16. Yüzyıl Türk Müziği’nde Bas Frekanslı Bir Çalgı Olan Şehrud ile Dimitri Kantemir’in Bestenigar Peşrevi’nin Günümüz İcrası Analizi
An Analysis of the Contemporary Performance of Dimitri Cantemir’s Bestenigâr Peşrev Using the Shahrud, a Bass-Frequency Instrument of 16th-Century Turkish Music
Yazar: Çaylak, Gökhan; Aslan, Enver Mete
Dergi: Konservatoryum, Vol. 12 No. 2, 2025
Anahtar kelimeler: Music Performance ; Müzik Performansı ; Composition in Turkish Classical Music ; Türk Sanat Müziğinde Kompozisyon ; Interpretation in Turkish Classical Music ; Türk Sanat Müziğinde Yorumculuk ; Shahrud,Performance,Turkish Music,Bestenigar,Cantemir ; Şehrud,İcra,Türk Müziği,Bestenigâr,Kantemir

Farsî - Arabî bir müzik geleneğine ait olduğu düşünülen şehrud, Osmanlı coğrafyasında 1500’lü yılların sonları ile 1600’lü yılların başlarında yer almış ve bu yıllardan sonra tercih edilmemiş ve sonucunda unutulmuş bir çalgıdır. İslamî kaynaklarda çalgının tanımları değişkenlik gösterse de Meragî ile birlikte teknesi ve uzunluğu udun yaklaşık iki katı büyüklükte bir hacme sahip telli çalgı olarak tanımlanmaktadır. Çalışmada şehrudun geleneksel icrâsının yanında günümüz müziksel algı ve ihtiyacı doğrultusunda, çalgı ile bas frekansın nasıl sağlanabileceğine yönelik bir fikir sunulması amaçlanmıştır. Günümüz Türk müziği icrâsında bas frekans ihtiyacına yönelik bir alternatif olarak, müzik yazısı ile birlikte şehrudun sunulması, kullanılmasının önerilmesi ve bu kapsamda çalışılan bir konu olması çalışmanın başlıca önemini göstermektedir. Yapılan literatür taramasında da şehrud ile ilgili yayınlanmış çalışmaların sayıca az olması, çalışmaya ayrıca önem katmaktadır. 2022 yılında Kalan Müzik etiketi ile yayınlanan Tel Boyunca albümünde yer alan Dimitri Kantemir’e ait Bestenigar Peşrevi’nin icrâ analizinde ana melodinin altında şehrud icrâsının grafiği ve uyguladığı yöntem, dikte edilerek yazılmış, nota üzerinde iki satırlık eş zamanlı porte olarak belirtilmiştir. Analiz sonucunda Avrupa temelli Batı müziğinin klasik kurallarını taşımamakla birlikte evrensel tınıların sahip olduğu pedal ses, 3’lü veya 5’li gibi aralıklardan yardım alındığı anlaşılmaktadır. Türk müziği geleneğindeki icrâ ve üslup konusuna sadık kalmaya çalışmakla birlikte her müzikte olduğu gibi altta yatan armonik fonksiyonların da hissettirildiği bir icrâ yoluna gidilmiş olduğu, zaman zaman eserin aynısının teksesli olarak ifade edildiği ve çoksesliliğin de gizli kalmayıp duyurulduğu anlaşılmaktadır.

The shahrud, believed to belong to the Farsi–Arabic musical tradition, was present in the Ottoman cultural sphere during the late 1500s and early 1600s. However, it fell out of use after this period and was eventually forgotten. Although the descriptions of the instrument vary across Islamic sources, Meragî defines it as a stringed instrument whose body and length give it a volume approximately twice that of the oud. This study aims not only to explore the traditional performance practice of the shahrud but also to propose how bass frequencies may be produced with the instrument in accordance with contemporary musical perceptions and needs. The principal significance of this study lies in presenting the shahrud, together with notated musical examples, as an alternative for addressing the need for bass frequencies in contemporary Turkish music performance, as well as in recommending its potential use and examining a topic that has not previously been studied in this context. The literature review further underscores the importance of the research, as the number of published studies on the shahrud is notably limited. In the performance analysis of Dimitri Cantemir’s Bestenigâr Peşrev, included in the album Tel Boyunca released by Kalan Müzik in 2022, the structure and method of the shahrud performance beneath the main melody were transcribed and represented on the score as two simultaneous staves. The analysis revealed that, although the performance does not conform to the classical rules of European-based Western music, it makes use of universal sonorities such as pedal tones and intervals of the third and fifth. While efforts were made to remain faithful to the performance practice and stylistic aesthetics of the Turkish music tradition, it was observed that—similar to all musical practices—an approach was adopted that conveyed underlying harmonic functions. Accordingly, the piece was at times articulated monophonically, and instances of polyphony were not concealed but deliberately brought to the foreground.