Timurlu Dönemi Herat’ında Bir Müderris: Mesud Şirvânî’nin (ö. 905/1500) Entelektüel Biyografisine Doğru
A Teacher in Timurid Herat: An Intellectual Biography of Mas‘ūd Shirwānī
Yazar: Apaydın, Yasin
Dergi: İslam Tetkikleri Dergisi, Vol. 13 No. 2, 2023
Anahtar kelimeler: Religious Studies ; Din Araştırmaları ; Islamic Philosophy,Mas‘ūd Shirwānī,Mīr Atāullāh al-Husaynī,Herat,al-Matāli‘ ; İslam Felsefesi,Mesud Şirvânî,Mir Atâullah Hüseynî,Herat,el-Metâli‘

Bu çalışma, biyografisi hakkında kısıtlı bilgilere sahip olduğumuz ve kendisine atfedilen birçok eser ile tanınan Mesud Şirvânî’nin entelektüel hayatına odaklanmaktadır. Hakkında yazılanlara bir alternatif olarak döneminde istinsah edilen yazma mecmualardan hareketle bir biyografi teklif ettiğimiz çalışmamızda, erken dönem kaynaklar ile sonraki dönem kaynakların birbirinden ayrışan ve kimi zaman ters düşen ifadelerinin yazma eserlerden elde edilen kodikolojik bulgularla tahkik edilip sunulması hedeflenmektedir. Bu bağlamda Carullah koleksiyonu 1437 ve el-Mektebetü’l-Ezheriyye koleksiyonu 2224 numaralarda kayıtlı, Şirvânî’nin yaşadığı dönem ve mekânda, 9. yüzyıl Herat’ında istinsah edilen iki mecmua gündeme getirilmiştir. Her ikisinde de Şirvânî’ye ait birçok eser yanında Şirvânî’nin, akrânı düşünürlerle kurduğu ilişkilere dair tarihi kayıtlar içeren metinler yer almaktadır. Özellikle Dâruşşifâ Medresesi’nde Şirvânî’nin müderris olarak atandığı gün vesilesiyle Mir Atâullah el-Hüseynî ile aralarında cereyan eden “mübâhase”, Şirvânî’nin kapalı kalan hayatına ışık tutması açısından önem arz etmektedir. Yazıda, Şirvânî’nin hayatı hakkında yazılan kısıtlı ve bazen yanıltıcı bilgi veren kimi araştırmalar da doğrudan mezkûr mecmualara ve Şirvânî ile tanışıklığı olan tanıklara müracaat edilerek sorgulanmıştır. Kaynaklar bu gözle tarandığında, Şirvânî için ilki irfânî, ikincisi ilmî olmak üzere iki yönlü bir entelektüel hayattan bahsetmek mümkündür. Bir taraftan Bâharzî’nin anlatısında öne çıkan, Molla Câmî’nin irşat halkasına dâhil olmuş ve onun manevi rehberliğinin sâdık bir takipçisi Şirvânî portresi; öte yandan, yazma mecmualarında karşımıza çıkan, tanım teorisi, lafızlar bahsi gibi mantığın tasavvur kısmına odaklanan irili ufaklı hâşiye ve talikatların müellifi Şirvânî’dir. Çalışmamızda Şirvânî’nin kimliğine yönelik Kâtip Çelebî’nin gündeme getirdiği Rûmî nisbesinin aslı sorgulanarak bu nisbe ile anılan düşünürlerin farklı kişiler olma ihtimali üzerinde durulmuştur. Hayatları ve eserleri hakkındaki bazı benzerliklerin bu yönde bir yanlış anlaşılmaya götürdüğü hususu vurgulanmıştır.

This study focuses on the intellectual life of Mas‘ūd Shirwānī, who has been known and recognized for his work, yet information about him is limited. As an alternative to works written about him, we propose an intellectual biography based on the handwritten majmuas of his period. The article suggests the two manuscripts recorded in Jārullāh collection, namely, numbers 1437 and 2224 (in the al-Maktaba al-Azhariyya collection), which were copied in the same place and period as those of Shirwānī’s life, namely, Timurid Herat in the ninth century. Both contain many works written by Shirwānī as well as important text and information about his relationship with contemporary thinkers. In particular, elucidating mubahasa, which occurred between Shirwānī and Mīr Atāullāh alHusaynī on the occasion of a former appointment as a teacher at the Dār al-shifā, is important in terms of Shirwānī’s intellectual life. When considering the portrait drawn in Bāharzī’s Maqāmāt, which has been neglected by Shirwānī biographies, we encounter a devoted follower of the spiritual guidance of Mullā Jāmī,who was included in the circle of Mullā Jāmī’s irshād. Alternatively, Shirwānī is the author of a number of commentaries and taliqats found in manuscript collections that focus on the part of conception of logic such as the theory of definition and the discussion of expressions. This study questions the origin of the epithet Rūmī, which was brought up by Kātip Çelebī regarding Shirwānī’s identity, and emphasizes the possibility that the thinkers referred to by this epithet were different people.