II. Meşrutiyet Döneminde Bir Din Müdafaası: Nâibzâde Ali Fuad ve İslâmlık Elden Gidiyor Risalesi
Defense of Religion in the Second Constitutional Monarchy Period: Nâibzâde Ali Fuad and His Epistle İslâmlık Elden Gidiyor
Yazar: Dilbaz, Mahmut
Dergi: İslam Tetkikleri Dergisi, Vol. 14 No. 2, 2024
Anahtar kelimeler: Islamic Studies (Other) ; İslam Araştırmaları (Diğer) ; İslâm Tarihi,II. Meşrutiyet,Modernleşme,Ali Fuad,İslâmlık Elden Gidiyor ; Islamic History,Constitutional Monarchy II,Modernization,Ali Fuad,İslâmlık Elden Gidiyor

Ali Fuad, ilmiye mensubu bir nâibin (şer‘î hâkim) oğlu olarak 19. asrın son çeyreğinde İstanbul’da dünyaya gelir. Döneminin dinî ve laik eğitim süreçlerinden geçerek ilmiye sınıfına dâhil olur. Babası Kozan nâibi iken kendisi de Adana Valiliği Yazı İşleri Müdürlüğünde memuriyete başlar. II. Meşrutiyet’in ilanını İstanbul’da karşılar. Taşrada herhangi bir yerleşim yerinin yazı işleri müdürlüğüne atanmayı beklemektedir. Meşrutiyet ilan edileli henüz beş altı ay geçmemişken karşılaştığı görece dinî, ahlâkî, sosyal problemlere dair görüşlerini İslâmlık Elden Gidiyor ismiyle küçük bir risale hâlinde neşreder. 1909-1920 yılları arasında Osmanlı coğrafyasının çeşitli yerlerinde kaymakamlık yapar. İstanbul’a dönünce hatıralarını süreli yayınlarda küçük hikâyeler hâlinde kurgulayarak yayımlar. Bu hikâyelerden seçerek derlediği, Mustafa Kemal Paşa ve Köse Hoca ismiyle 1923 senesinde neşrettiği kitabı II. Meşrutiyet ve Milli Mücadele dönemlerinin idarî, sosyal, ahlâkî ve edebî ahvaline dair dikkate değer bilgi ve yorumlar taşımaktadır. Fakat bu eser akademik tarih ve edebiyat yazıcılığında hak ettiği ilgiyi göremez, hatta Ali Fuat Cebesoy, Ali Fuat Türkgeldi ve Ali Fuat Bilgen’e izafe edilir. Elinizdeki makalede hem bu yanlışlık giderilerek Ali Fuad’ın hayat hikâyesi ilk defa kullanılan bilgi ve belgelerle ortaya konmuş hem de İslâmlık risalesi Latin harfleriyle yeniden yayımlanarak tahlil ve tenkit edilmiştir. İslâmlık risalesinin II. Meşrutiyet’in ortaya çıkardığı şartları dinî, ahlâkî ve sosyal açılardan tenkit eden ilk eserlerden biri, belki de birincisi olduğu söylenebilir.

Ali Fuad was born in Istanbul in the last quarter of the 19th century as the son of a regent who was a member of the ilmiye. He passed through the religious and secular education processes of the period and became a member of the ilmiye class. He began working as a civil servant in Adana and welcomed the declaration of the Second Constitutional Monarchy in Istanbul. Five or six months after the declaration of the Constitutional  Monarchy, he published his views on the relatively religious, moral, and social problems that he encountered in a small epistle titled “İslâmlık Elden Gidiyor”. Between 1909 and 1920, he worked as a district governor in various parts of the Ottoman territory. When he returned to İstanbul, he published his memoirs in periodicals by editing them into short stories. His book, which he compiled by selecting these narratives and published in 1923 under the name Mustafa Kemal Paşa and Köse Hoca, contains remarkable information and comments on the administrative, social, moral, and literary conditions of the Second Constitutional Monarchy and the War of Independence. However, this work does not receive the attention it deserves in academic history and literature writing and, is even attributed to Ali Fuat Cebesoy, Ali Fuat Türkgeldi, and Ali Fuat Bilgen. In this article, this mistake has been corrected, and Ali Fuad’s life story has been revealed with the information and documents used for the first time. His, treatise on Islam has also been re-published in Latin letters and analyze and criticize.