Karabet Tomayan’ın Birinci Dünya Savaşı Öncesinde Ermenilere Nasihatleri
Karabet Tomayan’s Advices to Armenian Before World War
Yazar: İskefiyeli, Zeynep
Dergi: Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi No. 62, 2018
Anahtar kelimeler: Karabet Tomayan,Merzifon American College ; Karabet Tomayan,Merzifon Amerikan Koleji

Karabet Tomayan, İngiliz ve Amerikan misyonerlerinin Osmanlı topraklarında Protestan nüfus yaratma çabalarının hız kazandığı yıllarda Merzifon’da yaşamış bir Osmanlı Ermenisiydi. Fransızların Katolikleri, Rusların Ortodoksları himaye ettiği bu Tanzimat yıllarında İngiliz ve Amerikalı misyonerler de Gregoryen ve Katolik Ermenilerden kendilerine bir cemaat teşkil etme yarışı içerisindeydiler. Zeki ve gelecek vaat eden bir genç olarak Tomayan, misyonerlerin dikkatini çekmeyi başardığında onların okullarına devam etmiş ardından Avrupa’ya giderek Protestan bir üniversitede eğitimini tamamlamış ve Merzifon’a doğduğu topraklara bir öğretmen olarak dönmüştü. Ancak Karabet Tomayan adını Osmanlı topraklarında ne gördüğü yüksek din eğitimi, ne doktora tezi, ne profesör unvanı ile değil “Küçük Ermenistan Hınçakyan İhtilal Cemiyeti” reisi olarak duyurdu. 6 Ocak 1893’te Ankara ve Sivas vilayeti dâhilinde pek çok kasaba ve köyde dağıtılan bildiri ve çıkan olayların sorumlusu olarak tutuklandı, mahkûm edildi. İdam cezası sürgüne çevrilen Karabet Tomayan, 1914 yılı başlarında tam da büyük bir dünya savaşının başlangıcı olan yıllarda “Ermeni Âliminin Mühim Bir Makalesi”, “Türkler ve Ermenilere – Profesör Tomayan’ın İki Millet Ricaline Bir Teklifi” başlıklı yazılarıyla Osmanlı coğrafyasında bir kez daha adını duyurdu. Bu makalede Karabet Tomayan’ın profesörlükten esarete, idamdan sürgüne, sürgünden milletvekilliğine doğru hızla değişen hayatının son demlerinde Türk ve Ermeniler için kaleme aldığı makalelerindeki ikazları, nasihatleri ve temennileri ele alınacaktır

Karabet Tomayan was an Ottoman Armenian living in Merzifon during the years when British and American missionaries enhanced their efforts to create a Protestant population in the Ottoman lands. During the Tanzimat era, when French and Russia respectively took catholic and orthodox under their protection, British and American missionaries, too, were in a race for forming their own congregation from among the Ottoman Gregorian and Catholic Armenians. As an intelligent and promising young man, Tomayan was able to attract the attention of the missionaries and continued to attend their school, and then he went to Europe to gain education at a Protestant university and finally returned to his native land Merzifon as a teacher. However, Karabet Tomayan made his name in the Ottoman land neither his qualified religious education and his doctoral dissertation nor his professorship title, but his leadership of "Little Armenian Hichakyan Revolutionary Society”. He was arrested and convicted as he was held responsible for the dissemination of leaflets and disturbances in many towns and villages in Ankara and Sivas provinces on January 6, 1893. Karabet Tomayan, whose death penalty turned into a deportation, once again named his name in the Ottoman geography in the beginning of 1914 when the great world war was approaching with the articles entitled "A Critical Article of An Armenian Scholar" and "To Turks and Armenians- A Proposal of Professor Tomayan to Two Nations". In this article, it will be discussed his warnings, advices and wishes in his article written for Turks and Armenians in the last days of his life rapidly changing from professorship to captivity, from death penalty to deportation, and to his deputyship.