MEKANİK DAYANIŞMA PERSPEKTİFİNDEN DİVANÜ LÜGATİ’T TÜRK’TE AKRABALIĞA DAİR SÖZ VARLIĞI
KINSHIP TERMINOLOGY IN DÎVÂNU LÜGÂTİ’T-TÜRK FROM THE PERSPECTIVE OF MECHANICAL SOLIDARITY
Yazar: Gündüz, Selçuk
Dergi: Adıyaman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi No. 51, 2025
Anahtar kelimeler: Turkish Folk Literature ; Türk Halk Edebiyatı ; aile,akraba,akrabalık,Dîvânu Lugâti’t-Türk,mekanik dayanışma ; family,kin,kinship,Dîvânu Lugâti’t-Türk,mechanical solidarity

Tarihi sözlükler, bir kültürün izlerini sürmek üzere başvurulan ve geçmişe ayna tutan kaynaklardır. Aile ve akrabalık terimleri ise bir toplumdaki toplumsal ilişkileri ve kültürü çözümlemek üzere başvurulabilecek söz varlıklarıdır. Bu makale Durkheim’in mekanik dayanışma yaklaşımına dayanarak Dîvânu Lugâti’t-Türk’te yer alan akrabalık terimlerini değerlendirmektedir. Bu kapsamda söz varlığından hareketle sözlüğün yazıldığı tarihten itibaren aile ve akrabalık ilişkilerinin Türk toplumunda birlik ve dayanışma ekseninde nasıl bir rol üstlendiği çözümlenmiş ve bugüne nasıl ışık tuttuğu ortaya konmuştur. Kaşgarlı Mahmud tarafından XI. Yüzyılda kaleme alınan Dîvânu Lugâti’t-Türk’te yer alan aile, akrabalık ve bunun yanında akrabalar arası ilişkilerde önemli bir role sahip hediyeleşmeye karşılık gelen kelimeler tespit edilmiştir. Bu kapsamda akrabalığa ilişkin söz varlığı, ‘biyolojik akrabalıklar’ ve ‘sonradan edinilen akrabalıklar’ şeklinde ikiye ayrılmış ve ardından ‘sonradan edinilen akrabalıklar’ sınıfı ise ‘evlilik yoluyla kurulan akrabalıklar’ ve ‘sanal akrabalıklar’ olarak iki alt sınıfta değerlendirilmiştir. Taranan kelimelerin çağdaş Türk dillerinde yaşayıp yaşamadıklarının tespiti de yapılmıştır. Buna ek olarak dayanışma ağının devamlılığında pekiştirici bir rol oynayan hediyeleşme pratikleri değerlendirilmiştir. Dîvânu Lugâti’t-Türk, yazıldığı döneminin sosyo-kültürel ve ekonomik koşulları çerçevesinde hem akrabalık terminolojisine hem de akrabalık ağı etrafında gelişen pratiklere dair fikir edinebileceğimiz ve bugüne ışık tutacak pek çok veri içermektedir.

Historical dictionaries serve as valuable resources for tracing cultural heritage and reflecting the social structures of the past. Among their lexical categories, kinship terms provide significant insight into the social relations and cultural norms of a given society. This article examines the kinship terminology found in Dîvânu Lugâti’t-Türk through the lens of Durkheim’s concept of mechanical solidarity. By analyzing the vocabulary, the study explores how family and kinship relations contributed to social cohesion in Turkic society at the time of the dictionary’s compilation and how they continue to shed light on contemporary understandings of solidarity. Terms relating to family, kinship, and gift exchange—an essential practice in maintaining social bonds—were identified and categorized. Kinship was classified into “biological kinship” and “acquired kinship,” the latter further divided into “marital kinship” and “fictive kinship.” The research also investigates whether these terms survive in modern Turkic languages. Overall, Dîvânu Lugâti’t-Türk, written by Kaşgarlı Mahmud in the 11th century, emerges as a critical source not only for kinship terminology but also for understanding the socio-cultural and economic practices surrounding kinship networks, offering valuable insights into both past and present.