19. Yüzyıl Doğu Trakyası’nda Gayrimüslim Yapılarına İlişkin Bir Okuma: Tarihî-Mimari Arka Plan ve Koruma Sorunları
An Evaluation of Non-Muslim Buildings in the 19th Century Eastern Thrace: Historical-Architectural Background and Conservation Issues
Yazar: Bilgiç Elmas, Melis; Binan, Can Şakir
Dergi: Art-Sanat No. 25, 2024
Anahtar kelimeler: Art History, Theory and Criticism (Other) ; Sanat Tarihi, Teori ve Eleştiri (Diğer) ; Doğu Trakya,Gayrimüslim Yapıları,Yapım-Dönüşüm Süreci,Koruma,Mimarlık Tarihi ; Eastern Thrace,Non-Muslim Buildings,Construction-Transformation Process,Conservation,Architectural History

Osmanlı Devleti'nin çok kültürlü toplum yapısı, 19. yüzyıl başlarından itibaren yayılan milliyetçilik akımı sebebiyle çözülmeye başlamıştır. Tanzimat Fermanı’nın ilanıyla başlayan süreçte, özellikle Islahat Fermanı ile kültürlerarası eşitlik ilkesi vurgulanmış ve gayrimüslim cemaatler yeni haklar elde etmiştir. Bu çalışma, Tanzimat dönemi sonrasında Doğu Trakya bölgesinde inşa edilen ve tarihî süreçte farklı mimari düzenlerde biçimlenerek dinî, eğitim amaçlı ve yardımcı işlevlere sahip 19. yüzyıl gayrimüslim yapı gruplarına odaklanmaktadır. Çalışmanın temel amacı, söz konusu yapıların inşa süreçlerinin arka planındaki yasal çerçeveyi, süreçte rol alan kurum ve aktörleri ile birlikte ortaya koymak ve arşiv belgeleri ile ilk yapım sonrası durumlarını karşılaştırarak mimari özellikleri ve teknik bilgileri incelemektir. Çalışmada, Osmanlı arşiv belgeleri temel kaynak olarak kullanılmış, yapıların inşa süreçlerine ait vaziyet planları, kat planları, cephe çizimleri, izinler ve ilgili yazışmalar incelenmiştir. Ayrıca, kilise vakıflarına ait özel arşiv ve kütüphanelerde yürütülen araştırmaların yanı sıra, ilgili resmî ve yerel kurumsal arşivler de değerlendirmeye alınmıştır. Son olarak 19. yüzyıl gayrimüslim yapılarına ilişkin, özgün işlevlerini yitirdikten sonraki güncel kullanımları, mülkiyet bilgileri, yasal durumları ve restorasyon süreçleri değerlendirilmiş, bu doğrultuda bütüncül bir koruma yaklaşımının gerekliliği vurgulanmıştır.

The multicultural social structure of the Ottoman State began to unravel with the spread of nationalist movements in the early 19th century. Following the proclamation of the Tanzimat Edict, and particularly the Islahat Edict, the principle of intercultural equality was emphasized, granting new rights to non-Muslim communities. This study focuses on 19th-century non-Muslim building groups established in the Eastern Thrace region from the beginning of the Tanzimat period, shaped through diverse architectural forms that integrated religious, educational, and auxiliary functions. The primary aim of this study is to analyze the legal framework underlying the construction processes of 19th-century non-Muslim building groups, the institutions and actors involved, and the archival documents related to their designs by comparing these with their post-construction conditions to assess their architectural characteristics and technical features. In the study, Ottoman archive documents, including site plans, floor plans, facade drawings, permits, and related correspondences, served as the main source. The research also includes private archives and libraries of church foundations, as well as relevant official and local institutional archives. Finally, the study evaluates the contemporary functions, ownership status, legal protection state, and restoration processes of 19th-century non-Muslim buildings after they lost their original purposes, emphasizing the significance of a holistic conservation approach.