BİR OSMANLI AYDINI AHMET MİTHAT EFENDİ VE BAZI FELSEFİ GÖRÜŞLERİ
AN OTTOMAN HIGHBROW AHMET MITHAT EFENDI AND HIS SOME PHILOSOPHICAL VIEWS
Yazar: Çaylı, Zafer
Dergi: Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (ÇÜİFD), Vol. 19 No. 2, 2019
Anahtar kelimeler: Materialism,Positivism,Morality,Religion,Philosophy ; Materyalizm,Pozitivizm,Ahlak,Din,Felsefe

Tanzimatla birlikte pozitivist anlayışınbir yansıması olarak ortaya çıkan din ve felsefe arasındaki ayrışma bu ikiolgunun farklı mecralarda tartışılmasını da beraberinde getirmiştir. Aydınlarınpozitif ve/veya dini ilimlerle ilgilendiği Osmanlı modernleşmesinde din-felsefeilişkisi yaşanılan zamana göre farklı yönleriyle tartışılma imkânı bulmuştur.Bu kaotik dönemin düşünürleri yaşanan problemlere geleneksel veya modernanlamda bir çözüm arayışına girmişlerdir. Kimi yazarak, kimi Avrupa’ya gidiporada öğrendiklerini buraya nasıl getirebiliriz arayışı içerisinde, kimi isegeçmişi sorgulayıp mevcut kaotik durumdan çıkmanın arayışını göstermektedirler.Ahmet Mithat Efendi Osmanlı’nın siyasi, iktisadi, dini, ictimaî, ahlaki vedüşünsel alanda buhranların olduğu son döneminde yaşamıştır. Bu çalışmamızdaliteratürümüzde bir edebiyatçı olarak yer bulan ancak felsefe, tarih, iktisat,din, eğitim vs. alanlarında eserler bırakmış konformist ve pragmatist tutumuyladikkat çeken, düşünce hayatında radikal değişimler yaşayan Ahmet MithatEfendi’yi incelemeye çalışacağız. Uzmanlık alanı itibariyle edebiyatındanbahsetmek bizim çalışma kapsamımıza girmese de bazı edebi eserlerinde din vefelsefeye dair görüşleri dikkat çekmektedir. Ahmet Mithat Efendi kimi Osmanlıaydınlarının iddia ettiği felsefenin dinsizliğe ve ateizme sebep olduğuanlayışını reddetmektedir. Bunu gerek dini referanslar ile gerekse geçmiştengünümüze kadar yaşamış Müslüman filozofları örnek göstererek ispatlamayaçalışmıştır. Ahlak anlayışı dini referanslar ile birlikte geleneksel vepragmatik bir özellik gösterir. Batı kaynaklı natüralizmin ve pozitivizmakımlarının insanın manevi yönünü inkâr ve ihmal etmesi dolayısıyla Türk aileyapısına ve ahlakına zarar verdiğini iddia eder. Batıda hızla yayılan intiharvakalarının ve yakın arkadaşı Beşir Fuad’ın intiharına bu gibi yıkıcıanlayışların sebep olduğunu iddia eder. Ahmet Mithat Efendi çalışmalarında batımedeniyeti ile İslam medeniyetini kıyaslayarak İslam medeniyetinin geçmişte insanlığabüyük katkılarının olduğunu söyler. Ancak yaşadığıçağda Müslümanların geri kalmasının üzüntüsünü yaşarken bu zor durumdankurtulmanın yolunun da Türk İslam kültürünü ve medeniyetini önyargısız bir şekildeyeniden canlandırmak olabileceğini iddia eder. Geçmişte İslam medeniyetindebirçok mucit ve ilim adamı yaşadığını Müslümanların doğru bir İslam anlayışıile bunu tekrar başarabileceklerini iddia eder.   Ahmet Mithat Efendi’nin yaşadığı dönemdebirçok fikri akım mevcut olup bunları ayrıntılı bir şekilde ele almayacağız.Düşünsel hayatında büyük değişim ve dönüşümler yaşayan mütefekkirimiz edebiyat,din, tarih, eğitim, felsefe gibi alanlarda yazmış olduğu birçok eserindedoğrudan veya dolaylı olarak din veya felsefeye dair görüşlerini işlemesi iledikkat çekmektedir. Biz de bu çalışmamızda Ahmet Mithat Efendi’nin din,felsefe, ahlak, pozitivizm, materyalizm ve natüralizm ile ilgili düşünceleriniinceleyip felsefesinin amaç ve yöntemleri hakkında değerlendirme yapmayaçalışacağız.

With politicalreforms, the differentiation between the philosophy and the religion occurrinaas a reflection of positivism led to the arguments of these two phenomenon indifferent courses. In Ottoman modernizationhat the highbrows were interestedin positive or religious disciplines, the relationship between religion and philosophyfound a chance to be discussed with different aspects considering the periodlived. The philosophers of chaotic period tried to find a solution to these problems interms of both traditional and modern aspects. Some by writing, some by seekingto go to Europe to explore how they could transfer what they learned there, andothers by questioning the past, reflect the pursuit of getting out of thecurrent chaotic situation. Ahmet Mithat Efendi who is actually known as a man ofletters in our literature lived in the last period of Ottoman Empire whenpolitical, economic, religious, internal, moral and intellectual crises were attheir zenith. In this article, we are going to study Ahmet Mithat Efendi livingradical changes in his world of thought, drawing attentionwith his conformist and pragmatistattitude, and leaving works in the philosophy, history, economic, religion,education etc. fields. Even though mentioning his literature because of hisexpertness field is not our study area, in some of his literary works, hisviews about religion and philosophy catch the attention. Ahmet Mithat Efendirefuses that philosophy leads to atheism and irreligiousness in contrast tosome Ottoman hıghbrow.  He tried to provethis by adducing some philosophers who lived in our civilization and somereligious arguments. His moral understanding consists of not only religious butalso traditional and pragmatic features. He claims that naturalism and positivism comingfrom the West damages structure of Turkish family and its moral because of thefact that positivism and naturalism they neglect spiritual side of human. Inthis opinion, even the reason why suicide spread in Europe andhis friend Beşir Fuat committed suicide is such destructive movements likenaturalism and positivism. Ahmet Mithat Efendi, in his studies, says bycomparing Islamic and European civilization that İslamic civilization hadcontributed to the humanity in the past. However in his area, while he was saddue to backwardness of Muslims, he claimed that reviving of Turkish Islamicculture without prejudice was the way to get rid of the situation of Muslims.He also claimed that many inventors and scientists had lived in past of Islamiccivilization and Muslims could achieve this again with a true Islamicunderstanding. We are not going to study Ahmet Mithat Efendi’s period elaboratelyin which most intellectual movements were available. The intellectual, who hasundergone great changes and transformations in his intellectual life, takes ourattention with his direct or indirect views on religion or philosophy in manyof his works in fields such as literature, religion history, education andphilosophy. In this study, we will examine Ahmet Mithat Efendi’s thoughts aboutreligion, philosophy, morality, positivism, materialism, and naturalism and tryto evaluate the aims and methods of philosophy.