Türkiye’de Ordu- Siyaset- Toplum İlişkilerinin Genel Bir Panoraması: Tarihsel-Sosyolojik Bir Değerlendirme
Türkiye’de Ordu- Siyaset- Toplum İlişkilerinin Genel Bir Panoraması: Tarihsel-Sosyolojik Bir Değerlendirme
Yazar: Canveren, Önder
Dergi: Mülkiye Dergisi, Vol. 45 No. 1, 2020
Anahtar kelimeler: Türkiye,Ordu,Sivil-Asker İlişkileri,Askeri Vesayet,Tarihsel Sosyoloji.

Türkiye’de sivil-asker ilişkilerine dair tartışmalar, siyasi tarihin özeti mahiyetinde olupgenel gözlem, ordunun Türk siyasetinde egemen bir güç olduğudur. Türkiye’de ordu,seçimlerle işbaşına gelen siyasi elitlere kıyasla daha fazla güç ve etkiye sahip olmuş;bu durum ülkenin demokratikleşmesi önünde ve Avrupalılaşma sürecinde bir kamburhaline dönüşmüştür. Ordu, siyasete doğrudan müdahalede bulunmadığı dönemlerdedahi kurumsal yapı, enformel mekanizmalar ve anayasal ayrıcalıkları ile sivil siyasetüzerinde vesayet rejimi tesis etmiştir. Ordunun siyasetteki egemen konumu, sivil-askerilişkilerinde rekabet ve çatışmaya neden olmuş ve yakın siyasi tarihte her iki aktöre dezarar vermiştir. Çağdaş Türkiye tarihi, bu açıdan bakıldığında bir darbeler tarihidir. Bugenel gözlemler ışığında makalede, ordunun Türk siyasetinde neden ve nasıl güçlü veegemen bir aktör olduğu sorularına cevaplar aranmaktadır. Tarihsel-sosyoloji yaklaşımlıbu makalede ordu- siyaset- toplum üçgeninde Türk Silahlı Kuvvetlerinin (TSK) ülkesiyasetinde sahip olduğu güç, üstünlük ve ayrıcalıkların tarihsel ve toplumsal kökenleriincelenmektedir. Makale, Türk siyasetini (yeniden) şekillendiren tarihsel kırılmanoktalarında temel aktörün ordu ve ordu mensupları olduğu, bu nedenle ordununhem sivil siyaseti inşa ettiği hem de kendi lehine olacak şekilde çerçevelendirdiğini vesınırlandırdığını iddia etmektedir. Bu kapsamda (i) Türk modernleşmesi, (ii) ülkeninkurtarılması ve cumhuriyetin ilanı (iii) ve anayasa yapım süreçleri, yakın tarihinkırılma noktaları olarak sıralanmaktadır. TSK’nın yakın siyasi tarihi okuyuş biçimi veyüklendiği misyon ile kendisine atfedilen tarihsel ve toplumsal roller, ‘darbe’ sopasıile hazır kıtada beklemesine kapı aralamıştır. Nitekim 1960 ve 1980 darbeleri; 1971,1997 ve 2007 muhtıraları ve çeşitli darbe girişimleri, atfedilen ve içselleştirilen bu rolve misyonun çıktılarıdır. Dini ve tarihi öğretiler üzerinden şekillenen ‘ordu-millet’ ve‘peygamber ocağı’ retoriği üzerinden inşa edilen kamuoyu desteği; ordunun ayrıcalık,güç ve meşruiyetini pekiştirmiş ve siyasetteki gücüne karşı bir muhalefetin oluşmasınıengellemiştir. Bu nedenle dini ve milliyetçi öğeler üzerinden kutsanan ordunun antidemokratikuygulamaları eleştirilememiş ve hatta bazı dönemlerde alkışlanmıştır. Sivilaskerilişkilerinin oturduğu rekabet ve çatışma temelli düzlem, ordu hegemonyasınaneden olduğundan sürdürülebilir değildir. Tarihsel deneyimler, ordunun egemen olduğudüzlemin hem orduya hem de sivil siyasete, bunun üzerinden de ülke ve toplumazarar verdiğini ortaya çıkarmaktadır. Darbeler ve askeri vesayet, yoğun insan haklarıihlalleri ve güvenlik merkezli politikalar yumağının oluşması ile sonuçlanmıştır. Ülkenindemokratikleşmesi ve siyasetin sivilleşmesi adına uzlaşma ve iş birliğine dayalı, yeni birdüzenin tesisine ihtiyaç duyulmaktadır. Bu kapsamda sivil-asker ilişkilerinde değişim vedevamlılık, her şeyden önce zihniyet dönüşümünü gerekli kılmaktadır. Bu nedenlerleordunun tarihsel ve toplumsal rollerine ilişkin öğreti ve retoriklerin demokratik vesivil teamüller dikkate alınarak yeniden kurgulanması gerekmektedir. Türkiye’nindemokratikleşmesi ve çağdaşlaşması adına hem darbelere hem de askeri vesayete kapıaralayan ve imkân sağlayan tüm gerekçeler ortadan kaldırılmalıdır.

Türkiye’de sivil-asker ilişkilerine dair tartışmalar, siyasi tarihin özeti mahiyetinde olupgenel gözlem, ordunun Türk siyasetinde egemen bir güç olduğudur. Türkiye’de ordu,seçimlerle işbaşına gelen siyasi elitlere kıyasla daha fazla güç ve etkiye sahip olmuş;bu durum ülkenin demokratikleşmesi önünde ve Avrupalılaşma sürecinde bir kamburhaline dönüşmüştür. Ordu, siyasete doğrudan müdahalede bulunmadığı dönemlerdedahi kurumsal yapı, enformel mekanizmalar ve anayasal ayrıcalıkları ile sivil siyasetüzerinde vesayet rejimi tesis etmiştir. Ordunun siyasetteki egemen konumu, sivil-askerilişkilerinde rekabet ve çatışmaya neden olmuş ve yakın siyasi tarihte her iki aktöre dezarar vermiştir. Çağdaş Türkiye tarihi, bu açıdan bakıldığında bir darbeler tarihidir. Bugenel gözlemler ışığında makalede, ordunun Türk siyasetinde neden ve nasıl güçlü veegemen bir aktör olduğu sorularına cevaplar aranmaktadır. Tarihsel-sosyoloji yaklaşımlıbu makalede ordu- siyaset- toplum üçgeninde Türk Silahlı Kuvvetlerinin (TSK) ülkesiyasetinde sahip olduğu güç, üstünlük ve ayrıcalıkların tarihsel ve toplumsal kökenleriincelenmektedir. Makale, Türk siyasetini (yeniden) şekillendiren tarihsel kırılmanoktalarında temel aktörün ordu ve ordu mensupları olduğu, bu nedenle ordununhem sivil siyaseti inşa ettiği hem de kendi lehine olacak şekilde çerçevelendirdiğini vesınırlandırdığını iddia etmektedir. Bu kapsamda (i) Türk modernleşmesi, (ii) ülkeninkurtarılması ve cumhuriyetin ilanı (iii) ve anayasa yapım süreçleri, yakın tarihinkırılma noktaları olarak sıralanmaktadır. TSK’nın yakın siyasi tarihi okuyuş biçimi veyüklendiği misyon ile kendisine atfedilen tarihsel ve toplumsal roller, ‘darbe’ sopasıile hazır kıtada beklemesine kapı aralamıştır. Nitekim 1960 ve 1980 darbeleri; 1971,1997 ve 2007 muhtıraları ve çeşitli darbe girişimleri, atfedilen ve içselleştirilen bu rolve misyonun çıktılarıdır. Dini ve tarihi öğretiler üzerinden şekillenen ‘ordu-millet’ ve‘peygamber ocağı’ retoriği üzerinden inşa edilen kamuoyu desteği; ordunun ayrıcalık,güç ve meşruiyetini pekiştirmiş ve siyasetteki gücüne karşı bir muhalefetin oluşmasınıengellemiştir. Bu nedenle dini ve milliyetçi öğeler üzerinden kutsanan ordunun antidemokratikuygulamaları eleştirilememiş ve hatta bazı dönemlerde alkışlanmıştır. Sivilaskerilişkilerinin oturduğu rekabet ve çatışma temelli düzlem, ordu hegemonyasınaneden olduğundan sürdürülebilir değildir. Tarihsel deneyimler, ordunun egemen olduğudüzlemin hem orduya hem de sivil siyasete, bunun üzerinden de ülke ve toplumazarar verdiğini ortaya çıkarmaktadır. Darbeler ve askeri vesayet, yoğun insan haklarıihlalleri ve güvenlik merkezli politikalar yumağının oluşması ile sonuçlanmıştır. Ülkenindemokratikleşmesi ve siyasetin sivilleşmesi adına uzlaşma ve iş birliğine dayalı, yeni birdüzenin tesisine ihtiyaç duyulmaktadır. Bu kapsamda sivil-asker ilişkilerinde değişim vedevamlılık, her şeyden önce zihniyet dönüşümünü gerekli kılmaktadır. Bu nedenlerleordunun tarihsel ve toplumsal rollerine ilişkin öğreti ve retoriklerin demokratik vesivil teamüller dikkate alınarak yeniden kurgulanması gerekmektedir. Türkiye’nindemokratikleşmesi ve çağdaşlaşması adına hem darbelere hem de askeri vesayete kapıaralayan ve imkân sağlayan tüm gerekçeler ortadan kaldırılmalıdır.