Divanü Lûgat-it Türk’ten Çağdaş Türkiye Türkçesine Deyimlerde Anlam Değişmeleri
Semantic Shifts in Idioms from Dīwān Lughāt al-Turk to Modern Turkish
Yazar: Kirik, Esra
Dergi: Hikmet - Akademik Edebiyat Dergisi No. 23 [GÜZ 2025], 2025
Anahtar kelimeler: New Turkish Language (Turkish of Old Anatolia, Ottoman, Turkiye) ; Yeni Türk Dili (Eski Anadolu, Osmanlı, Türkiye Türkçesi) ; Divanü Lûgat-it Türk (DLT),Kâşgarlı Mahmud,Çağdaş Türkiye Türkçesi,anlam değişmesi,deyimler.

Türk dilinin ilk sözlüğü olarak bilinen ve 1072-1074 yıllarında Kâşgarlı Mahmud tarafından kaleme alınan Divanü Lûgat-it Türk; Türk dilinin zenginliği, tarihî gelişimi, Türk halkının kültürü, tarihi, coğrafyası ve sosyolingüistik özellikleri hakkında değerli bilgiler içeren önemli bir kaynaktır. Kimi kaynaklara göre sekiz bin kimine göre dokuz biz civarında kelime barındıran bu eserde sözcükler, atasözleri, deyimler, dilbilgisi kuralları ve etnografik bilgiler bulunmaktadır. Bu çalışmanın konusu olan deyimler bakımından oldukça zengin olan eser, şimdiye dek deyimlerin geçmişten günümüze geçirdiği anlam değişmeleri yönüyle incelenmemiştir. Bu nedenle deyimleri anlam değişmeleri yönüyle incelemek deyimlerin anlam ve yapıca nasıl değiştiğini, Türk dilinin tarihî süreç içinde nasıl evrildiğini gösterecektir. Divanü Lûgat-it Türk’te geçen deyimlerin tespitinde Şen’in (2017) “Eski Türkçenin Deyim Varlığı” adlı çalışması ile Genç’in (2014) “Kâşgarlı Mahmud'un Dîvânu Lugâti't-Türk Adlı Eserinde Geçen Deyimler ve Bu Deyimlerin Günümüz Türkçesindeki Karşılıkları” adlı yüksek lisans tezinden faydalanılmıştır. Ayrıca Atalay (2018)’a ait üç ciltlik Dîvânu Lugât-it-Türk Tercümesi taranmış; özellikle mecaz içeren deyimler eksiksiz bir şekilde tespit edilmeye çalışılmıştır. Anlam değişmesi kavramı ve bununla ilgili literatürdeki sınıflandırmalara değinildikten sonra deyimler üzerine sahada yapılan tartışmalara yer verilmiştir. Çalışma için tespit edilen deyimlerin anlamları Güncel Türkçe Sözlük (GTS), Derleme Sözlüğü (DS) ile Atasözü ve Deyimler Sözlüğünde (ADS) yer alan deyimlerin temel ve yan anlamlarıyla karşılaştırılarak tespit edilmiştir. Tespitler üzerine genel bir değerlendirme yapılmıştır.

Widely regarded as the first dictionary of the Turkish language, Dīwān Lughāt al-Turk was compiled by Kāshgharī Maḥmūd between 1072 and 1074. It is a significant source that provides valuable insights into the richness and historical development of the Turkish language, as well as the culture, history, geography, and sociolinguistic characteristics of the Turkic peoples. Containing approximately eight to nine thousand words, according to different sources, the work includes vocabulary items, proverbs, idioms, grammatical rules, and ethnographic information. The focus of this study is on the idioms featured in the Dīwān, a text particularly rich in this regard. Despite this richness, the idioms in the work have not yet been examined in terms of the semantic shifts they have undergone over time. Therefore, analyzing these idioms from the perspective of semantic change will shed light on how their meanings and structures have evolved and, more broadly, how the Turkish language has developed throughout its history.In identifying the idioms in Dīwān Lughāt al-Turk, this study draws on Şen’s (2017) work The Idiomatic Inventory of Old Turkish and Genç’s (2014) master’s thesis titled Idioms Found in Kāshgharī Maḥmūd's Dīwān Lughāt al-Turk and Their Equivalents in Modern Turkish. Additionally, Atalay’s (2018) three-volume Turkish translation of the Dīwān was thoroughly reviewed, with particular attention given to identifying all idioms with figurative meanings. After discussing the concept of semantic change and its classifications in the existing literature, the study also addresses scholarly discussions concerning idioms. The meanings of the idioms identified were compared with their equivalents in the Contemporary Turkish Dictionary (GTS), the Compilation Dictionary (DS), and the Dictionary of Proverbs and Idioms (ADS), considering both their primary and secondary meanings. Based on these comparisons, a general evaluation was conducted.