gheero-Leyu/leyu-amharic-gonder-dialect huggingface dataset:
ከቤት ውጭ የሚደረጉ ጨዋታዎች (በጣም አስፈላጊ)
ኳስ መጫወት
መሮጥና መከታተል 
ቡድን ጨዋታዎች (የቡድን ውድድር)
 መተባበርን እና ቡድን ስራን ያስተምራሉ
 መነጋገርን እና መስማትን ያበረታታሉ
 ሕግ መከተል፣ መጠበቅ (ተራ መጠበቅ) እና መጋራት ያስተምራሉ
 ስሜት መቆጣጠር (መሸነፍን መቀበል፣ መሸነፍ እንዴት መሆኑን) ያግዛሉ
 ከቤት ውስጥ የሚደረጉ ጨዋታዎች 
የሚና ጨዋታ (እናት–አባት፣ ሐኪም–ታካሚ)
ቃላት እና ንግግር ክህሎት ያሳድጋሉ
መጋራትና መተባበር ያስተምራሉ
 የመሳሪያ ጨዋታዎች (ሞባይል/ታብሌት)
 ከመጠን በላይ ሲሆኑ የማኅበራዊ መስተጋብርን ሊቀንሱ ይችላሉ
በብቻ ሲጫወቱ ከሌሎች ጋር መገናኘት ይቀንሳል
በቤተሰቤ ዉስጥ እቃወችን ነገሮችነ እና ቤት ዉስጥ ያሉ ሰወችን መንከባከብ የቀን ተቀን ሃላፌነቴ ነዉ።
ለየት የሚያደርገው በጥሩ የአየር ፀባይ የበቀለ እና ተፈጥሯዊ ሂደት የጠበቀ መሆኑ። አዎ ለምሳሌ ነጭ ሽንኩርት፣ዝንጅብል፣ ኮረሪማ፣ቁንዶ በርበሬ፣ሰናፍጭ ይገኙበታል።
በማህበረሰባችን የሚመረቱ የእንጨት ስራዎች ለምሳሌ አልጋ፣ የስኒ መደርደሪያ ፣ ገበጣ መጫወቻ፣
 በማህበረሰባችን የሚመረቱ የሸክላ ስራዎች ለምሳሌ ድስት ፣ ምጣድ ፣
ተወልጀ ያደኩት ደቡብ ጎንደር ደራ ወረዳ ደወል ቀበሌ ነው።ያደኩት ከእናቴ እና ወንድም እህቶቸ ጋር ሲሆን አንደኛ ደረጃ ትምህርት የተማርኩ ደወል ነው,ሁለተኛ ደረጃ ትምህርቴን የተማርኩ አንበሳሜ ሲሆን ከደረጃ 1እስከ ደረጃ 5 በ አይቲ ሰርቪስ ማናጅመንት  የጨረስኩ ባህርዳር ፓሊ ቴክኒክ ኮሌጅ ነው።
የድምፅ መልዕክቶች  ወይም ፅሁፍች ሆነዉ  ከኔ በቅርበት ያሉ ሰዎች ሊያደርሱት ይችላሉ
አከባቢውን ጵዱ እና ማራኪ በማድረግ የስፖርት ማዘውተሪያን በማሰራት፣የስራ እድሎችን በመፍጠር መቀነስ ይቻላል።
ባህላዊ ህክምናዎች ያልተመጣጠነ መዳሀኒት መዉሰድና መታመም አጋጥሞኛል
አዎ አሉ የማህበረሰቡን ፀጥታ በመጠበቅ እና ፅዳት በማፅዳት ያልተከፈሉ የመብራት እና የውሃ ቢል በየቤቱ እየዞርኩ በመክፈል ገንዘብ መቀበል
አዎ ለምሳሌ ከሀዘንተኛው ቤት ለ10 ቀን አብሮ መቀመጥ
ሁሌም ከአመት እስከ አመት ብዙ ለውጦች ይኖራሉ። ለምሳሌ የዝናብ ሁኔታው ከባድ በሆነበት ጊዜ ብዙ ህብረተሰብ በጎርፍ እንዲሰቃይ ሆኗል።ከአካባቢያቸው ተፈናቅለዋል የቤት ቁሳቁሳቸው በጎርፍ ተወስዷል።በአጠቃላይ በማህበራዊ ኑሯቸው ተጎድተዋል። በሙቀት ጊዜም የአየር ንብረት ከባድ ይሆናል ።አሁን ላይ ሁሉም ነገር ቴክኖሎጅን የያዘ በመሆኑ ሁሉንም የአየር ንብረት መቆጣጠር እና የተለያዪ አማራጮች መፍጠር እንድንችል አድርጎናል። በበጋ ምን አይነት ሰብሎችን ማብቀል እንዳለብን የግድ ክረምትን ጠብቀን መሆን የለበትም እርከን በመስራት ወራጅ ውሀዎችን በመገደብ እንድንጠቀም አድርጎናል።
በገና ጨዋታ በፈረስ ጉግስ እና የኳስ ጨዋታ አሉ ከነዚህም ጨዋታዎች ዉስጥ የኳስ ጨዋታ ይጠቀሳል ህጎችም የሚጫወቱበት በአጠቃላይ 90ደቂቃ ይፈጃል ግማሽ ጨዋታ 45 ደቂቃ ነዉ ከተጫወቱ በኋላ የ15 ደቂቃ እረፍት አለዉ በማንኛዉም ደቂቃ ተጫዋች የመቀየር መብት አለ የባከነ ሰአት ካለ ይጨመራል አንድ ቡድን 11ተጫዋቾችን ያሰልፋል አስሩ መሀል ሜዳ ሲጫወት አንዱ ደግሞ በረኛ ይባላል ሆን ብሎ የተቃራኒተጫዋቾችን ከተጎዳ ከጨዋታዉ እስከ መባረር ቅጣት ይቀጣሉ ቀይ ካርድና ቢጫ ካርድ አሉ በነዚህ ካርዶች በመጠቀም ተጫዋቾች ሲያጠፉ ይቀጡበታል አንድ የመሀል ዳኛ አለ በዳርና በዳር ተጫዋቾች የጨዋታዉን ህግ እንዳይጥሱ የሚጠብቁ አራጋቢ ዳኞች በሁለት ገጥ ይቆማሉ 
የኳስ ጫዋች የሚጠቀሙበት ቁሳቁሶች ኳስ ፣ ሰፊሜዳ ፣ማልያ ፣ ታኬታ ጫማ እነዚህን በመጠቀም መጫወት ይቻላል
በጣም አስፈላጊ ነው። ምክንያቱም የበዓላት ጊዜያት ከሌሎች ጊዜያቶች ለየት ስለሚል ብዙ ዘመድ አዝማድ በስራ እና በቤተሰብ ተራርቆ የቆየ መገናኛ መንገድ ነው። የአመጋገብ ስርዓቱ፣ ጨዋታው ለየት ያደርገዋል።ስለዚህ በዓልን ቤተሰብ ጋር ማሳለፍ ደሰረ የሚል ጊዜና ደስታን ይፈጥራል።
አዎ
ፍፁም አክብሮት በመስጠት በመንከባከብ
በቁጥር ለመግለፅ በጣም አስቸጋሪ ነው ነገር ግን በአብዛኛው ጊዜ ሚገናኙት እንደ አሰፈላጊነቱ ስብሰባ ሲኖር እና የሞተ ሰው በሚኖርበት ጊዜ።በስብሰባው ወቅት ሚከናወኑት ነገሮች አዲስ አባል ሲኖር ያንን እንዲገባ ፍቃድ ለመስጠት ፣የመዋጮ ብር ጭማሪ ካሰፈለገ ስለሱ ለመወያዬት ፣አዲስ ሊቀመንበር ለመምረጥ ከአሁን በፊት የነበረው ሊቀመንበር በደንብ መምራት ማይችል ከሆነ እና ያንን ለመስራት ፍቃደኛ ካልሆነ፣እሚያሰፈልጉ እቃዎችን ለምሳሌ፦ሰሀን፣መጠጫ፣ድንኳን እና ወንበሮችን ለመግዛት እና እርዳታ ሲኖር ያንን ለማገዝ ይሰባሰባሉ።
በሚኒሚዲያ እና ትምህርትቤቶች ወላጆችን በመመብሰብ በድራማ መልክ ማስተማር  በሙዚቃም ጭምር
እራሴን እጠብቃለሁ ቤተሰቤንም ማገዝ በምችለው ሁሉ አግዛለሁ
አወ በእኔ ህይወት ዉስጥ በጣም ጉልህ ሚና የተጫወቱ ብዙ ሰዎች አሉ ። ነገርግን ከሁሉም በላይ በእኔ ህይወት ውስጥ ትልቅ አስተዋፅኦ ያበረከተው አባቴ ነው። አባቴ ከልጅነቴ ጀምሮ እስካሁን ባለዉ ህይወቴ ሁሌም ከጎኔ ነው። እንድበረታ ፣ ወደፊት እንድራመድ ፣ ችግሮች ቢያጋጥሙኝ እንኳን ተስፋ እንዳልቆርጥ የሚመ ክረኝ አስተማሪየ እሱ ነው ። የሆነ ፈተና እንኳን ሲያገጋጥመኝ ቶሎ ብየ እማሰበው የእሱን ምክር እና ጥንካሬ ነው። ለዚህም በጣም አመሰግነዋለሁ ።
አብዛኛውን ጊዜ በየቀኑ ለምግብ እና የቤት እቃዎች ግዢዬን በአቅራቢያው ባሉ የገበያ ቦታዎች ወይም ሱፐርማርኬቶች እገዛለሁ።  እነዚህ ቦታዎች በተመጣጣኝ ዋጋ የተለያዩ ምርቶችን ያቀርባሉ, እና እዚያ አዘውትሮ ለመግዛት ምቹ ነው.  አንዳንድ ጊዜ፣ የሆነ ነገር በፍጥነት በምፈልግበት ጊዜ ከትናንሽ ሰፈር ሱቆች የተወሰኑ ዕቃዎችን እገዛለሁ።  ለትልቅ ወይም ለጅምላ ዕቃዎች፣ ወደ ትላልቅ መደብሮች መሄድ ወይም የመስመር ላይ ግብይት አገልግሎቶችን መጠቀም እመርጣለሁ፣ ይህም ጊዜን እና ጥረትን ለመቆጠብ ይረዳል።
አሉኝ።አብዛኛዉን እንደኔ ተመሣሣይ አሰተዳደግና አመለካከት ነው  ያላቸዉ
" ዋናው ጤና ነው ሌላው ሁሉ ይርሳል::" ይህን አባባል በተደጋጋሚ ብሰማውም በቤተሰብ እንደምክር ከወሬ መሀል ቢሰነዘርም ልብ ብየ አትኩሮት ሰጥቸው አላውቅም ነበር። ነገር ግን ከቆይታ በኃላ እድሜየም ሲጨምር እንዲሁም በተለያየ አጋጣሚ ሰወችን ሳገኝ ትንሽ በሚባሉ ስህተቶች እንዲሁም በቀላሉ መቀረፍ በሚችሉ ችግሮች እና ምክኒያቶች ሰወች ጤና አጥተው ከትምህርት እና ከስራ ሲቀሩ አይቻለሁ። በመሆኑም ጤናን መጠበቅ አስፈላጊ እንደሆን ተረድቻለሁ።
እሚያጠቃልሏቸው ነገሮች ዕለታዊ መረጃ፣የአየር ንብረት፣ስፖርት፣ቢዝነስ እና የመዝናኛ ዜናዎችን።እማደርስበት መንገድ ደግሞ በጽሑፍ እን በድምፅ ነው።በጽሑፍ እማደርግበት ምክንያት መስማት የተሳናቸው ሰዎች በድምፅ የቀረበውን ዜና ሊያደምጠው ስለማይችል አንብቦ እንዲረዳው።በድምፅ እሚሆነው ደግሞ ለምሳሌ ማየት የተሳናቸውን ሰዎች በማሰብ
በማሰብ።በዚህ ዜና ውስጥ ማካትታቸው ርዕሶች የኑሮ ውድነት፣የሀገራችንን የሰላም ሁኔታ፣የአየር ፀባይ እና የመሳሰሉትን ነገሮችን አካትታለው።ማን ሊያደርሰው ይችላል ለሚለው ደግሞ አኔ በአውታር መረብ ላደርሰው እችላለው ወይም ደግሞ በጋዜጣ እና በቴሌቪዥን እሚያስተላልፍልኝ ሰው እፈልጋለሁ።
ያለእድሜ ጋብቻ የቤት ውስጥ የስራ ጫና የቤተሰብ ሀላፊነት የንሮ ጫና  ጾታዊ ትንኮሳ የስራ አጥነት ችግር  የአቻ ግፊት
በእኛ አካባቢ ያሉ ክሊኒኮች እና ሆስፒታሎች ለአካል ጉዳተኞች ሙሉ በሙሉ በሚባል ደረጃ ተደራሽ አይደሉም። ተደራሽ ከማይሆኑባቸው ምክንያቶች ውስጥ መውጫ መውረጃ ደረጃዎች መኖር፤ፎቅ ላይ ወጥቶ አገልግሎት ማግኘት፤ቅድሚያ ለአካል ጉዳተኞች አለመስጠት፤መስማት ለተሳናቸው አስተርጓሚ አለመኖር፤መንቀሳቀስ ለማይችሉት ጉዳተኞች እረዳት አለመኖር።ስለዚህ ተደራሽ እንዲሆኑ ሁሎቹም የህክምና ተቋማት ሲገነቡ ግራውንድ ወለል ላይ ብቻ ቢሰሩ፤ቅድሚያ ለአካል ጉዳተኛ ቢሰጥ፤አስተርጓሚ ቢቀጠር፤እረዳት ቢኖር።
1. በትምህርት ቤት የአካባቢ ጥበቃ ክበቦች ማቋቋም እና መሳተፍ
ወጣቶች በትምህርት ቤቶቻቸው ውስጥ የአካባቢ ጥበቃ ክበቦችን በመመስረት ፣ የተፈጥሮ ሀብትን።
2. የጽዳት ዘመቻዎች (የአካባቢ ንፁህነት)
የአካባቢ መንገዶች፣ የውሃ ጎታዎች፣ ትምህርት ቤቶች እና ሌሎች
3. አትክልት መተከልና የመንገድ ጎኖች መዋበን
የአካባቢዎቻቸውን ምልክት እና ውበት ለማሳደግ እንደ ትምህርት ቤት ወይም አካባቢ የአትክልት ሥራዎችን መስራት እና መጠበቅ ይችላሉ።
4. የማህበረሰብ ዝግጅቶች ላይ መተካት
ወጣቶች የአካባቢ ጥበቃ ዝግጅቶች
ሀገራችን ውስጥ ብዙ ጠቃሚ እና አስተማሪ ወጎች እና ባህሎች ያሉን ሲሆን ከአካባቢ አካባቢ የተለያዩ ሲሆን እኔ ባደኩበት አካባቢ የዘመድ ግንኙት የሚባል በአመት አንዴ የዝምድና ትውውቅ የሚደረግበት ፕሮግራም ላይ ዘመድ አዝማድ ከተለያየ ቦታ ተሰባስቦ የቤተሰባቸውን የዘር ሀረግ አመጣጥ እና የፈፀሟቸውን አስደናቂ ታሪክ ለልጆቻቸው የሚያወጉበት እና ባህላቸውን ለልጆቻቸው የሚያወርሱበት መንገድ ስለሆነ ይህ ድንቅ የባህል ቅብብሎሽ ለቀጣዩ ትውልድ ተጠብቆ ሊቆይ ይገባል።
ፋሲል ግንብ አለ ፋሲል ግቢ ወይም ነገስታት ግቢ በጎንደር ከተማ የሚገኝ የቤተ መንግስታት ግንቦች ስብስብ ነዉ ግቢዉ የተመሰረተዉ በ1628ዓ.ም በአፄ ፋሲለደስ ነበር ማቀባበያ የሚሰኘዉ የግቢዉ አጥር 900ሜትር ርዝመት ሲኖረዉበዉስጡ 70,000ስኩየር ሜትር የመሬት ይዞታ ያካልላል አፄ ፋሲለደስ የመጀመሪያዉና ታላቁን ግንብ ያሰሩ እንጂ ከርሳቸዉ በኋላ የተነሱ ነገስታትም ለ220ዓመታት የየራሳቸዉ ህንፃ በመስራት ቦታዉ በቅርስ እንዲዳብር አድርገዋል በግቢዉ የመጨረሻዉን ህንፃ ያሰራቸዉን ንግስት ብርሀን ሞገስ ነበረች 
12በሮች አሉት እነሱም
1.አደናግር በር
2.ጃንተከል በር
3.ራስ በር
4.እቃ ግምጃ ቤት
5.እርግብ በር
6.ወንበር በር
7.አዛዥ በር
8.እንኮዬ በር 
9.ኳሊ በር
10.ቀጭን አሽዋ በር
11.ባልደራስ በር 
12.እምቢልታ በር
በመባል ይታወቃሉ
ከመደበኛ የሕክምና እርዳታ በፊት በአካባቢያችን ባህለዊ፣ ዘመናዊና ተለምዷዊ ህክምናወች ይሰጣሉ።  ባህላዊ ህክምና የምንለዉ በእፅዋት በዛር እንዲሁም  ከጥንት በመጡ የህክምና ጥበቦች የምንጠቀመዉ ነዉ። ሁለተኛዉ ደግሞ ዘመናዊ ወይም የመጀመሪያ እርዳታ(ፈርክት ኤድ) የምንለዉ ነዉ ይህም ጅቢ ማድረግ ወዘተ ናቸዉ። ተለምዳዊ የሆኑት ሰዉ ታሞ እራሱን ሲስት ስኳር ማቃም  ክርቢት ማጨስ ወዘተ ናቸዉ ። ደግሞም ፀበል በመጠመቅ ተፈጥሮአዊ በሆነ መልኩ ፍል ዉሃ በመጠቀም ናቸዉ። ይህም ሰዉ ደም ፈሶት እራሱን በሚስትበት ጊዜ ከፍተኛ ጉዳት እንዳይደርስበት ከመጠበቅ እረገድ ከፍ ያለ ድርሻ ይወስዳል እንዲሁም ለዋናዉ ህክምና የመጀመሪያ እርዳታ ከፍተኛ ጥቅም አለዉ።