Büyük Selçuklular Döneminde Mezhep-Siyaset İlişkisi: Vezir Amîdülmülk Kündürî Örneği
Sect-Political Relations in the Great Seljuk Period: The Example of Vizier Amīdulmulk al-Kundirī
Yazar: Dündar, Feyzullah
Dergi: e-Makalat Mezhep Araştırmaları Dergisi, Vol. 18 No. 2, 2025
Anahtar kelimeler: Islamic Sects ; İslam Mezhepleri ; İslam Mezhepleri Tarihi,Büyük Selçuklu Devleti,Siyaset,Mezhep,Vezir Kündürî ; History of Islamic Sects,Great Seljuk State,Politics,Sects,Vizier al-Kunduri

İslam tarihinin erken dönemlerinden itibaren siyasî otorite, mezheplerin teşekkülü, yayılışı ve toplumsal meşruiyeti üzerinde belirleyici bir rol oynamıştır. Emevîler döneminden itibaren yöneticiler, kendi yönetimlerini meşrulaştırmak amacıyla belirli mezhepleri desteklemiş; diğerlerini ise baskı altında tutmuşlardır. Bu durumun temelinde, mezhebî hareketlerin toplumsal etkilerinin güçlü olması ve zaman zaman siyasî otorite için tehdit unsuru teşkil etmesinden kaynaklanmaktadır. Bu gerçeğin farkında olan yöneticiler, meşruiyetlerini pekiştirmek için her dönemde dinî temelli bir toplumsal destek oluşturmaya yönelmişlerdir. Bu bağlamda Selçuklu vezirleri, idarî görevlerinin yanı sıra siyasî ve mezhebî politikaların şekillenmesinde de etkin bir rol üstlenmişlerdir. Vezir Amîdülmülk Kündürî bu sürecin en dikkat çekici isimlerinden birisidir. Kündürî, Sultan Alparslan’ın tahta çıkışına kadar geçen süreçte Selçuklu siyasetinde etkili bir aktör olarak öne çıkmış ve özellikle Şâfiî-Eş‘arî çevrelere yönelik politikaların başlatıcısı ve uygulayıcısı olmuştur. Onun mezhep siyaseti üzerindeki etkisi kişisel eğilimlerinin ötesinde, dönemin siyasî güç dengeleri ve Abbâsî hilâfetiyle ilişkiler süreciyle de yakından ilişkili olmuştur. Dolayısıyla Kündürî’nin rolünün incelenmesi, Selçuklu döneminde mezhep ile siyaset arasındaki ilişkilerin dinamiklerini anlamak açısından önemli bir örnek sunmaktadır. Bu çalışmada, Büyük Selçuklu Devleti’nin siyasî ve dinî yapısı bağlamında mezhep-siyaset ilişkisi incelenecek; ardından Kündürî’nin hayatı, mezhebî tutumu ve uygulamaları ele alınarak Selçuklu siyasetindeki etkisi değerlendirilecektir. Böylece Selçuklu mezhep siyasetine ilişkin genel bir çerçeve sunularak, Amîdülmülk Kündürî örneği üzerinden bu ilişkinin nasıl şekillendiği ortaya konulacaktır.

Since the early periods of Islamic history, political authority has played a decisive role in the formation, spread, and social legitimacy of religious sects. From the Umayyad period onwards, rulers supported certain sects to legitimize their rule while suppressing others. This was primarily due to the significant social influence of sectarian movements, which at times posed a potential threat to political authority. Aware of this reality, rulers in every period sought to establish a religiously based social support to reinforce their legitimacy. In this context, Seljuk viziers played an active role not only in administrative duties but also in shaping political and sectarian policies. Vizier Amidulmulk al-Kundūrī stands out as one of the most notable figures in this process. Kundūrī emerged as an influential actor in Seljuk politics during the period leading up to Sultan Alparslan’s ascension and was particularly the initiator and executor of policies targeting the Shāfi‘ī–Ash‘arī circles. His influence on sectarian politics went beyond personal inclinations and was closely linked to the political power balances of the era and the dynamics of relations with the Abbasid caliphate. Therefore, examining Kundūrī’s role provides an important example for understanding the dynamics of the relationship between sect and politics during the Seljuk period. In this study, the sect-politics relationship will be analyzed within the context of the Great Seljuk state’s political and religious structure; subsequently, Kundūrī’s life, sectarian stance, and practices will be examined to assess his influence on Seljuk politics. In this way, a general framework of Seljuk sectarian politics will be presented, and through the case of Amidulmulk al-Kundūrī, the manner in which this relationship was shaped will be revealed.