19. Yüzyıl Dua Kitaplarına Bir Örnek: Düzdidil Kadınefendi Adına Hazırlanan Enꜥâm-ı Şerîf
An Example of 19th Century Prayer Books: Enʿām-ı Sharı̄f Commissioned for Düzdidil Kadınefendi
Yazar: Baysal, Zeyneb
Dergi: Erdem No. 88, 2024
Anahtar kelimeler: Archive ; Arşiv ; Enʿâm-ı Şerîf,Düzdidil Kadınefendi,harem,yazma eser,rokoko,kitap patronajı ; Turkish rococo,Düzdidil,Enʿām-ı Sharı̄f,Ottomanmanuscript,book patronage

Enʿâm sûresinin başka sûre ve dualarla birlikte güzel bir hatlayazılması ve tezyîn edilmesiyle hazırlanan Enꜥâm-ı Şerîfler,Osmanlı toplumunda Kur’ân-ı Kerîm’den sonra en çok okunan duakitaplarından olmuştur. 19. yüzyıl Enꜥâm-ı Şerîfleri, içeriklerinin vesüsleme özelliklerinin farklılığıyla diğer dönem Enꜥâm-ı Şerîflerindenayrılmaktadır. Çalışmamızın konusu olan Enʿâm-ı Şerîf, 19. yüzyılEnꜥâm-ı Şerîflerinden olup I. Abdülmecid’in üçüncü kadını DüzdidilKadınefendi için hazırlanan, München Bayerische Staatsbibliothek’te(Münih Bavyera Eyalet Kütüphanesi) Cod.turc.553 numarasıylayer alan, H.1261/M.1845 tarihli Enꜥâm-ı Şerîf’tir. Eserin içerisindeDüzdidil Kadınefendi’nin kendi ağzından dua ve yakarışlar, şifatalebine dair ayetler, dualar, virdler, tılsım özellikli mühürler ve vefkleryer almaktadır. Düzdidil Kadınefendi, erken yaşta verem hastalığınayakalanmış ve bu hastalık sebebiyle erken yaşta vefat etmiştir.Muhtemelen bu dua kitabını hastalığı sebebiyle tertip ettirmiştir.Haremdeki bir kadınefendinin vereme yakalanması ve bunun üzerineiçerisinde şifa talebine yönelik dualar barındıran bir dua kitabı tertipettirmesi, söz konusu yazma eseri özel ve farklı kılmaktadır. Eseraynı zamanda tasavvufî bir karakter taşımaktadır. İçerisinde tasavvufbüyüklerinin isimleri ve bu isimlerin geçtiği dualar yer almaktadır.Eser, zengin süsleme özelliklerine sahiptir. Eserin tezhip üslübubarok-rokoko tarzında olup sepet, vazo, gül, papatya gibi bitkiselmotifler yoğun olarak kullanılmıştır. Bitkisel motiflerde altın rengiyoğunlukta olmakla birlikte geniş bir renk skalası kullanılmıştır.Eserin barok-rokoko tarzındaki cildi, bitkisel bezeme özelliklerigöstermekte olup yekşâh tekniğiyle oluşturulmuştur. Eserin içerisindeHz. Muhammed’in eşyalarından oluşan kutsal emanetlerin veMescid-i Harâm, Mescid-i Nebî gibi kutsal mekanların minyatürleri yer almaktadır. Kutsal emanetlerin minyatürleri iki boyutlu olarakresmedilmişken, Mescid-i Harâm, Mescid-i Nebî gibi mekanlarınminyatürleri ortografik ve paralel perspektifte resmedilmiştir.Eserin müzehhibi Hüseyin Efendi, hattatı Seyyid Muhammed TâhirEfendi’nin öğrencisi Hafız Hasan Râşid Efendi’dir. Eseri üretenhattat ve müzehhibin isimleri bilinmekle birlikte eserin müzehhibininkimliği konusunda bir karışıklık söz konusudur. Bu makalenin amacı,19. yüzyılda Osmanlı haremindeki bir kadınefendi adına hazırlanan buEnʿâm-ı Şerîf’i, hâmi-sanatkâr-içerik temelinde çok yönlü bir bakışaçısıyla hem içeriği hem de süsleme özellikleri açısından inceleyerek,eseri üreten sanatçıların kimliğini ortaya çıkararak bu eserin Türkkitap sanatları tarihi içerisindeki yerini ortaya koymaktır. Çalışma,hem 19. yüzyıl dua kitaplarına dair yapılacak olan çalışmalara katkısağlayacak hem de harem kadınlarının kitap hâmîliğine dair, Osmanlıharemindeki bir kadınefendinin mâli gücü ve tasavvufî eğilimine dairileride yapılacak yenilikçi araştırmalara öncü olacaktır.

The Enʿām-ı Sharı̄fs which were prepared by writing the sūrah ofEn’âm together with other sūrahs and prayers in beautiful calligraphyand ornamentation, became one of the most widely read prayerbooks in Ottoman society after the Qur’ân. 19th-century Enʿām-ıSharı̄fs differ from the Enʿām-ı Sharı̄fs of other centuries with theirdifferent contents and decorative features. The Enʿām-ı Sharı̄f, whichis the subject of our study, is a 19th-century Enʿām-ı Sharı̄f datedH.1261/M.1845 in the Bavarian State Library, prepared for DüzdidilKadınefendi, the third woman of Abdülmecid I. The manuscriptincludes prayers and supplications from Düzdidil Kadınefendi’smouth, verses on the request for healing, prayers, and talismanicseals. Düzdidil Kadınefendi suffered from tuberculosis at an earlyage and died at an early age due to this disease. She probably had thisprayer book commissioned because of her illness. The fact that a ladyin the harem contracted tuberculosis and had a prayer book compiledcontaining prayers for healing makes this manuscript special anddistinctive. The manuscript also has a Sufistic character. It containsthe names of Sûfî greats and the prayers in which these names appear.The manuscript has rich decorative features. The illumination styleof the manuscript is baroque-rococo style, and floral motifs such asbaskets, vases, and roses are used extensively. Although gold coloris predominant in the floral motifs, a wide range of colors is used.The manuscript’s binding features floral decoration and is arrangedin yekşâh style. The manuscript includes miniatures of the holy relicsof the Prophet Muhammad and sacred places. While the miniaturesof holy relics were painted in two dimensions, the miniatures ofsacred places such as Masjid al-Harām and Masjid al-Nabı̄ werepainted in orthographic projection and parallel view. The illuminatorof the manuscript is Hüseyin Efendi and the calligrapher is HafızHasan Râşid Efendi. Although the names of the calligrapher and theilluminator are known, there is confusion about the identity of theilluminator. This article aims to reveal the place of this prayer bookin the history of Turkish book arts and to reveal the identity of theartists who produced this enʿām-ı sharı̄f by examining the contentand ornamental features of this manuscript. This article will not onlycontribute to future studies on 19th-century prayer books, but willalso pioneer future research on the financial power of a woman inthe Ottoman harem, her Sufi tendencies, and the book patronage ofharem women.