İslam Siyaset Düşüncesinde Devlet Yönetiminin Teo-Politiği
Theo-Politics of State Governance in Islamic Political Thought
Yazar: Mertek, Sefa
Dergi: Mülkiye Dergisi, Vol. 49 No. 1, 2024
Anahtar kelimeler: Political Theory and Political Philosophy ; Siyasal Teori ve Siyaset Felsefesi ; Intellectual History of Politics ; Siyasi Düşünce Tarihi ; Islamic Political Thought,Theo-politics of Government,Ruler,Separation of Powers,Eastern Despotism ; İslam Siyaset Düşüncesi,Yönetim Teo-Politiği,Yönetici,Güçler Ayrılığı,Doğu Despotizmi

Yöneticilerin sınırlanması, zorba yönetimlerin ortaya çıkmasını engelleyen bir yönetim pratiğidir ve hemen hemen tüm toplumların en azından belirli bir tarihsel dönemde ele aldığı siyasal meselelerden birisidir. Bu makale, yöneticileri sınırlama çabasının İslam toplumlarında nasıl geliştiğini ve uygulandığını incelemeyi amaçlar. Batı toplumlarında güçler ayrılığı ilkesi, Montesquieu’nün katkılarıyla en belirgin ifadesini bulsa da, kökeni Antik Yunan ve Roma’ya dayanır. Aristoteles, yasama, yürütme ve yargı olarak tanımladığı üç erk ile anayasayı tanımlamış; Polybius, Roma’da karma yönetim sisteminin bu üç gücü dengeleme işlevi gördüğünü belirtmiştir. Modern dönemde John Locke, yasama, yürütme ve federatif güçleri ayırmış; Montesquieu ise yasama, yürütme ve yargı güçlerinin ayrılığını yöneticileri sınırlayan yapı olarak görmüştür. Güçler ayrılığı ile denetleme ve denge sistemi kurulmuş ve yönetim tek bir elde toplanmamıştır. İslam siyaset düşüncesinde ise yöneticilerin sınırlandırılması tartışmalıdır. Doğu despotizmi kavramını savunan düşünürler, İslam toplumlarında despotik yönetimlerin yaygın olduğunu öne sürerler. Aristoteles, Machiavelli, Montesquieu, Adam Ferguson, Adam Smith, Karl Marx ve Max Weber gibi düşünürler, doğu toplumlarını genellikle despotizmle ilişkilendirir. Bu görüşe göre, özel mülkiyetin zayıflığı, sivil toplumun yokluğu ve merkezi otoritenin güçlü oluşu, despotizmin temel nedenleridir. Ancak İslam toplumlarında yöneticilerin sınırlandırılmasına yönelik pratiklerin varlığını savunan çalışmalar da mevcuttur. John Esposito ve John Voll, şura, icma ve danışma mekanizmalarını öne çıkararak İslam siyaset düşüncesinde çeşitlilik ve sınırlamanın varlığına dikkat çekerler. Wael Hallaq, Batı devlet anlayışının İslam devletiyle kıyaslanmasının sorunlu olduğunu belirtir. H. Bahadır Türk, siyasetname geleneği üzerinden yöneticilerin denetimini örnekler. Bu çalışmalar, İslam toplumlarında da yöneticileri sınırlama çabalarının mevcut olduğunu gösterir. Makalenin ana araştırma sorusu, İslam siyaset düşüncesinde modern öncesi döneme ait güçler ayrılığı gibi olmasa da yöneticileri sınırlama çabalarının var olup olmadığıdır. Bu bağlamda ilk olarak yönetimin teo-politiği üzerinde durulacaktır. Ardından bu teo-politiğin aşamaları olarak görülen otorite ve nizam, hukuksal yapı ve ulema, adalet ve ahlâk konularına ayrıntılı olarak değinilecektir. Sonuç olarak İslam siyaset düşüncesinin klasik döneminde otorite, nizam, itaat, şura, hukuk, ulema, siyasetname ve adalet ilkesine dayanan bir yönetim teo-politiği olduğu ileri sürülmektedir.

The restraint of rulers is a practice of governance that prevents the emergence of tyrannical rule and is one of the political issues that almost all societies have dealt with at least in some historical period. This article aims to examine how the effort to limit rulers has developed and been practiced in Islamic societies. Although the principle of separation of powers in Western societies found its most prominent expression in the contributions of Montesquieu, its origins go back to Ancient Greece and Rome. Aristotle defined the constitution with the three powers of legislature, executive and judiciary; Polybius stated that the mixed system of government in Rome functioned to balance these three powers. In the modern period, John Locke separated legislative, executive and federal powers; Montesquieu saw the separation of legislative, executive and judicial powers as a structure that limits the rulers. With the separation of powers, a system of checks and balances was established and the administration was not concentrated in a single hand. In Islamic political thought, the limitation of rulers is controversial. Thinkers who defend the concept of Eastern despotism argue that despotic governments are common in Islamic societies. Thinkers such as Aristotle, Machiavelli, Montesquieu, Adam Ferguson, Adam Smith, Karl Marx and Max Weber generally associate eastern societies with despotism. According to this view, the weakness of private property, the absence of civil society and the strong centralized authority are the main causes of despotism. However, there are also studies that argue for the existence of practices to limit rulers in Islamic societies. John Esposito and John Voll draw attention to the existence of diversity and limitation in Islamic political thought by emphasizing the mechanisms of shura, ijma and consultation. Wael Hallaq states that comparing the Western understanding of the state with the Islamic state is problematic. H. Bahadır Türk exemplifies the control of rulers through the political tradition. These studies show that there are also efforts to limit rulers in Islamic societies. The main research question of the article is whether there are efforts to limit rulers in Islamic political thought, even if not like the separation of powers of the pre-modern period. In this context, the theo-politics of governance will be discussed first. Then, the issues of authority and order, legal structure and ulema, justice and morality, which are seen as the stages of this theo-politics, will be discussed in detail. As a result, it will be argued that in the classical period of Islamic political thought, there was a theo-politics of governance based on authority, order, obedience, shura, law, ulema, political writings and the principle of justice.