Kabilecilik ve Hukuksuzluk
Tribalism and Lawlessness
Yazar: Ünal, Yaşar
Dergi: Bozok Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi No. 28, 2025
Anahtar kelimeler: Kalam ; Kelam ; Kalām,Justice,Law,Supremacy of Law,Constitutional State,Tribe ; Kelam,Adalet,Hukuk,Hukukun Üstünlüğü,Hukuk Devleti,Kabile

Cahiliye Dönemi ifadesi, Kur’ân’ın gelişiyle birlikte pek çok konuda değişim ve dönüşümün yaşandığı önceki süreci isimlendirmek için kullanılmaktadır. Söz konusu döneme adeta rengini veren özelliğin kan bağına dayalı güçlü bir kabilecilik anlayışı olduğu bilinmektedir. Bu bağlamda asabiyet duygusu ve kabilecilik olgusu toplumsal hayatın sürdürülmesinde olumlu birtakım özellikleri barındırmakla birlikte temeli yanlış atıldığı için çoğu zaman çeşitli haksızlıkların ortaya çıkmasının da kaynağını oluşturmuştur. Doğrusu Cahiliye Arapları arasında ortaya çıkan pek çok insafsızlığın, vahşetin, zulüm ve haksızlığın temelinde asabiyet merkezli kabileciliğin, başlangıcı nüzul öncesine kadar giden kabileler arası rekabetin, düşmanlık ve gruplaşmaların belirleyici olduğu anlaşılmaktadır. Ancak bu durum bizleri kabile içerisinde geçerli herhangi bir kanun ya da kurallar manzumesinin bulunmadığı sonucuna götürmemelidir. Aksine kabile içerisinde geçerli kanunlara riayet konusunda asla taviz verilmediği bilinmektedir. Buradaki asıl sorun kanunların objektif bir şekilde toplumun tamamına uygulanmaması meselesidir. Anlaşıldığı kadarıyla Cahiliye Dönemi Arap toplumunda kanunların uygulanması konusundaki standartsızlıklar ve keyfi uygulamalar hakkaniyeti sağlamak şöyle dursun pek çok haksızlığa yol açmıştır. Böylece kanunların olduğu ancak hukukun olmadığı bir toplumsal yapı ortaya çıkmıştır. Çalışmamızın başlığında “hukuksuzluk” şeklinde bir isimlendirmeye yer verilmesinin sebebi, kanunların uygulanmasının hukukun tesis edilmesi için tek başına yeterli olamayacağı şeklindeki kanaatimizdir. Zira hukukun gerçekleşmesinin temel şartı adaletin sağlanmasıdır. Başka bir ifadeyle ancak adaletin olduğu bir ortamda hukukun varlığından bahsedilebilir. Nitekim güçlünün değil, hakkın ve hukukun üstün tutulduğu bir sistemi ve toplumu öngören Kur’ân’ın önerdiği toplumsal yapı incelendiğinde söz konusu toplum için adalet sayesinde bütün insanların haklarının koruma altına alındığı, hukukun üstünlüğüne dayalı bir yönetim şeklinin öne çıkarıldığı görülebilecektir. Bu nedenle İslam’ın en önemli hedeflerinden biri, gönderildiği toplumda kabile sistemi üzerine kurulu asabiyet/soy esaslı sosyal yapılanmadan, hukukun üstünlüğüne dayalı devlet nizamına geçişi temin etmek olmuştur. Biz de araştırmamızda bireysel ve toplumsal anlamda son derece önemli bir yere sahip olan adalet ve hukuk arasındaki bu ayrılmaz ilişkiden hareketle İslam noktasında meselenin ele alınışını ve bu noktada Hz. Peygamber’in marifetiyle toplumsal zeminde nasıl bir değişim oluşturulmaya çalışıldığını irdelemeye çalıştık. Kur’ân’ın öngördüğü sistemin keyfi ya da indî/temelsiz kararlara dayanan değil aksine, hukukun üstünlüğünü esas alan, hukukî kaidelere tâbi olunmasını şart kılan bir içeriğe sahip olduğunu tespit ettik. Söz konusu içeriğin zamanın ruhuna uygun bir tarzda değerlendirildiğinde günümüzdeki karşılığına “Hukuk Devleti” denilebileceği kanaatindeyiz. Son olarak çalışmamızı oluştururken kavram analizi, tarihsel ve olgusal gerçeklik değerlendirmesi esas alınmış, nitel araştırma yöntemlerinden doküman analizi tercih edilmiştir.

The term “Jāhiliyyah Period” is used to refer to the pre-revelation era, which underwent significant changes and transformations with the advent of the Qur’ān. It is well known that the defining characteristic of this period was a strong tribalism based on ʿasabiyya. In this context, while the sense of ʿasabiyya and the phenomenon of tribalism contributed positively to the maintenance of the social life, they often became the source of various injustices because they are based on false foundations. Indeed, many instances of cruelty, brutality, oppression, and injustice among the Jāhiliyyah Arabs can be understood as being driven by ʿaṣabiyya-centered tribalism, long-standing inter-tribal rivalries, which had begun before the revelation hostilities, and factionalism. However, this should not lead us to conclude that there were no laws or rules within the tribes. On the contrary, it is well known that adherence to the laws within the tribe was strictly maintained. The real issue was the lack of objective application of these laws across the entire society. It appears that the inconsistencies and arbitrary implementations in the enforcement of laws during the Jāhiliyyah not only failed to ensure justice but also led to numerous injustices. As a result, a social structure emerged in which laws existed, but true justice—law in its ideal sense—was absent. The reason we refer to this phenomenon as "lawlessness" in our study title is our opinion that the mere presence of laws is not sufficient for the establishment of true justice. The fundamental condition for the realization of law is the assurance of justice. In other words, law can only be said to exist in an environment where justice prevails. Indeed, when examining the societal structure envisioned by the Qur’ān, which promotes a system where the rule of law, rather than the dominance of the powerful, is upheld, it becomes evident that such a society safeguards the rights of all individuals and prioritizes a governance system based on legal supremacy. For this reason, one of the most significant objectives of Islam has been to facilitate the transition from a tribal system based on ʿaṣabiyya and lineage to a state order founded on the rule of law. In our study, we have examined this matter through the lens of Islam by focusing on the inseparable relationship between justice and law, which holds great importance both individually and socially. Furthermore, we have analysed how the Prophet Muhammad played a pivotal role in initiating societal transformation in this regard. We have determined that the system envisioned by the Qur’ān is based on the supremacy of law, requiring adherence to legal principles rather than arbitrary or personal judgments. When evaluated in a manner suited to the spirit of the times, we believe that the modern equivalent of this system can be referred to as the “Rule of Law State”. Lastly, in conducting our study, we employed concept analysis, historical assessment and an evaluation of factual realities. Among qualitative research methods, document analysis was specifically chosen.