5. SINIF TÜRKÇE DERS KİTAPLARINDAKİ METİNLERDE GEÇEN EŞ VE ZIT ANLAMLI KELİMELERİN GÖRÜNÜMÜ VE BAĞLAM İÇERİSİNDE İNCELENMESİ
5. SINIF TÜRKÇE DERS KİTAPLARINDAKİ METİNLERDE GEÇEN EŞ VE ZIT ANLAMLI KELİMELERİN GÖRÜNÜMÜ VE BAĞLAM İÇERİSİNDE İNCELENMESİ
Yazar: Bakkal, Keriman; Kara, Mehmet
Dergi: 21. Yüzyılda Eğitim ve Toplum, Vol. 13 No. 39, 2024
Anahtar kelimeler: Linguistics (Other) ; Dilbilim (Diğer) ; Anlambilim,Türkçe ders kitabı,zıt anlam,eş anlam

Öz:Türk dili, tarih boyunca çeşitli diller ile iletişim içerisinde bulunmuştur. Bu durum Türk dilinin anlam derinlikleri olan, ayrıca sözvarlığı açısından çok üretken ve zengin bir dil olmasına katkı sağlamıştır. Dildeki zenginliklerden biri olan eş anlamlı kelimeler bazı tartışmalara konu olmasına rağmen dilin önemli bir unsuru ve yapısı konumundadır. Anlambilim ve eğitim sistemi içerisinde genellikle zıt anlamlı kelimeler ile birlikte incelendiği için eş anlamlı kelimeler, zıt anlamlı kelimeler ile birlikte anılmaktadırlar. Bu çalışmada ana dili öğretiminde kullanılan en yaygın öğretim materyali olan 5. sınıf Türkçe ders kitabındaki metinlerde geçen eş ve zıt anlamlı kelimeleri anlamsal açıdan, TDK Sözlük İnternet Veri Tabanı yardımı ile cümle içerisinde bağlamsal nitelikleri, kelimelerin kullanım çeşitlikleri ve sıklıkları tespit edilmeye çalışılmıştır. Bunun yanı sıra yapı olarak eş anlamlı olan kelimeler anlam olarak zıt anlamlı kelimeleri de karşılayabilmektedir, ayrıca eş ve zıt anlamlı kelimelerin cümle içerisindeki kullanımlarında, anlamsal olarak birbirlerini karşılamayan örnekler de tespit edilmiştir. Bunların yanında tespit edilen örneklerin kısıtlılığı öğrencilerin dil becerilerinin gelişimlerini zorlaştıracağı düşünülmektedir. Ayrıca sekiz tema içerisinde bulunan eş ve zıt anlamlı kelimelerin hem temalar arasındaki dağılımları orantısız hem de artarak gitmediği görülmektedir. Öğrencilerin öğrenimlerini doğru ve düzenli gerçekleştirebilmeleri açısından ders kitaplarının Türkçe Dersi Öğretim Programı içerisindeki eş ve zıt anlamlı kazanımları karşılaması ayrıca desteklemesi beklenmektedir. Öğrencilerin sözvarlığını geliştirmeleri ve bu sayede duygu, düşünce ve fikirlerini yazılı veya sözlü olarak en etkili ve doğru biçimde anlatmaları için eş ve zıt anlamlı kelimeleri bilmeleri önem taşımaktadır. Türkçe öğretimi, dilin zenginliklerini ve sözvarlığını öğrencilerin aktif bir şekilde kullanıcılığını yapabilecekleri şekilde olmalıdır ve bu duruma göre tasarlanmalıdır.Anahtar Sözcükler: Anlambilim, Türkçe ders kitabı, zıt anlam, eş anlam.

Öz:Türk dili, tarih boyunca çeşitli diller ile iletişim içerisinde bulunmuştur. Bu durum Türk dilinin anlam derinlikleri olan, ayrıca sözvarlığı açısından çok üretken ve zengin bir dil olmasına katkı sağlamıştır. Dildeki zenginliklerden biri olan eş anlamlı kelimeler bazı tartışmalara konu olmasına rağmen dilin önemli bir unsuru ve yapısı konumundadır. Anlambilim ve eğitim sistemi içerisinde genellikle zıt anlamlı kelimeler ile birlikte incelendiği için eş anlamlı kelimeler, zıt anlamlı kelimeler ile birlikte anılmaktadırlar. Bu çalışmada ana dili öğretiminde kullanılan en yaygın öğretim materyali olan 5. sınıf Türkçe ders kitabındaki metinlerde geçen eş ve zıt anlamlı kelimeleri anlamsal açıdan, TDK Sözlük İnternet Veri Tabanı yardımı ile cümle içerisinde bağlamsal nitelikleri, kelimelerin kullanım çeşitlikleri ve sıklıkları tespit edilmeye çalışılmıştır. Bunun yanı sıra yapı olarak eş anlamlı olan kelimeler anlam olarak zıt anlamlı kelimeleri de karşılayabilmektedir, ayrıca eş ve zıt anlamlı kelimelerin cümle içerisindeki kullanımlarında, anlamsal olarak birbirlerini karşılamayan örnekler de tespit edilmiştir. Bunların yanında tespit edilen örneklerin kısıtlılığı öğrencilerin dil becerilerinin gelişimlerini zorlaştıracağı düşünülmektedir. Ayrıca sekiz tema içerisinde bulunan eş ve zıt anlamlı kelimelerin hem temalar arasındaki dağılımları orantısız hem de artarak gitmediği görülmektedir. Öğrencilerin öğrenimlerini doğru ve düzenli gerçekleştirebilmeleri açısından ders kitaplarının Türkçe Dersi Öğretim Programı içerisindeki eş ve zıt anlamlı kazanımları karşılaması ayrıca desteklemesi beklenmektedir. Öğrencilerin sözvarlığını geliştirmeleri ve bu sayede duygu, düşünce ve fikirlerini yazılı veya sözlü olarak en etkili ve doğru biçimde anlatmaları için eş ve zıt anlamlı kelimeleri bilmeleri önem taşımaktadır. Türkçe öğretimi, dilin zenginliklerini ve sözvarlığını öğrencilerin aktif bir şekilde kullanıcılığını yapabilecekleri şekilde olmalıdır ve bu duruma göre tasarlanmalıdır.Anahtar Sözcükler: Anlambilim, Türkçe ders kitabı, zıt anlam, eş anlam.