Biyografik Anlatıya Dayalı İnanç Gelişimi Biçimleri ve Nicel Ölçümler
Biyografik Anlatıya Dayalı İnanç Gelişimi Biçimleri ve Nicel Ölçümler
Yazar: Ok, Üzeyir
Dergi: Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (ÇÜİFD), Vol. 12 No. 2, 2015
Anahtar kelimeler: İnanç, dünya görüşü, şema, gelişim, ölçek, dindarlık, İslam, inanç gelişimi kuramı, Türkiye

Bu çalışmada Fowler (1981) tarafında geliştirilen inanç gelişimi kuramının, Türkiye bağlamında 91 kişiyle nitel olarak yapılan araştırmalar çerçevesinde kuramsal olarak yeniden gözden geçirilmiş bir modeli yer almaktadır. Kurama yapılan eleştirel yaklaşım sonucu kültürel-yerel bağlam dikkate alınarak bir inanç aşamaları, inanç şemaları ve şemaların gelişim çizgileri modeli belirlenmiştir. Ayrıca, inancın öteden beri bilinen yapı (kesin-esnek) ve içerik (konvansiyonel-dini–konvansiyonel olmayan-seküler) boyutları iki uçlu biçimde somutlaştırılarak inanç şemaları, geliştirilen modelde bu iki boyut üzerine yerleştirilmiştir. Model şu şekilde sunulmuştur: Önce daha genel bir yapıya sahip olan inanç aşamaları Fowler’ın modeli çerçevesinde ve ek aşamalar önerilerek Mitsel-Literal inanç, Yapay-Konvansiyonel İnanç, Yoğun İnanç, Gerilimli İnanç, Bireysel-Düşünsel İnanç ve Birleştirici inanç olarak belirlenmiştir. Ardından bu aşamalardan her biri içerisinde düşünülen örneğin Bireysel-Düşünsel İnanç aşaması içinde yer alan Bireysel-Dini İnanç şeması vb. gibi birden çok inanç şemalarından söz edilmiştir. Fowler’ın tek gelişim çizgisi vurgusundan farklı olarak bu çalışmada inançta gelişimin inanç aşamaları düzeyinde tek olmasına karşılık şemalar düzeyinde birden çok şekilde olabileceği üzerinde durulmuştur. Bu gelişim çizgileri örnekleri de Yoğunlaşma Yönelimli, Bireysel İnanç (Bireysel-Dini ve Bireysel-Seküler İnanç) yönelimli, Reaksiyonel ve/ya Dönüşüm Yönelimli, Arayış Yönelimli ve Birleştirici İnanç Yönelimli olarak isimlendirilmiştir. Çalışmanın ikinci aşamasında geliştirilen bu yeni modelin (inanç aşamaları, şemalar ve gelişim çizgileri) nicel olarak ölçülebilmesi için Türkiye’nin iki ayrı şehrinde yer alan iki üniversitedeki 934 öğrenciyle yapılan bir araştırma sonucunda çoklu bir ölçek bataryası hazırlanmıştır. Geliştirilen ölçekler arasında, literal inanç, partikülarizm, kapatma ihtiyacı, gerilimli inanç (şimdiki zamanda ve geçmiş zamanda), dönüşüm, plüralizm/çoğulculuk, hoşgörü, görecelilik, tarihselcilik, bireysel maneviyat olarak isimlendirilen alt ölçekler yer almaktadır. Sonuçta sunulan bu nicel ölçeklerin, yürütülmesi güç ve pahalı olan geleneksel inanç gelişimi görüşmesi ve analizini içeren nitel çalışmaya alternatif olarak bireysel inanç veya dünya görüşü şemalarını ve gelişim çizgilerini geliştirilen model çerçevesinde ölçebileceği ileri sürülmektedir.

Bu çalışmada Fowler (1981) tarafında geliştirilen inanç gelişimi kuramının, Türkiye bağlamında 91 kişiyle nitel olarak yapılan araştırmalar çerçevesinde kuramsal olarak yeniden gözden geçirilmiş bir modeli yer almaktadır. Kurama yapılan eleştirel yaklaşım sonucu kültürel-yerel bağlam dikkate alınarak bir inanç aşamaları, inanç şemaları ve şemaların gelişim çizgileri modeli belirlenmiştir. Ayrıca, inancın öteden beri bilinen yapı (kesin-esnek) ve içerik (konvansiyonel-dini–konvansiyonel olmayan-seküler) boyutları iki uçlu biçimde somutlaştırılarak inanç şemaları, geliştirilen modelde bu iki boyut üzerine yerleştirilmiştir. Model şu şekilde sunulmuştur: Önce daha genel bir yapıya sahip olan inanç aşamaları Fowler’ın modeli çerçevesinde ve ek aşamalar önerilerek Mitsel-Literal inanç, Yapay-Konvansiyonel İnanç, Yoğun İnanç, Gerilimli İnanç, Bireysel-Düşünsel İnanç ve Birleştirici inanç olarak belirlenmiştir. Ardından bu aşamalardan her biri içerisinde düşünülen örneğin Bireysel-Düşünsel İnanç aşaması içinde yer alan Bireysel-Dini İnanç şeması vb. gibi birden çok inanç şemalarından söz edilmiştir. Fowler’ın tek gelişim çizgisi vurgusundan farklı olarak bu çalışmada inançta gelişimin inanç aşamaları düzeyinde tek olmasına karşılık şemalar düzeyinde birden çok şekilde olabileceği üzerinde durulmuştur. Bu gelişim çizgileri örnekleri de Yoğunlaşma Yönelimli, Bireysel İnanç (Bireysel-Dini ve Bireysel-Seküler İnanç) yönelimli, Reaksiyonel ve/ya Dönüşüm Yönelimli, Arayış Yönelimli ve Birleştirici İnanç Yönelimli olarak isimlendirilmiştir. Çalışmanın ikinci aşamasında geliştirilen bu yeni modelin (inanç aşamaları, şemalar ve gelişim çizgileri) nicel olarak ölçülebilmesi için Türkiye’nin iki ayrı şehrinde yer alan iki üniversitedeki 934 öğrenciyle yapılan bir araştırma sonucunda çoklu bir ölçek bataryası hazırlanmıştır. Geliştirilen ölçekler arasında, literal inanç, partikülarizm, kapatma ihtiyacı, gerilimli inanç (şimdiki zamanda ve geçmiş zamanda), dönüşüm, plüralizm/çoğulculuk, hoşgörü, görecelilik, tarihselcilik, bireysel maneviyat olarak isimlendirilen alt ölçekler yer almaktadır. Sonuçta sunulan bu nicel ölçeklerin, yürütülmesi güç ve pahalı olan geleneksel inanç gelişimi görüşmesi ve analizini içeren nitel çalışmaya alternatif olarak bireysel inanç veya dünya görüşü şemalarını ve gelişim çizgilerini geliştirilen model çerçevesinde ölçebileceği ileri sürülmektedir.