BİYOLOJİK KISITLARDAN SENTETİK RASYONELLİĞE: KARAR ALMA SÜRECİNİN EVRİMSEL PARADİGMA ANALİZİ VE "ROBO-ECONOMICUS"UN DOĞUŞU
From Biological Constraints to Synthetic Rationality: An Evolutionary Paradigm Analysis of Decision Making and the Rise of "Robo-Economicus"
Yazar: Saltık, Ömür; Değirmen, Süleyman
Dergi: Cumhuriyet Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, Vol. 50 No. 1, 2026
Anahtar kelimeler: Sociology and Social Studies of Science and Technology ; Bilim ve Teknoloji Sosyolojisi ve Sosyal Bilimler ; Decision Making ; Karar Verme ; Cognitive and Computational Psychology (Other) ; Bilişsel ve Hesaplamalı Psikoloji (Diğer) ; Finansal İktisat,Davranışsal İktisat,Yapay Zeka,Sentetik Rasyonellik,Robo-Economicus ; Financial Economics,Neurofinance,Synthetic Rationality,Robo-Economicus,Chain-of-Thought,Transformer Architecture

Finansal iktisadın geçirdiği epistemolojik evrim, özünde Mill (1844) ile von Neumann ve Morgenstern (1944) tarafından kurgulanan, duygulardan arındırılmış, tutarlı ve sınırsız işlem gücüne sahip aksiyomatik “Homo Economicus” idealine dayanmaktadır. Ancak bu katı matematiksel çerçeve, Simon’ın (1955) “Sınırlı Rasyonellik” yaklaşımı ve Kahneman ile Tversky’nin (1979) davranışsal bulgularıyla önemli bir kırılma yaşamıştır. Güncel nöroiktisat ve nörofinans literatürü, rasyonellikten sapmaların basit psikolojik tercihlerden değil, insan beyninin işlem hızı, enerji tasarrufu ve bilişsel kapasite gibi doğrudan biyolojik kısıtlarından kaynaklandığını ortaya koymaktadır. Bu çalışma, finansal rasyonellik kavramının tarihsel dönüşümünü geleneksel, davranışsal, nörolojik ve sentetik rasyonellik olmak üzere dört temel paradigma çerçevesinde ele almaktadır. Temel amaç, insan zihninin doğuştan gelen biyolojik sınırlarının modern yapay zeka mimarileri aracılığıyla nasıl ikame edildiğini analiz etmektir. Tartışmanın kuramsal zemini, erken dönem mantıksal nöron modellerinden Transformer mimarilerine ve zincirleme düşünce yeteneklerine uzanan teknolojik gelişmelere dayanmaktadır. Bulgular, bu ilerlemelerin unutma, dikkat darboğazı ve bilişsel uyumsuzluk gibi insani kısıtları aşarak, iktisadi karar vericinin Homo Sapiens’ten hafıza ve muhakeme kapasitesi yüksek bir Robo-Economicus tipolojisine evrildiğini göstermektedir

The epistemological evolution of financial economics is fundamentally rooted in the axiomatic “Homo Economicus” ideal articulated by Mill (1844) and von Neumann and Morgenstern (1944), which assumes emotion-free, internally consistent decision-making supported by unlimited computational capacity. However, this rigid mathematical framework experienced a major rupture with Simon’s (1955) concept of bounded rationality and the behavioral evidence provided by Kahneman and Tversky (1979). Contemporary neuroeconomics and neurofinance literature demonstrates that deviations from rationality do not merely stem from psychological preferences, but rather arise from inherent biological constraints of the human brain, such as processing speed, energy efficiency, and limited cognitive capacity. This study examines the historical transformation of financial rationality through four core paradigms: traditional, behavioral, neurological, and synthetic rationality. Its primary objective is to analyze how the innate biological limits of human cognition are increasingly substituted by modern artificial intelligence architectures. The theoretical foundation of the discussion spans technological developments ranging from early logical neuron models to Transformer architectures and advanced chain-of-thought reasoning mechanisms. The findings indicate that these advancements effectively overcome human limitations such as forgetting, attentional bottlenecks, and cognitive dissonance, thereby signaling a transition of economic decision-makers from biologically constrained Homo Sapiens toward a Robo-Economicus typology characterized by enhanced memory and reasoning capacity.