XVII. YÜZYILDA İTİL KALMUKLARI İLE RUSLAR ARASINDAKİ MESELELER
XVII. YÜZYILDA İTİL KALMUKLARI İLE RUSLAR ARASINDAKİ MESELELER
Yazar: Yılmaz, Mecnun
Dergi: İdil Ural Araştırmaları Dergisi, Vol. 6 No. 1, 2024
Anahtar kelimeler: Turkish Society and Community ; Türk Halkları ve Toplulukları ; Kalmuklar,Nogaylar,Astrahan,Ho-Urlük,Dayçin

Moğolistan’da Halhalar ile yaptıkları mücadeleler neticesinde anayurtlarını terk etmek zorunda kalan Kalmuklar, 1562 yılında İrtiş Nehri’ne doğru göç etmişler, nihayetinde Batı ve Orta Kazakistan’a yerleşmişlerdir. Ancak bazı Kalmuk grupları, çeşitli iç ve dış faktörler nedeniyle bu topraklarda uzun süre kalamamışlar, 1625 yılından itibaren belirli periyotlarda batıya doğru ilerlemeye başlamışlardır. Nitekim 1630 yılında Tayşa Ho-Urlük liderliğinde batıya doğru göç eden Kalmuk grupları, tarih literatüründe İtil Kalmukları olarak adlandırılmışlardır. Bu Kalmuk gruplarının batıya doğru göçleri sırasında Astrahan civarındaki Nogay gruplarına saldırması, Rusların onlara tepki göstermesine neden olmuştur. Böylece Kalmuklar ile Ruslar arasında ciddi mücadeleler başlamıştır. Ancak Ruslar, Kalmuklar ile yaptıkları mücadelelerde herhangi bir başarı sağlayamamışlardır. Bu durum, Kalmukların önce İtil Nehri’ne kadar sokulmasına, ardından da hem İtil Nehri civarındaki hem de Kuzey Kafkasya’daki Rus şehirlerine saldırılar düzenlemesine imkân vermiştir. Tayşa Dayçin, iki taraf arasındaki mücadelelere son vermek ve barışı sağlamak amacıyla 1649 yılında Ruslara yemin etmiş, ancak kısa süre içerisinde onu bozmuş ve 1655, 1656, 1657 yıllarında yenilerini etmiştir.  Keza onun torunu Ayuka döneminde de benzer durumlar yaşanmıştır. Kalmuklar ile Ruslar arasında yayılma ve yemine dair meselelerin devam ettiği sıralarda Rusların Kalmuklara karşı misyonerlik faaliyetlerine başlaması iki taraf arasında yeni bir meselenin daha ortaya çıkmasına neden olmuştur. Bu makalenin amacı, XVII. yüzyılda İtil Kalmukları ile Ruslar arasındaki meseleleri ortaya koymaktır. Makale, kronolojik bir düzlemde ele alınmakta ve iki taraf arasındaki meselelere bağlı olarak üç başlık altında incelenmektedir. Kaynak olarak, arşiv belgelerinden ve Rusça literatürden istifade edilmektedir.

Moğolistan’da Halhalar ile yaptıkları mücadeleler neticesinde anayurtlarını terk etmek zorunda kalan Kalmuklar, 1562 yılında İrtiş Nehri’ne doğru göç etmişler, nihayetinde Batı ve Orta Kazakistan’a yerleşmişlerdir. Ancak bazı Kalmuk grupları, çeşitli iç ve dış faktörler nedeniyle bu topraklarda uzun süre kalamamışlar, 1625 yılından itibaren belirli periyotlarda batıya doğru ilerlemeye başlamışlardır. Nitekim 1630 yılında Tayşa Ho-Urlük liderliğinde batıya doğru göç eden Kalmuk grupları, tarih literatüründe İtil Kalmukları olarak adlandırılmışlardır. Bu Kalmuk gruplarının batıya doğru göçleri sırasında Astrahan civarındaki Nogay gruplarına saldırması, Rusların onlara tepki göstermesine neden olmuştur. Böylece Kalmuklar ile Ruslar arasında ciddi mücadeleler başlamıştır. Ancak Ruslar, Kalmuklar ile yaptıkları mücadelelerde herhangi bir başarı sağlayamamışlardır. Bu durum, Kalmukların önce İtil Nehri’ne kadar sokulmasına, ardından da hem İtil Nehri civarındaki hem de Kuzey Kafkasya’daki Rus şehirlerine saldırılar düzenlemesine imkân vermiştir. Tayşa Dayçin, iki taraf arasındaki mücadelelere son vermek ve barışı sağlamak amacıyla 1649 yılında Ruslara yemin etmiş, ancak kısa süre içerisinde onu bozmuş ve 1655, 1656, 1657 yıllarında yenilerini etmiştir.  Keza onun torunu Ayuka döneminde de benzer durumlar yaşanmıştır. Kalmuklar ile Ruslar arasında yayılma ve yemine dair meselelerin devam ettiği sıralarda Rusların Kalmuklara karşı misyonerlik faaliyetlerine başlaması iki taraf arasında yeni bir meselenin daha ortaya çıkmasına neden olmuştur. Bu makalenin amacı, XVII. yüzyılda İtil Kalmukları ile Ruslar arasındaki meseleleri ortaya koymaktır. Makale, kronolojik bir düzlemde ele alınmakta ve iki taraf arasındaki meselelere bağlı olarak üç başlık altında incelenmektedir. Kaynak olarak, arşiv belgelerinden ve Rusça literatürden istifade edilmektedir.