Te’vîlâtu’l-Kur’ân’da Übey b. Ka‘b Kıraati
The Qirā’at of Ubayy b. Ka‘b in Te'vīlātu'l-Qur'ān
Yazar: Maden, Gülhan
Dergi: İhya Uluslararası İslam Araştırmaları Dergisi, Vol. 10 No. 1, 2023
Anahtar kelimeler: Tafsir ; Tefsir ; Tefsir,Kıraat,Mâtürîdî,Te’vīlātu’l-Ḳur’ān,Übey b. Ka‘b ; Tafsir,Qirāʼat,Māturīdī,Ta,Ubay b. Ka‘b

Hemen hemen bütün İslam ulemasına göre Kur’an’ın manası kadar lafzı da Allah’a aittir. Buna rağmen Kur’an’daki bazı kelimelerin niçin farklı şekilde okunduğu, diğer bir deyişle kıraatlerin nasıl ortaya çıktığı konusu tartışmalıdır. Yine büyük çoğunluğa göre en azından mütevâtir kıraatlerin tamamının kaynağı ilahidir. Hz. Peygamber, çeşitli sebep ve vesilelerle Kur’an’daki bazı kelimeleri farklı okumuş ve değişik sahabesine farklı şekilde okutmuştur. Sahabe de Hz. Peygamber’den telakki ettiği bu kıraatleri çoğunlukla sözlü olarak bir sonraki tabaka olan tâbiûna aktarmıştır. Ayrıca şahsî mushafı olan bazı sahabe de kendi nüshasını o kıraate uygun olarak kaydetmiştir. Şahsî mushafı olan sahabilerden biri de Übey b. Ka‘b’dir (ö. 33/654). Bizzat Hz. Peygamber tarafından “Kur’an’ı en iyi okuyan sahabi” olarak taltif edilmesi, vahiy kâtipleri arasında yer alması, Kur’an’ın cem’i ve istinsahı komisyonlarında bulunması ve ashab arasında Kur’an deyince ilk akla gelen isimlerden biri olması, onu kıraat ilmi açısından önemli kılan hususiyetlerden sadece birkaçıdır. Ayrıca yedi mütevâtir kıraat imamından altısının kıraatinin muttasıl bir senetle Übey b. Ka‘b’a dayanması da onun bu sahadaki değerini gözler önüne sermektedir. Bu makalede dirayet tefsirinin öncü isimlerinden biri kabul edilen İmam Mâtürîdî’nin (ö. 333/944) Te’vīlātu’l-Ḳur’ān isimli eserinde yer alan Übey b. Ka‘b’a ait kıraatler incelenmektedir. Böylece hem Übey’e ait kıraatlerin şekilsel açıdan yaygın kıraatlerden ne tür farklılıklar arz ettiği ortaya konmakta hem de Mâtürîdî’nin ilgili kıraate verdiği değer ve onu nakletme amaçları tespit edilmektedir. Bunun için önce eserdeki ilgili kıraatler tarama usulüyle tespit edilmiş, ardından biçimsel ve amaçsal olarak tasnif edilerek konu tanzim edilmiştir. Mâtürîdî, Übey kıraatine kimi zaman şüpheyle yaklaşmakla birlikte onun bu kıraati hiç eleştirmediği görülmüştür. Ona ait bütün kıraatleri nakletmediği tespit edilmiştir. Onun ilgili kıraate yer vermesinde; ayetin daha iyi anlaşılması ya da manasının zenginleştirilmesi ve ayetin farklı okunuşunun kayıt altına alınması şeklinde iki ana gayenin yattığı gözlemlenmiştir.

According to almost all Islamic scholars, the words of the Qur'an belong to Allah as much as its meaning. Nevertheless, the question of why some words in the Qur'an are recited differently, in other words, how the qirā‘ats came into existence, is controversial. Again, according to the vast majority, the source of at least all the mutawātir qirā‘at is divine. The Prophet read some words in the Qur'an differently for various reasons and occasions and had his Companions read them differently. The Companions, in turn, transmitted these qirā‘ats, which they received from the Prophet, mostly orally to the next layer of the tābiūn. In addition, some of the Companions who had a personal mushaf recorded their own copy in accordance with that qirā‘at. One of the Companions who had a personal mushaf was Ubayy b. Ka‘b. The fact that he was praised by the Prophet himself as "the Companion who recited the Qur'an the best", that he was among the scribes of revelation, that he took part in the commissions for the collection and copying of the Qur'an, and that he was one of the first names that came to mind when the Qur'an was mentioned among the Companions are just a few of the characteristics that make him important in terms of the science of qirā‘at. In addition, the fact that six of the seven mutawātir Qirāʼah  imams rely on Ubayy b. Ka‘b for their  Qirāʼah with a muttaqiliyyah script reveals his value in this field. This article analyzes the Qirāʼat of Ubayy b. Ka‘b in the work of Imam Māturīdī (d. 333/944), one of the pioneers of the tafsīr of direct exegesis, titled Ta'wīlātu al-Ḳur'ān. In this way, both the formal differences of Ubayy's qirā‘at from the common qirā‘at are revealed and the value Māturīdī attaches to the relevant qirā‘at and the purposes of its transmission are determined. For this purpose, the relevant qirā‘ats in the work were first identified through the scanning method, and then the subject was organized by classifying them formally and purposively. It has been observed that al-Māturīdī never criticized the qirā‘at of Ubayy, although he was sometimes skeptical of it. It has been determined that he did not have the problem of transmitting all of his qirā‘at.  It has been observed that his inclusion of the relevant qirā‘at has two main purposes: firstly, to better understand the verse as an exegetical material or to enrich its meaning; and secondly, to record different readings of the verse.