Türkçede Dönüşlü ve Oldurgan Çatı İlişkisi
Relationship Between Reflexive And Factitive Voice In Turkish Verbs
Yazar: Erdoğan, Özlem
Dergi: Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, Vol. 27 No. 4, 2025
Anahtar kelimeler: New Turkish Language (Turkish of Old Anatolia, Ottoman, Turkiye) ; Yeni Türk Dili (Eski Anadolu, Osmanlı, Türkiye Türkçesi) ; Türk dili,fiiller,çatı kategorisi,dönüşlü çatı,oldurgan çatı ; Turkish language,verbs,voice category,reflexive voice,factitive voice

Türkçede dönüşlü ve oldurgan çatılar, genellikle birbiriyle pek ilişkilendirilmemiş ve kullanılan ekler, fiilin ekten önce ve sonra gösterdiği özellikler, sözdizimi ve anlam gibi birçok açıdan birbirinden tamamen ayrı ve bağımsız başlıklar olarak görülmüştür. Bunun nedenleri arasında dönüşlü çatı bağlamında birbirinden çok farklı nitelikler gösteren fiillerin ele alınması, oldurganlığın geçişlilik ekseninde değerlendirilmesi, daha çok ettirgen ve oldurgan ayrımına odaklanılmış olması ve Türkçede oldurgan diye ayrı bir çatı türünün olup olmadığı konusunda uzlaşılamaması gibi birçok etkenden söz edilebilir. Bununla birlikte, her iki çatıyla ilgili birtakım hususlar gözden geçirilip dönüşlü olanla olmayan ve oldurgan olanla olmayan arasındaki farklar daha belirgin bir hâle getirildiğinde bu çatıların aslında birbiriyle ilgili olduğu görülmektedir. Bu çalışmada, söz konusu iki çatı arasındaki bu ilginin ne olduğu hususu ele alınmıştır. Bunun için önce genel anlamda çatı kategorisi, sonra sırasıyla dönüşlü ve oldurgan çatı için izlenebilecek kavramsal çerçeveye dair öneriler sunulmuş ve ardından dönüşlü ve oldurgan çatı arasında bir karşılaştırmaya gidilmiştir. Bu sırada, temel olarak çatının cümledeki öge istem ve görünümlerini nasıl etkilediğine bakılmış ve buna göre, dönüşlü ve oldurgan çatıların cümle kurgusu üzerindeki etkisi incelenmiştir. Sonuçta ise bu iki çatı arasında bir nesne veya tümlecin özneyle bütünleştirilmesi veya özneden ayrıştırılmasına dayalı bir karşıtlık ilgisinin olduğuna dikkat çekilmiş ve oldurganlığın dönüşlü çatının karşıtı olarak geliştiği tezi ortaya konmuştur.

In Turkish, reflexive and factitive voices are generally not associated with each other and are seen as completely independent titles from each other in many aspects such as the suffixes used, the features of the verb before and after the suffix, syntax and meaning. The reasons for this can be listed as follows: the consideration of verbs that have very different qualities in the context of reflexive voice, the evaluation of factitivity in terms of transitivity, the focus on the distinction between causative and factitive voice and the lack of consensus on whether there is a separate voice type called factitivity in Turkish. However, when some issues related to both frameworks are reviewed and the differences between reflexive and non-reflexive and factitive and non-factitive are made more apparent, it’s seen that these frameworks are actually related to each other. In this study, the relationship between these two verb voice has been discussed. For this purpose, the conceptual framework of the verb voice category, reflexive and factitive voices have been discussed, and then the reflexive and factitive voices have been compared. Meanwhile, it has been mainly examined how the verb voice affects the element valency and appearances in the sentence and accordingly, the effect of reflexive and factitive voices on the sentence structure has been examined. As a result, it has been pointed out that there is a contrast between these two verb voice based on the integration or separation of an object or complement with the subject. It has been argued that the factitive voice emerges as the opposite of the reflexive voice.