Immanuel Wallerstein’in Düşünsel Kaynakları Bağlamında Dünya-Sistemleri Analizi
World-Systems Analysis in the Context of Immanuel Wallerstein's Intellectual Sources
Yazar: Yıldız, Özkan
Dergi: Mavi Atlas, Vol. 13 No. 2, 2025
Anahtar kelimeler: Philosophy of Society ; Toplum Felsefesi ; Capitalism,Marx,Modern World-System,Historical Systems,Wallerstein ; Kapitalizm,Marx,Modern Dünya-Sistem,Tarihsel Sistemler,Wallerstein

Bu çalışmada kapitalizm tarihçisi ve dünya-sistemleri kuramcısı Immanuel Wallerstein’ın dünya-sistemleri analizi ve bu analizin kökenleri üzerinde durulmuştur. Wallerstein, dünya-ekonominin kapitalist bir sistem olduğunu ve bu ikisinin eş zamanlı olarak ortaya çıktığını ifade eder. Ona göre kapitalist dünya-ekonominin kökenleri 15. yüzyılın sonlarına kadar geriye götürülebilir. Çünkü sistem o zaman doğmuş ve önce Avrupa ve Amerika kıtasının bazı yerlerinde konumlanmış daha sonrasında ise, tüm dünyayı etkisi altına almıştır. Wallerstein’in dünya-sistemleri analizinin, mutlak anlamda özgün bir sistem olduğu iddia edilemez. Zira Wallerstein, Marx ve Eleştirel teoriden yoğun bir biçimde etkilenmiş ve sistemini inşa ederken Marksizmin bazı kavramlarını kullanmıştır. Nitekim kendisi de Marksist bir teorisyendir. Onun Marksizmin temel savlarını revize ettiği söylenebilir. Ayrıca Wallerstein, Fransa’da tarih yazıcılığı ekolü olarak ortaya çıkan ve tarih bilimine toplum bilimleri yöntemlerini uygulayan Annales Grubu ve bu grubun ikinci kuşak temsilcilerinden olan Fernand Braudel’den etkilenmiş, “tarihsel sosyal bilim” kavramını Braudel’den almıştır. Buna göre Wallerstein, sosyal bilimlerin tarihsel olarak izlerinin sürülmesi gerektiğini söyler. Ona göre bu yapılmadan sosyal bilimlerin günümüzdeki durumu anlaşılamaz. Yine o, dünya-sistemindeki üç ayrı kategori olan merkez, çevre, yarı-çevre kavramlarından merkez ve çevre kavramlarını Bağımlılık Kuramı’ndan almıştır. Wallerstein’a göre modern dünya-sistemden önce de emperyal sistemler ortaya çıkmıştır. Ancak, modern-dünya sistem hem yapısal hem de içerik olarak diğer sistemlerden farklıdır. Bu sistemin yapısını, kurallarını, işleyişini vb. tamamen merkez konumundaki güçlü kapitalist devletler belirler. Bu nedenle, sistemi kendi çıkarları doğrultusunda istedikleri gibi yönlendirirler. Çevre ve yarı-çevre pozisyonundaki devletlerin gelişimleri de merkez devletlerin istedikleri yönde mümkün olabilmektedir. Bundan dolayı Wallerstein’ın dünya-sistemi analizine göre sistem içerisindeki değişmeler, eşitsiz gelişme mantığıyla açıklanması gerekir. Yani bir tarafın gelişmesi, ancak diğer tarafın geri bıraktırılması yoluyla mümkün olabilmektedir. Her devlet, aynı anda gelişemez.

This study focuses on the world-systems analysis of the historian of capitalism and theorist of world-systems Immanuel Wallerstein and the roots of this analysis. Wallerstein states that the world-economy is a capitalist system and that these two emerged simultaneously. According to him, the roots of the capitalist world-economy can be traced back to the end of the 15th century. Because the system was born at that time and first took place in some parts of Europe and the Americas, and then influenced the entire world. It cannot be claimed that Wallerstein's world-systems analysis is an absolutely original system, because Wallerstein was heavily influenced by Marx and Critical Theory and used some concepts of Marxism while constructing his system. In fact, he is a Marxist theorist himself. It can be said that he revised the basic arguments of Marxism. In addition, Wallerstein was influenced by the Annales Group, which emerged as a school of historiography in France and applied social science methods to the science of history, and by Fernand Braudel, one of the second generation representatives of this group, and took the concept of “historical social science” from Braudel. Accordingly, Wallerstein says that the historical traces of social sciences should be traced. According to him, the current state of social sciences cannot be understood without doing this. Again, Wallerstein took the concepts of center and periphery from the three separate categories of center, periphery and semi-periphery in the modern world-system from Dependency Theory. According to Wallerstein, imperial systems emerged before the modern world-system. However, the modern world-system is different from other systems both structurally and in terms of content. The structure, rules, functioning, etc. of this system are completely determined by the powerful capitalist states in the central position. Therefore, they direct the system as they wish in line with their own interests. The development of states in the periphery and semi-periphery positions is also possible in the direction desired by the central states. Therefore, according to Wallerstein's world-system analysis, changes within the system must be explained by the logic of unequal development. In other words, the development of one side is only possible by leaving the other side behind. Not every state can develop at the same time.