Eski Mezopotamya ile Osmanlı Kamu Arazi Sistemlerinin Mukayesesi
Comparison of Ancient Mesopotamian and Ottoman Public Land Systems
Yazar: Ayyıldız, Yahya
Dergi: Cumhuriyet Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, Vol. 26 No. 4, 2025
Anahtar kelimeler: Economic Theory (Other) ; Ekonomi Teorisi (Diğer) ; Osmanlı,eski Mezopotamya,kamu arazi sistemi,tımar,ilkum ; Ottoman,ancient Mesopotamia,public land system,timar,ilkum

Osmanlı kamu arazi sistemi, tarihî süreklilik içerisinde Bizans’ın yanı sıra kendinden önceki Türk ve İslam devletleriyle mukayese edilmesine rağmen Eski Mezopotamya ile ilişkilendirilmemiştir. Ancak Osmanlı kamu arazi sisteminin oluşumunu sağlayan kaynaklardan birinin, Eski Mezopotamya olduğu söylenebilir. Bu makalede Eski Mezopotamya ile Osmanlı’daki kamu arazi sistemleri mukayese edilmiş ve aralarındaki benzerlik ve farklılıklardan değişim ve süreklilik ilişkisi belirlenmeye çalışılmıştır. Bu mukayese için karşılaştırmalı tarihsel yöntemin yanı sıra Annales Okulu’nun tarihsel analiz yönteminden faydalanılmıştır. Bu mukayese; ilgili sistemlerin ortaya çıkış biçimleri, uygulanan tarımsal üretim yöntemleri, üretilen ürünler, kamu arazisinin kapsamı, arazilerin işletilmesi ve geliri, kullanım hakkı, araziyi işleyen kamu görevlilerinin ve çiftçilerin hukuki durumu açılarından yapılmıştır. Bu mukayesenin sonucunda, temelde tarıma dayalı bir ekonomik sistemden kaynaklanan benzerlik veya sürekliliğin yanı sıra ciddi farklılıklar olduğu görülmüştür. Eski Mezopotamya ve Osmanlı kamu arazi sistemleri arasında birbirine benzeyen niteliklerin en önemlisi, toplam araziler içerisindeki kamu arazilerinin payıdır. Her iki sistemde de kamu arazisi, toplam arazinin önemli bir kısmını oluşturmuştur. Buna karşın belirgin farklılıklar da görülmüştür. En önemli farklılık, Eski Mezopotamya’da kamu arazilerinin büyük kısmı doğrudan devlet görevlileri tarafından işletilirken Osmanlı’da reaya tarafından işletilmiş, devlet üretime doğrudan müdahale etmemiştir. Ayrıca her iki sistem, sulu ve kuru tarım gibi kendi coğrafyalarının karakterini yansıtmıştır.

Although the Ottoman public land system has been compared to Byzantium, as well as to previous Turkish and Islamic states, within a historical context, it has not been associated with Ancient Mesopotamia. However, it can be argued that Ancient Mesopotamia was one of the sources that shaped the Ottoman public land system. In this paper, the public land systems in Ancient Mesopotamia and the Ottoman State have been compared and the relationship between change and continuity has been determined from the similarities and differences between them. In addition to the comparative historical method, the historical analysis method of the Annales School has been used for this comparison. This comparison has been made in terms of the emergence of the relevant systems, the agricultural production methods applied, the products produced, the scope of public land, the operation and income of the lands, the right of use, and the legal status of the public officials and farmers who cultivate the land. The most important similarity between the public land systems of ancient Mesopotamia and the Ottoman State is the share of public lands in total lands. In both systems, public land constituted a significant portion of the total land area. However, significant differences were also observed. The most important of these is that while most of the public lands in Ancient Mesopotamia were directly operated by state officials, in the Ottoman Empire they were operated by the subjects, and the state did not directly intervene in production. In addition, both systems reflected the characteristics of their own geography, such as irrigated and dry farming.