Abdullah Kütâhî’de Mekanik Bilimi ve Mühendislik Uygulamaları
Mechanical Science and Engineering Applications in ‘Abd Allāh Kutāhī
Yazar: Güllü, Enes
Dergi: Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi No. 87 Abdullah Kütâhî&#039;ye (ö. 1199/1784) Özel Sayı, 2025
Anahtar kelimeler: Intellectual History of Ottoman ; Osmanlı Düşünce Tarihi ; History of science,History of mechanics,Ḥiyal,History of engineering,Clocks ; Bilim tarihi,Mekanik tarihi,Hiyel,Mühendislik tarihi,Saatler

Ferâidu’l-funûn eserinin altıncı cildinin 41a sayfasından başlayarak 126b sayfasına değin süren on altı başlıkta, Abdullah Kütâhî’nin incelediği bilim dallarının tamamına, İslam medeniyetinde ilimler tasnifi yazım geleneğinin müellifin yaşadığı dönemdeki literatüründe hiyel ismi verilir. Hüner, çare, yöntem anlamına gelen hîle kelimesinin çoğulu olarak hiyel, tarihte birçok farklı alt disiplini kapsayacak biçimde kullanılmıştır. Bu kapsam genelleştirilirse günümüz bilimleri dikkate alındığında statik, kinematik, dinamik alt disiplinlerinden oluşan mekanik biliminin bir kısmına ve bu bilimden elde edilen ilkelerden ve kanunlardan hareketle bina ve saat yapımı, gemicilik işlemleri, su çıkarma, makara ve çark sistemleriyle ağırlık kaldırma gibi mühendislik uygulamalarına tekabül eder. Abdullah Kütâhî’nin bu minvalde ve belirtilen sayfaların altında farklı çizimlerle destekleyerek bina yapımı, optik, yakıcı aynalar, ağırlık merkezi, hareketli mekanizmalar, mahfazalı saatler, ağırlık kaldırma, ölçüler, arazi ölçümü, su çıkarma, savaş aletleri, savaş aletlerinde atış, gece ve gündüz arasındaki farkın giderilmesi, su saatleri, denizcilik, boşluğun yokluğunun zorunluluğuna dayanan aletler başlıklarını attığı görülür. Her bilim dalının konusu, faydaları daha önce bu disiplin altında çalışmalar yapan tarihten isimler, teoriye yakın konu başlıklarında ilke ve kurallar, uygulamaya yakın konu başlıklarında olay örnekleri eserin sistematiğini oluşturur. Makalede Abdullah Kütâhî’nin bu anlatıyı oluştururken dayandığı mantığa, kaynaklarına ve anlattığı birçok uygulama örneğine odaklanılacaktır.

In the sixteen sections spanning from folio 41a to 126b of the sixth volume of Farāid al-funūn, all the fields of science examined by ‘Abd Allāh Kutāhī are referred to as ḥiyal in the literature of his time within the tradition of the classification of sciences in Islamic civilization. Historically, ḥiyal encompassed sub-disciplines related to mechanical principles and engineering applications, such as construction, clock-making, maritime operations, water extraction, and lifting weights using pulleys and gears. In modern terms, this relates to mechanics, including statics, kinematics, and dynamics. Kutāhī’s treatment, supported by illustrations, includes topics such as building construction, optics, burning mirrors, center of gravity, mechanisms of motion, weight lifting, measurements, surveying, water extraction, war instruments, projectile mechanics, day-night equalization, water clocks, maritime studies, and instruments based on the necessity of the nonexistence of a vacuum. The work is systematically structured around several key elements: the subject matter of each scientific discipline, its benefits, notable historical figures who previously contributed to the disciplines, principles and rules in theory-oriented sections, and case examples in practice-oriented sections. In the article, focus will be placed on the reasoning behind ‘Abd Allāh Kutāhī’s narrative, his sources, and the many examples of its application discussed.