18. Yüzyıl Osmanlı Ticari Hayatı Bağlamında III. Mustafa Dönemi İstanbul Şehir İçi Hanları
Istanbul Inner City Inns during the Period of Mustafa III in the Context of 18th Century Ottoman Commercial Life
Yazar: Özer, Murat; Çobanoğlu, Ahmet Vefa
Dergi: Uluslararası Sosyal ve Eğitim Bilimleri Dergisi No. 23, 2025
Anahtar kelimeler: Late Modern Ottoman History ; Yakınçağ Osmanlı Tarihi ; Late Modern Renewal History ; Yakınçağ Yenileşme Tarihi ; Early Modern Urban History ; Yeniçağ Kent Tarihi ; Istanbul,Inner City Inns,Menzilhane,Mustafa III,Baroque ; İstanbul,Şehir İçi Hanları,Menzilhâne,III. Mustafa,Barok

Osmanlı Devleti 1768’de başlayan Osmanlı-Rus Savaşı sebebiyle ağır bir mali ve askeri yük altında kalmıştır. Bununla birlikte devletin en önemli gelir kaynaklarından birisi olan Baharat ve İpek yolları da 16. yüzyıldan itibaren giderek önemi yitirmektedir. Böyle bir dönemde iktidarda olan III. Mustafa’nın ülkenin gelir kaynaklarını arttırmak için bir dizi tedbire başvurduğu görülmektedir. Bu doğrultuda Anadolu ticaret yollarının başlangıcı olan Üsküdar’da banisi olduğu Ayazma Külliyesi’nin yakınına yeni bir menzilhâne inşa ettirmiştir. İstanbul’un hanlar bölgesinde Büyük Yeni Han ve Küçük Yeni Han isimli iki han ile birlikte çok önem verdiği prestij yapısı olan Laleli Külliyesi yanına Çukurçeşme isimli bir han ve fevkâni camisinin altına bir çarşı yaptırmıştır. Rusya ile girilen savaşta yaşanan ağır kayıplar ordunun modernize edilmesi gereğini ortaya çıkartınca başta Fransa olmak üzere Avrupa’dan askeri uzmanlar ülkeye getirilmiştir. Bu esnada Rusya’ya karşı Fransa ile kurulan ilişkilerin ticari hayata da yansıdığı görülmektedir. Bunun en tipik örneği Fransa’nın İstanbul’daki Elçisi olan François-Emmanuel Guignard’ın marifetiyle Galata’da inşa edilen Sen Piyer Han’dır. Bu çalışmada III. Mustafa döneminde (1757-1774) ticari hayatı geliştirmek maksadıyla İstanbul’da inşa edilen şehir içi hanlar, mimari programları ve han tipolojisindeki yerleri açısından değerlendirilmiştir.

The Ottoman Empire was under a heavy financial and military burden due to the Ottoman-Russian War that started in 1768. In addition, the Spice and Silk routes, one of the state’s most important sources of income, were gradually losing their importance since the 16th century. Mustafa III, who was in power during such a period, resorted to a series of measures to increase the country's sources of income. Accordingly, he had a new host station (menzilhâne) built in Uskudar, the beginning of the Anatolian trade routes, close to the Ayazma Complex, which he was the founder of. He had two inns named Buyuk Yeni Han (Grand New Inn) and Kucuk Yeni Han (Small New Inn) built in the inn district of Istanbul, as well as an inn named Cukurcesme next to the Laleli Complex, a prestige building he attached great importance to, and a bazaar under the fevkani mosque. When the heavy losses suffered in the war with Russia revealed the need to modernize the army, military experts from Europe, especially from France, were brought to the country. Meanwhile, the relations established with France against Russia were also reflected in commercial life. The most typical example is the Sen Piyer Inn built in Galata by Francois-Emmanuel Guignard, the French Ambassador in Istanbul. In this study, the inner-city inns built in Istanbul during the reign of Mustafa III (1757-1774) to develop commercial life are evaluated in terms of their architectural programs and place in the inn typology.