Celâleddin Hârizmşah’ın Azerbaycan İşgali ve Buna Bir Tepki: Gence’de Demirci Bender İsyanı
D̲j̲alāl al-Dīn K̲h̲wārazm-S̲h̲āh’s Invasion of Azerbaijan and A Local Response: The Blacksmith Bender Uprising in Gand̲j̲a
Yazar: Solmaz, Sefer
Dergi: Mavi Atlas, Vol. 13 No. 2, 2025
Anahtar kelimeler: General Turkish History (Other) ; Genel Türk Tarihi (Diğer) ; Gence,Demirci Bender,İsyan,Celâleddin Hârizmşah ; Gand̲j̲a,Blacksmith Bender,Uprising,D̲j̲alāl al-Dīn K̲h̲wārazm-S̲h̲āh,Mongols

Azerbaycan, son derece stratejik olan coğrafi konumundan dolayı tarihsel süreçte pek çok defa işgallerle karşı karşıya kalmıştır. Bunlardan birisi de Celâleddin Hârizmşah’ın Azerbaycan işgalidir. Aslında yaklaşan Moğol tehlikesine karşı koyabilecek bir gücün olmadığı düşüncesinin hâkim olduğu bir dönemde Celâleddin Hârizmşah’ın ansızın Azerbaycan’a gelmesi, halkın geleceğe ümitle bakmasına neden olmuştur. Çünkü insanlar, Celâleddin’in herkesi kendi etrafında birleştirerek Moğollara karşı koyabileceğine inanmıştır. Ancak Hârizmşah sultanının Azerbaycan’da hâkimiyetini tesis etmesinin üzerinden kısa bir süre geçince gerçekler hiç de böyle bir durumun yaşanmayacağını göstermiştir. Nitekim Celâleddin, kendisini Büyük Selçuklu Devleti’nin devamı addederek sürekli komşu ülkelerin topraklarına saldırmış ve ordusunun her geçen gün artan masrafı da valileri aracılığıyla halka yüklenmiştir. Celâleddin Hârizmşah’ın bu faaliyetleri ülkenin tamamında olduğu gibi Gence’de de halkın huzursuzluğuna sebep olmuştur. Gence Esnaf Teşkilatı’nın başında bulunan demirci ustası Bender, halkı bu sorunu çözeceğine ve şehri yeniden özgürleştireceğine inandırmıştır. 1231 yılında Gence’de Demirci Bender önderliğinde başta esnaf ve köylüler olmak üzere Genceliler ayaklanarak kentteki Hârizmlilerin hepsini kılıçtan geçirmiştir. Başarıya ulaşan isyan ile Demirci Bender, şehrin yönetimini elde etmiştir. Şehir, kısa süreliğine de olsa işgalden kurtarılmasına rağmen iyi yönetilememiştir. Demirci Bender, Gence’de adil bir yönetim sergileyemeyince halk ondan desteğini çekmiş ve bunun üzerine Celâleddin şehri geri almıştır. Moğolların yaklaşması Celâleddin Hârizmşah’ın Gence’yi terk etmesine neden olmuştur. Ancak Demirci Bender’in Gence’deki iktidarı uzun sürmese de o gerçekleştirdiği bu isyan hareketi dolayısıyla Azerbaycan’ın önemli kahramanlarından biri sayılmış, kendisinden sonraki bağımsızlık hareketlerine ilham kaynağı olmuş ve günümüzde Gence’nin Hacıkent İlçesinde Selefler-Halefler Parkı’na heykeli dikilmiştir.

Due to its highly strategic geographical location, Azerbaijan has historically been subjected to numerous invasions. One such incursion was led by D̲j̲alāl al-Dīn K̲h̲wārazm-S̲h̲āh. At a time when the prevailing sentiment was that no power could resist the looming Mongol threat, D̲j̲alāl al-Dīn’s sudden arrival in Azerbaijan sparked hope among the populace. Many believed he could unite the region and mount a successful resistance against the Mongols. However, shortly after establishing his authority in Azerbaijan, it became evident that such expectations were misplaced. D̲j̲alāl al-Dīn, perceiving himself as the successor to the Great Seljuk Empire, launched aggressive campaigns against neighboring territories. The growing financial burden of his military operations was imposed on the local population through his governors, leading to widespread unrest—including in the city of Gand̲j̲a. In Gand̲j̲a, a blacksmith named Bender, who headed the craftsmen’s guild, emerged as a leader promising to liberate the city and restore its autonomy. In 1231, under Bender’s leadership, artisans and peasants revolted, massacring all Khwārazmian forces stationed in the city. Following the successful uprising, Bender gained control of Gand̲j̲a. Despite the city’s brief liberation, his administration failed to deliver just governance, causing public support to wane. D̲j̲alāl al-Dīn subsequently reclaimed the city. The Mongol advance eventually forced D̲j̲alāl al-Dīn to abandon Gand̲j̲a. Although Bender’s rule was short-lived, his rebellion earned him recognition as a national hero in Azerbaijan. His actions inspired subsequent independence movements, and today, a statue honoring him stands in the Selefler-Halefler Park in the Hacikent district of Gand̲j̲a.