Türkiye’de Perakende Süt Fiyatını Etkileyen Faktörlerin ARDL Yaklaşımı İle Belirlenmesi
Determining the Factors Affecting Retail Milk Prices in Türkiye Using ARDL Approach
Yazar: Demirel, Onur
Dergi: İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, Vol. 14 No. 1, 2023
Anahtar kelimeler: Theory of Economy ; İktisat Teorisi ; Süt,ARDL Yaklaşımı,Eşbütünleşme,Perakende Süt Fiyatı,Türkiye. ; Milk,ARDL Model,Cointegration,Retail Milk Price,Türkiye.

Süt ve süt ürünleri kalsiyum, fosfor, mineraller, vitaminler süt proteinleri ve esansiyel aminoasitler bakımında oldukça zengin olması dolayısıyla beslenmede önemli bir yere sahiptir. Bu özelliği ve sayısız ürünün hammaddesi/bileşeni olması dolayısıyla dünyada ve Türkiye’de yaygın şekilde üretilmekte ve tüketilmektedir. Üreticiden tüketicinin sofrasına gelinceye kadar işleme maliyetleri dolayısıyla fiyatlar doğal olarak artmaktadır. Çalışmada perakende süt fiyatını etkileyen faktörler araştırılmıştır. Bu amaçla öncelikle dünyada ve Türkiye’de süt üretimi, tüketimi ve dış ticareti incelenmiştir. 2020 yılı itibariyle dünyada 910,4 milyon ton çiğ süt üretilirken Türkiye’de bu rakam 23,5 milyon ton olup dünya toplam süt üretiminin %2,5’ine karşılık gelmektedir. Tüketim söz konusu olduğunda ise dünya kişi başına çiğ süt tüketimi ortalama 116,9 kg/yıl iken bu rakam Türkiye için 39,1 kg/yıl düzeyinde kalmaktadır. Literatürde perakende süt fiyatlarının belirleyicileri arasında üreticinin eline geçen çiğ süt fiyatı, enflasyon endeksi ve çeşitli kukla değişkenler kullanılmaktadır. Çalışmada perakende süt fiyatını etkileyen faktörleri belirlemek amacıyla Ocak 2016 – Şubat 2022 dönemi aylık verileri kullanılarak ARDL modeli tahminlenmiştir. Model tahmin sonuçlarına göre perakende süt fiyatı ile üreticinin eline geçen fiyat, motorin fiyatı, süt ürünleri ÜFE değişimi ve diğer işlenmemiş gıda TÜFE değişimi arasında uzun dönemli ilişkinin (eşbütünleşme) olduğu tespit edilmiştir. Üreticinin eline geçen fiyat, motorin fiyatı, süt ürünleri ÜFE değişimi ve diğer işlenmemiş gıda TÜFE endeksi değişiminde meydana gelen %1’lik artışların perakende süt fiyatını sırasıyla %0,86; %0,11; %0,03 ve %0,06 oranlarında artıracağı tespit edilmiştir. Kısa dönemde ise yaşanabilecek bir şokun yaklaşık %38,92’sinin 1 ay içerisinde giderilebildiği ve yaklaşık 2,5 ayda tekrar dengeye gelinebildiği bulunmuştur. Sonuç olarak perakende süt fiyatları büyük oranda maliyetler tarafından belirlenmektedir.

Dairy and dairy products have an important place in nutrition due to their richness in calcium, phosphorus, minerals, vitamins, milk proteins, and essential amino acids. Due to this characteristic and its role as a raw material/component in numerous products, it is widely produced and consumed both globally and in Türkiye. However, from producer to consumer, the costs of processing naturally result in price increases. The study investigates the factors influencing retail milk prices. For this purpose, firstly, milk production, consumption, and foreign trade are examined both globally and in Türkiye. As of 2020, while 910.4 million tons of raw milk were produced worldwide, this figure is 23.5 million tons in Türkiye, accounting for 2.5% of global milk production. In terms of consumption, global per capita raw milk consumption averages 116.9 kg/year, while this figure remains at 39.1 kg/year for Türkiye. In the literature, determinants of retail milk prices include the producer's raw milk price, inflation index, and various proxy variables. To identify the factors affecting retail milk prices, an ARDL (Autoregressive Distributed Lag) model is estimated using monthly data from January 2016 to February 2022. According to the model's estimation results, there is a long-term relationship (cointegration) between retail milk price, producer's price, diesel price, changes in dairy product PPI, and changes in other unprocessed food CPI. It is determined that a 1% increase in the producer's price, diesel price, changes in dairy product PPI, and changes in other unprocessed food CPI will lead to respective increases of 0.86%, 0.11%, 0.03%, and 0.06% in the retail milk price. In the short term, it is found that approximately 38.92% of a shock can be absorbed within 1 month, and equilibrium can be regained in about 2.5 months. In conclusion, retail milk prices are largely determined by costs.