FÂRÂBÎ’NİN DİN SOSYOLOJİSİNE  KATKILARI -BİR GİRİŞ DENEMESİ-
THE CONTRIBUTIONS OF AL-FARABI TO THE SOCIOLOGY OF RELIGION
Yazar: Okumuş, Ejder
Dergi: Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi, Vol. 18 No. 3, 2018
Anahtar kelimeler: Fârâbî,Felsefe,Toplum,Millet,Din,Din Sosyolojisi ; Al-Fârâbî,Philosophy,Society,Milla,Religion,Sociology of Religion

Muallim-i Sânî Ebû Nasr el-Fârâbî (872-951), dinsosyolojisine dikkat çekici katkılarda bulunur. Fârâbî’nin, felsefesiçerçevesinde dinin toplumsal boyutları konusuna verdiği önemin büyüklüğü,eserleri bir bütün olarak okunduğunda açıkça görülebilir.  Dünya düşünürü Fârâbî, esasen bir toplumteorisyenidir. Fârâbî’nin toplum teorisi içinde ise dinin toplumsal yönleriönemli bir yer tutar. Fârâbî felsefesinde insan ve insanın mutluluğu, her şeyinbaşında gelir. İnsan, tabiatı gereği toplumsal bir varlıktır. Bundan dolayıinsanın mutluluğu doğrudan toplum ile ilgilidir. İnsanların bir araya gelerektoplum halinde yaşaması, insan ve mutluluğunun ayrılmaz bir boyutunu oluşturur.Fârâbî’nin toplum teorisine yakından bakılırsa, mutluluk – toplum ilişkisibağlamında dinin, ağırlıklı bir yere sahip olduğu görülür. Reis-i evvel,filozof, peygamber ve Tanrı ile şehrin, toplumun, ma’muranın en üst tabakasındayer alan insanlardan en alt tabakasında bulunan insanlara kadar bütün herkesleilişkileri hakkında ortaya koyduğu felsefe ile Fârâbî, “sosyoloji öncesisosyolojisi” kapsamında din sosyolojisine ciddi katkılar yapar. Fârâbî, insan,mutluluk, medîne, medeniyet, cemaat, ictimâ’, ictimâ’ât, ma’mûra, ihtiyaç,teâvun, riyaset, kavm, ümmet, din ve mille gibi temel kavramlar çerçevesindebir toplum ve din teorisi ortaya koyar. İşte bu çalışmada araştırmacı, İslamdüşünürü Fârâbî’nin felsefesi içinde sosyolojinin (Umran İlmi: ‘Ilmu’l-‘Umrân)ilk kurucusu İbn Haldun’dan önce (sosyoloji öncesi sosyoloji döneminde) dinsosyolojisine yaptığı katkıları ele almayı, anlamayı ve anlamlandırmayıamaçlamaktadır.

The Second Teacher Abu Nasr al-Fârâbî (872-951)conributes remarkably to the sociology of religion. In the frame of hisphilosophy, the high level of importance attached to the social dimensions ofreligion by Fârâbî can clearly be seen when his works is read as a whole.Fârâbî, a world thinker, is essentially a theoretician of society. Religioussocial aspects have an important place in the theory of the society of Farabi.Social acpects of religion have an important place in al-Fârâbî’s theory ofsociety. in al-Fârâbî’s philosophy, human and the happiness of human comes atthe beginning of everything. Human is a social being by its very nature.Therefore, the happiness of human is directly related with society. People’scoming together and living in society constitutes an integral dimension ofhuman being and happiness. If Fârâbî's theory of society is closely examined,it is seen that religion has a predominant place in the context ofhappiness-society relation. With his philosophy of relationships between thefirst president (Reis-i-Evvel), philosopher, prophet and God and everybody uptothe lowest stratum people from the in the topmost stratum people of city,society and big society (ma’mura), Fârâbî makes serious contributions to thesociology of religion within his “sociology before sociology”. Fârâbî reveals atheory of society and religion within the framework of key concepts such ashuman, happiness, medina (city, society, politics), civilization, community,society, ictimâ (coming together, meeting), ictimâ'ât, ma'mura, need, helpingone another, governance, presidency, tribe, ummah, religion, mille, etc. Inthis study, the researcher aims to treat, understand and make meaning thecontributions that Fârâbî, the Islamic thinker, makes to the sociology ofreligion within his philosophy before Ibn Khaldun, the first founder ofsociology (the Science of Umran: ‘Ilmu'l-‘Umrân) ( in the period of sociologybefore sociology).