HALASKÂR ZÂBİTÂN MÜDAHALESİNDEN BÂBIÂLİ BASKINI’NA OSMANLI BÜROKRASİSİNİN SİYASETLE İMTİHANI: (Siyasetle İştigal Edilmeyeceğine Dair Taahhütnameler)
HALASKÂR ZÂBİTÂN MÜDAHALESİNDEN BÂBIÂLİ BASKINI’NA OSMANLI BÜROKRASİSİNİN SİYASETLE İMTİHANI: (Siyasetle İştigal Edilmeyeceğine Dair Taahhütnameler)
Yazar: Polat, Hasan Ali
Dergi: Atatürk Yolu Dergisi, Vol. 0 No. 65, 2019
Anahtar kelimeler: Political Science ; Siyaset Bilimi ; Siyaset,İktidar-Muhalefet,Askerî ve Sivil Bürokrasi,Taahhütname,İttihâd ve Terakki,Hürriyet ve İtilaf

Askerî ve sivil bürokrasinin siyasetle iştigali II. Meşrutiyet döneminin en önemli problemlerinden biridir. II. Meşrutiyet’in ilânı akabinde II. Abdülhamid döneminin devlet adamlarından bir kısmı, “devr-i sâbık”’ın memurları olarak değerlendirilerek görevlerinden alındılar. Ayrıca Tasfiye-i Rüteb-i Askeriye ve Tensikat gibi kanunlarla bürokrasinin tasfiyesine çalışıldı. Görevden alınanların yerlerine İttihâd ve Terakki Cemiyeti’nin münasip gördüğü kimseler devlet kadrolarında istihdam edildiler. Bu ve benzeri uygulamalar muhaliflerin muhalefetlerinin daha da keskinleşmesine sebep oldu ve 1912 Haziran’ına gelindiğinde İttihâd ve Terakki Cemiyeti’nin desteklediği Sait Paşa hükûmetine baskılar yapılmaya başladı. Askerin siyasetle meşgul oluşunun can sıkıcı bir gelişme olduğunun İttihâdçılar da farkına vardılar. Nitekim kendi destekledikleri Sait Paşa hükûmeti, Manastır Vak‘ası ve nihayetinde Halaskâr Zâbitân müdahalesi neticesinde istifa etmek durumunda kaldı. Sait Paşa’nın istifası üzerine Ahmet Muhtar Paşa hükûmeti kuruldu. Muhtar Paşa, askerî ve sivil bürokrasinin siyasetten arındırılması için birtakım teşebbüslerde bulundu. Meclis-i Vükela bu çerçevede kararlar aldı. Asker ve sivil memurların siyasetle iştigal etmeyeceklerine dair yemin etmeleri ve taahhütnameler imzalamaları istendi. Aydın, Beyrut ve diğer bütün vilayetlerdeki memurlardan taahhütnameler alınarak ilgili nezaretlere gönderildi. Burada maksat bürokraside siyasetin önüne geçmek olarak aktarılsa da maksadın biraz da İttihâdçıları etkisiz kılmak olduğu rahatlıkla söylenebilir. Nitekim pek çok İttihâdçı memur, siyaset yaptıkları gerekçesiyle ama İttihâdçı oldukları için görevlerinden ihraç edilmişlerdir.

Askerî ve sivil bürokrasinin siyasetle iştigali II. Meşrutiyet döneminin en önemli problemlerinden biridir. II. Meşrutiyet’in ilânı akabinde II. Abdülhamid döneminin devlet adamlarından bir kısmı, “devr-i sâbık”’ın memurları olarak değerlendirilerek görevlerinden alındılar. Ayrıca Tasfiye-i Rüteb-i Askeriye ve Tensikat gibi kanunlarla bürokrasinin tasfiyesine çalışıldı. Görevden alınanların yerlerine İttihâd ve Terakki Cemiyeti’nin münasip gördüğü kimseler devlet kadrolarında istihdam edildiler. Bu ve benzeri uygulamalar muhaliflerin muhalefetlerinin daha da keskinleşmesine sebep oldu ve 1912 Haziran’ına gelindiğinde İttihâd ve Terakki Cemiyeti’nin desteklediği Sait Paşa hükûmetine baskılar yapılmaya başladı. Askerin siyasetle meşgul oluşunun can sıkıcı bir gelişme olduğunun İttihâdçılar da farkına vardılar. Nitekim kendi destekledikleri Sait Paşa hükûmeti, Manastır Vak‘ası ve nihayetinde Halaskâr Zâbitân müdahalesi neticesinde istifa etmek durumunda kaldı. Sait Paşa’nın istifası üzerine Ahmet Muhtar Paşa hükûmeti kuruldu. Muhtar Paşa, askerî ve sivil bürokrasinin siyasetten arındırılması için birtakım teşebbüslerde bulundu. Meclis-i Vükela bu çerçevede kararlar aldı. Asker ve sivil memurların siyasetle iştigal etmeyeceklerine dair yemin etmeleri ve taahhütnameler imzalamaları istendi. Aydın, Beyrut ve diğer bütün vilayetlerdeki memurlardan taahhütnameler alınarak ilgili nezaretlere gönderildi. Burada maksat bürokraside siyasetin önüne geçmek olarak aktarılsa da maksadın biraz da İttihâdçıları etkisiz kılmak olduğu rahatlıkla söylenebilir. Nitekim pek çok İttihâdçı memur, siyaset yaptıkları gerekçesiyle ama İttihâdçı oldukları için görevlerinden ihraç edilmişlerdir.