Nizâmü’l-ʿUlemâʾ ilâ Hâtemi’l-Enbiyâʾ İsimli Otobiyografik Eseri Ekseninde Bosna-Akhisar Kadısı Hasan Kâfî Akhisârî’nin Ben-Anlatısı
Self-Narrative of Bosnia-Aqhisar Judge Hasan Kāfī al-Aqhisārī on the Axis of His Autobiographical Work Named Nizām al-Ulamā ilā Khātam al-Anbiyā
Yazar: Ençakar, Orhan
Dergi: İslam Tetkikleri Dergisi, Vol. 15 No. 1, 2024
Anahtar kelimeler: Islamic Studies (Other) ; İslam Araştırmaları (Diğer) ; Osmanlı,Ulema,Ümera,Ben-Anlatıları,Hasan Kâfî Akhisârî ; Ottaman,Scholars,Statesmen,Ego-Document,Self-Narrative,Hasan Kāfī al-Aqhisārī

Hasan Kâfî Akhisârî, Kanuni Sultan Süleyman devrine denk gelen Ramazan 951’de (Kasım/Aralık 1544) Bosna-Akhisar’da doğmuş, İstanbul ve Çatalca’da eğitimini tamamladıktan sonra memleketine dönerek ömrünün sonuna kadar Akhisar ve çevresinde kadılık ve müderrislik faaliyetlerinde bulunmuş bir Osmanlı alimidir. Kendisi mantık, belagat, usûl-i fıkıh ve akaide dair bir kısmı bugün dahi okutulmakta olan başlangıç seviyesinde metin ve şerhler telif etmiştir. O, medrese müfredatına uygun olarak telif ettiği bu metin ve şerhlerle ulema arasında, III. Mehmed’e arz ettiği devlet ve toplum düzenine dair yazdığı Usûlü’l-hikem fî nizâmi’l-ʿâlem isimli ünlü eseri ile de ümera arasında haklı bir itibar edinmiştir. 13 yıl süren (1593-1606) OsmanlıAvusturya savaşlarında bölgede kadılık yapan Akhisârî bu çalkantılı süreçte bölgeye gelen Osmanlı Devleti’nin kudretli paşaları ile de görevi gereği yakın ilişkiler kurmuştur. Damat İbrahim Paşa’ya ithaf ettiği Nizâmü’l-ʿulemâʿ ilâ hâtemi’l-enbiyâʿ isimli eseri ekseninde Bosna-Akhisar’ın en meşhur alimi Hasan Kâfî Akhisârî’nin ben-anlatısını konu edindiğimiz bu makalede onun hayatı ve eserleri yanında hocaları, şahit olduğu önemli olaylar, devlet ricaliyle olan ilişkileri ve onlar hakkındaki duygu ve düşünceleri de kendi dilinden aktarılmaya çalışılmıştır. 1024’te (1615) vefat eden Akhisârî’nin 1009’a (1600) kadar olan ben-anlatısını içeren bu eseri yanında hayatının geri kalan kısmına dair diğer eserlerinin baş ve son taraflarında verdiği bilgiler de dikkate alınarak hayatı ve eserlerinin tam bir kronolojisi oluşturulmaya gayret edilmiştir.

Hasan Kāfī al-Aqhisārī was born in Bosnia-Aqhisar, during the reign of Sultan Suleiman the Magnificent, in the month of Ramadan, 951 Hijri (November/ December 1544). After completing his education in Istanbul and Chatalca, he returned to his hometown and spent the rest of his life engaging in judicial and teaching activities in Aqhisar and its surrounding areas. He wrote texts and commentaries on logic, rhetoric, principles of jurisprudence and creed, some of which are still being taught today as introductory materials. He gained a well-deserved reputation among the ulema with these texts and commentaries in accordance with the madrasa curriculum, and among the umāra with his famous work Usūl al-hikam fī nizām al-ālam on the order of state and society, which he presented to Mehmed III. During the 13-year Ottoman-Austrian wars (1593-1606), Aqhisārī served as a qādī in the region and established close relations with the mighty pashas of the Ottoman Empire who came to the region during this turbulent period. In this paper, we focus on the self-narrative of Hasan Kāfī al-Aqhisārī, the most renowned scholar of Bosnia-Aqhisar. The subject revolves around his work titled Nizām al-ulamā ilā khātam al-anbiyā, which is dedicated to Damat Ibrahim Pasha. The paper attempts to convey his life, teachers, authored works, important events he witnessed, relationships with the state dignitaries, and his feelings and thoughts about them in his own words. Aqhisārī died in 1024 (1615). In addition to this work, which contains the narrative of his life up to 1009 (1600), an attempt has been made to create a complete chronology of his life and works by considering the information he gave at the beginning and end of his other works regarding the rest of his life.