Hissediş/İdrâk Fiillerinin Cümle Bağlamadaki Sentaktik ve Semantik Vazifeleri Üzerine
On Syntactic and Semantic Functions of  Verba Sentiendi in Sentence/Clause Linking
Yazar: Şenlik, Ahmet Şefik
Dergi: Dil ve Edebiyat Araştırmaları No. 25, 2021
Anahtar kelimeler: Hissediş/idrâk (duyumsama/algılama) fiilleri,ifade kalıbı,sıralı cümleler,birleşik cümle,ki-li cümleler,önermeler,semantik ilişkiler ; Verbs of sense/perception,combination patterns,juxtaposition,semantic relations between sentences/clauses

Türkçede aralarında anlam bakımından münasebet bulunan önermeler, biçimsel olarak çeşitli yöntemlerle bir araya getirilebilirler; buna göre önermeler/cümleler sentaktik bakımdan bağımsız, bağlı ya da bağımlı olabilirler. Söz dizimi bakımından (sıralı) bağımsız cümleler arasında semantik bakımdan çok sıkı bağlar bulunabilir. Sıralı bağımsız cümleler arasında bu bağını kuran ve/veya kuvvetlendiren dil unsuru, genellikle zarf bağlaçlardır. Biçimsel bakımdan bu nevi bağımsız cümleleri birbiriyle mana bakımından irtibatlandırmak zarf bağlaçların kullanılmadığı durumlarda da mümkün olabilmektedir. Nitekim hissediş/idrâk fiillerinin de katılımıyla oluşturulan bir ifade kalıbı bize bu imkânı verebilmektedir. Söz konusu kalıp daha ziyade konuşma dilinde görülen bir tezahür olarak karşımıza çıkar; ağızlarda da muhtelif şekillerde kendisini gösterir. Tarihî metinlerde de oldukça sık görülmektedirBu kalıpta en az üç yüklem/üç önerme bulunur; kurulabilmesi için bir hissediş/idrâk (duyumsama/algılama) fiili şarttır. Bazen bu hissediş/idrâk  fiilini bir ki bağlacı takip eder. Bu surette kurulan cümlede idrâk fiilinin dışında kalan önermeler arasında illiyet, zamansal ardışıklık ya da şart-cevap fikrini akla getiren bir semantik ilişki söz konusu olur. Kalıbın oluşmasının mutlak şartlarından birisi de birinci ve üçüncü cüzlerdeki öznelerin aynı olmasıdır.Bu çalışmada daha önce tasviri hiç yapılmamış olan bu kalıbın ve kalıbı oluşturan parçaların sentaktik ve semantik durumlarına yakından bakılmakta, kalıp Türkçenin tarihi devrelerinden alınan örneklerle incelenmektedir. Ayrıca konuyu aydınlatmak gayesiyle başka dillerdeki paralel tezahürlere de değinilmektedir.

In Turkish there are some formal syntactic options to link propositions, which are related to each other semantically. The sentences/clauses can be juxtaposed, coordinated or subordinated syntactically. Even juxtaposed sentences can have very close semantic relationships. Thereby the conjunctional adverbs act a great part. But there are also possibilities to connect sentences without conjunctional adverbs. A combination pattern built by means of verbs of sense/perceptions allows us this possibility. This combination pattern mostly appears in the spoken language, including the dialects. That pattern consists at least of three propositions (A, B and C segments) and for its configuration a verb of sense/perception is necessary as the first predication. Sometimes the verb of perception is followed by the conjunction ki. But this is not an obligation. So it arises between second and third segments (propositions) a semantic relation, which can be interpreted as temporal succession, causality or conditionality. Another obligation for this pattern is subject sameness/identity of the first and third predication.In this paper we discuss the structure, semantic and syntactic features of the mentioned combination pattern and compare contemporary examples with historical ones.