Mâtürîdî ve Ebü’l-Berekât Nesefî’nin Tefsirleri Bağlamında Hanefîlerin Kur’ân’ın Önceki Kitaplarla İlişkisine Yaklaşımları
Hanafi Approaches to the Relationship between the Qur’an and Previous Scriptures in the Tafsirs of al-Maturidi and Abu’l-Barakat al-Nasafi
Yazar: Çol, Muhammet
Dergi: İslami İlimler Dergisi No. 42, 2025
Anahtar kelimeler: Tafsir ; Tefsir ; Tafsir,Hanafi School,al-Maturidi,Abu’l-Barakat al-Nasafi,Qur’an,Wording–Meaning Relationship ; Tefsir,Hanefî Mezhebi,Mâtürîdî,Ebü’l-Berekât Nesefî,Kur’ân,Lafız-Mana İlişkisi

Bu araştırma, Hanefî mezhebinde Kur’ân’ın önceki kitaplarla ilişkisi meselesine dair geliştirilen yaklaşımları incelemektedir. Çalışmanın temel amacı, Hanefî tefsir geleneğinin iki mümtaz siması Mâtürîdî (öl. 333/944) ve Ebü’l-Berekât Nesefî (öl. 710/1310) özelinde, aynı ekol içerisinde tezahür eden yorum farklılıklarının ilmî ve metodolojik zemininin belirlenmesidir. Bu bağlamda araştırmada Hanefî ekolü içerisindeki süreklilik ve değişim dinamikleri Kur’ân’ın önceki kitaplarla ilişkisi üzerinden izlemeye alınmıştır. Ebû Hanîfe (öl. 150/767) geleneğine güçlü biçimde bağlı olan Hanefî müfessirlerin, söz konusu meselede neden ve nasıl farklı yaklaşımlar geliştirdikleri ile mezhep içi bağlılığın metodolojik ayrışmalara engel teşkil edip etmediği sorusu problematik olarak ele alınmıştır. Nitel araştırma yöntemlerinin esas alındığı çalışmada, Kur’ân’ın önceki kitaplarla ilişkisi meselesi metin tahlili ve mukayeseli analiz yöntemiyle incelenmiştir. Elde edilen bulgular, Hanefî geleneğinde Kur’ân’ın önceki kitaplarla ilişkisi ve bu meselenin birer yansıması olduğu düşünülen namazda Arapça dışında bir dille ibadet meselesi gibi konularda belirgin bir farklılaşmanın bulunduğunu göstermektedir. Mâtürîdî, ibadetlerde asıl olanın lafız değil mana olduğu ilkesinden hareketle, Kur’ân ile önceki kitaplar arasında lafzî değil manevî bir bütünlük bulunduğunu savunmakta ve bu yaklaşımı namazda Arapça dışında bir dille ibadetin cevazı yönünde temellendirmektedir. Buna karşılık Ebü’l-Berekât, Kur’ân’ın i‘câzının Arapça lafzı, nazmı ve fesahatinde mündemiç olduğunu vurgulayarak Kur’ân’ın başka bir dile tam anlamıyla aktarılmasının mümkün olmadığını, dolayısıyla önceki kitaplarla mutlak bir anlam ayniyetinin kurulamayacağını ileri sürmekte ve Arapça bilen birinin namazda Arapça dışında bir dille ibadet edemeyeceğini savunmaktadır. Sonuç olarak çalışma, Hanefî müfessirlerin bu meselede tekdüze olmadıklarını, aksine mezhep içerisinde farklı saiklere dayalı zengin ve karşıt metodolojik tutumların bulunduğunu ortaya koymaktadır.

This study examines Hanafi approaches to the relationship between the Qur’an and previous divine scriptures by focusing on two major representatives of the Hanafi exegetical tradition, Abu Mansur al-Maturidi (d. 333/944) and Abu’l-Barakat al-Nasafi (d. 710/1310). It aims to identify the scholarly and methodological foundations of the interpretive divergences that emerged within a shared madhhab framework rooted in the legacy of Abu Hanifa (d. 150/767), particularly in exegetical, theological, and legal-theoretical discussions. In this context, the study traces the dynamics of continuity and change within the Hanafi school through the question of the Qur’an’s semantic relationship with earlier revealed books and asks whether strong intra-madhhab commitment precluded methodological differentiation in hermeneutical and linguistic reasoning. In this study, where qualitative research methods are based, the issue of the relationship between the Qur’an and previous scriptures is examined through text analysis and comparative analysis. The findings reveal a marked methodological and intellectual divergence within the Hanafi tradition across theological, juristic, and interpretive lines. Al-Maturidi, prioritizing meaning over wording in acts of worship, argues for a non-literal yet substantive spiritual and semantic continuity between the Qur’an and previous scriptures, thereby permitting ritual prayer in languages other than Arabic under certain theological and practical conditions. By contrast, al-Nasafi locates the Qur’an’s inimitability (iʿjaz) in its Arabic wording, nazm, and rhetorical eloquence, maintains that full translation is impossible and that complete semantic identity is unattainable, and consequently restricts non-Arabic prayer for those able to perform the ritual in Arabic. Overall, the study demonstrates that Hanafi exegetes articulated diverse and at times opposing, methodological approaches shaped by differing conceptions of iʿjaz and the priority of meaning in revelation, interpretation, and devotional practice.