ZEYD B. ALİ’YE İSNÂD EDİLEN TEFSÎRU GARÎBİ’L-KUR’ÂN’IN MEVSÛKİYETİ
Mawthūqiyya of the Tafsir Gharib al-Qur'an Attributed to Zayd b ʻAli
Yazar: Ural, Mustafa
Dergi: Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (ÇÜİFD), Vol. 25 No. 1, 2025
Anahtar kelimeler: Tafsir ; Tefsir ; Tafsir,Qur’an,Gharib,Zayd b. Ali,Mawthūqiyya ; Tefsir,Kur’ân,Garîb,Zeyd b. Ali,Mevsûkiyet

Müfessirler tefsir faaliyeti yürütürken birtakım ilimlerden yardım almışlardır. Ulûmu’l-Kur’ân türü çalışmalarda bir arada incelenen bu ilimlerin en önemlilerinden birisi de kökleri sahâbeye kadar uzanan Garîbu’l-Kur’ân ilmidir. İslâm ilim tarihinde garîbu’l-Kur’ân ilmini merkeze alan birçok çalışma yapılmıştır. Makalemizde, bu çalışmalardan biri olan ve Zeydiyye mezhebinin kurucu imamı Zeyd b. Ali’ye (ö. 122/740) isnâd edilen Tefsîru Garîbi’l-Kur’ân isimli eser incelemeye alınmıştır. Zeyd b. Ali’nin bu eseri, Abdullâh b. Abbâs’a (ö. 68/687-88) isnâd edilen eserlerden sonra çağdaş döneme kadar ulaşan ilk garîbu’l-Kur’ân türü çalışma olarak ön plana çıkmaktadır. Buna rağmen Zeyd b. Ali sonrası dönemde kaleme alınan tefsir kaynaklarında Tefsîru garîbi’l-Kur’ân’a atıfta bulunulmadığı görülmektedir. Bunun en belirgin sebebi eserin Zeyd b. Ali’ye isnâdının sıhhatiyle ilgili menfi yönde seyreden ciddi iddiaların öne sürülmüş olmasıdır. Bu sebeple makalemizde eserin mevsûkiyeti meselesi, hadis usulü kriterleri merkeze alınarak çeşitli yönlerden ayrıntılı bir şekilde tahlil edilmektedir. Bu tahlil sonucunda eserin Zeyd b. Ali’ye isnâdında önemli bir problem olmadığı sonucuna varılmaktadır. Ulaşılan sonuçla birlikte ilgili eserin, Türkiye’de ilim çevrelerinde daha tanınır olacağı ve akademik çalışmalarda daha çok dikkate alınacağı düşünülmektedir.

The commentators received help from various sciences while conducting their tafsir activities. One of the most important of these sciences, which are examined together in ʻulūm al-Qur'ān studies, is the issue of gharīb al-Qur'ān, whose roots go back to the Companions. In the history of Islamic science, many studies have been carried out that centre on the science of gharīb al-Qur'ān. In our article, one of these works, Tafsir gharīb al-Qur'ān, is attributed to Zayd b. ʻAli (d. 122/740), the founding imam of the Zaydiyya sect, has been examined. This work of Imam Zayd b. ʻAli stands out as the first gharīb al-Qur'ān work that has survived to the present day after the works attributed to ʻAbd Allāh b. ʻAbbās (d. 68/687-88). Despite this, it is seen that there is no reference to Tafsir gharīb al-Qur'ān in the tafsir sources written in the period after Zayd b. ʻAli. The most obvious reason is that serious allegations were put forward regarding the soundness of the work's mawthūqiyya to Zayd b. ʻAli. For this reason, in our article, the issue of the origin of the work has been analysed in detail from various aspects by focusing on the hadith method criteria. As a result of this analysis, it has been concluded that there is no significant problem in the mawthūqiyya of the work to Zayd b. ʻAli. It is thought that with the results achieved, the relevant work will be more recognised in our country's scientific circles and will be considered in academic studies.