Klasik Türk Şiirinde İmam
Klasik Türk Şiirinde İmam
Yazar: Bilgin, A. Azmi
Dergi: Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, Vol. 35 No. 35, 2025
Anahtar kelimeler: Classical Turkish Literature of Ottoman Field ; Osmanlı Sahası Klasik Türk Edebiyatı ; İmam,namaz,mescid,göz

İmam kelimesi sözlüklerde çeşitli anlamlarda kullanılmıştır. Bu makalede ağırlıklı olarak “Cemaatle kılınan namazlarda en önde durup kendisine uyanlara namaz kıldıran kimse” ele alınmıştır. Klasik Türk şiirinde bu temel anlam dışında da imam kelimesinin kullanıldığı görülmektedir. İmam olan kişinin camide namaz kıldırırken yaptığı bu işe “imamet” adı verilir. Cemaatle namaz kılmak için cemaatin biraz önüne geçip namazı kıldıracak bir imama ihtiyaç vardır. İslam’ın beş temel esasından biri olan ve âkil ve bâliğ her Müslümanın hiç ihmal etmemesi geren namazı, cemaate kıldıracak imamın, toplumda bilgili, ahlaklı ve güzel Kuran okuyan kişilerden seçilmesi gerekmektedir. Dolayısıyla imamlar insanlar arasında itibar sahibi kimselerden olmalıdır. Osmanlı Devleti’nde mahalle imamlarının toplumda bir tür mahkeme hâkimi olan kadıların temsilciliğini yaptıkları görülmektedir.Klasik Türk edebiyatında hakikat ehli övülür, bunlar rind meşrep kişilerdir; zâhir ehli ise eleştirilir, bunlar ise kurallara sıkı sıkıya bağlı olan ve daha çok sofu ve zahit diye adlandırılan kişilerdir. İmam, vaiz ve hatip gibi adlarla anılan kişiler de bunlara dahildir.  İmamların yanında cami hatiplerini de aynı çerçevede gören divan şairleri, vaiz ve hatiplerle birlikte imamları da zaman zaman eleştirmişlerdir. Bunun sebebini, imam, hatip ve vaiz gibi cami görevlilerinin, âşıkları işret meclislerinden, eğlenmekten ve şarap içmekten menetmeye çalışmalarına bağlamak mümkündür. Bunların özellikle şarap ve işretle ilgili öğütlerini, gönüllerince yaşamak isteyen rindler beğenmezler. Çünkü onlar olayları yalnız görünüşüne göre değerlendirmezler. Hâlbuki divan şairleri gönülden konuşmayı ve gönle hitap etmeyi gaye edinmişlerdir.Divan şiirinde sofu, zahit, şeyh gibi tiplere yöneltilen ağır eleştirilere imamların pek fazla maruz kalmadığı da söylenebilir. Çünkü imam sadece namazda kendisine uyulan bir kimse olmayıp başka zamanlarda da sözü dinlenen bir kişidir. Ancak imamın nefsin isteklerine uymaması gerektiğine de şiirlerde işaret edilmiştir.

İmam kelimesi sözlüklerde çeşitli anlamlarda kullanılmıştır. Bu makalede ağırlıklı olarak “Cemaatle kılınan namazlarda en önde durup kendisine uyanlara namaz kıldıran kimse” ele alınmıştır. Klasik Türk şiirinde bu temel anlam dışında da imam kelimesinin kullanıldığı görülmektedir. İmam olan kişinin camide namaz kıldırırken yaptığı bu işe “imamet” adı verilir. Cemaatle namaz kılmak için cemaatin biraz önüne geçip namazı kıldıracak bir imama ihtiyaç vardır. İslam’ın beş temel esasından biri olan ve âkil ve bâliğ her Müslümanın hiç ihmal etmemesi geren namazı, cemaate kıldıracak imamın, toplumda bilgili, ahlaklı ve güzel Kuran okuyan kişilerden seçilmesi gerekmektedir. Dolayısıyla imamlar insanlar arasında itibar sahibi kimselerden olmalıdır. Osmanlı Devleti’nde mahalle imamlarının toplumda bir tür mahkeme hâkimi olan kadıların temsilciliğini yaptıkları görülmektedir.Klasik Türk edebiyatında hakikat ehli övülür, bunlar rind meşrep kişilerdir; zâhir ehli ise eleştirilir, bunlar ise kurallara sıkı sıkıya bağlı olan ve daha çok sofu ve zahit diye adlandırılan kişilerdir. İmam, vaiz ve hatip gibi adlarla anılan kişiler de bunlara dahildir.  İmamların yanında cami hatiplerini de aynı çerçevede gören divan şairleri, vaiz ve hatiplerle birlikte imamları da zaman zaman eleştirmişlerdir. Bunun sebebini, imam, hatip ve vaiz gibi cami görevlilerinin, âşıkları işret meclislerinden, eğlenmekten ve şarap içmekten menetmeye çalışmalarına bağlamak mümkündür. Bunların özellikle şarap ve işretle ilgili öğütlerini, gönüllerince yaşamak isteyen rindler beğenmezler. Çünkü onlar olayları yalnız görünüşüne göre değerlendirmezler. Hâlbuki divan şairleri gönülden konuşmayı ve gönle hitap etmeyi gaye edinmişlerdir.Divan şiirinde sofu, zahit, şeyh gibi tiplere yöneltilen ağır eleştirilere imamların pek fazla maruz kalmadığı da söylenebilir. Çünkü imam sadece namazda kendisine uyulan bir kimse olmayıp başka zamanlarda da sözü dinlenen bir kişidir. Ancak imamın nefsin isteklerine uymaması gerektiğine de şiirlerde işaret edilmiştir.