Memduh Şevket Esendal’ın Gözünden Türk Toplumunda Halk İnançlarının Yeri ve İşlevi
The Place and The Function Of Folk Beliefs in Turkish Society Through Memduh Şevket Esendal’s Perspective
Yazar: Aslan Ayar, Pelin
Dergi: Erdem, Vol. 0 No. 82, 2020
Anahtar kelimeler: Halk inançları,sosyal inançlar,kişisel inançlar,uğur,uğursuzluk ; Folk beliefs,social beliefs,personal beliefs,fortune,misfortune

Kökeni insanlık tarihi kadar eski olan, çeşitli psikolojik ihtiyaçlaracevap vermeleri açısından insanlar tarafından benimsenen halkinançları, Türk toplumunda da her zaman yaşamın ayrılmaz bir parçasıolagelmiştir. Toplumu gözlemleyip hikâyelerini oradan devşirenMemduh Şevket Esendal da bu konuya hikâyelerinde geniş yer verir.Yapılan çalışmalar her ne kadar modern şehirlerde yaşayan, iyi eğitimli,üst sınıftan insanların da bu tarz inançlara sahip olduğunu ortayakoymaya başlamışsa da pozitif bilim dünyasında bunlar “temelsiz,irrasyonel ve boş” olarak nitelendirilip batıl kabul edilegelmiştir. Buinançların daha çok kırsal bölgelerde yaşayan, atalardan devralınmışöğretilerle şekillenmiş, geleneksel bir yaşam süren ve eğitim seviyesidüşük insanlar arasında yaygın olduğuna dair bir ön kabul vardır.Modern Cumhuriyetçi söylemin bir temsilcisi olan Memduh ŞevketEsendal da halk inançları konusunda bilim insanlarıyla aynı ön kabulüpaylaşır görünmektedir. Yazarın hikâyelerinde hem sosyal olarakpaylaşılan hem de kişisel inançlar yer alır. Memduh Şevket Esendal,özellikle, halk arasında geçmişten beri kabul gören, sosyal olarakpaylaşılan inanış ve uygulamalara karşı daha eleştireldir. En çokmuska, adak, yatır, türbe, büyü, fal gibi sosyal inanışlara yer verdiğihikâyelerinde bunlara itibar edenler genelde kırsal kesimde, küçükkasabalarda yaşayan ve eğitimsiz insanlardır. O, bu inançların çıkışnoktasındaki maneviyatını kaybettiğini, iyi ve güzele değil, sömürüyehizmet ettiğini, kötü niyetli kişilerin elinde aile ilişkilerine ve toplumazarar verdiğini göstermeye çalışmıştır. Diğer yandan kişiyi mantıklıdüşünmekten alıkoyan çoğu zaman temelsiz ve akıl dışı gibi görüneninançlar bireysel olarak benimsendiğinde, kişinin kendi iç dünyasındayaşandığında yazarın daha müsamahalı bir tavır sergilediği görülür.Kişilerin kendi deneyimleri sonucunda uğur ve uğursuzluk etrafındaşekillenen inançlar da mantık dışı olup kişinin olaylar arasındadoğru bir neden sonuç ilişkisi kurmasını engeller. Ancak zararı yada faydası kişinin sadece kendisine olan, kişiyi psikolojik açıdanrahatlatan veya kaygılandıran ve her ne kadar kişisel olsa da ortakkültürden devralınan bu inançları anlatırken Memduh Şevket Esendal,hikâyelerini daha komik bir zemin üzerine inşa etmiş, onlar karşısındayargılayıcı olmamıştır. Bu makale, Memduh Şevket Esendal’ın sosyalve kişisel inançlara karşı tavrını çözümleyerek onun asıl itirazınınkültürel birer renk olarak yaşamda yer alan inançlara yönelik değil;bu tarz inançların kişinin hayatını kontrol altına almasına, onu sağlıklıdüşünmekten alıkoymasına, ona ve çevresine zarar veren, kötü niyetlikişilerce kullanılmasına rağmen sorgulanmaksızın nesilden nesleaktarılmasına dair olduğunu gösterir.

Folk beliefs as old as human history which have been seen as a solutionfor various psychological needs of people have been always integralpart of Turkish society too. Memduh Şevket Esendal who picks uphis subjects from the society gives a large place to folk beliefs in hisstories. Although surveys begin to prove that urban, well-educated,modern people has also these kinds of beliefs, positive sciences whichdefine them as superstitions evaluate them as baseless, irrationaland empty thoughts and also have a pre-acceptance that these kindsof beliefs are widespread among traditional and uneducated peoplewho live according to their ancestors’ tenets in rural districts. As arepresentative of modern Republican discourse Memduh ŞevketEsendal also seems to share the same pre-acceptance about folkbeliefs with science. Both, socially shared and personal beliefs aredescribed in his stories and his attitude is more critical towardsespecially socially shared old beliefs and practices. Socially sharedbeliefs like vow, amulet, tomb, holy grave, magic and fortune-tellingbelong to generally rural and uneducated people in his stories. He triesto show that these beliefs lost their initial spirituality, now they servefor exploitation, not good and beauty and they harm family relationsand society by malicious people. On the other hand, when generallybaseless and irrational beliefs which prevent the person from thinkingrationally are experienced one’s inner life, the author’s attitudebecomes more tolerant. Beliefs which are formed around fortune ormisfortune by the result of individual’s own experience also preventthe person from establishing an accurate cause and effect relationshipbetween events. Nevertheless, while Memduh Şevket Esendal istelling these kinds of beliefs whose harm or benefit for just the personhaving them and make the person ease or anxious by affecting her/hispsychology, uses sense of humor and becomes less judgmental. Thisarticle by analyzing the attitudes of Memduh Şevket Esendal towardssocial and personal beliefs claims that the real objection of him notfor beliefs in the life as a cultural color but for transferring generationto generation without questioning of beliefs which take control ofpeople lives, prevent them thinking rationally and damage them andthe people around them by malicious people.