Batılı Bir Kavramsal İzlek: “Asyatik Üretim Tarzı”nın Nasıl Okunması Gerektiği Hakkında Bir Öneri
A Western Conceptual Trace: A Suggestion About How “Asiatic Mode of Production” Should Be Read Abstract
Yazar: Kundakçı, Deniz
Dergi: Kastamonu Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, Vol. 26 No. 1, 2024
Anahtar kelimeler: Political Theory and Political Philosophy ; Siyasal Teori ve Siyaset Felsefesi ; Intellectual History of Politics ; Siyasi Düşünce Tarihi ; Asyatik Üretim Tarzı,,Marx,,Oryantalizm,Post-yapısalcılık,Weberci İdeal tipler ; Asiatic mode of production,Marx,Orientalism,Post-structuralism,Weberian ideal types

Geleneksel Batı düşüncesi, Avrupa’nın dışındaki tarihselliği genellikle kendine özgü toplumsal koşulları içerisinde değil de; Batı’nın kendi kavramları aracılığıyla anlama ve açıklamaya çalışmıştır. 19. yüzyıl modern Batı düşüncesinin bir parçası olan “Asyatik Üretim Tarzı” (AÜT) formülasyonu bu çabanın, Asya toplumsal yapısı özelinde yapılan analizlere dair bir izdüşümüdür. Formülasyonun müellifi olan Marx, Asya’da Batı’dakine benzer bir endüstriyel devrimin neden gerçekleşmemiş olduğuna ilişkin sorulara yanıt ararken, diğer yandan da bir bütün olarak Asya toplum yapısı hakkında kategorik birtakım genellemeler oluşturmaya çalışmıştır. Bu genellemeler bir açıdan, modern düşünce sistematiğinden hareketle Asya’ya dair iktisadi, içtimai ve tarihsel unsurları daha şeffaf ve anlaşılır kılmaya yönelik amaçlar taşımaktadır. Ancak bir diğer açıdan da kökleri Herodotos ve Aristoteles’e kadar uzanan Batı’nın tarihsel ve geleneksel önyargılarından beslenen derin oryantalist izler barındırmaktadır. Çalışma bu minvalde, üç aşamalı bir sorgulamayı konu edinmiştir. Öncelikle AÜT’ün düşünsel köklerini analiz edip, hangi teşebbüsün sonucu olarak ortaya çıktığı serimlenmeye çalışılacaktır. Bu amaçla AÜT kavramının Marx’ın kuramsal gelişimindeki yeri ve onun Asya toplumlarına ilişkin entelektüel ilgisinin nedeni ve nihayet bu ilginin hangi gönderimleri barındırdığı betimleyici ve mukayeseli bir yaklaşımla ele alınacaktır. İkinci aşamada, AÜT’ün bir bütün olarak Batı siyasal düşünce tarihinin Asya’yı değerlendiriş biçimindeki önyargı ve indirgemeciliğin oryantalist tutumundan ne tür izler taşıdığı tartışma konusu yapılacaktır. Bu bağlamda Batı düşünce sistemindeki indirgemeciliğin köklerinin sadece Asya’yı değerlendiriş biçiminde ortaya çıkmadığı, bunun aynı zamanda Batı’nın kendi düşünsel tarihinin de ayrılmaz ve tanımlayıcı bir parçası olduğu düşünülmektedir. Çalışmanın son aşamasında da, AÜT’ün, sosyal bilimciler için gerçekliği değerlendirmede pekin bir kavram olmasa da, Weber’deki gibi yorumlayıcı bir kavramsal izlek olarak kullanılabileceği ve “patrimonyalizm” gibi ideal bir tip olarak değerlendirilebileceği önerisinde bulunulacaktır.

Traditional Western thought has considered historicity outside of Europe usually not within its own unique social conditions; it has tried to understand and explain through the West’s own concepts. The formulation of “Asiatic Mode of Production” (AMP), a part of the 19th century modern West thought, has been a projection of this effort on the analyzes made in particular for the Asian social structure. While Marx, as the author of the formulation, sought answers to questions about why an industrial revolution similar to the one in the West had not occured in Asia; on the other hand, he had tried to create categorical generalizations about the Asian social structure as a whole. These generalizations, in one respect, based on the systematics of modern thought, have the aim of making the economic, social and historical elements of Asia more transparent and understandable. However, in another respect, it bears deep orientalist traces, fed by the historical and traditional prejudices of West, whose origin go back to Herodotus and Aristotle. In this regard, the study is about a three-stage inquiry. First of all, it will be tried to analyze the intellectual roots of AMP and try to explain which approach it emerged as a result of. For this purpose, the place of the concept of AMP in Marx’s theoretical development and the reason for his intellectual interest in Asian societies and finally, which signifiers this interest contains, will be discussed with a descriptive and comparative approach. In the second stage, as a whole, it will be a subject of discussion what kind of traces the AMP carries from the orientalist attitude of prejudice and reductionism in the way the history of Western political thought evaluates Asia. In this context, it is thought that the origins of reductionism in Western thought system do not only emerge in the way Asia is evaluated, but also is and inseparable and defining part of the West’s own intellectual history. At the last stage of the study, it will be also suggested that although AMP is not an absolute concept for social scientists to evaluate reality, it can be used as an interpretive conceptual trace, as in Weber, and can be considered as an ideal type like “patrimonialism”.