Gazzâlî ve İbn Rüşd’de Nedensellik Tartışması ve Bilim Tarihindeki Yansımaları
Discussion of Causality in Ghazzâlî and Averroes and Its Impact on the History of Science
Yazar: Aydın, Hasan
Dergi: Erdem, Vol. 0 No. 77, 2019
Anahtar kelimeler: Tehâfüt (tutarsızlık),İbn Rüşd,Gazzâlî,nedensellik,zorunluluk,bilim ; Incoherence (tehâfüt),Ghazzâlî,Averroes,causality,necessity,science

İslam dünyasında Gazzâlî ile başlayan ve İbn Rüşd’dekarşılığını bulan tehâfüt (tutarsızlık) tartışması, İslam ortaçağında, kelam(teoloji) ile felsefe geleneklerinin birbiriyle olan eleştirel diyaloglarınıirdelemek bakımından bir başlangıç noktası sunar. Tartışma konularının hemenhepsi ilgi çekici olmakla birlikte, tehâfütteki hemen tüm tartışmaların düğümnoktasını nedensellik sorununun oluşturduğu söylenebilir. Bilindiği gibi,ortaçağ İslam düşüncesinin iki temel entelektüel akımı olan kelam ile felsefearasında, nedensellik konusunda köklü bir ayrışma yaşanmıştır. Kelamdakinedensellik tartışması, daha çok dinsel bildirilerde yer alan Tanrı’nın kudretiile Tanrı-evren ilişkisine ait ifadelerin yorumlanmasına dayanır. Kelamcılar,antik atomcu gelenekten yola çıkarak, parçalı ve süreksiz bir evren modeligeliştirmişler ve İslam dinsel bildirilerini bu model ışığında yorumlamışlar,hem tanrısal hem de doğal düzeyde nedensel zorunluluğu inkâr etmişlerdir.Aristotelesçi anlamda, nesnelerin eylemlerini gerektiren bir doğalarının veözlerinin olduğunu reddetmişlerdir. Oysa filozoflar, kendilerini Aristoteles’inakılcı ve bilimsel felsefesinin geliştiricisi olarak görmüşlerdir. Felsefiçevrelerde, Tanrı ilk neden olarak görülmüş, şeylerin tanrısal sudur yoluylaneden-sonuç ilişkisiyle zorunlu olarak varlığa geldiği savunulmuş, nesnelerineylemlerini gerektiren bir doğalarının ve özlerinin bulunduğu ilerisürülmüştür. Filozoflara göre, bir şeyi bilmek demek, o şeyin nedenlerinibilmek demektir; dolayısıyla bir şeyin doğasının ve doğal nedenselliğin inkârıaynı zamanda bilginin inkârı demektir. Bu yüzden nedenselliğin onayı,filozoflar için epistemolojik ve ontolojik bakımdan yaşamsaldır. İşte Gazzâlîkelam geleneğini, İbn Rüşd ise felsefe geleneğini öncelemiş, bu ikisi arasındatehâfüt geleneğinde doğal nedenselliğin zorunlu olup olmadığı konusunda köklübir tartışma yaşanmıştır. Bu çalışmada, önce Gazzâlî’nin doğal nedenselliğinzorunluluğu düşüncesine yönelttiği eleştiriler, ardından da bir filozof olarakİbn Rüşd’ün Gazzâlî karşısında nedensel zorunluluğu savunusu ele alınacak,tartışmaların dayandığı ontolojik ve epistemolojik zemin ana hatlarıyla gözlerönüne serilmeye çalışılacaktır. Tartışma gerçekten önemlidir; zira pek çokmodern doğulu ve batılı araştırmacı, Gazzâlî’nin nedenselliğin zorunluluğunueleştirisini, nedenselliğin inkârı olarak yorumlamış ve nedensellik düşüncesigeçmişten günümüze bilimde güçlü bir işlev yüklendiği için Gazzâlî’yi İslamdünyasında yaşanan bilimsel duraklamanın ve gerilemenin baş müsebbibi ilanetmiştir. Dolayısıyla sağlıklı bir karara varabilmek için tartışmayı analizetmek kaçınılmazdır.

ABSTRACTThe discussion over incoherence (tehâfüt) which starts withGhazzâlî and which Averroes responds provides a starting point for questioningthe critical dialogues of theology (kalâm) and philosphy tradi- tions with oneanother in the middle age of Islam. Even though all the discussion subjects areinteresting, it can be said that the causality problem forms nearly all thediscussions in incoherence. As its known, a radical separation has beenexperienced between two major intellectual traditions of the medieval Islamicthought: theology (kalâm) and philosophy (falsafah). The discussion ofcasuality in theology are based on the interpretations of some statementsrelated to the power of God and the relation of God-universe in the sacredtexts. The theologists developed a fragmental and discontinuous model ofuniverse and they interpreted the Islamic sacred texts under the light of thismodel though using an ancient atomist tradition and they rejected the causalityboth at the divine and natural level. They rejected the nature and the essencewhich require the actions of the objects. However, the philosphers regardedthemselves as the developers of the rational and scientific philosophy ofAristotle. In philosophy, the God was regarded as the first cause, it has beendefended that the things necessarily existed with cause and effect throughdivine emanation (sudûr), it has been claimed that the objects have the natureand the essence that require their actions. To philosophers, to know a thing isto know its causes; namely, the rejection of the nature or essence of a thingand natural causality means the denial of knowledge as well. Therefore, theapproval of causality is essential for the philosophers ontolgically andepistemologically. While Ghazzâlî prioritises the theological tradition,Averroes prioritises the philosophical tradition; a radical discussion has beenexperienced between these two as to whether the natural causality is necessityin the incohererence tradition. In this study, first, the criticisms ofGhazzâlî towards the thought of natural causality necessity and then as aphilospher the defend of Averroes regarding the natural causality againstGhazzâlî will be focused on, the ontological and the epistemological ground onwhich the discussions are based will be generally revealed. The discussion ishighly important; for many modern eastern and western researchers haveintrepreted Ghazzâlî’s criticisim of the necessity of causality as the denialof causality and they declared that Ghazzâlî is the main reason for thescientific decadence; for the thought of causality has had an importantfunction in science from past to our present time. Therefore, it is inevitableto analyze the discussion so as to reach a right decision.