Metin ve Muhtevadan Hareketle Hadislerin Başlıklandırılması: Yeni Bir Metod Önerisi
Titling Hadiths on the Basis of Text and Content: A Proposal for a New Method
Yazar: Gezer, Arif
Dergi: İhya Uluslararası İslam Araştırmaları Dergisi, Vol. 12 No. 1, 2025
Anahtar kelimeler: Hadith ; Hadis ; Hadis,Başlıklandırma,Metin,Muhteva,Tasnif ; Hadith,Titling,Text,Content,Classification

Hadis literatüründe hadislerin büyük çoğunluğu, musannef eserlerde fıkıh, kelam, siyer ve tarih gibi farklı disiplinlerin konu tasniflerine göre belirlenmiş bâb başlıkları altında ele alınmaktadır. Bu durum, hadislerin kullanımını ve anlaşılmasını kolaylaştırmakla birlikte, başlıklandırmanın çoğu zaman hadisin kendi iç muhtevasından ziyade dış disiplinlerin kavramsal çerçevesine dayalı olduğunu göstermektedir. Bu çalışma, söz konusu gelenekten farklı olarak, başlık tespiti konusunda, hadislerin bizzat kendi metin ve muhtevalarının esas alınması gerektiği düşüncesinden hareketle şekillenmiştir. Böylece çalışma, hadislerin kendi iç dinamiklerinden türeyen özgün başlıklarla ifade edilip edilemeyeceğini sorgulayan yeni bir bakış açısı teklif etmektedir. Literatürde bu konuya doğrudan odaklanan müstakil bir çalışmaya rastlanmamış olması da araştırmanın özgün değerini artırmaktadır. Bu bağlamda çalışmanın temel amacı, Hz. Peygamber’e (s.a.s.) ait bazı hadislerin, metin ve anlam bütünlüklerine dayanarak kendilerine özgü başlıklarla ifade edilebileceğini ortaya koymaktır. Özellikle belirli bir temayı işleyen, nispeten uzun ve yoğun içerikli rivayetlerin, onları doğrudan hatırlatan kısa bir cümle veya özlü bir ibare şeklinde başlıklandırılabileceği düşüncesi esas alınmıştır. Rivayetlere içerik merkezli başlıklar verilmesinin, hadislerin hatırlanmasını ve kullanımını kolaylaştıracağı, metne dair ön çerçeve sağlayacağı ve anlaşılmasına pratik katkı sunacağı düşünülmektedir. Araştırmada, örnekleme yöntemiyle seçilen hadisler metin ve muhteva bakımından incelenmiş; her bir rivayetin ana fikri tespit edildikten sonra bu fikri en kısa ve en çarpıcı şekilde karşılayan ifadeler başlık olarak önerilmiştir. Bu süreçte söz konusu hadislerin klasik kaynaklarda hangi bâb başlıkları altında yer aldığı ve çağdaş hadisçilerin nasıl bir başlıklandırma tercih ettiği de dikkate alınarak karşılaştırmalı bir analiz yapılmıştır. Böylelikle önerilen başlıkların, klasik terâcim sistemine kıyasla ne tür yenilikler sunduğu ortaya konmuştur. Elde edilen bulgular, özellikle sosyal ve tarihî içerikli hadislerin önemli bir kısmının, onları doğrudan çağrıştıran özgün başlıklarla ifade edilebileceğini göstermektedir. “Akşama Mü’min, Sabaha Kâfir” veya “İyi Arkadaş ile Kötü Arkadaşın Misali” gibi başlık örnekleri, bu yöntemin uygulanabilirliğini ortaya koymaktadır. Sonuç olarak, hadislerin kendi metin ve muhtevalarından hareketle başlıklandırılmasının, hem öğrenme ve öğretme süreçlerine katkı sağlayacağı hem de hadis ilminin kavramsal çeşitliliğine yeni bir boyut ekleyebileceği tespit edilmiştir.

In hadith literature, the vast majority of hadiths are discussed under chapter headings, determined in authored works according to the subject classifications of various disciplines such as fiqh, theology, biography, and history. While this facilitates the use and understanding of hadiths, it also demonstrates that their classification is often based on the conceptual framework of external disciplines rather than the internal content of the hadiths theirself. This study, unlike this tradition, is informed by the idea that hadiths should be based on their own texts and contents in determining the titles. Thus, the study proposes a new perspective that questions whether hadiths can be expressed with unique headings derived from their own internal dynamics. The lack of a dedicated study in the literature directly focusing on this topic further enhances the originality of this research. In this context, the primary purpose of this study is to demonstrate that some hadiths of the Prophet Muhammad (peace be upon him) can be expressed with unique titles based on their textual and semantic integrity. The premise is that relatively long and densely-contained narrations, particularly those dealing with a specific theme, can be titled with a short sentence or concise phrase that directly evokes them. It is believed that assigning content-centered titles to narrations will facilitate recall and use of the hadiths, provide a preliminary framework for the text, and contribute to practical understanding. In this study, the hadiths selected through a sampling method were examined in terms of their text and content. After identifying the main idea of each narration, the expressions that conveyed this idea most concisely and strikingly were proposed as titles. A comparative analysis was conducted during this process, taking into account the chapter headings under which the hadiths in question appeared in classical sources and the headings preferred by contemporary hadith scholars. Thus, it has been revealed what kind of innovations the proposed titles offer compared to the classical title system. The findings demonstrate that a significant portion of hadiths, particularly those with social and historical content, can be expressed with unique titles that directly evoke them. Example titles such as “Believer in the Evening, Unbeliever in the Morning” or “The Example of a Good Friend and a Bad Friend” demonstrate the applicability of this method. Consequently, it has been determined that categorizing hadiths based on their texts and contents can both contribute to the learning and teaching processes and add a new dimension to the conceptual diversity of hadith scholarship.