Question: అర్మేనియన్ స్టేట్ యూనివర్శిటీ ఆఫ్ ఎకనామిక్స్ విశ్వవిద్యాలయాన్ని ఎప్పుడు స్థాపించారు?

కరాచీ



కరాచీ పాకిస్థాన్‌లో అతిపెద్ద నగరం, ప్రధాన నౌకాశ్రయం మరియు దేశ ఆర్థిక రాజధాని, ఇది సింధ్ రాష్ట్రం యొక్క రాజధానిగా కూడా ఉంది. 15.5 మిలియన్ల జనాభా కలిగివున్న నగరం కావడంతో, కరాచీ ప్రపంచంలోని అతిపెద్ద నగరాల్లో ఒకటిగా గుర్తింపు పొందింది,[4] ఇది ప్రపంచంలో 13వ అతిపెద్ద పట్టణ పరిధిగా[5] మరియు 20వ అతిపెద్ద మహానగర ప్రాంతంగా పరిగణించబడుతుంది.[6]
కరాచీ నగరం పాకిస్థాన్ యొక్క ప్రధాన బ్యాంకింగ్, పరిశ్రమ మరియు వాణిజ్య కేంద్రంగా ఉంది. కరాచీ వస్త్ర, నౌకా రవాణా, మోటారు వాహన పరిశ్రమ, వినోదం, కళలు, ఫ్యాషన్, ప్రకటన, ప్రచురణ, సాఫ్ట్‌వేర్ అభివృద్ధి మరియు వైద్య పరిశోధన తదితర రంగాలకు చెందిన అతిపెద్ద పాకిస్థాన్ కార్పొరేషన్‌లకు నెలవుగా ఉంది. దక్షిణాసియా మరియు విశాలమైన ఇస్లామిక్ ప్రపంచంలో ఈ నగరం ప్రధాన ఉన్నత విద్యా కేంద్రంగా గుర్తింపు పొందింది.[7]
కరాచీ ఒక బీటా వరల్డ్ సిటీగా (ద్వితీయ శ్రేణి ప్రపంచ నగరం) గుర్తించబడింది.[8][9]
భౌగోళికంగా సముద్రం ఒడ్డున ఉండటంతో ఇది ఉన్నత స్థానాన్ని పొందడంతోపాటు, దేశ ఆర్థిక రాజధానిగా మారింది. ప్రపంచంలో వేగంగా వృద్ధి చెందుతున్న నగరాల్లో ఇది కూడా ఒకటి. ఇస్లామాబాద్ నిర్మించబడే వరకు కరాచీ పాకిస్థాన్ మొదటి రాజధానిగా ఉంది మరియు ఈ ప్రాంతంలో అతిపెద్ద మరియు అత్యంత రద్దీ కలిగిన నౌకాశ్రయాల్లో ఒకటైన కరాచీ నౌకాశ్రయం మరియు బిన్ ఖాసిమ్ నౌకాశ్రయం రెండూ ఈ నగరంలో ఉన్నాయి. భారత విభజన మరియు పాకిస్థాన్‌కు స్వాతంత్ర్యం లభించిన తరువాత, భారతదేశం, తూర్పు పాకిస్థాన్ (తరువాత బంగ్లాదేశ్) మరియు దక్షిణాసియాలోని ఇతర ప్రాంతాలకు చెందిన లక్షలాది మంది వలసదారులు తరలిరావడంతో నగర జనాభా నాటకీయంగా పెరిగిపోయింది.
కరాచీ నగరం 3530 చ.కి.మీ భూభాగంలో విస్తరించివుంది, సింగపూర్‌తో పోలిస్తే ఇది ఐదు రెట్లు ఎక్కువ భూభాగాన్ని కలిగివుంది. దీని యొక్క జీవకళకు గుర్తుగా స్థానికంగా ఈ నగరాన్ని "సిటీ ఆఫ్ లైట్స్" (روشنیوں کا شهر) మరియు "ది బ్రైడ్ ఆఫ్ ది సిటీస్" (عروس البلاد) అని, స్వాతంత్ర్యం తరువాత ఈ నగరాన్ని తన నివాసంగా మార్చుకున్న పాకిస్థాన్ మూల పురుషుడు ఖ్వాలిద్-ఎ-అజం (మహమ్మద్ అలీ జిన్నా) జన్మించిన మరియు ఆయన సమాధి ఉన్న ప్రదేశం కావడంతో "సిటీ ఆఫ్ ది ఖ్వాలిద్" (شهرِ قائد) అని కూడా పిలుస్తారు.
చరిత్ర

కరాచీ ప్రాంతాన్ని పురాతన గ్రీకులు అనేక పేర్లతో పిలిచేవారు: అవి క్రోకోలా, సింధూ లోయలో తన యుద్ధం ముగిసిన తరువాత బాబిలోనియాకు తిరిగి వెళ్లడానికి నౌకలు సిద్ధం చేసేందుకు ఇక్కడ అలెగ్జాండర్ ది గ్రేట్ స్థావరాన్ని ఏర్పరుచుకున్నాడు; 'మోరోంటోబారా' (బహుశా కరాచీ రేవు సమీపంలోని మనోరా ద్వీపం), అలెగ్జాండర్ సైన్యాధ్యక్షుడు నియర్‌చుస్ ఇక్కడి నుంచే ప్రయాణం ప్రారంభించాడు; మరియు బార్బారికోన్, ఇండో-గ్రీక్ బాక్ట్రియన్ రాజ్యంలో ఒక నౌకాశ్రయం. దీనిని తరువాత అరబ్బులు దెబాల్‌గా పిలిచారు, ఇది 712 ADలో ముహమ్మద్ బిన్ ఖాసిం మరియు అతని సైన్యం యొక్క ప్రారంభ స్థానం. బలూచిస్థాన్ మరియు మక్రాన్ ప్రాంతాలకు చెందిన బలూచ్ గిరిజనులు "కోలాచీ" అనే పేరుతో కరాచీ నగరాన్ని స్థాపించారు, ఇక్కడ వారు ఒక చిన్న మత్స్యకార వర్గాన్ని ఏర్పాటు చేశారు.[10] మొదటి గిరిజన వర్గానికి చెందిన వారసులు ఇప్పటికీ ఇక్కడ ఉన్న అబ్దుల్లా గోత్ అనే ఒక చిన్న ద్వీపంలో నివసిస్తున్నారు, ఈ ద్వీపం కరాచీ నౌకాశ్రయానికి సమీపంలో ఉంది. కరాచీ నగరంలోని ప్రముఖ ప్రదేశం "మాయ్ కోలాచీ" పేరు ద్వారా దాని యొక్క మొదటి పేరు "కోలాచీ" ఇప్పటికీ వాడుకలో ఉంది. 1550వ దశకంలో ఈ నగరాన్ని ఒట్టోమన్ సైన్యాధ్యక్షుడు సయ్యదీ అలీ రెయిస్ సందర్శించారు, అతని పుస్తకం మీరట్ ఉల్ మెమాలిక్ (ది మిర్రర్ ఆఫ్ కంట్రీస్), 1557 ADలో ఈ నగరానికి సంబంధించిన ప్రస్తావన ఉంది.[11] మాయ్ కోలాచీగా పిలువబడే ఒక బలోచీ మత్స్యకార మహిళ ఈ ప్రాంతాన్ని నివాసంగా స్వీకరించడం మరియు ఇక్కడ ఒక కుటుంబాన్ని ప్రారంభించడంతో, ఒక మత్స్యకార స్థిర నివాస ప్రాంతంగా ప్రస్తుత నగరంలో జనజీవనం ప్రారంభమైంది. తరువాత ఈ స్థిర నివాస పరిధిదాటి విస్తరించిన ఈ గ్రామాన్ని కోలాచీ-జో-గోత్ (సింధీ భాషలో కోలాచీ గ్రామం) అని పిలిచేవారు. 1720వ దశకానికి, ఈ గ్రామం అరేబియా సముద్రంపై మస్కట్ మరియు పర్షియన్ గల్ఫ్ ప్రాంతంతో వాణిజ్య కార్యకలాపాలు నిర్వహించే స్థితికి చేరుకుంది. నగరం యొక్క రక్షణ కోసం ఒక చిన్న నౌకాశ్రయం నిర్మించబడింది, మస్కట్ నుంచి దిగుమతి చేసుకున్న ఫిరంగులను ఇక్కడ మోహరించారు. ఈ నౌకాశ్రయానికి రెండు ప్రధాన ద్వారాలు ఉన్నాయి: ఒక ద్వారం సముద్రానికి ఎదురుగా ఉంటుంది, దీనిని ఖర్రా దర్వాజా (బ్రాకిష్ గేట్) (ఖరాదార్) అని పిలుస్తారు, మరో ద్వారం లైయారీ నదికి ఎదురుగా ఉంటుంది, దీనిని మీఠా దర్వాజా (స్వీట్ గేట్) (మీఠాదార్) అని పిలుస్తారు.[12] ఈ ద్వారాలు ఉన్న ప్రదేశాలు ఆధునిక ఖరాదార్ (Khārā Dar) మరియు మీఠాదార్ (Mīṭhā Dar) ప్రాంతాలను సూచిస్తాయి.

ఈ ప్రాంతానికి రెండు అన్వేషణ బృందాలను పంపిన తరువాత, HMS వెలెస్లీ నౌక ఫిబ్రవరి 1, 1839న మనోరా ద్వీపంలో లంగరు వేయడంతో బ్రిటీష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ ఈ పట్టణాన్ని స్వాధీనం చేసుకుంది. రెండు రోజుల తరువాత, చిన్న నౌకాశ్రయం కూడా వారి ఆధీనంలోకి వెళ్లింది.[13] ఫిబ్రవరి 17, 1843న మియానీ యుద్ధంలో ఛార్లస్ జేమ్స్ నేపియర్ సింధ్ ప్రాంతాన్ని స్వాధీనం చేసుకోవడంతో, ఈ పట్టణం బ్రిటీష్ భారత సామ్రాజ్యం పరిధిలోకి వెళ్లింది. 1847లో తిరిగి వెళుతున్న సందర్భంగా, అతను మాట్లాడుతూ "సాధ్యపడితే, మిమ్మల్ని, మీ వైభవంలో చూసేందుకు మళ్లీ వస్తానని" వ్యాఖ్యానించాడు. కరాచీని 1840వ దశకంలో సింధ్ ప్రాంత రాజధానిగా చేశారు. నేపియర్ తిరిగి వెళుతున్న సందర్భంగా, మిగిలిన సింధ్ ప్రాంతంతో కలిపి కరాచీని బొంబాయి రాష్ట్రంలో కలిపారు, ఈ చర్య స్థానిక సింధ్ జాతీయుల తీవ్ర ఆగ్రహానికి కారణమైంది. ఒక సైనిక స్థావరంగా మరియు సింధూ నది బేసిన్‌లో ఉత్పత్తిని ఎగుమతి చేసేందుకు ఉపయోగపడే ఒక నౌకాశ్రయంగా బ్రిటీష్ పాలకులు ఈ పట్టణ ప్రాధాన్యతను గుర్తించి నౌకా రవాణాకు ఇక్కడి రేవును వేగంగా అభివృద్ధి చేశారు. ఒక నగర మున్సిపల్ ప్రభుత్వానికి పునాదులు వేయడంతోపాటు, మౌలిక సదుపాయాల అభివృద్ధికి సంబంధించిన చర్యలు చేపట్టారు. కొత్త వ్యాపారాలు ప్రారంభమవడం మరియు పట్టణంలో జనాభా వేగంగా వృద్ధి చెందడం మొదలైంది. 1839లో కుంపానీ బహదూర్ దళాలు రావడంతో పట్టణంలో కొత్త సైనిక స్థావరం ఏర్పాటుకు పునాది పడింది. "శ్వేతజాతీయుల"కు మాత్రమే ఉద్దేశించబడి ఇక్కడి సైనిక స్థావరం ఏర్పాటు చేయబడింది, ఇందులోకి భారతీయులకు స్వేచ్ఛా ప్రవేశం ఉండదు. ఈ 'శ్వేతజాతీయుల' పట్టణానికి ఇంగ్లీష్ పారిశ్రామిక-నగరాల ప్రణాళిక ఆధారంగా రూపకల్పన చేశారు, ఇక్కడ పని మరియు నివాస ప్రదేశాలు వేర్వేరుగా ఉంటాయి, అదే విధంగా నివాస మరియు కాలక్షేప ప్రదేశాలు కూడా విడివిడిగా ఉంటాయి. కరాచీ రెండు ప్రధాన ధ్రువాలుగా విభజించబడింది. ఈ కారణంగా వాయువ్య భూభాగంలోని 'నల్లజాతీయుల' పట్టణం భారత వ్యాపార జనాభా వృద్ధి కారణంగా బాగా విస్తరించబడింది. 1857లో, దక్షిణాసియాలో భారత తొలి స్వాతంత్ర్య సంగ్రామం ప్రారంభమవడంతో, కరాచీలో ఉన్న బ్రిటీష్‌వారి 21వ స్థానిక పదాతి దళం తిరుగుబాటుదారులకు మద్దతు ప్రకటించింది, సెప్టెంబరు 10, 1857న స్వాతంత్ర్యోద్యమంలో తిరుగుబాటుదారులతో ఈ సైనిక దళం చేతులు కలిపింది. ఏదేమైనప్పటికీ, బ్రిటీష్ పాలకులు కరాచీలో త్వరగానే తమ నియంత్రణను పునరుద్ధరించడం మరియు తిరుగుబాటును అణిచివేయడంలో విజయవంతమయ్యారు.

కరాచీ మరియు లండన్ మధ్య నేరుగా టెలిగ్రాఫ్ అనుసంధానం ఏర్పాటు చేయడంతో, 1864లో భారతదేశం నుంచి ఇంగ్లండ్‌కు తొలి టెలిగ్రాఫ్ సందేశం పంపబడింది.[14] 1878లో ఈ నగరాన్ని బ్రిటీష్ ఇండియాలోని మిగిలిన ప్రాంతంతో కలుపుతూ రైలు మార్గం నిర్మించబడింది. ఫ్రెయర్ హాల్ (1865) మరియు ఎంప్రెస్ మార్కెట్ (1890) వంటి ప్రభుత్వ భవన నిర్మాణ ప్రాజెక్టులు చేపట్టబడ్డాయి. 1876లో, పాకిస్థాన్ వ్యవస్థాపకుడు ముహమ్మద్ అలీ జిన్నా ఈ నగరంలో జన్మించారు, అప్పటికి మసీదులు, చర్చిలు, న్యాయస్థానాలు, కోటా, మెరుగైన వీధులు, సమర్థవంతమైన నౌకాశ్రయంతో కరాచీ అభివృద్ధి చెందిన నగరంగా రూపాంతరం చెందింది. 1899నాటికి, తూర్పు ప్రాంతంలో గోధుమ ఎగుమతి చేసే అతిపెద్ద నౌకాశ్రయంగా అవతరించింది.[15] కరాచీ నగరం యొక్క అసలు  జనాభాలో బలూచీలు మరియు సింధీలు ఉంటారు. కరాచీ ఒక చిన్న నౌకాశ్రయ పట్టణంగా మరియు సింధ్‌లో తాల్పూర్ రాజవంశం పాలించిన ప్రాంతంలో భాగంగా ఉండేది. ఫిబ్రవరి 3, 1839న కరాచీని స్వాధీనం చేసుకున్న బ్రిటీష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ ఆ తరువాత, దీనిని ఒక ప్రధాన రేవు పట్టణంగా అభివృద్ధి చేయడం ప్రారంభించింది. ఈ పరిణామాలు ఆర్థిక వలసదారులు భారీగా కరాచీకి తరలిరావడానికి దారితీసింది: ఇలా వచ్చిన వలసదారుల్లో పార్సీలు, హిందువులు, క్రైస్తవులు, యూదులు, మరాఠీలు, గోవావారు, అర్మేనియన్లు, చైనీయులు, బ్రిటీష్‌వారు, లెబనీయులు మరియు గుజరాతీయులు ఉన్నారు. 19వ శతాబ్దం చివరినాటికి నగర జనాభా 105,000 మందికి పెరిగింది, కాస్మోపాలిటన్ తరహాలో వివిధ జాతీయతలు ఇక్కడ కనిపించాయి. బ్రిటీష్ కాలనీలవారు పారిశుధ్యం మరియు రవాణాకు సంబంధించిన అనేక ప్రజా పనులు చేపట్టారు— వీటిలో భాగంగా గులకతో నిర్మించిన వీధులు, సరైన మురుగునీటి కాలువలు ఏర్పాటు చేయడంతోపాటు, వీధులు ఊడ్చేవారు నియమించబడ్డారు, చక్రాల వాహనాలు మరియు గుర్రాలు-లాగే చక్రాల బండ్లుతో ఒక రవాణా వ్యవస్థను నెలకొల్పారు. కాలనీల పరిపాలకులు సైనిక స్థావరాలు, ఒక ఐరోపావాసుల నివాస సముదాయం మరియు వ్యవస్థీకృత మార్కెట్ ప్రదేశాలు ఏర్పాటు చేశారు, వీటిలో ఎంప్రెస్ మార్కెట్ బాగా ప్రముఖమైనది.
1947లో పాకిస్థాన్ కొత్త దేశంగా ఏర్పాటయ్యే సమయానికి కరాచీ అందమైన సనాతన మరియు ఐరోపా కాలనీల శైలి భవనాలు, అన్ని ప్రాంతాలకు రోడ్లతో జీవకళ ఉట్టిపడే మహానగర ప్రాంతంగా మారింది. ఇప్పటి పాకిస్థాన్‌తో ఎటువంటి భూభాగ సంబంధం లేకుండా, దానికి 1000 కి.మీ దూరంలో ఉన్న ఆధునిక బంగ్లాదేశ్ కూడా భాగంగా ఉన్న ఆనాటి పాకిస్థాన్‌కు కరాచీని రాజధాని నగరంగా ఎంచుకున్నారు. 1947లో, భారతదేశం నుంచి తరలివచ్చిన ముస్లిం వలసదారులు కరాచీని ప్రధాన నివాస ప్రాంతంగా ఎంచుకున్నారు, ఇలా తరలివచ్చిన వలసదారులు నగరం యొక్క జనాభాను గణనీయంగా పెంచారు, అంతేకాకుండా నగర జనాభా సంఖ్యలను మరియు ఆర్థిక వ్యవస్థను వీరు పూర్తిగా మార్చివేశారు. 1958లో, పాకిస్థాన్ రాజధాని కరాచీ నుంచి రావల్పిండికి మార్చబడింది, తరువాత 1960లో కొత్తగా నిర్మించిన ఇస్లామాబాద్‌కు మార్చారు. ఈ చర్య వలన అభివృద్ధి కొరవడటంతో సుదీర్ఘ కాలంపాటు కొనసాగిన నగర తిరోగమనం ప్రారంభమైంది.[16] 1960వ దశకంలో కరాచీ మున్సిపల్ కార్పొరేషన్ మరియు కరాచీ ప్రాంతీయ మండలి రెండింటినీ కలిగివుంది, ఇవి పాఠశాలలు, కళాశాలలు, రోడ్లు, మున్సిపల్ గార్డెన్లు మరియు పార్కులు అభివృద్ధి చేసేందుకు ప్రణాళికలు అభివృద్ధి చేశాయి. విద్య, రోడ్లు మరియు నివాస సంఘాల అభివృద్ధి మరియు ప్రణాళికా రచన కోసం కరాచీ ప్రాంతీయ మండలి ప్రత్యేక కార్యవర్గాన్ని కలిగివుంది.[17] 1960వ దశకంలో, కరాచీని ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఒక స్ఫూర్తిదాయక ఆర్థిక నమూనాగా చూసేవారు. అనేక దేశాలు పాకిస్థాన్ యొక్క ఆర్థిక ప్రణాళికా వ్యూహాన్ని అనుకరించాయి, దీనికి ఒక ఉదాహరణ ఏమిటంటే, దక్షిణ కొరియా, కరాచీ నగరం యొక్క "రెండో పంచవర్ష ప్రణాళిక"ను స్వీకరించింది, సియోల్‌లో ప్రపంచ ఆర్థిక కేంద్రానికి కరాచీని చూసి రూపకల్పన చేశారు.[18][19]
కరాచీ యొక్క పారిశ్రామికవాడల్లో 1970వ దశకంలో ప్రధాన కార్మిక పోరాటాలు జరిగాయి, (1972లో కరాచీ కార్మిక అశాంతిని చూడండి). 1980 మరియు 1990వ దశకాల్లో ఆఫ్ఘనిస్థాన్‌లో సోవియట్ యుద్ధం కారణంగా యుద్ధ శరణార్థులు కరాచీ నగరానికి తరలివచ్చారు, వీరి తరువాత ఇరాన్ నుంచి తప్పించుకొని వచ్చిన శరణార్థులు కూడా ఇక్కడికి చేరుకున్నారు.[20] ముజాహీర్ మరియు ఇతర స్థానిక గ్రూపులు (ఉదాహరణకు సింధీలు, పంజాబీలు, పాష్తున్లు మరియు ఇతరులు) మధ్య రాజకీయ ఉద్రిక్తతలు చెలరేగడంతో, రాజకీయ మరియు జాతి హింసాకాండలో నగరం నాశనమైంది. 1992 నుంచి 1994 మధ్య కాలం నగర చరిత్రలో అత్యంత రక్తపాత సంవత్సరాలుగా నిలిచిపోయాయి, ఈ సమయంలో ముత్తాహిదా ఖవామీ ఉద్యమాన్ని అణిచివేసేందుకు సైన్యం ఆపరేషన్ క్లీన్-అప్‌ను చేపట్టింది. ఇప్పుడు వీటిలో ఎక్కువ ఉద్రిక్తతలు అణిచివేయబడ్డాయి. ప్రస్తుతం, ఒక ప్రధాన ఆర్థిక మరియు పారిశ్రామిక కేంద్రంగా కరాచీ పురోభివృద్ధి కొనసాగుతోంది, ఇది పాకిస్థాన్ మరియు ఇతర మధ్య ఆసియా దేశాల అధిక భాగం విదేశీ వాణిజ్యాన్ని నిర్వహిస్తోంది. పాకిస్థాన్ GDPలో సింహ భాగం కరాచీతో ముడిపడివుంది,[21] మరియు దేశంలో భారీ సంఖ్యలో ఉద్యోగులు ఈ నగరంలోనే నివసిస్తున్నారు.[22] నార్త్-వెస్ట్ ప్రాంటియర్ ప్రావీన్స్ నగరాల్లో దేనిలోనూ లేని స్థాయిలో కరాచీలో పాష్తున్లు ఎక్కువ మంది ఉన్నారనే వాస్తవం నుంచి ఈ నగరంలో జాతి భిన్నత్వాన్ని ఊహించవచ్చు.
భౌగోళిక స్థితి
కరాచీ పాకిస్థాన్ దక్షిణ ప్రాంతంలో, అరేబియా సముద్రం ఒడ్డున ఉంది. ఇది 24°51′ N 67°02′ E భౌగోళిక అక్షాలు కలిగివుంది. ఎక్కువ భూభాగం చదునైన లేదా వాలు మైదానాలతో నిండివుంది, పశ్చిమ ప్రాంతం మరియు మనోరా ద్వీపంలోని కొండలు మరియు ఇతర ఆల్చిప్ప కొండలు కూడా నగరంలో భాగంగా ఉన్నాయి. కరాచీ దక్షిణ ప్రాంతం అరేబియా సముద్ర తీరాన్ని కలిగివుంది. నగరానికి ఆగ్నేయంవైపు సింధూ లోయ యొక్క మడచెట్లు మరియు నీటిపాయలు కనిపిస్తాయి. పశ్చిమం మరియు ఉత్తరంవైపు కేప్ మోంజ్ ఉంటుంది, స్థానికంగా దీనిని రాస్ మువారీ అని పిలుస్తారు, ఈ ప్రాంతంలో లోపలికి చొచ్చుకొచ్చిన సముద్రపు అంచులు మరియు ఇసుకరాయి కొండలు ఉంటాయి. ఈ ప్రాంతంలో కొన్ని అద్భుతమైన బీచ్‌లను గుర్తించవచ్చు. వాయువ్య ప్రాంతంలో ఖాసా కొండలు ఉన్నాయి, ఇవి ఉత్తర నజీమాబాద్ పట్టణం మరియు ఓరంగీ పట్టణం మధ్య సరిహద్దును ఏర్పరుస్తున్నాయి. హబ్ నది మరియు మాంఘోపిర్ మధ్య కరాచీ వాయువ్య ప్రాంతంలో మాంఘోపిర్ పర్వత శ్రేణి ఉంది.
శీతోష్ణస్థితి
సముద్రతీరంలో ఉండటంతో, కరాచీ తక్కువ సగటు వర్షపాత స్థాయిలతో (సుమారుగా ఏడాదికి 250mm) పాక్షిక శుష్క వాతావరణాన్ని కలిగివుంటుంది, జూలై-ఆగస్టు రుతుపవన కాలంలో ఎక్కువ వర్షపాతం నమోదవుతుంది. శీతాకాలాలు తక్కువ ఉష్ణోగ్రతలు మరియు వేసవికాలాలు ఎక్కువ ఉష్ణోగ్రతలు కలిగివుంటాయి; సముద్రం చేరువలో ఉండటంతో ఆర్ద్రత (గాలిలో తేమ) సమీప-స్థిర గరిష్ఠ స్థాయిలో ఉంటుంది మరియు చల్లని సముద్ర గాలులు వేసవి నెలల్లో వేడిమి నుంచి ఉపశమనం కలిగిస్తాయి. వేసవిలో అధిక ఉష్ణోగ్రతల కారణంగా (ఏప్రిల్ నుంచి ఆగస్టు వరకు 30 నుంచి 44 డిగ్రీల సెల్సియస్ వరకు ఉష్ణోగ్రతలు నమోదవతాయి), సాధారణంగా కరాచీని సందర్శించేందుకు శీతాకాల నెలలను (నవంబరు నుంచి ఫిబ్రవరి వరకు) అనుకూలమైన కాలంగా పరిగణిస్తారు. డిసెంబరు నుంచి జనవరి మధ్యకాలంలో నగరంలో ఆహ్లాదకరమైన, మేఘావృతమైన వాతావరణం కనిపిస్తుంది.

2003, 2006, 2007 మరియు 2009 సంవత్సరాల్లో కరాచీలో భారీ నుంచి తీవ్ర స్థాయి వర్షపాతం నమోదయింది. జూన్ 23, 2007న, యెమైన్ తుఫాను భారీ కుంభవృష్టి మరియు తీవ్రమైన పెనుగాలులతో ఈ నగరాన్ని కుదిపేసింది. జూలై 18, 2009న, తీవ్రమైన వరదలు ఏర్పడ్డాయి, రికార్డు స్థాయిలో 14 గంటల్లోనే 235mm వర్షపాతం నమోదయింది, వీటి కారణంగా సంభవించిన ప్రమాదాల్లో 20 మంది మరణించగా, 150 మంది గాయపడ్డారు. నగరం యొక్క గరిష్ఠ నెలసరి వర్షపాతం- 711.5mm (28.0) అంగుళాలు-ఇది జూలై 1869లో నమోదయింది. కరాచీలో నమోదయిన అత్యధిక ఉష్ణోగ్రత 48°C (118°F)కాగా, అత్యల్ప ఉష్ణోగ్రత 0.0°C (32.0°F).[23]

జనాభా
కరాచీ నగరంలో జనాభా మరియు జనాభా పంపిణీ గత 150 సంవత్సరాల్లో అనేక మార్పులకు గురైంది. కరాచీ జనాభా 12 మిలియన్ల నుంచి 18 మిలియన్ల వరకు ఉంటుందని ప్రభుత్వేతర మరియు అంతర్జాతీయ అంచనాలు తెలియజేస్తున్నాయి[3][26][27]– 1947నాటితో (400,000) పోలిస్తే నగర జనాభాలో ఇప్పుడు భారీ పెరుగుదల కనిపిస్తుంది. నగర జనాభాలో 90% మంది వివిధ రకాల నేపథ్యాల నుంచి వచ్చిన వలసదారులు ఉంటారని అంచనా వేయబడింది. ఏడాదికి 5% చొప్పున నగర జనాభా పెరుగుతోంది (ప్రధానంగా గ్రామీణ-పట్టణ అంతర్గత వలస ఫలితంగా), పాకిస్థాన్‌లోని వివిధ ప్రాంతాల నుంచి ప్రతి నెలా 45,000 మంది వలస కార్మికులు నగరానికి వస్తున్నట్లు అంచనాలు ఉన్నాయి.[28]
1947కు ముందు, కరాచీలో సింధీలు, బలూచ్‌లు పార్సీలు, హిందువులు, క్రైస్తవులు, యూదులు, మరాఠీలు, గోవావారు, అర్మేనియన్లు, చైనీయులు, బ్రిటీష్‌వారు, లెబనీయులు మరియు గుజరాతీయులు ఉండేవారు. పాకిస్థాన్ స్వాతంత్ర్యం తరువాత, పెద్ద సంఖ్యలో హిందువులు మరియు సిక్కులు నగరాన్ని విడిచిపెట్టి గుజరాత్, రాజస్థాన్ మరియు పంజాబ్ రాష్ట్రాలకు వెళ్లిపోయారు, నగరంలో వీరి స్థానంలోకి ముజాహీర్‌లుగా తెలిసిన ముస్లిం వలసదారులు వచ్చారు, 1947 స్వాతంత్ర్యం తరువాత భారతదేశంలో అల్లర్లు మరియు నరమేధాలు నుంచి తప్పించుకొని పాకిస్థాన్‌లో స్థిరపడిన వారిని ముజాహీర్‌లుగా గుర్తిస్తారు. భారతదేశంలోని వివిధ ప్రాంతాల నుంచి ముజాహీర్‌లు వలసవచ్చారు, వీరిలో అధిక భాగం ఉర్దూ మాట్లాడేవారు ఉన్నారు.[29] పాకిస్థాన్‌లోని అన్ని ప్రాంతాల నుంచి తరలివచ్చిన పౌరులు మరియు పొరుగు దేశాల నుంచి వచ్చిన శరణార్థులు ఉండటంతో కరాచీ కాస్మోపాలిటన్ తరహాలో, అనేక జాతి-భాషా జన సమూహాలకు నివాసంగా ఉంది.[30] షీడీలు, ఆఫ్రో-పాకిస్థానీయుల స్థానిక నామం ఇది, ఆఫ్రికా బానిసలకు సంబంధించిన మూలాలు కలిగి ఉన్నారు.[31]

1971 భారత్-పాకిస్థాన్ యుద్ధం తరువాత, బంగ్లాదేశ్ నుంచి వేలాది మంది బీహారీలు, బెంగాలీయులు ఈ నగరానికి వచ్చారు, వీరి తరువాత బర్మా నుంచి రోహింగ్యా శరణార్థులు[32] మరియు ఉగాండా నుంచి ఆసియన్లు కరాచీకి వలస వచ్చారు. UNHCR మరియు స్థానిక చట్టపర్యవేక్షణ యంత్రాంగం ప్రకారం కరాచీలో సుమారుగా 50,000 మంది నమోదు చేసుకున్న ఆఫ్రికన్ శరణార్థులు ఉన్నారు.[33] ఇరాన్ మరియు తజికిస్థాన్ నుంచి వచ్చిన అనేక ఇతర శరణార్థులు కూడా నగరంలో స్థిరపడ్డారు. కొన్ని అంచనాల ప్రకారం దాదాపుగా 7 మిలియన్ల పుష్తాన్లు ఇక్కడ ఉండటంతో,[34] ప్రపంచంలో అత్యధిక సంఖ్యలో పుష్తాన్ జనాభా కలిగిన నగరాల్లో ఒకటిగా కరాచీ గుర్తింపు పొందింది.
పాకిస్థాన్ 1998 జనాభా లెక్కల ప్రకారం, నగరంలో మతపరంగా జనాభా అంచనాలు ఈ కింది విధంగా ఉన్నాయి:[35] ముస్లింలు (96.45%), క్రైస్తవులు (2.42%), హిందువులు (0.86%), అహ్మదీలు (0.17%) and ఇతరులు (0.10%). (ఇతర మత సమూహాల్లో పార్సీలు, సిక్కులు, బహాయ్, యూదులు మరియు బౌద్ధులు ఉన్నారు).
కరాచీలో ఎక్కువ మంది సాధారణంగా జాతీయ భాష ఉర్దూ మాట్లాడతారు. సింధీ, పంజాబీ, పాష్తో మరియు బలూచీ భాషలను కూడా నగరంలో విస్తృతంగా మాట్లాడతారు. పాకిస్థాన్ 1998 జనాభా లెక్కల ప్రకారం, నగరంలో భాషాపరమైన పంపిణీ ఈ కింది విధంగా ఉంది:[35] ఉర్దూ (48.52%), పంజాబీ (13.94%), పాష్తో (11.42%), సింధీ (7.22%), బలూచీ (4.34%), సారైకీ (2.11%) మరియు ఇతర భాషలు (12.44%). (ఇతర భాషల్లో గుజరాతీ మరియు మెమోనీలను ప్రధాన భాషలుగా చెప్పవచ్చు, అతికొద్ది సంఖ్యలో ప్రజలు దారీ, బ్రాహి, మరాఠీ, మక్రానీ, హింద్కో, ఖోవార్, బురుశాస్కి, అరబిక్ మరియు పర్షియన్ భాషలు మాట్లాడతారు.)
లక్షిత సంహారం
అల్-ఖైదా తీవ్రవాద సంస్థ కరాచీలో సురక్షిత కేంద్రాలను ఉపయోగించుకున్న చరిత్ర కలిగివుంది. రాంజీ బినాల్‌శిభ్ అనేక ఒక అల్-ఖైదా నిర్వాహకుడిని 2002లో నగరంలో ఒక తుపాకీ పోరు తరువాత అదుపులోకి తీసుకున్నారు,[36] "సెప్టెంబరు 11, 2001 తీవ్రవాద దాడుల ప్రధాన నిందితుడి"గా ఇతడు వర్ణించబడ్డాడు. ఆఫ్ఘన్ తాలిబాన్ గ్రూపులో రెండో అగ్రనేతగా అభివర్ణించబడ్డ ముల్లా అబ్దుల్ ఘనీ బరాదార్‌ ఫిబ్రవరి 2010లో కరాచీలో CIA-పాకిస్థాన్ నిఘా వ్యవస్థ నిర్వహించిన ఒక ఉమ్మడి ఆపరేషన్‌లో పట్టుబడ్డాడు. ఆఫ్ఘనిస్థాన్‌లో తాలిబాన్‌లకు నీడగా వ్యవహరించిన మాజీ గవర్నర్ ముల్లా మొహమ్మద్ యూనిస్, మరో "ఆఫ్ఘన్ తాలిబాన్ నేత" అఘా జాన్ మొహ్తాసిమ్,[37] ఇద్దరూ కరాచీలో 2010 ప్రారంభంలో నిర్బంధించబడ్డారు. ఆఫ్ఘన్ తాలిబాన్ అధిపతి ముల్లా మొహమ్మెద్ ఒమర్ ఇటీవల కరాచీకి తరలి వచ్చినట్లు నవంబరు 2009లో వాషింగ్టన్ టైమ్స్ పత్రిక వెల్లడించింది.[38] తాలిబాన్ తీవ్రవాదులు నిధుల సేకరణకు మరియు విశ్రాంతి కోసం ఈ నగరాన్ని ఉపయోగించుకోవడం పెరుగుతోంది.[39][40] ఒసామా బిన్ లాడెన్ కూడా కరాచీలోనే తలదాచుకొని ఉన్నట్లు పాకిస్థాన్ మీడియా ఇటీవల కథనాలు వెలువరించింది.[41]
ఆర్థిక వ్యవస్థ

కరాచీ పాకిస్థాన్ యొక్క ఆర్థిక మరియు వాణిజ్య రాజధాని. ప్రధాన నౌకాశ్రయం మరియు దేశంలో అతిపెద్ద మహానగర ప్రాంతంగా దీని యొక్క హోదా వలన పాకిస్థాన్ ఆదాయంలో కరాచీ సింహభాగం వాటా కలిగివుంది. ఫెడరల్ బోర్డ్ ఆఫ్ రెవెన్యూ 2006-2007 సంవత్సరపు లెక్కలు ప్రకారం, కరాచీలోని పన్ను మరియు కస్టమ్స్ కేంద్రాలు ప్రత్యక్ష పన్నుల్లో 46.75%, సమాఖ్య ఎక్సైజ్ పన్నులో 33.65%, దేశీయ విక్రయ పన్నులో 23.38% వాటా కలిగివున్నాయి.[42] దిగుమతుల విషయంలో కరాచీ కస్టమ్స్ సుంకంలో 75.14% మరియు అమ్మకపు పన్నులో 79% వాటా కలిగివుంది.[42] ఇందువలన, కరాచీ నగరం ఫెడరల్ బోర్డ్ ఆఫ్ రెవెన్యూ (తరువాత దీని పేరును సెంట్రల్ బోర్డ్ ఆఫ్ రెవెన్యూగా మార్చారు) మొత్తం పన్ను సేకరణల్లో 53.38% వాటా కలిగివుంది, దీనిలో 53.33% దిగుమతులపై వచ్చే కస్టమ్స్ సుంకం మరియు విక్రయ పన్ను ఉన్నాయి.[42] (గమనిక: కరాచీ నుంచి సేకరించే ఆదాయంలో మరికొన్ని ఇతర ప్రాంతాల నుంచి సేకరించే ఆదాయాలు కూడా చేర్చబడ్డాయి, ఎందుకంటే భారీ పన్ను కేంద్రాలు (LTU) కరాచీ మరియు ప్రాంతీయ పన్ను కార్యాలయాలు (RTOs) కరాచీ, హైదరాబాదు, సుక్కూర్ & క్వెట్టా పరిధిలో మొత్తం సింధ్ మరియు బలూచిస్థాన్ రాష్ట్రం ఉంది).[42] జాతీయ ఆదాయంలో ఒక్క కరాచీ నగర ప్రాంతం మాత్రమే 25% వాటా కలిగివుంది.[21]
పాకిస్థాన్ యొక్క ఉత్పాదక రంగంలో కరాచీ నగరం సుమారుగా 30 శాతం వాటా కలిగివుంది.[43] సింధ్ రాష్ట్రం యొక్క స్థూల జాతీయోత్పత్తి (GDP) కరాచీ నగరంపైనే పూర్తిగా ఆధారపడివుందని చెప్పవచ్చు[44][45] (సంప్రదాయబద్ధంగా, సింధ్ రాష్ట్ర GDP పాకిస్థాన్ యొక్క మొత్తం GDPలో 28%-30% వాటా కలిగివుంటుంది).[44][45][46][47] పాకిస్థాన్ యొక్క మొత్తం GDPలో కరాచీ GDP వాటా సుమారుగా 20% ఉంటుంది.[21][48] ప్రైస్‌వాటర్‌హౌస్‌కూపర్స్ ప్రపంచంలో అగ్రస్థాయి నగరాల 2008 GDPపై నిర్వహించిన అధ్యయనం వివరాలు 2009లో విడుదలయ్యాయి, ఈ అధ్యయనం ప్రకారం కరాచీ యొక్క GDP (PPP) $78 బిలియన్ల వద్ద ఉన్నట్లు లెక్కించారు[49] (దీని యొక్క GDP 5.5% వృద్ధి రేటుతో 2025నాటికి $193 బిలియన్లకు చేరుకుంటుందని అంచనా వేయబడింది).[49] పాకిస్థాన్‌లో అతిపెద్ద ఆర్థిక వ్యవస్థగా కరాచీ హోదాను ఇది ధ్రువీకరించింది, పాకిస్థాన్‌లో తరువాతి రెండు పెద్ద నగరాలు లాహోర్ మరియు ఫైసలాబాద్‌ల కంటే ఇది చాలా ముందు ఉంది, ఈ నగరాల యొక్క GDP 2008లో వరుసగా $40 బిలియన్ల మరియు $14 బిలియన్ల వద్ద ఉన్నట్లు అంచనా వేయబడింది.[49] ఆర్థిక రంగంపై ఎక్కువగా ఆధారపడిన కరాచీ యొక్క అధిక GDPలో భారీ-పారిశ్రామిక కేంద్రాలు ప్రధాన వాటా కలిగివున్నాయి. వస్త్ర, సిమెంట్, ఉక్కు, భారీ యంత్రాలు, రసాయనాలు, ఆహారం, బ్యాంకింగ్ మరియు బీమా రంగాలు కరాచీ యొక్క GDPకి కీలకంగా ఉన్నాయి. ఫిబ్రవరి 2007లో, ప్రపంచ బ్యాంకు కరాచీని పాకిస్థాన్‌లో వ్యాపారానికి బాగా అనుకూలమైన నగరంగా గుర్తించింది.[50]
పాకిస్థాన్ ఆర్థిక వ్యవస్థకు కరాచీ బలమైన కేంద్రంగా ఉంది. రాజకీయ అస్థిరత, జాతి కలహాలు మరియు వీటి ఫలితంగా 1980వ మరియు 90వ దశకాల్లో చేపట్టిన మిలిటరీ ఆపరేషన్ కారణంగా ఏర్పడిన ఆర్థిక స్తబ్దత చివరకు కరాచీ నుంచి పరిశ్రమలు తరలివెళ్లడానికి దారితీసింది. కరాచీలోని I. I. చుండ్రిగార్ రోడ్డులో దాదాపుగా అన్ని పాకిస్థాన్ ప్రభుత్వ మరియు ప్రైవేట్ బ్యాంకులు ప్రధాన కార్యాలయాలు కలిగివున్నాయి; 2001నాటి ఒక నివేదిక ప్రకారం, పాకిస్థాన్ ఆర్థిక వ్యవస్థలోకి సుమారుగా 60% నిధుల ప్రవాహం I. I. చుండ్రిగార్ రోడ్డు నుంచి జరుగుతుంది. పాకిస్థాన్‌లో నిర్వహించబడుతున్న దాదాపుగా అన్ని ప్రధాన విదేశీ బహుళజాతి సంస్థల ప్రధాన కార్యాలయాలు కరాచీలో ఉన్నాయి. పాకిస్థాన్‌లో అతిపెద్ద స్టాక్ ఎక్స్ఛేంజ్‌గా కరాచీ స్టాక్ ఎక్స్ఛేంజ్ గుర్తింపు పొందింది, 2005లో పాకిస్థాన్ 8% GDP వృద్ధి రేటు సాధించడానికి ప్రధాన కారణాల్లో కరాచీ నగరం కూడా ఒకటని అనేక మంది ఆర్థికవేత్తలు పరిగణించారు.[51] పాకిస్థాన్ యొక్క స్టాక్ మార్కెట్‌పై క్రెడిట్ స్యూజ్ విడుదల చేసిన ఇటీవలి నివేదిక ఒకటి దీని యొక్క బలమైన మూలాలకు ఒక యోగ్యతాపత్రంగా నిలిచింది, ఈక్విటీలపై పాకిస్థాన్ పొందుతున్న ఆదాయం 26.7 శాతం వద్ద ఉన్నట్లు ఇది అంచనా వేసింది, ఆసియా మొత్తం మీద ఈక్విటీలపై వస్తున్న ఆదాయం 11 శాతం వద్దే ఉన్నట్లు పేర్కొంది.[52]
ఇటీవల, కరాచీలో సమాచార మరియు సమాచార ప్రసార సాంకేతిక పరిజ్ఞానం మరియు ఎలక్ట్రానిక్ మీడియా రంగాలు విస్తరించబడ్డాయి, అంతేకాకుండా ఈ నగరం పాకిస్థాన్ యొక్క సాఫ్ట్‌వేర్ అవుట్‌సోర్సింగ్ హబ్‌గా (ప్రధాన కేంద్రం) అవతరించింది. విదేశీ కంపెనీల కాల్ సెంటర్‌లను వృద్ధి చేసేందుకు ప్రభుత్వం దృష్టి పెట్టింది, IT రంగంలోకి విదేశీ పెట్టుబడులను ఆకర్షించేందుకు పన్నులను 10% వరకు తగ్గించడానికి ప్రభుత్వం చర్యలు తీసుకుంటోంది.[53][54] పాకిస్థాన్ యొక్క అనేక స్వతంత్ర టెలివిజన్ మరియు రేడియో స్టేషన్లు కరాచీ కేంద్రంగా పనిచేస్తున్నాయి, ప్రపంచవ్యాప్తంగా ప్రసిద్ధి చెందిన బిజినెస్ ప్లస్, AAJ న్యూస్, జియో TV, KTN,[55] సింధ్ TV,[56] CNBC పాకిస్థాన్, TV వన్, ARY డిజిటల్, ఇండస్ టెలివిజన్ నెట్‌వర్క్, సామా TV మరియు డాన్ న్యూస్‌లతోపాటు, అనేక స్థానిక స్టేషన్లు కరాచీ కేంద్రంగా కార్యకలాపాలు సాగిస్తున్నాయి.
కరాచీ ఎక్స్‌పోర్ట్ ప్రాసెసింగ్ జోన్, SITE, కోరంగీ, నార్తరన్ బైపాస్ ఇండస్ట్రియల్ జోన్, బిన్ ఖాసిమ్, నార్త్ కరాచీ వంటి అనేక భారీ పారిశ్రామిక మండలాలు కరాచీలో ఉన్నాయి, ఇవన్నీ ప్రధాన నగర శివారుల్లో ఏర్పాటు చేయబడ్డాయి.[57] వస్త్ర, ఫార్మాసూటికల్స్, ఉక్కు, ఆటోమొబైల్స్‌ను దీని యొక్క ప్రధాన పరిశ్రమలుగా చెప్పవచ్చు. అంతేకాకుండా, కరాచీ బలమైన కుటీర పరిశ్రమను కలిగివుంది, దీనికి సంబంధించి సుమారుగా 6.5% వార్షిక వృద్ధి రేటుతో వేగంగా అభివృద్ధి చెందుతున్న ఫ్రీ జోన్ ఇక్కడ ఉంది. కరాచీ ఎక్స్‌పో సెంటర్ అనేక ప్రాంతీయ మరియు అంతర్జాతీయ ప్రదర్శనలకు ఆతిథ్యం ఇచ్చింది.[58] కరాచీలో అనేక ప్రతిపాదిత, ఆమోదిత మరియు నిర్మాణంలో ఉన్న అభివృద్ధి ప్రాజెక్టులు ఉన్నాయి. ఈ అభివృద్ధి ప్రాజెక్టుల్లో భాగంగా, కరాచీలో బుండాల్ ఐల్యాండ్‌ను అభివృద్ధి చేసేందుకు $43బిలియన్ల (£22.8బిలియన్లు) పెట్టుబడి పెట్టేందుకు ఎమార్ ప్రాపర్టీస్ ప్రతిపాదన చేసింది, కరాచీ తీరానికి సమీపంలోని 12,000 ఎకరాల (49km²) ఈ ద్వీపాన్ని ఈ ప్రాజెక్టులో అభివృద్ధి చేయాలనుకుంటున్నారు.[59] క్లిఫ్‌టన్ తీరంలో కరాచీ పోర్ట్ ట్రస్ట్ Rs.20 బిలియన్ల వ్యయంతో, 1,947 feet (593m) ఎత్తున్న పోర్ట్ టవర్ కాంప్లెక్స్‌ను నిర్మించడానికి ప్రణాళికలు సిద్ధం చేస్తోంది.[60][61] ఇందులో ఒక హోటల్, షాపింగ్ సెంటర్, ప్రదర్శన కేంద్రం, సముద్ర తీరం మరియు నగర విస్తృత దృశ్యం కనిపించే విధంగా టవర్ ఫైభాగంలో వృత్తాకార రెస్టారెంట్ ఉంటాయి.
కళలు మరియు సంస్కృతి

పాకిస్థాన్‌లోని ముఖ్యమైన సాంస్కృతిక సంస్థలకు కరాచీ నెలవుగా ఉంది. కొత్తగా పునర్మించిన హిందూ జింఖానాలో ఉన్న నేషనల్ అకాడమీ ఆఫ్ ఫెర్మామింగ్ ఆర్ట్స్,[62] శాస్త్రీయ సంగీతం మరియు సమకాలీన రంగస్థల కళలతోపాటు ప్రదర్శన కళల్లో రెండేళ్ల డిప్లమా కోర్సును నిర్వహిస్తోంది. లాహోర్‌లో 45 ఏళ్ల నుంచి పనిచేస్తున్న సంస్థతో అనుబంధం ఉన్న ఆల్ పాకిస్థాన్ మ్యూజిక్ కాన్ఫెరెన్స్ 2004లో స్థాపించబడినప్పటి నుంచి వార్షిక సంగీత వేడుకలు నిర్వహిస్తోంది. ఈ వేడుక ఇప్పుడు కరాచీ నగర జీవితానికి ప్రధాన ఆకర్షణగా మారింది, దీనికి కరాచీ మరియు ఇతర నగరాలకు చెందిన 3000 మందికిపైగా పౌరులు హాజరవుతున్నారు.[63] నేషనల్ ఆర్ట్స్ కౌన్సిల్ (కూచా-ఎ-సఖాఫత్ ) సంగీత ప్రదర్శనలు మరియు ముషైరా (కవితా పారాయణాలు) నిర్వహిస్తుంది. కారా చలనచిత్ర వేడుకల్లో ప్రతిఏటా స్వతంత్ర పాకిస్థానీ మరియు అంతర్జాతీయ చలనచిత్రాలు మరియు లఘుచిత్రాలు ప్రదర్శించబడుతుంటాయి.

రోజువారీ ప్రాతిపదికన ప్రదర్శనకు తెరవబడే అనేక వస్తు సంగ్రహాలయాలు కరాచీలో ఉన్నాయి, వీటిలో మొహట్టా ప్యాలెస్ మరియు నేషనల్ మ్యూజియం ఆఫ్ పాకిస్థాన్ ప్రముఖమైనవి. కరాచీ ఎక్స్‌పో సెంటర్ అనేక ప్రాంతీయ మరియు అంతర్జాతీయ ప్రదర్శనలకు ఆతిథ్యం ఇస్తోంది.
పాకిస్థాన్‌లోని ఇతర నగరాలు మరియు పట్టణాలతో పోలిస్తే కరాచీ పౌరుల రోజువారీ జీవనశైలిలో గణనీయమైన వైవిధ్యం కనిపిస్తుంది. కరాచీ సంస్కృతిపై దక్షిణాసియా, మధ్యప్రాచ్య, మధ్య ఆసియా, ప్రాశ్చాత్య ప్రభావాలు కనిపిస్తాయి, అంతేకాకుండా ఒక ప్రధాన అంతర్జాతీయ వ్యాపార కేంద్రం యొక్క లక్షణాలు కూడా ఈ నగరంలో ప్రస్ఫుటిస్తాయి. భారత ఉపఖండం నుంచి విడిపోయిన తరువాత, భారతదేశవ్యాప్తంగా పెద్ద సంఖ్యలో శరణార్థులు కరాచీ నగరానికి తరలివచ్చారు, నగరం యొక్క వైవిధ్యభరిత ఉప-సంస్కృతుల్లో వీరి యొక్క ప్రభావం ఇప్పుడు ప్రస్ఫుటంగా కనిపిస్తుంది. దేశంలో అతిపెద్ద మధ్య తరగతి వర్గం కరాచీలో ఉంది.
వాస్తుకళ
కరాచీలో వివిధ వాస్తుకళా రీతులకు అద్దంపట్టే అనేక భవనాలు మరియు నిర్మాణాలు ఉన్నాయి, ఇక్కడ పలు ఆధునిక శైలి ఆకాశహర్మాలు కూడా నిర్మాణంలో ఉన్నాయి. నగరంలో ప్రధాన వ్యాపార జిల్లాలుగా పరిగణించబడుతున్న సద్దార్ మరియు క్లిఫ్టన్ ప్రాంతాల్లో 20వ శతాబ్దపు ప్రారంభ నిర్మాణ శైలి ఎక్కువగా కనిపిస్తుంది, నగరంలోని KPT, సింధ్ హైకోర్టు భవనాలను నియో-క్లాసికల్ వాస్తుశైలికి ఉదాహరణలుగా చెప్పవచ్చు. బ్రిటీష్ పాలన సందర్భంగా, బ్రిటీష్‌వారు పురాతన రోమ్ మాదిరిగా వారి సామ్రాజ్యాన్ని నిర్మించాలనుకున్నారు, ఇందులో భాగంగా సర్కారుకు సంబంధించిన భవనాలను నిర్మించేందుకు ఈ సంప్రదాయ వాస్తుకళను ఎంచుకున్నారు.  ఫ్రయర్ హాల్, ఎంప్రెస్ మార్కెట్ మరియు సెయింట్ పాట్రిక్స్ కాథెడ్రల్ నిర్మాణం పూర్తవడంతో, కరాచీలో తొలి నియో-గోథిక్ లేదా ఇండో-గోథిక్ భవన నిర్మాణ శైలికి ఉదాహరణలు ఏర్పాటయ్యాయి. కరాచీ జింఖానా మరియు బోట్ క్లబ్‌ల ద్వారా ఇంగ్లీష్ ట్యూడర్ శైలి పరిచయం చేయబడింది. ఇటాలియన్ పునరుజ్జీవనం కూడా ఇక్కడ బాగా ప్రసిద్ధి చెందింది, ఇది సెయింట్ జోసెఫ్స్ కాన్వెంట్ (1870) మరియు సింధ్ క్లబ్ (1883)లకు భాషగా ఉండేది.[64] పందొమ్మిదో శతాబ్దంలో సంప్రదాయ వాస్తు నిర్మాణ శైలి మళ్లీ నగరంలోకి అడుగుపెట్టింది, దీనికి ఉదాహరణ లేడీ డుఫెరిన్ ఆస్పత్రి (1898)[65] మరియు కంటోన్మెంట్. రైల్వే స్టేషను. ఇటలీ తరహా భవన నిర్మాణ శైలికి ప్రాచుర్యం కొనసాగుతుండగానే, మరోవైపు ఇండో-సార్సెనిక్ లేదా ఆంగ్లో-మొఘల్ శైలి నిర్మాణాలు కొన్ని ప్రాంతాల్లో కనిపించడం ప్రారంభమైంది.
స్థానిక వర్తక వర్గం ఆకర్షణనీయమైన వర్తక సంబంధ నిర్మాణాలు నిర్మించడం మొదలుపెట్టింది. సద్దార్ ప్రాంతంలోని జైబున్నిసా వీధి (బ్రిటీష్‌వారి రోజుల్లో ఎల్ఫిన్‌స్టోన్ వీధిగా పిలిచేవారు)ని ఇందుకు ఉదాహరణగా చెప్పవచ్చు, ఇక్కడి వర్తక వర్గాలు పశ్చిమ సంస్కృతి మరియు తమ సొంత సంస్కృతితో తమ పరిచయాన్ని ప్రదర్శించేందుకు ఇటలీ శైలి మరియు ఇండో-సార్సెనిక్ శైలిలో నిర్మాణాలు చేపట్టాయి. మొఘల్-పునరుజ్జీవన శైలి భవనాలకు హిందూ జింఖానా (1925) మరియు మొహట్టా ప్యాలెస్‌లను ఉదాహరణలుగా చెప్పవచ్చు.[66] సద్దార్‌లో ఉన్న సింధ్ వన్యప్రాణి సంరక్షణ భవనం, ప్రభుత్వం స్వాధీనపరుచుకోవడానికి ముందు వరకు ప్రీమాసోనిక్ లాడ్జిగా ఉంది. ప్రభుత్వ నియంత్రణ నుంచి కూడా దీనిని బయటకు తీసుకురావడం, దీనిని పునరుద్ధరించడం, దీనిలో అసలైన చెక్కనగిషీలు మరియు సాలంకృత చెక్క మెట్ల నిర్మాణం సంరక్షించేందుకు చర్యలు చేపట్టడంపై పలు ఊహాగానాలు ఉన్నాయి.[67]
ఇటీవలి సంవత్సరాల్లో, పెద్ద సంఖ్యలో వాస్తురీత్యా లాక్షణికమైన, అసాధారణమైన, భవనాలు కరాచీవ్యాప్తంగా పుట్టుకొస్తున్నాయి. సమకాలీన నిర్మాణ శైలులకు పాకిస్థాన్ స్టేట్ ఆయిల్ ప్రధాన కార్యాలయ భవనం మరియు కరాచీ ఫైనాన్షియల్ టవర్స్ ప్రధాన ఉదాహరణలుగా నిలుస్తాయి. ఆధునిక ఇస్లామిక్ వాస్తుకళకు అనేక ఉదాహరణలు ఈ నగరంలో ఉన్నాయి, వీటిలో అగా ఖాన్ విశ్వవిద్యాలయ ఆస్పత్రి, తూబా మసీదు, ఫరాన్ మసీదు, బైతుల్ ముకర్రం మసీదు, ఖ్వాయిద్ సమాధి ప్రముఖమైనవి. కరాచీ యొక్క విలక్షణమైన సాంస్కృతిక అంశాల్లో నివాసాలు కూడా ఒకటి, కరాచీలో ఎత్తైన ఇటుక గోడ రక్షణగా ఉండే రెండు-లేదా మూడు-అంతస్తుల పట్టణగృహాలు నిర్మించబడివుంటాయి, నివాసాల ముందు ఖాళీ స్థలం ఉంటుంది. ఇబ్రహీం ఇస్మాయిల్ చుండ్రిగార్ రోడ్డులో అనేక ఎత్తైన భవనాలను చూడవచ్చు. హబీబ్ బ్యాంక్ ప్లాజా, PRC టవర్స్, పాకిస్థాన్‌లో అత్యంత ఎత్తైన ఆకాశహర్మం MCB టవర్‌లను ఈ రోడ్డులో ప్రముఖ భవనాలుగా చెప్పవచ్చు.[68] ఆధునిక రోజుల్లో అత్యంత అద్భుతమైన భవనాల్లో ఒకటిగా పోర్ట్ టవర్ కాంప్లెక్స్ గుర్తింపు పొందింది, మహానగర పరిధిలోని క్లిఫ్‌టన్ జిల్లాలో బాగా ఎత్తైన ఈ ఆకాశహర్మం నిర్మాణానికి ప్రతిపాదన జరిగింది. 593 మీటర్ల ఎత్తైన ఈ భవనంలో ఒక హోటల్, షాపింగ్ సెంటర్, ప్రదర్శన కేంద్రం, సముద్ర తీరం మరియు నగర విస్తృత దృశ్యం కనిపించే విధంగా టవర్ ఫైభాగంలో వృత్తాకార రెస్టారెంట్ ఉంటాయి.[69].
కరాచీలో కోరంగీ పారిశ్రామికవాడకు సమీపంలో సెంటర్ పాయింట్, IT టవర్, సోఫిటెల్ టవర్ కరాచీ మరియు ఎమెరాల్డ్ టవర్ వంటి అనేక ఇతర ఎత్తైన భవనాలు కూడా నిర్మాణంలో ఉన్నాయి. సింధ్ ప్రభుత్వం ఇటీవల రెండు హై-డెన్సిటీ జోన్‌ల నిర్మాణాన్ని ఆమోదించింది, ఇవి కొత్త నగర ఆకాశహర్మాలను కలిగివుండబోతున్నాయి.
ఫ్యాషన్, షాపింగ్ మరియు వినోదం
పెద్ద కార్యక్రమాలను నిర్వహించడంలో కరాచీ ఎల్లప్పుడూ క్రియాశీలకంగా వ్యవహరిస్తోంది, అయితే దేశంలో రాజకీయ మరియు ఆర్థిక సంక్షోభం కారణంగా ఇటీవల ఇటువంటి కార్యక్రమాలు నీరసపడ్డాయి. అనేక వివిధ సాంస్కృతిక మరియు ఫాషన్ షోలకు కరాచీ ఆతిథ్యం ఇవ్వడం కొనసాగుతోంది. 2009లో నాలుగు రోజుల నిడివి గల ఒక ఫాషన్ షో కరాచీలోని విలాసవంతమైన మారియట్ హోటల్‌లో నిర్వహించబడింది.[70] కరాచీలోని క్లిఫ్‌టన్, తారీఖ్ రోడ్, గుల్షన్-ఎ-ఇక్బాల్ మరియు హైదెరీ షాపింగ్ ప్రాంతాల్లో పార్క్ టవర్స్, ది ఫోరమ్, డోల్మెన్ మాల్ మరియు మిలీనియం మాల్ వంటి అనేక ఆకర్షణీయ షాపింగ్ మాల్‌లు ఉన్నాయి. డిజైనర్ స్టోర్లు మరియు అనేక కేఫ్‌లకు జంజామా బౌలెవార్డ్ బాగా ప్రసిద్ధిగాంచింది. అమీర్ అద్నాన్, ఐజాజ్, రిజ్వాన్ బైగ్, దీపక్ పెర్వానీ, షాయన్నే మాలిక్, మరియా బి, ఖాదీ, స్పుత్నిక్ ఫుట్‌వేర్, మెట్రో షూష్, ఇంగ్లీష్ బూట్ హౌస్, కాటన్ అండ్ కాటన్, మెన్స్ స్టోర్ మరియు జునాయిద్ జంషెడ్ వంటి ప్రసిద్ధ పాకిస్థానీ ఫ్యాషన్ లేబుళ్లతోపాటు, దాదాపుగా అన్ని విదేశీ బ్రాండ్‌లు నగరంలోని వివిధ ప్రధాన షాపింగ్ కేంద్రాల్లో కనిపిస్తుంటాయి.
క్రీడలు
నగరంలో అత్యంత ప్రజాదరణ ఉన్న క్రీడ క్రికెట్, సాధారణంగా నగరవ్యాప్తంగా ఉన్న అనేక చిన్న మైదానాల్లో ఈ క్రీడ ఆడుతుంటారు. నగరంలోని ఇరుకైన వీధుల్లోనూ గల్లీ క్రికెట్ ఆడుతుండటం చూడవచ్చు. 'నైట్ మ్యాచ్'గా ప్రసిద్ధి చెందిన రాత్రిపూట క్రికెట్ వారాంతాల్లో ఆడుతుంటారు, ప్రకాశవంతమైన దీపాల కింద ఈ మ్యాచ్‌లు ఆడతారు, రద్దీ తక్కువగా ఉండే వీధుల్లో, తెల్లవారే వరకు ఈ మ్యాచ్‌లు జరుగుతుంటాయి. కరాచీలో ఒక ప్రపంచ-స్థాయి ప్రమాణాలు ఉన్న క్రికెట్ స్టేడియం ఉంది, దీని పేరు నేషనల్ స్టేడియం. నేషనల్ స్టేడియం (NSK) పాకిస్థాన్‌లో అతిపెద్ద క్రికెట్ స్టేడియంగా గుర్తింపు పొందింది, ఇది కరాచీలో ఐదో మరియు పాకస్థాన్‌లో 11వ ఫస్ట్-క్లాస్ మైదానంగా ఉంది. NSKలో ప్రారంభ ఫస్ట్-క్లాస్ మ్యాచ్ 1955లో ఏప్రిల్ 21-24 మధ్య భారత్, పాకిస్థాన్ జట్ల మధ్య జరిగింది. ఇక్కడ తొలి మ్యాచ్ మరియు డిసెంబరు 2000 మధ్య జరిగిన 34 టెస్ట్ మ్యాచ్‌ల్లో, పాకిస్థాన్ 17 మ్యాచ్‌ల్లో విజయం సాధించింది, ఎప్పుడూ పరాజయం పొందలేదు. ఈ మైదానంలో పాకిస్థాన్ తొలిసారి 2000-01 సంవత్సరంలో పరాజయం చవిచూసింది, ఈ మ్యాచ్‌లో పాక్‌పై ఇంగ్లండ్ విజయం సాధించింది. ఈ తరువాత, తీవ్రవాద కార్యకలాపాలు, ప్రధానంగా బాంబు దాడుల కారణంగా, ఆసియాయేతర క్రికెట్ జట్లు నగరంలో క్రికెట్ ఆడేందుకు విముఖత చూపాయి, ఐదేళ్ల కాలంలో కేవలం బంగ్లాదేశ్ మరియు శ్రీలంక జట్లు మాత్రమే ఈ నగరంలో పర్యటించాయి.
నేషనల్ స్టేడియంలో తొలి అంతర్జాతీయ వన్డే మ్యాచ్ నవంబరు 21, 1980న వెస్టిండీస్‌పై జరిగింది, ఈ మ్యాచ్ చివరి బంతి వరకు ఉత్కంఠభరితంగా సాగింది, చివరి బంతికి మూడు పరుగులు కావాల్సిన తరుణంలో, గోర్డాన్ గ్రీనిడ్జ్ పాక్ ఆల్‌రౌండర్ ఇమ్రాన్ ఖాన్ వేసిన బంతిని విజయవంతంగా బౌండరీకి తరలించాడు. పరిమిత ఓవర్ల క్రికెట్‌లో పాకిస్థాన్ జట్టుకు ఈ మైదానం పెద్దగా కలిసిరాలేదు, ఎందుకంటే ఇక్కడ పాక్ జట్టు సాధించిన విజయాల కంటే పరాజయాలే చాలా ఎక్కువ ఉన్నాయి. వాస్తవానికి, 1996 నుంచి సుమారుగా ఐదేళ్లపాటు, పాకిస్థాన్ ఈ మైదానంలో ఒక్క మ్యాచ్ కూడా గెలవలేకపోయింది. 1996-97 ప్రపంచ కప్‌లో ఒక క్వార్టర్ ఫైనల్ మ్యాచ్ ఈ మైదానంలోనే జరిగింది.
హాకీ, బాక్సింగ్, అసోసియేషన్ ఫుట్‌బాల్, గోల్ఫ్, టేబుల్ టెన్నిస్, స్నూకర్, స్క్వాష్, గుర్రపు పందేలు నగరంలో ఇతర ప్రధాన క్రీడలుగా చెప్పవచ్చు. బాడ్మింటన్, వాలీబాల్ మరియు బాస్కెట్‌బాల్ వంటి క్రీడలు కూడా పాఠశాలలు మరియు కళాశాల్లో ప్రధానంగా ఆడుతుంటారు. ఫుట్‌బాల్‌కు లైయరీ టౌన్ ప్రాంతంలో బాగా ఆదరణ కలిగివుంది, ఇక్కడ ఆఫ్రో-బలూచీ వర్గం ఎక్కువగా నివసిస్తుంటుంది, కరాచీలో ఎప్పుడూ ఫుట్‌బాల్‌ను అభిమానించే ప్రాంతంగా ఇది గుర్తింపు పొందింది. వాస్తవానికి, జనసామర్థ్యం విషయంలో కరాచీలోని పీపుల్స్ ఫుట్‌బాల్ స్టేడియం పాకిస్థాన్‌లో అతిపెద్ద ఫుట్‌బాల్ స్టేడియంగా చెప్పవచ్చు, ఇది సుమారుగా 40,000 మంది ప్రేక్షక సామర్థ్యం కలిగివుంది. 2005లో, ఈ మైదానంలో SAFF ఛాంపియన్‌షిప్‌కు ఈ నగరం ఆతిథ్యం ఇచ్చింది, అంతేకాకుండా జియో సూపర్ ఫుట్‌బాల్ లీగ్ 2007 కూడా ఈ మైదానంలో జరిగింది, ఈ క్రీడలకు బాగా ఆదరణ లభించింది.
హాకీ (హాకీ క్లబ్ ఆఫ్ పాకిస్థాన్, UBL హాకీ గ్రౌండ్), బాక్సింగ్ (KPT స్పోర్ట్స్ కాంప్లెక్స్), స్క్వాష్ (జహంగీర్ ఖాన్ స్క్వాష్ కాంప్లెక్స్) మరియు పోలో క్రీడా కేంద్రాలు కూడా కరాచీలో ఉన్నాయి. కరాచీలో వైవిధ్యభరిత క్రీడా కార్యకలాపాలకు మరీనాలు మరియు బోటింగ్ క్లబ్‌లు అదనపు ఆకర్షణగా నిలుస్తాయి.
ప్రభుత్వం
కరాచీ నగర పురపాలక చట్టం 1933లో ప్రకటించబడింది. మొదట పురపాలక సంస్థలో మేయర్, డిప్యూటీ మేయర్ మరియు 57 కౌన్సిలర్లు భాగంగా ఉండేవారు. కరాచీ పురపాలక సంస్థ 1976లో ఒక మహానగర సంస్థగా రూపాంతరం చెందింది. కరాచీ యొక్క పరిపాలక పరిధి కరాచీ డివిజన్‌గా తెలిసిన ఒక ద్వితీయ-శ్రేణి సబ్‌డివిజన్‌గా ఉంటుంది, ఇది ఐదు జిల్లాలుగా ఉపవిభజన చేయబడింది: అవి కరాచీ సెంట్రల్, కరాచీ ఈస్ట్, కరాచీ సౌత్, కరాచీ వెస్ట్ మరియు మలీర్. 2000 సంవత్సరంలో, కేంద్ర ప్రభుత్వం ఒక కొత్త సంక్రమణ ప్రణాళికను అమలు చేసింది, దీంతో ద్వితీయ-శ్రేణి డివిజన్లు రద్దు చేయబడ్డాయి, కరాచీలోని ఐదు జిల్లాలను కలిపి ఒక కొత్త నగర జిల్లాగా ఏర్పాటు చేశారు, దీనికి తృతీయ శ్రేణి సమాఖ్య రూపునిచ్చారు, దిగువ రెండు శ్రేణుల్లో 18 పట్టణాలు మరియు 178 యూనియన్ కౌన్సిళ్లు (UC) ఉంటాయి.[71]
పట్టణాలు ఎన్నుకోబడిన పురపాలక యంత్రాంగాలచే పాలించబడతాయి, మౌలిక సదుపాయాలు, ప్రాదేశిక ప్రణాళిక, అభివృద్ధి కార్యక్రమాలు, పురపాలక సేవలు (నీరు, పారిశుధ్యం, ఘన వ్యర్థాలు, రోడ్ల మరమత్తు, పార్కులు, వీధి దీపాలు మరియు ట్రాఫిక్ విధానం) వీటి ఆధీనంలో ఉంటాయి, వీటిలో కొన్ని విధులు నగర-జిల్లా ప్రభుత్వం (CDG) ఆధీనంలో ఉంటాయి.[71] మూడో-శ్రేణిలోని 178 యూనియన్ కౌన్సిళ్లలో ఒక్కోదానిలో ప్రత్యక్షంగా ఎన్నుకోబడిన 13 మంది సభ్యులు ఉంటారు, వీరిలో ఒక నజీమ్, (మేయర్) మరియు ఒక నయిబ్ నజీమ్ (డిప్యూటీ మేయర్) కూడా ఉంటారు. UC నజీమ్ యూనియన్ పరిపాలనకు నేతృత్వం వహిస్తాడు, CDG అమలు చేసే ప్రణాళికలు మరియు పురపాలక సేవలకు ఇతను బాధ్యత వహిస్తాడు, ప్రజా ఆందోళనలు మరియు ఫిర్యాదులను పైఅధికారిక యంత్రాంగానికి తెలియజేస్తాడు. కరాచీ యొక్క తొలి నజీమ్‌గా నైమతుల్లా ఖాన్ ఎన్నికయ్యారు, కరాచీ తొలి DCOగా షఫీక్-ఉర్-రెహమాన్ పరాచా విధులు నిర్వహించారు, కరాచీ చివరి కమిషనర్‌గా కూడా పరాచా పనిచేశారు. నైమతుల్లా ఖాన్ నగరంలో కొత్త పార్కులు నిర్మాణం, యువతకు (వాలెంటైన్స్ డే వంటి వేడుకలు జరుపుకునేందుకు), కుటుంబాలకు (ఈద్ వంటి పండుగలు జరుపుకునేందుకు) వినోద కేంద్రాలు అందజేయడం వంటి కార్యక్రమాలపై దృష్టిపెట్టారు.
2005 ఎన్నికల్లో, నైమతుల్లా ఖాన్ తరువాత ముస్తఫా కమాల్ నగర నజీమ్‌గా ఎన్నికయ్యారు, ఇదిలా ఉంటే నగర నయిబ్ నజీమ్‌గా నస్రీన్ జలీల్ బాధ్యతలు స్వీకరించారు. ముస్తఫా కమాల్ దీనికి ముందు సింధ్ రాష్ట్ర సమాచార సాంకేతిక శాఖ మంత్రిగా పనిచేశారు. కాలిబాటల అభివృద్ధిని ముందుకు తీసుకెళ్లడం, నగర పురపాలక వ్యవస్థల సమర్థవంతమైన నిర్వహణలో ముస్తఫా కమాల్ క్రియాశీలకంగా పనిచేస్తున్నారు.[72]
కరాచీలో పాకిస్థాన్ సైన్యం పరిపాలనలో ఉండే ఆరు మిలిటరీ కంటోన్మెంట్‌లు ఉన్నాయి, ఇవి కరాచీ నగర జిల్లా ప్రభుత్వ పరిధిలో ఉండవు.
విద్య
2008-09లో, నగరంలో అక్షరాస్యత రేటు 65.26% వద్ద ఉన్నట్లు అంచనా వేయబడింది,[73] ఇది పాకిస్థాన్ అత్యధిక అక్షరాస్యత రేటు కావడం గమనార్హం,[74] ఇదిలా ఉంటే నగరంలో స్థూల నమోదు నిష్పత్తి 111% వద్ద ఉంది, సింధ్ రాష్ట్రంలో ఇదే అత్యధిక నిష్పత్తి.[75]
కరాచీలో విద్య ఐదు స్థాయిల్లో విభజించబడివుంటుంది: ప్రాథమిక విద్య (ఒకటి నుంచి ఐదు తరగతులు); మాధ్యమిక విద్య (ఆరో తరగతి నుంచి ఎనిమిదో తరగతి వరకు); ఉన్నత విద్య (తొమ్మిది నుంచి పది, సెకెండరీ స్కూల్ సర్టిఫికేట్ వరకు); ఇంటర్‌మీడియట్ విద్య (పదకొండు మరియు పన్నెంటు తరగతులు, హైయర్ సెకెండరీ స్కూల్ సర్టిఫికేట్); మరియు విశ్వవిద్యాలయ కోర్సులు, వీటి నుంచి గ్రాడ్యుయేట్ మరియు అడ్వాన్స్‌డ్ డిగ్రీలు లభిస్తాయి. కరాచీలో ప్రభుత్వ మరియు ప్రైవేట్ రెండు రకాల విద్యా సంస్థలు ఉన్నాయి. ప్రాథమిక స్థాయి నుంచి విశ్వవిద్యాలయ స్థాయి వరకు ఎక్కువ భాగం విద్యా సంస్థలు లింగ ఆధారంగా పనిచేస్తున్నాయి.
కరాచీ గ్రామర్ స్కూల్ పాకిస్థాన్‌లో అతి ప్రాచీన పాఠశాలగా గుర్తింపు పొందింది, దీనిలో అనేక మంది పాకిస్థానీ వ్యాపారవేత్తలు, రాజకీయ నాయకులు చదువుకున్నారు. కరాచీలోని నారాయణ్ జగన్నాథ్ ఉన్నత పాఠశాల 1855లో ప్రారంభమైంది, సింధ్‌లో ఏర్పాటయిన తొలి ప్రభుత్వ పాఠశాల ఇదే కావడం గమనార్హం. లెకోల్ ఫర్ అడ్వాన్స్‌డ్ స్టడీస్, CAS స్కూల్, బే వ్యూ హై స్కూల్, బే వ్యూ అకాడమీ, కరాచీ అమెరికన్ స్కూల్, ది పారడైజ్ స్కూల్ అండ్ కాలేజ్, లిటిల్ ఫోల్క్స్ సెకెండరీ స్కూల్, హబీబ్ పబ్లిక్ స్కూల్, మామా పార్సి గర్ల్స్ సెకెండరీ స్కూల్, B.V.S. పార్శి గ్రామర్ స్కూల్, సివిలైజేషన్స్ పబ్లిక్ స్కూల్, ది ఒయాసిస్ స్కూల్, అవిసెన్నా, లైసెయుం, లేడీబర్డ్ గ్రామర్ స్కూల్, ది సిటీ స్కూల్, బీకాన్‌హోస్ స్కూల్ సిస్టమ్, ది ఎడ్యుకేటర్స్ స్కూల్, షావిలాయత్ పబ్లిక్ స్కూల్, సెయింట్ పాట్రిక్స్ హై స్కూల్, సెయింట్పాల్స్ ఇంగ్లీష్ హై స్కూల్, సెయింట్ జోసెఫ్స్ కాన్వెంట్ స్కూల్, మరియు సెయింట్ మైకెల్స్ కాన్వెంట్ స్కూల్ తదితరాలు కరాచీలోని ఇతర ప్రముఖ పాఠశాలలు.
KUగా తెలిసిన కరాచీ విశ్వవిద్యాలయం పాకిస్థాన్‌లో అతిపెద్ద విశ్వవిద్యాలయంగా గుర్తింపుపొందింది, దీనిలో 24,000 మంది విద్యార్థులు చదువుకుంటున్నారు, ప్రపంచంలో అత్యధిక సంఖ్యలో సిబ్బంది ఉన్న విశ్వవిద్యాలయాల్లో ఇది కూడా ఒకటి. దేశంలో అతి ప్రాచీన ఇంజనీరింగ్ విద్యా సంస్థగా గుర్తింపు పొందిన NED యూనివర్శిటీ ఆఫ్ ఇంజనీరింగ్ అండ్ టెక్నాలజీ పక్కనే ఇది కూడా ఉంది. ప్రైవేట్ రంగంలో, సర్ సయ్యద్ యూనివర్శిటీ ఆఫ్ ఇంజనీరింగ్ అండ్ టెక్నాలజీ (SSUET) బయోమెడికల్ ఇంజనీరింగ్, సివిల్ ఇంజనీరింగ్, ఎలక్ట్రానిక్స్ ఇంజనీరింగ్, టెలికాం ఇంజనీరింగ్ మరియు కంప్యూటర్ ఇంజనీరింగ్ కోర్సుల్లో సమర్థవంతమైన శిక్షణ అందిస్తోంది. దావూద్ కాలేజ్ ఆఫ్ ఇంజనీరింగ్ అండ్ టెక్నాలజీ విద్యార్థులకు ఎలక్ట్రానిక్ ఇంజనీరింగ్, కెమికల్ ఇంజనీరింగ్, ఇండస్ట్రియల్ ఇంజనీరింగ్, మెటీరియల్స్ ఇంజనీరింగ్ మరియు ఆర్కిటెక్చర్‌లలో డిగ్రీ కోర్సులు అందిస్తోంది. కరాచీ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ ఎకనామిక్స్ & టెక్నాలజీ (KIET)కి కరాచీలో రెండు ప్రాంగణాలు ఉన్నాయి, 1997లో ప్రారంభమైనప్పటి నుంచి ఈ విద్యా సంస్థ వేగంగా విస్తరిస్తోంది. పాకిస్థాన్‌లో పాలీమర్ ఇంజనీరింగ్ మరియు ప్లాస్టిక్స్ టెస్టింగ్ సర్వీస్‌లలో శిక్షణ అందజేస్తున్న ఏకైక విద్యా సంస్థ ప్లాస్టిక్స్ టెక్నాలజీ సెంటర్ (PTC) కరాచీలోని కోరంగీ పారిశ్రామిక వాడలో ఉంది.[76] 1955లో ప్రారంభించబడిన ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ బిజినెస్ అడ్మినిస్ట్రేషన్ (IBA) ఉత్తర అమెరికా వెలుపల ఉన్న అతి ప్రాచీన బిజినెస్ స్కూల్‌గా గుర్తింపు పొందింది. 1995లో బేనజీర్ భుట్టో చేత స్థాపించబడిన షహీద్ జుల్ఫిఖర్ అలీ భుట్టో ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ సైన్స్ అండ్ టెక్నాలజీ (SZABIST) కరాచీలో ఉంది, దీని యొక్క ఇతర క్యాంపస్‌లు ఇస్లామాబాద్, లర్కానా మరియు దుబాయ్‌ల్లో ఉన్నాయి. నేషనల్ యూనివర్శిటీ ఆఫ్ సైన్స్ అండ్ టెక్నాలజీ (NUST)లో భాగమైన పాకిస్థాన్ నేవీ ఇంజనీరింగ్ కాలేజ్ (PNEC) ఎలక్ట్రికల్ ఇంజనీరింగ్ మరియు మెకానికల్ ఇంజనీరింగ్‌లతోపాటు అనేక ఇంజనీరింగ్ కోర్సుల్లో శిక్షణ అందిస్తోంది. హందార్ద్ విశ్వవిద్యాలయం పాకిస్థాన్‌లో అతిపెద్ద ప్రైవేట్ విశ్వవిద్యాలయంగా గుర్తింపు పొందింది. ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ ఛార్టర్డ్ అకౌంటెంట్స్ ఆఫ్ పాకిస్థాన్ (ICAP) (1961లో స్థాపించబడింది) మరియు ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ కోస్ట్ అండ్ మేనేజ్‌మెంట్ అకౌంటెంట్స్ ఆఫ్ పాకిస్థాన్ (ICMAP)లు కరాచీ కేంద్రంగా పనిచేస్తున్నాయి, వీటి ప్రధాన కార్యాలయాలు కూడా ఇక్కడే ఉన్నాయి. వ్యాపార విద్యను అందజేస్తున్న అనేక ఇతర సంస్థల్లో కాలేజ్ ఆఫ్ బిజినెస్ మేనేజ్‌మెంట్ (CBM), SZABIST, ఇఖ్రా యూనివర్శిటీ మరియు ది ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ బిజినెస్ అండ్ టెక్నాలజీ (Biztek) ప్రముఖమైనవి. అగా ఖాన్ విశ్వవిద్యాలయం మరియు డౌ యూనివర్శిటీ ఆఫ్ హెల్త్ సైన్సెస్ వంటి పాకిస్థాన్‌లో ప్రసిద్ధ మెడికల్ కళాశాలలకు కరాచీలో క్యాంపస్‌లు ఉన్నాయి. కంప్యూటర్ విద్యలో పాకిస్థాన్‌లో అగ్రశ్రేణి విశ్వవిద్యాలయాల్లో ఒకటైన నేషనల్ యూనివర్శిటీ ఆఫ్ కంప్యూటర్ అండ్ ఎమెర్జింగ్ సైన్సెస్ (NUCES-FAST) కరాచీలో రెండు క్యాంపస్‌లు నిర్వహిస్తోంది. బహ్రియా విశ్వవిద్యాలయం కూడా కరాచీలో ప్రత్యేక ప్రయోజన క్యాంపస్‌ను కలిగివుంది.
మతపరమైన విద్యకు ఉద్దేశించిన సంస్థల్లో జామియా ఉలూమ్ ఉల్ ఇస్లామియా, బనోరీ పట్టణం, కరాచీ బాగా ప్రసిద్ధిగాంచింది, ఆసియాలోని అతిపెద్ద ఇస్లామిక్ విద్యా కేంద్రాల్లో ఒకటిగా ఇది గుర్తింపు పొందింది.[77]
ప్రసార సాధనాలు
పాకిస్థాన్‌కు చెందిన అనేక టెలివిజన్ మరియు రేడియో ఛానళ్లు కరాచీ కేంద్రంగా పనిచేస్తున్నాయి, వీటిలో డాన్ న్యూస్, బిజినెస్ ప్లస్, జియో TV, CNBC పాకిస్థాన్, హమ్ TV, TV వన్, ఆజ్ TV, ARY డిజిటల్, ఎక్స్‌ప్రెస్ న్యూస్, ఇండస్ టెలివిజన్ నెట్‌వర్క్, కావిష్ టెలివిజన్ నెట్‌వర్క్ (KTN), గుడ్ న్యూస్ TV, మరియు సింధ్ TV, అనేక స్థానిక స్టేషన్లు ఇక్కడ నుంచి నిర్వహించబడుతున్నాయి. స్థానిక ఛానళ్లలో మెట్రో వన్ కూడా ఉంది.
న్యూస్ వన్, జియో న్యూస్, ARY వన్ వరల్డ్ మరియు ఆజ్ న్యూస్ తదితర పాకిస్థాన్ ప్రధాన న్యూస్ టెలివిజన్ నెట్‌వర్క్‌లు కరాచీ కేంద్రంగా కనిచేస్తున్నాయి. ఆజ్ TV మరియు MTV పాకిస్థాన్‌లను ప్రధాన సంగీత టెలివిజన్ ఛానళ్లుగా చెప్పవచ్చు, బిజినెస్ ప్లస్ మరియు CNBC పాకిస్థాన్ కరాచీ నుంచి పని చేసే ప్రధాన వ్యాపార ఛానళ్లు. పాకిస్థాన్‌లోని అనుకాలిక ప్రచురణ పరిశ్రమలో ఎక్కువ భాగం కరాచీ కేంద్రంగానే పనిచేస్తుంది, స్పైడర్, ది హెరాల్డ్, హమ్‌సే, ది క్రికెటర్, మూరాద్ షిప్పింగ్ న్యూస్ మరియు ది ఇంటర్నెట్ వంటి మేగజైన్‌లు కరాచీ నుంచి వెలువడుతున్నాయి.
ఇంటర్‌ఫ్లో కమ్యూనికేషన్స్ మరియు ఓరియంట్ మెక్‌కాన్ ఎరిక్సన్ వంటి ప్రధాన వ్యాపార ప్రకటనల కంపెనీలకు కరాచీలో ప్రధాన కార్యాలయాలు ఉన్నాయి.
ప్రముఖులు
ముహమ్మద్ అలీ జిన్నా
మౌలిక సదుపాయాలు
రవాణా
కరాచీలో జిన్నా అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం ఉంది. 
పాకిస్థాన్‌లో ఇది అతిపెద్ద మరియు అత్యంత రద్దీ కలిగిన విమానాశ్రయం. ఏడాదికి 10 మిలియన్ల మంది ప్రయాణికులు ఈ విమానాశ్రయాన్ని ఉపయోగించుకుంటున్నారు. ఎక్కువ సంఖ్యలో విదేశీ విమానయాన సంస్థలు కరాచీ విమానాశ్రయం గుండా సేవలు నిర్వహిస్తున్నాయి, మొత్తంమీద 35 విమానయాన సంస్థలు మరియు కార్గో సేవల సంస్థలు జిన్నా అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయాన్ని ఉపయోగించుకుంటున్నాయి, ప్రధానంగా మధ్యప్రాచ్య మరియు ఆగ్నేయాసియా దేశాల నుంచి ఇక్కడకు ఎక్కువగా విమాన రాకపోకలు జరుగుతున్నాయి. PIA - పాకిస్థాన్ ఇంటర్నేషనల్ ఎయిర్‌లైన్స్, ఎయిర్‌బ్లూ మరియు షహీన్ ఎయిర్ ఇంటర్నేషనల్ వంటి పాకిస్థాన్‌కు చెందిన అన్ని విమానయాన సంస్థలు కరాచీని ప్రాథమిక రవాణా కేంద్రంగా ఉపయోగించుకున్నాయి.
నగరంలోని పాత విమానాశ్రయ టెర్నినల్‌ను ఇప్పుడు హజ్ విమానాలు, కార్యాలయాలు, కార్గో సేవలు మరియు దేశాధినేతలు ప్రయాణాలకు ఉపయోగిస్తున్నారు. U.S. సంకీర్ణ దళాలు కూడా పాత టెర్మినళ్లను తమ సరుకు రవాణా కార్యకలాపాలకు ఉపయోగించుకుంటున్నాయి. నగరంలో మరో రెండు చిన్న విమానాశ్రయాలు కూడా ఉన్నాయి, అయితే వీటిని ప్రధానంగా సైనిక దళాలు ఉపయోగిస్తున్నాయి.
పాకిస్థాన్‌లో అతిపెద్ద నౌకాశ్రయాలుగా పోర్ట్ ఆఫ్ కరాచీ మరియు దీనికి సమీపంలోని పోర్ట్ ఖాసిం గుర్తింపు పొందాయి. ఈ నౌకాశ్రయాలు ఆధునిక సౌకర్యాలు కలిగివున్నాయి, ఇవి పాకిస్థాన్ వాణిజ్య కార్యకలాపాలకు మాత్రమే కాకుండా, ఆఫ్ఘనిస్థాన్‌కు మరియు సముద్ర తీరంలేని మధ్య ఆసియా దేశాలకు కూడా నౌకాశ్రయాలుగా ఉపయోగపడుతున్నాయి. కరాచీ నౌకాశ్రయంలో ప్రయాణికుల కోసం కొత్త సౌకర్యాలు కల్పించేందుకు ప్రణాళికలు ప్రకటించారు.[78]
పాకిస్థాన్ రైల్వేస్ దేశంలోని మిగతా ప్రాంతాన్ని కరాచీతో రైలు మార్గాల ద్వారా అనుసంధానం చేసింది. కరాచీ సిటీ స్టేషను మరియు కరాచీ కంటోన్మెంట్ రైల్వే స్టేషను‌లను నగరంలోని రెండు ప్రధాన రైల్వే స్టేషనులుగా చెప్పవచ్చు. రైల్వే వ్యవస్థ కరాచీ నౌకాశ్రయానికి పెద్దమొత్తం సరుకును చేరవేయడంతోపాటు, దేశంలోని మిగతా ప్రాంతాలకు ప్రయాణిక సేవలు అందిస్తోంది.
ఇప్పటికే ఉన్న, నిర్వహణలో లేని, కరాచీ సర్క్యూలర్ రైల్వేను ఆధునిక ప్రజా రవాణా వ్యవస్థగా మార్చే ప్రాజెక్టుకు ఇటీవల ప్రభుత్వ ఆమోదం లభించింది. $1.6 బిలియన్ల వ్యయం అయ్యే ఈ ప్రాజెక్టుకు జపాన్ బ్యాంక్ ఫర్ ఇంటర్నేషనల్ కో-ఆపరేషన్ నిధులు సమకూరుస్తోంది, దీనిని 2013నాటికి పూర్తి చేయాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకున్నారు. ప్రజా రవాణా సమస్యలకు పరిష్కారం కనుగొనే చర్యల్లో భాగంగా నగర ప్రభుత్వం కొత్త CNG బస్సులను ప్రవేశపెట్టింది.
ఆరోగ్యం మరియు వైద్యం
కరాచీ జిల్లా బయోమెడిసిన్ పరిశోధనా కేంద్రంగా ఉంది. నగరంలో కనీసం 30 ప్రభుత్వ ఆస్పత్రులు మరియు 80 ప్రైవేట్ ఆస్పత్రులు ఉన్నాయి, వీటిలో కరాచీ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ హార్ట్ డిసీజెస్, స్పెన్సర్ ఐ ఆస్పత్రి, సివిల్ ఆస్పత్రి, PNS రాహత్, అబ్బాసి షహీద్ ఆస్పత్రి, అగా ఖాన్ యూనివర్శిటీ ఆస్పత్రి, హోలీ ఫామిలీ ఆస్పత్రి మరియు లియాఖ్వాత్ నేషనల్ ఆస్పత్రి, జిన్నా పోస్ట్‌గ్రాడ్యుయేట్ మెడికల్ సెంటర్, జియావుద్దీన్ ఆస్పత్రి, సౌత్ సిటీ ఆస్పత్రి, కిడ్నీ సెంటర్, ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ చైల్డ్ హెల్త్, కరాచీ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ రేడియాలజీ అండ్ న్యూక్లియర్ మెడిసిన్ (KIRAN), హాజీ రంగ్ ఇలాహీ ఐ ఆస్పత్రి, తబ్బా కార్డియాక్ మెడికల్ సెంటర్, పటేల్ ఆస్పత్రి, లైటన్ బెనెవోలెంట్ ట్రస్ట్ ఐ ఆస్పత్రి, లేడ్ డుఫెరిన్ ఆస్పత్రి, మరియు నేషనల్ మెడికల్ సెంటర్ ప్రముఖమైనవి.
వేగవంతమైన విస్తరణ సవాళ్లు
ప్రపంచంలో వేగంగా వృద్ధి చెందుతున్న నగరాల్లో ఒకటైన కరాచీ కూడా అనేక మహానగరాల మాదిరిగా పలు సవాళ్లు ఎదుర్కొంటుంది, ట్రాఫిక్ సమస్యలు, కాలుష్యం, పేదరికం, వీధి నేరాలు ఇక్కడి సమస్యల్లో ప్రధానమైనవి. ఈ సమస్యలు నివాసయోగ్య పరిస్థితుల విషయంలో కరాచీని కింది స్థాయిలో ఉంచుతున్నాయి: 132 నగరాలపై అధ్యయనం జరిపిన ది ఎకనామిస్ట్ నివాసయోగ్య పరిస్థితులు అధ్వాన్నంగా ఉన్న నగరాల్లో కరాచీకి నాలుగో స్థానాన్ని ఇచ్చింది[79] బిజినెస్‌వీక్ 2007లో నివాసయోగ్య నగరాల జాబితా కోసం పరిశీలించిన 215 నగరాల్లో కరాచీకి 175 స్థానాన్ని ఇచ్చింది, 2006లో ఈ నగరం 170వ స్థానంలో ఉంది.[80]
కరాచీకి ట్రాఫిక్ సమస్యలు మరియు కాలుష్యం ప్రధాన సవాళ్లుగా ఉన్నాయి. ప్రపంచ ఆరోగ్య సంస్థ ప్రమాణాల కంటే కరాచీలో 20 రెట్లు ఎక్కువ వాయు కాలుష్య స్థాయిలు ఉన్నట్లు అంచనా వేయబడింది.  అనేక కొత్త పార్కులు (ఉదాహరణకు, బాగ్ ఐబిన్ ఖాసిం, బీచ్ వ్యూ పార్కు మరియు జీల్ పార్కు) అభివృద్ధి చేయబడుతున్నాయి, నగరంలో పర్యావరణాన్ని మెరుగుపరిచేందుకు, కాలుష్యాన్ని తగ్గించేందుకు కొత్త చెట్లు నాటుతున్నారు. కొత్త బ్రిడ్జ్‌లు/ఫ్లైఓవర్‌లు, భూమార్గాలు మరియు సిగ్నళ్లు-లేని కారిడార్లు (ఉదాహరణకు, కారిడార్ 1: S.I.T.E. నుంచి షహ్రాయి ఫైసల్, కారిడార్ 2: ఉత్తర కరాచీ నుంచి షహ్రాయి ఫైసల్, కారిడార్ 3: సఫోరా గోత్ నుంచి సద్దార్) కరాచీ నగరంలో ట్రాఫిక్ పరిస్థితులను మెరుగుపరిచాయి. కారిడార్ 4 పూర్తయితే (విమానాశ్రయం నుంచి మెట్రోపోల్ హోటల్ వరకు) సిటీ సెంటర్‌కు మరియు విమానాశ్రయానికి ప్రయాణ వ్యవధి గణనీయంగా తగ్గిపోతుందని భావిస్తున్నారు.
ప్రజాకర్షక సింధీ సంస్కృతిలో
అనేక సింధీ పాటల్లో కరాచీ గురించి పాడతారు, ముఖ్యంగా సెహ్రా (سهرا) మరియు లడ్డా (لاڏا) అని పిలిచే, సింధీ వివాహాల్లో పాడే జానపద పాటల్లో దీని గురించి పాడతారు, అవి:
آيلڙي مون ته سُئي وڃائي
ڪراچيءَ جي شهر مان مون سُئي گھُرائي
జరీనా బలూచ్ పాడే
ڪراچيءَ جي شهر مان منڊيون جوڙايم
سونا گل ڪراچيءَ جي موٽر ڀرجي آيا
మోరిరో మీర్బాహార్ అనే పురాణ పురుషుడి ద్వారా కూడా కరాచీ ప్రసిద్ధి చెందింది, అతని యొక్క ధైర్యసాహసాలను షా అబ్దుల్ లతీఫ్ భీటాయ్ తన యొక్క కవిత్వంలో కీర్తిస్తూ, పాటల రూపంలో పాడారు. సింధీ చలనచిత్రం ఘాటో ఘర్ నా ఆయా (సింధీ: گھاتُو گھر نه آيا)లో ఈ పురాణ పురుషుడి చరిత్రను చూపించారు.
కరాచీ జా డీహా' ఆయే' రాటివూ (సింధీ: ڪراچيءَ جا ڏينهن ۽ راتيون, ఆంగ్లం:   డేస్ అండ్ నైట్స్ ఆఫ్ కరాచీ) పేరుతో ముహమ్మద్ బఖాష్ జోహార్ ఒక నవల రాశారు. 
సోదరి నగరాలు

అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాల్లోని చికాగో, ఇల్లినాయిస్ నగరాలతో ఒక జంట నగర భాగస్వామ్యాన్ని పరిగణలోకి తీసుకొని 2000లో ప్రారంభించారు, అయితే దీనిని ఎన్నడూ అమలు చేయలేదు.[81]
చిత్రశ్రేణి (గ్యాలరీ)

మిలీనియం మాల్
ఎంప్రెస్ మార్కెట్
చౌఖాండి సమాధులు
కరాచీ బీచ్
ఎల్ఫిన్‌స్టోన్ వీధి సుమారుగా 1930
I. I. చుండ్రిగార్ రోడ్డు
మొహట్టా ప్యాలస్
సెయింట్ పాట్రిక్స్ కాథెడ్రల్
కెమారీ బోట్ బేసిన్
కరాచీ రేవులో చేపలు పట్టే పడవలు
టెక్నోసిటీ కార్పొరేట్ టవర్

ఇవి కూడా చూడండి
సూచనలు

మరింత చదువుటకు

బాహ్య లింకులు


 ఛాయాచిత్రాలతో చారిత్రక మరియు ఆధునిక కాలపు కరాచీకి సంబంధించిన సమగ్ర వివరాలు తెలియజేసే ఒక వెబ్‌సైట్



 at Curlie
వర్గం:కరాచీ జిల్లా
వర్గం:పాకిస్థాన్ రాజధానులు
వర్గం:సింధ్‌లో నగరాలు, పట్టణాలు మరియు గ్రామాలు
వర్గం:పాకిస్థాన్‌లో తీరప్రాంత నగరాలు మరియు పట్టణాలు
వర్గం:మాజీ జాతీయ రాజధానులు
వర్గం:పాకిస్థాన్‌లో మహానగర ప్రాంతాలు
వర్గం:పాకిస్థాన్‌లో నౌకాశ్రయ నగరాలు మరియు పట్టణాలు
వర్గం:హిందూ మహాసముద్రంపై నౌకాశ్రయాలు మరియు రేవులు