Nâyî Osman Dede, Tahrîr-i Musikî veya Nota-yi Türkî’yi̇ Ne Zaman Yazdı?
When Nâyî Osman Dede wrote Nota-yi Turkî?
Yazar: Uslu, Recep
Dergi: Erdem, Vol. 0 No. 81, 2020
Anahtar kelimeler: Osman Dede Nayi,musicology,alphabetic notation,music writing,maqam re-create,maqam invitation,Nota-yi Turkî,Dimitrie Cantemir,Turkish music history,Classical Turkish MusicPeriod ; Osman Dede Nâyî,müzikoloji,harf müzik yazısı,makam canlandırma,makam icat etme,Nota-yi Türkî,Kantemiroğlu,Türk müziği tarihi,Klasik Türk Müziği Dönemi

ÖZNâyî Osman Dede, Klasik Türk Mûsikisi döneminin önemliisimlerinden biridir. Onun önemi müzik tarihine ve teorisinekazandırdıkları yanında, kendisinden sonrakileri etkileyen bir müzikyazısı icat etmesiyle pekişmiştir. Ancak araştırmacılar Nota-yi Türkîveya Tahrîr-i Musikî adı verilen müzik yazısını ne zaman icat ettiğinedair bir tarih verememiştir. Nitel araştırma yöntemiyle yapılan buaraştırma, E. Popescu-judetz’in “nota sistemini tam olarak hangitarihte oluşturduğunu belirleyemiyoruz” ifadesi bir sonuç mudur yoksaüzerinde yeterince incelemesi yapılmamış bir olgu mudur? sorusunacevap bulmak için yapılmıştır. Bu soruya cevap aranırken OsmanDede’nin biyografisinde aydınlatılması gereken bazı problemlere derastlanmıştır. Bunlar arasında şu sorular vardı: Osman Dede ne zamandoğdu? Biyografi kaynakları ne zaman yazıldı? Kaynakların OsmanDede’nin biyografisi açısından değerleri nedir? Bu sorularla kendiçağında yazılmış üç biyografi kaynağı eleştirildi. Bu eleştiri sonucundakaynaklar arasında Sâkıb Dede’nin eseri diğerlerine göre daha önemlibir kaynak olduğu anlaşıldı. Makalede cevapları aranan diğer sorular:Osman Dede, ne zaman Galata Mevlevîhânesi’nde müzik eğitiminebaşladı? Ne zaman neyzenbaşı oldu ve müzik nazariyatına ilgi duydu?Makam canlandırma ile uğraştı mı? Yeni makamlar icat etti mi? Nezaman işittiği müziği yazmaya başlamış olabilir? Kutb-i Nâyî olarakne zaman tanınmış olabilir? “Nota-yi Türkî” olarak bilinen eserini,Kantemiroğlu’nun 1691’de yazımını bitirdiği eserden önce mi, sonramı yazmıştır? Osman Dede Mirâciye ve Mevlevî ayin bestelerinine zaman besteledi? Bütün bu sorulara makalede bulunan tespitlerşöyledir: 1675’te Edirne’ye gitti ve sonra makam nazariyatı ileilgilenmeye başladı, 1680’de neyzenbaşı oldu ve müziğin yazısıylailgilenmeye başladı, 1685-87 çile sonrası evlendi. 1680 sonrası,daha önce adları görülmeyen “gülizar, musikar, şiraz, huzibuselik,nevaacem, nevauşşak”ı icat etti; sümbüle, bahrinazik, hicazbuselik,muhalifek, rahatülervah gibi makamları yeniden-canlandırdı. 1688-89yılında Nota-yi Türkî’nin önemli bir kısmını bitirdi, 1691 sonrasındailaveler yaptı. 1699-1707 yılları arasında çargâh ve rast, 1710-15arasında hicaz ve uşşak Mevlevî ayinlerini, 1718 yılında Mirâciye’yibesteledi. Osman Dede müzik yazısıyla Kantemiroğlu’nu etkilemiş,yazdıklarıyla öncülük etmiştir. Osman Dede hakkındaki nitel yöntemleyapılan bu müzikolojik araştırma Kantemiroğlu’nun eserinin yazıldığıtarihin 1691-92 yılı olduğunu pekiştirmektedir. Bu tarih Nâyî OsmanDede’nin verilerini Kantemir’in en iyi değerlendirdiği ve Boğdan’aatanmak için eserini II.Ahmed’e sunulduğu tarih olarak kabul görenbir tarihtir. Araştırma Nâyî Osman Dede’nin Tahrîr-i Mûsiki yanimüziğin yazımı eseriyle, Türk müziği tarihi ile ilgili olduğu kadarDünya müzik tarihinin bir parçası olmayı hak ettiğini göstermektedir.

ABSTRACTNayi Osman Dede is one of the important names of the ClassicalTurkish Music era. His importance was reinforced by his inventing amusic writing that influenced the next, besides what he brought to thetheory and history of music. However, researchers have not been ableto give a date on when he invented the music article called Nota-yiTürkî. This research was carried out in order to answer the questionof E. Popescu-judetz’s statement “We cannot determine the exactdate on which he created the note system” or is it a fact that has notbeen examined enough. While looking for an answer to this question,some problems to be clarified in Osman Dede’s biography were alsoencountered. Among these were the following questions: When wasOsman Dede born? When was biography resources written abouthim? What are the values of the sources in terms of Osman Dede›sbiography? Three biography sources written in their own age werecriticized with these questions. As a result of this criticism, it wasunderstood that Sâkıb Dede’s work was a more important resourceamong others. Other questions the answers of which are sought in thearticle are as follows: When did Osman Dede start his music educationat Galata Mevlevîhâne? When did he become a neyzenbaşı and wasinterested in music theory? Did he deal with maqam’s re-creation?Did he invent the new maqams? When did he start writing the musiche heard? When was he known as Kutb-i Nayi? Did he write his workknown as Nota-yi Turkî before or after Dimitri Cantemir’s work in1691? When did Osman Dede compose Mirâciye and Mevlevî ritualcompositions? The findings in the article to all these questions are asfollows: He went to Edirne in 1675 and then began to deal with themaqam theory, he became a neyzenbasi in 1680 and began to dealwith his music writing, got married after Mevlevî’s ordeal in between1685-87. After 1680, he invented the maqams «Gulizar, musikar,shiraz, huzibuselik, nevaacem, nevaushshak» whose names have notbeen seen before. And he re-created the maqams such as sumbule,bahrinazik, hicazbuselik, muhalifek, rahatulervah. He completed asignificant part of Nota-yi Türkî in 1688-89, but made additions after1691. He composed the rast and chargah Mevlevî ayins between1699-1707, hicaz and ushshaq ayins between 1710-15, and Mirâciyein 1718. Osman Dede influenced Dimitri Cantemir with his musicalwriting and pioneered him with his writings. This musicologicalresearch by the qualitative method on Osman Dede reinforces that thedate on which Kantemiroğlu›s work was written was 1691-92. Thisdate is accepted as the date when Kantemir evaluated the data of NayiOsman Dede best and presented his work to Ahmed II to be appointedto Boğdan. This research shows that Nayi Osman Dede deserves tobe a part of the world music history as well as the history of Turkishmusic with his work titled Tahrîr-i Mûsiki.