İslam ve Osmanlı Dönemi Bilim Tarihi Yazımı için İhtarlar: Ahmed Midhat Efendi’nin Tarih-i Ulûm’una Cevdet Paşa’nın Tenkitleri
Admonitions for Writing History of Science in the Islamic and Ottoman Period: Cevdet Pasha’s Critique of Ahmed Midhat’s Tarih-i Ulûm
Yazar: Tekin, Kenan
Dergi: Osmanlı Bilimi Araştırmaları, Vol. 24 No. 2, 2023
Anahtar kelimeler: General Turkish History (Other) ; Genel Türk Tarihi (Diğer) ; Ahmed Cevdet,Ahmed Midhat,Ottoman History of Science,Islamic Science,‘Ilm,Fann,San‘at,Tarih-i Ulûm ; Ahmed Cevdet Paşa,Ahmed Midhat Efendi,Osmanlı bilim tarihi,İslam’da bilim,İlim,Fen,Sanat,Tarih-i Ulûm

Son dönem Osmanlı’da bilim tarihiyle ilgili yazılan birçok eser alandaki ilk eser olarak değerlendirilmiştir. Kanaatimizce son dönem Osmanlı bilim tarihinin ilkleri arasında zikredilmeye değer iki yazar ve eserleri göz ardı edilmiştir. Bunlar İbn Haldun’un (ö. 1406) Mukaddime’sinin bilimlerin tanıtımı ve tarihiyle ilgili altıncı bölümünü özgün katkılarıyla tercüme eden Ahmed Cevdet Paşa (ö.1895) ile John Draper’ın (ö. 1882) din ve bilim arasındaki ilişkilere bilim tarihi merkezli yaklaşımını kendi katkılarıyla Nizâ-ı İlm u Dîn adıyla tercüme eden Ahmed Midhat Efendi’dir (ö.1912). Bu makalede, her iki düşünürümüzün bilim tarihiyle ilgili katkılarını buluşturan Ahmed Midhat Efendi’nin Tarih-i Ulûm adlı eserine Cevdet Paşa’nın T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi’nde müsvedde halinde bulunan değerlendirmelerini incelemekteyiz. Cevdet Paşa’nın değerlendirmelerinin ilim, fen, maarif, ve sanat gibi kavramların yerinde kullanımı, Osmanlı bilim tarihi yazımında katkıları olan ilim adamlarının atlanmaması, bilim tarihiyle ilgili önemli kaynakların dikkate alınması gibi günümüz bilim tarihi yazımı için bile geçerliliğini sürdüren bazı ihtarlar içerdiğini ortaya koymaktayız. Cevdet Paşa’nın değerlendirme yazısı üzerinden, son dönem Osmanlı bilim tarihi literatürü üzerine yapılan taramalarda kitap değerlendirmelerinin de dikkate alması gerektiğine işaret etmekteyiz. Makalenin ekinde, incelenen değerlendirmenin çeviri yazısını neşretmekteyiz.

Various late Ottoman contributions to the history of science have been identified as pioneering works in the field. However, contributions from two late Ottoman intellectuals, namely Ahmed Cevdet Pasha (d.1895) and Ahmed Midhat Efendi (d.1912), have hitherto been neglected. In fact, both wrote works that dealt with the history of science. Cevdet Pasha translated the last chapter of Ibn Khaldun’s (d. 1406) Muqaddimah, which he considered as a kind of history of science and made original contributions to the account, while Ahmed Midhat translated John Draper’s (d.1882) History of the Conflict between Religion and Science, which contains Midhat’s own addendums. This paper, however, draws attention to one work that brings together Ahmed Cevdet’s and Ahmed Midhat’s interest in the history of science, Cevdet’s review of Ahmed Midhat’s unpublished work titled Tarih-i Ulûm [The History of the Sciences]. Cevdet Pasha’s draft review of Tarih-i Ulûm is actually preserved in the Ottoman Archives in Istanbul. By considering Cevdet’s acute analysis of some concepts such as ‘ilm [science], fann [discipline], ma‘ârif [knowledge of particulars], sınâ‘at [arts], and san‘at [crafts] and his still relevant warnings for writing about the history of science in the Islamic and Ottoman periods, I closely analyze the review and provide a transcription of the document in the addendum. I conclude that Cevdet Pasha’s review indicates that late Ottoman laudatory and many times critical reviews (taqrīds) contain narratives about the history of science and thus should be placed within that literature.