Zekâtın Kurumsal Nitelikte Kullanımı
Institutional Use of Zakat
Yazar: Beyaztaş, Murat
Dergi: BEÜ İlahiyat Fakültesi Dergisi, Vol. 12 No. 1, 2025
Anahtar kelimeler: Islamic Law ; İslam Hukuku ; Islamic Law,Fiqh Zakat,Assignment,Masārif al-zakāt,Institutional Expenditure in Zakat ; İslâm Hukuku,Fıkıh,Zekât,Temlik,Mesârifü’z-Zekât,Zekâtta Kurumsal Harcama

Zekât İslâm’ın önemli esaslarından bir tanesidir. Malî niteliği ile beşerî ilişkilere dokunan, toplum içerisinde ihtiyaçları karşılama kapasitesine sahip bir mükellefiyettir. Aynı zamanda ibadet niteliğiyle de temayüz eder. Zekât ile sorumlu olma birtakım şartlara bağlıdır. Toplanan zekâtın harcama yerleri Kur’an’da belirtilmiş olması sebebiyle sınırlıdır. Ancak bu yerlerin kapsamı ictihâdî yaklaşımlara göre değişkenlik göstermektedir. Aynı zamanda sorumluluğun ifası da bazı düzenleyici şartlar dahilinde yerine getirilebilmektedir. Söz konusu şartlardan özellikle şahıs mülkiyeti üzerine kurulu temlik, zekâtın kurumsal kullanımına engel teşkil eder. Hz. Peygamber’den (s.a.v.) itibaren yürürlükte olan zekâtın devlet tarafından toplanıp dağıtılması uygulaması Hz. Osman döneminden itibaren kısmen değişmiş, bâtınî mallar olarak kabul edilen, para ve gümrük harici ticari mallarda zekâtın Kur’an tarafından belirlenmiş hak sahibine doğrudan mükellef tarafından verilmesi usulüne geçilmiştir. Bu durum, zekât kaynaklarının kullanımında temlik şartı ile şekillenen yeni bir yaklaşımın ortaya çıkmasına neden olmuştur. Zekâtın yalnızca şahıslara verilmesi yaklaşımı da buna bağlı sonuçlardan bir tanesidir. Temlik şartı, vermenin tam olarak gerçekleşmesi adına mülkiyete geçirmeyi esas alır. Bunun gereği olmak üzere, veren taraf hukuken verme yetkisine sahip, eda ehliyetli bir kişi olacaktır. Alan taraf ise zimmet ehli ve alma yeterliliği olan hakikî bir şahıs olmalıdır. Verilen malın da mülkiyeti tam olarak veren tarafa ait iken, verme ile birlikte diğer tarafın zimmetine aktarılmış olmalıdır. Bu haliyle temlik, zekâtın dar anlamda yalnızca şahıs ölçeğinde kullanılmasını zorunlu hale getirmektedir. Ancak modern dönemde zekâtın, zikri geçen amaçlar doğrultusunda şahsa temlik sınırı olmaksızın da kullanılabileceği değerlendirilmektedir. Dünyadan ve ülkemizden birçok âlim ve araştırmacının savunduğu bu görüşe göre; bu geniş yaklaşım ile zekâtın Kur’an tarafından belirlenmiş amaçlar doğrultusunda daha etkin bir şekilde kullanılması mümkün olacaktır. Bu çalışmada zekât ile ilgili söz konusu bilgilere temas edilerek özellikle Hanefîlerce zekâtta sıhhat şartlarından kabul edilen temlik çerçevesinde, zekâtın yalnız hakiki şahıslara verilmesi meselesi üzerinde durulmuştur. Hanefîler başta olmak üzere diğer mezhep ve âlimlerin konuyla ilgili görüşlerinin yanında, dayandıkları deliller de tasnif edilmiş, çağdaş âlimlerin söz konusu meseleye yaklaşımları incelenmiştir. Neticede zekâtın bireysel kullanım yanında kurumsal amaçlar için de kullanılabilirliği hususunda, bugün bazı İslâm ülkelerinde görüldüğü gibi kurumsal bir yapı içerisinde toplanıp, dağıtılmasının mevcut zekât potansiyelini çok daha üst seviyelere taşıyabileceği sonucuna varılmıştır. Araştırma bu yönüyle dikkat çekicidir. Zekât konusunda önemli bir ihtiyaca temas etmektedir. Zekât ile ilgili deliller ve ilk uygulamaların ortaya koymuş olduğu anlayışın, böyle bir yapının oluşturulmasına karşı olmadığı değerlendirilmektedir. Buna uygun şekillendirilecek zekât sistemi fakir, düşkün ve yetimlere, borcundan dolayı zor durumda veya zaruri ihtiyaçları için borçlanmak mecburiyetinde olanlara, kalpleri İslâm’a ısındırılmak istenilenler ve yolda kalmışlar kapsamında mülteci durumuna düşen kimselere yardımcı olacaktır. Böylece onlar için hayatı kolaylaştıracak alt yapı tesis edilecek, kurumsal yatırımlar ile daha etkili çözümler oluşturulacaktır. Esasen bugünkü şartlarda zekâtın Kur’an ile belirlenmiş zekât amaçlarından; Allah yolu kapsamındaki cihad, irşad ya da İslâm’a davet gibi birçok faaliyetin gerçekleştirilebilmesi ancak bu şekilde mümkün olacaktır.

Zakat is one of the important principles of Islam. It is an obligation that touches human relations with its financial nature and has the capacity to meet the needs in society. It is also characterized by its worship nature. Being responsible for zakat depends on a number of conditions. The places to spend the collected zakat are limited as they are specified in the Qur'an. However, the scope of these places varies according to jurisprudential approaches. At the same time, the fulfillment of the responsibility can be fulfilled within certain regulatory conditions. Among these conditions, especially the assignment based on personal property constitutes an obstacle to the institutional use of zakat. The practice of collecting and distributing zakat by the state, which had been in effect since the time of the Prophet (PBUH), was partially changed during the reign of Hazrat Uthman, and the method of giving zakat directly to the rightful owner determined by the Qur'an in the case of commercial goods other than money and customs, which are considered to be intangible goods, was adopted by the taxpayer. This led to the emergence of a new approach to the utilization of zakat resources shaped by the condition of assignment. The approach of giving zakat only to individuals is one of the results of this approach. The condition of temlik is based on the transfer of ownership in order for the giving to be fully realized. Accordingly, the giver must be a person who is legally authorized to give and has the capacity to perform. The recipient, on the other hand, must be a natural person who is in dhimma and capable of receiving. The property given must also be fully owned by the giver and transferred to the other party's possession at the time of giving. In this way, alienation necessitates the use of zakat in a narrow sense only on the scale of the individual. However, in the modern period, it is considered that zakat can be used for the aforementioned purposes without the limit of assignment to the individual. According to this view, which has been advocated by many scholars and researchers from around the world and in our country, this broad approach will enable zakat to be used more effectively for the purposes defined by the Qur'an. This study touches upon the aforementioned information about zakat and focuses on the issue of giving zakat only to real persons within the framework of alienation, which is accepted by the Hanafis as one of the conditions for the validity of zakat. In addition to the views of the Hanafis and other sects and scholars on the subject, the evidence they relied on was also classified, and the approaches of contemporary scholars to the issue in question were examined. As a result, it is concluded that the collection and distribution of zakat within an institutional structure, as seen in some Islamic countries today, can carry the existing zakat potential to much higher levels. The research is remarkable in this respect. It touches upon an important need in zakat. It is considered that the evidence on zakat and the understanding revealed by the first practices do not oppose the establishment of such a structure. The zakat system that will be shaped accordingly will help the poor, the fallen and orphans, those who are in difficulty due to debt or who are obliged to borrow for their essential needs, those whose hearts are to be warmed to Islam, and those who have become refugees within the scope of the stranded. In this way, the infrastructure that will make life easier for them will be established and more effective solutions will be created with institutional investments. In fact, in today's conditions, it is only in this way that it will be possible to realize many of the Qur'anic purposes of zakat, such as jihad, guidance and invitation to Islam within the scope of the way of Allah.