Psikolojide İnsandışılaştırma Kavramsallaştırmalarının Tarihsel Gelişimi ve Kavramın Lisansüstü Psikoloji Tezlerindeki Türkçe Kullanımlarına Dair Bir Gözden Geçirme
Historical Development of Dehumanization Conceptualizations in Psychology and a Review of Turkish Translation of the Concept in Postgraduate Psychology Theses
Yazar: Gündüz, Tuğçe
Dergi: İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, Vol. 14 No. 1, 2024
Anahtar kelimeler: Social and Personality Psychology (Other) ; Sosyal ve Kişilik Psikolojisi (Diğer) ; İnsandışılaştırma,İnsanlıktan çıkarma,Gayriinsanileştirme,İnsanlıktan uzaklaştırma,Altinsanlaştırma ; Dehumanization,Dehumanisation,Infrahumanization,Inhumanization,Sub-humanization

İngilizce “dehumanization” olarak ifade edilen kavrama insanlık dışı muameleleri ifade etmek için başvurulmaktadır. Kavramın özellikle 2000’li yıllardan önce ikinci dünya savaşında yaşanan işkence, soykırım gibi daha bariz insanlık dışı uygulamaları açıklamak amacıyla kullanıldığı görülmektedir. Güncel yaklaşımlara göre ise bu kavramın gündelik insan ilişkilerindeki ihlalleri araştırmak için kullanıldığı anlaşılmaktadır. Türkiye’de yapılan çalışmalar incelendiğinde insandışılaştırma, insanlıktan çıkarma, gayriinsanileştirme, altinsanlaştırma ve insanlıktan uzaklaştırma gibi çeşitli çevirilere rastlanmaktadır. Öte taraftan bu durum Türkçe üretilen alanyazının takip edilmesini ve birikimli olarak ilerlemesini engellemektedir. Ortak kavramsal bir dilin oluşması bilimsel çalışmalar için büyük önem taşımaktadır. Bu dilin oluşmasına katkıda bulunmak amacıyla bu çalışmada kavramın tarihsel gelişimini gözden geçirmek ve lisansüstü psikoloji tezlerindeki güncel Türkçe karşılıklarını derlemek amaçlanmıştır. Çalışmada önce kavramın kuramsal arka planına ilişkin alanyazın incelemesi bulunmaktadır. Bu kısımda kuramsal çalışmalar erken dönem ve çağdaş yaklaşımlar olmak üzere iki grup olarak ele alınmaktadır. Erken dönem yaklaşımlar daha çok betimsel çalışmalardan oluşmaktadır. Çağdaş yaklaşımlar incelendiğinde ise iki kuramın öne çıktığı görülmektedir. Bunlar; İnsanlıktan Uzaklaştırma Kuramı ve Haslam’ın İkili İnsandışılaştırma Modelidir. Bu iki kuramın doğrudan “dehumanization” kavramını açıklamak için üretildiği görülmektedir. Bunlara ek olarak Kalıpyargı İçeriği Modeli, zihin algısı çalışmaları ve Nesneleştirme Kuramı da görgül çalışmalarda kavramı açıklamak için sıkça başvurulan kuramsal yaklaşımlardır. Bu bakımdan çalışmanın ilk bölümünde yukarıda sıralanan yaklaşımların tamamı açıklanmış, ölçüm araçları paylaşılmış, birbirleriyle olan farklılıkları gözden geçirilmiştir.  Bu kuramsal arka planın ardından ise Türkiye’de psikoloji alanında yazılan lisansüstü tezlerin insandışılaştırma bağlamında gözden geçirildiği derleme çalışmasının sonuçları bulunmaktadır. Sonuçlar, kuramların Türkçe karşılıkları konusunda bir konsensusa varılmadığını işaret etmektedir. Bununla beraber kavramın en sık insandışılaştırma çevirisiyle kullanıldığı görülmektedir.

The concept expressed as “dehumanization” in English is used for inhumane treatments. Dehumanization was drawn on particularly before the 2000s to explain brutal inhumane practices such as torture and genocide during the Second World War. However, in current studies, it is understood that this concept is used to investigate violations in daily human relations. When the studies conducted in Türkiye are examined, it is understood there are various Turkish translations. This prevents the Turkish literature from being followed and progressing cumulatively. Establishing a common conceptual language is of great importance for scientific studies. In order to contribute to the formation of this common language, this study aims to review the historical development of the concept and to compile its current Turkish translations in postgraduate psychology theses. For this purpose, first section includes a literature review regarding the theoretical background of the concept. In this section, theoretical studies are considered in two groups as early and contemporary approaches. Early approaches mostly consist of descriptive studies. When contemporary approaches are examined, it is seen that Infrahumanization Theory and Haslam’s Dual Model stand out. These two theories directly explain the concept. In addition to these two, it is seen that Stereotype Content Model, mind perception studies and Objectification Theory are also frequently used theoretical approaches to explain the concept. In this regard, in the first part of the study, all of the approaches listed above are explained, measurement tools are shared, and their differences with each other are reviewed. Following this theoretical background, the results of a review study examining postgraduate theses in the field of psychology in Türkiye within the framework of the concept of dehumanization are presented. The results indicate that there is no consensus on the Turkish translation of the concept. However, it is seen that the concept is most frequently used as “insandışılaştırma”.