Barak Adı ve Etnotoponimlerden Hareketle Barakların Ana Yurdu Meselesi
The Name “barak” and The matter of Barak's Homeland Based on Ethnotoponyms
Yazar: Şahin, İbrahim
Dergi: Dil Araştırmaları, Vol. 16 No. 30, 2022
Anahtar kelimeler: Linguistics ; Dilbilim ; adbilim,kökadı,kökadbilim,kökadlıyeradları,Barakların ana yurdu,barak sözcüğünün anlamı ; onomastic,ethnonym,ethnotoponym,homeland of Baraks

Makale,  Barak (ve koşutları İt-Barak, Kıl-Barak) kökadının (etnonim) özelleşme sürecini (onimisation)  ve bu kökadıyla şekillenmiş toponimlerden hareketle, Barakların anayurdunun neresi olabileceğini ele almaktadır. Malzeme çeşitli ülkelerde hazırlanmış yeradları (toponim) sözlüklerinden ve araştırma eserlerinden derlenmiş; art ve eş zamanlı bir bakış açısıyla incelenmiştir. İnceleme sonucunda, Barakların Kabil (Afganistan), Güney Horasan (İran), Semerkant (Özbekistan), Akmola (Kazakistan), Başkurdistan, Romanya, Kırım, Türkiye ve Rumeli toponimlerde izleri tespit edilmiştir. Barakların, tarihi kaynaklarda bahsedilen “İt Baraklar” ile aynı halk olduğu fikrinden hareketle, anayurtlarının Başkurdistan’ı ve Kuzey Kazakistan’ı içine alan bölge olup sonraki dönemlerde bunlardan bir bölüğün güneye (Semerkant-Kabil-Horasan), bir bölüğün ise batı-güneybatıya (Doğu Avrupa-Kırım-Türkiye-Rumeli) göç ettikleri sonucuna varılmıştır. Makalede, apelyatif nitelikli “barak” sözcüğünün anlamı üzerine de durulmuş; orijinal anlamının “uzun tüylü köpek” olduğu yönündeki yaygın görüşün zaafları dile getirilmiştir. Araştırma sonucunda, sözcüğün asıl anlamının  “uzun, sık tüylü” olduğu; içinde kullanıldığı tamlamaların kısalarak adlaşmış sıfata dönüşmesiyle (barak it > barak it > barak ‘uzun tüylü köpek cinsi’) farklı lehçelerde ‘uzun tüylü köpek’, ‘uzun tüylü deve’, ‘uzun tüylü çuha’, ‘uzun tüylü bir kuş cinsi’, ‘uzun tüylü bir bitki’, ‘uzun tüylü at’ vb. anlamlar kazandığı tespit edilmiştir. Bu tespitten hareketle, kökadını (yani Barak/İtbarak) ortaya çıkaran halkın dilinde, tür adı nitelikli “barak”ın ‘uzun tüylü köpek’ anlamına geldiği; buna kaynaklık eden sıfat anlamın (‘uzun tüylü’) ise, ‘büyük’ anlamına gelen “bar” ve addan ad yapan {+ak} ekiyle oluştuğu fikrine ulaşılmıştır. Sonuç olarak kökadının bar + ak ‘uzun tüylü’ > barak it > barak ‘uzun tüylü köpek’ >Barak ‘Baraklar’ şeklinde bir özelleşme süreci geçirdiği sonucuna ulaşılmıştır.

The article deals with the onimisation process of Barak (and its parallels It-Barak, Kıl-Barak) ethnonym and where the homeland of Baraks could be based on the toponyms shaped by this ethnonym. The material has been compiled from toponym dictionaries prepared and research works carried out in various countries and has been studied from a diachronic and synchronous perspective. As a result of the review, traces of Baraks were found in the toponyms of Kabul (Afghanistan), South Khorasan (Iran), Samarkand (Uzbekistan), Akmola (Kazakhstan), Bashkortostan, Romania, Crimea, Turkey and Rumelia. Based on the idea that the Baraks are the same people as the "It Baraks" mentioned in historical sources, their homeland was the region that included Bashkortostan and Northern Kazakhstan, and in the later periods, a part of them immigrated to the south (Samarkand-Kabil-Khorasan), and a part to the west-southwest (Eastern Europe-Crimea-Turkey-Rumelia). The article also focused on the meaning of the appellative word “barak” and the weaknesses of the common view that the original meaning was "long-haired dog" were expressed. As a result of the research, it has been determined that the original meaning of the word is “long, dense haired”, and as a result of the shortening of the phrases in which it is used and turning it into an adjective pronoun it gained the meaning of (barak it > barak it > barak “long-haired dog breed”) and in different dialects “long-haired dog”, “long-haired camel”, “long-haired broadcloth”, “long-haired bird”, “long-haired plant”, “longhaired horse”, etc. Based on this finding, it has been concluded that, in the language of the people who revealed the ethnonym (i.e. Barak / Itbarak), the word "barak" means 'long-haired dog' and the meaning of the adjective ('long-haired') that is the source of this word was formed with "bar" that means “big” and  the suffix +ak (a name-maker from a noun).  As a result, it has been concluded that the ethnonym Barak has undergone an onimisation process as bar + ak “longhair” > barak it > barak “long haired dog” > Barak “Baraks”.