KAZAN VİLAYETİNDE YAYINLANAN ÇARLIK DEVRİ TATAR GAZETE VE DERGİLERİNİN PROGRAMLARI ÜZERİNE BİR İNCELEME
An Examination of the Programs of Tatar Newspapers and Journals Published in the Kazan Province during the Tsarist Period
Yazar: Alp, Alper
Dergi: İdil Ural Araştırmaları Dergisi, Vol. 7 No. 2, 2025
Anahtar kelimeler: Turkish Society and Community ; Türk Halkları ve Toplulukları ; Kazan Tatars,Jadidist Press,Kerimov Brothers Publishing,Education ; Kazan Tatarları,Ceditçi Basın,Kazan Muhbiri,Kerimov Kardeşler Matbaası,Eğitim

Bu makalede Tataristan Özerk Cumhuriyeti Milli Arşivinde yayın müracaat ve programlarına dair belgeleri tespit edilen Yuldız, Tan, Kazan Muhbiri, Beyanülhak, Tan Yuldızı, Tavış, Ahbar,  Azad Halık, Azad, El-Islah, Koyaş gazeteleri; Ed-Din ve’l-Edep, Tan Mecmuası, Yaşin, Yalt-Yult, Hukuk ve Hayat, Mektep, Terbiye, Ak Yul, An, Avaz adlı dergiler ele alınmıştır. Gazete ve dergilerin yayın programlarının içerik açısından birbirleri ile uyumlu bir  teşkil etmektedir. Gazetelerde Çarlık hükümetinin icraatları, emir ve talimatları, yerel hayatın toplumsal, ekonomik, kültürel yönleri, hijyen ve sağlık, dış ve iç haberler, Duma’daki gelişmeler, şehir ve zemstvo meclislerinin gündemleri, keşif ve buluşlar, eğitim, bilim ve teknoloji, edebi eserler, Tatar toplumunun meseleleri gibi konu başlıkları genel çerçeveyi oluşturmuştur. Dergilerin durumu biraz daha farklıdır. Dergiler belirli bir alana yönelik olarak yayınlanmışlardır. Din ve Edep dergisi dini ve ahlaki konulara odaklanmış, Mektep ve Terbiye dergileri eğitim ve öğretim konularını merkeze almış, Hukuk ve Hayat dergisi Hukuki konulara ağırlık vermiş, Ak Yul dergisi çocuklar için bir içerik oluşturmuştur. Kerimov Kardeşler ve İ.N.Haritonov matbaalarının basın faaliyetlerinde öne çıkmıştır. Bunun dışında Ümit, Şeref, Millet matbaaları ile Kazan şehrinde bu dönemde canlı bir basın yayın faaliyeti olduğu anlaşılmıştır. Bu gazetelerin ve dergilerin yayın politikasının ağırlıklı olarak ceditçilik hareketini desteklediği görülmektedir. Kazanın ceditçi basının merkezlerinden bir olduğu ortaya konulmuştur.

In this study, a range of newspapers Yuldız, Tan, Kazan Muhbiri, Beyanülhak, Tan Yuldızı, Tavış, Ahbar, Azad Halık, Azad, El-Islah, Koyaş and journals Ed-Din ve’l-Edep, Tan Mecmuası, Yaşin, Yalt-Yult, Hukuk ve Hayat, Mektep, Terbiye, Ak Yul, An, Avaz whose documents concerning publication applications and editorial programs were identified in the National Archive of the Autonomous Republic of Tatarstan, are examined. The editorial programs of these newspapers and journals display a notable degree of thematic coherence. The newspapers generally focused on topics such as the actions, decrees, and directives of the Tsarist government; the social, economic, and cultural dimensions of local life; hygiene and public health; domestic and international news; developments in the Duma; the agendas of municipal and zemstvo councils; scientific discoveries and technological innovations; education; literature; and issues pertaining to Tatar society. The journals, however, reveal a more specialized orientation. Din ve Edep concentrated on religious and ethical matters; Mektep and Terbiye centered on education and pedagogy; Hukuk ve Hayat emphasized legal subjects; and Ak Yul was designed as a publication for children. Among the printing presses active during this period, the Kerimov Brothers and I. N. Kharitonov presses emerged as particularly prominent. Additionally, the presence of the Ümit, Şeref, and Millet presses demonstrates that Kazan possessed a vibrant publishing environment at the time. The publication policies of these newspapers and journals predominantly supported the Jadidist movement, confirming that Kazan was one of the major centers of Jadidist publishing culture.