RABGÛZÎ’NİN KISASÜ’L ENBİYÂSI’NDA GEÇEN HABİL VE KABİL KISSASININ METİN DİL BİLİMSEL TUTARLILIK GÖRÜNÜMÜ
Textlinguistics Coherency Appearances of the Story of Abel and Cain in the Rabgûzî's Qisasul Enbiyâ
Yazar: Yılmaz, Hayriye; Güner, Galip
Dergi: Gazi Türkiyat No. 37, 2025
Anahtar kelimeler: Linguistics (Other) ; Dilbilim (Diğer) ; Historical North East Turkish Language (Khwarezm, Kipchak, Chagatai) ; Tarihi Kuzey Doğu Türk Dili (Harezm, Kıpçak, Çağatay) ; Metin dil bilimi,Rabgûzî,Kısasü’l Enbiyâ,Habil ve Kabil,tutarlılık,büyük ölçekli yapı ; Textlinguistics,Rabgûzî,Qisasul Enbiyâ,Abel and Cain,coherence,macro structure

Metin dil bilimi metinlerin yüzey yapısındaki somut verilerden yola çıkarak metnin dil bilgisel kuruluşunu, derin yapısındaki anlamsal bağlantılardan yola çıkarak da metnin anlamsal-mantıksal kuruluşunu ve temel bileşenlerini çözümlemeyi amaçlar. Dil bilgisel kuruluş metnin bağdaşıklık görünümünü oluştururken anlamsal-mantıksal kuruluş ve temel bileşenler ise tutarlılık görünümünü oluşturur. Bu çalışmada Harezm Türkçesi dönemi (13-14. yy.) müellifi olan Rabgûzî’nin Kısasü’l Enbiyâ adlı eserinde yer alan Habil ve Kabil kıssasının tutarlılık görünümleri, bölümsel ve bütüncül tutarlılık başlıklarında değerlendirilmiştir. Bölümsel tutarlılıkta metindeki özelleştirme, genelleştirme, neden-sonuç, amaç-sonuç, karşılaştırma ve karşıtlık bağlantıları tespit edilip bunların metnin kuruluşunda oynadıkları roller yorumlanmıştır. Bütüncül tutarlılıkta ise metnin temel bileşenleri olan işlevi, konusu, başlığı, konu değişimi belirleyicileri ve anlatıcı bakış açısı ele alınmıştır. Metnin konusu Âdem ve Havva’nın çocuklarından Habil ve Kabil’in hikâyesidir. Yapılan çalışma sonucunda, metinde çevirisi verilmemiş bazı Arapça alıntıların hem bölümsel hem de bütüncül tutarlılığa zarar verdiği görülmüştür. Muhtevası sebebiyle kıssa, Kur’an’dan çok sayıda Arapça alıntı içerir. Bu alıntıların bir kısmı metin yazarı tarafından Harezm Türkçesine aktarılmıştır. Ancak aktarılmayan alıntılar, metindeki bazı neden-sonuç bağlantılarının kurulmasını önlemiştir ve açılan bazı alt konuların metin çözücünün zihninde yarım kalmasına sebep olarak olay akışını aksatmıştır.

Text linguistics aims to analyze the grammatical structure of the text with concrete data in its surface structure, and the semantic-logical structure and basic components of the text with semantic connections in its deep structure. While the grammatical structure creates the cohesion appearance of the text, the semantic-logical structure and basic components create the coherence appearance. In this study, the coherency appearance of the parable of Abel and Cain in the Rabgûzî’s Qisasul Enbiya, an author of the Khwarezm Turkish period (13th-14th centuries), was evaluated under the headings of sectional and holistic coherence. In sectional coherence, the connections of specialization, generalization, cause-effect, purpose-effect, comparison and contrast in the text were identified and the roles they played in the construction of the text were interpreted. In holistic coherence, the basic components of the text, namely its function, subject, title, subject change determinants, and narrator’s point of view, are discussed. The text concerns the story of Abel and Cain, the children of Adam and Eve. As a result of the study, it was seen that some Arabic citations made without translation in the text damaged both sectional and holistic coherency. Due to its content, the story contains many Arabic quotations from the Quran. Some of these citations were translated by the text’s author. However, the citations that were not translated into Khwarezmian Turkish prevented the establishment of some cause-effect connections in the text and disrupted the flow of events by causing some opened subtopics to remain unfinished in the mind of the text user.