Osmanlı Devleti’nde Nusayrîliğin Mezhebî Dönüşümü
The Sectarian Transformation of Nusayrism in the Ottoman Empire
Yazar: Erkan, Ümit
Dergi: Bilimname No. 55, 2025
Anahtar kelimeler: Islamic Sects ; İslam Mezhepleri ; İslam Mezhepleri Tarihi,Nusayrîlik,Sünnîlik,Osmanlı ; History of Islamic Sects,Nusayrism,Sunnism,Ottoman Empire

Bu çalışma, 1519-1874 yılları arasında Osmanlı Devleti’nin Nusayrî topluluklara yönelik politikalarını din-siyaset ilişkisi bağlamında incelemektedir. Nusayrîliğin klasik İslâm Mezhepleri Tarihi literatüründeki Gulât-ı Şîa merkezli tasvirleriyle Osmanlı idarî pratikleri içinde kazandığı konum arasındaki ilişki tarihsel süreklilik ve dönüşüm ekseninde açıklanmıştır. Problemin temelini, klasik kaynaklarda İslâm dışı addedilen bu fırkanın Osmanlı siyasetinde topluma nasıl dâhil edilebilir bir topluluk olarak ele alındığının yeterince araştırılmamış olması oluşturmaktadır. Çalışma bu boşluğu gidermeyi hedeflemiş; mezhebin teolojik kimliği ile devletin düzen, asayiş ve ümmet birliği politikaları arasındaki ilişkiyi karşılaştırmalı biçimde değerlendirmiştir. Araştırmada klasik mezhepler tarihi literatürü, Osmanlı arşiv belgeleri ve modern tarihî kaynaklar birlikte kullanılarak tarihi belgeler ile kaynak kritiğini birleştiren bir yaklaşım benimsenmiştir Klasik literatür mezhebin kavramsal çerçevesini; arşiv belgeleri ise uygulamaya dönük politikaları ortaya koymuştur. Bulgular, Osmanlı idaresinin Nusayrîlere yönelik yaklaşımının, Memlükler döneminden devralınan dinî-dışlayıcı miras üzerine inşa edildiğini; ancak bu mirasın zaman içinde farklı idarî ve siyasî ihtiyaçlara göre yeniden yorumlandığını göstermektedir. Bu çerçevede 16. yüzyılda teolojik dışlama ve özel vergilendirme öne çıkarken, 17. yüzyılda güvenlik ve eşkıyalık söylemi belirleyici olmuş; 18. yüzyılda taşra maliyesi ve yerel güç dengeleri merkezli pragmatik bir dil gelişmiş; 19. yüzyılda ise bu farklı yaklaşımlar Tanzimat’ın hukukî standartları içinde yeniden düzenlenmiştir. Sonuç olarak Nusayrîlik, Osmanlı öncesi dönemdeki bâtınî ve kapalı karakterinden çıkarılarak Osmanlı siyaset geleneğinde ıslah ve entegrasyona açık bir cemaat olarak yeniden tanımlanmıştır. Bu dönüşüm, dinî söylemden idarî uygulamaya uzanan bir çizgide izlenebilir hâle gelmiş; Osmanlı idaresinin, teolojik tasnifleri kamu düzeni, asayiş ve ümmet birliği merkezli bir idarî çerçeve içinde yeniden yorumladığını ortaya koymuştur.

This study explores the Ottoman Empire’s policies toward Nusayrī communities between 1519 and 1874 within the framework of religion-politics relations. It examines how the ghulāt al-Shīʿa portrayals of Nusayrism in classical Islamic Sects History literature relate to the sect’s position within Ottoman administrative practice, highlighting both continuity and transformation. The research addresses the lack of scholarly attention to how a group often labeled non-Islamic in classical sources was treated in Ottoman political thought as a potentially integrable community. Using a comparative and interdisciplinary approach, the study combines classical sectarian literature, Ottoman archival documents, and modern historical sources. While classical texts define the conceptual and theological boundaries of Nusayrism, the archival records reveal how Ottoman authorities translated these perceptions into concrete administrative policies. The findings indicate that the Ottoman administration’s approach toward the Nusayrīs was built upon a religiously exclusionary legacy inherited from the Mamluk period, which was subsequently reinterpreted in accordance with changing administrative and political needs. Within this framework, theological exclusion and special taxation predominated in the sixteenth century; security concerns and the discourse of banditry became decisive in the seventeenth century; a pragmatic language centered on provincial finance and local power relations emerged in the eighteenth century; and in the nineteenth century these differing approaches were reorganized within the legal standards introduced by the Tanzimat reforms., Nusayrism was redefined within the Ottoman political tradition as a community open to reform and integration, moving beyond its esoteric and closed character attributed to the pre-Ottoman period. This transformation became traceable along a continuum from religious discourse to administrative practice, demonstrating how the Ottoman administration reinterpreted theological classifications within an administrative framework centered on public order, security, and the ideal of communal unity.