Hıfzıssıhha ve İsrafa Karşı Mücadelenin Bir Örneği Osmanlı Son Dönemi Mina’da Haccın Sıhhî İdaresi ve Alınan Tedbirler
An Example of Public Hygiene and the Fight against Waste: The Sanitary Administration of the Hajj in Minā during the Late Ottoman Period and the Measures Taken
Yazar: Ezici, Osman
Dergi: İslami İlimler Dergisi No. 42, 2025
Anahtar kelimeler: Political and Civilization History of Islam ; İslam Tarihi ve Medeniyeti ; Ottoman history ; Osmanlı Tarihi ; İslam Tarihi,Hac,Mina,Sıhhî Tedbirler,Hicaz Sıhhiye Müdüriyeti ; Islamic History,Haj,Mina,Sanitary Measures,Hejaz Medical Administration

Mina, hac mevsiminde öteden beri kısa sürede olağanüstü bir nüfus yoğunluğuna ve kurbanlık sevkiyatına ev sahipliği yapmaktadır. Dolayısıyla hem izdihamın yönetilmesi hem de ibadetin bir parçası olan kurban kesimlerinin sıhhi şartlarda gerçekleştirilmesi her dönem stratejik bir önem arz etmiştir. Bununla birlikte 19. yüzyılda hac hareketliliğinin artması, koleranın tekrarlayan dalgalar halinde görünmesi ve Hicaz’a dönük dış müdahale ve gözetim baskısının belirginleşmesi, bu meselenin daha sıkı ve süreklilik arz eden tedbirlerle ele alınmasını zaruri kılmıştır. Bu çerçevede kurbanlıkların temini, usulüne uygun kesim ve kesim sonrası kan ile atıkların bertarafı, kendiliğinden yürüyen bir pratik olmaktan çıkmış, sahada doğrudan idareyi, altyapı tertibini ve sıhhî tedbirlerin muntazam biçimde uygulanmasını gerekli kılmıştır. Çadır düzeninin korunması, kurbanlıkların çadır aralarına sokulmaması ve kesim alanının askerî kordonla denetlenmesi öne çıkmış, kesim sonrası ise hastalık riskini azaltmak için atıkların belirlenen çukurlara gömülmesi esas alınmıştır. Bu süreçte Dr. Kasım İzzeddin’in mezbaha ve çukur açımına dair teklifleri ile Dr. Mehmed Şakir’in değerlendirmeleri, Mina’da sistemli bir uygulama düzeni kurma iradesini somutlaştırmıştır. Alınan tedbirler, sıhhî mahiyetlerinin yanında israfı önleme gayesine de yönelmiştir. Hicaz eski Valisi Hâzım Bey’in gündeme getirdiği soğuk hava mahzenleri aracılığıyla kurban etlerinin korunup değerlendirilmesi israfı azaltmayı hedeflemiştir. Kurban etlerinin kavurma ya da konserve edilerek başka bölgelere sevki de alternatif bir usul olarak düşünülmüştür. Kurban derilerinin hayrî ve iktisadî amaçlarla değerlendirilip deri satışından elde edilen gelirinin askerî ihtiyaçlara matuf cemiyetlere aktarılması ise temizliğin yanı sıra konunun iktisadî boyutunun da gözetildiğini göstermiştir. Çalışmada Osmanlı arşiv belgeleri ile Hicaz’daki sıhhiye hekim raporları esas alınarak, Mina’da kurulan sıhhî düzenin işleyişi ile kurban kesimi etrafında israfı azaltmaya dönük tedbirlerin gerekçe ve uygulamaları ortaya konulmaya çalışılmıştır.

Mina has long been one of the locations where problems of overcrowding, cleanliness, and order have been most acutely experienced, owing to the rapid build-up of large crowds and the influx of sacrificial animals during the pilgrimage season. In the nineteenth century, the increase in the number of pilgrims, the recurrent cholera epidemics, and the intensification of international pressure for supervision and intervention in the Hijaz transformed the slaughter of sacrificial animals in Mina from a largely spontaneous practice into a field requiring close management. Within this framework, administrative control, infrastructural arrangements, and systematic sanitary measures were envisaged for the procurement of sacrificial animals, their proper slaughter in accordance with prescribed procedure, and the disposal of blood and offal after slaughter. Core principles included maintaining the order of the tent encampment, preventing animals from being driven between the tents, cordoning off slaughter areas by military units, and burying waste in specially dug pits to reduce the risk of disease. The proposals of Dr. Kasım İzzeddin regarding the establishment of slaughterhouses and the excavation of pits, together with the evaluations of Dr. Mehmed Shakir, embodied the determination to establish a more orderly and controllable operational regime in Mina. The measures taken were not limited solely to health concerns; they also aimed to prevent waste. The proposal by former Hejaz Governor Hâzım Bey regarding cold storage facilities for the preservation of sacrificial meat, the possibility of dispatching meat to other regions after processing it as kavurma (braised meat) or canned food, and the utilization of sacrificial hides for the benefit of charitable and military societies demonstrate that the dimensions of hygiene, economy, and social welfare were addressed in conjunction. Drawing upon Ottoman archival documents and reports by sanitary physicians in the Hejaz, this study aims to reveal the rationale behind these measures and examine how they were implemented in practice.