“Sünen” Türünün Tarihsel Seyri: Hicrî III-V. Asırlarda Tematik Kapsamın Sınırları ve Gelişimi
Historical Development of the Sunan Genre: The Scope and Development of Thematic Coverage in the 3rd–5th Centuries AH
Yazar: Genç, Nurdan
Dergi: Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi, Vol. 26 No. 1, 2025
Anahtar kelimeler: Hadith ; Hadis ; Hadith,Sunan,Ahkam,Sociocultural Context,Thematic Boundaries ; Hadis,Sünen,Ahkâm,Sosyokültürel Bağlam,Tematik Sınırlar

Klasik sünen tanımı, türün iki temel niteliğini ortaya koyar: Birincisi rivayetlerin sened yönüyle merfu olması, ikincisi ise bu hususta yazılmış eserlerin muhteva açısından ahkam odaklı olmaları. Ancak tarihsel süreçte sünen literatürünün bu sınırlarda kalıp kalmadığı, özellikle tematik çeşitlilik açısından tartışma konusu olmuştur. Bu çalışma, sünen literatüründe “ahkâm” merkezli olma iddiasının ne ölçüde geçerli olduğunu sorgulamakta; eserlerin fıkhî konularla mı sınırlı kaldığını, yoksa ahkâm dışı temaların da esere dahil edilip edilmediğini irdelemektedir. Bu bağlamda şu sorular yöneltilmektedir: Sünenlerdeki ahkâm dışı bölümler var mıdır? Şayet bu tür kısımlar varsa hangi temaları içermektedir? Bu bölümler müelliflerin bireysel tercihleriyle açıklanabilir mi? Mevcut tanım, türün tarihsel çeşitliliğini yansıtmakta yeterli midir, yoksa daha kapsayıcı bir tanıma mı ihtiyaç duyulmaktadır? Ebû Dâvûd, Dârekutnî ve Beyhakî’nin eserlerindeki ahkâm dışı başlıklar, müellifin ilmî yaklaşımı ve sosyo-kültürel bağlam ışığında değerlendirilerek türün tematik sınırlarının tarihsel değişimi ortaya konulmuştur. Sonuç olarak, sünenlerde ahkâm dışı bölümlerin varlığı müelliflerin fıkhî anlayışları, bireysel tercihleri ve dönemin sosyal gerçeklikleriyle ilişkilidir; “sünen” kavramı sabit bir formdan ziyade tarihsel ve bağlamsal olarak şekillenmiştir.

The Sunan genre is traditionally defined as “ḥadīth compilations arranged according to fiqh chapters and focused on marfūʿ reports related to aḥkām (legal rulings).” This definition suggests a dual orientation: the narrations included are traced back to the Prophet (marfūʿ), and their content is legal mainly and jurisprudential. However, this conventional framing invites scrutiny: Did Sunan compilers consistently limit themselves to legal content, or did they also incorporate non-legal material—such as theological, ethical, or eschatological themes—within their works? This study revisits the boundaries of the genre to assess whether the prevailing definition adequately reflects the actual thematic range of Sunan literature as it evolved between the 2nd and 5th centuries AH.The research focuses on three key figures whose works represent milestones in the genre’s development: Abū Dāwūd al-Sijistānī (d. 275/889), al-Dāraquṭnī (d. 385/995), and al-Bayhaqī (d. 458/1066). These compilers operated in different socio-political and intellectual environments and held varying perspectives on the scope and function of Sunan literature. Through a comparative analysis of their works, this study explores how each author approached the inclusion or exclusion of non-aḥkām content and what this reveals about the shifting nature of hadith-based legal scholarship.Methodologically, the study surveys chapter headings and thematic sections that extend beyond strictly legal concerns—such as ʿaqīda (creed), faḍāʾil al-aʿmāl (virtues of deeds), zuhd (asceticism), fitan (tribulations), and ādāb (ethics and manners). The findings indicate that early compilers like Saʿīd b. Manṣūr included such materials alongside legal reports, reflecting a holistic view of religious life that intertwined ethics and law. In contrast, Abū Dāwūd emphasized legal purity, aiming to provide a focused juridical reference for scholars and judges. Al-Dāraquṭnī and al-Bayhaqī, writing in later centuries, adopted a more integrative approach, embedding theological, devotional, and ethical discussions within a legal framework.These differences are not arbitrary; instead, they correspond to broader transformations in Islamic legal theory and hadith methodology. In the 3rd century, fiqh was predominantly viewed as the derivation of rulings from textual sources. By the 5th century, however, fiqh had come to encompass not only legal norms but also spiritual and moral guidance. Accordingly, the inclusion of non-legal content in Sunan works reflects an expanded conception of what it meant to guide the Muslim community through prophetic tradition.The study argues that the Sunan genre is not a static or monolithic category but a historically dynamic corpus shaped by evolving scholarly goals, interpretive frameworks, and audience expectations. It functioned simultaneously as a legal reference, a pedagogical tool, and a moral guide. Recognizing this complexity enables a more nuanced understanding of the intellectual pluralism that characterized classical Islamic scholarship.In conclusion, the Sunan genre should be redefined to account for its thematic richness and historical fluidity. A more inclusive definition would better capture the genre’s role as a site of convergence between ḥadīth transmission, legal reasoning, theological reflection, and ethical instruction in the formative centuries of Islamic intellectual history.