Ribanın Tarifi Konusunda Yeni Bir Yaklaşım Önerisi
A New Approach Proposal on The Definition of Riba
Yazar: Bayındır, Servet
Dergi: İlahiyat Akademi No. 13, 2021
Anahtar kelimeler: Religious Studies ; Din Araştırmaları ; Faiz,Riba,Ribh,Kâr,Bey’,Ticaret ; Interest,Riba,Ribh,Profit,Bay’,Trade

Faiz tarihin hemen her döneminde tartışılmış iktisadi bir sorundur. Bu tartışmalarda faizin tanımı ve gerekçesi belirleyici olmuştur. Gerek İslam kaynaklarında gerekse batılı kaynaklarda faizin çok farklı tanımları yapılmıştır. Bu makalede, literatürde yaygın olarak kabul edilen tanımların konuyu tüm açıklığıyla ortaya koyamadığı, bu durumun çağımızdaki birçok faizli işlemin ticaret gibi algılanması ve pazarlanması sonucunu doğurduğu ileri sürülmektedir. Dolaysıyla yeni bir faiz tanımına ihtiyaç duyulduğu açıktır.  Bu varsayımdan hareketle faiz için alternatif tanım teklifinde bulunulmaktadır. Riba Kur’an’da sadaka, zekât, karz ve özellikle bey‘  ile mukayeseli şekilde ele alınır ve ribanın yapı itibariyle bu varlık transfer yöntemlerinden farklı olduğu vurgulanır. Kur’an’da ve sünnette kastedilen riba, tarihi süreçte bilinen ve uygulanan ribadır. Ribanın Cahiliye (Kur’an ribası) ve sünnet (fadl) ribası şeklindeki ayrımını isabetli görmüyoruz. Zira nasslarda riba farklı yönleriyle bir bütün olarak ifade edilmektedir. Klasik kaynaklarda riba genelde “muamelede şart koşulan karşılıksız fazlalık” yahut “karşılıksız fazlalığın şart koşulduğu akit” şeklinde hukuki yaklaşımlarla tanımlanmıştır. Her iki tanımda da ribanın eylemsel yönüne değil hukuki bir bakış açısıyla hâsılat, fazlalık, sonuç tarafına vurgu yapılmıştır. Bu durum Batılı literatürde de benzer niteliktedir. Ribanın sadece fazlalığa odaklı hukuksal tarifi işin eylemsel tarafının gözlerden kaçması sonucunu doğurmuştur. Bunun bir neticesi olarak tarihte ve günümüzde çok sayıda işlemin özü itibariyle riba olmasına rağmen farklı ve masum ad ve kılıflarla uygulanması ve böylece insanlığın aldatılması durumu ortaya çıkmıştır.  Ribanın etimolojik olarak doğru konumlandırılması, İslam’dan önceki dönemde nasıl kullanıldığı, hangi anlamlara geldiğinin bilinmesi, ayrıca İslam’ın bu kavrama yüklediği farklı anlam ve içeriklerin doğru anlaşılmasının, konunun doğru zemine oturtulmasına katkı sağlayacağı kanaatindeyiz.

Interest is an economic problem that has been discussed in almost every period of history. The definition and justification of interest has been decisive in this process. Various definitions of interest have been made in Islamic and western sources. In this article, it is argued that the definitions that are widely accepted and used in the literature do not fully reveal the subject, and this situation results in the perception and marketing of many interest-bearing transactions in our age as trading. Therefore, it is emphasized that a new definition of interest is needed. Based on this assumption, an alternative definition of interest is proposed. In the Qur'an, riba is compared with sadaqa, zakat, qard and especially bay‘ and it is emphasized that riba is different from these asset transfer methods in terms of structure. Since riba is a method known and applied in every period of history, riba that is meant in the Qur'an and sunnah is riba that is known and practiced in the historical process. We do not consider the distinction of riba as Jahiliyya (riba of Qur'an) and sunnah (riba of fadl) appropriate. Because riba is expressed as a whole in different aspects in the scriptures. In classical sources, riba is generally defined with legal approaches as "unrequited surplus stipulated in the transaction" or "contract where unrequited surplus is stipulated". In both definitions, the emphasis is not on the operational aspect of riba, but on the revenue, surplus and result side from a legal point of view. This situation is similar in Western literature. The legal definition of riba, which focuses only on excess, has resulted in the fact that the operational side of the work is overlooked. As a result of this, many transactions in history and today, although they are riba in essence, are applied with different and innocent names and covers, thus deceiving humanity. We believe that the etymologically correct positioning of riba, how it was used in the pre-Islamic period, knowing what it means, and understanding the different meanings and contents that Islam ascribes to this concept will contribute to placing the subject on the right ground.