Bir Osmanlı Müderrisi ve Müellifi: Hüsamzâde İbrahim Efendi’nin Hayatı ve Telif Mirası
An Ottoman Madrasa Scholar and Author: The Life and Scholarly Legacy of Ḥusāmzāde Ibrāhīm Efendi
Yazar: Gökhan, Elif Gül
Dergi: Şarkiyat Mecmuası No. 47, 2025
Anahtar kelimeler: Cultural Studies (Other) ; Kültürel çalışmalar (Diğer) ; Didaktik Manzume,Şerh,Tağyîr,Osmanlı İlmiye Sınıfı,Hüsamzâde İbrahim Efendi ; Didactic Poem,Sharḥ (Commentary),Taġyīr (Modification),Ottoman ʿUlamāʾ Class,Ḥusāmzāde Ibrāhīm Efendi

Bu makalede on altıncı asrın sonları ile on yedinci asrın başlarında yaşamış (980/1572-73-1016/1608) Osmanlı âlimlerinden Hüsamzâde İbrahim Efendi’nin hayatı, ilmî kimliği ve eserleri ele alınmaktadır. Hüsamzâde, başta dil ilimleri olmak üzere mantık ve akâid alanlarındaki manzum ve mensur eserleriyle dikkat çekmektedir. Klasik şerh geleneği içinde pasif bir aktarımcı değil, metne doğrudan katkı sunan etkin bir müellif olarak öne çıkmaktadır. Belagat alanında Sekkâkî’nin (ö. 626/1229) Miftâhu’l-‘ulûm’unun “müsned” bahsi üzerine yaptığı yapısal müdahaleler, onun klasik metinlerle kurduğu eleştirel ve yapıcı ilişkisinin en somut örneğidir. Ayrıca dil, mantık ve akâid alanlarında kaleme aldığı elFerâidü’l-cemîle, Nazmü Darâ’iri’ş-şi‘r, Mevzûnü’l-mîzân, Nazmü’l-Fıkhi’l-ekber adlı didaktik manzumeleri, şiiri öğretim aracı olarak kullandığını göstermekte; bu yönüyle onun edebî kabiliyetini de belgelemektedir. Hüsamzâde’nin müderrislik görevlerine atanması, belirli aralıklarla vazife dışında bırakılması ve nihayet mevleviyet payesine ulaşması, dönemin ilmiye teşkilatının işleyişine ve terfi mekanizmalarına dair önemli ipuçları sunmaktadır. Osmanlı ilim dünyasında önemli bir figür olan Hüsamzâde’nin hayatı, görevleri ve eserlerini bütüncül biçimde ele alan müstakil bir çalışma mevcut değildir. Bu çalışma, söz konusu boşluğu doldurarak müellifin ilmî portresini netleştirmekte ve Osmanlı şerhhâşiye geleneği ile didaktik manzumeler üzerine yapılacak araştırmalara zemin hazırlamaktadır. Çalışmada müellifin hayatı, dönem kaynaklarının yanı sıra yazma eserlerdeki ferağ kayıtları üzerinden yeniden yapılandırılmıştır. Eser külliyatı doğrudan yazma nüshalar esas alınarak incelenmiş, yapı ve muhteva bakımından açıklayıcı bilgilere yer verilmiştir. Bu süreçte kaynaklarda yer alan isim, tarih ve atıf hataları da eleştirel bir yaklaşımla gözden geçirilmiş ve gerekli tashihler yapılmıştır.

This article examines the life, scholarly identity, and works of Ḥusāmzāde İbrāhīm Efendi, an Ottoman scholar who lived between the late sixteenth and early seventeenth centuries (980/1572–73–1016/1608). Ḥusāmzāde is notable for his prose and poetic works, particularly in the fields of linguistic sciences, logic, and creed. Within the classical commentary (sharḥ) tradition, he stands out not as a passive transmitter but as an active author who made direct contributions to the text. His interventions in the ‘predicate’ section of al-Sakkākī’s Miftāḥu’l-ʿUlūm exemplify his critical and constructive engagement with classical textsFurthermore, his didactic poems in the fields of linguistics, logic, and creed —such as al-Farāʾidu’l-Jamīla, Naẓmu Darāʾiri’l-Shiʿr, Mawzūnu’l-Mīzān, and Naẓmu’l-Fiqhi’l-Akbar — demonstrate his use of poetry as a pedagogical tool, thereby also attesting to his literary skill. His appointments to professorial (müderris) positions, periods of removal from office, and eventual attainment of the mevleviyet rank provide significant insights into the functioning and promotion mechanisms of the Ottoman ʿilmiyye hierarchy. There is no independent scholarly work exists that examines Ḥusāmzāde’s life, duties, and works. This study seeks to fill that gap, clarifying the author’s scholarly profile and providing a basis for further research on the Ottoman commentary–gloss tradition and didactic poetry. This study reconstructs the author’s biography from period sources and manuscript colophons, examines his works directly from the manuscripts, and corrects errors in names, dates, and citations.