EŞ‘ARî’NİN İRADE, KESB vE YARATMA TEORİSİ
Ash‘Ari’s Theory of Will, Kesb AnD CreATing
Yazar: Aydın, Hüseyin
Dergi: İslami İlimler Dergisi, Vol. 6 No. 2, 2011
Anahtar kelimeler: Kalam ; Kelam ; freedom,will,creating,kesb,force ; Hürriyet,irade,yaratma,kesb,kudret.

Kelâmcılar sorumluluğun temel dayanağı olarak insan özgürlüğüne özel bir önem vermişlerdir. Çünkü Kur’an açısından insani fiiller için cebri savunmak imkânsızdır. Bu nedenle Kelam tarihinin başlangıcından günümüze değin hiçbir kelâmcı mutlak olarak cebri savunmamıştır. Fakat bazı sûfîler bu görüşü savunmuş, dönem dönem bazı politakacılar ise bu görüşü topluma ve ulema çevresine empoze etmiştir. Diğer yandan Yüce Allah’ın irade, kudret ve yaratma gibi sıfatları insanın da dâhil olduğu âlemin bütün öğelerine taalluk etmektedir. Bu nedenle Allah’ın fiilleri ile insanın fillerini ayırmak bu bağlamda önemli bir olgudur. Çünkü bu fiilleri aynı kavramlarla açıklamak antropomorfizm riskine düşmeyi de içermektedir. Fakat kelamcılar bu fiiller için aynı kavramları kullanırlarken onları antropomorfik çağrışımlardan soyutlamışlardır. Dolayısıyla onlar gerçekte aynı kavramları kullanmış olsalar bile hangi kavramın Tanrı’nın fiillerine hangisinin insanın fiillerine referans verdiğini anlamak kolaydır. Ancak yeterli bilgi birikimine sahip olmayan insanları göz önünde bulundurmak gerekir. Bu yüzden Eş‘arî insan fiillerini ifade etmek için “kesb” ilâhî fiilleri ifade etmek için de “halk” (yaratma) terimlerini kullanmaya büyük önem vermektedir. Bununla birlikte kelâm ilminin diyalektik karakteri Eş‘arî’nin insan hürriyetini zayıflattığı gibi bir intibaya neden olmuştur. Bunda onun Mu‘tezile’nin insan fiilleri hususundaki “aşırı” tutumuna duyduğu tepki rol oynamıştır. Kesb kavramı kendinden önce kullanıldığı halde onu önemli bir nazariye haline getiren Eş‘arî’dir.

Muslim teologians (mutakallimun) gave a special importance to human freedom as a main postulate of responsibility. Because, It is imposible to defending algebra for human actions in terms of the Qur’an. Therefore, any significant mutakallim not defended absolutely algebra from beginning to today in history of Kalam. However, some sufis defended the idea and some politicians occasionally imposed it on intellectual circles and society. On the other hand Allah’s attributes as the will, the power, and the creator reference to every part of universe, including human beigns. Therefore, distinguishing between acts of God and human deeds becomes very important issue in this context. Explaining of these affairs with common concepts, which giving same meaning contain the risk of antropomorfism. But, Muslim theologians have been used the common concepts about God’s acts and human deeds with abstracting to connotations of antropomorfism. In fact, although they are used common concepts about these affairs, it is easy to understanding that which concept is referring to God’s acts and which concept is referring human deeds. However, it is necessary to consider some people who do not have sufficient knowledge. This is why Ash‘ari uses for acts of God “halk” (creation) but for human deeds “kasb” and he gives great importance to use these terms. At the same time, the dialectical character of Kalám caused a false impression as Ash‘ari had weakened the will of human. His reaction to the “extreme” attitude of the Mu‘tazila on the human deeds has been effective in this respect. Although the concept of Kasb previously used, Ash‘ari had made it an important teory.