TÜRK ATASÖZLERİNDEKİ SOSYO-DİNÎ MOTİFLER; DÎVÂNU LÜGÂTİ’T-TÜRK ÖRNEĞİ
SOCIO-RELIGIOUS MOTIFS IN TURKISH PROVERBS; A SAMPLE OF DÌVĀNU LUĠĀTI ’T-TURK
Yazar: Sarıkaya, Mehmet Emin
Dergi: Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (ÇÜİFD), Vol. 19 No. 2, 2019
Anahtar kelimeler: Dìvānu Luġāti ’t-Turk,Proverbs,Sociology of Religion,Religion ; Divanü Lügati’t-Türk,Atasözleri,Din Sosyolojisi,Din

Bu çalışma Türklerin söz varlığının önemli bir bölümünü yansıtan atasözü yahut atalar sözü olarakisimlendirilmiş anonim sözlerin; bu sözleriderleyen Divan-ı Lügati’t-Türk eseri çerçevesinde içeriklerinde barındırdığı sosyo-dini imgelerinsosyolojik analizini içermektedir. Bu çalışmadaatasözleri sosyo-dini imgeler çerçevesinde analiz edilmekte, İslam dininin Türk toplumu üzerinde ne türetkiler bıraktığını anlamak amaçlanmaktadır. Bu analizyapılırken tarihsel dokümantasyon tekniği ile nitel yöntemden faydalanılmıştır. Alan yazında Divan üzerine birçok çalışmanın var olduğu görülmüştür. Bununlaberaber Divan’ın edebi yönüne ağırlık veren araştırmaların yanı sıra daha çok bu eserin sosyolojik açıdan ele alınması gerekliliğihissedilmiştir. Araştırma, atasözleri çerçevesinde din ve toplum arasındaki ilişkinin anlaşılması üzerindetemellendirilmiştir. Bu çalışmada kullanılan atasözlerinin tespiti için yardımcı kaynaklardan yararlanılmıştır.Çalışmanın analiz kısmında din ile aile, ahlak ve kimlik ilişkisi elealınmıştır. Atasözleri konuları, kapsam ve içeriğine dönük olarak başlıklara yerleştirilmiştir. Araştırmada atasözlerinin Türklerin İslam dini ile ilgili yorumlarını ve anlama biçimlerini yansıttığı tespit edilmiştir. Aynı zamanda dinin toplumsaldeğişimdeki rolünün ne derece kuvvetli olduğu anlaşılmaktadır. Türk toplumunun,toplumsal yapısının İslam dininin ilkeleri üzerine şekillendiği ve bunun atasözlerine de doğal bir şekilde yansıdığı görülmektedir.Atasözlerinin dinin sosyolojik boyutu ile ilgili büyük oranda bilgi içerdiğigörülmüştür. Kültürün içerisinde yenidenşekillenen dini anlayış hem kültürü derinden etkilemekte hem de içinde yaşadığı kültürden etkilenmektedir. Türk toplumunun dini,kültürel ve toplumsal yapısının anlaşılması açısından Türk tarihinin yapı taşları olaneserlere yönelik bu tür araştırmaların önemliolduğu düşünülmektedir.  Ele aldığımızatasözlerinde aileye olan vurgu oldukça fazladır.Sosyolojinin kurucusu olarak kabul edilen Comte aileyi toplumun temel yapıtaşıolarak görmektedir. Bu açıdan aile konusunun atasözlerineyansımış olması oldukça önemlidir. Yinetoplumsal ahlaka dair içerikler barındıran atasözleri toplumsal ve bireysel kimliğin inşasında oldukça önemli bir kültürel bellek oluşturmaktadır. Zira Jung’ın belirttiği gibi bireysel bilinçaltı ilebirlikte toplumsal hafıza olarak adlandırılabilecek kolektif bir bilinçaltından bahsedilebileceği psikolojide vurgulanmıştır. Bununlabirlikte grup bilincinin ve İbn Halduncu bir ifade ile asabiyetin izlerine deatasözlerinde rastlanmaktadır. Birey ve grubun yanı sıra makro anlamdadevlete dair içeriklerin de bu anonim sözlerde işlendiği görülmektedir. Birey, toplumsal gruplar ve siyaset gibi sosyolojinintemel konularının sosyo-dini bir bakış açısı ile atasözleri üzerinden incelenmesi, sözlü kültüreışık tutacak kavramların tespit edilmesi açısından oldukça önemlidir.

This study includes a sociological analysis of the socio-religiousimages of the anonymous words, which are called as proverbs or ancestorsspeech, which reflects a significant part of the vocabulary of the Turks, inthe context of the Dìvānu Luġāti ’t-Turk work that compilesthese words. In this analysis, qualitative method was used with historicaldocumentation technique. Proverbs were analyzed in general and socio-religiousimages were reflected in the text. The aim of this course is to analyze theproverbs which reflect social life in order to understand the effects of Islamon Turkish society. There are many studies on Dìvān in the literature.However, besides theresearch focusing more on the literary aspect of the Dìvān, it is necessary to consider this work froma sociological point of view. Our research is based on the understanding of therelationship between religion and society in the context of proverbs. In thisstudy, supplementary references were used to identify the proverbs used. In theanalysis part of the study, the relationship between religion and family,morality and identity was discussed. Proverbs subjects are placed in headingsin terms of scope and content. In our study, it was found that proverbs reflectTurks' interpretation and understanding of Islam. At the same time, it isunderstood that the role of religion in social change is strong. It is seenthat the social structure of Turkish society is shaped on the principles ofIslamic religion and this is reflected naturally in the proverbs. It is seenthat proverbs contain a great deal of information about the sociologicaldimension of religion. The religious understanding, which has been reshapedwithin the culture, affects both the culture deeply and is influenced by theculture in which it lives. It is thought that this kind of researches about theworks which are the building blocks of our civilization in terms ofunderstanding the religious, cultural and social structure of Turkish societywill put us in a closer contact with our history and civilization. Defined asthe founder of sociology, Comte sees family as the basic building block ofsociety. In this respect, it is very important that the family issue isreflected in the proverbs. Proverbs, which also contain contents of socialmorality, constitute a very important cultural memory in the construction ofsocial and individual identity. Because, as Yung states, it is emphasized inpsychology that a collective subconscious can be called as social memorytogether with individual subconscious. However, in the proverbs, traces offrustration, which are valid in the sociology of group consciousness and IbnKhaldun, are also found. It is seen that these anonymous words are processed inthe context of the state in the macro sense as well as the individual and thegroup. It is very important to examine the basic issues of sociology such asindividual, social groups and politics from a socio-religious point of viewwith proverbs and to identify the concepts that will shed light on our culture.