MUHAMMED BAHÎT EL-MUTÎ‘Î’NİN HAYAT HİKÂYESİ VE KUR’ÂN İKTİBÂSLARIN MÂHİYETİNE DAİR HÜSNÜ’L-BEYÂN FÎ İZÂLETİ BA‘Dİ ŞÜBEHİN VERADET ‘ALE’L-KUR’ÂN İSİMLİ RİSÂLESİNİN TAHLİLİ
Muhammad Bakhīt al-Mutī‘ī’s Life Story and the Critique of His Treatise Work Entitled Husn al-bayān fī izālati ba‘d shubah waradat alā al-Qur’ān Concerning the Essence of Qur’ānic Quotations
Yazar: Demir, Zakir
Dergi: Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (ÇÜİFD), Vol. 23 No. 2, 2023
Anahtar kelimeler: Tafsir ; Tefsir ; Tafsir (Qur’ānic Exegesis),Muhammad Bakhīt al-Mutī‘ī,Husn al-bayān fī izālati ba‘d shubah waradat alā al-Qur’ān,Divine Quotations,Qur’ānic Narratives. ; Tefsir,Muhammed Bahît el-Muti‘î,Hüsnü’l-beyân fî izâleti ba‘di şübehin veradet ‘ale’l-Kur’ân,İlâhî İktibâslar,Kur’ân Kıssaları.

Kur’ân’ın bütünlüğünde serdedilen ilâhî iktibâsların mâhiyetine dair kaleme alınan ilk müstakil telif, Emîr Muhammed b. İsmâ‘îl es-San‘ânî’nin el-Îzâh ve’l-beyân fî tahkîki ‘ibârâti kasasi’l-Kur’ân isimli risâlesidir. Konuyla ilgili ikinci telif, bu makalede incelemeye konu edilen Muhammed Bahît el-Muti‘î’nin Hüsnü’l-beyân fî izâleti ba‘di şübehin veradet ‘ale’l-Kur’ân adlı eseridir. Bahît, son devir Osmanlı âlimlerinden olup Ehl-i sünnet ilim geleneğini harmanlayarak inceleyen, başta tefsir, fıkıh ve kelam olmak üzere birçok alanda toplamda otuz iki eser kaleme alarak muhtelif disiplinlerde ilmî rüştünü ispatlayan, ayrıca sekiz sene Mısır baş müftülüğü görevinde bulunan bir âlimdir. Kur’ân’ın anlatımında en fazla başvurulan üslûplarından biri olan “kâle” sîğasında Hz. Yakûb’a isnat edilen bir ilâhî iktibâsın aidiyetine dair kendisine yöneltilen sorudan hareketle bu risâleyi kaleme aldığını belirtmekte ve kelâm-ı mahkînin neliği meselesini soru-cevap usûlüyle muhtasar bir sunumla irdelemektedir. Birtakım ufuk açıcı değerlendirmeler içeren bu eserin herhangi bir akademik çalışmaya konu edilmediği müşâhede edilmektedir. Bu çalışmada, ilk olarak Bahît’in hayat hikâyesi incelenmekte, akabinde ilgili risâlede ilâhî iktibâsların mâhiyetine dair Bahît’in serdettiği konular ayrı başlıklar altında ele alınmakta, istidlâlde bulunduğu deliller önermelere dönüştürülmekte ve değerlendirmeye tabi tutulmaktadır.

It is readily apparent that the first independent treatise written about the essence of the divine quotations revealed in the integrity of the Qur’ān is al-Amīr Muhammad b. Ismâ‘īl as-San‘ānī’s work called al-Izāh wa al-bayān fî tahkīki ‘ibārāt al-kasas al-Qur’ān. The second distinct work on the subject is Muhammad Bakhīt al-Mutī‘ī’s work entitled Husn al-bayān fī izālati ba‘d shubah waradat alā al-Qur’ān, which is the research subject of this article. Bakhît, one of the last period Ottoman scholars is a prolific and versatile schoolman who worked as the grand muftī of Egypt for almost eight years, studied the tradition of Ahl as-sunna by converting and enhancing it, and proved his scientific maturation in various disciplines by writing a total of thirty-two works in many fields, especially in tafsir, fiqh and kalam. Bakhīt states that he wrote this treatise based on a question from someone about the belonging of a divine quotation attributed to Prophet Yakūb in the style of qāla, which is one of the most used styles in the Qur’ān’s narration. He intellectualizes the essence of the embedded speakers (al-kalām al-mahkī) in Qur’ān with a question-answer method. The relationship between divine speech and human speech is emphasized between the lines of the treatise. It’s seen that this treatise involving some inspiring evaluations about the nature of the divine quotations, has not been the subject of any academic work. In the present study, which is written in order to eliminate this deficiency in one aspect, first of all, Bakhīt’s life story, scientific personality and works are examined. Subsequently, the issues that Bakhīt raised about the nature of the divine quotations in the mentioned treatise are discussed, and the evidences he draws are transformed into propositions and evaluated in detail.