Ferrî'nin Farsça Bir Kasidesinin Tercüme ve İzahı
Translation and Explanation of a Persian Qasida by Ferrī
Yazar: Boran, Uğur
Dergi: İlahiyat Akademi No. 22, 2025
Anahtar kelimeler: Turkish Islamic Literature ; Türk İslam Edebiyatı ; Ferrî,Farsça Kaside,Tevhid,Nat,Tasavvuf ; Ferrî,Persian Qasida,Tawhid,Nat,Sufism

Bu çalışma, XVIII. yüzyılın ikinci yarısının başlarında Tatarpazarcık'ta dünyaya gelen ve 1805 yılında vefat eden şair Ferrî'nin Türkçe Divan'ı içerisinde yer alan ancak bugüne kadar müstakil bir çalışmaya konu olmamış 43 beyitlik Farsça kasideyi ele almaktadır. Asıl adı Mehmed olan Ferrî’nin ailesi hakkında kısıtlı bilgi bulunmakla birlikte, dönemin önemli isimlerinden olan ve İran edebiyatına olan vukufiyeti sayesinde çok sayıda öğrenci yetiştiren Hoca Neş'et'in öğrencisi olduğu bilinmektedir. Kaynaklar, Ferrî'nin pek çok memuriyette görev yaptığına değinmektedir. Ünlü biyograf İbnü'l-Emin, Ferrî için "şâir-i mâhir geçinen eşhâsın pek çoğundan daha güzel sözler söylemiştir" yargısında bulunur. Ferrî'nin şimdiye kadar tespit edilebilen tek eseri olan Divan'ı, toplam on iki aruz kalıbı ve hemen bütün nazım şekillerini içermektedir. Divan'da iki yüz adet gazele mukabil on adet kaside ve yirmi beş adet nazire bulunmaktadır. Ayrıca Divan'ın sonunda oldukça müstehcen bir dille yazılmış "Hikâye-i Manzûme el-Mulakkab bi-Mekr-i Acîb" başlıklı 149 beyitlik bir mesnevi yer almaktadır. Divan; 1'i kaside, 1'i terci-bend, 4'ü gazel, 1'i tahmis ve 1'i tesdis olmak üzere toplam sekiz Farsça manzume ihtiva etmektedir. Bu çalışmada, Divan'ın ilk manzumesi olan 43 beyitlik Farsça kasidenin tercüme ve izahı sunulmaktadır. Aruzun fâilâtun fâilâtun fâilâtun fâilun kalıbıyla yazılan bu kaside tevhid-na῾t nazım türünde kaleme alınmıştır. Mücerred kâfiye kullanılmış olup kâfiye harfi -â’dır. Redif ise -yı men’dir. Birkaç yer dışında vezin genel olarak iyi kullanılmıştır. Kasidede klasik Fars ve Türk şiirinin müşterek mazmun dünyasını yer yer orijinal imajlarla yansıtan bir yapı görülmektedir. Özellikle tevhid bahsindeki beytin anlamına eklemlenen yoğun tasavvufî katman dikkat çekicidir. Kasidede klasik kaside tertibi görülmez. Tevhid bahsini içeren ilk 14 beyit, tasavvufî yaklaşımın yoğun olarak hissedildiği ve okurunu, beyitleri bu perspektiften yorumlamaya zorlayan bir örüntü sunar. 15 ila 19. beyitler ehl-i beyt sevgisine dairdir. 20. beyit tecdîd-i matladır. 21 ila 27. beyitler yedi beyitten oluşan bir gazeldir (tegazzül). Gazelde türün gerektirdiği âşıkâne tavır, kasidenin kutsal havasını bozmayacak ağırbaşlı bir şûhluktadır. 28 ve 29. beyitler Örfî-i Şîrâzî’nin bir kasidesinden iktibastır. 30. beyitle başlayan na῾t, 43. beyitte sonlanır. İzahat yapılırken yoruma öncelikli katkısı olduğu düşünülen kelimelerin sözlük anlamları üzerinde kısaca durulmuş ve gerekli görüldüğünde beytin çağrışım alanındaki yeri ortaya koyulmaya gayret edilmiştir. Fars ve Türk şairlerinin konuya ilişkin beyitleri yer yer tanık olarak kullanılarak hem yorumun güçlendirilmesi hem de metnin klasik şiir geleneği içerisinde orijinal imajlar sunup sunmadığı gösterilmeye çalışılmıştır. İncelenen Farsça kaside, Mevlana Müzesi Kütüphanesi’ndeki nüshada (MM) 3b–5a; İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi’ndeki nüshada (NE) ise 2a–3a varakları arasındadır. MM nüshasında kasidenin bulunduğu 3b-4a varaklarındaki kısmi tahrifat nedeniyle bazı yerler okunamaz durumdayken NE nüshasının bu açıdan daha iyi durumda olduğu söylenebilir.

This study presents the first dedicated and comprehensive analysis of a 43-couplet Persian qasida (panegyric) found within the Turkish Divan of Ferrī (d. 1805), a prominent 18th-century poet born in Tatarpazarcık. Although limited information is available about the family of Ferrî, whose real name was Mehmed, it is known that he was a student of Hoca Neş'et, a prominent figure of the time who trained numerous students thanks to his expertise in Persian literature. Historical sources indicate that Ferrī served in various administrative and bureaucratic positions throughout his life. The esteemed biographer İbnu'l-Emin emphasized Ferrī’s literary merit, asserting that he produced "finer and more eloquent verses than many who were merely considered master poets" in his era. The Divan, which stands as Ferrī's only known extant work to date, showcases a remarkable technical diversity, employing twelve different prosodic meters (aruz) and encompassing almost all major classical verse forms. This collection includes ten qasidas and twenty-five nazires (parallel poems) alongside two hundred ghazals. Notably, the Divan concludes with a 149-couplet mathnawi titled "Hikāye-i Manzūme el-Mulakkab bi-Mekr-i Acīb," which is distinguished by its highly explicit and unconventional language. Furthermore, the work contains eight distinct Persian poems, consisting of one qasida, one tarji-band, four ghazals, one tahmis, and one tesdis. This article provides a rigorous translation and an in-depth philological commentary of the 43-couplet Persian qasida, which functions as the inaugural poem of the Divan. Composed in the fāilātun fāilātun fāilātun fāilun meter, the poem belongs to the tawhid-na῾t genre. The poem utilizes a mujarred rhyme scheme with the rhyme letter ‘-ā’ and the radif ‘-yı men’, demonstrating a sophisticated command of Persian prosody despite minor irregularities. The qasida reflects the shared metaphorical and imagistic world of classical Persian and Turkish literary traditions, while occasionally introducing highly original imagery. A significant aspect of the work is the dense, mystical (Sufi) layering embedded within the tawhid section, which requires a nuanced hermeneutical approach. Structurally, the poem deviates from the traditional qasida form; the first 14 couplets focus on mystical unity, followed by verses (15–19) expressing profound devotion to the Ahl al-Bayt. After a tajdid-i matla (renewal of the opening) at couplet 20. Verses 21 to 27 form a seven-verse ghazal (tegazzül). The ghazal exhibits the amorous tone required by the genre, with a dignified playfulness that does not disrupt the sacred atmosphere of the qasida. Verses 28 and 29 are excerpts from a qasida by Orfi-i Shirazi. The eulogy, beginning with verse 30, concludes with verse 43. In the explanation, the dictionary meanings of words considered to be of primary importance in the interpretation have been briefly discussed, and where necessary, an attempt has been made to clarify the contextual meaning of the verse. Verses from Persian and Turkish poets on the subject have been used as evidence in places, both to strengthen the interpretation and to show whether the text presents original imagery within the classical poetic tradition. The Persian qasida examined is found between folios 3b–5a in the Mevlana Museum Library copy (MM) and between folios 2a–3a in the Istanbul University Rare Books Library copy (NE). While some parts of the 3b-4a folios in the MM copy are illegible due to partial falsification, the NE copy can be said to be in better condition in this respect.