Tanrı’nın Tekliğini İspat: Şehristânî’nin Tevhîd Savunusu
Proving the Unity of God: al-Shāhrastānī's Defense of Tawḥīd
Yazar: Tanrıbilir, Tarık
Dergi: e-Makalat Mezhep Araştırmaları Dergisi, Vol. 17 No. 1, 2024
Anahtar kelimeler: Islamic Sects ; İslam Mezhepleri ; Islamic Studies (Other) ; İslam Araştırmaları (Diğer) ; Kelâm,Şehristânî,Burhân-ı Temânu`,Burhân-ı Tevârüd,Burhân-ı İstiğnâ ; Kalām,al-Shāhrastānī,Burhān al-tamānuʿ,Burhān al-Tawārud,Burhān al-Istignā

İslam düşüncesinde Tanrı’nın tekliği, merkezi bir yer teşkil etmektedir. Zira Kur’an’ın en çok önemsediği ve kesinlikle taviz vermediği konuların başında Tanrı’nın tekliği gelmektedir. Ayrıca Kur’an’da affedilemeyecek en büyük günah olarak şirkin tanımlanması, onun zıttı olan tevhidin önemini göstermektedir. Kelâm ilmi, Tanrı’nın tekliğini kanıtlamayı amaçladığı için tevhîd ilmi olarak da adlandırılmıştır. Kur’an’ın tevhîd vurgusu ve tevhîd prensibini tehdit eden politeist inanç mensuplarının itiraz ve meydan okumaları, Tanrı’nın tekliğini savunmak için nakli delillerin yanı sıra akli delillere de başvurulması konusunda kelâm bilginlerini harekete geçirmiştir. Şehristânî, Tanrı’yı her bakımdan tek ve emsalsiz olarak nitelendirmektedir. Ona göre en hususi tanrısal nitelik, yaratma kudreti olarak belirginleşmektedir. Şehristânî, önceki kelâm bilginlerinin Tanrı’nın tekliğini kanıtlamak amacıyla başvurdukları burhân-ı temânu` ve burhân-ı tevârüdü kendine has yöntemiyle yorumlamakta ve söz konusu kanıtları tahkim ve takviye etmek amacıyla burhân-ı istiğnâ adını verdiğimiz özgün kanıtını ortaya koymaktadır. Söz konusu kanıtlardaki tüm varsayımlar, birden çok ilahın akli olarak imkânsız olduğunu göstermekte ve Tanrı’nın tekliğini pekiştirmektedir. Çalışmamızda, Şehristânî’nin ilgili görüşleri kapsamlı bir şekilde incelenmekte, bu görüşlerin detaylı analiz ve değerlendirmesi yapılmakta ve nihai olarak bütüncül bir sonuç ve değerlendirme sunulmaktadır.

The concept of God's oneness holds a central position in Islamic thought. This is because the oneness of God is one of the most important and absolutely uncompromising principles of the Qurʾān. Moreover, the Qurʾān's recognition of shirk as the greatest unforgivable sin shows the importance of its opposite, tawḥīd. The science of kalām is also called the science of tawḥīd because it aims to prove the unity of God. The Qurʾān's emphasis on tawḥīd and the objections and challenges of polytheist believers who threatened the principle of tawḥīd prompted theologians to employ rational arguments in addition to the evidence of divine revelation to defend the uniqueness of God. Al-Shāhrastānī describes God as one and unique in all aspects. For him, the most special divine attribute is the power of creation. Al-Shāhrastānī, interprets burhān al-tamānuʿ and burhān al-tawārud, which were used by previous theologians to prove God's uniqueness, in his own personal way, and presents his original proof, which we call burhān al-istignā, in order to reinforce and support the proofs. All the assumptions in these proofs show that multiple deities are intellectually impossible and strengthen the uniqueness of God. In this study, al-Shahrastānī's related views are comprehensively examined, analyzed and evaluated in detail, and finally a holistic conclusion and evaluation is presented.