Sau thảm họa tại Làng Nủ: Cách nào để phòng tránh lũ bùn đá?

Sau thảm họa tại Làng Nủ: Cách nào để phòng tránh lũ bùn đá?
11:16 30/09/2024 Ngày 10/9/2024, sau khi cơn bão Yagi tràn vào một số tỉnh, thành phố miền Bắc nước ta, cơn lũ đất đá đã vùi lấp toàn bộ thôn Làng Nủ, xã Phúc Khánh, huyện Bảo Yên, tỉnh Lào Cai, để lại những đau thương mất mát không kể xiết cho người dân nơi đây.
Tại sao lại có hiện tượng lũ kèm đất đá?
Làm thế nào để tránh thảm họa lũ đất đá ập đến bất ngờ?
Các hiện tượng nào báo trước một cơn lũ nói chung, hoặc lũ đất đá nói riêng sắp xảy đến để bà con có thể phòng tránh?
TS. Ngô Văn Liêm, Trưởng bộ môn Địa mạo và Địa lý - Môi trường biển, Khoa Địa lý, Trường ĐHKHTN - ĐHQGHN đã trao đổi về vấn đề này.
TS. Ngô Văn Liêm, Trưởng bộ môn Địa mạo và Địa lý - Môi trường biển, Khoa Địa lý, Trường ĐHKHTN - ĐHQGHN Nhận diện và phòng tránh lũ bùn đá - Lũ kèm đất đá gây ra thảm hoạ vô cùng lớn.
Xin thầy cho biết, nguyên nhân gì gây ra hiện tượng lũ đất đá nguy hiểm như vậy?
TS. Ngô Văn Liêm: Lũ kèm đất đá như bạn nói theo chuyên môn được gọi là lũ bùn đá (debris flow), loại lũ này thường xảy ra trong những đợt mưa lớn, kéo dài nhiều ngày tại các lưu vực suối ở vùng núi, nơi có địa hình dốc, vỏ phong hóa/tầng đất dày.
Lũ bùn đá thường phát sinh từ khu vực thượng nguồn các khe suối nhỏ, nơi chúng (khe suối) cắt vào tầng vỏ phong hóa dày với trắc diện dọc khá dốc, làm phát sinh các khối trượt - lở đất (vùng phát sinh và tạo nguồn vật liệu); trên đường di chuyển khá nhanh dọc khe suối (vùng vận chuyển), vật liệu trượt lở (bùn đá) "đào khoét đáy và sườn thung lũng, tiếp tục cuốn theo các vật liệu vừa bị phá hủy, đặc biệt là vật liệu từ các khối trượt mới dọc hai sườn thung lũng và "tuôn chảy ra vùng cửa suối (vùng tích tụ và gây thiệt hại chính). Mức độ nguy hiểm của các trận lũ bùn đá này trở nên mạnh mẽ hơn khi các lưu vực suối có những đoạn mở rộng và thu hẹp xen kẽ nhau.
Trên những đoạn thu hẹp đó có thể hình thành các "đập chắn tạm thời do ùn tắc các nguồn vật liệu khác nhau như thân cây, rác và phổ biến hơn cả là do đất đá từ các khối trượt lở dọc hai bên sườn thung lũng suối đổ xuống,... Các đập chắn tạm thời thường sẽ mau chóng bị phá vỡ do quá tải.
Việc phá vỡ các đập tạm thời tạo hiệu ứng domino cộng với hình thái lưu vực suối ở phần cuối bị thắt hẹp lại càng tạo ra dòng vật chất (nước và bùn đá, rác,...) có năng lượng và sức công phá lớn hơn khi tới vùng tích tụ - thường là nơi cư trú của cư dân miền núi.
Ảnh: Mô hình khái quát của dòng lũ bùn đá (gồm 3 bộ phận chính: khu vực phát sinh/khu vực cung cấp nguồn vật liệu bùn đá, khu vực vận chuyển và khu vực tích tụ và gây thiệt hại chính). - Theo mô tả của bà con được truyền thông ghi lại, trước khi lũ kèm đất đá ập xuống, có tiếng nổ to.
Trước đó có người thấy đá lục cục từ sườn cao rơi xuống, nhưng kể cả khi thấy đá rơi thì không phải ai cũng kịp thoát khỏi dòng lũ đất đá ập xuống sau đó.
Vậy, theo thầy, cách phòng tránh thảm họa lũ đất đá là như nào?
Nếu sống ở gần núi đồi, khi mưa to liên tục quá 24h thì phải chăng nên tìm chỗ tránh trú trước?
TS. Ngô Văn Liêm: Hiện có khá nhiều thông tin về những tiếng nổ và tiếng di chuyển lục cục của đất đá trong dòng lũ bùn đá.
Các thông tin đó đều rất quý cho nhận định hiện trạng và cho cảnh báo thảm họa lũ bùn đá.
Tổng hợp các thông tin có thể thấy điểm chung là có hai tiếng nổ lớn.
Với kiến thức chuyên môn, có thể nhận định tiếng nổ thứ nhất là do khối trượt lở đất, đá lớn ở phía gần đỉnh của khối núi Con Voi (nơi xuất phát của dòng bùn đá, khối trượt lở 1). Tiếng nổ thứ hai là sự phá vỡ một đập chắn tạm thời được hình thành ở đoạn thắt gần cuối thung lũng (cách làng Nủ 400-500m). Đập chắn này được hình thành do nguồn vật chất từ các khối trượt lở trên sườn thung lũng (khối trượt lở 2) cùng các vật liệu do dòng chảy suối mang đến.
Đập chắn này có thể được hình thành không lâu trước đó, hoặc có thể chỉ ngay sau khi khối trượt lở ở phía trên đỉnh xảy ra đã kích thích gây ra khối trượt lở 2). Với chiều dài lưu vực không lớn (khoảng 3km), nhưng đây là khu vực có độ dốc lớn nên vận tốc dòng bùn đá là rất lớn, vì vậy rất khó có biện pháp cảnh báo tức thời đạt hiệu quả tốt, đặc biệt lũ lại thường xảy ra vào buổi đêm đến gần sáng nên rất khó phát hiện để cảnh báo sớm.
Theo tôi, cách phòng tránh tốt nhất là tránh xây dựng các khu dân cư ở phía dưới các cửa suối hoặc/và các trũng/thung lũng giữa núi.
Đây thường là các bề mặt nón tích tụ lũ tích cổ (proluvial fan) hay nói cách khác, đó chính là sản phẩm tích đọng của các trận lũ trong những giai đoạn trước đây.
Lũ xảy ra có tính chu kỳ và sẽ lặp lại nên cần tránh xây dựng các công trình trên các khu vực này.
Còn trong trường hợp không có sự lựa chọn nào khác tốt hơn, vẫn phải sống ở các khu vực như nói ở trên thì đúng như băn khoăn của câu hỏi, khi có dự báo mưa to, đặc biệt là mưa to liên tục nhiều ngày thì việc tìm chỗ tránh trú trước là biện pháp khả thi và tốt nhất có thể.
Còn trong trường hợp không tránh trú trước được thì cần phải lưu ý một số dấu hiệu (có thể có) "trước khi lũ quét – lũ bùn đá xảy đến như: có tiếng nổ lớn xuất phát từ phía trên của con suối kèm theo tiếng ầm ầm, mặt đất có những rung động bất thường, có mưa lớn nhưng dòng nước suối lại giảm đi đột ngột hoặc không tăng đáng kể so với lúc trước khi mưa và nước trở nên đục ngầu, mang theo nhiều bùn đất và các mảnh vụn, xuất hiện các vết nứt trên mặt đất, trên tường, trần nhà... Thấy những dấu hiệu bất thường như trên thì người dân phải khẩn trương thông báo với những người xung quanh và tìm chỗ tránh trú ở những vị trí trên cao và phía xa khu vực dòng chảy suối (theo phương vuông góc với dòng chảy suối). Ảnh vệ tinh Sentinel 2 (ngày 19/9/2024) thể hiện dòng lũ bùn đá và các khối trượt lở đất gây thảm họa ở Làng Nủ, xã Phúc Khánh, huyện Bảo Yên, Lào Cai (ngày 10/9/2024) "Chỉ dấu nguy cơ sạt lở - Cũng ở nơi có lũ quét, sạt lở đất vừa xảy ra, nhưng anh trưởng thôn Kho Vàng, xã Cốc Lầu, huyện Bắc Hà, tỉnh Lào Cai đã phát hiện nguy cơ sạt lở từ vết nứt dài khoảng 30-40m trên đồi và vận động bà con lên núi an toàn.
Vậy, vết nứt trên đồi có phải là một "chỉ dấu quan trọng về việc sắp có sạt lở?
Nếu đúng, thì nứt ở mức độ nào là nguy cơ cần di dời?
TS. Ngô Văn Liêm: Đúng là, thường những vết nứt trên đồi, núi chính là một "chỉ dấu quan trọng về việc sắp có sạt lở.
Còn vết nứt ở mức độ nào cần di dời thì phải có những nghiên cứu đánh giá cụ thể tùy điều kiện địa chất, địa hình và nhiều điều kiện khác của khu vực đó.
Theo ý kiến chủ quan của tôi, nếu các hộ dân sống ở khu vực dưới chân các đồi, núi, đặc biệt là các hộ cắt xẻ phần chân sườn các đồi, núi (nơi có lớp vỏ phong hóa/đất dày) để xây dựng nhà cửa thì khi phát hiện các vết nứt trên đồi cỡ một vài mét là phải xem xét di dời;
đặc biệt vào những ngày mưa lớn, kéo dài, nhiều khi không phát hiện vết nứt trước đó cũng nên chú ý di dời bởi vết nứt có thể hình thành và gây trượt lở trong thời gian rất ngắn.
- Những nơi nào dễ xảy ra lũ quét, sạt lở đất, thưa thầy?
TS. Ngô Văn Liêm: Sạt lở đất (trượt lở đất) thì thường xảy ra ở các sườn đồi, núi dốc, nơi có lớp vỏ phong hóa/tầng đất dày, đặc biệt là những sườn dốc có những khe nứt và có nước rỉ/ chảy ra.
Lũ quét/lũ bùn đá thì thường hay xảy ra và chịu thiệt hại nhiều nhất là ở các vùng mở rộng trước các cửa suối và hoặc là dọc các trũng/thung lũng giữa núi (gọi chung là các bề mặt tích tụ lũ tích cổ, như đã đề cập đến ở trên). Còn vùng phát sinh lũ quét – lũ bùn đá thì tùy thuộc vào các đặc trưng lưu vực suối (bồn thu nước). Nhiều thống kê thực tế cho thấy, trong cùng một khu vực, với cùng một lượng mưa và cùng các yếu tố mặt đệm như nền địa chất, lớp phủ thực vật, hoạt động canh tác,..., nhưng không phải ở tất cả các lưu vực suối trong khu vực đó sẽ xảy ra lũ quét – lũ bùn đá.
Loại hình tai biến này thường chỉ xảy ra ở những lưu vực khi chúng có các đặc trưng hình thái (các chỉ số địa mạo) nhất định về độ chênh cao, độ dốc, độ rộng, chiều dài, diện tích, độ uốn khúc, tính bất đối xứng, hay có các dị thường (đoạn thắt) của lưu vực hoặc tính nhạy cảm với hiện tượng trượt lở đất trên các sườn lưu vực,... Các thông số hình thái của lưu vực suối này cũng không phải hoàn toàn giống nhau ở các khu vực khác nhau, khi đó lại phải xem xét đến các yếu tố như lượng mưa và mặt đệm khác như nền địa chất, hoạt động kiến tạo, lớp phủ thực vật, hoạt động canh tác,... Vì vậy cần phải có những nghiên cứu cụ thể và chi tiết hơn về vấn đề này thì mới có câu trả lời chính xác được.
Nguy cơ lũ quét, sạt lở đất khu vực miền Trung và Tây Nguyên vào cuối năm - Theo Trung tâm KTTVQG, từ nay đến cuối năm có thể xuất hiện từ 6 - 8 cơn bão, áp thấp nhiệt đới hoạt động trên khu vực Biển Đông, trong đó có khoảng 3 - 4 cơn ảnh hưởng trực tiếp đến nước ta.
Như vậy, khả năng lũ quét, sạt lở đất vẫn còn rất cao đúng không, thưa thầy?
TS. Ngô Văn Liêm: Đúng.
Còn mưa bão và áp thấp nhiệt đới mà ảnh hưởng đến các vùng núi thì còn khả năng cao về trượt lở đất và lũ quét - lũ bùn đá.
Tuy nhiên, từ giờ đến cuối năm, khu vực miền Trung và Tây Nguyên sẽ là vùng có nguy cơ cao hơn so với khu vực phía Bắc, vì theo đặc trưng khí hậu nước ta thì bão và áp thấp nhiệt đới càng về cuối năm sẽ dịch chuyển dần về phía Nam.
Vì vậy, những tháng cuối năm cần đặc biệt chú ý đến nguy cơ trượt lở đất và lũ quét - lũ bùn đá ở khu vực miền Trung và Tây Nguyên.
- Thời tiết dường như ngày càng khắc nghiệt: nắng to, mưa lớn, rét đậm, bên cạnh đó là các hiện tượng thiên tai do bão lũ, ngập lụt.
Theo thầy, mỗi người dân cần làm gì để góp phần khiến cho thời tiết ôn hoà hơn và giảm thiểu thiệt hại do thiên tai gây ra?
TS. Ngô Văn Liêm: Những vấn đề nêu trên là biểu hiện của biến đổi khí hậu.
Để giảm thiểu ảnh hưởng của biến đổi khí hậu, mỗi người dân phải cùng chung tay bảo vệ môi trường xung quanh.
Nên bắt đầu từ những việc nhỏ hàng ngày: tiết kiệm năng lượng (tắt đèn và thiết bị điện khi không cần thiết, sử dụng năng lượng tái tạo, rút phích cắm khỏi ổ điện sau khi sử dụng...), giảm thiểu rác thải (sử dụng đồ có thể tái chế, hạn chế sử dụng đồ nhựa dùng một lần, phân loại và để rác đúng nơi quy định,...), trồng nhiều cây xanh, tiết kiệm nước, sử dụng phương tiện giao thông công cộng, tăng cường vận động bằng việc đi xe đạp hoặc đi bộ,... Bằng cách thực hiện những thay đổi nhỏ trong lối sống của mình, chúng ta có thể tạo ra sự khác biệt lớn trong việc giảm thiểu và hạn chế những ảnh hưởng của biến đổi khí hậu cũng có nghĩa là giúp hạn chế và giảm thiểu thiệt hại do thiên tai gây ra.
- Trân trọng cảm ơn thầy!
TS. Ngô Văn Liêm tốt nghiệp đại học năm 2003 chuyên ngành Địa mạo, thạc sĩ năm 2006 chuyên ngành Địa mạo và cổ địa lý tại Khoa Địa lý, Trường ĐHKHTN - ĐHQGHN; tốt nghiệp tiến sĩ năm 2011, chuyên ngành Địa mạo và cổ địa lý tại Viện Địa chất, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam.
Hướng nghiên cứu chính: địa mạo, địa động lực hiện đại, tân kiến tạo, tai biến thiên nhiên.
TS. Ngô Văn Liêm hiện đang làm chủ nhiệm đề tài cấp Nhà nước: "Nghiên cứu các đặc trưng địa mạo - kiến tạo Pliocen - hiện đại dọc đới đứt gãy Sông Hồng - Sông Chảy phục vụ đánh giá một số dạng tai biến địa chất liên quan, mã số ĐTĐL.CN-41/23 (2023-2025). Bộ môn Địa mạo và Địa lý - Môi trường biển, Trường ĐHKHTN - ĐHQGHN là đơn vị duy nhất ở Việt Nam đào tạo trình độ đại học chuyên ngành Địa mạo và tai biến thiên nhiên.
Bộ môn được giao phụ trách, quản lý chương trình đào tạo cả bậc thạc sĩ và tiến sĩ 2 chuyên ngành: Địa mạo và cổ địa lý, và Quản lý Tài nguyên và Môi trường.
11:16 30/09/2024 Tags: Bình luận Họ tên Email Bình luận Gửi bình luận Bình luận trên Facebook Loading...