Fıkıh Usulünde İcmâ Teorisinin Delilleri Üzerinde İttifak Problemi
In Usûl al-fiqh The Problem of Agreement on the Evidence of the Theory of Ijma
Yazar: Deniz, Abdulbaki
Dergi: İslami İlimler Dergisi No. 42, 2025
Anahtar kelimeler: Islamic Law ; İslam Hukuku ; Usûl al-fiqh,Ijma,Evidence,Decisive,Conjectural. ; İcmâ,Delil,Fıkıh Usulü,Kat'î,Zannî

İcmâ, fıkhın kaynakları hiyerarşisinde üçüncü sırayı işgal eden, hücciyeti Kur’ân ve sünnetle desteklenen önemli bir delildir. Fıkıh usulünde kat‘î bilgi ifade ettiğinden bağlayıcı nitelikte olan icmâa muhalefet haram hatta küfür sayılmaktadır. Bu durumda icmâın meşruiyetine dair ileri sürülen delillerin mahiyeti önem kazanmaktadır. İcmâın hüccet değerine dair ileri sürülen nasların hem sübût hem de delâlet açısından maksada hizmet etmesi şarttır. Zira kat‘î bir aslın kat’î delillerle desteklenmesi esastır. Aksi hâlde icmâın ağırlığının ve deliller hiyerarşisindeki konumunun olumsuz etkilenmesi kaçınılmazdır. Bu çalışmada icmâın hücciyetine dair ileri sürülen delillerin mahiyeti ve usulcülerin söz konusu delillere dair yaklaşımları incelenecek ve kat‘î olan bir aslın zannî delillerle desteklenmesinin olumsuzlukları vurgulanacaktır. Arşiv taraması yöntemine dayanan çalışmamızda klasik ve modern çalışmalar taranmış, icmâın hüccet değerine dair deliller incelenmiştir. Aralarında Zahirîlerin, İbazîlerin ve Mutezile’nin de bulunduğu Ehl-i sünnet ekolüne mensup usulcülerin, icmâa dair ileri sürülen zannî delillerin delâleti üzerinde bile ittifak etmedikleri görülmüştür. Araştırmamızda daha çok fıkıh usulünün olgunlaştığı klasik dönem ve sonrasına ait literatür ile modern bazı çalışmalar mercek altına alınmıştır. Klasik fıkıh usulü eserlerinde icmâ bahsinde genelde standart delillerle yetinilmekte, delil ile medlûl arasındaki ilişkiye değinilmemektedir. İcmâ konusunu ele alan modern araştırmalarda da klasik yaklaşımın esas alındığı ve sorgulayıcı mahiyetteki dilden kaçınıldığı görülmektedir. Delil ile medlûl arasında kurulan ilişki bağlamında kat‘îlik ve zannîlik uyumuyla deliller üzerinde asgari ittifakın gerekliliğine dikkat çeken çalışmamızın alandaki bir ihtiyacı karşılaması umulmaktadır.

Consensus (ijma) is a significant proof that occupies the third position in the hierarchy of sources of Islamic jurisprudence (fiqh), and its validity is supported by the Quran and Sunnah. In the methodology of fiqh, as it yields expresses definitive knowledge, ijma is binding, and opposing it is considered haram, even disbelief (kufr). Therefore, the nature of the evidence presented to support the authority of ijma becomes crucial. The texts supporting the evidentiary value of ijma must serve the purpose, both in terms of proof and implication. For a definitive principle must be supported by definitive evidence. Otherwise, the weight of ijma and its position in the hierarchy of evidence will inevitably be negatively affected. This study examine the nature of the evidence put forward regarding the validity of consensus (ijma') and the approaches of legal scholars to this evidence and will emphasize the negative aspects of supporting a definitive principle with presumptive evidence. Based on archival research, our study reviewed classical and modern works and examined the evidence regarding the evidentiary value of consensus. It was observed that legal scholars belonging to the Sunni school of thought, including the Zahirites, Ibadi scholars, and Mu'tazilites, did not even agree on the validity of presumptive evidence put forward regarding consensus. Our research focuses primarily on the literature from the classical period and later, when the methodology of Islamic jurisprudence matured, as well as some modern studies. In classical works on the methodology of Islamic jurisprudence, the discussion of consensus (ijma) generally relies on standard evidence, neglecting the relationship between evidence and its implication. Modern research on consensus also tends to adopt the classical approach and avoids questioning language. Our study, which emphasizes the necessity of a minimum consensus on evidence, considering the compatibility of certainty and conjecture within the context of the relationship between evidence and its implication, is expected to meet a need in the field.