Uluslararası İlişkilerde ‘Anarşizmin Sefaleti’:  Karl Marx ve Friedrich Engels’in Anarşizm  Eleştirileri Işığında Teorik Bir Değerlendirme
‘The Poverty of Anarchism’ in International  Relations: A Theoretical Assessment  in Light of Karl Marx and Friedrich Engels’  Anarchism Critiques
Yazar: Avcı, Yasin; Arar, Doğan
Dergi: Mülkiye Dergisi, Vol. 49 No. 4, 2025
Anahtar kelimeler: International Politics ; Uluslararası Siyaset ; Political Science (Other) ; Siyaset Bilimi (Diğer) ; Anarşizm,Marksizm,Uluslararası İlişkiler,Felsefenin Sefaleti,Anarşizmin Sefaleti. ; Anarchism,Marxism,International Relations,The Poverty of Philosophy,The Poverty of Anarchism.

Bu çalışmanın konusunu, Uluslararası İlişkiler (Uİ) disiplinindeki anarşizmin, Karl Marx ve Friedrich Engels’in anarşizm eleştirileri ışığında değerlendirilmesi oluşturmaktadır. Uİ’de anarşi kavramı teorik ve metodolojik merkeziyetine rağmen felsefi temellerinden tümüyle farklı ve pejoratif imalarla kullanılırken, 20. yüzyılın sonlarına doğru disiplinin gündemine gelen bir teori olarak anarşizm de genellikle normatif, ikincil veya marjinal bir alan olarak değerlendirilmiştir. Uİ’de anarşizm, devletsiz bir küresel toplumsal düzenin olanaklarını ve egemenlik, güç, itaat gibi kavramların eleştirisini ön plana çıkarırken, otorite ve mülkiyet karşıtı perspektifleriyle disipline alternatif bir eleştirel damar ekleme iddiasını taşımaktadır. Bu çalışmada ise Marx ve Engels’in anarşizm eleştirilerine dayanarak, Uİ’deki anarşizmin sınırları bütüncül ve sistematik bir şekilde ortaya konmuştur. Bu eleştiriler ontolojik, metodolojik ve epistemolojik olarak kategorize edilmiş ve normatif ile politik-pratik eleştiriler Uİ’nin teorik odağını aşarak doğrudan siyaset bilimi tartışmalarına içkin oldukları için kapsam dışında bırakılmıştır. Böylece çalışmada, Marx’ın Felsefenin Sefaleti adlı eserine doğrudan göndermeyle, Uİ’deki anarşizmin teorik ve metodolojik sınırları ‘anarşizmin sefaleti’ başlığı altında incelenmiştir. Çalışmanın ilk bölümünde Uİ’deki anarşizm; felsefi öncülleri, güncel literatürü ve temel varsayımları üzerinden ele alınmıştır. İkinci bölümde ise Marx ve Engels’in Max Stirner, Pierre-Joseph Proudhon ve Mihail Bakunin’e yönelik eleştirilerinden hareketle, Uİ’deki anarşizmin teorik ve metodolojik zaafları mercek altına alınmıştır. Metinler arası karşılaştırmalı analizin ve tarihsel eleştirinin yöntem olarak benimsendiği çalışmada Marx ve Engels’in anarşizme yönelttiği eleştirilerin, Uİ’de anarşizmin sınırlarını ortaya koymada güçlü bir teorik çerçeve sunduğu savunulmuştur. Çünkü Marksizm ve anarşizm aynı tarihsel bağlamda ortaya çıkmış, işçi hareketlerinin içinden doğmuş ve benzer sorunlara yanıt aramış düşman kardeşlerdir. Dolayısıyla Marx ve Engels’in değerlendirmeleri anarşizmin öncüllerini içeriden kavrayan bir gözle yapılmıştır. Çalışmada; Uİ’de anarşizmin devleti ilk neden, öz-örgütlenmeyi kendiliğinden çözüm, adalet ve hakları ise tarih-üstü etik ilkeler olarak kurarak, tarihsel-maddi süreçleri ve sınıf karşıtlığını ikincilleştirdiği ve bu nedenle de Uİ’de yeni bir eleştirel damar açmak yerine disiplindeki statükonun yeniden üretimine hizmet ettiği sonuçlarına ulaşılmıştır. Bir başka deyişle, anarşizm Uİ’de bir ‘eleştiri silahı’ üretmiş ancak Marx’ın ifadesiyle ‘silahların eleştirisi’nin yerini alamayan bir vicdan muhasebesine dönüşmüştür.

This study assesses anarchism in International Relations (IR) in light of Karl Marx and Friedrich Engels’ critiques of anarchism. In IR, although the concept of anarchy has theoretical and methodological centrality, it has been employed in ways that diverge from its philosophical foundations and often carry pejorative connotations. Anarchism, which entered the agenda in the late twentieth century, has typically been treated as a normative, secondary, or marginal perspective. In IR, anarchism foregrounds the possibilities of a stateless global social order and the critique of sovereignty, power, and obedience, claiming —through anti-authoritarian and anti-proprietarian perspectives — to add an alternative critical current. Drawing on Marx and Engels’ critiques, this study sets out, systematically, the limits of anarchism in IR. These critiques are categorized as ontological, methodological, and epistemological; normative and politico-practical critiques are left outside the scope, as they exceed IR’s theoretical focus and belong to political science debates. Accordingly, with a direct reference to Marx’s The Poverty of Philosophy, the theoretical and methodological limits of anarchism in IR are examined under ‘the poverty of anarchism’. Part I discusses anarchism in IR -its philosophical premises, contemporary literature, and core assumptions. Part II analyses its theoretical and methodological weaknesses through Marx and Engels’ criticisms of Max Stirner, Pierre-Joseph Proudhon, and Mikhail Bakunin. Using intertextual comparative analysis and historical critique, the article argues that these criticisms provide a robust framework for revealing anarchism’s limits in IR. Because Marxism and anarchism emerged in the same historical context, from the workers’ movement, and sought similar answers — making them ‘fraternal adversaries’ —they are uniquely positioned for internal critique. The study concludes that anarchism in IR posits the state as a first cause, treats self-organization as a self-sufficient remedy, and frames justice and rights as trans-historical ethical principles, relegating historical-material processes and class antagonism. Consequently, rather than opening a new critical current, anarchism contributes to reproducing the disciplinary status quo. In other words, anarchism in IR forges a ‘weapon of criticism,’ but -borrowing Marx’s phrase -becomes a moral reckoning that cannot substitute for the ‘criticism of weapons’.