Osmanlı’da Esahh-ı Akvâl’in Tarihlendirilmesine Dair Bir Vesîka: Sâdî Çelebi’nin Hanefîliğe Bağlılık Vurgusu Yaptığı İkrar Risâlesi
The Treatise on Iqrar by Sâdî Çelebi with an Emphasis on the Asahh al-Aqwal
Yazar: Güldü, Şule
Dergi: Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi, Vol. 25 No. 2, 2025
Anahtar kelimeler: Islamic Law ; İslam Hukuku ; Osmanlı fetvası,istidlâl,müftâ-bih,esahh-ı akvâl,Sâdî Çelebi ; Ottoman law,istidlal,mufta bih,asahh-i aqwal,Sadi Çelebi

Mezheplerin teşekkülünden sonra meseleler mezhep içi istidlâl faaliyeti ile çözüme kavuşturulmuştur. Osmanlı döneminde mezhep içi istidlal faaliyeti fetvaya denk gelmektedir. Sivil ulemâ, müftü ve şeyhülislamların yetkisinde olan Osmanlı fetvası, Hanefi fıkıh geleneğini devam ettirme veya güncelleştirmek suretiyle değişimin aracı olma şeklinde ikili bir görev icra etmiş ve fıkha dinamizm kazandırmıştır. Bunun yanında Osmanlı fetva usulü, kurucu dönem içtihadından farklı bir usul takip ettiği için de fetva telif türlerinin ayrıca çalışılması gerekmektedir. Bu noktada belli bir müftüye veya birkaç müftüye ait fetvaların derlendiği fetva mecmuaları bu telif türünün ön plana çıkan eserleri olmuştur. Genellikle hükmü sorulan meseleye “caizdir/caiz değildir” şeklinde kısa cevapların verildiği bu fetva mecmualarının yanında fetvanın kaynağını ve gerekçesini gösteren fetva risaleleri de vardır. Bu risaleler gündemde olan bir meseleyi farklı yönleriyle ilmî olarak tartışır ve tearuz halindeki delillerini Hanefî mezhebi içindeki görüşlerle mukayeseli olarak işler. Bu minvalde risalelerin muteber fıkıh kitapları çerçevesinde müftâ-bih ve esahh-ı akvâl olan görüşü belirleme gibi işlevlerinin olduğunu söyleyebiliriz. Bu çalışmada, ikrarın ne ölçüde borç doğurduğu özelinde yazılmış Sâdî Çelebi’ye (ö. 945/1539) ait risale ile muteber görülen Hanefî kaynağına bağlı kalıp, esahh-ı akvâle göre fetva vermenin hangi döneme kadar götürülebileceği konu edinilmektedir. Böylece Osmanlı’da hukukî istikrarın sağlanmasına yönelik çalışmaların fetvâ kanadına dair bir örnek ve belge sunulması amaçlanmaktadır.

Following the formation of the Islamic legal schools, legal issues were resolved through istidlal. During the Ottoman period, this activity of intra-madhhab reasoning corresponded to the issuance of fatwas. The Ottoman fatwa, which was under the authority of civilian scholars, muftis and Shaykh al-Islām, performed the dual task of continuing the Hanafi fiqh tradition or being a tool of change by updating it, and brought dynamism to fiqh. Moreover, the Ottoman method of issuing fatwas followed a procedural approach distinct from that of the formative period of Islamic legal reasoning. For this reason, the various forms of authored fatwas  warrant separate scholarly investigation. In this context, fatwa collections, which compile fatwas issued by one or more specific muftis, represent prominent examples of this genre. These collections typically consist of brief answers such as "permissible" or "impermissible" to questions of legal judgment. Alongside these, there also exist fatwa treatises that aim to demonstrate that the legal opinion issued aligns with the authoritative views recognized within the madhhab. Such treatises engage with a contemporary legal issue through rigorous scholarly discussion, examining conflicting evidences and comparing viewpoints both within the madhhab and across other legal schools. Thus, it can be stated that these treatises served the function of identifying the the mufta bih and the asahh-i aqwal positions within the framework of authoritative fiqh texts. This study focuses on two main sources: a treatise by Sadi Çelebi (ö. 945/1539) that explores the extent to which an admission constitutes a binding obligation, and a fatwa that strictly adheres to an authoritative source and reflects asahh-i aqwal. The aim is to investigate how long such an approach remained in practice. Through this inquiry, the study seeks to provide a documentary example of how legal stability was pursued within the Ottoman fatwa system.