İbadet-Ceza İlişkisi Bağlamında Kefâret Çeşitleri ve Zekâtın Kefâret Boyutu
Forms of Expiation within the Framework of the Worship–Punishment Relationship and the Expiatory Aspect of Zakat
Yazar: Özgür, Mustafa
Dergi: BEÜ İlahiyat Fakültesi Dergisi, Vol. 12 No. 2, 2025
Anahtar kelimeler: Islamic Law ; İslam Hukuku ; Fıkıh,Ceza,Kefâret,Zekât,Âtıl Sermaye ; Fıqh,Sanction,Kaffarah,Zakāt,Idle Capital

Bu çalışmada kefaret konusu, ibadet-ceza ilişkisi bağlamında çeşitleriyle birlikte ele alınmaktadır. Ancak çalışmanın asıl hedefi, İslâm'ın beş temel esasından biri olan zekât ibadetini yeni bir perspektiften değerlendirmektir. Geleneksel fıkıh yaklaşımı zekâtın nisabı, şartları ve müstahakları gibi hukuki boyutlarına odaklanmıştır. Ancak bu yaklaşım onun ekonomik sistem içindeki dönüştürücü rolünü tam olarak yansıtmamaktadır. Çalışma, zekâtın yalnızca mali ibadet ve sosyal yardım mekanizması değil, aynı zamanda sermayenin, ticaret veya üretim gibi aktif ekonomik faaliyetlerde kullanılmayıp üretken ekonomiden çekilerek âtıl bırakılmasıyla (kenz/iddihar) ortaya çıkan toplumsal zararı telafi etmeye yönelik bir "kefâret" olduğu tezini savunmaktadır. Dolayısıyla çalışma malın zekâtının verilip verilmemesinden ziyade, nisap miktarını aşan bir malın üretken ekonomiden çekilerek âtıl halde tutulması eylemini hedef almaktadır. Zekât bu âtıl bırakma eyleminin toplumsal maliyetinin telafisi olarak işlev görür. İslâm'da ibadetler, yalnızca bireyin Allah ile kurduğu manevi bağı güçlendiren eylemler değil, aynı zamanda toplumsal düzen, adalet ve dayanışmayı sağlayan yükümlülüklerdir. Bu anlayış çerçevesinde bazı ibadetler, belirli ihlallerin telafisi amacıyla kefâret olarak düzenlenmiş; köle âzadı, oruç, sadaka ve kurban gibi ibadetler hem ceza hem de manevi arınma işlevi görmüştür. Çalışmada âtıl sermayenin ekonomik sistem üzerindeki olumsuz etkileri analiz edilmiştir. Piyasadan çekilen mali varlıklar, paranın dolaşım hızını yavaşlatarak likidite ve yatırımların azalmasına, ticari faaliyetlerin durgunlaşmasına ve üretim kapasitesinin verimli kullanılamamasına neden olmaktadır. Bu durum istihdam üzerinde olumsuz etkiler yaratırken, para arz-talep dengesini bozarak ekonomik büyümeyi sekteye uğratmaktadır. Âtıl sermaye en büyük zararı ise toplumun yoksul kesimlerine vermektedir. İslâm iktisadı ve fıkıh literatüründe zekât genellikle sosyal adalet ve ekonomik kalkınma bağlamında ele alınmasına rağmen, onun kefâret boyutu yeterince tartışılmamıştır. Bu eksiklikten hareketle çalışma, sermayenin ekonomik döngüden çekilerek âtıl bırakılmasının bedeli olarak zekâtın kefâret niteliği taşıyabileceği tezini tartışmaktadır. Çalışmada kavramsal analiz ve mukayeseli araştırma yöntemi izlenmiştir. İbadet ve kefâret kavramlarının etimolojik kökenlerinden başlanarak, farklı kefâret türleri sistematik olarak tahlil edilmiştir. Bu karşılaştırmalı analiz sonucunda, kefâretin özünde çift yönlü yaptırım mekanizması barındırdığı tespit edilmiştir: Bir yandan işlenen ihlale karşılık gelen ceza niteliği taşırken, diğer yandan manevi arınma sağlayan ibadet kimliğine sahiptir. Bu tespit ışığında, zekâtın da benzer şekilde ibadet yönünün yanında üretken ekonomiye katılmayan âtıl sermayeye yönelik kefâret mahiyeti taşıdığı sonucuna varılmıştır. Hz. Peygamber'in "malı olan bir yetime velilik yapan kimse, o malı ticaret için kullansın ve zekât onu tüketene kadar öyle bırakmasın" uyarısı bu iddiayı desteklemektedir. Zekâtın, âtıl sermayeden her yıl pay alarak onu tüketme işlevi, sermaye sahibini yatırım yapmaya teşvik eden ekonomik bir baskı unsuru niteliği taşırken; toplanan meblağın ihtiyaç sahiplerine aktarılmasıyla toplumsal zararı telafi eden sosyal adalet mekanizması olarak işlev görür. Zekâtın kefâret boyutunun en güçlü kanıtlarından biri de İslâm devletinin zekât vermeyenlere müdahale etme yetkisine sahip olmasıdır. Hz. Ebu Bekir'in "zekât vermeyenlerle savaşırım" beyanı, zekât vermemenin sadece bireysel günah değil, topluma zarar veren eylem olarak değerlendirildiğini göstermektedir. Bu durum, âtıl sermayenin toplumsal zararının o denli ciddi görüldüğünü ortaya koymaktadır. Sonuç olarak zekât, sadece fakirin hakkını gözeten bir ibadet değil, sermayenin toplumsal sorumluluğunu hatırlatan, onu ataletten üretime yönlendiren ve bu ihmalin kefâretini toplumun faydasına dönüştüren bütüncül bir sistem olarak karşımıza çıkmaktadır. Zekâtın ekonomik teşvik mekanizması olarak işlev görmesi, servet sahiplerini en azından ödedikleri zekât kadar kâr getirecek yatırımlar yapmaya sevk etmektedir. Bu durum bireyin servetini koruyup nemalandırırken toplumu da âtıl sermayenin mahrumiyetlerinden korumaktadır.

This study examines the concept of expiation (kefâret) and its various forms within the context of the relationship between worship (ibadet) and penalty (ceza). Its primary objective is to re-evaluate the institution of zakat, one of the five fundamental pillars of Islam, from a novel perspective. The traditional jurisprudential (fiqh) approach has predominantly focused on the legalistic dimensions of zakat, such as its threshold (nisab), conditions, and beneficiaries. This perspective, however, fails to fully capture its transformative role within the economic system. This paper posits the thesis that zakat is not merely a financial devotion or a social welfare mechanism. Instead, it argues that zakat functions as an "expiation" (kefâret) intended to compensate for the societal harm generated by the hoarding (kenz/iddihar) of capital—that is, its withdrawal from the productive economy and active economic activities, such as trade or production, thereby rendering it idle. Consequently, the study's focus shifts from the mere payment or non-payment of zakat on assets; it specifically targets the act of holding wealth that exceeds the nisab threshold in an idle state. Zakat, in this view, functions as compensation for the social cost incurred by this act of rendering capital inert. In Islam, acts of worship (ibadet) are not solely actions strengthening the individual's spiritual bond with God; they are also obligations that uphold social order, justice, and solidarity. Within this framework, certain devotions are structured as expiation to redress specific violations. Practices such as manumission, fasting, almsgiving (sadaka), and sacrifice have historically served a dual function: as both a penalty and a means of spiritual purification. The detrimental effects of idle capital on the economic system are analyzed in detail. Financial assets withdrawn from the market slow the velocity of money, leading to reduced liquidity and investment, stagnation in commercial activities, and the inefficient utilization of productive capacity. This, in turn, negatively impacts employment and disrupts the monetary supply-demand equilibrium, thereby hindering economic growth. The most severe harm inflicted by idle capital is borne by the poorest segments of society. Although literature in Islamic economics and jurisprudence (fıqh) frequently discusses zakat in the context of social justice and economic development, its dimension as an expiation has remained underexplored. Addressing this lacuna, the study advances the thesis that zakat possesses the character of an expiation, functioning as the cost for the act of withdrawing capital from the economic cycle and rendering it idle. The study employs conceptual analysis and comparative research methodologies. Beginning with the etymological origins of the concepts of ibadet and kefâret, various forms of expiation are systematically analyzed. This comparative analysis determines that expiation inherently contains a dual-sanction mechanism: it functions simultaneously as a penalty corresponding to a committed violation and as an act of worship providing spiritual purification. In light of this finding, it is concluded that zakat, alongside its devotional aspect, similarly carries the nature of an expiation specifically targeting idle capital that is not engaged in the productive economy. The Prophet's admonition, "Whoever acts as a guardian for an orphan possessing wealth should invest it in trade, and not leave it idle lest zakat consume it," provides support for this assertion. Zakat's function of consuming idle capital by levying an annual share effectively acts as an economic pressure mechanism, incentivizing the capital owner toward investment. Simultaneously, the transfer of these collected funds to the needy operates as a social justice mechanism, compensating for the societal harm inflicted. One of the most potent proofs of zakat's expiatory dimension is the authority of the Islamic state to intervene against those who withhold it. The declaration of Hadrat Abu Bakr, "I will wage war against those who withhold zakat," demonstrates that its non-payment was deemed not merely an individual sin, but an act detrimental to the community. This underscores the gravity with which the societal harm of idle capital was viewed. In conclusion, zakat emerges as a holistic system. It is not merely a devotion safeguarding the rights of the poor, but a mechanism that asserts the social responsibility of capital, redirects it from idleness to production, and transforms the expiation for this negligence into a tangible benefit for society. By functioning as an economic incentive, zakat compels wealth holders to seek investments yielding returns at least equivalent to the zakat liability. This process simultaneously facilitates the preservation and growth of individual wealth while shielding society from the damages of idle capital.