ŞEYH MÂNİ EL-MÜNTEFİKÎ İSYANI VE BU İSYANA KARŞI ALINAN TEDBİRLER
THE REBELLION SHEIKH MANI AL-MUNTAFIQI AND THE MEASURES TAKEN AGAINST THIS REBELLION
Yazar: Dağaşan, Derya; Gümüş, Ercan
Dergi: Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Vol. 27 No. 1, 2024
Anahtar kelimeler: Historical Studies (Other) ; Tarihsel Çalışmalar (Diğer) ; Ottoman Empire,Safavid Empire,Sheikh Mani ; Osmanlı Devleti,Safevi Devleti,Basra,Urban,Şeyh Mâni

Basra Ayaklanması olarak da kaynaklara yansıyan Şeyh Mâni İsyanı 1692-1701 yılları arasındaki birtakım askeri hazırlıklar neticesinde bastırılabilmişti. Şeyh Mâni’yi bölgede aktör kılan ise Müntefik Urbanı’nın lideri olmasıydı. Müntefik Aşireti Şiî inanca tâbi iken Mâni’nin de mensubu olduğu yönetici konumundaki Sa’dûn Hanedanı ise Sünni idi. Bu mezhep farklılığı Osmanlı Devleti ile kurulan ilişkide kolaylaştırıcı bir rol oynamıştı. Anılan yıllardaki isyan, ödenmesi gereken vergilerin tahsil edilememesinden kaynaklanmıştı. Bu yıllarda Basra’yı besleyen suların rejimi bozulmuş, hidrolik düzenin bozulması tarımsal düzeni vurmuş, nihayetinde uzunca yıllar sürecek bir kıtlık baş göstermişti. Kıtlık ise salgın hastalıklarla birleşince bölgenin idari düzeni yerle yeksan olmuştu. Kıtlık ve salgın hastalık sadece Basra’yı değil Bağdat’ı da vurmuştu. Şeyh Mâni’nin asi olarak ilan edildiği sırada neredeyse bir yıldan fazla bir süredir Basra valisi olduğu anlaşılmaktadır. Osmanlı merkez yönetimi ilki 1696 yılında olmak üzere 1698 ile 1699-1701 yıllarında üç defa sefer hazırlıklarına başlanmasını emretmişti. Ancak üçüncü hazırlık bir sefere dönüşmüştü. Şeyh Mâni’yi Basra’dan çıkarmak üzere Osmanlı Devleti ve Safevi Devleti iş birliğine girmişti. Öte yandan bu askeri seferler için sürekli serdar değişikliğine gidilmişti. Son sefer sonucunda isyan halindeki Urban aşiretleri düzene sokulmuştu. Şeyh Mâni uzlaşma yoluyla isyandan dönmüştü ve seferden kısa bir süre sonra doğal nedenlerle hayatını kaybetmişti.

The Sheikh Mani rebellion, which is also reflected in the sources as the Basra uprising, was suppressed as a result of some military preparations between 1692-1701. What made Sheikh Mani an actor in the region was that he was the leader of the Muntafik Urban. While the Muntafik tribe was a Shiite, the Sa'dun dynasty, which was in the ruling position and to which Mani was a member, was Sunni. This sectarian difference played a facilitating role in the relations established with the Ottoman State. The rebellion in the aforementioned years arose from the failure to collect the taxes that were due. During these years, the regime of the waters feeding Basra was disrupted, the disruption of the hydraulic system affected the agricultural system, and eventually a famine that would last for many years began. When the famine was combined with epidemic diseases, the administrative order of the region was destroyed. Famine and epidemic disease affected not only Basra but also Baghdad.It is understood that Sheikh Mani had been the governor of Basra for almost a year when he was declared a rebel. The Ottoman central administration ordered preparations for a campaign three times, the first in 1696, and in 1698 and 1699-1701. However, the third preparation turned into a campaign. The Ottoman State and the Safavid State cooperated to remove Sheikh Mani from Basra. On the other hand, there were constant changes of commanders for these military campaigns. As a result of the last campaign, the rebellious Urban tribes were brought into order. Sheikh Mani returned from the rebellion through conciliation and died of natural causes shortly after the campaign.