ANADOLULU KELİME HATTİCE TABARNA’DAN ESKİ TÜRKLERDE İL-TEBER’E DOĞRU
FROM ANATOLIAN WORD HATTİCE TABARNA TO İL-TEBER IN ANCIENT TURKIC PEOPLES
Yazar: Akdoğan, Rukiye
Dergi: Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Vol. 31 No. 2, 2022
Anahtar kelimeler: Hattice,,Tabarna,İl-Teber ; Hattian (language),Tabarna,,İl-Teber

Anadolulu bir kelime olan Hattice t/labarna’nın Kayseri-Kültepe’den ele geçen tabletlerde, M.Ö. 1800’lü yıllardan itibaren  özel isimlerde kullanıldığı görülmektedir. Daha sonra Eski Hitit Çağında krala Labarna/Tabarna ismi, krala isim verme   (I. Labarna, I. Hattušili (=II. Labarna)) geleneği şeklinde devam etmiştir. labarna-/tabarna- Hitit krallarının unvanı olarak kral, hükümdar anlamında kullanılmıştır. Sumercede TAB kelimesinden (çift, ikili, çiftlemek, iki parçalı)  türetildiğini düşündüğümüz t/labarna’nın ilk hecesinde çift, ikili anlamının bulunduğu aşikârdır. Tabarna/Labarna unvanı sadece "Hatti ülkesinin büyük kralı" için kullanılırdı ve Hitit krallığının kullandığı amblem, gücün de sembolü olan baltadır. KI.LAM (pazar yeri) bayramı töreni boyunca, krallığın simgesi olarak bazen demir balta ve demir mızrağın krallığın simgesi olarak kralla beraber geçtiği görülmektedir. Böylece balta ve mızrağın "krallığın simgelerini" ifade ettiği belirgin bir biçimde ortaya çıkmaktadır. Güney Avrupa, Ortadoğu ve Hindistan’a kadar uzanan bölgede iktidarların bilinen silahı ve sembolü olarak iki balta veya tek saplı çift balta karşımıza çıkmaktadır. Antik devirde labrys’un (çift ağızlı balta), dinsel törenlerde kullanıldığını ya da adak eşyası olarak tanrılara sunulduğunu görüyoruz. İslamiyet öncesinde eski Türk unvanları arasında, İl-teber (ilin teberi/ilin yöneticisi)  unvanı kitabelerde Uygur ve Karluk reislerinin unvanı olarak yer almaktadır. Bütün bunlar Hattice t/labarna  “hükümdarlık unvanı”nın, Hititlerden itibaren Eski Türklerde İl-teber’e kadar devam eden tarihsel yolculuğunu göstermesi açısından oldukça önemlidir.

In the cuneiform texts from Kayseri-Kültepe, is seen that Hattian t/labarna, an Anatolian word, has been used with special names since the 1800 BC. Later, in the Old Hittite Age, the name Labarna / Tabarna continued as the tradition of naming the king (Labarna I, Hattušili I (= Labarna II)). labarna-/tabarna- as the title of the Hittite kings, was used to mean king, ruler. It is clear that the first syllable of t/labarna, which we think is derived from the Sumerian word TAB (double, double, double, two-part), has a double, dual meaning. The title Tabarna/Labarna was used only for the "great king of the Hatti country", and the emblem used for the Hittite kingdom is the ax, which is also the symbol of power. During the KI.LAM (market place) festival, it sometimes appears that the iron ax and the iron spear, as the symbol of the kingdom, are mentioned with the king as the symbol of the kingdom. Thus, it becomes evident that the ax and spear refer to "symbols of the kingdom". In the region extending as far as Southern Europe, the Middle East and India, two axes or double axes with a single handle appear as the known weapon and symbol of the powers. In ancient times, it seems that the labrys (double-mouthed axe) was used in religious ceremonies or presented to the gods as a votive stuff. Among the old Turkish titles before Islam, the title of İl-teber (administrator of the province / ruler of the province) appeared in the inscriptions as the title of the Uyghur and Karluk chiefs. All these are very important in terms of indicating the historical journey of the Hattic t/labarna "ruler title" from the Hittites to İl-teber in the ancient Turkic Peoples.