BEKTAŞÎLİK ARAŞTIRMALARI KAYNAĞI OLARAK MENÂKIB-I HÂCE-İ CİHÂN
BEKTAŞÎLİK ARAŞTIRMALARI KAYNAĞI OLARAK MENÂKIB-I HÂCE-İ CİHÂN
Yazar: Bektaş, Hasan
Dergi: Hikmet - Akademik Edebiyat Dergisi No. 15 [GÜZ 2021], 2021
Anahtar kelimeler: Tasavvuf,Tarikatlar,Bektaşilik,Vahidi

Bektaşîlik, çok tartışılmış ve üzerine çok şey söylenmiş bir kurumdur. Bu tartışmaların önemli bir bölümü Bektaşîliğin ne zaman ve ne şekilde kurumsallaştığı üzerine yapılır. Araştırmacıların çoğu tarikatın Balım Sultan ile kurulduğunu ya da en azından kurumsallaştığını öne sürer. Bu durumda 16. asrın başlarında Bektaşîliğin nasıl bir tarikat olduğu konusuna da açıklık getirilmelidir. Vâhidî’nin Menâkıb-ı Hâce-i Cihân adlı eseri, Balım Sultan’ın ölümünden kısa bir süre sonra yazıldığı için bu konuda önemli veriler ihtiva eder: Özellikle Bektaşîlerin giyim kuşamı, yaşam tarzları ve inanışları hakkındaki bilgiler oldukça değerlidir. Fakat Vâhidî’nin gayrı Sünni topluluklara önyargılı yaklaşması ve onları hor görmesi, verilen bilgilerin eleştirilmeden kullanılmasına engel teşkil eder. Bu engeli aşmak için Vâhidî’nin verdiği bilgiler, başka kaynaklarla karşılaştırılarak okunmalıdır. Bu yazıda mevzu bahis engeli kaldırmak ve 16. asır Bektaşîliği hakkında daha sarih yorumlar yapmaya yarayacak veriler elde etmek için Menâkıb-ı Hâce-i Cihân’ın Bektaşîler hakkında aktardıkları sıralanıp çözümlenmiş ve eleştirilmiştir. Vâhidî’nin verdiği birçok bilginin 16. asır Bektaşîliğini anlamak adına oldukça faydalı olduğu görülmüştür. Özellikle giyim kuşamla alakalı bilgiler, bu konuda verilen en eski derli toplu bilgilerdir. Fakat Vâhidî’nin dini tutumundan ötürü verdiği itikadî ve tarihi bilgilerin dikkatlice irdelenmeden kullanılmaması gerekmektedir. Zira bu bilgilerden bazılarına hiçbir Bektaşî kaynağında rastlanmamaktadır. Hacı Bektaş’ın resmi tutuma uyularak Sünni bir arif ve meczup gibi gösterildiği görülmektedir. Bunun yanında, Vâhidî’nin; imamet, tevella-teberra, dört kapı kırk makam gibi Bektaşîler arasındaki varlığı ve kuvveti 16. asır öncesinde dahi kaynaklardan takip edilebilen inançlara hiç yer vermeyişi, Menâkıb-ı Hâce-i Cihân’ı inanç ve itikat açısından dikkate almayı zorlaştırmaktadır.

Bektaşîlik, çok tartışılmış ve üzerine çok şey söylenmiş bir kurumdur. Bu tartışmaların önemli bir bölümü Bektaşîliğin ne zaman ve ne şekilde kurumsallaştığı üzerine yapılır. Araştırmacıların çoğu tarikatın Balım Sultan ile kurulduğunu ya da en azından kurumsallaştığını öne sürer. Bu durumda 16. asrın başlarında Bektaşîliğin nasıl bir tarikat olduğu konusuna da açıklık getirilmelidir. Vâhidî’nin Menâkıb-ı Hâce-i Cihân adlı eseri, Balım Sultan’ın ölümünden kısa bir süre sonra yazıldığı için bu konuda önemli veriler ihtiva eder: Özellikle Bektaşîlerin giyim kuşamı, yaşam tarzları ve inanışları hakkındaki bilgiler oldukça değerlidir. Fakat Vâhidî’nin gayrı Sünni topluluklara önyargılı yaklaşması ve onları hor görmesi, verilen bilgilerin eleştirilmeden kullanılmasına engel teşkil eder. Bu engeli aşmak için Vâhidî’nin verdiği bilgiler, başka kaynaklarla karşılaştırılarak okunmalıdır. Bu yazıda mevzu bahis engeli kaldırmak ve 16. asır Bektaşîliği hakkında daha sarih yorumlar yapmaya yarayacak veriler elde etmek için Menâkıb-ı Hâce-i Cihân’ın Bektaşîler hakkında aktardıkları sıralanıp çözümlenmiş ve eleştirilmiştir. Vâhidî’nin verdiği birçok bilginin 16. asır Bektaşîliğini anlamak adına oldukça faydalı olduğu görülmüştür. Özellikle giyim kuşamla alakalı bilgiler, bu konuda verilen en eski derli toplu bilgilerdir. Fakat Vâhidî’nin dini tutumundan ötürü verdiği itikadî ve tarihi bilgilerin dikkatlice irdelenmeden kullanılmaması gerekmektedir. Zira bu bilgilerden bazılarına hiçbir Bektaşî kaynağında rastlanmamaktadır. Hacı Bektaş’ın resmi tutuma uyularak Sünni bir arif ve meczup gibi gösterildiği görülmektedir. Bunun yanında, Vâhidî’nin; imamet, tevella-teberra, dört kapı kırk makam gibi Bektaşîler arasındaki varlığı ve kuvveti 16. asır öncesinde dahi kaynaklardan takip edilebilen inançlara hiç yer vermeyişi, Menâkıb-ı Hâce-i Cihân’ı inanç ve itikat açısından dikkate almayı zorlaştırmaktadır.