SAHABÎLERİN TÜRKLERİ TANIMALARI VE İLİŞKİLERİ
RECOGNITION AND RELATIONS OF THE COMPANIONS WITH TURKS
Yazar: Hatalmış, Ali
Dergi: Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (ÇÜİFD), Vol. 19 No. 2, 2019
Anahtar kelimeler: The Companions,Recognition,Turks,Yâfes,Kantûrâ ; Sahâbîler,Türkler,Tanıma,Yâfes,Kantûrâ

Hz.Peygamber’e hayatta iken iman edip onunla görüşme imkânını yakalayan kimseyesahabî denilmektedir. Sahabîleringörüş ve değerlendirmeleri sonraki dönem müslümanları tarafından bir ölçütkabul edildiğinden, onların bazı şahıs, topluluk ve devletlerle ilgiligörüşleri de büyük önem kazanmaktadır. Bu bağlamda sahabîlerin, dünya tarihinietkileyen ve halen de etkilemekte olan Türklerle ilgili görüş vedeğerlendirmelerinin de incelenmesi gerekmektedir. Zira İslam tarihikaynaklarımızda Türklerin kökeni, fizikî görünümleri ve bazı karakteristiközelliklerinden bahseden rivayetler bulunmaktadır. İslam’ın zuhuru esnasında Arapların veözelde ilk müslümanların Türkleri tanıması meselesi tartışılsa da, ashâbın bumillet hakkında bilgi sahibi olması pek çok açıdan mümkün görünmektedir. ZiraMekkelilerin uluslararası imtiyazlar elde edip büyük çaplı ticaret yapmaları,tarihi İpek Yolu üzerinde Türklerin yaşadığı pek çok şehrin bulunması, Cahiliyeşairlerinin şiirlerinde Türklerden söz edilmesi, yabancıların Mekke’de ikametetmeleri, komşu devletler Bizanslılar ve Sasanîlerin Türklerle olan ilişkileri,savaşları gibi hadiseler bu karşılaşmayı ve tanımayı mümkün kılmaktadır.Sahabîleregöre Türkler, müslüman olma potansiyeli yüksek, nüfusu kalabalık ve güçlüinsani karakterlere sahip bir millettir. Ancak başlangıçta Türkler,ilişilmemesi gereken tehlikeli düşmanlar olarak nitelendirilmiştir.Müslümanlar, Türklerin sınır komşuları olan Bizans İmparatorluğu ve Sasanîİmparatorluğu’yla fiilen savaş halindeydiler. Türkler dışarda Çin istilasınakarşı mücadele verirlerken, içerde taht kavgaları gibi sorunlarla meşguldüler. Buyüzden taraflar savaşmak yerine birbirlerini anlamaya ve temkinle yaklaşmayaçalışmışlardır. Savaş kaçınılmaz olduğunda da birbirlerinin üzerine cesaretleyönelmişlerdir. Sahabe devrinin sonlarına doğru Kafkasya, Horasan veMâverâünnehir bölgelerinde Türklerle savaşılmıştır. Bu noktadaTürklerin sahâbeye nasıl baktığı meselesi de önem kazanmaktadır. Öyle kiTürkler ashâbı, ulvi gayelerle hareket eden insanlar olarak görmüşler vesavaşma konusunda pek istekli davranmamışlardır. Bu yüzden olsa gerek TürklerinKafkaslarda Bâbu’l-Ebvâb’ın (Demirkapu), Orta Asya’da Ceyhun Nehri’nin ardınakadar çekildikleri görülmüştür. Türkler (kitlesel olarak) müslüman olmadan öncede sahabîlere ve mezarlarına saygı ve hürmet göstermişlerdir. Bu türyaklaşımların Türklerin İslamlaşmasını olumlu etkilediği söylenebilir. İlkdevirlerde Türkler arasında kitlesel olmasa da bireysel müslümanlaşanlarolmuştur. Emevîlerin mevâli politikaları ve süregelen savaşlar İslamlaşmayıyavaşlatmışsa da Abbasî ihtilaline en büyük desteğin Türklerin yoğun yaşadığıHorasan ve Mâverâünnehir halkından geldiği bilinmektedir. Bu çalışmada,temel İslâm tarihi kaynakları ve hadis külliyâtı esas alınarak, Hz.Peygamber’in ve sahabîlerin Türklerin kökeni, fizikî görünümleri ve bazı insaniözelliklerini anlatan rivayetler üzerinde durulmaktadır. Amacımız ilk İslamfetihleri süresince sahabîlerin Türklerle olan ilişkilerini, onların Türkleredair olumlu ve olumsuz kanaatlerini tüm yönleriyle ortaya koymaktır.

People who believed in the prophet (Muhammad) and had the opportunity to meet him face to face are called companions. Since the Muslims accept the opinions and evaluations of the companions as a criterion, their opinions about some individuals, communities, and states are also of great importance. Therefore, it is necessary to examine the views and evaluations of the companions about the Turks that have been affecting the world history. In Islamic history resources, there are narrations (rivayât) about the origin, physical appearance and some characteristic features of the Turks. Although the issue of recognition of the Turks by the Arabs and the first Muslims in particular during the emergence of Islam is discussed, it seems possible that the companions will have information about the Turks in many ways. This is because Meccans obtained international concessions and did trade on a large scale, there existed many Turkish cities on the historical Silk Road, Turks were referred in poems of the Ignorance (Jahiliyya) poets, some Turks resided as foreigners in Mecca, there exist relations between neighboring states, Byzantines and Sassanids.According to the companions, the Turks were a nation with a high potential for being a Muslim, a densely populated and a strong human character. In the beginning, however, by the companions, the Turks were regarded as enemies that should not be approached. Muslims were actually at war with the Byzantine Empire and the Sassanid Empire, the Turkish neighbors. While the Turks were fighting outside the Chinese invasion, they were busy with problems such as fights over the throne. Therefore, instead of fighting, the parties tried to understand each other and approach them with caution. When the war was inevitable, they boldly turned against each other. Towards the end of the companions of the Sahâba, the Turks fought in the Caucasus, Khorasan, and Mâverâünnehir (Transoxiana) regions.At this point, the issue of how the companions were perceived by the Turks is important to investigate. The Turks considered companions as the respected people and therefore did not show a willingness to fight. For this reason, it was seen that the Turks withdrew Bâbu’l-Ebvâb (Demirkapu) in the Caucasus after the Ceyhun River in Central Asia. The Turks (massively) showed respect and reverence to the Companions and their tombs before they became Muslims. It can be said that such approaches positively affect the Islamization of Turks. In the early ages, there were individuals, but not mass, Muslims among the Turks. The politics of the Umayyads and the ongoing wars have slowed down Islamization, but it is known that the greatest support to the Abbasid revolution came from the people of Khorasan and Máverâünnehir where the Turks lived intensively.In this study, based on the basic sources of Islamic history and hadith complexes, the physical appearance and some human characteristics are narrated according to the prophet and companions. We aim to reveal all aspects of the relations of the Companions with the Turks during the first Islamic conquests and their positive and negative convictions about the Turks.