“Evsizliğe Karşı Bir Ayaklanma” Olarak Gecekondu ya da Gecekonduya Evsizlikten Bakmak: Hasan İzzettin Dinamo’nun Koyun Baba Romanı Örneği
“Gecekondu” as an “Uprising Against Homelessness” or Looking at “Gecekondu” through the Lens of Homelessness: The Example of Hasan İzzettin Dinamo’s Novel Koyun Baba
Yazar: Arslan, Kenan; Çelik, Yiğitcan
Dergi: İstanbul Üniversitesi Sosyoloji Dergisi, Vol. 45 No. 1, 2024
Anahtar kelimeler: Applied Sociology, Program Evaluation and Social Impact Assessment ; Uygulamalı Sosyoloji, Program Değerlendirmesi ve Sosyal Etki Değerlendirmesi ; Hidden homelessness,Slum,Migration,Turkish novel,Hasan Izzettin Dinamo ; Gizli evsizlik,Gecekondu,Göç,Türk romanı,Hasan İzzettin Dinamo

Türkiye’de gecekondu olgusu 1950’den sonra başlayan iç göç akımı ile büyük sanayi kentlerine giden insanların barınma ihtiyacını karşılamak üzere ortaya çıkmış, konut sorununa ve olası kolektif evsizliğe çözüm olmuştur. Milyonlarca göçmen mevcut konut stoğunun yetersizliği karşısında büyük şehirde tutunamayıp memlekete dönmek, sokakta/evsiz kalmak ve kendi evini inşa etmek (gecekondu) seçenekleri arasında kalarak sonuncuyu seçmiştir. Göçmenler çoğunlukla devlete ait boş arazileri işgal etmiş, ev gibi ama eve benzemeyen yapılar inşa ederek evsiz kalmaktan kurtulmuştur. Yapılan bu gecekondular, şehirlerde mahalleler haline gelmiş, beraberinde kendi kültürünü de meydana getirmiştir. 1950’lerden itibaren yaygınlaşan gecekondu olgusu gerek sinemada gerekse edebiyatta karşılık bulmuştur. 1970 ve 1980’li yıllarda Türk sineması Sultan, Gülen Adam, Güler Misin Ağlar Mısın gibi filmlerde gecekondu mahallelerinde yaşanan sıkıntıları dram ve komedi türlerinde izleyiciye aktarmış, edebiyat alanında ise özellikle Orhan Kemal, Demirtaş Ceyhun, Latife Tekin ve Orhan Pamuk gibi romancılar gecekondu sorunu üzerinde durmuştur. Hasan İzzettin Dinamo da Koyun Baba romanında (1976) gecekondu olgusunu konut krizine çözüm ve anlatıcının ifadesiyle “evsizliğe karşı bir ayaklanma” olarak ele almış; göçmenlerin, gecekondularını yaparken, yasal boşluklardan nasıl yararlandıklarını ve gecekondularını inşa ederken hangi zorluklarla karşılaşıp bunlara nasıl çözümler bulduklarını anlatmıştır. Bu araştırma kent yoksulluğu ve konut sorunu kesişiminde ortaya çıkan gecekondu inşa sürecinin barındırdığı barınma çözümlerini ve “geçici geniş aile” gibi olguları; evsizlik literatüründen hareketle, evsizliğin farklı görünümlerini tarif etmek için kullanılan “gizli evsizlik” ve “evsizlikten kurtulma”nın yanı sıra “konut dışlanması”nı ifade eden “güvensiz konut” ve “yetersiz/elverişsiz konut” gibi kavramlarla ilişkilendirerek ele almayı denemektedir.

The geckonia (slum) phenomenon in Türkiye emerged as a response to the housing needs of people migrating to large industrial cities following the onset of internal migration after 1950. It became a practical solution to both the housing crisis and the risk of mass homelessness. Faced with an insufficient housing stock, millions of migrants were left with few choices: return to their hometowns, live on the streets, or construct their own makeshift homes in the form of squatter settlements. Many occupied vacant, state-owned land and avoided homelessness by building improvised structures that resembled homes but did not conform to formal housing standards. Over time, these shanties developed into urban neighbourhoods and cultivated their own distinct cultures. The slum phenomenon, which became widespread from the 1950s onward, has been reflected in both cinema and literature. During the 1970s and 1980s, Turkish cinema portrayed the challenges of slum life in films such as Sultan, Gülen Adam, and Güler Misin Ağlar Mısın, combining elements of drama and comedy. In the literature, authors such as Orhan Kemal, Demirtaş Ceyhun, Latife Tekin, and Orhan Pamuk addressed the issue of slums in their works. Hasan İzzettin Dinamo, in his novel Koyun Baba (1976), also examined the slum phenomenon as a solution to the housing crisis and, in the narrator’s words, “an uprising against homelessness.” He described how migrants exploited legal loopholes in building their shanties, the difficulties they encountered, and the creative strategies they employed to overcome them. This research seeks to explore the housing solutions and social dynamics—such as the formation of “temporary extended families”—that emerge at the intersection of urban poverty and housing insecurity. It does so by drawing on concepts from the literature on homelessness, including “hidden homelessness,” “recovery from homelessness,” “insecure housing,” and “inadequate or unsuitable housing,” all of which are used to articulate various forms of housing exclusion.