Ağı ve Ağu Sözcüklerinin Yöresel Bitkiadlarında Kullanımının Değerlendirilmesi
Evaluatıon of The Use of The Words Ağı And Ağu in Local Plant Names
Yazar: Nomer, Naciye Zeynep; Sevgi, Ece
Dergi: Avrasya Terim Dergisi, Vol. 11 No. 3, 2023
Anahtar kelimeler: Ecology (Other) ; Ekoloji (Diğer) ; Zehirli bitkiler,ağı,ağu,yöresel bitkiadları,fitonim ; Poisonous plants,Ağı,Ağu,Local plant names,Phytonym

Tarih öncesi zamanlarda belirli bitkileri yiyen hayvanların öldüğünü fark eden mağara sakinlerine kadar uzanan bir geçmişe sahip olan zehir kavramı, insanlık tarihinde büyük önem taşımıştır. Özellikle bu amaçla bitkilerin kullanımı oldukça yaygındır. Bazen zehirlemek bazen de çok düşük dozlarda tedavi amaçlı kullanımı ile geçmişten günümüze zehirli bitkiler çeşitli kültürlerde yerini almıştır. Bu kullanımlar halkın yaşadığı çevreyi gözlemlemesi ile elde ettiği verilere dayanmakta ve geleneksel bilgi kapsamında değerlendirilmektedir. Bitkilerin kök, yaprak, çiçek, meyve, tohum vb. kısımları zehirli bileşikler içerebilir. Zehir sözcüğünün bazı bitkilerin yöresel adlarında kullanıldığı bilinmektedir. Bununla birlikte Türkiye’de zehirli bitkilerin yöresel adlandırılmasında zehir anlamını taşıyan ağu, ağı, avu ve zıkkım gibi kelimeler kullanılmış olup sıklıkla ağı veya ağu kelimeleri ile türevleri kullanılmaktadır. Türkiye’de yaklaşık 200 tür zehirli bitki bulunur. Fakat bu bitkilerin yöresel adlandırılmalarında bazı türler bu kelimeler kullanılarak adlandırılmaktadır. Bu çalışmada bitkilerin yöresel kullanımlarını tespit eden çalışmalar ve bitkiadları sözlükleri esas alınarak ağı, ağu ve türevleri ile oluşturulan bitkiadları ve bunların adlandırıldığı türler belirlenmiştir. Çalışmada 15 familyaya ait 28 taksonun yöresel adlandırmasında zehirli olduğunu belirten kelimeler ile adlandırma yapıldığı tespit edilmiştir. Bu adlandırmaların Türkiye genelinde yaygın olduğu ve 25 ilde kullanıldığı saptanmıştır. Bu isimler arasında ağı ve türevleri ile adlandırılan 18 bitkiadı ve ağu ve türevleri ile adlandırılan ise 34 bitkiadı yer almaktadır. Türkiye’de bu kelime türevleri ile adlandırılan bitkiler arasında en yaygın olanları sırasıyla; Nerium oleander L., Arum dioscoridis Sm., Drimia maritima (L.) Stearn, Rhododendron ponticum L. subsp. ponticum ve Rhododendron luteum Sweet türleridir. En fazla ağu ve ağı adlarının tercih edildiği belirlenmiştir. Yapılan bu çalışma ile Türkiye’de zehirli bitki türlerine verilen yöresel adların çok çeşitli olduğu ortaya konulmuştur.

The concept of ‘poison’, with roots tracing back to prehistoric times when cave dwellers noticed certain animals died after consuming specific plants, has held significant importance in human history. Poisonous plants have found their place in various cultures with different usages. These usages are based on observations of the environment by people, constituting traditional knowledge. It’s a known fact that the term ‘poison’ is utilized in some local plant names in Türkiye. Words such as ‘ağu’, ‘ağı’, ‘avu’, and ‘zıkkım’ meaning ‘poison’ have been used to name poisonous plants in Türkiye. The ‘ağı’ and ‘ağu’ words and their derivatives are the most common names among these. There are 200 poisonous plant species in Türkiye approximately. However, some of the species are named after these words in local plant naming. In this study, local plant names formed with the words ağı, ağu, and derivatives are determined along with the named species based on the dictionaries about plant names and studies that find out the plants’ local usages. It is determined that 28 taxa belonging to 15 families are named locally with words that indicate these plants are poisonous in the present study. These names are common throughout Türkiye and used in 25 provinces. Among these names, there are 18 plant names named after ‘ağı’ and its derivatives, as well as 34 plant names named after ‘ağu’ and its derivatives. The most common ones among the plants that are named with these word derivatives in Türkiye are Nerium oleander L., Arum dioscoridis Sm., Drimia maritima (L.) Stearn, Rhododendron ponticum L. subsp. ponticum ve Rhododendron luteum Sweet, respectively. The most preferred names determined were ‘ağu’ and ‘ağı’. This study has revealed the diverse range of local names given to poisonous plant species in Türkiye.