Geç Dönem Anadolu Kalemişi Süslemelerine Yeni Bir Örnek: Kemaliye Orta Cami
A  New Example Of Late Period Anatolian Wall Paintings: Kemaliye Orta Mosque
Yazar: Naldan, Funda
Dergi: Erdem, Vol. 0 No. 76, 2018
Anahtar kelimeler: Osmanlı,arşiv kayıtları,duvar resmi,Kemaliye,Orta Cami ; Ottoman,archives,wallpainting,Kemaliye,Orta Mosque

ÖZ﻿Erzincan’abağlı Kemaliye ilçesi merkeze 144 km. uzaklıktadır.  İlçe, TürklerinAnadolu’yu fethinden sonra Osmanlı hâkimiyetine kadar Anadolu Selçuklularının,İlhanlıların ve Akkoyunlulara bağlı kalmıştır. Fırat vadisinin batı kıyısındanehre paralel yerleşim gösteren ilçe, Osmanlı Döneminin 19. yüzyıl fizikidokusunu yansıtmaktadır. Orta Cami, ilçede Kadı Gölü’nün yanında kuzeydengüneye doğru eğimli arazi üzerinde bulunmaktadır.OrtaCami, dikdörtgen plana sahip kubbe ile örtülü orta bölüm, içten düz ahşap tavandıştan kırma çatı ile örtülü doğu ve batıdaki mekânlar ve kuzeyde yer alan soncemaat yerinden oluşmaktadır. Güney cephede mihrap nişi dışa taşıntıyapmaktadır. Vakıflar Genel Müdürlüğünün 1985 tarihli belgesinde caminin inşamalzemesi kaba yonu taş olarak geçmektedir. Günümüzde kesme taşın kaplamamalzemesi olarak kullanıldığı görülmektedir.  Cephelerde yer alanpencereler sivri kemer alınlıklıdır. Caminin inşa kitabesi yoktur. Orta Camiolarak bilinen yapı, arşiv kayıtlarına göre Kiremitçi Mustafa Ağa tarafındanyaptırılmış olmalıdır. Başbakanlık Osmanlı Arşivlerinde caminin ismi “Selatin,Kurşunlu, Orta Cami” olarak da geçmektedir. Arşiv kayıtları, caminin mimariözellikleri dikkate alınarak yapıyı 17. yüzyıla tarihlemek doğru olacaktır.Buçalışmada Vakıflar Genel Müdürlüğünün arşiv fotoğraflarından caminin kalem işisüslemeleri üslup özellikleri bakımından incelenerek teknik ve kompozisyonaçısından değerlendirilmeye çalışılacaktır. Ele alınan caminin süslemeleri dahaönce bir yayına konu olmamıştır. Amacımız kalemişi süslemeleri detaylı birşekilde tanıtarak Anadolu duvar resmi içinde yerini belirlemektir. Cami,Batılaşma Dönemi etkilerinin görüldüğü sıva üzerine uygulanan kalem işisüslemelere sahipti. Ancak zamanında yapılan yanlış onarımlar bu süslemeleringünümüze kadar gelmesine engel olmuştur. Servi ve meyve ağaçları, kıvrımlıdallara bağlı kır çiçekleri, tomurcuk gül demetleri, madalyonlar, püsküller, Cve S kıvrımları bunlara ek olarak kandil, sütun, ay-yıldız süslemede uygulanantasvirlerdir. Hardal sarısı, mavi, yeşil, kırmızı, turuncu, siyah gibi renklerkullanılmıştır.Bucamide görülen süslemeler anlayış olarak olmasa da üslup olarak İstanbul’dakiörneklerden farklı süslemelere sahiptir. Anadolu’nun diğer yörelerinde görülennatürmort veya manzara resimleri bu camide uygulanmamıştır. Süslemelerinnitelik bakımından zayıf olması ve oranlardaki bozukluklar burada çalışanustaların yerel olduğuna işaret etmektedir. Erzincan’ın bu küçük ilçesindesanatın halka indirgenmiş olması ve halk sanatı içinde kendine has bir yeralması da ayrıca önemlidir. Bu süslemeleri, harimde geçen 1884-86 tarihlikitabe göz önüne alınarak ve üslup özellikleri bakımından 19.yüzyılın sonçeyreğine tarihleyebiliriz.

ABSTRACTA New Example Of Late PeriodAnatolian Wall Paintings: Kemaliye Orta MosqueKemaliyedistrict of Erzincan is 144 km. distance from the city center . After theconquest of Anatolia by the Turks, the district remained under the conrol ofthe Anatolian Seljuks, İlkhans and Akkoyuns. The district, which is parallel tothe river on the west coast of the Euphrates Valley, reflects the 19th centuryphysical structure of the Ottoman Period. Orta Mosque is located on the slopefrom north to south near Kadı Lake in the district.TheMosque Orta (Orta Cami) in Kemaliye district of Erzincan City, has arectangular plan, covered by a dome with in central part. Its eastern andwestern spaces are covered by a flat wooden ceiling and there is in the norththe narthex. The mihrab niche on the southern is overflow. In the document ofthe Directorate General of Foundations dated 1985, the building material of themosque is referred to as rough stone. It is seen that cutting stone is used ascovering material. The windows on the facades have a pointed arch. There is noinscription of the mosque. The building known as Orta Mosque should been builtby Kiremitçi Mustafa Aga according to the archive records. In the Otto- manArchives of the Prime Ministry, the name of the mosque is called “Selatin, OrtaMosque, Kurşunlu”. Based on the archival records, the architectural features ofthe mosque, the building will be dated to the 17th century.Inthis study, the archival photographs of General Directorate of for Foundationswill be utilized hand carved ornaments of the mosque will be analyzed in termsof style characteristics and they will be tried to be evaluated in terms oftechnique and composition. The decorati- ons of the mosque that have beendiscussed have not been subject to a publication before. Our aim is to identifythe ornaments in the Ana- tolian wall painting in a detailed way. The mosquehad hand carved ornaments applied on plasters where we were seeingwesternization period effects. But incorrect repairs made in time preventedthese or- naments to reach to our days. Cypress and fruittrees, crimsonflowers, buds of roses, medallions, tassels, C and S curves, in addition oillamps and columns are descriptions utilized in star-crescent ornaments. Thecolors as mustard yellow, blue, green, red, orange and black are used.Theornaments seen in this mosque has different ornaments in style from the ones inİstanbul but not in understanding. Still life orland scape pictures, seen indifferent regions of Anatolia, are not applied in this mosque. We canunderstand that those working there were region local masons because were marksome disproportions and fe- ebleness and they were not perfect. In this smalltown of Erzincan,   it is also importantthat art has been reduced to the public level and find a special place inpublic art. We can date these ornaments to the 19th century having regard tothe epitaph dated 1884-86 and the style characteristics.