Osmanlı Âlim-Bürokratı İki Kardeşin Entelektüel Mirası: Şeyhülislâm Esîrî Mehmed Efendi ile Esîrî Birâderi Kazasker Mustafa Efendi’nin Şahsî Kütüphaneleri
The Intellectual Legacy of Two Ottoman Scholar-Bureaucrat Brothers: The Personal Libraries of Shaykh al-Islām Esīrī Mehmed Efendi and Esīrī Birāderi Kazasker Mustafā Efendi
Yazar: Fener, Alpaslan
Dergi: İslam Tetkikleri Dergisi, Vol. 15 No. 2, 2025
Anahtar kelimeler: Islamic Studies (Other) ; İslam Araştırmaları (Diğer) ; Biography,Ottoman History,Intellectual Biography,Islamic Manuscript Tradition,Personal Libraries,Waqf Libraries,Ownership Statements,Seal Impressions ; Biyografi,Entelektüel Biyografi,Osmanlı Tarihi,İslâm Yazma Eser Kültürü,Şahıs Kütüphaneleri,Vakıf Kütüphaneleri,Temellük Kayıtları,Mühürler

Tarihî şahsiyetlerin entelektüel biyografilerini kaleme almak, çoğu zaman günümüze ulaşan kaynakların parçalı ve dağınık yapısı nedeniyle önemli metodolojik zorluklar barındırır. Bu zorlukların aşılmasında başvurulabilecek verimli yollardan biri ise ilgili şahsiyetlerin kişisel kütüphanelerinin incelenmesidir. İslâm yazma eser ve kitap kültüründe temellük kayıtları ile mühürler, bireylerin şahsî kütüphanelerini tespit etmek; bu sayede onların okuma pratiklerini, entelektüel ilgi alanlarını ve yönelimlerini, kısacası entelektüel biyografilerini inşa etmek için kritik öneme sahip metin dışı unsurlar olarak işlev görür. Bu çalışma, Osmanlı’nın geç klasik döneminde yaşamış iki âlim-bürokrat kardeşin, Şeyhülislâm Esîrî Mehmed Efendi (ö. 1092/1681) ile Esîrî Birâderi Kazasker Mustafa Efendi’nin (ö. 1098/1687), şahsî kütüphanelerini, söz konusu metin dışı unsurlar üzerinden incelemektedir. Böylece, bu iki kardeşe ait kitapların tematik sınıflandırılması üzerinden, her iki ismin entelektüel yönelimlerinin genel hatları ortaya konulacaktır. Çalışmada, bir yandan bugüne dek yeterince incelenmemiş olan bu figürlerin biyografik verileri zenginleştirilmekte; diğer yandan temellük kayıtları ve mühürler gibi metin dışı unsurların sağladığı verilerden hareketle Osmanlı entelektüel tarihinin daha geniş anlatılarına katkı sunma potansiyeli bulunan metodolojik bir model önerilmektedir.

Writing intellectual biographies of historical figures often involves considerable methodological challenges, particularly due to the fragmentary nature of surviving sources. One fruitful approach to addressing these gaps is the examination of personal libraries. Within Islamic manuscript and book culture, ownership statements and seal impressions serve as vital paratextual elements for identifying personal libraries. Such materials allow us to reconstruct individuals’ reading habits, scholarly interests, and broader intellectual orientations—in short, to reassemble their intellectual biographies. This study explores the personal libraries of two Ottoman scholar-bureaucrats—Shaykh al-Islām Esīrī Mehmed Efendi (d. 1092/1681) and his brother, Kazasker Mustafā Efendi (d. 1098/1687)—by analyzing these paratextual traces. Through a thematic classification of the books associated with these two figures, the study aims to trace the overarching contours of their intellectual tendencies. In doing so, it not only enriches the biographical profiles of these relatively understudied individuals but also proposes a structured methodological framework for incorporating data derived from ownership statements and seal impressions into broader narratives of Ottoman intellectual history.