Silvan’daki Keldânî Cemaatinin Kilise İnşa Talebine Dair Süreç ve Bunun Üzerine Bir Değerlendirme
The Journey of the Chaldean Community’s Church Construction Request in Silvan and an Evaluation of the Issue
Yazar: Karan, Cuma
Dergi: İlahiyat Akademi No. 22, 2025
Anahtar kelimeler: History of Islam ; İslam Tarihi ; Islamic History and Arts,Meyyâfârikîn,Chaldean/Keldânî,Protestant,Church,Diyârıbekir,Municipal Mosque ; İslam Tarihi ve Sanatları,Meyyâfârikîn,Keldânî,Protestan,Kilisesi,Diyârıbekir Sancağı/Vilâyeti,Belediye Camisi

Mezopotamya’da Süryânîlerle aynı coğrafyayı paylaşan ve Hristiyanlık dini bakımından benzer bir inanca sahip olan Keldânîler, III. yüzyılın sonuna kadar Urfa’ya bağlı olan Mezopotamya Hristiyanları olarak bu piskoposluk etrafında toplanmıştır. Bu tarihten XIX. yüzyıla kadar Mezopotamya’nın farklı merkezlerinde varlığını ve inanç değerlerini koruyan Keldânîlerin, bugün Diyarbakır ilimizin Silvan ilçesi olan Meyyâfârikîn’de 50 hanelik ve toplam 250 kişilik bir topluluk şeklinde yaşamlarını sürdürdükleri, çalışmamızda yer alan belgelerden anlaşılmaktadır. Bu topluluk kendilerine ait bir mabed inşa edilmesi talebini Osmanlı Devleti’ne iletmiş ve dönemin bürokratik hiyerarşisi içinde yürütülen resmi yazışmalar sonucunda bu talep, dönemin koşulları çerçevesinde iki yıl içinde kabul edilmiştir. Yazışmalarda da görüldüğü üzere mabedin arazisinden inşaat taşlarına, ustaların masraflarından su kuyusuna kadar bütün giderlerin Keldânî cemaati tarafından karşılanacağı, inşaatın çizimi ve ayrıntılarıyla birlikte dilekçelerde açıkça belirtilmiştir. Bu çalışma azınlıkların mabed taleplerine Osmanlı Devleti’nin yaklaşımını gösteren somut örneklerden biridir. Arşiv belgelerinde görüldüğü gibi, Diyârıbekir vilayetine bağlı Silvan kazasının merkezi olan Meyyâfârikîn’de yaşayan Keldânî cemaati, II. Abdülhamid döneminde ibadethanelerinin bulunmaması nedeniyle 15.10.1309 (11.07.1896) tarihinde Sadarete dilekçe ile başvurmuştur. Vilayet merkezince alınan bu dilekçeler “Bâbıâli Daire-i Sadâret-i Uzma”ya ulaştırılmış ve “Şûrâ-yı Devlet” tarafından dilekçelerin gereğinin yapılması için gerekli kolaylığın sağlanmasına karar verilmiştir. Hristiyanlık inancına bağlı Keldânî cemaatine mensup kişilerin varlığı, nüfusları, kadın ve erkek sayıları dilekçelerde ayrıntılı biçimde belirtilmiştir. Ayrıca söz konusu kilisenin inşasında dinen herhangi bir sakınca bulunmadığı da ifade edilmiştir. İnşa edilecek kilisenin ebatları, yapılacak masraflar ve proje çizimleri de dâhil olmak üzere tüm ayrıntılar talep dilekçesinde sunulmuştur. Ele aldığımız bu kilise, günümüzde “Belediye Camisi” adıyla bilinmekte olup ibadete açıktır. Bu yapının tarihsel süreci Osmanlı arşivlerinde geniş biçimde yer almasına rağmen söz konusu belgeler bugüne kadar akademik platformda paylaşılmamıştır. Hatta “Belediye Camisi” olarak geçen bu yapının yapılış tarihi belediyenin resmi sitesinde “bilinmiyor” olarak geçmektedir. İlk defa bu çalışmada kilisenin inşa sürecine ilişkin toplam 16 arşiv belgesi sunulmuş ve bu “kilise inşa talep süreci” söz konusu belgeler ışığında değerlendirilmiştir. Osmanlıca olan bu belgeler çözümlenerek metin içinde işlenmiş, belgelerin asılları ise çalışmanın sonuna eklenmiştir. Bu çalışma, Silvan’daki Keldâniler ve onların kilise talepleriyle ilgili bu belgelerin ilk defa toplu şekilde sunulması bakımından büyük önem taşımaktadır. Ayrıca toplam 250 kişilik bir azınlık topluluğunun dini yaşamlarına dair Osmanlı Devleti’nin hızlı ve olumlu bir biçimde bu talebe yanıt vermesi, o dönemde devletin dini azınlıklar ile ilişkilerine dair en somut örneklerden birini oluşturmaktadır. Çalışmada yer alan belgeler, Başbakanlık Osmanlı Arşivlerinde (BOA) bulunan Bâbıâli Evrak Odası (BEO), Dâhiliye Nezareti Mektubî Kalemi (DH. MKT.), Şûrâ-yı Devlet (ŞD.) ve İradeler Şûrâ-yı Devlet (İ.ŞD.) birimlerinde kayıtlı toplam 16 belgeye dayanmaktadır.

The Chaldeans, who shared the same geography with the Syriacs in Mesopotamia and adhered to a similar form of Christianity, had been organized around the episcopate affiliated with Edessa until the end of the third century. From that time until the nineteenth century, the Chaldeans maintained their presence and religious identity in various centers of Mesopotamia. Archival documents examined in this study reveal that in Meyyāfārikīn—present-day Silvan in the province of Diyarbakır—a Chaldean community, comprising fifty households and approximately 250 individuals, continued to exist. This community submitted a petition to the Ottoman government requesting permission to construct a place of worship. Following a series of bureaucratic correspondence within the administrative hierarchy, the request was approved within two years, in accordance with the legal and political context of the period. As reflected in the documents, the Chaldean congregation undertook to cover all expenses—from the land on which the church would be built to the cost of stones, craftsmen, and the digging of water wells. The architectural plan and all construction details were also clearly specified in the petition. This study is one of the concrete examples showing the Ottoman State's approach to the demands of minorities for places of worship. Archival records indicate that the Chaldean community residing in Meyyāfārikīn, the administrative center of the Silvan district under the Diyārıbekir Province, submitted a formal petition to the Grand Vizierate (Sadāret) on 15 October 1309 (11 July 1896), during the reign of Sultan Abdülhamid II, due to the absence of a church in their locality. The petitions collected by the provincial authorities were forwarded to the Sublime Porte (Bābıāli Daire-i Sadāret-i Uzma), and the Council of State (Şūrā-yı Devlet) decided that the necessary facilitation and permission should be granted. The petitions detailed the existence and number of the Chaldean population, including separate counts for men and women. They also confirmed that there was no religious objection to the construction of the church. Moreover, the petitions included comprehensive data on the church’s dimensions, construction costs, and architectural drawings. The church discussed in this study is known today as the “Municipal Mosque” (Belediye Camisi) and remains in use as a place of Muslim worship. Although the historical process of this building is extensively documented in Ottoman archival sources, the related materials have not previously been presented in academic literature. In fact, the official municipality website lists the construction date of this building, referred to as the "Municipal Mosque," as "unknown." For the first time, this study publishes sixteen archival documents concerning the construction process of the Chaldean church and evaluates the entire “church construction request process” in light of these records. The Ottoman Turkish documents have been deciphered, incorporated into the text, and their original copies are included at the end of the study. This study is of great importance as it presents, for the first time in a comprehensive manner, these documents concerning the Chaldeans in Silvan and their church requests. Moreover, the fact that the Ottoman State responded promptly and favorably to the religious needs of a minority community numbering only 250 individuals constitutes one of the most tangible examples of the Empire’s policy toward its non-Muslim subjects. The documents used in this study derive from sixteen archival records housed in the Ottoman Archives of the Prime Ministry, specifically from the following collections: Bābıāli Evrak Odası (BEO), Dāhiliye Nezareti Mektubī Kalemi (DH. MKT.), Şūrā-yı Devlet (ŞD.), and İradeler Şūrā-yı Devlet (İ.ŞD.).