Bâtınî İsmâilîler’de İman ve İslâm Kavramlarının Zâhir-Bâtın ve İmamet Merkezli İçeriği
Zâhir (The exoteric)-Bâtin ( the esoteric) and Imâmate-Centered Conceptions of Fâith (Imân) and Islâm in the Bâtinî (Esoteric)-Ismâilî Tradition
Yazar: Gündüz, Ramazan
Dergi: e-Makalat Mezhep Araştırmaları Dergisi, Vol. 18 No. 2, 2025
Anahtar kelimeler: Islamic Sects ; İslam Mezhepleri ; Kelam ve İslam Mezhepleri,İsmâilîler,İman-İslâm,İmamet,Tevil ; Theology and Islamic Sects,Ismâilis,Fâith -Islâm,Imâmate,Taʾwîl

Farklı zihniyet yapılarına sahip olan mezheplerin kendi bakış açılarıyla şekillendirmeye çalıştıkları “iman” ve “İslâm” kavramları, mezheplerin zihniyet dünyalarıyla ilintili bir şekilde tarif edilmeye çalışılmıştır. İslâm dininin temel kaynağı olan Kur'ân-ı Kerim’e bakıldığında “iman”, “güven duyarak tasdik etmek” anlamında yalın bir içeriğe sahip olmasına rağmen Müslümanların karşılaştıkları siyasi ve fikrî nizalar “iman”ın tanımını da kompleks hale getirmiştir. İsmâiliyye fırkası, Müslümanlar arasındaki siyasi ayrışmanın zamanla dinî kimliğe bürünmüş halini temsil eden mezheplerden birisidir. Bâtınî İsmâilîler, “iman” ve “İslam” anlayışlarını dini anlamada temel paradigma olarak gördükleri tevil ve kutsal imamet anlayışlarıyla paralel bir şekilde inşa etmişlerdir. İmanın ne olduğu, nasıl teşekkül edeceği, artıp eksilmesi gibi tartışma konularına cevaplar arayan İsmâilîler, bu soruların cevaplarını marifet, tevil bilgisi ve masum imamet nazariyeleri çerçevesinde cevaplamışlardır. İmanı “marifet” olarak tarif etmeleri ve marifetin içeriğini masum/yanılmaz imamın bilgisiyle ilişkilendirmeleri onların iman tanımlarındaki özgün yaklaşımlarından biridir. İmamet ise İsmâilîler’e göre gerek mümin gerekse Müslüman olmanın asgari şartı olarak telakki edilmiş ve imamı tanımadan ve ona sadakatle ittiba etmeden imanın teşekkül etmeyeceği sarahaten vurgulanmıştır. Bu çalışmada İsmailîler’in “iman” ve “İslâm” kavramlarının içeriğini nasıl oluşturdukları onların kendi eserleri dikkate alınarak tasvirî/betimleyici bir yöntemle incelenmiştir. Onların bâtınî/deruni bir “iman” ve “İslâm” anlayışlarının olduğu; din, toplum ve tarihi anlamada benimsedikleri tevil ve imamet doktrinini “iman” ve “İslâm” anlayışlarının içerisine derç ettikleri sonucuna varılmıştır.

In Islamic thought, the concepts of fâith and islâm have been interpreted through the intellectual frameworks of various sects, each shaped by its distinct worldview. Although the Qurʾân the primary source of Islâm presents imân in a straightforward sense as “assenting with trust,” the political and intellectual conflicts encountered by Muslims over time rendered the definition of fâith increasingly complex. The Ismâilî movement emerged as one of the sects whose political divergence gradually assumed a religious identity. The Bâtınîs-Ismâilis constructed their understanding of these concepts in alignment with taʾwîl (esoteric interpretation) and the doctrine of the sacred imamate, which they considered the fundamental paradigm of religious comprehension. In addressing questions about the nature of faith, its formation, and whether it increases or decreases, the Ismâilîs responded within the framework of maʿrifa (gnosis), taʾwîl knowledge and the theory of the infallible imâmate. Defining imân as maʿrifa and linking the content of this maʿrifa to the knowledge of the inerrant Imam constitutes one of the distinctive features of their approach. For the Ismâilis, imâmate was regarded as the minimum requirement for being both a believer and a Muslim; without recognition of and sincere adherence to the Imam, faith could not come into being. This study examines how Ismâilis construct the concepts of “fâith” and “Islâm” by analyzing their own works using a descriptive/explanatory method. It has been concluded that they possess an esoteric/inner understanding of “fâith” and “Islâm” and have incorporated the doctrine of interpretation and imâmate, which they have adopted in understanding religion, society, and history, into their understanding of “fâith” and “Islâm.”