İran ve Türkiye’nin Kapitalist Dünya Ekonomisiyle Bütünleşme Süreçlerinin Karşılaştırılması: Eğitim Reformu Örneği (1923-1941)
The Comparison of the Integration Processes of Iran and Türkiye into the Capitalist World Economy: The Case of Education Reform (1923-1941)
Yazar: Şeker, Melike
Dergi: Mülkiye Dergisi, Vol. 48 No. 4, 2024
Anahtar kelimeler: Comparative Political Institutions ; Karşılaştırmalı Siyasi Kurumlar ; Capitalist World Economy,Nation State,Iran,Türkiye,Education Reform ; Kapitalist Dünya Ekonomisi,Ulus Devlet,İran,Türkiye,Eğitim Reformu

Bu çalışma, İran’da Rıza Şah Pehlevi ve Türkiye’de Mustafa Kemal’in kurucu liderliğini yaptıkları devletlerde (1923-1941) uygulanan eğitim reformlarıyla bu ülkelerin kapitalist dünya ekonomisiyle bütünleşme biçim ve yoğunlukları arasındaki paralelliklere dikkat çekmeyi hedeflemektedir. 16. yüzyılda Batı Avrupa ve Kuzey Amerika’nın dar bir bölgesinde konumlanan Avrupa dünya ekonomisi kendi iç yapılarını geliştirerek kesintili de olsa düzenli bir gelişme göstermiştir. 19. yüzyılda kendi yuvasından çıkarak dünyanın farklı bölgelerini bünyesine dâhil eden kapitalist ekonomi (modern) kapitalist dünya ekonomisi haline gelmiştir. Avrupa merkezli kapitalist ekonominin coğrafi yayılımının hızlandığı bu yüzyıl, Türkiye ve İran toprakları da dâhil olmak üzere birçok bölgenin bu sisteme katılmaya başladığı zaman aralığına denk düşmektedir. Bu nedenle uluslararası ekonomik-politik düzen, iktisadi değişimlerin yanı sıra siyasi ve toplumsal yapının dönüşümünün de başlıca dinamiği olmuştur. Sonsuz ve sınırsız büyüme hedefinin temel motivasyon olduğu kapitalist dünya ekonomisinin sürekli büyüme sürecinin tarihsel gelişimine her bölgenin içsel dinamikleri etki etmektedir. Dünya pazarı için üretim mekanizmalarını yaratan kapitalist dünya ekonomisine eklemlenmenin buna dâhil olan birimler açısından en önemli sonucu, kapitalizm öncesi üretim tarzlarının içerik olarak kapitalist pazara uygun bir biçimde yeniden yapılandırılmasıdır. Osmanlı İmparatorluğu ve Kaçarlar/Pehleviler için bu süreç, bir yandan kendi içinde bağımsız kurumsal yapıları oluşturma bir yandan da dünyaya uyum sağlama arayışı şeklinde ortaya çıkmıştır. Her iki imparatorluk örneğinde bütünleşme sürecinin bir uğrağı olan ulus devlet inşa dönemi, politik, idari ve toplumsal yapıdaki dönüşümlere siyasi aktörlerin öncülük ettiği tarihsel bir kesittir. Mustafa Kemal ve Rıza Şah’ın liderliğinde kurulan devlet yönetimlerinin hedefleri arasında eğitim kurumlarında reformların yapılması ve bu kurumların yaygınlaştırılması da bulunmaktaydı. Buradan hareketle çalışma, benzer zaman aralığında ancak farklı hız ve yoğunluklarla kapitalist dünya ekonomisiyle bütünleşen Osmanlı/Türkiye’de ve İran’da merkezi devlet eliyle düzenlenen modern eğitim reformlarının -hedef ve düzeyinin- bahsi edilen eklemlenme süreciyle paralelliğine odaklanmaktadır. Son olarak çalışma, eğitim reformları konusunda söz konusu ülkelerin dünya ekonomisiyle eklemlenme süreçlerindeki sermaye birikim koşullarının belirleyici rolünü öne çıkarmaktadır.

The study aims to draw attention to the parallels between the education reforms implemented by Reza Shah Pahlavi in Iran and Mustafa Kemal in Türkiye (1923- 1941) and the forms and intensities of integration of these countries with the capitalist world economy. The European world economy, which was established in a narrow region of Western Europe and North America in the sixteenth century, progressed with the full development of internal structures. In the nineteenth century, it emerged from its own nest and became (modern) capitalist world system by incorporation of new zones that external to the capitalist world economy. The century, in which the geographical expansion of the Eurocentric capitalist economy accelerated, coincides with the time when many regions, including Türkiye and Iran, began to merge with the world economy. For this reason, the international economic-political order has been the main dynamic of the transformation of the political and social structure as well as economic changes. Each region has participated in the historical development of the process of endless accumulation of capital, which is the main motivation of the capitalist economy, on the axis of its dynamics. The most important consequence of the incorporation into the capitalist world economy, which creates the mechanisms of production for the world market, is the restructuring of the pre-capitalist modes of production in accordance with the capitalist market in terms of content. For the Ottoman and Iranian empires, the process which is continual and endless emerged as a quest to create independent institutional structures within themselves on the one hand and to integrate into the world market on the other. In the case of both empires, political actors led the transformations in the political, administrative, and social structure during the nation-state-building process, which was a moment of the integration process with the world market. Among the comprehensive reform goals of the modern state form established under the leadership of Mustafa Kemal and Reza Shah was the dissemination of modern education institutions. From this point of view, the study focuses on the parallel relations between the integration of Ottoman/Türkiye and Iran into the capitalist world economy in different forms and intensities and the education reforms implemented by the central state in these countries. The article stresses the determining role of capital accumulation processes on the education reforms.