Onaltıncı Yüzyılda Adana İlinin  Mufassal Defteri ne Göre Sosyal ve Ekonomik Yapısı Üzerinde Bir Araştırma
Onaltıncı Yüzyılda Adana İlinin  Mufassal Defteri ne Göre Sosyal ve Ekonomik Yapısı Üzerinde Bir Araştırma
Yazar: Soysal, Mustafa
Dergi: Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Vol. 1 No. 1, 2013

Osmanlı  Vilayet tahrirleri  yeni fethedilen yerlerin ya da sayımı yapılmak istenen sancakların  illerin  arazi varlıklarının ve vergi kaynaklarının ayrıntılı olarak kaydedildiği tarihi belgelerdir  İstanbul Başkanlık Arşivi ve Ankara Tapu Kadastro Genel Müdürlüğü’nde saklanan bu il sayım defterleri  miri arazinin  has    zeamet  ve  timar  şeklinde örgütlenmiş  dirlik  dağılımlarını kontrol etmek ve özellikle tarımsal faaliyetlerden doğan vergi gelirlerini saptamak amacıyla hazırlanmıştır  Tahrir yapmak için önce sayım bölgelerine  tahrir emini  ve  katibi  gönderilir; bunlar da  kadıyı    sipahileri   timar yöneticileri  ve köylüleri biraraya getirerek sayım işlemine başlarlardı  Tahrir sonucu elde edilen bilgiler daha sonra  mufassal  ve  icmal  defterleri adı altında iki ayrı defterde toplanırdı  Bunlardan mufassal defterlerine temel kaynaklar  vergi gelirleri  kaydedilir  icmal defterine ise bu kaynakların sipahi ve  zaim   zeamet yöneticileri  arasında nasıl payedileceği belirtilirdi  Osmanlı dönemine ait ilk tahrir defteri 1396 tarihlidir  Ancak tahrirlerin yoğun bir biçimde yapılması 16 yüzylla rastlamaktadır  Osmanlıların 16 yüzyılda geliştirdikleri Vilayet tahrirleri  miri arazi sisteminin bozulması nedeniyle III Murat döneminden  1574 1595  sonra terk edilmiştir  Osmanlı İmparatorluğunun yükselme döneminde sayım işlemlerinin 30 40 yıl gibi uzun aralıklarla yeniden yapıldığı söylenebilir  Nitekim 16 yüzyılda Adana iline ait üç tahrir  mufassal  defterinden ilki 1519  ikincisi 1547 ve sonuncusu da 1572 tarihinde yapılmıştır  Yukarıda sözü edilen defterlerden  özellikle 1572 tarihli  mufassal defteri   vergi ve nüfus defteri  ayrıntılı bir biçimde incelenmiş ve araştırma sonuçları yayınlanmıştır  Bu çalışmada 1572 tarihli defterdeki kayıtlardan yararlanılarak Adana ilinin 16 yüzyıldaki sosyo ekonomik yapısına ilişkin açıklamalar yapılacaktır

Osmanlı  Vilayet tahrirleri  yeni fethedilen yerlerin ya da sayımı yapılmak istenen sancakların  illerin  arazi varlıklarının ve vergi kaynaklarının ayrıntılı olarak kaydedildiği tarihi belgelerdir  İstanbul Başkanlık Arşivi ve Ankara Tapu Kadastro Genel Müdürlüğü’nde saklanan bu il sayım defterleri  miri arazinin  has    zeamet  ve  timar  şeklinde örgütlenmiş  dirlik  dağılımlarını kontrol etmek ve özellikle tarımsal faaliyetlerden doğan vergi gelirlerini saptamak amacıyla hazırlanmıştır  Tahrir yapmak için önce sayım bölgelerine  tahrir emini  ve  katibi  gönderilir; bunlar da  kadıyı    sipahileri   timar yöneticileri  ve köylüleri biraraya getirerek sayım işlemine başlarlardı  Tahrir sonucu elde edilen bilgiler daha sonra  mufassal  ve  icmal  defterleri adı altında iki ayrı defterde toplanırdı  Bunlardan mufassal defterlerine temel kaynaklar  vergi gelirleri  kaydedilir  icmal defterine ise bu kaynakların sipahi ve  zaim   zeamet yöneticileri  arasında nasıl payedileceği belirtilirdi  Osmanlı dönemine ait ilk tahrir defteri 1396 tarihlidir  Ancak tahrirlerin yoğun bir biçimde yapılması 16 yüzylla rastlamaktadır  Osmanlıların 16 yüzyılda geliştirdikleri Vilayet tahrirleri  miri arazi sisteminin bozulması nedeniyle III Murat döneminden  1574 1595  sonra terk edilmiştir  Osmanlı İmparatorluğunun yükselme döneminde sayım işlemlerinin 30 40 yıl gibi uzun aralıklarla yeniden yapıldığı söylenebilir  Nitekim 16 yüzyılda Adana iline ait üç tahrir  mufassal  defterinden ilki 1519  ikincisi 1547 ve sonuncusu da 1572 tarihinde yapılmıştır  Yukarıda sözü edilen defterlerden  özellikle 1572 tarihli  mufassal defteri   vergi ve nüfus defteri  ayrıntılı bir biçimde incelenmiş ve araştırma sonuçları yayınlanmıştır  Bu çalışmada 1572 tarihli defterdeki kayıtlardan yararlanılarak Adana ilinin 16 yüzyıldaki sosyo ekonomik yapısına ilişkin açıklamalar yapılacaktır