Erken Dönem İslam Tarihinde Mehdîlik: Tarihsel Tipolojiler Üzerinden Bir Analiz
Mahdīsm in Early Islamic History: An Analysis Through Historical Typologies
Yazar: Oruç, Muhammed Cihat
Dergi: Dini Araştırmalar No. 69, 2025
Anahtar kelimeler: Islamic Sects ; İslam Mezhepleri ; İslam Mezhepleri Tarihi,Mehdîlik,Kahtânî,Süfyânî,Nesebî Üstünlük,Siyasî ve Karizmatik Liderlik ; History of Islamic Sects,Mahdīsm,Kaḥṭānī,Sufyāni,genealogical superiority (nasabī privilege),Political and Charismatic Leadership

İslam düşünce tarihinde kurtarıcı beklentisinin en somut karşılıklarından biri olan mehdîlik inancı, erken dönem Müslüman toplumlarda, teolojik bir zeminden ziyade, siyasi istikrarsızlıklar, asabiyet kültürü, toplumsal adaletsizlikler ve liderlik arayışları gibi sosyopolitik dinamikler çerçevesinde şekillenmiştir. Bu çalışma, erken dönem İslam tarihinde “mehdî” kavramının çoğunlukla politik ve toplumsal bağlamlardaki işlevini tahlil ederek siyasî bir meşruiyet aracı olarak nasıl şekillendiğini incelemektedir. Bu tarihsel kullanımların daha sonra yaygın bir inanç haline gelen Mehdîlik düşüncesinin temelini nasıl oluşturduğunu analiz etmektedir. Bu noktada, Müslüman gelenekte erken dönemde ortaya çıkan dinî ve siyasi hareketlerde mehdî, kıyamet öncesi ortaya çıkacağı beklenen bir kurtarıcıdan ziyade; dönemin sosyopolitik bağlamına uygun olarak siyasî liderliğe (imamet/hilafet) namzet bir kişi veya bir adalet sembolü olarak tasavvur edilen kişiler için kullanılmış bir kavramdır. Emevî ve Abbâsî dönemlerinde dinî-siyasî hadiselerde öne çıkan kimi şahsiyetler ya doğrudan kendilerini mehdî olarak ilan etmiş ya da taraftarları onları bu vasıfla anmış veya mehdîlik söylemi ile özdeşleştirilmiştir. Buna dayanarak çalışma, söz konusu tarihsel figürler üzerinden Mehdîlik düşüncesinin kurucu unsurları olarak nitelendirilebilecek dört ana niteliği kavramsallaştırarak bir analiz sunmaktadır: nesebî üstünlük, siyasî-karizmatik liderlik, adaletin tesisi ve dini yenileme. Bu ilkeler, sonraki dönemlerde şekillenen mehdî inancı açısından da ortak anlatı kalıplarını belirlemektedir. Çalışmada bu dört temel unsur çerçevesinde, mehdîlik iddiasında bulunmuş veya mehdî olarak nitelendirilmiş şahsiyetler üzerinden bir değerlendirme yapılmakta ve Müslüman gelenekte mehdî inancının tarihsel temelleri ortaya konulmaktadır. Çalışmada mehdîlik konusu, olağanüstü niteliklerle donatılmış mitolojik, apokaliptik, mito-teolojik anlatılar yerine, erken dönem İslam tarihinde dinî ve siyasî olaylarda aktif rol oynamış “tarihî tipolojiler” üzerinden ele alınmıştır. Bu şekilde mehdîlik düşüncesinin yalnızca kıyamet öncesi bir kurtarıcıya dair bekleyişten ibaret olmayıp, aynı zamanda erken dönem Müslüman toplumda otorite krizlerinin, adalet arayışının ve sosyopolitik ihtiyaçların bir ürünü olduğunu göstermektedir. Bu yönüyle çalışma, İslam düşünce tarihinde mehdîlik kavramının dönüşümünü anlamaya katkı sağlayan özgün bir çerçeve sunmaktadır. Araştırmanın metodolojik çerçevesi; genel olarak tarihî hadiselerin tahlili, betimleyici değerlendirme, fikir ve kavramların kaynak taraması, örneklerle desteklenmiş anlatım, şahıs ve olaylar üzerinde derinleşme, holistik bir yaklaşım benimseme ve mutlak yargılardan kaçınma gibi ilke ve hususlara dayanmaktadır.

In the intellectual history of Islam, the belief in the Mahdī—one of the most concrete manifestations of messianic expectation—emerged in early Muslim societies not primarily as a theological doctrine but rather within a framework of socio-political dynamics, including political instability, ʿaṣabiyya (tribal solidarity), social injustices, and the search for legitimate leadership. This study examines how the concept of the Mahdī in early Islamic history functioned predominantly within political and social contexts, analyzing its development as an instrument of political legitimacy. It further explores how these historical usages laid the foundation for what later evolved into a widespread eschatological belief.  In this context, it is argued that in the early religious-political movements of the Islamic tradition, the Mahdī was not primarily envisioned as an eschatological saviour expected to appear before the end of time, but rather as a candidate for political leadership (imāma/khilāfa) or a symbolic figure of justice, contextualised within the socio-political realities of the time. During the Umawiyyūn and ʿAbbāsid periods, certain prominent figures in religious-political uprisings either explicitly declared themselves as the Mahdī, were identified as such by their followers, or became associated with Mahdist discourse. Based on this, the study conceptualises and analyses four principal attributes—derived from the aforementioned historical figures—that can be regarded as foundational elements of Mahdist thought: genealogical superiority (nasabī privilege), political-charismatic leadership, the establishment of justice, and religious renewal. These principles also shaped the narrative patterns of later Mahdī beliefs. By evaluating historical figures who either claimed Mahdīhood or were ascribed this title, the study elucidates the historical roots of the Mahdī tradition in Muslim thought. Rather than approaching Mahdism through mythological, apocalyptic, or mytho-theological narratives that ascribe supernatural qualities to the Mahdī, this research approaches it through "historical typologies"—figures who played active roles in early Islamic religious-political events. In doing so, it demonstrates that the Mahdī concept was not merely an eschatological expectation but also a product of authority crises, demands for justice, and socio-political needs in early Muslim society. In this regard, the study offers an original framework contributing to understanding of the transformation of the Mahdī concept in the history of Islamic though.  The methodological framework of this study is grounded in the following principles and approaches: historical analysis of events, descriptive evaluation, source-based investigation of ideas and concepts, narrative supported by case studies, in-depth focus on individuals and events, adoption of a holistic perspective, and avoidance of absolute judgments.