Arap Edebiyatı Tarihinde Engel Tanımayan Bir Dostluk Modeli “el-Aʿmâ ve’l-Basîr” İbn Câbir el-Endelüsî ve Ebû Caʿfer er-Ruaynî
A Friendship Model Beyond Disability in the History of Arabic Literature:  “al-Aʿmā wa’l-Baṣīr”  Ibn Jābir al-Andalusī and Abū Jaʿfar al-Ruʿaynī
Yazar: Tokmak, Zehra Gülay
Dergi: İslami İlimler Dergisi No. 41, 2025
Anahtar kelimeler: Arabic Language and Rhetoric ; Arap Dili ve Belagatı ; Arabic Literature,Andalusia,Disability,Disability in Islam,Ibn Jābir al-Andalusī,Abū Jaʿfar al-Ruaynī. ; Arap Edebiyatı,Endülüs,Engellilik,İslâm’da Engellilik,İbn Câbir el-Endelüsî,Ebû Caʿfer Ruaynî.

Modern dönemde güçsüz olanın hayatta kalamayacağına inanan bir toplum inşa edilmiştir. Oysaki geleneksel düşüncede normalin içinde anormallik, aklın içinde delilik, toplum içinde toplum dışılık ve çokluk içinde teklik görülebilmektedir. Engellilik sosyal bir kurgu olup topluma ve kültüre göre değişmektedir. Geleneksel anlayışa göre, görme duyusu okuma ve yazmada kullanılan bir yetidir. Körlük, bilgi edinme, bu bilgiyi aktarma, yorumlama ve hikmet sahibi olmaya engel değildir. Edebiyatın, okur ya da yazar rolü bağlamında bireyleri toplum içerisinde “ötekileştirilmiş” kimliklerden sıyırarak kendini anlayan ve ifade eden kişiler olmalarını sağlamada önemli bir rolü vardır. Arap edebiyatı, klasik İslam kültüründen modern edebiyata kadar eserleriyle engellerini aşmış edebiyatçılarla doludur. Bunun en güzel örneği Endülüs Arap edebiyatının meşhur isimlerinden görme engelli İbn Câbir el-Endelüsî ile onun gören gözü ve yazan kalemi olan Ebû Caʿfer er-Ruaynî’nin dostluk hikâyesidir. Bu çalışma, fiziksel engellerin toplumsal bütünleşme ve iş birliğiyle nasıl aşılabildiğini, İslâm’ın engelliliğe bakışı ve engelli sahâbîlere Hz. Peygamber’in (s.a.v) yaklaşımı üzerinden bu iki âlimin hayatları örnekliğinde sunarak ortaya koymaktadır.

Modern society is often built on the belief that the weak cannot survive. In contrast, traditional thought regards differences as a natural part of life, recognizing abnormality within normality and madness within reason, marginality within society, and unity within multiplicity. Disability, in this sense, is a social construct that varies according to cultural and societal contexts. From a traditional perspective, sight is merely a faculty used in reading and writing; thus, blindness does not impede the acquisition of knowledge, its transmission, interpretation, or the attainment of wisdom. Literature, in its capacity to shape both readers and writers, plays a crucial role in enabling individuals to transcend “marginalized” identities and becomes agents capable of self-understanding and expression. Arabic literature, from classical Islamic culture to modern works, abounds with authors who overcame their disabilities. One of the most remarkable examples is the friendship between Ibn Jābir al-Andalusī, a renowned blind poet of Andalusian Arabic literature, and his companion and scribe Abū Jaʿfar al-Ruaynī. Known together as “al-Aʿmā wa’l-Baṣīr” (the Blind and the Seeing), these two figures occupy a unique position in Arabic literary history through their shared scholarly journeys, literary output, and the students they trained. This study employs the lives of these two scholars as an illustrative case to explore how physical disabilities may be transcended through social integration and cooperation,. In doing so, it argues that disability is not an individual defect but a phenomenon shaped by societal values, thereby offering an alternative perspective to modern conceptions of disability. While disability in modern Arabic literatüre has been studied, research on disability within the classical period remains markedly limited. In this regard, the article not only illuminates the extraordinary friendship between two eminent Arab men of letters, one of whom was visually impaired, but also offers an original and valuable perspective to the field by reassessing how disability was understood within traditional Islamic culture.