Ani’de 2002 Yılında Ortaya Çıkarılan Yapı ve İçinde Bulunan Define
On the Building and its Treasure in Ani excavated in 2002
Yazar: Mağaralı, Nakış
Dergi: Erdem No. 55, 2009
Anahtar kelimeler: Ani,kazı,define,gümrük,vergi,Moğollar ; Ani,excavation,treasure,customs,tax,the Mongolians,made of pure gold

Bu makale bugüne kadar araştırılmamış olan Orta Çağ pazar yerlerindeki gümrük yapılarının plan ve işlevleri hakkında bilgi sahibi olmamızı sağlamaktadır. Diğer taraftan Ani’deki bu yapıda ele geçen işlemelialtın parçalar farklı kültürlerin altın işçiliğini ve üslubunu tanıtmakta,Çin’den Anadolu’ya ve Bizansa kadar olan geniş bir alanda kuyumculuksanatı hakkında fikir vermektedir. Makale farklı dönemlere ait parçalardan oluşan bu definenin nasıl bir araya geldiğini ve bu yapıda bulunuşsebeplerini incelerken Moğol idaresi altındaki Ani’nin sosyo-ekonomikdurumunu, Moğolların para ve vergi politikasını, devletin idarî sistemini de ortaya çıkarmakta, tarihî kaynaklardan da edinilen bilgilere dayanarak, bu definedeki parçaların halife veya sultanın idareciye gönderdiği hediyeler olduklarını ve hükümranlık sembolü olarak yollandıklarını ileri sürmektedir.Kars’ın 42 km doğusunda, surun yaklaşık 250 m batısında pandantifler üzerine oturan çift kubbeli bir yapı kalıntısı bulunmaktadır. 2002 yılında kazısı yapılan bu yapıdan 1.75 m aşağı inildiğinde 291 x 272 cmölçülerinde bir oda; bu odanın içinde ise dairesel planlı bir kalıntı ortaya çıkmıştır. Bu kısmın taban ve duvar taşları yanmış olup, bir fırın veyaocak olduğu anlaşılmaktadır. Üste doğru kubbeleşen bu ocağın tabantaşlarından birinin altından çıkan küçük, ağzı kırık bir testi içinde isehepsi altından yapılmış olmak üzere iki bilezik, iki kemer tokası ve birtüm kemerin saklandığı görülmüştür.Yapının tarihi ya da işlevine ait bir bilgi mevcut olmamakla birlikte,Ani’de tarihsiz eserleri tarihlendirmek zor değildir. Bu tip yapılar tarihi belli olanlara dayanılarak inşa tarzı, taşlarının ölçüleri, malzemenincinsi gibi belli kriterlerle tarihlendirilebilmektedir. Bu yapının kazısı tamamlandığı zaman yanyana dört oda ve bunları bağlayan 1.5 m genişliğinde bir avlu ortaya çıkmıştır. Pazar yerlerinin hemen surun dışından başladığı göz önünde tutulursa, bu yapının satılacak eserleri damgalama işlemini yapan muhtesiplerin kullandığı resmi bir daire olduğu akla gelmektedir.Gerek bilezikler, gerekse kemer ve kemer tokalarının her çifti birbirinden çok farklı işçilik ve bezeme anlayışlarını yansıtmakta olup, bunların bir arada bulunmasının izahı, bulundukları yapıyla ilgisi ve tarihlendirilmeleri oldukça güç bir problem olarak karşımıza çıkmaktadır. Gerekdefinenin parçaları, gerekse yapı, çeşitli üslup verileri ve benzer örnekler göz ününe alınarak tarihlendirilmeye çalışılmıştır.

This article mainly brings in thus far untouched information aboutthe plans and functions of the customs buildings in medieval bazaars.Concurrently the ornamented gold pieces found in this building areshowing different gold craftsmanship and styles of several cultures,giving the idea about the jewelery art in a broad geographical area fromChina to Anatolia and Byzantium is presented. Also how these piecesof jewelry of various periods had come together and why they had beenin this building, along with socio-economic conditions of Ani underthe Mongolian rule, the money and tax policy of the Mongols and theruling system of the state are discussed. Depending on the informationfrom the historical sources, it is supposed that these jewelery weresent to the ruler, from caliph or sultan as gift and/or as indication ofsovereignty.The excavation of a ruin with two domes placed on pandantives at 42km east of Kars and 250 m west of the Ani citadel, revealed a circularpiece of wall, which seems as an oven with its stones burned, in 2002.With its convex shaped top like a dome, under one of the groundstones of this oven, a small terracotta jar with broken mouth came out,hiding a treasure of 2 bracelets, 2 belt buckles and a complete belt.Although there is no attributable knowledge referring to the dateand the function of the building, it is not hard to date such buildings inAni. They can be dated with reference to already dated buildings, withcertain criteria like the comparison of the construction system, sizesof the stones, types of the wall material..etc. The excavation ended upwith four rooms next to each other opening to a 1,5 m wide courtyard.Taking into consideration that such bazaars are located right outsidethe fortress during the Middle Age, this structure appears to be anofficial building used by customs officials, who examine, measure andstamp the traded goods. The bracelets and each pair of the belt buckles expose quite differentcraftsmanship and decoration, thus of course, it is really hard to clarifywhy they were put together, the reason of their presence and relevanceto the building, to whom they used to belong and the dating. Thebuilding and the jewelry are tried to be dated according to their stylesand the comparisons to similar findings, while simultaneously thefunction of the building, how these jewelry have been collected andhidden are discussed.