Hazar Dönemi Sarkel Şehri, Kalesi ve Bir Kısım Arkeolojik Buluntu Örnekleri (Orta ve İç Asya Türk Sanatı Bağlantıları)
Khazar Period Sarkel Ancient City, Fortress and Some Examples of Its Archaeological Findings (Their Interactions with Central And Inner Asian Turkish Art)
Yazar: Oktay Çerezci, J. Özlem
Dergi: Sanat Tarihi Yıllığı No. 28, 2018
Anahtar kelimeler: Hazar Dönemi Sanatı,Sarkel Kalesi,sur duvarları,keramik sanatı,kemik levhalar,tamga

Hazar arkeolojisi, 1949-51 senelerinde Mikhail Artamonov tarafından yürütülenSarkel şehri kazılarıyla başlamıştır. Söz konusu yer Don ile Donets nehirlerininbirleşme noktasının yaklaşık 50 km yukarısında bulunmaktadır. Artamonov’unbelirttiğine göre Sarkel şehri ve kalesi Bizanslıların maddi desteği ve danışmanlığıile Hazarlar tarafından inşâ edilmiştir.Yapılan kazılarda şehirde birçok meydan tepit edilmiş, şehri çevreleyen savunmahatlarının tuğla duvarlardan oluştuğu anlaşılmıştır. Ayrıca şehir suru dışında dayerleşim yerlerine rastlanmıştır. Bu da göstermektedir ki muhtemelen, surla çevrelenenşehir daha çok savaş ya da zor zamanlarda halk tarafından kullanılmıştır.Özellikle 10. yüzyıla ait buğday ambarlarının, orak ve buğday öğütmek içinçeşitli âletlerin bulunması ziraatın oldukça yaygın olduğunu kanıtlamaktadır. Bununlabirlikte Sarkel’de üretim ziraatle sınırlı değildir; demirci ocaklarının veseramik atölyerinin tespit edilmiş olması zenâatte de ileri bir seviyeyi gösterir.Söz konusu şehirde oldukça önemli bir role sahip Sarkel Kalesi, “Beyaz/Ak Kale/ Kule” ya da “Beyaz/Ak Ev” anlamına gelmektedir. Aslında söz konusu kale ikiiskân dönemine sahiptir. Birincisi garnizon, ikincisi ise tam anlamı ile “şehir”olarak varlık göstermesidir. Sarkel birçok ticâret yolunun kesişme noktasında yeraldığından zamanla gümrük görevini de üstlenmiştir.Sarkel’in inşâsında kullanılan ve Bizans tuğlalarından farklı olan tuğlalar üzerindebir kısmı işâret, bazıları harf, simge, insan ve hayvan figürü olan, tamga niteliğitaşıyan işaretlerin önemli bir bölümü erken devir Orta ve İç Asya Türk sanatı vekültürüne ait bir takım özellikler barındırmaktadır. Sarkel’deki arkeolojik buluntularoldukça fazla çeşide ve sayıya sahiptir. Keramik kaplar, çeşitli takılar, kemikeşyalar, silâh âletleri başta olmak üzere pek çok buluntu ele geçmiştir. Bunların birkısmı yerel üretim bir kısmı ise ticâret, ganîmet ya da hediye olarak gelen eserlerdir.Sarkel Kalesi’nin aynı zamanda İpek Yolu üzerinde yer alması ve Hristiyan, Yahudi,Müslüman, Şamanist inançlara mensup topluluklar ile Saltov gibi bir takım kültürleribünyesinde barındırmış olması bölgedeki buluntu çeşitliliğini arttırmıştır.

Hazar arkeolojisi, 1949-51 senelerinde Mikhail Artamonov tarafından yürütülenSarkel şehri kazılarıyla başlamıştır. Söz konusu yer Don ile Donets nehirlerininbirleşme noktasının yaklaşık 50 km yukarısında bulunmaktadır. Artamonov’unbelirttiğine göre Sarkel şehri ve kalesi Bizanslıların maddi desteği ve danışmanlığıile Hazarlar tarafından inşâ edilmiştir.Yapılan kazılarda şehirde birçok meydan tepit edilmiş, şehri çevreleyen savunmahatlarının tuğla duvarlardan oluştuğu anlaşılmıştır. Ayrıca şehir suru dışında dayerleşim yerlerine rastlanmıştır. Bu da göstermektedir ki muhtemelen, surla çevrelenenşehir daha çok savaş ya da zor zamanlarda halk tarafından kullanılmıştır.Özellikle 10. yüzyıla ait buğday ambarlarının, orak ve buğday öğütmek içinçeşitli âletlerin bulunması ziraatın oldukça yaygın olduğunu kanıtlamaktadır. Bununlabirlikte Sarkel’de üretim ziraatle sınırlı değildir; demirci ocaklarının veseramik atölyerinin tespit edilmiş olması zenâatte de ileri bir seviyeyi gösterir.Söz konusu şehirde oldukça önemli bir role sahip Sarkel Kalesi, “Beyaz/Ak Kale/ Kule” ya da “Beyaz/Ak Ev” anlamına gelmektedir. Aslında söz konusu kale ikiiskân dönemine sahiptir. Birincisi garnizon, ikincisi ise tam anlamı ile “şehir”olarak varlık göstermesidir. Sarkel birçok ticâret yolunun kesişme noktasında yeraldığından zamanla gümrük görevini de üstlenmiştir.Sarkel’in inşâsında kullanılan ve Bizans tuğlalarından farklı olan tuğlalar üzerindebir kısmı işâret, bazıları harf, simge, insan ve hayvan figürü olan, tamga niteliğitaşıyan işaretlerin önemli bir bölümü erken devir Orta ve İç Asya Türk sanatı vekültürüne ait bir takım özellikler barındırmaktadır. Sarkel’deki arkeolojik buluntularoldukça fazla çeşide ve sayıya sahiptir. Keramik kaplar, çeşitli takılar, kemikeşyalar, silâh âletleri başta olmak üzere pek çok buluntu ele geçmiştir. Bunların birkısmı yerel üretim bir kısmı ise ticâret, ganîmet ya da hediye olarak gelen eserlerdir.Sarkel Kalesi’nin aynı zamanda İpek Yolu üzerinde yer alması ve Hristiyan, Yahudi,Müslüman, Şamanist inançlara mensup topluluklar ile Saltov gibi bir takım kültürleribünyesinde barındırmış olması bölgedeki buluntu çeşitliliğini arttırmıştır.