Türkiye’de Yenilebilir Yabani ve Kültür Allium Türlerinin Süs Bitkisi Olarak Kullanım Potansiyeli
Potential Use of Wild and Cultivated Edible Allium spp. as Ornamentals in Türkiye
Yazar: Beşirli, Gülay; Alan, Ali Ramazan; Çelebi Toprak, Fevziye; Sönmez, İbrahim; Güner, Ebrar; Okumuş, Rabia
Dergi: Bahçe, Vol. 54 No. Özel Sayı 1, 2025
Anahtar kelimeler: Horticultural Production (Other) ; Bahçe Bitkileri Yetiştirme ve Islahı (Diğer) ; Allium,landscape,ornamental,potted plant ; Allium,peyzaj,süs bitkisi,saksılanmış bitki

Allium cinsi, 750’den fazla türü içeren geniş bir bitki grubudur ve gıda, tıbbi ve süs amaçlı kullanımda önemli bir yere sahiptir. Türkiye, birçok Allium türünün gen merkezi olup, ülkenin farklı bölgelerinde doğal olarak yetişen ya da kültüre alınarak üretilen çok sayıda tür bulunmaktadır. Başlıca ürünler arasında soğan (A.cepa L.) ve pırasa (A.ampeloprasum var. porrum L.) yer almaktadır. Fil sarımsağı (A.ampeloprasum var. holmense), yaygın olarak yetiştirilmese de yenilebilir başları ve süs bitkisi olarak kullanılabilen çiçekleriyle dikkat çekmektedir. Kaya sarımsağı (A.macrochaetum Boiss. & Hausskn.) ve Tunceli sarımsağı (A.tuncelianum Kollman, Özhatay, Mathew, Şiraneci), genellikle doğal ortamlarından toplanmakta veya küçük ev bahçelerinde yetiştirilmektedir. Sirmo (A.vineale L.) ise özellikle otlu peynir üretimi için doğadan toplanmaktadır. Bu çalışmada, incelenen türlerin çiçek sap uzunluğu, umbel çapı, umbel yüksekliği, umbeldeki çiçek tomurcuğu sayısı ve tohum kalite özellikleri değerlendirilmiştir. Türlerin çiçek sap uzunluklarının 79.5-146.15 cm, umbeldeki çiçek tomurcuğu sayısının 29.90-2992.20, umbel genişliklerinin 4.52-15.74 cm ve umbel uzunluklarının ise 4.65-12.83 cm arasında değiştiği tespit edilmiştir. Tohum ile çoğaltılan türlerde 1000 tohum ağırlığı 2.39-3.87 g, 1 gramdaki tohum sayısı 235-458 adet ve çimlenme oranı %72-100 arasında değişim göstermektedir. Bu türlerin, gıda olarak kullanılmalarının yanı sıra çekici çiçek renkleriyle (beyaz, pembe, lila ve mor) süs bitkisi olarak da değerlendirilme potansiyeline sahip olduğu gözlemlenmiştir. Özellikle kentsel tarım kavramının giderek önem kazandığı Türkiye ve dünyada, bu türler hem estetik hem de işlevsel açıdan değerli bir alternatif sunmaktadır.

The genus Allium consists of more than 750 species. There are many edible wild and cultivated Allium species used for food, medicinal and ornamental purposes. Türkiye is considered as one of the center of origin of many Allium species. There are also many wild Allium species that are cultivated in different parts of the country or grow naturally. Onion (Allium cepa L.) and leek (Allium ampeloprasum var. porrum L.) are the main crops grown in large fields and gardens. Although not very common, Elephant garlic (A.ampeloprasum var. holmense) is grown for its garlic-like heads and an ornamental plant. Rock garlic (Allium macrochaetum Boiss. & Hausskn.) and Tunceli garlic (A.tuncelianum Kollman, Özhatay, Mathew, Şiraneci) are either collected from their natural habitats or grown in small home gardens. Sirmo (A.vineale L.) is generally collected from nature for use in herbed cheese production. In this study; flower stem length, umbel width, umbel height, number of flower buds in the umbel and seed quality characteristics of the species in question were determined. According to the species, the flower stem length was determined as 79.5-146.15 cm, the number of flowers in the umbel was 29.90-2992.20, the umbel width was 4.52-15.74 cm, and the umbel length was 4.65-12.83 cm. The characteristics of 1000 grain weight (2.39-3.87 g), number of seeds in 1 g (235-458) and germination rate (72-100%) differed depending on the species examined. In addition to being used as food, it has been observed that these species may have significant potential as ornamental plants in Türkiye and the world, where the concept of urban agriculture has become widespread with their white, pink, lilac and purple flower colors.