİLERİ
CONSTRUCTORS OF REALITY: THE MANIPULATION STRATEGIES OF AYARCI (TANPINAR) AND BARNUM
Yazar: Yılmaz, Dursun
Dergi: İnönü Üniversitesi İletişim Fakültesi Elektronik Dergisi (İNİF E-Dergi), Vol. 10 No. 2, 2025
Anahtar kelimeler: Communication and Media Studies (Other) ; İletişim ve Medya Çalışmaları (Diğer) ; Ahmet Hamdi Tanpınar,Phineas Taylor Barnum,The Time Regulation Institute,public relations,marketing,manipulation. ; Ahmet Hamdi Tanpınar,Phineas Taylor Barnum,Saatleri Ayarlama Enstitüsü,halkla ilişkiler,pazarlama,manipülasyon.

Ahmet Hamdi Tanpınar’ın Saatleri Ayarlama Enstitüsü adlı eserindeki Halit Ayarcı karakterinin gerçekliği manipüle etme yöntemleri ile P. T. Barnum’un pazarlama ve halkla ilişkiler stratejileri arasındaki benzerlikleri inceleyen bu çalışma, nitel içerik analizi yöntemiyle her iki figürün kullandığı tekniklerin sistematik bir karşılaştırmasını sunmaktadır. Araştırma, Tanpınar’ın kurmaca dünyasında inşa ettiği yanılsama stratejileri ile Barnum’un kamuoyunu yönlendirmede kullandığı tanıtım ve gösteri temelli taktikler arasında dikkat çekici paralellikler bulunduğunu ortaya koymaktadır. Analiz, Barnum’un “beş büyük aldatmacası” olarak bilinen tanıtım uygulamaları ile Saatleri Ayarlama Enstitüsü’ndeki karakterlerin davranış kalıplarını karşılaştırarak, farklı kültürel bağlamlarda gerçeklik algısının nasıl dönüştürüldüğünü incelemektedir. Buradaki çözümleme, toplumun tepkisini ölçmeyi değil; Halit Ayarcı karakterinin eylemleri üzerinden toplumsal yapının ve bireyin manipülasyon karşısındaki konumunun edebi düzlemde nasıl temsil edildiğini değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Karşılaştırma sonucunda, Barnum ve Halit Ayarcı’nın stratejilerinin her ikisinin de algı yönetimi, imaj inşası ve kamuoyu oluşturma süreçlerinde benzer işlevler üstlendiği; her iki durumda da kurgusal unsurların toplumsal gerçekliği biçimlendiren araçlar haline geldiği tespit edilmiştir. Bu bulgular, modern iletişim çağında gerçeklik ile kurgu arasındaki sınırın giderek bulanıklaştığını göstermekte ve medya manipülasyonu ile halkla ilişkiler stratejilerinin tarihsel kökenlerine ışık tutmaktadır. Sonuç olarak bu araştırma, edebiyat ve pazarlama stratejileri kesişiminde, gerçekliğin manipülasyonunun toplumsal etkilerini disiplinlerarası bir perspektifle inceleyerek, Tanpınar’ın eseri ile Barnum’un taktikleri arasındaki bağlantıyı ortaya koymakta; kurgu ile gerçek arasındaki sınırların nasıl bulanıklaştığını göstererek orijinal bir yaklaşım sunmaktadır. Çalışmanın bulguları, manipülasyon stratejilerinin kültürler ve zamanlar üstü bir nitelik taşıdığını ve bu nedenle eleştirel medya okuryazarlığının tarihsel bir perspektifle beslenmesi gerektiğini göstermektedir.

This study examines the similarities between the methods used by Halit Ayarcı, a character in Ahmet Hamdi Tanpınar’s The Time Regulation Institute, to manipulate reality, and the marketing and public relations strategies employed by P. T. Barnum. Using a qualitative content analysis approach, the research provides a systematic comparison of the techniques utilized by both figures. The study reveals striking parallels between Tanpınar’s fictional strategies of illusion and Barnum’s publicity-oriented methods of influencing public perception. By comparing Barnum’s famous “five great hoaxes” with the behavioral patterns of characters in The Time Regulation Institute, the analysis explores how the perception of reality is transformed across different cultural contexts. Rather than measuring public reactions, the analysis focuses on how social structures and individual positions in the face of manipulation are represented on a literary level through the character of Halit Ayarcı. The comparison demonstrates that both Barnum and Halit Ayarcı employ similar mechanisms of perception management, image construction, and public persuasion, where fictional elements serve as instruments shaping social reality. The findings indicate that in the modern communication era, the boundary between fiction and reality has become increasingly blurred, shedding light on the historical roots of media manipulation and public relations strategies. Ultimately, this research, situated at the intersection of literature and marketing strategies, offers an original perspective by examining the social effects of reality manipulation through an interdisciplinary lens, revealing the connection between Tanpınar’s narrative and Barnum’s tactics, and showing how the boundaries between fiction and reality have become indistinct. The findings also suggest that manipulation strategies possess a transhistorical and transcultural quality, highlighting the necessity of cultivating critical media literacy within a historical framework.