İlk Türkçe Mesâha Risâlemiz Risâle-i Misâha
The Our First Turkish Treatise on Practical Geometry, Risale-i Misâha
Yazar: Demirhan Çavuşoğlu, Halime Mücella
Dergi: Erdem, Vol. 0 No. 77, 2019
Anahtar kelimeler: Misaha,misaha in Islamic civilization,misaha in the Ottomans,Risale-i Misâha,Turkish misaha ; Mesâha,Misâha,İslam medeniyetinde mesâha,Osmanlılarda mesaha,Risale-i Misâha,Türkçe mesaha

İslam medeniyetindebilim tarihi üzerine yapılan çalışmalar neticesinde bu medeniyetin IX. ve XII.yüzyıllar arasında oluşturduğu bilim kültürü her yönden ortaya çıkarılmıştır.Ortaya çıkan sonuçlara göre, İslam medeniyetindeki bilimsel çalışmalaribadetlerle alakalı pratik amaçlar gözetilerek başlamış ve sözü edilençalışmalarda bilimin kuramsal yapısından vazgeçilmemiştir. İslam medeniyetinde,pratik amaçlara hizmet ederken kuramsal temelleri ile ortaya konan ilimlerin enbaşında matematik bilimlerinin bir dalı olan uygulamalı geometri gelmektedir.İslam medeniyetinde uygulamalı geometrinin adı olan misaha/mesaha araziölçümünden mimari yapıların inşa ve süsleme- sine kadar pek çok alandakullanılan bir bilim dalıdır.İslammedeniyetinin bilimsel mirasını devralan Osmanlılarda da me- saha bilimi rağbetgören bir bilim dalı olmuş ve bu bilimle ilgili bir literatür oluşturulmuştur.Sözünü ettiğimiz literatür incelendiğinde özellikle Osmanlı klasik dönemindeyazılmış eserlerin dilinin Arapça olduğu fakat nadiren de olsa aynı dönemde Türkçeyazılan eserlere rastlamanın mümkün olduğu görülmüştür. İşte bu çalışmada, OsmanlıDevleti sınırlarında yazılmış mesaha bilimine yönelik ilk Türkçe eser olabileceğisöylenen Risale-i Misâha isimli eser incelenecektir. Giriş bölümünümüteakip, iki bölümden oluşan çalışmamızın giriş kısmın- da, mesaha bilimikısaca tanıtılacak arkasından birinci bölüme geçilecektir. Birinci bölümde;İslam medeniyetinde ve oradan hareketle Osmanlı Devleti’nin klasik dönemindemesaha birikimi ile ilgili genel bilgiler verilecek bu bilgilerin ardından Risale-iMisâha’nın içeriğine geçilip içerikle ilgili açıklamaların nihayetinde yineeserle ilgili bir değerlendirme yapılacaktır. Risale-i Misâha’nın içeriğiönce en genel hâli ileeserin tanıtımı, arkasından da eserin bölümlerinin açıklanması yolu ilesunulacaktır. Çalışmamızda Risale-i Misâha’nın bölümleri içerik venitelik açısından ifade edilecek ve ilgili bölümde eğer varsa matematiksel anlamdaönem taşıyan problemler ile bu problemlerin çözümleri günümüz sembolizasyonunauyarlanmış halleri ile paylaşılacaktır. Çalışmamıza dâhil ettiğimizproblemlerin çözümleri için eserde verilen çizimler çalışmamızda da esere bağlıkalınarak bilgisayar ortamında çizilmiş şekilleri ile yer alacak ve ilgiliproblemlerin çözümü bu çizimler üzerinden anlatılacaktır. Değerlendirme bölümündede Risale-i Misâha’nın Osmanlı mesaha literatüründeki yerine ilişkin biraçıklama yapılacaktır. Çalışmamızın ikinci bölümünde ise Risale-i Misâha’nın,Arap harflerinden Latin harflerine basit transliterasyonu verilecektir.

ABSTRACTAsa result of the studies on the history of science in Islamic civilization, the scienceculture that this civilization formed between the IX. and XII. centuries was revealedin every aspect. According to the results, scientif- ic studies in Islamiccivilization started with practical purposes related to worship, and thetheoretical structure of science was not abandoned in these studies. Applied geometry,which is a branch of mathemati- cal sciences, is one of the most important sciencesthat are put forward with theoretical foundations while serving practical purposesin Islamic civilization. Misâha, which is the name of applied geometry in Islamiccivilization, is a science that is used in many fields from land surveying to theconstruction and decoration of architectural structures.Thescience of mesaha became a popular science and a literature about this sciencewas created in the Ottomans, who took over the scientific heritage of Islamiccivilization. When the literature mentioned is examined, it is seen that thelanguage of the works written especially in the Ottoman classical period is Arabic,but it is rarely possible to come across works written in Turkish. Here in thisstudy, the piece named Risale-i Misâha, which was written in the bordersof Ottoman Empire and is also said to possibly be the first work on the scienceof surveying in Turkish, will be analyzed. Following the introduction part, thescience of surveying will be briefly introduced in the introduction section ofour study consisting of two parts, followed by the first section. In the first section,general information on the accumulation of surveying from the IslamicCivilization to the classical period of the Ottoman Empire will be given; andfollowing this information, the content of Risale-i Misâha will bestated and an evaluation regarding the place of the work in Ottoman surveyingliterature will be made. The content of the Risale-i Misâha will bepresented in the most general form first through the introduction of the workand then by explaining the parts of the work. In our study, the chapters of Risale-iMisâha will be expressed in terms of content and quality, and in therelated chapter, problems of mathematical importance, if any, and solutions ofthese problems will be shared with their adapted state. For the solution of theproblems included in our study, the drawings given in the work will take placein the computerized form adhering to the work, and the solutions of the relatedproblems will be explained through these drawings. In the evaluation section, anexplanation will be given regarding the place of Risale-i Misâha in the Ottomanmesaha literature. And in the second part of our study, a simple transliterationof Risale-i Misâha from Arabic letters to Latin letters will be given.