Fars Dilinin Arap Dili Üzerindeki Etkileri (Tarihsel ve Kültürel Bağlam)
The Influence of the Persian Language on Arabic (Historical and Cultural Context)
Yazar: Mazhari, Nasseruddin
Dergi: Bozok Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi No. 28, 2025
Anahtar kelimeler: Language Studies (Other) ; Dil Çalışmaları (Diğer) ; Arap Dili ve Belâgatı,Farsça,Dilbilimsel Etkileşim,Abbâsîler Dönemi,Şiir ; Arabic Language and Rhetoric,Persian,Linguistic Interaction,Abbasid Period,Poem

Farsça ile Arapça arasındaki dilsel ve kültürel etkileşim, İslam medeniyetinin teşekkülünde merkezi bir rol oynamış; tarih boyunca süregelen en köklü, kalıcı ve çok yönlü dil alışverişlerinden birini teşkil etmektedir. Bu etkileşim, yalnızca kelime düzeyinde bir alışverişten ibaret kalmayıp, aynı zamanda iki dilin ait olduğu kültürlerin karşılıklı olarak birbirinden beslenmesini, zenginleşmesini ve dönüşmesini mümkün kılmaktadır. Kültürel, fikrî ve idarî unsurların karşılıklı olarak içselleştirilmesini de kapsayan bu süreç, İslam dünyasının entelektüel, felsefî ve estetik mirasına derinlemesine katkılarda bulunmuştur. Söz konusu etkileşim, yalnızca İslamî dönemle sınırlı kalmayıp, kökeni İslam öncesi çağlara, özellikle Ahameniş ve Sâsânî İmparatorlukları devrine kadar uzanmaktadır. Bu dönemlerde Fars kültürü, özellikle saray yaşamı, yönetim biçimi, şehirleşme, mimari, musiki, edebiyat ve siyasi alanlarında zengin bir birikim ortaya koymuştur. Bu birikim hem doğrudan temaslar hem de dolaylı yollarla Arap toplumları üzerinde etkili olmuş; özellikle Hîre’deki hükümdarlar siyasi bağlılıkları gereği Arap ve Fars kültürleri arasında bir köprü kurulmuştur. Lahmîler, hem Sâsânî egemenliği altında bir tampon bölge işlevi görmüş hem de iki kültürün etkileşim içinde olmasını sağlamıştır. Câhiliye dönemine ait Arap şiirlerinde yer alan Farsça kökenli çok sayıda kelime, bu etkileşimin yalnızca yönetici elitler düzeyinde kalmadığını, halk diline ve edebî üretime de yansıdığını göstermektedir. Bu bağlamda, özellikle ticaret, yönetim, zanaat ve günlük yaşamla ilgili bazı kavramların Arapçaya erken dönemlerde geçmiş olması dikkat çekicidir. İslam’ın yayılmasıyla birlikte Arap ve Fars toplumları arasındaki etkileşim yeni bir düzleme taşınmış; bu süreç Emevîler döneminde başlamış ve özellikle Abbâsîler döneminde zirveye ulaşmıştır. Abbâsîler, Fars kültürünün birçok unsurunu kendi yönetim ve düşünce yapısına dâhil etmiş; bu durum tercüme hareketleriyle kurumsallaşmıştır. Bağdat’ta kurulan ve dönemin en önemli bilim merkezlerinden biri olan Beytü’l-Hikme, Farsçadan Arapçaya yapılan tercümelerin merkezi hâline gelmiştir. Bu merkezde yalnızca felsefe, tıp, matematik ve astronomi gibi alanlarda değil, aynı zamanda siyaset, ahlâk ve yönetim alanlarında da önemli eserler çevrilmiştir. Bu çeviri faaliyetlerinde öne çıkan isimlerden biri olan İbnü’l-Mukaffaʿ, Kelîle ve Dimne adlı eserle sadece edebî bir metni Arapçaya kazandırmakla kalmamış, aynı zamanda Sâsânî siyaset düşüncesini de Arap düşünce dünyasına taşımıştır. Bu ve benzeri siyasetnâmeler, Arap siyasi geleneğinin kavramsal çerçevesinin oluşmasında doğrudan etkili olmuştur. Abbâsî yönetiminde görev yapan Fars kökenli kâtipler, mütercimler ve devlet adamları, Farsçanın Arapçaya entegrasyon sürecinde belirleyici roller üstlenmişlerdir. Bu makalede, Farsçanın Arapça üzerindeki etkileri; tarihsel süreç, edebî metinler, siyasetnâmeler ve bu iki dil arasındaki etkileşimin boyutları çok detaylara girilmeden somut örneklerle ortaya konulacaktır.

The linguistic and cultural interaction between Persian and Arabic has played a central role in the formation of Islamic civilization, constituting one of the most profound, enduring, and multifaceted linguistic exchanges throughout history. This interaction was not limited to mere lexical borrowing but also enabled the mutual enrichment, nourishment, and transformation of the two cultures to which these languages belonged. Encompassing the internalization of cultural, intellectual, and administrative elements, this process deeply contributed to the intellectual, philosophical, and aesthetic heritage of the Islamic world. This interaction was not confined to the Islamic era alone but traces its origins to pre-Islamic times, particularly to the Achaemenid and Sasanian Empires. During these periods, Persian culture developed a rich legacy, especially in courtly life, governance, urbanization, architecture, music, literature, and diplomacy. This heritage influenced Arab societies both directly and indirectly, with political entities such as the Lakhmid Kingdom in Hira serving as a bridge between Arab and Persian cultures. The Lakhmids functioned as a buffer zone under Sasanian suzerainty while facilitating cultural exchange between the two civilizations. The presence of numerous Persian loanwords in pre-Islamic Arabic poetry demonstrates that this interaction was not limited to ruling elites but also permeated vernacular speech and literary production. In this context, it is noteworthy that certain terms related to trade, administration, craftsmanship, and daily life had already entered Arabic in early periods. With the spread of Islam, the interaction between Arab and Persian societies entered a new phase, beginning under the Umayyads and reaching its peak during the Abbasid era. The Abbasids incorporated many elements of Persian culture into their administrative and intellectual frameworks, institutionalizing this process through translation movements. The Bayt al-Hikma (House of Wisdom), established in Baghdad as one of the most important scientific centers of the time, became a hub for translations from Persian into Arabic. This institution facilitated the translation of key works not only in philosophy, medicine, mathematics, and astronomy but also in politics, ethics, and governance. Among the prominent figures in these translation efforts was Ibn al-Muqaffaʿ, who, through his translation of Kalīla wa Dimna, not only introduced a literary masterpiece into Arabic but also transmitted Sasanian political thought to the Arab intellectual world. Such siyāsat-nāmes (political treatises) directly influenced the conceptual framework of Arab bureaucratic tradition. Persian scribes (kuttāb), translators, and statesmen serving in the Abbasid administration played decisive roles in the integration of Persian into Arabic. This article will examine the influence of Persian on Arabic through historical developments, literary texts, and political treatises, presenting concrete examples to illustrate the dimensions of interaction between the two languages without delving into excessive detail.