Mufaddal b. Ömer el-Cu’fî: Gulât Düşüncesindeki Yeri ve Nusayrî Geleneğe Etkisi
Mufaḍḍal b. ʿUmar al-Juʿfī: His Role to the Ghulāt Thought and Influence on the Nuṣayrī Tradition
Yazar: Erdoğdu Başaran, Reyhan
Dergi: e-Makalat Mezhep Araştırmaları Dergisi, Vol. 18 No. 1, 2025
Anahtar kelimeler: Islamic Sects ; İslam Mezhepleri ; İslam Mezhepleri Tarihi,Mufaddal b. Ömer,Gulât,İsnâaşerî,Nusayrî ; History of Islamic Sects,Mufaḍḍal b. ʿUmar,Ghulāt,Twelver Shīʿī,Nusayrī

Mufaddal b. Ömer el-Cu‘fî, kendisine atfedilen risaleler ve nakiller aracılığıyla, hicrî II. yüzyılda ortaya çıkan gulüvv içeren görüşlerin aktarımında etkili olan isimlerden biridir. Sünnî, İsnâaşerî ve Nusayrî kaynaklar, Mufaddal b. Ömer’in Kûfe’de imamlar etrafında yaygınlık kazanan gulüvv merkezli öğretiyi temsil ettiği konusunda ortak temalar barındırır. Ne var ki söz konusu kaynaklar, Mufaddal’ın tarihsel kimliği ve itikadî görüşleri noktasında birbirinden ayrışan rivayetler de nakleder. Sünnî fırak literatüründe Mufaddal ile ilgili olumlu bir anlatı yer almamakla birlikte o, gâlî fırkalar içinde sınıflanan Mufaddaliyye isimli bir fırkanın lideri olarak aktarılır. İsnâaşerî kaynaklarda ise Mufaddal ile ilgili övgü ve yergi içeren rivayetler bir arada yer alır. Nusayrî metinlerinde ise Mufaddal, batınî itikadî öğretinin köklerinin kendisine dayandırıldığı önemli bir alim olarak övülür. Tanrı’nın tecellî etmesi, Enzâî surette görünmesi, Ma‘nâ–İsim–Bâb öğretisi, Nidâ uygulaması ve tenâsüh gibi teolojik olguların yer aldığı Kitâbu’l-usûs, er-Risâletu’l-Mufaddaliyye, Kitâbu’s-sırât ve Kitâbu’l-hefti’ş-şerîf gibi Mufaddal’a atfedilen eserler ve nakiller Nusayrî şeyhleri tarafından doktriner otorite olarak benimsenmiştir. Mufaddal b. Ömer’e atfedilen gulüvv içerikli nakiller farklı râvi zincirleri ile Hüseyin b. Hamdân el-Hasîbî tarafından Nusayrî mezhebinin inanç sistemine aktarılmıştır. Bu makale, Mufaddal’ın Sünnî, İsnâaşerî ve Nusayrî kaynaklarındaki sunumunu ve kendisine isnat edilen risalelerin ve rivayetlerin gulât düşüncenin naklindeki yerini analiz edecektir.

Mufaḍḍal b. ʿUmar al-Juʿfī stands as a pivotal transmitter of 2nd/8th century ghulūw ideologies through an extensive corpus of doctrinal treatises and narrations ascribed to him, which preserve ghulāt (extremist) doctrines. Sunnī, Twelver Shīʿī and Nuṣayrī sources converge in depicting Mufaḍḍal as a principal exponent of the ghulāt-oriented doctrines that became prevalent around the Imams in Kūfa. However, these sources also report differing accounts concerning his historical identity and theological views. The Sunnī sectarian literature contains no positive narratives about Mufaḍḍal while portraying him as the leader of a ghulāt faction called the Mufaḍḍaliyya. Twelver Shīʿī sources, however, present mixed traditions containing both praise and criticism. Nuṣayrī traditions revere Mufaḍḍal as a foundational scholar central to their core doctrines. Works attributed to Mufaḍḍal - including Kitāb al-Uṣūs, al-Risāla al-Mufaddaliyya, Kitāb al-Sirāt and Kitāb al-Haft al-sharīf - which contain theological concepts such as divine tajallī (ẓuhūrāt), the Enzā’i manifestation, the Ma’nā-Ism-Bāb doctrine, the Nidā’ practice, and metempsychosis (tanāsukh), were adopted by Nuṣayrī shaykhs as doctrinal authorities. Hamdān al-Khasībī incorporated the extremist (ghulāt) narrations ascribed to Mufaḍḍal into Nuṣayrī belief through different constructed chains of transmission. This article examines the conflicting representations of Mufaḍḍal b. ʿUmar in Sunnī, Twelver Shīʿī, and Nuṣayrī sources, while also analyzing the role of the treatises and narrations attributed to him in the transmission of ghulāt thought.