Çorum Müzesi Koleksiyonundaki Osmanlı Dönemi Madenî Şamdanları
Ottoman Period Metal Candlesticks in the Çorum Museum Collection
Yazar: Aytaş Mert, Hafize; Gündogdu, Oktay
Dergi: Bozok Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, Vol. 27 No. 27, 2025
Anahtar kelimeler: Turkish Islamic Arts (Other) ; Türk İslam Sanatları (Diğer) ; Turkish-Islamic Arts,Ottoman Metal Art,Metal Candlestick,Çorum Museum,Candlestick Culture ; Türk-İslam Sanatları,Osmanlı Maden Sanatı,Madenî Şamdan,Çorum Müzesi,Şamdan Kültürü

Türk İslam sanatı örneklerinden biri olan madenî şamdanlar, işlevsel kullanımlarının yanı sıra taşıdıkları sembolik anlamlar bakımından da önemli eserler olarak kabul edilmektedir. Büyük Selçuklu, Anadolu Selçuklu ve Beylikler Dönemi’nde maden sanatında birbirlerinden farklı türlerde birçok eser üretilmiştir. Osmanlı Dönemi’nde zirve noktasına ulaşan maden sanatında şamdanlar önceki geleneklerden izler taşıdıkları gibi dönemin sanatçıları da kendilerine özgü biçimler geliştirmişlerdir. Ayrıca Osmanlı vakıf geleneğini yansıtan eserler olması da şamdanları önemli kılan bir diğer etmendir. Genellikle cami, tekke, zaviye, konak ve evlerde kullanılan şamdanlar, bulundukları yer ve işlevlerine göre isimlendirilmektedir. Bu kapsamda mihrap şamdanı, tekke şamdanı, masa şamdanı, sofra şamdanı, duvar şamdanı ve el şamdanı gibi çeşitli adlarla anılmaktadır. Ayrıca süsleme unsuru olarak şamdanların mezar taşları, çini ve kalem işi süslemeleri, dokumalar ve yazma eserler gibi Türk İslam sanatlarının birbirinden farklı alanlarında kullanıldığı görülmektedir. Mezar taşlarında şamdan tasvirinin kullanılması ölülerin ruhlarının karanlık mezarlarında aydınlanma, huzur bulma, manevi anlamda umut ve ışık olma, metfun kişinin saygınlığına bir gönderme şeklinde değerlendirilmektedir. Şamdanlar ilahî dinlerde hem aydınlatma aracı hem de manevi anlamda bir ışık kaynağı olarak görülmüştür. Yahudilik, Hristiyanlık ve İslamiyet’te dinî mekânlarda şamdan kullanımına yer verilmiştir. İslamiyet’te özellikle tekke mimarisinde küçük eser olarak şamdan örneklerinin nadir türlerine de rastlanmaktadır. Simgesel anlamıyla ışık, aydınlatma, manevi inkişafa ortam hazırlama, rehberlik etme niteliğiyle yol gösterme gibi ikonografik anlamlarının olduğu bilinmektedir. Bu çalışmada, Çorum Müzesi koleksiyonunda bulunan madenî şamdanlardan bir kısmı incelenmiştir. Çorum Müzesi’nden gerekli izinler alındıktan sonra şamdanlar üzerinde gerekli tüm hazırlıklar yapılmıştır. Her eserin genel özellikleri, ölçüleri, fotoğraf ve çizimleri belirli bir düzen içerisinde anlatılmıştır. Ele alınan şamdanların tamamı pirinç malzemeden, dövme ve döküm tekniğinde üretilmiş eserlerdir. Şamdanların tamamında birleştirme tekniği olarak kılavuz geçme kullanılmıştır. Sadece bir eserde kılavuz geçme tekniğinin yanında lehim tekniği de uygulanmıştır. Süslemeleri sade olup üzerlerinde yazı ve tarih bulunmamaktadır. Şamdanların tarihlendirilmeleri farklı müze ve koleksiyonlardaki örneklerle karşılaştırılarak yapılmıştır. Eserlerin 19.-20. yüzyıl madenî şamdanların özelliklerini taşımaları Geç Dönem Osmanlı eseri olduklarını göstermektedir. Eserlerden bir tanesi müzenin teşhir salonunda sergilenirken 19 tanesi müzenin deposunda muhafaza edilmektedir. Çalışmaya konu olan eserler malzeme, biçim, süsleme ve teknik özelikleri ile döneminin maden sanatının özelliklerini yansıtmaları açısından değerlidir. Şamdanlar günümüzde aydınlatma aracı olarak değil daha çok süs amaçlı kullanılmaktadır. Müzelerin özel koleksiyonlarında veya koleksiyonerlerin arşivlerinde birbirlerinden farklı eserler bulunmaktadır.

Metalwork candlesticks, one of the examples of Turkish-Islamic Art, are considered important works in terms of their symbolic meanings as well as their functional uses. Many pieces of metalwork were produced during the Great Seljuk, Anatolian Seljuk and The Era of the Anatolian Beyliks. In metalwork, which reached its peak in the Ottoman Period, candlesticks carried traces of previous traditions, and the artists of the period also developed their own unique forms. Another factor that makes candlesticks important is that they are works that reflect the Ottoman foundation tradition. Candlesticks, which are generally used in mosques, Sufi lodges, zāwiya, mansions and houses, are named according to their location and functions. In this context, it is referred to by various names such as mihrab candlestick, lodge candlestick, table candlestick, dinner table candlestick, wall candlestick and hand candlestick. It is also seen that candlesticks are used as decorative elements in many areas of Turkish-Islamic arts, such as tombstones, tile and hand-carved decorations, textiles and manuscripts. The use of candlestick depictions on gravestones is evaluated as a reference to illuminating the dark graves of the deceased, providing peace, serving as a spiritual source of hope and light, and as a sign of respect for the buried person. Candlesticks have been seen as both a means of illumination and a source of spiritual light in the Abrahamic religions. Candlesticks are used in religious places in Judaism, Christianity and Islam. Particularly in Sufi lodge architecture, rare types of candleholder examples can also be found as small-scale works. Symbolically, it is known to represent light, illumination, and the facilitation of spiritual development, as well as serving as a guide with its function of providing direction. In this study, some of the metalwork candlesticks in the Çorum Museum collection were examined. After obtaining the necessary permissions from the Çorum Museum, the general characteristics, measurements, photographs and drawings of each work are explained in a certain order. All the candlesticks discussed are works of brass material, produced using forging and casting techniques. Guide insertion was used as the joining technique in all candlesticks. Only in one work, soldering technique was applied alongside the guide insertion technique. Their decorations are plain and there is no writing or date on them. The dating of the candlesticks was made by comparing them with examples in different museums and collections. The works date back to the 19th-20th century. The fact that they bear the characteristics of century metal candlesticks shows that they are works of the Late Ottoman period. While one of the works is exhibited in the museum’s exhibition hall, 19 of them are kept in the museum’s warehouse. The works subject to the study are valuable in terms of their material, form, decoration and technical features and their reflection of the characteristics of the metal art of their period. Today, candlesticks are used for ornamental purposes rather than as lighting tools. Different works are found in the private collections of museums or in the archives of collectors.