XX. Yüzyılda Osmanlıda Üretilmiş İlm-i Hayvânât-ı Tıbbiye ve Zirâîye ile Kimyâ-yı Uzvî İsimli Fen Bilimleri Eserlerinin Tanıtılması
An Examination of the Works İlm-i Hayvânât-ı Tıbbiye ve Zirâʿîye and Kimyâ-yı Uzvî within the Framework of Natural Sciences Produced in the Twentieth-Century Ottoman Empire
Yazar: Özgür Tamdoğan, Nazıme
Dergi: FSM İlmi Araştırmalar İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi No. 26, 2025
Anahtar kelimeler: Historical Studies (Other) ; Tarihsel Çalışmalar (Diğer) ; İlm-i Hayvânâtı Tıbbiye ve Zirâîye,Kimya-yı Uzvî,Ord. Prof.Dr. İsmail Hakkı (Çelebi),Kimyâger Dr. Ali Rıza Bey,Osmanlı’da XX. yüzyılda fenbilimleri ; Medical Zoology and Botany,Organic Chemistry,Ord. Prof. Dr. İsmailHakkı Çelebi,Chemist Dr. Ali Rıza Bey,Science in the Ottoman Empire in the 20thcentury

Osmanlıda bilimde modernleşme süreci ve bilginin dolaşımının izleri yoğunluklaXIX. yüzyıldan XX. yüzyıla uzanan süreçte görülmektedir. Özellikle bu yüzyıllar arasındayaşanan zorlu siyasi ve askeri etkenlere rağmen Batı bilimini edinme çabaları ve ilmîgeleneklerin birleştirilme arayışları, modernleşme sürecinin Osmanlı Devleti tarafındanne kadar sahiplenildiğinin en önemli göstergelerindendir. Tanzimat sonrası dönemdebilhassa yüksek öğretim müesseselerinde yürütülen akademik faaliyetlerin etkisiyleBatı’dan tercüme edilen bilgilerin yanı sıra, yerli telif eserlerinin yazımı da artmıştır. Budönemde Ord. Prof. Dr. İsmail Hakkı Çelebi (1873-1939) ve Kimyâger Dr. Ali Rıza Bey(1867-1904), Osmanlı’ya XIX. yüzyılın sonlarında giren fen bilimleri alanlarından TıbbîZooloji ve Ziraat ile Organik Kimya alanlarındaki eserleriyle bu bilimlerin yayılmasınınöncülerinden olmuşlardır. Bu makalede İsmail Hakkı Çelebi’ nin İlm-i Hayvânât-ıTıbbiye ve Zirâîye ve Kimyâger Dr. Ali Rıza Bey’in Kimyâ-yı Uzvî adlı kitaplarının çeviriyazılarıyla, ihdas ettikleri diğer çalışmaları hakkında da bilgi verilerek Osmanlı biliminekatkıları açıklanacaktır. Ek olarak, bu iki münevver doktorun Osmanlı’dan TürkiyeCumhuriyeti’ne uzanan bilimsel katkılarına dair malûmât verilecektir. Çalışmanın amacı,Osmanlı Devleti’nin son yüzyılında yetişmiş İsmail Hakkı Çelebi ve Ali Rıza Bey’intercüme-i hâlleri ve kaleme aldıkları fennî eserler üzerinden ilmî katkılarına ve OsmanlıDevleti’nde XX. yüzyılda fen bilimlerinin durumuna dair bir kesit ortaya koymaktır.

The modernization process in science and the circulation of knowledge in the OttomanEmpire are most evident in the period extending from the 19th to the 20th centuries. Effortsto acquire Western science and the attempts to integrate it with the existing scholarlytradition, despite the challenging political and military challenges experienced betweenthese centuries, are among the most significant indicators of the extent to which theOttoman Empire embraced this modernization process. Particularly in the post-Tanzimatperiod, which best reflected the dissemination of modern science in the Ottoman Empire,the influence of academic activities carried out in higher education institutions led notonly to the translation of Western knowledge but also to an increase in the production oforiginal works by Ottoman scholars. During this period, Ord. Prof. Dr. İsmail Hakkı Çelebi(1873-1939) and Chemist Dr. Ali Rıza Bey (1867-1904) pioneered the dissemination ofthese sciences with their works in the fields of Medical Zoology and Botany and OrganicChemistry, which entered the Ottoman Empire in the late 19th century. In this article, thetransliterations of İsmail Hakkı Çelebi’s İlm-i Hayvânât-ı Tıbbiye ve Zirâʿîye and ChemistDr. Ali Rıza Bey’s Kimyâ-yı Uzvî will be presented, and their contributions to Ottomanscience will be explained by also providing information about their other works that theyproduced in these fields. In addition, information will be provided regarding the scientificcontributions of these two enlightened physicians extending from the Ottoman Empire tothe Republic of Turkey. The aim of this study is to present a cross-section of the scientificcontributions of İsmail Hakkı Çelebi and Ali Rıza Bey, who were raised in the last centuryof the Ottoman Empire, through their translations and scientific works, and the status ofscience in the Ottoman Empire in the 20th century. Thus, an attempt will be made to presentthe Ottoman concept of science in the 20th century.