Fârâbî’de Faal Aklın Siyasal Fonksiyonu ve Meşruiyetin Ontolojik Temeli
The Political Function of the Active Intellect in al-Fārābī and the Ontological  Foundations of Legitimacy
Yazar: Koca, Bahar
Dergi: Dini Araştırmalar No. 69, 2025
Anahtar kelimeler: Religious Studies (Other) ; Dini Araştırmalar (Diğer) ; Islamic Studies (Other) ; İslam Araştırmaları (Diğer) ; İslam Felsefesi,Siyaset Felsefesi,Fârâbî,Faal Akıl,Meşruiyet,Meşruiyet Teorileri ; Islamic Philosophy,Political Philosophy,Al-Fārābī,Active Intellect,Legitimacy,Theories of Legitimacy

Fârâbî’nin siyaset felsefesi, metafizik ile siyasî düşünceyi birbirine bağlı, karşılıklı olarak temellendiren ve sınırlarını belirleyen bir sistem bütünlüğü içinde ele alır. Bu sistemin merkezinde yer alan faal akıl, ay-altı âlemin düzen ve işleyişinden sorumlu bir ilke olarak görülmekle birlikte siyasal otoritenin meşruiyetini sağlayan epistemik dayanak niteliğini de taşır. Fârâbî düşüncesinde faal aklın konumu iki ana düzlemde tartışılmıştır: Ontolojik-epistemolojik düzlem ve siyasal düzlem. Ontolojik-epistemolojik bağlamda faal akıl, hakikatin bilgisine ulaşmayı mümkün kılan aracı ve varlık mertebelerinin tamamlayıcı halkasıdır; siyasal bağlamda ise erdemli toplumun kuruluşunu, yasaların belirlenmesini ve toplumsal erdemleri temin eden ilkelerin kaynağıdır. Bu makale, faal aklın siyasal fonksiyonunu merkezine almakta; metafizik boyutunu göz ardı etmeksizin, fakat ayrıntılı bir tartışmaya girmeden, siyaset teorisindeki işlevini görünür kılmayı amaçlamaktadır. Çalışmada ayrıca Fârâbî’nin meşruiyet anlayışı, modern siyaset teorileri bağlamında özellikle Max Weber’in otorite tipolojisi ve Jean-Jacques Rousseau’nun genel irade öğretisiyle karşılaştırmalı olarak ele alınmıştır. Weber’in meşruiyeti yönetenlere duyulan inanç temeline dayandıran sosyolojik yaklaşımı ile Rousseau’nun siyasal otoriteyi halkın özgür iradesi ve ortak iyi ilkesi üzerinden ifade etmesi, Fârâbî’nin aklın hakikate ulaşma yetkinliğini merkeze alan meşruiyet anlayışıyla karşılaştırılmıştır. Bu doğrultuda yöntem olarak Fârâbî’nin birincil metinleri kavramsal çözümleme ve karşılaştırmalı okuma teknikleriyle incelenmiş; modern meşruiyet kuramlarıyla analitik bir ilişki kurulmuştur. Araştırma sonucunda, Fârâbî’nin siyaset teorisinde meşruiyetin halkın rızası ya da geleneksel otorite biçimlerine değil, hakikate ulaşma yetkinliğine dayandığı ortaya çıkmaktadır.

Al-Fārābī’s political philosophy approaches metaphysics and political thought as mutually interdependent domains that both ground and define one another within a coherent systematic framework. At the center of this system lies the Active Intellect, which, while regarded as the cosmic principle responsible for the order and operation of the sublunary world, also functions as the epistemic foundation of political legitimacy. Thus, the Active Intellect is not merely a complementary element in the hierarchy of being but rather a source of authority that ensures the continuity of the political order. In al-Fārābī’s thought, the position of the Active Intellect is discussed on two main levels: the ontological-epistemological and the political. In the ontological-epistemological context, it is the mediator that makes the knowledge of truth possible and the final link completing the chain of being; in the political context, it serves as the source of the principles that ensure the foundation of the virtuous city, the determination of its laws, and the continuity of social virtues. This article centers on the political function of the Active Intellect, aiming to make its role within political theory visible without ignoring its metaphysical dimension, yet without entering into a detailed metaphysical discussion. Furthermore, the study examines al-Fārābī’s understanding of legitimacy in comparison with modern political theories, particularly Max Weber’s typology of authority and Jean-Jacques Rousseau’s doctrine of the general will. Weber’s sociological approach, which grounds legitimacy in the belief of the governed in the rulers, and Rousseau’s principled model, which bases political authority on the free will of the people and the notion of the common good, are compared with al-Fārābī’s epistemic conception of legitimacy, centered on the intellect’s capacity to attain truth. Methodologically, the study employs conceptual analysis and comparative reading of al-Fārābī’s primary texts, establishing an analytical relation with modern theories of legitimacy. The research concludes that in al-Fārābī’s political theory, legitimacy is grounded not in popular consent or traditional forms of authority, but in the intellect’s ability to apprehend truth. Accordingly, the Active Intellect constitutes the epistemic and ontological foundation of the political order; the establishment and endurance of the virtuous city depend upon this very principle.