Ahmet Hamdi Tanpınar’ın Saatleri Ayarlama Enstitüsü Eseri Örnekleminde Çeviride Kültürel Yakınlığın Belirleyiciliği Üzerine
A Case Study on the Importance of Cultural Affinity in Translation: Ahmet Hamdi Tanpınar’s Saatleri Ayarlama Enstitüsü
Yazar: Sancaktaroğlu Bozkurt, Sinem; Düzgün, Osman; Sağlam, Musa Yaşar
Dergi: Erdem No. 84, 2023
Anahtar kelimeler: Modern Turkish Literature in Turkiye Field ; Türkiye Sahası Yeni Türk Edebiyatı ; Turkish Language and Literature (Other) ; Türk Dili ve Edebiyatı (Diğer) ; Turkish literature,novel,translation,cultural features,Ahmet Hamdi Tanpınar,The Time Regulation Institute ; Türk edebiyatı,roman,çeviri,kültürel ögeler,Ahmet Hamdi Tanpınar,Saatleri Ayarlama Enstitüsü

Edebiyatımızın en temel yapı taşlarından biri olan Ahmet Hamdi Tanpınar, yazdığı hikâyeleri ve romanlarıyla yıllardır Türk Edebiyatının başlıca çalışma alanlarından biri olmuştur. Tanpınar’ın başyapıtı niteliğindeki 25 ayrı dile çevrilmiş Saatleri Ayarlama Enstitüsü ise çeviribilim araştırmacılarının da incelediği eserler arasındadır. Eseri bu denli önemli kılan hususlardan biri de romanda I. Meşrutiyet, II. Meşrutiyet ve Cumhuriyet olmak üzere üç ayrı dönemde yaşamış, eski ile yeni, Şark ile Garp arasında kalmış, başka bir deyişle geleneksel ile modern kültür arasında bocalayan bireylerin işlenmiş olmasıdır. Bunun bir sonucu olarak da Türkiye’nin modernizme geçiş sürecinin ve bu süreçte yaşanan toplumsal sorunların anlatıldığı bu eserde 20. yüzyılın başlarına ait kültürel ögelere sıkça yer verilmiştir. Bu kültürel ögelerin bir kısmı sadece o dönemle sınırlıdır ve bazıları ancak bağlam içinde doğru alımlanabilmektedir. Eserde geçen kültürel ögeler arasında Osmanlı kurumları, şer’i makamlar, dini kurallar, para birimleri, yiyecek ve içecek çeşitleri, döneme özgü araç ve gereçler, vb. sıkça yer almaktadır.Bu çalışmada, kültürel ögelerin çevirisi ve çevirmenlerin bu ögeleri Almanca, Arapça ve İngilizceye aktarırken karşılaşabileceği zorluklar ve farklı dillere yapılan çevirilerde farklılaşan çözüm önerileri, çeviride kültürel uzaklık ve yakınlık meselesi ekseninde irdelenmiştir. Üç erek dil üzerinden yürütülen ve bu anlamda benzerlerinden farklılık gösteren bu araştırmanın kuramsal arka planını Venuti, Newmark, Aixela ve Florin’in kültürel ögelerin çevirisine ilişkin yaklaşımları oluşturmakta ve söz konusu kuramcıların önerdiği mikro ve makro çeviri yöntemleri yol gösterici olmaktadır. İngilizce “realia” (Florin 1993) olarak adlandırılan bu kültürel ögelerin kültürel açıdan uzak bir dile (Almanca, İngilizce) çevirisinde karşılaşılan sorunlar ile bu ögelerin kültürel açıdan yakın olduğu bir dile (Arapça) çevirisinde karşılaşılan zorlukların farklılık gösterdiği görülür. Kültürel açıdan uzak bir dile yapılan çevirilerde karşılaşılabilecek sorunlar pek çok araştırmanın konusu olmuşken, kaynak metnin ait olduğu kültür ile erek kültür arasında yeterli mesafe olmadığında yaşanabilecek sorunların çok üzerinde durulmadığı söylenebilir. Halbuki böylesi durumlarda, çevirmeni başka başka sorunlar beklemektedir. Bu sorunlara bir örnek, yalancı eşdeğer olarak adlandırılan üstü örtük alımlama tuzakları olabilir. Bu açılardan bakıldığında, çalışmamızda kültürel ögelerin çevrildiği erek dilin son derece önemli olduğu, erek dilin kültürel açıdan uzak ya da yakın olmasının çeviri sürecini etkilediği, çevirmenlerin yazdığı üst metinlerin de bu anlamda farklılık gösterebileceği temsili örnekler üzerinden gözler önüne serilmiştir.

Ahmet Hamdi Tanpınar and his short stories and novels have been oneof the main fields of study among researchers of Turkish Literature.Translation studies researchers have also studied his works. Especiallyhis masterpiece, Saatleri Ayarlama Enstitüsü, which was translated into25 different languages, is among the works examined by translationsstudies researchers. What makes this novel so popular is the fact thatthe protagonists in the novel lived in three different periods, namelythe First Constitutional Era, the Second Constitutional Era and theRepublican Period, and thus remained between the old and the new, theOrient and the West, in other words got confused between traditionaland modern cultures. Thus, in Tanpınar’s works, particularly in thisnovel, which depicts Turkey’s transition to modernism and the socialproblems experienced in this process, reader encounters culturespecific items of the beginning of the 20th century such as Ottomaninstitutions, religious authorities, religious rules, currencies, and foodvarieties. Some of these culture specific items are limited only to thatperiod, and some of them can only be correctly perceived within thecontext of the novel.In this study, challenges encountered by three different translatorswhile transferring these culture specific items of the previouscentury into different target languages, namely German, Arabic andEnglish and translation strategies that differ depending on the targetlanguages were examined with reference to the cultural affinity anddistance in translation. The analysis, conducted within the frameworkof approaches on translation of culture specific items suggested byVenuti, Newmark, Aixela, and Florin, differs from similar ones as it iscarried out on three different target languages and cultures.The challenges encountered in the translation of culture specificitems, which are called “realia” (Florin 1993), into a culturally distantlanguage (i.e., German, English) are different from the challenges incases in which target language is a culturally close one (i.e., Arabic).While the problems that can be encountered when translating into aculturally distant language have been the subject of many studies, itcan be said that the problems encountered when there is not enoughdistance between the source and target culture have been neglected.However, when source culture and target culture are close, otherchallenges await the translator. An example to these challenges can beimplicit reception traps, called false friends.From this perspective, in this study, it is claimed through representativeexamples that target language to which culture specific items aretranslated into is of great importance, and that paratexts written bytranslators also differ in this sense, and whether the target languageplays a significant role in the translation process.