Question: భారతదేశంలో అతిపురాతన హిందూ దేవాలయం ఎక్కడ ఉంది?

అయోధ్య



ప్రవేశిక
అయోధ్యను సాకేతపురమని కూడా అంటారు. అయోధ్య భారతదేశంలోని అతిపురాతన నగరాలలో ఒకటి. విష్ణువు శ్రీరాముడిగా అవతరించిన ప్రదేశం అయోధ్య. రామాయణ మహాకావ్య ఆ విస్కరణకు మూలం అయోధ్య. ఇది ఉత్తరప్రదేశ్ లోని ఫైజాబాద్ జిల్లా లోని ఫైజాబాదుని ఆనుకుని ఉంది. అయోధ్య సముద్రమట్టానికి 305 అడుగుల ఎత్తులో ఉంది. అయోధ్య కోసలరాజ్యానికి రాజధానిగా ఉంటూ వచ్చింది. అయోధ్య శ్రీరాముని చరిత్రలో చాలా ప్రాముఖ్యమున్న నగరము. శ్రీరాముడు ఈ నగరంలోనే జన్మించినట్లు చరిత్ర చెబుతోంది.


నేపథ్యం
అయోధ్య సరయూ నదీతీరంలోఫైజాబద్ 6 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉంది. అయోధ్య విష్ణుమూర్తి ఏడవ అవతారమైన రాముడి చరిత్రతో సన్నిహిత సంబంధం కలిగి ఉంది. రామాయణం అనుసరించి ఈనగరం 9,000 సంవత్సరాలకు పూర్వం వేదాలలో మొదటి పురుషుండుగా హిందువులకు ధర్మశాస్త్రం అందించిన పేర్కొన్న మనువు చేత స్థాపించబడింది. మరికొన్ని ఆధారస్లు ఈ నగరం సూర్యవంశరాజైన ఆయుధ్ చేత నిర్మించబడినదని తెలియజేస్తున్నాయి. సూర్యవంశ చక్రవర్తులు పాలించిన కోశలదేశానికి అయోధ్య రాజధాని నగరం. అయోధ్యను రాజధానిగా చేసుకుని హిందూ దైవమైన రామచంద్రుడు కొంతకాలం పాలించాడు.
స్కంద మరియు ఇతర పురాణాలు భారతదేశం లోని ఏడు మోక్షపురాలలో అయోధ్య ఒకటి అని చెప్తున్నాయి. హిందూ పవిత్ర గ్రంథాలలో పురాణాలు ముఖ్యమైనవి. ప్రస్తుతం అయోధ్య చారిత్రాత్మకమైన పవిత్రాలయం ఉన్న పుణ్యక్షేత్రం. ప్రతి హిందువు తప్పక చూడాలని కోరుకునే పుణ్యక్షేత్రాలలో అయోధ్య ఒకటి. అధర్వణ వేదం అయోధ్య దేవనిర్మితమని అది స్వర్గసమానమని పేర్కొన్నది. అయోధ్యను మొదటిసారిగా సూర్యవంశ రాజైన వైవసత్వ మనువు కుమారుడైన ఇక్ష్వాకు నిర్మించి పాలించాడని పురాణకథనాలు వివరిస్తున్నాయి. ఈ వంశం వాడైన పృధువు వలన భూమికి పృధ్వి అనే పేరు వచ్చింది. తారువాత రాజు మాంధాత. సూర్యవంశం లోని 31వ రాజు హరిశ్చరంద్రుడు. హరిశ్చంద్రుడు సత్యవాక్పరిపాలనకు ప్రసిద్ధి చెందిన వాడు. ఆయన వంశం రాజుల గొపాతనానికి తన సత్యవాక్పరిపాలనతో ఘనతను తీసుకు వచ్చాడు. ఆయన వంశస్థుడైన సగరుడు అశ్వమేధయాగం చేయ సంకల్పించిన కలిగిన విఘ్నం వైదొలగించి ఆయన ముని మనుమడైన భగీరధుడు గంగానదిని విశేషప్రయత్నం చేసి భూమికి తీసుకువచ్చాడు. తౌవాత వచ్చిన రఘుమహారాజు రాజ్యావిస్తరణ చేసి పేరుగడించి సూర్యంశంలో మరో వంశకర్త అయ్యాడు. రఘుమహారాజు తరువాత సూర్యవంశం రఘువంశంగా కూడా పిలువబడింది. రఘుమహారాజు మనుమడు దశరథుడు. దశరథుడి కుమారుడు రామచంద్రుడు.
ఆరాధన ప్రధానమైన నగరాలలో అయోధ్య ఒకటి. పలు మతాలు ఒకేలా ఈ నగరానికి పవిత్రనగరంగా ప్రాముఖ్యత ఇచ్చినా కాలం మాత్రం వేరుగా ఉంది. హిందూఇజం, బుద్ధిజం, జైనిజం మరియు ఇస్లాం మతాలు ఇక్కడ ఒక్కోసారి ఆధిక్యతలో ఉన్నాయి. ఉదాహరణగా జైనమత గురువులైన పంచ తీర్థంకలు ఇక్కడ జన్మించారు. వారు వరుసగా మొదటి తీర్థంరులైన అధినాథ్, రెండవ తీర్ధజ్ంకరులైన అజిత్నాథ్, నాలుగవ తీర్థంకర్ అభినందనాథ్, ఐదవ తీర్థంకర్ సుమతీనాథ్ మరియు పదునాలుగవ తీర్థంర్ అనంతనాథ్.
నవాబు అవధ్ చేత నిర్మించబడిన హనుమాన్‍ఘారి ఆలయం గంగా-యమునా సంస్కృతి ప్రతిబింబిస్తుంది. ఒక భక్తుని సంరక్షణలో కొనసాగుతున్న రామాలయం. ఈ ఆలయాన్ని మున్నామెయిన్ 50 సంవత్సరాల కాలం నిర్వహించి తరువాత 2004లో మరణించాడు. జైనుల ఆగమనం తరువాత షికారాజి అనంతరం అయోధ్య రెండవ మతానికి పవిత్రనగరంగా మారింది. పరిస్థితిలో వచ్చిన మార్పులు ఈ పరమైన స్థితిలో ఎప్పటికీ మాదుదల తీసుకురాలేదు.
వారసత్వం మరియు ప్రాముఖ్యత



అయోధ్య అత్యంత ప్రాచీనమైన, పెద్దదైన, అత్యద్భుతమైన నగరము. హిందూ పురాణాల ప్రకారం ఇది 250 చదరపు కిలోమీటర్ల వైశాల్యం కలిగి ఉండేది. సూర్యవంశానికి చెందిన 63 వ రాజు దశరథుని రాజ్యమైన కోసల రాజ్యానికి రాజధానిగా ఉండేది. రామాయణంలోని ప్రారంభ అధ్యాయాలలో ఈ నగరం యొక్క గొప్పతనాన్ని, అక్కడి ప్రజల మంచితనాన్ని గురించి వర్ణించడం జరిగింది.
జైన మతానికి చెందిన ఐదుగురు తీర్థంకరులు కూడా ఇక్కడే జన్మించారు. జైన మతానికి ఆధ్యుడైన శ్రీ రిషబదేవుడు కూడా ఇక్కడే జన్మించాడు. భగవాన్ స్వామి నారాయణ్ కూడా తన బాల్యం ఇక్కడే గడిపాడు. ఆయన భారతదేశం అంతటా ఏడు సంవత్సరాలు పర్యటించినపుడు ఆ యాత్రను ఇక్కడ నుంచే ప్రారంభించాడు. తులసీదాసు కూడా తానురచించిన రామచరిత మానస్ గ్రంథాన్ని క్రీ.శ. 1574 లో ఇక్కడ నుంచే ప్రారంభించాడు. తమిళనాడుకు చెందిన చాలామంది ఆళ్వార్లు కూడా అయోధ్య నగరాన్ని గురించి తమ రచనల్లో ప్రస్తావించారు.
నామ చరిత్ర
మహారాజైన ఆయుధ్ పురాణాలలో శ్రీరాముని పూర్వీకుడుగా పేర్కొనబడింది. అతడి పేరు సంకృత పదమైన యుద్ధ్ నుండి వచ్చింది. ఆయుధ్ అపరాజితుడు కనుక ఈ నగరానికి అయోధ్య అన్న పేరు వచ్చింది. అయొధ్య అంటే జయించశక్యం కానిది అని అర్ధం. గౌతమబుద్ధుని కాలంలో ఈ నగరం పాలిలో అయోజిహా అని పిలువబడింది అది కూడా సంస్కృతంలో అయోధ్య అని అర్ధాన్ని ఇస్తుంది. పురాణాలు గంగానది గురించి వివరించినప్పుడు అయోధ్య ప్రస్తావన ఉంది.
కామన్ ఎరా మొదటి శతాబ్ధాలలో ఈ నగరం సాకేతపురం అని పిలువబడింది. క్రీ.శ 127 సాకేతపురాన్ని కుషన్ చక్రవర్తి చేత జయించబడింది. కుషన్ చక్రవర్తి తూర్పుప్రాంతంనికి అయోధ్యను కేంద్రంగా చేసి పాలించాడు. 5వ శతాబ్దంలో ఈ నగరం ఫాక్సియన్ (పినియిన్: షాజి) అన్న పేరుతో పిలువబడింది. చైనా సన్యాసి హూయంత్సాంగ్ క్రీ.శ 636 లో తన భారతదేశ యాత్రలో ఈనగరాన్ని సందర్శించిన సమయంలో ఈ నగరాన్ని అయోధ్య అని పేర్కొన్నాడు. కాని ఈ పేరు మార్పు ఎప్పుడు జరిందన్నది స్పష్టం కాలేదు. మొఘల్ పాలనా కాలంలో ఇది గవర్నర్ ఆయుధ్ స్థానంగా ఉండేది. బ్రిటిష్ పాలనాసమయంలో ఈనగరం అయోధ్య మరియు అజోధియ అని పిలువబడింది. అలాగే అయోధ్య బ్రిటిష్ వారి కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలైన ఆగ్రా-అయుధ్ ప్రాంతాలలో ఒక భాగంగా ఉండేది.
అయోధ్య తరువా ఈ ప్రేరణ కారణంగా అయోధ్య: తాయ్‍లాండ్ మరియు యోగ్యకర్త: ఇండోనేషియా అని నామకరణం చేయబడ్డాయి.
భౌగోళికం
అయోధ్య మధ్య భారతంలో సాధారరణంగా ఉండే తేమకలిగిన ఉపౌష్ణమండల ఉష్ణోగ్రతను కలిగి ఉంది. సుదీర్ఘమైన వేసవికాలం మార్చి‌మాసాంతంలో ఆరంభమై జూన్ మధ్యకాలం వరకు కొనసాగుతాయి. సధారణ దినసరి ఉష్ణోగ్రతలు 32 ° సెంటీగ్రేడ్ (90 °ఫారెన్‌హీట్) ఉంటాయి. వేసవి తరువాత ఆరంభమైయ్యే వర్షాకాలం అక్టోబరు వరకు కొనసాగుతాయి. సుమారు వర్షపాతం 1067 (42 అంగుళాలు) మిల్లీమీటర్లు ఉంటుంది. వర్షాకాలం ఉష్ణోగ్రతలు 16° సెంటీగ్రేడ్ (60° ఫారెన్‌హీట్) ఉంది. అయినప్పటికీ వర్షాకాల రాత్రులలో చలి అధికంగా ఉంటుంది.
చరిత్ర



అతిపురాతన హిందూ నగరాలలో అయోధ్య ఒకటి. రామాయణంలో ఈ నగరవైశాల్యం 250 చదరపు కిలోమీటర్లుగా (90 చదరపు మైళ్ళు ) వర్ణించబడింది. కోసలరాజ్యానికి రాజధాని అయోధ్య. ఇది పతితపావని అయిన గంగానదీ తీరంలో ఉంది. అలాగే సరయూనది కుడివైపూన్నది. అయోధ్యను రాజధానిగా చేసుకుని సూర్యవంశరాజైన ఇక్ష్వాకు కోసలరాజ్యాన్ని పాలించాడు. 63వ సూర్యవంశరాజైన దశరథుడి రాజ్యసభగా అయోధ్య ఉంది. దశరథుడి కుమారుడే అవతారపురుషుడైన శ్రీరాముడు. అయోధ్య దేవతల చేత నిర్మించబడిందని అందువలన స్వర్గపురిగా వర్ధిల్లిందని విశ్వసించబడింది.
వాల్మికి విరచితమైన రామాయణ మాహాకావ్యం మొదటి అధ్యాయాలలో అయోధ్య మహోన్నతంగా వర్ణించబడింది. అంతేకాక కోసల సామ్రాజ్యవైభవం, రాజ్యంలోని ప్రజలు అనుసరిస్తున్న ధర్మం, సంపద, ప్రజల విశ్వసనీయత గురించి గొప్పగా వర్ణించబడింది. తులసీ దాసు తిరిగి రచించిన రామచరితమానస్‍లో అయోధ్య వైభవం తిరిగి వర్ణించబడింది. తమిళకవి కంబర్ వ్రాసిన కంబరామాయణంలో కూడా అయోధ్య అత్యున్నతంగా వర్ణించబడింది. తమిళ వైష్ణవ భక్తులైన ఆళ్వారులు ఈ నగరాన్ని తమ రచనలలో అయోధ్యను అద్భుతంగా వర్ణించారు. జడభరత, బహుబలి, సుందరి, పాడలిప్తసురీశ్వరి, హరిచంద్ర మరియు అచలభరత మొదలైనవారు అయోధ్యలో జన్మించిన వారే.
జైన్ మతస్థులకు ప్రముఖ్యమైన నగరం అయోధ్య. 2000 సంవత్సరాలకు ముందే ప్రముఖ తీర్థంకరులిద్దరికి అయోధ్య జన్మస్థలం. జైన ఆగమాలలో అయోధ్యకు మహావీరుడు విజయం చేసినట్లు వ్రాయబడింది. అయోధ్య మరి ఐదుగురి తీర్థంకరులకు జన్మస్థలంగా ఉంది. మొదటి తీర్థంకరుడైన వృషభ మరియు తొమ్మిదవ తీర్థంకరులైన గాంధారా.

అయోధ్య బుద్ధమత వారసత్వం కలిగిన నగరం. అందువలన ఇక్కడ మౌర్యాచక్రవర్తుల కాలంలో నిర్మించబడిన పలు బౌద్ధాలయాలు, స్మారకనిహ్నాలు మరియు శిక్షణాకేంద్రాలు ఉన్నాయి. గుప్తులకాలంలో అయోధ్య వాణిజ్యంలో శిఖరాగ్రం చేరుకుంది. క్రీ.పూ 600 లలో కూడా అయోధ్య వాణిజ్యకేంద్రంగా విలసిల్లింది. చరిత్రకారులు దీనిని సాకేతపురంగా పేర్కొన్నారు. క్రీ.పూ 5వ శతాబ్దం నుండి క్రీ.శ 5వ శతాబధం వరకు బౌద్ధమతకేంద్రంగా అయోధ్య విలసిల్లినది. బుద్ధుడు ఈనగరానికి ఒకటి కంటే ఎక్కువసార్లు వచ్చినట్లు భావిస్తున్నారు. దీనికి వ్రాతపూర్వక ఆధారాలు మాత్రం లేవు. ఫాక్సియన్, చైనా సన్యాసి బౌద్ధమత మఠాలు ఉన్నట్లు వ్రాసారు.
స్వామినారాయణ మార్గ స్థాపకుడైన స్వామినారాయణుడు ఇక్కడ జన్మించాడని ఏడు సంవత్సరాలు ఇక్కడ జీవించిన తరువాత నీల్కాంత్‍గా భారతదేశ సంచారానికి వెళ్ళాడమి విశ్వదించబడుతుంది.
స్వతంత్ర భారతదేశం
1984 సం.లో విశ్వ హిందూ పరిషత్ పార్టీ బాబ్రీ మసీదు స్థలాన్ని రామ ఆలయం కోసం తిరిగి స్వాధీనం చేసుకునేందుకు ఒక ఉద్యమం ప్రారంభించింది.
1992 సం.లో ఒక హిందూ జాతీయవాద ర్యాలీలో మరికొంత ముందడుగు వేసి, జరిగిన అల్లర్లలో, బాబ్రీ మసీదు కూల్చివేతకు దారి తీసింది. [1]ఇప్పుడు, రామజన్మభూమి స్థలములో రాముడు చిన్నపిల్లవాడిగా, వికసించే తామరపువ్వు నవ్వుతూ ఉన్న విగ్రహం, రామ్ లల్లాతో (రామలీల) తాత్కాలిక మందిరం ఉంది. [2] భారత ప్రభుత్వం అధీనం క్రింద ఉన్న 200 గజాల స్థలం వద్ద ఎవరికీ అనుమతి లేదు, మరియు ఇక్కడ ఈ స్థలం వద్ద ఉన్న ద్వారం వెలుపల గేటుకు తాళం వేయబడింది. అయితే, వివాదాస్పదం కాని స్థలంలో హిందూ యాత్రికులు, రాముని పూజ కొరకు మరోవైపు ఉన్న తలుపు ద్వారా ప్రవేశించడం మొదలు పెట్టారు. 2003 సం.లో, పురావస్తు సర్వే ఆఫ్ ఇండియా (ఏఎస్ఐ) బాబ్రీమసీదు ప్రదేశంలో ఒక ఆలయాన్ని నిర్మూలించి దాని శిథిలాలపై మసీదు నిర్మించబడినదా అనే 
దానిపై ఒక త్రవ్వకాన్ని నిర్వహించింది. తవ్వకం జరిపిన పిదప వివిధ రకాల వస్తువులు, హనుమంతుని 12 అడుగుల (3.7 మీ) విగ్రహంతో సహా  మరియు ప్రారంభ చారిత్రక కాలానికి చెందిన నాణేలు మరియు ఇతర చారిత్రక వస్తువులు లభ్యమయ్యాయి. [3] బాబర్ ఆధ్వర్యంలో బాబ్రీ మసీదును నిర్మించడానికి పురాతన ఆలయం కూల్చివేయడం లేదా సవరించడం ద్వారా జరిగిందనిని పురావస్తు సర్వే ఆఫ్ ఇండియా (ఏఎస్ఐ) నిర్ధారించింది. [4] హిందువులు మాత్రమే కాకుండా, బౌద్ధ మరియు జైన ప్రతినిధులు తవ్విన ప్రదేశంలో వారి దేవాలయాలు కూడా ఉన్నాయని పేర్కొన్నారు.[5]
5 జూలై 2005 న ఐదుగురు ముస్లిం తీవ్రవాదులు అయోధ్యలో ఉన్న తాత్కాలిక రామలీల ఆలయ ప్రదేశం వద్ద దాడి చేశారు. తరువాత, మొత్తం ఐదుగురి తీవ్రవాదుల్ని భద్రతా దళాలు తుపాకీతో కాల్చి చంపారు, బాంబు పేలుడులో ఒక పౌరుడు చనిపోయాడు, వారు కోర్డన్ గోడను ఉల్లంఘించటానికి ప్రయత్నించారు.
జనాభా
2001 సం. భారత జనాభా లెక్కల ప్రకారం, అయోధ్యలో 49,593 మంది జనాభా ఉన్నారు. పురుషులు 59% జనాభా మరియు స్త్రీలు 41% ఉన్నారు. అయోధ్య సగటు అక్షరాస్యత రేటు 65%, జాతీయ సగటు 59.5% కంటే ఎక్కువగా ఉంది. అలాగే 72% పురుషులు మరియు 62% స్త్రీలు అక్షరాస్యులు. 12% జనాభా శాతం 6 సంవత్సరాల వయస్సు కంటే తక్కువగా ఉంది. [6]
భూగోళ శాస్త్రం మరియు వాతావరణం
అయోధ్య ఒక తేమతో కూడిన ఉప ఉష్ణమండలీయ వాతావరణాన్ని కలిగి ఉంది మరియు ఇది మధ్య భారతదేశం యొక్క ప్రత్యేకమైన వాతావరణ స్థితి. వేసవి కాలాలులో (మార్చి చివరి నుండి జూన్ మధ్య వరకు), పగలు ఎక్కువగా, వాతావరణం పొడిగా మరియు వేడిగా ఉంటాయి మరియు సగటు రోజువారీ ఉష్ణోగ్రతలు 32 ° సె. (90 ° ఫా) సమీపంలో ఉంటాయి. ఇవి వర్షాకాలం తరువాత అక్టోబరు వరకు సుమారు 1,067 మి.మీ. (42.0 అం.) యొక్క వార్షిక వర్షపాతంతో మరియు సగటు ఉష్ణోగ్రతలు 28 ° సె (82 ° ఫా). కొనసాగుతాయి. శీతాకాలం నవంబరు మొదట్లో మొదలై జనవరి చివరి వరకు ఉంటుంది. 
తరువాత ఫిబ్రవరి మరియు మార్చి నెలల్లో కొద్దిసేపు వసంతకాలం ఉంటుంది. సగటు ఉష్ణోగ్రతలు స్వల్పంగా 16 ° సె (61 ° ఫా) సమీపంలో ఉంటాయి, కాని రాత్రి వేళలు చల్లగా ఉంటాయి.
చూడవలసిన ప్రదేశాలు

అయోధ్యలో ముఖ్యమైన ప్రదేశాలు చూడాలంటే రిక్షాలు మాట్లాడుకుని వాటిలో వెళ్ళి చూడాలి. రిక్షా నడిపేవారు ఇక్కడ ముఖ్యమైన ఆలయాలు మరియు మందిరాలను ఒక్కొక్కటిగా చూపుతారు. 
రామజన్మభూమిని కూడా అలాగే చూడాలి. 
సరయూనది స్నానఘట్టం. ఇక్కడ సరయూ నదిలో తీరంలో బంకమట్టి అధికంగా ఉంటుంది. కాలు జారదు కాని కాళ్ళను గట్టిగా పట్టుకుంటుంది కనుక జాగ్రత్త వహించవలసిన అవసరం ఉంది. సరయూ నదీజలాలు తేటగానూ శుభ్రంగానూ ఉంటాయి.
రామజన్మభూమి ఆలయనిర్మాణ ప్రదేశం. ఇక్కడ రామజన్మభూమిలో వివాదం ముగిసాక ఆలయనిర్మాణం కొరకు అవసరమైన శిల్పాలు మొదలైనవి నిర్మించి సిద్ధంగా ఉంచబడ్డాయి. సుమారు
నిర్మాణానికి అవసరమైన పని 80% సిద్ధంగా ఉన్నాయని అంచనా. 
అన్నదాన సమాజం. అయోధ్యలో భిక్షువులు ఉండకూడదన్న ఉద్దేశంతో సాధువులకు ఏర్పాటు చేసిన అన్నదాన సత్రం. ఇక్కడ దాతలసహాయంతో నిధి వసూలు చేసి ప్రతిరోజు సాధువులకు
అన్నదానం చేస్తుంటారు. అలాగే ఇక్కడ ఉన్న గోశాలలో 200 కు పైగా గోవులు ఉన్నాయి. ఈ గోక్షీరం ఆశ్రమనిర్వహణకు ఉపయోగించబడతాయి. 
కౌసల్యాదేవి మందిరం. శ్రీమునికి జన్మనిచ్చిన కౌశల్యాదేవికి ఇక్కడమాత్రమే మందిరం నిర్మించబడి ఉంది. ఈ మందిరంలో కౌశల్యాదేవి, దశరథులతో రామచంద్రుడు ఉండడం విశేషం.
హనుమద్ మందిరం. ఇక్కడ ఉన్న హనుమదాలయంలో నిరంతరం అఖండ భజన కొనసాగుతూ ఉంటుంది.
వాల్మికీ మందిరం. వాల్మికీ మందిరంలోని పాలరాతి గోడల మీద వాల్మికీ రామాయణంలోని 24 వేల శ్లోకాలు లిఖించబడి ఉన్నాయి. ఇక్కడ మూల మందిరంలో వాల్మికి మహర్షితో లవకుశులు
ఉండడం విశేషం.

కనక మహల్. సితారాములు వివాహానంతరం అయోధ్యలో ప్రవేశించిన తరువాత కైకేయీ, దశరథులు వివాహ కానుకగా సీతారాములకు ఈ భవనం ఇవ్వబడిందని విశ్వసించబడింది. ప్రస్తుతభవనం విక్రమాదిత్యుడు నిర్మించాడని విశ్వసించబడుతుంది. విక్రమాదిత్యుడు సరయూ నదిలో స్నానం ఆచరించి అయోధ్యా నగరంలో ప్రవేశించిన తరువాత ఆయనకు ఇక్కడ గతంలో ఉన్న భవనాలు కళ్లకు కట్టినట్లు గోచరమైయ్యాయని తరువాత విక్రమాదిత్యుడు ఇక్కడ ఆలయాలు, భవనాలు నిర్మించబడ్డాయని విశ్వసించబడుతుంది.

హనుమదాలయం. రామచంద్ర పట్టాభిషేకం తరువాత రామచంద్రుడు తనకు సాయం చేసిన వారందరికి కానుకలు సార్పించిన తరువాత తనకు అత్యధికంగా సహకరించి సాఏవించిన హనుమంతునికి తన నివాసానికంటే ఎత్తైన ప్రదేశంలో నివాసానికి యోగ్యమైన స్థలం ఇచ్చాడని అక్కడ ప్రస్తుతం ఆలయనిర్మాణం జరిగిందని విశ్వసించబడుతుంది. పురాణ ప్రసిద్ఫ్హమైన ఈ ఆలయం కొంచం ఎత్తైన ప్రదేశంలో ఉంటుంది. ఈ ఆలయానికి సుమారు 90 మెట్లుంటాయి. ఆలయ ప్రాంగణంలో సితారాముల ఆలయం ఉంది.
రామజన్మ భూమి. బాబర్ మసీదు నిర్మించిన ప్రదేశంలో రామజన్మ భూమిలో తాత్కాలికంగా అతి చిన్నదైన రామాలయంలో సితారాములకు పూజాధికాలు నిర్వహించబడుతున్నాయి. అత్యంత
రక్షణ వలయంలో క్యూపద్ధతిలో ప్రయాణించి ఊ ఆలయాన్ని చూడాలి. లోపలకు ప్రవేశించడానికి కఠినమైన నియమాలు ఉన్నాయి. అలాపోతూ పోతూనే ఆలయాన్ని దర్శించాలి. ఎక్కడా నిలవడానికి రక్షణసిబ్బంద్జి అనుమతించదు. సెల్ పోన్, కెమెరాలు, పెన్నుల వంటివి కూడా లోపలకు అనుమతించరు. లోపల కనీసం రెండు మూడు కిలోమీటర్లు నడవాలి కనుక చెప్పులు వేసుకుని లోపలకు వెల్లాలి.
అయోధ్య వివాదం
మొఘల్ వంశానికి ఆద్యుడైన బాబర్ ఇదే స్థలంలో బాబ్రీ మసీదును నిర్మించాడు. దీన్ని ఆయన అంతకు ముందే ఉన్న రామాలయాన్ని కూల్చివేసి కట్టారని కొందరి వాదన. 1992 వ సంవత్సరంలో రాష్ట్రీయ స్వయం సేవక్ సంఘ్ లాంటి కొన్ని హిందూ సంస్థల నేతృత్వంలో కూల్చివేయడం జరిగింది. అప్పుడు భారత ప్రధానిగా ఉన్నది పి.వి. నరసింహారావు. దీన్ని నివారించలేక పోయిన ఆయనకు ఇది రాజకీయ జీవితం మీద ఒక మచ్చ లా మిగిలిపోయింది.
వైష్ణవ దివ్యదేశాలు
108 వైష్ణవ దివ్యదేశాలలో అయోధ్య ఒకటి.
వివరం
వివరాలు

విశేషాలు
ముక్తిప్రదక్షేత్రములలో నొకటిగా కీర్తింపబడింది. సరయూనదికి సమీపమున శ్రీరంగనాథుల సన్నిథి ఉంది. ఇచట దక్షిణ దేశ అర్చక స్వాములు గలరు. 
మార్గం
తిరునక్షత్ర తనియన్:

   చైత్రమాసే సితే పక్షే నవమ్యాంచ పునర్వసౌ

   మధ్యాహ్నే కర్కటేలగ్నే రామోజాత స్స్వయంహరి:
కాశి-వారణాసి-లక్నో రైలుమార్గంలో పైజాబాద్ స్టేషన్‌లో దిగి బస్‌లో 10 కి.మీ వెళ్ళి ఈ క్షేత్రం చేరవచ్చును. ఇచట అన్ని సౌకర్యాలు ఉన్నాయి.
సాహిత్యం
శ్లో. భాతి శ్రీ సరయూ సరిత్తట గతే శ్రీ మానయోధ్యా పురే

 శ్రీ మత్పుష్కల దేవయాన నిలయ సత్యాఖ్య కాసారకే|

 సీతాలిజ్గిత మూర్తిరుత్తర ముఖ శ్రీ రామ నామా హరి

 స్త్వాసీనో భరతాభిర్ముని గణైర్దేవ్యైచ దృష్ట స్సదా||

 పరాంకుశ కలిధ్వంస కులశేఖర సూరిభి:

 విష్ణుచిత్తేన మునినా మంగళై రభి సంస్తుత:||
పాశురాలు
పా. అజ్గణెడుమదిళ్ పుడై శూழ் యోత్తి యెన్ఱుమ్‌

    అణినగరత్తులగునై త్తుమ్‌ విళక్కు-ది

 వెజ్గదిరోన్ కులత్తు క్కోర్ విళక్కాయ్‌తోన్ఱి

    విణ్‌ముழுదు ముయ్యకొణ్డ వీరన్ఱన్నై

 శెజ్గణెడుమ్‌ కరుముగిలై యిరామన్ఱన్నై

    త్తిల్లై నగర్ తిరుచిత్తర కూడన్దన్నుళ్

 ఎజ్గళ్ తనిముదల్వనై యెమ్బెరుమాన్ఱన్నై

    యెన్ఱుకొలో కణ్‌కుళిర క్కాణునాళే.

    కులశేఖరాళ్వార్-పెరుమాళ్ తిరుమొழி 10-1
చిత్రమాలిక
ఇవికూడా చూడండి
వైష్ణవ దివ్యదేశాలు
అయోధ్య రైల్వే స్టేషను
మూలాలు

వెలుపలి లింకులు