MÎZÂNÜ’L-HAKK’IN, ITRÎ MECMÛASI NÜSHASINDAKİ “TEGANNÎ” İLE “RAKS VE DEVİR” BAHİSLERİNİN TRANSKRİPSİYONLU METNİ VE ŞERHİ
TRANSCRIPTION AND COMMENTARY OF “MUSIC” AND “RAQS AND DEVİR” IN THE ITRI COPY OF MIZANU’L-HAĶĶ
Yazar: Tüysüz, Fatih
Dergi: Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, Vol. 35 No. 35, 2025
Anahtar kelimeler: Classical Turkish Literature of Ottoman Field ; Osmanlı Sahası Klasik Türk Edebiyatı ; Katip Celebi,Mizanu’l-Hakk,Buhurizade Mustafa Itri,Journal of Itri,Music,Raqs and Devir ; Kâtip Çelebi,Mîzânü’l-Hakk,Buhûrîzâde Mustafâ Itrî,Itrî Mecmûası,Tegannî,Raks ve Devir

XVII. Yüzyılın önemli mütefekkir ve müellifleri arasında yer alan Kâtip Çelebi, zamanının âlimlerinden birçok alanda ilim tahsili görmüş; din, hukuk, siyaset, tarih, sosyoloji, ekonomi, matematik, astronomi, vb. dâhil, birçok alanda yirmiden fazla müstakil eser telif etmiştir. Anılan yüzyıla ait Osmanlı telif geleneği içerisinde büyük bir kıymeti hâiz olan eserlerinin arasında, kısaca Mîzânü’l-Hakk adıyla bilinen eseri de yer almaktadır. Döneme damgasını vuran, halk bünyesinde olduğu kadar devlet nezdinde de büyük bir infiale sebep olan, “Kadızâdeler-Sivâsîler Mücadelesi” olarak tarihe geçen büyük kriz başta olmak üzere, dönemin fazlaca tartışılan dinî meselelerinin yanı sıra bazı dinî ve içtimâi konuların müspet çözümler çerçevesinde ele alınması amacıyla telif edilen eserin, yalnızca Süleymâniye Kütüphanesinde 27 yazma nüshası bulunmaktadır. Eser aynı zamanda, İstanbul’un muhtelif matbaalarında birçok kez neşredilmiştir. Mîzânü’l-Hakk’ın bir nüshasına da Kâtip Çelebi ile aynı yüzyılda yaşamış Buhûrîzâde Mustafâ Itrî tarafından tasnif edildiği düşünülen bir mecmûada rastlanılmaktadır. Nadir Eserler Kütüphanesinde “T.Y. 5525” numarasıyla kayıtlı olan bu mecmûada, XVI. ve XVII. Yüzyıl şairlerinin şiirlerinden müteşekkil bir “Eş’âr Bölümü”, XVII. Yüzyıl mûsikîşinâslarınca bestelenmiş şiirlerin yer aldığı bir “Güfteler Bölümü” ile Mîzânü’l-Hakk’ın yanı sıra, şair/müellif Veysî’ye ait Vak’anâme isimli mensûr eser ve yine Veysî’ye ait manzûm Tevbe-nâme’nin de muharrer olduğu görülmektedir. Bu makalede, Mîzânü’l-Hakk’ın Itrî mecmûası nüshasındaki, “tekke-medrese çatışması” ekseninde ele alınan “Tegânnî” ve “Raks ve Devir” bahisleri, transkripsiyon alfabesine aktarılmış ve günümüz Türkçesiyle ifade edilmiştir.

Katip Celebi, one of the most important thinkers and authors of the 17th century, studied with scholars of his time in many fields and authored more than twenty independent works in various fields, including religion, law, politics, history, sociology, economics, mathematics, astronomy, and more. Among his works of great value within the Ottoman literary tradition of that century is his work known simply as Mizanu’l-Hakk. This work, written to address the period's most controversial religious issues, particularly the major crisis known as the "Kadızade-Sivasi Struggle," which left its mark on the period and caused great indignation among the public and the state, as well as to propose positive solutions to certain religious and social issues, exists in 27 manuscript copies in the Suleymaniye Library alone. The work has also been published numerous times in various printing houses in Istanbul. A copy of Mizanu’l-Hakk is also found in a journal thought to have been compiled by Buhurizade Mustafa Itri, who lived in the same century as Katip Celebi. This journal, registered in the Rare Works Library under the number "T.Y. 5525," contains an "Poetries Section" consisting of poems by 16th- and 17th-century poets, a "Lyrics Section" containing poems composed by 17th-century musicians, as well as Mizan al-Haqq, a prose work titled Vak'a-name" by the poet/author Veysi, and the verse work Tevbe-name, also by Veysi. In this article, the topics "Music" and "Raqs and Devir", which are discussed in the context of "tekke-madrasa conflict" in the Itrî journal copy of Mizanu'l-Hakk, are transferred to the transcription alphabet and expressed in modern Turkish.