Şiî/İmâmî Gelenekte Ahkâmü’l-Kur’ân Literatürü
Ahkam al- Qur’ān Literature in the Shīʿa/Imāmī Tradition
Yazar: Cansız, Vehbi; Çelik, Ersin
Dergi: İslami İlimler Dergisi No. 41, 2025
Anahtar kelimeler: Tafsir ; Tefsir ; Tafsīr,Shīʿa,Imāmiyya,Aḥkām al-Qurʾān,Fiqh al-Qur’ān,al-Rāwandī ; Tefsir,Şîa,İmâmiyye,Ahkâmü'l-Kur'ân,Fıkhu’l-Kur’ân,er-Râvendî

Tefsir eserlerinin bir kısmını, Kur’an’ın ahkâm boyutunu ele alan çalışmalar oluşturmaktadır. Öte yandan bu türden eserlerin günümüze ulaşan en erken tarihli tefsir eserlerinin arasında yer alması, tefsir geleneğindeki konumuna dair önemli bir hususa işaret etmektedir. Nitekim Mukâtil b. Süleymân’ın (öl. 150/767) Tefsîr-u Hamsimie Âyeh adlı eseri, aynı müellifin et-Tefsîru’l-Kebîr adlı genel Kur’an tefsiriyle birlikte günümüze ulaşan en erken tarihli iki eserden birisidir. Tarihsel süreç içerisinde genel Kur’an tefsirleri yanında her mezhebin fıkıh birikiminin Kur’an’dan istinbat boyutunu gösteren fıkhî tefsirlerin de telif edildiği görülmektedir. Dolayısıyla Sünnî dört mezhebin fıkıh sistematiğine göre telif edilen ahkâmü’l-Kur’ân eserleri gibi Şiî gelenekte de İmâmîyye ve Zeydiyye fırkalarına dair ahkâm eserleri telif edilmiştir. Hatta İmâmî âlimler, tarihsel süreç içerisinde bu alanda ilk eser telif edenlerin Şiîler olduğunu iddia etmekte ve ahkâmü’l-Kur’an’a dair geniş bir literatürden söz etmektedirler. Ancak Şiî/İmâmî gelenekte ahkâmü’l-Kur’ân türünde günümüze ulaşan ilk eserin hicrî altıncı asırda yaşamış Kutbüddîn er-Râvendî’nin (öl. 573/1178) Fıḳhu’l-Ḳurʾân’ı olması ve bu konuda ilk eser veren Şiî olarak takdim edilen el-Kelbî’nin (öl. 147/763) mezhebî durumundaki kapalılık bu iddiayı kuşkulu hale getirmektedir. Bu çalışmanın amacı, Şiî ahkâmü’l-Kur’ân geleneğine bütüncül bir perspektiften yaklaşarak Şiî ahkâm tefsirleri üzerine yapılacak çalışmalar için sağlıklı bir zemin oluşturmaktır. Bu bağlamda doküman analizi yöntemiyle Şiî gelenekte ahkâm âyetlerinin sayısı, ahkâmü’l-Kur’an geleneğinin başlangıcı, bu alanda yazılmış eserler, birbirlerine olan etkisi gibi hususlara değinilmektedir. Sonuçta günümüze ulaşan ilk Şiî ahkam tefsirinin Râvendî’nin Fıḳhu’l-Ḳurʾân’ı olduğu dikkate alındığında ahkâm tefsir geleneğinin Şîa’da Sünnî geleneğin aksine geç bir dönemde başladığı görülmektedir. Ancak buna rağmen Şiî/İmâmî gelenekte yazılan ahkâm tefsirlerinin sayısının oransal olarak Sünnî gelenekten daha fazla olduğu bile söylenebilir. Öte yandan Şiî gelenekte ahkâm tefsirleri üzerine yazılan bir şerh-hâşiye geleneğinin oluşması da dikkat çekmektedir. Zira Sünnî gelenekte klasik dönemde ahkâm tefsirleri özelinde bir şerh-hâşiye faaliyetinden söz etmek mümkün değildir.

Some of the exegetical works focus on the legal dimensions of the Qur’ān. On the other hand, Exegetical works focused on the legal dimensions of the Qur’ān (Aḥkām al-Qur’ān) hold a significant position in the tafsīr tradition. The antiquity of the genre is evidenced by the fact that Muqātil b. Sulaimān’s (d. 150/767) work Tafsīr Khams Miʾa Āya, a proto-example of this genre, is one of the earliest exegetical works to survive, alongside his general commentary, al-Tafsīr al-Kabīr. Subsequently, in the historical process, a distinct genre of jurisprudential exegesis developed, compiled to demonstrate the Qur’ānic foundations of each school of thought.  Accordingly, while the Sunnī tradition produced Aḥkām al-Qur’ān works in line with the legal frameworks of the four schools, the Shīʿī tradition likewise witnessed the compilation of similar works by both the Imāmī and Zaydī branches. In fact, Imāmi scholars have claimed that Shīʿīs were the first to compose works in this genre, pointing to a vast body of literature on Aḥkām al-Qur’ān. However, the claim is challenged by the fact that the earliest extant Shīʿī work of this kind is Fiqh al-Qur’ān by Quṭb al-Dīn al-Rāwandī (d. 573/1178), dating only to the sixth Islamic century, and that the sectarian affiliation of al-Kalbī (d. 147/763), often presented as the earliest Shīʿī contributor to this genre, remains ambiguous. The aim of this study is to provide a comprehensive perspective on the Shīʿī Aḥkām al-Qur’ān tradition, thereby laying a sound foundation for future research. Using document analysis, this study explores such issues as the number of legal verses in Shīʿī thought, the origins of the Aḥkām al-Qur’ān tradition, the major works written in this field, and their mutual influences. The findings indicate that the first extant Shīʿī legal exegesis is indeed al-Rāwandī’s Fiqh al-Qur’ān, suggesting that the development of this exegetical genre within Shīʿa tradition occurred relatively later than in Sunnī tradition. Nevertheless, this study argues that the overall number of legal exegetical works produced within the Shīʿī/Imāmī milieu proportionally exceeds those of the Sunnī tradition. Furthermore, the emergence of a distinctive commentary-supercommentary (sharḥ–ḥāshiya) tradition on legal exegesis within the Shīʿī context is noteworthy, a phenomenon not found in the classical Sunnī tradition’s legal exegesis.