Question: Elimu ya masomo ya bure ilianza lini nchini Kenya?

Elimu nchini Kenya



Elimu nchini Kenya imekuwa ikizingatia mfumo wa 8-4-4 tangu mwishoni mwa miaka wa 1980, ikiwa ni miaka minane ya elimu ya msingi, ikifuatiwa na miaka minne ya shule ya upili, kisha miaka minne ya taasisi au chuo kikuu. Mbali na haya, kuna sekta kubwa ya shule za kibinafsi ambazo hushughulikia watu wa viwango vya maisha ya kadri na ya juu, ambao kwa ujumla hufuata mfumo wa elimu ya uingereza wa elimu ya sekondari na msingi.
Kati ya watoto wote nchini Kenya ,asilimia 85 huudhuria shule za msingi,asilimia 24 huudhuria shule za upili na asilimia 2 hujiunga na taasisi za elimu ya juu.
Elimu ya Msingi
Kuna aina tatu ya shule za msingi: shule za kutwa ambazo zinajumuisha shule nyingi za msingi; shule za bweni ambazo zimegawanywa katika vitango vitatu: vile vya gharama ya chini, wastani na za gharama ya juu; na shule za maeneo kame.
Elimu ya msingi katika shule za msingi za serikali ilifanywa kuwa ya bure na ya kila mmoja(bali si ya lazima) mwezi wa januari mwaka wa 2003.
Mfumo wa Harambee huchangia pakubwa katika utoaji wa elimu ya shule za msingi nchini Kenya. (Katika Kiswahili, neno Harambee humaanisha "kuungana pamoja".)
Mfumo wa Harambee hugharamia takriban asilimia 75 ya shule za msingi nchini Kenya.
Mtihani wa kitaifa wa shule za msingi nchini enya hufanywa mwishoni mwa masomo ya msingi.
Kimani Maruge, ambaye ni Mkenya, ndiye aliyekuwa mtu mkongwe zaidi ulimwanguni kujiunga na shule ya msingi .Nimkulima ambaye hakuwa amesoma,alijisajili akiwa na miaka 84 baada ya kufahamu kuwa masomo ya msingi yalikuwa ya bure. Alifariki mwaka wa 2009 akiwa na umri wa miaka 89.[1]
Elimu ya Shule za Upili
Wanafunzi nchini Kenya katika shule za sekondari huchukua miaka minne kujiandaa kwa masomo ya taasisi. Wanafunzi wengi huanza kuyajenga maisha yao ya usoni kwa kujiendeleza katika masomo yatakayo wapa kazi. Mtihani wa kitaifa wa kadato cha nne hufanywa mwishoni mwa masomo ya shule ya upili. Mnamo mwaka wa 2008, serikali ilianzisha mpango wa kutoa elimu ya bure kwa shule za upili.
Kuna vitengo vitatu vya shule za sekondari: shule za kibinafsi, shule zinazofadhiwa na serikali na shule za harambee. Shule zinazofadhiliwa na serikali zina ushindano mkali unaopelekea mmoja kati ya watoto wanne kukubaliwa kujiunga nazo. Kujiunga na shule ya upili  hutegemea alama za mwanafunzi katika mtihani wake katika darasa la nane(K.C.P.E). Shule nyingi zinazofadhiliwa na serikali ni za bweni .
Shule za harambee hazina ushindani mkali na zinajumuisha asilimia 75 ya shule zote za upili nchini. Wanafunzi wanaopata alama za chini katika mtihani wao wa darasa la nane hujiunga na shule za harambee,shule za kibiashara,au kuacha shule. Vifaa katika shule hizi sio vizuri kama vile vya shule zinazo fadhiliwa na serikali,na mara nyingi hukosa vitabu, walimu waliohitimu, madawati n.k..
Shule nyingi za kibinafsi huwa na mfumo wa elimu ya Uingereza , ukifuatiwa na A-levels au Baccalaureate ya kimataifa licha tu ya chache zinazofuata mfumo wa Marekani. Shule chache za kibinafsi hufuata mfumo wa KCSE kando na mifumo ya kigeni wakiwapa wanafunzi kuchagua ni upi wa kufuatwa. Kwa mfano ,Shule ya Saint Mary's, Nairobi.
Taasisi za Elimu
Hizi ni taasisi zinazotoa elimu ya juu kwa miaka miwili au mitatu katika viwango vya Cheti, Diploma na Diploma ya juu ya kitaifa. Taasisi hizi hutoa mafunzo ya kiufundi kwa kutumia ujuzi wa mikono katika nyanja mbalimbali kama vile uhandisi sayansi ya madawa ,elimu ,sayansi ya kompyuta n,k. Zinajumuisha vyuo vya mafunzo ya ualimu (TTCs),Taasisi za mafunzo ya udaktari nchini Kenya(KMTC), Kenya Polytechnic ,Mombasa Polytechnic, Eldoret Polytechnic, Tasisi ya mafunzo ya utangazaji na nyingine nyingi Taasisi hizi zote huanzishwa na miswada mbalimbali ya bunge.
Vyuo vya Umma
Chuo kongwe zaidi nchini Kenya ni Chuo Kikuu cha Nairobi. Vingine ni pamoja na vyuo vikuu vya Kenyatta, Chuo Kikuu cha Jomo Kenyatta cha Kilimo na Teknolojia, Chuo Kikuu cha Egerton, Moi, Chuo Kikuu cha Maseno na  Chuo Kikuu cha Masinde Muliro cha Sayansi na Teknolojia (zamani kilijulikana kama Chuo Kikuu cha Magharibi).
Habari zaidi
Mnamo mwaka wa 1963 serikali ya Kenya aliahidi elimu ya msingi ya bure kwa watu wake. Ahadi hii haikufanikishwa hadi 2003. Wananchi wanatarajiwa kuchangia mfuko wa elimu kwa kulipia ada, kodi, na huduma za ajira. Baada ya kuchangia, wazazi wengi hawakuwa na pesa za kulipia elimu ya watoto wao na hatimaye waliachwa nje ya mfumo wa shule.
Walimu hushiriki mgomo mara nyingi kutokana na kutolipwa kwa mishahara yao. Walimu walihusika na kukusanya ada ya malipo kutoka kwa mwanafunzi, huku mishahara yao kushikiliwa hadi ada zote zilipokusanywa. Watoto wengi walikuwa wanalazimika kuacha shule tu kwa sababu hawakuweza kumudu gharama hii. Walimu  mara nyingi walikuwa wakiwatuma watoto nyumbani wakati wa mitihani ya mwisho ili iwe shinikizo kwa wazazi kulipa ada ya shule.
Kwa sasa elimu ni bure, mahudhurio yameongezeka na kuna uhaba wa walimu na madarasa na watoto kutopata makini kutokana na ukosefu wa walimu wa kutosha inayotokana na msongamano wa wanafunzi madarasani. Hii ni matokeo ya watoto wote wanaohudhuria ambao hapo mwanzo hawakuweza kumudu ada ya shule, na watoto wanaotolewa shule za kibinafsi zenye hadhi ya chini ili kujinufaisha na ya elimu ya bure. Hii imejenga mahitaji kwa shule za kibinafsi zenya gharama ya chini ambazo wazazi wanaweweza kumudu kulipa ada kuwatutuma watoto wao ili kujifunza katika mazingira yaliyo bora.
Baadhi ya watu wanaamini kwamba msongamano katika mashule ni changamoto kwmba pana haja ya kuandaa mafunzo ya kiufundi zaidi ili kujenga njia mbadala kwa ajira.
Kenya ilianzisha mfumo wa sasa wa 8-4-4 mnamo mwaka wa 1985. Hii ina maana kwamba darasa la kwanza hadi la nane ni katika shule ya msingi, darasa la hadi kumi na mbili katika sekondari(Kidato cha kwanza hadi nne), na kisha wahitimu kutumia miaka minne katika chuo kikuu. Mfumo wa 8-4-4 iliundwa kusaidia wale wanafunzi ambao hawana mpango wa kuendeleza elimu ya juu. Umesaidia kupunguza viwango vya wanafunzi wanaoacha shule na kuwasaidia wale wanaoachia shule za msingi kupata ajira.
Ukuaji wa sekta ya elimu nchini Kenya umezidi matarajio. Baada ya chuo kikuu cha kwanza kuanzishwa mnamo mwaka wa 1970, vingine vitano vilitengenezwa. Mahitaji ya elimu ya juu imesababisha kuanzishwa kwa vyuo vikuu vya kibinafsi.
Vifaa katika baadhi ya vyuo vikuu vya umma ni ya hali ya chini hivi kwamba wale wa miaka ya juu hutumwa nyumbani kwa muda ili kuwapa nafasi wanafunzi wageni wanapojiunga na chuo kikuu. Vyuo vikuu, kama shule za msingi, vina ukosefu wa fedha ambazo zinazohitajika. Kuna ukosefu wa tarakilishi ya mafunzo, na maaabara ni ndogo na hazina vifaa vya kutosha. Baadhi ya wanafunzi huamua kulipa gharama ya juu kidogo ili kujiunga na vyuo vikuu vya kibinafsi kwa sababu hawataki kujihusisha na ushindani wa kutafuta nafasi za kujiandikisha. Pia, vyuo vikuu vya kibinafsi huwa na vifaa bora na maabara ya tarakilishi ya hali ya juu.
Serikali ya Uingereza inaipatia Kenya msaada wa shilingi bilioni saba (Dola milioni tisini na saba za Marekani) kusaidia kuboresha mfumo wa elimu ya bure. Fedha za ziada zitatumika kuboresha mipango ya afya katika shule zote. Pia, zitatumika katika ununuzi wa vitabu vya kusomea.
Fedha hizi zitakwenda pia kupanua elimu ya shule ya upili na vyuo vikuu. Pia kutakuwa na ujenzi wa madarasa na uboreshaji wa vifaa vya ya maji pamoja na usafi wa mazingira.
Ingawa Kenya ina vyuo vikuu yake, baadhi ya wazazi huchagua kupeleka watoto wao katika nchi mbalimbali za kigeni. Wengi wanaamini kwamba Uingereza ina vyuo vikuu bora, na kwamba itakuwa fursa kubwa kwa watoto wao kuhudhuria chuo kikuu huko. Vyuo vikuu vya Kenya pia ni vigumu zaidi kujiunga navyo kutokana na mahitaji makubwa sana ya elimu ya juu na kuwepo kwa nafasi chache kwa wanafunzi kujiunga navyo.
Serikali ya Kenya ingawa kwa mwendo wa kobe, inajizatiti kufanya elimu nchini Kenya kuwa bora zadi. Miaka kumi na miwili ya kwanza ya shule sasa yanatolewa bure, japo hii ina imechangia suala la msongamano mashuleni; jambo linalohitaji kushughulikiwa kwa haraka. Ufadhili kutoka Uingereza utasaidia kujenga upya baadhi ya shule na hii itachangia kuboresha mazingira ya kujifunza.
Shule za binafsi
Shule za binafsi nchini Kenya kwa ujumla huhudumia watu wa tabaka ya kati na ya juu. Nyingi ni ya mashirika ya kidini tofauti tofauti kama vile Oshwal Academy ambayo inamilikiwa na kusimamiwa na OERB (jamii ya Oshwal - Wakenya wenye asili ya kihindi wanaofuata dini ya Jainism); Katoliki (Saint Mary's School Nairobi), Wamisionari (Rift Valley Academy) na za Kiislamu (Aga Khan Academy). Mashirika haya kwa ujumla hufadhili shule hizo, na kwa kawaida hakuna upendeleo wa kidini au wa njia yoyote ile katika kuwachukua wanafunzi na uendeshaji wa shule.
Shule nyingi za binafsi nchini Kenya zinapatikana kakita jiji za Nairobi na Mombasa, huku shule za bweni zikipatikana sehemu ya mashambani au viungani mwa miji. Hii ni sambamba na mila ya familia za Uingereza za tabaka ya juu na juu ya kati kuwatuma watoto wao shule za bweni za gharama kubwa ambazo zina nafasi ya kutosha na vifaa. Shule zenyewe zinafanana na shule za umma za Uingereza, huku shule nyingi za kibinafsi jijini Nairobi aidha kuzingatia mfumo wa shule za umma, k.m. Brookhouse School, au kuwa shule za umma chini ya utawala wa kikoloni, k.m. Saint Mary's School, Nairobi na Kenton College.|Uingereza, huku shule nyingi za kibinafsi jijini Nairobi aidha kuzingatia mfumo wa shule za umma, k.m. Brookhouse School, au kuwa shule za umma chini ya utawala wa kikoloni, k.m. Saint Mary's School, Nairobi na Kenton College.
Tazama pia

Elimu katika Afrika
Marejeo

Viungo vya nje

 Southern and Eastern Africa Consortium for Monitoring Educational Quality (SACMEQ)
















!