TÜRK EDEBİYATINDA İBRÂHÎM BİN EDHEM
IBRÂHÎM BIN EDHEM IN TURKISH LITERATURE
Yazar: Çelik, Ramazan; Kiraz, Seydi
Dergi: Hikmet - Akademik Edebiyat Dergisi No. VEFATININ 100. YILI MÜNASEBETİYLE ALİ EMÎRÎ ÖZEL SAYISI, 2024
Anahtar kelimeler: Classical Turkish Literature Out of Ottoman Field ; Osmanlı Sahası Dışındaki Klasik Türk Edebiyatı ; Classical Turkish Literature of Ottoman Field ; Osmanlı Sahası Klasik Türk Edebiyatı ; Türk Edebiyatı,tasavvuf,İbrâhîm bin Edhem,şiir,velâyet-nâme ; Turkish Literature,Sufism,Ibrâhîm bin Edhem,poetry,velâyet-nâme

İbrâhîm bin Edhem’in hayatı, menkabeleri, kerametleri, sözleri Türk edebiyatında manzum ve mensur eserlerde işlenmiştir. Bu konuda müstakil, külliyetli eserler yazıldığı gibi kimi kitaplarda İbrâhîm bin Edhem’in belli yönleri ön plana çıkarılmıştır. Hem divan edebiyatı kültüründe hem de halk edebiyatı geleneğinde onun menkabevî hayatına dair eserler kaleme alınmıştır. Bu eserler “İbrâhîm bin Edhem Hikâyesi/ Menâkıbı/ Destânı/ Kıssası/ Velâyet-nâmesi, Edhem-nâme” gibi isimlerle anılmıştır.  Yazma ya da matbu telif edilen bu eserlerde İbrâhîm bin Edhem’in hayatı çok yönlü muhteva özellikleri ile ele alınmıştır. Babası Derviş Edhem ile annesinin aşk hikâyesi; annesinin ölmesi; dirilip kabirden çıkması ve Edhem’le evlenmesi; bu evlilikten İbrâhîm’in doğması; İbrâhîm’in vefat eden dedesinin yerine tahta geçmesi; saltanatının ihtişamı; taht üzerinde uyurken rüya görmesi; ava çıktığında bir geyiğin dile gelip onunla konuşması; Hz. Hızır’ın onu irşad etmesi; taç ve tahtını terk etmesi; Merv, Mekke, Medine, Şam, Bağdat, Tarsus gibi muhtelif şehirleri gezmesi; helal kazancın peşinde koşması, rızkını alın teri ve elinin emeğiyle kazanması; oğlu ve eşinin onu aramaya çıkması; ailesiyle buluşması ve onlarla buluştuktan bir süre sonra oğlunun vefat etmesi edebiyatımızda anlatılan hadiselerden bazılarıdır. Kimi eserlerde bu olayların hepsine yer verilir, bazı eserlerde ise zikredilen olayların belli bölümleri anlatılır. Mensur eserler, genellikle tahkiyeli bir üslupla ve sade bir dille konuyu ele alırken manzum eserlerde, yerine göre süslü, sanatlı ve lirik bir üslup görülmektedir. Bu çalışmada Mutasavvıf İbrâhîm bin Edhem’in hayatı hakkında bilgi verildikten sonra onun menkabevi hayatının Türk edebiyatına yansımaları üzerinde durulacaktır. Divan ve tasavvuf şiirinde İbrâhîm bin Edhem hakkında yazılan şiir örneklerine yer verilip İbrâhîm bin Edhem muhtevalı velâyet-nâme/menâkıp-nâmeler incelenecektir.

Ibrâhîm bin Edhem's life, stories, miracles, and sayings have been covered in verse and prose works in Turkish literature. In some books, certain aspects of Ibrâhîm ibn Edhem have been emphasized, as well as in detached, voluminous works on this subject. In both divan  literature culture and folk literature tradition, works on his legendary life have been written. These works were named with names such as "Ibrâhîm bin Edhem Story/ Menâkıb/ Epic/ Parable/ Velâyet-nâme, Edhem-nâme".  In these manuscripts or printed works, the life of Ibrâhîm bin Edhem is discussed with multifaceted content features.  The love story of his father Dervish Edhem and his mother; his mother's death; her resurrection from the grave and her marriage to Edhem; the birth of Ibrâhîm from this marriage; Ibrâhîm's succession to the throne in place of his deceased grandfather; the splendor of his reign; his dream while sleeping on the throne; a deer coming out of the grave and speaking to him while he was out hunting; his guidance by Hadrat Hızır; leaving his crown and throne; traveling to various cities such as Merv, Mecca, Medina, Damascus, Baghdad, Tarsus; seeking halal sustenance, earning his sustenance by the sweat of his brow and the labor of his hands; his son and his wife following him; meeting his family and his son's death some time after meeting them are some of the events described in our literature. In some works, all of these events are included, while in others, certain parts of the events mentioned are narrated. While prose works generally deal with the subject in a narrative style and in a simple language, an ornate, artistic and lyrical style is seen in verse works. In this study, after giving information about the life of the Sufi Ibrâhîm bin Edhem, the reflections of his legendary life on Turkish literature will be emphasized. Examples of poems written about Ibrâhîm bin Edhem in Divan and Sufi poetry will be given and the velâyet-nâme / menâkıp-nâmes with the content of Ibrâhîm bin Edhem will be analyzed.