Safevi’nin İlk Nuru: Envâri Süheylî’nin Topkapı Nüshası
The First Light of the Safavids: Envari Süheyli's Topkapi Copy
Yazar: İrcal, Rahime; Çetin, Ökkeş Hakan
Dergi: 21. Yüzyılda Eğitim ve Toplum, Vol. 14 No. 42, 2025
Anahtar kelimeler: Applied Linguistics and Educational Linguistics ; Uygulamalı Dilbilim ve Eğitim Dilbilimi ; Türk Resim Sanatı,Safevi Minyatürü,Kelile ve Dimne,Envâr-i Süheyli,Tebriz. ; Turkish Painting,Safavid Miniature Painting,Kalila and Dimna,Envar-i Suheyli,Tabriz.

Bir varmış bir yokmuş diyerek başlayan, günü ve yönü belirsiz sözlerin verdiği hikmetlerden feyz alan bir kitap. Nesilden nesle aktarılarak gelen sözler silsilesi.  Kimi zaman öğüt vermiş kimi zaman yol göstermiş ama hep doğruyu salık vermiş. Salt doğruyu kimsenin tam olarak bilemediği hayatta en iyiyi söylemeye niyet eden sözlerin toplandığı güzide bir eser; Süheyli’nin nuru yani Envâr-i Süheyli.  Bu çalışmada Topkapı Saray Müzesi’nde H. 361 envanter numarası ile kayıtlı olan Envar-i Süheyli nüshasının kodikolojik ve ikonografik olarak incelenmesi amaçlanmaktadır. Topkapı Saray Müzesi nüshasının seçilme nedeni daha önce bu eserin kapsamlı olarak tanıtılmamış olmasıdır. Topkapı Sarayı Müzesi Kitaplığındaki bu nüshasının Safevi döneminde istinsah edilmiş ilk resimli “Envâr-i Süheyli” olabileceğini düşünmemiz de bu resimli el yazması üzerine yoğunlaşmamızın bir başka nedenidir. Kesin bir yargıya varmak zor olsa da çalışmanın metninde açıklayacağımız verilere dayanarak böyle bir tespitte bulunduk. Yukarıda da belirttiğimiz gibi Süheyli isimli bir vezirin nuru ve hikmeti olarak bilinen Envar-i Süheyli adlı eserin Safevi dönemine ait resimli ilk örneği kanımızca Topkapı Saray Müzesinde Hazine 361 envanter kayıtlı bu el yazmasıdır. Bu yazma ile ilgili kapsamlı bir çalışma olmadığı için araştırmalarımız neticesinde edinilen verilerden bazı çıkarımlar yapılmıştır. Eserin Dünya üzerindeki çok sayıda müze ve kütüphanede kopyaları yer almaktadır. Envâr-i Süheyli’nin yazılış tarihi tam olarak bilinmemektedir. Ancak eserin yazarı Mevlânâ Kemâlüddîn Hüseyn b. Alî-i Beyhakī-yi Sebzevârî’nin   tarihi belirli olan diğer eseri Ahlâk-ı Muhsinî (1495) ile çağdaş olduğu var sayılır.  Envâr-i Süheyli’nin toplam 52 resimsiz nüshasına ulaşılmıştır. En erken tarihli resimsiz yazmalar İstanbul Süleymaniye Kütüphanesinde yer alır. Süleymaniye Kütüphanesi, Ayasofya Koleksiyonu, 04215 koleksiyon numarasıyla yer alan 235 sayfalı eser, H.897/M.1491-1492’ye tarihlenir. Süleymaniye Kütüphanesi, Ayasofya Koleksiyonu, 03790 koleksiyon numarasıyla yer alan eser ise H.918/M.1512-1513’e tarihlenmektedir

Beginning with the timeless phrase “Once upon a time,” this work draws inspiration from the wisdom embedded in words whose time and direction remain uncertain. It represents a chain of sayings transmitted through generations—sometimes offering advice, sometimes guidance, yet always advocating truth. In a world where absolute truth cannot be fully known, The Lights of Suhayli (Envâr-i Süheyli) emerges as a distinguished compilation of expressions seeking to convey what is right and virtuous—the light of Süheyli himself. This study aims to examine the manuscript of Envâr-i Süheyli preserved in the Topkapı Palace Museum under the inventory number H. 361, from both codicological and iconographic perspectives. The manuscript was selected because it has not been previously introduced or analyzed in detail. Another reason for focusing on this copy is the possibility that it represents the earliest illustrated version of Envâr-i Süheyli produced during the Safavid period. Although drawing a definitive conclusion is difficult, the evidence presented in this dissertation supports this proposition.To our knowledge, this manuscript, registered as Treasury 361 in the Topkapı Palace Museum Library, constitutes the earliest illustrated example of Envâr-i Süheyli, a work renowned as the light and wisdom of a vizier named Süheyli. Since no comprehensive study has previously been conducted on this copy, several interpretations have been derived from the findings of the present research. Numerous copies of the text exist in museums and libraries worldwide. The exact date of composition of Envâr-i Süheyli remains uncertain; however, it is assumed to be contemporary with Akhlaq-i Muhsini (1495), another dated work by its author, Mawlānā Kamāl al-Dīn Ḥusayn b. ʿAlī al-Bayhaqī al-Sabzawārī . To date, 52 non-illustrated manuscripts of Envâr-i Süheyli have been identified.  The earliest of these are preserved in the Süleymaniye Library in Istanbul: one in the Ayasofya Collection (No. 04215, 235 folios, dated H. 897 / A.D. 1491–1492) and another (No. 03790) dated H. 918 / A.D. 1512–1513