İbâdî Alîm Ebû Ya’kûb el-Vercelânî’nin ed-Delîl ve’l-Burhân’ı Bağlamında Siyasi Görüşleri
Political Views of Ibadi Scholar Ebû Ya'kûb el-Vercelânî in the Context of Ed-Delîl ve'l-Burhân
Yazar: Bilen, Osman; Rençber, Fevzi
Dergi: e-Makalat Mezhep Araştırmaları Dergisi, Vol. 18 No. 2, 2025
Anahtar kelimeler: History of İslamic sects ; İslam Mezhepleri Tarihi ; Islamic Sects ; İslam Mezhepleri ; History of Islamic Sects,al-Dalīl wa-al-Burhān,Ibāḍiyya,Politics,Warjlānī ; İslam Mezhepler Tarihi,ed-Delîl ve’l-Burhân,İbâdîyye,Siyaset,Vercelânî

Bu çalışma, Hâricî fırkaları içerisinde en ılımlı ve sistematik düşünce yapısına sahip kabul edilen İbâdiyye mezhebinin imâmet anlayışını ve siyasal düşüncesini incelemektedir. Araştırmanın konusu, mezhebin itikadî ilkeleri ile imâmet doktrininin, İbâdî düşünür Ebû Ya‘kūb Yûsuf b. İbrâhim el-Vercelânî’nin (ö. 570/1175) ed-Delîl ve’l-Burhân li-Ehli’l-ʿUkūl adlı eseri çerçevesinde değerlendirilmesidir. Çalışmanın kapsamını, İbâdiyye’nin imâmeti veraset yahut tayinden bağımsız olarak cemaatin icmâ ve biatine dayandıran yaklaşımı; dört halife hakkındaki değerlendirmeler; İslâm toplumunun bölünmesine yol açan tarihsel, siyasal ve teolojik faktörlere dair yorumlar; bu süreçte ortaya çıkan temel kavramlara ilişkin tutum; ayrıca müşrikler ve Ehl-i kitapla ilişkilere dair görüşler oluşturmaktadır. Araştırmanın amacı, Vercelânî’nin siyasal ve kelâmî düşüncesinin İbâdiyye mezhebinin genel çizgisi içindeki yerini tespit etmek ve bu düşüncenin mezhebin ana ilkeleriyle uyum düzeyini ortaya koymaktır. Çalışmada nitel yöntem benimsenmiş; Vercelânî’nin eseri başta olmak üzere klasik İbâdî kaynaklar analiz edilmiş, diğer İslâm fırkalarının imâmet anlayışlarıyla karşılaştırmalı bir inceleme yapılmıştır.Araştırmanın sonucunda, Vercelânî’nin düşüncesinde ilk üç halife döneminin örnek alınması gereken ideal bir yönetim modeli olarak görüldüğü; ümmetin parçalanmasının temel nedeninin yöneticilerin hatalı tutumları ve yanlış açıklamaları olarak değerlendirildiği; müşriklere karşı ihtiyatlı ve mesafeli bir yaklaşım benimsendiği tespit edilmiştir. Ayrıca Vercelânî’nin siyasal görüşlerinin genel hatlarıyla İbâdiyye’nin yerleşik siyasal anlayışıyla uyumlu olduğu sonucuna ulaşılmıştır.

This study examines the Ibāḍī understanding of imamate and its political thought, a school regarded as the most moderate and systematic branch within the Khārijite tradition. The research focuses on the doctrinal principles and the conception of imamate in the Ibāḍī school as articulated in the work al-Dalīl wa’l-Burhān li-Ahl al-ʿUqūl by the Ibāḍī scholar Abū Yaʿqūb Yūsuf b. Ibrāhīm al-Warjlānī (d. 570/1175). The scope of the study includes the Ibāḍī view that imamate is established not through hereditary succession or designation, but through communal consensus and allegiance; al-Warjlānī’s assessments of the four caliphs; his interpretations of the historical, political, and theological factors that led to the fragmentation of the Muslim community; his approach to key concepts associated with these developments; and his views on relations with polytheists and the People of the Book. The aim of the research is to determine the place of al-Warjlānī’s political and theological thought within the broader framework of Ibāḍī doctrine and to evaluate the extent to which his views align with the principal tenets of the school. The study employs a qualitative methodology, analyzing al-Warjlānī’s work alongside classical Ibāḍī sources and conducting a comparative examination of the imamate doctrines of other Islamic sects.The findings indicate that al-Warjlānī regarded the period of the first three caliphs as an ideal model of governance; that he attributed the fragmentation of the Muslim community primarily to the erroneous attitudes and statements of political leaders; and that he advocated a cautious and reserved stance toward polytheists. The study concludes that al-Warjlānī’s political views are largely consistent with the established political principles of the Ibāḍī school.