KAZANLI HOCA MUHAMMED MANSUR B. NUMAN’IN ER-RIHLETÜ’L-HİCAZİYYE İSİMLİ ESERİ BAĞLAMINDA İLMÎ FAALİYETLERİ VE TASAVVUFÎ GÖRÜŞLERİ
The Scholarly Activities and Sufi Thought of Hoca Muhammad Mansur b. Numan of Kazan in the Context of His Work ar-Riḥlah al-Ḥijāziyyah
Yazar: Gökcan, Mehmet Mansur
Dergi: Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (ÇÜİFD), Vol. 25 No. 2, 2025
Anahtar kelimeler: Sufism ; Tasavvuf ; Sufism,Al-Masjid al-Nabawī,Wahhabism,Tawassul,Intercession. ; Tasavvuf,Harem-i Nebevî,Vehhâbî,Tevessül,Şefaat.

Tataristan’ın Kazan Bölgesinin Ufa Vilayetinin Yumran köyünde dünyaya gelen Muhammed Mansur (1879-1952), ilk eğitimini memleketinde müderris olan babası Numan b. Zeyni’l-Fettah’tan aldıktan sonra eğitimine Medine’de devam etmiş ve en meşhur âlimlerden ders almıştır. Şeyh Abdullah Nablusî, Şeyh Muhammed b. Cafer el-Kettanî, Şeyh Yusuf en-Nebhânî ve Şeyh Muhammed Masum Nakşıbendî onun eğitim aldığı hocalarından birkaçıdır. Eğitimini tamamladıktan sonra Medine’de “Medresetü’l-Kazaniyye’de” ve “Mescid-i Nebevî’de” 12 yıl müderris olarak görev yapmıştır. Birinci dünya savaşından sonra Medine’nin tahliyesi üzerine Hatay’ın Erzin İlçesine gelmiş ve burada “Medresetü’l-İlmiyye” müderrisi ve vaiz olarak görev yapmıştır. Bu makalede, Mansur’un Er-Rıhletü’l-Hicaziyye Fi Beldeti Hayri’l-Beriyye Fi Eyyami’l-Hükümeti’t-Türkiyye ve Hatıralar isimli eserleri bağlamında Osmanlı İmparatorluğunun son dönemindeki Medine’nin ahvali, meşhur alimleri, şeyhleri, mürşitleri, tekkeleri, zaviyeleri ve buralarda yapılan zikirler tespit edilerek ele alınmış, Mansur’un ilmi faaliyetlerine ve tasavvufî görüşlerine yer verilmiştir. Arkadaşı Zeki Velidi Togan’a tesiri, Vehhâbîlik ve kahramanlıklarına şahit olduğu Fahreddin Paşa hakkındaki değerlendirmeleri ele alınmıştır. Bu makale, birincil bir kaynağı ve biyografik verileri merkeze alarak, Osmanlının son dönemindeki Medine'nin hem tarihî hem de sosyokültürel dinamiklerini aydınlatmayı hedefleyen bir çalışmadır. Bu çalışmada, Osmanlı idaresi altındaki Medine'nin canlı bir ilim ve tasavvuf merkezi olduğu; burada çeşitli tarikatlar, tekkeler ve önemli âlimler bulunduğu; Mansur’un da bu iklimde yetişen mutasavvıf ve muhaddis bir âlim olduğu sonucuna varılmıştır.

Muhammad Mansur (1879–1952) was born in the village of Yumran, in the Ufa Province of the Kazan Region. He received his primary education from his father, Numan b. Zayni'l-Fattah, a mudarris (teacher) in his hometown, before continuing his studies in Medina under some of the most renowned scholars of the time. Among his teachers were Shaykh Abdullah al-Nablusi, Shaykh Muhammad b. Jaʿfar al-Kattani, Shaykh Yusuf al-Nabhani, and Shaykh Muhammad Masum al-Naqshbandi. After completing his education, he served as a mudarris for twelve years at "Madrasat al-Kazaniyya" and at the Prophet's Mosque (al-Masjid al-Nabawī) in Medina. Following the evacuation of Medina after World War I, he moved to the Erzin district of Hatay, where he worked as a mudarris and preacher at "Madrasat al-ʿIlmiyya."This article examines the state of Medina in the late Ottoman period, its prominent scholars, Sufi shaykhs and guides (murshids), lodges (tekkes and zawiyas), and the dhikr ceremonies held there, based on Mansur's works al-Riḥla al-Ḥijāziyya fī Baldat Khayr al-Bariyya fī Ayyām al-Ḥukūmat al-Turkiyya (The Hijazi Journey to the Best of Cities during the Time of the Turkish Government) and his Memoirs. It also explores Mansur’s scholarly activities and Sufi thought, his influence on his friend Zeki Velidi Togan, and his eyewitness assessments of Wahhabism and the heroism of Fahreddin Pasha.By centering on a primary source and biographical data, this study aims to elucidate the historical and socio-cultural dynamics of late Ottoman Medina. It concludes that Medina under Ottoman administration was a vibrant center of Islamic learning and Sufism, hosting various Sufi orders, lodges, and eminent scholars, and that Mansur himself emerged from this milieu as a scholar embodying both Sufi spirituality (taṣawwuf) and expertise in Ḥadīth (muḥaddith).