Kur’ân’ı Yorumlamada Mefhûm-u Muhâlefet
Mafhūm al-Mukhālafah in Qur’ānic Interpretation
Yazar: Ataman, İshak; Kara, İrfan
Dergi: Bozok Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi No. 28, 2025
Anahtar kelimeler: Tafsir ; Tefsir ; Tefsir,Anlam,Delâlet,Mefhûm,Mefhûm-u Muhâlefet ; Tafsīr,Meaning,Dalālah,Mafhūm,Mafhūm al-Mukhālafah

Bu çalışma, Kur’ân’ın yorumlanmasında mefhûm-u muhâlefetin kullanımını, işlevini, sınırlarını ve tefsir literatüründeki yerini incelemeyi amaçlamaktadır. Kur’ân’ın ilahi mesajını lafızlar aracılığıyla aktarması, bu lafızların yalnızca zahir anlamlarıyla değil, dolaylı olarak taşıdığı anlamlarla da değerlendirilmesini gerekli kılmaktadır. Mefhûm-u muhâlefet, lafzın yapısı ve bağlamından hareketle açıkça ifade edilmeyen anlamların çıkarılmasında önemli bir yöntem olarak öne çıkmaktadır. Araştırmanın temel sorusu, bu delalet şeklinin Kur’ân yorumunda ne ölçüde geçerli ve güvenilir olduğu, hangi şartlar altında anlam çıkarımına imkân tanıdığı ve müfessirler tarafından nasıl değerlendirildiğidir. Çalışma, mefhûm-u muhâlefetin tüm kullanımlarını değil, müfessirlerin özellikle üzerinde durduğu ayetlere odaklanmaktadır. Mefhûm-u muhâlefet, öncelikle fıkıh usûlünde teorik olarak şekillenmiş, ardından tefsir ilminde kendine özgü bir işlev kazanmıştır. Bu delâlet şekli, lafzın zahirinin ötesine geçerek aksi yönde anlamlar çıkarma imkânı sunmakta ve bir tür anlam genişletme aracı olarak işlev görmektedir. Ancak yöntemin sübjektif, yoruma açık olması nedeniyle yapılacak çıkarımların Kur’ân’ın bütünlüğüne, sahih sünnete ve dinin temel ilkelerine uygunluk gibi ilmî ölçütlere bağlı kalması gerekmektedir. Aksi takdirde, keyfî anlam çıkarımlarının ortaya çıkması imkân dâhilindedir. Müfessirler, bazı ayetlerde bu yöntemi uygularken, bazılarında bilinçli olarak uygulamaktan kaçınmış veya bu tarz çıkarımların uygun olmadığını belirtmiştir. Bu da mefhûm-u muhâlefetin bağlama ve belirli şartlara uygun olarak dikkatli şekilde kullanılması gerektiğini göstermektedir. Özellikle şart, sıfat, hasr, gâye ve sayı gibi unsurlarla kayıtlı lafızlarda yöntem işlevsel olurken, lafzın başka anlamlara hizmet ettiği durumlarda çıkarım yapılamamaktadır. Hanefî mezhebi, usûl-u fıkıh bağlamında mefhûm-u muhâlefeti genel olarak geçerli bir istidlâl yöntemi olarak kabul etmese de Hanefî müfessirler, fıkhî olmayan ayetlerde bu yönteme başvurmuştur. Örneğin, Mâturîdî, Nesefî ve Ebüssuûd gibi müfessirler, fıkhî bağlamda yöntemin geçersizliğini savunmalarına rağmen, bazı ayetlerde mefhûm-u muhâlefet doğrultusunda yorumlar yapmışlardır. Zikredilen bu durumlar da söz konusu delâlet şeklinin tefsirde anlam zenginliği sağlamada işlevsel bir araç olarak görüldüğünü düşündürmektedir. Tefsir kaynakları incelendiğinde kimi müfessirlerin kavramı açıkça zikrederek, kimisinin ise zikretmeden bu yöntemi kullandığı görülmektedir. Müfessirlerin mefhûm-u muhâlefete başvurmalarının ardında yatan temel saikler arasında dilin bu tür bir çıkarıma imkân sunması ve nasların sınırlı olmasına karşın karşılaşılan problemlerin sınırsız olması zikredilebilir. Bu yöntem, lafzın zahirine bağlı kalmaksızın mantıksal anlamlara ulaşma çabasının bir ürünüdür ve pratikte pek çok soruna çözüm üretme potansiyeline sahiptir. Ancak, nesnelliği korumak için yöntemin sınırları iyi belirlenmeli ve ilmî ölçütlere sıkı sıkıya bağlı kalınmalıdır. Aksi halde, herkesin kendi anlayışına göre hüküm ve anlam çıkarması, ilmî disiplini ve dinî bütünlüğü zedeleyecektir. Sonuç olarak mefhûm-u muhâlefet, Kur’ân lafızlarının anlam derinliklerine ulaşma imkânı sağlamaktadır. Ancak, yöntemin mutlak bir geçerliliği olmayıp, lafzın kastı, bağlamın mahiyeti ve ilmî çerçeve gibi unsurlarla kayıtlı olarak kullanılması gerekmektedir. Dikkatli, bağlama uygun ve denetimli bir şekilde uygulandığında, bu yöntem Kur’ân’ın yorumlanmasında anlam zenginliği sağlayan güçlü bir araç olmaya devam edecektir.

This study aims to examine the use, function, limitations and position of “mafhūm al-mukhālafah” (the implied contrary meaning) in the interpretation of the Qur’ān. The Qur’ān conveys its divine message through verbal expressions, which necessitates not only understanding their apparent (ẓāhir) meanings but also considering the implicit meanings they may convey indirectly. Mafhūm al-mukhālafah emerges as a significant exegetical method for deriving meanings that are not explicitly stated, based on the structure and context of the wording. The central research question of this study concerns the extent to which this form of dalālah (indication) is valid and reliable in Qur’ānic interpretation, under what conditions it allows for legitimate inference, and how it has been evaluated by the exegetes (mufassirūn). Rather than covering all uses of mafhūm al-mukhālafah, this research focuses on verses that exegetes have particularly emphasized. While the method was initially formulated in the discipline of uṣūl al-fiqh (principles of jurisprudence), it later acquired a distinct function within the science of tafsīr. This form of dalālah offers the possibility of deriving opposite meanings beyond the explicit wording and thus serves as a means of semantic expansion. However, since the method is susceptible to subjective interpretation, any inferences drawn must adhere to scholarly criteria such as consistency with the overall message of the Qur’ān, authentic Sunnah, and the fundamental principles of Islam. Otherwise, arbitrary interpretations may arise. Exegetes have sometimes employed this method in certain verses, while in others they have either deliberately avoided it or explicitly rejected such inferences. This indicates that mafhūm al-mukhālafah must be used with care and only in contexts where the necessary conditions are met. The method proves particularly functional when the wording is qualified by elements such as condition (sharṭ), attribute (ṣifah), exclusivity (ḥaṣr), purpose (ghāyah), or number (‘adad). However, when the wording serves alternative semantic purposes, deriving contrary meaning becomes inapplicable. Although the Ḥanafī school generally does not recognize mafhūm al-mukhālafah as a valid form of reasoning within uṣūl al-fiqh, Ḥanafī exegetes have nonetheless employed it in non-legal contexts. For instance, despite their juristic reservations about the method, exegetes such as al-Māturīdī, al-Nasafī, and Abu al-Su‘ūd have applied it in the interpretation of certain verses. These instances suggest that mafhūm al-mukhālafah is viewed as a functional tool for enriching meaning in tafsir. Some exegetes explicitly name the method, while others apply it without naming it. Underlying their use of the method are factors such as the linguistic potential for such inference and the reality that the divine texts are finite whereas the problems encountered in life are numerous. This method reflects an effort to arrive at reasoned meanings beyond the apparent wording and has practical potential to address many interpretive challenges. Nonetheless, to maintain objectivity, the method’s boundaries must be clearly defined and rigorously aligned with scholarly standards. Otherwise, interpretive chaos that undermines both academic integrity and religious coherence may result. In conclusion, mafhūm al-mukhālafah offers a means to access the deeper layers of meaning embedded in the Qur’ānic text. However, it does not possess absolute validity and must be employed within the confines of intentionality (qaṣd al-lafẓ), contextual appropriateness and methodological rigor. When applied cautiously, contextually and with scholarly control, it remains a powerful tool that contributes to the richness and depth of Qur’ānic interpretation.