İNGİLTERE’NİN BASRA KÖRFEZİ AJANI LEWIS PELLY’NİN KATAR-BAHREYN SAVAŞI’NDAKİ ROLÜ VE DENİZ BARIŞI ANTLAŞMALARI (1867-1868)
İNGİLTERE’NİN BASRA KÖRFEZİ AJANI LEWIS PELLY’NİN KATAR-BAHREYN SAVAŞI’NDAKİ ROLÜ VE DENİZ BARIŞI ANTLAŞMALARI (1867-1868)
Yazar: Koğ, Yusuf; Deveci, Can
Dergi: Tarih İncelemeleri Dergisi, Vol. 39 No. 2, 2024
Anahtar kelimeler: Political History (Other) ; Siyasi Tarih (Diğer) ; Tarih,Osmanlı Devleti,İngiltere,Katar,Bahreyn,Lewis Pelly

17. ve 18. yüzyıllarda Doğu Hindistan Şirketi aracılığıyla İngiltere, Basra Körfezi’nde ekonomik ve stratejik çıkarlar elde etti. İngiltere Hindistan’daki stratejik çıkarları gereği körfez meseleleriyle yakından ilgilenmek zorundaydı. Çünkü Basra Hindistan’ın hemen yanı başında yer almaktaydı. Burada çıkan bir düzensizlik hem uluslararası sistemi hem de bölgeyi istikrarsızlığa taşıyabilirdi.       İlk zamanlarda tamamen ticari bir rolle körfezde konumlanan İngiltere, 18. yüzyıldan itibaren körfezdeki faaliyetlerini siyasi bir role dönüştürdü. Körfezdeki bazı olayların yanı sıra Avrupa’daki gelişmeler bunun ana nedeniydi. Avrupa’daki Napolyon Savaşları ve Napolyon Bonapart’ın körfez üzerinden Hindistan’ı işgal etme planı, İngiltere’nin gözünden Hindistan savunması için körfez yolunun stratejik önemini artırdı. Ayrıca Arabistan’ın batı kıyısındaki Arap kabileleri arasında Vehhabiliğin ortaya çıkmasından sonra artan deniz çekişmesi, Körfezdeki İngiliz ticaret gemilerine kadar uzandı.       İngiltere körfezde bulunan Halife, Sani, Sabah ve Zayed aileleriyle korsan saldırılarını gerekçe göstererek denizlerde barış antlaşmalarını yaptı. Bu antlaşmalar neticesinde körfez ticaretine yön verme fırsatı buldu. Çalışmamıza konu olan 1868 antlaşması, Katar ile İngiltere arasında gerçekleşti. 1868’de Sani ailesinin Katar’daki ilk hükümdarı kabul edilen Muhammed Bin Sani ile yapılan antlaşma, Katar’ın egemenliği sorununu ortaya çıkardı. Lewis Pelly’nin (siyasi görevli, ajan, asker) aracı olduğu 1868 Katar antlaşması, İngiltere hükümetinin Katar’ı bağımsız bir devlet olarak tanımasının başlangıç noktası kabul edildi. Bu müzakereler sırasında Lewis Pelly yaptığı girişimler ve kurduğu diplomatik ilişkilerle Katar’ı, Bahreyn’den ayrı olarak İngiltere adına tanımıştır.      Çalışmada; The National Archives, The British Library ve Katar Dijital Arşivi’nden elde edilen İngiliz belgeleri kullanılmıştır. Bu belgeler ışığında İngiltere’nin Basra Körfezi’nde siyasi ve ticari çıkarlar elde etmeye çalışırken, ajanlık faaliyetleri Lewis Pelly örneğinde analiz edilmiştir.

17. ve 18. yüzyıllarda Doğu Hindistan Şirketi aracılığıyla İngiltere, Basra Körfezi’nde ekonomik ve stratejik çıkarlar elde etti. İngiltere Hindistan’daki stratejik çıkarları gereği körfez meseleleriyle yakından ilgilenmek zorundaydı. Çünkü Basra Hindistan’ın hemen yanı başında yer almaktaydı. Burada çıkan bir düzensizlik hem uluslararası sistemi hem de bölgeyi istikrarsızlığa taşıyabilirdi.       İlk zamanlarda tamamen ticari bir rolle körfezde konumlanan İngiltere, 18. yüzyıldan itibaren körfezdeki faaliyetlerini siyasi bir role dönüştürdü. Körfezdeki bazı olayların yanı sıra Avrupa’daki gelişmeler bunun ana nedeniydi. Avrupa’daki Napolyon Savaşları ve Napolyon Bonapart’ın körfez üzerinden Hindistan’ı işgal etme planı, İngiltere’nin gözünden Hindistan savunması için körfez yolunun stratejik önemini artırdı. Ayrıca Arabistan’ın batı kıyısındaki Arap kabileleri arasında Vehhabiliğin ortaya çıkmasından sonra artan deniz çekişmesi, Körfezdeki İngiliz ticaret gemilerine kadar uzandı.       İngiltere körfezde bulunan Halife, Sani, Sabah ve Zayed aileleriyle korsan saldırılarını gerekçe göstererek denizlerde barış antlaşmalarını yaptı. Bu antlaşmalar neticesinde körfez ticaretine yön verme fırsatı buldu. Çalışmamıza konu olan 1868 antlaşması, Katar ile İngiltere arasında gerçekleşti. 1868’de Sani ailesinin Katar’daki ilk hükümdarı kabul edilen Muhammed Bin Sani ile yapılan antlaşma, Katar’ın egemenliği sorununu ortaya çıkardı. Lewis Pelly’nin (siyasi görevli, ajan, asker) aracı olduğu 1868 Katar antlaşması, İngiltere hükümetinin Katar’ı bağımsız bir devlet olarak tanımasının başlangıç noktası kabul edildi. Bu müzakereler sırasında Lewis Pelly yaptığı girişimler ve kurduğu diplomatik ilişkilerle Katar’ı, Bahreyn’den ayrı olarak İngiltere adına tanımıştır.      Çalışmada; The National Archives, The British Library ve Katar Dijital Arşivi’nden elde edilen İngiliz belgeleri kullanılmıştır. Bu belgeler ışığında İngiltere’nin Basra Körfezi’nde siyasi ve ticari çıkarlar elde etmeye çalışırken, ajanlık faaliyetleri Lewis Pelly örneğinde analiz edilmiştir.