Günümüze Ulaşmayan Bir Osmanlı Sağlık Yapısı: Isparta / Hamidabad Gurebā Hastanesi
The Ottoman Healt Building That Has Not Reached Today: Isparta / Hamidabad Gurebā Hospıtal
Yazar: Yazıcı Metin, Nurcan
Dergi: Erdem, Vol. 0 No. 81, 2021
Anahtar kelimeler: Ottoman architecture,westernization,hospital,GurebâHospital,Isparta ; Osmanlı mimarisi,batılılaşma,hastane,GurebâHastanesi,Isparta Sancağı

ÖZOsmanlı Devleti’nin son yüzyılında, sağlık hizmetlerindemodernleşmenin bir yansıması olarak sivil hastaneler inşa edilmeyebaşlanmıştır. İlk örneğini, 19.yüzyılın ortalarında İstanbul’da inşaedilen Bezmialem Vakıf Gurebâ Hastanesi’nin oluşturduğu busivil hastaneler, özelleşmiş bir tanımlamayla “gurebâ” hastanesiolarak isimlendirilmişlerdir. Tanzimat Dönemi ile başlayan gurebahastanelerinin inşası, özellikle Sultan II. Abdülhamid’in saltanatıdöneminde Osmanlı coğrafyasının her tarafında, eyalet ve sancakmerkezlerinde yaygınlaşmıştır. Padişahın ismine atfen “HamidiyeGurebâ Hastanesi” olarak da tevsim edilen/isimlendirilen buhastanelerin bir örneği de Konya Vilayeti’ne bağlı sancak olanHamidabad /Isparta’da inşa edilmiştir.Isparta Gurebâ Hastanesi’nin inşası, dönemin mutasarrıfı HüseyinHüsnü Bey’in girişimleriyle 1903 yılında başlatılmıştır. Resmi açılışı1904 yılında, padişahın cülusuna denk gelen günde yapılan hastaneye,dönemin diğer yapı örneklerinde olduğu gibi padişahın ismi verilmiştir.Dönemin diğer gureba hastanelerinde olduğu gibi yardımlarla inşaedilen Isparta Gureba Hastanesinin daimi masrafları için de tahsisleryapılmıştır. Yaklaşık on yıl gibi bir süre hizmet veren hastane 1914yılında yaşanan büyük depremde zarar görmüş ve yeniden yaptırılmaküzere yıktırılmıştır. Isparta’nın ilk hastanesi olan bu binanın yerineyeni bir hastanenin yapılması uzun yıllar almıştır.Günümüze ulaşmayan ve yayınlarda hakkında çok sınırlı bilgibulunan Isparta Gureba Hastanesi, Osmanlı Arşivi’nde bulunan 1903tarihli keşif defteri ile ekindeki plân ve cephe çizimleri ve fotoğrafıüzerinden incelenmiştir. İki katlı, neoklasik üsluptaki kargir yapı,orjinal plânında tanımlanan şekliyle “avlu” mekânına göre şekillenendikdörtgen bir plân şemasına sahiptir. Mekânlar avlu olarak tanımlananve plânda dar kenarların orta alanında uzanan bu koridorun iki yanınayerleştirilmiştir. Dönemin diğer hastane örneklerinde görülen mekândağılımı, burada da yer almaktadır. Kadın ve erkeklere mahsuskoğuşlar, eczahane, doktor odası, muayene odası ve diğer hizmetmekânları avlu / koridor iki yanında yer almaktadır.Isparta Gureba Hastanesi cephe düzeni ile dikkati çekmektedir.Neoklasik üsluptaki cephede, orjinal çiziminde “medhal” olaraktanımlanan girişin iki yanında, cepheyi aşan çokgen kesitli kulelereyer verilmiştir. Bu şekliye abidevi giriş düzeninin kullanıldığı yapı,aynı vilayet dahilinde Konya Vilayeti merkezinde, birkaç yıl önce,yüzyılın hemen başında tamamlanan sanayi mektebi ile çok benzerbir görünüm sunmaktadır. Gureba hastanesi binası, Konya SanayiMektebi’nin Birinci Ulusal Mimarlık üslubunun erken bir örneğinioluşturduğu, ayrıca bu üslupta başka yapı örneklerinin de olduğubilinmekle birlikte Isparta Gureba Hastanesi, neoklasik üsluptakikuleli giriş düzeniyle nadir uygulamalardan biridir. Bununla birliktecephe köşelerine yerleştirilen kuleler dönem mimarlığında, farklıüsluplarda uygulanmıştır.1903 tarihli keşif defteri ile çizimler üzerindeki isim ve mühürdenhastanenin, “Mühendis Kalfaoğlu Yanko” tarafından tasarlandığıanlaşılmaktadır. Sancağın nafia mühendisi olan bu isim Isparta’dayeni baştan kargir olarak inşa edilen Kutlu Bey / Ulu Cami’nin deinşasını yürütmüştür. Mühendis Yanko’nun bu dönemde başkamimari eserlerde de çalışmış olması muhtemeldir. Isparta GurebaHastanesi’nin tasarımcısının biliniyor olması dönemin gurebahastanelerinin kimler tarafından tasarlandığını örneklemesi açısındanönemlidir.

AbstractIn the last century of the Ottoman Empire, civil hospitals started to beconstructed as a reflection of modernization in health services. Thesecivil hospitals, while first example being Bezmialem Vakıf GurebâHospital, which is built in Istanbul in mid-19th century, were namedas “gurebâ” hospital with a specialized definition. The construction ofgurebâ hospitals, starting with the Tanzimat Period, especially duringthe reign of Sultan Abdülhamid the Second, became widespreadthroughout the Ottoman geography, in the provincial and districtcenters. Another example for these hospitals, which were also called /named as “Hamidiye Gurebâ Hospital” in reference to the name of theSultan, was built in Hamidabad / Isparta, which is a district of KonyaProvince.The construction of Isparta Gurebâ Hospital was started in 1903with the initiatives of Hüseyin Hüsnü Bey, the governor of theperiod. The hospital, which was officially opened in 1904, on the daycorresponding to the sultan’s enthronement, was given the name of thesultan just like in other building examples of the period. Allocationswere made for the permanent expenses of the Isparta Gurebâ Hospital,which was built with assistance just like in the other hospitals of theperiod. The hospital, which served for about ten years, was damagedduring the great earthquake in 1914 and was demolished to be rebuilt.It took many years for a new hospital to replace this building, whichwas the first hospital of Isparta.Isparta Gurebâ Hospital, which has not reached today and hasvery limited information in publications, is examined through theconstruction book dated 1903 in the Ottoman Archive along withthe plân and facade drawings and photographs in its annex. The twostory,neoclassical masonry building has a rectangular plan shapedaccording to the “courtyard” space as defined in its original plan. Thespaces are placed on both sides of this corridor, which is defined ascourtyard and extends in the middle of the narrow sides in the plan.The space distribution that was seen in other hospital examples ofthe period is also present here. Wards special for women and men,pharmacy, doctor’s room, examination room and other service spacesare located on both sides of the courtyard / corridor.Isparta Gurebâ Hospital attracts attention with its facade layout. Onthe facade with neoclassical style, on both sides of the entrance, whichis defined as “medhal” in the original drawing, there are towers ofpolygonal cross section that extend beyond the facade. The building,in which the monumental entrance order is used in this form, offersa very similar look with the industrial school that was completed afew years ago, in the beginning of the century in the center of KonyaProvince within the same region. Although it is known that the buildingof the Gurebâ hospital is an early example of the First NationalArchitecture style of Konya Industrial School and there are also otherexamples of buildings in this style, Isparta Gurebâ Hospital is oneof the rare applications with its tower entrance layout in neoclassicalstyle. However, the towers placed on the facade corners were used indifferent styles in period architecture.It is understood from the discovery book dated 1903 and the nameand seal on the drawings that the hospital was designed by “EngineerKalfaoğlu Yanko”. This person, who was the construction engineerof the district, also carried out the construction of Kutlu Bey / UluMosque, which was built from the beginning as a masonry structure inIsparta. It is possible that Engineer Yanko worked on other architecturalworks during this period. The fact that the designer of Isparta GurebâHospital being known is important in terms of exemplifying whodesigned the gurebâ hospitals of the period.