Hadisler Arasındaki İhtilafın Giderilmesinde İman Tanımının Etkisi ve Tarihi Verilerin Katkısı
THE EFFECT OF THE DEFINITION OF FAITH AND THE CONTRIBUTION OF HISTORICAL DATA ON RESOLVİNG OF DISCREPANCIES BETWEEN HADITHS
Yazar: Bayram, Fatih
Dergi: Bilimname No. 54, 2025
Anahtar kelimeler: Hadith ; Hadis ; Hadith,Ikhtilaf al-Hadith,Faith,İnterpretation,Historical Data ; Hadis,İhtilâfü'l-Hadîs,İman,Yorum,Tarihî Veri

Muhtelifü’l-Hadis ilmi Hz. Peygamber’in hadisleri arasında var görünen çelişkileri gidermeyi amaçlamaktadır. Kapsamlılığı sebebiyle diğer İslami ilimlerle yakın ilişki içerisindedir. Mesela tarih boyunca üretilen ihtilafı giderme metotları Fıkıh Usûlü’nün ürünüdür. Ancak hadislerin Fıkıh, Kelam gibi alanlarda birer delil haline gelmesi aynı zamanda onların anlam ve yorumunda bir kısıtlama oluşturabilmektedir. Çelişkili rivayetlerin muhtevası itikadî meselelerle ilgili olduğunda ekoller arasındaki “imanın tanımı ve muhtevası”na yönelik farklılıklar hem çözüm yöntemleri üzerinde belirleyici olabilmekte hem de anlama-yorumlamada bir zorluğa ya da çözümsüzlüğe yol açabilmektedir. Mefhumu “Müslüman olmak, öncesinde yapılan günahları silip temizler. Bu nedenle kişi geçmişinden hesaba çekilmez.” ve “Müslüman olmak, İslam kötü yaşandığı sürece geçmişi temizlemez. Kişi geçmişinden ve mevcut halinden hesaba çekilir” şeklindeki hadisler arasındaki ihtilaf bu durumun en belirgin örneklerindendir. Bilhassa “İslam’ın kötü yaşanması” ve neticesi hususunda birbiriyle çelişen çözümler ortaya konmuştur. Bazısı bu ifadeyi mecaza hamlederek onun bir kınamadan ibaret olduğunu söylemiş, bazısı da onun Müslüman olmayı, ancak mümin olamamayı anlattığını beyan etmiştir. Büyük çoğunluk ise ya “küfür ve nifak” anlamına geldiği ya da Müslüman olan kimselerin tam anlamıyla tövbe etmediğini anlattığı kanaatindedir. Ancak rivayetleri tarihî verilerden istifade ederek değerlendirmek söz konusu ifadelerin “tahzîr ve terhîb” anlamında da olabileceğini ortaya koymakta ve rivayetlere dair farklı bir bakış açısı geliştirme imkanı sunmaktadır. Hz. Peygamber’in risaletin başlangıcı ve son dönemi gibi farklı şartlara sahip zamanlarda farklı nebevî uygulamalar ya da farklı stratejiler takip etmiş olma ihtimalini gündeme getirmektedir. Yine onun, muhataplarının iman bakımından durumlarına ve derecelerine göre farklı uyarılarda bulunmuş olabileceğini hatırlatmakta, hadislerden istifade ve nebevî örneklik alanının genişliğini vurgulamaktadır.

The science of Mukhtalif al-Hadith aims to resolve seeming discrepancies between the hadiths of the Prophet Muhammad. Because of its comprehensiveness, it is closely related to other Islamic sciences. For example, the methods developed throughout history to resolve discrepancies (between hadiths) are a product of Usul al-Fiqh. However, the fact that hadiths have become an argument in sciences such as Fiqh and Kalam can also constitute a limitation in their meaning and interpretation. When the content of discrepancies narrations is related to matters of creed, the differences between schools of thought regarding the 'definition and content of faith' can both be decisive on the solution methods and lead to a difficulty or lack of solution in understanding and interpretation. The discrepancy between the hadiths stating: 'Embracing Islam wipes away prior sins, therefore one is not held accountable for their past.' and 'Embracing Islam does not absolve the past if Islam is poorly lived; one remains accountable for both their past and present conduct.' is one of the most evident examples of this situation. Particularly conflicting solutions have emerged regarding 'the poor practice of Islam' and its consequences. Some have interpreted it as a metaphor and said that it is a condemnation. Others have said that it refers to being a Muslim but not being a true believer (Mu’min). The vast majority believe that it either means “disbelief and apostasy/nifaq” or that it means that those who have become Muslims have not fully repented. However, evaluating the narrations by making use of historical data reveals that these expressions may also mean “tahzir and terhib (admonition and deterrence)” and offers the opportunity to develop a different perspective on the narrations. This raises the possibility that the Prophet Muhammad may have followed different prophetic practices or strategies in times with different conditions, such as the beginning and final period of his prophethood. It also reminds us that he may have given different warnings according to the faith and levels of his audience, emphasizing the breadth of benefiting from the hadiths and the scope of prophetic guidance.