Güneydoğu Anadolu’da Neolitik Dönem Dikilitaş Geleneği: Bağlamsal Yaklaşımla Karşılaştırmalı Bir Değerlendirme
Neolithic Stone Pillar Tradition in Southeast Anatolia: A Comparative Assessment Using a Contextual Approach
Yazar: Bingöl, Erhan
Dergi: Anatolian Research No. 25, 2021
Anahtar kelimeler: Archaeology ; Arkeoloji ; Southeast Anatolia,Pre-Pottery Neolithic Period,Pillar Tradition,Cult Buildings,Göbeklitepe ; Güneydoğu Anadolu,Çanak Çömleksiz Neolitik Dönem,Dikilitaş Geleneği,Kült Yapıları,Göbeklitepe

Güneydoğu  Anadolu  Bölgesi’nin  Neolitik  Dönem  yerleşimleri  özellikle  son  yirmi  beş yıldır kült yapıları ve simgecilik merkezli farklı teoriler üzerinden yoğun olarak incelenmiştir.  İlk  olarak  Nevali  Çori,  sonrasında  Göbeklitepe’nin  keşfiyle  birlikte  bölgedeki  araştırmaların  merkezine  yerleşen  kült  yapıları,  dikilitaşlar  ve  kabartma  motifler,  din  arkeolojisi  açısından  yenilikçi  kuramsal  tartışmaları  da  beraberinde  getirmiştir.   Bu   çalışmanın   ana   konusunu   Çanak   Çömleksiz   Neolitik   Dönem   içerisinde bir gelenek halini alan dikilitaşların arkeolojik bağlamlarından hareketle değerlendirmesi  oluşturur.  Değerlendirme  kapsamında  ilk  olarak  tüm  yerleşim  yerlerinde  saptanmış  olan  dikilitaşlar  ve  üzerinde  bulunan  betimlemeler  ayrıntılı  olarak  ele  alınmıştır.  Daha  sonra  dikilitaşların  sahip  olduğu  özellikler  yerleşmeler  arası karşılaştırmalar yapabilmek için sayısal verilere dönüştürülmüş ve buradan elde edilen  istatistiki  sonuçlardan  ve  dikilitaşların  arkeolojik  bağlamlarından  hareketle  bütüncül  bir  yaklaşımla  yeniden  yorumlanmıştır.  Dikilitaşlar  üzerindeki  tasvirlerin  sembolik  içeriğiyle  arkeolojik  bağlamları  bir  arada  ele  alındığında  Güneydoğu  Anadolu  Çanak  Çömleksiz  Neolitik  Dönem  toplumlarının  ritüel  davranışlarına  ışık  tutacak niteliktedir. Fırat ve Dicle Bölgesi’nde ele geçen dikilitaşlar form, boyut ve tasvir  anlayışı  bakımından  iki  farklı  geleneği  yansıtmakta,  her  iki  bölgenin  özgün  karakterinin   göz   ardı   edilmemesi   gerektiğine   işaret   etmektedir.   Bu   fark,   aynı   zamanda, ritüel ve inanç pratikleri açısından ayrışan düşünsel dünyaların varlığının göstergesidir. Bununla birlikte her iki bölgede de kült yapıları çoğunlukla yerleşim yerlerinin domestik mekânlardan ayrı, özel olarak seçilmiş bir alanında yer alır. Tüm bu  yapıların  sürekli  yenilenmesi  ve  onarılması,  dikilitaşların  devşirme  malzeme  olarak   tekrar   tekrar   kullanımı,   binaların   kullanım   sonunda   gömülmesi   ortak   özellikler  olarak  karşımıza  çıkar.  Dikilitaşlar  üzerindeki  eril  ve  yabanıl  dünyadan  ilhamını alan sembolizm ise özellikle Fırat Havzasında dikkat çekici bir özellik olarak tartışılmıştır.  Aynı  bölgede  zamanla  önce  dikilitaşların  boyutlarının  küçülmesi,  daha sonra tamamen yok olması Neolitik yaşam biçimindeki ekonomik ve ideolojik kırılmalara işaret edebilir.

The last 25 years witnessed an unprecedented increase in the theoretical and empirical research on the southeast Anatolian Pre-Pottery Neolithic (PPN) period, focusing on cult buildings and ritual symbolism. The cult structures, pillars, and relief motifs, which became the center of research in the region with the discovery of Nevali Çori and Göbeklitepe, engendered novel  theoretical  discussions  within  the  archaeology  of  religion.  The  main  subject  of  this  study  is  the  evaluation  of  the  stone pillars—which became a tradition in the PPN period—in terms of their archaeological contexts. This paper discusses the pillars and details and depictions etched on them, while compiling numerical data on their assessed features. All the stone pillars unearthed so far in archaeological excavations and surveys have been re-evaluated and reinterpreted from a holistic approach by considering the archaeological contexts as well as their structural features and relief depictions. Stone pillars  provide  ample  information  on  the  symbolism  and  ritual  practices  of  the  communities  when  assessed  with  their  archaeological contexts and symbolic features as a whole. The stone pillars identified in the Euphrates and Tigris regions represent two different traditions in terms of form, size, and depiction, which indicate that these two regions need to be viewed as two unique and separate yet connected entities. This difference is an indication of unique symbolic and ritual practices  that  refer  to  distinct  ideological  worlds.  However,  in  both  regions,  the  cult  and  special  buildings  were  mostly  located in a specially selected area of the settlements, separate from the domestic features and architecture. In addition, the practice of constant construction and re-construction, the secondary use of pillars as architectural elements, and the subsequent burial of buildings when their use-life was completed are common characteristics observed in both regions. Masculine and wild faunal symbols typically characterize the pillars from the Euphrates Basin sites. The gradual shrinkage of pillar size and their subsequent disappearance at the Euphrates Basin sites may suggest that ideological and economical transformations were underway in Neolithic society.