Demirköy Fatih Dökümhanesi Kazısı Lüle Buluntuları (2010-2015)
Excavation of the Demirköy Fatih Foundry Pipe Findings (2010-2015)
Yazar: Yazıcı Metin, Nurcan
Dergi: Sanat Tarihi Yıllığı No. 28, 2018
Anahtar kelimeler: Demirköy,Kazı çalışmaları,Dökümhene,Lüleler,Tütün ; Demirköy,excavation,foundry,pipes,tobacco

Kırklareli iline bağlı Demirköy ilçesinde bulunan Fatih Dökümhanesi’nde2001 yılında çevre düzenleme ve kurtarma kazıları şeklinde başlatılan çalışmalar2015 yılında tamamlanmıştır. Yaklaşık on bin metrekarelik bir alanı kaplayan veFatih Dökümhanesi olarak tanınan demir dökümhanesi, iki ayrı kotta yer alanbirimlerden oluşmaktadır. Surlarla çevrili alanda üst kotta, avlu etrafında yaşamve hizmet mekanları, alt kotta ise üretimle ilgili donanımlar yer almaktadır. Osmanlısanayisini örnekleyen Dökümhane’de yürütülen kazı çalışmaları sonucundamekanlar, temel / duvar seviyesinde açığa çıkarılmıştır.Makalede, Demirköy Fatih Dökümhanesi’nde 2010-2015 yıllarını kapsayanaltı kazı sezonunda ele geçen lüle ve lüle parçalarından tanımlanabilecek ve değerlendirilebilecekdurumda olan örnekler üzerinden bir değerlendirme yapılmayaçalışılmıştır. Tanımlanan kazı sezonlarında tüm / tam lüle örnekleri yoktur. Elealınan 41 parçanın tamamı yaşam ve hizmet mekanları olarak tanımlanan üst kottayürütülen kazılarda bulunmuştur.2010-2015 kazı sezonlarını kapsayan dönemde ele geçen Demirköy lüleleribeyaz hamurlu bir örnek hariç kırmızı hamurludur. Parçalardaki yanık izlerindenkullanılmış oldukları anlaşılmaktadır. Form ve süsleme olarak farklı kazılarda benzer örnekler mevcut olmakla birlikte değerlendirilen lüle parçaları arasında birbirinintekrarı örnekler yoktur. Lüle parçalarında zengin geometrik desen çeşitliliğinin kullanımıdikkati çekmektedir. Bitkisel süsleme daha az kullanılmıştır. Bazı örnekleraltın yaldız kullanımı açısından önemlidir. Ayrıca bu lüle parçaları arasında çoksayıda damgalı örneklerin bulunduğu tespit edilmiştir. Bu damgalardan bir kısmıokunabilmiştir. Değerlendirilen örneklerin başkent İstanbul üretimi olabileceğive 19. yüzyıla tarihlenebileceği düşünülmektedir. Nitekim işletmenin bu yüzyıldakapsamlı bir şekilde ihya edildiği bilinmektedir. Başkent İstanbul’a hizmet verenbir devlet işletmesi olan Demirköy Fatih Dökümhanesi’nde çalışanların kullandığılüle örneklerinin İstanbul’dan getirilmiş olması mümkün görünmektedir. Özenliörnekler olmaları, altın yaldız kullanımı da bu düşünceyi desteklemektedir.

The Fatih Foundry is located in the town of Demirköy in the city of Kırklareli,and landscaping and salvage excavations in the foundry were initiated in 2001 andcompleted in 2015. The iron foundry, known as the Fatih Foundry, covers about tenthousand square meters, and consists of units situated on two separate elevations.The higher elevation, surrounded by ramparts, housed life around the yard andservice areas, and the lower elevation had manufacturing hardware. Excavationson the foundry, which is an example of Ottoman industry, have revealed spaces atthe level of foundation/walls.This paper examines the examples among the pipe and pipe pieces, still inidentifiable and evaluable condition, obtained during six excavation seasons atthe Demirköy Fatih Foundry between 2010 and 2015. These excavation seasonshave not yielded intact/whole pipe examples. All of the 41 fragments examinedin the paper were recovered during the excavation work on the higher elevation,which is defined as the living and service space.Among the Demirköy pipes obtained during the excavation seasons of 2010 to2015, all, except for a white clay one, are red clay. Burns on the fragments indicatethat they were used. In terms of form and decorations, while different excavationshave revealed analogues, fragments do not repeat each other. There is a strikingrichness in geometrical decorations on the fragments. Plant decorations are observedless frequently. Also, a large number of marked examples were found among thepipe fragments, with only a part of these markings being legible. It was concludedthat these examples might have been manufactured in capital Istanbul and dated to the 19th century. It is known that the facility was comprehensively revived in thiscentury. The Demirköy Fatih Foundry was a state-owned business that providedservice for Istanbul, and it seems possible that the pipe examples worked by itsemployees were shipped from Istanbul, a notion supported by the meticulouslywork on the examples and the use of gilding.