DİVAN ŞİİRİNİN SÖZ VARLIĞI
The Vocabulary Of Divan Poetry
Yazar: Yerdemir, Fatih
Dergi: Gazi Türkiyat No. 37, 2025
Anahtar kelimeler: Classical Turkish Literature of Ottoman Field ; Osmanlı Sahası Klasik Türk Edebiyatı ; Divan poetry,poet,vocabulary,reduplications,idioms. ; Divan şiiri,şair,sözvarlığı,ikilemeler,deyimler.

Bir dilin sözcüklerinin, deyimlerinin, kalıp sözlerinin, atasözlerinin, terimlerinin ve çeşitli anlatım kalıplarının oluşturduğu bütüne söz varlığı denir. Söz varlığı, yalnızca bir dilde birtakım seslerin bir araya gelmesiyle kurulmuş ifade ve ibareler değil, aynı zamanda o dili konuşan toplumun maddi ve manevi değerlerinin yansıtıcısı, dünya görüşünün de bir kesitidir. Yaklaşık altı asır devam eden Divan şiirinde birçok söz varlığı bulunmaktadır. Türkçenin yanı sıra Türklerin birlikte yaşadığı milletlerin de söz varlıkları eserlere yansımıştır. Türkçe söz dizimi içerisinde Türkçe bir söyleyişle kendini ifade eden Divan şairleri, yeri geldiğinde ortak yaşadığı birtakım milletlerin söz varlığından da faydalanmışlar ve şiirlerinde kullanmışlardır. Çok uluslu bir devlet olan Osmanlının dili de çok ulusluydu. Divanlarımızda Türkçe, Arapça ve Farsça söz varlıkları kullanılıyordu. Divan şiirinin söz varlığı asırlara ve devirlere göre farklılıklar gösterir. 13. yüzyılda Anadolu’da Türkçe yalın söz varlığı tercih edilirken 15. yüzyıldan sonra İslam dininin etkisiyle eserlerde Arapça ve Farsça söz varlıkları ağırlık kazanmıştır. Bunların yanı sıra şairin eğitimi, okuduğu eserler, bağlı bulunduğu tarikat, yetiştiği çevre, girip çıktığı mahfiller, mesleği ve mizacı yazmış olduğu eserlerdeki söz varlığının seçimini etkilemiştir. Bu çalışmada Divan şiirinin söz varlığı ve bu söz varlığının çeşitlenip zenginleşmesindeki faktörler incelenmiştir.

Vocabulary refers to the whole body of words, idioms, set phrases, proverbs, terms, and various patterns of expression that a language contains. Vocabulary is not only composed of expressions formed by combining certain sounds in a language, but also serves as a reflection of the material and spiritual values of the society that speaks it, offering a glimpse into its worldview.In Divan poetry, which continued for nearly six centuries, a rich vocabulary can be found. Alongside Turkish, the vocabularies of the peoples with whom the Turks lived were also reflected in these works. While Divan poets expressed themselves within the structure of Turkish syntax and in a Turkish manner of speech, they also borrowed from the vocabularies of other peoples they lived with and used these in their poetry. As a multi-ethnic state, the Ottoman Empire also possessed a multi-ethnic language. In our Divans, vocabularies formed mainly in Turkish, Arabic, and Persian were more commonly employed.The vocabulary of Divan poetry varied according to centuries and periods. While in the 13th century in Anatolia a simple Turkish vocabulary was preferred, after the 15th century the influence of Islam led to the dominance of Arabic and Persian vocabularies in literary works. In addition to this, the poet’s education, the works he read, the Sufi order to which he belonged, the environment in which he was raised, the circles he frequented, his profession, and his temperament all influenced his choice of vocabulary in his writings.This study examines the vocabulary of Divan poetry and the factors that contributed to its diversification and enrichment.