Harezm-Kıpçak Döneminde Arapça İle Türkçeyi Buluşturan Sözlükler: ez-Zemahşerî'nin Mukaddimetu’l-Edeb'i Örneği
Harezm-Kıpçak Döneminde Arapça İle Türkçeyi Buluşturan Sözlükler: ez-Zemahşerî'nin Mukaddimetu’l-Edeb'i Örneği
Yazar: Dereli, Muhammet Vehbi
Dergi: Bilimname, Vol. 2018 No. 36, 2018
Anahtar kelimeler: ez-Zemahşerî,Mukaddimetu'l-Edeb,lugat,Harezm Türkçesi,sözlük bilimi

YabancılaraTürkçe öğretiminin tarihi çok eskilere dayanır. Türklerin İslam'a girmesi ilebirlikte bu iki dili bir araya getiren özgün sözlükler hazırlanmıştır. Büyük ölçüde Arap sözlükhazırlama ekolleri temeline dayanan Türk sözlükçülüğününkuruluşu asıl olarak Karahanlılar dönemine rastlamaktadır. Kaşgarlı Mahmud, Ebû İbrahim el-Fârâbî’nin Dîvânu’l-Edeb’de uyguladığı kalıp ve uyak ekolünü geliştirerek, ilkTürk sözlükçülüğü ekolünü kurmuştur. Ancak Kaşgarlı’nın başlattığı anlayışınsürdürülememesi, Türk sözlükçülük tarihi açısından büyük eksikliktir. Ondansonra, bu alanında onun kurduğu ekolden habersiz olarak Harezm ve Kıpçak sahasındaTürk ve Arap bilginlerce Türk dilini öğrenmek ve öğretmek amacıyla çeşitlitarzlarda sözlükler oluşturulmuştur. Bunlardan biri de ez-Zemahşerî'nin Mukaddimetul-Edeb’idir.Sözlüğünmüellifi Mahmud b. Ömer el-Harezmî ez-Zemahşerî, 467/1075 yılında bugünÖzbekistan topraklarında bulunan Harezm’in Zemahşer kasabasında doğmuştur. Arapasıllı olmamasına rağmen, Arap Dili ve Edebiyatı, Tefsir ve Fıkıh gibialanlarda önemli eserler veren bir dilci ve kelamcıdır. Arap ve Türk sözlükçülüğüaçısından da kendisine çok şey borçlu olduğumuz bir bilgindir. Esâsu'l-Belâğa adlı Arapça lugatihazırlayan müellif, Arapça öğrenmek isteyenHarzemşahlar DevletiHükümdarı Atsızb. Muhammed için de Mukaddimetu'l-Edeb’i kalemealmıştır.Bu, onun Türkçe yazılmış tekeseridir. Arapça pratik bir sözlük niteliğindeolan eserin ez-Zemahşerîtarafından yazılmış nüshası şu ana kadar bulunamamıştır. Arapça-Farsça-Türkçe yazmanüshaları çoktur ve dünyanın çeşitli kütüphanelerindebulunmaktadır. Dönemin söz varlığının tespitiaçısından adeta bir hazine olan bu pratik sözlük,isimler, fiiller,harfler, isim ve fiil çekimleri olmak üzere beş bölümeayrılır. Onda Orta Asya Türklerinin hayat teşkilatını vegenel anlamda Türklerin devlet varlığına dair işaretler bulmak mümkündür. Bubakımdan onun Divânu Lugâti’t-Türk’e nispetle dahaorijinal olduğu yorumlarına dahi rastlanmaktadır.

YabancılaraTürkçe öğretiminin tarihi çok eskilere dayanır. Türklerin İslam'a girmesi ilebirlikte bu iki dili bir araya getiren özgün sözlükler hazırlanmıştır. Büyük ölçüde Arap sözlükhazırlama ekolleri temeline dayanan Türk sözlükçülüğününkuruluşu asıl olarak Karahanlılar dönemine rastlamaktadır. Kaşgarlı Mahmud, Ebû İbrahim el-Fârâbî’nin Dîvânu’l-Edeb’de uyguladığı kalıp ve uyak ekolünü geliştirerek, ilkTürk sözlükçülüğü ekolünü kurmuştur. Ancak Kaşgarlı’nın başlattığı anlayışınsürdürülememesi, Türk sözlükçülük tarihi açısından büyük eksikliktir. Ondansonra, bu alanında onun kurduğu ekolden habersiz olarak Harezm ve Kıpçak sahasındaTürk ve Arap bilginlerce Türk dilini öğrenmek ve öğretmek amacıyla çeşitlitarzlarda sözlükler oluşturulmuştur. Bunlardan biri de ez-Zemahşerî'nin Mukaddimetul-Edeb’idir.Sözlüğünmüellifi Mahmud b. Ömer el-Harezmî ez-Zemahşerî, 467/1075 yılında bugünÖzbekistan topraklarında bulunan Harezm’in Zemahşer kasabasında doğmuştur. Arapasıllı olmamasına rağmen, Arap Dili ve Edebiyatı, Tefsir ve Fıkıh gibialanlarda önemli eserler veren bir dilci ve kelamcıdır. Arap ve Türk sözlükçülüğüaçısından da kendisine çok şey borçlu olduğumuz bir bilgindir. Esâsu'l-Belâğa adlı Arapça lugatihazırlayan müellif, Arapça öğrenmek isteyenHarzemşahlar DevletiHükümdarı Atsızb. Muhammed için de Mukaddimetu'l-Edeb’i kalemealmıştır.Bu, onun Türkçe yazılmış tekeseridir. Arapça pratik bir sözlük niteliğindeolan eserin ez-Zemahşerîtarafından yazılmış nüshası şu ana kadar bulunamamıştır. Arapça-Farsça-Türkçe yazmanüshaları çoktur ve dünyanın çeşitli kütüphanelerindebulunmaktadır. Dönemin söz varlığının tespitiaçısından adeta bir hazine olan bu pratik sözlük,isimler, fiiller,harfler, isim ve fiil çekimleri olmak üzere beş bölümeayrılır. Onda Orta Asya Türklerinin hayat teşkilatını vegenel anlamda Türklerin devlet varlığına dair işaretler bulmak mümkündür. Bubakımdan onun Divânu Lugâti’t-Türk’e nispetle dahaorijinal olduğu yorumlarına dahi rastlanmaktadır.