Maviyemişin Türkiye’deki Serüveni
The Adventure of Blueberries in Türkiye
Yazar: Çelik, Hüseyin
Dergi: Bahçe, Vol. 48 No. (Özel Sayı 1) 6. Ulusal Üzümsü Meyveler Sempozyumu, 2019
Anahtar kelimeler: Agricultural Engineering (Other) ; Ziraat Mühendisliği (Diğer) ; Maviyemiş,Vaccinium corymbosum,Türkiye,tarihsel gelişim,çalışmalar ; Blueberry,Vaccinium corymbosum,Turkey,historical background,researches

Maviyemişin Türkiye serüveni, 1996 yılında Rize’deki ormanlık alanlarda yetişen likapayı kültüre alma fikri ile başlamıştır. Türkiye’de çay tarımı yokken Rize ve Trabzon’da yaşayanların “likapa çayı” yaparak Rusya’ya ihraç ettiğini öğrendik ve likapada (çayüzümü) seleksiyon yapmaya karar verdik. Konu ile ilgili literatür taramaları sonucunda çayüzümünün Vaccinium arctostaphylos olduğunu, Vaccinium cinsine giren bazı türlerin Amerika’da 1900’lü yılların başında kültüre alındığını ve “blueberry” olarak isimlendirildiğini öğrendik. Bunun üzerine “blueberry” konusunda iki adet kitap satın aldık ve kitaplarla birlikte Vaccinium cinsi ile ilgili yüzlerce makaleyi Türkçeye çevirdik. 1999 yılında Rize İkizdereli Osman Nuri YILDIZ aracılığı ile bazı maviyemiş çeşitlerini Türkiye’ye getirerek İkizdere’de ilk ticari maviyemiş bahçesini tesis ettik. Maalesef Türkiye’de Vaccinium cinsine giren pek çok türe “yabanmersini” denildiği için isim karmaşası vardı. İki binli yıllarda Vaccinium cinsine giren türlerin isimleri tarafımızdan Türkçeleştirerek “bluberry” maviyemiş; cranberry “turnayemişi”; lingonberry “kekreyemiş”; “rabbiteye blueberry” tavşangözü maviyemişi; “bilberry” çobanüzümü; “Caucasian whortleberry” ise “çayüzümü” isimleriyle tescillenmiştir. Türkiye’de ilk maviyemiş meyvesini 2003 yılında taze olarak piyasaya sunduk ve aynı yıl reçel ile yaş pasta sektörüne kazandırdık. Maviyemiş ile turnayemişi fidanlarının ithalatına son vermek için birçok çeşidini tescilledik ve fidan üretimlerini başlattık. Şu anda Türkiye’de 6000 dekar alanda yaklaşık 5000 ton maviyemiş üretimi yapılmaktadır. Bu makalede maviyemişin Türkiye’ye introdüksiyonu, adaptasyonu ve yaygınlaştırılması sürecinde yapılan çalışmalara yer verilerek maviyemişin Türkiye’deki 20 yıllık tarihsel geçmişi kronolojik olarak sunulmuştur.

Blueberry Turkey’s adventure began with my idea that conduct a selection study for Caucasian whortleberry (Vaccinium acrtostaphylos) grown in my hometown, Rize–Güneysu–Yüksekköy in the year of 1996. Before tea cultivation in Rize and Trabzon province, thousands of peoples inhabited in the area harvested the green and fresh bushes of the wild Caucasian whortleberry, made black tea from these bushes and export them to the Russia. I learned the Caucasian whortleberry and bilberry and some Vaccinum species cultivation began at the beginning of 1990 in the USA. I also learned that blueberry name derived from the blue color of the berry. I bought several books written on blueberry from USA. After translation of the several books and hundreds of articles about blueberry, we bought blueberry potted plants from Poland by Osman Nuri YILDIZ at the year of 1999, and we established the first orchard in Rize–İkizdere village. In the year of 2003, we harvested the first commercial blueberry and marketed them as fresh, jam and muffin. Unfortunately, there are “yabanmersini” caos in Turkey and cranberry, blueberry, Caucasian whortleberry, bilberry, lingonberry and some Myrtus species called as “yabanmersini”. This name confusion also caused health problems in Turkey. Because many berry fruits have different English name, Latin name, plant habitus and health benefits were given the same name. After the beginning of the blueberry cultivation, I gave the right Turkish name of the new berry fruit and I solve the name chaos. I gave the new and Turkish name to the new berry fruits as, “maviyemiş for blueberry”, “turnayemişi for cranberry”, “kekreyemiş for lingonberry”, “çayüüzümü for Caucasian whortleberry”, “çobanüzümü for bilberry” and The Ministry of Agriculture and Forestry registered these names. This article includes the chronological background of blueberry introduced to Turkey at the year of 1999 and detailed and historical information of blueberry are presented.