Kitabu İlmil’l-Musiki ve Kevserî Mecmuası’ndaki Saz Eserlerinin Porteli Notasyona Çevirisinde Kilit Unsur: Vezin
The Key Factor in the Transformation of Instrumental Works to Staff Notation in Kitabu İlmi’l-Musiki and Kevserî Mecmuası: Meter
Yazar: Yalçın, Gökhan
Dergi: Erdem, Vol. 0 No. 82, 2021
Anahtar kelimeler: Metre,usûl,Kitabu İlmi’l-Musiki,Kevserî Mecmuası,Turkish music ; Vezin,usûl,Kitabu İlmi’l-Musiki,Kevserî Mecmuası,Türk musikisi

Musikide vezin; bir musiki parçasının ölçüldüğü ölçü, usûl olaraktanımlanmaktadır. On sekizinci yüzyıl Osmanlı/Türk Musikisi yazılıkaynaklarından Kitabu İlmi’l-Musiki alâ vechi’l-Hurûfât ve KevserîMecmuası adlı eserlerde vezin konusunun kapsamlı bir şekilde elealındığı, harf yazısı ile kaydedilen saz eserlerinin notaya alınmasındaönemli bir işlevinin dahi olduğu görülür. Mezkûr eserlerde kullanılanrakamlara göre vezin; vezni kebir (büyük vezin), vezni sagir (küçükvezin) ve vezni asgarü’s-sagir (en küçük vezin) olmak üzere üç çeşittir.Saz eserlerinin harf notası ile bu vezin çeşitlerine göre kaydedildiğianlaşılmaktadır. Kitabu İlmi’l-Musiki alâ vechi’l-Hurûfât ve KevserîMecmuası adlı eserlerin tıpkıbasım, çeviri ve sadeleştirilmiş metinçalışmalarında vezin konusu ele alınmıştır. Ayrıca yazılı kaynaklarınnota külliyatı bölümlerindeki saz eserlerinin Avrupa temelli portelinotasyona çevrildiği, bu çevirilerde vezin konusunun farklı şekillerdeyorumlanmasından kaynaklanan farklılıklar olduğu dikkat çekmektedir.Çalışmada öncelikle vezin konusu ele alınmış ve yazma eserlerdeverilen tanımlar, açıklamalar incelenmiştir. İkinci olarak konu üzerindeçalışma yapan araştırmacıların çalışmalarında yapmış olduklarıtespitler ele alınarak vezin konusunun nasıl anlaşıldığı, yorumlandığı,değerlendirildiği ortaya konulmaya çalışılmıştır. Son olarak dayapılan tüm çalışmalardan hareketle Kitabu İlmi’l-Musiki ve KevserîMecmuası’nda yer verilen saz eserlerinin, vezinler dikkate alınarakporteli notasyona nasıl çevrilmesi gerektiği örneklerle anlatılmıştır.Çalışma sonucunda dikkat çeken birinci konunun usûl olduğu görülmüştür.Mezkûr eserlerin araştırmacılar tarafından porteli notasyonaçevirilerinde eserden esere usûl zamanlarında farklılık görülmüştür kieserlerin usûl dairelerinde verilen bilgiler ile ters düşmektedir. Farklılıkların ortaya çıkmasındaki sebebin yazılı kaynaklarda yer verilenvezin bilgilerinden, özellikle de Kitabu İlmi’l-Musiki’de verilen“Mikdar-ı Rukum-ı Vezn-i Usûlat-ı Musiki alâ Vech-i Tecdid” başlıklıtablonun farklı yorumlanmasından kaynaklandığı anlaşılmaktadır.Oysaki tabloda üç vezin için verilmiş rakam değerleri usûl zamanlarınıdeğil, usûl zamanlarına göre toplam perde değerlerini göstermektedir.Çalışma sonucunda dikkat çeken ikinci konu ise perdelerin notakarşılıklarıdır. Bazı araştırmacıların saz eserlerinin porteli notasyonaçevirisinde farklı ses yükseklikleri kullandıkları görülmüştür. Üçüncükonu ise Kitabu İlmi’l-Musiki ve Kevserî Mecmuası’nda on dokuzfarklı usûlde kaydedilen saz eserlerinin porteli notasyona yapılan çevirilerindevezinlerin, özellikle usûlün hızı ile ilgili olduğudur. Eservezn-i kebirde yazılmış ise porteli notasyona rakam değerlerinde değişikliğegidilmeden, usûlün zaman değerine göre ölçülere ayrılarakçevrilmesi gerektiği tespit edilmiştir. Eser vezn-i sagirde yazılmış iserakam değerlerinin yarısı, eser vezn-i asgarüs-sagir’de yazılmış iserakam değerlerinin yarısının yarısı (dörtte biri) kadar değere düşürülerekporteli notasyona çevrilmesi gerektiği görülmüştür. Başka birifade ile bir eserin veznine göre icrasında; vezn-i kebirde hızlı, vezn-isagirde orta ve vezn-i asgarü’s-sagir’de ise ağır icra edilmesi gerekir.Kısaca yazılı kaynaklardaki kilit unsur veznin, özellikle eserin hızı ileilgili olduğu anlaşılmıştır.

Metre in music; the measure in which a musical work is measured isdefined as usûl (rhythm). In the books entitled Kitabu İlmi’l-Musikialâ vechi’l-Hurûfât and Kevserî Mecmuası are one of the written sourcesof the eighteenth century Ottoman / Turkish Music, it is seen thatthe subject of metre is comprehensively discussed, and it even playsan important role in the notation of instrumental works recorded in lettermusic notation. Metre according to the numbers used in the aforementionedworks; there are three types: big metre (vezni kebir), smallmetre (vezni sagir) and smallest metre (vezni asgarü’s-sagir). It is understoodthat the instrumental works were recorded according to thesemetre types with letter music notation. In the facsimile, translation andsimplified text works of Kitabu İlmi’l-Musiki alâ vechi’l-Hurûfât andKevserî Mecmuası, the subject of metre has been discussed. In addition,it is noteworthy that the instrumental works in the musical notationparts of the written sources are transformed to European-based staffnotation and there are differences in these transformations due to thedifferent interpretation of the subject of metre. In the study, firstly thesubject of metre was handled and definitions and explanations givenin manuscripts were examined. Secondly, it has been tried to revealhow the subject of metre is understood, interpreted and evaluated byconsidering the findings of the researchers who have worked on thesubject. Finally, based on all the studies carried out, it is explainedwith examples how to transformed the instrumental works to staff notationincluded in Kitabu İlmi’l-Musiki and Kevserî Mecmuası, takinginto account the metre. As a result of the study, it was seen that thefirst issue that attracted attention was usûl. In the transformations ofthe aforementioned works to staff notation by the researchers, it wasobserved that there was a difference in the usûl durations from work towork, which contradicts with the information given in the usûl circlesof the works. It is understood that the reason for the emergence of thedifferences is the different interpretation of the table titled “Mikdar-ıRukum-ı Vezn-i Usulat-ı Musiki alâ Vech-i Tecdid” given in Kitabuİlmi’l-Musiki. However, the numerical values given for three metresin the table do not show the usûl durations, but the total pitch valuesaccording to the usûl durations. The second issue that draws attentionat the end of the study is the note equivalences of the pitches. Ithas been observed that some researchers used different pitches in thetransformation of their instrumental works to staff notation. The third issue is that in the transformations of the instrumental works recordedin nineteen different usûl in Kitabu İlmi’l-Musiki and Kevserî Mecmuası,usûl are especially related to tempo. If the work was writtenin big metre, it was determined that the staff notation should be dividedinto measures according to the duration value of the usûl, withoutchanging the numerical values. If the work is written in small metre,half of the numerical values, if the work is written in smallest metre,half of the number values should be reduced to half (one-fourth) whentransformed to staff notation. In other words, in the performing of awork according to the metre; it should be performed fast in big metre,medium tempo in small metre and at a slow tempo in smallest metre.Briefly, it has been understood that the key factor in written sources isthe metre, especially related to the tempo of the work.