Nuhbetü’l-Fiker’in Osmanlı Serüveninde Bir Halka: Ebûbekir el-Kaysarî’nin Tavzîhu’t-Tavzîh’i
A Link in the Ottoman Journey of Nukhbat al-Fikar: Abû Bakr al-Qaysarî’s Tawzîh al-Tawdîh
Yazar: Çakır, Mesut; Üçkan, Eren
Dergi: FSM İlmi Araştırmalar İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi No. 26, 2025
Anahtar kelimeler: Islamic Studies (Other) ; İslam Araştırmaları (Diğer) ; Hadith,Nukhbat al-Fikar,Ottoman scholarly tradition,Abû Bakr al-Qaysarî,Tawzîh al-Tawzîh ; Hadis,Nuhbetü’l-fiker,Osmanlı ilim geleneği,Ebûbekir el-Kaysarî,Tavzîhu’t-tavzîh

Muhtasar Hadis Usûlü telif ve tedris geleneğinde önemli bir yere sahip olan İbnHacer el-‘Askalânî’nin Nuhbetü’l-fiker adlı eseri ve onun şerhi Nüzhetü’n-nazar, Osmanlıilim dünyasında da kalıcı etkiler bırakmış, muhtasar şerh ve hâşiye literatürünün başlıcakaynaklarından olmuştur. Bu eserlerin Osmanlı medrese müfredatında yer bulması ise,özellikle Köprülüler döneminde Mısır ulemasıyla kurulan ilmî temasların etkisiyle, 17.yüzyıldan itibaren gerçekleşmiştir. Böylece Nuhbe-Nüzhe metinleri, Osmanlı hadis usûlügeleneğinde yeniden yorumlanan ve eğitim pratiğini şekillendiren temel kaynaklar hâlinegelmiştir. Bu makale, bu geleneğin az bilinen halkalarından Ebûbekir el-Kaysarî’nin Tavzîhu’t-tavzîh adlı şerhini ele almaktadır. Hicrî 1136’da telif edilen eser, yalnızca yazmanüshalarla günümüze ulaşmıştır. Nüsha farklılıkları, istinsah süreçleri ve eserin dolaşımı,Osmanlı hadis usûlü literatürünün işleyişine dair önemli ipuçları sunmaktadır. İnceleme,eserin hadis usûlü konularını açıklamaya yönelik kapsamlı yorumları, ayrıntılı râvi biyografileri,tabaka tespitleri ve zengin kaynak repertuvarını ortaya koymaktadır. Ricâl,coğrafya ve lügat kaynaklarına başvurması, klasik usûl tartışmalarını disiplinler arası birbakışla zenginleştirdiğini göstermektedir. Makale, Kaysarî’nin şerhini, daha çok bilinenAli el-Kârî’nin şerhiyle de karşılaştırmaktadır. Ali el-Kârî’nin eseri “hoca kitabı” görü-nümünde iken, Kaysarî’nin çalışması talebe odaklı ve didaktik bir nitelik taşımaktadır.Böylece Tavzîhu’t-tavzîh, Osmanlı hadis usûlü literatürünün çeşitliliğini ve klasik metinlerinfarklı bağlamlarda yeniden üretimini yansıtan önemli bir örnek olarak değerlendirilmektedir.

Ibn Hajar al-‘Asqalânî’s Nukhbat al-Fikar and its commentary Nuzhat al-Nazaroccupy a central place in the tradition of hadith methodology and left a lasting impact on theOttoman scholarly milieu, serving as one of the main pillars of the commentary and glossliterature. Their integration into the Ottoman madrasa curriculum, however, became fullyestablished only from the seventeenth century onwards, particularly through scholarlyexchanges with Egyptian scholars during the Köprülü era. Consequently, the Nukhba-Nuzha corpus emerged as a foundational component of Ottoman hadith methodology,shaping both the interpretation and pedagogy of the discipline. This article examinesone of the lesser-known links in this chain: Abû Bakr al-Qaysarî’s Tawziḥ al-Tawzih.Composed in 1136 AH, the work survives exclusively in manuscript form. Variationsamong extant copies, the processes of transcription, and the circulation of the text providesignificant insights into the functioning of Ottoman hadith scholarship. The analysishighlights the commentary’s comprehensive treatment of hadith methodology, includingdetailed explanations of technical discussions, biographical notes on transmitters,identification of transmitter layers (tabaqât), and an extensive use of source material.Its frequent engagement with works on rijâl, geography, and lexicography demonstratesa multidimensional approach that enriches classical debates with an interdisciplinaryperspective. Furthermore, the article situates Qaysarî’s work in comparison with the betterknowncommentary of ‘Alî al-Qârî. Whereas al-Qârî’s commentary appears primarily asa “teacher’s manual,” Qaysarî’s Tawzîh al-Tawzîh is oriented toward students, offering amore didactic and accessible exposition. This study underscores the diversity of Ottomanhadith methodology and highlights how classical texts were continuously reinterpretedand transmitted within new scholarly contexts.