XIX. YÜZYIL ARAP MİLLİYETÇİLİĞİNİN GELİŞİMİNDE BATI ETKİSİ VE ŞARK MESELESİ
The Infulence of the West and the Eastern Question on the Development of 19th-Century Arab Nationalism
Yazar: Tekdal, Filiz
Dergi: EKEV Akademi Dergisi No. Advanced Online Publication, 2026
Anahtar kelimeler: History Education ; Tarih Eğitimi ; Arap milliyetçiliği,Şark Meselesi,Osmanlı Devleti,Arap aydınlar ; Arab nationalism,Eastern Question,Ottoman Empire,Arab intellectuals

Bu makalede XIX. yüzyılda Arap milliyetçiliğinin doğuşu, geçirdiği evreler ve Batılı devletlerin bu süreçteki rolü; “Şark Meselesi” çerçevesinde ele alınmıştır. Bu çalışmanın temel amacı Batılı devletlerin desteği ile gelişen Arap milliyetçiliğinin, “Şark Meselesi”nden bağımsız olmadığını tarihsel perspektiften ortaya koymaktır. Çalışma, nitel araştırma desenlerinden literatür taraması ve doküman analizi yöntemiyle yapılmıştır. Bu kapsamda Arap Milliyetçiliği, Orta Doğu ve Osmanlı Devleti tarihine dair temel eserler, akademik makaleler ve arşiv belgeleri içerik analiz yönetimiyle incelenmiştir. Araştırma sonucunda elde edilen bulgulara göre milliyetçilik, XIX. yüzyıldan itibaren kitleler üzerinde güçlü bir aidiyet duygusu yaratmış ve ulusal kimliğe dayalı modern devletlerin inşa edilmesini mümkün kılmıştır. XIX. yüzyıl, aynı zamanda Arap milliyetçiliğinin doğduğu yüzyıl olmuştur. Bu yüzyılda Batılı devletlerin etkisiyle gelişen Arap milliyetçiliği, daha çok edebi kültürel bir uyanış (Nahda/Arap Rönesansı) şeklinde tezahür etmiştir. XX. yüzyılda ise ayrılıkçı bir niteliğe bürünerek Osmanlı Devleti’ne karşı bir hareket şeklini almıştır. Arap milliyetçiliğinin bu yöne evrilmesinde Batılı devletlerin etkisi olduğu açıktır. Sonuç olarak Batılı devletler, “Şark Meselesi” çerçevesinde hedefledikleri Osmanlı Devleti’nin yıkılması, Türklerin Balkan, Afrika ve Arap topraklarından çıkartılması konularında başarılı olmuşlardır. Ancak Türklerin Anadolu’da varlıklarını sürdürmeleri ise onların hedeflerine tam anlamıyla ulaşmalarını engellemiştir. Batılı devletlerin amaçlarına ulaşmalarında “milliyetçilik”, özellikle Balkan ve Arap coğrafyasında etkin bir rol oynamıştır. Şark Meselesi, XIX. yüzyılla sınırlı kalmamış, XX. yüzyılda Osmanlı Devleti’nin yıkılmasından sonra Orta Doğu’da doğan jeopolitik boşluğun nasıl doldurulacağı sorunu çerçevesinde devam etmiştir. Batılı devletlerin bulduğu sömürgeci-hegemonik çözümler bölgede bitmeyen sorunlara yol açarken kendi elleri ile inşa ettikleri Arap milliyetçiliği de yüzyıl ortalarında radikal bir milliyetçiliğe dönüşerek sömürgecilik ve Batı karşıtlığı hâlini almıştır. Türkiye ve Orta Doğu tarihini yakından ilgilendiren Arap milliyetçiliği ve Şark Meselesi ülkemizde üzerinde yeterince çalışılmış bir konular değildir. Konun üzerinde daha fazla akademik çalışma yapılması, bölgenin güncel sorunlarının çözümüne de ışık tutabilir.

This article examines the emergence of Arab nationalism in the 19th century, the stages it underwent, and the role of Western states in this process within the framework of the ‘Eastern Question’. The main objective of this study is to demonstrate, from a historical perspective, that Arab nationalism, which developed with the support of Western states, was not independent of the ‘Eastern Question’. The study was conducted using qualitative research designs, literature review and document analysis methods. In this context, fundamental works on Arab nationalism, Middle Eastern and Ottoman Empire history, academic articles and archival documents were examined using content analysis. According to the findings obtained as a result of the research, from the 19th century onwards, nationalism instilled a strong sense of belonging among the masses and made it possible to build modern states based on national identity. The nineteenth century was also the century in which Arab nationalism was born. Influenced by Western states, Arab nationalism in this century manifested itself primarily as a literary and cultural awakening (Nahda/Arab Renaissance). In the 20th century, however, it took on a separatist character and became a movement against the Ottoman Empire. The influence of Western states on this shift in Arab nationalism is clear. As a result, Western states succeeded in their goal of dismantling the Ottoman Empire and removing Turks from the Balkans, Africa, and Arab lands within the framework of the ‘Eastern Question.’ However, the continued existence of Turks in Anatolia prevented them from achieving complete success. ‘Nationalism’ played an active role in the Western powers' achievement of their goals, particularly in the Balkans and Arab regions. The Eastern Question did not remain confined to the 19th century; it continued into the 20th century in the context of the question of how to fill the geopolitical vacuum that arose in the Middle East after the collapse of the Ottoman Empire. The colonial-hegemonic solutions found by Western states led to endless problems in the region, while the Arab nationalism they themselves had built turned into radical nationalism in the middle of the century, taking the form of anti-colonialism and anti-Westernism. Arab nationalism and the Eastern Question both of which hold profound significance for the history of Türkiye and the Middle East-remain under-researched topic within our national academic discourse. Expanding scholarly work in these areas may provide vital insights into addressing the current challenges facing the region today.