gheero-Leyu/leyu-amharic-gonder-dialect huggingface dataset:
አዎ አዎንታዊ  ትክክለኛ የሆነ እንደ ኤፍኤም መረጃዎችን ማዳመጥ    ለምሳሌ አሉታዊ ያልታየን ነገር  በተለያዩ ድረገፆች  የዉሸት ወሬ  መንዛት
ከቤቶች በሚወጡ ፍሳሾች ። ብክለቱን መከላከያ የምንችለው አካባቢን በማፅዳት ደረቅጰዠ ቅሻሻዎችን በማቃጠል እና እንደገና ወደ ማጣሪያ በማስገባት እንዲሁም ዳግም ለመጠቀም የሚያስችል ዘመናዊ ማጣሪያን መጠቀም
እኔ አላስታውስም
በማህበረሰባችን ያለው የበአል ድባብ የደመቀ እና በጣም ውብና ማራኪ ነው። ስሜቱ በጣም አስደሣች ደስተኛ የሚያደረግ ነው ። በአላት  ሲከበሩ የተለመዱ ነገሮች የሚደረጉት ዘመዶች ጎረቤቶች ጓደኞች ይጠራጠራሉ እዲሁም ያላቸው የሌላቸውን ይረዳሉ።
ባለፈው ዓመት በአንድ ፕሮጀክት አማካኝነት የበጎ ፍቃድ ስራ ላይ ተሳትፊያለሁ ይህ ፕሮጀክት ያሳተፈው 18-34 ዓመት ያሉትን ወጣቶች ሲሆን ሚናየም 50 የሚሆኑ በጎ ፍቃደኞችን በስሬ መቆጣጠር እና ተጠሪያቸው ነበርኩ።
ሁሉም ጥሩ ናቸዉ ለምሳሌ
ኮረሪማ፣ ቁንዶ በርበሬ ፣ የጥብስ ቅጠል፣ ከሁሉም አይነት ተደባልቆ ሚዘጋጅ የዶሮ ወጥ መከለሻ
እኛ አካባቢ ያሉ ማህበረሰብ ደስ እሚል ነገር አላቸዉ ። ህፃናቶች እሚያድጉት በጋራ ነዉ ጎረቤት እንደራሱ ልጅ አድርጎ ነዉ እሚያሳድገዉ ፣ ቡና በጋራ ነዉ እሚጠጡት ፣ አንዱ ሰዉ ቤት ደስታ ወይም ሀዘንም ካለ በጋራ ነዉ እሚካፈሉት እና ድግስ ሁኖ ከዋዜማዉ ጀምሮ ስራዉንም አብረዉ በመተጋገዝ ቀለል ብሎን እንድናልፈዉ ያደርጉናል ።  እንጀራ ቤት ዉስጥ ከሌለ ጎረቤት ይሰጡሀል ፣ ካንዱ ቤት ወጥ ካለ ካንዱ እንጀራ እያደረጉ ነዉ እሚበሉ በአጠቃላይ መተሳሰብ እና ልዩ ፍቅር ያለበት ሰፈር ነዉ ።
ደሮ ወጥ በበዓል የሚሰራ ሲሆን የራሱ የሆነ አሰራር አለው።
በገንዘብ በማሠባሠብ እንዲታከም ማድረግ
ስፓርት መስራት ፣መፅሃፍ ማንበብ ፣ከሰዎች ሀሳብ መቀያየር ወዘተ
ባንክ፣ እቁብ ፣ብድር እና ቁጠባ እጠቀማለሁ።
በየሳምንቱ በአማካኝ እስከ 350 ብር ድረስ ለትራንስፖርት አወጣለሁ። በአብዛኛው ከተማችን ውስጥ ባጃጅ እና ሚኒባስ መኪኖች ሲሆኑ የህዝብ ትራንስፖርት አገልግሎት የሚሰጡት ከአውቶብስ ዋጋ አንፃር ዋጋቸው ይጨምራል። የአውቶቡስ መኪኖች ቁጥርም ጥቂት በመሆኑ ለመጠቀም አስቸጋሪ ያደርገዋል። ወጪን ለመቆጠብ የተወሰነ መንገድን በእግር መሄድ በተለይ አቋራጭ መንገደኞችን በመጠቀም እንዲሁም አውቶብስ የሚገኝበትን ሰአት አውቆ በመውጣት በአውቶብስ መሄድን እንደ አማራጭ እጠቀማለሁ።
እኔ በቀን ውስጥ ሁል ጊዜ የማደረገው ልማድ መጽሀፍ ማንበብ ነው ። በ እየለቱ ትንሽም ገፅ ብትሆን ሳላነብ አልውልም። እንደዚህ አይነት ልማድ ከጀመርኩ ወደ ሰባት አመት ይሆናል። መፅሃፍ ማንበቤ በህይወቴ ውስጥ በጥሩ መልኩ ትልቅ ተፅዕኖ አምጥቷል ። ለነገሮች
ያለኝ እይታ እንዲቀየር ፣ የሰዎችን ሀሳብ በቀላሉ እንድረዳ ፣ ብዙ የመጠቅሙኝን አዳዲስ ነገሮች እንዳውቅ እረድቶኛል። ይህ ልማድ ከእኔ ጋር ለረጅም አመት የቆየበት ምክንያትም ሳነብ የሚሰማኝን ስሜት ሰለምወደው ነው ። ሁሌም አዲስ ነገር የማወቅ ትልቅ ጉጉት ስላለኝ  በጣም ደስተኛ እሆናለሁ ።
ቅዳሜና እሁድ ሁሌም ጠዋት ላይ ቤተክርስቲያን እሄዳለዉ ቀኔን ምጀምረዉ እንደዛ ነዉ ከዛ እመለስና ቁርስ በልቸ ቡና እጠጣለዉ የምሄድበት ካለኝ አወጣለዉ ማልወጣ ከሆነ ደሞ ቤት ሆኘ ፊልም አያለዉ
አወ አስታውሳለሁ እንዲታወስ ያደረገው ከጠበቅኩት በላይ ሁኖ ስላገኘሁት
ወደ ጤና ጣቢያ እንዲሄድ በማድረግ ድጋፍ እንሠጣለን።
እቁብ ውስጥ አልሳተፍም
በጣም በአሪፉ ቀርፆኛል።ከኛ ቤት ለልጅ ብዙም ነፃነት አይሰጥም ማለት በቃ ትማራለህ፣ትበላላህ፣እምትፈልገው ነገር ይሟላልሃል አለቀ ከዚህ ውጭ ጓደኛዬ ጋር ላነብ ነው፣ልጫወት ነው ምናምን አሚባል ነገር አይሰራም።ማንበብ ካለብህ ብቻህን ታነባለህ ያልገባህን ነገር ትጠይቃለህ አለቀ።መውጣት እሚፈቀድልን ቤተክርስቲያን ከሆነ ብቻ ነው።እናም ይህ ነገር ለኔ በጣም ጠቅሞኛል ምክንያቱም ነፃነት ቢሰጠኝ ኑሮ አሁን ያለሁት እኔን አልሰራትም ነበር ብዬ ነው ማስበው
አሁን ላይ በትምህርት ስርዓቱ እና ሁኔታ ላይ የማህበረሰቡ አስተያየት በሁለት ከፍለን ማየት እንችላለን። በአንድ በኩል አሁን ላይ ያለውን የትምህርት ስርዓት በፊት ከነበረው የትምህርት ስርዓት በጣም የተዳከመ፣ጥራት የሌለው ተብሎ ይተቻል። በሌላኛው ጎራ ያሉት ደግሞ ትምህርት ስርዓቱ በፊት ከነበረው በብዛትም ሆነ  በጥራትም የተሻለ፣ በቴክኖሎጂ እና በአዳዲስ ፈጠራዎች የታገዘ ነው የሚል ሀሳብ ያቀርባሉ።
ምቾት ፣ጥራትና  ቦታ
የትራንስፖርት ችግር ይቀንሳል ። 
የቤንዚልና የናፍጣ ወጪ ይቀንሳል።
እኔ አሁን ላይ  ራሴን እና ቤተሰቤን የማስተዳድርበት ምንም ገቢ የለኝም። ገነት ስራ ፈላጊ ነኝ እኔ አሁን ላይ ከነሱ ነዉ እምጠብቀው ፣ቤተሰብ ድና ገቢ ቢኖራችዉ ቢያንስ የራሴን ነገር ይከፍቱልኝ ነበር ግን አቅም የላቸውም። እኔም በቻልኩት እየፈለከ ነው ፈጣራ ቢያግዘኝ ገቢ ቢኖረኝ የተሸሸልኩ ሰሪተኛ እንደምሆን አልጠራጠርም ምክንያቱም ችግር ብዙ ነገር ያሰተምራል እኔ ተምሬበታለሁ ነገ መልካም ይሆነልተሰፊፋ አለኝ።
በመጀመርያ ወደ ሴት ቤተሠብ ሽማግሌዎች ይላካሉ መልሥ ከተሠጠ በሗላ የጋብቻ ቀን ይቀጠራል ወዳጅ ዘመድ በተገኙበት በቀኑ የጋብቻ ሥርአት ይከናወናል
ለጤናችን።ጤናማ ምግቦችን መመገብ  ከሱስ ነክ ነገሮች መራቅ  የመ ህጎችን ማክበር ወዘተ
በእኛ ባህል የጭንቀት እና የአዕምሮ በሽታን በዘር ,በሃይማኖት ወይም እንደ ባእድ አምልኮ ችግር የሚከሰት ይመስለን ነበር።አሁን አሁን ግን አመለካከታችን ተሻሽሎል
ስለ አካባቢያዊ የጤና ስርዓትዎ አንድ ነገር መለወጥ ቢችሉ ምን ይለውጣሉ? ምን ጥሩ የጤና ስርአት በደንብ እየሰራ ነው ምንስ እየከሸፈ ነው? ምሳሌ ይስጡ።
    
*በአካባቢዬ ባለው የጤና ስርዓት ላይ አንድ ነገር ለመለወጥ ብችል፣     
*የአካባቢ ጤና ጣቢያዎችን መገንባትና  ማህበረሰቡን ያለ ወረፋ በነፃነት እንዲገለገሉ ማድረግ።
   *ጥሩ የጤና ስርዓት በደንብ እየሰራ ነው የምለው፦ለድንገተኛ ታካሚወች ቶሎ የሚሰጠው ምላሽ ነው።
  *እየከሸፉ ካሉት እና መሻሻል ከሚያስፈልጋቸው ዋና ዋና ጉዳዮች አንዱ የመጀመሪያ ደረጃ የጤና እንክብካቤ ተደራሽነት እና ቀጣይነት ያለው ክትትል ነው።
በኢትዮጵያ ውስጥ፣ የሃይማኖት በዓላት (እንደ ጥምቀት ወይም ፋሲካ)፣ የቤተሰብ አንድነት የሚያሳዩ ሥነ ሥርዓቶች (እንደ ልደት እና ሥርዓተ ሰርግ) እና የማህበረሰብ ጉባኤዎች (እንደ የጋራ ግብርና ሥራ) ማህበረሰቡን ያጠናክራሉ። እነዚህ ባህላዊ ሥነ ሥርዓቶች የማህበረሰብ ትይዩ፣ የተሳሳርነት ስሜት እና የባህል ተከታታይነት እና የጋራ ስሜት ለመፍጠር ያስችሉ ከፍተኛ ማህበራዊ አና ሀይማኖታዊ እጅግ አስፈላጊ ናቸው። አብዛኛዎቹ ኢትዮጵያውያን እነዚህን ሥነ ሥርዓቶች እንደ ህይወታቸው መሰረት ይመለከታሉ።
እንደኔ ሀሳብ ካህን ነው ስም የሚያወጣው ። የህይወት አጋጣሚም ከግምት ውስጥ እናስገባለን ስምን ለመምረጥ ማጣቀሻ ወይም መፅሀፍት ግድ ነው የስሞችን ትርጉም ሊኖረው ይገባል ከመፅሀፍ ቅዱስ ጋር ከቤተሰብ ትርጓሜ ይወጣል የምንጠራበት ስም ወሳኝ ነው ማንነታችን የሚያስጠራ ትርጓሜ ያለው ነው ስም የማንነታችን መግለጫ ነው የልደት ካርድ ,ፓስፓርቶች ,መታወቂያ  የትምህርት ማስረጃችን አንድ የሆነ ስም ሊኖረው ይገባል። ያለ ስም ምንም አይሆንም ስም የማንነታችን መገለጫ ነው ። ስማችን ከመፅሀፍ ቅዱስ ጋር ከህይወት አጋጣሚያችን ግምት ውስጥ እናስገባለን
ብዙ ግዜ የአየር ንብረት መረጃን ለማግኘት ክትትል አላደርግም አልፎ አልፎ ግን አስፈላጊ ነው ብየ በማስብበት ቀናቶች ድህረ ገጾች ላይ ሰርች በማድረግ መረጃ አገኛለሁ። በአመቱ ካሉ ወቅቶች መካከል እምወደው ወቅት ክረምትን ነው። ክረምት ሲመጣ የተረጋጋ መንፈስ ያጎናጽፈኛል፣  አስተውሎቴ ይጨምራር፣  ከሌሎች ወቅቶች አንጻር በአካሌ ላይም የምቿት ለውጦችን ያሳያል፣በክረምት እማያቸው ተፈጥሮአዊ ለውጦች በሙሉ ያዝናኑኛል ለምሳሌ:- እንደ ጎርፍ፣ ደመና፣ ዝናብ፣በረዶ፣የሰማይ ጉርምርምታ  እንዲሁም ስራን የመስራት አቅሜ ይጨምራር
**የጋራ ድጋፍ ሰርዓቶች ማራኪ ሁነው ይቀጥላሉ፤
 የጋራ መረዳዳትና መደጋገፍ ስርዓቶች:
   * እርሻና ምርት: እንደ እርሻ ዕቁብ ወይም ደቦ ያሉ የጋራ እርሻ ልምዶች ሰብሎችን በጋራ ለመትከል እና ለማጨድ የሚያግዙ ስራዎች ናቸው። እነዚህ ስራዎች የጉልበት ብክነትን በመቀነስ ምርታማነትን ይጨምራሉ።
   * ማህበራዊ ድጋፍ: እንደ እድር ያሉ ባህላዊ ማህበራት በሠርግ፣ በሐዘን እና በሌሎች ማኅበራዊ ጉዳዮች ወቅት የገንዘብና የሞራል ድጋፍ ያደርጋሉ። ይህ ማኅበራዊ ትስስርን ያጠናክራል።
 *ዘመናዊ ወጣቶች እንዴት ሊላመዱ ይችላሉ ፤ 
ዘመናዊ ወጣቶችን ትምህርትና ስልጠና በመስጠት ከዚህ ማህበረሰብ ጋር እንዲላመዱና የጋራ ስራ ልምድን እንዲወስዱ ማድረግ ይቻላል።
በእኛ አካባቢ  አንድ አይነት የጋብቻ ስርአት ነው ያለው ይህ ስረሰአት የሚፈፀመዉ ይህም የሚጀመረው ሁለት ጥንዶች በደንብ ከተጠናኑ በሁዋላ ለመጋባት ይወሰናሉ ከዛም ወንዱ ከዘመዶቹ መካከል ወይንም በአከባቢው የሚከበሩ የሚወደድ እና ትልቆ ክብር የሚሰጣቸውን ሽማግሌዎች መካከልቨ ሶስት ተመርጠው የሽምግልናውን ቀን ተቆርጦ ዝግጅት ይደረጋል ከዛም ለሙሽራዋ የተዘጋጀውን ስጦታዎች በመያዝ ይኪዳል ከዛም ሽማግሌዎች ስለልጁ በደንብ በመናገር ልጃቹህን ለልጃችን ብለው ይጠይቃሉ ከዛም የቤተሰብ ምላሽ እሽ ከሆነ የሰርግ ቀን ተቆርጦ ይጋባሉ ማለትነወ።
ከድህረ ወሊድ በኃላ ያለው ጊዜ የአራስነት ወቅት በመባል ሲጠራ ለአዲስ እናት የተለያዩ ገንቢ ምግቦች እንደ ገንፎ ፣ አጥሚት ፣ ጨጨብሳ ፣ ወተት የመሳሰለውን እንድትመገብ ይደረጋል። በተጨማሪም የፀጉር ቅቤ እየተቀባች እራሷን አንድትንከባከብ ይደረጋል ። በምኝታ ስፍራዋ አካባቢም ከክፉ መንፈስ እንድትጠበቅ ቅዱሳት መፀሃፍት ይቀመጣሉ። በተጨማሪም ከባድ እቃዎችን እንዳታነሳ እና ጉልበት ከሚጠይቁ ስራወች ተቆጥባ እራሷን እንድንትጠግን ይደረጋል። ሸወችም እንደ አቅማቸው የሚበላ እና የሚጠጣ ነገር እንዲሁም ለተወለደዉ ህፃን ስጦታ በመያዝ ይጨይቋታል። ድብርት እንዲያጠቃትም እና ስለ ህፃን አያያዝ የሚስተምሯት ሰወች ከአጠገቧ ይኖራሉ።
በጣም ስርአት ያለው እና የሚከባበር ነወ።
ያለኝ መስተጋብርም ሰላማዊ እና ደስ የሚል ነው
በተለይም በሰሜናዊው የሀገሪቱ ክፍል (እንደ ጎንደር ባሉ አካባቢዎች) የአየር ንብረት ላይ ከፍተኛ የለውጥ ምልክቶች ታይተዋል። ዋና ዋናዎቹ ተስተዋይ ለውጦች የሚከተሉት ናቸው።
1. የሙቀት መጠን መጨመር፡-የቀንና የማታ ሙቀት መጨመር: አማካይ የሙቀት መጠን በከፍተኛ ሁኔታ እየጨመረ ነው። ቀደም ሲል ቀዝቃዛ የነበሩ ወራት (ለምሳሌ፡ ጥቅምት/ህዳር) አሁን ላይ ሞቃታማ እየሆኑ መጥተዋል።
የሙቀት ማዕበል: በበጋ ወራት የሚሰማው ከፍተኛ ሙቀት  በከተሞች አካባቢ የሙቀት ደሴት ተፅዕኖ  በመፍጠር እየጨመረ ነው።
ያሉበት ያገልግሎት አሰጣጥ  ሙሉ የስራ ሰአት ተጠቅመዉ አገልግሎት  መስጠት ቢችሉ
እደተነሳሁ እዳሪ እወጣና ግብረ ውሀ እወስዳለሁ
ከዛም አማን አውለኝ ብየ ወደ ሰራ
በምክንዪታዊነት እወስናለሁ።
ወፍጮ ቤት እነሡን ለማግኘት ከሌላ አካባቢ  መሄድ አለብን
ሆድ ካገር ይሰፋል ወይም ቻል አድርገው ፣ሰው ቢበድል እግዚአብሔር ይክሳል፣የናቀህ ይናቃል የሚለውን በማሰብ ነገርን ያበረዳሉ።
በሀገራችን በነበረው  ግጭት ምክንያት ብዙ እናቶች በምጥ ጊዜ የህክምና ቦታ ለመድረስ እንደተቸገሩ ሰምቻለሁ። መንገዶች በመዘጋታቸው እና የትራንስፖርት አገልግሎት ባለመኖሩ ወደ ህክምና ተቋማት መሄድ አሰቸጋሪ ነበር። በማንኛውም ሁኔታ ውስጥ ቅድሚያ ለእናቶች እና ህፃናት ቢሰጥ።
ቤት ማፅዳት ቁርስ መስራትና ብና ማፍላት
ለምሳሌ ያህል በጉልበቴ፣በሀሳብ ካለ በገንዘብ
ሰው ማክበር፣ ለጊዜ ዋጋ መስጠት፣ከሰው ጋር ጠንካራ ግንኙነት መፍጠር፣ ነገሮችን የማመዛዘን አቅም መጎልበት፣ ጥሩ ንግግርና ውይይት ማድረግ፣ ክፋ ያሉና የተሻሉ ሃሳቦችን ማንሳት ፣ለውይይት ጊዜና ቦታ መስጠት።
በመጀመሪያ ካሪክለሞች በኛ ሀገር ደረጃ መቀረፅ አለባቸው።አብዛኛው ከውጭ ሀገር ኮፒ ተደርገው ስለሚመጡ ለማህበረሰቡም ሆነ ለግለሰቡ እምብዛም አስተዋፅሆ አያደርግም።ሲቀጥል የወደፊት እጣ ፈንታውን ለመለወጥ አሁን ለፍተው ጥረው ጥሩ ውጤት አምጥተው የጨረሱት ምን ደረጃ ላይ ናቸው ትምህርት ለእድገት አስተዋፅሆ መሆን የሚችለው የተማረው ህብረተሰብ በተማረበት መስራት ሲጀምር ነው።
ጥዋት ተነስቸ ቤተክርስቲያን ተሳልሜ እመጣለሁ ቁርስ በልቸ ከቤት የሚሰራ ስራ ካለ እሰራለሁ መሄድ ካለብኝ ቦታ እሄዳለሁ
ደረቅ ቆሻሻዎችን በተገቢዉ መልኩ ማስወገድ እንደ አይላንድ የመሳሰሉትን መልሰዉ ጥቅም ላይ የሚዉሉ ነገሮችን ለይተዉ በማስቀመጥ ለሚፈልገዉ አካል በመስጠት ያስወግዳሉ ፈሳሾችን ደግሞ ቦይ ዉስጥ በመድፍት ያስወግዳሉ
የማሺን ውጤቶች ከሌለ ከተማ በማስመጣት
አካላዊ ተፅዕኖ የድካም ሰውነት የመዛል ስሜት
አእምሮአዊ ደግሞ ከድካም የመነጨ የመሰለቸት ስሜት
በመጠኑም ቢሆን አጋዢ እና ተደራሽ ናቸው
እበደራለሁ።ለምሳሌ እቃ ገዝቸ ከጎደለኝ፣አጋጣሚ ስልኬ ዳታ ከለለው፣ባንክ አልሰራ ካለ
አዎ አለኝ እሩዝ
ተወልጄ ያደኩት ጎደር  በጣም አሰቃቂ የሆአስተዳደግነው ያደኩት ካስሁለት አመቴ ጀምሮ ባሰቃቂሁነታ እራሴን በራሴ እያስተዳደርኩ
በማህበረሰባችን ውስጥ ያሉ የእድር አባላት የሚገናኙበት በወር አንድ ጊዜ ነው ። ተገናኝተው  የሚያደርጉት ተግባራት 1 ስለእድሩ የወደፊት ህልውና    ይነጋገራሉ  2 በእድሩ  ውስጥ  ስላሉ ስዎች ችግር  ያወራሉ  3 በእድሩ አካባቢ ስላሉ ሰዎች ይነጋገራሉ