Mirsâdu’l-İbâd’da “Hâlet-i Hamse-i Âdemî” Meselesi: Manastırlı Besîm Efendi’nin Manzûm Tercümesi
The Issue of “Hâlet-i Hamse-i Âdemî” in Mirsâdu’l-İbâd: Manastırlı Besîm Efendi's Versified Translation
Yazar: Karayazı Bal, Nurgül
Dergi: Dil ve Edebiyat Araştırmaları No. 33, 2025
Anahtar kelimeler: Classical Turkish Literature of Ottoman Field ; Osmanlı Sahası Klasik Türk Edebiyatı ; Mirsâdu'l-İbâd,Necmeddîn-i Râzî,Manastırlı Besîm Efendi,manzûm tercüme,insanın beş hali,varlık mertebeleri ; Mirsād al-ʿIbād,Najm al-Din Rāzī,Manastırlı Besim Efendi,the five states of man,levels of existence,versified translation

Bu makale, Necmeddîn-i Râzî’nin şaheseri kabul edilen Farsça tasavvufî eseri Mirsâdu’l-ʿibâd’ın dördüncü bâbının dördüncü faslında yer alan “Hâlet-i Hamse-i Âdemî” bahsinin, XIX. yüzyılda yaşamış divan kâtibi ve şair Manastırlı Besîm Efendi (ö. 1285/1868-69) tarafından aruzun remel bahrinin “Fâ‘ilâtün/Fâ‘ilâtün/Fâ‘ilün” kalıbı ve mesnevi nazım şekliyle kaleme alınmış, 178 beyitten müteşekkil manzum tercümesini konu edinmektedir. Çalışmada söz konusu tercüme incelenmiş ve çeviri yazılı metni neşredilmiştir. Bu suretle Osmanlı döneminde tasavvufî metinlerin manzum tercüme geleneğine ve Mirsâdu’l-ʿibâd tercümelerine dair literatüre katkı sağlanması hedeflenmiştir.Çalışmanın giriş bölümünde Mirsâdu’l-ʿibâd’ın muhtevası ve esere dair tercüme faaliyetleri değerlendirilmiş; inceleme kısmında Manastırlı Besîm Efendi ve manzum tercümesine ilişkin ulaşılabilen sınırlı bilgiler sunulmuştur. Ardından “Hâlet-i Hamse-i Âdemî” bahsinin muhtevası kısaca ortaya konulmuş ve manzum tercüme; dil, üslup hususiyetleri ve tercüme yöntemi bakımından değerlendirilmiştir. Son bölümde ise metnin çeviri yazısı araştırmacıların istifadesine sunulmuştur. Manzum tercüme, şimdiye kadar tespit edilen mensur tercümelerden nazım şekli itibarıyla ayrılmasının yanı sıra varlık mertebelerini, ruh-beden ilişkisi çerçevesinde insanın yaratılışını, insanın varlık dairesindeki konumunu, onun Allah ve âlemle olan ontolojik ve epistemolojik münasebetlerini ele alan konusu açısından da tasavvufun temel meselelerinin özet hâlinde ele alındığı küçük bir mesnevi hüviyetindedir.

This article examines the section titled “Hālat-i Hamse-i Ādamī” in the fourth chapter of the fourth section of Mirsād al-ʿIbād, the Persian Sufi work considered a masterpiece by Najm al-Din Rāzī, as interpreted by Manastırlı Besim Efendi (d. 1285/1868-69), who lived in the 19th century, using the “Fā‘ilātün/Fā‘ilātün/Fā‘ilün” pattern of the remel meter and the mesnevi verse form. The study examines this translation and publishes the written text of the translation. In this way, it aims to contribute to the literature on the tradition of poetic translation of Sufi texts during the Ottoman period and on the translations of Mirsād al-ʿIbād.The introductory section of this study evaluates the content of Mirsād al-ʿIbād and the translation activities related to the work; the analysis section presents the limited information available regarding Manastırlı Besim Efendi and his verse translation. Following this, the content of the section on “Hālat-i Hamse-i Ādamī” is briefly outlined, and the verse translation is evaluated in terms of language, style, and translation method. The final section presents the transliteration of the text for the benefit of researchers. The verse translation differs from previously identified prose translations in its poetic form, and also, due to its subject matter—which deals with the levels of existence, the creation of man within the framework of the soul-body relationship, man’s position within the realm of existence, and his ontological and epistemological relationships with God and the universe—it is a short mesnevi (narrative poem) that summarizes the fundamental issues of Sufism.