MİHNE SÜRECİNDE BASRA VE BAĞDAT EKOLLERİNİN TUTUMLARI
MİHNE SÜRECİNDE BASRA VE BAĞDAT EKOLLERİNİN TUTUMLARI
Yazar: Yoldaş, Mehmet Hanifi
Dergi: İnönü Üniversitesi Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, Vol. 8 No. 1, 2019
Anahtar kelimeler: Mu’tezile,Basra Ekolü,Bağdat Ekolü,Mihne,Halku’l-Kur’an ; Mu’tazilah,Basra Scholl,Bagdat Scholl,Mihna

Mu’tezile mezhebi İslâm düşünce tarihinin en önemli fikirhareketlerinden biri olup İslâm düşüncesinde derin izler bırakan bir mezheptir.Ortaya çıktığı dönemden itibaren mezhebin ileri gelenleri, İslâm’da akılcı düşünceyitemsil etmiş, ortaya koydukları fikirlerle hem kendi dönemlerinde hem desonraki dönemlerde ciddi etkiler bırakmışlardır. Mu’tezile, temel ilkelerini“usul-î hamse/beş esas” şeklinde tespit eden, kelâmî, felsefi meselelerüzerinde yoğunlaşan ve bu meselelerin çözümlenmesinde ortaya koyduğu akılcıtavırla dikkat çeken bir mezheptir.Bünyesinde farklı fikirlere sahip birçok renkli simabarındıran Mu’tezile, genelde Basra ve Bağdat ekolleri adı altında ikiyeayrılır. İ’tizâl fikri ilk olarak Basra’da ortaya çıkmasına rağmen zamanla Bişrb. Mu’temir (ö. 210/825) tarafından Bağdat’a taşınmış ve Bağdat ekolüoluşturulmuştur. Mu’tezile’nin tarihinde en önemli dönem ve kırılma noktasıkuşkusuz Mihne olaylarıdır. Mihne olayları ile ilgili genel kanaat, Mu’tezile’ninbu süreçte aktif rol aldığı şeklindedir. Elbette bu, aydınlatılması gereken birdüşüncedir. Aslında Mihne sürecinin başlamasında ve sürdürülmesinde aktif rolalanlar Mu’tezile’nin Bağdat ekolüne bağlı âlimlerdir. Ayrıca Bağdat ekolündenkimileri ise siyasetten uzak durulması gerektiği fikrindedirler. Basraekolünden bir takım simalar da o dönemde saray çevresi ile içli dışlıolmuşlarsa da Mihne sürecinde bunların herhangi bir etki ve katkılarından sözedilemez.Her ne kadar Halife Mütevekkil ve sonrakidönemlerde Mihne uygulamalarının faturası hep Mu’tezile’ye çıkarılmışsa da butarihi gerçeklerle tam olarak bağdaşmayan bir düşüncedir. Tüm bunlar dikkatealındığında Mihne sürecinde hem Basra hem de Bağdat ekollerinin Mihneuygulamaları, siyasetle münasebetleri ve imâmet konularından birbirilerindenfarklı düşündükleri ve takındıkları tavırların da farklı olduğu görülecektir.

Mu’tazilah sect is one of the most important schools ofthought in Islam thought history. It is a sect with deep effects on Islamthought. In its period, the leading figures of the sect were in favor of therationalist thought in Islam and had remarkable effects not only in theirperiod but also in the future. Mu’tazilah defined its basic principles as “usul-îhamse/five fundamentals” and focused on Islamic theology and philosophicmatters. With its rationalist attitude it drew attention to solve thesematters.Mu’tazilah, consisting of people with different ideas, isgenerally divided into two groups as Basra and Bagdat schools. Although I’tizalidea first appeared in Basra, in time it was moved to Bagdat by Bişr b.Mu’temir and Bağdat School was originated.Mihna events are, without doubt, the most importantturning and breaking points in Mu’tezilite’s history. General conviction aboutMihna events is that Mu’tazilahe had an active role in these events. Of courseit is a conviction that needs to be enlightened. In fact, people following Mu’tazilah’sBağdat school had an active role in starting and keeping on Mihna process. Alsosome people from Bağdat School are of the opinion that they should keep awayfrom politics. Some people from Basra school were very close to the palace;however they didn’t have any effect on and contribution to the Mihna process.Though Mu’tazilah was always thought to be responsible forMihna events in Caliph Mütevekkil and later periods, that idea does not comfortwith the realities of the history.  Whenall these taken into consideration, it can be seen that both Bagdat and Basraschools had different ideas and attitudes towards Mihna practices, relationswith politics and İmamat subjects.