Hz. Peygamber’in Uyarı Üslubu ve Ahlâkî İnşa Sürecindeki Rolü (İctenibû – İttekû – İyyâkum Kalıplarının Semantik ve Pedagojik Analizi)
The Prophet's Warning Style and Its Role in the Moral Construction Process (Semantic and Pedagogical Analysis of the Patterns of Ijtanibū - Ittaqū - Iyāqum)
Yazar: Yazıcı, Yunus
Dergi: Bozok Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi No. 28, 2025
Anahtar kelimeler: Hadith ; Hadis ; Hadith,Prophet,Warning,Morality,Semantics. ; Hadis,Peygamber,Uyarı,Ahlâk,Semantik.

Bu çalışma, Hz. Peygamber’in “uyarıcılık” misyonu çerçevesinde insanlara yönelttiği uyarı ve ikazların, ahlâkî değerler bağlamında ne anlam ifade ettiğini genel hatlarıyla ele almayı amaçlamaktadır. Zira yapılan ön araştırmada, Hz. Peygamber’in uyarıları, yasakları ve ikazlarına dair çok sayıda çalışmanın bu yönü ya ihmal ettiği ya da yüzeysel biçimde ele aldığı tespit edilmiştir.  Bu bağlamda, söz konusu uyarıların ortak temaları, evrensel değerlerle ilişkisi ve günümüz insanına hitap eden yönleri öncelikli olarak çalışılmıştır. Çalışmanın merkezinde, Hz. Peygamber’in hadislerinde sıklıkla kullandığı ve bireyleri zararlı tutum ve davranışlardan sakındırmayı hedefleyen "اجتنبوا (kaçının)", "اتقوا (sakının/korkun)", "إياكم (özellikle uzak durun/sakının)" gibi ifadelerle başlayan rivayetler yer almaktadır. Bu rivayetler, özellikle evâmir ve nevâhî türü hadis mecmuaları başta olmak üzere temel hadis kaynaklarından tespit edilerek üslup ve içerik yönünden değerlendirilmiştir. Rivayetler, içerdikleri ahlâkî değerler bakımından sınıflandırılarak yorumlanmıştır. Hz. Peygamber’in sakındırdığı davranışların tamamının, başta iman ve tevhit olmak üzere, Allah’a karşı kulluk ahlakı, bireysel ve toplumsal değerler, kul ve kamu hakkı, aile ve mahremiyeti ile çevre ve canlılara karşı sorumluk gibi temel ahlâkî ilkeleri içerdiği belirlenmiştir. Aynı şekilde “yaklaşmayın!” (إجتنبوا) ifadesi tehlikeli davranışların etrafında korunması gereken sınırları çizerken; “korkunuz!” (إتقوا) ifadesinin ise kalbi manevî tehlikelere karşı bir zırh gibi korumayı amaçladığı, “sakının!” (إيّاكم) ifadesi ise yaklaşan tehdide/tehlikeye karşı uyarıcı bir siren gibi işlev görmektedir. Bu lafızlar, üç aşamalı (önleyici-koruyucu-caydırıcı) bir uyarı stratejisi yansıtmaktadır. Ayrıca her uyarı ve ikazın alternatif bir faziletle desteklendiği ve tehdidin umut yüklü bir tebşir söylemiyle dengelendiği tespit edilmiştir. Hz. Peygamber’in bu uyarılarının, muhatabı olduğu sahabe üzerinde meydana getirdiği olumlu etki ve müsbet değişim, bu ikazların her zaman ve her nesilde geçerli olacağının, bunlara dikkat edildiği sürece arzu edilen erdemli topluma ulaşılabileceğinin bir göstergesidir. Hz. Peygamber’in sözlerinin her çağda farklı yöntem ve metotlarla yeniden yorumlanması bir tekrar ve zaman israfı değil; aksine bireyin kendi zaaflarını tanımasına, toplumsal adaletin güçlenmesine ve evrensel ahlâkî değerlere katkı sağlamasına imkân tanımaktadır.

This study seeks to examine, in a general framework, the significance of the warnings and admonitions addressed by the Prophet Muhammad within the scope of his mission as a “warner,” particularly in relation to moral values. A preliminary review has shown that many works addressing the Prophet’s warnings, prohibitions, and admonitions either overlook this dimension or treat it only in a superficial manner. Accordingly, the present study focuses primarily on identifying the common themes of these warnings, their connections with universal values, and the aspects through which they maintain relevance for contemporary individuals. At the core of this research are the narrations that begin with expressions frequently employed by the Prophet to caution individuals against harmful attitudes and behaviours, such as “avoid” (ijtanibū) (إجتنبوا), “fear/beware” (ittaqū) (إتقوا), and “beware/abstain” (iyyākum) (إيّاكم). These reports were compiled from major hadith sources—especially collections dedicated to awāmir and nawāhī —and were analyzed with respect to style and content. The narrations were subsequently classified and evaluated in terms of the moral values they convey. The findings indicate that all behaviours from which the Prophet urged people to refrain embody essential moral principles, including faith and monotheism, servitude ethics toward God, individual and social virtues, the rights of individuals and the public, family and privacy, and human responsibility toward the environment and other living beings. The expression “do not approach” (إجتنبوا) demarcates protective boundaries around hazardous behaviours; “fear” (إتقوا) serves as a spiritual shield safeguarding the heart from internal dangers; and “beware” (إيّاكم) functions as an alert against imminent threats. These expressions collectively reflect a three-tiered warning strategy (preventive, protective, and deterrent). It was further observed that each warning is reinforced by an alternative virtue and balanced with a promising discourse of encouragement. The positive impact and constructive transformation these admonitions produced within the community of the Prophet’s Companions demonstrate that such warnings remain universally valid across all times and generations, and that adherence to them enables the formation of an ethically sound society. Thus, the reinterpretation of the Prophet’s teachings in every era through new methods and approaches does not constitute redundancy or a waste of time; rather, it facilitates individual self-awareness, strengthens social justice, and contributes to the nurturing of universal moral values.