18. YÜZYIL ADANA KADI SİCİLLERİNE GÖRE ANLAŞMALI BOŞANMA (MUHÂLE‘A)
CONTRACTED DIVORCE (MUKHÂLA‘AH) ACCORDING TO ADANA QADI REGISTERS IN THE 18TH CENTURY
Yazar: Korkmaz, Ömer
Dergi: Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (ÇÜİFD), Vol. 19 No. 2, 2019
Anahtar kelimeler: Adana,Anlaşmalı Boşanma,Muhâle'a,Hul',Kadın ; Adana,Mukhâla‘ah,Hul‘,Contracted Divorce,Women,Marriage

İslâm diniinsanların kendisinde huzur bulacakları bir aile kurmalarına ve bunu mümkünmertebe devam ettirmelerine önem vermiştir. Bununla birlikte taraflarınistediklerinde evlilik birlikteliğine son vermeleri de imkân dâhilindedir.Evlilik akdine son verme şekillerinden birisi de muhâle‘adır. Muhâle‘atarafların anlaşarak boşanmalarına verilen isim olup Hz. Peygamber (s.a)döneminden itibaren Müslüman toplumlarda uygulanagelen bir boşanma şekliolmuştur. Hatta muhâle‘a o derece yaygın bir şekilde uygulanmıştır ki konuylailgili yapılan bazı çalışmalarda, görülen en sık boşanma şeklinin muhâle‘aolduğu söylenmiştir. Yine bazı araştırmacılara göre muhâle‘a davaları standartboşanma şeklinin bu olduğunu düşündürecek kadar yaygındır. Adana mahkemekayıtlarında muhâle‘a akdini ifade etmek için hul‘ ve muhâle‘a lafızlarınınkullanıldığı görülmektedir. Bu lafızlar kullanılırken tarafların muhâle‘a-isahîha-i şer‘iyye ile hul‘ oldukları özellikle belirtilerek gerçekleşen akdinsahih ve hukuka uygun olduğu ifade edilmektedir. Nitekim mahkemeye müracaateden kişilerin davalarının mahkeme tarafından dinlenerek muhatap alınmış olmasıaralarındaki nikâhın sahih olduğuna işaret etmektedir. Ayrıca kayıtlarda zevc-idâhili, zevc-i nâkihi ya da zevc-i muhâli‘i şeklinde kullanılan zevc (koca)kelimesinin fasid bir evliliği îmâ edecek herhangi bir sıfattan ârî olarakkullanılması da bu birlikteliğin sahih olduğunu göstermektedir.Şer‘iyyesicillerinde talâktan daha çok muhâle‘a kayıtlarının mevcut olması kadınınistemediği evlilikleri bu yolla sonlandırabildiğini göstermektedir. Ancakkocanın mehir, nafaka vb. sorumluluklardan kaçma düşüncesiyle karısınımuhâle‘aya zorlama ihtimali de mevcuttur. Bununla beraber sosyal çevrenin kadıntarafından gelen bir boşanma talebinin kabulü için kocaya manevî baskı yaptığınıve neticede kocanın muhâle‘aya razı olduğunu söylemek daha doğru olur.Muhâle‘a kayıtlarınıngeçerli olması için hâkimin hükmüne ihtiyaç yoktur. Bununla birlikte muhâle‘aakitleri bazı saiklerle mahkeme defterlerine tescil ettirilmiştir. Hatta muhâle‘aakitlerinin talâk hükümlerine nispetle daha titiz bir biçimde kaydedildiğisöylenebilir. Nitekim şer‘iyye sicillerinde yer alan muhâle‘a kayıtlarınıntalâk kayıtlarından çok daha fazla olması bunun bir göstergesi olarak kabuledilebilir.Muhâle‘aakitlerinin mahkemede tesbit ve kaydedilmesinin belki de en başat sebebikocanın muhâle‘a yapıldığını tescil ettirerek ileride doğacak maddiihtilafların önüne geçmek istemesidir. Böylece koca eski karısının daha sonramehir, iddet nafakası ve varsa birikmiş evlilik nafakası borcunu talep etmesineengel olmaktadır. Çünkü mahkeme kaydının olmaması ya da ispat edilememesidurumunda kadınların muhâle‘a yaptıkları halde kocalarından mehir ve nafakaistemelerine mani bir durum bulunmamaktadır. Çalışma dâhilinde incelenen dönemde, Adanaşer‘iyye sicillerine yansımış boşanma şekilleri arasında en yaygın olanı muhâle‘aakdidir. Öyle ki incelediğimiz defterler içerisindeki muhâle‘a kayıtlarıkocanın tek taraflı bir irade beyanıyla karısını boşamasına (talâk) aitkayıtlarının neredeyse iki katını teşkil etmektedir. Bu başlık altında Osmanlıhukuk tarihi boyunca bu denli yaygın olan muhâle‘a akdinin kuruluşu vesonuçları ele alınmıştır.

Islam has given importance to the establishment of afamily where people can find peace in themselves and to continue this as muchas possible. However, it is also possible for the parties to terminate themarriage together if they wish. One of the ways to end the marriage contract isdivorce by agreement. Negotiated divorce has been a form of divorce in Muslimsocieties since the time of the Prophet. Even divorce was so widespread thatsome of the studies on this issue were the most common form of divorce. According to some researchers, contract divorcecases are common enough to suggest that this is the standard form of divorce.In the Adana court records, it is seen that muhala‘aand hul‘ words are used to express the contracted divorce. When using theseconcepts, specifically determined that the couples dıvıded wıth “muhâla‘a-isahîha-i şer‘iyye” and expressed that the agreement is valid and legal. As amatter of fact that the cases of the people who applied to the court were heardby the court and addressed to them indicates that the marriage between them isvalid. Furthermore, the fact that the word zevc (koca), which is used as“Zevc-i dâhili”, “Zevc-i nâkihi” or “Zevc-i muhâli‘i” in records, does notinclude any adjustment implying an incorrect marriage, indicates that thismarriage is valid.The fact that there are more mukhâla‘ah records thantalâq in the qadi registers, shows that the woman can end up unwanted marriagesin this way. However, there is also the possibility that the husband may forcehis wife to mukhâla‘ah with the idea of evading responsibility like nafaka,mehir, etc. However, it is more accurate to say that the social environmentputs moral pressure on the acceptance of a mukhâla‘ah request from the womanand that the husband is willing to divorce.There is no need for the judgment of the judge to bevalid for mukhâla‘ah acts. However, divorce acts were registered in court bookswith some motives. Infact, it can be said that mukhâla‘ah contracts are recorded more meticulouslythan the provisions of talâq. As a matter of fact that the muhâle‘a records aremore than the records of talaq in the qadi registry (Sharia registers) can beaccepted as an indicator of this.Perhaps the most important reason for thedetermination and recording of mukhâla‘ah contracts in the court is that thehusband wishes to avoid future financial disputes by registering that the mukhâla‘ahwas made. Thus,the husband prevents his ex-wife from demanding the debt of child support andaccumulated marriage support. Because,if there is no court record or cannot be proved, there is no obstacle for womento ask for their mehir and nafaka from their husbands even though they aredivorced.In the period examined in the study, the most commonof divorce forms reflected in the kadi registers of Adana is contractual. So much so that the records of the mukhâla‘ah in thebooks we examined constitute almost twice the records of the husband's divorce(talâq) with a unilateral declaration of will. Under this title, the establishment and results of mukhâla‘ahcontract, which is so widespread throughout the history of Ottoman law, will bediscussed.