CEYHAN  DELTASININ  JEOMORFOLOJİK  EVRİMİ
Geomorphological  Evolution of the Ceyhan River Delta: Eastern Mediterranean Coast of                Turkey
Yazar: Erol, Oğuz
Dergi: Ege Coğrafya Dergisi, Vol. 12 No. 2, 2015

Ceyhan deltası Çukurova’nın güneydoğusunda, yaklaşık son 4000 yılda gelişmiş,  Türkiye’nin en genç delta ovasıdır. Gerçekten, Türkiyenin diğer yerlerindeki büyük  deltaların, en az geç Pliyosen-erken Pleyistosen’den beri akan büyük akarsuların denize döküldüğü yerlerde meydana getirdikleri geniş ve eski delta düzlüklerine karşın, daha önceleri Seyhan ırmağı ile birlikte güneybatıya doğru akan Ceyhan ırmağı, yaklaşık olarak  4000 yıl kadar önce bu ovayı oluşturmaya başlamıştır. Yapılan jeomorfolojik araştırmalara göre, Bahçe-Deveciuşağı köyleri üzerinden, güneybatıdan kuzeydoğuya uzanan genç bir fayın güneydoğu kanadının çökmesinden sonra, Ceyhan ırmağı şimdiki  Bebeli köyü yakınında güneydoğuya sapmış ve bu olayı izleyen 6 evrede yanyana dizilen dilimler (lob’lar) halinde güncel deltasını oluşturmuştur ve bu oluşum devam etmektedir. Jeomorfolojide “kazayağı tipi delta” adı verilen bu tip deltaların güzel örneklerinden biri olan modern Ceyhan deltasının oluşmasında, Yumurtalık körfezinin nisbeten durgun suları ile Karataş’tan doğuya, körfez içine doğru uzanan Hurmaboğazı dalyanı-Torluk kıyı kordonunun koruyucu etkisi önemli rol oynamıştır. Nitekim 20. yüzyılda, baraj yapımı nedeniyle kordonun kumla beslenememesi ve insanın olumsuz etkileri sonucunda bu kıyı kordonu kıyılarında aşınma ve gerileme başlamış, şimdiye kadar denize doğru ilerlemekte olan delta kıyıları aşınıp gerileme sürecine girmiştir.Eski kıyı kordonu gerisinde, kordonun koruması altındaki eski büyük Hurmaboğazı-Dalyan gölü lagünleri içinde, jeomorfolojik çalışmalarımız ve hava fotoğrafı incelemeleri sonucunda birbiri yanında, kazayağı benzeri 6 delta dilimi (lob) ayırt edilmiş, yaklaşık 200-400 yıllık dönemler halinde birbiri arasından uzanarak gelişen bu uzantılar isimlendirilmiş ve jeomorfolojik haritada gösterilmiştir. Bunlar eskiden yeniye doğru Bebeli-Kaldırım, Dişer-Adalı, Hendekli, Sarısu-Torluk, Tarlabölen, Dalyan loblarıdır. Bu loblardan ilk üçü yeterince eski oldukları için, alüvyal dolgu üzerinde toprak oluşmuş ve buraları verimli bir delta ova tabanı haline dönüşmüş, köyler de bu kesimde toplanmıştır. Sarısu ve Tarlabölen lobları üzerinde ise topraklaşma  kısmen başlamıştır. Aynı birimin daha genç Torluk kesimi henüz kumullarla, Tarlabölen lobu ise tuzlu lagün toprakları ile kaplıdır. Bununla birlikte kumulların eski olanları üzerinde ve Tarlabölen kesiminin bir süreden beri yüzeyde olan kesimlerinde kurakçıl veya tuzcul bitkiler yer tutmaya başlamış haldedir. Ancak korumasız kaldığı takdirde, artmaya başlayan kıyı ve rüzgar erozyonu, bu duyarlı son iki kesimde tüm doğal dengeleri bozabilecek, delta ekosistemlerinde bozulma (degradation) başlatacak boyutta ciddi bir tehlikedir.Anahtar kelimeler: Çukurova, Delta, Holosen, Ceyhan deltası, Alüvyal jeomorfoloji.

The Ceyhan river delta is situated at the northeastern corner of the Mediterranean Sea, near the city of Adana in Turkey. The Ceyhan river was formerly flowing on the Çukurova alluvial delta plain directly towards the Mediterranean Sea, together with the Seyhan river. The relatively 100-200 m elevated Karataş rocky peninsula was separating the ancient Çukurova delta plain and coastline of the former Yumurtalık peninsula, which runs along the northwest of the İskenderun bay. Relatively steep southeastern slope of the Karataş peninsula is formed by a faultline, which is called “Karataş-Bebeli fault” (See Figures). This faultline seems that has been active in several phases in the past.During a phase of tectonic activity, probably about the Pleistocene/Holocene boundary, the Ceyhan river, which was eastern member of the Seyhan-Ceyhan river system, diverted its bed towards the east and started to flow into the Yumurtalık gulf, and started to built its new delta plain there. The first delta lobe was constructed in the first stage and the earliest known settlement developed here about 4000 years ago at the site of present village of Bahçeköy. Today, this village is slightly higher than the later delta villages. The river divertion must be completed following a relatively minor faulting activity (See the first and second phases in Fig. 3). Then, younger bird-foot type delta lobes numbered as stages 6 to 8 on Figure 3 started to be developed around the first delta lobe. This development of regular delta lobes seems continued under the protection of main longshore spit of 3c (6. and 7. stages on Figure 3), probably between the 1st and 8th centuries. During this episode the great Hurmaboğazı-Akyatan lagoon must have developed and continued until today with some small changes. Additionally, soil development is rather well and agriculture is possible on the alluvial deposits of this group of delta lobes.Towards the end of the 7th stage, that is probably 9th to 13th centuries, another group of delta lobes, the Tarlabölen delta group, developed behind a set of coastal spit systems of 8th stage. Soil cover has not developed on the surface of this delta generation and the surface is still remained as grassland. Therefore, the surface is not convenient for agricultural use and only possible to use for limited animal greesing and fishing in relict ponds. The following part of the delta, which is formed in 9th stage, covered by a real lagoonal environment with countless lagoonal ponds convenient for fishing and flat islands. Since the bed of the Ceyhan river became too long on the flat delta plain, it could not keep its former beds in action and it made a short-cut, probably during a flood in the south of Akyatan lagoon during earlier times of 20th century and poured directly into the open sea (10th stage).About 5 years ago, a man-made short-cut channel was dug in the extreme west of the delta system and the period of old natural development stoped. In the new period, coastal erosion has been dominant and the eastern half of the former delta undergone a strong coastal erosion and destruction. Consequently, serious problems may arise in coming years because the eroded alluvial material of the former Ceyhan delta is carrying directly towards the newly built Yumurtalık harbour area, and this may cause immense bottom sedimentation along the coastline to create navigation problems for great oil tankers.Keywords: Çukurova, Delta, Holocene, Ceyhan river delta, Alluvial geomorphology