Hanefî Mezhebini Orta Asya’ya Taşıyan Bir Fakih Olarak Ebû Hafs el-Kebîr ve Buhara Hanefî Okulu
Abu Hafs al-Kabir as a Pioneer Faqih of the Hanafi Madhhab in Central Asia and the Bukhara Hanafi School
Yazar: Kirenci, Muhammet Fatih
Dergi: İslami İlimler Dergisi No. 42, 2025
Anahtar kelimeler: Islamic Law ; İslam Hukuku ; İslam Hukuku,İslam Hukuk Tarihi,Orta Asya Hanefîliği,Buhara Hanefî Okulu,Ebû Hafs el-Kebîr ; Islamic Law,History of Islamic Law,Central Asian Hanafism,Bukhara Hanafi School,Abu Hafs al-Kabir

Ebû Hafs el-Kebîr (ö. 217/832), 150/767 yılında Buhara’da doğmuş, genç yaşta Bağdat’a giderek Ebû Yusuf ve Şeybânî’den ders almıştır. Hanefî mezhebinin temel kaynakları sayılan el-Asl, el-Câmi‘u’l-Kebîr, el-Câmi‘u’s-Sağîr’in yanı sıra Nevâdirü’s-Salât ve Kitâbu’l-Hiyel’i hocası Şeybânî’den rivayet etmiştir. Bu yönüyle Hanefî birikimi Orta Asya’ya taşıyan en önemli isimlerden biri olmuştur. Bu makalenin amacı, Ebû Hafs el-Kebîr’in biyografisini yeniden inşa etmekle birlikte onun Hanefî geleneği içindeki konumunu ve Buhara Hanefî Okulu bağlamında mezhebin kurumsallaşmasına katkılarını ortaya koymaktır. Biyografisi incelendiğinde onun, Hanefî mezhebini Orta Asya’ya taşıyan Ebû Mutî‘ el-Belhî (ö. 199), Ebû Süleyman el-Cûzcânî (ö. 200) ve Ebû Nasr Muhammed b. Sellâm (ö. 225) gibi çağdaşlarına kıyasla daha belirgin bir konuma sahip olduğu görülmektedir. Özellikle önde gelen müelliflerin ilim silsilelerinde yer alması ve Serâhsî (öl. 483) gibi fakihlerin onun rivayetlerine itimat etmeleri mezhep içerisindeki yerinin anlaşılması için önem arz etmektedir. Hanefî eserlerinde Medresetü Ebî Hafs olarak anılan müstakil bir okuldan bahsedilmesi ise Ebû Hafs’ın Buhara Hanefî Okulunun kurucusu olduğunu göstermektedir. Bu okulun bünyesinde yetişmiş fakihlerin vefat yılları itibariyle 450 yılı aşan kesintisiz bir eğitim merkezi olduğu anlaşılmaktadır. Bu sayede Ebû Hafs’ın mezhebin kurumsallaşmasında belirleyici role sahip olduğu görülmektedir. Nitekim ilim silsilelerinde “Ebû Hanîfe – eş-Şeybânî – Ebû Hafs el-Kebîr” şeklinde isminin üçüncü tabakada zikredilmesi de bu durumu desteklemektedir. Ebû Hafs’a nispet edilen el-Fevâid, el-Fetâvâ ve Mesâilü Ebî Hafs eserleri günümüze ulaşmamıştır. Ancak araştırmamız sonucunda basılı Hanefî eserlerde Ebû Hafs’a nispet edilen yetmiş sekiz fetva tespit edilmiştir. Literatürde bu konudaki müstakil çalışmaların sınırlılığı, onun biyografisi ve fetvaları bağlamında mezhep içindeki rolünün daha kapsamlı araştırılmasını gerekli kılmaktadır. Bu çalışmada nitel araştırma yöntemi benimsenmiş, özellikle tarihsel yöntem ile içerik analizi tekniklerinden yararlanılmıştır. Araştırmanın temel veri seti ise tabakât eserlerinden ve fıkıh literatüründen derlenmiştir. Sonuç olarak Ebû Hafs’ın kurduğu Buhara Hanefî Okulu, Hanefîliğin Orta Asya’da yayılmasını hızlandırmış ve nesiller boyunca fıkıh eğitimi verilen kalıcı bir merkez hâline gelmiştir.

Abu Hafs al-Kabir (d. 217/832) was born in Bukhara in 150/767 and at a young age travelled to Baghdad to study under Abu Yusuf and Shaybani. He narrated al-Asl, al-Jami‘u’l-Kabir, and al-Jami‘u’s-Saghir, considered fundamental sources of the Hanafi madhhab and also transmitted Nawadir al-Salat and Kitab al-Hiyal from his teacher Shaybani,. In this respect, he became one of the most prominent figures to have introduced the Hanafi heritage to Central Asia. This article aims to reconstruct the biography of Abu Hafs al-Kabir, while also examining his position within the Hanafi tradition and his contributions to the institutionalisation of the madhhab within the context of the Bukhara Hanafi School. An examination of his biography reveals that he held a more significant position compared to his contemporaries, such as Abu Mutı’ al-Balhi (d. 199), Abu Sulayman al-Juzjani (d. 200), and Abu Nasr Muhammad b. Sallam (d. 225), who also contributed to the spread of the tenets of Hanafi madhhab in Central Asia. In particular, his inclusion in the scholarly chains of transmission of prominent authors, and the fact that jurists such as Sarakhsi (d. 483) trust his narrations is important for understanding his authority within the madhhab. The mention of an independent school referred to as Madrasah Abi Hafs in Hanafi texts confirms that Abu Hafs was the founder of the Bukhara Hanafi School. Based on the death dates of the jurists getting trainingwithin it, this school appears to have been an uninterrupted center of education for over 450 years. This demonstrates that Abu Hafs played a decisive role in the institutionalisation of the madhhab. Indeed, his mention in the third generation (tabaqa) in the scholarly chain of transmission as “Abu Hanifa –-al-Shaybani - Abu Hafs” further confirms this fact. The works attributed to Abu Hafs, namely al-Fawaid, al-Fatawa, and Masail Abi Hafs, have not survived to the present day. However, our research has identified seventy-eight fatwas attributed to Abu Hafs within published Hanafi works. The limited number of independent studies in the literature necessitates a more comprehensive investigation into his role within the madhhab in the context of his biography and fatwas. This study employs a qualitative research method, in particular utilising historical analysis and content analysis techniques. The primary data is attained from tabaqat treatisesand fiqh literature. In conclusion, the Bukhara Hanafi School, founded by Abu Hafs al-Kabir accelerated the spread of Hanafism in Central Asia and became an enduring centre where fiqh education was provided for generations.