Seyâhatnâme’deki Üç Mizahi Benzetme Kavramı: Şam Cini, Bağdat Kösü, Malta Esirleri-Kafirleri
Some thoughts on the three humorous metaphors used in Evliyâ Çelebi's Travelogue: Damascus Demon, Baghdad Drum, Maltese Captives-Infidels
Yazar: Büyüker Güngör, Nilgün
Dergi: Dil ve Edebiyat Araştırmaları No. 33, 2025
Anahtar kelimeler: Classical Turkish Literature of Ottoman Field ; Osmanlı Sahası Klasik Türk Edebiyatı ; Evliyâ Çelebi,Seyâhatnâme,Benzetme,Betimleme,Mizah,Deyimler,Şam şeytanı. ; Evliyâ Çelebi,Seyâhatnâme (Travelogue),Simile,Description,Humor,İdioms,Damascus demon.

Evliyâ Çelebi Seyâhatnâmesi’nde standart sözlüklerde bulunmayan, dönem metinlerinde yaygın olarak rastlanmayan birçok sözcük, ibare, tabir, deyim, kavram bulunmaktadır. Makalede işte bu ifadelerden üçü ele alınacaktır: 1. Şam cini, 2. Bağdat kösü, 3. Malta esirleri-kâfirleri. Bu ibarelerle kastedilen kimdir/nedir; bu yer adları niçin bu kavramlarla terkip edilmiştir; bu ibarelerin metinde karşıladığı anlam(lar) nedir gibi sorulara cevap bulabilmek için öncelikle ibarelerin metin bağlamları tespit edilmiştir. İlgili metinler tek bir mercek altında toplanıp değerlendirildiğinde ise bu üç ibarenin benzetme ve betimleme cümlelerinde çoğunlukla mizahi bir öge olarak kullanıldığı görülmüştür. Bu ibarelerin dayandığı tarihî, kültürel, mitolojik vb. zeminler aydınlatılmaya çalışıldığında da metindeki zahirî anlamların altına saklanan, ima ve ironi içeren farklı anlamların var olabileceği görülmüştür. Günümüz Türkçesindeki “Şam şeytanı[na dön-]” deyiminin kaynağının 17. yüzyıldaki “Şam cini[ne döneyaz-]” olabileceği, bu ifadeyle Emevi halifesi Muaviye’nin kastedilip tahkir edilebileceği; Bağdat kösünün genel manada Bağdat’ta üretilen kösleri değil, Bağdat seferinde kullanılan özel ve ünlü bir kösü ifade ettiği; Malta’nın koyu Katolik Hristiyan şövalyeleri ve halkıyla 17. yüzyıl Osmanlısında “en zalim”in simgesi olduğuna dair bilgi ve bulgular elde edilmiştir. Bu makaleyle Evliya Çelebi ve Seyâhatnâme sözlüğü çalışmalarına cüzi bir katkı sağlanmaya çalışılırken dönemin şiir metinlerinde işlenmesi muhtemel “Şam-cin-şeytan-Muaviye”, “Bağdat-kös”, “Malta-esir, Malta-kâfir” ilgi ve ilişkilerine de dikkat çekilmeye çalışılmıştır.

Evliyâ Çelebi’s Travelogue contains numerous words, phrases, expressions, idioms, and concepts not found in standard dictionaries or commonly encountered in contemporary texts. This article will address three of these unusual phrases: 1. Damascus demon, 2. Baghdad drum, 3. Maltese captives-Maltese infidels. To answer questions such as who/what is meant by these phrases, why are these place names combined with these concepts, and what the meaning(s) of these phrases are in the text, the textual contexts of the phrases were first determined. Thus, it was observed that these phrases were often used in humorous comparisons and descriptions. When the historical, cultural, mythological, and other underlying contexts of these phrases were investigated, it was noted that the text may contain different ironic meanings. Research into the origins of these expressions has yielded the following: 1. The expression "to return to the devil of Şam" in modern Turkish may have been "to turn to the jinn of Şam" in the 17th century; this expression may even have referred to Muawiyah. 2. "Baghdad kösü" does not refer to kös manufactured in Baghdad in general, but to a specific kös used during the Baghdad campaign. 3. "Malta," with its devout Catholic Christian knights and people, was a symbol of cruelty in the 17th-century Ottoman Empire. This article aims to make a small contribution to the study of Evliyâ Çelebi and his Seyâhatnâme dictionary, and to draw attention to the possible relationships between Şam-jinn-demon-Muaviye, Baghdad-kös, Malta-captive, and Malta-infidel, which are likely to be discussed in other literary texts.