Osmanlı Devleti’nde İlk Telsiz Telgraf Projesi: Gelemiş/Patara-Derne Telsiz İstasyonları
The First Wireless Telegraph Project In The Ottoman State: Gelemiş/Patara-Derne Wireless Stations
Yazar: Çakılcı, Diren; İşkan, Havva
Dergi: Osmanlı Bilimi Araştırmaları, Vol. 27 No. 1, 2025
Anahtar kelimeler: Late Modern History (Other) ; Yakınçağ Tarihi (Diğer) ; Telsiz Telgraf,Gelemiş,Patara,Derne,Trablusgarp,Osmanlı Arkeolojisi ; Wireless Telegraphy,Gelemiş,Patara,Derne,Tripoli,Ottoman Archaeology

Bu makale, Osmanlı Devleti’nin haberleşme tarihinde bir dönüm noktası olan Gelemiş/Patara-Derne Telsiz Telgraf İstasyonları’nın projelendirme, faaliyete geçme ve bombalanıp kullanılamaz hale gelme sürecini ele almaktadır. Çalışma, bu süreci yalnızca bir askerî veya diplomatik olay olarak değil, Osmanlı’da modern haberleşme teknolojisinin kurumsallaşması ve devlet eliyle teknoloji transferi bağlamında da incelemektedir. 20. yüzyılın başlarında Osmanlı Devleti, Afrika’daki son toprağı olan Trablusgarp ile muhaberede yaşadığı maliyet, güvenlik ve egemenlik sorunlarını aşmak için son teknoloji ürünü olan telsiz telgraf teknolojisini tercih etmiştir. Elektrikli telgrafa alternatif olarak geliştirilen ve daha on yıl önce ilk patenti alınan telsiz telgraf teknolojisiyle, coğrafi engeller ve yabancı şirketlere olan bağımlılığın ortadan kaldırılması amaçlanmıştır. Bu bağlamda başta Alman firmaları olmak üzere birçok yabancı şirketten gelen yatırım teklifleri ve Osmanlı Posta ve Telgraf Nezareti bürokratlarının yeni teknolojiye ilişkin çalışmaları yol gösterici olmuştur.1904 yılında planlanan ve Alman Telefunken firmasına ihale edilen Osmanlı Devleti’nin ilk telsiz telgraf projesi Güneybatı Anadolu’daki Gelemiş (Patara) ile Trablusgarp’ın kuzeydoğusunda bulunan Derne şehrinde hayata geçirilmiştir. Bu girişim, Osmanlı Devleti’nin teknik modernleşme sürecinde özgün bir örnek teşkil etmektedir. Daha istasyonlar kurulmadan önce kendi memurlarını Almanya’da Telefunken fabrikasına eğitime gönderen ve bu konuda kalifiye memurlar da yetiştirmeye çalışan Osmanlı Devleti, faaliyete başladığı 1906 yılında Avrupa’daki en uzak haberleşme menziline sahip telsiz telgraf hattı özelliğine sahip bu projede vizyoner bir siyaset takip etmiştir. Fakat 1911-1912 Trablusgarp Savaşı sırasında her iki istasyon da İtalyan donanması tarafından tahrip edilerek, faaliyetleri sonlandırılmıştır. Çalışmada, kapsamlı arşiv araştırmasıyla ilk kez değerlendirilen belgeler, süreli yayın organlarından elde veriler ve görseller, özellikle Patara’da yine ilk kez gerçekleştirilen arkeolojik kazı sonuçları kullanılmıştır. Bu sayede, Osmanlı’nın teknolojik kapasitesini ve iletişim stratejilerini yeniden düşünmeye davet eden bilim tarihi, teknoloji transferi ve kurumsal modernleşme perspektiflerini tarihsel arkeoloji yaklaşımıyla birleştiren çok yönlü bir analiz sunulmaya çalışılmıştır.

This article examines the process of designing, commissioning, and subsequent bombing and destruction of the Gelemiş/Patara–Derne Wireless Telegraph Stations, a turning point in the history of communications in the Ottoman State. The study analyses this process not only as a military or diplomatic episode, but also in the context of the institutionalisation of modern communication technology in the Ottoman Empire and state-led technology transfer. In the early twentieth century, the Ottoman State adopted state-of-the-art wireless telegraph technology to overcome the costs, security concerns, and sovereignty issues involved in communicating with its last African territory, Tripolitania. Developed as an alternative to electric telegraphy and patented only a decade earlier, wireless telegraphy aimed to eliminate geographical barriers and dependence on foreign companies. In this context, investment proposals from foreign firms—particularly German companies—and the activities of officials within the Ottoman Ministry of Post and Telegraph played a guiding role in shaping the new communication strategy.The Ottoman State’s first wireless telegraph project, planned in 1904 and contracted to the German company Telefunken, was implemented in Gelemiş (Patara) in southwestern Anatolia and in the city of Derne in northeastern Tripoli. This initiative represents a distinctive example of technical modernisation in the late Ottoman period. Even before the stations were established, Ottoman officials were sent to the Telefunken factory in Germany for training, reflecting a deliberate effort to cultivate domestic technical expertise. When the line became operational in 1906, it constituted the longest-range wireless telegraph connection in Europe, illustrating the State’s ambitious communication policy. However, during the Italo-Ottoman War of 1911–1912, both stations were destroyed by the Italian navy, bringing their operations to an end.The study draws on archival documents evaluated for the first time, data and images from contemporary periodicals, and, in particular, the results of archaeological investigations conducted for the first time at Patara. It thus offers a multifaceted analysis—combining perspectives from the history of science, technology transfer, and institutional modernisation with a historical-archaeological approach—inviting a reassessment of the technological capacity and communication strategies of the late Ottoman State.