Osmanlı Mimarisinin Kilis’teki Nadide Bir Eseri: Canbolatoğulları Külliyesi
A Rare Work of Ottoman Architecture in Kilis: Canbolatogulları Complex
Yazar: Tercanlı, Akın
Dergi: Bozok Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, Vol. 27 No. 27, 2025
Anahtar kelimeler: Architectural ; Mimari ; Türk-İslam Sanatları Tarihi,Kilis,Canbolatoğulları,Külliye,Tekye/Tekke Cami. ; Turkish-Islamic Art History,Kilis,Canbolatoğulları,Complex,Tekye/Tekke Mosque.

Kilis, Mercidâbık Muharebesi (1516) sonrasında Osmanlı Devleti’nin kontrolüne geçerek Halep’e bağlı bir sancak olmuştur. Yerleşim yerindeki yönetim değişikliği siyasi sonuçları kadar idari ve imar faaliyetleri açısından da birtakım yeniliklerin yaşanmasına ortam hazırlamıştır. Abbasi döneminden itibaren bölgede etkin bir aile olduğu anlaşılan Canbolatoğulları, Kilis’in yönetimi konusunda öne çıkmaya başlamıştır. Kasım Bey önderliğinde, Yavuz Sultan Selim Han ile başlayan aile ilişkilerinin diplomatik açıdan asıl yönü Kanuni Sultan Süleyman (salt. 1520-1566) zamanında belirlenmiştir. Babası Kasım Bey ile İstanbul’a gelen ve sarayda eğitim gören Canbolat Bey, Kilis’e sancakbeyi olarak atanmıştır. Kilis ve çevresinin öncelikli olarak güvenliğinden sorumlu olan Canbolat Bey, yerleşim yerinde sürdürdüğü imar faaliyetleriyle de Osmanlı kenti dokusunun oluşumuna hizmet etmiştir. Canbolat Bey tarafından yaptırıldığını bildiğimiz han, hamam, cami, bedesten ve türbe gibi yapılar 16. yüzyıl Kilis’inde imar faaliyetlerinin en önemli adımı olarak şehirdeki temel mimari yörüngeyi belirlemiştir. Bu çalışmada da vakfiyedeki bilgilere göre 1553 yılında var olduğu bilinen ve Kilis Sancakbeyi Emir Canbolat Bey tarafından yaptırılan Tekye/Tekke Cami, türbe ve medreseden oluşan Canbolatoğulları Külliyesi’ne odaklanılmıştır. Araştırma, külliyeyi oluşturan yapıların mimari özellikleri ile bezemelerini kültür tarihini oluşturan somut eserler üzerinden değerlendirmeyi hedeflemektedir. Külliyeyi oluşturan yapıların tarihî ve kültürel bağlamını derinlemesine anlamak, mimari özellikleri ile sanatsal değerini ortaya koymak çalışmanın temel amacını oluşturmaktadır. Araştırma boyunca yapıları aydınlatmaya dönük tarihî kaynaklar (vakfiyeler, arşiv belgeleri ile seyahatnameler), mimari analizler (plan, cephe ve mimari detaylar) ve kültürel veriler (yerel kaynaklar ile halk arasındaki adlandırmalar) çok yönlü bir şekilde irdelenmiştir. Dokümantasyon metodu temel alınarak hazırlanan çalışmada saha araştırması sonucunda elde edilen görsel verilerden, özellikle yapı analizlerinde sıklıkla yararlanılmıştır. Çalışmada yapının inşa tarihi ve banisi hakkında bilgiler verildikten sonra mimari ve süsleme özellikleri detaylı bir şekilde analiz edilecektir. Bölümlere ayrılarak incelenen sanat eserlerinin, çağdaşları arasındaki yeri, bezemeler açısından öne çıkan unsurları ve daha genel manada ise Türk-İslam Sanatı açısından konumu ise değerlendirme ve sonuç kısmında irdelenecektir.

After the Battle of Marj Dābiq (1516), Kilis came under the control of the Ottoman Empire and became a sanjak of Aleppo. The administrative change in the settlement led to various innovations, not only politically but also in terms of governance and architectural developments. Canbolatoğulları, which is seen as an active family in the region since the Abbasid period, started to come to the fore in the administration of Kilis. The main diplomatic aspect of the family relations that began with Sultan Selim I under the leadership of Kasım Bey was determined during the reign of Sultan Suleiman the Magnificent (A.R. 1520-1566). Canbolat Bey, who came to Istanbul with his father Kasım Bey and was educated in the palace, was appointed as the sanjak bey of Kilis. Canbolat Bey, who was primarily responsible for the security of Kilis and its surroundings, also contributed to shaping the urban structure of the Ottoman city through the construction and development works he undertook in the settlement. Buildings such as inns, baths, mosques, covered bazaars and tombs, which are known were built by Canbolat Bey, determined the basic architectural trajectory in the city as the most important step of the construction activities in 16th century Kilis. This study focuses on the Canbolatoğulları Complex, which consists of a Tekye/Tekke Mosque, a tomb and a madrasah, built by Kilis Sanjak Bey Emir Canbolat Bey and known to have existed in 1553 according to the information in the endowment charter (waqfiyya). The research aims to evaluate the architectural features and ornaments of the buildings that make up the complex through concrete works that constitute its cultural history. The main purpose of the study is to deeply understand the historical and cultural context of the buildings that make up the complex and to reveal their architectural features and artistic value. Throughout the research, historical sources (waqfiyyas, archive documents and travelogues), architectural analyses (plans, facades and architectural details) and cultural data (local sources and naming among the people) aimed at shedding light on the structures were examined in a multi-faceted manner. In the study prepared based on the documentation analysis method, visual data obtained as a result of field research were frequently used, especially in structural analyses. In the study, after providing information about the construction date and the benefactor of the structure, its architectural and decorative features will be analysed in detail. The place of the works of art, which are examined by dividing into sections, among their contemporaries, the prominent elements in terms of ornamentation and, more generally, their position in terms of Turkish-Islamic Art will be examined in the evaluation and conclusion section.