Ricâlü Sahîhi’l-Buhârî Eseri Bağlamında Ebû Nasr Ahmed el-Kelâbâzî’nin Hadis İlmindeki Yeri
The Position of Abū Nasr Ahmad al-Kalābādhī in the Science of Hadith in the Context of His Work “Rijāl al-Sahīh al-Bukhārī”
Yazar: Asar, Muhammet Ali
Dergi: İhya Uluslararası İslam Araştırmaları Dergisi, Vol. 12 No. 1, 2025
Anahtar kelimeler: Hadith ; Hadis ; Hadis,Ebû Nasr Ahmed el-Kelâbâzî,Buhârî,Sahîh,Ricâl ; Hadith,Abū Nasr Ahmad al-Kalābādhī,al-Bukhārī,Sahīh,Rijāl

Ebû Nasr Ahmed b. Muhammed el-Kelâbâzî 323/935 tarihinde Buhara’nın Kelâbâz semtinde doğdu. Âlimleriyle meşhur olan Kelâbâz; Buhara’nın surlara yakın bölgesinde yer alan büyük semtlerinden biridir. Kelâbâz’da doğup İslami ilimlerin her bir alanında temayüz eden ve İslam dünyasına mâl olan çok sayıda âlimin varlığı bilinmektedir. Hicrî 4. asırda Kelâbâzlı muhaddislerin önde gelenlerinden biri Ebû Nasr Ahmed el-Kelâbâzî’dir. Kelâbâzî; hayatta iken Mâverâünnehir bölgesinin en önemli hadisçilerinden biri kabul edilmiş, Buhârî rivayetleri ve râvilerine dair geniş bilgisiyle şöhret kazanmıştır. O, Buhârî’nin Sahîh’indeki râvilere dair vukûfiyetini ortaya koyduğu günümüze de ulaşan Ricâlü Sahîhi’l-Buhârî adlı eseriyle ve hadis ilmindeki etkileri hala devam eden öğrencileriyle hadis tarihinin önemli şahsiyetlerinden biridir. O, farklı ekollere mensup Heysem b. Küleyb eş-Şâşî (öl. 335/946), Abdullah b. Muhammed Yakûb el-Üstâz (öl. 340/952), Bekr b. Muhammed es-Sayrafî (öl. 345/957), Abdülmü’min Halef en-Nesefî (öl. 346/958) gibi hocaları ile Dârekutnî (öl. 385/995), Hâkim en-Nîsâbûrî (öl. 405/1014) ve Ca‘fer el-Müstağfirî (öl. 432/1041) gibi meşhur talebeleri arasında ilmin intikaline katkı sağlamıştır. Bu makalede Ebû Nasr Ahmed b. Muhammed el-Kelâbâzî’nin hayatı tüm yönleriyle incelenmekte, hoca ve talebeleri bağlamında hadisçiliği ve ilmî kişiliği irdelenmekte, hadis ilmine katkısı ortaya konulmaktadır. Ayrıca alanında ilklerden kabul edilen Ricâlü Sahîhi’l-Buhârî adlı eserinin kaynakları, muhtevası, özellikleri, etkileri analiz edilmektedir. Hadis münekkitleri tarafından sika, hafız ve sebt gibi ifadelerle tezkiye edilen Kelâbâzî’nin yaşadığı dönemde Mâverâünnehir bölgesinin önemli hadisçilerinden biri olduğu, Buhârî’nin Sahîh’i konusundaki birikimiyle öne çıktığı tespit edilmektedir. Bahsi geçen eserinin bazısı günümüze ulaşmayan erken dönem târih ve tabakât kaynaklarından istifade edilerek hazırlanması, bununla birlikte özgün bilgiler aktarması, kendisinden sonra da ricâl edebiyatının önemli kaynaklarından biri olması çalışmanın değerini ortaya koymaktadır.

Abū Nasr Ahmad b. Muhammad al-Kalābādhī was born in 323/935 in the Kalābādh district of Bukhara. Kalābādh, one of the large quarters situated near the city walls of Bukhara, was renowned for its scholars. It is known that many distinguished scholars who became prominent in various fields of Islamic sciences and gained recognition throughout the Islamic world originated from this district. In the 4th century AH, one of the leading traditionists (muhaddithūn) of Kalābādh was Abū Nasr Ahmad al-Kalābādhī. During his lifetime, he was regarded as one of the most prominent hadīth scholars of the Māwarāʾ al-Nahr region, celebrated for his extensive knowledge of al-Bukhārī’s transmissions and narrators. Upon his death, it was stated that no other traditionist of his stature remained. His work Rijāl Sahīh al-Bukhārī, which has survived to the present day, demonstrates his profound mastery of the transmitters of al-Bukhārī’s Sahīh. Through this work, as well as through his students—whose scholarly influence continues in the field of hadīth—al-Kalābādhī became one of the significant figures in the history of hadīth scholarship. He studied under renowned teachers belonging to different schools, such as Haytham b. Kulayb al-Shāshī (d. 335/946), ʿAbd Allāh b. Muhammad Yaʿqūb al-Ustāḏh (d. 340/952), Bakr b. Muhammad al-Sayrafī (d. 345/957), and ʿAbd al-Muʾmin Khalaf al-Nasafī (d. 346/958). His notable disciples included celebrated scholars such as al-Dāraqutnī (d. 385/995), al-Hākim al-Nīsābūrī (d. 405/1014), and Jaʿfar al-Mustaghfirī (d. 432/1041), thereby contributing significantly to the transmission of knowledge between generations. This study examines the life of Abū Nasr Ahmad al-Kalābādhī in all its dimensions, with a focus on his role as a traditionist, his scholarly personality, and his contribution to the field of hadīth, within the context of his teachers and students. Furthermore, it explores his pioneering work Rijāl Sahīh al-Bukhārī by analyzing its sources, content, features, and scholarly impact, tracing its significance within the discipline and history of hadīth. Evaluated as thiqah (trustworthy), hāfiz (memorizor), and thabt (reliable) by hadīth critics, al-Kalābādhī is recognized as one of the foremost traditionists of the Māwarāʾ al-Nahr region in his era, particularly distinguished for his expertise regarding al-Bukhārī’s Sahīh. The fact that his aforementioned work draws on some early historical and biographical sources—some of which are no longer extant—while simultaneously offering original information, and that it later became one of the principal references in rijāl literature, underscores its scholarly value.