Kiliseden Camiye Dönüştürme ve İstanbul’da Kiliseden Dönüştürülen Camiler Hakkında Notlar
Transforming Churches into Mosques and Notes on Converted Churches in Istanbul
Yazar: Düzenli, Halil İbrahim
Dergi: FSM İlmi Araştırmalar İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi No. 16, 2020
Anahtar kelimeler: Cami,kilise,dönüşüm,İstanbul,Zeyrek Cami ; Mosque,converted church,transformation,Istanbul,Zeyrek Mosque

Bir dinin/inancın ibadet ritüellerinin toplu olarak gerçekleştirildiği “kutsal” mekânlarınbaşka bir din/inanç ritüelleri için kullanılmaya başlanması, mekânların bu anlamdakidönüşümleri tarih boyunca karşılaşılan durumlardır. Söz konusu dönüşümlerin coğrafyaya,tarihsel döneme, belli inanç faktörlerine, siyasal iklime, iktidar ilişkilerine vb. görefarklılıklar gösterdiği söylenebilir. Bu makalede bir mesele olarak “kutsal mekânın dönüşümü”ve İstanbul özelinde kiliseden camiye dönüşüm irdelenecektir. Zeyrek Camii(Pantakrator Kilisesi/Manastırı) gibi bazı dönüşümlere ayrıca değinilecektir. İstanbul’dakidönüşümler literatürde farklı sayı ve isimlerde yer almaktadır. Makalede bu literatürünbiraraya getirilmesi, bazı tashihler yapılması ve toparlanması amaçlanmaktadır. Bugünİstanbul’da ismi bilinen, halen ayakta veya kaybolmuş olsa da konumları tahmin edilenkırk adet kiliseden çevrilme cami bulunmaktadır. Makalenin temel savı kiliseden camiyedönüştürme eyleminin bütüncül veya tek bir sebebe bağlı olarak açıklanamayacağı, herdurumun/tekil örneğin farklılıklar barındırdığıdır. Kiliseler bir gayr-i müslim memleketinifethetmenin sembolü olarak, ilâhi nizamın yeniden tesisi için, demografik yapı değişimlerinebağlı olarak, harap olan yapıların ihtiyaç doğrultusunda yeniden kullanımı gibinedenlerle camiye çevrilmiştir.

The transformation of “sacred” places where the rituals of worship belonging to onereligion/faith are used to be performed collectively in order for the use of rituals belongingto another religious/faith is frequently encountered throughout history. It can be saidthat these transformations vary according to geography, historical period, certain belieffactors, political climate, power relations, and etc. This article will discuss the “transformationof a sacred place” as an issue in general and the transformation of a church intoa mosque in Istanbul in particular. Some transformations, such as the Zeyrek Mosque(the Church of the Monastery of Christ Pantokrator), will be discussed separately. Suchtransformations in Istanbul are cited in different numbers and names in literature. In thisarticle, it is aimed to combine this literature, making some revisions and collecting together.Today, there are forty mosques in Istanbul, which have been converted from churcheswhose names are known, some of which are still surviving while others are lost but withthe predicted locations. The main argument of the article is that the action of transformingfrom church into mosque cannot be explained solely grounded upon a holistic or singlecause, and that each situation/single example contains differences. Churches have beentransformed into mosques for reasons such as a symbol of conquering a non-Muslimcountry, re-establishing the divine order, or re-use of ruined structures due to the needsemerging depending on the demographic changes.