Ayet Sayımının Yazma Mushafların Bölgesel Köken Tespitinde Rolü: Hicri Üçüncü Asır Şam Bölgesi Mevkûf Mushafları Örneği*
The Role of Verse-Numbering in Identifying the Regional Origins of Qur’anic Manuscripts: The Case of Third-Century AH Mawqūf Muṣḥafs from the Syrian Region
Yazar: Genan, Betül
Dergi: Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi, Vol. 26 No. 1, 2025
Anahtar kelimeler: Recitation of the Qur'an and Qiraat ; Kuran-ı Kerim Okuma ve Kıraat ; Qirā’āt,Early Qur’anic Manuscript,Damascus Documents Collection,Verse Numbering (‘Addu’l-Āy),Syrian System (al-Shāmī),Damascene System (al-Dimashqī) ; Kıraat,Kadim Yazma Mushaf,Şam Evrakı Koleksiyonu,Ayet Sayımı (Addu’l-ây),Şamî Sayım,Dımaşkî Sayım

Erken dönem mushaf araştırmalarının temel meselelerinden birisi, mushafların ait oldukları coğrafya ve dönemin tespitidir. Kadim mushafların çoğu istinsah veya vakıf kaydı taşımadığından, bunların aidiyetlerinin belirlenmesinde yazı tarzı, materyal özellikleri ve işaretlemeler gibi unsurlardan yararlanılmaktadır. Bu bağlamda ayet sonu işaretleri, bölgesel kökeni ortaya koymaya imkân veren yöntemlerden biri olarak öne çıkmaktadır. Literatürde Hz. Osman’ın mushaf gönderdiği beş merkeze nispet edilen altı yahut yedi sayım sisteminden (addu’l-ây) söz edilse de bunların mushaflara ne zaman ve hangi ölçüde yansıdığı tartışmalıdır. Dönem ve bölgesel aidiyeti bilinen mushaflardaki ayet sayımlarının incelenmesi, bu belirsizliğe ışık tutabilecek niteliktedir. Bu çalışma, Türk ve İslam Eserleri Müzesi Şam Evrakı Koleksiyonu’nda yer alan ve 260/873-874 senesinde Rabî‘a b. Abdurrahman el-Kinânî tarafından Şam Emevî Camii’ne vakfedilen ŞE 8911 numaralı mushafın ayet sayımı bakımından incelenmesini konu almaktadır. Bu bağlamda öncelikle mushafın koleksiyon genelinde dağınık halde bulunan varakları bir araya getirilmiş, sonrasında bu varaklar, ayet sayısına delalet eden göstergeler açısından incelenmiştir. Elde edilen veriler bir veritabanına kaydedilmiş ve bu verilerin yedi ayet sayım sistemiyle ne ölçüde örtüştüğü analiz edilmiştir. Ayrıca bu veriler hicri üçüncü yüzyılda Bilâdüşşam bölgesine vakfedilen Amâcûr ve Abdulmun‘im Mushaflarıyla mukayese edilmiştir. İnceleme sonucunda Kinânî Mushafı’nın, Dımaşkî sayımı esas aldığı tespit edilmiştir. Bu bulgu, Dımaşkî sayımın hicri üçüncü asırda bölge mushaflarına yansıdığını ortaya koymuştur. Ayrıca söz konusu mushafın, ayet sayımı bakımından Basrî sayımla ilişkilendirilen Amâcûr ve Abdulmun‘im Mushafları’ndan bu yönüyle ayrıldığı görülmüştür. Sonuç olarak ayet sayımının mushafların menşeini tespit etmede önemli bir veri sunduğu, ancak tek başına belirleyici olmadığı anlaşılmıştır.

One of the central challenges in the study of early Qur’anic manuscripts is determining their geographical and chronological origins. Since most early codices lack colophons or endowment records, researchers rely on features such as script style, material characteristics, and diacritical marks to establish their provenance. Among these, verse-ending signs are of particular importance. Examining these signs allows scholars to identify the verse-numbering system (‘addu’l-āy) used in a muṣḥaf, providing an important clue to its regional background. Classical sources describe six verse-numbering systems associated with the five centers to which Caliph ‘Uthmān had sent Qur’anic codices—namely, the first and second Medinan, Meccan, Basran, Kufan, and Shāmī (or Dimashqī) systems—and, according to some accounts, a seventh system known as the Himsī. Yet there remains no clear evidence for when or to what extent these systems were reflected in regional manuscripts. Studying the verse-numbering practices of early codices can therefore help clarify the historical development of these systems. In the literature, many studies have suggested that the verse-numbering systems used in Qur’anic manuscripts can serve as a source of data for determining their regional provenance. Indeed, Yasin Dutton has used verse-numbering information to identify the geographical origin of the manuscripts he examined. At the same time, Intisar Rabb has likewise assumed that a manuscript’s numbering system can reflect its regional background. This raises the question of whether such an assumption can be applied to early Qur’anic manuscripts in general, for while it seems reasonable to expect that a manuscript produced in a particular city would follow the numbering system attributed to that city, this correspondence is not necessarily obligatory. In this regard, a previous study examined two early Qur’anic manuscripts from the Shām region dating to the third century AH: the Amājūr Muṣḥaf and the ‘Abd al-Mun‘im Muṣḥaf. The analysis found that the Amājūr Muṣḥaf fully conforms to the Basran numbering system, while the ‘Abd al-Mun‘im Muṣḥaf, though not identical, exhibits approximately 82 percent correspondence. These findings challenge the assumption that verse-numbering systems necessarily reflect a manuscript’s geographical provenance. Indeed, they suggest that the Basran system was known and employed in the Shām region during the third century AH.In light of these findings, the relationship between the verse-numbering systems used in Qur’anic manuscripts and the geographical regions in which they were produced remains somewhat ambiguous. Clarifying this issue will likely require further studies examining the verse-numbering systems of manuscripts with well-established periods and regional provenance. From this perspective, and as a continuation of the earlier line of research focusing on manuscripts endowed in the Shām region during the third century AH, the present study examines another Qur’anic manuscript endowed in Damascus in the mid-third century AH. The manuscript under examination, catalogued as ŞE 8911, is part of the Damascus Document Collection and comprises several dispersed folios. According to its endowment record, it was donated to the Umayyad Mosque of Damascus in 260/873–874 by Rabī‘a b. ‘Abd al-Raḥmān al-Kinānī. This study aims to determine the verse-numbering system employed in this manuscript and thereby shed light on the system in circulation in the Shām region during the third century AH.