Eski Uygur Türkçesinde Leksik Bir Zaman İşaretleyicisi: Tėmin
A Lexical Time Marker In Old Uyghur Turkic: Tėmin
Yazar: Ersoy, Gülser
Dergi: Hikmet - Akademik Edebiyat Dergisi No. 23 [GÜZ 2025], 2025
Anahtar kelimeler: Old Turkic Language (Orhon, Uyghur, Karahan) ; Eski Türk Dili (Orhun, Uygur, Karahanlı) ; Eski Uygur Türkçesi,tėmin,zaman,analitik form,metin bağlamsal değerlendirme ; Old Uyghur Turkic,tėmin,time,analytical form,text-contextual evaluation

Eski Uygur Türkçesi çeviri faaliyetleri sonucunda Sanskritçe, Çince, Toharca, Süryanice ve Soğdca’ya ait birçok unsurun ödünçlendiği; bu sebeple de alan araştırmacılarına dil açısından zengin malzemeler sunan bir dönemdir. Tėmin, böyle bir çeviri faaliyetleri sonucunda Eski Uygur Türkçesine yerleşmiş leksik bir zaman işaretleyicisidir. Oldukça geniş bir zaman aralığını işaretleyen sözcüğün kökeni, anlam alanı hususunda alan araştırmacıları arasında fikir ayrılıklarının olduğu görülmektedir. Eldeki çalışmada tėmin’de görülen anlam bulanıklığının sözcüğün kökeni ile alakası olup olmadığı sorgulanmaktadır. Ayrıca özellikle üzerinde farklı yorumların yapıldığı kimi tümcelerden yola çıkılarak meseleye metin bağlamsal açıdan yaklaşmanın ne denli önemli olduğu ortaya konmaya çalışılmaktadır. Bu çalışmada en erken Maniheist Uygur metinlerinden klasik sonrası Budist Uygur metinlerine kadar oluşturulan korpus aracılığıyla tėmin sözcüğünün süreç içerisinde oluşturduğu analitik formlar ve bu formların işaretlediği semantik değerler incelenmektedir. Erken dönem Maniheist Uygur metinlerinde tek başına kullanılan tėmin’in Budist Uygur metinlerinden itibaren oldukça karmaşık yapılar içerisinde yer aldığı gözlemlenmektedir. Bu durumun sözcükte görülen anlam bulanıklığının giderilmek istenmesi gibi bir amaç ile ilgisinin olup olmadığı meselesine eldeki çalışma aracılığıyla açıklık getirilmeye çalışılmaktadır.

Old Uyghur Turkic is a period in which many elements of Sanskrit, Chinese, Tocharian, Syriac and Sogdian were borrowed as a result of translation activities; therefore, it is a period that offers linguistically rich materials to researchers in the field. Tėmin is a lexical tense marker that entered Old Uyghur Turkic as a result of such translation activities. It is seen that there are different opinion among the researchers in the field about the origin and meaning of the word, which marks a very wide time interval. In the present study, it is questioned whether the ambiguity in the meaning of tėmin is related to the origin of the word. In addition, the importance of approaching the issue from a textual contextual point of view is tried to be demonstrated, especially based on some sentences on which different interpretations are made. Through the corpus from the earliest Manichaean Uyghur texts to post-classical Buddhist Uyghur texts, the analytical forms of the word tėmin and the semantic values marked by these forms are analyzed. It is observed that tėmin, which is used alone in early Manichaean Uyghur texts, is included in quite complex structures from Buddhist texts onwards. The present study attempts to clarify whether this is related to the aim of eliminating the ambiguity in the meaning of the word.