Kerkük Ağızları Atlası: Öne Çıkan Ünlü Olguları
The Kirkuk Dialect Atlas: Salient Phonological Phenomena
Yazar: Kahya, Mehmet; Yıldırım, Seyfullah
Dergi: Dil Araştırmaları, Vol. 20 No. 38, 2026
Anahtar kelimeler: Dialectology ; Ağız Araştırmaları Bilimi ; Turkmeneli Turkish,Kirkuk Dialects,Dialect Atlas,Phonetic Mapping ; Türkmeneli Türkçesi,Kerkük Ağızları,Ağız Atlası,Fonetik Haritalandırma.

19. yüzyılın son çeyreğiyle birlikte dünya dil bilim literatüründe, dillerin coğrafi dağılımını ve yerel varyasyonlarını tespit etme gayreti sistematik bir kimlik kazanmıştır. Bilhassa Almanca, Fransızca ve İngilizce gibi Batı dillerine yönelik ağız atlası çalışmaları, o dönemden itibaren büyük bir gelişim göstererek köklü bir gelenek hâlini almıştır. Batı’daki bu gelişmişlik seviyesine karşın, Türk dilciliği sahasında aynı ivmenin yakalandığını söylemek güçtür. Bu durum, Türkçenin zenginliğinin kayda geçirilmesi noktasında, giderilmeyi bekleyen ciddi bir eksiklik teşkil etmektedir. Söz konusu eksiklik, yalnızca Türkiye sınırları içindeki ağızlar için değil, Anadolu ile tarihî ve kültürel bağlarını sürdüren sınır dışı coğrafyalar için de geçerlidir. Siyasi sınırlarla ayrılmasına rağmen Anadolu’yla olan bağını koparmayan Türkmeneli Türkçesi, hem Azerbaycan Türkçesinin karakteristiklerini taşımakta hem de yazı dili olarak Türkiye Türkçesini esas alması nedeniyle Türkiye ağızları kapsamında değerlendirilmektedir. Arkaik özellikleri bünyesinde barındıran bu ağız grubu, ne var ki politik baskılar nedeniyle günümüzde kaybolma tehlikesiyle karşı karşıyadır. Bu tehlike ve belgeleme aciliyeti, araştırmanın temel çıkış noktasını oluşturmaktadır. Çalışmanın amacı, alan yazınındaki çalışmalara nicel katkı sağlamanın ötesine geçerek Kerkük ve çevresindeki ağızların ünlü varyasyonları incelemek ve bölgenin ilk bölgesel ağız atlasını oluşturmaktır. Saha araştırmasıyla elde edilen verilerin tasnif edilip haritalandırıldığı bu çalışma, Türkoloji alan yazınına kazandırılması bakımından özgün bir değer taşımaktadır.

Since the final quarter of the 19th century, efforts to identify the geographical distribution and local variations of languages have gained a systematic identity in global linguistic literature. Dialect atlas studies for Western languages notably German, French, and English have evolved into a well-established tradition since that period. In contrast to this advanced progression in the West, Turkish linguistics has yet to achieve a comparable momentum, leaving a significant gap in documenting the language's inherent richness. This deficiency pertains not only to dialects within Turkey but also to extraterritorial regions like Turkmeneli, which maintains historical and cultural ties with Anatolia. Turkmeneli Turkish bears characteristics of Azerbaijani Turkish yet is categorized within Turkey's dialects as it adopts Turkey Turkish as its literary standard. Currently, this dialect group, rich in archaic features, faces a serious threat of extinction due to regional political pressures. This urgency of documentation forms the core of this research, which aims to move beyond a quantitative contribution by providing an in-depth analysis of phonetic variations in Kirkuk and establishing the region's first dialect atlas. By systematically classifying and mapping field data, this study offers a unique contribution to Turkology scholarship.