İNANÇ VE DUA İLİŞKİSİNDE SOSYO-DEMOGRAFİK DEĞİŞKENLERİN DÜZENLEYİCİ ROLÜ
The Regulatory Role of Socio-Demographic Variables in the Relationship between Faith and Prayer
Yazar: Çinici, Murat; Koç Kanca, Hatice
Dergi: EKEV Akademi Dergisi No. 105, 2025
Anahtar kelimeler: Developmental Psychology (Other) ; Gelişim Psikolojisi (Diğer) ; Psychology of religion,God,Prayer,Religiosity,World values survey ; Din psikolojisi,Tanrı,Dua,Dindarlık,Dünya değerler araştırması

Araştırmamız, Tanrı'ya inanma ile dua etme sıklığı arasındaki temel ilişkiyi ve bu ilişkinin bireylerin gelir düzeyi, medeni durumu ve yaşı gibi sosyo-demografik değişkenlere göre nasıl farklılaştığını incelemektedir. Dinî inancın davranışa dönüşümünün tekdüze bir süreç olmadığı, aksine bireyin içinde bulunduğu sosyal bağlama göre şekillendiği varsayımından yola çıkan araştırma, bu üç değişkenin düzenleyici rolünü test etmeyi amaçlamaktadır. Çalışma, modern toplumlarda "aidiyet olmadan inanma" gibi olguların tartışıldığı bir ortamda, Türkiye özelinde inanç-ibadet tutarlılığını veya farklılaşmasını ortaya çıkaran koşulları belirleyerek literatürdeki önemli bir boşluğu doldurmayı hedeflemektedir. Araştırmada, Dünya Değerler Araştırması (WVS) 7. dalga kapsamında 2018 yılında Türkiye’de toplanan veriler kullanılmıştır. Analizler, eksik veriler ayıklandıktan sonra kalan 2288 katılımcı üzerinden yürütülmüştür. Bağımlı değişken olan "dua etme sıklığı" sıralı (ordinal) bir yapıya sahip olduğu için, analizlerde standart doğrusal regresyon yerine metodolojik olarak daha uygun ve güçlü bir yöntem olan Sıralı Lojistik Regresyon modeli tercih edilmiştir. Örneklemin ulusal temsiliyetini sağlamak ve çok aşamalı küme tasarımını dikkate almak amacıyla tüm analizlere WVS tarafından sağlanan anket ağırlıkları dahil edilmiştir. Ayrıca, modellerde cinsiyet ve eğitim düzeyi değişkenleri kontrol altına alınmıştır. Analiz sonuçları, her üç sosyo-demografik değişkenin de Tanrı'ya inanma ile dua etme ilişkisinde anlamlı birer düzenleyici role sahip olduğunu ortaya koymuştur. Basit etkiler analizi, hipotezlerle uyumlu olarak, inancın duaya yansıma olasılığının düşük gelirli bireylerde (OR = 7,29) yüksek gelirli bireylere (OR = 2,12) kıyasla üç kattan daha güçlü olduğunu göstermiştir. Benzer şekilde, hipotezi destekler biçimde, bu ilişkinin genç bireylerde (OR = 6,74) yaşlı bireylere (OR = 2,96) göre iki kattan daha güçlü olduğu saptanmıştır. Buna karşın, medeni duruma ilişkin hipotezin tersi bir bulgu elde edilmiştir; inanç-dua bağı evli bireylerde (OR = 3,21) değil, bekâr bireylerde (OR = 11,99) neredeyse dört kat daha güçlü bulunmuştur. Bu bulgular, din psikolojisi ve sosyolojisindeki önemli kuramsal tartışmalara ampirik veriler sunmaktadır. Gelir düzeyine ilişkin sonuçlar, ekonomik güvencesizliğin manevi yönelimleri pekiştirdiğini öne süren Varoluşsal Güvenlik Kuramı ile uyumludur. Yaş ile ilgili bulgular, genç kuşaklarda dinin daha bireyselleşmiş bir formda ve tutarlı yaşandığını düşündürerek modernleşme teorilerine katkı sağlamaktadır. Medeni duruma ilişkin beklenmedik bulgu ise Rasyonel Seçim Teorisi çerçevesinde yorumlanmış; evlilikteki duanın rutinleşmiş bir sosyal norm, bekârlardaki duanın ise daha özerk bir manevi ihtiyacın yansıması olabileceği tartışılmıştır. Sonuç olarak bu çalışma, dinî inancın davranışa dönüşümünün toplumsal koşullara ne denli duyarlı olduğunu göstererek, dindarlık çalışmalarında bağlamsal faktörlerin önemini vurgulamaktadır.

The study examines the fundamental relationship between belief in God and the frequency of prayer, and how this relationship differs based on individuals' socio-demographic variables, specifically income level, marital status, and age. Based on the premise that the transformation of religious belief into behavior is not a uniform process but is instead shaped by an individual's social context, the research aims to test the moderating role of these three variables. In an environment where phenomena such as "believing without belonging" are debated in modern societies, this study aims to fill a significant gap in the literature by identifying the conditions that reveal belief-practice consistency or divergence, specifically within the context of Türkiye. The study utilizes secondary data from the 7th wave of the World Values Survey (WVS), collected in Türkiye in 2018. Analyses were conducted on a final sample of 2288 participants after handling missing data. Because the dependent variable, "frequency of prayer," has an ordinal structure, Ordinal Logistic Regression was chosen as a methodologically more appropriate and robust model than standard linear regression. To ensure national representativeness and account for the multi-stage cluster sample design, survey weights provided by the WVS were included in all analyses. Furthermore, the variables of gender and education level were included as controls in all models. The results revealed that all three socio-demographic variables play a significant moderating role in the relationship between belief in God and prayer. Consistent with the hypotheses, simple effects analysis showed that the likelihood of belief translating into more frequent prayer is over three times stronger for low-income individuals (OR = 7.29) compared to high-income individuals (OR = 2.12). Similarly, supporting another hypothesis, this relationship was found to be more than twice as strong for younger individuals (OR = 6.74) compared to older individuals (OR = 2.96). In contrast, a counter-hypothetical finding emerged regarding marital status; the belief-prayer bond was found to be almost four times stronger among unmarried individuals (OR = 11.99) than among their married counterparts (OR = 3.21). These findings provide empirical data for important theoretical debates in the psychology and sociology of religion. The results concerning income level are consistent with the Existential Security Theory, which posits that economic insecurity reinforces spiritual orientations. The findings on age contribute to modernization theories by suggesting that religion is experienced in a more individualized and consistent form among younger generations. The unexpected finding on marital status was interpreted within the framework of Rational Choice Theory; it is argued that prayer within marriage may become a routinized social norm, whereas for unmarried individuals, it may be a reflection of a more autonomous spiritual need. In conclusion, this study highlights the importance of contextual factors in religiosity research by demonstrating how sensitive the transformation of religious belief into behavior is to social conditions.