Millî Mücadele’ye Katkısı Bağlamında Tarihi ve Güncel Fonksiyonlarıyla Hâtûniye Tekkesi
Hatuniye Lodge with its Historical and Current Functions in the Context of its Contribution on the Turkish War of Independence
Yazar: Çetin, Nuran
Dergi: Bozok Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, Vol. 27 No. 27, 2025
Anahtar kelimeler: Sufism ; Tasavvuf ; Tasavvuf,Tekke,Vatan Savunması,Millî Mücadele,Hâtûniye Tekkesi. ; Sufism,Lodge,Homeland Defence,Turkish War of Independence,Hatuniye Lodge

Osmanlı toplum hayatının önemli kurumları arasındaki tekkeler; tarihî zenginliği, kültürel birikimi, geçmişten bugüne gelen mimarî yapısı, sahip olduğu fonksiyonları ve yaptığı faaliyetleriyle üzerinde durulması gereken bir sahayı teşkil etmektedir. Bu bağlamda tekkeler, kuruluşlarından itibaren kardeşlik, hoşgörü, birlik, beraberlik temelinde her sınıftan insanın kaynaşmasını sağlamış; mütevazı yapılarında düzenledikleri zikir meclisleriyle, imân, ibadet, ahlâk boyutunda muhabbet eksenli sürdürdükleri ilmî-irfânî ders ve sohbet ortamlarıyla toplumsal hayatın vazgeçilmez dinamik unsurları arasında yer almıştır. Fethedilen bölgelerin kalıcı olarak yurt edinilmesinde önemli rol oynayan tekkeler, zor zamanlarda vatan savunmasında öne çıkmıştır. Bu tekkelerden biri de Eyüpsultan’da Millî Mücadele’nin merkezi olan Hâtûniye Tekkesi’dir. Hâtûniye Tekkesi, günümüzde yenilenen müştemilâtıyla, geçmişi bugüne taşıyan hazîresindeki mezar taşı kitâbeleriyle İstanbul’un sayılı dergâhlarından biridir. Gizlice silâh sevkiyatı yaparak, Millî Mücadele’ye verdiği destekle adını duyuran tekke, tarihî süreçte bir ilim yuvası anlamında dönemin mesnevîhânesi olarak da ünlenmiştir. Bu makalede Millî Mücadele’deki katkılarıyla tanınan, hazîresinde pek çok önemli ismi barındıran, Kâdirî, Nakşî, Mevlevî usûl ve âyinlerine ev sahipliği yapan, Mesnevî derslerinin icrâsıyla İstanbul’da Mevlevî kültürünün gelişmesini sağlayan Hâtûniye Tekkesi, ulaşılabilen kaynak ve belgeler ışığında incelenmiştir. Hâtûniye Tekkesi’nin geçmişten bugüne gelen serüvenini ve toplumsal hayata katkısını tanıma gayesiyle ele alınan bu makale, iki bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde, Hâtûniye Tekkesi’nin inşâsı, anılagelen isimleri, bulunduğu konumu, tarîkat faaliyetleri, âyin günü, Millî Mücadele’deki rolü, dergâha hizmet eden postnişînler üzerinde durulmuştur. İkinci bölümde ise söz konusu tekkenin hazîresi, müştemilâtı, bugünkü durumu tetkik edilmiştir. Diğer taraftan adı geçen dergâhın hazîresindeki mezar taşları, günümüzdeki konumuyla ele alındığı için hazîre kısmı tekkenin güncel fonksiyonları başlığı altında değerlendirilmiştir. Bu çalışma kapsamında hem literatür hem saha incelemesi yapılmış ve Hâtûniye Tekkesi’nin güncel durumu yerinde gözlemlenmiştir. Tekkenin güncel fotoğrafları çekilmiş ve mezar taşı kitâbeleri incelenmiştir. Tekkenin fizikî değişiklikleri hakkında ilgililerden bilgi alınmış, bununla birlikte İstanbul 1 Numaralı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Bölge Müdürlüğü Arşivi’nde tekkenin eski hâline dair araştırma yapılmıştır. Ayrıca Eyüpsultan Belediyesi’nden tekkenin önceki yıllara dair fotoğrafları temin edilmiştir. Eyüpsultan’da tarihî birikimin ve tabii güzelliklerin buluştuğu mevkide bulunan Hâtûniye Tekkesi; Kurtuluş Savaşı’ndaki stratejik önemiyle, Hüsâmeddin Efendi gibi iyi yetişmiş meşâyıhın faaliyetleriyle, yüklendiği fonksiyonlar gereği farklı isimlerle anılmasıyla, devrine ışık tutan çok sayıda mezar taşı kitâbesiyle, toplumun ilmî, irfânî, edebî hayatına katkı sunan hizmetleriyle İstanbul’un önemli tekkelerinden biri olmuştur.

Lodges were among the important institutions of Ottoman social life and today lodges constitute a field that should be focused on with their historical richness, cultural accumulation, architectural structure from the past to the present, their functions and their activities. In this context, the lodges have ensured the integration of people from all classes based on brotherhood, tolerance, unity and togetherness since their establishment. In addition, they have become one of the indispensable dynamic elements of social life with the dhikr assemblies organized in their modest structures and the scientific-wisdom lessons and conversation environments they have maintained based on love in terms of faith, worship and morality. Lodges not only played an important role in making conquered regions permanent homes, but also stood out in defending the homeland in difficult times. One of these is the Hatuniye Lodge, which was the centre of the Turkish War of Independence in Eyupsultan. The renewed annexes and the gravestone inscriptions in the graveyard that carry the past to the present make Hatuniye Lodge one of the few convents in Istanbul. Known for supporting the Turkish War of Independence by secretly shipping weapons, this lodge was also famous as the mathnawīkhāna of the period in the sense of a science centre throughout history. In this article, Hatuniye Lodge, which stands out with its contributions to the Turkish War of Independence, hosts many important names in its grave, hosts Qādirī, Naqshbandī, Mawlawī procedures and ceremonies, and enables the development of Mawlawī culture in Istanbul with the performance of Mathnawī lessons, is examined in the light of accessible sources and documents. This study was conducted with the aim of recognizing the development of Hatuniye Lodge from past to present and its contribution to society and consists of two parts. In the first part, the construction of Hatuniye Lodge, its known names, its location, activities of the order, its ritual day, its role in the Turkish War of Independence, and the shaykhs serving the lodge were examined. In the second part, the graveyard, outbuildings and current situation of the lodge were examined. In addition, since the gravestones in the graveyard of the lodge were examined with their current location, the graveyard section was evaluated under the title of the current functions of the lodge. As part of the present study, both literature and field studies were conducted, and the current status of the Hatuniye Lodge was observed on site. Current photographs of the lodge were taken and tombstone inscriptions were examined. Information was obtained from the relevant parties regarding the physical changes in the lodge. In addition, research was conducted on the old state of the lodge in the Directorate of the Istanbul No. 1 Regional Board for the Protection of Cultural Heritage Archive. Subsequently, photographs of the lodge from previous years were obtained from the Eyupsultan Municipality. Hatuniye Lodge is located in Eyupsultan, where historical heritage and natural beauties meet and with its strategic importance in the Turkish War of Independence, the activities of well-educated shaykhs such as Husameddin Efendi, being known by different names due to the functions it undertook, numerous tombstone inscriptions that shed light on its era, and its services contributing to the scientific, intellectual and literary life of the society, it has become one of the important lodges of Istanbul.