Question: వినికిడి శక్తి ఎక్కువగా ఉన్న జంతువు ఏది

బూడిదరంగు తోడేలు



మాములుగా 'తోడేలు అని పిలవబడే 'బూడిద రంగు తోడేలు (కానిస్ లుపుస్ ), కానిడే జాతికి చెందిన అతిపెద్ద అడవి జంతువు. ఒకప్పుడు యురేషియా మరియు ఉత్తర అమెరికాలలో ఎక్కువగా ఉన్నప్పటికీ, వాటి నివాసస్థానమైన అడవులు, వ్యవసాయ క్షేత్రములు కొట్టివేయబడడము వలన, మానవుల క్రూరమైన ప్రవృత్తి వలన, అవి బాగా మరణించాయి. అలా అయినప్పటికీ, మొత్తము తోడేళ్ళ జనాభాను దృష్టిలో పెట్టుకుని చూస్తే అంతరించిపోతున్న వాటిలో ఇవి తక్కువగా పరిగణించబడతాయని ఇంటర్నేషనల్ యునియన్ ఫర్ కన్జర్వేషన్ ఆఫ్ నేచర్ నిర్ధారించింది. ఈ రోజులలో, కొన్ని ప్రదేశములలో అవి సంరక్షించబడుతున్నాయి, కొన్ని ప్రదేశములలో ఆటగా వేటాడబడుతున్నాయి, లేదా గొర్రెలు, మేకలు వంటి వాటికి కాని, ఇతర పెంపుడు జంతువులకు కాని వాటి వలన ప్రాణానికి ప్రమాదము కలుగుతుంది అని అనిపించినప్పుడు వధించబడుతున్నాయి.
ఈ తోడేళ్ళు సామాజికముగా చంపే ప్రవృత్తి కలిగినవి, ఇవి చిన్న కుటుంబములుగా ఉంటాయి. అందులో ఆహారమును మరియు సంతానమును కనే అర్హత ఉన్న జోడీ, వాటికి పుట్టిన పిల్లలు, మరియు ఇంకా ఏవైనా చిన్నవి ఉంటాయి. అవి ముఖ్యముగా చిన్న చిన్న వేటలలో చంపి తెచ్చిన మాంసము పై ఆహారము కొరకు ఆధారపడతాయి. మానవుల నుండి, పులుల నుంచి వాటికి చెప్పుకో తగినంత ప్రాణాపాయము ఉంది, అది తప్ప అవి ఏప్పుడూ, వాటి జీవితాంతము గొప్పగా వేటాడి చంపేయగలవు.
DNA పరీక్షలు మరియు జన్యుపరమైన అధ్యయనాలు కూడా ఈ తోడేళ్ళు మన మామూలు పెంపుడు కుక్కకు సంబంధించిన జన్యువులు కలిగి ఉంది అని తిరిగి నిర్ధారించింది. ఇంకా కొన్ని తోడేళ్ళలో ఉపజాతులు కూడా కనిపెట్టబడ్డాయి కానీ, ఇంకా ఇన్ని జాతుల సంఖ్య సరిగా నిర్ధారించబడలేదు.
మానవ నాగరికత మరియు తోడేళ్ళు బాగా ఉన్న ప్రదేశములలో, అవి పల్లె కథలలో మరియు పురాణ ఇతిహాసములలో మంచిగా మరియు చెడుగా రెండు రకములుగా కూడా ఉన్నాయి.
పరిణామం


బూడిద రంగు తోడేల యొక్క పూర్వికులు కానిస్ లేపోఫాగస్, ఇది ఒక చిన్న, సన్నని పుర్రె కలిగిన, మియోసినే యుగపు, ఉత్తర అమెరికా కానేడ్ కు చెందిన జంతువు. ఇది కొయెట్ లను కూడా పెంచింది. కొన్ని పెద్ద, వెడల్పైన పుర్రెలు కలిగిన సీ.లెపోఫాగస్  ఫాసిల్ లు కూడా ఉత్తర టెక్సాస్ లో కనుగొనబడ్డాయి, బహుశా ఇవి అసలైన తోడేళ్ళ పూర్వికులకు చెందినవి అయి ఉండవచ్చు. మొదటిసారిగా నిజమైన తోడేళ్ళు ఉత్తర అమెరికా యొక్క బ్లాన్కన్ స్టేజ్ చివరలోను మరియు ఇర్వింగ్టన్ మొదటిలో అప్పుడు కనిపించాయి. వాటిలో కానిస్ ప్ర్స్కోలాట్రన్స్  ఒకటి, ఇది ఎర్ర తోడేలును బాగా పోలి ఉండే ఒక చిన్న జంతు జాతికి చెందినది, ఇది బెరింగ్ ల్యాండ్ వంతెనని దాటి వాచీ యురేషియాకు వచ్చి చేరింది. కొత్త యురేషియన్ సీ. ప్రీస్కోలాట్రన్స్  ఆ తరువాత కాలంలో కానిస్ ఇట్రుస్కస్  గా, తదుపరి కానిస్ మోస్బాచెన్సిస్ గా రూపుదిద్దుకున్నాయి.[3]
ఈ పాతకాలపు తోడేలు ప్రస్తుతము అరేబియన్ పెనిజులా మరియు దక్షిణ ఆసియాలలో ఉన్న సరికొత్త తోడేలు జనాభాను చాలా దగ్గరగా పోలి ఉంది. ఈ తోడేలు యూరప్ లో క్వాటర్నరీ గ్లేసిఏషన్ మొదటిలో దాదాపు 500,000 సంవత్సరముల క్రితము (ఉపజాతులు చూడండి) ఒక్కప్పుడు విస్తరించాయని అనుకుంటారు.[4] ఉత్తర అమెరికాలో రన్చోలాబ్రెయాన్ సమయములో మోస్బాచెన్సిస్ లు కానిస్ లుపుస్  దిశలోనే తిరిగి పరిణమిల్లాయి. అక్కడ, కానిస్ డైరుస్  అని పిలవబడే ఒక పెద్ద కానీడ్ జాతికి చెందినవి ఉండేవి, కానీ వాటి ప్రధాన ఆహారము తుడిచి పెట్టుకుపోవడముతో, అవి కూడా 8,000ల సంవత్సరముల క్రితము అంతరించిపోయాయి. క్రొత్తగా వచ్చిన బూడిద రంగు తోడేళ్ళతో మిగిలి ఉన్న కొంచెం ఆహారము కోసము జరిగిన పోటి కూడా అవి తగ్గిపోవడానికి కారణము అయి ఉండవచ్చు. ఇలా అత్యంత భయంకరమైన తోడేళ్ళు అంతరించిపోవడముతో బూడిద రంగు తోడేళ్ళు మాత్రమే మిగిలిన పెద్ద, ఎక్కువగా ఉన్న కానిడ్ జాతికి చెందిన జంతువులు అయ్యాయి.[3]
ఉత్తర అమెరికాలో చాలా జాతులకు చెందిన చాలా మంది ప్రజలు సరిహద్దులలో ఉండడము వలన తిరిగి రావడం చాలా క్రమాలలో జరిగింది. ఈ జనాభా (ఎత్తైన ఆర్కిటిక్ ఐలాండ్స్ పై సీ.ఐ.ఆర్క్టోస్  లు,తూర్పు వైపు అడవులలో సీ.ఐ..ల్యకన్, దూరముగా దక్షిణమున సీ.ఐ.బైలీ  మరియు సీ.ఐ.రూఫుస్  ద్వీప ప్రాంతములో కనిపెట్టబడ్డాయి) యురేషియా నుండి అంతకు పూర్వము వలస వచ్చిన వారిలో బ్రతికి ఉన్నవారిని సూచిస్తూ ఉండవచ్చు. సీ.ఐ.బైలీ,సీ.ఐ..ల్యకాన్,సీ.ఐ.రూఫుస్ లు ప్రాచీన ఆలోచనా విధానమును చూపిస్తాయి మరియు వీటి పద్ధతుల మధ్య పోలికలను చూపిస్తాయి. ఫాసిల్ పాత ప్లిస్టోసెనేలో పెద్ద శరీరము కలిగిన తోడేళ్ళు, C. l.అర్క్టస్ మరియు C.l. అల్బాస్  లకు సమానమైనవి, దక్షిణ కాలిఫోర్నియా తీర ప్రాంతములో ఉన్నాయి. ఇది, ఒకప్పుడు ఇక్కడ ఉత్తర అమెరికాకు చెందిన తోడేళ్ళ సంతతి ఉండేదని సూచిస్తోంది. ఇవి ఇప్పుడు అవి ఇక్కడ ఉండడము లేదు. చిన్న తోడేళ్ళ ఫాసిల్ లు సీ.ఐ.బైలీ  వంటివి కన్సాస్ మరియు దక్షిణ కాలిఫోర్నియాలలో కనిపెట్టబడ్డాయి. ఇది పాత ప్లిస్టోసెనే జనాభా పెద్దది, ఆర్కిటిక్ రూపములలో ఉన్నవి దక్షిణముగా వలస వెళ్లి, కొద్దిగా వేడిని అలవాటు చేసుకున్నాయి.[5]
ఇప్పుడు అంతరించిపోయిన జపనీస్ తోడేళ్ళు ప్లిస్టోసీన్ సమయములో 20,000 సంవత్సరముల క్రితము, అది ముఖ్య భూమి అయిన ఆసియా నుండి విడిపోకముందు, కొరియన్ పెనిజులా మరియు జపాన్ లకు పెద్ద సైబెరియన్ తోడేళ్ళ నుండి వచ్చాయి. హోలోసీన్ సమయములో, సుగరు స్ట్రైట్ వెడల్పై హోన్షును హోక్కైదో నుంచి విడగొట్టింది, దీని వలన వాతావరణములో చాలా మార్పులు వచ్చాయి. దాని వలన పెద్ద శరీరము కలిగిన జంతువులు వధించబడ్డాయి. జపనీస్ తోడేళ్ళు ఈ వాతావరణము మరియు ప్రకృతిలో వస్తున్న మార్పులు తట్టుకోగాలిగేలా 7,000–13,000 సంవత్సరముల క్రితము ఐలాండ్ ద్వార్ ఫిజం అనే పద్ధతికి గురి అయ్యాయి. సీ.ఐ.హట్టాయి (అంతకు ముందు హోక్కైదోలో ఉండేది) తన దక్షిణ కజిన్ అయిన సీ.ఐ.హోడోఫీలాక్స్  కంటే చాలా పెద్దది, ఎందుకంటే అవి చాలా ఎత్తుగా ఉంటాయి మరియు వాటికి మంచిగా ఆహారము దొరుకుతుంది, దానితో పాటుగా సైబీరియా తోడేళ్ళ నుండి వస్తూ ఉన్న జన్యువులు కూడా చాలా ఉపయోగపడుతున్నాయి.[6]
ఉపజాతులు


As of 2005,[7] బూడిద రంగు తోడేళ్ళలో ఎర్ర తోడేలు మరియు,కానిస్ ల్యూపస్ దింగో  మరియు కానిస్ ల్యూపస్ ఫామిలియారిస్ అనే రెండు పెంపుడు కుక్కల జాతికి చెందినఉపజాతులుతో సహా 39 ఉపజాతులు గుర్తించబడ్డాయి. తోడేళ్ళ ఉపజాతులను రెండు విభాగములు చేసారు:
"నార్తరన్ వోల్వ్స్(ఉత్తర తోడేళ్ళు) ": ఉత్తర అమెరికా, యూరప్ మరియు ఉత్తర ఆసియాలలో ఉండే పెద్ద శరీరము, పెద్ద మెదడు మరియు బలమైన కార్నిసల్ లు కలిగి ఉన్న తోడేళ్ళు.[8]

"సదరన్ వోల్వ్స్(దక్షిణ తోడేళ్ళు) ": ఇవి అరేబియన్ పెనిన్సులా మరియు దక్షిణ ఆసియాలు స్వస్థలముగా కలిగినవి. అవి వాటి పొట్టి బొచ్చు,[9] చిన్న మెదడు మరియు బలహీనమైన కార్నిసల్ ల ద్వారా తెలుసుకోబడతాయి. వీటి శిలాజములు యురోపియన్ తోడేళ్ళను బాగా పోలి ఉండి,[4] దాదాపుగా వాటిని సూచిస్తున్నాయి మరియు అవి అమెరికన్ మరియు యురోపియన్ల వారసత్వము కలిగి కేవలము 150,000 క్రితము వాటికి వ్యతిరేకముగా ఉంటాయి. వీటి DNA వరుసలలో వచ్చిన మార్పుల పద్ధతిని చూస్తే అవి దాదాపుగా 800,000 వేల సంవత్సరములుగా ఉన్నట్లుగా తెలుస్తుంది.[10] ఇవి పొట్టిగా ఉండి, పదునుగా మొరగడం [8] మరియు ఊళ వేయడం చేయగలవు.[11] అందుకే కుక్కలు మరియు దింగోలు ఈ సముహము నుండే పుట్టుకొచ్చాయని అనిపిస్తుంది.[8][12]
ఉత్తర మరియు దక్షిణ ప్రాంతములకు చెందిన తోడేళ్ళకన్నా మధ్య మరియు తూర్పు ప్రాంతమునకు చెందిన తోడేళ్ళు మధ్యస్థముగా ఉంటాయి.[4] తోడేళ్ళ జనాభాలో మెదడు పరిమాణములో తేడాలు బాగా నిర్వచించబడ్డాయి, ఉత్తర యురేషియాకు చెందిన వాటి మెదడు అన్నిటికంటే పెద్దగా ఉంటుంది, ఉత్తర అమెరికాకు చెందిన తోడేళ్ళ మెదడు కొంచెము చిన్నగా ఉంటుంది మరియు దక్షిణ ప్రాంతానికి చెందినవి అన్నిటిలోకి చిన్న మెదడు కలిగి ఉంటాయి. ఉత్తర ప్రాంత తోడేళ్ళ కంటే దక్షిణ ప్రాంత తోడేళ్ళ మెదళ్ళు 5–10% చిన్నవి.[13] ఉత్తర మరియు దక్షిణ ప్రాంతముల తోడేళ్ళ ప్రవర్తన మరియు బాహ్యరూపం వేరు వేరు అయినప్పటికీ, వాటితో సహజీవనము చేయించవచ్చు. లండన్ యొక్క జూలాజికల్ గార్డెన్ వారు ఒకసారి ఒక యురోపియన్ మగ తోడేలు మరియు ఒక భారతీయ ఆడ తోడేలు సహజీవనము చేసేలా చూడగలిగారు. తత్ఫలితముగా పుట్టిన పిల్ల దాదాపుగా తన తండ్రిని బాగా పోలి ఉంది.[14]
పెంచుకోవడము


మైటోకోన్డ్రియాల్ DNA కొరకు కుక్కల పై మరియు యురేశియన్ ప్రాంతపు తోడేళ్ళ పై జరుగుతున్న జన్యుపరమైన ప్రయోగములు తోడేళ్ళు పాతకాలపు కుక్కల జాతి నుంచి వచ్చాయని నిర్థారించాయి. పెంపుడు కుక్కలు నాలుగు రకముల mtDNA వారసత్వములను కలిగి ఉంటాయి, ఇవి నాలుగు వేరు వేరు పెంపుడు సంఘటనలను సూచిస్తాయి.[16] తరువాత జరిగిన ఒక పరిశోధన mtDNA ఆధారముగా మొత్తము కుక్కల జనాభా ఒకే ఒక్క తూర్పు ఆసియా ప్రాంత జన్యువు కలిగి ఉన్నట్లుగా సూచిస్తోంది తెలిపింది,[17] మరొక పరిశోధన ఇంకా ఎక్కువ న్యూక్లియర్ మార్కర్ ల వివరములతో, మధ్య తూర్పు ప్రాంతమును కుక్కలలోని జన్యువుల తేడాలకు ముఖ్యమైన ఆధారమైన ప్రాంతముగా మరియు ఎక్కువ పెంపుడు సంఘటనలు జరిగే ప్రాంతముగా గుర్తించింది.[18] కన్మింగ్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ జువాలజీ ద్వారా జరిగిన ఒక పరిశోధన పెంపుడు కుక్కలు, 16,300 సంవత్సరముల క్రితము చైనాలో యంగ్త్సే నది ప్రాంతములో ఉన్న తోడేళ్ళ సంతతికి చెందిన వాటిగా గుర్తించింది.[19] బాహ్యరూప పోలికలు మధ్య తూర్పు మరియు దక్షిణ ఆసియా ప్రాంతముల జాతికి చెందిన బూడిద రంగు తోడేల యొక్క సంతతి నుండి తోడేలు వచ్చింది అనే విషయమును స్పష్టం చేసాయి.[4]

అసలైన మూలములు ఏ ప్రదేశము నుండి వచ్చాయి అనేది ఏప్పుడూ చర్చనీయాంశమే. కుక్కలు అసహజమైన పద్ధతిలో ఎంపిక వలన వచ్చాయి అన్న నమ్మకము ఉన్నప్పటికీ, మనుషులతో పెద్ద తోడేళ్ళ మచ్చిక వలన, కొంతమంది పెద్దలు స్థిరమైన గృహములు కడుతున్నప్పుడు, వీటిని పెంచుకోవడము అనే పద్ధతి సహజమైన ప్రక్రియగా వచ్చింది అని సమాధానపడ్డారు, దీని వలన తోడేళ్ళకు ఒక క్రొత్త నివాస ప్రాంతము (ఇళ్ళ మధ్యలో) దొరికింది. అలా ఆ తోడేళ్ళు మనుషులతో సంబంధములు ఏర్పరచుకుని, వారు వదిలేసిన వాటి పై ఆధారపడి బ్రతకడం మొదలైంది, ఇలా చాలా తరములు జరగడముతో మనష్యులతో వాటి దగ్గరితనము పెరిగింది మరియు వాటికి పెద్ద ఆట అయిన వేట కొరకు ఉన్న శరీర నిర్మాణముతో పని లేకపోవడముతో, శరీరములో కూడా తదనుగుణంగా మార్పులు వచ్చాయి.[20][21]
కుక్కలు, తోడేళ్ళకు దగ్గరగా ఉన్న జాతి అయినప్పటికి (తోడేళ్ళు మరియు కుక్కల మధ్య వరుసల తేడా 1.8% మాత్రమే, అదే బూడిద రంగు తోడేళ్ళకు ఇథియోపియన్ తోడేళ్ళు మరియు కోయేట్స్[22] మధ్య తేడా 4%), వాటి మధ్య శారీరిక మరియు ప్రవర్తనలలో చాలా తేడాలు ఉన్నాయి. పోలికల కోసము చేసిన పరిశోధనలలో కుక్క మరియు చిన్నతోడేళ్ళ ప్రవర్తన మరియు శరీర ధర్మములు నియోటని మరియు పెడోమార్ఫిజంలను ఉదాహరణగా చూపిస్తూ వాటికి దగ్గరగా ఉన్నాయి.[23]
తోడేళ్ళ బుల్లె పెద్దగా, గుండ్రముగా ఉంటుంది, అదే కుక్కలకు చిన్నగా, మెలితిరిగి ఉంటుంది.[24] ఒకే పరిమాణంలో శరీరం కలిగిన కుక్కలు మరియు తోడేళ్ళలో పోలిక చూస్తే, తోడేళ్ళు 20% ఎక్కువ వెడల్పైన పుర్రెలు మరియు 10% పెద్ద మెదళ్ళు, అలాగే పెద్ద పళ్ళు కలిగి ఉంటాయి.[25] తోడేళ్ళ యొక్క ప్రీమోలార్స్ మరియు మొలార్స్ చాలా సన్నగా ఉంటాయి, ఇంకా క్లిష్టమైన అర్ధచంద్రాకారము కలిగి ఉంటాయి.[26] కుక్కలకు ప్రి-కాదల్ గ్రంథి ఉండదు కనుక సంవత్సరమునకు రెండుసార్లు ఎదకు వస్త్తాయి, అదే తోడేళ్ళు ఐతే ఒక్కసారే ఎదకు వస్తాయి.[15]
తోడేళ్ళ ముందుకాళ్ళు కుక్కల కాళ్ళ కంటే దగ్గరగా ఉంటాయి, వెనుకగా ఉన్నవి ఇంకా దూరముగా ఉంటాయి. వాటి తోకలు సూటిగా కానీ, కొంచెం శరీరము వైపుగా వంకర తిరిగి కానీ ఉంటుంది, అదే కుక్కల తోక కొంచెం వంకర తిరిగి ఉంటుంది. తోడేల యొక్క పాదముద్రలు కుక్క పాదముద్రల కన్నా పెద్దవి.[21] కుక్కల పాదముద్రలు తోడేళ్ళ ముద్రల కంటే గుండ్రముగా ఉన్నప్పటికీ, వాటి పాదముద్రలు ఏవి దేనివో సరిగ్గా నిర్ధారణ చేయడము దాదాపు అసాధ్యము.[27]
శరీర నిర్మాణ వివరణ

అనాటమీ
బూడిద రంగు తోడేళ్ళు సన్నగా, పెద్దగా, లోపల ఉన్న ప్రక్కటేముకలు మరియు వాలుగా ఉన్న వెన్నుముక కలిగి ఉన్న బలమైన జంతువులు. వాటి పొట్టలు లోతుగా ఉంటాయి మరియు మెడలో చాలా కండరాలు ఉంటాయి. వాటి కాళ్ళు చాలా పొడవుగా, బలముగా, కుక్కతో పోలిస్తే చిన్న పాదముద్రలు కలిగి ఉంటాయి.[28] ముందు కాళ్ళకు ఐదు మరియు వెనక కాళ్ళకు నాలుగు వేళ్ళు ఉంటాయి. ముందు కాళ్ళు గుండెలోకి చొచ్చుకుని వెళ్ళినట్లు ఉంటుంది, మోచేతులు లోపలి వైపుకు ఉంటాయి మరియు కాళ్ళు బయటకు వస్తాయి.[24] ఆడవాటికి సన్నటి కండలు మరియు నుదురు,పలుచటి మెడలు, కొంచెం చిన్న కాళ్ళు మరియు మగవాటికంటే చిన్న భుజములు కలిగి ఉంటాయి.[29] తోడేళ్ళు వాటి పరిమాణమునకు తగినట్లు శక్తి కలిగి ఉండి, గడ్డకట్టుకుపోయిన గుర్రమును లేదా మూస కళేబరాన్ని అయినా లాగుకుని వెళ్ళగలవు.[30]

అవి గంటకు 56–64 కిలోమీటర్ల వేగముతో పరిగెత్తగలవు, అలాగే కొంచెం తక్కువ వేగముగా 20 నిముషముల పాటు ఆగకుండా పరిగెత్తగలవు.[31] చల్లటి వాతావరణములో, శరీరములో వేడి నిలబెట్టుకోవడానికి రక్తమును చర్మము దగ్గరగా వెళ్లకుండా తగ్గించగలవు. పాదముల క్రింద వేడి శరీరముతో సంబంధము లేకుండానే ఉంచబడుతుంది.మంచుపై ఉంటే గడ్డకట్టుకుని పోవడానికి కావలసిన దానికంటే ఒక డిగ్రీ ఎక్కువగా కాళ్ళ క్రింద వేడి ఉంటుంది.[32] పెద్ద తోడేళ్ళలో నరములు 460–575 సెంటిమీటర్లు ఉంటుంది, శరీరము పొడవు 4.13–4.62 ఉంటుంది.[33] పొట్ట 7–9 కేజీల (15–20lb) ఆహారము[24] పెట్టుకోగలుగుతుంది, అలాగే 7.5 లీటర్ల (8 U.S. qt) నీటిని దాచుకోగలదు.[34] కాలేయము మగవాటిలో 0.7–1.9 కేజీలు (1.6–4.2lb) మరియు ఆడవాటిలో 0.68–0.82 కేజీలు (1.5–1.8lb) ఉండి చాలా పెద్దదిగా ఉంటుంది.[24]
తోడేళ్ళ తలలు పెద్దగా మరియు బరువుగా,వెడల్పైన నుదిటితో,బలమైన దవడలు మరియు పొడవైన, మోటైన కండలు కలిగి ఉంటాయి. చెవులు చాలా చిన్నగా మరియు త్రికోణముగా ఉంటాయి. తోడేళ్ళు తమ తల మరియు వెన్నుముక ఒకే ఎత్తులో పెట్టుకుని ఉంటాయి, కేవలము అరవడానికి మాత్రమే తల ఎత్తుతాయి.[28] వీటి సాజిటల్ మరియు లంబాయిడ్ శిఖలు బాగా ఎదిగాయి, మొదటిది బ్రేగ్మా కంటే ముందుగా ఉంటుంది, మరియు రెండువైపులా రెండు వంపులు కలిగి బయటకు పొడుచుకుని వచ్చి పోస్టోఆర్బిటల్ పద్ధతిని అనుసరిస్తుంది. లోపలి ఆర్బిటాల్ ప్రదేశము చక్కగా కొంచెం మెలి తిరిగి ఉంటుంది, వేరే మొద్దుగా ఉన్న పోస్టోఆర్బిటల్ పద్ధతుల మధ్య లాంగిట్యూడినల్ కంకావిటి కలిగి ఉంటుంది.[35] పళ్ళ అమరిక ఇలా ఉంది:

[36][37] హైనాలలో అంత బాగా కాకపోయినా, ప్రస్తుతము ఉన్న జాతులన్నిటిలోకి ఈ తోడేళ్ళ పళ్ళు చాలా బరువుగా మరియు పొడవుగా ఉండి, ఎముకలు కొరికివేయడానికి వీలుగా ఉంటాయి.[36][37] కేనైన్ పళ్ళు చాలా గట్టివి మరియు చాలా చిన్నవి (26mm).[24] ఒక జర్మన్ షెప్పర్డ్ ఎముకలను కొరికి పోడిచేయడానికి వాడే శక్తి 750lbf/in2 ఉంటే, ఈ తోడేళ్ళ శక్తి 1,500lbf/in2 గా ఉంటుంది. ఈ శక్తి చాలా ఎముకలను కొరికి తెరవడానికి,[38] మరియు ఒక్క క్షణములో కొరికి ఒక సగము ఇంచీ అంత లోతుగా గాట్లు పడేలా చేయడానికి సరిపోతుంది.[39]
ఇవి శారీరకంగా జర్మన్ షెప్పర్డ్ ను లేదా హస్కి లను పోలి ఉంటాయి, కానీ వాటి ఆర్బిటల్ యాంగిల్ 53°–60°,[24] కాకుండా 40°–45° ఉండడముతో ప్రత్యేకముగా ఉంటాయి మరియు వాటి పెద్ద సైజు మరియు పళ్ళ వలన కూడా అవి తెలిసిపోతుంటాయి (పెంపకాన్ని చూడండి).[40] కొయెట్ లతో పోల్చి చూస్తే, తోడేళ్ళు పెద్ద మరియు వెడల్పైన ముక్కులు, పొట్టి చెవులు,చిన్న మెదడు భాగము[24] మరియు పాదముల క్రింద ఒక లక్ష స్వేద గ్రంథులు కలిగి ఉంటాయి.[41] బంగారు నక్కలతో పోల్చితే, తోడేళ్ళు పెద్దవి మరియు బరువు ఉంటాయి, మరియు వాటితో పోల్చి చూస్తే పొడవైన కాళ్ళు, పొట్టి టోర్సాస్ మరియు పొడవు తోకలు ఉంటాయి.[42] పళ్ళు నక్కలంత పదునుగా ఉండవు,ముఖ్యముగా పై భాగములో, తక్కువ కస్ప్ లు ఉంటాయి, మరియు వెడల్పుగా కూడా ఉంటాయి.terete[43]
చుట్టుకొలతలు
ప్రస్తుతము ఉన్న కానిడే జాతికి చెంది, బ్రతికి ఉన్నవాటిలో కొన్ని ప్రత్యేకమైన జాతుల పెంపుడు కుక్కలు కాకుండా బూడిద రంగు తోడేళ్ళది పెద్ద జాతి.[24] ఈ తోడేళ్ళ సైజు ప్రపంచవ్యాప్తంగా చాలా మారుతూ ఉంది, ఎత్తు ప్రకారము పెరుగుతూ, తరుగుతూ బెర్గ్మన్ యొక్క సూత్రమును అనుసరిస్తుంది.[44] పెద్ద తోడేళ్ళ పొడవు 105–160cm (41–63in) మరియు భుజము ఎత్తు 80–85cm (32–34in) ఉంటుంది.[45] తోక, తల మరియు శరీరముల [46] పొడవులో 2/3 ఉంటుంది.పొడవు 29–50cm (11–20in)ఉంటుంది. చెవులు 90–110 millimeters (3.5–4.3in)ఎత్తులో ఉంటాయి,మరియు కాలు చివర 220–250mm ఉంటుంది.[45] తోడేలు బరువు అది ఉన్న ప్రదేశమును బట్టి మారుతుంది. సరాసరిగా, యురోపియన్ తోడేళ్ళ బరువు38.5 kilograms (85lb), ఉత్తర అమెరికా తోడేళ్ళ బరువు36 kilograms (79lb), మరియు భారతీయ, అరేబియాల తోడేళ్ళ బరువు 25 kilograms (55lb).[47]
ఏ తోడేళ్ళ సమూహములో అయినా ఆడ తోడేళ్ళు మగవాటికంటే 5–10lbs బరువు తక్కువ ఉంటాయి.[48] 54kg (120lbs) ల కంటే ఎక్కువ బరువు ఉండే తోడేళ్ళు కొన్ని అలాస్క,కెనడా,[48] మరియు ఇంతకముందు సోవియట్ యూనియన్ లలో ఉన్నట్లు ఆధారములు ఉన్నప్పటికీ, అలా ఉండడము అనేది చాలా చాలా తక్కువ మరియు అసహజము.[45][49] ఉత్తర అమెరికాలో అత్యంత బరువైనదిగా నమోదు అయిన తోడేలు తూర్పు మధ్య అలాస్కలోని 70 మైల్ రివర్ వద్ద 1939 జూలై 12న చంపబడింది మరియు దాని బరువు79 kilograms (174lb),[48], అలాగే అత్యంత బరువైనదిగా యురేషియాలో నమోదు అయిన తోడేలు రెండవ ప్రపంచ యుద్ధము తరువాత పోల్తావ్స్కిజ్ కు చెందిన కోబెల్యాస్కి ప్రాంతములో,ఉక్రైనియన్ SSR వద్ద వధించబడినది మరియు దాని బరువు 86 kilograms (190lb)[49].
బొచ్చు


బూడిద రంగు తోడేళ్ళు చాలా ఒత్తైన మరియు పట్టుకుచ్చు లాంటి చలికాలపు బొచ్చు కలిగి ఉంటాయి,అలాగే లోపల చిన్న బొచ్చు మరియు కాపాడడానికి పొడవైన, గట్టి జుట్టు కలిగి ఉంటాయి.[28] లోపలి చిన్న బొచ్చు వసంత కాలములో ఊడిపోయి, ఆకురాలే కాలములో మరలా పెరుగుతుంది.[47] ముఖ్యముగా వీపు పైనా, మెడ యొక్క ముందు భాగములలో పొడవైన జుట్టు బాగా పెరుగుతుంది. అలాగే పొడవైన జుట్టు భుజములపైన చూడవచ్చు, ఇవి దాదాపు మెడ పై భాగములో ఒక కిరీటములా తయారు అవుతాయి. బుగ్గలపై జుట్టు పొడవుగా ఉంది,ఉంగరములు తిరిగి ఉంటుంది. చెవులు చిన్న వెంట్రుకలతో కప్పబడి ఉండి బొచ్చుతో కనిపిస్తూ ఉంటాయి. చిన్నగా, ఎలాస్టిక్ లా ఉండి,దగ్గర దగ్గరగా ఉండే జుట్టు మోచేయి క్రింద నుండి అవయవాల వరకు, క్రింది నరముల వరకు ఉంటాయి.[50]
చలికాలములో ఈ బొచ్చు చాలా బాగా చలిని ఆపుతుంది; ఈ తోడేళ్ళు ఉత్తర ప్రాంతపు వాతావరణములో ఆరుబయట −40° చలి వద్ద కూడా వాటి వెనుక కాళ్ళ మధ్య శరీరము ఉంచి, తలను తోకతో కప్పుకుని హాయిగా సేదతీరగలవు. కుక్క బొచ్చు కన్నా తోడేలు బొచ్చు ఎక్కువ వేడిని ఇస్తుంది మరియు వొల్వరిన్ కారణముగా, వేడి గాలి తగిలినప్పుడు కూడా మంచును తీసుకోదు.[47] ఉత్తర తోడేళ్ళకు వేడి వాతావరణ పరిస్థితులలో బొచ్చు కోర్సర్ మరియు స్కార్సర్ కూడా.[28]
ఆడ తోడేళ్ళు మగవాటికన్న మెత్తటి బొచ్చుతో కూడిన మోచేతులు కలిగి ఉండి, మాములుగా పెద్దవి అయ్యేకొద్దీ ఇంకా ఇంకా మెత్తటి కోటులలా బొచ్చుతో ఉంటాయి. ముసలి తోడేళ్ళు మాములుగా తోక చివరన, ముక్కులో మరియు నుదుటి పై ఎక్కువ తెల్ల వెండ్రుకలు కలిగి ఉంటాయి. పాలిచ్చే తల్లులకు వాటి చనుకట్టు చుట్టూ కొంత జుట్టు పోయినప్పటికీ, మొత్తము మీద చలికాలపు బొచ్చు ఎక్కువ కాలము ఉంటుంది.[29] వెన్నుముక మధ్య భాగములో జుట్టు పొడవు 60–70mm ఉంటుంది. భుజములపై కాపాడే జుట్టు పొడవు మాములుగా 90mm కంటే ఎక్కువ ఉండదు కానీ ఎప్పుడైనా 110–130mm కూడా చేరవచ్చు.[51]
బొచ్చు కోటు యొక్క రంగులు పూర్తి తెల్లటి రంగు నుంచి ఆని లేత రంగులలో ఉండవచ్చు, లేత గోధుమ రంగు మరియు లేతపసుపు నుండి బూడిద రంగు వరకు, మరియు నలుపు రంగు వరకు ఏదైనా అవ్వవచ్చు.[52] ఆడ తోడేళ్ళ బొచ్చు రంగు ఎర్ర రంగుల కాంతులతో[53] ఉన్నప్పటికీ, ఆడ మగ జంతువుల మధ్య కోటు రంగుల మధ్య తేడా దాదాపు లేనట్లే అని చెప్పవచ్చు.[54] బొచ్చు రంగు ఏమీ రహస్యము కలిగి ఉండదు. కొంత మంది శాస్త్రవేత్తలు ఈ కలగలుపు రంగులు వాటి సంబంధములను గురించిన కొన్ని భావముల ప్రకటనకు ఉపయోగపడతాయని అభిప్రాయపడ్డారు.[55] నల్ల రంగు కలిగిన తోడేళ్ళు (తోడేలు మరియు కుక్కల సంయోగము వలన పుట్టినవి),యురేషియాలో అరుదుగా కనిపిస్తాయి, అడవి తోడేళ్ళ సంఖ్య బాగా తగ్గిపోవడముతో పెంపుడు కుక్కలతో వాటి సంయోగము గత వేయి సంవత్సరములుగా తగ్గిపోయింది.[56] అవి ఎక్కువగా ఉత్తర అమెరికాలో కనిపిస్తాయి.వయోమింగ్ లోని ఎల్లో స్టోన్ నేషనల్ పార్క్ లో క్రొత్తగా తేబడిన తోడేళ్ళ జనాభాలో సగము నల్ల తోడేళ్ళు ఉన్నాయి.[56] దక్షిణ కెనడా మరియు మిన్నెసోటాలలో బూడిద రంగు తోడేళ్ళ జనాభా ఎక్కువైనప్పటికీ, తెల్లవాటి కంటే నల్ల తోడేళ్ళ జనాభా చాలా ఎక్కువ.[52]
జ్ఞానేంద్రియాలు
వీటి ఆఘ్రాణ శక్తి వేటాడే కుక్కల జాతి జాతితో పోల్చితే చాలా తక్కువ, కానీ ఇవి నిషిద్ధ మాంసాహార వాసనను మాత్రమే దాదాపు 2–3km నుంచి పసిగట్టగలవు. అందుకే ఎక్కువ వాసన రాకపోవడముతో అవి దాగి ఉన్న పక్షులను లేదా కుందేళ్ళను పసిగట్టలేవు.[57] పెద్ద జంతువులు ఏమి తిన్నాయో, ఈ చిన్న తోడేళ్ళు వాసనను బట్టి గుర్తించగలవు.[58] వీటి వినికిడి శక్తి నక్కల కంటే ఎక్కువగా 26kH[59] పౌనఃపున్యాన్ని వినగలిగేలా ఉంటుంది. వాటి వినికిడి శక్తి ఆకురాలే కాలములో ఆకు పడిన శబ్దాన్ని కూడా వినగలిగేలా ఉంటుంది.[57] తోడేళ్ళు సంగీత పరికరముల ధ్వనులకు భయపడతాయనేది ఒక నిజము, ఎందుకంటే రీజెంట్ పార్క్ జూలో చిన్న హార్మొనీల వాయిద్య శబ్దములకు కూడా తోడేళ్ళు చాలా ఇబ్బందిని, బాధను వ్యక్తము చేసాయి.[60] రాత్రి సమయములలో వాటి శక్తి కుక్కల అంత శక్తివంతముగా ఉండదు కానీ కానిడే అంత గొప్పగా ఉంటుంది.[57]
ప్రవర్తన
సాంఘిక క్రమము

పేరు పొందిన సాహిత్యములో, తోడేళ్ళ సమూహములు ఒక గట్టి నిచ్చెన లాంటి విధానములో ఉన్నట్లుగా చెప్పబడ్డాయి, ఇందులో ముందుగా ఒక సంతతిని వృద్ధి చేసే "ఆల్ఫా" జంట ఈ సాంఘిక నిచ్చెనను యుద్ధము చేసి ఎక్కుతుంది,తరువాత వాటి క్రింద ఉండే "బీటా" తోడేళ్ళు, ఆ తరువాత మరింత తక్కువ విలువ కలిగిన, నిరంకుశత్వమును భరించే "ఓమెగా" తోడేళ్ళు ఉంటాయి. ఈ పదజాలము ఒకదానితో ఒకటి సంబనధము లేకుండా గొప్ప కోసము పోట్లాడుకునే వేరు వేరు జంతువులతో ఈ తోడేళ్ళ ప్రవర్తనను బట్టి ఉంది. అలాగే, సర్ధుకోవడము అనేది అన్ని సందర్భములో సాధ్యము కాదు కాబట్టి, మామూలు పరిస్థితులలో కూడా యుద్ధం తప్పనిసరి అవుతుంది. మాములుగా, అడవిలో తోడేళ్ళ సమూహములు చిన్ని కుటుంబము కంటే కొంచెం ఎక్కువగా ఉంటాయి సాధారణంగా అవి ఒక జంటగా వాటి బిడ్డతో ఉంటాయి.[61] ఉత్తర తోడేళ్ళ సమూహములు ఆఫ్రికన్ అడవి కుక్కలు మరియు మచ్చల హైయాన్స్ [62] అంత చిన్నగా కానీ,కోయేట్ ల అంత అస్థిరముగా కానీ ఉండవు.[63] దక్షిణ ప్రాంత తోడేళ్ళు సాంఘిక ప్రవర్తనలో కొయెట్ లను మరియు దింగోలను పోలి ఉంది, ఒంటరిగా కానీ లేదా జంటగా కానీ జీవిస్తుంటాయి.[64] ఒక సమూహములో దాదాపు 5–11 జంతువులు; అందులో 1–2 పెద్దవి, 3–6 పిల్లలు మరియు 1–3 ఎర్లింగ్ లు[65] ఉంటాయి. కొన్ని ప్రత్యేకమైన సముహములలో 42 తోడేళ్ళు కూడా ఉంటాయి. తోడేళ్ళ సమూహములు చాలా తక్కువగా వేరే వాటిని సముహములలోకి రానిస్తాయి. మాములుగా అయితే చంపేస్తాయి. కొన్ని అతి తక్కువ సందర్భములలో మాత్రమే వింత తోడేళ్ళను తమ సముహములోకి రానిస్తాయి, ఇలా వచ్చిన తోడేలు మాములుగా చిన్న పిల్ల తోడేలు 1–3 సంవత్సరములు కలిగినవి అయి ఉంటాయి మరియు చంపబడినవి పెద్దవి అయి ఉంటాయి.[66] ఇలా వాటిని దత్తత చేసుకోవడము అనేది చాలా సమయము తీసుకుంటుంది. వాటిని ముట్టడి చేసి అవి నిజముగా నమ్మదగినవి అని నమ్మకము కుదిరేదాకా వారాల తరబడి సమయము పడుతుంది.[67] అత్యంత అవసరమైన (వలస వెళ్లడమ, కాల్వింగ్ మొదలైనవి) సమయములో, వేరు వేరు తోడేళ్ళ సమూహములు తాత్కాలికముగా కలిసి వెళ్ళవచ్చు.[68] సరాసరి 11–24 నెలల వయస్సు ఉన్నవి, మరియు ఐదు నెలల వయసు ఉన్న తోడేళ్ళను మరియు ఐదు ఏళ్ళ వయసు ఉన్నవాటిని వాటి సమూహము నుండి విడివడి తమ సొంత కుటుంబములను ఏర్పరచుకోవాల్సిందిగా నమోదు చేస్తారు. ఇలా విడిపోవడానికి వాటి శారీరిక ఎదుగుదల మరియు ఆహారము మరియు ప్రత్యుత్పత్తికి సంబంధించిన అవసరములు కారణములు.[69]
పునరుత్పత్తి

తక్కువ తోడేళ్ళు ఉన్న ప్రాంతములలో, మాములుగా మొనోగమస్ అయి ఉన్నాయి.[70] జత కూడిన జంటలు వాటిలో ఏదో ఒకటి మరణిస్తే తప్ప, జీవితాంతము కలిసే ఉంటాయి. వాటిలో ఒకటి మరణిస్తే వెంటనే మరోకటి జంటను వెతుక్కుని కలిసి జీవిస్తుంది. ఏ తోడేళ్ళ సమూహములో అయినా మగవి బలముగా ఉంటాయి కాబట్టి, ఒంటరి ఆడ తోడేళ్ళు అరుదుగా ఉంటాయి.[71] పోలిగమి అనేది జరుగుతుంది, కానీ కొన్ని తక్కువ స్థాయి సందర్భములలో మాత్రమే అవుతుంది. ఆడ తోడేళ్ళ సమూహము యొక్క శిశుహత్యల వలన చాలా పిల్లలు పుట్టటం అనేది చాలా అరుదుగా సఫలీకృతం అవుతుంది.[72] మొదటిసారి గర్భము దాల్చడము అనేది వాతావరణ పరిస్థితులను బట్టి ఉంటుంది; ఆహారము బాగా దొరికినప్పుడు లేదా తోడేళ్ళ సమూహము బాగా ఉన్నప్పుడు, క్రొత్తగా దొరికిన వాటిని బాగా వాడుకోవడము కొరకు చిన్న వయసులోనే పిల్లలను కంటాయి. కొంచెం తక్కువ స్థాయికి చెందిన తోడేళ్ళు మాములుగా 9–10 నెలల వయసులోనే పిల్లలను కంటాయి, అదే మాములుగా అయితే 2 సంవత్సరముల వయస్సు గర్భధారణకు అనువైన సమయము. ఆడ తోడేళ్ళు దాదాపు సంవత్సరమునకు ఒకటి చొప్పున, ప్రతీ సంవత్సరము పిల్లలను కనగలవు. కోఏట్స్ లా కాకుండా, ఈ తోడేళ్ళు వాటి జీవిత పర్యంతములో ఎప్పుడూ కనగలిగే ఉంటాయి.[73] పిల్లలను కనలేక పోవడం అనేది సస్కట్చేవాన్[74][175] మరియు ఐస్లే రాయలే [75] లలోని ఆడ తోడేళ్ళలో ఒక ఇబ్బందిగా నమోదు అయినప్పటికీ, వావి వరుసలు లేకుండా ఉండటం చాలా అరుదుగా జరుగుతుంది.
గర్భధారణ సాధారణంగా చలికాలము ఆఖరులో ఉంటుంది. వయసులో ఉన్న తోడేళ్ళ కంటే, పెద్ద తోడేళ్ళు గర్భధారణ సమయము 2–3 వారములు ముందుగా ఉంటుంది. సంగమించవలసిన సమయమునకు ముందుగా తోడేళ్ళు కొంత సమయము ఎవరి దారిన అవి ఉంటాయి.[71] ఇంక సమయము రాగానే ఆడ తోడేలు తన తోకను ఒక ప్రక్కగా వంచి వాటి వుల్వాను చూపిస్తాయి. సంగమ సమయములో ఆ జంట దాదాపు 5–36 నిముషములు కలిసి ఉంటుంది. ఈ గర్భధారణ సమయము ఒక్క నెల మాత్రమే ఉన్నప్పటికినీ తోడేళ్ళు, కుక్కలలా మరొక జతను సంగమించడానికి వెతుక్కోవు. కడుపుతో ఉన్నప్పుడు ఆడ తోడేళ్ళు వేరే జంతువుల వలన దాడులు జరగడానికి అవకాశము ఉన్న తమ స్థలముల నుండి దూరముగా నేల మాళిగలో ఉండిపోతాయి.[76] పెద్ద తోడేళ్ళు తాము అంతకు ముందు కన్న ప్రదేశములలో ఉండిపోతే, చిన్న తోడేళ్ళు వాటి జన్మ స్థానమునకు దగ్గరగా ఉంటాయి. ఈ గర్భావస్థ దాదాపు 62–75 రోజుల పాటు ఉంటుంది, పిల్లలు మాములుగా వేసవి కాలములో పుడతాయి.[77] ఒక కాన్పులో 5–6 పిల్లలను కలిగి ఉంటుంది. 14–17 గుంపుగా ఉండడము అనేది 1% జరుగుతుంది.[78] ఆహారము సమృద్ధిగా ఉన్న ప్రదేశములలో గర్భాశయం బరువు కూడా పెరుగుతుంది.[79] తోడేళ్ళు వేరే కాన్డిడ్ జాతుల కంటే చిన్న గర్భాశాయములో పెద్ద పిల్లలను కలిగి ఉంటాయి.[80] అవి పుట్టినప్పుడు చూడలేవు మరియు వినలేవు, అలాగే మెత్తటి,మట్టి రంగు బొచ్చులో కప్పబడి ఉంటాయి. అవి పుట్టినపుడు 300–500 గ్రాముల బరువు ఉండి, 9–12 రోజుల తరువాత చూడగలుగుతాయి. నెల తరువాత పాలు ఇంక రావు. పిల్లలు వాటి నేలమాళిగను మూడువారముల తరువాత మొదటిసారిగా వదులుతాయి. ఒకటిన్నర నెలల తరువాత అవి ప్రమాదము నుంచి తప్పించుకుని పారిపోగలుగుతాయి. తల్లి తోడేలు తనకు,బిడ్డకు ఆహారము కొరకు తండ్రి తోడేలు పై ఆధారపడుతుంది, మొదటి కొన్ని వారముల వరకు ఆ నేలమాళిగను విడిచి పెట్టదు.[80][81] తల్లి తోడేలులా, తండ్రి తోడేలు పిల్లల కొరకు ప్రత్యేకముగా ఏమీ ఆహారము తేదు, కేవలము తన వేటలో చిన్న ముక్కలు మాత్రము తెస్తుంది. బిడ్డకి పాలివ్వడం పూర్తికాకుండానే తల్లి చనిపోతే, ఆ సముహములోని ఇతర ఆడ తోడేళ్ళు ఆ పిల్లలు పాలు పడతాయి.[82] పిల్లలు 3–4 వారముల వయసులో ఘనాహారము తినడము మొదలుపెడతాయి. పిల్లలు మొదటి నాలుగు నెలలు బాగా త్వరగా పెరుగుతాయి., ఈ సమయములో వాటి బరువు దాదాపు 30 రెట్లు పెరుగుతుంది.[80][81]
నేల మాళిగ మరియు వసతి
తోడేళ్ళు వాటి చక్కటి విశ్రాంతి కొరకు వేరు వేరు ప్రదేశములు వాడతాయి;చల్లటి మరియు గాలి తీవ్రంగా వీస్తున్న సమయములలో అవి పై కప్పు ఉన్న ప్రదేశములు ఉన్నవి కావాలని అనుకుంటాయి, అలాగే మాములుగా, వేడిగా ఉన్న వాతావరణములో బయటనే పడుకుంటాయి. ఆకురాలే మరియు వసంత కాలములో అవి బాగా తిరిగగలిగి ఉంటాయి కాబట్టి అవి ఎక్కడ ఉన్నా కూడా బయట ఉండడానికే ఇష్టపడతాయి. అసలైన నేలమాళిగలు వేసవిలో పిల్లలు ఉండడము కొరకు తయారు చేయబడతాయి. ఇవి నిర్మించేటప్పుడు ఆడ తోడేలు రాళ్ళలోని ఫిస్సర్లను, నది ఒడ్డున దొరికే క్లిఫ్ఫ్ ల వంటి సహజమైన పదార్ధాలు వాడుతుంది మరియు రంధ్రములను మొక్కలు, పొదలతో కప్పేస్తుంది. కొన్ని సమయములలో, నేలమాళిగ దాదాపు చిన్న నక్కల వంటి, హాజెల్ లేదా మర్మోట్ వంటి జంతువులు పట్టేటంత ఉంటాయి. ఒక మాళిగ పెద్దగా కానీ లేదా కొంత భాగము తిరిగి నిర్మించబడడము కానీ జరుగుతుంటుంది. చాలా అరుదుగా ఆడ తోడేలు తానే 1-3 ప్రవేశములు మరియు చిన్నగా ఉన్న నేలమాళిగను త్రవ్వుతుంది.[83] తోడేళ్ళు తమను తాము పరాన్న జీవుల నుండి రక్షించుకోవడము కొరకు గృహములను వరుసగా కట్టవు.[84] మాములుగా ఈ నేలమాళిగలు నీటి వసతి నుండి 500 మీటర్ల దూరంలోనే నిర్మించుకుంటాయి. విశ్రాంతి తీసుకునే ప్రదేశములు, పిల్లల కొరకు ఆడుకునే ప్రదేశములు మరియు ఆహార నిలవ ప్రదేశములు ఈ నేలమాళిగ చుట్టూ కనిపిస్తాయి. మూత్రము మరియు కుళ్ళిపోయిన ఆహారముల నుండి వచ్చే దుర్వాసన వేటాడే పక్షులైన మగ్పిలను మరియు రాబందులను ఆకర్షిస్తాయి. దాక్కోడానికి సరైన ప్రదేశములు అవ్వడముతో, ఈ తోడేళ్ళ నేలమాళిగలు వేరే తోడేలు కుటుంబముచే ఆక్రమించబడతాయి. ఇవి మనుష్యుల దృష్టి నుండి దూరముగా ఉండాలనుకున్నా, అవి ఎక్కువగా గృహముల సముదాయములకు దగ్గరగా,బాటల వెంటా మరియు రైలు మార్గముల దగ్గర ఉన్నట్లుగా తెలుస్తోంది.[83]
ప్రదేశమును బట్టి ప్రవర్తన

తోడేళ్ళు బాగా కాపాడుకోగలిగే జంతువులు, అవి మాములుగా వాటికి సరిపోయే దానికంటే ఎక్కువ ప్రాంతమును ఎంచుకుంటాయి,దానివలన వాటికి ఏప్పుడూ సమృద్ధిగా ఆహారము దొరికేలా చూసుకుంటాయి. ఆ ప్రాంతముల సైజు ఎక్కువగా అక్కడ ఎంత ఆహారము దొరుకుతుంది అనే విషయము మీద ఆధారపడి ఉంటుంది.ఆహారము ఎక్కువగా దొరికే ప్రదేశములలో ఈ తోడేళ్ళ సమూహముల నివాస ప్రాంతములు చిన్నవిగా ఉంటాయి. ఈ తోడేళ్ళ సమూహములు ఏప్పుడూ ఆహారమును అన్వేషిస్తూ దాదాపు ఒకరోజు 9% (దాదాపు 25km/d లేదా 15mi/d) ప్రాంతములో తిరుగుతాయి. ఈ ప్రాంతములో దాదాపు ముఖ్యమైన ప్రాంతము35km2 (14sqmi), ఇందులో అవి దాదాపు వాటి సమయములో 50% గడుపుతాయి.[85] ఆహారము వాటి ప్రాంతము బయట చాలా ఉండవచ్చు. చాలా ఆహారము దొరుకుతున్నప్పటికీ, వాటి సరిహద్దు ప్రాంతములలో వేరే సమూహముల దాడికి భయపడి తోడేళ్ళు ఎంతో అత్యవసర పరిస్థితి వస్తే తప్ప ఆహర అన్వేషణకు వెళ్లవు.[86] పిల్లలు దాదాపు ఆరు నెలల వయసు కలిగినవి అయ్యి, వాటికి కూడా పెద్దవాటి అంత ఆహార అవసరము వచ్చిన తరువాత ఈ ప్రాంతపు సరిహద్దులు పెరగవచ్చు. అన్నిటిలోకి ఆక్రమించబడిన చిన్న ప్రాంతముగా గణుతి కెక్కినది ఆరు తోడేళ్ళు కలిగిన సమూహము యొక్క 33km2 ల దక్షిణ తూర్పు ప్రాంతమైన మినేసొట్ట ప్రాంతము. అన్నిటిలోకి పెద్దది అలస్క లోని పది తోడేళ్ళ సముహను 6,272km2 ల సరిహద్దు కలిగి ఉంది. కొన్ని ప్రాంతములలో, తోడేళ్ళు వాటి ఆహారములు వలసవెళ్ళే సమయములో తమ తమ ప్రాంతములను మార్చుకోవచ్చు.[87]
తోడేళ్ళు వాటి ప్రాంతముల సరిహద్దులను వాసన పసిగట్టటం ద్వారా మరియు దాడికి దిగడము ద్వారా లేదా అరిచి గోల పెట్టడం ద్వారా కాపాడుకుంటాయి (సమాచార మార్పిడి చూడండి). వాసన ద్వారా సరిహద్దులను సూచించడం జరుగుతుంది, ఇందులో మూత్ర విసర్జన చేయడము,నేలను గీకడము వంటి పనులు ఉంటాయి. ఈ వాసనల మార్క్ లు వాటి ప్రాంతములలోని ప్రతీ 240 మీటర్లకు ఒకసారి మాములుగా రోజు ప్రయాణించే మార్గములు మరియు కూడళ్ళలో ఉంటాయి. అలాంటివి 2–3 వారములు[87] ఉంటాయి, మరియు సహజముగా రాళ్ల దగ్గరగా,గుట్టల దగ్గరగా,చెట్ల దగ్గరగా లేదా పెద్ద జంతువుల అస్థి పంజరముల వద్దా ఉంచబడతాయి.[88] ఇలా వాసనల ద్వారా మరియు ఉళల వలన వేరే తోడేళ్ళ సమూహమును ఆపడము సాధ్యము కాకపోతే, అప్పుడు పెద్ద గొడవలకు దారి తీస్తుంది.[87] ఇలాంటి సరిహద్దు పోరాటములు తోడేళ్ళు చనిపోవడానికి ఉన్న ముఖ్యమైన కారణములలో ఒకటి. ఒకరు మిన్నెసోటాలో తోడేళ్ళ మరణముల గురించి మరియు డేనాలి జాతీయ వనము మరియు అభయారణ్యము లలో గురించి విచారించి 14–65% వరకు తోడేళ్ళ మరణములు కేవలము వేరే తోడేళ్ళ వలన కలిగిన గొడవల వలననే అని తేల్చారు.[89] నిజానికి, 91% మరణములు, గాయములు మొదలైనవన్నీ ఈ తోడేళ్ళ సముహములలో వాటి ప్రక్క 3.2km (2.0mi)సరిహద్దులలో ఉండే వాటి వల్లనే వస్తాయి.[90] ఎందుకంటే సరిహద్దును దాటడము అనేది చాలా పెద్ద తప్పు,అలాంటివి కోపము వలనా మరియు హింసించే ఆలోచనా విధానము వలనా చాలా పెద్దతప్పులుగా నిర్ణయించబడతాయి.[87]
ఆహారం
తోడేళ్ళు ఇదే తినాలి అన్న నియమములు ఉన్నవి కానప్పటికీ,ముఖ్యముగా మధ్య లేదా పెద్ద రకమైన నిషిద్ధ (కొన్ని సందర్భాలలో తమ పరిమాణము కంటే 10–15 రెట్లు పెద్దవాటిపై[91]) ఆహారము కొరకు ఆధార పడతాయి. మధ్యస్థముగా లేదా చిన్న ప్రాణులను ఇవి ఆహారము కొరకు వేతాడతాయి, వాటిలో మర్మాట్ లు,కుందేళ్ళు, బాడ్జర్ లు,నక్కలు, పోల్ పిల్లులు, ఉడుతలు,ఎలుకలు, హమ్స్తర్ లు, వోల్ లు,ఇతర రాడేంట్స్ మరియు ఇన్సేక్తివర్ లు కూడా ఉన్నాయి. అవి ప్రత్యేకముగా జల పక్షులను మరియు వాటి గుడ్లను తింటాయి (ముఖ్యముగా మంచు కరిగే సమయములో మరియు చలి కాలములో, వాటి క్రొవ్వును కలిగి మరియు బొద్దుగా ఉండే మాంసము ఇవి క్రొవ్వును దాచుకోవడానికి ఉపయోగపడతాయి కాబట్టి తింటాయి.).[92][93] అలాంటి ఆహారములు తక్కువ పడ్డప్పుడు అవి బల్లులు,పాములు,కప్పలు, ఏప్పుడైనా టోడ్స్ మరియు కొన్ని పెద్ద కీటకములపై ఆహారము కొరకు ఆధారపడతాయి. అవి కూడా దొరకని పరిస్థితులలో తోడేళ్ళు జంతువులను పూడ్చి పెట్టిన ప్రదేశములు మరియు కబేళాలకు వెళ్లి నిషిద్ధం కూడా సంతోషముగా తినగలవు.[92] అస్త్రఖాన్ లోని తోడేళ్ళ సమూహములు కాస్పియన్ సముద్రపు ఒడ్డున కాస్పియన్ సీలు చేపలను వేటాడతాయి.[94] అలాస్క మరియు కెనడా లోని పడమర ప్రాంతములలోని తోడేళ్ళు సాల్మన్ తినడము కూడా గమనించ బడింది.[95] స్వజాతి మాంస భక్షణ అనేది తోడేళ్ళలో మామూలే; బాగా చలి కాలములో సమూహములు అందులోని బలహీనమైన మరియు గాయాల పాలై ఉన్న తోడేళ్ళపై దాడి చేసి, వాటిని చంపివేసి వాటి శరీరములను తినివేస్తాయి.[96][97][98] ఏది ఏమైనా, అవి కొయెట్స్ లాగా కొన్నిసార్లు అయిన కూడా వాటి పిల్లలను తినవు.[82] మనుష్యులు అతి తక్కువగా, మరియు ప్రత్యేక సందర్భములలో తోడేళ్ళచే వేటాడబడతారు (చూడండి ఎటాక్స్ ఆన్ హ్యుమన్స్ ).[99][100][101][102] తోడేళ్ళు వాటి ఆహారమును పండ్లు మరియు కూరగాయలతో భర్తీ చేస్తాయి; అవి పర్వతసానువులలో దొరికే బెర్రి పండ్లు,లోయలలోని లిల్లీలు, బిల్ బెర్రీలు, బ్లూ బెర్రీలు మరియు కౌబెర్రీలు ఇష్టముగా తింటాయి. ఇంకా నైట్ షేడ్,యాపిళ్ళు మరియు పియర్స్ కూడా తింటాయి. అవి వేసవి కాలములో కర్బూజా తోటలకు వెళ్లి తింటుంటాయి.[96] తోడేళ్ళు ఆహారము లేకుండా చాలా సమయము ఉండగలవు, రెండు వారములు ఆహారము లేని పరిస్థితి కూడా తోడేల యొక్క కండల శక్తిని తగ్గించలేదు.[34]
యురేషియాలో,చాలా తోడేళ్ళ జనాభా పెంపుడు జంతువులైన గొర్రెలు,పందులు వంటి వాటిపై మరియు మనుష్యులు ఎక్కువగా ఉన్న ప్రదేశములలో చెత్తపై ఆధారపడి బ్రతుకుతూ ఉంటాయి, రష్యాలో మరియు తూర్పు యూరప్ లోని ఇంకా కొన్ని పర్వత ప్రాంతములలో తోడేళ్ళకు చుంచు ఎలుక,ఎర్ర జింక,రో జింక మరియు అడవిపంది వంటివి ముఖ్య ఆహారములు. ఇంకా ఇతర ఆహారములలో, రీ ఇండీర్, మౌఫ్లన్,వైజెంట్, సైగ,ఐబెక్, చామియోస్, అడవి గొర్రెలు, ఫాలో దుప్పులు మరియు మచ్చల దుప్పులు కూడా ఉన్నాయి.[103] ఉత్తర అమెరికాకు చెందిన తోడేళ్ళకు ఆహారముగా జంతువులు దొరుకుతాయి, అందుకే అవి గొర్రెలు,పందులు వంటి వాటిపై మరియు మనుష్యులు ఉన్న ప్రదేశములలో చెత్తపై ఆధారపడి బ్రతకడము అనేది చాలా తక్కువ. ఉత్తర అమెరికాకు చెందిన తోడేళ్ళు వేటాడే జంతువులు సాధారణంగా ఎలుకలు,తెల్ల తోక ఉన్న జింకలు, ఎల్క్ లు, మ్యులే జింకలు, పర్వతములలోని గొర్రెలు మరియు కారిబో వంటివి.[104]
వేటాడడము మరియు పాలిచ్చి పెంచే ప్రవర్తన


తోడేళ్ళు ఒక సముహముగా పరస్పర సహకారముతో వాటి ఆహారమును వేటాడినా,అవి సింహములంత వెంటవెంటనే కానీ లేదా వాటి అంత బాగా కానీ వేటాడలేవు; సింహములలా కాకుండా తోడేళ్ళు వాటి సమూహములో రెండు సంవత్సరముల కంటే ఎక్కువ సమయము సమూహములో ఉండవు, అందుకే వాటికి సహకరించుకుంటూ వేటాడడము నేర్చుకునే సమయము ఉండదు. సింహముల సముహములా కాకుండా, ఒక తోడేలుకు ఆహారము, సమూహములో తోడేళ్ళు పెరిగే కొలది తగ్గిపోతుంది.[105] మొత్తము మీద, వంటరిగా ఉన్న తోడేళ్ళు లేదా జంటగా ఉన్నవి, పెద్ద సమూహముల కంటే ఎక్కువ ఆహారము సంపాదించుకోవడములో సఫలత సాధించగలవు. వంటరి తోడేళ్ళు సహాయము లేకుండానే అడవిదున్న మరియు మస్కోక్సేన్ వంటి వాటిని చంపడము గమనించారు.[106] వేటాడేటప్పుడు, తోడేళ్ళు వాటిని అవి వేటాడబడే వాటికి దగ్గరగా వెళ్ళే కొద్దీ వాటి నుంచి దాక్కోవాలని చూస్తాయి. . సమూహములో ఉన్నప్పుడు అవి ఆ సమూహమును విడగొట్టడానికి కానీ, లేదా ఒకటి, రెండు జంతువులను ఆ సమూహము నుండి చెదరగొట్టడానికి కానీ ప్రయత్నము చేస్తాయి.[107] చంపాలనుకున్న జంతువు నేల మీద ఉంటే, అవి వాటిని పట్టించుకోవడము మానివేస్తాయి,లేదంటే వాటిని భయపెట్టి పరిగెత్తేలా అయినా చేస్తాయి.[108] చిన్న జంతువులు అయితే ఎంత త్వరగా వీలైతే అంత త్వరగా పట్టుకోవాలని ప్రయత్నము చేస్తాయి. పెద్ద జంతువులు అయితే, వాటికి కావాలి అనుకున్నది దొరికే వరకు ఈ వెంట పడడము చాలాసేపు జరుగుతుంది.[106] ఒక తోడేలు ఒక జింక వెంట 21km పరిగెత్తినట్లు నమోదు అయినప్పటికీ, మాములుగా ఇవి 1–2km తరువాత వదిలేస్తాయి.[31] కొన్నిసార్లు, ఒక తోడేలు తప్పుదారి పట్టించి, సమూహము యొక్క దృష్టి మరలుస్తుంది, అప్పుడే దాని సముహములోని ఇతర తోడేళ్ళు వెనక నుంచి దాడి చేస్తాయి.[109] తోడేళ్ళ సమూహములు ఒకేసారి కూడా దాడి చేయగలవు;భారతీయ తోడేళ్ళు దుప్పుల గుంపును లోయ వరకు వెంటపడతాయి. వేరే తోడేళ్ళు వేటకు ముందుగా[110] తవ్వి పెట్టుకున్నబిలములో ఎదురు చూస్తూ పడుకుంటాయి.అదే రష్యా యొక్క తోడేళ్ళు నీళ్ళ దగ్గర ఒకేసారి దాడికి దిగుతాయి, ఒక్కోసారి ఒకే ప్రదేశము నుంచి మరల మరలా కూడా దాడి చేయగలవు.[107] రష్యన్ మరియు ఉత్తర అమెరికాకు చెందిన తోడేళ్ళు రెండు వాటి వేటను వంపు తిరిగిన మంచు, ప్రెసిపీసెస్, లోయలు, వంపు తిరిగిన ఎత్తైన ప్రాంతములకు మరియు వంపు తిరిగి ఉన్న ఒడ్డు వంటి వాటి వైపుకు పరిగెత్తించి, వాటి వేగము తక్కువ అయ్యేలా చూస్తాయని గమనించబడింది.[111] అనుభవము ఉన్న తోడేళ్ళు మాములుగా పెద్ద జంతువును ముందు నుంచి వేటాడడము కంటే వెనుక నుంచి లేదా ప్రక్క నుంచి వేటాడడం చేస్తాయి. అవి పెద్ద జంతువును వాటి మెడకు దగ్గరగా ఉన్న మెత్తటి కండను బాగా కోరకడము ద్వారా, బాగా రక్తము కోల్పోయి అవి చనిపోయేలా చేస్తాయి. అలా కొరికినపుడు 10–15cm పొడవున గాయము అవుతుంది, మంచి ఆరోగ్యముతో ఉన్న ఒక జింకను చంపడానికి అలంటి మూడు గాయములు సరిపోతాయి.[111] అదే పెద్ద జింకల పై మీద దాడి చేసేటప్పుడు అవి అరుదుగా దాని మెత్తటి ముక్కును కొరికి రక్తం కారి చనిపోయేలా చేస్తాయి.[97] మధ్యస్థముగా ఉండే గొర్రెలాంటి వాటిని, తోడేలు వాటి మెడతో కరుచుకుని వెళ్లి,వాటి తలను క్రిందకు వేలాడేలా చేసి, వాటి ముక్కును నేలకు వేసి కొట్టడము ద్వారా వాటిపై దాడి చేస్తాయి.[9] వేటాడిన జంతువు బలహీనముగా ఉంది, సరిపోను ఉంటే అవి అరుదుగా ఎక్కువ వాటిని చంపుతాయి. ఇలాంటివి పెంపుడు జంతువులలో మామూలే కానీ అడవులలో చాలా అరుదు. అడవులలో, అవసరమైన దానికంటే ఎక్కువగా చంపడము అనేది బాగా మంచు పడే సమయములో (అప్పుడు జంతువులు ఎక్కువగా తిరగవు కాబట్టి)[112] లేదా తోడేళ్ళు నేలమాళిగ లలో ఉండిపోవలసిన సమయములలో ఆహారము సిద్దముగా ఉంచుకోవడము కొరకు వంటి సమయములలో మాత్రమే జరుగుతుంది.[113] అలాగే ఇలా ఎక్కువగా చంపడము అనేది పెద్ద తోడేళ్ళు పిల్లలకు వేటాడడం నేర్పేటప్పుడు కూడా జరగవచ్చు.[114]
పిల్లలను కనే వయసులో ఉన్న ఉన్న జంటకు, పిల్లలను కంటూ ఉండడము కొరకు ఆహార అవసరము చాలా ఎక్కువ. ఆహారము యొక్క కొరత వచ్చినప్పుడు, అది వేరే కుటుంబము లోని పిల్లలను వదిలేసి వేరే వాటిని చంపి తినడము ద్వారా తీర్చుకుంటాయి.[93][115] ఇది తమ పిల్లలకు ముందుగా తినిపించే అలవాటు ఉన్న ధోల్ లు మరియు ఆఫ్రికాకు చెందిన అడవి కుక్కలకు విరుద్ధముగా ఉంటుంది.[116] వేటలో ఎక్కువ కష్ట పడ్డది, ఆ పెద్ద వేట తరువాత విశ్రాంతి తీసుకుంటూ,మిగతా కుటుంబ సభ్యులను వాటికి ఇష్టం వచ్చినట్లు తినమని వదిలేసినప్పటికీ, పిల్లలను కనే జంట ముందుగా తింటుంది. ఒకసారి అవి తినడము పూర్తి అయిన తరువాత, మిగతా కుటుంబ సభ్యులు మిగిలిన శరీరమును ముక్కలుగా చేసి,వాటిని వాటి వాటి రహస్య స్థావరములకు తీసుకుని వెళతాయి,అక్కడ అవి తరువాత ప్రశాంతముగా తింటాయి. తోడేళ్ళు మాములుగా వాటి ఆహారములోని పెద్ద శరీర భాగములను అంటే గుండె, కాలేయము, ఉపిరితిత్తులు మరియు కడుపు పై భాగము వంటి వాటిని తినడముతో మొదలు పెడతాయి. ఆ తరువాత కండలను తిని,మూత్రపిండములు మరియు ప్లీహము లను అవి బయట పడ్డాక తింటాయి.[117]
సాటి చంపే జంతువులతో వీటి సంబంధములు

తోడేళ్ళు అవి ఎక్కువగా ఉన్న ప్రదేశములలో ఇతర కానిద్ జాతులపై ఆధిపత్యం చెలాయిస్తాయి. ఉత్తర అమెరికాలో, తోడేళ్ళు కొయెట్ లను చంపిన సంఘటను చాలా మామూలు, అలాంటి సంఘటనలు చలికాలములో చాలా ఎక్కువ, అప్పుడు కొయెట్ లు తోడేళ్ళు చంపిన వాటిని తిని బ్రతుకుతాయి. తోడేళ్ళు కొయెట్ ల నేలమాళిగ లపై దాడి చేసి,తవ్వి పిల్లలను చంపేస్తాయి. అవి చంపిన కొయెట్ లను అవి చాలా అరుదుగా తింటాయి. కొయెట్ లు తోడేళ్ళను చంపిన సంఘటనలు ఎప్పుడూ నమోదు కాలేదు, కానీ తోడేళ్ళ కంటే తోడేళ్ళు ఎక్కువ ఉన్నప్పుడు అవి వెంటపడతాయి.[118][119] యురేషియాలో తోడేళ్ళకు మరియు బంగారు నక్కలకు దగ్గరగా ఉండే పోలికలు కనిపెట్టబడ్డాయి, వేరే ప్రదేశాములలో రెండవ వాటి సంఖ్య చాలా తక్కువ మరియు తోడేళ్ళు చాలా చాలా ఎక్కువ.[118][120][121] తోడేళ్ళు రాకన్ కుక్కలను బాగా చంపే వాటిలో చాలా ముఖ్యమైనవి. ఇవి వసంత కాలములో మరియు వేసవికాలములో ఎక్కువ సంఖ్యలో చంపివేస్తాయి.[122] తోడేళ్ళు ఎర్ర, ఉత్తర ధృవపు మరియు కోర్సాక్ నక్కలను చంపివేస్తాయి, మాములుగా మిగిలిపోయిన మాంసము విషయములో వచ్చిన గొడవ వలన చంపివేస్తాయి. అవి చంపిన నక్కలను తినవచ్చు.[123][124] ఆసియాలో, అవి ధోల్ లతో పోటీ కూడా పడవచ్చు.[125]
మట్టి రంగు ఎలుగుబంట్లు యురేషియాలో మరియు ఉత్తర అమెరికాలోను తోడేళ్ళ బారిన పడతాయి. మాములుగా, అలంటి దాడుల ప్రతిఫలము ఆయా సందర్భములను బట్టి ఉంటుంది: ఎలుగుబంట్లు తోడేళ్ళ పై మిగిలిన మాంసము కొరకు జరిగే గొడవలో గెలుస్తాయి, అదే తోడేళ్ళు వాటి రహస్యస్తావరముల విషయములో గెలుస్తాయి. రెండు జాతులు వాటి శత్రువుల పిల్లలను చంపివేస్తాయి. తోడేళ్ళు అవి చంపిన ఎలుగుబంట్లను తింటాయి, అదే ఎలుగుబంట్లు కేవలము పిల్ల తోడేళ్ళను మాత్రమే తింటాయి.[126] అమెరికా నల్ల ఎలుగుబంట్లు కేవలము అమెరికా లోనే ఉంటాయి. తోడేళ్ళు నల్ల ఎలుగుబంట్లతో, మట్టి రంగు ఎలుగుబంట్ల కంటే తక్కువగా సంబంధం కలిగి ఉంటాయి, ఎందుకంటే వాటి అలవాట్లలో చాలా తేడాలు ఉంటాయి కాబట్టి అంతగా గొడవలు కూడా ఉండవు. నల్ల ఎలుగుబంటితో తోడేళ్ళ గొడవలు ఉత్తర ప్రాంతములో ఎక్కువగా ఉంటాయి, అలాగే మెక్సికోలో అసలు వాటికి సంబంధమే లేనట్లుగా నమోదు అయింది. తోడేళ్ళు ఎన్నోసార్లు ఎలుగుబంట్ల రహస్యస్తావరముల పై దాడి చేసి చంపి తినకుండా వదిలి వేసినట్లు నమోదు అయింది. మట్టి రంగు ఎలుగుబంట్ల లా కాకుండా, నల్ల ఎలుగుబంట్లు తోడేళ్ళ పై చంపడములో ఓడిపోతాయి.[127] మట్టి మరియు నల్ల రంగు ఎలుగుబంట్ల పై తోడేళ్ళ దాడి మామూలు అయినప్పటికీ, తోడేళ్ళ సమూహములు ధ్రువ ప్రాంతపు ఎలుగుబంట్ల పిల్లలను చంపినట్లు రెండుసార్లు నమోదు అయినప్పటికీ,ధ్రువ ప్రాంతములో ఉండే ఎలుగుబంట్లపై తోడేళ్ళ దాడి చాలా అరుదు.[128] తోడేళ్ళు ఆసియా నల్ల ఎలుగుబంట్ల పిల్లలను చంపివేస్తాయి.[129] ఎలుగుబంట్ల పై ఉదయము దాడి చేసినప్పటికీ, వాటిని గాయపరచి, రాత్రి అయినదాక ఎదురు చూసి అప్పుడు పూర్తిగా చంపివేస్తాయి, ఎందుకంటే వాటి రాత్రి పూట చూపు ఎలుగుబంట్ల కంటే చాలా ఎక్కువ.[130]
తోడేళ్ళు ఇజ్రాయిల్ మరియు మధ్య ఆసియా లలో,వరుసగా ఉన్న హైయాన్ లపై మిగిలిన మాంసము కారణముగా దాడి చేస్తాయి. ఈ రెండు జాతులు నివసించే చోట, హైయాన్ లు తోడేళ్ళు చంపివదిలేసిన వాటిపై ఆధారపడి బ్రతుకుతాయి. ఒకటోకటిగా అయితే హైయాన్ లు తోడేళ్ళను గెలుస్తాయి, అదే తోడేళ్ళ సమూహము ఒక హైయాన్ ను తోలి పడేస్తుంది.[131]
పెద్ద తోడేళ్ళ సముహములలో చిన్న మరియు మధ్య సైజ్ లో ఉండే ఆడ తోడేళ్ళ సంఖ్య పరిమితులలో ఉంటుంది. తోడేళ్ళు రాళ్ళ కొండలలో మరియు కొండచరియల ప్రక్కన కౌగర్ లతో తలపడతాయి. తోడేళ్ళు మరియు కౌగర్ లు వేరు వేరు ప్రాంతములలో వేటాడడము ద్వారా ఒకదానితో ఒకటి తలపడకుండా ఉండే ప్రయత్నము చేస్తాయి. కానీ చలి కాలములో వాటి వేట మొత్తము లోయల్లోకి వెళ్లడము వలన, ఈ రెండు జాతులు ఎక్కువగా ఎదురు పడవలసిన పరిస్థితి వస్తుంది. అవి అరుదుగా ఎదురుపడినా ఒకదానిని ఒకటి చంపుకుంటాయి, తోడేళ్ళ సమూహము ఒక్కోసారి కౌగర్ లు చంపిన వాటిని తీసుకుని వెళ్ళిపోతాయి.[132] అవి అక్కడి పిల్లులను వేటాడతాయి, మరియు మంచుపులులకు కూడా భయము కలిగిస్తాయి.[133] తోడేళ్ళు యురేషియా లింక్స్ లకు చెందిన జనాభాను తగ్గించగలవు.[134]
మనుష్యులు కాకుండా, కేవలము పులులు మాత్రమే తోడేళ్ళకు ప్రాణ హాని చేయగలిగిన వాటిగా కనిపిస్తుంటాయి.[133][135][136][137] ఈ రెండు జాతులు జీవనము చేసే రష్యన్ ఫార్ ఈస్ట్ వంటి ప్రాంతములలో, ఈ రెంటి ఆహార అవసరములు దాదాపుగా ఒకేలా ఉండి, తీవ్రమైన పోటికి దారితీస్తుంది. తోడేలు మరియు పులుల సంబంధము గురించి సిఖోటే-అలిన్ లో చక్కగా నమోదు చేయబడినది, ఇందులో 20 వ శతాబ్దము మొదటి వరకు కొన్ని తోడేళ్ళు మాత్రమే ఉన్నాయి. కొంతమంది మేధావులు 19వ శతాబ్దము చివరలో మరియు 20 వ శతాబ్దము మొదటిలోను రష్యాలో పులుల వలసలు జరిగాక తోడేళ్ళ జనాభా గణనీయముగా పెరిగింది అని భావించారు. సిఖోటే-అలిన్ లోనే ఉండేవారు పులుల సంఖ్య తగ్గినప్పుడు, 1930 వరకు ఎన్ని తోడేళ్ళు ఉండేవో గుర్తు లేదు అని చెపుతూ, అదే భావనను బలపరిచారు. పులులు తోడేళ్ళను దాదాపుగా ఆ ప్రాంతము నుండి పూర్తిగా మాయము అయ్యేలా కానీ లేదా అవి పర్యావరణములో గుర్తించదగినన్ని లేని అంత తక్కువ అయ్యేలా కానీ చేసాయి. పులులపై మానవులు కనికరము చూపించని సందర్భములలో మాత్రమే, తోడేళ్ళు వాటితో పోటీ నుంచి ముక్తి పొందేవి. ఈ రోజులలో, పులుల ఆవాస ప్రాంతములలో తోడేళ్ళు చాలా తక్కువగా, ఒంటరిగా కానీ లేదా చిన్న సముహములలో వెళుతూ కనిపిస్తుంటాయి. వీటి మధ్య సంబంధము గురించిన ప్రాథమిక సమాచారము ప్రకారము తోడేళ్ళ చే వేటాడబడిన వాటిని పులులు చాలా తక్కువగా తింటాయి, కానీ తోడేళ్ళు మాత్రము పులులు చంపినవి చక్కగా తింటాయి. పులులు ఆహారము కొరకు తోడేళ్ళను చంపవు, కానీ పులులు తోడేళ్ళను చంపి తినకుండా వదిలివేసిన సందర్భములు నాలుగు నమోదు అయ్యాయి.[138] ఇలాంటి పోటీ వాతావరణమును గురించి రష్యా పర్యావరణవేత్తలు,వేటగాళ్ళకు పులులను తూర్పు ప్రాంతములో వేటాడవద్దని ఒప్పిస్తారు, ఎందుకంటే అవి వాటి జనాభాను తోడేళ్ళ కంటే తక్కువగా ఉండేలా నియంత్రిస్తాయి, మరియు తోడేళ్ళ జనాభాను కూడా నియంత్రిస్తాయి.[139]
సంభాషణ

శారీరక భాష
తోడేళ్ళు వివిధ భంగిమలలో ఏమైనా తెలియ చెప్పటము అనేది చాలా రకముల ముఖకవళికల ద్వారా జరుగుతుంది.తోక పెట్టే విధానము పైలోని చూపించే విధానము వంటివి కూడా ఉపయోగపడతాయి.[59] కోపముగా లేదా ధైర్యముగా ఉండే తోడేళ్ళను వాటి నెమ్మది మరియు పథకం ప్రకారము చేసే కదలికలను బట్టి తెలుసుకుంటారు, పెద్ద శరీర భంగిమ మరియు నిలబడిన జుట్టు వీటి గుర్తులు,అలాగే నెమ్మదిగా ఉండే వాటి శరీరము మాములుగా,జుట్టు పడుకుని ఉంటుంది, చెవులు మరియు తోక క్రిందకు ఉంటాయి.[140] సంతానము కనే మగ తోడేలు వాటి తరువాతి స్థాయి లోని కుటుంబ సభ్యులను చూసినప్పుడు, సూటిగా నిలబడి, తోకను వెన్నుముకకు సమాంతరంగా పెట్టుకుని వాటివంక తీక్షణముగా చూడవచ్చు.[141] వాటి ప్రీ-కాడల్ సెంట్ గ్రంథులు కోపమును తెలదములో ముఖ్య భూమిక పోషిస్తాయి, ఎందుకంటే కోపము ఉన్న తోడేళ్ళు వాటి తోకను పైకి ఎత్తి, సెంట్ గ్రంథులను పైన ఉంచుతాయి.[142]
రెండు రకములైన నెమ్మది ప్రవర్తనను గుర్తించారు: పాసివ్ మరయు యాక్టివ్. పాసివ్ లేదా నెమ్మదిగా ఉండడము అనేది తన కంటే శక్తి వంతమైన జంతువు దగ్గరగా వచ్చినపుడు కలిగే ప్రతిస్పందన మరియు అలాంటి పరిస్థితిలో ఉన్న తోడేలు దాని వెనుక కాళ్ళ పై కుర్చుని తన సరిరమును వాసన చూడనిస్తుంది. యాక్టివ్ గా ఉండడము అనేది శుభాకాంక్షలు చెబుతున్నట్లుగా ఉంటుంది, మరియు అలాంటి పరిస్థితిలో ఉన్న తోడేలు క్రిందగా ఉన్న భంగిమలో ఉంటుంది, మరియు ఇంకో తోడేల యొక్క ముఖమును నాకుతుంది.[143]

తోడేళ్ళు కలిసి ఉన్నప్పుడు, అవి మాములుగా ముక్కును తోయడం, పంజాతో రెస్లింగ్, బుగ్గలను రుద్దడము మరియు ముఖమును నాకడము వంటి పనులు చేస్తూ ఉంటాయి. ఒకదాని కండలను ఒకటి నాకడము అనేది స్నేహమునకు గుర్తు, అదే ఖాళీ పళ్ళతో కండల పై కొట్టడము అనేది ఆధిపత్యమును చెప్పడము. ఆధిపత్యము కలిగిన తోడేలు వేరే వాటిపై తన కాళ్ళు అడ్డముగా వేసి తన ఆధిపత్యమును చెపుతుంది.[144] ఒకసారి చంపిన జంతువు యొక్క మిగిలిన శరీరమును వేరే తోడేళ్ళ నుంచి కాపాడడానికి చెవులు బయటకు రిక్కిస్తాయి, దాని అర్ధము వాటికి సంబంధించినదానికి అవి కాపు కాస్తున్నాయి అని.[145]
ఊళ వేయడము
తోడేళ్ళు సమూహమును ఒక చోట చేర్చడము కొరకు (మాములుగా వేటకు ముందు మరియు తరువాత), ఏదైనా అలారం తెలియచెప్పడానికి (ముఖ్యముగా నేలమాళిగల వద్ద), ఏదైనా తుఫాను వచ్చినప్పుడు లేదా తెలియని ప్రాంతమునకు వెళ్ళినప్పుడు ఒకరినొకరు ఎక్కడున్నారో తెలుసుకోవడము కొరకు మరియు దూరముగా ఉన్నప్పుడు మాట్లాడుకోవడానికి ఉళ పెడతాయి.[146] ఈ ఉళ పెట్టడము అనేది 150 నుండి 780Hz వరకు ఉండే ఒక పౌనఃపున్యం మరియు ఇందులో 12 రకములు సంబంధము కలిగిన ఓవర్ టోన్స్ ను కలిగి ఉంటుంది. దీని పిచ్ సాధారణంగా ఒకేలా ఉంటుంది లేదా నెమ్మదిగా మారుతుంది మరియు దాని దిశను నాలుగు లేదా ఐదుసార్లు మార్చుకుంటుంది.[24]
తోడేళ్ళ ఊళ, పెద్ద కుక్కల యొక్క ఉళ దాదాపు ఒకేలా ఉంటుంది.[147] మగ తోడేళ్ళు ఒక అష్టమ స్వరము ద్వారా గొంతు ఇస్తాయి, "O"ని ఒత్తి పలుకుతూ ఒక లోతైన ఉపిరి తీస్తుంది, అదే ఆడ తోడేళ్ళు "U"ని ఒత్తి పలుకుతూ ఊళ వేస్తుంది. చిన్న పిల్లలు దాదాపుగా ఏప్పుడూ ఊళ పెట్టవు, అదే పిల్ల తోడేళ్ళు కుక్క మొరిగినట్లు లాంటి శబ్దము చేయగలుగుతాయి.[148] వేటాడిన జంతువు వద్దకు సముహములోని జోడిని పిలిచేటపుడు వేసే ఊళ పెద్దగా, సున్నితముగా ఉండే శబ్దం. ఈ శబ్దం కొమ్ములు గల గుడ్ల గూబ యొక్క ఏడుపు మొదలులా ఉంటుంది. ఆహారాన్ని వేటాడేటప్పుడు, ఎక్కువ పిచ్ ఉన్న ఊళ వేస్తాయి, ఇవి రెండు నోట్స్ పైన కదులుతూ ఉంటాయి. వేటను పూర్తి చేసేటప్పుడు అవి చిన్నగా మొరగడము మరియు ఊళ కలిపి అంటాయి.[147] అన్నీ కలిసి ఊళ వేసేటప్పుడు కూడా అవి అక్కడ ఉన్నదానికంటే ఎక్కువ తోడేళ్ళు ఉన్న భావన వచ్చేలా,మాయ చేస్తూ ఊళ వేస్తాయి.[146] ఒంటరిగా ఉన్నప్పుడు తోడేళ్ళు, వేరే సమూహములు అక్కడ ఉంటే అస్సలు ఊళ వేయవు.[149] తోడేళ్ళు వర్షము పడుతున్నప్పుడు మరియు సంతృప్తిగా ఉన్నప్పుడు అస్సలు ఊళ వేయవు.[148]
వేరే శబ్దముల తరంగములు
తోడేళ్ళు చేసే ఇతర శబ్దములను మూడు రకములుగా విభజించారు: ఊళ పెట్టడము, మొరగడము మరియు ముక్కుతో ఏడవడం.[150] మొరగడము అనేది 320–904Hz [24] ల మధ్య ఉండే పౌనఃపున్యం కలిగి ఉంటుంది మరియు భయపడిన లేదా ఆశ్చర్యపడిన తోడేళ్ళ నుంచి వస్తుంది. తోడేళ్ళు కుక్కల్లా అదేపనిగా కానీ, లేదా పెద్దగా కానీ మొరగవు, అవి కొన్నిసార్లు మొరిగి, రాబోతున్న అపాయము నుంచి తప్పించుకుని వెళ్ళిపోతాయి.[150] బంధించబడి ఉన్నప్పుడు, కుక్కలు మొరగడము అనేది చాలా సార్లు వింటే తోడేళ్ళు కూడా బాగా మొరగడము నేర్చుకుంటాయి.[151]
గ్రౌల్ చేయడము అనేది 380–450Hz [24] ల మధ్య ఉండే పౌనఃపున్యం కలిగి ఉంటుంది మరియు ఆహారము కొరకు జరిగే పోరాటాలప్పుడు వస్తుంది. పిల్లలు ఆడుకుంటూ గ్రౌల్ చేస్తాయి. ఊళలో ఎక్కువ పిచ్ కలిగి ఉన్నది వైన్, ఇది గబుక్కున జరిగే దాడికి ముందు వస్తుంది.[146] ఇది ఆత్రుత,ప్రేమ,విచారణ వంటి సందర్భములలో, పిల్లలను ఆడిస్తూ, తినిపిస్తూ చేసే శబ్దము.[150]
సంకరము
తోడేలు-కుక్కలు



కుక్కలు మరియు తోడేళ్ళు జన్యుపరముగా చాలా దగ్గర అయినప్పటికినీ మరియు వాటి వాటి ప్రదేశములను చాలా వరకు పంచుకున్నప్పటికీ, అవి రెండు వాటి అంతట అవి అడవిలో కలిసి ఉండి సంకరమునకు పాల్పడవు. కాయ్ డాగ్స్ మరియు నక్క-కుక్కల కలగలుపు సంతానము కంటే [152] ఆరోగ్యవంతమైన మరియు ఆ తరువాతి తరములు చక్కగా పెరిగేలా[15] కుక్క మరియు తోడేళ్ళ కలగలుపు సంతానము ఉంటుంది. బలవంతముగా ఈ కుక్క-తోడేలుల కలగలుపు సంతానమును యునైటెడ్ స్టేట్స్ లో బాగా ప్రోత్సహించారు, అక్కడ దాదాపు 300,000 అలాంటి జంతువులు ఉన్నాయి.[15] దీని కొరకు ఎక్కువగా వాడే కుక్కల రకములు స్పిట్జ్ జాతికి చెందిన సమూహములు.[153] తోడేళ్ళు మాములుగా కుక్కలను చంపుతాయి కానీ, వంటరిగా ఉన్న తోడేళ్ళు సంరక్షించే లేదా సమూహముగా ఉన్న కుక్కలతో కలిసిమెలిసి ఉంటాయి.[154][155] అడవిలో, తోడేలు-కుక్కల సంగమములో ఆడ తోడేలు, మగ కుక్క తోడు కొరకు చూస్తుంది.[15] ఇలా పుట్టిన తోడేలు-కుక్కలు మామూలు తోడేళ్ళ కన్నా బలమైనవి, అందుకే మనుష్యులకు మరియు ఇతర పెంపుడు జంతువులకు వాటి వలన అపాయము ఎక్కువ.[156] అడవిలో, ఇలా పుట్టినవి కుక్కల్తోను మరియు ఇలాగ పుట్టిన ఇతర సంకర జాతులతోను[155] శారీరికముగా కలిసి ఉంటాయి మరియు మనుష్యులు ఉండే ప్రాంతముల హద్దు వద్ద కాచుకుని ఉంటాయి.[156] యూరప్ లో తోడేలు-కుక్కల సంకరము వలన మామూలు తోడేల యొక్క ఉనికి గురించిన భయము ఉంది, mtDNA వరుసల గురించిన విశ్లేషణలో కుక్క యొక్క జన్యువులను తోడేలులో ప్రవేశపెట్టడం వలన పుట్టిన సంతతి వలన ఎలాంటి భయము లేదని తెలుస్తోంది. అలాగే తోడేలు మరియు కుక్కల ఎద కాలములు ఒకే సమయములో ఉండవు, అందువలన అవి కలిసి ఉండడము, దాని ఫలితముగా బ్రతికి ఉండే పిల్లలను కనడము అనేవి చాలా తక్కువ.[157] మామూలు తోడేళ్ళలా, ఈ సంకరణ తోడేళ్ళు కూడా సంవత్సరమునకు ఒకసారి కంటాయి, కానీ వీటి ఎద కాలము మూడు నెలలు ముందుగా ఉంటుంది, పిల్లలు చలి కాలములో పుట్టి, బ్రతికే అవకాశము తక్కువగా కలిగి ఉంటాయి.[15] కొంత మంది ప్రత్యేక తెగలవారు వారు వాహనములు లాగడానికి ఉపయోగించే కుక్కలను, తోడేళ్ళతో సంయోగము చేయించి, వాటి పిల్లలను అభిలషిస్తారు, ఎందుకంటే అవి ఎక్కువ బలము కలిగి ఉంటాయి అని ఒక నమ్మకము ఉంది, కానీ ఇది ఉట్టి అపోహ మాత్రమే, ఎందుకంటే ఇలా పుట్టినవి నిజమునకు ఆ కుక్కల కంటే తక్కువ బలము కలిగి ఉంటాయి,అలాగే వాటిని మనుష్యలు తేలికగా చూసుకోవడము కుదరదు.[158] కనీసము రెండు తోడేలు-కుక్కల సంతతికి చెందిన జాతులు సర్లూస్వోల్హోండ్ మరియు జేకోస్లేవియన్ తోడేలుకుక్క యూరప్ లో తయారు చేయబడ్డాయి, రెండు తోడేళ్ళను, జర్మన్ షెప్పర్డ్ తో సంయోగము చేయించడము వలన వచ్చినవే.[153]

కాయ్ వోల్వ్స్(కాయ్ తోడేళ్ళు)

ఈ బిడ్డ మాములుగా తల్లిదండ్రులకు మధ్యస్తముగా,కొయెట్ కంటే పెద్దగా, తోడేల కంటే చిన్నగా ఉంటుంది. ఒక అధ్యయనంలో 100 కొయెట్ లను మెయిన్ లో పట్టుకుంటే, అందులో 22 వరకు ఎక్కువగా తోడేలును పోలి ఉన్నాయి మరియు ఒకటి 89 శాతము తోడేలులా ఉంది. ఒక సిద్దాంతం ప్రకారము కెనడాలోని తూర్పు కొయెట్ లు నిజమునకు చిన్న పడమర కొయెట్ లు మరియు తోడేళ్ళ సంతతికి చెందినవి అని తెలుస్తోంది, ఇవి వందల సంవత్సరముల క్రితము కోయేట్ లు వాటి పడమర ప్రాంతముల నుండి క్రొత్త ఇంగ్లాండ్ వైపు వచ్చినప్పుడు వాటి మరియు తోడేళ్ళ సంగమ ఫలితముగా పుట్టిన వాటి సంతతివి అని ఒక భావము.[160] ఈ తూర్పు కొయెట్ లు వాటి అరికాళ్ళలో పడమర కొయెట్ ల కంటే కొన్ని స్వేదగ్రంధులు కలిగి ఉన్నాయి,కానీ ఇవి తోడేళ్ళ కంటే ఎక్కువ కలిగి ఉన్నాయి.[41] ఉత్తర తూర్పు మరియు కెనడాకు చెందిన పరిశోధకులు కాయ్ తోడేళ్ళ జనాభా ఉత్తర తూర్పు ప్రాంతములలో పెరుగుతున్నది అని చెపుతారు.[161] ఎర్ర తోడేలు అనేది నిజమునకు తోడేలు/కొయెట్ ల సంగమ ఫలితము అని, అది విడిగా దానంతట అది ఒక జాతి కాదని కొంతమంది శాస్త్రవేత్తలు విశ్వసిస్తారు. ఈ సంగమముకు సంబంధించిన గట్టి ఆధారము వాటి జన్యువులను పరీక్ష చేసినప్పుడు, కేవలము 5% మాత్రమే బూడిద రంగు తోడేలు మరియు కొయెట్ ల నుండి వేరుగా ఉన్నట్లు తేలడముతో దొరికింది. జన్యు పరమైన లెక్కలు కొయెట్ మరియు బూడిద రంగు తోడేళ్ళకు మధ్యలో ఎర్ర తోడేళ్ళు ఉన్నట్లు తేల్చాయి మరియు దక్షిణ క్యుబెక్ మరియు మినిసోట్ట ప్రాంతపు తోడేలు/కొయెట్ ల సంతతితో దగ్గరి పోలిక కలిగి ఉన్నాయి. మిటోకోన్డ్రియల్ DNA విశ్లేషణల ప్రకారము ఎర్ర తోడేలు జనాభా యొక్క మూలములు ఎక్కువగా కొయెట్ లలో ఉన్నాయని తెలుస్తోంది.[159]
వ్యాప్తి మరియు జనాభా



బూడిద రంగు తోడేలు ఒక్కప్పుడు ప్రపంచవ్యాప్తముగా విస్తరించిన పాలిచ్చి పెంచే జంతువు. ఉత్తర అమెరికాలో ఉత్తరముగా 15°N ఎత్తులో మరియు యురేషియాలో 12°N లోని జీవిస్తుండేవి.[162] తోడేళ్ళు మనుష్యులు ప్రవేశపెట్టిన మార్పులను అలవాటు చేసుకోవడానికి ఇబ్బంది పడతాయి మరియు తరచుగా సూచికలుగా పనిచేసే జాతిగా పరిగణించబడ్డాయి, అంటే ఒక ప్రాంతమును వివరించే జాతిగా లేదా వాతావరణ పరిస్థితులను తెలిపేవిగా అంటే ఏదైనా జబ్బు వ్యాప్తి చెందడము, కాలుష్యము, జాతుల వైరము లేదా వాతావరణములో మార్పులు వంటివి సూచించగలిగేవి అని అర్ధము. కొయెట్ లలా ఇవి మారుతున్న సామాజిక పరిస్థితులకు అనుగుణముగా త్వరగా మారవు. మానవుల ఎదుగుదల వలన రెండోవి పెరిగి మొదటివి తరిగిపోయాయి.[163]
ఇక్కడి తోడేళ్ళకు వధించబడే అపాయము లేనప్పటికీ, ఇవి భయపడుతూనే ఉన్నాయి. అలాంటి ఒక భయము వీటి జనాభా వేరు వేరు జాతుల జన్యుపరమైన ఇబ్బందులు కలిగి ఉండడము.[157] మనుష్యులు జంతువులను చిన్న చిన్న సముహములుగా విడగొట్టడముతో అవి సరిగా ప్రత్యుత్పత్తి చేయలేకపోతున్నాయి. కొన్ని అధ్యయనాలు తోడేళ్ళ పునరుత్పత్తి శక్తి వాటి వేరు వేరు జన్యువుల పై ఆధారపడి ఉంటుంది అని తెలుపుతున్నాయి.[164]
ఒంటరి తోడేళ్ళు ఒక్క తోడేలు కూడా లేకుండా వేరే జాతులతో కలిసి ఉండడంతో చాలా ఇబ్బంది పడుతూ ఉంటాయి.[157]
గ్రేట్ బ్రిటన్ మరియు ఐర్లాండ్ లను వదిలి, 18 వ శతాబ్దములో తోడేళ్ళు యూరప్ మొత్తములో బాగా వ్యాపించి ఉండేవి. తోడేళ్ళు అన్నీ మధ్య మరియు ఉత్తర యురోపియన్ దేశములలో 19 వ శతాబ్దములో మరియు రెండవ ప్రపంచ యుద్ధ సమయములోను పూర్తిగా చంపివేయబడ్డాయి. మిగిలినవి పోర్చుగల్, స్పెయిన్, ఇటలీ, గ్రీస్ మరియు ఫిన్లాండ్ లలో ఉన్నాయి. యూరప్ లోని చాలా ప్రాంతములలో యురేశియన్ తోడేళ్ళు మరలా పెరుగుతున్నాయి, ఫ్రాన్స్, జర్మనీ, స్వీడన్ మరియు నార్వే లలో కూడా పెరుగుతున్నాయి. ఇప్పుడు ఎక్కువ తోడేళ్ళు తూర్పు యూరప్ లో ఉన్నాయి, ముఖ్యముగా రొమానియాలో, బాల్కన్స్ మరియు పోలాండ్ లలో ఉన్నాయి.[165]
తోడేళ్ళ జనాభా మాములుగా నిలబడినట్లుగా కానీ లేదా బాగా పెరుగుతున్నట్లు అనిపిస్తుంది, కానీ బెర్న్ కన్వెన్షన్ దేశములలో కాదు. మెంబర్ దేశములలోని అవధులలో పెంపుడు జంతువులకు తోడేళ్ళ వలన ఉన్న అపకారము, కుక్కల దొంగతనములు మరియు వేటగాళ్ళ నుండి వచ్చే పోటి వలన తోడేళ్ళను ఒప్పుకోకపోవడము (ముఖ్యముగా అవి తిరిగి వచ్చిన ప్రదేశములలో) కూడా ఉంది. పర్యావరణములో సమతుల్యత కాపాడడం కొరకు తోడేళ్ళ పెంపకమును చేపట్టి వాటిని బాగా ఒప్పుకుని తీరవలసి వచ్చింది, అయినప్పటికీ,ఎక్కువగా వేటాడడం మరియు అతి వేడి యురోపియన్ తోడేళ్ళ జనాభాను తగ్గిస్తున్న ఒక కారణము.[166]
ఇజ్రాయిల్ మరియు సౌదీ అరేబియాలను వదిలివేస్తే, మధ్య తూర్పు ప్రాంతములలో తోడేళ్ళ గురించిన వివరములు చాలా తక్కువ. అరేబియన్ పెనిజులా దాదాపు 300–600 తోడేళ్ళకు ఆవాసం. సంవత్సరము పొడవునా వేటాడబడినప్పటికీ, అన్ని మధ్య తూర్పు దేశములలో ఇజ్రాయిల్ తప్ప, ఈ తోడేళ్ళ సంఖ్య ఒకేలా ఉంటోంది మరియు ఉత్తర పర్వతములను మరియు మధ్య ఉత్తర ఎడారులను చేరడము కష్టము కాబట్టి తోడేళ్ళు కాపాడబడుతున్నాయి. భారతదేశములో తోడేళ్ళు దాదాపు అంతరించిపోతున్నట్లు గుర్తించబడినది మరియు మిగిలినవి ప్రస్తుతము 800-3,000 వరకు వివిధ ప్రాంతములలో ఉన్నాయి. చైనా మరియు మంగోలియా లలో తోడేళ్ళు కేవలము అభయారణ్యాలలో మాత్రమే కాపాడబడుతున్నాయి.[167]
తోడేళ్ళు ఒకప్పుడు ఎక్కువగా ఉత్తర అమెరికాలోని మెక్సికో నగరములో, కాలిఫోర్నియాలోను ఉన్నాయి. ఈ రోజులలో, వాటి పరిస్థితి దేశము, రాష్ట్రము మరియు ప్రదేశమును బట్టి మారుతూ ఉంది. కెనడియన్ మరియు అలాస్కన్ తోడేళ్ళు మంచి ఆరోగ్యముతో, వేల సంఖ్యలో ఉన్నాయి. తోడేళ్ళు కెనడా నుండి ఉత్తర రాళ్ళ కొండలకు 1970 నుండి పెరిగాయి, అవి దక్షిణము వైపు మోంటానా, వాషింగ్టన్, ఇడాహో మరియు వయోమింగ్ లలో కూడా చేరాయి. 1994లో అల్బెర్టా మరియు బ్రిటిష్ కొలంబియాలలో తోడేళ్ళు పట్టుకోబడి ఎల్లో స్టోన్ జాతీయ పార్క్ కు తేబడ్డాయి, అక్కడ అంతకు ముందు 1930లలో పూర్తిగా మరణించాయి. అలాగే 1998లో అరిజోనాలోని అపాచి జాతీయ అడవిలోకి కూడా తేబడ్డాయి.[168] ఇస్లే రోయలే లోని ఒక చిన్న, విడివడిన తోడేళ్ళ సమూహము జన్యువుల మార్పుల వలన అనారోగ్యం పాలైనట్లు నమ్మిక. 1991లో, తోడేళ్ళ జనాభా 50 నుండి 12కు తగ్గింది. కొన్ని అధ్యయనంల ప్రకారము ఇలా తగ్గడము అనేది 50% తగ్గిన ఎల్లోజైమ్ హేటిరోజైగోసిటీతో పోల్చారు.[169]
వ్యాధులు మరియు పరాన్నజీవులు

తోడేళ్ళు చాలా దూరము ప్రయాణము చేస్తాయి కాబట్టి, కొన్ని ప్రాంతములలో వ్యాధులు వ్యాపించడమునకు అవి ముఖ్య కారణము అవుతాయి. తోడేళ్ళ ద్వారా వ్యాపించే వ్యాధులలో కొన్ని బ్రుసీల్లోసిస్,టులేరిమియా,లిస్టిరియాసిస్ మరియు ఆంత్రాక్స్. తోడేళ్ళు రేబిస్ బారిన కూడా పడతాయి: రష్యా, ఇరాన్, ఆఫ్ఘనిస్తాన్,ఇరాక్ మరియు భారదేశములలో ఇవే రేబిస్ కు ముఖ్య నివాస స్థానములు.[170] కానీ కెనడా మరియు అలాస్క దేశములలోని తోడేళ్ళకు దిస్టేమ్పర్ మాత్రమే ఒక పెద్ద ఇబ్బందిగా ఉంది.[171] తోడేళ్ళు కానిని కోరోనా వైరస్  వంటి వాటివి కూడా కలిగి ఉంటాయి, ఇలాంటి ఇన్ఫెక్షన్లు చలి కాలములో మాములే.[172]
ఏది ఏమైనా, బూడిదరంగు తోడేళ్ళ జనాభా వ్యాధులకు అంతగా గురి అవ్వవు. మాములుగా, ఒక తోడేలుకు ఒక వ్యాధి లక్షణములు పొడచూపగానే అది తన సముహములోని మిగతా వాటిని రక్షించడానికి, వాటిని విడిచి వెళ్ళిపోతుంది. పాత సోవియట్ యునియన్ లోని తోడేళ్ళు 50 రకముల క్రిముల జాతులను కలిగి ఉన్నట్లు నమోదు అయింది.[170] తోడేళ్ళలో ఉండే టిక్ లు క్షొద్స్ రిసీనస్, డేర్మసెన్టర్ పిక్ట్స్  మరియు సర్కప్త్స్ స్కాబీ  (లేదా మాగే మైట్)లు ఉన్నాయి. నక్కల్లా కాకుండా, తోడేళ్ళు అరుదుగా బాగా మంగేకు గురి అవుతాయి. వేరే పరాన్న జీవులు కోరికే పేలు,రక్తం పీల్చే పేలు మరియు ఈగలు పులేక్స్ ఇర్రితన్స్  మరియు తెనోసెఫ్అలైడ్స్ కానిస్ . ఏండో పారసైట్ లలో నెమటోడ్లు, టాక్సాకారిస్ లియోనినా  మరియు టి.కానిస్ .లు ఉన్నాయి.[173] తోడేళ్ళలో త్రిచేనేల్ల  స్పిరల్స్ కు ఆహారము ఇవ్వడము,ఇది రాకుండా చూసుకోగలగడము వయసు మీద ఆధారపడి ఉంటుంది.[174]
ఇతర అంతర పరాన్నజీవులు టేనియా పిసిఫోర్మిస్ ,టి.హైదాటిజేన, ఎచినోకోక్క్స్ గ్రానులోసాస్, మేసోసెస్టోఐడియా లినేయతాస్, దయోస్టోఫిమే రేనలే మరియు పెద్దవాటిలో మల్టిసెప్స్ మల్టీసెప్త్స్  వంటి సేస్తోడ్స్ ను కలిగి ఉన్నాయి.[173] తోడేళ్ళు నియోస్పోరా కనినమ్ ను కూడా కలిగి ఉండవచ్చు, ఇది వ్యవసాయదారులకు చాలా ఇబ్బందికరమైనది, ఎందుకంటే ఇది వారి పెంపుడు జంతువులకు పాకుతుంది.ఇది పాకిన జంతువులకు, పాకని జంతువుల కంటే గర్భస్రావము అవ్వడానికి మూడు నుంచి పదమూడు టైమ్స్ ఎక్కువ అవకాశము ఉంది.[175] నులిపురుగులు ఉన్న తోడేళ్ళు మాంసము తినడము మానివేసి వాటి నుంచి కాపాడుకోడానికి ప్రయత్నిస్తాయి.[176]
తోడేళ్ళు రేడియో ధార్మికతకుకు ఇబ్బంది పడవు, దీనికి చేరనోబిల్ లో పడమర వైపున బాగా రేడియో ధార్మిక మాంసము తినిపించినా ఏమీ ఇబ్బంది పడలేదు.[177]
మానవులతో సంబంధం
పల్లెల వాతావరణము మరియు కథలు



తోడేళ్ళు మానవుల నాగరికతలో బాగా పల్లెల కథలలో మరియు కథలలలో గొప్ప స్థానము ఆక్రమించాయి. నోర్సే మరియు జపనీయుల సంప్రదాయములలో,తోడేళ్ళు దాదాపుగా మంచిగా చూపించబడ్డాయి. జపాన్లో (ఎక్కడ తోడేళ్ళు ఊకమి లేదా గొప్ప దేవుడు అని తెలియబడు తున్నదో) గింజల వ్యవసాయదారులు ఈ తోడేళ్ళను విగ్రహముల వద్ద ఆరాధించి మరియు వాటికి ఆహార పదార్ధములను వాటి నేలమాళిగల వద్ద పెట్టి, వాటిని వారి పైరులను అడవి పందుల నుంచి మరియు లేళ్ళ నుండి కాపాడమని కోరుకుంటారు.[6] నోర్సే లోని కథలు తోడేలును లోకి యొక్క కొడుకుగా వర్ణించాయి. కొన్ని నాగరికతలు తోడేళ్ళను వాటి నమ్మకములలో ముఖ్యమైన భాగముగా భావించాయి. రోమన్ ల పురాణశాస్త్రంలో, కాపిటోలిన్ తోడేలు రొమ్ను భవిష్యత్తులో కనిపెట్టబోయే వారిని సాకాయి, వారు రోమ్యులస్ మరియు రెమాస్. టర్క్ ల పురాణశాస్త్రం [178]లో మరియు ఐనుల పురాణశాస్త్రంలో, వారి జాతికి తోడేళ్ళు పూర్వికులు అని నమ్ముతారు,[6] అదే దేనా'ఇన తోడేళ్ళు ఒకప్పుడు మనుషులు అని నమ్ముతారు, అందుకే వాటిని అన్నలలా చూస్తారు.[179] కొన్ని యురేశియన్ నాగరికతలలో తోడేళ్ళను సూర్యుడితో ముడిపెట్టారు. ప్రాచీన గ్రీకులు మరియు రోమన్లు సూర్య దేవుడు అపోలో [179]తో తోడేళ్ళకు ముడి పెట్టాడు.అదే తోడేలు పుర్రె నోర్సే పురాణశాస్త్రంలో, అస్తమిస్తున సూర్యునిగా పోల్చబడింది.[180] తోడేళ్ళు కొన్ని సందర్భములలో దుష్టశక్తులుగా ఉత్తర యురోపియన్ మరియు కొన్ని ప్రాంతీయ అమెరికా నాగరికతలలో అనుకునేవారు. నోర్సే పురాణశాస్త్రంలో, దుష్ట శక్తులైన వోల్వ హైండ్ల మరియు హైర్రోకిన్ ఇద్దరూ తోడేళ్ళను ఎక్కి ఉన్నట్లు చిత్రీకరించబడింది. నవజో సంప్రదాయములో, "విచ్"లు తోడేలు శరిరములో ఉంటారు అని నమ్ముతారు. నవజో భాషలో, "విచ్" (మై-కబ ) అనే పదముకు సరైన మరొక పదము "తోడేలు".[181] అలాగే, సిల్హ్కొత్ లు తోడేళ్ళతో సంబంధము మానసిక అనారోగ్యమునకు మరియు మృత్యువుకు కారణము అవుతుందని నమ్ముతారు.[179] పవనీ సంప్రదాయము ప్రకారము, తోడేలు ముందుగా చనిపోయే జంతువు.[182] తోడేళ్ళు బైబిల్లో పదమూడు సార్లు అసూయకు మరియు విధ్వంసంలకు గుర్తులుగా చెప్పబడ్డాయి.[183]
పెంపుడు జంతువులు మరియు కుక్కల దొంగతనములు

పెంపుడు జంతువుల పై దాడులు చేయడము అనేది తోడేళ్ళను వేటాడడానికి ఉన్న ఒక ముఖ్యమైన కారణము, మరియు అదే తోడేళ్ళ సముతుల్యమును చెడగొట్టగలదు. అలాగే ఆర్థిక నష్టములకు కూడా దారి తీస్తుంది, ఈ తోడేళ్ళ భయము జంతువుల పెంపకము చేసే వారికీ చాలా ఇబ్బంది కలిగిస్తుంది, వీటిని అంతము చేయడము తప్ప మరే ఇతర సరైన మార్గము ఇప్పటి వరకు కనిపెట్టబడలేదు. అడవిలో ఆహారము తగ్గిపోయినప్పుడు తోడేళ్ళు పెంపుడు జంతువుల పై దాడికి దిగుతాయి. యురేషియాలో, తోడేళ్ళ ఆహారములో పెద్ద భాగము పెంచబడే జంతువులే, అదే ఉత్తర అమెరికాలో ఇలాంటి సంఘటనలు అరుదు, ఎందుకంటే, అడవిలో సరిపోయేంత వేట తిరిగి ఉంచబడుతుంది.[184] ఏది ఏమైనప్పటికి, పెంపుడు జంతువుల పొట్టలో పొరలు వేరే వాటికంటే ఎక్కువగా క్రోవ్వును కలిగి ఉంటాయి, అందువలన కొన్ని తోడేళ్ళు వీటికి అలవాటు పడిపోతాయి.[176] ఇవి ఎండాకాలములో ఎక్కువగా చంపివేయబడతాయి. కాపలా లేని పెంపుడు జంతువులు ఇలాంటి దాడులకు ఎక్కువ బలి అవుతుంటాయి.[185] కొన్ని దేశములు ఈ తోడేళ్ళ నష్టమునకు నష్ట పరిహారము లేదా బీమా అందచేస్తున్నాయి.[186] యూరప్ లో గొర్రెలు ఎక్కువగా తీసుకుని పోబడే జంతువు, యూరప్ లో ఇంట్లో ఉండే రీన్డీర్,ఉత్తర స్కాన్డినావియలో పశువులు మరియు టర్కీలు ఉత్తర అమెరికాలో, మేకలు భారతదేశంలో మరియు మంగోలియాలో గుర్రాలు బలి అవుతూ ఉంటాయి.[184] తోడేళ్ళకు వెనుక నుంచి దాడి చేసే అలవాటు ఉన్నందున, గుర్రముల కంటే ఆవులు ఈ దాడులలో ఎక్కువ బలి అవుతాయి, ఎందుకంటే గుర్రములు ఈ దాడిని పసిగట్టి వెనుక కాళ్ళతో వాటిని బలముగా తన్ని వేయగలవు.[187] వేరు వేరు రకముల తోడేళ్ళు వేరు వేరు రకముల జంతువులను గురి పెడతాయి: చిన్నశరీరము కలిగిన తోడేళ్ళు చాలా తక్కువగా పెద్ద పశువుల జోలికి వెళతాయి, అదే పెద్ద ఉత్తర ప్రాంత తోడేళ్ళు కొన్ని సార్లు స్టీర్ లను మరియు గుర్రములను కూడా పడగొట్టగలవు.[188] జాతిని బట్టి ఒక దాడిలో ఎన్ని జంతువులు మరణించాయో ఉంటుంది: పశువుల పై మరియు గుర్రముల పై జరిగే చాలా దాడులలో మాములుగా ఒకటి మాత్రమే చనిపోతుంది, అదే టర్కీలు,గొర్రెలు మరియు రీన్డీర్ వంటివి చాలా చంపబడవచ్చు.[189] తోడేళ్ళు జంతువులు దొరకనప్పుడు మాత్రమే పెంపుడు జంతువుల జోలికి వెళతాయి, కానీ అవి చాలా తక్కువగా కంచె దూకి వెళతాయి.[111] పెద్ద శరీరము కలిగి, తోడేళ్ళ దాడిలో గాయపడిన పెంపుడు జంతువులలో చెవులు, తోక మరియు కాళ్ళ క్రింద కుడా గాయాలు అవుతాయి.[154] కొన్ని సందర్భములలో, తోడేళ్ళు పెంపుడు జంతువుల పై శారిరిక దాడి కూడా చేయనక్కరలేదు, వాటి భయము వల్లనే పెంపుడు జంతువులలో గర్భస్రావము అవుతుంది, బరువు కోల్పోతాయి, అలాగే వాటి మాంసము రుచి తగ్గిపోతుంది.[175] తోడేళ్ళు తిరిగి తేబడిన పడమర యునైటెడ్ స్టేట్స్ లో  మరల గొడవలకు దారి తీస్తుంది. మధ్య ఇడాహో లోని వుడ్ రివర్ లోయలో అడవి జీవితమును వ్యతిరేకించేవారు, లవ లేక్ ల్యాండ్ మరియు పెంపుడు జంతువులు, మరియు ఇడాహో డిపార్టుమెంటు ఆఫ్ ఫిష్ మరియు గేమ్ లు సంయుక్తముగా వుడ్ రివర్ వుల్ఫ్ ప్రాజెక్ట్ తయారు చేస్తున్నాయి. ఈ ప్రాజెక్ట్ తోడేళ్ళకు మరియు పెంపుడు జంతువులకు మధ్య సంబంధము తగ్గించే పద్ధతులు తయారు చేస్తున్నాయి. వాటిలో రాత్రిపూట కాపలా, కాపాడుకోవడం, కాపలా పద్ధతులు మార్చడం మరియు రేడియో టెలిమెట్రి వాడి వాటిని పసిగట్టడము వంటివి కొన్ని.[190]
తోడేళ్ళు కుక్కలను ఏప్పుడైనా చంపుతాయి, కానీ కొన్ని తోడేళ్ళు కుక్కలనే తమ ప్రముఖ ఆహారముగా కలిగి ఉన్నాయి.[184] తోడేళ్ళు వాటి తల పరిమాణము,పళ్ళు, మరియు గట్టిగా కరిచే విధానము లలో కుక్కలను మరియు ఇతర పెద్ద జంతువులను పోలి ఉండవు.[191][192] అలాగే, ఈ రెంటి దాడుల తీరు వేరు వేరుగా ఉంటుంది; కుక్కలు తల, మెడ,మరియు భుజములపై మాత్రమే దాడి చేస్తాయి, అదే తోడేళ్ళు శరీర భాగాముల పై బాగా దాడి చేస్తాయి, అవి వాటి శత్రువు శరీరము యొక్క అన్నీ చివరల పై దాడి చేస్తాయి.[193] క్రోఏటియాలో తోడేళ్ళు, కుక్కలను గొర్రెల కంటే ఎక్కువగా చంపుతాయి మరియు రష్యాలో తిరిగే కుక్కలా జనాభాను నియంత్రిస్తాయి. తోడేళ్ళు, ప్రక్కన మనుష్యులు ఉన్న కుక్కల పై చాలా ధైర్యముగా దాడి చేస్తాయి, కొన్ని సార్లు దగ్గర ఉన్న మనుష్యులను మరచిపోతాయి.[184] కుక్కల పై తోడేళ్ళ దాడులు ఇళ్లకు దగ్గరలోను మరియు అడవులలోనూ జరగవచ్చు.[194] పల్లెటూరి చివర తోడేళ్ళు కుక్కల పై చెప్పాపెట్టకుండా దాడి చేయవచ్చు, ఒక తోడేలు ఒక కుక్కను వెంటాడి, మరో తోడేలు వైపుకు పంపుతుంది.[195] కొన్ని ప్రాంతములలో, పెంపుడు జంతువులను కాపాడే కుక్కలు అవే తోడేళ్ళతో తలపడతాయి. తోడేళ్ళు ఇవన్నీ తప్పించుకుని, కాపాడే కుక్కలను చంపేస్తాయి.[196] స్కాన్డినావియ మరియు విస్కాన్సిన్ లలో వేటకుక్కలను తోడేళ్ళు చంపడం పెద్ద ఇబ్బందిగా పరిణమిస్తోంది.[184][194] స్కాన్డినావియలో ఎక్కువగా చంపబడిన వేట కుక్కల జాతి హర్రయర్స్, చిన్న కుక్కల కంటే పెద్ద కుక్కలు ధైర్యము ఎక్కువ మరియు ఎక్కువగా తోడేళ్ళతో తలపడడము వలన వాటికి హాని ఎక్కువ. తోడేలు కుక్కలపై చేసే గాయాలు ఎక్కువగా వాటి వెన్నుముక పై, వెనుక కాళ్ళ పై కనిపిస్తాయి.
ఇవి చేసే వాటిలో పెద్ద గాయము మెడ వెనుక చేసే గాయమే. పెద్ద వేట కుక్కలైన స్వీడిష్ ఎల్క్హౌండ్స్ ఈ తోడేళ్ళ దాడుల నుండి తమను తాము కాపాడుకోగలవు, ఎందుకంటే అవి తమను తాము రక్షించుకొనే సామర్ధ్యాన్ని అధికంగా కలిగి ఉంటాయి.[194]
మనుష్యుల పై దాడులు


తోడేళ్ళు కొన్నే ఉన్నప్పుడు,వాటికి కావాల్సినంత ఆహారము ఉన్నప్పుడు,మనుష్యులతో తక్కువగా సంబంధము ఉన్నప్పుడు మరియు ఏప్పుడైనా వేటాడబడినప్పుడు, మాములుగా అవి మనుషులకు హానికారము కాదు.[197] తోడేళ్ళ దాడిలో గాయపడినవారి మరియు మృతి చెందిన మనుష్యుల సంఖ్య భూమి మీద వేరు వేరు ప్రదేశములలో మారుతూ ఉంటుంది. తోడేళ్ళు మనుష్యుల పై దాడి చేయడము అరుదైన మరియు ఇరవయ్యో శతాబ్దముకు ముందు అపుడప్పుడు జీవితములో జరిగే సంఘటనే: ఒక్క ఫ్రాన్స్ లోనే, చారిత్రకముగా నమోదు అయిన వివరముల ప్రకారము 1580–1830 సమయములో, 3,069 మంది ప్రజలు తోడేళ్ళ దాడిలో చనిపోయారు, అందులో 1,857 మంది ఉగ్రము కాని తోడేళ్ళ దాడిలోనే మరణించారు.[198] చర్చ్ మరియు ఇతర నమోదులు ఇటలీలో 440 మంది ప్రజలు 15వ మరియు 19వ శతాబ్దములలో తోడేళ్ళ వలన చనిపోయారని తెలుపుతున్నాయి, ఈ ఘటనలు ప్రస్తుత స్విట్జర్లాండ్ లోని భాగము అయిన పో లోయ యొక్క మధ్య భాగములో జరిగాయి.[199] 1882 కు ముందు, 300 సంవత్సరముల కాలములో, ఫెన్నో స్కాండియా ప్రాంతములో 12 సంవత్సరములలోపు పిల్లలు 94 మంది ఉగ్రము కాని తోడేళ్ళ వలన మృత్యువు పాలు అయ్యారు.[200] యురోపియన్ రష్యాలో కూడా స్వాతంత్ర్యమునకు పూర్వము మరియు రెండవ ప్రపంచ యుద్ధము తరువాత తోడేళ్ళ వలన చాలా దాడులు నమోదు అయ్యాయి. రష్యా [201]లో 1861 ల మధ్య,అంతగా ఉగ్రము కానీ తోడేళ్ళ వలన 273 దాడులు జరిగాయి, అందులో 169 మంది పిల్లలు మరియు 7 మంది పెద్ద వాళ్ళు మృత్యువాత పడ్డారు. అదే కిరోవ్ అబ్లాస్ట్ లో (కిరోవ్ వుల్ఫ్ దాడులను చూడండి) 3 నుంచి 17 ఏళ్ల వాళ్ళు తోడేళ్ళ వలన మరణించారు.[202] చాలా తోడేళ్ళ దాడులు ఆసియాలో కూడా నమోదు అయ్యాయి, అందులో భారతదేశములోని మూడు రాష్ట్రములలో చాలా దాడులు ఈ మధ్య దశకములలో నమోదు అయ్యాయి. ఈ దాడులు చక్కగా శిక్షణ పొందిన జీవ శాస్త్రవేత్తలచే నమోదు చేయబడ్డాయి.[203] హజారీబాగ్, బీహార్లో ఉదాహరణకు 1980 నుండి 1986 వరకు 100 మంది పిల్లలు గాయాల పాలు అయ్యారు మరియు 122 మంది మరణించారు.[101] ఉత్తర అమెరికాలో ఈ రకమైన దాడులు తక్కువగా నమోదు అయ్యాయి,[99] కానీ కొంతమంది అక్కడే ఉండే గిరిజనులు చెప్పే దాని ప్రకారము తోడేళ్ళు అప్పుడప్పుడు మనుష్యులను చంపుతున్నాయి. అడవులలో ఉండే గిరిజనులు వారి సాటి తండా వారికంటే ఎక్కువగా తోడేళ్ళ దాడులకు భయపడతారు, ఎందుకంటే వారు తోడేళ్ళతో ఎదురుదాడికి ఎక్కువసార్లు మరియు దాదాపు ప్రతీ మూడు నెలలకొకసారి దిగవలసి వస్తుంటుంది.[204] యురేషియాలో కంటే ఉత్తర అమెరికాలో తోడేళ్ళ దాడులు తక్కువగా నమోదు అవ్వడానికి కారణము అక్కడి రైతులు ఎక్కువగా పోలములలో మంట పెట్టడము వలన, తోడేళ్ళను భయపెట్టేవారు.[205][206][207]. ఏదియేమైనా, ఉగ్రత్వము కలిగిన తోడేళ్ళ దాడులు ఉత్తర అమెరికాలో కూడా పెరుగుతున్నట్లుగా ఉంది. ఒక అధ్యయనంలో అలాస్క మరియు కెనడాలలో తోడేళ్ళు దగ్గరగా రావడము లేదా మనుష్యల పై దాడికి దిగడము అనే 80 సంఘటనలలో, 39 ఆరోగ్యముగా ఉన్న తోడేళ్ళ దాడులు మరియు 29 భయము లేని తత్వము మరియు అంతగా కోపిష్టి కానీ తోడేళ్ళ వలన జరిగినవి.[208]
పిచ్చి పట్టిన తోడేళ్ళ వలన దాడులు జరిగినట్లుగా యురేషియాలో 13వ శతాబ్దములో తగ్గిపోయాయి. పిచ్చి పట్టిన తోడేళ్ళ వలన జరిగిన దాడులు వేరే జాతుల దాడులతో పోలిస్తే తక్కువ. తోడేళ్ళు వాటంతట అవి మాములుగా జబ్బున పడవు కానీ, వాటికి ఇతర జంతువులైన కుక్కలు,నక్కలు వంటి వాటి నుంచి రావచ్చును. తోడేళ్ళలో రేబిస్ ఉత్తర అమెరికాలో చాలా తక్కువ, అదే తూర్పు మెడిటెర్రనియన్, మధ్య తూర్పు మరియు ఆసియాలలో అది చాలా ఎక్కువ. తోడేళ్ళు చాలా ఎక్కువ, భయంకరమైన రేబిస్ తీవ్రతకు గురి అవుతాయి. అది వాటి బలము మరియు పరిమాణమును బట్టి రెండింతలు అవుతుంది, దాని వలన బహుశా అవి చాలా అపాయకరమైన,వ్యగ్రత కలిగిన జంతువులు అవుతాయి,[209] అందుకే రేబిస్ ఉన్న కుక్క కాటు కంటే, రేబిస్ కలిగిన తోడేలు కాటు 15రెట్లు ఎక్కువ అపాయకరము.[210] వ్యగ్రత కలిగిన తోడేళ్ళు ఒంటరిగా నటిస్తూ, చాలా దూరము ప్రయాణిస్తూ మరియు పెద్ద జంతువులను, పెంపుడు జంతువులను, ప్రజలను కరుస్తూ ఉంటాయి. ఎక్కువ వ్యగ్రత కలిగిన తోడేళ్ళ దాడులు మాములుగా వసంత కాలము మరియు ఆకురాలు కాలములలో జరుగుతుంటాయి. అసూయ వలన జరిగిన దాడులలా కాకుండా, ఈ దాడులలో ఇవి చంపినవాటిని తినవు మరియు ఈ దాడి ఒక రోజులోనే పూర్తి అవుతుంది.[211] అలాగే, ఈ ఎవరి పై దాడి చేయాలి అనేది ముందుగా అప్పుడుకప్పుడే నిర్ణయింపబడుతుంది, కానీ ఎక్కువగా వృద్దుల పై ఈ దాడులు జరుగుతాయి.[212]
అసూయ లేదా అవసరము కోసము జరిగే దాడులలో మాములుగా మనుష్యులను బలి చేయగలిగిన ఒక తోడేలు కానీ, లేదా తోడేళ్ళ సమూహములు కానీ పాల్గొంటాయి. అలాంటి దాడులు చాలా రోజుల పాటు అలవాటుగా జరుగుతాయి, దాని వలన వాటికి మనుష్యులు అంటే భయము పోతుంది.[213] ఇలాంటి దాడులలో అవి వేరే ఆలోచనలోకి వెళ్ళనంతసేపు ప్రత్యర్థిని ఒక పద్ధతి ప్రకారము మెడ మరియు ముఖము పై గాయములు చేసి, వాటిని క్రిందకు లాగి పడవేసి, తినివేస్తాయి. అలంటి దాడులు అవతల జంతువులు అన్నీ చనిపోయే వరకు ఒకే ప్రదేశములో, ఒకే సమయమునకు కూడా జరగవచ్చు.[211] ఇలాంటి దాడులు సంవత్సరములో ఏప్పుడైనా జరగవచ్చు,ఉగ్రత లేని తోడేళ్ళ దాడులు చలికాలములో బెలారస్, కిరోవ్స్క్ మరియు ఇర్కుత్స్క్ జిల్లాలలో, కరేలియా మరియు ఉక్రెయిన్లలో ఎక్కువగా నమోదు అయినప్పటికిని, మాములుగా జూన్-ఆగస్టు సమయములలో ఇంకా ఎక్కువగా ఉంటాయి,[212] అప్పుడు అడవిలోకి ప్రజల రాకపోకలు (బెర్రి మరియు పుట్టగొడుగుల తోటలలో కాపలాకు ఉంచే జంతువుల కొరకు) ఎక్కువ అవుతాయి.[214] ఇంకా, పిల్లలు కలిగినవి తోడేళ్ళు ఆహారము యొక్క కొరతను కూడా ఈ సమయములోనే ఎదుర్కొంటాయి. ఈ దాడులలో బలి అయ్యేది మాములుగా 18 కంటే తక్కువ వయస్సు కలిగిన పిల్లలు, అరుదుగా పెద్దవాళ్ళు కూడా మరణిస్తారు, ఇంకా స్త్రీలు ఏప్పుడూ చాలా ఎక్కువగా బలి అవుతుంటారు.[212] ఈ తోడేళ్ళు ఆయుధములు కలిగినవారికి, లేని వారికి మధ్య కల తేడాను బాగా గుర్తుపడతాయి,[215] మరియు ఆయుధములు ఉండడము వలన ధైర్యంగా ఉన్నవారి జోలికి వెళ్లవు.[197]
తోడేళ్ళు వాటిని అవి కాపాడుకోవడానికి త్వరగా ప్రతిస్పందిస్తాయి, ఆలాంటప్పుడు జరిగే దాడులు కేవలము త్వరగా అందిన చోట కరిచి పారిపోవడము వరకే పరిమితము. ఇలాంటి దాడులకు ప్రాముఖ్యత లేదు.[216]
వేట


వాటి చాకచక్యము వలన,వాటి గుర్తించగలిగే శక్తి వలన,వేటలో వాటికి ఉన్న సహనము వలన మరియు అవి వేట కుక్కలను త్వరగా ఏమార్చగలగడము మరియు వాటిని గాయపరచగలగడము వంటి వాటి వలన తోడేళ్ళును వేటాడడం చాలా చాలా కష్టము.[217] చారిత్రాత్మకముగా వీటిని వేటాడడానికి ఎన్నో పద్ధతులు కనిపెట్టబడ్డాయి.[218][219] తోడేళ్ళ వలన పెంపుడు జంతువులకు, పొలములలో ఉండే వాటికి హాని కలుగుతున్న సందర్భములలో, వసంత ఋతువులో పుట్టిన పిల్లలు వాటి నేలమాళిగలో ఉండగానే చంపేయడం అనేది వాటి సంతతి వృద్ధి చెందకుండా చూసే మార్గములలో సరైనది.[220] తోడేళ్ళను కుక్కలతో వేటాడుతున్నప్పుడు, మాములుగా చూసే వేటకుక్కలు, రక్తము తాగే వేటకుక్కలు మరియు నక్కలను వేటాడే కుక్కలు వాడబడతాయి. చూసే వేటకుక్కలు తోడేళ్ళ వెంటపడి అవి పెద్ద కుక్కల వద్దకు వచ్చి ఆగేలా చేస్తాయి, ఆ పెద్ద కుక్కలు అప్పుడు పోట్లాడి వాటిని చంపేస్తాయి.[221] తోడేళ్ళను కదలకుండా వేటాడడం (మౌనముగా నడచి వెళ్లడము మరియు దాగి ఉన్నదానిని వేటాడడం), ఈ పద్ధతిలోను వేటాడడం కష్టము అయినప్పటికీ, అవి ఉన్న ప్రాంతము కుక్కలతో వేటాడడానికి [222] చాలా కష్టము అయినప్పుడు దీనిని ముఖ్యముగా అవలంబిస్తారు.[217] అవి చాలా బాగా వినగలిగిన శక్తి కలిగి ఉన్నందున, వాటిని నిద్రపోతున్నప్పుడు వేటాడడం కూడా కష్టము.[57] స్టైరిచ్నిన్ తో విషపూరితం చేసి చంపడము అనేది ఇంతకు ముందు కాలములో చేసేవారు, కానీ దాని వలన అవసరము లేని వేరే జంతువులు చనిపోవడము మరియు తోడేళ్ళు ఆ ఆకర్షణను పసిగట్టి వాటి నుంచి దూరముగా ఉండడము వలన, ఈ పద్ధతికి కాలదోషము పట్టింది.[223] ఇలా విషపూరితం చేయడానికి సరైన సమయము వేసవికాలము చివర మరియు ఆకురాలే కాలముగాను ఉండేది, ఎందుకంటే ఆ సమయములో పిల్లలు తల్లి నుంచి అప్పుడే విడివడి, ఇంకా వాటి జోలికి పోకూడదు అని తెలియక ముందే అన్నిటిని ప్రయత్నించి చూసే వయసులో ఉంటాయి.[224] కాళ్ళలో పడేలా ఉండే వలలు, ఎక్కువ సేపు ఉండే మనుష్యుల వాసనలు వాటికి దగ్గరగా లేనంతసేపు ఉపయోగపడతాయి.[225] చాలా మంది స్వదేశీ అమెరికన్లు తోడేళ్ళను పట్టుకోవడము కొరకు పడగానే చనిపోయేలా ఉన్న వలలు వాడతారు.[226] ఈ తోడేళ్ళ వలలు కొన్నిసార్లు కొన్ని రకముల వాసనలతో (తోడేలు మూత్రము వాసన లేదా మచ్చల జింక వాసనలేదా బెఅవేర్ వాసన)తో కానీ లేదా ఎర (పంది లేదా గుర్రము యొక్క మాంసము) వంటి వాటితో పెట్టబడతాయి.[227] ఇవి కూడా అంత గొప్పగా ఏమీ పనిచేయవు, ఎందుకంటే వాటికి ఉన్న చూపుడు శక్తితో అవి రాత్రి పూట కూడా [215] వాటిని గమనించగలవు, వాటిలో లోటుపాట్లను కనిపెట్టగలవు, అలాగే ఒకసారి అలాంటి వలలో పడి తప్పించుకున్నవి వాటి అనుభవముతో పిల్లలకు ఎలా తప్పించుకోవాలో నేర్పుతాయి.[228] బ్లైడ్ లను వేటాడడము తోడేళ్ళ కంటే తేలిక, కానీ వాటిని వాడుకోవడానికి చాలా సహనము కావాలి కాబట్టి, అవి చాలా తక్కువగా వాడబడతాయి.[229] మరో పద్ధతి మనుషుల వాసనలతో ఉన్న జెండాలను పాతి గుండ్రముగా పెట్టడము. ఈ పద్ధతి ముఖ్యముగా తోడేళ్ళకు మనుష్యుల పై కలిగిన భయము వలన పనిచేస్తుంది, కానీ తోడేళ్ళు ఒకసారి ఈ వాసనకు అలవాటుపడ్డాక ఇంక వాటి ప్రభావము ఉండదు.[230] కొంతమంది వేటగాళ్ళు తోడేళ్ళను వాటిని అనుకరించడం ద్వారా ఆకర్షిస్తారు, ఈ పద్ధతి ముఖ్యముగా చలికాలములోనూ, వాటి సంగమ సమయములలోను బాగా ఉపయోగపడుతుంది.[231] కజకిస్థాన్ మరియు మంగోలియాలలో తోడేళ్ళను గ్రద్దలు మరియు డేగలను ఉపయోగించి వేటాడేవారు, ప్రస్తుతము అనుభవజ్ఞులైన వారు లేకపోవడముతో ఈ పద్ధతి తక్కువ అయింది.[232] ఆకాశము నుంచి వాటిని కాల్చి చంపడం అనేది వాటికి తప్పించుకోవడానికి లేదా పారిపోవడానికి తక్కువ అవకాశము ఇస్తుంది [233] కాబట్టి నిజమునకు అనైతికము, కానీ అవి కావాలంటే అదే సరైన పద్ధతి.[234]
బొచ్చు వాడకము

తోడేల యొక్క బొచ్చు ముఖ్యముగా స్కార్ఫ్స్ మరియు స్త్రీల బట్టలకు వన్నెలు అద్దడానికి ఉపయోగిస్తారు, అవి ఏప్పుడైనా జాకేట్స్, చిన్న కేప్స్,కోట్లు,[235] ముక్లుక్స్ మరియు రగ్గులు వంటివి తయారు చేయడానికి వాడతారు.[24] బొచ్చులోని పీచు పదార్ధము దాని యొక్క నాణ్యతను నిర్ణయిస్తుంది, ఈ పీచు పదార్ధము బొచ్చును చక్కగా నిలబెట్టి అది చూడగానే ఆకర్షించేలా, వత్తుగా ఉండేలా చేస్తుంది. ఈ లక్షణములు ఎక్కువగా ఉత్తర ప్రాంత తోడేలు సముహములలో బాగా కనిపిస్తాయి, కానీ దక్షిణ ప్రాంత తోడేళ్ళ వరకు వచ్చే వరకు వేడి వాతావరణము వలన నెమ్మదిగా తగ్గుతూ వస్తాయి. ఉత్తర ప్రాంత తోడేళ్ళు దక్షిణ ప్రాంత తోడేళ్ళ కన్నా మెత్తగా మరియు ఎక్కువ బొచ్చుతో ఉంటాయి కాబట్టి అవి చాలా విలువైనవి.[235] విషము ద్వారా చంపబడిన తోడేళ్ళ బొచ్చు దాదాపు నిరుపయోగమే.[236]
మెడివల్ యూరప్ లో,తోడేళ్ళ యొక్క ముఖ్య ఉపయోగము కేవలము వాటి చర్మము అనే భావించబడుతున్నప్పటికీ, వాటి చర్మముకు ఉన్న దుర్వాసన వలన, అవి చాలా తక్కువగా వాడబడతాయి.[237] స్కాన్డినవ్యాన్ పల్లెల్లో, తోడేళ్ళ చర్మము, దానిని ధరించి తోడేళ్ళలా నటించడానికి పనికి వచ్చేది.[238] అమెరికా యొక్క చాలా మంది ప్రాంతీయ గిరిజనులు తోడేలు చర్మమును వైద్యములో వాడతారు,[226] కానీ కొన్ని ప్రత్యేక తెగలవారు కుక్క చర్మమును ఎక్కువగా వాడడానికి ఇష్టపడతారు, ఎందుకంటే తోడేలు చర్మము చాలా పలుచగా ఉండి, కుట్టినప్పుడు ఎక్కువగా చిరిగిపోవడానికి అవకాశము ఉంటుంది.[239] పానిలు శత్రువుల ప్రదేశములను కనుగొనడానికి వెళ్ళినప్పుడు తోడేలు చర్మమును టోపీలుగా ధరిస్తారు.[240] యునైటెడ్ స్టేట్స్ కు చెందిన సైన్యము WWII చివరలోను మరియు కొరియన్ యుద్ధములోనూ, వారి ముఖములను మంచు ముందు నుంచి కొరకడము నుంచి రక్షించుకోవడానికి తోడేలు చర్మమును రక్షణగా వాడారు.[235] సోవియట్ యునియన్ లో, 1976 నుండి 1988 ల మధ్య 30,000 తోడేలు చర్మములు పొందబడ్డాయి. ఈ మధ్య CITES వచ్చిన సాంఖ్యకశాస్త్ర లెక్కల ప్రకారము, 6,000–7,000 తోడేలు చర్మములు అంతర్జాతీయముగా వ్యాపార అవకాశము కలిగి ఉన్నాయి,కెనడాతో పాటుగా,పాత సోవియట్ యూనియన్, మంగోలియా మరియు చైనాలు ఇవి ఎగుమతి చేసే పెద్ద మార్కెట్ మరియు యునైటెడ్ స్టేట్స్,గ్రేట్ బ్రిటన్ లు ఇవి దిగుమతి చేసుకునే పెద్ద మార్కెట్లు. మొత్తము మీద, ఇలా తోడేళ్ళను కేవలము వాటి చర్మము కోసము పెంచడము అనేది వాటి సంఖ్య పై ప్రభావము చూపించింది. ఉత్తర ప్రాంతమునకు చెందిన తోడేళ్ళు (వీటి సంఖ్య మాత్రమే నిలబడుతోంది) మాత్రమే వ్యాపార విలువ కలిగి ఉన్నాయి.[241] తోడేళ్ళను వాటి చర్మము కొరకు పట్టుకోవడము అనేది చాలా మంది స్వదేశీ అమెరికన్లకు లాభసాటి ఆదాయ వనరుగా ఉంది.[24]
పెంపుడు జంతువులుగా తోడేళ్ళు


తోడేళ్ళను పెంపుడు జంతువులుగా పెట్టుకోవడము అనేది ప్రాచుర్యము పొందుతున్నది. ఒక్క యునైటెడ్ స్టేట్స్ లోనే దాదాపు వ్యక్తుల సొంత తోడేళ్ళు 80,000-2 మిలియన్ల వరకు ఉన్నట్లు లెక్క తేలింది. పెంపుడు తోడేళ్ళు ఎలా ఉంటాయో అంచనా వేయటం మరియు వాటి బాగోగులు చూడడము కుక్కల కంటే కష్టము, అవి సరిగ్గా అర్ధం కావు.[242] కుక్కలు వాటికి శిక్షణ ఇచ్చేవారికి అనుగుణముగా వాటి ప్రవర్తనను మార్చుకోగలవు, అదే విషయము తోడేళ్ళలో వ్యతిరేకముగా ఉంటుంది.[243] కుక్కపిల్లలు, వాటికి పది వారముల వయసు వచ్చేవరకు మనుష్యులతో చక్కగా కలిసిపోయి ఉంటాయి, అదే తోడేలు పిల్లలు 19 రోజుల తరువాత ఉండలేవు.[244] తోడేలు పాలలో ఆర్జినిన్ చాలా ఎక్కువగా ఉంటుంది, అదే పిల్లలకు వాడే ప్రత్యామ్న ఆహార పదార్ధములలో కూడా ఉంటుంది, మరీ తక్కువ ఉన్న పిల్లలకు ఈ అర్జీనిన్ యొక్క ప్రత్యామ్నాయమును ఇవ్వవలసి ఉంటుంది, లేకుంటే పిల్లలలో శుక్లములు వస్తాయి.[245] వాటి అసూయతో కూడిన ప్రవర్తనలో వేరే మార్పు ఉండకపోవడముతో,వేట కోసం సాగే పరుగు వాటికి కావలసినంత ప్రోత్సాహం ఇస్తున్నా కూడా వాటి పై పూర్తిగా నమ్మకం ఉండదు. కుక్కలు క్రొత్తవాటిని మాములుగా అంగీకరించి, వాటిని వాటి సమూహములో మరో సభ్యునిగా చేర్చుకుని, సమూహము పెద్దది అయినట్లుగా భావిస్తాయి, కానీ తోడేళ్ళు ఆ సమూహములో ఉండడం ఎక్కువ రోజులు అయ్యే కొద్దీ, వేరే వాటిని, సముహములోని ఇతరులను కూడా పూర్తిగా భరించలేని స్థాయిలో ఉంటాయి.[193] అదే కుక్కలు తేలికగా మనుష్యులతో సంబంధ బాంధవ్యములు ఏర్పరచుకుంటాయి, కానీ తోడేళ్ళు ఆ విధంగా ఏప్పుడో మాత్రమే చేస్తాయి.[246] పిల్లలు కనీసము ఒక సంవత్సరము పాటు అపరిచితుల పట్ల అధికమైన కోపము కలిగి ఉండవు,కానీ వయసుతో పాటు వాటి కోపము కూడా పెరుగుతుంది, ముఖ్యముగా సంగమ కాలములో బాగా పెరుగుతుంది. ఆడవాటి కంటే మగవాటికి ఈ అతి కోపము ఎక్కువగా ఉంటుంది మరియు అప్పుడు వాటి బాగోగులు చూడడము చాలా కష్టము.[202] తోడేళ్ళు ఒక సంప్రదాయబద్ధమైన బిలములలో పట్టడము చాలా కష్టము,అవి కుక్కల కంటే ఎక్కువగా చూసి గ్రహించే శక్తి కలిగి ఉంటాయి మరియు ఎలా ప్రవర్తించాలో, ఏమి చేయాలో తన శిక్షకుడి నుంచి త్వరగా నేర్చుకుంటాయి.[247] ఒకసారి తోడేళ్ళు వాటి బందిఖానా నుంచి బయటపడితే, ఇంక వాటిని పట్టుకోవడము అనేది సాధ్యము కాదు.[248]
తోడేళ్ళకు శిక్షణ ఇవ్వడానికి వీలు అవుతున్నప్పటికీ, అవి కుక్కలంత చక్కగా నేర్చుకోలేవు అని తెలుస్తోంది. అవి మాములుగా కుక్కలలా భయము, ప్రేరేపించడం మరియు శక్తి ఉపయోగించడము వంటి వాటిలో వాటంత చక్కగా బదులు ఇవ్వవు. మాములుగా, కుక్కలంత నమ్మకము కలగాలంటే చాలా చాలా ఎక్కువ పని చేయవలసి ఉంటుంది. అలా చేసినప్పటికినీ, ఒకసారి ఒకలాంటి ప్రవర్తననే మరల మరలా చాలా సార్లు వస్తే, వాటికి తోచనట్లు అనిపించి, ఆ తరువాత చేయవలసిన పనిని మర్చిపోతాయి. తోడేళ్ళు మంచిగా చూసుకోవడానికి మరియు మెచ్చుకోవడానికి త్వరగా మరియు బాగా బదులు ఇస్తాయి,[249] వీటికి ఎక్కువ కుక్కలలో ఉన్న వలె కొంచెం మెచ్చుకోవడము సరిపోదు.[250] కుక్కలలా కాకుండా తోడేళ్ళు గొంతు కంటే చేతి సైగలకు ఎక్కువగా బదులిస్తాయి.[250]
వీటిని కూడా చూడండి
కాలిఫోర్నియా వుల్ఫ్ సెంటర్
మైగ్రేషన్ పాటర్న్స్ ఆఫ్ ది గ్రే వుల్ఫ్
సూచికలు
గమనికలు

గ్రంథ పట్టిక


















(in German)
మరింత చదవటానికి
(in Italian) 
(in Russian) 






(in Russian) 
బాహ్య లింకులు






చూడండి డెత్ ఆఫ్ ఏ లెజెండ్ మరియు  బై బిల్ మాన్సన్




వర్గం:తోడేళ్ళు
వర్గం:ఆర్కటిక్ ల్యాండ్డ్ యానిమల్స్
వర్గం:ఫౌనా ఆఫ్ ది ఆర్క్టిక్
వర్గం:ఆసియా క్షీరదాలు
వర్గం:యూరప్ క్షీరదాలు
వర్గం:ఉత్తర అమెరికా క్షీరదాలు
వర్గం:యురేషియా యొక్క భారి జంతు జాలము
వర్గం:ఉత్తర అమెరికా యొక్క భారీ జంతుజాలం
వర్గం:బలి భుక్కులు
వర్గం:పట్టణ జంతువులు
వర్గం:కనీసం ఆందోళనకర జాతులు ఎర్ర జాబితా