XVI. Yüzyıl Tapu Tahrir Defterlerine Göre Bitlis ve Yöresi Zâviyeleri
The Zawiyas of Bitlis Region in the Land Registry Books of 16th Century
Yazar: Koçak, Zülfiye
Dergi: Erdem, Vol. 0 No. 82, 2021
Anahtar kelimeler: Bitlis,zâviye,vakıf,tapu tahrir defterleri,Şerefnâme ; Bitlis,zawiya,waqf,land registry books,Sharafnama

İslâm dininin kurumlardan biri olan zâviyeler, herhangi bir tarikatamensup dervişlerin, bir şeyhin idaresinde topluca yaşadıkları yapıveya yapı topluluğunu ifade etmektedir. Osmanlı Devleti’nde ilkdönemlerden itibaren zâviye kurmak isteyen şeyh ve dervişlere, mirîtopraklarda bir takım muafiyetler verilmek suretiyle destek verilmiştir.Bu nedenle Anadolu’da Osmanlı öncesi dönemlerde kurulmayabaşlayan zâviyelerin sayısı Osmanlı döneminde her geçen gün dahada artmıştır. Özel mülkiyetten ziyade, geniş vakıf arazileri üzerindebirer tasavvuf müessesesi olarak kurulan bu zâviyeler, çoğunluklaşehir ve kasaba kenarlarında, yollar üzerinde veya geçit yerlerindeinşa edilmişlerdir. Zâviyeler kuruldukları yerlerde hem halkın maneviihtiyaçlarını karşılayarak dini, hem de gelip geçen yolculara ücretsizyiyecek, içecek ve yatacak yer sağlayarak sosyal fonksiyonlarüstlenmişlerdir. Bunun yanı sıra Anadolu ve Balkanlarda Türk-İslamkültürünün yayılmasına, göçebe yaşayan toplulukların yerleşik hayatageçmelerine ve böylece kuruldukları yerlerde yeniiskân alanlarınınaçılmasına da hizmet etmişlerdir. Bütün bu özellikler dikkatealındığında Osmanlı Devleti’nde zâviyeler; bir taraftan kendilerineözgü idari, yönetim, dini anlayış ve ritüellere sahip sosyal bir kurumu,diğer taraftan devletin en ücra köşelerinde hizmet vermeleri ve böyleceOsmanlı idari düzeninin sağlanmasına yardımcı olmaları sebebiyle desivil bir iktidarı temsil etmişlerdir.Osmanlı Devleti, egemenliğine aldığı şehirlerde kuruluşundanbaşlayarak Türk-İslâm kültürünü yerleştirmek ve kalıcılığını sağlamakamacıyla zâviye yapımını önemsemiştir. Osmanlı Devleti’ndepek çok müessese gibi zâviyeler de vakıf gelirleriyle faaliyetlerinisürdürmüşlerdir. Vakıflar, meydana getirdikleri sistem sayesinde gelirsağlayan ve elde ettikleri gelirlerle toplum ve devlet yararına çokçeşitli konularda hizmet üreten kurumlardır. Zâviyelerin ihtiyaçlarınıkarşılamak ve sürdürülen hizmetlerin devamlılığını sağlamak amacıylaçoğunlukla zâviye şeyhleri bazen de devlet yöneticileri tarafındankurulan veya desteklenen vakıflar, bu sosyal ve dini kurumların uzunyıllar varlıklarını sürdürmelerine yardımcı olmuşlardır.Tarihsel süreçte kurulduğu coğrafyadan dolayı birçok medeniyete evsahipliği yapan Bitlis ve yöresi, 1515 yılında Osmanlı egemenliğinealındıktan sonra belirli zaman aralıklarında tahrir edilmiş ve bu tahrirsonuçları ayrıntılı şekilde mufassal defterlere yazılmıştır. Mufassaltahrir defterlerine Bitlis ve çevresinde bulunan zâviye ve zâviyegelirleri, buralarda görev yapan görevliler ve aldıkları ücretler, zâviyevakıflarının menkul ve gayrimenkulleri ile bunlardan sağlanan yıllıkgelirler de ayrıntılı şekilde kaydedilmiştir. Bu çalışmada 1540, 1556ve 1571 yıllarında düzenlenen dört ayrı tahrir defteri incelenmişve bu defterlerde yer alan Bitlis ve yöresi zâviyeleri tespit edilmiş,tespit edilen zâviyelerin günümüze kadar varlığını devam ettiripettiremedikleri ortaya konulmuştur. Böylece özelde Bitlis şehrinindini ve sosyo-kültürel tarihinin ortaya çıkmasına genelde de kültürtarihine katkı sunulmaya çalışılmıştır.

As an institution of Islam, zawiyas refer to specify buildings or a groupof buildings where dervishes of a sect maintained communal activitiesunder the pious rule of a sheikh. From the earliest times, sheikhsand dervishes who wanted to establish zawiyas were supported byOttoman Empire via granting certain exemptions in miri (imperial)lands. As a result, the number of zawiyas that began to be establishedin Anatolia increased in time during the Ottoman era. These lodges,which were built as a Sufi institution on large Waqf lands ratherthan private properties, were mostly constructed on the outskirts ofcities and towns or on roads and passages. On the one hand, zawiyasundertook religious functions by meeting the spiritual needs of localpeople; on the other hand they took a social role by providing freefood, free drink and accommodation to the passengers. In addition,they served to spread Turkish-Islamic culture in Anatolia and Balkans,to facilitate the settling down of nomadic communities, and to opennew settlements. Upon a brief consideration of these characteristics,zawiyas in the Ottoman Empire represented a social establishmentwith their distinctive administration, religious understanding andrituals whereas they constituted a civil power thanks to their serviceeven in the most remote corners of the empire that helped to keep theOttoman administrative order.Ottoman Empire, after it was founded, attached much importance tothe building of zawiyas in conquered cities to establish Turkish-Islamicculture and to ensure its permanence. Like many establishments inthe empire, zawiyas continued their activities with the Waqf income.Waqfs were institutions that obtained income thanks to the systemthey generated and that produced services in a wide diversity ofsubjects on the benefit of society and the state. They were establishedor supported mainly by the sheikhs, sometimes by the state governorsin order to meet the needs of the lodges and to ensure the continuity ofthe services while they were helping the survival of these social andreligious institutions for long years.Having hosted many civilizations in terms of its strategical geographyin the historical process, Bitlis and its neighborhood were registeredat certain time intervals after the rule of Ottomans in 1515. The resultsof this registration were written in detailed registry books, all ofwhich include valuable information about the zawiyas located in andaround Bitlis apart from their income, their personnel and the wagesas well as Waqf properties of zawiyas whether movable or not, theannual income acquired through them and their means of operation.In this study, zawiyas in and around Bitlis were examined based onfour separate cadastral registers which were prepared in 1540, 1556and 1571 and an explanation was found about whether these zawiyascould exist or not today. Thus, an effort was spared to contribute to theemergence of the religious and socio-cultural history of the Bitlis inparticular, and to the cultural history in general.