Question: భారతదేశంలో 2012 నాటికి అతిపెద్ద టెలికమ్యూనికేషన్ సంస్థ ఎక్కడ ఉంది?

భారతదేశంలో సమాచార మార్పిడులు




2010 అక్టోబరు 31 నాటికి [1] 742.12 మిలియన్ల టెలిఫోన్ (ల్యాండ్‌లైన్ మరియు మొబైల్) వినియోగదారులు మరియు 742.12 మొబైల్ ఫోన్ కనెక్షన్లతో భారత దేశపు టెలికమ్యూనికేషన్ పరిశ్రమ ప్రపంచంలో అత్యంత వేగంగా అభివృద్ధి చెందుతున్న టెలి కమ్యూనికేషన్ పరిశ్రమగా ఉంది,[2][3][4] వైర్‌లెస్ కనెక్షన్ల సంఖ్యలో ఇది చైనా తరువాత ప్రపంచంలోని రెండవ అతిపెద్ద టెలి కమ్యూనికేషన్ నెట్‌వర్క్‌గా కూడా ఉంది.[5] భారతీయ మొబైల్ వినియోగదారుల సమూహం 2001లో సుమారు 5 మిలియన్ల నుండి వంద రెట్ల కంటే ఎక్కువ పెరిగి [6] అక్టోబరు 2010 నాటికి వినియోగదారుల సంఖ్య 706.69 మిలియన్లకి చేరింది.[1]
ప్రపంచంలో అత్యంత వేగంగా అభివృద్ధి చెందుతున్న టెలికమ్యూనికేషన్ పరిశ్రమగా, 2013 నాటికి భారతదేశం 1.159 బిలియన్ల మొబైల్ వినియోగదారులను కలిగిఉంటుందని అంచనా వేయబడింది.[7][8][9][10] 2013 నాటికి భారతదేశంలోని మొత్తం వినియోగదారుల సంఖ్య, చైనాలోని వినియోగదారుల సంఖ్యను అధిగమిస్తుందని ప్రపంచస్థాయిలో అనేక ప్రధాన కన్సల్టెన్సీల అంచనాలు సూచిస్తున్నాయి.[7][8] 2012 నాటికి 26 శాతం అభివృద్ధి రేటుతో ఈ పరిశ్రమ ₹344,921 crore (US$50billion) పరిమాణాన్ని చేరి, అదే సమయంలో సుమారు పది మిలియన్ల మంది ప్రజలకు ఉద్యోగావకాశాలను కలిగిస్తుందని భావించబడుతోంది.[11] విశ్లేషకుల ప్రకారం, ఈ రంగం 2.8 మిలియన్ల మంది ప్రజలకు ప్రత్యక్షంగా మరియు 7 మిలియన్ల మందికి పరోక్షంగా ఉద్యోగాలను కల్పిస్తుంది.[11] 2008-09 విత్త సంవత్సరంలో భారతదేశంలోని మొత్తం టెలికాం పరికరాల ఆదాయం ₹136,833 crore (US$20billion), అంతకు ముందు సంవత్సరంలో ఇది ₹115,382 crore (US$17billion)గా ఉంది.[12]
ఆధునిక అభివృద్ధి
పెద్ద సంఖ్యలో జనాభా, టెలిఫోన్ చేరగలిగే స్థాయిలు తక్కువగా ఉండటం, మరియు బలమైన ఆర్థిక అభివృద్ధి కారణంగా వినియోగదారుల ఆదాయం మరియు వ్యయంలో పెరుగుదల, భారతదేశం ప్రపంచంలో అత్యంత వేగంగా-అభివృద్ధిచెందుతున్న టెలికాం మార్కెట్‌గా తయారవడానికి సహాయపడ్డాయి. మొట్టమొదటి ఆపరేటర్ ప్రభుత్వ యాజమాన్యంలోని సంస్థ BSNL. BSNL, అప్పటివరకు టెలిఫోన్ సేవలను అందించడంలో బాధ్యతవహించిన ప్రభుత్వవిభాగమైన ఇండియన్ టెలికమ్యూనికేషన్ సర్వీస్ సంస్థాగతీకరించడం ద్వారా సృష్టించబడింది. ఆ తరువాత, టెలికమ్యూనికేషన్ పద్ధతులు మార్పుచేసిన వెంటనే వోడాఫోన్, భారతి ఎయిర్‌టెల్, టాటా ఇండికాం, ఐడియా సెల్యులర్, ఎయిర్‌సెల్ మరియు లూప్ మొబైల్ వంటి ప్రైవేట్ సంస్థలు రంగంలోకి ప్రవేశించాయి. చూడుము భారతదేశంలోని మొబైల్ ఆపరేటర్లు. 2008-09లో, మొబైల్ అభివృద్ధి రేటులో భారతదేశ గ్రామీణ ప్రాంతం పట్టణ ప్రాంతాన్ని అధిగమించింది. ప్రస్తుతం భారతి ఎయిర్‌టెల్ భారతదేశంలోని అతిపెద్ద టెలికాం సంస్థ.
అక్టోబరు 2010లో 18.98 మిలియన్ల నూతన ఖాతాదారులతో చేరికతో, భారతదేశ మొబైల్ ఫోన్ మార్కెట్ ప్రపంచంలోని అత్యంత వేగంగా అభివృద్ధి చెందుతున్న మార్కెట్.
2010 అక్టోబరు 31 నాటికి దేశంలోని మొత్తం టెలిఫోన్ల సంఖ్య 742.12 మిలియన్లను దాటింది. 2010 అక్టోబరు 31 నాటికి టెలిఫోన్ల సాంద్రత 62.31%కి పెరిగింది.[1] వైర్‌లెస్ విభాగంలో, అక్టోబరు 2010 నాటికి 18.98 మిలియన్ల ఖాతాదారులు చేరారు. ప్రస్తుతం మొత్తం వైర్‌లెస్ వినియోగదారుల (GSM, CDMA & WLL (F)) సమూహం 706 మిలియన్లకు పైన ఉంది.
2010 అక్టోబరు 31 నాటికి వైర్‌లైన్ వినియోగదారుల సమూహం 0.14 మిలియన్ల తగ్గుదలతో 35.43 మిలియన్లుగా నిలిచింది.
చరిత్ర
వాస్తవ అర్ధంలో టెలికాం అంటే అంతరాళంలోని రెండు దూర బిందువుల మధ్య సమాచార మార్పిడి. టెలికాం యొక్క ప్రసిద్ధ అర్ధం ఎప్పుడూ విద్యుత్ సంకేతాలను కలిగిఉంది మరియు ప్రస్తుతం ప్రజలు తపాలా మరియు ఇతర ప్రారంభ టెలికమ్యూనికేషన్ పద్ధతులను దాని అర్ధం నుండి మినహాయించారు. అందువలన, భారతదేశ టెలికాం యొక్క చరిత్ర టెలిగ్రాఫ్ ప్రవేశంతో ప్రారంభమవుతుంది.
టెలిగ్రాఫ్ ప్రవేశం
తపాలా మరియు టెలికాం రంగాలు భారతదేశంలో నిదానమైన మరియు కష్టమైన ప్రారంభాన్ని పొందాయి. 1850లో, కోల్కతా మరియు డైమండ్ హార్బర్‌ల మధ్య మొదటి ప్రయోగాత్మక విద్యుత్ టెలిగ్రాఫ్ లైన్ ప్రారంభించబడింది. 1851లో, అది బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ కొరకు తెరువబడింది. ఆ కాలంలో ప్రజా పనుల విభాగంలో,[13] ఒక మూలని తపాలా మరియు తంతి విభాగం ఆక్రమించింది. ఉత్తరప్రాంతంలోని కోల్‌కతా (కలకత్తా) మరియు పెషావర్‌లను ఆగ్రా, ముంబై (బొంబాయి)ల మీదుగా సిన్ద్వా లోయల ద్వారా, దక్షిణాన ఉన్న చెన్నైతో పాటు ఉదకమండలం/4} మరియు బెంగుళూరులను కలిపే 4,000 మైళ్ళ (6,400 కిలోమీటర్ల) టెలిగ్రాఫ్ లైన్ల నిర్మాణం నవంబరు 1853లో ప్రారంభమైంది. భారతదేశంలోని టెలిగ్రాఫ్ మరియు టెలిఫోన్‌లకు మార్గదర్శకత్వం వహించిన డాక్టర్ విలియం ఓ'షౌఘ్నెస్సి, ప్రజా పనుల విభాగానికి చెందినవారు. ఆయన ఈ కాలమంతా టెలికాంరంగ అభివృద్ధికొరకు పనిచేసారు. 1854లో టెలిగ్రాఫ్ సౌకర్యాలు ప్రజల కొరకు తెరువబడినపుడు ఒక ప్రత్యేక విభాగం ప్రారంభించబడింది.
టెలిఫోన్ ప్రవేశం
1880లో, భారతదేశంలో టెలిఫోన్ ఎక్స్చేంజ్‌లను స్థాపించడానికి రెండు టెలిఫోన్ సంస్థలు, ఓరియెంటల్ టెలిఫోన్ కంపెనీ లిమిటెడ్ మరియు ది ఆంగ్లో-ఇండియన్ టెలిఫోన్ కంపెనీ లిమిటెడ్‌లు, భారత ప్రభుత్వాన్ని సంప్రదించాయి. టెలిఫోన్ల ఏర్పాటు ప్రభుత్వ ఏకస్వామ్యమని మరియు ప్రభుత్వమే ఆపనిని చేపడుతుందనే ఉద్దేశంతో అనుమతి నిరాకరించబడింది. 1881లో, ప్రభుత్వం తన పూర్వ నిర్ణయాన్ని మార్చుకొని ఇంగ్లాండ్‌కు చెందిన ఓరియెంటల్ టెలిఫోన్ కంపెనీ లిమిటెడ్‌కు కలకత్తా, బొంబాయి, మద్రాస్ మరియు అహ్మదాబాద్‌లలో టెలిఫోన్ ఎక్స్చేంజ్‌ల ప్రారంభానికి అనుమతి ఇవ్వడంతో దేశంలో మొదటి సాధారణ టెలిఫోన్ సేవ స్థాపించబడింది.[14] భారతదేశ టెలిఫోన్ చరిత్రలో 1882 జనవరి 28, ఒక రెడ్ లెటర్ డేగా ఉంది. గవర్నర్ జనరల్ అఫ్ ఇండియా యొక్క కౌన్సిల్ సభ్యుడైన మేజర్ E.బేరింగ్ ఈ రోజున కలకత్తా, బొంబాయి మరియు మద్రాస్‌లలోని టెలిఫోన్ ఎక్స్చేంజ్‌లు ప్రారంభమైనట్లుగా ప్రకటించారు. కలకత్తాలోని ఎక్స్చేంజ్ "సెంట్రల్ ఎక్స్చేంజ్"గా పేరు పెట్టబడి, కౌన్సిల్ హౌస్ స్ట్రీట్ లోని 7వ నంబరు భవనంలో మూడవ అంతస్తులో ప్రారంభించబడింది. సెంట్రల్ టెలిఫోన్ ఎక్స్చేంజ్ 93 మంది వినియోగదారులను కలిగిఉంది. బొంబాయిలో కూడా 1882లో టెలిఫోన్ ఎక్స్చేంజ్ ప్రారంభించబడింది.
తదుపరి పురోగతులు

1902 -సాగర్ ఐలాండ్స్ మరియు సాండ్‌‌హెడ్స్ మధ్య మొట్టమొదటి వైర్‌లెస్ టెలిగ్రాఫ్ కేంద్రం స్థాపించబడింది.
1907 - టెలిఫోన్స్ యొక్క మొదటి సెంట్రల్ బేటరీ కాన్పూర్‌లో ప్రవేశపెట్టబడింది.
1913-1914 - మొదటి ఆటోమాటిక్ ఎక్స్చేంజ్ సిమ్లాలో స్థాపించబడింది.
1927 జూలై 23 - UK మరియు భారతదేశాల మధ్య, ఖడ్కి మరియు దౌండ్ల వద్ద, ఇంపీరియల్ వైర్‌లెస్ చైన్ సంకేత కేంద్రాలతో రేడియో టెలిగ్రాఫ్ వ్యవస్థ లార్డ్ ఇర్విన్‌చే కింగ్ జార్జ్ Vతో అభినందనలు పంచుకోవడంతో ప్రారంభించబడింది.
1933 -UK మరియు భారతదేశాల మధ్య రేడియోటెలిఫోన్ వ్యవస్థ ప్రారంభించబడింది.
1953 - 12 ఛానల్ కారియర్ సిస్టం ప్రవేశపెట్టబడింది.
1960 - లక్నో మరియు కాన్పూర్‌ల మధ్య మొదటి సబ్స్క్రైబర్ ట్రంక్ డయలింగ్ రూట్ ఏర్పాటు చేయబడింది.
1975 - ముంబై నగరం మరియు అంధేరీ టెలిఫోన్ ఎక్స్చేంజ్‌ల మధ్య మొదటి PCM సిస్టం ఏర్పాటుచేయబడింది.
1976 - మొదటి డిజిటల్ మైక్రోవేవ్ జంక్షన్ ప్రవేశపెట్టబడింది.
1979 - లోకల్ జంక్షన్ కొరకు మొదటి ఆప్టికల్ ఫైబర్ సిస్టం పూనేలో ఏర్పాటుచేయబడింది.
1980 - దేశీయ సమాచార ప్రసారం కొరకు మొదటి ఉపగ్రహ భూ కేంద్రం ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని సికిందరాబాద్‌లో స్థాపించబడింది.
1983 -ట్రంక్ లైన్‌ల కొరకు మొదటి అనలాగ్ స్టోర్డ్ ప్రోగ్రాం కంట్రోల్ ఎక్స్చేంజ్ ముంబైలో స్థాపించబడింది.
1984 -  దేశీయంగా అభివృద్ధి పరచి ఉత్పత్తి చేసిన డిజిటల్ ఎక్స్చేంజ్‌లను ప్రారంభించింది.
1985 - వాణిజ్యపరం కాని మొదటి మొబైల్ టెలిఫోన్ సేవ ఢిల్లీలో ప్రారంభించబడింది.
బ్రిటిష్ కాలంలో దేశంలోని అన్ని పెద్ద నగరాలు మరియు పట్టణాలు టెలిఫోన్‌లతో కలుపబడినప్పటికీ, 1948లో మొత్తం టెలిఫోన్‌ల సంఖ్య సుమారు 80,000 మాత్రమే ఉంది. స్వాంతంత్ర్యం పొందిన తరువాత కూడా ఈ పెరుగుదల చాలా నిదానంగా ఉంది. టెలిఫోన్ అనేది ఒక ఉపయోగకరమైన పరికరం కంటే హోదాను సూచించే చిహ్నంగా ఉండేది. టెలిఫోన్ల సంఖ్య నిదానంగా 1971 నాటికి 980,000కు, 1981 నాటికి 2.15 మిలియన్లకు మరియు దేశంలో ఆర్థిక సంస్కరణలు ప్రారంభించబడిన సంవత్సరమైన 1991లో 5.07 మిలియన్లకు చేరాయి.
కాలానుగుణంగా కొన్ని నిర్దిష్టమైన చర్యలు చేపట్టబడ్డాయి, ఉదాహరణకు 1953లో ముంబై నగరంలో టెలెక్స్ సేవను ప్రారంభించడం మరియు 1960లో ఢిల్లీ మరియు కాన్పూర్ మరియు లక్నో మరియు కాన్పూర్‌ల మధ్య మొదటి [సబ్స్క్రైబర్ ట్రంక్ డయలింగ్] మార్గం ఏర్పాటు చేయబడింది, మార్పు యొక్క మొదటి చర్యలు ఎనభైలలో సామ్ పిట్రోడాచే అమలు పరచబడ్డాయి.[15] ఆయన తాజా గాలి తమ్మెరను తీసుకువచ్చారు. 1994లోని నేషనల్ టెలికాం పాలసీ ప్రకటన, వాస్తవమైన మార్పుని తీసుకువచ్చింది.[16]
భారతదేశ టెలికాం రంగం: ఇటీవలి విధానాలు
2002 చివరినాటికి అన్ని గ్రామాలు టెలికాం సౌకర్యాన్ని కలిగిఉండాలి.
2001 ఆగస్టు 31న పార్లమెంట్ లో ప్రవేశపెట్టబడిన కమ్యూనికేషన్ కన్వర్జెన్స్ బిల్ 2001 ప్రస్తుతం టెలికాం మరియు ITలపై పార్లమెంట్ స్థాయీ సంఘం ముందు ఉంది.
అనియంత్రిత ప్రవేశం కొరకు నేషనల్ లాంగ్ డిస్టాన్స్ సర్వీస్ (NLD) తెరువబడింది.
ఇంటర్నేషనల్ లాంగ్ డిస్టాన్స్ సర్వీసెస్ (ILDS)లో పోటీదారులకు ప్రవేశం కల్పించబడింది.
ఆధారసేవలలో పోటీకి ప్రవేశం కల్పించబడింది.
అమలులో ఉన్న మూడిటితో పాటు, నాలుగు మహానగరాలలో ప్రతి దానికి మరియు పదమూడు మండలాలకు, నాల్గవ సెల్యులర్ ఆపరేటర్ అనుమతించబడ్డారు. శబ్ద మరియు శబ్ద రహిత సందేశాలు, డేటా సేవలు మరియు అవసరమైన నిర్దిష్ట ప్రమాణాలను అందుకునే పాకేజ్ స్విచెస్ తో సహా మరియు/లేదా సర్క్యూట్‌లతో కూడిన ఏ విధమైన నెట్‌వర్క్‌నైనా ఉపయోగించుకునే పబ్లిక్ కాల్ ఆఫీసు PCOsలతో సహా మొబైల్ ఆపరేటర్లు అన్ని రకాల సేవలను అందించడానికి అనుమతించబడ్డారు.
నూతన టెలికాం విధానం (NTP), 1999 క్రింద అనేక నూతన సేవలలో ప్రైవేట్ భాగస్వామ్యాన్ని అనుమతిస్తూ విధానాలు ప్రకటించబడ్డాయి, వీటిలో సాటిలైట్ ద్వారా గ్లోబల్ మొబైల్ పర్సనల్ కమ్యూనికేషన్ (GMPCS) సేవ, డిజిటల్ పబ్లిక్ మొబైల్ రేడియో ట్రంక్డ్ సర్వీస్ (PMRTS), వాయిస్ మెయిల్/ ఆడియోటెక్స్/ యూనిఫైడ్ మెసేజింగ్ సర్వీస్ ఉన్నాయి.
నగర, పట్టణ మరియు గ్రామీణ ప్రాంతాలలో అడిగిన వెంటనే టెలిఫోన్ కనెక్షన్లను కల్పించడానికి వైర్‌లెస్ ఇన్ లోకల్ లూప్ (WLL) ప్రవేశపెట్టబడ్డాయి.
రెండు ప్రభుత్వ రంగ సంస్థలు, VSNL మరియు HTLలలో పెట్టుబడి తిరిగి తీసుకోబడింది.
యూనివర్సల్ సర్వీస్ ఆబ్లిగేషన్ (USO) మూలధనీకరణ మరియు పరిపాలన కొరకు చర్యలు చేపట్టబడ్డాయి.
కమ్యూనిటీ ఫోన్ సర్వీస్ అనుమతిస్తూ నిర్ణయం ప్రకటించబడింది.
మల్టిపుల్ ఫిక్స్డ్ సర్వీస్ ప్రొవైడర్స్ (FSPs) అనుమతి మార్గదర్శకాలు ప్రకటించబడ్డాయి.
ఇంటర్నెట్ సర్వీస్ ప్రొవైడర్లు (ISPs) ఇంటర్నేషనల్ ఇంటర్నెట్ గేట్ వేస్, సాటిలైట్ మరియు జలాంతర్గ ఆప్టికల్ ఫైబర్ కేబుల్స్ కొరకు స్థావర కేంద్రాలతో, ఏర్పాటుకు అనుమతించబడ్డారు.
ఎండ్-టు-ఎండ్ బాండ్ విడ్త్ మరియు డార్క్ ఫైబర్, రైట్ అఫ్ వే, టవర్స్, డక్ట్ స్పేస్ మొదలైనవి అందించడానికి రెండు విభాగాల అవస్థాపన ప్రొవైడర్లు అనుమతించబడ్డారు.
ఇంటర్నెట్ టెలిఫోనీ (IP) ప్రారంభం కొరకు ప్రభుత్వం మార్గదర్శకాలను జారీచేసింది.
ప్రధాన పోటీదారుగా అవతరించడం
1975లో, ఇండియన్ పోస్ట్ & టెలికమ్యూనికేషన్స్ ఎకౌంట్స్ అండ్ ఫైనాన్స్ సర్వీస్ నుండి డిపార్ట్మెంట్ అఫ్ టెలికాం (DoT) విభజించబడింది. 1985లో ఢిల్లీ మరియు ముంబైల టెలికాం సేవలను నిర్వహించడానికి DoT నుండి మహానగర్ టెలిఫోన్ నిగం లిమిటెడ్ (MTNL) రూపొందించబడేవరకు దేశం మొత్తంలోని టెలికాం సేవలకు DoT బాధ్యత వహించింది. సరళీకరణ-ప్రైవేటీకరణ-ప్రపంచీకరణ విధానంలో భాగంలో 1990లలో ప్రభుత్వం టెలికాం రంగంలోకి ప్రైవేట్ పెట్టుబడులను ఆహ్వానించింది. అందువలన, ప్రభుత్వం యొక్క విధాన విభాగాన్ని దాని కార్యాకలాపాల విభాగం నుండి వేరు చేయవలసిన అవసరం ఏర్పడింది. భారత ప్రభుత్వం 2000 అక్టోబరు 1లో DoT యొక్క కార్యకలాపాల విభాగాన్ని కార్పోరేటీకరించి దానికి భారత్ సంచార్ నిగం లిమిటెడ్ (BSNL) అని పేరు పెట్టింది. రిలయెన్స్ కమ్యూనికేషన్స్, టాటా ఇండికాం, వోడాఫోన్, లూప్ మొబైల్, ఎయిర్‌టెల్, ఐడియా మొదలైన అనేక మంది ప్రైవేట్ ఆపరేటర్లు అత్యంత శక్తివంతమైన భారతీయ టెలికాం విపణిలోకి విజయవంతగా ప్రవేశించారు.
భారతదేశంలో టెలికమ్యూనికేషన్ల యొక్క ప్రైవేటీకరణ
భారత ప్రభుత్వం విభిన్న భావజాలాలు కలిగిన అనేక వర్గాలను (పార్టీలు)కలిగిఉంది. వీరిలో కొంతమంది (మధ్యేవాదులు) విదేశీ పోటీదారులకు విపణిని తెరవడానికి ఇష్టపడగా ఇతరులు ప్రభుత్వం అవస్థాపనా సౌకర్యాలను క్రమబద్ధీకరించి, విదేశీ పోటీదారుల జోక్యాన్ని నియంత్రించాలని కోరారు. ఈ రాజకీయ నేపథ్యం కారణంగా టెలికమ్యూనికేషన్లలో సరళీకరణను తీసుకురావడం కష్టమైంది. ఒక బిల్లు పార్లమెంట్‌లో ఉన్నపుడు మెజారిటీ ఓటు పొందవలసి ఉంటుంది, విభిన్న పార్టీలు వేర్వేరు భావజాలాలను కలిగిఉండటం వలన ఆ విధమైన ఆధిక్యాన్ని పొందడం కష్టం.
సాలుకు 5,000,000 లైన్లు ఏర్పరచే ప్రయత్నంలో, 1981లో ప్రధానమంత్రి ఇందిరా గాంధీ, ఫ్రాన్సు‌కు చెందిన అల్కాటెల్ CITతో ప్రభుత్వ అధీనంలోని టెలికాం కంపెనీ (ITI) విలీనం యొక్క ఒప్పందాలపై సంతకం చేసారు. అయితే రాజకీయ వ్యతిరేకత కారణంగా ఈ విధానం వెంటనే భంగమైంది. ఆమె USలో నివాసం ఉన్న ప్రవాస భారతీయుడు NRI అయిన సామ్ పిట్రోడాను సెంటర్ ఫర్ డెవలప్మెంట్ అఫ్ టెలిమాటిక్స్ (C-DOT) ఏర్పాటుచేయవలసిందిగా ఆహ్వానించారు, ఏదేమైనా, రాజకీయ కారణాలవలన ఈ ప్రణాళిక అపజయం పాలైంది. ఈ కాలంలో, ఇందిరా గాంధీ హాత్యానంతరం, రాజీవ్ గాంధీ నాయకత్వంలో, డిపార్ట్మెంట్ అఫ్ టెలి కమ్యూనికేషన్స్ (DoT), VSNL మరియు MTNL వంటి అనేక ప్రభుతరంగ సంస్థలు స్థాపించబడ్డాయి. ఈ పాలనలో సాంకేతికంగా అనేక పురోగతులు సాధించబడ్డాయి, కానీ ఇప్పటికీ విదేశీ పోటీదారులు టెలికమ్యూనికేషన్ వ్యాపారంలో పాల్గొనడానికి అనుమతించబడలేదు.[17]
టెలిఫోన్ల కొరకు డిమాండ్ ఎప్పటికీ పెరుగుతూనే ఉంది. ఈ కాలంలోనే నరసింహారావు-నేతృత్వంలోని ప్రభుత్వం 1994లో ప్రవేశపెట్టిన నేషనల్ టెలి కమ్యూనికేషన్ పాలసీ [NTP] ఈ క్రింది రంగాలలో మార్పులను తీసుకువచ్చింది: టెలికమ్యూనికేషన్ల అవస్థాపన యాజమాన్యం, సేవ మరియు క్రమబద్ధీకరణ. ప్రభుత్వ అధీనంలోని టెలికాం సంస్థలు మరియు అంతర్జాతీయ పోటీదారుల మధ్య ఉమ్మడి వ్యాపారాలను స్థాపించడంలో కూడా వారు విజయవంతమయ్యారు. అయితే ఇప్పటికీ సౌకర్యాలపై సంపూర్ణ యాజమాన్యం ప్రభుత్వ యాజమాన్యంలోని సంస్థలకే నియంత్రించబడింది. విదేశీ సంస్థలు మొత్తం వాటాలో 49%నికి అర్హతపొందాయి. బహుళ-జాతి సంస్థలు విధాన నిర్ణయంలో కాక కేవలం సాంకేతికత మార్పిడిలో మాత్రమే జోక్యం చేసుకున్నాయి.[17]
ఈ కాలంలో, ప్రభుత్వ అధీనంలోని DoT మరియు VSNLల ఏకస్వామ్యాన్ని ఆపడానికి మరియు సుదూర సమాచార రవాణా వ్యాపారంలో పోటీని పెంచి ధరలను తగ్గించడానికి మరియు దేశ ఆర్థిక వ్యవస్థను మెరుగు పరచడానికి సుదూర సేవలను సరళీకరించవలసిందిగా వరల్డ్ బ్యాంకు మరియు ITU భారత ప్రభుత్వానికి సూచించాయి. దీనికి బదులుగా రావు ప్రభుత్వం, ప్రతిపక్ష పార్టీలను విశ్వాసంలోనికి తీసుకొని, సుదూర వ్యాపారంలో విదేశీయులకు 5 సంవత్సరాల తరువాత ప్రవేశాన్ని కల్పిస్తామనే హామీతో, స్థానిక సేవలను ఉదారీకరించింది. దేశం ప్రాథమిక టెలిఫోన్ల కొరకు 20 టెలికమ్యూనికేషన్ మండలాలుగా మరియు మొబైల్ సేవల కొరకు 18 మండలాలుగా విభజించబడింది. ప్రతి మండలంలోని ఆదాయం యొక్క విలువపై ఆధారపడి ఈ మండలాలు A, B మరియు C విభాగాలుగా విభజించబడ్డాయి. ప్రతి మండలంలోనూ ప్రభుత్వ యాజమాన్యంలోని DoTతో పాటుగా ఒక ప్రైవేట్ సంస్థ కొరకు ప్రభుత్వం వేలాన్ని నిర్వహించింది. సెల్యులర్ సేవల కొరకు ప్రతి మండలానికి ఇద్దరు సర్వీసు ప్రొవైడర్లు అనుమతించబడి వారిలో ప్రతి ఒక్కరికి 15 సంవత్సరాలకు లైసెన్స్ ఇవ్వబడింది. ఈ పురోగతుల సమయంలో, ప్రభుత్వం ITI, DoT, MTNL, VSNL మరియు ఇతర శ్రామిక సంఘాల నుండి వ్యతిరేకతను ఎదుర్కొంది, అయితే వారు ఈ అడ్డంకులను అధిగమించగలిగారు.[17]
1995లో ప్రభుత్వం TRAI (టెలికాం రెగ్యులేటరీ అధారిటీ అఫ్ ఇండియా) ను ఏర్పాటు చేసిన తరువాత, ఇది ధరలను నిర్ణయించడం మరియు విధానాలను రూపొందించడంలో ప్రభుత్వ జోక్యాన్ని తగ్గించింది. DoT దీనిని వ్యతిరేకించింది. 1999లో రాజకీయ శక్తులు మారిపోయాయి మరియు సంస్కరణలకు అనుకూలమైన అటల్ బిహారీ వాజపేయీ నాయకత్వంలోని నూతన ప్రభుత్వం మెరుగైన సరళీకరణ విధానాలను ప్రవేశపెట్టింది. వారు DoTని రెండుగా విభజించారు- ఒకటి విధాన నిర్ణాయక విభాగం కాగా మరొకటి సర్వీస్ ప్రొవైడర్ (DTS), దీనికే తరువాత BSNLఅనే పేరు పెట్టారు. విదేశీ పెట్టుబడిదారుల వాటాను 49% నుండి 74%నికి పెంచాలనే ప్రతిపాదన ప్రతిపక్ష రాజకీయ పార్టీలు మరియు వామపక్ష ఆలోచనాపరులచే వ్యతిరేకించబడింది. దేశీయ వ్యాపార సంస్థలు ప్రభుతం VSNL ను ప్రైవేటీకరించాలని కోరాయి. చివరకు ఏప్రిల్ 2002లో ప్రభుతం VSNLలో తన వాటాను 53% నుండి 26%నికి తగ్గించుకొని దానిని ప్రైవేట్ సంస్థలకు అమ్మాలని నిర్ణయించుకుంది. చివరకు TATA, VSNLలో 25% వాటాను పొందారు.[17]
ఇది భారత టెలికాం మార్కెట్లలోకి అనేకమంది విదేశీ పెట్టుబడిదారులు ప్రవేశం పొందడానికి మార్గంమైంది. మార్చి 2000 తరువాత, విధానాలను రూపొందించడం మరియు ప్రైవేట్ ఆపరేటర్లకు అనుమతులను మంజూరు చేయడంలో ప్రభుత్వం మరింత ఉదారంగా మారింది. ప్రభుత్వం సెల్యులర్ సర్వీస్ ప్రొవైడర్ల లైసెన్స్ రుసుమును తగ్గించడంతో పాటు విదేశీ సంస్థల వాటా పరిమితిని 74%నికి పెంచింది. ఈ కారణాలన్నిటి వలన, సేవల రుసుము మరియు కాల్ వ్యయం గణనీయంగా తగ్గి భారతదేశంలోని సాధారణ మధ్య తరగతి కుటుంబం సెల్‌ఫోన్ కొనగలిగే విధంగా చేసాయి. భారతదేశంలో సుమారు 32 మిలియన్ల హ్యాండ్‌సెట్లు అమ్ముడయ్యాయి. ఈ సమాచారం భారత మొబైల్ మార్కెట్‌లో అభివృద్ధికిగల వాస్తవమైన సామర్ధ్యాన్ని వెల్లడిస్తుంది.[18]
మార్చి 2008లో దేశం మొత్తంలోని GSM మరియు CDMA మొబైల్ వినియోగదారుల సమూహం 375 మిలియన్లు, ఇది గత సంవత్సరంతో పోల్చినపుడు సుమారు 50% పెరుగుదలను సూచించింది.[19]
ఇంటర్నేషనల్ మొబైల్ ఎక్విప్మెంట్ ఐడెంటిటీ (IMEI) నంబర్లు లేని బ్రాండు లేని చైనా సెల్ ఫోన్లు దేశభద్రతకు హానికరంగా ఉండటం వలన, మొబైల్ నెట్‌వర్క్ ఆపరేటర్లు 30 ఏప్రిల్ నాటికి సుమారు 30 మిలియన్లుగా (దేశంలోని మొత్తం మొబైల్ లలో సుమారు 8%) ఉన్న మొబైల్ ఫోన్ల వాడకం నిలిపివేయాలని భావిస్తున్నారు.[20] 5–6 సంవత్సరాల వినియోగదారుల చేరికల నెలసరి సగటులు సుమారు 0.05 నుండి 0.1 మిలియన్ మాత్రమే మరియు డిసెంబరు 2002లో మొబైల్ ఫోన్ల మొత్తం వినియోగదారుల సమూహం 10.5 మిలియన్లు. ఏదేమైనా, నియంత్రకులు మరియు అనుమతిదారులచే అనేక ప్రోత్సాహకరమైన చర్యల తరువాత, మొబైల్ వినియోగదారుల మొత్తం సంఖ్య బాగా పెరిగి 2010 అక్టోబరు 31 నాటికి 706.69 మిలియన్లకు చేరింది.[1][21]
భారతదేశం మొబైల్ విభాగంలో GSM (గ్లోబల్ సిస్టం ఫర్ మొబైల్ కమ్యూనికేషన్స్) మరియు CDMA (కోడ్-డివిజన్ మల్టిపుల్ యాక్సెస్) సాంకేతికతల వాడకాలను రెండిటినీ ఎంపిక చేసుకుంది. లాండ్ లైన్ మరియు మొబైల్ ఫోన్ లతో పాటు, కొన్ని సంస్థలు WLL సేవను కూడా అందిస్తున్నాయి. భారతదేశంలోని మొబైల్ రుసుములు ప్రపంచంలోనే అత్యల్పంగా మారాయి. కేవలం US$0.15ల నెలవారీ రుసుముతో ఒక నూతన మొబైల్ కనెక్షన్ పొంది ఉపయోగించుకోవచ్చు. 2003-04 మరియు 2004-05 సంవత్సరంలో ఒక్క 2005లోనే అదనపు చేరికలు నెలకు సుమారు 2 మిలియన్లను అధిగమించాయి.
జూన్ 2009లో, భారత ప్రభుత్వం చైనాలో తయారయ్యే అనేక మొబైల్ ఫోన్ల దిగుమతిని నిషేధించింది, దీనికి నాణ్యత లేకపోవడం మరియు IMEIలు లేకపోవడం కారణంగా ఆ విధమైన ఫోన్ల అమ్మకం మరియు వాడుక గురించి అధికారులు కనిపెట్టడం కష్టంగా మారడం కారణాలుగా చూపింది.[22] ఏప్రిల్ 2010లో, భారతీయ సర్వీసు ప్రొవైడర్లు చైనీస్ మొబైల్ సాంకేతికతను కొనుగోలు చేయడాన్ని కూడా ప్రభుత్వం నిషేధిస్తుందని నివేదించబడింది, దీనికి కారణం జాతీయ అత్యవసర పరిస్థితులలో భారతీయ టెలి కమ్యూనికేషన్స్ నెట్‌వర్క్‌ను చైనా హాకర్లు ఇబ్బందులకు గురిచేస్తారనే ఆలోచన. భారత ప్రభుత్వ వెబ్‌సైట్లు మరియు కంప్యూటర్ నెట్‌వర్క్లపై చైనా హాకర్లుగా అనుమానించబడేవారి వరుస దాడులు కూడా సున్నితమైన పరికరాలను చైనా నుండి దిగుమతి చేసుకోవడంపట్ల భారతీయ అధికారులు అనుమానపడేవిధంగా చేసింది. హువేయ్ టెక్నాలజీస్ మరియు ZTE దీనివలన ప్రభావితమైన సంస్థలుగా నివేదించబడ్డాయి.[23][24][25]
భారతదేశంలో టెలికమ్యూనికేషన్స్ రెగ్యులేటరీ ఎన్విరాన్మెంట్
LIRNEఆసియా యొక్క టెలికమ్యూనికేషన్స్ రెగ్యులేటరీ ఎన్విరాన్మెంట్ (TRE) సూచిక, ఇది నిర్దిష్ట TRE విస్త్రుతిలో వాటాదారుల భావాలను క్రోడీకరిస్తుంది, మరింత అభివృద్ధి మరియు పురోగతులకు పరిసరాల అనుకూలతల గురించి తెలియచేస్తుంది. బంగ్లాదేశ్, భారతదేశం, ఇండోనేసియా, శ్రీ లంక, మాల్దీవ్స్, పాకిస్తాన్, థాయ్ లాండ్, మరియు ఫిలిప్పైన్స్ వంటి ఎనిమిది ఆసియా దేశాలలో ఇటీవల, జూలై 2008లో సర్వే నిర్వహించబడింది. ఇది ఎనిమిది అంశాలను పరిగణించింది: అవి స్థిర మరియు మొబైల్ బ్రాడ్ బ్యాండ్ విభాగాల కొరకు i) మార్కెట్ ప్రవేశం; ii) అరుదైన వనరుల లభ్యత; iii) అంతర సంబంధం; iv) రుసుము నియంత్రణ; v) పోటీ-వ్యతిరేక పద్ధతులు; మరియు vi) సార్వజనీన సేవలు; vii) సేవలలో నాణ్యత.
భారతదేశ ఫలితాలు, వాటాదారులు TREని అత్యంత అనుకూలమైనదిగా భావించారనే వాస్తవాన్ని
మొబైల్ విభాగానికి దానిని అనుసరించి స్థిర బ్రాడ్‌బ్యాండ్ విభాగానికి సూచించాయి. అరుదైన వనరులకు లభ్యతలో తప్ప
స్థిర విభాగం, మొబైల్ విభాగం కంటే వెనుకబడి ఉంటుంది. స్థిర మరియు మొబైల్ విభాగాలు
రుసుము నియంత్రణకు అత్యధిక నమోదులు కలిగిఉన్నాయి. మొబైల్ విభాగానికి మార్కెట్ ప్రవేశం బాగా సరిపోతుంది
దీనికి కారణం అధికభాగం మండలాలలో పోటీ 4-5 మొబైల్ సర్వీసు ప్రొవైడర్ల మధ్యనే పోటీ పరిమితమైఉంటుంది.
బ్రాడ్‌బ్యాండ్ విభాగం సగటున అత్యంత తక్కువ నమోదులను కలిగిఉంది. తక్కువ విస్తృతితో
బ్రాడ్‌బ్యాండ్ విధాన లక్ష్యమైన 9 మిలియన్లకు, 2007 చివరినాటికి కేవలం 3.87తో
నియంత్రణ పర్యావరణం అంత అనుకూలంగా లేదని సూచిస్తుంది.[26]
ఆదాయం మరియు పెరుగుదల
2005-06లో టెలికాం సేవల రంగంలో మొత్తం ఆదాయం ₹86,720 crore (US$12.5billion) ఇది 2004-05లోని ₹71,674 crore (US$10.4billion) కంటే 21% పెరుగుదలను నమోదుచేసింది. 2005-06లో టెలికాం సేవల రంగ మొత్తం పెట్టుబడి ₹200,660 crore (US$29.0billion)కి చేరింది, ఇది గత విత్త సంవత్సరం కంటే ₹178,831 crore (US$25.9billion) అధికం.[27]
వేగంగా పెరుగుతున్న సమాచార సాంకేతిక పరిశ్రమకు టెలికమ్యూనికేషన్లు జీవం వంటివి. 2010లో అంతర్జాల వినియోగదారుల సమూహం 100 మిలియన్లకు పెరిగింది.[28] దీనిలో 10.52 మిలియన్ల మంది బ్రాడ్‌బ్యాండ్ కనెక్షన్‌లను కలిగిఉన్నారు.[1] ప్రపంచవ్యాప్తంగా, ఒక బిలియన్ కంటే ఎక్కువ మంది ప్రజలు అంతర్జాలాన్ని ఉపయోగిస్తున్నారు.
భారత్ నిర్మాణ్ కార్యక్రమం క్రింద, విలేజ్ పబ్లిక్ టెలిఫోన్ (VPT) క్రింద ఇప్పటివరకు కనెక్షన్ పొందని 66,822 గ్రామాలకు కనెక్షన్ కల్పించబడుతుందని భారత ప్రభుత్వం తెలియచేసింది. ఏదేమైనా, దేశంలోని పేదలకు అది ఏ విధంగా ఉపయోగిస్తుందనే దానిపై సందేశాలు రేకెత్తాయి.[29]
టెలికాం విభాగంలో ఉద్యోగితా సామర్ధ్యాన్ని సంపూర్ణంగా అంచనా వేయడం కష్టం, అయితే 2004లో 2.3 మిలియన్లు ఉన్న పబ్లిక్ కాల్ ఆఫీసులు 2005 నాటికి 3.7 మిలియన్లు అయ్యాయనే వాస్తవంతో అవకాశాల విస్తరణ అంచనా వేయవచ్చు[30].
భారతదేశ మొబైల్ పరిశ్రమలోని వేల్యూ యాడెడ్ సర్వీసెస్ (VAS) విపణి US$ 2006లో 500 మిలియన్ల నుండి US$2009కి 10 బిలియన్లకు చేరేంత శక్తివంతమైనది.[31]
టెలిఫోన్
ల్యాండ్‌లైన్లలో, ఒక మండలంలో అంతర్గతంగా ఉండే కాల్స్ స్థానిక కాల్స్ గా భావించబడగా, మండలాల మధ్య కాల్స్ సుదూర కాల్స్ గా పరిగణించబడ్డాయి. ప్రస్తుతం ప్రభుత్వం దేశం మొత్తాన్ని ఒక టెలికాం మండలంగా సంఘటితం చేయడానికి ప్రయత్నిస్తోంది. సుదూర కాల్స్ కొరకు, సున్నాను ముందు కలిగిన ఆ ప్రాంత కోడ్‌ను డయల్ చేసిన తరువాత నంబర్‌ను చేయవలసి ఉంటుంది (అనగా ఢిల్లీ కాల్ చేయడానికి ముందుగా 011 డయల్ చేసి ఆ తరువాత ఫోన్ నంబర్ డయల్ చేయాలి). అంతర్జాతీయ కాల్స్ కొరకు, ముందుగా "00" డయల్ చేసిన తరువాత దేశం యొక్క కోడ్, ప్రాంతపు కోడ్ మరియు స్థానిక ఫోన్ నెంబర్ డయల్ చేయాలి. భారతదేశం యొక్క దేశ కోడ్ 91.
టెలిఫోన్ వినియోగదారులు (వైర్లెస్ మరియు ల్యాండ్‌లైన్): 742.12 మిలియన్లు (అక్టోబరు 2010) [1]
ల్యాండ్‌లైన్లు: 35.43 మిలియన్లు (అక్టోబరు 2010)[1]
సెల్ ఫోన్లు: 706.69 మిలియన్లు (అక్టోబరు 2010) [1]
సాంవత్సరిక సెల్ ఫోన్ చేరికలు: 218.29 మిలియన్లు (అక్టోబరు 2009-10)[1]
నెలవారీ సెల్ ఫోన్ చేరికలు: 18.98 మిలియన్లు (అక్టోబరు 2010) [1]
టెలిసాంద్రత: 62.51 % (అక్టోబరు 2010) [1]
లక్ష్య టెలిసాంద్రత: 1 బిలియన్, 2012 నాటికి జనాభాలో 84%.[32]
మొబైల్ టెలిఫోన్లు

680 మిలియన్ల పైగా వినియోగదారుల సమూహంతో,[1] భారతదేశంలో మొబైల్ టెలికమ్యూనికేషన్స్ వ్యవస్థ ప్రపంచంలో రెండవ అతిపెద్ద వ్యవస్థగా ఉండి 1990లలో ప్రైవేట్ రంగానికి ద్వారాలు తెరిచింది.
దేశమంతా మండలాలుగా పిలువబడే బహుళ ప్రాంతాలు (జోన్లు)గా విభజింపబడింది ( దాదాపు రాష్ట్రాల సరిహద్దులతో). ప్రభుత్వం మరియు అనేక ప్రైవేట్ భాగస్వాములు స్థానిక మరియు సుదూర టెలిఫోన్ సేవలను కల్పిస్తున్నారు. వీటిమధ్య పోటీవల్ల ధరలు తగ్గి, భారత దేశంలో కాల్ ధరలు ప్రపంచంలో అత్యంత చౌకైన వాటిలో ఒకటిగా ఉనాయి.[33] సమాచార మంత్రిత్వశాఖ తీసుకోబోతున్న నూతన చర్యల వల్ల రేట్లు మరింత తగ్గుముఖం పడతాయని భావించబడుతోంది.[34] సెప్టెంబరు 2004లో మొబైల్ ఫోన్ కనెక్షన్ల సంఖ్య ఫిక్స్డ్-లైన్ కనెక్షన్ల సంఖ్యను అధిగమించి, ప్రస్తుతం తీగఆధారిత విభాగాన్ని 20:1 నిష్పత్తితో మరుగుజ్జుగా చేసింది.[1] మొబైల్ వినియోగదారుల సమూహం నూటముప్ఫై రెట్లకు పైగా పెరిగి, వీరి సంఖ్య 2001లో 5మిలియన్ల నుండి సెప్టెంబరు 2010నాటికి 680మిలియన్లకు పెరిగింది[1] (9 సంవత్సరాల కంటే తక్కువ వ్యవధిలో). భారతదేశం ప్రాథమికంగా 900MHz పట్టీలో GSM మొబైల్ వ్యవస్థను అనుసరిస్తుంది. ఇటీవలి ఆపరేటర్లు 1800MHz పట్టీలో కూడా నిర్వహిస్తున్నారు. ప్రధాన పోటీదారులుగా ఎయిర్‌టెల్, రిలయెన్స్ ఇన్ఫోకామ్, వొడాఫోన్, ఐడియా సెల్యులర్ మరియు BSNL/MTNL ఉన్నాయి. కొన్ని రాష్ట్రాలకే పరిమితమైన చిన్న పోటీదారులు చాలామంది ఉన్నారు. అత్యధిక ఆపరేటర్లకు మరియు విదేశీ వాహకులకు మధ్య అంతర్జాతీయ రోమింగ్ ఒప్పందాలు ఉన్నాయి.
భారతదేశం 23 టెలికాం మండలాలుగా విభజించబడింది. అవి క్రింద పేర్కొనబడ్డాయి:[35]
అస్సాం
ఆంధ్ర ప్రదేశ్
బీహార్ & ఝార్ఖండ్
చెన్నై
ఢిల్లీ & NCR
గుజరాత్ & డామన్ & డయ్యూ
హర్యానా
హిమాచల్ ప్రదేశ్
జమ్మూ మరియు కాశ్మీర్
కర్ణాటక
కేరళ & లక్షద్వీప్
కోల్కతా
మధ్య ప్రదేశ్ & ఛత్తీస్‌గర్
మహారాష్ట్ర (ముంబై మినహా) & గోవా
ముంబై
ఈశాన్య రాష్ట్రాలు (అరుణాచల్ ప్రదేశ్, మణిపూర్, మేఘాలయ, మిజోరం, నాగాలాండ్, & త్రిపుర)
ఒడిషా
పంజాబ్
రాజస్థాన్
తమిళ నాడు చెన్నై మినహా& పుదుచ్చేరి
తూర్పు ఉత్తర ప్రదేశ్
పశ్చిమ ఉత్తర ప్రదేశ్ & ఉత్తరాఖండ్
పశ్చిమ బెంగాల్ (కోల్‌కతా మినహా), అండమాన్ & నికోబార్ ఐలాండ్స్ & సిక్కిం
2010 అక్టోబరు 31 నాటికి భారతదేశంలోని మొబైల్ సర్వీసు ప్రొవైడర్‌ల చందాదారుల వివరాలను క్రింది పట్టిక తెలియచేస్తుంది.

అత్యధిక వినియోగదారుల సమూహంతో ఉన్న పది రాష్ట్రాల జాబితా (ముంబై, కోల్‌కతా మరియు చెన్నై వంటి మెట్రోలను వాటి రాష్ట్రాలలో కలిపి)as of Oct 31st 2010
క్రింద ఇవ్వబడినది

ల్యాండ్‌లైన్స్
ఇటీవలి వరకు, ప్రభుత్వ-ఆధీనంలోని BSNL మరియు MTNL రాగి తీగ ద్వారా భారతదేశంలో ల్యాండ్‌లైన్ ఫోన్లు ఏర్పాటు చేయడానికి అనుమతించబడ్డాయి, MTNL ఢిల్లీ మరియు ముంబైలలో పనిచేస్తుండగా BSNL భారతదేశంలోని మిగిలిన అన్ని ఇతర ప్రాంతాలలో పనిచేస్తుంది. ఏదేమైనా, మొబైల్ ఫోన్ విభాగం ప్రధాన లక్ష్యంగా టచ్‌టెల్ మరియు టాటా టెలిసర్వీసెస్ వంటి ప్రైవేట్ సంస్థలు మార్కెట్‌లోకి ప్రవేశించాయి. భారతదేశంలో సెల్యులర్ ఫోన్ల వేగవంతమైన పెరుగుదల కారణంగా, ల్యాండ్‌లైన్లు సెల్యులర్ ఆపరేటర్ల నుండి తీవ్రమైన పోటీని ఎదుర్కుంటున్నాయి. ఇది ల్యాండ్‌లైన్ సేవలను కల్పించేవారు మరింత సమర్ధవంతంగా తయారై వారి సేవల నాణ్యతను మెరుగుపరచేటట్లు చేసింది. అత్యంత జనసాంద్రత కలిగిన పట్టణ ప్రాంతాలలో కూడా, ఇప్పుడు ల్యాండ్‌లైన్ కనెక్షన్లు అడిగిన వెంటనే లభ్యమవుతున్నాయి. భారతదేశంలో ల్యాండ్‌లైన్ వినియోగదారుల విభజనas of September 2009
క్రింద ఇవ్వబడింది[37]

అత్యధిక వినియోగదారుల సమూహాన్ని కలిగిఉన్న (వాటికి సంబంధించిన రాష్ట్రాలలో మహానగర ప్రాంతాలైన ముంబై, కోల్‌కతా మరియు చెన్నైలతో కలుపుకొని) ఎనిమిది రాష్ట్రాల జాబితాas of September 2009
క్రింద ఇవ్వబడింది[37]

అంతర్జాలం(ఇంటర్నెట్)
డిసెంబరు 2010 నాటికి 100 మిలియన్ల మంది అంతర్జాలవాడుకదారులతో (దానిలో 40 మిలియన్ల మంది ఇంటర్నెట్‌ను మొబైల్ ఫోన్ల ద్వారా ఉపయోగిస్తారు) భారతదేశం ప్రపంచంలోని మూడవ అతిపెద్ద అంతర్జాల వినియోగదారుల సమూహంగా ఉంది.[38] భారతదేశంలో అంతర్జాల వ్యాప్తి జనాభాలో 8.4% మాత్రమే ఉండి, ప్రపంచంలో అత్యంత తక్కువ ఉన్న దేశాలలో ఒకటిగా ఉంది, యునైటెడ్ స్టేట్స్, జపాన్ లేదా దక్షిణ కొరియా వంటి దేశాలతో పోల్చినపుడు ఆ దేశాలలో భారతదేశం కంటే అంతర్జాలవ్యాప్తి చాలా ఎక్కువగా ఉంది.[39]
2006 ప్రారంభం నుండే బ్రాడ్ బ్యాండ్ కనెక్షన్ల సంఖ్యలో పెరుగుదల కొనసాగుతోంది. అక్టోబరు 2010 చివరినాటికి, దేశంలోని మొత్తం బ్రాడ్‌బ్యాండ్ కనెక్షన్ల సంఖ్య 10.52 మిలియన్లకు చేరింది.
పశ్చిమ ఐరోపా/యునైటెడ్ కింగ్డం మరియు యునైటెడ్ స్టేట్స్‌తో పోల్చినపుడు భారతదేశంలో బ్రాడ్‌బ్యాండ్ ఎక్కువ ఖరీదైనదిగా ఉంది.[40]
1992లో ఆర్థిక సరళీకరణ తరువాత, అనేక ప్రైవేట్ ISPలు మార్కెట్‌లోకి ప్రవేశించాయి, వీటిలో అధికభాగం తమ స్వంత స్థానిక లూప్ మరియు గేట్‌వే అవస్థాపనలను కలిగిఉన్నాయి. టెలికాం సేవల విపణి TRAI మరియు  లచే నియంత్రించబడుతోంది, ఇవి కొన్ని వెబ్‌సైట్‌లపై సెన్సార్‌షిప్ విధించడానికి ప్రసిద్ధిచెందాయి.


తక్కువ వేగంతో కూడిన బ్రాడ్ బ్యాండ్ (256 kbit/s - 2 mbit/s)
భారతదేశంలో బ్రాడ్‌బ్యాండ్ యొక్క ప్రస్తుత నిర్వచనం 256 kbit/s వేగం. జూలై 2009లో TRAI ఈ వేగ పరిమితిని 2 Mbit/sల పెంపుదలకు సిఫారసు చేసింది.[41]
As of October2010,భారతదేశం 10.52 మిలియన్ల బ్రాడ్‌బ్యాండ్ వినియోగదారులను కలిగిఉంది, ఇది జనాభాలో 6.0%.[1] జపాన్, దక్షిణ కొరియా మరియు ఫ్రాన్స్ వంటి దేశాలతో పోల్చినపుడు భారతదేశం అతి తక్కువ బ్రాడ్‌బ్యాండ్ వేగాన్ని కల్పించే దేశాలలో ఒకటిగా స్థానం పొందింది.[9][40]
బ్రాడ్‌బ్యాండ్ వ్యాప్తి మరియు సేవలలో నాణ్యత గణనీయంగా మెరుగుపడటం వలన, అనేకమంది ప్రవాస భారతీయులు ప్రపంచంలోని అన్ని ప్రాంతాల నుండి భారతదేశంలోని తమ కుటుంబ సభ్యులతో సంబంధాలు నెరపగల్గుతున్నారు. ఏదేమైనా, ISPsలు ఇప్పటికీ ప్రకటనలలో చూపించిన వేగాన్ని అందించడంలేదని- కొందరు కనీసం 256 kbit/s ప్రమాణాలను కూడా అందుకోలేక పోతున్నారని ఫిర్యాదు చేస్తున్నారు.
అధిక వేగంతో కూడిన బ్రాడ్ బ్యాండ్ (2 Mbit/sలకు పైన)
ఎయిర్‌టెల్ ADSL2+ సౌకర్యం ఉన్న లైన్లపై 16 Mbit/s వరకు ప్రణాళికలను ప్రారంభించింది మరియు పరిమిత ప్రదేశాలలో 30 Mbit/s మరియు 50 Mbit/s ప్రణాళికలకు నూతన మార్గదర్శకాలు రూపొందిస్తోంది.[42]
బీమ్ టెలికాం ఒక్క హైదరాబాద్ నగరంలోనే గృహ వినియోగదారులకు 6 Mbit/s అధిక శక్తిని వినియోగించేవారికి 20 Mbit/s ప్రణాళికలను అందిస్తోంది.[43]
BSNL అనేక నగరాలలో 8 Mbit/sల వరకు ASDLను అందిస్తోంది.అది 256Kbps నుండి 100Mbps వరకు ఉండే FITH వేగాలను కూడా అందించడం ప్రారంభించింది.[44]
హాయై బ్రాడ్ బ్యాండ్ 100 Mbit/s వరకు ఉండే FTTH సేవలను 1 Gbit/s ఇంటర్నెట్ వేగామతో అందించబోతోంది.
ఆనెస్టీ నెట్ సొల్యూషన్స్ కేబుల్ పై బ్రాడ్ బ్యాండ్ సేవలను 4 Mbit/s వరకు అందిస్తోంది.
MTNL ఎంపిక చేసిన ప్రాంతాలలో 20 Mbit/s వేగంతో VDSLను అందిస్తోంది, 155 Mbit/s ల వేగాలతో బ్యాండ్ విడ్త్ ను కూడా అందిస్తోంది.[45]
[46]
రిలయెన్స్ కమ్యూనికేషన్స్ ఎంపిక చేసిన ప్రాంతాలలో 10 Mbit/s మరియు 20 Mbit/sల బ్రాడ్ బ్యాండ్ ఇంటర్నెట్ సేవలను అందిస్తోంది.[47]
టాటా ఇండికాం "లైట్నింగ్ ప్లస్" రుసుముల పద్ధతి క్రింద 10 Mbit/s, 20 Mbit/s మరియు 100 Mbit/sల ఎంపికలను అందిస్తోంది/[48]
తికోన డిజిటల్ నెట్ వర్క్స్ వైర్‌లెస్ బ్రాడ్ బ్యాండ్ సేవ OFDM మరియు MIMO 4వ జనరేషన్ (4G) సాంకేతికతల శక్తితో 2 Mbit/s లతో కలిగిఉంది[49]
ఓ-జోన్ నెట్ వర్క్స్ ప్రైవేట్ లిమిటెడ్ పాన్-ఇండియా పబ్లిక్ వై-ఫై హాట్ స్పాట్ ప్రొవైడర్ 2 Mb/sల వరకు వైర్లెస్ బ్రాడ్ బ్యాండ్ ను అందిస్తోంది.[50]

భారతదేశంలో హై స్పీడ్ బ్రాడ్ బ్యాండ్ తో వినియోగదారులు ఎదుర్కొనే ప్రధాన సమస్య అవి తరచు ఖరీడైనవిగా ఉండటం మరియు/లేదా అవి ఆ ప్రణాళికలో పరిమిత మొత్తంలో సమాచార మార్పిడిని కలిగిఉండటం.
గణాంకాలు
ఇంటర్నెట్ సర్వీస్ ప్రొవైడర్స్ (ISPs) & అతిధేయులు: 
86,571 (2004) ఆధారం: CIA వరల్డ్ ఫాక్ట్ బుక్
కంట్రీ కోడ్ (టాప్-లెవెల్ డొమైన్): IN
ప్రసారం


రేడియో ప్రసార కేంద్రాలు: 
AM 153, FM 91, షార్ట్ వేవ్ 68 (1998)
రేడియోలు: 
116 మిలియన్లు (1997)
టెలివిజన్ భూ ప్రసార కేంద్రాలు: 
562 (వీటిలో 82 కేంద్రాలు 1kW లేదా అంతకంటే ఎక్కువ శక్తి కలిగినవి మరియు 480 కేంద్రాలు 1kW కంటే తక్కువ శక్తి కలిగినవి) (1997)
టెలివిజన్లు: 
110 మిలియన్లు (2006)
భారతదేశంలో, కేవలం ప్రభుత్వ అధీనంలోని దూర్ దర్శన్ (దూర్ = దూరం = టెలి, దర్శన్ = దృష్టి) భూ టెలివిజన్ సంకేతాలను ప్రసారం చేయడానికి అనుమతించబడింది. ఇది ప్రారంభంలో ప్రధానమైన నేషనల్ ఛానెల్ (DD నేషనల్) మరియు కొన్ని పెద్ద నగరాలలో మెట్రో ఛానెల్‌లను కలిగిఉండేది (DD మెట్రో అని కూడా పిలువబడేది).
మొదటి గల్ఫ్ యుద్ధ సమయంలో CNNతో సాటిలైట్/కేబుల్ ప్రసారాలు మొదలయ్యాయి. సాటిలైట్ డిష్ యాంటినాల యాజమాన్యం, లేదా కేబుల్ టెలివిజన్ వ్యవస్థల కార్యకలాపాలపై ఏ విధమైన నియంత్రణలు లేవు, ఇది స్టార్ TV సమూహం మరియు జీ TVల నేతృత్వంలో ప్రేక్షకులు మరియు ఛానెల్స్ యొక్క విస్ఫోటనానికి దారితీసింది. ప్రారంభంలో సంగీత మరియు వినోద ఛానెల్స్‌కు పరిమితమైన ప్రేక్షకుల సంఖ్య పెరిగి, ప్రాంతీయ భాషలలో మరియు జాతీయ భాష అయిన హిందీలో అనేక ఛానెల్స్ పెరగడానికి దారితీసింది. అందుబాటులో ఉన్న ప్రధాన వార్తా ఛానెల్‌లు CNN మరియు BBC వరల్డ్. 1990ల చివరిలో, అనేక ప్రసుత అంశాల మరియు వార్తా ఛానెల్‌లు ప్రారంభించబడి, దూరదర్శన్‌తో పోల్చినపుడు అవి అందించిన ప్రత్యామ్నాయ దృష్టికోణం కారణంగా అత్యంత ప్రజాదరణ పొందాయి. ప్రసిద్ధిచెందిన వాటిలో ఆజ్ తక్ (నేటి వరకు అని అర్ధం ఇండియా టుడే సమూహంచే నిర్వహించబడుతుంది), స్టార్ న్యూస్, CNN-IBN, ప్రారంభంలో NDTV సమూహం మరియు వారి ప్రధాన యాంకర్ ప్రణోయ్ రాయ్ లచే నడుపబడిన టైమ్స్ నౌ (NDTV ప్రస్తుతం తన స్వంత ఛానెల్స్ అయిన, NDTV 24x7, NDTV ప్రాఫిట్, NDTV ఇండియా మరియు NDTV ఇమేజిన్ లను కలిగిఉంది)ఉన్నాయి.న్యూ ఢిల్లీ టెలివిజన్.
ఇక్కడ భారతీయ టెలివిజన్ కేంద్రాల సంక్షిప్త జాబితా ఇవ్వబడింది.
తరువాతి తరం నెట్‌వర్క్‌లు
తరువాతి తరం నెట్‌వర్క్‌లలో, బహుళ సంబంధిత నెట్‌వర్క్‌లు వినియోగదారులను IP సాంకేతికతపై ఆధారపడిన ఒక ప్రధాన నెట్‌వర్క్‌తో అనుసంధానించగలవు. ఈ సంబంధిత నెట్‌వర్క్‌లలో ఫైబర్ ఆప్టిక్స్ లేదా స్థిర ప్రదేశాలతో సంధానించబడిన సహాక్ష కేబుల్ నెట్‌వర్క్‌లు లేదా వై-ఫై ద్వారా సంధానించబడిన వినియోగదారులు ఇంకా మొబైల్ వినియోగదారులతో సంధానించబడిన 3G నెట్‌వర్క్‌లు వంటివి ఉన్నాయి. ఫలితంగా, భవిష్యత్‌లో, తరువాతి తరం నెట్‌వర్క్ స్థిర నెట్‌వర్క్‌దా లేదా మొబైల్ నెట్‌వర్క్‌దా అనే విషయం గుర్తించడం అసంభవం కాగలదు మరియు స్థిర మరియు మొబైల్ సేవలు రెంటికీ వైర్‌లెస్ సంబంధిత బ్రాడ్‌బాండ్‌ను ఉపయోగించవచ్చు. అప్పుడు స్థిర మరియు మొబైల్ నెట్‌వర్క్‌ల మధ్య భేదాన్ని ఎంచటం నిష్ఫలం కాగలదు – స్థిర మరియు మొబైల్ వినియోగదారులు ఇద్దరూ సేవలను ఒకే ప్రధాన నెట్‌వర్క్ ద్వారా పొందగలరు.
భారతీయ టెలికామ్ నెట్‌వర్క్‌లు అభివృద్ధి చెందిన దేశాల యొక్క టెలికామ్ నెట్‌వర్క్‌ల వలె శక్తివంతమైనవికావు మరియు గ్రామీణ ప్రాంతాలలో భారతదేశం యొక్క టెలిసాంద్రత చాలా తక్కువగా ఉంది. ప్రధాన ఆపరేటర్లచే, గ్రామీణ ప్రాంతాలతో సహా 670,000 కిలోమీటర్‌ల (419,000 మైళ్ళ) ఆప్టికల్ ఫైబర్ మార్గాలు వేయబడ్డాయి, ఈ ప్రక్రియ ఇంకా కొనసాగుతోంది. BSNL ఒకటే, తమ 36 ఎక్స్చేంజ్‌లలో 30,000 టెలిఫోన్ ఎక్స్చేంజ్‌లకు ఆప్టికల్ ఫైబర్‌లను ఏర్పాటు చేసింది. గ్రామీణ ప్రాంతాలలో సేవలను విజయవంతంగా అందించే సాధ్యతను దృష్టిలో ఉంచుకుంటే, తక్కువ ఖర్చుతో అనేక సేవలను అందించటం ఒక ఆకర్షణీయమైన పరిష్కారంగా కనబడుతుంది. విస్తృత ఆప్టికల్ ఫైబర్ నెట్‌వర్క్‌పై ఆధారపడిన గ్రామీణ నెట్‌వర్క్, ఇంటర్నెట్ ప్రోటోకాల్ ఉపయోగించి, అనేకరకాల సేవలను అందిస్తూ సేవల అభివృద్ధికి బహిరంగ వేదికల లభ్యతతో తరువాతి తరం నెట్‌వర్క్ ఒక ఆకర్షణీయమైన ప్రతిపాదనగా ఉంది. ఫైబర్ నెట్‌వర్క్ సులభంగా తరువాతి తరం నెట్‌వర్క్‌కు మార్చబడి తక్కువ ఖర్చులో బహుళ సేవలను అందిస్తుంది.
మొబైల్ నంబర్ పోర్టబిలిటీ (MNP)
2009 సెప్టెంబరు 23న TRAI విడుదల చేసిన ప్రకటనలో మొబైల్ నంబర్ పోర్టబిలిటీకి అనుసరించవలసిన నియమాలు మరియు నియంత్రణలను ప్రకటించింది. మొబైల్ నంబర్ పోర్టబిలిటీ (MNP) అనేది TRAI రూపొందించిన మార్గదర్శకాలను అనుసరించి వాడుకదారులు తమ సర్వీసు ప్రొవైడర్‌ను మార్చినప్పటికీ& తమ పాత నంబర్లనే నిలుపుకోవడానికి అనుమతిస్తుంది. ఒకసారి వినియోగదారుడు అతని/ఆమె సర్వీసు ప్రొవైడర్‌ను మార్చి తమ పాత మొబైల్ నెంబర్‌ను నిలుపుకున్నపుడు, వారు మరలా వేరొక సర్వీసు ప్రొవైడర్‌కు మారాలంటే 90 రోజులు ప్రస్తుత ప్రొవైడర్‌తో ఉండవలసి ఉంటుంది. సర్వీస్ ప్రొవైడర్లు అందించే MNP సేవల దుర్వినియోగం జరుగకుండా ఈ నియంత్రణ విధించబడింది.[51]
వార్తా నివేదికల ప్రకారం, భారత ప్రభుత్వం మహానగరాలు మరియు 'A' విభాగ సేవల ప్రాంతాలలో 2009 డిసెంబరు 31 నుండి మరియు దేశంలోని మిగిలిన ప్రాంతాలలో 2010 మార్చి 20 నుండి MNP అమలుచేయాలని నిర్ణయించింది.
ఇది మహానగరాలు మరియు 'A' విభాగ సేవా ప్రాంతాలలో 2010 మార్చి 31కి వాయిదావేయబడింది. ఏదేమైనప్పటికీ, ప్రభుత్వ-అధీనంలోని సంస్థల ప్రభావాల కారణంగా, BSNL మరియు MTNL మొబైల్ నెంబర్ పోర్టబిలిటీ అమలులో చాలా ఆలస్యం చేసాయి. ఇటీవలి నివేదికలు BSNL మరియు MTNL చివరకు మొబైల్ నెంబర్ పోర్టబిలిటీని 2010 అక్టోబరు 31 నుండి అమలు చేయడానికి సిద్ధంగా ఉన్నాయని సూచిస్తున్నాయి.[52]
"MNP అమలుకు ముందు జరుగవలసిన పరీక్షల సంక్లిష్టత మరియు పెద్ద పరిమాణాన్ని మరియు అమలు కొరకు వివిధ ఆపరేటర్ల ప్రస్తుత స్థితిని దృష్టిలో ఉంచుకొని, ప్రస్తుతం MNP అమలుకు కాలపరిమితిని 31 అక్టోబర్ 2010 వరకు పొడిగించడం జరిగింది" అని 2010 జూన్ 30 నాటి టెలికమ్యూనికేషన్స్ విభాగం యొక్క పత్రికాప్రకటన తెలియచేసింది.[53]
ఇటీవలి నివేదికల ప్రకారం మొబైల్ నెంబర్ పోర్టబిలిటీ నిదానంగా అంచెల వారీగా ప్రవేశపెట్టబడుతుంది, హర్యానాలో మొదటగా MNP 2010 నవంబరు 1న లేదా ఆ తరువాత వెంటనే మొదలవుతుంది.[54]
ఒక వార్తా నివేదిక మొబైల్ నంబర్ పోర్టబిలిటీ (MNP) హర్యానాలో చివరకు 2010 నవంబరు 25న ప్రారంభించబడిందని తెలిపింది. రోహ్తక్ నగరంలో జరిగిన ఒక కార్యక్రమంలో కమ్యూనికేషన్లు & IT శాఖల కేంద్ర మంత్రి కపిల్ సిబాల్ పోర్టెడ్ మొబైల్ నంబర్ ద్వారా, హర్యానా ముఖ్యమంత్రి శ్రీ భూపిందర్ సింగ్ హూడాకు మొదటి కాల్ చేయడం ద్వారా MNP సేవను ప్రారంభించారు.[55] మరొక వార్తా నివేదిక ఈ సేవ భారతదేశం మొత్తంలో 2011 జనవరి 20 నుండి అమలవుతుందని తెలిపింది. DoT రూ. 19ల పోర్టింగ్ రుసుమును సిఫారసు చేసినప్పటికీ, ఐడియా సెల్యులర్ వంటి కొందరు ఆపరేటర్లు పోర్టింగ్ రుసుముని తీసివేయాలని భావిస్తుండవచ్చు.[56]
అంతర్జాతీయమైనవి
తొమ్మిది ఉపగ్రహ భూకేంద్రాలు - 8 ఇంటెలిశాట్ (హిందూ మహాసముద్రం) మరియు 1 ఇన్మార్ శాట్ (హిందూ మహాసముద్ర ప్రాంతం).
తొమ్మిది గేట్‌వే ఎక్స్చేంజ్‌లు ముంబై, న్యూ ఢిల్లీ, కోల్కతా, చెన్నై, జలంధర్, కాన్పూర్, గాంధీనగర్, హైదరాబాద్ మరియు ఎర్నాకుళం నుండి పనిచేస్తున్నాయి.
జలాంతర్గ కేబుల్స్
LOCOM చెన్నైని పెనాంగ్, మలేషియాతో కలుపుతుంది
ఇండియా-UAEకేబుల్ ముంబైని అల్ ఫుజర, UAEతో కలుపుతుంది.
SEA-ME-WE 2 (ఆగ్నేయ ఆసియా-మధ్య తూర్పు-పశ్చిమ ఐరోపా 2)
SEA-ME-WE 3 (ఆగ్నేయ ఆసియా-మధ్య తూర్పు-పశ్చిమ ఐరోపా 3) - కొచ్చిన్ మరియు ముంబైలలో కార్య స్థావరాలు. 960 Gbit/s సామర్ధ్యం
SEA-ME-WE 4 (ఆగ్నేయ ఆసియా-మధ్య తూర్పు-పశ్చిమ ఐరోపా 4) - ముంబై మరియు చెన్నై. 1.28 Tbit/s సామర్ధ్యం
ముంబై కేంద్రంగా ప్రపంచాన్ని ఆవరించి ఫైబర్-ఆప్టిక్ సంధానం (FLAG-FEA) (2000). ప్రారంభ నమూనా సామర్ధ్యం 10 Gbit/s, 2002లో 80 Gbit/sకు పెంచబడి తిరిగి 1 Tbit/s (2005)కు పెంచబడింది.
TIISCS (టాటా ఇండికాం ఇండియా-సింగపూర్ కేబుల్ సిస్టం), TIC (టాటా ఇండికాం కేబుల్)గా కూడా పిలువబడుతుంది, చెన్నై నుండి సింగపూర్. 5.12 Tbit/s సామర్ధ్యం
i2i - చెన్నై నుండి సింగపూర్. 8.4 Tbit/s సామర్ధ్యం
SEACOM ముంబై నుండి మెడిటెరెనియన్, వయా దక్షిణ ఆఫ్రికా. లండన్ కు సమాచార రవాణాకు ఇది ప్రస్తుతం స్పెయిన్ పశ్చిమ తీరంలో SEA-ME-WE 4తో సంధానించబడుతుంది (2009). 1.28 Tbit/s సామర్ధ్యం
ముంబైలో రెండు కార్య స్థావరాలతో I-ME-WE (ఇండియా-మధ్య తూర్పు-పశ్చిమ ఐరోపా) (2009). 3.84 Tbit/s సామర్ధ్యం
ముంబై స్థావరంగా EIG (ఐరోపా-ఇండియా గేట్వే), (Q2 2010కి పూర్తి కావలసిఉంది).
MENA (మధ్య తూర్పు ఉత్తర ఆఫ్రికా).
ముంబై కార్య స్థావరంగా TGN-యురేషియా (ప్రకటించబడినది) (2010 పూర్తి కావలసిఉంది?), సామర్ధ్యం 1.28 Tbit/s
ముంబై కార్య స్థావరంగా TGN-గల్ఫ్ (ప్రకటించబడినది) (2011కి పూర్తి కావలసిఉంది?), సామర్ధ్యం తెలియదు.
భారతదేశంలో టెలికాం శిక్షణ
అధికారంలో ఉన్న ఆపరేటర్లు (BSNL & MTNL) ప్రాంతీయ, మండల మరియు జిల్లా స్థాయిలలో అనేక శిక్షణ కేంద్రాలను నిర్వహించాయి. BSNL మూడు జాతీయ స్థాయి సంస్థలను కలిగిఉంది, ఉత్తర ప్రదేశ్‌లోని ఘజియాబాద్‌లో గల అడ్వాన్స్డ్ లెవెల్ టెలికాం ట్రైనింగ్ సెంటర్ (ALTTC); మధ్య ప్రదేశ్‌లోని జబల్పూర్‌లోగల భారత్ రత్న భీం రావు అంబేద్కర్ ఇన్స్టిట్యూట్ అఫ్ టెలికాం ట్రైనింగ్; మరియు నేషనల్ అకాడెమి అఫ్ టెలికాం ఫైనాన్స్ అండ్ మేనేజ్మెంట్.
2003-04లో MTNL సెంటర్ ఫర్ ఎక్సెలెన్స్ ఇన్ టెలికాం టెక్నాలజీ అండ్ మేనేజ్మెంట్ (CETTM)ను ఏర్పరచింది. ₹100 crore (US$14.5million)పైగా కాపెక్స్ ప్రణాళికతో ఇది భారతదేశంలోని అత్యంత పెద్ద మరియు మరియు ఆసియాలోని పెద్ద టెలికాం శిక్షణ కేంద్రాలలో ఒకటి. CETTM, హీరానందాని గార్డెన్స్, పవాయి, ముంబైలో 486,921sqft (45,236.4m2) నిర్మాణ ప్రాంతంలో ఉంది. అది తన స్వంత అంతర్గత సిబ్బందితో పాటు సంస్థలు మరియు విద్యార్థులకు టెలికాం స్విచ్చింగ్, ప్రసారం, వైర్‌లెస్ సమాచారం, టెలికాం కార్యకాలాపాలు మరియు నిర్వహణపై శిక్షణను అందిస్తుంది.
ప్రభుత్వ ఆపరేటర్లతో పాటు కొందరు ప్రైవేటు పోటీదారులైన భారతి (భారతి స్కూల్ అఫ్ టెలికాం మేనేజ్మెంట్, IIT ఢిల్లీలో భాగం), ఏజిస్ స్కూల్ అఫ్ బిజినెస్ అండ్ టెలికమ్యూనికేషన్ (బెంగుళూరు మరియు ముంబై) మరియు రిలయెన్స్ తమ స్వంత శిక్షణా కేంద్రాలను ప్రారంభించాయి.
వీటితో పాటుగా టెలికాం శిక్షణను అందించే టెల్కోమా టెక్నాలజీస్ వంటి కొన్ని స్వతంత్ర కేంద్రాలు కూడా భారతదేశంలో ప్రారంభించబడ్డాయి.
వీటిని కూడా చూడండి
TRAI
ఇండియన్ టెలికమ్యూనికేషన్ సర్వీస్
భారతీయ వైర్‌లెస్ సమాచార సర్వీస్ ప్రొవైడర్ల జాబితా
భారతదేశంలో టెలి కమ్యూనికేషన్ల గణాంకాలు
భారతదేశంలో మొబైల్ ఫోన్ పరిశ్రమ
భారతదేశ మాధ్యమం
వినియోగంలో ఉన్న మొబైల్ ఫోన్ల సంఖ్యను బట్టి దేశాల జాబితా
వినియోగంలో ఉన్న టెలిఫోన్ లైన్ల సంఖ్యను బట్టి దేశాల జాబితా

సూచనలు

బాహ్య లింకులు









వర్గం:దేశాల వారీగా టెలికమ్యూనికేషన్లు
వర్గం:భారతదేశంలో సమాచారప్రసారం
వర్గం:భారతదేశంలో టెలికమ్యూనికేషన్లు