AYNU’L-KUDÂT el-HEMEDÂNÎ’NİN İDAM SAVUNMASINDA TEFSİR UYGULAMALARI VE TASAVVUFÎ YORUMLARI
TAFSİR PRACTİCES AND SUFİSM COMMENTS İN AYN AL-QUDAT AL-HAMADANİ’S EXECUTİON DEFENSE
Yazar: Özkan, Ahmet; Bayer, İsmail
Dergi: Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (ÇÜİFD), Vol. 20 No. 1, 2020
Anahtar kelimeler: Ayn al- Qudat al-Hamadani,Shakwa al-gharib,Tafsir,Sufism,Ecstatic Utterances ; Aynu’l-Kudât El-Hemedânî’,Şekve’l-garîb,Tefsir,Tasavvuf,Şatahat

Aynu’l-Kudât el-Hemedânî  (d. 492-1098/ö. 525-1131) tasavvufun bir ilimolarak ortaya çıktığı dönemde dünyaya gelmiştir. İslam Medeniyeti açısındanzengin olan bu dönemde, Sünnî düşüncenin oluşmasında önemli bir yeri olanNizamiye Medreseleri kurulmuş ve yaygınlaşmıştır.Hemedânî, küçük yaşlarından itibaren iyibir tahsil görmüş ve ilk eserini 14 yaşında kaleme almıştır. O, yirmiliyaşlarda tasavvuf, kelâm, tefsir, fıkıh, dil bilimleri, matematik, astronomi vefelsefe alanlarında yüksek düzeyli eserler vermiştir. Genç yaşta fetva verecekseviyeye ulaşarak Hemedan kadılığına ve aynı yerde mevcut medreseninmüderrisliğine tayin edilmiştir. Hemedânî, meşgul olduğu ilmifaaliyetlerinin, arayışlarına ve zihnini kurcalayan sorularına cevap verememesiüzerine bir buhran geçirir. İmam-ı Gazzalî’nin eserleri vesilesiyle busıkıntıyı atlatır. Ahmed Gazzalî ile tanışması ise hayatında bir dönüm noktası olur.Ahmed Gazzalî’yi kendisine rehber olarak seçer ve  ondan almış olduğu tasavvufi eğitim ilehayatının sonuna kadar etrafındaki insanları irşad eder. Özellikle yirmili yaşlarında fikirlerini özgürce dile getirmesi veşatahat türü sözler söylemesi, aleyhinde faaliyet gösteren bir topluluğunoluşmasına neden olur. Bununla beraber üstün hitabet yeteneği ve etkilivaazları sayesinde aralarında devlet adamlarının da bulunduğu çok sayıda müridedinmiştir. Hemedânî’nin tasavvuf yolu, Ahmed Gazzalî’denkendisine intikal eden aşk, cezbe ve fenadır. Ona göre din bir sosyalalışkanlık değildir. Tasavvuf,Allah’ı görmeyi ve O’na kavuşmayı hedefleyen bir yolculuktur.Otuz üç yaşında, Hemedân’da, zındıklıksuçlamasıyla, Selçuklu veziri Kıvâmüddin Dergezînî’nin emriyle öldürülmüş/şehitedilmiştir. Şekve’l-Garîb adlırisalesi, ölümünden kısa bir müddet önce Bağdat’ta zindanda tutulduğu esnada,kendisini savunmak için dönemin ilim ve tasavvuf erbabına yazmış olduğu soneseri ve bir tür idam savunmasıdır. Yaşadığı dönemin âlimlerinden vemutasavvıflarından yakınmalarını hüzünlü bir üslupla dile getiren bu eser, onunfikri sürecinin son halkasını teşkil etmesi bakımından önemlidir. Öte taraftaneser, tarihe iz bırakmış bir müellifin nasıl anlaşılması gerektiğine dairönemli metodik veriler sunmaktadır. Risalede tasavvuf, akâid, kelam ilimlerininyanı sıra tefsir ilmine dair kıymetli veriler bulunmaktadır. Elinizdekiçalışma, Hemedânî’nin idam savunmasını yaptığı Şekve’l-garîb adlı eserinde yer alan tefsir uygulamalarını vebunların tasavvufî yorumlarını tespit etmeyi amaçlamaktadır. Bu bağlamdaHemedâni’nin dini ve edebi metinleri anlamlandırırken kullandığı metodun“kelâmın tamamından edinilmiş bilgi ve algı” ekseninde seyrettiğini söylemekmümkündür.

Ayn al-Qudât al-Hamadânī (b. 492-1098/d.525-1131) was born in the period when Sufism emerged as a science. That period is also rich in terms ofIslamic Civilization. Nizamiye Madrasas, which have an important place inthe formation of Sunni thought, were established and spread in that period.Hamadânī received a good education from anearly age and wrote his first book when he was fourteen. He wrote high level books in the fields ofsufism, kalam, tafsir, fiqh, linguistics, mathematics, astronomy andphilosophy. Hereached a level to givea fatwa at a young age, he was appointed as judge of Hamadan and lecturer ofmadrasa at the same place.Hamadânī suffered a depression when hisscientific activities could not answer his questions. He overcame thisproblem on the occasion of the books of Imam al-Ghazalī. His meeting with AhmadGhazali was a turning point in his life. He chose Ahmad Ghazali as a guide for him,and with the Sufi education he received from him, he educated the people aroundhim until the end of his life and wrote books. The fact that he expressed hisideas freely and spoke words of satahat led to the formation of a communityoperating against him. However, thanks to his superior oratory skills andeffective sermons, he has acquired a large number of follower, includingstatesmen.Hamadanī’s sufism way, which takes its sourcefrom Mansur al-Hallaj and comes from Ahmad Ghazali, consists of love, ecstastyand fanâ. According to him, religion is not a social habit. Sufism is a journeythat ends with seeing and meeting God.At the age of thirty-three, he was murdered inHamadân by the orders of the Seljuk vizier Kıvâmüddin Dergezînî on charges ofgetting out of religion. He wrote his book entitled Sakva al-Garîb shortlybefore his death to defend himself while he was kept in the dungeon in Baghdad.This piece, written for the scientists and sufis of the time, is a kind ofexecution defenses.This book that expresses the complaints fromthe scholars and sufis of the period he lived in a sadness style is important in that it constitutes the final link ofhis intellectual process. On the other hand, the work provides importantmethodical data on how a writer who left a mark on history should beunderstood. In this booklet, there are valuable data on the ilm of sufism,akâid, kalam, and tafsir. This study aims to identify the tafsir practices andtheir sufi interpretations in his work called Sakva al-Garîb, where Hamadânīdefended his execution. In this context, it is possible to say that the methodused by Hamadanī in making sense of religious and literary texts is in the axisof “knowledge and perception gained from the kalam”.