I. Dünya Savaşı’ndan Önce Türk Boğazlarına Yönelik Rus Talepleri ve İngiltere’nin Tutumu (1908-1914)
I. Dünya Savaşı’ndan Önce Türk Boğazlarına Yönelik Rus Talepleri ve İngiltere’nin Tutumu (1908-1914)
Yazar: Bozkurt, Abdurrahman
Dergi: Gazi Akademik Bakış, Vol. 14 No. 28, 2020
Anahtar kelimeler: Türk Boğazları,Üçlü İtilaf Devletleri,Rusya,Osmanlı Devleti,İngiltere

Birinci Dünya Savaşı öncesinde yaşanan uluslararası gelişmelerden, siyasi krizlerlerden ve Osmanlı Devleti’nin içerisinde bulunduğu durumdan istifade eden Rusya, Türk Boğazlarının statükosunda revizyon gerçekleştirilmesine yönelik taleplerini tartışmaya açtı. Ruslar ilk aşamada Boğazların Karadeniz’e kıyısı bulunan devletlerin savaş gemilerine açılmasını talep ediyorlardı. Fakat İngilizler, 1907 yılından itibaren müttefik oldukları halde ulusal menfaatlerini ve gelecekte uluslararası ilişkilerde yaşanabilecek değişiklikleri göz önünde bulundurarak Boğazların statükosunda revizyona karşı çıkıyorlardı. Bosna-Hersek Krizi sırasında Ruslar, Boğazların statükosunun revize edilmesine dair taleplerini gündeme getirdiklerinde İngilizler, müttefiklerinin taleplerini geri çekmesi için bir formül geliştirdiler. 14 Ekim 1908 tarihinde açıklanan bu formül Rus taleplerinin, bütün devletlerin aynı haklardan yararlanabilmeleri koşuluyla kabul edilmesini esas alıyordu. İngilizlerin karşı önerisini menfaatlerine aykırı bulan Ruslar, Bosna-Hersek Krizi ve Tablusgarp Savaşı sırasında sınırlı da olsa destek vaat ederek, taleplerinin Osmanlı Devleti tarafından onaylamasını ve hatta kendilerine İstanbul’da bir ikmal istasyonu kurma ayrıcalığı tanınmasını istediler. Fakat Osmanlı devlet adamları, bu tekliflerin, Rusya’nın Boğazlar bölgesinde hegemonya kurma planının bir parçası olduğunu bilecek kadar siyasi tecübeye sahiptiler. Bu teklifleri bir tehdit gibi değerlendiren Osmanlı devlet adamları önce İngiltere’den destek istediler. Rusya’nın müttefiki İngiltere tarafsız kalınca da Osmanlı Devleti’nin Almanya ile yürüttüğü temasları bir ittifak antlaşması ile sonuçlandı. Yayımlanmış İngiliz Arşiv belgelerinden istifade edilerek hazırlanan bu çalışma Rusya’nın, 1908-1914 yılları arasında Türk Boğazlarının statükosunun değiştirilmesine yönelik taleplerini, buna karşın İngiltere’nin tutumunu ve perde arkasında yaşanan gelişmeleri resmi yazışmalar ekseninde incelemeyi amaçlamaktadır.

Birinci Dünya Savaşı öncesinde yaşanan uluslararası gelişmelerden, siyasi krizlerlerden ve Osmanlı Devleti’nin içerisinde bulunduğu durumdan istifade eden Rusya, Türk Boğazlarının statükosunda revizyon gerçekleştirilmesine yönelik taleplerini tartışmaya açtı. Ruslar ilk aşamada Boğazların Karadeniz’e kıyısı bulunan devletlerin savaş gemilerine açılmasını talep ediyorlardı. Fakat İngilizler, 1907 yılından itibaren müttefik oldukları halde ulusal menfaatlerini ve gelecekte uluslararası ilişkilerde yaşanabilecek değişiklikleri göz önünde bulundurarak Boğazların statükosunda revizyona karşı çıkıyorlardı. Bosna-Hersek Krizi sırasında Ruslar, Boğazların statükosunun revize edilmesine dair taleplerini gündeme getirdiklerinde İngilizler, müttefiklerinin taleplerini geri çekmesi için bir formül geliştirdiler. 14 Ekim 1908 tarihinde açıklanan bu formül Rus taleplerinin, bütün devletlerin aynı haklardan yararlanabilmeleri koşuluyla kabul edilmesini esas alıyordu. İngilizlerin karşı önerisini menfaatlerine aykırı bulan Ruslar, Bosna-Hersek Krizi ve Tablusgarp Savaşı sırasında sınırlı da olsa destek vaat ederek, taleplerinin Osmanlı Devleti tarafından onaylamasını ve hatta kendilerine İstanbul’da bir ikmal istasyonu kurma ayrıcalığı tanınmasını istediler. Fakat Osmanlı devlet adamları, bu tekliflerin, Rusya’nın Boğazlar bölgesinde hegemonya kurma planının bir parçası olduğunu bilecek kadar siyasi tecübeye sahiptiler. Bu teklifleri bir tehdit gibi değerlendiren Osmanlı devlet adamları önce İngiltere’den destek istediler. Rusya’nın müttefiki İngiltere tarafsız kalınca da Osmanlı Devleti’nin Almanya ile yürüttüğü temasları bir ittifak antlaşması ile sonuçlandı. Yayımlanmış İngiliz Arşiv belgelerinden istifade edilerek hazırlanan bu çalışma Rusya’nın, 1908-1914 yılları arasında Türk Boğazlarının statükosunun değiştirilmesine yönelik taleplerini, buna karşın İngiltere’nin tutumunu ve perde arkasında yaşanan gelişmeleri resmi yazışmalar ekseninde incelemeyi amaçlamaktadır.