Bir Taşra Camii Olarak Kozluca Camii’nin Kalem İşi Süslemeler Bağlamında Değerlendirmesi
Evaluation of Kozluca Mosque as a Provincial Mosque in the Context of Painted Decorations
Yazar: Eker, Fevziye; Köksöken, Furkan
Dergi: İlahiyat Akademi No. 22, 2025
Anahtar kelimeler: Islamic Arts ; İslam Sanatları ; Gaziantep,Kozluca Mosque,Ottoman Decoration Arts,Pencil work Decoration,Motif. ; Gaziantep,Kozluca Camii,Osmanlı Süsleme Sanatı,Kalem işi,Motif

Gaziantep’in Şahinbey ilçesinde yer alan Kozluca Camii, Osmanlı sanatında, özellikle de süsleme alanında batılı etkilerin Anadolu’daki taşra camilerine nasıl yansıdığını göstermesi açısından büyük önem taşımaktadır. Bu cami, Gaziantep’in tarihî merkezinde, Kozluca Mahallesi’nin Müftüoğlu Sokak ile birleştiği noktada konumlanmış olup, kültürel mirasın belgelenmesi ve gelecek nesillere aktarılması açısından kritik bir rol oynamaktadır. Caminin kesin inşa tarihi bilinmemekle birlikte, arşiv kayıtlarına göre ilk olarak 16. yüzyıl başlarında Zaim Ahmet Mescidi olarak inşa edilmiş ve 1702 yılında Mehmet Ali adında bir hayırsever tarafından camiye dönüştürülmüştür. 1908 yılında Müftüzade ailesinin öncülüğünde büyük bir onarım görmüş ve bugünkü hâlini almıştır.  Yapımında taş ve ahşap malzeme kullanılan camiinin iç mekânında ayna tonoz örtüsü ile ahşap kirişlerin kullanılması Gaziantep’teki camiler arasında benzersiz kabul edilmektedir. Özellikle Güney duvarındaki iki renkli taş işçiliğine sahip yarım daire kemerli kapı camide Zengi üslubunun güneyli etkilerini gösterir. Kozluca Camii’nin mimari özellikleri diğer Gaziantep camilerinden farklı olarak büyük bir yenilik sunmamakla birlikte kalem işi süslemeleriyle öne çıkan bir yapıdır. Kozluca Camii’nin kalem işi süslemeleri, özellikle ayna tonozunun etek kısmında yoğunlaşmıştır. Bu süslemeler, dönemin Batılılaşma etkileriyle şekillenmiş Barok, Rokoko ve Ampir üsluplarının izlerini taşırken, geleneksel Osmanlı motiflerini de barındırmaktadır. Süslemelerde yarım servi ağacı motifleri, rumi yapraklar, püsküllü ve boncuklu kahverengi perde kuşakları, rumi ve palmet motifli yarım göbekler kullanılmıştır. Motiflerde ayrıca natüralist çiçek desenleri de yer almaktadır. Bu kompozisyonlar, özellikle 18. yüzyıl sonu ile 19. yüzyıl başlarına tarihlenen geç dönem Osmanlı sanat anlayışını yansıtır. Kozluca Camii’nin kalem işi süslemeleri, İstanbul’daki Nuruosmaniye, Laleli ve Ayazma camileri gibi merkezî yapıların süsleme anlayışıyla benzerlik gösterse de Gaziantep, Konya, Kırşehir, Erzincan, Trabzon gibi taşra camilerine özgü daha sade ve bölgesel bir yorumla uygulanmıştır. Sütun formunda işlenmiş motifler, Batı estetiğinin Anadolu şehirlerine adaptasyonunu gözler önüne sermektedir. Bu çalışma, Osmanlı kalem işi sanatının gelişim sürecine ve Batılılaşma etkisinin taşra camilerine nasıl yansıdığına dair önemli veriler sunarak, Kozluca Camii'ni geleneğin yenilikle harmanlandığı bir dönemin görsel bir anlatısı olarak konumlandırmaktadır. Günümüzde hala kullanımda olan ve 6 Şubat Kahramanmaraş depreminden zarar görmeden çıkan Kozluca Camii, Gaziantep'in kültürel mirasında önemli bir yer tutmaya devam etmektedir. Kozluca Camii'nin kalem işi süslemeleri, tıpkı bir nehrin farklı kollara ayrılarak farklı coğrafyalarda özgün tatlar kazanması gibi, Osmanlı sanatındaki merkezi üslupların Anadolu'nun taşra bölgelerinde nasıl yerel yorumlarla zenginleştiğini gözler önüne sermektedir. Bu çalışma, Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nin taşra özellikleri ile dönemin modası, sanat zevki ve beğenisi hakkında fikir vermektedir. Ayrıca Osmanlı sanatının geçirdiği değişimin taşrada nasıl uygulandığını ve yerel sanatçıların camilerin iç mekân süslemelerine nasıl yön verdiğini irdelemektedir.

Located in the Şahinbey district of Gaziantep, the Kozluca Mosque is of great importance in demonstrating how Western influences in Ottoman art, particularly in the field of decoration, were reflected in Anatolian provincial mosques. This mosque is located in the historical center of Gaziantep, at the intersection of Kozluca Mahallesi and Müftüoğlu Sokak, and plays a crucial role in documenting cultural heritage and passing it on to future generations. Although the exact date of construction is unknown, archival records indicate that it was first built in the early 16th century as the Zaim Ahmet Masjid and was converted into a mosque in 1702 by a philanthropist named Mehmet Ali. In 1908, it underwent major restoration under the leadership of the Müftüzade family and took on its current form.  The mosque, built using stone and wood, is considered unique among the mosques in Gaziantep due to the use of mirrored vaulted ceilings and wooden beams in its interior. The semi-circular arched door with two-colored stonework on the south wall reflects the southern influences of the Zengi style in the mosque. Although the architectural features of the Kozluca Mosque do not offer any major innovations compared to other Gaziantep mosques, it stands out with its painted decorations. The painted decorations of Kozluca Mosque are concentrated particularly on the skirting of the mirror vault. These decorations bear traces of the Baroque, Rococo, and Empire styles shaped by the Westernization influences of the period, while also incorporating traditional Ottoman motifs. The decorations feature half-cypress tree motifs, rumi leaves, tasseled and beaded brown curtain bands, and half-belly motifs with rumi and palmette designs. The motifs also include naturalistic floral patterns. These compositions reflect the late Ottoman artistic style, particularly dating from the late 18th to early 19th centuries. Although the painted decorations of Kozluca Mosque are similar to the decorative style of central structures such as the Nuruosmaniye, Laleli, and Ayazma mosques in Istanbul, they are applied with a simpler and more regional interpretation specific to provincial mosques in Gaziantep, Konya, Kırşehir, Erzincan, and Trabzon. The motifs carved in the form of columns reveal the adaptation of Western aesthetics to Anatolian cities. This work provides important data on the development process of Ottoman painted art and how Westernization influenced provincial mosques, positioning the Kozluca Mosque as a visual narrative of a period where tradition was blended with innovation. Still in use today and unscathed by the February 6 Kahramanmaraş earthquake, Kozluca Mosque continues to hold an important place in Gaziantep's cultural heritage. The pen-and-ink decorations of the Kozluca Mosque reveal how the central styles of Ottoman art were enriched with local interpretations in the rural regions of Anatolia, much like a river branching into different tributaries and acquiring unique flavors in different geographical areas. This study provides insight into the provincial characteristics of the Southeastern Anatolia Region as well as the fashion, artistic taste, and aesthetic preferences of the period. It also examines how the transformation of Ottoman art was implemented in the provinces and how local artists influenced the interior decorations of mosques.