Türkiye Türkçesi Ağızlarında “Toykur-” Fiili
The Verb “Toykur-” in Turkish Dialects
Yazar: Güzel, Ferdi
Dergi: Dil Araştırmaları, Vol. 19 No. 37, 2025
Anahtar kelimeler: New Turkish Language (Turkish of Old Anatolia, Ottoman, Turkiye) ; Yeni Türk Dili (Eski Anadolu, Osmanlı, Türkiye Türkçesi) ; Etimoloji,Türkiye Türkçesi ağızları,toykur-,aykırı doykuru,doğru. ; Etymology,Turkish dialects,toykur-,aykırı doykuru,doğru.

Sadece Türkiye Türkçesinin Batı grubu ağızlarında çeşitli varyant ve türevleri ile varlığını sürdüren toykur- fiili tespit edebildiğimiz kadarıyla ilk kez 19. yüzyılın sonunda kaydedilmiştir. Anadolu ağızlarında toykur- fiili “1. Köpek, tavşan vb. hayvanlar oturmak. 2. Ürkerek kulak kabartmak. 3. Şımarıklık etmek. 4. Kafa tutmak. 5. Yaslanmak, kaykılmak.  6. Vücudu dik tutarak biraz arkaya doğru bükmek.” anlamlarını taşımaktadır. Fiilin toykar- ve toykul- varyantları ve toykurt- türevi de benzer anlamlara sahiptir. Fiilin türevlerinden biri olan toykuru “düz, dosdoğru”, müstakil olarak sadece Kastamonu ağzında tespit edilmiştir. Toykuru ve varyantlarının diğer yerlerde sadece “aykırı” ve varyantları ile kurulan bir ikileme içinde varlığını koruduğu görülmektedir. Yapısı tam olarak çözülemese de kelimenin doğrul- ile aynı anlama sahip olduğu ve doğrul- fiilinin tabanı olan tog- “dümdüz geçmek, boyunca geçmek, doğrulmak, yönelmek” fiiline dayandığı anlaşılmaktadır. Kelimede tıpkı doğrul- fiilinde olduğu gibi “düzelmek, düzleşmek, düz bir şekil almak” anlamından “oturan veya yatan bir kimse toparlanmak, dik bir duruma gelmek; kalkmak” anlamı gelişmiştir. “Doğrulmak, dik bir konuma gelmek” anlamını taşıyan başka fiillerin de toykur- gibi “kibirlenmek, gururlanmak, somurtmak” vb. anlamlara sahip olması ve Anadolu ağızlarında toykur- ile aynı aileye dahil edilebilecek benzer anlamlı doşar-, dorut- gibi fiillerin varlığı, toykur- fiilinin tog- köküne dayandığı görüşünü desteklemektedir.

The verb toykur-, which exists only in the Western group dialects of Turkey Turkish with various variants and derivatives, was first recorded at the end of the 19th century. In Anatolian dialects, the verb toykur- means “1. Dog, rabbit, etc. animals sit. 2. To prick up one's ears in fear. 3. To be spoiled. 4. to oppose, to challenge. 5. To lean, lean back.  6. To hold the body upright and bend it slightly backwards.” The toykar- and toykul- variants of the verb and the toykurt- derivative have similar meanings. Variants of the toykuru derivative of the verb were detected only in the Kastamonu dialect. In other places, toykuru and its variants exist only in a doubling formed with “aykırı”. Although the structure of the word has not been fully deciphered, it is understood that it has the same meaning as doğrul- and that it is based on the verb tog-, which is the base of the verb doğrul-, “to pass straight, to pass along, to straighten up, to turn”, to take a straight shape” to the meaning of “a person sitting or lying down to recover, to come to an upright position; to get up”. The fact that other words with the meaning of “to straighten up, to come to an upright position” also have the meaning of “to be arrogant, to be proud, to sulk” like toykur- and the existence of verbs such as doşar-, dorut- in Anatolian dialects with similar meanings to toykur- supports the view that the verb toykur- is based on the root tog-.