gheero-Leyu/leyu-amharic-gonder-dialect huggingface dataset:
የስራ ቀናትን ለስራ አዉየ ከስራ ዉጭ የሆኑትን ቀናት ፕሮግራም እና እቅድ አስቀምጬ ባቀድነው መሰረት የግል ህይወቴን ለመዝናኛ እጠቀማለሁ
መልካም እና ጥሩ ማህበረሰብ ውስጥ ነው ያደኩት ።ለስራ ያላቸው ክብር ሰው ለመርዳት አብሮ መብላት የመጠጣት ባሕላችንን የሚጠብቅ ማሕበረሰብ ነው።በዙርያ ካሉት ሰዎች ጋር ጥሩ መስተጋብር አለኚ እንረዳዳለን እንወያያለን እንዋደዳለን።
የሽመና የልብስ መስሪያ ሲሆን የሚሰራዉም ጥጡ ተፈትሎ ተቀልሞ ይሸመናል የሚሰሩ ልብሶች ኩታ፣ጎንደሬ ቀሚስ፣ነጠላ የተለያዩ ቀሚሶች የሚሰራበት ነዉ።
ደስታ ይቀላል።እኔ ያጋጠመኝ የሀዘን ስሜት ነው እሱም እግሬ ጉዳት አለብኝ እና ጉዳቱ ሲደርስብኝ ለዩኒቨርሲቲ ጓደኛየ የደረሰብኝን ጉዳት ለመግለፅ እኔም እሱም አልቅሰናል።እና ይህ ከባድ ነበር።
አዎ በባንክ አንዳንዴ ከቤት በማስቀመጥ
አዎ አለ አብዛኛው ጥዋት ጥዋት ወደ ቤተክርስቲያን እሄዳለሁ ፀሎት አደርጋለሁ።
አዎ ልምድ አለኝ ጠዋት ጠዋት ስበላ ደስተኛ ነዉ እምሆነዉ እና ፈታ ብየ ነዉ እምዉለዉ ። ብዙ ጊዜ ቀለል ያሉ ምግቦችን ነዉ እማዘወትር አንዳንዴም ያዉ ያገኘዉትን እበላለሁ ለምሳሌ ፦ዳቦ በለዉዝ እና በማር ፣ አትክልት በዳቦ ፣ እንቁላል በዳቦ ፣ እንጀራ በሽሮ ወጥ ፣ ወተት በፅዋ መጠጣት ይሄ በተለይ ለኔ በጣም ተመራጭ ቁርሴ ነዉ እና በጣም ሱስ ነዉ የሆነብኝ በቃ እነዚህን ነዉ ብዙ ጊዜ አዘዉትሬ እምጠቀማቸዉ ።
እስካሁን በአካባቢዬ ለማግኘት የከበደኝ ቁሳቁስ የለም ።
አወ በደንብ አቅዳለው። አቅዶቸን በዙ ጊዜ ለነገ እማቅደው ማታ ከመተኛቴ በፊት ነው በዙ ጊዜ እቅዶቸን እማስፍርው በጹህፍ መልክ ነው።
በእኛ ቤት ውስጥ ያሉት ልጆች ለመዝናናት በብዛት የህጻናት ፕሮግራም በቴሌቭዥን ነው የሚያዩት አልፎ አልፎም በስልክ ጌም ይጫወታሉ። ከእኩያ ጎደኞቻቸው ጋር አብረው ይቦርቃሉ ።ማታ ማታ የተረት መጽሐፍም ያነባሉ።
ሰወች በግላዊነት የተጠመዱበት ግዜ በመሆኑ በአሁኑ ግዜ በቀበሌና በሌሎች በሌሎች አገልግሎት መስጫ ተቋማት ላይ የሚሰጥ አገልግሎት ከተቋሙ ሰራተኞች ውጭ በአግባቡ ለማህበረሰቡ ተደረሻ ናቸው ብየ አላምንም።
ከመኖሪያ መታወቂያ ካርድ ህትመት እና እድሳት በተገናኘ፣ የድጋፍ ደብዳቤ እና አንዳንድ ጉዳዮችን ለመከዎን እሄዳለሁ።
የለም  ሰምቸ አላውቅም
ቀደም ባሉት ጊዜያት መልካም የሆነ ትምህር  ይሠጥ ነበር  ለምሣሌ  እስከ  ግብረ ገብ ትምህርት እንዲሁም ጥሩ የተማሪ ያስተማሪ ግንኙነት  ጠንከር ያለ ትምህርት አሁን አብዛኛው  ቀልድ እና ተምሬ ጨረስኩ ለማለት እንደሆነ ብዙ የማህበረሰብ  ክፍል አስተያየት  ነው።
ታማኝ ሚዲያዎች በመከታተል።አዎ እፈትሻለሁ።የተወሠኑ ማስረጃዎች እፈልጋለሁ።በአርቲስቶች ላይ የምንሠማው ነገር ዩቲቭ ቻናል ላይ ውሸት ይሆንና፤ቃለመጠየቅ ሲደረግላቸው ቲቪ ላይ እውነታውን እንሠማዋለን።
የማህበረሰባችን ባህላዊ ውዝዋዜ ስልት ጎንደረኛ ነው። ጭፈራው በተለያዩ የሙዚቃ መሳሪያዎች እንደ ከበሮ ፣ መሰንቆ ፣ ክራር በመሳሰሉት የሚታጀብ ሲሆን የራሱ የሆነ ስልተ ምት አለው። ጭፈራውን የሚጨፍሩ ተወዛወዦች በጋራ በመሆን ይከውኑታል። በተጨማሪም ተወዛዋዞች የሚያደርጓቸው ባህላዊ ጌጣጌጦች እና አልባሳት ለክዋኔው የተለየ ውበት ይሰጡታል።
ብዙም የመብላት ፍላጎት የለኝም ውሃ ወይ ፀበል የመጠጣት ነው መብላት የማዘወትረው ምግብ እሩዝ
የእድር አባል መሆን ጥቅሞች
በእኔ አስተያየት የእድር አባል መሆን በርካታ ጥቅሞች አሉት። እድር በባህላዊ የኢትዮጵያ ማህበረሰብ ውስጥ ትልቅ ቦታ የሚሰጥ ሲሆን፣ የአባላቱን ደህንነት እና ማህበራዊ ትስስር በማጠናከር ረገድ ጉልህ ሚና አለው። ከእነዚህ ጥቅሞች መካከል ጥቂቶቹ እነሆ፦
 * የገንዘብ ድጋፍ: እድር በዋነኛነት አባላት ለሞት፣ ለበሽታ ወይም ለሌሎች ከባድ አደጋዎች ሲጋለጡ የገንዘብ ድጋፍ ያደርጋል።
በአጠቃላይ፣ የእድር አባል መሆን ከገንዘብ ድጋፍ ባለፈ፣ ጠንካራ ማህበራዊ ትስስር እና የስነ-ልቦና ድጋፍ የሚያስገኝ እንዲሁም ባህላዊ እሴቶችን የሚያጠናክር ጠቃሚ ውሳኔ ነው።
እንደአሁኑ ሌላ አማራጮች ሳይፈጠሩ በፊት የሬዲዮ ፕሮግራሞች በሰፊው በሚደመጥበት ጊዜ በተለይ ፍቅር እስከመቃብር የምንሰማበት የትረካ ጊዜ እና የቆዩ ሙዚቃዎች የምንሰማበት ጊዜ አስደሳች እና የልጅነት ትዝታ የምናስታውስበት ጊዜ ነበር።አሁን ግን ከሬዲዮ በተሻለ ብዙ አዝናኝ እና ትምህረታዊ የቴሌቪዥን ቻናሎች ስላሉ ትኩረቴ ወደ ቴሌቭዥን አድርጌአለሁ። ከምወዳቸው ቻናሎች ውስጥ ናሽናል ጆግራፊ, ኢቢኤስ, አባይ ቲቪ የመሳሰሉት በደንብ እከታተላለሁ።በተጨማሪ ስልኬን በመጠቀም አስተማሪ የሆኑ የዩቲዉብ እና የቲክቶክ  ፕሮግራሞችን በማየት እዝናናለሁ።
ለተማሪ የተሻለ የሚሆነዉ የግል ትምህርት ቤት ነዉ ከመንግስት አንፃር ስናየዉ የተሻለ ነዉ ብየ አስባለሁ ምክንያቱም የግል ትምህርት ቤት ለተማሪዎች ጥብቅ ቁጥጥር ያደርጋሉ በየ ሴምስተሩ ወላጆችን እየሰበሰቡ የተማሪን ዉጤት ያሳዉቃሉ ለተማሪዎችም ፍላጎታቸዉን ያሟላሉ ተማሪዎች ገንዘብ እስከከፈሉ ድረስ አስተማሪዉም ሆነ ርዕሰ መምህሩ ፍላጎታቸዉን ያሟሉላቸዋል አንድ ለአምስት አደራጅተዉ ጥናት እንዲያጠኑ ያደርጓቸዋል በተማሪዎች ላይ ትኩረት ይደረጋል መምህር ሲቀጠር ለተማሪ የሚመቸዉን ነገር ያደርጋል በመንግስት ትምህርት ቤቶች ደግሞ ለተማሪ የሚመቸዉን ነገር ቢያደርጉም ቁጥጥር ላይ ግን ደካማ ናቸዉ አስተማሪዎች ለተማሪ ሲያስተምሩ በደንብ በጥልቀት አያስረዷቸዉም በትንሹ ፍንጭ ሰጥተዉ ያልፏቸዋል ያ ሲሆን ተማሪዉ ጥሩ የሚባል ዉጤት አያመጣም ቁጥጥር ላይ ቸልተኝነት ይበዛል
በእኛ አካባቢ  የሚካሄደዉ የሰርግ ስነስርአት  በመጀመሪያ ወንዱ የፈለጋትን ሴት ለቤተሰቦቹ በማሳወቅ ቤተሰቦቹ ወደ ፈለጋት ሴት ሽማግሌ ይላካል። ከዛ በመቀጠል የሴቶቹ ቤተሰቦች የማሰቢያ ጊዜ ጠይቀዉ ቀጠሮ በመያዝ ይለያያሉ። በቀጠሮዉ ቀን ይመለሱና የይሁንታ ወይም የእምቢታ ምላሻቸዉን ይሰማሉ። ይሁንታ ከሆነ የሰርጉ ቀን ተወስኖ ጥሎሹን ተስማምተዉ ይለያያሉ። የሰርጉ ቀን ሲደርስ ቅዳሜ የሙሽሮቹ ሚዜወች ጥሎሹን ይዘዉ ይሄዱና ለሙሽሪት ያስረክባሉ ከዛም እሁድ ወይም የሰርጉ ቀን 6 ሰአት ወደ ሙሽሪት ቤት በመሄድ ሸለበታቸዉን አድርገዉ ተጨፍሮ ተዘፍኖ ሙሽራዋን ይዘዉ ወደ መናፈሻ በመሄድ ተዝናንተዉ ወደ ሙሽራዉ ቤት ይሄዳሉ። በሚቀጥለዉ ቀን የሙሽሪት ቤተሰብ ምላሽ ይጠሩና ትዉዉቅ አድርገዉ ቤተዘመድ ተዋዉቀዉ ወደ ሙሽራዉ  ቤት ይመለሳሉ። በሚቀጥለዉ ቀንም የወንዱ ቤተሰብ በተራዉ ምላሽ ያደ
አንድ ውጤታማ መምህር ሊኖረው የሚገባው በጣም አስፈላጊ ነው ብየ ማስበው ባህሪ ሁልግዜም ቢሆን ለማስተማር ወደ ክፍል ከመግባቱ በፊት በማንብበ አዳዲስ እውቀቶችን በመጨመር ተማሪወቹን የበቁ እና ከዘመኑ ጋር ተራማጅ እንዲሆኑ ማድረግ ይጠበቅበታል ስለሆነም አንድ ውጤታማ መምህር ሊኖረው ይገባል ብየ ማስበው ባህሪ በየቀኑ ማንበብ ነው። መምህራን ተማሪወቻቸው የተሻለ ውጤት እንዲያመጡ መጠቀም ያለባቸው ዘዴወች አንደኛ እራሳቸውን በእውቀት ማብቃት፣ ሁለተኛ ተማሪወቻቸውን  በስነ-ምግባር መገንባት፣ሶስተኛ የተማሪወቻቸውን እያንዳንዷን ለውጣቸውን መከታተልና ከመስመር የወጣ ነገር ሲኖር ከስር ከስር ማስተካከል።
የአካባቢያችን ማህበረሰብ ንፅህናቸዉን የሚጠብቁበት መንገድ ወይም ሁኔታን ስንመለከት የመጀመሪያዉ የግል እና የቤተሰባቸዉን ንፅህና በመጠበቅ ነዉ ይህንንም የሚያደርጉት ሰዉነታቸዉን በመታጠብ የደረቅና የፈሳሽ ቆሻሻ ማስወገጃ ቦታወችን በማመቻቸት ነዉ። በቆሻሻ አወጋገድ ዙሪያ የማያቸዉ ክፍተቶች፦
1.ቆሻሻወችን ያለ አግባብ በመጣልና
2.የግል ንፅህናን አለመጠቅ ዋና ዋናወቹ ናቸዉ። መወሰድ ያለበት እርምጃ ለህብረተሰቡ አስተማሪ የሆኑ የግልና የማህበረሰብ የጤና አጠባበቅ ትምህርቶችን መስጠት።
በጎንደር አካባቢ ከሚታወቁ ባሕላዊ ጨዋታዎች መካከል  ሶስቱ ገበጣ፣ ቅልሞሽ ፣ እና እቃ እቃ ናቸው። ገበጣ የአእምሮ ጨዋታ ሲሆን ገበጣ ባሕላዊ የአእምሮ ጨዋታ ሲሆን ለልጆችም ለአዋቂዎችም ይጫወታል። የሚያስፈልጉ እቃዎች መካከልም አንደኛ በእንጨት የተቀረጸ ወይም በመሬት ተቆፍሮ የተዘጋጀ የገበጣ ሰሌዳ እና የድንጋይ  አሊያም ከጭቃ የተሰሩ ክብ ብይ መሳይ ጠጠሮች ናቸው። ህጉም ተጫዋቾች ጠጠሮቹን በተሰራው ቀዳዳ ውስጥ በየተራ በማንቀሳቀስ መቁጠር እና የተቃራኒን ቡድን ጠጠሮች መያዝ ናቸው። ብዙ ጠጠሮችን የሚይዝ ተጫዋች አሸናፊ ይሆናል። የገበጣ ጨዋታ ስሌትን ፣ ትዕግሥትን እና የውሳኔ ችሎታን ያዳብራል።
አሁን ያለው ማህበረስብ እና የድሮ ታላላቅ ማህበረሰብ ጋር ሲነፃፀር ከ100% 25% የሚሆው ተቀይሯል ለምሳሌ የታላላቅ ምክር አለመስማት ፦ አንድ አባት ለልጁ ይሄን ነገር ብትሰራ ያዋጣሀል ብሎ የአባቴነተን ምክር ቢመክረው አይሰማውም ከዛ ልጁ በራሱ መንገድ ሲወስን  ወደሱሰኛ ይቀየራል።እንዲሁም ደግሞ አሁን ያለው ትውልድ እርስ በርሱ ይጣላል ይገዳደላል።ልናጣው የምንችለው ነገር ደግሞ አባቶች የሚናገሩትን ቃላት እና ምክር አለመያዝ ወይም አለመተግበር።እንደ አጠቃላይ የአሁኑ ትውልድ ተነገሮ አለመተግበሩ
ትምህርት ለማህበርሰቡና ለግለሰቡች ለማንበብ፣ ለመፃፍና፣ሰሌት ወይም ሂሳብ ለማወቅ እንዲሁም የተሻለ ሰው ለመሆን እና የተሻለ ማህበርሰብ ለመፍጠር የሚያሰፍልገውን እውቀትና ክህሎት ለማግኝት ሰለሚጠቅም ነው።ተምህርት ችግሮችን ለመፍታት፣ሌሎችን ለመርዳት ፣ደሰታንለማግኘት፣የማወቅ ጉጉትን እና ጥልቅ ፍላጎትን ይጨምራል።ትምህርት የተሻለ የአኗኗር ዘይቤ ለመኖር ይርዳል።የትምህርት አሰጣጡም ከዚህ በፊት ጥራቱን ያልጠበቀ ቢሆንም በአሁናዊ ሁኔታ ሰመለከት በተሻለ የትምህርት መሳርያ በመጠቀም እና የተሻለ እውቀትና ክህሎት በላቸው መምህራን የሚሰጥ መሆኑንና በተግባር የተደገፍ የትምህርት አሰጣጥ እንዲሁም ቴክኖሎጂ በመጠቀም የሚሰጥ ነው።
እኔ አባል አይደለሁም
በኢትዮጵያ ባህል አዲስ እናት "አራስ ቤት" ገብታ ልዩ እንክብካቤ ይደረግላታል። ዋናው ምግቧ በቅቤ የተለወሰ ገንፎ ሲሆን፣ ወተት እንዲጨምር አጥሚት፣ አብሽና ተልባን ትጠጣለች። ሰውነቷ እንዲጠነክርና እንዲለሰልስ በየቀኑ በንፁህ ቅቤ ትታሻለች። እናትየው ለ40 ወይም ለ80 ቀናት ከቤት አትወጣም፤ ስራ ስለማትሰራ ፍጹም እረፍት ታገኛለች። በዚህ ወቅት "ምች" እንዳይመታት ብርድና ፀሐይ ትከላከላለች። በተጨማሪም ከክፉ መንፈስ ለመጠበቅ ትራሷ ስር ቢላዋ ወይም ብረት ይደረጋል። ዘመድና ጎረቤት እየተረባረበ የሚንከባከባት ይህ ወቅት፣ እናት ወደ ቀድሞ ጤናዋና አቅሟ የምትመለስበት ወሳኝ የሽግግር ጊዜ ነው።
በሀገራችን ከሚደረጉ ባህላዊ ጨዋታዎች ለመጥቀስ ያክል ገበጣ፣ ትግል ፣ ቅልምልሞሽ፣ድብብቆሽ ፣እቴሜቴ፣ጨረቃ ድንቡል ዕቃ ሲሆኑ እነዚህ ጨዋታዎች ልጆችም ወይም አዋቂዎች የሚጫወቱት ጨዋታዎች ናቸው ። ሁሉም ጨዋታ የየራሳቸው ደንብ እና ስርዓት አላቸው ። ልጆች ከሚጫወቷቸው ጨዋታዎች መካከል አንዱ እቴሜቴ ነው በዜማና በክዋኔ ይታጀባል ሁለት ሁለት እየሆኑ ይጫወቱታል ሁለቱም ፊት ለፊት ቆመው በየግላቸው አንድ ጊዜ ያጨበጭባሉ ከዛም እጃቸውን ፊት ለፊት ያጋጫሉ  ፈጥነው አንዳቸው በቀኝ እጃቸው የክንዳቸው ቀኝ እጅ ይነካል ሌላኛው እጅ ደረት ይነካል በዚሁ እስኪደክማቸው ድረስ ይጫወታሉ ።
የሴቶች ትምህርቶች ለመክፈት በማህበራዊ የምንለው  የአስተሳሰብ የአስተዳደግ ችግር ነው የኢኮኖሚ  ችግር  ምንለው የገንዘብ የቁሳቁስና የቦታ አለመመቻቸት  ነዉ ግላዊ  መንለዉ እሄ ስራ እንዳይሰራ   መረበሽ እና ማወክ ነው
ጎረቤት ኑ ቡና ጠጡ ተብሎ ይጠራሉ። የቡና ቁርስ ይቀርባል ፣ይቁረሳን፣ ማስነሳት  ከዛም ቡና  ይቀዳን ለመጠዉ ጎረቤት መስጠት ፣ መጠጣት ። ማንኛውም  ስራ  በአንድ ለይ ለመስራት መነጋገር ።
በማሕበር ፣በእቁብ፣በባንክ እነዚህ አንዳሉ ሁኖ ትንሽ በግ ገዝቶ በማሣደግ ፣መሬት ገዝቶ በመዝራት ሌሎችም ቁጠባን ከትርፍ ጋር አንጠቀማለን።ሌላው በእኛ ማሕበረሰብ ለሆነ ነገር ቀድሞ በመዘጋጀት መቆጠብ አለ።ለምሣሌ፦በፋሲካ በግ የሚገዛ ከሆነ ቀድሞ ሳይደርስ በእርካሽ ቀድሞ መግዛት።
ችግሩን ለመፍታት በመጀመሪያ ደረጃ ራስን ማረጋጋት እና የችግሩን ምንጭ ማጣራት ተገቢ እና ወሳኝ ነው ። እኔ ችግር ሲያጋጥም ራሴን አረጋግቼ ችግሩ እንዴት እንደተፈጠረ በማረጋገጥ ትክክለኛውን የችግሩን መነሻ ምክንያት ሳገኝ ወደ እርምጃ የመግባት ልምድ አለኝ። ችግሩን ብቻየን መፍታት የማልችለው ከሆነ ደግሞ በቅርቤ ያሉ ወዳጆቼን በማማካር እንዲያግዙኝ አደርጋለሁ። ከዛም ትክክለኛ እና ሚዛናዊ በሆነ መንገድ ችግሩን እፈታለሁ።
የሁሉም ሰው ድርሻ ነው
ይህ ጥያቄ በጣም አስፈላጊ ነው። የአካል ጉዳተኞች በህዝብ ጤና ቦታዎች ውስጥ የሚያጋጥሟቸውን ተደራሽነት መረጃ ማብራሪያ በተፈጥሮ በአካባቢ ያለውን መረጃ ላይ የተመሠረተ ነው:: በአካባቢያችን በመጠኑም ቢሆን ተደራሽ ነው ማለት ይቻላል::

የሚስፈልግ ማሻሻያ
መንገድና መድረሻ	ለተበላሽ እና በኩል ተንቀሳቃሽ ሰዎች ተስማሚ የመግቢያ መንገዶች መፍጠር::
መሳሪያና አካል ድጋፍ	 የመንቀሳቀሻ መሳሪያ ማበረታታት (የመንቀሳቀስ መኪናዎች) ማሟላት::
ሰራተኞች ማሰልጠን 	የማስተላለፊያ ቋንቋዎችና አገልግሎት አካል ጉዳተኞችን አስተዳደር  ክህሎትን ማሳደግ::
አስተናግጀ አላውቅም
በማህበረሰቤ ውስጥ ትልቅ ለውጥ ነው ብዬ የማስበው ነገር የመሠረተ ልማት ዝርጋታ እና የቴክኖሎጂ አጠቃቀም መጨመር ነው።
የመሠረተ ልማት ዝርጋታ
ባለፉት አመታት የመንገድ፣ የውሃ፣ የመብራት እና የጤና ተቋማት ግንባታ በከፍተኛ ሁኔታ ጨምሯል።
የቴክኖሎጂ አጠቃቀም መጨመር
ከመሠረተ ልማት ዝርጋታ በተጨማሪ የቴክኖሎጂ አጠቃቀም በተለይም የሞባይል ስልኮች እና የኢንተርኔት አገልግሎት መስፋፋት።
 * የመረጃ ፍሰት: የሞባይል ስልክና የኢንተርኔት መስፋፋት የመረጃ ፍሰትን በማፋጠን ህብረተሰቡ የበለጠ እንዲያውቅና እንዲሳተፍ አስችሏል።
እርግጥ ነው፣ ከዚህ ለውጥ ጋር ተያይዘው የሚመጡ ተግዳሮቶች ቢኖሩም፣ አዎንታዊ ተፅዕኖዎቹ ግን እጅግ የበዙ ናቸው።
አብዛኛው በሚባል ሁኔታ ቁጣውን እና በስጭቱን በስድብ ነው የሚገልፀው። አዎ አሉ ለምሳሌ ተቀባይነት ያለው ቁጣን ወይም በስጭትን ከሚያሳዩ መንገዶች አንዱ ዝምታ ነው። ተቀባይነት የሌላቸው በጣም ብዙ ናቸው ከመማታት አፀያፊ ሰድብ ከመሳደብ ጀምሮ።
ወንዱ ሙሽራ ወደ ሴቷ ቤተሰብ ሽማግሌ ይልካል ። በሴቷ ቤተሰቦች ዘንድ እሽታን ካገኘ የእጅ መንሻ (ጥሎሽ) ይከፍላል ። በመቀጠል የሰርጉ ቀን ይወሰናል ። ድግሱ ተዘጋጅቶ የሰርግ ቀን ይካሄዳል ።
አወ በቀን ውስጥ ለ 1 ሰአት እረፍት እወስዳለሁ። እረፍቴን እማሳልፈውም ለ ሰላሳ ደቂቃ ትንሽ በመተኛት ከዛም በማንበብ ወይም ማህበራዊ ድረ ገፆችን በማየት ነው።
ሁሉኑም ነገሮች ለማስኬድ በቂ ጊዜ ስላለኝ በጥሩ ሁኔታ አሳልፋለሁ። ለተግባሮችም ጊዜ በመመደብ አከናዉናለሁ።
እንጀራ በወጥ በአብዛኛዉ በቤት ዉስጥ እመገባለዉ
ቤተሰብን፣ትላልቅ ሰዎችን የማክበር እንዲደሁም ከእኩዮቻቸው ጓደኞቻቸው ጋር ተስማምው የመጫወት ጥሩ ስነ የስነ ምግባር ለውጥ አምጥተዋል
ሁሉም አስፈላጊ ናቸው
በዕለት ተዕለት ሕይወቴ ውስጥ ኃይልና ጥንካሬ የሚሰጡኝ ምግቦች የፍራፍሬ፣ የአትክልት  የፕሮቲን ምንጮች እነዚህ ቪታሚን፣ ፕሮቲን እና ፋይበር ያሉባቸው ናቸው። በቀላሉ ማብሰል፣ መቁረጥ ወይም በምሳ መቀላቀል ይዘጋጃሉ። ከፍተኛ ስኳር ወይም ቅመም የተጨመሩባቸውን ምግቦች እገዛ አደርጋቸዋለሁ።
ልጆች ሀላፊነታቸውን  እንዲወጡ እና በትምህርት ስኬታማ እንዲሆኑ ሁሉንም ተግባራት በእቅድ ማከናወን ይኖርባቸዋል
ስለጤናማ የሆነ የግብረ ስጋ ግንኙነት ሲነሳ በማህበረሰቤ ውስጥ እንደ ነውር ይቆጠራል። በዚህ ምክንያት ግን ብዙ ትዳር ሲፈርስ ስለማይ እሄን ብቀይር ደስ ይለኛል።
እኛ አካባቢ የተለያዩ ክትባቶች በደንብ ይሰጣሉ።
ብዙ ግዜ የሚገዙ እቃዎች ቤተሰቡ ከሚያገኘው ገቢ ሁኔታ ስለሆነ ብዙ ጊዜ ትኩረት የሚደረገው ምቾት እና ጥራት ላይ ሳይሆን አነስተኛ ዋጋ ላይ በመሆኑ ብዙም አገልግሎት ባይኖራቸውም ጊዜአዊ መፍትሄ ሁነው ይወሰዳሉ።ስለሆነም ውድ ወደሆነው ሱቆች ከመሄድ ይልቁንም ወደ ልባሽ ወይም ያገለገሉ እቃዎች ያሉበት ቦታዎችን ይመርጣሉ።
ከ 5 ወይም 10 አመት በፊት መረጃን በቲቪ ወይም በሬድዮ ነበር እምናገኘዉ ። አሁን ላይ ግን በብዙ አይነት መንገድ መረጃን እምናገኝባቸዉ ነገሮች ተለዉጠዋል ማለት እንችላለን ፤ ለምሳሌ፦በስልካችን ፣ በዩቱዩብ ፣ በፌስቡክ ፣ በኢንስታግራም ፣ የመሳሰሉት መረጃ መሰብሰቢያ ድረገፆች መረጃዎችን እናገኛለን ። እና ከበፊቱ በተሻለ እና በረቀቀ መንገድ መረጃዎችን በቶሎ እናገኛለን ፣ ሌላኛዉ ደሞ ኔትዎርክ ያለበት ማንኛዉም ቦታ ላይ ሁሉንም መረጃዎችን ማግኘት እንችላለን ። እና ከበፊቱ አሁን በጠቀስኳቸዉ ነገሮች ተለዉጧል ።
መደበኛ ባልሆኑ ስራዎች በቂ ባልሆነ ገቢ
የስነልቦና ድጋፍ የማቴሪያል ድጋፍ አካላዊ ድጋፍ በትምህርት ቤት ውስጥ የተመቻቸ ክፍል ቦታ ያስፈልጋል
የጎንደር ወዝዋዜ
አክብሮት መስጠት
መረጃን በአግባቡ ባለማግኘታቸው ሊገጥማቸው የሚችለው ችግር:-
- በማህበረሰቡ ተቃባይነት ማጣት
- በማህበረሰቡ ላይ ግጭት ማስነሳት 
- እንደ ውሸታም መታየት

አዎ እንደዚህ አይነት ችግር ገጥሞኝ ያውቃል::
በአካባቢያችን ያሉ እፅዋት በብዛት ተመናምነዋል እናም ከፍተኛ ሙቀት በመኖሩ የዱር እንሰሳት ተሰደዋል በሙት ምክንያት ብዙወች ህይወታቸዉን አጠዋል። ለዉጡም በጣም መጥፎ የሆነ ወቅቱን ያልጠበቀ ዝናብ በመዝነቡ በአካባቢያችን የመገኙ ሰብሎች ላይ ጉዳት ከማድረሱም ባሻገር የገበሬዉን ህይወት አደጋ ላይ ይጥላል። አወ ለሕክምና የሚሆኑ እፅዋትን መግኘት ከባድ አድርጎታል እንደዉም ጠፍተዋል ብንል ማጋነን አይሆንም ይህም የእፅዋት መጨፍጨፍ፣ ሰደድ እሳት እንዲሆም ከልክ ያለፈ ግጦሽ ዋነኛዉና ትልቁ ምክንያት ናቸዉ።
አወ እጅግ ከፍተኛ የሆኑ ጥቅሞች አሉት ለምሳሌ ሰው በተፈጥሮም ሆነ በሰው ሰራሽ ለሚያገጥመው ችግሮች ህመመ
ሞች ረዳቶችን እናገኛለን በተጨማሪም የሰወች እርዳታ በሚያሰፈልገን ወቅት ለምሳሌ ሀዘን ሲኖር ለቀብር የሚያሰፈልጉ ግብአቶች ለምሳሌ ሰውች የሚያርፉበት የድንኮን ኪራይ ወጭ ያስቀራል በሀዘን ወቅት ሀዘንተኞች የሚቀመጡበት ወንበር ከመከራየት ከወጭ እንድናለን ሀዘንተኞች የሚመገብት እና  የሚጠጡትን ነገሮች እገዛ ያደርጋሉ የሚቀብር የሚያጵናና ሰውን እናገኛለን በደስታም ሰአት ለምሳሌ በሰርግ   ሰንበቴ እና የፅዋ ማህበራት ላይ ደስታችን የሚካፈል ሰው እናገኛለን በተጨማሪ ክርስትና ሲኖር ለድግሱ ከሚደረጉ ወጭወች እገዛ ይደረጋል።
አንዳንዴ ቤተሠባዊ የሆኑ ሀሳቦች ላይ በሀሳብ ማገዝ
አንድ ውጤታማ መምህር ሊኖረው የሚገባው በጣም አስፈላጊው ባሕርይ የመማር ፍቅርን የመቀስቀስ ችሎታ ነው። መምህሩ ተማሪዎቹን በእውቀት ፍለጋ እንዲመሩና ትምህርቱን ከሕይወታቸው ጋር እንዲያገናኙ ሲያደርግ፣ የላቀና ዘላቂ ውጤት ማግኘት ይቻላል።1) የእይታ ማሳያዎችን እና ተግባራዊ ልምምዶችን በማጣመር ለሁሉም ተማሪዎች የሚስማማ የመማርያ መንገድ መፍጠር።
2)ተማሪው የጎደለውን ነገር በትክክል እንዲያውቅ እና እንዴት ማሻሻል እንዳለበት በዝርዝር ማስረዳት።
3)ችግር ፈቺ ክህሎቶችን ማስተማር: ተማሪዎች መልሱን በቀጥታ ከመንገር ይልቅ መረጃን እንዴት መተንተን እና በራሳቸው ወደ መፍትሄው መድረስ እንደሚችሉ ማሰልጠን።ይህ ዘዴ ተማሪዎች በፈተና ብቻ ሳይሆን በሕይወት ዘመናቸው ሁሉ የሚጠቅም የትንታኔ አስተሳሰብ እንዲገነቡ ይረዳል።
በአብዛኛው አካባቢዎች ሰዎች ንፅህናን፦
በግል ቤታቸው እና በየቤት አደባባይ ላይ ይጠብቃሉ
አንዳንድ ጊዜ በማኅበራዊ የንፅህና ቀን (የማህበር ሥራ) ይሳተፋሉ
ግን በመንገድ፣ በህዝብ ቦታዎች እና በባዶ መሬቶች ላይ ትኩረት አይሰጥም
በቆሻሻ አወጋገድ ላይ የሚታዩ ዋና ችግሮች
 የቆሻሻ መጣያ ቦታዎች እጥረት
የቆሻሻ መሰብሰብ አገልግሎት መዘግየት
 የህዝብ ንፅህና ግንዛቤ ዝቅተኛ መሆን
በወንዞችና ባዶ መሬቶች ላይ ቆሻሻ መጣል
ቆሻሻ መለያየት (ኦርጋኒክ/ፕላስቲክ) አለመኖር
 ችግሮቹን ለመቅረፍ የሚወሰዱ እርምጃዎች
 ህዝብን ስለ ንፅህና እና ጤና ትምህርት መስጠት
 በቂ የቆሻሻ መጣያ ቦታዎች ማቅረብ
 የቆሻሻ መሰብሰብ አገልግሎትን ማሻሻል
ቤት ውስጥ ጨዋታዎች  የምንላቸው፦ ልጆች የቤት ውስጥ ጨዋታ ከወላጆች ጋር እና ከትንሽ ወይም ከትልቅ እህት ወንድሞቻቸው ጋር ቤት ውስጥ ሁነው የሚጫወቱት የጨዋታ አይነት ነው። ለምሣሌ
1.ፊት ለፊት መጫዎቻ እቃቃዎችን ቀጥ አድርጎ ማሠለፍ ከዛ እነዛን በካርቶን መሰብሠብ ከዛ ቀድሞ ሠብስቦ የጨረሠ አሸናፊ ነው፤
2.እቆቅልሽ
3.ተረት ተረት
ከብዙዎች ጨዋታዎች በጥቃቱ እነዚህ ናቸው።
ከቤት ውጭ ጨዋታ የምንላቸው ከሠፈር ልጆች ጋር በጋራ የምንጫወተው የጨዋታ አይነት ነው።ለምሣሌ፦ሠኞ ማክሠኞ፤ሱዚ፤ዲሞ፤ኳስ ጨዋታ፤ቅልልቦሽ፤ሸርተቴ፤ዥዋዥዌ፤ዝልቁብ፤በአንድ ላይ መዝሙር መዘመር ከብዙዎቹ በጥቂቱ እነዚህ ናቸው።
ከነዚህ ከቤት ውጭ ከሚደረጉ ጨዎች ማህበራዊ መስተጋብር እድገት በዚህ መልኩ ይፈጠራል።ንቁ እና ፈጣን ተግባቢ ልጆች የሆናሉ፤መከባበር የማራሉ፤ለችግር መፍትሔ ፈጣሪ ይሆናሉ፤ማካፈልን ይማራ፤
በጉልት ገበያ ማህበረሰቡ የሚያደረገው  ነገር  የለም ግን ማህበረሰቡ  የሚያደርግላቸው ነገር ቢኖር እነሱ ባወጡት የገበያ እስኪል ይገዛል እሄን ጉዳይ የሚመለከተው አካል እንዲያየው  የተሻለ ነው ከዛ በዋላ ማህበረሰቡ አስተዋጽኦ የሚያደርገው ከዚህ ማህረሰብ የሚያደርጋቸው ነገሮች አንደኛ በጉልበት አቅም ያለው በገንዘቡም ሆነ በተለያዩ ነገሮች ይረዳል እና ሁላችንም የበኩላችንን ብንረዳዳ ጥሩ  ነው የተሻለ የገበያ መረጋጋት ሚመጣው በዛ ነዉ እላለሁ ከዜ በመቀጠል ምናገረው የቦታ የገንዘብ ነገር ሁሉ  ሚመቻች ሀይል  ያስፈልጋል
በአካባቢያችን ስድስት ወራት ለህጻናት የሚጀምረው ምግብ የተለያዩ የተመጣጠኑ የሚገነቡ የሚያጠናክሩ ምግብ እና ፈሣሾች ይጀመራሉ ከዚ ውሰጥ የላም ወተት ሰሪፋን ፓሥትኒ አጥሜት ገንፎ ቀለል ያሉ የአትክልት የፍራፍሬ የጥሬ ነገሮች ይጀምራሉ እነዚህ ልምድ የሚጀምረው ጤና ባለሙያዎች በማማከር እና በተለምዶው   ነው በጤና ባለሙያዎች  ምንለው ጤና ጣብያ ሆነ በአካባቢያችን ያሉ የጤና ባለሙያዎች በማማከርና ትምህርት በመዉሰድ ነው በተለምዶ ምንለው ደግሞ በእድሜ የገፍ ሰዎች ከዚ በፊት ልጃቸው እንዴት እዳሳደጉ በመጠየቅ ነው
ፋሲል ግምብ ፋሲል ግቢ ውስጥ ካሉት ግምቦች ትልቁና የመጀመሪያው ዋና ህንጻ ነው። ቤተመንግሥቱ 32 ሜትር ቁመት እና 25 ሜትር በ25 ሜትር የሆነ የጎንና ጎን ርዝመት አለው። ባለ ሦስት ፎቅ ሕንፃ ሲሆን 123 ደረጃዎች አሉት።አጼ ፋሲለደስ የአገሪቱ መዲናን ከቦታ ቦታ መዛወር በመሰልቸት በመጨረሻ ጎንደር ከተማ ላይ የረጋ ማዕከል በ1628ዓ.ም. አቋቋሙ። በ1640ወቹ መጀመሪያ ፋሲል ግምብን በከተማው ማዕከል አሰርተው አስጨረሱ። ከጣሪያው ላይ ባለው መመልከቻ በረንዳ እስከ ጣና ሐይቅ ድረስ መመልከት ይቻላል። በውስጡ 20 ክፍሎች አሉት።
የአካቢየ የአየር ሁኔታ በተለይ ከቅርብ አመታት ወዲህ ብዙ ለዉጦች እያሳየ ነው። ለምሳሌ የበጋ ወራት የሙቀት መጠን በከፍተኛ ደረጃ የጨመረ ሲሆን እኔ የምኖርበት አካባቢ ወይናደጋ የሚባል የአየር ንብረት የነበረው ቢሆንም ወደ ሞቃታማነት እየተለወጠ መጥቶአል። የክረምት ወራት ላይም ለምሳሌ በለፈው አመት ዝናብ ዘግይቶ የጀመረው። በዚህም ምክኒያት በቅርብ ያሉ ገበሬዎች በጊዜ ቶሎ መዝራት አልቻሉም  ነበር። ዝናብ መጣል ከጀመረም በኃላ ከፍተኛ የሚባል የዝናብ መጠን ነበር የሚጥለው።
ሰወች ከቀብር መልስ ወደ ቤት ሲሄዱ ድንኳን ተጥሎ ምግብ ተሰርቶ ይጠብቃቸዋል። ወደ ድንኳን ሲገቡም እጃቸውን እየታጠቡ እና ንፍሮ እየዘገኑ እንዲገቡ ይደረጋል። በመቀጠልም የተዘጋጀው ምግብ ቀርቦ ይበላል። ምግቡ የሚዘጋጀው በእድር አባላት ወይም ሀዘንተኞች እድር አባል ካልሆኑ በቅርብ ጎረቤቶች እና ዘመዶች የሚዘጋጅ ይሆናል። ንፍሮ የተለያዩ ጥራጥሬወችን አንድ ላይ በመቀቀል እና በማብሰል የሚዘጋጅ ምግብ ነው። በተጨማሪም ድንኳን በሚፈርስበት ዕለትም እንዲሁ የድንኳን ማፍረሻ ተብሎ ንፍሮ በድጋሚ ይዘጋጃል።
የአካባቢ የቆሻሻ አወጋገድ ላይ መልካም ነገሮች እንዳሉ ሁሉ መጥፎ ልምዶችም አሉ ለምሳሌ በየቤቱ የሚወጡ ቆሻሻዎች በሳምንት አንዴ አስወጋጅ ማህበራት ይወስዱታል ነገር ግን አንዳንድ ሰዎች አካባቢን የሚበክል ሽታ ያላቸው (ኬሚካል)ነክ እቃዎችን በማቃጠል ሰውን እና የአካባቢ አየር ሲበከል ይታያል። ሌላው እጥብጣቢ እና ሽታ ያላቸው ፍሳሾች መንገድ ላይ በመድፋት እፃናት ሲጫዎቱ በሽታ መተንፈሻ አካላት መጎዳት ወይም ጉፋን መታመም ይታያል።እነዚህን ችግሮች ለማስተካከል የአካቢዉ ሰው እያየ ዝም ከማለት ነገም በኔነው በማለት በየጊዜው መወያየት እና መመካከር ያስፈልጋል።
መጀመሪያ፣ ልዩ ምግቦች ይዘጋጃሉ። እናቱ በተለምዶ “ገንፎ”፣ “ዱቄት ወጥ” ወይም “ቅቤ የተቀላቀለ ሾርባ” ትመገባለች። እነዚህ ምግቦች ሙቀት የሚሰጡ፣ ደምን የሚጨምሩ እና ሰውነትን የሚያጠናክሩ መሆናቸው ይታመናል። ቀዝቃዛ ምግብና መጠጥ ግን እንዳትጠቀም ትጠነቀቃለች።
ሁለተኛ፣ ከእፅዋት የሚዘጋጁ መድኃኒቶች ይጠቀማሉ። እንደ ጤናዳም ቅጠል፣ ደምብላል ወይም ቀረፋ በሻይ ወይም በእጅ የተቀቀለ መልኩ ይሰጣሉ። እነዚህ የሆድ ህመምን ለመቀነስ እና ማህፀን እንዲመለስ እንደሚረዱ ይታመናል።
ሶስተኛ፣ አካላዊ ገደቦች ይኖራሉ። እናቱ ለ40 ቀን ያህል ከባድ ስራ አትሠራም፣ ረጅም ጉዞ አትጓዝም፣ ብዙ እንግዶችንም አትቀበልም። ይህ ለእረፍትና ለፈጣን መዳን ነው
ዳማከሴ ለምች እንጠቀምበታለን አዘገጃጀቱ ቅጠሉን በመቁረጥ ጭምቅ እያደረጉ የሰውነት አካልን መቀባት
የተመጣጠነ ምግብ ማግኘት ከወንጀል መራቅ እና ከወንጀለኞች መራቅ እርሱን መጠበቅ
በጣም አስፈላጊ ነው የማህበረሰብ ትስስርን ይፈጥራል
አዎ አሉ።
ለምሣሌ፦ዳማካሴ ጥቅም ላይ የሚውለው አሽቶ መቀባት ወይም አፍልቶ መጠጣት ከሻይ ጋር
በአንድ ርዕሰ ጉዳይ ላይ የተለያዩ አስተያየቶችን ስሰማ፣ የራሴን አመለካከት እምመሰርተው ካለፈኩበት እና ከማዉቀው ነገር ተነስቸ ነዉ።
እንደ እኔ ግልፅ ባይንልኝም የጋራ ድጋፍ ወሠኝ ነው ቢቀጥል ባይ ነኝ ውርስ እሚባለው ወጣቶችን አቅማቸውን እንዲጠቀሙ አደርግም እራሳቸው በላባቸው እና በውቀታቸው እንዲያድሩ አያደርግም።
ሰወች ከሩቅ ቤተሰብ ወይም ጓደኞች ጋር ለመገናኘት ስልኮቻቸውን የሚጠቀሙባቸው ታዋቂ የሶሻል ሚዲያ አይነቶች "ዋትስአብ" እና ቴሌ ግራም ሲሆኑ፣ የእነዚህ ሶሻል ሚዲያ መኖራቸው የሰወችን የእለት ከእለት ግንኙነት የተመቸ አድርጎታል።
በህይወቴ አስደሳች ስኬቶች ከምላቸው ውስጥ አንዱ ከገጠር ወደ ከተማ ገብቶ የመኖር እና የተሻሉ የህይወት ተሞክሮችን የለመድኩበት እና አዳዲስ ስራዎችን የጀመርኩበት እና ከኔ በታች ላሉ እህት ወንድሞቸ እንዲሁም ለዘመዶቸ ከኔ ተሞክሮ በማየት የተሻለ ህይወት እንዲያገኙ  እንዲማሩ ማበረታታት እና ማስተማር ከገጠር በተሻለ ከተማ ውስጥ ልዩ ልዩ የስራ እድሎች እና ስልጣኔዎች እንዳሉ ከህይወት ተሞክሮየ የማካፍልበት እና ጥሩ ያገኘሁት ልምድ ነው።
የኔ ቤተሰቦች በበዓላት ቀን የሚያከብሩት፦ብሎት ወይም ግድፍት ከሆነ ቤቱ ያፈራውን እንዳ አቅማቸው ዶሮ ፣ፍየል ወይም መደብ ስጋ ከነዚህ አንዱን ከቤት ያዘጋጃሉ ጎረቤት ይጠራል፣ ቡና ይፈላል፣ ዳቦ ይቀርባል ፣ ጠላ እና እንጀራም ይቀርባል ከዚያ የመጡትን እንግዶች ብሉ ጠጡ ስደፋ አፈር ስሆን እያሉ በዓልን በደስታ ያሳልፋሉ።
ልዩ ቀኖችን ቤተክርስቲያን በመሔድ ፣ የታመመ እና የወለደ በመጠየቅ ያሳልፋሉ።
ከልጆች ጋር አብሮ መጫወት እና ቤተሰባዊ ስሜት ያሣያሉ።
በማህበራዊ ግንኙነት ሁሉን ሠው እህቴ ወንድሜ ማለት፤በስነ-ስርዓት እናት አባት ማክበር ጉልበት መሣም ትልልቅ ሠዎችንም ጭምር፤ለማወቅ ጉጉት (በለት ተለት)እንቅስቃሴ ውሰጥ የመጣ ለውጥ አስጠኝኝ፣አስፅፊኝ፣የሠሙትን ወይም ያዩትን እንዲብራራላቸው መጠየቅ ናቸው ከብዙ በጥቂት ።
እንደጥፋቱ ሁኔታ ይለያያል አንዳንዶች በመጮው ስሜታቸውን ይገልፃሉ ተቀባይነት የሌላቸው ግልምጫ
አወ  ምክንያቱም 75%አርሱ አደር ስለሆነ ቴክኖሎጁዉን ስለማይጠቀም
በአካባቢ ድል ወንዶች ትምህርታቸውን ለማጠናቀቅ እክል ከሚሆኑባቸዊ ምክኒቶች ውስጥ ግጭት፣የቤተሰብ ሀላፊነት፣የመማሪያ ገንዘብ እጦት፣የአቻ፣ግፊት የመሣሠሉት ናቸው።
በማህበረሰባችን የሚገኙ ትምህርት ቤቶች ከመጀመሪያ ደረጃ እስከ ከፍተኛ ዩኒቨርስቲ ድረስ ሲገኝ፤ በጤና ተቋማት ዘርፍ ደግሞ ከ ክሊኒክ እስከ ሆስፒታል ድረስ አገልግሎት እየሰጡ ያሉ የግልም ሆነ የመንግስት ተቋማት ይገኛሉ::
ተወልጄ ያደኩት ጎንደር ሲሆን አስተዳደጌ በቤተሰብና በጎረቤት ሳጠፋ ተቆንጥጨ ጥሩ ስሰራ ጎበዝ እየተባልኩ ነው ያደኩት
ብችል ለያዳዳዱ ስራመፍጠር እና ማስተማር
የኮምፒተር ክህሎት እና የእጅ ስራ ክህሎት ሲማሩ ማየት እፈልጋለሁ።
ለተማሪዎች አስፈላጊ ነው ብየ የማምንበት ምክንያት ዘመኑ በቴክኖሎጂ  የሚያምን ስለሆነ እና የራስን ስራ ለመስራት ስለ ሚያግዝ ነወ።
የመጀመርያዉ ሀላፊነት የቤተሰብ ነዉ ሲቀጥል የማህበረሰብ ከዛም የትምህርት ቤቶች ከዛም አለፍ ሲል ደግሞ ሁሉም ማህበረሰብ  ጠቃሚ ወጎች እና ባህሎችን ለቀጣይ ትዉልድ የማስተላለፍ ሀላፊነት አለባቸዉ
መስተንግዶ አሰጣጥ ፣ ጥራትና ተመጣጣኝ ዋጋ ያለው ከሆነ
ማለት የአሁን ያለበትን የኑሮ ሁኔታ በመንገዘብ የሚሰሩት የጉሊት ገቢያ አዋጭ ነው ወይስ ትርፍ የለውም የሚለውን ገቢና ወጫቸውን ለይቶ በማወቅ ። የጉሊቱን ስራ የገንዘብ ድጋፍ በማድረግ ሸቀጣሸቀጡን ሰፋ አድርገው የተለያዪ ግብዕቶችን በመያዝ ተጠቃሚ እንዲሆኑ ማድረግ ። የሚሰሩበትን ስራ ትርፍ እና ገቢያቸውን እንዲለዪ ማድረግ ። ብዙ አቅርቦቶችን በመያዝ ብዙ ደንበኛ እንዲኖር ጥራት ያለው እቃ መያዝ ። ዋጋውን ተመጣጣኝ አድርገው ግብይት እንዲፈፅሙ ማድረግ።ሻጭንም ገዢንም በማይጎዳ መልኩ መነገድ
በዋነኝነት ሽምግልና ፣ ጥሎሽ ፣ ሰርግ እና መልስ የሚባሉ ከጋብቻ ጋር የተያያዙ ስርአቶች በባህሌ ይካሄዳሉ። በመጀመሪያ የሙሽራው ቤተሰብ ወደ ሙሽሪት ሽማግሌዎችን ይልካል ከዛም ሽማግሌዎቹ የእሽታ መልስ ይዘው ከመጡ በኃላ ለሰርጉ ዝግጅት ይጀመራል። የሰርጉ ዋዜማ ቀን ላይ የሙሽራው ሚዜዎች ለሙሽሪት የሚሆኑ የጥሎሽ እቃዎችን ይዘው ይሄዱና ያስረክባሉ። ከሰርጉ ከተካሄደ በኃላም ለቀጣይ 2 ቀናት መልስ ስነ ስርዓት ይካሄዳል። የመጀመሪያው ቀን በሙሽሪት ቤተሰብ የሚዘጋጅ ሲሆን ሁለተኛው ቀን ደግሞ የሙሽራው ቤተሰብ ያዘጋጃል።
አሁን ላይ ይሄን ሀሳብ ለማብራራት ከባድ ነው ምክኒያቱም ትልልቅ ሰዎችን  የሚሠጣቸው ክብር እና እነሡ ደግም የላቸው ባህሪ ኘስቸጋሪ ነው በማህበረሰቡም ትልቅ ስለሆኑ ብቻ ሳይሆ በስራቸው ልክ ነው የሚሰጣቸው ክብር ምክኒያቱም  ትልልቅ ሰው የሆነ ሁሉ የሚሰጠው ቦታ እኩል ስለማይሆን በግጭት አፈታትም ትንሽ ሆኖም እንደትልቅ ሀሳባቸው ሩቅ የሆኑ ልጆች ስላሉ ስለዚህም  አሁን ላይ ለትልልቅ ሰወች የሚሰጠው ግምት እንደድሮው ሳይሆን ዝቅ ያለ ነው ይሄም የሆነበት ምክኒያት ማህበረሰቡ  የነበረው  ባህል እና እሴት የተሽረሽረ እና እየጠፍ በመምጣቱ  ነው
በገጠር አከባቢዎች ወጣቶች ሰደት እንዳይጠቀሙ ለማድረግ ፣የሚከተሉት ሶስት ተሰማሚ ዕድሎች በተግባር መፈጠሩ የሚችሉ መሆን ፣አንዱንድችዉ የስደትን  መንስኤዎች በተለየዪ መንገዶች ይፈታል ።
1 የእግራ-ቴኳንዶ ማዕከሎች _የግብርና ምርታማነትን ያሳድጋል ፣ድህነትን ይቀነሳል ።
2 የገጠረ ኢንደስትሪዎች_  አከባቢዎች ምርቶችን ዋጋ ያሳድጋሉ ፣ወጣቶች ያተኮራሉ።በእነዚህ መንገዶች ገጠራዊ ዘላቂነት  አድነት ሲፈጠራ፣ወጣቶች ከተማ ለመሄድ  አያስፈልጋቸውም ;
3 የቴክኒክ ትምህርትቤቶች _ክህሎትን ያቀረበሉ፣የሥራ እድል ይፈጣራል።
ፈጣን ማስተካከያ – በፍጥነት እቅዱን ማሻሻል ወይም አዲስ መንገድ መፈለግ።

ተስማሚነት ማሳየት – “እንደዚህ ቢሆን ይሻላል” ብለው አዲሱን ሁኔታ መቀበል።

ጊዜ መውሰድ – ትንሽ እንቅስቃሴን ማቆም እና ምን መደረግ እንደሚገባ ማሰብ።
 ሁኔታውን በቀላሉ መቀበል እና “እንዲህ ቢሆንም ይቻላል” ማለት።
አጠቃላይ እንዲሁ ያልተጠበቁ ለውጦች ቢመጡም፣ ብዙ ሰዎች የማስተካከያ እና የመቀበል ምላሽ ይሰጣሉ። ትንሽ መቆየት – የተፈጠረውን ሁኔታ ለማረጋገጥ ጥቂት ደቂቃ መውሰድ። አማራጭ መፍትሄ ፈልግ – የጉዞ መንገድ ካልተሳካ ሌላ መንገድ መፈለግ እንደሚሆን ፈጣን ውሳኔ መውሰድ።
በአካባቢየ የምወደው ቦታ ዞብል ጥምቀተ ባህሩ (መዋኛ) ሲሆን ይህ መዋኛ ለእኔ ትልቅ ትርጉም አለው ማለትም ይህ ቦታ በጎንደር የሚገኝ ጥንታዊ እና ታሪካዊ መሆኑ ይታወቃል። ጥምቀተ መዋኛው ለየት የሚያረገው ነገር በጎንደር ከተማ በልዩ ሁኔታ የሚከበረው የጥምቀት በአል በሚከበርበት ጊዜ በሁሉም አቅጣጫ ታቦት ወርዶ የሚያድርበት እና ተቀድሶ ታቦታት የሚመለስበት ጥንታዊ ቦታ ነው።በተጨማሪም ዞብል ጥምቀተ በሀሩ (መዋኛው) ለመጎብኘት ከተለያዩ አገራት እንግዶች ይመጣሉ ይህ ደግሞ ለጎንደር ከተማ ለቱሪዝም ትልቅ አስተዋጽኦ አለው።
በአካባቢያችን ያሉ ወንዞች ለበርካታ አገልግሎቶች ይውላሉ። ለምሳሌ ለመስኖ፣ ንጽህናን ለመጠበቅ፣ ለመጠጥ ፣አሸዋ ለማውጣት እና ለበቤት መሥርያ አገልግሎት ይውላሉ።ውሀን የሚበክሉ ዋና ዋና ነገሮች
 1ኛ ከውሀዋች አካባቢ መጸዳዳት
መጸዳዳት
2ኛ በአቅራቢያው የፋብሪካ ዝቃጭ የሚደፍ ከሆነ
ከሆነ 
3ኛ የሞቱ እንስሳት የሚጣልባቸው ከሆነ እና በተለያዩ መንገዶች ቆሻሻ የሚጣልባቸው ከሆነ ውሀዋች ይበከላሉ።
የውሀ ብክለት በማህረሰቡ ውስጥ የሚያደርሰው ተጽዕኖ (ችግር) ያለ ውሃ ምንም የሚሰራ ነገር የለም ለዛ ደግሞ ንጽህና ጤነኛ ውሃ ያስፈልጋል በአካባቢው ጤነኛ ና ንጽህ ውሃ ከሌለ ለመኖር ያስቸግራል።
በኢትዮጵያ ማህበረሰብ ውስጥ አብሮ መኖር የህልውና መሰረት ነው። ይሁን እንጂ በሰዎች፣ በቤተሰብ ወይም በጎረቤቶች መካከል አለመግባባትና ግጭት መፈጠሩ አይቀርም። እነዚህ ግጭቶች ከቃላት ልውውጥ አልፈው ወደ አካላዊ ጉዳትና ወደ ከባድ ጠላትነት ሲያመሩ፣ ማህበረሰቡ ወደ ፖሊስ ወይም ፍርድ ቤት ከመሄድ ይልቅ የሚመርጠው ለዘመናት የቆየውን ባህላዊ የዳኝነት ሥርዓት ነው። ይህ ሥርዓት ፍትህ ከመስጠት ባለፈ የተበላሸውን ማህበራዊ ግንኙነት በመጠገን ላይ ያተኩራል።ግጭቱ ሲከሰት የአካባቢው ማህበረሰብ ጉዳዩን በቸልታ አያልፈውም። ወዲያውኑ በአካባቢው ተቀባይነት ያላቸው፣ በዕድሜ የገፉና ነገሮችን በብስለት የሚመዝኑ "ሽማግሌዎች" ወይም "አስታራቂዎች" ይመረጣሉ። በዚህ ጉባኤ ላይ ከሳሽና ተከሳሽ ብቻ ሳይሆኑ የጉዳዩ ባለቤቶች የሆኑት ቤተሰቦችና ታዘቢዎችም ይገኛሉ።
በማኅበረሰባችን ዘንድ የሚዘወተሩ በርካታ ባሕላዊ ጨዋታዎች አሉ። ከእነዚህም መካከል በዋነኝነት የሚጠቀሱት ገበጣ፣ እንቆቅልሽ እና እንካ ስላንትያ ናቸው።
እንቆቅልሽ በማህበረሰባችን በብዛት ይዘዎተራል:: እንቆቅልሽ በኢትዮጵያ ማኅበረሰብ ዘንድ በተለይም በልጆችና በወጣቶች ዘንድ ማታ ማታ ከእራት በፊት ወይም በኋላ የሚዘወተር፣ የማሰብ እና የመመራመር ችሎታን የሚያሳድግ ባሕላዊ ጨዋታ ነው። 
እንቆቅልሽ የሚጀምረው ጥያቄ አቅራቢውና ተመልላሹ በሚያደርጉት አጭር የቃላት ልውውጥ ነው:: ጨዋታው በሁለት ሰዎች ወይም በሁለት ቡድኖች መካከል ሊደረግ ይችላል።
ጥያቄ አቅራቢ፦ "እንቆቅልህ/ሽ?" ይላል።
ተጠያቂው፦ "ምን አውቅልህ?" (ወይም "አውቅልሽ") በማለት ጥያቄውን ለመቀበል ዝግጁ መሆኑን ይገልጻል። ከዛም መጠየቅ ሚፈልገውን ይጠይቃል:: ተጠያቂውም አስቦ መልስ ይሰጣል:: ካለወቀው ደግሞ ሀገ
በብዙ ማኅበረሰቦች ውስጥ የዕለት ተዕለት ሕይወትን እየተጽእኖ ያሳደረ ዋነኛ ችግር ብዙ ጊዜ ጤና አጠባበቅ ነው። በተለይ በገጠር አካባቢ የጤና ጣቢያዎች ብዛት ያነሰ ነው፣ መድሀኒት እጥረት አለ፣ እና ብቁ የጤና ባለሙያዎች አያገኙም። ይህ ሕመም በቀላሉ እንኳን እንዳይፈወስ ያደርጋል፣ ቤተሰቦችንም በገንዘብ ይጫናል።
ሁለተኛው ትራንስፖርት ችግር ነው። መንገዶች ያልተሟሉ መሆናቸው ወይም መኪና እጥረት ምክንያት ሰዎች ወደ ስራ፣ ትምህርት ወይም የጤና አገልግሎት ለመድረስ ችግኝ ይኖራቸዋል። በከተማ አካባቢ ደግሞ ከፍተኛ ታክሲ ክፍያ እና የተጨናነቀ ትራፊክ ችግር ነው።
አብዛኛው ምግባችን እጀራ ነው 
ከቁርስ በውሀላ ብዙ ጌዜ ከቡና ጋር ነፋሮ እንጠቀማለን ከዛ ውጭ ምሳም እራትም በተገኘው ወጥ እንጀራን እንጠቀማለን
የተናጋሪውን የቃላት አጠቃቀም እና በንግግሩ ውስጥ የሚያነሳቸውን ዋናዋና ሀሳቦች ትኩረት በመስጠት አዳምጣለሁ ።