gheero-Leyu/leyu-amharic-gonder-dialect huggingface dataset:
እኔ በምኖርበት  አካባቢ  ትልቅ ትርጉም አለው ብየ ማስበው የፋሲለደስ አቢያተ መንግስት ነው ምክንያቱም ለሀገረችን የኢትዮጵያ የሀገረ መንግስት ግንባታ ትልቅ አሻራ ያስቀመጠ እና ጎንደር  የኢትዮጵ መቀመጫ ዋና ከተማ በነረችት ጊዜ ለነገሡ ነጠገስታት መቀመጫ መሆኑ በተጨማሪም ለሀገራችን የግንባታ ጥበብ ፈር ቀዳጅ የሆነ የሀገራችን ስልጣኔ በአለም ደረጃ ከፍ በማድረግ የሀገራችን ስልጣኔ ለአም ህዝብ ያሳየ ነው ። በተጨማሪም በ አፄ ፋሲል ቤተመንግስት በእየ ጊዜው የነገሱ ነገስታ ለኢትዮጵያ አንድነት ትልቅ መሠረት የጣሉ ነግስታት መቀመጫ መሆነ ለየት ያደርገዋል።
ለልጆችዎ ፣ የአካባቢ ንፁህ ለምለም እና አረንጓዴ የሆነች ሀገር አስረክበናቸው ባላቸው እውቀትና ጥበብ ሀገራቸውን ከአለም ሀያላን ሀገር በኢኮኖሚ ከሚባሉት ጎን እንድትሰለፍ እንዲያደርጉ ለቤተሰብዎ ወይም በአጠቃላይ ለማህበረሰብዎ የወደፊት ትልቁ ምኞቶ ምንድነው? ህዝብ ለህዝብ ግንኙነቱ ጠንክሮ በአንድ ቃል ተናጋሪ በአንድ ልብ አሳቢ ሆነው እንዲኖሩ በብሄር በቋንቋ በእምነት ያለውን ልዩነት አጥፍተው ድህነትን እደተረተረት እንዲያለሙት የተሻለ ምን ለውጥ ማየት ይፈልጋሉ? ሀገራችን ያላትን እምቅ ሀብት ተጠቅመው ያለቸውን እውቀት ለመፎካከር ሳይሆን ለብልፅግና እንዲሆን በማድረግ የቀድሞ ስሟና ዝናዋ ተመልሶ ማየት
በማህበረሰብችን  ውስጥ በቤተሰቦች ወይም በጎረቤቶች መካከል የሚነሱ ከባድ አለመግባባቶችን ለመፍታት (ከመደበኛው የፍርድ ቤት ሥርዓት ውጪ) የምንጠቀምባቸው  ባህላዊ ዘዴዎች ውስጥ ሽምግልና አንዱ ነው።  ሽምግልና የሀገር ሽመግሌዎች ወይም ቤተ ዘመዶች ከሁለቱም ወገን የሆኑ ሰዎች ተሰባስበው የተጣሉ ሰዎችን በማቀራረብ የተጣሉበትን እንዲናገሩ በማድረግ ጥፋተኛ የተባለን በቅጣት እና ድጋሜ እንዳይፈጠር በማግባባት ማስማማትና በማስታረቅ  በሀገር ባህል  አለመግባባቶችን ለመፍታት የምንጠቀምበት ባህላዊ ዘዴ ነው።
በኢትዮጵያ ማኅበረሰብ ውስጥ አሁን ላይ የታላላቅ ሰዎች (አባቶችና እናቶች) ቦታ ከወላጆቻችን ዘመን ጋር ሲነጻጸር ከፍተኛ ለውጥ አሳይቷል። ይህ ለውጥ በዋናነት በከተሞች መስፋፋት፣ በዘመናዊ ትምህርት፣ በኢኮኖሚ ጫና እና በቴክኖሎጂ መስፋፋት የመጣ ነው። የስልጣን እና ክብር መሸርሸር፦ ከጥንቱ የላቀ የመወሰን፣ የማስታረቅ እና የማክበር ባህል ወደ ጥቂት የዘመናዊ መዋቅሮች (ፍርድ ቤት፣ ፖሊስ) የማዘንበል ዝንባሌ ታይቷል።በግጭት አፈታት ላይ ያለው ሚና፦ ቀደም ሲል ሽምግልናዋነኛ የሰላም ማውረጃ መንገድ የነበረ ቢሆንም፣ አሁን ላይ የባህላዊ የግጭት አፈታት ሥርዓቶች ተጽዕኖ እየቀነሰ መጥቷል። ይህ የሆነው ወጣቱ ትውልድ ባህላዊ እሴቶችን ችላ በማለቱ እና የሽማግሌዎችን ውሳኔ የመቀበል ባህል እየቀነሰ በመምጣቱ ነው።
በምኖርበት አካባቢ ትልቅ ታሪካዊ ትርጉም ያለው ቦታ ላሊበላ ነው። በድንጋይ የተቆፈሩ ቤተ-ክርስቲያናትዋ የኢትዮጵያን ሃይማኖታዊና ባህላዊ ታሪክ ይወክላሉ።
2) የተማሪ ደረጃ
በአካባቢያችን ያለው ታሪካዊ ቦታ ላሊበላ ነው። ላሊበላ በድንጋይ የተሠሩ ቤተ-ክርስቲያናት ያሉበት ሲሆን የኢትዮጵያን ታሪክ፣ እምነትና ባህል ያሳያል።
3) የተስፋፋ እትም
ላሊበላ በዓለም የታወቀች ታሪካዊ እና መንፈሳዊ ከተማ ናት። በድንጋይ ተቆፍረው የተሠሩ ቤተ-ክርስቲያናትዋ የአባቶቻችንን ፍጠራ፣ ጽናትና ጠንካራ እምነት ይገልጻሉ።
በእኛ ማህበረሰብ በአብዛኛው የሚከሰቱ የተለመዱ የጤና ችግሮችን ለማከም የምንጠቀምባቸው የተለያዩ የእፅዋት አይነቶች አሉ።ለምሳሌ፦
-ለምች የዳማካሴ ቅጠል አሽቶ በመጭመቅ ጭማቂውን መቀባት ወደም በሻይ መልክ መጠጣት 
-ለጉንፋን ነጭ ሽንኩርት እና ማር ቀላቅሎ መዋጥ
-ለጉሮሮ ህመም የዝንጅብል ሻይ መጠጣት 
-ለራስ ህመም የሽፈራው ወይም ሞሪንጋ ሻይ መጠጣት
-ለሆድ ድርቀት የዱባ ፍሬ ተቆልቶ መብላት 
በእኛ ማህበረሰብ እነዚህን የመሳሰሉ የተለያዩ የባህላዊ ህክምና ዘዴዋችን እንጠቀማለን።
በፊት (ወላጆቻችን የሚያስታውሱት)
የታላላቅ ሰዎች ቃል ሕግ ነበር፤ ውሳኔያቸው አይከራከርም
አብዛኛውን ግጭት በሽምግልና ይፈታ ነበር
ሽማግሌዎች ማኅበራዊ ሕግ፣ ልማድና ታሪክ የሚያውቁ ነበሩ
ወጣቶች መከበርና መታዘዝ የተማሩ ነበሩ
ግብ ቅጣት ሳይሆን ሰላምና እርቅ ነበር
 አሁን (ዘመናዊ ዘመን)
የለውጡ ዋና ምክንያቶች
የዘመናዊ ሕግ ሥርዓት መስፋፋት
ከተማ መስፋፋት እና የጎረቤትነት መዳከም
ትምህርትና ቴክኖሎጂ የግል አስተሳሰብን መጨመር
 ልንረሳው ወይም ልናጣው የምንችለው አስፈላጊ እውቀት
ከዚህ ለውጥ የተነሳ ሊጠፋ የሚችል እውቀት እነዚህን ያካትታል፦
የሰላም አፈታት ጥበብ የማኅበረሰብ እርስ–በርስ መጠያየቅ
የባህላዊ ሕግና ልማድ
የክብርና የትሕትና ባህል
ሰዎች ከታላላቃቸው ለመማር መጀመሪያ ፍላጎት መኖር አለበት ሲቀጥል ደግሞ ከነሱ ጋር ብዙ ጊዜ ማሳለፍ፣ጥያቄ መጠየቅ የምንጠይቃቸው ጥያቄዎችም ይህን ልምድ እንዴት እንዳደበሩት እና ደግሞ እንደነሱ ለመሆን እኛ ምን ማድረግ እንዳለብን የመሳሰሉትን ጥያቄዎች መጠየቅ።የኔን ተሞክሮ በዚህ ጉዳይ ከኛ አካባቢ በጣም አዋቂ፣ትግስተኛ፣አስታራቂ በቃ በአጠቃላይ ትልቅ ሰው እሚባሉ ሰው አሉ እና እኔ ሁሌም እሳቸውን ሳይ አኔ መሆን እምፈልገው እንደጋሼ ነው ነበር እምለው ከዛ በቃ እንደሳቸው መሆን ጀመርኩ እናም አሁን ላይ እርሳቸው ባልመስልም በቲንሹ ሁኛለሁ ብዬ አስባለሁ።
በደራጀትና  እና አንድበመሆን  አወ
አንድ ያሳኩት ነገር ትንሽ የግል ማስታወሻ ደብተሬ ነው። ለእኔ ትልቅ ትርጉም ያለው ለምክንያቱም በውስጡ የተጻፉ ሀሳቦች፣ ሕልሞቼ እና ከተመቻቸሁት ሰዎች የተለማመዱ ንግግሮች ስለያዙ ነው። እንደ የኑሮ መግለጫ ደብተሬ ሆኖ ይገለጣል።
አሁን ላይ በእኛ ማህበረሰብ ውስጥ ቀን በቀን በሚከናወኑ ስራዎች ላይ ቴክኖሎጂን ቀዳሚ በማድረግ ቀልጣፋ እና አስተማማኝ የገብያ ስርዓቶች እየተፈጠሩ ይገኛሉ።ለምሳሌ፦ ሞባይል ባንኪንግ
ድኘሎማ (level 4) ደቡብ ጎንደር ክሊኒካል ነርሲንግ
እንደኔ የአንድ ወገን ድርሻ ሳይሆን የሁሉም ሰው ኀላፊነት እንደሆነ ነው ማምነው እንዴት ከተባለ ወጎቻችንን የመጠበቅ እና ለትውልድ የማስተላለፍ ስራ የአንድ ተቋም ብቻ ሳይሆን የሁላችንም ኀላፊነት ስለሆነ ነው።
ቅዳሜን ብዙ ጊዜ በስራ ነው ማሳልፈው።እሁድን ግን  በጠዋት ቤተ ክርስቲያን እሄዳለሁ ከሰአት ከጎደኞቸ ጋር ሁነን እንጫወታለን ሰው እንጠይቃለን እንዝናናለን።
አዎ የተለዩ ናቸው:: ቅዳሜ እናሁድ የማሳልፈው የታመመ በመጠየቅ፣ የታሰረ በመጠየቅ፣ ታሪካዊ ቦታ በሞጎብኘት፣ ከቤተሰቤ ጋር በመዝናናት፣ እንዲሁም መፀሀፍትን በማንበብ አሳልፋለሁ::
ፀጉር መላጨት ጥቁር መልበስ
አብዛኛውን የተሳካ ውሎ ነው የምውለው።በጠዋት ተነስቸ ታጥቤ ቤተክርስቲያን እሳለማለሁ ተመልሸ ቆርስ እበላለሁ ከቁርስ በኋላ ስራ ነው የምውለሁ
ብዙም አላሥተዉስም።
ከተፈጥሮ የተገኙ ስለሆነ ቁንዶ በርበሬ ሽንኩርት ሮዝመሪ እርድ
የትምህርት ቤቶች ክፍያዎች ያለአግባብ መጨመር
ዋጋ ሲሆን  የጤና መድን ተጠቃሚ በመሆን
ቆሻሻን በአግባቡ ማስወገድ አለባቸው
የትምህርት ጉዞየ በጣም ደስ የሚል ጊዜ ነበር አንደኛ ደረጃ ትምህርቴን የተማርኩት አፄ በካፋ የመጀመርያ ደረጃ ትምህርት ቤት ሲሆን በጣም ደስ የሚል ጊዜ ነበር በጣም ብዙ የልጅነት ጊዜ ያሳለፍኩበት ነበር 
ሁለተኛ ደረጃ ትምህርቴን የተማርኩት ደሞ ፋሲለደስ ሁለተኛ ደረጃ ትምህርት ቤት ሲሆን በአካልም በአስተሳሰብም ያደኩበት ጊዜ ነበር አዳዲስ ጓደኞችን ያገኘሁበት ጊዜ ነበር በትምህርቴም መካከለኛ የሚባል ጀረጃ ላይ ነበርኩ ፋሲለደስ የተማርኩት ዘጠኝ እና አስርን  ነበር አሰረኛ ክፍል ላይ ዉጤት ስላልመጣልኝ ኮሌጅ ነበር የገባሁት ኮሌጅ ገብቸም በአዋላጅ ነርሲንግ ዲፕሎማ አለኝ
በማህበረሰባችን ውስጥም በቦታም ሆነ በተለያዩ ነገሮች ሲመጡ ሚደረገው ትላልቅ ሰዎች ሰውን ያስታርቃል ያስማማሉ ችግሮችን ይቀርፋሉ ተብለው የተቀመጡ ሽማግሌዎች በመያዝ ማስተየቅ አሉብን እነዜህ ሽማግሌዎች የችግሩ መንሰየ ወደሌላ ነገር እዳሄድ እና ወደሌላ ግጭት ሆነ ወንጀል እንዲሄድ ያረጋሉ ሽማግሌዎች ተበድያለሁ ወይም በዳይን በማዳመጥ አንተ ተው አንተም በማለት  በማረጋጋት ለግጭቱ መፍትሔ ይሰጣሉ መፍትሔ ከለለውም ከሁለቱ ጎን በመሆን ደጋግመው ይጠይቃሉ የሀይማኖት አባቶቻቸው ይዘው ለማስታረቅ ይሞክራሉ እሄም እንብይ ቢልም አግባብ ነገር ወደ ህግ ሄደው መፋተየ ያረጋሉ
በጣም የምወደው ስፓርት እግር ኳስ ሲሆን ከአገር ውስጥ የጎንደር ከተማ ነዋሪወች ማህበር(ከነማ) ደጋፊ ነኝ ምክንያቱም ክለቡ በከተማየ የሚገኝና በቅርብ እማገኘውና እማየው ክለብ ስለሆነ። ከአገር ውጭ የምደግፈው ቡድን አርሰናል ሲሆን አርሰናልን የምደግፍበት ምክንያት ደግሞ ጨዋታቸው ከግለኝነት ይልቅ በቡድን ስለሚጫወቱ እኔም በቡድን ስራ ስለማምን ከራሴ ጸባይ ተነስቸ ይመስለኛል ምደግፋቸው። ይህም ሁኖ ኳስ ጨዋታን እየተዝናናው በአግባቡ ማይ እንጅ በእግር ኳስ ጨዋታ ምክንያት ለጠብ ምጋበዝ ደጋፊ አደለሁም።
አስተማማኝ የጤና መረጃዎችን ለማግኘት የሚከተሉትን ዋና ዋና ምንጮች መጠቀም ይቻላል፤ ሆኖም የእያንዳንዱ ምንጭ አስተማማኝነት ይለያያል። ዓለም አቀፍ የጤና ተቋማት፦ እንደ ዓለም የጤና ድርጅት (WHO) ያሉ ተቋማት በምርምር የተደገፉ መረጃዎችን ያሰራጫሉ።
የመንግስት ጤና ጥበቃ ተቋማት፦ በኢትዮጵያ የ ጤና ጥበቃ ሚኒስቴር ለሀገር በቀል በሽታዎችና የጤና ፖሊሲዎች ዋነኛ ምንጭ ነው።
የሕክምና ድረ-ገጾች፦ እንደ Mayo Clinic እና WebMD ያሉ ድረ-ገጾች በባለሙያዎች የተገመገሙ የጤና መረጃዎችን ያቀርባሉ።የመረጃዎቹ አስተማማኝነት እንደ ምንጩ ይለያያል፦
ከፍተኛ አስተማማኝነት፦ በሳይንሳዊ ጥናት የተደገፉ፣ በታወቁ የሕክምና ተቋማት የሚወጡ እና በየጊዜው የሚታደሱ (Update የሚደረጉ) መረጃዎች እጅግ አስተማማኝ ናቸው።
ለረጅም አመታት በእኔ አመለካከት ስኬት የሚመስለኝ የነበረው በትምህርቴ ጎበዝ ሆኘ በጥሩ ወጤት ተመርቂ ጥሩ ማዕረግ ስልጣን ወይንም ክፍያ ያለው ስራ በመያዝ ሀብታም መሆን ወድ መኪናወችን መንዳት እና ወድ ቤት ውስጥ መኖሮ ነው አሁን ላይ ግን ለእኔ ስኬት ማለት እኔ በተሠማራሁበት የሙያ ዘርፍ ላይ ወጤታማ በመሆን ለቤተሰቤ ኩራት በተጨማሪም ቤተሰቤ አሁን ከሚኖሩት ህይወት የተሻለ እንዳኖሩ ማድረግ ለሀገሪ አሻራ የማሳርፍበት አጋጣሚወችን በአግባቡ መጠቀም እና ሀገረ እና ህዝቤን መገልገያ ነው።
አይ የለኝም አልሄድም
አብዛኛው በእኛ አካባቢ አለማዊ ሰርግ ላይ ሙሽራው ጥቁር ወይም ነጭ ሱፍ ሲለብስ ሙሽሪት ደግሞ ነጭ ቤሎ ወይም የሐበሻ ቀሚስ ነው ሚለብሱት። መንፈሳዊ ሰርግ ግን ነጭ ልብስ ነጠላ እና ካባ ነው ሚለብሱት።
በማህበረሰብዎ ውስጥ በቤተሰቦች ወይም በጎረቤቶች መካከል የሚነሱ ከባድ አለመግባባቶችን ለመፍታት (ከመደበኛው የፍርድ ቤት ሥርዓት ውጪ) የሚጠቀሙባቸው ባህላዊ ዘዴዎች ውስጥ አንዱ ሽምግልና ነው። ለምሣሌ፦ሁለት ሠዎች ቢጣሉ የአገር ሽማግሌዎች አሉ።እነሱ እዲሸመግሉ ይጠሩና ከዛ አንድ ዛፍ ስር ተቀምጠው በአንድ ጎን በዳይ በአንድ ጎን ተበዳይ ይቀመጣሉ።ከዛ ለሽማግሌዎች ያለውን ችግር በግራ በቀኝ ያሉት ያስረዳሉ።ከዛ ጥላቸው ካሣ የሚያስፈልገው ከሆነ እሱን ወስነው ይቅርታ አባብለው።አስታርቀው፤አሳስመው፤አሰተቃቅፈው አብረው በልተው ጠጥተው ተመራርቀው በእርቅ ሽምግልናው ያልቃ።ይህንን ይመስላል ባህላዊ ስርዓታችን።
የጊዜ አጠቃቀም እቅድ ማውጣት 
እረፍት መውሰድ
ሌሎችን መርዳት አንዳንድ ጊዜ ሌሎችን መርዳት የራሴን ጊዜ እንድጠቀም ይረዳኛል።
በደንብ። ጊዜ ሳይወስድ ቶሎ የሙያ ስልጠናወችን ወስዶ ቶሎ ወደ ግል ስራ ለመስማራት በደንብ አስፈላጊ ነው ብየ አስባለው።
አንዳንዴ ዕቅዴን እቀይራለሁ
ጥልፍ ቀሚስ፣ሶፋ፣እንስራ ወዘተ
አዎ አሉኝ ፣ ወንድሞቸ ጥሩም ሚባሉ ረባሽ ሚባሉም አሉ።
በወር አንድ ጊዜ ይገናኛሉ። ወርሀዊ መዋጮ የተጣሉ ካሉ የእድሩ አባላት ማስታረቅ እቃ እሪፖርት ማድረግ የስድስት ወር እና አመታዊ እሪፖርት ማቅረብ።
ቤተሰቤን መርዳት እና መደገፍ ነው።የሁለት ልጆች አባት ነኝ እና ቤቴን በስርዓት ማስተዳደር ነው ።
ብዙ ግዜ ትኩረት የማደርገው አቅሜን የሚመጥን ስለምፈልግ ዋጋ ላይ ነው።
መልካም ዜናዎችን በአከባቢያችን ተደራሽ ለማድረግ ማሟላት ያለበት ማንበብ የሚችሉ እና የማይችሉ ስለሚኖሩ በድምፅ እና በፁሑፍ እንዲሁም ተደራሽነታቸውን በማህበራዊ ሚዲያ እና ብሮሸር ቢሆን ተመራጭ ነው።
እስከ ታች ድረስ የቴክኖሎጂ ተደራሽ አለመኖር
በእኛ አከባቢ ከሚከበሩ በዓላት ውስጥ ትልቁን ቦታ የሚይዘው የጥምቀት በዓል ነው።ለተከታታይ 3 ቀናት ሰዎች ከቤታቸው በመውጣት ታቦት በማጀብ እና ልዩ ልዩ ሀይማኖታዊ ዝማሪዎችን በማቅረብ በድምቀት ይከበራል።
ገብያ ዉስጥ ከልክ ያለፈ ባይሆንም በተወሰነ መልኩ ግርግር ሲኖር ደስ ይለኛል ምክንያቱም ጥሩ እንቅስቃሴ እንዳለ ይሰማኛል። በተጨማሪ ገበያ ላይ ዋጋዉ የተሻለ ነዉ ። ከብዛት ጥራት ለይ ትኩረት ቢደርግ።
ከጎረቤቶቼ ጋር በሀሳብም ሆነ በተለያየ ስራዎች በመተጋገዝ ጥሩ የሆነ ግንኙነት አለን እናም የአከባቢያችን ማህበራዊ ኑሮ  በጣም ደስ የሚል ነወ።
የመጀመርያ ደረጃ ትምህርቴን በመሠረትት/ቤት ከ1-8 ክፍል አንደኛ ደረጃ ት/ቤት የሁለተኛ ደረጃ ትምህርቴን በፋሲለደስ ሁለተኛ ደረጃ ት/ከ9-10 ቤት ጨረሸ ወደ ከፍተኛ ትምህር ጎንደር ፖሊ ቴክኒክ ኮሌጅ ገብቸ ከ4 አመት የትምህርት ቆይታ በኋላ በኧርባን ፕላንኒንግ ዲፕሎማ ተመርቂያለሁ
ትልቅ ቦታ ላይ ደርሸ ለሌሎች አርያ እሆናለሁ በቤት ውስጥ ስራ አግዛለሁ
ልጆች ትምህርት ከጀመሩ በሆላ በቤተሰብ ውስጥ የሚከተሉትን የባህሪ ለውጥ ያሳያሉ:-በቤት ውስጥ እና ለአካባቢው ማህበረሰብ ክብር መስጠት፤ሰላምታ መስጠት፤ትርፍ ስአትን በማንበብ እና አሳይመንት በመስራት ማሳለፍ፤ቤተሰቦቻቸው እሚሰጡዋቸውን የቤት ስራ በስአቱ ያከናውናሉ፤ትምህርት ቤት ላይ የተማሩትን ትምህርት ብቅል እና በጹህፍ ያስታውሳሉ፤ያልገባቸውን ቤተሰቦቻቸውን ይጠይቃሉ፤የተለያዩ ስእሎችን ይስላሉ ከተማሩት ጋር ያመሳክራሉ፤ከጎደኞቻቸው ጋር አብረው ያነባሉ ይረዳዳሉ።በትርፍ ስአት አብረው ይጫወታሉ።
አዎ አለ።
ሁሉን እሽ የሚል፤ደስተኛ፤ቁጡ፤ለሁሉ ሠው የሚጨነቅ፤ሰርቶ የማይደክመው እነዚህ ባህሪያት ሁሉ አሉ ከኛ ቤት።
አንዲት እና ከመዉለዷ በፊት(በድሕረ ወሊድ)ወይም ነብሰ ጡር እያለች በእኛ ማህበረሰብ ዉስጥ የተለየ እንክብካቤ  ይደረግላታል ከእነዚህም መካከል ከባድ ስራወችን እንዳትሰራ ትደረጋለች። እንዲሁም ከየትኛዉም አገልግሎት ቅድሚያ እንድትገለገል ትደረጋለች ለምሳሌ፦ በትራንስፖርት ዉስጥ ወንበር ቀድማ እንድትይዝ እንዲሁም የተሻለ ቦታ ላይ እንድትቀመጥ ይደረጋል። ከገደቦች መካከል ከላይ  እንደተጠቀሰዉ ከባባድ ስራወችን እንዳትሰራ ይደረጋል ከእነዚህም መካከል እንጀራ መጋገር፣ እህል ማስፈጨት፣ ቡሆ ማቡካት ወዘተ ይጠቀሳል
ከመደበኛ የሕክምና ዕርዳታ በፊት፣ በማኅበረሰባችን ውስጥ ለቁስል ወይም ለቀላል ቃጠሎ መጀመሪያ ደረጃ እርዳታ የሚደረገው እሣት የቃጠለው ሠው ሊጥ ይቀባል፤ዘይት ይቀባል፤በነዚህ መንገድ ይደረጋል። ለቁስል ደግሞ በርበሬ፣ አመድ፤፤ቡና ዱቄት፤ማር፤በጨው መዘፍዘፍ፤ለምሳሌ አንድ ሠው ቢስማር ቢወጋው ቢስማሩን አውጥተው ከዛ አመድ ቶሎ ብለው አደርጉበታል ከዛ ማታ ማታ በጨው እና በሞቀ ውሀ ይዘፈዝፈዋል በወጋው ቢስማር እሳት ላይ አግለው ይተኩሱታል እስኪድን ድረስ።እነዚህ በማኅበረሰባችን ውስጥ ለቁስል ወይም ለቀላል ቃጠሎ መጀመሪያ ደረጃ እርዳታ የሚደረገው በዚህ አይነት መንገድ ነው።
በዘመናዊው የመረጃ ፍሰት ዘመን፣ ለጤንነታችን የሚጠቅሙ ትክክለኛ መረጃዎችን ማግኘት የህልውና ጉዳይ ሆኗል።
ለእኔ የጤና መረጃ ለማግኘት ቀዳሚ እና ከፍተኛ አስተማማኝነት ያላቸው ምንጮች የሚከተሉት ናቸው፡

1) የጤና ባለሙያዎች: ሐኪሞች፣ ነርሶች እና ሌሎች የጤና ባለሙያዎች የሚሰጡት ምክር ሁልጊዜም ቀዳሚ መሆን አለበት። 
2)ኦፊሴላዊ ተቋማት: እንደ የጤና ጥበቃ ሚኒስቴር፣ የአካባቢ ጤና ቢሮዎች እና ዓለም አቀፍ ተቋማት (እንደ WHO) የሚያወጧቸው መመሪያዎችና መግለጫዎች በጥናት የተደገፉና በባለሙያዎች የተረጋገጡ ስለሆኑ ከፍተኛ እምነት ሊጣልባቸው ይገባል።
በእኔ ማህበረሰብ ውስጥ በጣም ተወዳጅ የሆነው ባሀላዊ ምግብ ውስጥ አንዱ የዶሮ ወጥ ነው። ይህ ምግብ የሚዘጋጅበት ሂደት ለመስሪያ የሚሆነውነ ዶሮ ከእራስ ከሚገኝ እርባታ ወይንም ከገበያ በመግዛት ዶሮውን በማረድ በፍል ወሀ በመግፈፍ ቆዳውን በእሳት መለብለብ ከዛም አስራሁለቱን ብልቶች በመበለት በደንብ በሎሚ እና ጨው ደጋግሞ ማጠብ ከዚህ ጎን ለጎን ቁሊቱን ማዘጋጀት ቁሊቱን ካዘጋጀን በሆዋላ የታጠበውን ዶሮ በቁሊት ውስጥ መጨመር ከዛም ስጋው እስኪበስል ድረስ እያማሰልን ማብሰል ሲበስል የተነጠረ ቅቤ እና ጨው በመጨመር ማወረድ።
አ አንድ ሰው ገንዘብን ለማስተዳደር ወይም በአግባቡ ለመጠቀም የገንዘብ አጠቃቀም ዘዴ ማዘጋጀት አለበት ለምሳሌ የእቁብ መጣል ቁጠባ እና በማይንቀሳቀስ የባንክ ሒሳብ ማስቀመጥ ይህ የሚቀመጠም ገንዘብ  እጅግ በጣም አስፈላጊ ነው ምክንያቱም የነገ ራዕይ  ግብ ለማስካት  ቁጠባ ወይም በኘሮግራም የታገዘ ስርአት ያለው የገንዘብ አጠቃቀም እጅገ  አስፈላጊ ነገር ነው በተጨማራም ለድንገተኛ ወጨወች ለምሳሌ ለህክምና እና  እና በጠቀስኮቸው ምክንያቶች ልጆች ቁጠባ ባህላችን ማድረግ አስፈላጊ ነው ።
ከብዙ ትውልዶች በኋላ ቢቆይ ወይም ከትውልድ ትውልድ ቢተላለፉ የምለው ነገር ቋንቋ ነው። ምክንያቱም እኛ የራሳችን ፊደል ያለን ህዝቦች ነን ። ያለፉት አባቶቻችን በራሳችን ቋንቋ ብዙ እውቀቶችን እና ማንነታችን የሚገልፁ የተለያዩ ባህላዊ እሴቶችን ከትበው አስቀምጠውልናል ። ስለዚህ እነዚህን እውቀቶች ፣ አስተማሪ ወጎቻችን ፣ ባህላችን  ወደፊት ለሚመጣው ትውልድ የሚተላለፉት በቋንቋ ነው ብዬ ስለማምን በጣም አስፈላጊ ነው፡፡
አሁን ላይ በመማር ላይ እየተሻሻሉ የመጡ አስተሳሰቦች ብዙ ቢሆኑም በዋናነት ግን ከሀይማኖት አክራሪነት እና ከዘረኝነት ነፃ የሆነ ትውልድ እና ማህበረሰብ እየተፈጠረ ነው::
የኢትዮጵያ ምግብ ልዩ የሚያደርገው ቅመማ ቅመሞችን የመቀላቀል ስራ ስለምናደርግ ነው።
     *አወ አሉ፦
ጥሩ ለኢትዮጵያዊ ምግብ ማብሰል አስፈላጊ ናቸው ብዬ የማስባቸው ቅመሞች የሚከተሉት ናቸው:
 * በርበሬ 
*ቃሪያ
 * ኮረሪማ 
 * ሚጥሚጣ
 * ዝንጅብል 
 * ነጭ ሽንኩርት 
 * እርድ 
 * አብሽ 
*እንስላል፦ከበርበሬ ጋር ሲሆን ጥሩ ጣዕም አለው
*ጥቁር አዝሙድ(አቦስዳ)ለዳቦ ጥሩ ጣዕም ያስገኛል።
ቤተስቦቼ እርስ በርስ አሚደጋገፋት በቤት ሰራ፣በገንዘብ፣እኛን በመንከባከብ እና በማስጠናት።
በቤት ስራ ስንል፦እናቴ እንጀራ እምትጋግር ከሆነ አባቴ ምግብ ሊሰራ፣ቤት ሊያፀዳ ይችላል።
በገንዘብ፦ወጪን መጋራት ልንለው እንችላለን።ከነዚህም መካከል ለቤት አስቤዛ፣ለእኛ የትምህርት ቤት ክፍያ፣ለልብስ እንዲሁም ለሌሎች አሰፈላጊ ለሆኑ ነገሮች ወጪን ይጋራሉ።
እኛን በመንከባከብ እና በማስጠናት፦ንፅህናችንን በማስጠበቅ፣የቤት ስራ በማሰራት እና በመሳሰሉት ነገሮች ይደጋገፋሉ።
ለመማሪያ የሚያገለግሉ ቁሳቁሶችን በኢኮኖሚ ምክኛት አለመግዛታቸው የቤት ውስጥ ሀላፊነት ይበዛባቸዋል
_ከማህበራዊ ግንኙነት አኳያ አጓደኞቻቸዉ ጋር ስለሳለፋት ነገር ስለጨዋታቸው ሁሉንም ለቤተሰቦቻቸው መተረክ  እና ከትምህርት ሰአት ዉጭ በመገናኘት መጫወት 
_የጓደኞታቸዉን ስነ-ምግባር የመላመድ ሁኔታ
እኔ የሚጠቅመኝን ሀሳብ ወይም አስተያተት እወስዳለሁ  እማርባቸውን እማርባቸዋለሁ ከእኔጋር አብረው እሚሄዱትን እደግፋለሁ ።
አዎ ይሻሉ የሚያስፈልጋቸውም ቤተሰብ በኩል ማበረታቻ ለምሳሌ ትንሽ ነገር ሲሞክሩ መደገፍ ጎበዝ ቀጥልበት ቀጥይበት ጥሩ ስራ ነው እያሉ ማበረታታት አብሮነትን ማሳየት  ነው ሌላው ደግሞ የተለያዩ ማቴሪያሎችን ማሟላት ለምሳሌ አካል ጉዳቱ ያለው እግር ላይ ከሆነ  እንደ መጠኑ  ዊልቸር ወይም ሚገፋ ጋሪ ወይም ለመራመድ የሚረዳ መደገፊያ እነዚህ የመሳሰሉትን በማሟላት መርዳት ይቻላል  ሌላው በትምህርት ተቋማት ላይ ማገዝ ምንችልባቸው መንገዶች ብዙ ናቸው ከዛ መሀል በተቋሙ ውስጥ የሚደረጉ እንቅስቀሴዎች ላይ እንዳይቸገሩ መንገዶች ላይ ለአካል ጉዳተኞች የተለዬ ወይም ለእነርሱ እንዲመቻቸው አድርጎ መስራት ወ.ዘ.ተ የመሳሰሉትን በማድረግ ማገዝ ይቻላል
ከፍተኛ ተፅእኖ አለው የዉሃ ተደራሽ አለመኖር  ስዎች ሲያማረሩ ይስተዋላል
ድሬዳዋን  እመርጣለሁ እዛ የሚኖሩ ሰዎቸ ነፃ እና ሀሳባቸውን ፋቅራቸዉን በግልፅ የሚያሳዩ ማህበረሰቦች ስለሆኑ
በቤታችን ውስጥ መረጃ የምናገኝበት መንገድ በአዛውንቶች በኩል ስናይ በሚጠጡት ማህበር ለምሣሌ በስንበቴ፣በመቤታችን፣በቅዱሣን በዓሎችና በድር በመሣሰሉት መረጃዎችን ማግኘት ሲችሉ ወጣቶች ደግሞ በፌስቡክ፣ቴሌግራም፣ቲክቶክ፣በዩትዩብ ድህረ ገፆች ላይ ያገኛሉ።
በብዙ የኢትዮጵያ ማኅበረሰቦች ውስጥ በብዛት የሚዘወተሩ ተወዳጅ ባሕላዊ ጨዋታዎች እነዚህ ናቸው፦
ገበጣ 
ግጥም መወርወሪያ / ኩርት (በአንዳንድ አካባቢ የሚጠራ)
 ኩራ 
 ገበጣ ምንድን ነው?ገበጣ በኢትዮጵያ እና በሌሎች የአፍሪካ አገሮች የሚጫወት ባሕላዊ የአእምሮ ጨዋታ ሲሆን፣ በተለይ በአዋቂዎች እና በአረጋውያን ዘንድ በጣም የተወደደ ነው። የሚያስፈልጉ ቁሳቁሶች
የገበጣ ሰሌዳ: ከእንጨት ወይም ከድንጋይ የተሰራ፣ 12 ወይም 14 ቀዳዳዎች ያሉት
የጨዋታው ህጎች (በአጠቃላይ)  ጨዋታው በሁለት ተጫዋቾች ይጫወታል።እያንዳንዱ ተጫዋች የራሱን ቀዳዳዎች ይኖራል።
ተጫዋቹ ከአንድ ቀዳዳ ውስጥ ዘሮቹን ሁሉ ይወስዳል እና በተከታታይ ቀዳዳዎች ውስጥ አንድ አንድ ይጥላል።
. በተወሰኑ ሁኔታዎች የተቃራኒውን ዘሮች መውሰድ (መብላት) ይችላል ።
በአለም እይታዬ ላይ ከፍተኛ ተጽዕኖ ያሳደረ የህይወት ተሞክሮ ትልቅ የግል ውድቀት ገጥሞታል።  መጀመሪያ ላይ አሰቃቂ ስሜት ተሰምቶኝ ነበር፣ ነገር ግን ከጊዜ በኋላ፣ የመቋቋም እና ትህትናን ዋጋ አስተምሮኛል።  ስኬት ከስህተቶች መራቅ ሳይሆን ከነሱ መማር መሆኑን ተገነዘብኩ።  ይህ ልምድ የዕለት ተዕለት ኑሮዬን እንዴት እንደምቀርብ ለውጦታል - አሁን ተግዳሮቶችን ለዕድገት እድሎች እወስዳለሁ፣ የሌሎችን ትግሎች በበለጠ ስሜት እይዛለሁ፣ እና ወደ ፍጽምና ሳይሆን ተከታታይ ጥረት ላይ አተኩራለሁ።  ለስኬትም ሆነ ለውድቀት ያለኝን አመለካከት ሙሉ በሙሉ ቀይሮታል።
1.በማህበረሰቤ በቅርብ ጊዜ በተዳረው ጓደኛየ በጣም እንደተደሰትኩኝ አስታውሳለሁ።
1. ከቤተሰቦቼ እና ከቅርብ ጓደኞቼ ጋር ነበርኩኝ።
1.ይህን ምሽት የማይረሳ ያደረገው ብዙ ነገሮች ነበሩ፤ አንደኛ ሙዚቃዎች፣የድምፅ አቀንቃኞች፣ጨፋሪወች፣አቅራሪዎች እና ፎካሪወች በጣም ያስደስት ነበር።     *ሁለተኛ፣ የተለያዩ ምግቦች ተሰርተው በጣም ጣፋጭ ነበሩ፣ የተለያዩ ምግቦች ማግኘታችን በጣም አስደስቶን ነበር ። ከሁሉም በላይ የሰውን ጭፈራ ማየት በጣም ያስደስት ነበር።