Karahanlı Türkçesinde İstem Id- Fiili
Valency In Karakhanid Turkic Verb Of Id-
Yazar: Eker Kavalçalan, Özge
Dergi: Dil Araştırmaları, Vol. 17 No. 33, 2023
Anahtar kelimeler: Linguistic Structures (Incl. Phonology, Morphology and Syntax) ; Dilsel Yapılar (Fonoloji, Morfoloji ve Sözdizimi dahil) ; Dîvânu Lügâti't Türk,Kutadgu Bilig,Atebetü'l Hakayık,Divân-ı Hikmet,TİEM 73,Rylands Kur'ân Tercümesi,Id- Fiili,İstem ; Dîvânu Lügâti't Türk,Kutadgu Bilig,Atebetü'l Hakayık,Divân-ı Hikmet,TİEM 73,Translation of Rylands Kuran,Verb of Id-,Valency

Bu çalışmada Karahanlı Türkçesi dönemine ait Dîvânu Lügâti’t Türk, Kutadgu Bilig, Atebetü’l Hakayık, Divân-ı Hikmet, TİEM 73 ve Rylands Kur’ân Tercümesinde geçen ıd-~ıy- fiilinin yönettiği hâl eklerinin oluşturduğu istem çerçeveleri sözdizimsel bağlamda incelenecektir. Id-/ ıy- fiili örneklerine Divân-ı Hikmet’te rastlanmamıştır. Atebetü’l Hakâyık’ta çok sınırlı olmakla birlikte örnekler çoğunlukla Kutadgu Bilig’den ve Karahanlı Türkçesi Kurân tercümelerinden derlenmiştir. Karahanlı Türkçesi dönemindeki ıd- fiilinin art zamanlı istem görünümlerinin betimlenmesi, belli bir dönemde hâl eklerinin fiillerle kurduğu bağlantıları aktarmak adına önemli olacaktır. Id- fiilinin söz diziminde yalın, belirtme, ilgi, ayrılma, bulunma ve yön gösterme hâl ekleriyle ne ölçüde gramatikal bağlantı kurduğu metin merkezli aktarılacaktır. Çalışmanın sınırlarına sadece ıd- fiili dahil edilmiştir. Başta TİEM 73 ve Rylands Kurân tercümeleri olmak üzere ıd- fiilinin yer aldığı yan cümleler, birleşik fiiller, edilgen ve olumsuz yapılarının istem çerçeveleri başka çalışmaların konusu olarak bırakılmıştır. Bu bağlamda ıd- fiilinin Karahanlı Türkçesi dönemi metinlerinde hâl ekleriyle bağlantı kurduğu morfolojik ve gramatikal kategoriler, yer aldığı söz dizim/ cümle yapıları içerisinde betimlenecektir.

In this study, it will be investigated valency frame that created case suffixes ruled by the verb of ıd-, which is in Dîvânu Lügâti’t Türk, Kutadgu Bilig, Atebetü’l Hakayık, Divân-ı Hikmet, TİEM 73 and translation of Rylands Kur’an belonging to the Karakhanid Turkic period in syntactic context. The examples of verb ıd-/ ıy- have not encountered in the Divan-ı Hikmet. Although bounded in Atebetü’l Hakâyık, the examples are mostly compiled from Kutadgu Bilig and Karakhanid Turkic Kur’an translations. Describing the diachronic valency aspects of the verb ıd- in the Karakhanid Turkic period will be important in order to convey the connections established by the case suffixes with the verbs in a certain period. The extent to which the verb ıd- has a grammatical connection with the nominative, accusative, genitive, ablative, locative, dative and directive suffixes in the syntax will be explained in the context of the text. Only the verb of ıd- is included to the boundaries of the study. Initially in the TİEM 73 and translation of Rylands Kur’an, subordinate clauses, compound verbs, passive and negative structures of the verb ıd- have been left as the subject of other studies. In this context, the morphological and grammatical categories in which the verb ıd- is associated with case suffixes in the texts of the Karakhanid Turkic period will be described within the syntax / sentence structures in which it takes place.