DİRSE HAN OĞLU BOĞAÇ HAN HİKÂYESİ NEFSİN TEKAMÜL YOLCULUĞU OLARAK OKUNABİLİR Mİ?
CAN “THE TALE OF DIRSE KHAN AND HIS SON BUGAC KHAN” BE READ AS A SPIRITUAL JOURNEY OF THE SELF (NAFS)?
Yazar: Karaca, Songül
Dergi: Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Vol. 35, 2025
Anahtar kelimeler: Literary Studies (Other) ; Edebi Çalışmalar (Diğer) ; Dede Korkut,Mesnevî,Nafs,Perfection,Sufism ; Dede Korkut,Mesnevî,Nefs,Tekamül,Tasavvuf

Dede Korkut Kitabı, Türk destan geleneğinin Anadolu’ya taşınıp hikâyeleşme eğilimi gösterdiği metinlerden oluşur. Hâkim görüşe göre bu metinler 15. yüzyılda Anadolu’da yazıya geçirilmiştir. Hikâyelerden bazılarının kendi içinde bir grup oluşturduğu ve Anadolu etkisinin onlarda daha fazla olduğu düşünülmektedir. Dirse Han Oğlu Boğaç Han Hikâyesi de bunlardan biridir. Dede Korkut hikâyelerinin oluşum süreci ile Anadolu’da ortaya çıkan klasik edebiyatın aynı döneme denk gelmesi, bu iki kültür havzasının birbirlerinden beslenmiş olabileceklerini akla getirmektedir. Bu düşüncenin delillerinden biri olarak Hz. Mevlana’nın Mesnevî’si gösterilebilir. Telif edildiği dönemden itibaren Anadolu’da büyük ilgi gören ve çok sevilen Mesnevî’nin ilk hikâyesi Padişah ve Cariye Kıssasıdır. Kıssadaki bütün karakterlerin sembolik bir arka planı vardır ve bu sembollerle okunduğunda kıssanın aslında nefsin tekamül seyrinden bahsettiği görülmektedir.  Padişah ve Cariye Kıssasındaki karakterlerin temsil ettiği değerlerin/kavramların Dirse Han Oğlu Boğaç Han’da da benzer işlevde olduğu fark edilmiştir. Bu farkındalık makalenin konusunu oluşturmaktadır. Buna göre Mesnevî’deki Padişah ve Cariye Kıssasındaki karakterlerin sembolize ettiği kavramlarla Dirse Han Oğlu Boğaç Han hikâyesindeki karakterlerin sembolize ettiği kavramlar karşılaştırılmış ve böylece Dirse Han Oğlu Boğaç Han hikâyesinin, nefsin tekamül seyrini anlatan tasavvufi bir metin olma özelliği taşıyıp taşımadığı sorusu cevaplandırılmıştır.

The Book of Dede Korkut consists of texts in which the Turkish epic tradition is carried to Anatolia and shows a tendency to evolve into stories. According to the most dominant view, these texts were written down in Anatolia in the 15th century. Many scholars believe that some of the stories form a group of their own and the Anatolian influence is greater in these. “The Story of Bugac Khan, Son of Dirse Khan” is one such example. The fact that the formation process of the Dede Korkut stories coincides with the emergence of classical literature in Anatolia suggests that these two cultural spheres may have influenced one another. One piece of evidence that supports this idea is Mevlana's Masnavi. The first story of the Masnavi, which has attracted great attention and popularity in Anatolia since its publication, is “The Tale of the King and the Slave Girl”. All the characters in the tale have a symbolic background, and when read through this lens, the story seems to describe the spiritual journey of the self (nafs) toward maturity. It has been observed that the values/concepts represented by the characters in “The Tale of the King and the Slave Girl” function similarly in “The Story of Bugac Khan, Son of Dirse Khan”; and this observation is the main topic of this paper. Accordingly, in this paper, the concepts symbolized by the characters in “The Tale of the King and the Slave Girl” from the Masnavi are compared with those symbolized by the characters in “The Story of Bugac Khan, Son of Dirse Khan”, and in this way, this paper seeks to answer the question of whether “The Story of Bugac Khan, Son of Dirse Khan” can be considered a Sufi text that narrates the spiritual evolution of the self.