hakansabunis/tr-academic-research-agent-index huggingface dataset:
Kolağası Ali Rızâ Efendi ve “Muhtasar Hakîkat-ı Salât” Adlı Risalesi
Kolağası Ali Rızâ Efendi ve “Muhtasar Hakîkat-ı Salât” Adlı Risalesi
Yazar: Güler, Muhammed
Dergi: Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi No. 70, 2020
Anahtar kelimeler: Kolağası Ali Rızâ Efendi,tasavvuf,namaz,Şettâriyye

XIX. asrın sonları XX. asrın başlarında yaşamış ve divan şiirinin son temsilcilerinden olan Kadirî-Şettârî şeyhi Erzurumlu Kolağası Ali Rızâ Efendi, nesir sahasında kaleme almış olduğu “Muhtasar Hakîkat-ı Salât” adlı, 1911 tarihli eserinde namazın rükünlerini tasavvufi yorumlar çerçevesinde işlemiştir. Çalışmamızda Kolağası Ali Rızâ Efendi’nin hayatına, mensup olduğu Şettâriyye tarikatı ile olan ilişkisine ve eserlerine dair bilgilere yer verilmiştir. Akabinde “Muhtasar Hakîkat-ı Salât” adlı eserin içeriğine dair yapılan incelemin ardından eserin transkripsiyon alfabesi ile yazılmış hâli aktarılmıştır. Beş vakit farz namazın rükünlerinin, vitr-i vacip, cenaze ve bayram namazlarının, namaza davet olan ezanın tasavvufi hikmetlerinin izah edildiği bu eser tasavvuf edebiyatımız açısından önem arz etmektedir. Temennimiz, “Muhtasar Hakîkat-ı Salât”ın günümüz Türkçesine aktarılması vesilesiyle bu alanda yapılacak farklı çalışmalara katkı sunmasını yönünde olacaktır.

XIX. asrın sonları XX. asrın başlarında yaşamış ve divan şiirinin son temsilcilerinden olan Kadirî-Şettârî şeyhi Erzurumlu Kolağası Ali Rızâ Efendi, nesir sahasında kaleme almış olduğu “Muhtasar Hakîkat-ı Salât” adlı, 1911 tarihli eserinde namazın rükünlerini tasavvufi yorumlar çerçevesinde işlemiştir. Çalışmamızda Kolağası Ali Rızâ Efendi’nin hayatına, mensup olduğu Şettâriyye tarikatı ile olan ilişkisine ve eserlerine dair bilgilere yer verilmiştir. Akabinde “Muhtasar Hakîkat-ı Salât” adlı eserin içeriğine dair yapılan incelemin ardından eserin transkripsiyon alfabesi ile yazılmış hâli aktarılmıştır. Beş vakit farz namazın rükünlerinin, vitr-i vacip, cenaze ve bayram namazlarının, namaza davet olan ezanın tasavvufi hikmetlerinin izah edildiği bu eser tasavvuf edebiyatımız açısından önem arz etmektedir. Temennimiz, “Muhtasar Hakîkat-ı Salât”ın günümüz Türkçesine aktarılması vesilesiyle bu alanda yapılacak farklı çalışmalara katkı sunmasını yönünde olacaktır.
Revânî’nin Câmi’ü’n Nesâyih’i
Revânî’nin Câmi’ü’n Nesâyih’i
Yazar: Özyurt, Salih; Erbay, Nazire
Dergi: Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi No. 70, 2019
Anahtar kelimeler: Klasik Türk edebiyatı,Revânî,Câmi’ü’n Nesâyih

Kültür tarihimizin önemli kaynakları olan Türkçe yazma eserler hem yurtiçi hem de yurtdışında birçok kütüphanede bulunmaktadır. Yazma eserler üzerinde yapılan muhtelif çalışmaların, diğer alanlarda olduğu gibi Türk edebiyatına da katkı sağladığı bir gerçektir. Bu eserlerden biri de, klasik Türk edebiyatı nasihat kitapları arasında adı geçen Revânî’nin “Câmi’ü’n Nesâyih” adlı eseridir. Bu eserin bir nüshası Mısır Milli Kütüphanesi Türk edebiyatı bölümü 11 numarada kayıtlıdır. Diğeri ise, Mısır Hidiv Kütüphanesi yine Türk edebiyatı bölümü 894 numarada kayıtlıdır. Bu çalışmada eserin nüsha tanıtımı ve içeriği hakkında bilgi verilecektir. Bu sayede, 16. yüzyıl edebi şahsiyetlerinden Revânî’nin Câmi’ü’n Nesâyih adlı eserinin şekil ve muhteva yönünden incelenmiş ve klasik Türk edebiyatı literatürüne mühim bir katkı sunulmuş olacaktır.

Kültür tarihimizin önemli kaynakları olan Türkçe yazma eserler hem yurtiçi hem de yurtdışında birçok kütüphanede bulunmaktadır. Yazma eserler üzerinde yapılan muhtelif çalışmaların, diğer alanlarda olduğu gibi Türk edebiyatına da katkı sağladığı bir gerçektir. Bu eserlerden biri de, klasik Türk edebiyatı nasihat kitapları arasında adı geçen Revânî’nin “Câmi’ü’n Nesâyih” adlı eseridir. Bu eserin bir nüshası Mısır Milli Kütüphanesi Türk edebiyatı bölümü 11 numarada kayıtlıdır. Diğeri ise, Mısır Hidiv Kütüphanesi yine Türk edebiyatı bölümü 894 numarada kayıtlıdır. Bu çalışmada eserin nüsha tanıtımı ve içeriği hakkında bilgi verilecektir. Bu sayede, 16. yüzyıl edebi şahsiyetlerinden Revânî’nin Câmi’ü’n Nesâyih adlı eserinin şekil ve muhteva yönünden incelenmiş ve klasik Türk edebiyatı literatürüne mühim bir katkı sunulmuş olacaktır.
Modern Şiirde Elma Sembolü
Modern Şiirde Elma Sembolü
Yazar: Gürman, Asuman
Dergi: Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi No. 70, 2019
Anahtar kelimeler: Sembol,elma,edebiyat,şiir

Edebî sembol, bir kelime ya da kelime grubunun zihinde canlandırdığı nesnenin, imajın meydana getirdiği geleneksel veya özel çağrışımlardır. Çağrışımlar sembolün gücüne göre çeşitli anlam tabakalarıyla zenginleşir. Eski metinlerden itibaren kendine yer edinmiş elma da geniş bir çağrışım yelpazesine sahiptir. Dünya ve Türk mitolojisinde, ilahî metinlerde, halk inanış ve pratiklerinde, edebî ürünlerin hemen her türünde kullanılan bir semboldür. Yaygın bir sembol olmasının yanında sadece bütününün bir sembol olmadığı da görülmektedir. Ağacı, çiçeği, şekli, rengi, tadı, biçimi gibi her bir özelliği ile ayrı ayrı çağrışımlar meydana getiren zengin bir semboldür. Konu oldukça geniş bir sahaya yayıldığından bu makalede serbest örneklem metoduyla şiirler seçilmiş; yöntem olarak tarama, derleme, metin çözümleme ve karşılaştırma yöntemleri kullanılmıştır. Modern şiirde elma sembolüne hangi anlamların yüklenildiğinin tespiti yapılarak, elmanın çağrışım alanının sınırlarını çizmek ise çalışmanın amacını oluşturmaktadır.

Edebî sembol, bir kelime ya da kelime grubunun zihinde canlandırdığı nesnenin, imajın meydana getirdiği geleneksel veya özel çağrışımlardır. Çağrışımlar sembolün gücüne göre çeşitli anlam tabakalarıyla zenginleşir. Eski metinlerden itibaren kendine yer edinmiş elma da geniş bir çağrışım yelpazesine sahiptir. Dünya ve Türk mitolojisinde, ilahî metinlerde, halk inanış ve pratiklerinde, edebî ürünlerin hemen her türünde kullanılan bir semboldür. Yaygın bir sembol olmasının yanında sadece bütününün bir sembol olmadığı da görülmektedir. Ağacı, çiçeği, şekli, rengi, tadı, biçimi gibi her bir özelliği ile ayrı ayrı çağrışımlar meydana getiren zengin bir semboldür. Konu oldukça geniş bir sahaya yayıldığından bu makalede serbest örneklem metoduyla şiirler seçilmiş; yöntem olarak tarama, derleme, metin çözümleme ve karşılaştırma yöntemleri kullanılmıştır. Modern şiirde elma sembolüne hangi anlamların yüklenildiğinin tespiti yapılarak, elmanın çağrışım alanının sınırlarını çizmek ise çalışmanın amacını oluşturmaktadır.
Anlatısal Bellek: Tanzimat Dönemi Romanlarında Hatırlama
Anlatısal Bellek: Tanzimat Dönemi Romanlarında Hatırlama
Yazar: Çelik, Yakup; Yıldırım, Birsen
Dergi: Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi No. 70, 2020
Anahtar kelimeler: Tanzimat Dönemi,Hatırlama,Roman,Bilinçli Bellek,Bilinçsiz Bellek

İnsan kendini ve kendi dışındakileri hatırlayarak var eder ve böylece kendisine anlatısal bir kimlik oluşturur. Bu anlatı hem insanın kimliğini belleği aracılığıyla nasıl muhafaza ettiğini hem var olma sürecinde nasıl bir değişim geçirdiğini hem de bir birey olarak diğerleri ile nasıl iletişime geçtiğini göstermesi açısından oldukça kıymetlidir. Psikolojik bir varlık ve toplumsal yapının bir parçası olarak insan kendisini ancak bu “bütünlüklü” bilinç ile inşa edebilir. Bu yaşamsal sürecin her aşamasında sosyal, ekonomik, psikolojik ve tarihî etkiler söz konusudur. Özellikle de imparatorluğun geleneksel kalıplarının dışına çıkıldığı Tanzimat Dönemi’nde, bu vurgular çok daha belirgin olmaktadır.Türk romanın doğuş sürecini de içine alan Tanzimat Dönemi Osmanlı’nın yüzünü Batı’ya döndüğü, bireysel, toplumsal, ekonomik, siyasal ve kültürel bütün alanlarda değişimlerin hız aldığı bir dönemdir. Toplumsal ve bireysel bilinci var eden unsurların arayışı içinde olunduğu bu dönemde anlatılarda “birlik/ bellek” ve “ayrılık/ unutuş” vurgusu sıkça görülmektedir.Bu çalışmada Tanzimat Dönemi romanlarındaki hatırlama türleri belirlenerek bunların işlevleri kurgusal düzlemde irdelenecektir.

İnsan kendini ve kendi dışındakileri hatırlayarak var eder ve böylece kendisine anlatısal bir kimlik oluşturur. Bu anlatı hem insanın kimliğini belleği aracılığıyla nasıl muhafaza ettiğini hem var olma sürecinde nasıl bir değişim geçirdiğini hem de bir birey olarak diğerleri ile nasıl iletişime geçtiğini göstermesi açısından oldukça kıymetlidir. Psikolojik bir varlık ve toplumsal yapının bir parçası olarak insan kendisini ancak bu “bütünlüklü” bilinç ile inşa edebilir. Bu yaşamsal sürecin her aşamasında sosyal, ekonomik, psikolojik ve tarihî etkiler söz konusudur. Özellikle de imparatorluğun geleneksel kalıplarının dışına çıkıldığı Tanzimat Dönemi’nde, bu vurgular çok daha belirgin olmaktadır.Türk romanın doğuş sürecini de içine alan Tanzimat Dönemi Osmanlı’nın yüzünü Batı’ya döndüğü, bireysel, toplumsal, ekonomik, siyasal ve kültürel bütün alanlarda değişimlerin hız aldığı bir dönemdir. Toplumsal ve bireysel bilinci var eden unsurların arayışı içinde olunduğu bu dönemde anlatılarda “birlik/ bellek” ve “ayrılık/ unutuş” vurgusu sıkça görülmektedir.Bu çalışmada Tanzimat Dönemi romanlarındaki hatırlama türleri belirlenerek bunların işlevleri kurgusal düzlemde irdelenecektir.
İmparatorluğun Kayıp Nesli: Cezmi Vakası
İmparatorluğun Kayıp Nesli: Cezmi Vakası
Yazar: Demiryürek, Meral
Dergi: Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi No. 70, 2020
Anahtar kelimeler: Haluk,Zubeyde Ismet Faik,Batılılaşma,eğitim,keman,intihar

Osmanlı İmparatorluğu modernleşme çabaları kapsamında Batı’ya yönelince devlet işleri kadar bireysel ve toplumsal konular da bu durumdan etkilenir. Özellikle eğitim politikasındaki yenilikler, çocukların ve gençlerin yetiştirilmesiyle ilgili farklı yöntemleri beraberinde getirir. Bu aşamada ihtiyaç duyulan kurumlar, araç-gereçler ve uzman kadroların eksikliği hissedilir. Varlıklı aileler çocuklarını yurt dışına gönderirler, bulundukları çevrede eğitim ehli olarak gördükleri gayrimüslimlerden yardım alırlar. Kimi şair ve yazarların yaşadığı olumsuz tecrübeler, Türk edebiyatına yansımasına rağmen meseleyi bu açıdan ele alan bir çalışma yoktur. Hâlbuki Tevfik Fikret ve Fatma Aliye Hanım’ın çocukları din değiştirir. Ali Ekrem Bolayır’ın kızı Selma, Türk vatandaşlığından çıkarak Amerika’ya yerleşir. Oğlu Cezmi’yi yurt içinde ve yurt dışında yabancı okullarda okutur, özel hocalardan dersler aldırır. Namık Kemal’in torunu sıfatıyla geleceğin umudu olduğu fikrini aşılar, ancak Cezmi, 21 yaşında intihar eder. Sonuç olarak diğer çocukların seçimleriyle birlikte Cezmi’nin ölümü, bir neslin kaybını temsil ettiği için bu çalışmada, Cezmi’nin kısa hayatı özelinde aile, toplumsal yapı ve yeniliklerle şekillenen eğitim sürecinin XX. yüzyıl başlarında yetişen bir genç üzerindeki etkilerinin geniş bir perspektiften değerlendirilmesi amaçlanmıştır.

Osmanlı İmparatorluğu modernleşme çabaları kapsamında Batı’ya yönelince devlet işleri kadar bireysel ve toplumsal konular da bu durumdan etkilenir. Özellikle eğitim politikasındaki yenilikler, çocukların ve gençlerin yetiştirilmesiyle ilgili farklı yöntemleri beraberinde getirir. Bu aşamada ihtiyaç duyulan kurumlar, araç-gereçler ve uzman kadroların eksikliği hissedilir. Varlıklı aileler çocuklarını yurt dışına gönderirler, bulundukları çevrede eğitim ehli olarak gördükleri gayrimüslimlerden yardım alırlar. Kimi şair ve yazarların yaşadığı olumsuz tecrübeler, Türk edebiyatına yansımasına rağmen meseleyi bu açıdan ele alan bir çalışma yoktur. Hâlbuki Tevfik Fikret ve Fatma Aliye Hanım’ın çocukları din değiştirir. Ali Ekrem Bolayır’ın kızı Selma, Türk vatandaşlığından çıkarak Amerika’ya yerleşir. Oğlu Cezmi’yi yurt içinde ve yurt dışında yabancı okullarda okutur, özel hocalardan dersler aldırır. Namık Kemal’in torunu sıfatıyla geleceğin umudu olduğu fikrini aşılar, ancak Cezmi, 21 yaşında intihar eder. Sonuç olarak diğer çocukların seçimleriyle birlikte Cezmi’nin ölümü, bir neslin kaybını temsil ettiği için bu çalışmada, Cezmi’nin kısa hayatı özelinde aile, toplumsal yapı ve yeniliklerle şekillenen eğitim sürecinin XX. yüzyıl başlarında yetişen bir genç üzerindeki etkilerinin geniş bir perspektiften değerlendirilmesi amaçlanmıştır.
19. Yüzyıl Romanında Gerçeklik Kaybı
19. Yüzyıl Romanında Gerçeklik Kaybı
Yazar: Küçükbatır, Yusuf
Dergi: Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi No. 70, 2020
Anahtar kelimeler: Hermann Broch,gerçeklik kaybı,roman,gerçekçilik,Yakup Kadri Karaosmanoğlu

Edebiyatta “gerçeklik kaybı” olarak tanımlayabileceğimiz olgu, aslında Goethe’den beri Avrupa kültürünün özellikle üzerinde durduğu bir sorundur. 19. yüzyılın başlarından itibaren doruk noktasına ulaşır. Çağın insanının karşı karşıya kaldığı çeşitli toplum biçimleri ve nesneler dünyası gibi iki ayrı gerçeklik alanının, giderek artan ve birbirinden ayrılmaz hâle gelip sonsuza kadar uzayan ilişki ağı, ilk planda kendini özellikle fizik, psikoloji alanlarında hissettirmiştir, edebiyat dâhil bilimin bütün kollarında yayılmıştır.“Gerçeklik kaybı veya yitirimi”, Hermann Broch’un romanlarında üzerinde önemle durduğu bir sorundur. Bu bağlamda Broch’un yazarlık işlevinin ilk dönemlerindeki gerçeklik deneyimi, onun zamanla geliştireceği tarih ve değer kuramının anlaşılması açısından önemlidir.Sanatını dış etkilere alabildiğince açık tutan Yakup Kadri ise, Fransız romanının realist ve natüralist yazarları takip ederek daha ilk eserlerinden başlayarak, hikâyelerinde ve romanlarında gerçek hayatta ruhsal bozukluk ve bunalımlar yaşayan tipleri ele almıştır.

Edebiyatta “gerçeklik kaybı” olarak tanımlayabileceğimiz olgu, aslında Goethe’den beri Avrupa kültürünün özellikle üzerinde durduğu bir sorundur. 19. yüzyılın başlarından itibaren doruk noktasına ulaşır. Çağın insanının karşı karşıya kaldığı çeşitli toplum biçimleri ve nesneler dünyası gibi iki ayrı gerçeklik alanının, giderek artan ve birbirinden ayrılmaz hâle gelip sonsuza kadar uzayan ilişki ağı, ilk planda kendini özellikle fizik, psikoloji alanlarında hissettirmiştir, edebiyat dâhil bilimin bütün kollarında yayılmıştır.“Gerçeklik kaybı veya yitirimi”, Hermann Broch’un romanlarında üzerinde önemle durduğu bir sorundur. Bu bağlamda Broch’un yazarlık işlevinin ilk dönemlerindeki gerçeklik deneyimi, onun zamanla geliştireceği tarih ve değer kuramının anlaşılması açısından önemlidir.Sanatını dış etkilere alabildiğince açık tutan Yakup Kadri ise, Fransız romanının realist ve natüralist yazarları takip ederek daha ilk eserlerinden başlayarak, hikâyelerinde ve romanlarında gerçek hayatta ruhsal bozukluk ve bunalımlar yaşayan tipleri ele almıştır.
Timur’un Suriye Seferi’nde Halep ve Şam Âlimleriyle Yaptığı Görüşmeler
Timur’un Suriye Seferi’nde Halep ve Şam Âlimleriyle Yaptığı Görüşmeler
Yazar: Cengiz, Ercan
Dergi: Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi No. 70, 2020
Anahtar kelimeler: Timur,Halep,Şam,İbn Haldun,İbnü’ş-Şıhne

Timur askeri başarılarının yanı sıra ilme ve ilim adamlarına verdiği değerle de tarihte öne çıkan liderlerden biri olmuştur. Başkent Semerkant’ta âlimlerle sık sık bir araya gelerek, onlarla ilmi münazaralarda bulunmaktan büyük zevk alan Timur, ele geçirdiği şehirlerde de bu uygulamasını sürdürmüştür. Suriye Seferi neticesinde ele geçirdiği Halep ve Şam’da âlimlerle bir araya gelerek, onlara özellikle Hz. Ali ile Muaviye arasında yaşanan mücadele ve Hz. Hüseyin’in Yezid tarafından katli ile ilgili sorular sormuştur. Timur’un Şam’da görüştüğü âlimler arasında dönemin ünlü tarihçisi ve sosyologu İbn Haldun’da bulunmaktaydı. İbn Haldun ile olan görüşmelerinde, ondan Mağrib coğrafyası ve ahalisi hakkında kendisine ayrıntılı bir rapor hazırlamasını isteyen Timur, İbn Haldun’un hazırladığı eseri daha sonra Moğolcaya tercüme ettirmiştir. Semerkant’ı bir ilim merkezi haline getirme amacı bulunan ve aldığı yerlerdeki âlimleri başkentine götüren Timur, bu uygulamasını Suriye’de de sürdürmüş, Semerkant’a dönerken bölgenin önde gelen âlimlerini de yanında götürmüştür.

Timur askeri başarılarının yanı sıra ilme ve ilim adamlarına verdiği değerle de tarihte öne çıkan liderlerden biri olmuştur. Başkent Semerkant’ta âlimlerle sık sık bir araya gelerek, onlarla ilmi münazaralarda bulunmaktan büyük zevk alan Timur, ele geçirdiği şehirlerde de bu uygulamasını sürdürmüştür. Suriye Seferi neticesinde ele geçirdiği Halep ve Şam’da âlimlerle bir araya gelerek, onlara özellikle Hz. Ali ile Muaviye arasında yaşanan mücadele ve Hz. Hüseyin’in Yezid tarafından katli ile ilgili sorular sormuştur. Timur’un Şam’da görüştüğü âlimler arasında dönemin ünlü tarihçisi ve sosyologu İbn Haldun’da bulunmaktaydı. İbn Haldun ile olan görüşmelerinde, ondan Mağrib coğrafyası ve ahalisi hakkında kendisine ayrıntılı bir rapor hazırlamasını isteyen Timur, İbn Haldun’un hazırladığı eseri daha sonra Moğolcaya tercüme ettirmiştir. Semerkant’ı bir ilim merkezi haline getirme amacı bulunan ve aldığı yerlerdeki âlimleri başkentine götüren Timur, bu uygulamasını Suriye’de de sürdürmüş, Semerkant’a dönerken bölgenin önde gelen âlimlerini de yanında götürmüştür.
Timurlu Devletinde Kadın ve Statüsü
Timurlu Devletinde Kadın ve Statüsü
Yazar: Tombuloğlu, Tuba
Dergi: Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi No. 70, 2020
Anahtar kelimeler: Timurlu Kadını,Timurlu Hanedanı,Timur,Maveraünnehir,Saray Mülk Hanım

Maveraünnehir’de kurulan Timurlu Devletinde kadının konumu, Moğol geleneklerinden çok daha eskiye Türk kültür mirasına dayanmaktaydı. Timurlu Hanedanı’nda kadınlar, özellikle soyağacı ve siyasi evliliklerin önemi nedeniyle toplumda kilit rol oynamışlardır. Savaş zamanı hükümdar ile seferde olan kadınlar, barış zamanları da elçiler ağırlayıp davetler vermişlerdir. Ayrıca hükümdar eşlerinin en önemli görevlerinden birisi de genç varislerin yetiştirilmesiydi. Bu husus başta Timur olmak üzere, devletin en önem verdiği konuydu. Timurlu kadınlarının gücü elbette ki sadece hanedandan ve siyasetten gelmiyordu. Ayrıca türbelerin, dini düzenin koruyucusu olarak sanata katılımda da önemli rol oynuyorlardı.

Maveraünnehir’de kurulan Timurlu Devletinde kadının konumu, Moğol geleneklerinden çok daha eskiye Türk kültür mirasına dayanmaktaydı. Timurlu Hanedanı’nda kadınlar, özellikle soyağacı ve siyasi evliliklerin önemi nedeniyle toplumda kilit rol oynamışlardır. Savaş zamanı hükümdar ile seferde olan kadınlar, barış zamanları da elçiler ağırlayıp davetler vermişlerdir. Ayrıca hükümdar eşlerinin en önemli görevlerinden birisi de genç varislerin yetiştirilmesiydi. Bu husus başta Timur olmak üzere, devletin en önem verdiği konuydu. Timurlu kadınlarının gücü elbette ki sadece hanedandan ve siyasetten gelmiyordu. Ayrıca türbelerin, dini düzenin koruyucusu olarak sanata katılımda da önemli rol oynuyorlardı.
Hümâyun’un Kozmolojik Egemenlik Anlayışı
Hümâyun’un Kozmolojik Egemenlik Anlayışı
Yazar: Çelik, Muhammed; Demir, Hami
Dergi: Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi No. 70, 2020
Anahtar kelimeler: Babür,Hümâyun,Astronomi,Astroloji

Bâbür Şah 1526’da Kuzey Hindistan’da kurduğu devletin temellerini sağlamlaştıramadan vefat etti. Tahtını birçok sorun ile bıraktığı oğlu Hümâyun ise gerekli reformları gerçekleştiremedi. Ancak Şir Han’a mağlup olarak Hindistan’ı terk etmek zorunda kaldığı 1540 öncesi saltanatının ilk on yıllık sürecinde yeni bir egemenlik anlayışı inşa etmeye çalıştı. Hümâyun dönemindeki teşkilat ve kültür hayatı Bâbürlülerin istifade ettiği Timurlu mirası ve Hindistan’daki ilmi seviye ile şekillendi. O bu ortamda saltanat doktrininde kozmolojik temelli bir değişimi ortaya koyan siyasi örgütlenme modeli geliştirdi. Bu farklı bakış açısı Babürlü tarihine alışılmadık bir katkı yaptı. Bu makalede Hümâyun’un bu girişiminin ana hatları belirtilerek bilimsel ve siyasi bağlamı değerlendirilmeye çalışılacaktır. Onun yeni egemenlik anlayışına uygun olarak yaptığı sınıflandırmaların nasıl bir bilgi ve etki ile şekillendiğini incelemek bu hususta doğru bir bakış açısı sunacaktır. Ayrıca bu dönemde meydana gelen entelektüel gelişmelerin bilimsel temeli de vurgulanmaya çalışılacaktır. Makalede dönemin Bâbürlü saray tarihçilerinin eserlerine başvurularak bu konu hakkında daha önce yapılan çalışmalar da değerlendirilecektir.

Bâbür Şah 1526’da Kuzey Hindistan’da kurduğu devletin temellerini sağlamlaştıramadan vefat etti. Tahtını birçok sorun ile bıraktığı oğlu Hümâyun ise gerekli reformları gerçekleştiremedi. Ancak Şir Han’a mağlup olarak Hindistan’ı terk etmek zorunda kaldığı 1540 öncesi saltanatının ilk on yıllık sürecinde yeni bir egemenlik anlayışı inşa etmeye çalıştı. Hümâyun dönemindeki teşkilat ve kültür hayatı Bâbürlülerin istifade ettiği Timurlu mirası ve Hindistan’daki ilmi seviye ile şekillendi. O bu ortamda saltanat doktrininde kozmolojik temelli bir değişimi ortaya koyan siyasi örgütlenme modeli geliştirdi. Bu farklı bakış açısı Babürlü tarihine alışılmadık bir katkı yaptı. Bu makalede Hümâyun’un bu girişiminin ana hatları belirtilerek bilimsel ve siyasi bağlamı değerlendirilmeye çalışılacaktır. Onun yeni egemenlik anlayışına uygun olarak yaptığı sınıflandırmaların nasıl bir bilgi ve etki ile şekillendiğini incelemek bu hususta doğru bir bakış açısı sunacaktır. Ayrıca bu dönemde meydana gelen entelektüel gelişmelerin bilimsel temeli de vurgulanmaya çalışılacaktır. Makalede dönemin Bâbürlü saray tarihçilerinin eserlerine başvurularak bu konu hakkında daha önce yapılan çalışmalar da değerlendirilecektir.
Prens Leon’u Kurtarmak: Kilikya Ermenileri, İlhanlılar ve Memlûkler Üçgeninde Gelişen Bir Esir Mübadelesinin Arka Planı
Prens Leon’u Kurtarmak: Kilikya Ermenileri, İlhanlılar ve Memlûkler Üçgeninde Gelişen Bir Esir Mübadelesinin Arka Planı
Yazar: Karaaslan, Yusuf
Dergi: Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi No. 70, 2020
Anahtar kelimeler: I. Hetum,II. Leon,Abaka,Baybars,Kilikya Ermeni Krallığı,Memlûkler

İlhanlı Devleti ile Memlûk Sultanlığı arasındaki rekabet, XIII. yüzyılın ikinci yarısında Yakın Doğu’nun siyasî vaziyetini tayin eden temel etmenlerden biridir. İlk ilhan Hülegü döneminde gerçekleşen Moğol askerî faaliyetleri neticesinde sınır komşusu durumuna gelen bu iki devletin Suriye sahasının hâkimiyeti problemine dayalı mücadelesi, taraflar arasında diplomatik temasları da beraberinde getirmiştir. Bu süreçte dönemin Kilikya Ermeni kralı Hetum’un oğlu ve vârisi Prens Leon, Memlûklerle yapılan bir muharebede esir düşmüştür. Kilikya Ermeni prensinin esaret altında olması, krallık tahtının istikbalini tehlikeye atması açısından Kral Hetum nezdinde en kısa suretle çözüme kavuşturulması gereken bir sorun haline gelmiştir. Prens Leon’un esareti meselesinin düğümü Kilikya Ermeni Krallığı, İlhanlı Devleti ve Memlûk Sultanlığı arasında gelişen bir dizi diplomatik temas sayesinde çözülmüştür. Bu çalışma başlangıç evresinde İlhanlı-Memlûk münasebetlerinin seyrini incelemekte; Kilikya Ermeni Krallığı, İlhanlı Devleti ve Memlûk Sultanlığı üçgeninde Prens Leon’un esaretini ve hürriyete kavuşma sürecini ele almakta, bu kapsamda bir esir mübadelesinin arka planını ve uygulanışını tetkik etmektedir.

İlhanlı Devleti ile Memlûk Sultanlığı arasındaki rekabet, XIII. yüzyılın ikinci yarısında Yakın Doğu’nun siyasî vaziyetini tayin eden temel etmenlerden biridir. İlk ilhan Hülegü döneminde gerçekleşen Moğol askerî faaliyetleri neticesinde sınır komşusu durumuna gelen bu iki devletin Suriye sahasının hâkimiyeti problemine dayalı mücadelesi, taraflar arasında diplomatik temasları da beraberinde getirmiştir. Bu süreçte dönemin Kilikya Ermeni kralı Hetum’un oğlu ve vârisi Prens Leon, Memlûklerle yapılan bir muharebede esir düşmüştür. Kilikya Ermeni prensinin esaret altında olması, krallık tahtının istikbalini tehlikeye atması açısından Kral Hetum nezdinde en kısa suretle çözüme kavuşturulması gereken bir sorun haline gelmiştir. Prens Leon’un esareti meselesinin düğümü Kilikya Ermeni Krallığı, İlhanlı Devleti ve Memlûk Sultanlığı arasında gelişen bir dizi diplomatik temas sayesinde çözülmüştür. Bu çalışma başlangıç evresinde İlhanlı-Memlûk münasebetlerinin seyrini incelemekte; Kilikya Ermeni Krallığı, İlhanlı Devleti ve Memlûk Sultanlığı üçgeninde Prens Leon’un esaretini ve hürriyete kavuşma sürecini ele almakta, bu kapsamda bir esir mübadelesinin arka planını ve uygulanışını tetkik etmektedir.