Eski Uygur Türkçesinde tėtrü ve çıngaru Zarflarının Eş Dizimlilik Kullanımları
The Collocational Usage Of The Prepositions tėtrü And çıngaru In Old Uighur Turkish
Yazar: Ulutaş Çokgüngör, Derya
Dergi: Hikmet - Akademik Edebiyat Dergisi No. 24 [BAHAR 2026], 2025
Anahtar kelimeler: Linguistics (Other) ; Dilbilim (Diğer) ; Old Turkic Language (Orhon, Uyghur, Karahan) ; Eski Türk Dili (Orhun, Uygur, Karahanlı) ; Eski Uygur Türkçesi,tėtrü,çıngaru,zarf+fiil,eş dizimlilik ; Old Uighur Turkish,tėtrü,çıngaru,adverb+verb,collocation

Eski Türkçenin ikinci devresi olan ve zengin bir metin külliyatına sahip olan Eski Uygur Türkçesi, eş dizimli yapıların yoğun olarak kullanıldığı bir dönemdir. Eldeki çalışmada, bu zengin külliyattan belirli eserler taranmak suretiyle, paralel anlam ve kullanıma sahip olan tėtrü ve çıngaru zarfları, sözcüksel eş dizimliliğin bir türü olan zarf+fiil eş dizimliliği kapsamında incelenmiştir. Bu doğrultuda, öncelikle söz konusu zarfların etimoloji kaynaklarında ve diğer tarihî kaynaklarda nasıl ele alındığından bahsedilmiştir. Daha sonra tėtrü ve çıngaru zarflarının kör-, sakın-, tıŋla-, uk-, bil-, eşid- gibi fiillerle birliktelik kullanımları karma yaklaşım esasında anlamsal şeffaflık ve değiştirilebilirlik ölçütleri dikkate alınarak belirlenmiştir. Bu incelemeler sonucunda, tėtrü zarfının on farklı eş dizimlilik kullanımı (tėtrü kör-, tėtrü çıngaru kör-, tėtrü tıŋla-, tėtrü edgüti tıŋla-, tėtrü sakın-, tėtrü çıngaru sakın-, tėtrü sakın- kolula-, tėtrü uk-, tėtrü çıngaru uk-, tėtrü bil- uk-) tespit edilmiştir. çıngaru zarfının ise, yedi farklı eş dizimlilik kullanımı (çıngaru kör-, çıngaru sakın-, çıngaru bögün- sakın-, tüzgerü çıngaru sakın- çıngaru bil-, edgüti çıngaru bil-, çıngaru bögün- bil-) saptanmıştır. Tespit edilen her bir yapı, kullanım sıklığı ile birlikte verilmiş ve metinlerden alınan örnek cümlelerle tanıklanmıştır. Bunun yanı sıra dönem eserlerinde, tėtrü ve çıngaru zarflarının eş dizimli kullanımlarıyla anlamsal yakınlık gösteren farklı birliktelikler de kaydedilmiş ve incelenmiştir.

Old Uighur Turkish, the second period of Old Turkish has a rich corpus of texts, is also a period in which collocational structures are used intensively. The present study, selected texts from this extensive corpus were examined, and the adverbs tėtrü and çıngaru, which have parallel meanings and usage, were analyzed within the scope of adverb+verb collocation, a type of lexical collocation. In this regard, the discussion first addresses how these adverbs are treated in etymological sources and other historical materials. Subsequently, the combinatorial uses of the adverbs tėtrü and çıngaru with verbs such as kör-, sakın-, tıŋla-, uk-, bil-, and eşid- were determined based on a mixed-method approach, taking into account criteria of semantic transparency and commutability. As a result of these investigations, ten different collocational uses of the adverb tėtrü were identified (tėtrü kör-, tėtrü çıngaru kör-, tėtrü tıŋla-, tėtrü edgüti tıŋla-, tėtrü sakın-, tėtrü çıngaru sakın-, tėtrü sakın- kolula-, tėtrü uk-, tėtrü çıngaru uk-, tėtrü bil- uk-). Seven different collocational uses of the adverb çıngaru were also identified (çıngaru kör-, çıngaru sakın-, çıngaru bögün- sakın-, tüzgerü çıngaru sakın-, çıngaru bil-, edgüti çıngaru bil-, çıngaru bögün- bil-). Each identified structure is presented with its frequency of use and illustrated with example sentences taken from the texts. In addition, different collocations showing semantic proximity to the uses of tėtrü and çıngaru in the period texts were recorded and examined.