Tiyatro Çevirisi Bağlamında Karşılaştırmalı Bir İnceleme: Yazınsal ve Teatral Sistem Çerçevesinde Edward Albee’nin Who Is Afraid of Virginia Woolf? Başlıklı Oyununun Türkçe Çevirileri
A Comparative Analysis in the Context of Theater Translation: The Turkish Translations of Edward Albee’s Who Is Afraid of Virginia Woolf? in Literary and Theatrical System
Yazar: Karabulut, Emine
Dergi: Litera: Dil Edebiyat ve Kültür Araştırmaları Dergisi, Vol. 30 No. 2, 2020
Anahtar kelimeler: Creative Arts and Writing ; Sanat ve Edebiyat ; Theater texts,performability,Sirkku Aaltonen,literary and theatrical system,faithful/free translation ; Tiyatro metinleri,sahnelenebilirlik,Sirkku Aaltonen,yazınsal ve teatral sistem,sadık/serbest çeviri

Tiyatro metinlerinin doğası gereği hem yazınsal hem de sahneleme metinleri olması sahnelenebilirlik, oynanabilirlik, söylenebilirlik ve anlaşılabilirlik gibi kavramların tartışılagelmesine neden olmuştur. Bu metinlerin çevirisinde, çevirmenlerin stratejilerini, genel olarak sahnelemeye (sahne için çeviri) ve hedef okuyucular tarafından okunmaya yönelik olarak (sayfa için çeviri) iki ayrı kutupta şekillendirdiği görülmüştür. Bu sebeple, tiyatro metinleri çevirileri değerlendirilirken, çevirilere çoğu zaman “sadık/serbest” terimleri atfedilmiştir. Sirkku Aaltonen (1997, 2000) çevirinin amaca yönelik bir eylem olarak tasarı ve planlama gerektirdiğinden ve çevirmenlerin stratejilerinin çalıştıkları sisteme göre değiştiğinden ve ayrıca çevirilerin hedef kitlenin kültürel, davranışsal ya da ideolojik gelenekleriyle uyumlu olmasının beklendiğinden bahsetmektedir. Bu görüşlerden yola çıkılarak, çalışmanın ilk amacı, Edward Albee’nin Who Is Afraid of Virginia Woolf? (1962) başlıklı oyununun, Asude Zeybekoğlu tarafından çevrilen Hain Kurttan Kim Korkar? (1985) ve Tuncay Birkan tarafından çevrilen Kim Korkar Virginia Woolf ’tan?  (1993)  başlıklı  Türkçe  çevirilerini  sahnelenebilirlik,  oynanabilirlik,  söylenebilirlik, anlaşılabilirlik kavramları ve yazınsal ve teatral sistem çerçevesinde metinsel bir analizle irdeleyerek çevirilerin hangi sistemde işlev gördüklerini anlamaya çalışmaktır. Çalışmanın ikinci amacı ise, bahsedilen sistemleri ile Aaltonen’in, tiyatro metinlerinin  sayfa  ve  sahne  için  çevirileri  için  atfedilen  “sadık/serbest”  ikili  kutuplaşmasının  ötesine  geçmeye  nasıl  ışık  tuttuğunu  açıklamaya  çalışmaktır.  Çalışmanın sonucunda, Birkan’ın okunması amacıyla yaptığı çevirisinin yazınsal ve Zeybekoğlu’nun ise sahneleme amaçlı yaptığı çevirisinin teatral sistemde işlev gördüğü gözlemlenmiştir.  Buna  göre,  iki  çevirmenin  de  amacına  ve  çalıştıkları  sistemin  geleneklerine uygun çeviri yaptıkları ve Aaltonen’in öne sürdüğü sistem çerçevesinin iki kutupluluğun ötesine geçip bu indirgemeci yaklaşımdan kurtulmayı sağladığı sonucuna varılabilir.

Theater texts being intrinsically both literary and performance texts have made concepts such as performability, playability, speakability, and intelligibility debatable. Translators have been observed to choose their strategies based on two perspectives: translation strategies oriented to performability (translating for stage) and reading by target readers (translating for page). Thus, faithful vs. free translation has mostly been attributed to their evaluation. Sirkku Aaltonen (1997; 2000) posits that translation is a purpose-oriented activity that requires design and planning, adding that translators’ strategies change pursuant to the literary and theatrical system they work in. The translations are expected to comply with the cultural, behavioral, or ideological customs of the target culture. This study performed a textual analysis of the Turkish translations of Edward Albee’s Who Is Afraid of Virginia Woolf? (1962) translated by Asude Zeybekoğlu as Hain Kurttan Kim Korkar? (1985) and Tuncay Birkan as Kim Korkar Virginia Woolf ’tan? (1993) for performability, playability, speakability, and intelligibility, and the literary and theatral system within which they function. It sought to explain how Aaltonen, with his systems, goes beyond the faithful vs. free bipolarization. Consequently, it was observed that while Birkan’s translation strategy is a translation for page within the literary system, Zeybekoğlu’s translation functions within the theatrical system as she translated for the stage. The study concluded that Birkan and Zeybekoğlu translated the text based on their goals and the conventions of the system they applied and Aaltonen’s system framework enabled to digress from this minimalist approach by going beyond the bipolarization.