Unutulmaya Yüz Tutmuş Bir Eğitim Destek Geleneği: Şark Medreselerinde Tayin/Râtıb Sistemi
A Fading Tradition of Educational Support: The Tayin/Ratib System in the Sharq (East) Madrasahs of Turkey
Yazar: Özalp, Ahmet
Dergi: İslami İlimler Dergisi No. 40, 2025
Anahtar kelimeler: Islamic Studies (Other) ; İslam Araştırmaları (Diğer) ; Eastern Madrasahs of Turkey,Tayin,Ratib,Social Assistance,Islamic Education,Religious Education,Support Networks. ; Şark Medreseleri,Tayin,Râtıb,Sosyal Yardımlaşma,İslam Eğitimi,Din Eğitimi,Dayanışma Kültürü

Bilgiye yüklenen kutsallık sebebiyle eğitim faaliyetleri İslam tarihi boyunca çeşitli sosyal yardımlarla desteklenmiştir. Özellikle Türkiye’nin Doğu ve Güneydoğu bölgelerinde yoğunlaşan Şark Medreseleri de genellikle resmi bir vakıf sistemine bağlı olmaksızın halkın doğrudan desteğiyle ayakta kalmıştır. Tayin/râtıb sistemi bu desteğin en önemli ayaklarından birini oluşturmuştur. Bu sistem gönüllü ailelerin sırayla veya düzenli olarak medrese öğrencilerine yemek sağladığı bir sosyal dayanışma örneğidir. Uygulandığı süre boyunca ilim ehli ile toplum arasındaki bağları güçlendiren bu sistem sayesinde talebelerin temel ihtiyaçları karşılanmış ve böylece medresedeki eğitimin sürdürülebilirliği sağlanmıştır. Yanı sıra söz konusu gelenek; bilgiyi halka ulaştırmanın en önemli aygıtlarından biri olmuş, dolayısıyla toplumun dini bilgiye ulaşımını da kolaylaştırmıştır. Ancak ortaya çıkan ekonomik zorluklar ve modernleşme ile başlayan sosyal yapıdaki değişimler nedeniyle bu sistem zamanla terk edilmeye başlanmıştır. Günümüzde unutulmaya yüz tutan tayin/râtıb sistemi tüm bunların yanında medreselerdeki ilmi/akademik özgürlüğün bir parçası olarak da değerlendirilebilir. Topluma yayılan bu uygulama sayesinde belirli kişilerin veya kurum ve kuruluşların medresedeki eğitime müdahalesinin önüne geçilmiştir. Nitekim tayini veren kişinin eğitime, müderrise veya medreseye müdahalesi durumunda o kişiden alınan tayinin iptal edilmesi (tayin/râtıb kesme) ve bunun o şahıs için itibar kaybına yol açması bu durumu ortaya koyan en önemli hususlardandır. Tüm olumlu etkileriyle birlikte mevzubahis sistemin ekonomik yoksunluk gibi birtakım handikaplarının da olduğu söylenebilir. İşte bu tür avantajları ile dezavantajlarını ortaya koymak amacıyla okumakta olduğunuz makale Şark Medreselerindeki söz konusu geleneği kavramsal ve tarihsel bağlamda ele almakta, değişen toplumsal-ekonomik şartların medrese eğitimine olan etkilerini incelemektedir. Çalışma; tayin/râtıb sisteminin işleyişini örneklerle açıklamakta, toplumsal ve eğitimsel etkilerini detaylı bir şekilde değerlendirmektedir. Ayrıca kalitatif araştırma yöntemiyle, ilgili çalışmaların incelenmesi ve sözlü tarih yöntemiyle de medrese geleneğine hakim kişilerle yapılan sözlü mülakatlara dayalı olarak, elinizdeki metinde bu sistemin zamanla nasıl değişime uğradığı ve günümüzde neden önemini kaybettiği tartışılmaktadır.

Throughout Islamic history, madrasahs have been supported by various forms of social assistance to sustain educational activities. The Sharq (East) Madrasahs, particularly concentrated in Turkey’s Eastern and Southeastern regions, have generally survived through direct community support rather than official endowment systems. The tayin/ratib system has played a key role in this support, as volunteer families provided meals for madrasah students on a rotational or regular basis, and served as an example of social solidarity. This system strengthened the bonds between scholars and society, ensuring that students' basic needs were met and that educational activities remained sustainable. The tayin/ratib tradition also served as a crucial mechanism for disseminating religious knowledge to the public, thereby enhancing societal commitment to education. However, modernization, changes in social structure, and economic challenges, led to its decline. Today, the tayin/ratib system is seen as a component of academic freedom in madrasahs, preventing undue influence from specific individuals or institutions. For instance, when donors attempted to interfere with education or the teacher autonomy, their contributions were revoked, a move that was considered a significant social disgrace. This study examines the tayin/ratib system within Sharq Madrasahs of Turkey in both a conceptual and historical context, analyzing its advantages and disadvantages. Through qualitative research methods, including literature review and oral history interviews with individuals familiar with the madrasah tradition, the study explores how this system evolved and why it has lost its relevance today. The findings highlight both the strengths and the limitations of this social service tradition, offering insights into the impact of changing socio-economic conditions on madrasah education.