Güçlü Devlet Geleneği Tezinin Eleştirisine Katkı: Özne-Merkezcilik Sorunu
Güçlü Devlet Geleneği Tezinin Eleştirisine Katkı: Özne-Merkezcilik Sorunu
Yazar: Varel, Anıl
Dergi: Mülkiye Dergisi, Vol. 44 No. 4, 2020
Anahtar kelimeler: Türk Modernleşmesi, Geç Modernleşme,,Bürokrasi,,Özne-Merkezli Tarihyazımı, Özgücülük.

Büyük toplumsal dönüşümlerin tahlilinde, özneleri çevreleyen nesnel belirlenimlerçözümlemenin dışında bırakıldığında ya da bunlar geri plana atıldığında; tarihselaçıklama, belirli grupların veya kişilerin, büyük bir serbesti içinde şekillenen iradeve pratiklerinin bir sonucu hâline gelmektedir. Bu tür açıklamalarda, öznelerinbaşarıları, başarısızlıkları, iyilikleri ve kötülükleri tartışmanın merkezine alınarak,tarih, tümüyle rastlantıların ve tarihsel kahramanların ellerine terk edilir. Osmanlı-Türkiye modernleşmesi tartışmalarında literatüre büyük ölçüde hâkim durumdaolan güçlü devlet geleneği tezinde ise özneler, Osmanlı’dan devralındığı iddia edilenbir devlet geleneğinin taşıyıcıları olarak sunulurlar. Bu devlet geleneği mirasınıdevralan İttihatçılar ile onların devamı niteliğindeki Kemalistlerin iktidarında, siviltoplum ve ara tabakaların siyasal süreçlerin dışında tutulduğu ve mevcut olduklarıkadarıyla da gelişip serpilmelerinin engellendiği iddia edilir. Böylelikle ülkenin tarihselgelişim doğrultusunun, Osmanlı devlet geleneğini devralan asker ve sivil bürokratlartarafından, yukarıdan bir devrimle tayin edildiği öne sürülür. Bu açıklama, öznelerinirade ve pratiklerini yüzyılların derinliklerinden gelen bir öze (güçlü devlet geleneğine)bağlıyor olması nedeniyle, özne-merkezli tarihyazımının bir örneğini teşkil etmiyor gibigözükmektedir. Ancak bu görünüş yanıltıcıdır. Güçlü devlet geleneği tezinde tarihselhareket -bu tezin dayandığı tarihsel verilerdeki tüm ampirik ve diğer yöntemsel sorunlarbir yana-, genel bir kural olarak, yine belirli öznelerin kararları ve edimlerine göredevinimini gerçekleştirir. Çünkü ‘devlet geleneği’ nosyonu asıl olarak, özneleri, nesnelbelirlenimlerin dışına fırlatan bir tramplen işlevi görmektedir. Bu tez gerçekte, öznemerkezlitarihyazımını fasılalı bir şekilde (devlet geleneği gibi bir ara duraktan) geçerekyeniden üretmektedir. Üstelik bu, yöntemsel açıdan kaçınılmaz bir sondur. Güçlü devletgeleneği tezi, farklı olguların görünürde taşıdıkları bir takım yüzeysel benzerliklereişaret etmekle, bunların birbirleriyle bağlantılı olduğunu varsayar; ancak bu bağlantınınnasıl var olabildiğini somut olarak açıklamaya girişmez. Somut çözümlemede, ‘Osmanlıdevlet geleneği’ faktörü, araştırma planına somut biçimde dâhil olamayan bir ön-kabulolarak kalır. Devlet geleneği nosyonu hiçbir tarihsel gelişmeyi somut olarak açıklamadığıiçin, öznelerin irade ve pratikleri zorunlu olarak her şeyin açıklaması hâline gelir.Neticede bu tezin savunulduğu metinlerde Osmanlı-Türk modernleşmesine yönelikanalizler, hemen her zaman, öznelerin düşünce ve edimlerinin bir eleştirisinden ibaretkalır. Oysa Türkiye’deki modernleşme tartışmalarını artık, Jön Türkler, İttihatçılar yada Kemalistlere yönelik övgü ve yergilerin ötesine taşımak gerekmektedir. Böyle biraçıklama tarzı ise öznelerin, nesnel belirlenimler karşısında dipnotlara indirgenmesinigerektirmektedir.

Büyük toplumsal dönüşümlerin tahlilinde, özneleri çevreleyen nesnel belirlenimlerçözümlemenin dışında bırakıldığında ya da bunlar geri plana atıldığında; tarihselaçıklama, belirli grupların veya kişilerin, büyük bir serbesti içinde şekillenen iradeve pratiklerinin bir sonucu hâline gelmektedir. Bu tür açıklamalarda, öznelerinbaşarıları, başarısızlıkları, iyilikleri ve kötülükleri tartışmanın merkezine alınarak,tarih, tümüyle rastlantıların ve tarihsel kahramanların ellerine terk edilir. Osmanlı-Türkiye modernleşmesi tartışmalarında literatüre büyük ölçüde hâkim durumdaolan güçlü devlet geleneği tezinde ise özneler, Osmanlı’dan devralındığı iddia edilenbir devlet geleneğinin taşıyıcıları olarak sunulurlar. Bu devlet geleneği mirasınıdevralan İttihatçılar ile onların devamı niteliğindeki Kemalistlerin iktidarında, siviltoplum ve ara tabakaların siyasal süreçlerin dışında tutulduğu ve mevcut olduklarıkadarıyla da gelişip serpilmelerinin engellendiği iddia edilir. Böylelikle ülkenin tarihselgelişim doğrultusunun, Osmanlı devlet geleneğini devralan asker ve sivil bürokratlartarafından, yukarıdan bir devrimle tayin edildiği öne sürülür. Bu açıklama, öznelerinirade ve pratiklerini yüzyılların derinliklerinden gelen bir öze (güçlü devlet geleneğine)bağlıyor olması nedeniyle, özne-merkezli tarihyazımının bir örneğini teşkil etmiyor gibigözükmektedir. Ancak bu görünüş yanıltıcıdır. Güçlü devlet geleneği tezinde tarihselhareket -bu tezin dayandığı tarihsel verilerdeki tüm ampirik ve diğer yöntemsel sorunlarbir yana-, genel bir kural olarak, yine belirli öznelerin kararları ve edimlerine göredevinimini gerçekleştirir. Çünkü ‘devlet geleneği’ nosyonu asıl olarak, özneleri, nesnelbelirlenimlerin dışına fırlatan bir tramplen işlevi görmektedir. Bu tez gerçekte, öznemerkezlitarihyazımını fasılalı bir şekilde (devlet geleneği gibi bir ara duraktan) geçerekyeniden üretmektedir. Üstelik bu, yöntemsel açıdan kaçınılmaz bir sondur. Güçlü devletgeleneği tezi, farklı olguların görünürde taşıdıkları bir takım yüzeysel benzerliklereişaret etmekle, bunların birbirleriyle bağlantılı olduğunu varsayar; ancak bu bağlantınınnasıl var olabildiğini somut olarak açıklamaya girişmez. Somut çözümlemede, ‘Osmanlıdevlet geleneği’ faktörü, araştırma planına somut biçimde dâhil olamayan bir ön-kabulolarak kalır. Devlet geleneği nosyonu hiçbir tarihsel gelişmeyi somut olarak açıklamadığıiçin, öznelerin irade ve pratikleri zorunlu olarak her şeyin açıklaması hâline gelir.Neticede bu tezin savunulduğu metinlerde Osmanlı-Türk modernleşmesine yönelikanalizler, hemen her zaman, öznelerin düşünce ve edimlerinin bir eleştirisinden ibaretkalır. Oysa Türkiye’deki modernleşme tartışmalarını artık, Jön Türkler, İttihatçılar yada Kemalistlere yönelik övgü ve yergilerin ötesine taşımak gerekmektedir. Böyle biraçıklama tarzı ise öznelerin, nesnel belirlenimler karşısında dipnotlara indirgenmesinigerektirmektedir.