hakansabunis/tr-academic-research-agent-index huggingface dataset:
Alman Konsolosluk Raporlarına Göre 1911-1914 Yılları Arasında Osmanlı Liman Kentlerinde Kolera
Cholera outbreaks in Ottoman Ports Between 1911 – 1914: A Study Based on German Consular Reports
Yazar: Asker, Ahmet
Dergi: Osmanlı Bilimi Araştırmaları, Vol. 22 No. 1, 2020
Anahtar kelimeler: Kolera,Salgın,Karantina,Veba,limanlar,Orta-Doğu,Türkiye,Osmanlı Devleti ; Epidemic,Cholera,Plague,Harbor cities,Quarantine,Middle-East,Ottoman Empire,Turkey

Osmanlı coğrafyasına Rus hacılarla giriş yapan 1910 kolera salgını ilk önce Temmuz ayında Erzurum’da görüldükten sonra, başta liman kentleri olmak üzere civar kentlere kısa sürede yayılmıştır. Yerel Osmanlı yöneticileri, yetersiz sağlık altyapısına rağmen, karantina tedbirlerine başvurarak salgının yayılmasını engellemeye çalışmışlardır. Alınan tedbirleri yetersiz gören Hanya (Girit) halkı, inisiyatifi eline alarak bulaşıcı hastalık taşıdığı düşünülen bir geminin kentlerine yanaşmasına ve yolcu indirmesine şiddetle karşı çıkmıştır. Yöneticilerin, kimi zaman yerel halkın paniğe kapılarak kaotik bir ortamın doğmasını önlemek amacıyla, kimi zaman da deniz ticaret ve posta trafiğinin aksamasından kaynaklı maddi kayıpların önüne geçmek için, salgın haberleri ile ilgili gerçekleri halktan gizlemeye çalıştıkları olmuştur. Bu makalede kolera salgınının Hayfa, Beyrut, Yafa, Hanya, Samsun, Trabzon, İzmir, Çanakkale, Selanik gibi Osmanlı liman kentleri ile Adana, Osmaniye, Halep, Tiberya, Şam gibi civar kentlerde yarattığı panik atmosfer ve sonrasında yaşananlar 1911- 1914 arasında kaleme alınmış olan Alman konsolosluk raporlarına yansıdığı kadarıyla konu edilmiştir. Kolera karşısında yerel düzeyde yaşanan olaylar genel tablo hakkında fikir vermesi açısından önemlidir.

The 1910 cholera epidemic, brought to the Ottoman Empire by Russian pilgrims, first appeared in Erzurum in July 1910. It then spread to other Ottoman cities, particularly those with harbors. Despite the cities’ inadequate health infrastructure, local administrators resorted to quarantine measures to stem the spread of the epidemic. Local people of Hania (Crete) considered these measures insufficient and strongly opposed the docking of a ship that was thought to carry infectious disease, as well as the disembarkation of its passengers. Occasionally, administrators attempted to conceal the realities of the epidemic from the public to forestall financial loss from the disruption of maritime trade and postal traffic and to prevent panic and chaos from breaking out. This article examines the atmosphere of panic that the 1910 cholera epidemic created in the Ottoman port cities of Haifa, Beirut, Jaffa, Chania, Samsun, Trabzon, Izmir, Çanakkale, and Thessaloniki, as well as the inland cities of Adana, Osmaniye, Aleppo, Tiberia, and Damascus. It also examines some events that followed the epidemic as reflected in the consular reports of 1911–1914. Local incidents occurring during an epidemic may provide important clues toward understanding and evaluating the overall picture of the era and the area.
Zonguldak Maden Teknisyen Mektebi (1940 – 1949)
Zonguldak Mining Technician School (1940 – 1949)
Yazar: Dölen, Emre
Dergi: Osmanlı Bilimi Araştırmaları, Vol. 22 No. 1, 2020
Anahtar kelimeler: Zonguldak,mining engineering,mining technicians,Mining Technician School ; Zonguldak,Maden Teknisyen Mektebi,maden mühendisliği,maden teknisyenleri

Zonguldak’ta madencilik öğretimi 1924’de Zonguldak Maden Mühendis Mektebi’nin açılmasıyla başlamıştır. Bu okulun 1931’de kapatılmasının ardından 1949 yılına kadar geçen süre içinde Maden Tetkik ve Arama Enstitüsü (MTA) tarafından orta derecede madencilik teknisyenleri yetiştirmek üzere okullar açılmıştır. Bunlardan biri de 1940’da açılan ve ortaokul mezunlarını alan Zonguldak Maden Teknisyen Mektebi’dir. Bu okul 1949’da Milli Eğitim Bakanlığı’na devredilmiş ve kapatılarak yerine maden mühendisi yetiştiren Zonguldak Maden Teknik Okulu açılmıştır. Bu makalede Zonguldak Maden Teknisyen Mektebi’nin kuruluşu, yapısı ve 1940 – 1949 dönemindeki çalışmaları ele alınmıştır

The provision of mining education in Zonguldak began in 1924 with the opening of the Mining Engineering School. After this school closed in 1931, mid-level schools for training mining technicians were established by the Institute of Mineral Research and Exploration (MTA). The Zonguldak Mining Technician School opened in 1940 and admitted secondary-school graduates. In 1949, this school came under the auspices of the Ministry of National Education and was then closed and replaced by the Zonguldak Mining Technical School, which trained mining engineers. In this article, the establishment, structure and activities of the Zonguldak Mining Technician School during 1940–1949 are discussed.
Cumhuriyet Döneminde Türkiye’de Bilim Konusunda Bir Kitap Üzerine Eleştiri ve Düşünceler
Criticism and Comments on a Book about Science in Turkey in the Republican Period
Yazar: Dölen, Emre
Dergi: Osmanlı Bilimi Araştırmaları, Vol. 22 No. 1, 2020
Anahtar kelimeler: .,,,;

Bu kitap, içinde herhangi bir biçimde belirtilmemiş olmakla birlikte, yazarın Prof. Dr. Remzi Demir’in danışmanlığında hazırlayıp 2009 yılında sunduğu doktora tezinin on bir yıl sonra hiçbir değişiklik yapılmadan aynen basılmış biçimidir.  Bu nedenle kitaba yapılacak olan eleştiriler doğal olarak aynı zamanda yazarın doktora tezine yapılmış olacaktır. Aşağıda ayrıntılı olarak ele alacağımız  en önemli eleştirilerden biri tezin yapılışı sırasında mevcut olan birçok kaynağa ulaşılmamış olmadır. Bunun yanında, aradan geçen on bir yıl içinde Türkiye’de bu alanda çok sayıda makale ve kitap yayınlanmıştır. Buna göre, çalışmanın kitap olarak yayınlanmasından önce bütün bu kaynaklar göz önüne alınarak yeniden düzenlenmesi ve güncellenmesi gerekirdi.

Bu kitap, içinde herhangi bir biçimde belirtilmemiş olmakla birlikte, yazarın Prof. Dr. Remzi Demir’in danışmanlığında hazırlayıp 2009 yılında sunduğu doktora tezinin on bir yıl sonra hiçbir değişiklik yapılmadan aynen basılmış biçimidir.  Bu nedenle kitaba yapılacak olan eleştiriler doğal olarak aynı zamanda yazarın doktora tezine yapılmış olacaktır. Aşağıda ayrıntılı olarak ele alacağımız  en önemli eleştirilerden biri tezin yapılışı sırasında mevcut olan birçok kaynağa ulaşılmamış olmadır. Bunun yanında, aradan geçen on bir yıl içinde Türkiye’de bu alanda çok sayıda makale ve kitap yayınlanmıştır. Buna göre, çalışmanın kitap olarak yayınlanmasından önce bütün bu kaynaklar göz önüne alınarak yeniden düzenlenmesi ve güncellenmesi gerekirdi.
Geç Osmanlı ve Erken Cumhuriyet Dönemi İstanbulu'nun Eğitim Tarihini Yazmak İçin Değerli Bir Kaynak: Zeytinburnu Arşivindeki Öğretmen Sicil Dosyaları
A Substantial Source for Writing the History of Education in Late Ottoman and Early Republican Istanbul: The Registers at the Zeytinburnu Archives
Yazar: Günergun, Feza
Dergi: Osmanlı Bilimi Araştırmaları, Vol. 22 No. 1, 2020
Anahtar kelimeler: Öğretmen Sicil Dosyaları,Muzaffer Fehmi Şakar,Nuri Güçtekin

İstanbul İl Milli Eğitim Müdürlüğü’nün İstanbul Zeytinburnu’ndaki sicil arşivinde, İstanbul’un eğitim tarihine ışık tutabilecek çok sayıda değerli belge bulunmaktadır. ‘İstanbul Maarif Arşivi’ adıyla tanınan bu arşivdeki personel dosyaları içinde siciller, diplomalar, icazetnameler, fotoğraflar da içermektedir. Arşivdeki belgelerin korunması, dijital ortama aktarılması amacıyla sicil dosyaları üzerinde 2016 tarihinde başlatılan “İstanbul İl Milli Eğitim Müdürlüğü Ar-Ge Projesi” 2018 yılında üç ciltlik kapsamlı bir yayına dönüşmüştür. Sayfaları kesintisiz olarak 1’den 1056’ya kadar numaralandırılmış olan bu üç cilt içinde, yüzbinlerce belge arasından seçilen 261 belge sayesinde, 1878 – 1965 yılları arasında Türk eğitimine hizmet etmiş 600’ün üzerinde kişinin kısa biyografisi yanında, bu kişilerle ilgili 261 belgenin fotoğrafıyla tanışıyoruz.

İstanbul İl Milli Eğitim Müdürlüğü’nün İstanbul Zeytinburnu’ndaki sicil arşivinde, İstanbul’un eğitim tarihine ışık tutabilecek çok sayıda değerli belge bulunmaktadır. ‘İstanbul Maarif Arşivi’ adıyla tanınan bu arşivdeki personel dosyaları içinde siciller, diplomalar, icazetnameler, fotoğraflar da içermektedir. Arşivdeki belgelerin korunması, dijital ortama aktarılması amacıyla sicil dosyaları üzerinde 2016 tarihinde başlatılan “İstanbul İl Milli Eğitim Müdürlüğü Ar-Ge Projesi” 2018 yılında üç ciltlik kapsamlı bir yayına dönüşmüştür. Sayfaları kesintisiz olarak 1’den 1056’ya kadar numaralandırılmış olan bu üç cilt içinde, yüzbinlerce belge arasından seçilen 261 belge sayesinde, 1878 – 1965 yılları arasında Türk eğitimine hizmet etmiş 600’ün üzerinde kişinin kısa biyografisi yanında, bu kişilerle ilgili 261 belgenin fotoğrafıyla tanışıyoruz.
Nuri Demirağ’ın İstanbul’daki Fabrikasında Tasarlanan ve Almanya’da Denemeleri Yapılan Avcı Uçağının Hikâyesi
Designed in Istanbul and Tested in Germany: The History of a Fighter Aircraft Born in Nuri Demirağ’s Workshop
Yazar: Kurt, Emin
Dergi: Osmanlı Bilimi Araştırmaları, Vol. 22 No. 1, 2020
Anahtar kelimeler: tayyare,Nuri Demirağ,uçak,sanayi,havacılık

“Zafer Artık Süngünün Ucunda değil, Tayyarenin Pervanesindedir.” Nuri Demirağ’ın 25 Ağustos 1945 tarihinde söylediği bu söz; ilk hava stratejisti olan Giulio Douhet’in bir sözünü hatırlamama vesile oldu: “Zafer, savaşın doğasındaki değişimleri görebilenlere gülümser.” Şüphesiz ki 20. yüzyılda savaşın doğasını değiştiren en büyük gelişim havacılık ve uçaklar olmuştur.Türk havacılık tarihi, bu güne kadar akademik çalışmalarda fazlaca yer bulamamış bir alandır. Yapılan çoğu çalışma birbirini tekrar eden, sınırlı sayıda kaynağa dayalı, yeni bulgu, yorum ve analiz içermeyen çalışmalardan öteye gidememiştir. Son zamanlarda konuya ilgi duyan araştırmacı ve yayın sayısında artış gözlense de bu çalışmalarda dil sorunu yüzünden yerli kaynaklardan yararlanmaktan ileriye gidilmemiştir. Tarihin birlikte yaşandığı coğrafya ve ittifaklarda karşılaştırmalı tarih yazımı için dönemin hem dost hem de düşman arşiv belgelerinden ve yayınlarından faydalanmak gerekir. Özellikle Birinci Dünya Savaşı ve sonrası döneme olan ektisi göz önüne alındığında Almanya’da bulunan askeri ve sivil kurum arşivleri Türk tarih yazımı için büyük öneme haizdir. Ne yazık ki başta dil sorunu olmak üzere araştırmacıların desteklenmemesi gibi olumsuzluklar, söz konusu arşivlerde araştırma yapılmasını ve Türk tarihinin bilinmeyenlerinin ortaya çıkartılması önünde hala en büyük engeller olarak durmaktadır.

“Zafer Artık Süngünün Ucunda değil, Tayyarenin Pervanesindedir.” Nuri Demirağ’ın 25 Ağustos 1945 tarihinde söylediği bu söz; ilk hava stratejisti olan Giulio Douhet’in bir sözünü hatırlamama vesile oldu: “Zafer, savaşın doğasındaki değişimleri görebilenlere gülümser.” Şüphesiz ki 20. yüzyılda savaşın doğasını değiştiren en büyük gelişim havacılık ve uçaklar olmuştur.Türk havacılık tarihi, bu güne kadar akademik çalışmalarda fazlaca yer bulamamış bir alandır. Yapılan çoğu çalışma birbirini tekrar eden, sınırlı sayıda kaynağa dayalı, yeni bulgu, yorum ve analiz içermeyen çalışmalardan öteye gidememiştir. Son zamanlarda konuya ilgi duyan araştırmacı ve yayın sayısında artış gözlense de bu çalışmalarda dil sorunu yüzünden yerli kaynaklardan yararlanmaktan ileriye gidilmemiştir. Tarihin birlikte yaşandığı coğrafya ve ittifaklarda karşılaştırmalı tarih yazımı için dönemin hem dost hem de düşman arşiv belgelerinden ve yayınlarından faydalanmak gerekir. Özellikle Birinci Dünya Savaşı ve sonrası döneme olan ektisi göz önüne alındığında Almanya’da bulunan askeri ve sivil kurum arşivleri Türk tarih yazımı için büyük öneme haizdir. Ne yazık ki başta dil sorunu olmak üzere araştırmacıların desteklenmemesi gibi olumsuzluklar, söz konusu arşivlerde araştırma yapılmasını ve Türk tarihinin bilinmeyenlerinin ortaya çıkartılması önünde hala en büyük engeller olarak durmaktadır.
İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi  Bilim Tarihi Bölümü’nün 2016-2020 Yılları Faaliyet Raporu
2016–2020 Activity Report of the Department of the History of Science, Faculty of Letters, Istanbul University
Yazar: Erginöz, Gaye
Dergi: Osmanlı Bilimi Araştırmaları, Vol. 22 No. 2, 2020
Anahtar kelimeler: History of Science,Istanbul University,education and teaching

Bu faaliyet raporunda İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Bilim Tarihi Bölümü’nün 2016-2020 yılları arasındaki eğitim-öğretim ve araştırma faaliyetleri ele alınmıştır. Eğitim-öğretim faaliyetleri kapsamında lisans ve lisansüstü ders programlarına yer verilmiş; bölüm öğretim üyelerinin danışmanlığında hazırlanan lisansüstü tezler hakkında bilgi verilmiştir. Bilim Tarihi Bölümü tarafından düzenlenen sergi ve sempozyum ile bölüm davetlisi olarak gelen bilim insanlarının verdikleri konferansların yanısıra bölüm öğrencilerinin düzenledikleri kongrelere de yer verilmiştir. Ayrıca Bilim Tarihi Bölümü’nün ilk ve tek süreli yayını olan Osmanlı Bilimi Araştırmaları dergisi tanıtılarak, 2016-2020 yılları arasında çıkan sayılarında yer alan makalelerin başlıkları listelenmiştir. Raporun sonunda ise, bölüm mensuplarının yayın listeleri ile yurt içi ve yurt dışı toplantılarda sundukları bildiriler listelenmiştir.

Bu faaliyet raporunda İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Bilim Tarihi Bölümü’nün 2016-2020 yılları arasındaki eğitim-öğretim ve araştırma faaliyetleri ele alınmıştır. Eğitim-öğretim faaliyetleri kapsamında lisans ve lisansüstü ders programlarına yer verilmiş; bölüm öğretim üyelerinin danışmanlığında hazırlanan lisansüstü tezler hakkında bilgi verilmiştir. Bilim Tarihi Bölümü tarafından düzenlenen sergi ve sempozyum ile bölüm davetlisi olarak gelen bilim insanlarının verdikleri konferansların yanısıra bölüm öğrencilerinin düzenledikleri kongrelere de yer verilmiştir. Ayrıca Bilim Tarihi Bölümü’nün ilk ve tek süreli yayını olan Osmanlı Bilimi Araştırmaları dergisi tanıtılarak, 2016-2020 yılları arasında çıkan sayılarında yer alan makalelerin başlıkları listelenmiştir. Raporun sonunda ise, bölüm mensuplarının yayın listeleri ile yurt içi ve yurt dışı toplantılarda sundukları bildiriler listelenmiştir.
John Lawrence Smith’in Osmanlı İmparatorluğundaki Mineraloji, Maden ve Jeokimya Araştırmalarına Katkıları
John Lawrence Smith’s Contributions to Mineralogy, Mining, and Geochemical Research in the Ottoman Empire
Yazar: Göçmengil, Gönenç; Gülmez, Fatma
Dergi: Osmanlı Bilimi Araştırmaları, Vol. 22 No. 2, 2021
Anahtar kelimeler: Mineralogy,mining,geochemistry,thermal resources,medjidite,John Lawrence Smith,Ottoman Empire ; Mineraloji,madencilik,jeokimya,termal   kaynaklar,mecidit,John Lawrence Smith,Osmanlı İmparatorluğu

On dokuzuncu yüzyıl boyunca Osmanlı İmparatorluğu, endüstriyel kalkınma planlarının  kapsamında,  dünyanın  farklı  yerlerinden  mühendis,  bilim  insanı  ve  uzmanları  davet  etmiştir.  Bu  uzmanlar  arasında,  az  bilinenlerden  biri  John Lawrence Smith’tir (1818-1883). Dönemin aydınlanmacı ruhuna uygun şekilde, çok yönlü bir bilim insanı olarak yetişmiş olan John Lawrence Smith, Osmanlı İmparatorluğunda pamuk ziraatini geliştirmek amacıyla 1846 yılında Sultan Abdülmecid tarafından davet edilen uzmanlardan biridir. Buna karşın, bu alandan farklı olarak; mineraloji, madencilik, termal kaynaklar ve jeokimya alanlarında öncü çalışmalar yapmış efesit, liebigit ve mecidit isimlerini verdiği farklı  mineral  türlerini  keşfetmiştir.  Bunun  yanı  sıra  farklı  maden  ve  mineral  yatakları keşfeden Smith, Batı Anadolu ve İsrail civarındaki termal kaynakları incelemiş,  bu  kaynaklardan  aldığı  örneklerin  kimyasal  analizlerini  yapmıştır.  İstanbul’da  geçirdiği  süre  boyunca  günümüzde  Fişekhane  olarak  bilinen  demir-çelik  fabrikasında  mineraloji  ve  metalurji  dersleri  veren  Smith,  1850  yılında Osmanlı İmparatorluğundan ayrılmıştır.

Throughout   the   nineteenth   century,   the   Ottoman   Empire   employed   engineers,  scientists,  and  experts  from  around  the  world  as  part  of  its  industrial  development  policy.  John Lawrence  Smith  (1818–1883)  was  one  of  these  little-known  experts.  He  was  a  versatile  scientist  educated  with  the  Enlightenment  philosophy  of  that  period.  In  1846,  he  was  invited  by  Sultan  Abdülmecid  to  improve  cotton  agriculture  in  the  Ottoman  Empire.  He  also  conducted  pioneering  studies  in  mineralogy,  mining,  and  geochemistry,  as  well as the investigation of thermal springs. As a mineralogist, he discovered ephesite,  liebigite,  and  medjidite.  Additionally,  he  discovered  various  mines  and mineral deposits, performed pioneering studies in the thermal springs in western Anatolia and Israel, and subsequently conducted chemical analyses on samples he collected from such springs. During his stay in Istanbul, he taught mineralogy and metallurgy courses in the iron and steel factory known today as Fişekhane. Smith left the Ottoman Empire in 1850.
1917’de Kurulan Tedkikat-ı İklimiyye Encümeni’nin Çalışmalarını Düzenleyen Talimatnâmeler
The Regulations Setting the Works of the Tedkikat-i İklimiyye Committee Established in 1917
Yazar: Fettahoğlu, Kübra
Dergi: Osmanlı Bilimi Araştırmaları, Vol. 22 No. 2, 2021
Anahtar kelimeler: Meteoroloji,klimatoloji,talimatnâmeler,Birinci  Dünya  Savaşı,Alman İmparatorluğu,Osmanlı İmparatorluğu,Dârülfünun,Erich Obst,Maarif Nezareti ; Meteorology,climatology,regulations,World  War  I,German  Empire,Ottoman  Empire,Dârülfünun,Erich  Obst,Ministry of Education

Türkiye’de  meteorolojik  gözlem  yapmak  amacıyla  açılan  ilk  devlet  kurumu,  Avrupa  devletlerinin  meteorolojik  gözlem  bilgisi  talep  etmesi  neticesinde  1868’de İstanbul’da kurulan Rasathane-i Amire’dir. Yaklaşık  50 yıl sonra, Birinci Dünya  Savaşı,  tüm  imparatorluğu  kapsayacak  modern  bir  klimatoloji  ve  meteoroloji  teşkilatının  kurulması  için  yeni  bir  fırsat  yaratmıştır.  O  dönemde  kurulan    Osmanlı-Alman    İmparatorluğu    ittifakı    sayesinde    Dârülfünun’a    Alman  uzmanlar  davet  edilmiştir.  Coğrafya  müderrisi  olarak  Darülfünun’a  gelen  Dr.  Erich  Obst’un  başkanlığında  1917’de  faaliyete  geçen  Tedkikat-ı  İklimiyye  Encümeni,  Tedkikat-ı  İklimiyye  Encümeni  Talimatnâmesi’ni  ve  Rasad Merkezlerine  Mahsus  Talimatnâme’yi  yayımlayarak  Osmanlı  Devleti’nde  ülke  geneline  yayılan,  modern,  sivil  bir  klimatoloji  ve  meteoroloji  teşkilatı  için  ilk  defa ayrıntılı ve sistematik bir program ortaya koymuştur.  Bu talimatnâmeler, ideal ve yetkin bir meteoroloji şebekesinin nasıl olması gerektiği noktasında Osmanlı   yöneticilerine   iyi   bir   model   sunmuştur.   Makalede,   söz   konusu   iki   talimatnâme   çerçevesinde   Tedkikat-ı   İklimiyye   Encümeni   ile   gözlem   istasyonlarından   beklenen   çalışmalar   tanıtılmış,   arşiv   belgeleri,   gazete   haberleri ve literatür bilgileri ışığında projenin ne ölçüde hayata geçirilebildiği sorgulanmıştır.

An imperial observatory (Rasathane-i Âmire) was established in 1868 in Istanbul as  a  response  to  European  requests  of  meteorological  data  from  Ottoman  ports  and  cities.  World  War  I  offered  a  new  opportunity  for  establishing  a  modern  meteorology  and  climatology  organization  in  the  Empire.  Owing  to  the  Ottoman–German  Empire  alliance  established  at  that  time,  German  professors were invited to teach in the Dârülfünun (University). A Meteorology Committee (Tedkikat-ı İklimiyye Encümeni) was founded in 1917 in the Dârülfünun under the chairmanship of Dr. Erich Obst, professor of geography. Two regulations were issued the same year to organize the work to be carried out by the Commitee  and  the  observational  centers  (Rasad  Merkezleri).  Through  these  regulations,  Obst  suggested  a  systematic  program for collecting meteorological data in the Ottoman Empire. The present study aims to introduce the work of the Meteorology Committee and the observational centers based on the two afore-mentioned regulations.
15. ve 16. Yüzyıl Türkçe Matematik Eserlerinde Geçen Manzum Bir Matematik Problemi
A Mathematical Problem in Verse from the 15th and 16th Century Turkish Mathematical Treatises
Yazar: Polat, Atilla
Dergi: Osmanlı Bilimi Araştırmaları, Vol. 22 No. 2, 2021
Anahtar kelimeler: Hisâb,Arithmetic,Double False Position,Hisâb al-Khata'ayn ; Hisâb,aritmetik,çift yanlış hesabı,hisâbü

Bu  çalışma  on  beşinci  ve  on  altıncı  yüzyıl  Türkçe  matematik  eserlerinde  karşılaştığımız manzum bir matematik problemi üzerinedir. Orijinalinin Farsça olduğunu  düşündüğümüz  ve  kimi  eserlerde  Farsça,  kimilerinde  ise  Türkçe  olarak  yer  alan  bu  problem  hisâbü’l-hataeyn  (çift  yanlış  hesabı)  üzerinedir.  Problemin  yer  aldığı  metinlerin  tamamına  yakını  muhasipler  için  yazılmış  gözükmektedir.  Şimdiye  kadar  belirleyebildiğimiz  kadarıyla  problemin  yer  aldığı en eski tarihli metin Hayruddin Halil bin İbrahim tarafından 885 (1480-81)  yıllarında  kaleme  alınan  ‘Miftâh-ı  Künûz-i  Erbâb-ı  Kalem  ve  Misbâh-ı  Rumûz-ı Ashâb-ı Rakam’ adlı Farsça eserdir. Bu  çalışmada  problem  tanıtıldıktan  sonra,  yazarların  vermiş  oldukları  farklı  çözümler  incelenecek  ve  bu  çözümlerin  kısa  bir  karşılaştırması  yapılacaktır.  Bu  inceleme,  yazarlar  ve  eserleri  hakkında  genel  bazı  ipuçları  elde  etmeye  de  yardımcı  olması  bakımından  önemli  gözükmektedir.  Bunun  yanında  bu  problem  aracılığıyla  geç  on  beşinci  ve  on  altıncı  yüzyıllarda  kaleme  alınan  Türkçe  matematik  eserlerinin  bir  gelenek  oluşturup  oluşturmadığı  hakkında  da bazı yorumlar yapmak mümkün gözükmektedir.

This  study  focuses  on  a  mathematical  problem  in  verse  encountered  in  15th-  and  16th-century  Turkish  mathematical  treatises.    The  Persian  version  is  included  in  some  works,  whereas  the  Turkish  version  is  encountered  in  others.  The  problem  relates  to  hisâb  al-khata’ayn  (double  false  position).  Almost  all  of  the  texts  including  the  problem  were  written  for  accountants.  The oldest dated text on the problem is contained in a Persian work named Miftâh-ı  Künûz-i  Erbâb-ı  Kalem  ve  Misbâh-ı  Rumûz-ı  Ashâb-ı  Rakam,  written  by Hayruddin Halil bin İbrahim in H. 885 (1480–81).In   this   study,   after   introducing   the   problem,   we   examine   the   different   solutions  given  by  the  authors  and  conduct  a  short  comparison  of  these solutions. This examination also provided some general clues about the authors and their works. Additionally, through this problem, it appears possible to comment on whether Turkish mathematical works written in the late 15th and 16th centuries follow a tradition.