On Altıncı Yüzyıla Ait Bir Geçiş Dönemi Matematik Eseri: Kâtip ʿAlāʾuddin Yūsuf’un Zübde Mine’l-Ḥisāb’ı
A Transitional Period Mathematical Work From The Sixteenth Century: Kâtip ʿAlāʾuddīn Yūsuf’s Zübde Mine’l-Ḥisāb
Yazar: Kaya, Yasin; Kalafat, Şermin
Dergi: Osmanlı Bilimi Araştırmaları, Vol. 27 No. 1, 2025
Anahtar kelimeler: Turkish Cultural History ; Türk Kültür Tarihi ; On altıncı yüzyıl,Kâtip ʿAlāʾuddīn Yūsuf,Zübde mine’l-Ḥisāb,Matematik,Türk Dili,Tarihî Metin Çalışmaları ; 16th century,Kâtip ʿAlāʾuddīn Yūsuf,Zübde mine’l-Ḥisāb,Mathematics,Turkish Language,Historical Text Studies

On altıncı yüzyılda telif ve tercüme faaliyetlerinde zirveye ulaşılmış, divan kâtipleri tarafından devlet muhasebe sisteminde matematiksel konuların ele alındığı muhasebe metinleri kaleme alınmıştır. Söz konusu eserler var olan ihtiyaca cevap vermek amacıyla İslam dünyasının seçkin matematik eserlerinden ilham alınarak telif ve tercüme edilmiştir. Bu dönemde Türkçenin matematik dilindeki gelişimini ve Osmanlı muhasebe matematiğinin seyrini takip edebileceğimiz kaynaklardan biri de nüshasına yakın zamanda rastlanmasıyla birlikte Kâtip ʿAlāʾuddin Yūsuf’un Zübde Mine’l-Ḥisāb adlı eseri olmuştur. Bu çalışmada on altıncı yüzyılın, hakkında yeterince bilgi bulunmayan, muhasebe matematiği yazarlarından Kâtip ʿAlāʾuddin Yūsuf’un hayatı ve eserlerinden söz edilmekte, Zübde Mine’l-Ḥisāb adlı eserin künyesi, kurgusu, içeriği, dili ve üslubu, söz varlığı, ses ve biçim özellikleri hakkında bilgi verilerek nüshanın bilim dünyasına tanıtılması amaçlanmaktadır. Böylece orijinal terimlerin yanında pek çok malzeme içeren eserin Osmanlı döneminde matematik dilinin oluşmasındaki yeri ve önemine de değinilecektir. Çalışmanın Türk dili alan yazınındaki matematik odaklı tarihî metin incelemelerine, bilim tarihi ve terminolojisine, matematik eğitimine ve matematik tarihine katkı sağlayacağı düşünülmektedir.

In the 16th century, the production of both original and translated works reached its peak, and divan clerks wrote accounting texts addressing mathematical subjects within the state accounting system. These works were composed and translated under the inspiration of prominent mathematical treatises of the Islamic world. One of the significant sources through which we can trace the development of the mathematical language of Turkish and the evolution of Ottoman accounting mathematics is Zübde Mine’l-Ḥisāb by Kâtip ʿAlāʾuddin Yūsuf, a recently identified manuscript. This study examines the life and works of Kâtib ʿAlāʾuddin Yūsuf, one of the lesser-known authors of 16th-century accounting mathematics. It introduces Zübde Mine’l-Ḥisāb to the scholarly world by presenting its bibliographical identity, structure, content, language, and style, as well as its phonological and morphological features. In addition to highlighting the original terminology, the study also addresses the significance of this work, rich in linguistic and conceptual material, in shaping the mathematical language of the Ottoman period. It is anticipated that this research will contribute to studies of mathematics-focused historical texts in Turkish-language scholarship, as well as to the history of science, terminology, mathematics education, and the history of mathematics.