gheero-Leyu/leyu-amharic-gonder-dialect huggingface dataset:
በኔ ማህበረሰብ ባህል መሰረት የጋብቻ ስነ-ስርአት የሚጀምረው ሽምግልና በመላክ ነው። አንድ ወንድ የትዳር አጋሩ ሊያደርጋት የፈቀዳትን ሴት ለማግባት መጀመሪያ ወደሷ ቤተሰብ ሽምግልና ለመላክ የተከበሩና ተጽኖ ፈጣሪ ሚላቸውን ሽማግሌወች ይመርጥና ወደ ወደዳት ልጅ ቤተሰብ ይልካል፣የተመረጡት ሽማግሌወችም ከሴቷቤት ተገንተው ከወላጆቿ ፊት ቁመው ልጃችን እገሌ የርሰወን ልጅ ለትዳር መርጧልና ልጃችሁን ለልጃችን ስጡን ብለው እንደቆሙ ይጠይቃሉ ከዛ የሴቷ ቤተሰብ ሰለ ልጁ አስፈላጊውን ጥያቄ ከጠየቁ ወይም ስለ ለጁ ጸባይ፣ስራና ቤተሰቡ ካጣሩ በኋላ ከተስማሙ በሉ ፈቅደናል እናንተም ተቀመጡ ይሏቸውና ሽማግሌወችን እንዲቀመጡ ያደርጋሉ። ከዛ የሰርጉ ቀን ይቆረጥና የሰርግ እና የምላሽ ድግስ ተደግሶ ይጋባሉ።
ህፃናት 6 ወር ከሞላቸው በዋላ የእናት ጡት ወተት ለብቻው የምግብ ፍላጎታቸውን እና ለዕድገታቸው በቂ ስላለሆነ አዳዲስ ተጨማሪ ሌሎች ምግቦችን መጀመር ይኖርባቸዋል።ከ6 ወር በፊት ሌሎች ምግቦችን መጀመር የተለያዩ ችግሮችን ያመጣል ለምሳሌ ተቅማጥ እና ትውከት ለ አንጀት ኢንፌክሽን እና ሌሎች ተያያዝ በሺታዎች ተጋላጭ ይሆናሉ ።የተመጣጠነ ምግብ ማለት መሰረታዊ የሆኑ የምግብ ክፍሎችን ያካትታል። እነሱም፦
የእህል ዘርሮች እና ጥርጣሬ፣አትክልት እና ፍራፍሬ፣ወተት እና የወተት ምርቶች፣እንቁላል እና ስጋ ይህ የጤና ባለሙያዎች ምክር  የተመሠረተ ነው።ምልከታዬ በጣም ጥሩ ነው ይህ ሁሉ የተመጣጠነ ምግብ ለአካላዊ እና ለአይምራዊ እድገት አስፈላጊ ነው።
በማኅበረሰባችን ውስጥ በጣም ተወዳጅ የሆነው ባሕላዊ ምግብ ደሮ ወጥ ነው የሚዘጋው ከደሮ ስጋ ሲሆን በመጀመሪያ እነዚህን ግብአቶች እናዘጋጃለን። ደሮ፣እቁላል፣ሽንኩርት፣ዘይት፣በርበሬ፣ነጭ ሽንኩርት፣የተነጠረ ቅቤ፣የወጥ መከለሻ ቅመም፣ውሃ ከዛ ደሮው ይታረድና በፈላ ውሀ በደንብ የደሮውን ፀጉር እናስለቅቀውና በሣት እንለበልበዋለን።ከዛ እንበልተዋለን ከ12 እበልትና በደንብ እናጥብና እና እነዘፈዝፈዋለን።ከዛ የደሮ መቅሎ እንሠራለን።ከላይ የዘረዘርነውን በመጠቀም በደብ እናቁላላዋለን ቆንጆ ቁሌት ሲሆን እደገና የዘፈዘፍነውን ደሮ በደንብ ውሀውን እየቀያየርን እናጥበዋለን የደሮው ሽታ እስኪለቅ።ከለቀቀ በኋላ በደንብ ጨምቀን ቁሌት ውስጥ እናደርገዋለን።ከዛ ሲበስል እቁላሉን እና ቅመማቅመሙን አድርገን ሠርተን እንጨርሣለን።ይህ ምግብ የሚዘጋጀው በበዓላት፣በሠርግ፣ትልቅ እና የተከበረ እንግዳ ሲመጣ።
ወንዞች ለብዙ ጥቅም ላይ ይውላሉ የመጠጥ ተደራሽነትን ለማግኘት, ለምግብ ማብሰያ , ለቤት ንፅህና , ልብሶችን ለማጠብ, የግል ንፅህናችን ለመጠበቅ, አትክልቶች እና ዛፎችን ለማሳደግ,  ለእርሻ ሰብል ለማፍራት ወዘተ ለብዙ ጥቅም ይውላል።ውሀውን የሚበክሉ ዋና ነገሮች ከወንዙ ዳር መፀዳዳት , ሽንት በመሽናት, ቆሻሻዎችን በመጣል,ወንዙ ዳር እንስሳቶች እንዲፀዳዱ በማድረግ ብክለት ይፈጠራል። በማህበረሰቡ ላይ የሚያደርሰው ተፅዕኖ ለጤና መታወክ ለምሳሌ በመጠጥ የሆድ ቁርጠት , ተቅማጥ,ማስመለስ ተፅዕኖች ያሳድርብናል።
አዎ፣ በየቀኑ እንዲከበሩ የሚጠበቁ የዕለት ተዕለት ልማዶች አሉ። እነዚህ ልማዶች ቀኑን በሥራ፣ በአእምሮ እና በመንፈሳዊ ደረጃ የሚያበረታቱ ናቸው።

ለእኔ በጣም አስፈላጊ የሆኑት:

1. ጸሎት
2. የቀኑን ሥራ መዘጋጀት
3. ንጹህ መኖሪያ እና የአካል እንክብካቤ፣ መታጠብ፣ መበላት፣ አካል እንቅስቃሴ።
4. መተማመን እና መማር፣ አንድ መጽሐፍ መቅዳት ወይም አዲስ ነገር መማር።
5. ከቤተሰብ ወይም ጓደኞች ጋር መገናኘት፣ የፍቅር እና የድጋፍ ግንኙነትን መጠበቅ።
እነዚህ ልማዶች እኔን በቀኑ ላይ ልምድ የሚሰጡ ናቸው።
አንድ ውጤታማ መምህር ሊኖረው የሚገባ ባሀሪ እጅግ በጣም አስፈላጊ የሆነው የተማሪዎችን የመማር ፍላጎት እንዲጨመር እና በጥሩ ሁኔታ እና ትኩረት እንዲማሩ ማድረግ ነው ምክንያቱም መምህሩ የፈለገ ቢደክም ተማሪወች በትኩረት ካልተከታተሉት ድካሙ ፋሬ አልባ ይሆናል ማለት ነው።ተማሪወች የተሻለ ወጤት እንዲያመጡ ከሚረዱ 3 ዘዴዎች መካከል 1ኛ ትምህርቶችን የሚያስተምሩበት መንግድ ለተማሪዎች ተሰማሚ መሆኑን ማረጋገጥ 1ኛ የትምህርት ሰአት ሳይሸራረፉ በትክክል ማስተማር 3ኛ በትምህርታቸው ደካማ ውጤት ያመጡትን ውጤት ያመጡትን ተማሪዎች በመለየት የማጠናከሪያ ትምህርት መስጠት እና ተማሪዎችን ማብቃት።
ቆዳው የተቃጠለበት ቦታ ላይ ቀዝቃዛ ውሀ በማፍሰስ የህመም ስሜቱን ይቀንሳል :የለበስነውን ልብስ ወይም ጌጣጌጥ አደጋው ከደረሰበት ቦታ ላይ ማውለቅ ብርድ እንዳያጠቃን መከላከል የህመም ማስታገሻ መድሀኒት መጠቀም በባህላዊ መንገድ ደም ቁስሉ ወይም የተቃጠለው ቦታ ላይ የተለያዪ የባህላዊ ቅጠሎች እንደ እሳት አድርቅ ወርጠብ ቅጠሎችን ጨምቆ መቀባት።የተቃጠለው ህፃን ልጅ ከሆነ ከቦታው ማራቅ ሰውዬው እየተነፈሰ እንደሆነ ማረጋገጥ ቁስሉ ቦታ ላይ የማያጣብቅ ደረቅ ባንዴጅ ማድረግ ። የተቃጠለው ወይም የቆሰለው አካል ብዙ ጊዜ ክፍት ሊሆን ስለሚችል እንዳይተሻሽ እና ቆሻሻ እንዳይገባበት ማድረግ።
በምኖርበት አካባቢ ለነዋሪዎች የሚገኙ የማህበረሰብ አገልግሎቶች በመካከላቸው፣

1. ትምህርት ቤቶች፣ የመጀመሪያ እና የከፍተኛ ደረጃ ትምህርት ቤቶች ተመድበው ለህፃናት እና ወጣቶች ያገለግላሉ።


2. ክሊኒኮች፣ የመጀመሪያ ደረጃ የጤና እንክብካቤ ክሊኒክ በአካባቢው አገልግሎት ያቀርባል፣ ልዩ በጤና ዘርፍ አግድዶች እንዲያገኙ ያግዛል።


3. ቀበሌ ጽ/ቤት፣ የመንግሥት አገልግሎት ለዜጎች እንዲደረስ የሚያገለግል መሰረታዊ ተቋም ነው፤ መነሻ የመረጃ፣ የተመዘገበ ወረቀት፣ የተመደበ መልእክት እና የህብረተሰብ ዝርዝር ሥራዎች ተሰጥተዋል።



እነዚህ አገልግሎቶች ህዝቡ በመረጃ፣ በጤና፣ በትምህርት እና በመንግስታዊ አግኝቶች ላይ የተሻለ መዳፍ እንዲኖራቸው ያግዛቸዋል።
በማህበረሰባችን ውስጥ በጣም ተወዳጁ ምግብ ዶሮ ወጥ ነው:: 
ዶሮው በቅደም ተከተል ይታረድና ይቆረጣል። ባህሉን ተከትሎ ዶሮው 12 ዋና ዋና ክፍሎች እንዲኖሩት ተደርጎ ይከተፋል። ከዚያም በሎሚ ጭማቂ ወይም በኮምጣጤ በደንብ ይታጠባል፤ ይህም ስብንና ሽታን ለማስወገድ ይረዳል። በመቀጠል ሽንኩርት ማብሰል፣ ሽንኩርቱ ከደረቀ በኋላ ዘይት ይጨመርና በርበሬ ይከተላል። በርበሬውና ሽንኩርቱ አብረው በጥንቃቄ ለረጅም ጊዜ ይጠበሳሉ። ቅመማ ቅመም መጨመር፣ በሎሚ የታጠበው የዶሮ ስጋ ከወጡ ጋር ይደባለቃል። ወጡ ሊጠናቀቅ ሲል የተቀቀሉ እና የተላጡ ጠንካራ እንቁላሎች ወደ ወጡ ውስጥ ይጨመራሉ። 
የሚቀርበውም ብዙ ጊዜ ዋና ዋና የሀይማኖታዊ ባእላት ላይ፣ በሰርግ፣ በክርስትና እና የተከበረ እንግዳ ሲመጣ ነው:: 
የሚቀርበውም በሞሰብ ሆኖ ሁልጊዜ የሚቀርበው ከእንጀራ ጋር ነው።
ሽምግልና በዋናነት የምንጠቀምበት የእርቅ ስነ ስርዓት ነው። ቤተሰብ ውስጥ በባል እና ሚስት መካከል ወይም ወላጆች ከልጆቻቸው ጋር በሚኖር አለመግባባት ፣ ከጎረቤት ወይም ከሌላ ማህበረሰብ ጋር በሚነሱ አለመግባባቶች ለመፍታት ሽምግልናን እንጠቀማለን። በመጀመሪያ በህብረተሰቡ ዘንድ ተደማጭነት እና ተቀባይነት ያላቸው በአብዛኛው ጊዜ በእድሜ የበሰሉ ብዙ የህወት ተሞክሮ ያለቸው ሰወች ይመረጣሉ። ከዛም በቀጠሮ ሁምም አካላት የሚመቻቸውን ቀን እና ቦታ ከተወሰነ በኃላ ለሽምግልና ይቀመጣሉ። በእለቱም ሽማግሌዎቹ የግራ ቀኝ ሀሳብ ካዳመጡ በኃላ የሚሻል የተባለውን ሀሳብ መክረው ያስተላልፋሉ።
በመጀመሪያዎቹ ስድስት ወራ ለአራስ ሕፃናት ከእናቶች ወተት ሌላ ምንም ዓይነት ፈሳሽ ወይም ምግብ መሰጠት የለበትም ተብሎ በጤና ባለሙያዎች የሚመከር ቢሆንም በልምድ በአካባቢየ ያሉ አንዳንድ እናቶች ከአራት ወር በኃላ  ለልጆቻቸው ተጨማሪ ምግብ ይጀምራሉ። በአብዛኛው ጊዜ ውሃ እና ከተለያዩ ምጥን እህሎች የሚዘጋጅ የአጥሚት መጠጥ ይሰጣቸዋል። ከስድስት ወር በኀላ ግን እንደ ገንፎ ፣  የተፈጨ አትክልት እና ፍራፍሬ ፣ ወተት እንዲሁም ዳቦ በመስጠት ምግብ ያስለምዷቸዋል። በኔ እይታ የእናት ጡት ወተት በተፈጥሮ ለእድገት ተስማሚ እና አስፈላጊ ንጥረነገሮችን ስለያዘ ተጨማሪ ምግብ ከስድስት ወር በፊት መጀመር በደንብ ላልጎለበተው የህፃናቱ የመፍጫ ስርአት አላስፈላጊ ተጨማሪ ጫና መፍጠር ነው ብየ አምናለሁ።
ከቤት ዉጭ ነዉ ምክንያቱም ወጠዉ ሲጫወቱ ለህፃናት ማህበራዊ ግንኙነቶች እንዲጠናከር ያደርጋል ነፃነት ይሰማቸዋል ብዙ ጓደኛም በሚቀርቡበት ሰአት ወይም በሚያፈሩበት ጊዜ ደስተኛ ይሆናሉ ለወደፊቱ ሰዎችን በቀላሉ ለመልመድ አይቸገሩም ተሎ የመቀራረብ ልምድ ይኖራቸዉል ቀልጣፋ እና ጎበዝም ይሆናሉ የእምሮአቸዉ እረፍት እና ደስታ ይሰማቸዋል ትልቁ ነገር ከጭንቀትና ከድብርት ስሜት ይወጣሉ  ቤት ዉስጥ ሲሆን ግን የመሰላቸት የመጨነቅ ስሜት ያሳያሉ በጣም ከባድ በሆነ ድብርት ዉስጥ ይገባሉ ስሜታቸዉ ይረበሻል ከሰዎች ጋር በተሎ አይላመዱም ብቻ ከቤት ዉስጥ ከመጫወት ከቤት ዉጭ መጫወት ይመረጣል
በኢትዮጵያ ማኅበረሰብ በተለይም በአማራ እና መሰል ባህሎች ውስጥ ጋብቻ የሁለት ሰዎች ብቻ ሳይሆን የሁለት ቤተሰብና የማኅበረሰብ መተሳሰሪያ ተቋም ነው። ባህላዊ ጋብቻ በአብዛኛው ከስድስት በላይ ዋና ዋና ሥነ ሥርዓቶች ያሉት ሲሆን፣ ዋና ዋናዎቹ፡ ሽምግልና (እጮኝነት)፣ ጥሎሽ፣ ሰርግ፣ መልስ፣ እና የጋብቻ ጥበቃ/ምርቃት ናቸው። ሽምግልና (እጮኝነት/ተጠያቂ)
ይህ የመጀመሪያው ደረጃ ነው።ሰርግ (የጋብቻ ስነ-ስርአት)
ይህ ትልቁ የድግስ ቀን ነው።
አካሄዱ፡ ወንዱ ከሚዜዎቹ ጋር ሆኖ በባህላዊ ጭፈራና ዝማሬ (ለምሳሌ፡ "ሙሽራዬ" እያሉ) ወደ ሴቷ ቤት ይሄዳል።ሰርግ (የጋብቻ ስነ-ስርአት)
ይህ ትልቁ የድግስ ቀን ነው።
አካሄዱ፡ ወንዱ ከሚዜዎቹ ጋር ሆኖ በባህላዊ ጭፈራና ዝማሬ (ለምሳሌ፡ "ሙሽራዬ" እያሉ) ወደ ሴቷ ቤት ይሄዳል።
የለም ምክንያቱም ከኛ አካባቢ ብቻ በተለዬ ሁኔታ እሚከበር በዓል የለም እንደ ሀገር ግን በጣም ብዙ አለ
በኮሮና ወረርሽኝ ወቅት ስለ ቫይረሱ መተላለፊያ እና መከላከያ መንገዶች የተለያዩ የተሳሳቱ መረጃዎች በማህበረሰቡ ውስጥ አላስፈላጊ ጭንቀትና ግራ መጋባት ፈጥረው ነበር። ነገር ግን አስፈላጊውን መረጃ ከጤና ባለሙያዎች እና ከታማኝ ምንጮች ብቻ በመስማት የተፈጠረውን ግራ መጋባት መቀነስ ይቻል ነበር።ከዚህም ሁኔታ የተማርሁት አስፈላጊውን መረጃ ከሚመለከታቸው አካላት ብቻ መስማት እንዳለብኝ ነው።
መብራት ሀይል መሻሻል ያለበት ደግሞ ውሃ ልማት
ቤተሰቦቸን በማማከርና በምክንያት እወስናለሁ።
የተለያዩ ምንጮችን በማጣራት   አዎ እፈትሻለሁ  የተወሰኑ ማስረጃዎች እፈልጋለሁ
አወ በርግጥ ተቀይሯል አሁን ላይ ከቲቪ እና ከሬዲዮ ይልቅ ስልኬ ጋ ነዉ ትኩረት እማረገዉ ። ፈጣን እና አዲስ ነገር ለማግኘት በጣም አሪፍ መረጃ ማግኛ ድረገፅ ነዉ ፣ አሁን ላይ ከቲቪ እና ከሬዲዮ ይልቅ ተመራጭ ቲክቶክ ፣ ዩተዩብ ነዉ ። እዉነተኛነቱ እና ታማኝነቱ ትንሽ ያሰጋል ምክኒያቱም አብዛዉ ጊዜ ያለዉንም የለለዉንም ዋሽተዉ ነዉ የሚለቁት አብዛኛዉን ጊዜ እዉነት ቢሆን እንኳን በጣም ያካብዱታል በዛ የተነሳ እዉነተኛ መረጃ ማግኘት ይከብዳል ።
በእኔ ቤተሰብ ዉስጥ አንድ ህፃን ልጅ አለ እሱም በትርፍ ጊዜዉ ከጓደኞቹ ጋር በመጫወት እና የልጆች ፊልም በማየት ትርፋ ጊዜዉን ያሳልፋል
ከእኛ ቤተሰብ ውስጥ በአላትን የምናከብርበት መንገድ ከዋዜማው ነው የምንጀምር ምክንያቱም ለበአሉ የምንለብሰውን ልብስ እናዘጋጃለን ምግብ ይሰራል ጠላ ይበጠበጣል ...የበአሉ ደግሞ በጠዋት ነጭ ልብስ እንለብሳቸን ቡና ይፈላል ደቦ ይቆረሳል መጠጥች ይቀርባሉ ዘመድ አዝማዱ ይሰበሰባል ።
ነገን ለመኖር የግድ ዛሬ ላይ ካለን የግድ መቆጠብን እንዳለብኝ ስላመንሁ።
ስኬት እንደሰው እና እንደ ደርጃው ይለያያል ለእኔ ብዙ ጊዜ ትርጉም የሚሰጠኝ ነገረ ቀኔን እንደ እቅዴ አሸንፌ መዋል ከቻልኩ ያ ለእኔ ትልቅ ትርጉም ይሰጠኛል።
300 ብር  አለ በአውቶቡስና በታክሲዎች
በጣም በጣም ጥሩ እና ምቹ ትምርህት አሰጣጥ እና ህክምና አንዴኖር እፈልጋለው
ስልክ እጠቀማለሁ  ሰዎች ጋር ለመገናኘት በድምፅ በፁሁፍ ፣ለማንበብ ከተለያዩ ማህበራዊ ሚድያ መገናኛ ላይ በማውረድ
ዝቃ ቅቤ ለቅቤ ማንጠሪያ  እሬት ለፎረፎር ማስለቀቂያና ለድርቀት መከላከያ ይሆናሉ
መጠየቅ እና ለማዳመጥ ዘግጁ መሆን ከኔ የተማርኩባቸው ነገሮች የማላውቀው ነገር እጠይቃለሁ እናም ትኩረት ሰጥቸ አዳምጣለሁ
በደብ ንጽህናየን እጠብቃለው የሚሰማኝ ነገረ ካለ በአቅራቢያው ወደ ሚገኘው ጤና ጣቢይ ወይም ሆስፒታል በመሄድ እከታተላለው።
ቤት ማጽዳት
የአየር ንብረት  መረጃዎች የማገኘው ከተለያዩ የማህበራዊ ድህረገጾች ነው ለምሳሌ ቴለቪዥን ራዲዮ እና በስልክ ከሚገኙ የመረጃ ማግኛ መንገዶች ነው እነዚህን የመምመርጥበት ምክነያት ተአማኒነታቸው ከሌሎች የመረጃ መንገዶች የተሻለ  በመሆኑ ምክንያት ነው። የምወደው ወቅት የበጋውን ወቅት ነው ምክንያቱም ከቦታ ወደ ቦታ ለመንቀሳቀስ አና የክረምት ወራት ስራ ለመስራት አሳቸጋሪ በመሆኑ ለምሳሌ እኔ የምሰራው ስራ የግንባታ ስራ ለመስራት አስቸጋሪ ነው በተጨማሪም የአየር ንብረቱንም ለጤና ተስማሚ በመሆኑ የቅዝቃዜ ወራትን እመርጣለሁ
በባሕላዊ ልማድ መሠረት ወይም በአከባቢያችን  ለ አዲስ የተወለደ ሕፃን ስም የሚያወጣዉ  ቤተሰብ ወይም ሌላ አካል ሊሆን ይችላል ።ለምሳሌ: እናት፣ አባት፣ ወንድም፣እህት፣አጎት፣ አክስት፣ካህን ፣ አያት ወዘተ  ስም ሊያወጣ ይችላል።ስም ለመምረጥ የሚጠቀሙት    ማጣቀሻዎች ወይንም መነሻዎች  መጽሃፍ ቅዱስ፣ መንፈሳዊ ህይወት ወይም አገልግሎት፣ሰወች በሚኖሩት የህይወት አጋጣሚ  ለምሳሌ  ደስታ፣ሀዘን፣ተድላ፣ፍስሀ፣ ወዘተ  እንዲሁም ልጁ በተወለደበት ጊዜ በተፈጠረ መልካም አጋጣሚ ሊሆኑ ይችላሉ።
በባሕላዊ ልማድ መሠረት ለአዲስ የተወለደ ህፃን ስም የሚያወጡት በተለይ በሕፃኑ ስም እና በመነሻ ስም መምረጥ ሲኖር፣ ስም የሚሰጠው ማን እንደሆነ በበለጠ እንዲሆን፣ እናት እና አባት ይሆናሉ:ለምሳሌ 
እናት እና አባት: እናት ወይም አባት በትክክል የሕፃኑን ስም ስለሚምሩ፣ በጊዜ ሂደት በተለይ ስም ማውጣት ምክንያታዊ ወይም ወቅታዊ ምሳሌን ያስፈልጋል፣ እና ለሕፃኑ በእናት ወይም አባት የህይወት አጋጣሚዎች ስም ይሆናል።እንዴሁም አንዳንዴ የህፃኑ ወይም የልጁ አያት ስም ሊያወጣ ይችላል።
ህብረተሰቡ ወይም ግለሰቡ በእዉት እንዲመራ  የትምህርት አሰጣጡ ነገሮች ሁሉ በቴክኖሎጅ እና በሲስተም መሆኑ ለዉጡ ጥሩነዉ
ትውልዴ ጎንደር አተዳደጌ እንደማንኛውም ኢትዮጵያዊ ልጅ
ጊዜን በአግባቡ በመጠቀም።ፕሮግሬም በማውጣት
የደስታ ስሜት ከሀዘን የተሻለ ለማጋራት ይቀላል። ለምሳሌ ከጥቂት ወራት በፊት ተማሪ በነበርኩበት ወቅት የመጨረሻ ጥናት ፅሁፌን አቅቤ በጣም ጥሩ ውጤት በተሰጠኝ ሰአት በአቅራቢያየ የነበሩ ጓደኞች እና ቤተሰብ ምንም ሳይከብደኝ  በስልክ ተናግሪያለሁ።
በጣም ተለዉጦል።
አወ አሰባለው ምክንያቱም ልጆች ለአቅመ ሄዋን ወይም ለአቅመ አዳም ካልደረሱ ሞባይል መያዝ ተገቢ ነው ብዬ አላስብም።ለምን ልጆች በለጋ እድማቸው ሞባይል ከያዙ ብዙ ነገራቸው ይሰረቃል ለትምህርት ያላቸው ፍላጎት, ለቤተሰብ መታዘዝ አይፈልጉም በህይወታቸው ተፅዕኖ ይፈጥራል ሞባይልን ለአላግባብ ፍላጎት መሰናክል ስለሚጠቀሙበት በማህበራዊ ድረ-ገፅ አላስፈላጊ ነገሮች ስለሚጠቀሙበት።ልጆች ስለሆኑ ጎጅ እና ጠቃሚ ነገርን ለይተው ስለማያወቁ ልጆች በልጅነታቸው ሞባይል በይኖራቸው ብዬ አስባለሁ።
ማህበረሰቡ በጉሊት የሚሸጡትን ሊያግዛቸዉ የሚችለዉ ግብይቶችን ከነሱ በመፈፀም ቀጥታከአምራቹ ከገበሬዎቹ ጋር እንዲገናኙና በዝቅተኛ ዋጋ እንዲገዙ በማድረግ እና አምጥተዉ በመሸጥ ማህበረሰቡ እቁብ በመግባት እና በመጣል ቅድሚያ ለነሱ በመስጠትማበረታታት  እና የፋይናንስ መረጋጋት እንዲኖር በተለይ አትክልቶች ካደሩ የመበላሸት ባህሪ ስላላቸዉ ህብረተሰቡ ያንን ተረድተዉ በመግዛት ያላቸዉ ካቢታል እንዳይቀንስና እንዲጨምር በማድረግ ማገዝ ይገባል ጉሊት ላይ የሚዉሉ በዚህ ስራ የሚተዳደሩ ሰዎችን በማገዝና ህብረተሰቡ ትልቅ አስተዋፅኦ ማድረግ ይጠበቅበታል
እኔ ላይ ተፅእኖ ያሳደሩ አስተማሪዎች ወይም የትምህርት ልምዶች የሉም
እኔ በምኖርበት አካባቢ የአካባቢውን ንፅህና የምንጠብቀው  ሁሉም  በየ ቤቱ የሚሰበሰበውን ቆሻሻ በማዳበርያ ወይም በተለያዩ የቆሻሻ ማጠራቀሚያ በማጠራቀም የቆሻሻ የፅዳት ማህበራት በሳምንት ሁለት ቀናት ስለሚመጡ  በሚመጡበት ሰአት የተሰበሰበውን ቆሻሻ ለነሱ በመስጠት በተገቢ ሁኔታ ያስወግዳሉ ። የሚታዪ ችግሮች የፈሳሽ ቆሻሻ  አወጋገድ ላይ ነው በአካባቢያችን በቂ የሆነ የፈሳሽ ቆሻሻ ማስወገጃ ባለመኖሩ ምክንያት ሰው በየቦታው  ስለሚደፍ ለተለያዩ በሽታዎች እየተጋለጠን እንገኛለን ይህን በሚያደርጉ ሰውች አስተማሪ ቅጣቶች ቢደረጉ ብየ አስባለሁ ።
የኑሮ ዉድነቱ በተመለከተ በፊት ከነበረዉ ገቢ ይልቅ አሁን የኑሮዉ ስለተወደደ በፊት ስንገዛ ከነበረ አሁንግን አይገዛም ምክንያቱም ከበፊቱ ጋር ሲነፃፀር ሰፊ ልዩነት አለ በቀን ሶስት ጊዜ ስንበላ የነበረዉ አሁን ግን አንድ ጊዜም እንኳን ምግብ ማግኘት ከባድ ሆኗል  የቤተሰቤ የገንዘብ አጠቃቀምእቅድ
የቁጠባ ባህላችን ዝቅተኛ ነዉ ምክንያቱም ኑሮዉ ስለተወደደ መቆጠብ ከባድ ነገር ነዉ ገንዘብ ማግኘት ከባድ እየሆነ ስለመጣእና የኑሮዉ ንረት ቀን ቀን እየጨመረ ስለሚመጣ መቆጠብ እጂግ ከባድ ነዉ
በማህበረሰቡ ውስጥ ከተለመዱ ባህላዊ የጤና ልምዶችና መድሀኒቶች ውስጥ ጉንፋን በሚታመሙበት ጊዜ እንደ ዳማካሴ ሻይ በማር  ሻይ በጤና አዳም የዝንጅብል ሻይ የጦስኝ ሻይ  የነጭ ባህር ዛፍና የአረግሬሳ ቅጠልን ለመድሀኒትነት ይጠቀማሉ።
የሆድ ህመም በሚያጋጥማቸው ሰዓት ነጭ ሽንኩርት በማር ቡና በማር ፌጦ በሎሚ ዝንጅብል ተልባን ቀቅሎ በመጠጣት ለመድሀኒትነት ይጠቀማሉ።እንዲሁም የራስ ምታትና ምች በሚያጋጥማቸው ጊዜ ዳማካሴ አረግሬሳን ለመድሀኒትነት ይጠቀማሉ።
ሰዎች ከታላላቃቸው እንዲሁም ከእነሱ ብዙ ልምድ ካላቸው ሰዎች ለመማር ምን ማረግ አለባቸው? የእርሶን ተሞክሮ ይንገሩን?
*በሕይወቴ ውስጥ ብዙ ውጣ ውረዶችን ስላሳለፍኩ፣ ችግሮችን እንዴት መፍታት እንዳለብኝ የረዱኝ ብዙ ልምዶች አሉ፤ ከሰዎች ጋር  መግባባት፣ ትዕግስት፣ ጽናት፣ ይቅር ባይነት፣ትሁት፣የፍቅር ግንኙነት፣ የሥራ ሥነ ምግባር ፣ጊዜን በአግባቡ መጠቀም፣ለሥራ ቦታ ክብር በመስጠትና በመሳሰሉት ነገሮች ጠቃሚ ልምዶችን መውሰድ ችያለሁ።  በተለይ አንዳንድ ሥራን በጋራ  ለመሥራት እና እንዴት ጥረት ማድረግ እንዳለብ  ልምድ ወስጃለሁ።
ከጎረቤቶቻችን ጋር ተከባብረን እና ተፋቅረን ነው የምንኖረው  ማህበራዊ ኑሮ ላይም  በሀዘንም በደስታም ተሳስቦ ተዛዝኖ መኖርን እናውቅበታለን ለምሳሌ በሀዘን ወቅት የሰፈር እድር ተብሎ በሚጠራ ተቋም  አንድ ተወካይ ሰው ስለ አረፈ ሰው ማንነት እና መች እንዳረፉ በዝርዝር በመናገር ጡሩምባ ይዞ በየሰፈሩ እየዞረ የሰፈሩ ሰው እንዲሰማ እና እንዲቀብር ይለፍፋል  ከዛም ሰው በየጎረቤቱ እየተጠራራ ሄደው ያረፈውን ሰው ቤተሰብ በማገዝ አበሮ በማዘን ቀብረው ይመለሳሉ  ከዛም ቀን ጀምሮ በእድሩም ይሁን በግል አየሄዱ ማስተዛዘን ብቸኝነት እንዳይሰማም አብሮ እያጫወቱ በማደር ሀዘን እንዳይበረታ ያስተዛዝናሉ ማህበረሰባዊ  ኑሮችን ከብዙ በጥቂቱ ይህን ይመስላል
አው በስራፈጠራ በጉልበት ስራ
አወ አባቴ ነው በሰአቱ ተረድቸዋለሁ ቆይቶም ሲጠቅመኝ ይኖራል
በማህበረሱ ውስጥ አሉ
ስልክና ላፕቶፕ
 ለኢንተርኔት ፣ ለፅህፈትና ሪሰርችና ፕሮፖዛል ለመስራት አጠቀማለሁ
ቤተሰብ ከቤተሰብ ሽምግልና መላክ
እንክብካቤና ድጋፍ። ብሬን፣  ኬን፣ውልቸር፣ ክራች፣ የምልክት አስተማሪ ወዘተ።
በአንድ ላይ ሰብሰብ በማለት ባህላዊ ክንውኖችን በመተግበር
ዛሬ ለሰዎች ጠቃሚ ትምህርቶችን ይይዛሉ ብለው የሚያምኗቸው ልዩ ታሪኮች ፣ ዘፈኖች ወይም ጥበባዊ አባባሎች አሉ? ምን ያስተምራሉ?አወ አሉ፦ታሪክ፦
ሁለት ለንግድ የተሰማሩ ሰወች ከባህር ማዶ ስራ ለመስራት አስበው ባህሩ ሳይውጠን በሰላም ሰርተን ከተመለስን ግማሹን ገንዘብ ላንተ እንሰጥሀለን ብለው ለፈጣሪያቸው ቃል ገቡ ከዚያ ባህሩን በሰላም ተሻግረው ሄዱ ከዚያ ሰርተው ሲመለሱ አንደኛው ሰውየ እኔ ገንዘቡን አላከፍልም አለ ሁለተኛው ሰውየ ነውር አይደል ቃል አይበላም በማለት ተናገረው አይ በቃ አልሰጥም አልሰጥም አለና መንገዳቸውን ቀጠሉ ባህሩን በመሻገር ላይ እያሉ ገንዘቡን አልሰጥም ያለውን ሰውየ ባህሩ ዋጠው ሁለተኛው ሰውየ ባህሩን በሰላም ተሻግሮ ቤቱ ደረሰ።
*መታመን ለራስ ነው ታማኝ እንሁን በማለት አስተላልፋለሁ።
አዎ በዕድሜ የገፉት ሰወች ጧሪ ከለላቸዉ ወጣቶቹ በገንዘብ፣በጉልበት፣ በእዉቀት ድጋፍ ያደርጉላቸዋል።
ቢቻል ሙሉ ምርመራ በየ6ወሩ ምርመራ ማድረግ
ለሙሸራዋ ቤተሰብ ባሏ የእጅ መንሻ ገንዘብ ይሰጣል
ማህበራዊ ሚዲያ፣ሬዲዮ እና ቴሌቪዥን መረጃ የማገኝባቸው መንገዶች ናቸው። ሬዲዮ እና ቴሌቪዥን በቅድሚያ የማምናቸው የመረጃ ምንጮቼ ሲሆኑ የተረጋገጠ እና ትክክለኛ የማህበራዊ ገፆችንም ለመረጃ ምንጭነት እጠቀማለሁ።
ቡና ይገዛል ፤ይታጠባል፤ብረት ምጣድ ላይ ይቆላል፤ይፈጫል፤ውሃ በበራድ ይጣዳል፤ሲፈላ ዱቄቱ ይጨመራል ከዛ ስኒዎች ይዘጋጃሉ፤ቡና ቁርስ እንደ ዳቦ፤እንጀራ፤ጥራጥሬ ያሉ ይቀርባሉ ቡናው ይቀዳል ቁርሱ ይቆረሳል ይሰጣል። ቡና እሚጠጡት  በዕለቱ ስላጋጠሟቸው ተግባራት ኢንፎርሜሽን እየተቀያየሩ ይጠጣሉ።ሲያልቅ ከመካከላቸው በእድሜ ትልቁ ይመርቃል ይለያያሉ።
በማህበረሰብዎ ውስጥ በየጊዜው የተለያዩ አስደሳች ለውጦች የሚታዩ ሲሆን እነዚህም ለውጦች ያካባቢውን ማህበረሰብ የሚያነቃቃ እና በጋራ የመስራት ባህልን ያዳብራሉ።ለምሳሌ የሰፈር አጥር በጋራ እንዲታጠር አድርጎ ዘበኛ በወር ደሞዝ በመቅጠር አካባቢው ከወንጀል እና ከሌብነት መከላከል ተችሏል።እንዲሁም ቆሻሻን ለማስወገድ በተደራጁ ማህበራት በየጊዜው በመክፈል ቆሻሻ በአግባቡ እንዲወገድ በማድረግ አካባቢው ከሽታ እና ከብክለት መከላከልና ለህፃናት መጫወቻ ምቹ የመዝናኛ አባቢን መፍጠር ተችሏል።
በመረጋጋት እና በመደማመጥ
አዎ፣ በኢትዮጵያ ቤተሰብ እና ማህበረሰብ ውስጥ የሚነገሩ በጣም ታዋቂ የሆነ አፈ ታሪክ የንግሥት እመቤት እና የሰሎሞን ዘር ነው። ይህ ታሪክ እንደሚያመለክተው ንግሥት እመቤት ከኢየሩሳሌም በመምጣት የአርአያ ልጅ ሚኒሊክን ለመፈለግ ወደ ኢትዮጵያ መጣች። እመቤት እና ሚኒሊክ የሰሎሞን ንጉሥ ዘር አርቆ የኢትዮጵያን ሥልጣኔ አስጀመሩ። ይህ ታሪክ ኢትዮጵያውያን ከጥንታዊ እና ኃያል ሥርወ መንግሥት እንደሚወርሱ የሚያሳይ ኩራት ነው። በተጨማሪም ይህ አፈ ታሪክ በብሉይ ኪዳን መጽሐፍ ቅዱስ ጥናት ውስጥ የተጠቀሰ ሲሆን ኢትዮጵያውያንን የሃይማኖት እና የታሪክ ባህላቸውን ለመግለጽ ያገለግላል ።
የአቻላቻ ስልጠና ነበር ጾታን የማይለይ ስለነበር የነበሩት ሰልጣኞች መሸማቀቅ ስለነበር ሁሌም ለጥያቄዎች ምላሽ በመስጠት አሸናፊ ነበርኩ።
በአብዛኛው የእድር ማህበራት በሳምንትና በሁለት ሳምንት አንድ ግዜ ይገናኛሉ። በሚገናኙበት ግዜ በብዛት የሚያወሩት ማህበራዊ ጉዳዮች ላይ ነው። ለምሳሌ፦ የታመመን ስለመጠየቅ፣የታሰረን ስለመጠየቅ፣የሞተን ስለመቅበርና ስለመጠየቂያ መዋጮ ይወያያሉ።
አዎ አሉ።በተለይ አባባሎች ናቸው።
መተባበርን የሚያስተምሩ
ድር ቢያብር አንበሣ ያስር።
ሀምሣ ሎሚ ለአንድ ሠው ሸክም ነው ለሀምሣ ሠው ጌጡ ነው።
ግጥም፦የቤተሠብ ፍቅርና ኩራት ያስተምራል።
ምንም ቢቸግረው ባይኖረውም ሀብት፤ ከደጃፍ ሲቀመጥ ደስ ይላል አባት።
ማህበረሰቡ ባህላዊ ልብሶችን ይጠቀማሉ በይበልጥ ደግሞ በበዓላት ይለበሳሉ እነዚህን ለመጠቀም በባህል የሚሰሩ የሽመና ጥበብ ይጠቀማሉ
- የመግባባት ፍላጎታቸው ይጨምራል::
- የማወቅ ጉጉታቸው ያድጋል::
- ነገሮችን የመገንዘብ እና የመመርመር አቅማቸው ከፍ ይላል::
- ፀባያቸው እየተስተካከለ እና ስነ ስርአታቸው ይጨምራል::
ምክኒያቱም ጤናማ የመዝናኛ ቦታወች የሰዎችን መንፈስ የሚያድሱ እና አዕምሮን የሚያረጋጉ ስለሆኑ። ሰወች በስራ ፣ ትምህርት ወይም አጠቃላይ በኑሮ ያለባቸውን ጫና እና ጭንቀትን በማስታገስ አዕምሮ እንዲታደስ እና የበለጠ ውጤታማ እንዲሆን ስለሚረዱ።
ወላጆች የቤተሰብ የስልክ አጠቃቀም ስምምነት ከልጆቻቸው ጋር በጋራ መፍጠር። ለምሳሌ፡ "ከመተኛት ሰዓት በፊት ስልክ መጠቀም የለም" የሚል ህግ መውጣት። 
ስለ ሚስከትለው ጉዳት እና ጥቅም በግልፅ መነጋገር እና ማውራት:: 
በስልኮች ወይም በቤት ውስጥ ባለው የWi-Fi ራውተር አማካኝነት አላስፈላጊ ወይም አደገኛ ድረ-ገጾችን ማገድ።
ልጆች በቀን ውስጥ ምን ያህል ሰዓት ስልኩን መጠቀም እንደሚችሉ መወሰን።
ለአነስተኛ ልጆች ስማርት ስልክ ከመስጠት ይልቅ ታብሌት ወይም ኮምፒውተርን በጋራ ቦታ እንዲጠቀሙ መፍቀድ።
ወላጆች አልፎ አልፎ በልጁ ፈቃድ ስልኩን በመውሰድ (ወይም በጋራ በመሆን) የተጫኑ አፕሊኬሽኖች፣ የሚታዩ ቪዲዮዎች ወይም የኢንተርኔት ታሪክ መመርመር።
ኘሮግራም አዘጋጃለሁ ። እያንዳንዱን ስራ በእቅዴ መሰረት አከናውናለሁ ። ቅድሚያ የሚሰጠውን ተግባር ቅድሚያ በመስጠት በቻልኩት መጠን በእቅዴ መሰረት ለማከናወን ጥረት አደርጋለሁ ።
አለመግባባቶችን በንግግር እንዲፈታ የግጭት መንሥኤዎችን ለይቶ በውይይት እውነተኛ መፍትሔ በመስጠት
አካላዊ፦የድካም ስሜት፤ፅዎታዊ ትንኮሣ፤አረፈደ ብል በመሮጥ ወደቆ መጎዳት ናቸው።
አእምሮአዊ፦ጉዳት የምንለው ከድካም የተነሣ ትምህርትን በደንብ አለመከታተል እና ተስፋ መቁረጥ ናቸው።
አካዳሚያዊ ፦ጉዳት የምንለው ትምህርትቱን አለመከታተል፤ጥሩ የፈተና ውጤት አለማምጣት ናቸው።
የማስታውሰው የተለየ ተፅዕኖ ያሳደረብኝ አስተማሪ የለም።
ልጆች ሲያድጉ የማስተምራቸው የመጀመሪያው መንፈሳፊነትን ነው:: በመንፈሳዊነት ውስጥ የሚካተቱት እናት አባትን ማክበር፣ የፈጣሪን ህግጋት መከተል፣ ታላላቆችን ማክበር እና አጠቃላይ የግብረ ገብ ትምህርቶችን መማር አለባቸው:: በመቀጠልም ትምህርት ከታች ክላስ ጀምረው በስርአት መከታተል እና መማር አለባቸው:: 

ልጆችን ማሳደግ የሚሰጠው ደስታ:-
 - ተተኪን ማፍራት እና ህይወትን ከኛ በተሻለ     ማስቀጠል መቻላችን ትልቅ ደስታ ይሰጣል::
- ልጆች አድገው ከኛ የተሻለ ግንዛቤ እና እውቀት እንዲሁም ምቹ የትምህርት እድል ማግኘት መቻላቸው  ደስታን ይሰጠናል::

ልጆችን ማሳደግ ከባዱ ነገር:-
- የማህበረሰብ እና የሀገር አለመረጋጋት፣ የዘረኝነት መባባስና የርስ በርስ ግጭቶች እንዲሁም የኢኮኖሚ ቀውስ መኖሩ ልጆችን ለማሳደግ ከባድ ያደርገዋል::
አደንዛዥ እፆችን መጠቀም የሰውነትን ክብደት መቀየር ፣ የግል ንፅህናን አለመጠበቅ ፣ ድብርት ፣ ጭንቀት ፣ የስራ ፍላጎት አለመኖር ፣ እራስን መጥላት እንዲሁም በህይወት መኖርን አለመፈለግ ስሜቶችን ያመጣል።እንደ ባህል የሚቆጠር ሳይሆን ነገርግን አካባቢየ ብዙ ሰው ጫት ይቅማል። ጫት መቃም ለጊዜው የስሜት መነቃቃት ቢፈጥርም በረጅም ጊዜ ለእፁ ጥገኛ በማድረግ የዕለት ተግባርን ያለ እፁ መከወንን አስቸጋሪ ያደርገዋል። በተጨማሪም የኢኮኖሚ ውድቀትን ፣ የቤተሰብ መበተን ፣ ስራፍላጎት መቀነስን ያመጣል።
በአካባቢያችን የምግብ አይነቶች ማለትም  የስጋ ምርቶችን ደሮ በግ ላም እና በሬ ቀጥታ ከአምራቹ አርሶ አደሮች የምንገዛው  ሲሆን ወተትና የወተት ተዋፅኦዎችን ቤትለቤት የሚሸጡ አርቢዎች ይሆናል አትክልትና ፍራፍሬዎችን  ሙዝ ማንጎ አቮካዶ ብርቱካን ሀባብ የመሳሰሉትከየገቢያ ማዕከላትእና ሱፐር ማርኬቶች የምንገዛ ሲሆን ሌሎች ጥራጥሬዎች የብዕርና የአገዳ ሰብሎችን ከቸርቻሪዎች የሚገዙ ሲሆን ድንች ቲማቲም ቃሪያ ጎመን የመሳሰሉት በየ ቦታው ካሉ ቸርቻሪ ጉልት ሻጮች ይገኛል የቤት ዕቃዎች እነ ቁሳቁሶች ከገቢያ ማዕከላት እንገዛለን
በአካባቢያችን ያሉ ወንዞች ወይም ጅረቶች ለተለያዩ ለሰዎች ጥቅም እየሠጡ ነው ከዚህ ውስጥ የተለያዩ ለምግብነት የሚውሉ ነገሮችን በመትከል ለህብረተሰቡ ያቀርባሉ ከነዚህም ውሰጥ የተለያዩ አትክልቶች ፍራፍሬዎችን በወንዙ አምርተው ለራሳቸው ሆነ ለማህበረሰቡ በመሸጥ እራሳቸውን ያስተዳድራሉ ከዚው ከእኛ አካባቢም ብዙ ግዜ እውሃ ስለማይገኝ በሬ ሆነ የተለያዩ ነገሮች የሚያረቡ ሰዎች ወደወንዝ ወዳለበት አካባቢ በመጠጋት ነው እራሳቸውን የሚያስተዳድሩ እነዚህ ወንዞች  የሚበክሉ ነገሮች በፋብሪካውች የሚወጡ ቆሻሾች በሰዎች ወደ ተፋሰሶች የሚለቀቁ ቆሻሻ ጽዳጅ የተለያዩ የምቱ እንስሳትን ወደ ወንዙ መጣል ናቸው እነዚህ ነገሮች ተጽዕኖ የሚያመጡት ለአምራች ሰዎች እና በወንዞች ለሚጠቀሙ ግለሰቦች ተጽእኖ  ያመጣል
በአካባቢያችን  ያሉ የተፈጥሮ እፅዋት መጥፋትና መመናመን  በዕለት ተዕለት ሕይወት ላይ አሉታዊ  ተጽዕኖ አሳድሯል ብየ አስባለሁ። ምክንያቱም የአካባቢያችን ስነ ምህዳር ውበት ሳቢነት  ገፅታ እንዲበላሽ  እንዲጠፋ ምክንያት ሁኗል። እንዲሁም በአካባቢው የአየር ንብረት ላይ ጉዳት አሰከትሏል ለምሳሌ ( በረሃማነት እንዲስፋፋ ፣ የሙቀት መጨመር ፣የአየር ንብረት መለዋወጥ አስከትሏል።  በተጨማሪም፣ ሰዎች ለሕክምና ይጠቀሙባቸው የነበሩ ባህላዊ እፅዋትን በቀላሉ ማግኘት ከባድ ሆኗል ብየ  አስባለሁ። ምክንያቱም እፅዋቶቹ የመጥፋት አደጋ ስለ ደረሰባቸው በቀላሉ ሊገኙ አይችሉም።
እኔ በምኖርበት አካባቢ ታላላቅ ሰዎች ወይም የሰፈር ሽማግሌዎች አሉ ወላጆቼ በፊት ከነበረው አንፃር ሲነግሩኝ በአካባቢያቸው በእድሜ ትላልቅ ሰዎች የሀገር ሽማግሌ እሚባሉ ሰዎች እንደነበሩ እና እነዚህ ሽማግሌዎች በማህበረሰቡ ትልቅ ቦታ አላቸው ማለትም በጣም ይከበራሉ እነሡ ሚሉት ሁሉ ተቀባይነት ያገኛል ለመጥቀስ ያክል የተጣላ የሚያስታርቁ በለቅሶ ወቅት መርዶ ሚነገር ሲሆን በቀስታ የሚያስረዱ ናቸዉ እንዲሁም ማግባት የሚፈልግ ሰው ሲኖር ወደ ሴቷ ቤተሰብ ሽምግልና ይላካሉ ይህ ስርዓት በፊትም ነበረ አሁንም ያለ ስርአት ነው።ልንረሳው ወይም ልናጣው የምንችለው አስፈላጊ እውቀት መከባበርን፣ነገርን መርምሮ መረዳትን፣ታዛዝነትን ነው።
የጡት ወተት ሕፃኑ ለመጀመሪያዎቹ ስድስት ወራት ይጠቀማል:: ሌላ ነገር አይጠቀምም:: ነገር ግን ሙሉ በሙሉ ይህን አይተገብሩትም:: ለልጃቸው የላም ወተት የሚሰጡ አሉ:: 
ሌላኛው ለልጅ እስከ ስድስት ወር የሚሰጠው የታሸገው የጣሳ የደውቄቱ ወተት እየተበጠበጠ ለህፃኑ ይሰጠዋል:: ይህ የሚሆነው ደግሞ ብዙ ግዜ እናቲቱ ወተት የላት ከሆነ አልያም እናት አልባ ከሆነ ነው:: 
ምንም እንኳን በጤና ባለሙያዎች የሚከለከል ቢሆንም፣ በአንዳንድ ቤተሰቦች ዘንድ የሚከተሉት ፈሳሽ ወይም ጠጣር ምግቦች ከስድስት ወር በፊት ሊሰጡ ይችላሉ። እነዚህም ቅቤ፣ ውሀ፣ ሻሂ… :: 
እነዚህን ነገሮች መስጠት የሕፃኑን ጤና ሊጎዳ ስለሚችል የማይመከር ልምምድ ነው።
አብዛኛውን ግዜ በጠና ባለሙያ የተጠና አመጋገብ ስራት ከጊዜ ወደ ጊዜ እየጨመረ ነው::
ወላጆች ልጆቻቸው በስልክ ላይ የሚያዩትን ነገር ለመቆጣጠር ቢሆን ጥሩ ነው ብየ ማስበው ልጆቻቸው እንዲጠቀሙ ሚፈልጉትን አስተማሪ ጌሞችን፣መዝሙሮችንናፊልሞችን ብቻ ክፍት በማድረግ ሌሎች አፕሊኬሽኖችን እና የሶሻል ሚዲያ ፕላት ፎርሞችን በቁልፍ ወይም በኮድ በመቆለፍ ልጅች እንዳያዩት ማድረግ ከዚህ በተጨማሪ ደግሞ ስልክ የሚያዩበትን ሰአት መወሰን ያስፈልጋል። ስለዚህ ይህን በማድረግ ልጆች አላስፈላጊ የሆኑ ነገሮችን እንዳያዩ መከላከል እና መጠበቅ ያስፈልጋል ይህን በማድረግ የልጆችን በስርአት የማሳደግ ሀላፊነቶችን መወጣት ይቻላል።
ህፃናት ማለት የነጭ ወረቀት አዕምሮ  ያላቸው ሲሆን በቤተሠብ ውስጥ የሚደሰጉ ማንኛውም  ጨዋታ እና ደስታ ይሁን ሌላ ነገር ህፃናት ይዘውት ነው እሚድጉ ስለዚህ በቤት ውስጥ  ያሉ ጨዋታዎች  ለውጨኛው አስተዋፅኦ  አለው ለምን ከቤት ልጆችን እምናሳያቸው ሥነምግባር  ጥሩ ከሆነ ለውጨኛው ወይም ከማህበረሰቡ  ጋር ያላቸው ግንኙነት  ጥሩ እና ቀላል  ይሆናል ነገር ግን ቤት ውስጥ እምናጫውታቸው ጨዋታ መጥፎ ከሆነ ከውጭ ያን ባህሪ ይዘውት  ይወጣሉ ስለዚህ መጀመሪ ቤት ውስት ጨዋታ  ጥሩ ነው