KARAKALPAKİSTAN’DA MİLLİ FİKİR AKIMLARININ DOĞUŞUNDA ÖNCÜ ŞAİRLER VE CEDİTÇİLİK (XIX. YÜZYIL SONU-XX. YÜZYIL BAŞI)
Pioneer Poets and Jadidism in the Birth of National Ideological Trends in Karakalpakistan (End of 19th Century-Beginning of 20th Century)
Yazar: Ergenç, Selinay
Dergi: Gazi Türkiyat No. 37, 2025
Anahtar kelimeler: Turkish Society and Community ; Türk Halkları ve Toplulukları ; Karakalpak,Karakalpakistan,Özbekistan,Ceditçilik,Türkistan,Hoca Ahmet Yesevi,tasavvuf ; Karakalpak,Karakalpakstan,Uzbekistan,Jadidism,Turkestan,Ahmad Yasawi,sufism

Türk Dünyasının bir parçası olan Karakalpak Türkleri, günümüzde Özbekistan Cumhuriyetine bağlı Karakalpakistan Özerk Cumhuriyetinde yaşamaktadır. Karakalpakalar, bugünkü yurtları olan Aral Gölü ve Amuderya boylarında oluşmuşlardır. Türkistan’ın bir parçası olan Karakalpakistan, tarihte Türkistan hanlıkları, Rus Çarlığı ve SSCB ve nihayetinde Özbekistan Cumhuriyeti bünyesinde kalmıştır. Rus Çarlığı’nın Türkistan’da hâkimiyet kurmasıyla XIX. yüzyıl sonu-XX. yüzyıl başında Karakalpakistan’da millî fikir akımları gelişmeye başlamıştır. Karakalpak şairler, Ruslara karşı şiirleriyle ve fikirleriyle güçlü durmaya çalışmışlardır. Karakalpakistan’da ünlü şairlerden Ajiniyaz, Berdak ve Öteş, Sıdık Tokpanoğlu, Abdikadir Bekimbetoğlu, Seyfulgabit Macitov, Ömer Süyürbekoğlu, Ayapbergen Musaoğlu, Kulmurat gibi şairler de millî fikir akımlarının gelişmesine katkıda bulunmuşlardır. Bu şairlerin fikirleri XX. yüzyılın başında diğer Karakalpak şair-düşünürler tarafından da temsil edilmiştir. Karakalpak Türkleri arasında sözlü kültürün yaygın olmasının da etkisiyle Türk kültürüne dair öğeler, şairlerin sözlerine yansımıştır. Rus Çarlığı’nın Karakalpaklara uyguladığı baskılar, Karakalpak Türk kimliğinin sözlü ve yazılı kültür üzerinden halka etki etmesine de neden olmuştur. Bu makalemizde XIX. yüzyıl sonu-XX. yüzyıl başında Karakalpakistan’da ortaya çıkan millî akımların öncü şairleri ve onların da katkısıyla Ceditçiliğin bölgede etkisini incelemeye çalıştık.

Karakalpak Turks, who are a part of the Turkic world, currently live in the Karakalpakstan Autonomous Republic, which is affiliated with the Republic of Uzbekistan. They were established as a nation in the Aral Sea and Amuderya River regions, which are their current homelands. Karakalpakstan, which has been a part of Turkestan, has historically been under the Turkestan Khanates, the Russian Tsardom and the USSR, and eventually the Republic of Uzbekistan. With the establishment of the Russian Tsardom in Turkestan, leading poets emerged in the birth of national ideological trends in Karakalpakstan in the national literature at the end of the 19th century and the beginning of the 20th century. In Karakalpakstan, famous poets such as Ajiniyaz, Berdak and Otesh, Sıdık Tokpanoğlu, Abdikadir Bekimbetoğlu, Seyfulgabit Majitov, Ömer Süyürbekoğlu, Ayapbergen Musaoğlu, Kulmurat also contributed to the development of nationalist ideological movements. The ideas of these poets were also represented by other Karakalpak poets and thinkers at the beginning of the 20th century. In this article, we tried to examine the leading poets of the nationalist movements that emerged in Karakalpakstan at the end of the 19th century and the beginning of the 20th century and the influence of Jadidism in the region with their contributions.