Dışlayıcı Mimari
Dışlayıcı Mimari
Yazar: Özmakas, Utku; Yıldırım, Kansu
Dergi: Mülkiye Dergisi, Vol. 44 No. 4, 2020
Anahtar kelimeler: Dışlayıcı Mimari, Hasmane Mimari,,Kamusal Alan,,Güvenlikleştirme, Kentsel Hayalet.

Kent, modernleşme süreciyle birlikte toplumsal yaşamın asli zemini haline gelmiştir.Bu nedenle kentin ve kamusal alanın yöneticiler eliyle nasıl tasarlandığını incelemektoplumsal yaşamın şekillenişine dair önemli ipuçları sunar. Örneğin, eşit katılımıtemele alan kentsel tasarımlar, daha demokratik bir yaşamın payandaları arasındayer alır. Tam aksine eşitsizliği temele alanlarsa demokratik katılım duygusunu zedeler.Bu nedenle kamusal alanın tasarımıyla yurttaşlık duygusunun güçlendirilmesi ya dazayıflaması arasında güçlü bir ilişki olduğu söylenebilir. Neoliberalizmle birlikte kamusalalanın tasarlanmasında önemli değişiklikler görülmeye başlanmıştır. Zaten mevcut olaneşitsizlik, söz konusu değişimlerle birlikte iyiden iyiye derinleşmiştir; çünkü neoliberalizm,yanlış ve basit bir şekilde demokratik katılımı ekonomik güçle özdeşleştirir.Bu bağlamda toplumsal eşitsizliğin son dönemlerde en göze çarpan örneklerindenbirini ‘dışlayıcı mimari’ veyahut ‘hasmane mimari’ olarak nitelenen kamusaldüzenleme pratikleri oluşturmaktadır. Dünyanın dört bir yanında sayısı giderek artanbu pratikler, temel olarak kentsel uzamı potansiyel bir ‘suç mahalli’ olarak gören,böylelikle kamusal alanı ‘önleyici müdahaleler’le düzenlemeye çalışan bir güvenlikyaklaşımını dışa vurmaktadır. Ne var ki, bu süreçte kimin ‘suçlu’ veyahut neyin ‘suç’olduğu muğlaklaşmaktadır. Dolayısıyla bu pratiklerin asıl amacının ne olduğu üzerindedüşünmeye değer bir soru konusudur. Bu çalışmada öncelikle söz konusu ayrımcıve dışlayıcı pratiklerin örnekleri ele alınacak; böylelikle uygulamanın genel yapısıgözler önüne serilecektir. Ardından bu pratiklerin dayandığı güvenlik paradigmasıçözümlenerek aslında kentsel alanın düzenlenmesinde ölçütün güvenlik değil, sermayebirikimi olduğu gösterilmeye çalışılacaktır. Sonuçta da dışlayıcı mimari uygulamalarınınaslında öncelikle mukimleri aktif tüketicilere dönüştürmeye çalışan neoliberalideolojinin bir ürünü olduğu iddia edilecektir. Bu sürecin ikinci sonucuysa tüketiciolamayan mukimlerin ‘kentsel hayaletler’e dönüşmesidir.

Kent, modernleşme süreciyle birlikte toplumsal yaşamın asli zemini haline gelmiştir.Bu nedenle kentin ve kamusal alanın yöneticiler eliyle nasıl tasarlandığını incelemektoplumsal yaşamın şekillenişine dair önemli ipuçları sunar. Örneğin, eşit katılımıtemele alan kentsel tasarımlar, daha demokratik bir yaşamın payandaları arasındayer alır. Tam aksine eşitsizliği temele alanlarsa demokratik katılım duygusunu zedeler.Bu nedenle kamusal alanın tasarımıyla yurttaşlık duygusunun güçlendirilmesi ya dazayıflaması arasında güçlü bir ilişki olduğu söylenebilir. Neoliberalizmle birlikte kamusalalanın tasarlanmasında önemli değişiklikler görülmeye başlanmıştır. Zaten mevcut olaneşitsizlik, söz konusu değişimlerle birlikte iyiden iyiye derinleşmiştir; çünkü neoliberalizm,yanlış ve basit bir şekilde demokratik katılımı ekonomik güçle özdeşleştirir.Bu bağlamda toplumsal eşitsizliğin son dönemlerde en göze çarpan örneklerindenbirini ‘dışlayıcı mimari’ veyahut ‘hasmane mimari’ olarak nitelenen kamusaldüzenleme pratikleri oluşturmaktadır. Dünyanın dört bir yanında sayısı giderek artanbu pratikler, temel olarak kentsel uzamı potansiyel bir ‘suç mahalli’ olarak gören,böylelikle kamusal alanı ‘önleyici müdahaleler’le düzenlemeye çalışan bir güvenlikyaklaşımını dışa vurmaktadır. Ne var ki, bu süreçte kimin ‘suçlu’ veyahut neyin ‘suç’olduğu muğlaklaşmaktadır. Dolayısıyla bu pratiklerin asıl amacının ne olduğu üzerindedüşünmeye değer bir soru konusudur. Bu çalışmada öncelikle söz konusu ayrımcıve dışlayıcı pratiklerin örnekleri ele alınacak; böylelikle uygulamanın genel yapısıgözler önüne serilecektir. Ardından bu pratiklerin dayandığı güvenlik paradigmasıçözümlenerek aslında kentsel alanın düzenlenmesinde ölçütün güvenlik değil, sermayebirikimi olduğu gösterilmeye çalışılacaktır. Sonuçta da dışlayıcı mimari uygulamalarınınaslında öncelikle mukimleri aktif tüketicilere dönüştürmeye çalışan neoliberalideolojinin bir ürünü olduğu iddia edilecektir. Bu sürecin ikinci sonucuysa tüketiciolamayan mukimlerin ‘kentsel hayaletler’e dönüşmesidir.