İLHANLI ASTRONOMİSİNİN BİLİNMEYENLERİ: ŞEMSEDDÎN EL-VÂBKANAVÎ VE SULTAN OLCAYTU HAN (SULTANİYYE) GÖZLEMEVİ MESELESİ
The Unknown Of İlkhanli Astronomy: The Issue Of Shams al-Dîn al-Wâbkanawî And Sultan Uljaytu Khan (Sultaniyye) Observatory
Yazar: Kaya, Seyfettin
Dergi: Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, Vol. 30 No. 1, 2019
Anahtar kelimeler: Shams al-Dîn al-Wâbkanawî al-Bukharî,Sultaniyye Observatory,İlkhans,Zij-i al-Muhaqqaq al-Sultanî,Maragha ; Şemseddîn el-Vâbkanavî el-Buharî,Sultaniyye Gözlemevi,İlhanlılar,Zîc-i el-Muhakkak el-Sultanî,Merâga

İlhanlılarDönemi’nde Merâga ve Tebrîz gözlemevlerinde çalışan önemli bilim insanlarındanbiri de Şemseddîn el-Vâbkanavî el-Buharî’dir.1272 yılından beri 40 yıl boyunca astronomi ve gözlem çalışmaları yürüten Şemseddîn el-Vâbkanavî el-Buharî, OlcaytuHan Dönemi’nde yazımına başladığı Zîc-iel Muhakkak el-Sultanî adlı eserin de sahibidir. Ancak bu zîc, Olcaytu HanDönemi’nde (1304-1316) yazılmaya başlanmasına rağmen onun ölümü üzerine oğlu İlhanlıhükümdarı Ebu Sa’id Bahadır’a (1317-1335) ithaf edilmiştir. Zîc-i el-Muhakkak el-Sultanî’nin enönemli özelliği; daha önce yazılmış, ancak zamanla kaybolmuş olan zîc adlarınınbu eserde zikredilmesi ve daha önceki zîc’lere dayanılarak yazılan ve bundandolayı içinde birtakım yanlışlıklar bulundurduğu iddia edilen Zîc-i İlhanî’yi eleştirmesi ve bueleştirileri haklı çıkaracak özgün rasad bilgileri vermesidir. Şemseddîn el-Vâbkanavî el-Buharî’yi astronomitarihinde önemli kılan bir diğer gelişme ise 30 Ocak 1283 yılında yapmış olduğu“halkalı güneş tutulması” hakkındabilgiler vermesidir. Ayrıca Hülağü Han Dönemi’nde 1256-1265) Merâga’da ve GazanHan Dönemi’nde (1295-1304) Tebrîz’de gözlemevleri kurulmasının dışında Sultan OlcaytuHan Dönemi’nde de Sultaniyye’de bir gözlemevinin kurulduğu iddiasıbulunmaktadır. Hatta Şemseddînel-Vâbkanavî el-Buharî’nin, SultanOlcaytu Han Dönemi’nde (1304-1316) Sultaniyye’de kurulduğu iddia edilen bugözlemevinde de çalıştığı tahmin edilmektedir.

One of theimportant scientists working in the Merâga and Tabriz observatories during theIlkhanians Period is also Shams al-Dîn al-Wâbkanawî al-Bukharî. Shams al-Dînal-Wâbkanawî al-Bukharî, who conducted astronomy and observation studies for 40years since 1272, is the owner of Zij-i al-Muhaqqaq al-Sultanî, which hestarted writing in Sultân Uljaytu Khan Era. However, despite the beginning ofthe writing of this Zîj Olcaytu Han Period (1304-1316), upon his death, he wasdedicated to his son, Ilhanli ruler Ebu Sa’id Bahadır (1317-1335). The mostimportant characteristic of Zij-i al-Muhaqqaq al-Sultanî is; Zijs, which waswritten before, but was lost in time, is mentioned in this work, and Zij-iİlkhanî, who was alleged to have had some mistakes in it and who wrote it onthe basis of previous Zijs, is criticizing and giving the original observationsto justify these criticisms. Shams al-Dîn al-Wâbkanawî al-Bukharî is anotherdevelopment which makes important in the history of astronomy, 30 January 1283,the "the annular eclipse" is to give information about. İn addition, outsidethe establishment of observatories in Maragha in the Hulagu Khan Period(1256-1265) and in Tabriz in the Ghazan Khan Period (1295-1304). It is evenestimated that Shams al-Dîn al-Wâbkanawî al-Bukharî worked in this observatory,which was allegedly founded in Sultaniyye during the Sultan Uljaytu Khan period(1304-1316).