Kullanımlık Metin Oluşturmada Eş Biçimlilikten / Adlılıktan ve Çok Anlamlılıktan Yararlanma
Benefiting from the Homonymy and Polysemy in Creating Functional Texts
Yazar: Tepeli, Yusuf; Börekçi, Muhsine
Dergi: Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, Vol. 0 No. 66, 2019
Anahtar kelimeler: Creative Arts and Writing ; Sanat ve Edebiyat ; Functional text,homonymy,polysemy,pun,double-entendre ; Kullanımlık metin,eş biçimlilik,çok anlamlılık,cinas,tevriye

20. yüzyıla kadar dil ve edebiyat incelemeleri genelde dinî ve edebî metinlere yönelik olarak yapılmıştır. Özellikle 20. yüzyılın ikinci yarısından itibaren dil ve edebiyat bilimi açısından edebî olmayan yani kullanımlık metinlerin de incelenmeye değer olduğu görülmüştür. Kitle iletişim araçları sayesinde bu metinlerin hem sözlü hem de yazılı ortamda günlü ve anlı olarak ulusal ve uluslararası boyutta kitlelere sunulması imkânı artmıştır. Çağımızın gereği olarak anlı yaşamak zorunda kalan geniş kitleler için bu kullanımlık metinlerin sadece içeriği değil; sadeliği, anlaşılırlığı, çarpıcılığı, akılda kalıcılığı, kısalığı, canlılığı ve kolay okunurluğu gibi sunuluş özelleri de önem kazanmıştır. Bu yüzden kullanımlık metinler oluşturulurken şiir dilinin sunuluş özelliklerine de sık sık başvurulduğu görülmektedir.Kullanımlık metinlerden biri olan reklâmlarda olduğu gibi, haber yazılarında, özellikle manşetlerinde de şiir dilinin sunuluş özelliklerinden biri olan eş biçimli/adlı ve çok anlamlı ögelerden sıklıkla yararlanıldığı görülmektedir; ancak ulaşılabilen alan yazında, kullanımlık metinlerde eş biçimli ve çok anlamlı ögelerle ilgili söz sanatları üzerine çalışmalara pek rastlanmamıştır. Bu nedenle, gazete manşetlerindeki cinaslı ve çok anlamlı tevriye örnekleri tespit edilip incelenerek alandaki boşluğa bir katkı sağlamak amaçlanmaktadır.Bu çalışmanın verileri nitel araştırma yöntemlerinden belge (doküman) incelemesi ve içerik analiziyle elde edilmiştir. Belge incelemesi boyutundaki verilerin elde edilmesinde gazete manşetlerinde kullanılan söz sanatlarını, özellikle eş biçimli ve çok anlamlı yani cinaslı veya tevriyeli kullanımlarını incelemeyi amaçlayan bu çalışmanın evrenini bir kullanımlık metin türü olan gazete haber yazıları; örneklemini ise, Türkiye’de en çok satan Türkçe gazetelerin (Posta, Sabah, Hürriyet, Haber Türk, Bugün ve Fotomaç) internet yayımlarının 2012 Ocak ve Haziran ayları arasındaki altı aylık zaman diliminde yayımlanan manşetler oluşmuştur. İçerik analizi boyutunda ise taranan manşetlerdeki eş biçimli (eş adlı) ve çok anlamlı ögeler, yani cinaslı ve çok anlamlı tevriye örnekleri tespit edilerek değerlendirilmiş; dil bilimsel açıdan sözlüksel ve söz dizimsel boyutta sınıflandırılmış; kelime türü ve manşet konusu bakımından yorumlanmıştır.Bu çalışmada taranan manşetlerde toplam 38 cinaslı ve çok anlamlı tevriye örneği bulunmuştur. Bunlar ayrıntılı incelendiğinde ise gazete manşetlerinde tevriye türü olarak cinaslıdan (10) ziyade çok anlamlı (28) tevriye örneklerinin kullanıldığı, bunların da manşet konusu bakımından ağırlıklı olarak spor manşetlerinde geçtikleri saptanmıştır.

Until the 20th century, research studies on language and literature were often directed to religious and literary texts. Particularly after the second half of the 20th century, it was observed that the texts, which can be accepted as “non-literary” concerning linguistics and literature, in other words, the functional texts were also worth examining. Thanks to the mass media, the opportunity has increased to present these texts daily and momentarily to the masses in both national and international contexts in oral and written versions. For the large masses, who had to live a momentary life as a requirement of our age, the presentation properties of these functional texts are important not only for their content but also for their simplicity, clarity, attractiveness, briefness, aliveness, and being reader friendly. Therefore, it is observed that the presentation properties of poetry are frequently used in creation of the functional texts.It is observed that homonymous and polysemic elements, which are among the presentation properties of poetry, are frequently used in news texts, particularly in the headlines as is in the advertisements, which are among the functional texts. However, in the accessible literature, there are not much research conducted on the rhetoric concerning the homonymy and polysemy in the functional texts. Therefore, it was aimed to contribute to the literature by filling this gap, examples of punned and polysemic double-entendre in the newspaper headlines were detected and examined.The data of this study were analyzed through the document and content analysis methods, which are among the quantitative research methods. The universe of this study, which aimed at examining the rhetoric used in the newspaper headlines, particularly the homonymous and polysemic elements, in other words, the punned or double-entendre elements in the data collection phase of the document analysis, is comprised of newspaper texts, which are functional texts. The sample of the study is comprised of the online headlines of the best-selling Turkish newspapers in Turkey (Posta, Sabah, Hürriyet, Haber Türk, Bugün, and Fotomaç) published in the last six months between January and June 2012. As per the content analysis phase, the examples of the homonymous and polysemic elements, in other words, the punned or double-entendre elements were determined and explained, they were classified concerning the lexicon and the syntax in linguistic terms, and interpreted concerning the word type and headline subject.Among the headlines scanned in this study, 38 punned and polysemic double-entendre examples were found. Examining in detail, it was determined that, as a double-entendre type, polysemic double-entendre examples were used (28) more than punned (10) ones, and it was also detected that these were predominantly used in the sports headlines.