ER-RİSÂLETÜ’L-NUMÂNİYYE ESERİ DOĞRULTUSUNDA NUSAYRÎ-ALEVÎ İNANCINDA TEVHÎD İLKESİNİN İZAHI
Explanation of the Principle of Tawhīd in Nusayrī-Alawīte Belief in the Context of the Work of al-Risāla al-Numāniyya
Yazar: Erdoğdu Başaran, Reyhan
Dergi: e-Makalat Mezhep Araştırmaları Dergisi, Vol. 14 No. 2, 2021
Anahtar kelimeler: Religious Studies ; Din Araştırmaları ; Islamic Sects,Nusayrī-Alawīsm,al-Jillī,Tawhīd,Manā-Ism-Bāb ; Mezhepler Tarihi,Nusayrî-Alevîlik,el-Jillî,Tevhid,Ma’nâ-İsim-Bâb

Nusayrî-Alevîlik 9. yy’ın sonlarında Ebu Şuayb Muhammed b. Nusayr en-Nemirî’nin (ö. 270-883) görüş ve öğretileri etrafında teşekkül etmiştir. Şii kökenli gulât fırkalardan biri olan Nusayrî-Alevîliğin dini görüşlerinin şekillenmesinde ve sistematize olmasında en etkin isim Hüseyin b. Hamdan el-Hasîbî (ö. 358/969)’dir. El-Hasîbî’den sonra mezhebe önderlik eden ve mezhebin en temel dini ilkesi olan “ma’nâ-isim-bâb” öğretisini ve Kur’ân’ın mistik yorumunu içeren bâtınî ilmi ve teolojik bilgiyi Nusayrî cemaate aktaran en önemli isim ise el-Jillî’dir. Mezhebin teşekkülü, gelişmesi ve Orta Doğuda yayılması sürecinde Nusayrî-Alevî geleneğinin önde gelen şeyhleri tarafından pek çok eser neşredilmiştir. Modern dönemde Nusayrî-Alevîlik hakkında ulusal ve uluslararası düzlemde ele alınmış birçok çalışma bulunmaktadır. Ancak yapılmış olan bu çalışmalar sınırlı sayıda Nusayrî yazma eserleri etrafında şekillenmiştir. Yapılan bu çalışmalarda el-Jillî’nin görüşlerine yer verilmekle birlikte, el-Jillî’nin hiçbir eserinin kapsamlı bir analizi ortaya koyulmamıştır. El-Jillî’nin Nusayrî teolojisinin tek Tanrı inancını benimsediğini dile getirmesi ve eserlerinde bunu delillendirmesi açısından önemlidir. El-Jillî ayrıca “ma’nâ-isim-bâb” öğretisinin tevhid ilkesini reddedici değil aksine onu açıklayıcı nitelikte olduğunu söylemektedir. Bu çalışmamızda el-Jillî’nin el-Risâle el-Numâniyye isimli eserini dikkate alarak Nusayrî-Alevî inancını irdeleyeceğiz. Bu araştırmanın gayesi Nusayrî inancının bel kemiğini oluşturan “ma’nâ- isim-bâb” doktrininin tevhid ilkesi doğrultusunda el-Jillî tarafından nasıl izah edildiğini anlamak ve değerlendirmektir.

Nusayrī-Alawīsm, a sect of Shi’ite Islam with an esoteric character, developed in the 3rd/9th century around the views and teachings of Abu Shuayb Muhammad ibn Nusayr an-Namirī’’s (d. 270/883), but was only systematized in the 10th century under the leadership of al-Husayn ibn Hamdān al-Khasībī (d. 358/969). al-Khasībī appointed Muhammad ibn Alī al-Jillī (d. 384/994) as his successor. al-Jillī played an important role in the development of the sect in Aleppo. In this study, al-Risāla al-Numāniyya, in which al-Jillī discusses the Nusayrī belief as a monotheistic belief, will be discussed. In al-Risāla al-Numāniyya, al-Jillī declares that the principle of tawhīd (the existence and unity of Allah) is the most fundamental doctrine in the Nusayrī sect and evaluates manā-ism-bāb accordingly. al-Jillī disclaims any link of Nusayrī belief in God to the Christianity. He also rejects the principle of hulūl (incarnation). al-Jillī states that the manā-ism-bāb in Nusayrī belief are a different form of belief from the Father, the Son, and the Holy Spirit in Christianity. With this research, our main aim is to understand and evaluate how the "manā-ism-bāb" doctrine, which forms the backbone of the Nusayrī belief, is explained by al-Jillī in line with the principle of tawhīd.