Sözlü Edebiyatta ve Eski Türk Diplomasisinde Kâtip
Clerk in Oral Literature and Old Turkish Diplomacy
Yazar: Tanyıldızı, Eda
Dergi: Hikmet - Akademik Edebiyat Dergisi No. 23 [GÜZ 2025], 2025
Anahtar kelimeler: Turkish Folklore (Other) ; Türk Halk Bilimi (Diğer) ; Sözlü Edebiyat,Kâtip,Kâtiplik,Halk Şiiri,Diplomasi ; Oral Literature,Clerk,Clerkship,Folk Poetry,Diplomacy

İnsanoğlunun iç dünyasında var olan unsurlar sadece halk anlatılarında değil halk şiirinde çeşitli motifler ve semboller aracılığıyla ortaya çıkmaktadır. Sözlü edebiyatta öne çıkan bu sembollerden biri de kâtip kavramı olmuştur. Çalışmamızda kâtip ve kâtiplik ilişkisi yorumbilim (hermenetutics) metoduyla irdelenmiştir. Edebî metinlere dayalı olarak kâtiple ilgili elde ettiğimiz veriler; halk şiiri, halk anlatıları ve Türk diplomasisi olmak üzere üç başlıkta sınıflandırılmıştır. Halk şiirlerinde kâtip figürü, Tanrı’nın kaderi yazan gücü olarak tasvir edilmiş ve insanların kaderini önceden belirleyen bir sembol olarak algılanmıştır. Bunların dışında bilgi ve bilgeliğin temsilcisi şeklinde tasvir edilmiş, âşığın sevgiliyle haberleşmesini sağlayan ve duygularını dile getiren bir aracı görevi üstlendiğine metinlerde rastlanmıştır. Tasavvuf edebiyatında kâtip, ilahi takdiri, ilham kaynağını ve insan ruhunun derinliklerini temsil etmiş, dervişin ruhuna ilham veren ve onu hakikate ulaştıran bir rehber olarak kabul edilmiştir. Farklı coğrafyalarda kendine has devlet anlayışıyla teşkilatlanan Türkler, ilişkilerini barışçıl bir tutum içerisinde diplomatik kanallarla yürütmüş, halkın güvenliği, ihtiyaçlarını çevre devletlerle iyi ilişkiler kurma gayretinde olan devlet adamları eliyle gerçekleştirmiştir. Türk diplomasisinde kilit rol oynayan kâtiplerde/elçilerde bulunması gereken nitelikler; fazilet, kültür, bilgi, kavrayışı,  estetik olarak belirtilmiştir. Bu çalışma sözlü ve yazılı edebiyatta yer alan “kâtip ve kâtiplik” kavramını ortaya çıkarmayı amaçlamıştır.

The elements that exist in the inner world of human beings are revealed through various motifs and symbols not only in folk narratives but also in folk poetryThe cultural interactions that emerged due to humanity's desire to explore and dominate the earth have led to the similarity of these products over time. Although the themes and protagonists are different, the motifs that form the basic building blocks of oral products have given them characteristic features. One of these symbols prominent in folk literature is the concept of the clerk. In our study, the figure of the clerk and the concepts within the meaning relationship with him are analyzed with the method of hermenetutics. The data we obtained about the clerk based on literary texts are classified under three headings: folk poetry, folk narratives and Turkish diplomacy. In Sufi literature, the figure of the clerks is depicted as God's destiny-writing power and is perceived as a symbol that predetermines people’s fate. The qualifications required of clerks/ambassadors, who played an important role in Turkish diplomacy, are included in the texts. In the clerk type encountered in written literature, righteousness is taken as the main axis with the emphasis on justice. It is stated that an envoy should be a virtuous, cultured, knowledgeable, insightful diplomat with a developed aesthetic sense. This study aims to reveal the figure of “clerk and clerkship” in oral and written literature