Victoria ve Albert Müzesi Koleksiyonundaki Medînetü’z-Zehrâ’ya Ait Mimari Eserler
Architectural Works of Madinat al-Zahra in the Victoria and Albert Museum Collection
Yazar: Al, Zeynep; Diri Apaydın, Tuğba
Dergi: Erdem No. 89, 2025
Anahtar kelimeler: Architectural ; Mimari ; Medînetü’z-Zehrâ,Endülüs,Victoria ve Albert Müzesi,Bitkisel Bezeme,Süsleme ; Madinat al-Zahra,Al-Andalus,Victoria and Albert Museum,Vegetal Decoration,Ornament

Medînetü’z-Zehrâ, Kurtuba’nın 5 km kuzeybatısında, Cebelülarus (Sierra Morena) Dağı’nın güney eteklerinde 936-976 yılları arasında Endülüs Emevî hanedanlığı tarafından inşa ettirilmiştir. Yapı, mimari ve süsleme üslubu itibariyle gerek Irak Samarra’daki Abbasi başkentinden gerekse aynı dönemdeki İslam topraklarının başka bölgelerinde inşa edilen yapılardan kayda değer ölçüde ayrılmaktadır.Medînetü’z-Zehrâ’da ilk kapsamlı kazı 1910 yılında İspanyol mimar Ricardo Velázquez Bosco tarafından gerçekleştirilmiştir. Victora ve Albert Müzesi (Victoria and Albert Museum) bünyeside yer alan Medînetü’z-Zehrâ’ya ait tüm sütun başlıkları ve mimari parçaların bağışçısı ise Dr. Walter Leo Hildburgh isimli bir koleksiyonerdir. 1914 yılı itibariyle Hildburgh aracılığıyla kazılardan çıkarılan eserlerin küçük (bununla birlikte İspanya dışındaki en büyük) bir kısmı İngiltere’deki bu müzeye bağışlanmıştır. Makale, Medînetü’z- Zehrâ saray-şehrinden çıkartılarak müze koleksiyonuna dâhil edilen mimari eserler ve bu eserlerin bezemeleri üzerinde durmaktadır.Victoria and Albert Museum’daki Medînetü’z-Zehrâ koleksiyonunda bulunan tamamı yetmiş üç parça olan mimari eser makalede incelenmiştir. Eserler, Medînetü’z-Zehrâ kazı alanından elde edilip çalışılmış diğer bulgularla ve saray-şehrin çağdaşı ve ötesi farklı İslam yapılarındaki süsleme programları ile karşılaştırmalı olarak değerlendirilmiştir. Bezeme unsurlarından özellikle bitkisel motifler Salon Rico’da yapılan çalışmalarda bulunan taş süsleme parçalarındaki motiflerle, Doğu Emevî eseri olarak adlandırılan Hırbetü’l-Mefcer  sarayı  ve  Mescid-i  Aksâ’daki  örneklerle karşılaştırılmıştır. Öncülleri ile yapılan karşılaştırma, Anadolu’daki ardıllarıyla da yapılmıştır. Bunun için de Anadolu Selçuklu örnekleri seçilmiştir. Böylece müze koleksiyonunda yer alan mimari eserlerin üzerinde görülen karakteristik Endülüs bezemeleri geniş bir coğrafya ve zamanda incelenmiştir.Victoria and Albert Museum koleksiyonunda yer alan Medînetü’z- Zehrâ’ya ait mimari parçalardaki palmet, yarı palmet ya da rumî ve rozet gibi motifler, karakteristik Endülüs bezemelerindeki örneklerle örtüşmektedir. Süslemede kullanılan akantus, asma ve kıvrımlı sap gibi bitki unsurları Suriye ve Mısır Hristiyan sanatından alınmış, devşirme kökenli bezemelerdir. Diğer yandan Sasanî etkileri taşıyan dalgalanan kurdele, tesbih tanelerinden çember içerisine alınmış gülbezek ya da üçgen motiflerini aynı şekilde Emevî süslemelerinde ve buna paralel olarak koleksiyonda görmek mümkündür. Sarayda hayvan figürlü süslemeler çağdaşları olan yapılarda görülmesine rağmen bu komplekste kullanılmamıştır. Ayrıca koleksiyondaki sütun başlığı örnekleri dışarı taşan akantus ile dantel süslemeli temel tipleri de kapsamaktadır. Bununla beraber koleksiyondaki eserlerde, Emevî iktidarı döneminde yapılan çeşitli eserlerde görülen süslemelerde dantel gibi derin işlenmiş doğal görünümlü detaylı bitkisel motifler ile arabesk tezyinatın bir özelliği olan boşluk korkusunun (horror vacui) hâkim olduğu genel bir Emevî tarzından bahsetmek de mümkündür.

Madinat al-Zahra was built by the Andalusian Umayyad dynasty between 936 and 976 on the southern slopes of Mount Jabal al-Arab (Sierra Morena), 5 km northwest of Cordoba (Qurtuba). The structure differs significantly in its architectural and decorative style from the Abbasid capital in Samarra, Iraq, and from structures built in other parts of the Islamic world during the same period. The first comprehensive excavation of Madinat al-Zahra was carried out in 1910 by the Spanish architect Ricardo Velázquez Bosco. The donor of all architectural pieces from Madinat al-Zahra that were held at the Victoria and Albert Museum (V&A), UK, was a collector named Dr. Walter Leo Hildburgh. As of 1914, a small portion (although the largest outside Spain) of the excavated artifacts was donated by Hildburgh to the museum.This article examines ornaments on seventy-three pieces of architectural works held at the V&A Museum. The parts were evaluated comparatively with other findings obtained from the Madinat al-Zahra excavation site and with the ornamentation programs in different Islamic structures contemporary to the palace city and also dating to later periods. Ornamental elements, especially the vegetal motifs, were compared with ornaments found in the renowned Salon Rico of Madinat al-Zahra, two samples from Eastern Umayyad, namely Khirbet al-Mafjar and Masjid al-Aqsa, as well as with their successors in Kayseri, Anatolia. Hence, it was possible to study the characteristic Andalusian ornaments observable in the architectural works in the museum collection in a wide spectrum of geography and time.The motifs such as palmettes, half-palmettes, or rumi and rosettes on the architectural pieces from the collection coincide with the characteristic Andalusian ornaments. The vegetal elements such as acanthus, vines, and curved stems used in the decoration are taken from Syrian and Egyptian Christian art. Examples of ribbons, rosettes encircled in beads, and triangular motifs bearing Sassanid influences, common in various Umayyad works, were also evident in the collection. Animal figures, on the other hand, while found in various contemporary structures, were not observed on any of the pieces from the palace city complex. Samples of capitals in the collection included basic types with protruding acanthus leaves and deep-drilled lace-like patterns. It is possible to speak of a general Umayyad style dominated by the fear of emptiness (horror vacui), a characteristic of arabesque decoration, accompanied by deeply carved natural-looking detailed vegetal motifs in the decorations as exhibited in many works made during the Umayyad rule.