KLASİK TÜRK EDEBİYATINDA KALB SANATIYLA YAZILMIŞ MANZUMELER
LITERARY WORKS EMPLOYING THE ART OF KALB IN CLASSICAL TURKISH LITERATURE
Yazar: Kaya, Hasan
Dergi: Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, Vol. 35 No. 35, 2025
Anahtar kelimeler: Classical Turkish Literature of Ottoman Field ; Osmanlı Sahası Klasik Türk Edebiyatı ; Divan literature,art of the kalb,maklub poetry,palindrome ; Divan edebiyatı,kalb sanatı,maklub şiir,palindrom,anagram

Tersine çevirme, döndürme gibi anlamlara gelen kalb (قلب) kelimesi edebiyatta “bir kelimenin harflerinin yerlerini değiştirerek harf ilave etmeden o harflerle anlamlı yeni bir kelime oluşturma” anlamına gelir. Kalb sanatının harflerin sondan başa doğru düzenli olarak kullanılarak yapıldığı kül örneklerinin yanında harflerin sondan başa değil de karışık olarak kullanıldığı baz örnekleri de vardır. Bu iki çeşidin dışında kalb edilen kelimelerin yerlerine göre kalb-i mücennah ve bir ifade veya mısranın bütünüyle ters çevrilerek aynı şekilde okunmasıyla ortaya çıkan kalb-i müstevi şeklinde iki biçimi daha vardır. Klasik Türk edebiyatında şairlerin kalb çeşitlerini beyit ya da bentlerde kullanırken bir manzumeyi bütünüyle kalb sanatıyla kurguladıkları da görülmüştür. Bu kurguda kalbin bu dört çeşidinin farklı formlarda kullanılmalarının yanında farklı tarzların kullanıldığı da görülmüştür. Böylece kalb-i kül, kalb-i baz, kalb-i mücennah ve kalb-i müstevi çeşitleriyle kurgulanmış şiirlerin yanında reddü’l-acüz ale’s-sadr maklûb, maklûbü’l-evâyil ve reddü’l-acüz maklûben ale’s-sadr tarzlarının yanında bir de “bozuntusudur” redifiyle kurgulanan manzumeler ortaya çıkmıştır. Bu çalışmada Klasik Türk edebiyatında kalb sanatının bu çeşitleriyle kurgulanan şiirler tasnif edilmiş ve bunların sekiz başlık altında, toplamda 13 farklı biçimde yazıldığı tespit edilmiş, bunlara 14 farklı şaire ait 30 örnek sunulmuştur.

The term “kalb” (قلب), which literally means “inversion” or “rotation,” refers in literature to the art of rearranging the letters of a word without adding new ones, thereby forming a new meaningful word from the same letters. In examples of “kalb”, there are two main types: in the “kül” form, the letters are systematically reversed from end to beginning, while in the “baz” form, the letters are rearranged in a mixed order rather than strictly reversed. Beyond these two types, there are also two further forms defined according to the position of the inverted words: “kalb-i mücennah”, and “kalb-i müstevi”, the latter achieved when an entire expression or verse is inverted and can still be read in the same way. In Classical Turkish literature, poets employed various forms of ”kalb” not only in couplets or stanzas, but also in poems entirely structured around this literary device. Within such constructions, all four types “kalb-i kül”, “kalb-i baz”, “kalb-i mücennah”, and “kalb-i müstevi” appear in different variations, alongside other stylistic approaches. Thus, in addition to poems structured through these four types of “kalb”, there are also compositions employing methods such as “reddü’l-acüz ʿale’s-sadr maklûb”, “maklûbü’l-evâyil”, and “reddü’l-acüz maklûben ʿale’s-sadr”, as well as works arranged with the refrain “bozuntusudur”. This study classifies poems constructed with the various types of “kalb” in classical Turkish literature, demonstrating that they were composed under eight categories, amounting to a total of thirteen different forms. Furthermore, thirty examples by fourteen different poets are presented to illustrate these practices.