Dolaylamalı Anlatımların Ontolojik Zemini: Karîne ve Alâka
The Ontological Basis of Periphrastic Expression: Contextual Inference (Qarîna) and Semantic Relation (‘Alâqa)
Yazar: Sürücü, Muhammed Salih
Dergi: İslami İlimler Dergisi No. 41, 2025
Anahtar kelimeler: Arabic Language and Rhetoric ; Arap Dili ve Belagatı ; Arap Dili ve Belâgatı,Dolaylamalı anlatım,Mecâz,Kinâye,Vaz‘,Delâlet,Karîne,Alâka. ; Arabic Language and Rhetoric,Indirect Expression,Trope (Majāz),Metonymy (Kināya),Determination (Wadʿ),Signification (Dalāla),Contextual Inference (Qarīna),Semantic Relation (ʿAlāqa).

Bu makale, mecâz, istiâre ve kinâye gibi dolaylamalı anlatımların vaz‘ı (belirlenimi) ve delâletinin ilkesi olarak gördüğümüz karîne ve alâka kavramlarını ontolojik bir zeminde ele almaktadır. Çalışmanın temel problemi, mecâzî ifadelerde anlamın nasıl ortaya çıktığını, lafzın hakikî anlamından başka bir manaya taşınmasında hangi dilsel ve bağlamsal unsurların rol oynadığını açıklamaktır. Makalenin amacı, karîne ve alâka kavramlarını kavramsal ve işlevsel yönleriyle inceleyerek, bu unsurların mecâzî kullanımın hem ortaya çıkışında hem de anlamının tayininde nasıl birer kurucu unsur olarak işlev gördüğünü, diğer deyişle dolaylamalı anlatımların dilsel belirlenimleri (vaz‘) ve manaya delâletlerinin ilkesi konumunda olduklarını ortaya koymaktır. Çalışma, mecâzın sadece estetik bir ifade biçimi değil, aynı zamanda anlamın inşasında sistematik bir araç olduğunu da göstermeyi hedeflemektedir. Literatürde, karînenin mecâzın tanımına dâhil edilip edilmemesi meselesi uzun süredir tartışılmakta; belâgat ve fıkıh usûlü disiplinleri arasında bu konuda ciddi görüş ayrılıkları bulunmaktadır. Bu bağlamda çalışma, söz konusu teorik boşluğun giderilmesine ve mecâzın mahiyetinin daha net kavramsallaştırılmasına katkı sunmaktadır. Nitel bir yöntem benimsenen çalışmada klasik belâgat ve usul metinleri taranarak, karîne ve alâkanın türleri, işlevleri ve mecâzla ilişkileri analitik bir şekilde incelenmiştir. Kavramlar, örnek metinler üzerinden somutlaştırılarak açıklanmıştır. Elde edilen bulgular, karîne-i mâni’anın yalnızca mecâzın hakikî anlamdan ayrışmasını sağlayan bir unsur değil, aynı zamanda anlamı tayin eden bir unsur olduğunu ortaya koymaktadır. Alâka ise, lafzın mecâzî manada kullanılmasını mümkün kılan mantıksal ve bağlamsal bağlantıyı temsil etmektedir. Sonuç olarak, karîne ve alâka, mecâzın hem teorik hem de pratik düzeyde anlaşılmasında aslî belirleyicilerdir.

This article addresses the concepts of karīna (contextual indication) and ʿalāqa (semantic relation) — which we consider fundamental principles for the determination (wadʿ) and signification (dalāla) of indirect expressions such as trope (majāz), metaphor (istiʿāra), and metonymy (kināya) — within an ontological framework. The primary problem of the study is to elucidate how meaning emerges in figurative expressions and which linguistic and contextual elements play a role in transferring the lexeme beyond its literal (ḥaqīqī) meaning. The aim of the article is to examine karīna and ʿalāqa conceptually and functionally, demonstrating how these elements serve as constitutive factors both in the emergence of figurative usage and in the determination of its meaning; in other words, how they function as the linguistic determinants (vazʿ) and principles of signification (delāla) of indirect expressions. The study also seeks to show that figurative language (mecāz) is not merely an aesthetic form of expression but a systematic tool in the construction of meaning.This article addresses the concepts of qarīnah (contextual indication) and ʿalāqa (semantic relation) within an ontological framework. These are fundamental principles for the determination (wadʿ) and signification (dalālah) of indirect expressions such as trope (majāz), metaphor (istiʿāra), and metonymy (kināya). The study’s primary problem is to elucidate how meaning emerges in figurative expressions and which linguistic and contextual elements transfer a lexeme beyond its literal (ḥaqīqī) meaning. The article aims to examine karīna and ʿalāqah conceptually and functionally, demonstrating how these elements serve as constitutive factors in both the emergence of figurative usage and the determination of its meaning. In other words, it explores how they function as the linguistic determinants (wadʿ) and principles of signification (dalālah) for indirect expressions. The study also seeks to show that figurative language (majâz) is not merely an aesthetic form of expression but a systematic tool in the construction of meaning.The inclusion of qarīnah in the definition of majāz has been a subject of longstanding debate in the literature, with significant disagreements between the disciplines of rhetoric (balāgha) and Islamic legal theory (fiqh uṣūl). Within this context, the article helps fill this theoretical gap by offering a clearer conceptualization of the nature of majāz. Employing a qualitative methodology, this study analytically examines classical rhetorical and uṣūl texts to investigate the types, functions, and relationships of qarīnah and ʿalāqah with figurative language. The concepts are clarified through illustrative textual examples. The findings reveal that qarīnah is not only an element that allows an expression to depart from its literal meaning but is also a determinant of the meaning itself. Meanwhile, ʿalāqah represents the logical and contextual connection that makes the figurative use of the lexeme possible.In conclusion, qarīnah and ʿalāqah are fundamental determinants for understanding majāz both theoretically and practically.In conclusion, karīna and ʿalāqa are fundamental determinants in understanding mecāz both theoretically and practically.