Ca’fer Efendi’nin Risâle-i Mi’mâriyye Eserindeki Mimari Kavramların Rehberlik Anlatımlarında Kullanımı: Karşılaştırmalı Bir Terim İncelemesi
The Use of Architectural Concepts From Ca’fer Efendi’s Risâle-İ Mi‘Mâriyye In Guiding Narratives: A Comparative Terminological Analysis
Yazar: Saz, Süleyman
Dergi: Avrasya Terim Dergisi, Vol. 13 No. 3, 2025
Anahtar kelimeler: Communication Studies ; İletişim Çalışmaları ; Risâle-i Mi’mâriyye,Mimarlık Terimleri,Turizm Rehberliği ; Risâle-i Mi’mâriyye,Architectural Terminology,Tourism Guiding

Kültürel mirasın en somut göstergelerinden biri olan mimari, barındırdığı değerler ve bilhassa söz varlığıyla ilgili kültürün önemli bir taşıyıcısı ve yansıtıcısıdır. Mimari terimlerin gelişimi ve değişimi dilin canlılığına paralel olarak dinamik bir özellik göstermektedir. 17. yy. da kaleme alınmış olan Ca’fer Efendi’nin Risâle-i Mi’mâriyye isimli eseri, bu değişim ve gelişimin gözlemlenebildiği nadir eserlerden biridir. Dönemin kültürel yapısına uygun biçimde Arapça, Farsça ve Türkçe kelime dağarcığını bünyesinde taşıyan eser, aynı zamanda mimarlık terimlerinin etimolojik kökenlerinin de izlenebileceği bir kaynak mahiyetindedir. Mimari ile ilgili terminolojinin karşılaştırmalı ve doğru kullanımı da bu terimleri mesleğin icrasında en sık kullanan turist rehberleri açısından ayrıca önem arz etmektedir. Kültürün ve dilin hem kültürler arası hem de aynı kültür içinde aktarıcısı ve taşıyıcısı olan rehbere mesleğinin misyonu gereği bu konuda görev düşmektedir. Bu çalışmada rehberlik mesleği içerisinde mimari yapıların anlatımında kullanılabilecek kavramlar, kıyaslamalı bir biçimde aralarındaki ilişkiler de göz önünde bulundurularak alt başlıklar halinde değerlendirmeye tabi tutulmuştur.  Disiplinler arası bir yaklaşımla mimarlık bilim alanı ve turizm rehberliği arasında ortaya çıkan doğal ilişki gereği ilgili söz varlığı karşılaştırmalı olarak eserlerin incelemeleriyle ele alınmıştır. Sonuç olarak Risâle-i Mi’mâriyye’de tespitine yer verilen kavramların dönemin de dili göz önünde bulundurulduğunda mümkün olduğu ölçüde sade ve genellikle öz Türkçe kelimelerle karşılanmaya çalışıldığı tespit edilmiştir. İngilizce karşılıklarında ise yerleşik mimarlık terimleri tercih edilirken kültürel arka planı olan kavramlar çoğunlukla benzetme ya da açıklama yoluyla karşılanmaya çalışılmıştır.

Architecture, as one of the most tangible indicators of cultural heritage, is a significant medium and reflector of the values it embodies, particularly through its vocabulary. The development and transformation of architectural terminology exhibit a dynamic character parallel to the vitality of language itself. Risâle-i Mi‘mâriyye, authored by Ca’fer Efendi in the 17th century, is one of the rare works in which this change and development can be observed. In line with the cultural structure of its era, the work incorporates a lexicon comprising Arabic, Persian, and Turkish terms, while also serving as a source through which the etymological origins of architectural terminology can be traced. The comparative and accurate use of such terminology is of particular importance for tourist guides, who are among the professionals that most frequently employ these terms in practice. Given the mission of guides as both transmitters and bearers of culture and language—across cultures as well as within the same cultural context—this responsibility gains further significance. In this study, the concepts that may be employed in the narration of architectural structures within the practice of guiding are comparatively examined under subheadings, taking into consideration the relationships among them. In accordance with the natural connection arising between the field of architecture and the profession of tourist guiding, the relevant vocabulary is analyzed through comparative literature reviews within an interdisciplinary framework. Consequently, it has been observed that the concepts identified in the Risâle-i Mi‘mâriyye were rendered, insofar as possible, in simple and predominantly pure Turkish terms, taking into account the language of the period. In the English equivalents, established architectural terminology was preferred, whereas concepts with cultural background were generally conveyed through analogy or explanatory description.