İllet mi En Yetkin Parça mı?: İbn Sînâ ve Fahreddin er-Râzî’ye Göre Ayrım
The Cause or the Most Perfect Part?: The Differentia Between Ibn Sīnā and Fakhr al-Dīn al-Rāzī
Yazar: Şahin, Enver
Dergi: İslami İlimler Dergisi No. 42, 2025
Anahtar kelimeler: History of Logic ; Mantık Tarihi ; Mantık,Beş Tümel,Ayrım,Tür,İbn Sînâ,Fahreddin er-Râzî ; Logic,Five Universals,Difference,Species,Ibn Sīnā,Fakhr al-Dīn al-Rāzī

Bu makale, İslam mantık tarihi çerçevesinde ayrım tümelinin tanımı ve mahiyetine ilişkin tartışmaları konu edinmektedir. Çalışmada öncelikle ayrım kavramına dair kısa bir tarihsel arka plan sunulmakta, ardından İbn Sînâ (ö. 1037) ile Fahreddin er-Râzî’nin (ö. 1210) görüşleri mukayeseli biçimde ele alınmaktadır. İbn Sînâ’nın tercih edilmesinin nedeni, onun Fârâbî’den sonra beş tümel, özellikle de ayrım tümeli üzerinde belirleyici etkiler bırakmıştır. İbn Sînâ, farklı ayrım tanımlarını eserlerinde zikretmiş, bunlar arasında tercihler yapmış ve bu tercihleriyle sonraki mantıkçılar arasında tartışmaların çıkmasına yol açmıştır. Râzî ise, İbn Sînâ’nın bu tercihlerini yoğun biçimde eleştirmiş ve alternatif tarifler geliştirmeye çalışmıştır. Bu iki otorite figürünün tartışmaları bağlamında İslam mantık tarihinde üç farklı yaklaşım ortaya çıkmış görünmektedir. Ayrımı illet kabul eden İbn Sînâ çizgisi, buna karşı çıkan ve reddiye niteliğinde bir tutum sergileyen Râzî ekolü ve nihayet ayrımın itibarî varlıklar için illet olmadığını, fakat hakiki varlıklar için durumun tartışmalı olduğunu ileri süren Hûnecî ekolü. Daha ileri çalışmalarda Hûnecî ekolünün sonraki etkileri incelenecek olmakla birlikte, bu makale yalnızca İbn Sînâ, Râzî ve Hûnecî’nin görüşlerini ele alacaktır. Dolayısıyla çalışma, tarihsel ve karşılaştırmalı metin analizi yöntemiyle yürütülmüştür. Ayrıca mevcut literatürde Jon McGinnis, Sacide Ataş ve Tony Street’in konuyla ilgili makaleleri bulunmakla birlikte, bu çalışmalar ayrımın mantıksal boyutlarını yeterince incelememektedir. Bu nedenle makalemiz, ayrımın salt mantıksal içeriklerini ve gözden kaçmış tartışmaları ortaya çıkarmayı amaçlamaktadır. Araştırma sonucunda, İbn Sînâ’nın ayrımı illet kabul eden yaklaşımının mantıksal açıdan tartışmalı sonuçlar doğurduğu, Râzî’nin eleştirilerinin ise bu noktada tutarlı bir sorgulama sunduğu tespit edilmiştir. Sonuç olarak, ayrım tümeline ilişkin tartışmaların yalnızca tanımsal değil, aynı zamanda mantıksal ve ontolojik sonuçlar doğurduğu ortaya konulmuştur.

This article examines the debates concerning the definition and the nature of the universal of differentia within the framework of the history of Islamic logic. The study first provides a brief historical background concerning the concept of differentia, and then comparatively discusses the views of Ibn Sīnā (d. 1037) and Fakhr al-Dīn al-Rāzī (d. 1210). The reason for focusing on Ibn Sīnā is that, after al-Fārābī, he exerted a decisive influence on the five universals, especially on the universal of differentia. Ibn Sīnā cited various definitions of differentia in his works, made specific preferences among them, and through these preferences left a profound impact on subsequent logical studies. Al-Rāzī, by contrast, was chosen because he subjected Ibn Sīnā’s positions to sustained criticism and sought to develop alternative explanations. Within this context, three distinct approaches can be identified in the history of Islamic logic: the Ibn Sīnā school, which regards differentia as a cause (ʿilla); the Rāzī school, which rejects this view and formulates an opposing stance; and finally, the school of Khūnajī, which holds that differentia cannot be a cause for notional entities, while leaving the question open with respect to real existents. Although future studies will examine the later influence of the Khūnajī school, the present article is limited to the views of Ibn Sīnā, al-Rāzī, and al-Khūnajī. Accordingly, the study is conducted through a historical and comparative method of textual analysis. In addition, although there are studies on this topic by Jon McGinnis, Sacide Ataş, and Tony Street, these works do not sufficiently address the strictly logical dimensions of differentia. For this reason, our study aims to fill this gap by focusing on the purely logical aspects of the debate and by bringing to light discussions that have remained implicit. The findings of the study indicate that Ibn Sīnā’s approach, which regards differentia as a cause, leads to logically problematic consequences, whereas al-Rāzī’s criticisms provide a consistent form of inquiry in this respect. In conclusion, it is demonstrated that the debates on the universal of differentia produce not only definitional but also logical and ontological consequences.