FRANSA’NIN GAZİANTEP’İ İŞGALİNİN YENİ BELGELERLE DEĞERLENDİRİLMESİ (9 ŞUBAT 1921-05 OCAK 1922)
EVALUATION OF FRANCE’S OCCUPATION OF GAZIANTEP WITH NEW DOCUMENTS  (FEBRUARY 9, 1921-JANUARY 5, 1922)
Yazar: Pekdoğan, Celal
Dergi: Atatürk Yolu Dergisi No. 76, 2025
Anahtar kelimeler: History of The Republic of Turkiye ; Türkiye Cumhuriyeti Tarihi ; Gaziayntâb,,Gaziantep,,Mustafa Kemal,,Ankara. ; Gaziayntâb,,Gaziantep,,Mustafa Kemal,,Ankara,

Büyük Britanya adına, Mark Sykes, Fransa adına, François Georges-Picot tarafından 16 Mayıs 1916 tarihinde imzalanan ve aynı yılın Ekim ayında Rusya tarafından onaylanan Sykes-Picot-Sazonov gizli antlaşması ile Adana, Ayntâb, Urfa, Mardin, Diyarbakır, Musul ile Suriye kıyıları, Fransa’ya bırakılmıştır. Birinci Dünya Savaşı’na, Almanya’nın müttefiki olarak giren Osmanlı Devleti, 30 Ekim 1918’de Mondros Mütarekesini imzalamış ve tarih sahnesinden fiilen çekilmiştir. Bu bağlamada, Osmanlı Devleti, resmen işgallere açık bir hale gelmiş ve İngiltere 17 Aralık 1918’de Ayntâb’ı işgal etmiş, 5 Kasım 1919’da da Fransa’ya devretmiştir. İşgalin ilk günlerinde sakin giden günler, 18. Cezayir Avcı Alayı’ndan üç er tarafından, annesini korumaya çalışan Kâmil’in, 23 Ocak 1920’de şehit edilmesi, kentteki tansiyonu birden bire fırlatmış ve hazır haldeki direnişin fitilini ateşlemiştir. 28 Mart 1920’de Elmalı Köprüsü’nde Şahin Bey (Dülgerzâde Mehmed Said) şehit edilmiş, 1 Nisan 1920’de sıcak savaş başlamıştır. 9 Şubat 1921’de kent merkezinin düşmesi ile kentiçi savaşları sona ermiş ve Fransızlar, kent merkezinin yönetimine el koymuşlardır. Bu dönem zarfında TBMM Hükümeti, 10 Şubat’tan itibaren kent merkezi ile olan ilgisini hiç aksatmadan aralıksız sürdürmüş, Kılıç Ali’yi, işgali sona erdirmek için ikinci kez görevlendirmiştir. Kılıç Ali Bey ve arkadaşları sunmuş oldukları yazılı istemlerinde, TBMM’ye veda ederek, beraberinde, Abdurrahman Lâmi Efendi, Ergani Milletvekili Rüştü Bey, Karahisarî Şarkî Milletvekili Memduh Bey olduğu halde, seçkin ve tam donanımlı otuz altı erle birlikte, 14 Şubat 1921’de ayrılmışlar, harcırah ve tahsisatlarını da alarak Gaziayntâb’a hareket etmişlerdir.  TBMM Hükümeti, her zaman olduğu gibi, Gaziayntâb’a her türlü maddi ve manevi yardımı yapmıştır. Dahası, TBMM Hükümeti ile Fransa arasında, karşılıklı fikir teatisinde bulunulmuş ve 20 Ekim 1921’de Ankara Antlaşması imzalanmıştır. Gaziayntâb, yapılan antlaşma gereği 25 Aralık 1921’de özgürlüğüne kavuşmuştur.

ABSTRACT With the secret Sykes-Picot agreement signed by Mark Sykes on behalf of Great Britain and François Georges-Picot on behalf of France on May 16, 1916 and ratified by Russia in October of the same year, Adana, Ayntâb, Urfa, Mardin, Diyarbakır, Mosul and the Syrian coast were ceded to France. The Ottoman Empire, which entered World War I as an ally of Germany, signed the Armistice of Mudros on October 30, 1918 and effectively withdrew from the stage of history. In this context, the Ottoman Empire officially became open to invasions and England occupied Ayntab on December 17, 1918 and handed it over to France on November 5, 1919. The first days of the occupation were calm, but when Kamil was killed by three soldiers from the 18th Algerian Hunter Regiment on January 23, 1920, while trying to protect his mother, the tension in the city suddenly escalated and ignited the fuse of the ready resistance. Şahin Bey (Dülgerzâde Mehmed Said) was killed on the Elmalı Bridge on March 28, 1920, and the hot war began on April 1, 1920. The urban wars ended with the fall of the city center on February 9, 1921, and the French seized control of the city center. During this period, the TBMM government continued its interest in the city center without interruption from February 10, and assigned Kılıç Ali for the second time to end the occupation. In their written requests, Kılıç Ali Bey and his friends bid farewell to the TBMM and, accompanied by Abdurrahman Lâmi Efendi, Ergani Deputy Rüştü Bey, Karahisari Şarkî Deputy Memduh Bey, they left on February 14, 1921 with thirty-six distinguished and fully equipped soldiers, and set off for Gaziayntab, taking their travel allowances and allowances. The TBMM Government, as always, provided Gaziayntab with all kinds of material and moral assistance. Furthermore, a mutual exchange of ideas was made between the TBMM Government and France, and the Ankara Agreement was signed on October 20, 1921. Gaziayntab gained its freedom on December 25, 1921, in accordance with the agreement.