Osmanlı Dönemi Tercüme Anlayışını Mimarlık Bağlamında Düşünmek: Ayasofya Kilisesi’nin Ayasofya Camisi’ne Tercümesi
Rethinking the Ottoman Approach to Translation in an Architectural Context: The Translation of the Hagia Sophia Church into the Hagia Sophia Mosque
Yazar: Özaydın Çat, Büşra
Dergi: İstanbul Üniversitesi Çeviribilim Dergisi No. 23, 2025
Anahtar kelimeler: Translation and Interpretation Studies ; Çeviri ve Yorum Çalışmaları ; Ayasofya,tercüme,görsel temsil araçları,yabancılaştırıcı çeviri,mekânsal dönüşüm ; Hagia Sophia,translation,visual representational tools,foreignizing translation,spatial transformation

Ayasofya uzun hayatına farklı imparatorluklar, dinler ve işlevler sığdırmış, toplumsal, siyasal, bilimsel birçok olaya ev sahipliği ve tanıklık etmiştir. Bu çalışmanın amacı yapının fonksiyonunda fethin ardından gerçekleşen değişimi basit bir fonksiyon değişikliğine indirgeyen kavramsal tartışmayı tercüme kavramı bağlamında yeni bir zemine taşımaktır.Çalışma kapsamında Osmanlı’da bir tür metin üretme yöntemi olarak kullanılan ve farklı uygulamaları olan tercüme faaliyeti mimarlık bağlamında düşünülmüş ve fethin ardından Ayasofya Kilisesi’nin Ayasofya Camisi’ne tercüme edildiği iddia edilmiştir. Bu iddia doğrultusunda kiliseden camiye gerçekleşen tercümenin okunabilirliği Ayasofya ile ilgili üretilen görsel temsil araçları üzerinden araştırılmış ve bu araçlarının üretimi benzeştirici ve yabancılaştırıcı çeviri stratejileri bağlamında ele alınmıştır.Yapılan incelemeler sonucunda Ayasofya Kilisesi’nin Ayasofya Camisi’ne dönüşümünde, yapıdaki mekânsal dönüşümler, dini mekân sembol ve elemanlarındaki yer değişikliği ve dönemsel olarak farklılık gösteren ekler bağlamında üç farklı mekânsal tercüme stratejisi/uygulaması tespit edilmiş ve mekânsal tercümelerde tıpkı edebi tercümelerde olduğu gibi kültüre ve zamana özgü uygulamaların olabileceği görülmüştür. Öte yandan çeşitli minyatürler, gravürler ve çizimler üzerinden yapılan incelemede müelliflerin kullandığı yabancılaştırıcı çeviri strate jilerinin tercümenin okunabilirliğini artırdığı tespit edilmiştir.Çalışma kapsamında Ayasofya Kilisesi’den Ayasofya Camisi’ne gerçekleşen değişimin basit bir fonksiyon değişimi ötesinde kültüre ve zamana özgü tercüme kavramı bağlamında ele alınması Osmanlı zihniyet dünyasını bütünsel bir perspektiften okumayı sağlamıştır.

This study aims to relocate the conceptual discussion of the post conquest transformation in Hagia Sophia’s function onto a new theoretical ground through the lens of translation.This study approaches translation understood in Ottoman literary culture as a diverse and dynamic practice of textual production as a conceptual tool for thinking about architectural transformation. From this perspective, it is proposed that the transformation of the Hagia Sophia Church into the Hagia Sophia Mosque can be under stood as an act of translation. Consistent with this claim it is deemed appropriate to investigate the legibility of the translation from church to mosque through visual representational tools. In this study, the production of visual representational tools is examined within the framework of “domesticating” and “foreignizing” translation strategies.In the findings section of the study, the translation of the Hagia Sophia Church into the Hagia Sophia Mosque is examined through three spatial translation strategies; spatial transformations, the relocation of religious symbols and elements, and periodspecific architectural additions.By framing the transformation from the Hagia Sophia Church to the Hagia Sophia Mosque as a culturebounded and timebounded act of translation, allows for a more comprehensive reading of the Ottoman epistemological framework.