Şehre Sığmayan Topraklar: İstanbul Bostanları
Lands which didn’t fit into the City: The Market Gardens of Istanbul
Yazar: Bülbül, Ahmet Hamdi
Dergi: Erdem No. 87, 2024
Anahtar kelimeler: City in Human Geography ; Beşeri Coğrafyada Kent ; City and Regional Planning ; Şehir ve Bölge Planlama ; Cultural and Natural Heritage ; Kültürel ve Doğal Miras ; Bostan,su dolabı,iaşe,İstanbul,Osmanlı,imarplanları ; Market gardens,animal driven water pumps,provisions,İstanbul,Ottoman,urban planning

İstanbul’un fethiyle birlikte, ülkenin çeşitli yerlerinden burayagetirilen halkla bir imar ve iskân politikası izlenir. Şehrin çoğalannüfusuna bağlı olarak, artan gıda ihtiyacının bir bölümünü (günlüksebze ve meyveler) karşılamasının yanı sıra şehrin tarihi ve kültürelpeyzajını tamamlayan alanlar olan bostanlar önemini son yıllara kadarkorumuştur. Bostanlar yalnızca sur içi ve kara surlarının etrafında değilaynı zamanda Boğaz’ın her iki yakasında ve diğer mahallelerdeki dereve ırmak havzalarında yer almaktaydı.İstanbul’u gezen seyyahlar tarafından “Yeşil İstanbul” diye anılanşehir, yeşillikler içindeki mimari yapılarının yanı sıra bağ, bahçeve bostanlarıyla da öne çıkmaktaydı. Bu özelliğini 20. yüzyılınbaşlarına kadar muhafaza eden şehirde, endüstrileşme ile birlikte göçhareketliliğine bağlı olarak artan konut ihtiyacını gidermek için ilkgöz dikilen yerler bostanlar olmuştur.Bir zamanlar İstanbul’la özdeşleşen bostanlar hem bir istihdam alanıolması hem de üretime doğrudan katkı sağlaması nedeniyle şehrin 19.yüzyılın ilk yarısına tarihlenen haritalarında önemli bir yer bulurken,planlı şehircilik faaliyetlerinin başladığı 20. yüzyılın ilk yarısındanitibaren neredeyse yok sayılır olmuştur.İstanbul’un planlanma çalışmaları kapsamında hazırlanan korumaamaçlı uygulama imar planlarında, önceleri tanımsız bırakılarak gözardı edilen bostanlar, sonraki çalışmalarda da artan nüfus yoğunluğununyeşil alan ihtiyacını giderecek yerler olarak görülmüş, çevre ve peyzajdüzenleme projeleri ile park ve kültürel park fonksiyonu verilerek aslifonksiyonundan uzaklaşmıştır.Her dönem su sorunu yaşayan İstanbul’da bostanların sulanmasındada zorluklar yaşanır. Özellikle sur içinde ve sur dışında yer alan bostanların yakınında bir akar sunun olmaması, yeraltı sularının dayetersiz kalması nedeniyle bostan sahipleri bostanlarını lağım sularıile sulamaları sonucu artan bulaşıcı hastalıklar sorunu döneminbasınında oldukça geniş yer aldı. Belediye tarafından sıkı birdenetime tabi tutulan bostanlarla ilgili getirilen yasaklar ile şebekesuyunun kullanılması mecburiyeti de çözüm olmayınca bostanlarınşehrin dışına çıkarılması kararlaştırılır.Önceleri plansızlık yüzünden düzensiz yapılaşmaya maruz kalanbostanlar, hazırlanan koruma amaçlı uygulama imar planlarında dahak ettiği yeri bulamaması bir yana bu planların da her dönem tadilatauğramasıyla bitip tükenmek bilmeyen yapılaşmaya teslim olmuştur.Bu makalede; İstanbul’un kültürel ve tarihi geçmişinde önemli biryeri olan bostanların şehre katkısı, arşiv kayıtları, tarihi harita, plan,kroki, yazılı ve görsel belgeler eşliğinde ele alınarak, tarihsel gelişimsüreci içinde İstanbul’un planlama çalışmaları kapsamında geçirdiğievrim incelenmeye gayret edilmiştir.

With the conquest of Istanbul, a reconstruction and settlement policywas implemented, involving people brought from various parts of thecountry. In addition to meeting a portion of the city’s increasing foodneeds (daily vegetables and fruits) due to the growing population,the gardens, which are areas completing the historical and culturallandscape of the city, have maintained their importance until recentyears. These gardens were not only located inside the city walls andaround the land walls but also along both shores of the Bosphorus andin the stream and river basins of other neighborhoods.The city -called “Green İstanbul” by traveler visiting it- achievedstandout with its architectural structures surrounded by greenerybesides bağ, bahçe, boston which all refer to gardens in Turkish. Thecity maintained those features until the beginning of 20th century.Migration movement connected to industrialization caused massneed of housing as a result market gardens were in the first place tobe dispensed with housing need.Once synonymous with Istanbul, these gardens found a significantplace on maps dating back to the first half of the 19th century, asthey were both a source of employment and directly contributed toproduction. However, starting from the first half of the 20th century,when planned urbanization activities began, they were almost entirelyneglected.In implementary development plan for proctection of İstanbulprepared in terms of city’s urban planning, market gardens were inlong-standing state of neglect by remained undefined. In subseqentstudies, they were considered to meet increasing population’s needof greenery in the meanwhile they served as parks or cultural parksin the landscaping projects which caused market gardens to lose theiressential function.İstanbul used to face water shortage in every age so the city hadtrouble with watering market gardens. Especially due to fact thatthere weren’t any streams near the market gardens located inside andoutside the Land Walls of İstanbul, gardeners used sewage to watergardens as a result it caused infectious diseases which captured theheadlines at that time. Municipality kept watering tight control over market gardens, it forced gardeners to use mains water. Unfortunatelythat wouldn’t help to solve the problem, Municipality drove marketgardens from the city.At first market gardens suffered from unplanned urbanization due tothe absence of planning, then they were underrated in implementarydevelopment plans for protection of the city. Moreover severalmodifications of these plans led to never-ending constructions inevery period.This article aims to examine the contributions of the gardens, whichhold a significant place in Istanbul’s cultural and historical past, tothe city. Using archival records, historical maps, plans, sketches, andwritten and visual documents, the historical development processand the evolution of Istanbul within the scope of planning studies areexplored.