Matematiği Nazımla Yazmak: Kitâb-ı Verdiyye ve Matematiksel Değerlendirmesi
Writing Mathematics in Verse: Kitâb-ı Verdiyye and Its Mathematical Analysis
Yazar: Bilgin, Zehra; Eryılmaz, Sümeyye
Dergi: FSM İlmi Araştırmalar İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi No. 25, 2025
Anahtar kelimeler: Historical Studies (Other) ; Tarihsel Çalışmalar (Diğer) ; History of mathematics,Kitāb-ı Verdiyye,algebra,verse,urjuza ; Matematik tarihi,Kitâb-ı Verdiyye,cebir,nazım,urcuze

İslam bilim tarihinde matematik ilimlerin öğretiminde nazım, yani ölçülü ve kafiyelişiirsel anlatım, didaktik amacıyla sıkça kullanılmıştır. İlk bakışta edebiyata ait gibi görünsede nazım, ezberlemeyi kolaylaştırması nedeniyle aritmetik, geometri ve astronomi gibialanlarda öğretim aracı olarak tercih edilmiştir. Özellikle «urcûze» türündeki didaktikşiirler, klasik dönemden itibaren geniş bir coğrafyada rağbet görmüştür. Bu eserlerin ezberamacıyla çoğaltıldığı, hatta anlaşılması güç olanların şerhlerle açıklandığı görülmektedir.Bu bağlamda, matematik eğitiminin iki aşamalı yapısı -ezber ve şerh- manzum eserlerinöğretimdeki önemini açıkça ortaya koyar.Bahâuddîn el-‘Âmilî’nin Hulâsat el-Hisâb adlı eserindeki cebir bölümünü manzumolarak Osmanlı Türkçesine tercüme eden Sâlih b. Mehmed’in çalışması Kitâb-ı VerdiyyeTercüme-i Cebr ve Mukābele-i Bahâiyye başlığını taşır. Bu eserin bilinen iki nüshasımevcuttur: Biri Milli Kütüphane’de (A 2295/1), diğeri İstanbul Üniversitesi’nde (TY 6845) kayıtlıdır. Eserin bölümleri arasında hamdele, sebeb-i telif, ıstılahlar, altı cebirmeselesi, hâtime ve tarih düşürme yer alır. Verdiyye’ye dönemin üç önemli âlimi MustafaSıdkı, Feyzullah Sermed ve Mustafa Harsovî takriz yazmıştır. Özellikle FeyzullahSermed’in övgü dolu manzumesi, eserin XVIII. yüzyıl sonlarında Osmanlı matematikgeleneğindeki değerini göstermektedir. Bu çalışmanın amacı, Kitâb-ı Verdiyye’ninnüshalarını tanıtmak, eserin matematiksel içeriğini değerlendirmek ve tanımlar ilecebirsel denklemler bölümlerinin tenkitli neşrini sunmaktır.

In the history of Islamic science, verse—measured and rhymed poetic expression—was frequently used for didactic purposes in the teaching of mathematical sciences.Although it may initially seem to belong to the realm of literature, verse was preferred asa teaching tool in fields such as arithmetic, geometry, and astronomy due to its facilitationof memorization. Especially didactic poems of the “urjūza” type gained popularityacross a wide geography starting from the classical period. These works were oftenreproduced for memorization purposes, and those that were difficult to understand wereclarified through commentaries. In this context, the two-stage structure of mathematicaleducation—memorization and commentary—clearly highlights the importance of poeticworks in instruction.Sālih b. Mehmed’s work titled Kitāb-ı Verdiyye Tercüme-i Cebr ve Mukābele-iBahāiyye is a versified Ottoman Turkish translation of the algebra section from Bahā’al-Dīn al-ʿĀmilī’s Khulāṣat al-Ḥisāb. Two known manuscript copies of this work exist:one is housed in the National Library (A 2295/1), and the other at Istanbul University (TY6845). The work includes sections praise of God (ḥamdala), purpose of writing (sababal-ta’līf), terminology, six algebraic problems, a conclusion (khātima), and a poeticdating of completion. Three prominent scholars of the period—Mustafa Sıdkı, FeyzullahSermed, and Mustafa Harsovī—wrote laudatory prefaces for Verdiyye. Particularly, thepoem of praise by Feyzullah Sermed illustrates the work’s significance in the Ottomanmathematical tradition at the end of the 18th century.The aim of this study is to introduce the existing manuscripts of Kitāb-ı Verdiyye,evaluate its mathematical content, and present a critical edition of its sections ondefinitions and algebraic equations.