İbrahim Gülşenî Divanında Tezat Sanatı Kullanımları
Uses of The Art of Contrast in Ibrahim Gülşeni’s Divan
Yazar: Töre, Emre
Dergi: Erdem No. 84, 2022
Anahtar kelimeler: Classical Turkish Literature of Ottoman Field ; Osmanlı Sahası Klasik Türk Edebiyatı ; İbrahim Gülşenî,Divan,poem,art of contrast,mysticism ; İbrahim Gülşenî,Divan,şiir,tezat,tasavvuf

Tezat sanatı, anlamı güzelleştirerek anlatılmak istenilen düşünceyi daha etkili dile getirmek için kullanılan bir edebi sanattır. Belagat ilminin bedii alanında anlam sanatları içerisinde değerlendirilmektedir. Tezat sanatına, tıbak, tatbik, mutabakat, mütezad da denmektedir. Kuran-ı Kerim’de ve dini içerikli metinlerde zıtlıklar önemli bir yer tutmaktadır. Bunun yansıması olarak da dinî-tasavvufî içerikli şiirlerin kavram dünyasının temelinde tezat sanatının kullanımı doğal bir süreç olarak gelişmiştir. Kâinatta her şey zıddıyla kaimdir düşüncesiyle dinî-tasavvufî temalı manzum eserlerde tezat sanatı yoğun bir şekilde ve zengin bir kelime dağarcığı ile kullanılmıştır.Klasik dönemde tezat sanatı ile ilgili bilgilerin belagat eserleri içinde yer aldığı görülmektedir. Günümüzde ise bu bilgiler edebiyat bilimi ve edebî sanatlar hakkında yazılan kitaplarda bulunmaktadır. Doğrudan tezat ile ilgili müstakil çalışmaların ise sayısı bir hayli azdır. İbrahim Gülşenî, kendisinin vefatından sonra tesis edilen Gülşenîlik tarikatının lideri olan bir mutasavvıftır. Halk tarafından çok sevilmiş, yaşadığı coğrafyaların yönetici sınıfından ilgi ve hürmet görmüştür. Aynı zamanda üretken bir şairdir. Türkçe ve Arapça Divanları ile birlikte özellik yaklaşık kırk bin beyitten oluşan Farsça kaleme alınmış Manevi adlı eseri bulunmaktadır. Bunlarında haricinde Pendnâme, Çoban-nâme, Tahkikat-ı Gülşenî, Makâmât-ı İlâhî ve Kıdemnâme adlı Türkçe eserleri mevcuttur. Sadece Divan’ında 1280 gazel, 1 mesnevi, 5 tuyuğ ve 1 murabba bulunmaktadır. Mutasavvıf kimliği ile ön plana çıkan İbrahim Gülşenî eserlerinde tasavvuf konularını ele almaktadır. Divan’ındaki şiirlerinde genelinde Yunus Emre’nin lirik ve sade anlatımına yaklaşmaktadır. Kimi şiirlerini ise Divan Edebiyatının klasik mazmunlarıyla ve nispeten ağdalı bir dille kaleme aldığı görülmektedir. Şiirlerini düşüncelerini anlatmak, yaşadığı hali ve coşkunluğu aktarmak için bir araç olarak kullanmıştır. Bu çalışma kapsamında tezat sanatına ilişkin günümüze kadar gelen bilgiler derlenmiştir. Ayrıca tasavvuf temalı edebî metinlerde tezat sanatı kullanımları değerlendirilmiştir. İbrahim Gülşenî ve eserleri hakkında verilen bilgilerden sonra Divanı’ndaki şiirlerinde kullandığı tezat sanatı örnekleri incelenmiştir. Bu inceleme neticesinde Gülşenî’nin şiirlerinin anlam dünyasının tespit edilebilmesi için veriler ortaya konmuştur. Âyetlerle ve dini-tasavvufi terminolojide yer bulan evvel ahir, zâhir bâtın, ölmek dirilmek, vahdet kesret, hayır şer gibi zıt kavramların Gülşenî Divanı’nda yer alan şiirlerle örtüştüğü tespit edilmiştir. Divan’da sık kullanılan tezatların kullanım çeşitlilikleri örneklerle açıklanmış, tespit edilen tezatlar, kullanım sayıları ile birlikte sunulmuştur. Tezatlar ve kullanım sıklıkları göz önünde bulundurularak Gülşenî’nin düşünce dünyası araştırılmış, tasavvufi anlam dünyası içinde ve Klasik Edebiyat mazmunlarının kullanımı ile düşünceyi açıklama yollarından biri olarak tezat sanatının kullanıldığı ortaya konulmuştur.

The art of contrast is a literary art that is used to express the idea moreeffectively by beautifying the meaning. In the field of rhetoric, it isevaluated within the arts of meaning. The art of contrast is also calledtıbak, tatbik, mutabakat, mütezad.Contrasts have an important place in the Qur’an and religious texts.As a reflection of this, the use of the art of contrast has developed as anatural process on the basis of the conceptual world of the religiousmysticalpoems, and the art of contrast has been used intensively andwith a rich vocabulary in verse works with a religious-mystical theme.It is seen that the information about the art of contrast is included inthe works of rhetoric in the classical period. Today, this informationis in the books written about the science of literature and literary arts.The number of independent studies on direct contrast is very few.İbrahim Gülşenî is a sufi who is the leader of the Gülşenî order,which was established after his death. He was loved very much bythe people and received attention and respect from the ruling class ofthe geographies he lived in. He is also a prolific poet. Along with hisTurkish and Arabic Divans, he has a work called Manevi, which waswritten in Persian, consisting of approximately 40 thousand couplets.Apart from these, there are Turkish works named Pend-nâme, Çobannâme,Tahkikat-ı Gülşenî, Makâmât-ı İlâhî and Kıdem-nâme. Only inhis Divan there are 1280 ghazals, 1 masnavi, 5 tuyuğs and 1 murabba.İbrahim Gülşenî, who stands out with his Sufi identity, deals withthe subjects of Sufism in his works. In his poems in his Divan, hegenerally approaches Yunus Emre’s lyrical and simple expression. Itis seen that he wrote some of his poems with the classical mazmuns ofDivan Literature and in a relatively thick language. He used his poemsas a tool to express his thoughts, to convey his state and enthusiasm.Within the scope of this study, the information about the art of contrastand the use of the art of contrast in literary texts with Sufi contentare evaluated. After the information about İbrahim Gülşenî and hisworks, the examples of contrast art that İbrahim Gülşenî used in hispoems in his Divan were examined. As a result of this examination,data has been revealed in order to determine the semantic world ofGülşenî’s poems. It has been determined that the opposite conceptssuch as first-final, exoteric- esoteric, kill-awake, unity- multitude,good and evil, which take place in the verses and religious-mysticalterminology, overlap with the poems in Gülşenî’s Divan. The diversity of usage of the frequently used contrasts in the Divan is explainedwith examples, and the identified contrasts are presented together withthe number of usages. Considering the contrasts and their frequencyof use, Gülşenî’s world of thought was researched, and it was revealedthat the art of contrast was used as one of the ways of explainingthought with the use of Classical Literature metaphors in the world ofmystical meaning.