gheero-Leyu/leyu-amharic-gonder-dialect huggingface dataset:
በህይዎት ዘመኔ የተለያዩ ስህተቶች ያጋጠሙኝ ቢሆንም እነዚያን ችግሮች ለመወጣት እና ድጋሜ ችግር ውስጥ ላለመግባት ካለፉት ስህተቶች  በመማር ለቀጣይ ሂወቴ ትልቅ ስንቅ ሆኖኛል እንዲሁም ጠንክሬ በመስራት በፊት ከነበረኝ ህይወት እንድለወጥ አግዞኛል።ከዚህ ተሞክሮ በመነሳት ለጓደኞቸ እኔ በፊት በሄድኩበት መንገድ እንዳይሄዱ እና ጠንክረው እንዲሰሩ በየጊዜው ትምህርታዊ ምክር  እሰጣቸዋለሁ።
ሰምቸ አቃለሁ  በገጠሩ  ማህበረሰብ  ያሉ እናቶች ቶሎ አገልግሎት አያገኙም መፍትሄ የሚሆነው በየ አከባቢው ጤና ጣቢያ ቢኖር   እና ሌሎች አገልግሎቶች ቢኖሩ ጥሩ ነው
እርግጠኛ ነኝ፤ በቤተሰባችን ውስጥ እያንዳንዱ ሰው በሚከተሉት ልዩ ባህሪያት ይታወቃል፡-

አባቴ በጣም የተረጋጋ  እና ጠንካራ አለቃ ነው። ውሳኔ ሲያስገባ ሁሌ ጥሩ ምክር ይሰጣል።

**እናቴ** ግልጽ የሆነች እና አፍቃሪች ናት። ቤቷን በፍቅር ትያዘው እና ለሁሉም እርዳታ ትደርሳለች።

**ትልቁ ወንድሜ** ተሳሳቂ እና ቀልደኛ ነው። ማንኛውንም ሁኔታ በቀላሉ በሚስጥር ያቃልለዋል።

**ትንሹ እህቴ** በጣም ፈጣሪ እና አስተያየት የምትሰጥ ናት። ሁል ጊዜ አዲስ ሀሳቦች አሉት።

**እኔ** ደግሞ አዘጋጅ እና ሰላማዊ እንደ መሃከል ይታወቃለሁ። ቤተሰቡን ያስተባብራል እና ሰላም ይፈጥራል።

ይህ ልዩነት ቤተሰባችንን የበለጠ ያስተባብራል እና ልዩ ያደርገዋል።
በአካባቢያችን እንደ ወረሽኝ ያለ በሽታ ተፅዕኖ ለመቋቋም ከዚህ በፊት የተጠቀምናቸው የማህበረሰብ ድገፍ መንገዶች :-   የማህበራዊ  መረጃ መጋራት፡ በአካባቢ መሪዎች፣ እምነታዊ ተቋማት እና የጤና ሰራተኞች ትክክለኛ መረጃ ማስተላለፍ።
እርስ በእርስ መርዳት፡ ለደካማ ቤተሰቦች ምግብ፣ መድሃኒት እና ዕቃ ማቅረብ።
የአካባቢ ቡድኖች አደራጀት፡ የወጣቶች ወይም የእናቶች ቡድኖች ተግባራዊ ድጋፍ እንዲሰጡ ማደራጀት።
የንጽህና እና መከላከያ ልምዶች፡ የእጅ መታጠብ፣ ንጽህና መጠበቅ እና ተገቢ ርቀት ማስተማር።
ስነ-ልቦናዊ ድጋፍ፡ ፍርሃትን እና ጭንቀትን ለመቀነስ መነጋገርና መደጋገፍ።ከዚህ ተሞክሮ ያገኘነው ቃሚ ትምህርቶች
አንድነት ኃይል ነው፡ ማኅበረሰብ በአንድነት ሲሰራ ችግኝ መቋቋም ይቻላል።
ትክክለኛ መረጃ አስፈላጊ ነው፡ ሐሰተኛ ወሬ ፍርሃትን ይጨምራል፤ የታመነ መረጃ ግን መመሪያ ይሆናል።
ሰው በጥልቅ ሀዘን ዉስጥ ሲሆን ማስተዛዘን ከጎኑ መሆን በሀሳብም በጉልበትም መርዳት ምን እንደሚያሰፈልገው መገንዘብ እና ማገዝ
እኔ አባል አይደለሁም ቤተሰቦቸ ናቸዉ በአካባቢያችን ሀዘን ሲደርስ  እንድንኳን ወንበር የተለያዩ መዋጫዎችን አዋጠን ከጎናቸዉ ሁነን ማፀናናት ለደስታም እንዲሁ እቃዎችን አናሟላለን
መጀመሪያ ላይ የሚያስፈልጉኝን መሠረታዊ ነገሮች እገዛለሁ ከዛ ቀሪውን ገንዘብ ለመቆጠብ እሞክራለሁ። በየጊዜው ባይሆንም በአገየሁት አጋጣሚ ሊሆን ይችላል። የምቆጥብበት ምክንያት ደግሞ ነገን የተሻለ ለመኖር
በቃል "በጣም አመሰግናለሁ"፣ "ዋጋ የሌለው እርዳታ ነው" በማለት በግልፅ አውጋለሁ።
2. በትሁት ተግባር (Humble Action) - እኔም ሌሎችን በተመሳሳይ መልኩ ለማገዝ እሞክራለሁ።
3. የመልካም ምሳሌ ሆኜ የእነሱን ትሁት ባህሪ በማላገጥ ለሌሎች እየጠቀምኩ እነግራለሁ።
4. በፅሁፍ ለሚገባው ጊዜ አመሰግናታቸውን የሚገልጽ መልዕክት በመጻፍ ማሳየት።
ማጠቃለያ፡ ዋነኛው ምስጋናዬ ቃል እና ተግባር በመሆን ርዕሰ ባህሪያቸውን ማላገጥ እና መልካምነታቸውን ለማካፈል ራሴን ማቅረብ ነው።
የጤና ዜናዎች ለምን በጤና ጉዳይ መሰራትአለበት
አሁን ለዩ በሰጠኝ ስልጠና ኦላይን እንዴት ቢዝነስ እንዴት ማግኘት እንደሚቻል   እዉቀቅ አግንቻለሁ
በእኛ አካባቢ ያሉ ሰዎች ቁጣቸውን ወይም ብስጭታቸውን በሚከተሉት መንገድ ይገልጻሉ:- የፊታቸው ገፅታ ከሁልጊዜው በተለየ መንገድ ይቀያየራል ማለትም ከግንባራቸው ላይ የመኮማተር፤ቀረርቶ ማሽላላት ወይም ፉከራ ማሰማት፤ፉጭታ ፤ስሜታዊ ሆኖ መናገር፤ያበሳጫቸውን አካል መሳደብ እና መግደል፤እራስን ማጥፋት።ተቀባይነት ከሌላቸው የቁጣ አይነቶች የሚከተሉት ይገኙበታል፡-ስድብ፤ሰውን በአጠፋው መጉዳት ውይም መግደል፤እራስን ማጥፋት።ተቀባይነት ያላቸው የቁጣ አይነት ስሜትን ተቆጣጥሮ በሀሳቡ ላይ ተወያይቶ ችግርን መፍታት።
በሳምንት ከ5መቶ እስከ 7መቶ አወጣለሁ ።ልወስደው ያሰብኩት እርምጃ ብስክሌት መጠቀም ነው።
ከቤት ርቄ በአዲስ ቦታ ሞቅ ያለ አቀባበል ሳገኝ ደስታ፣ አክብሮት እና ተቀባይነት ይሰማኛል። ራሴን እንደ ቤቴ እና እንደ ተወደደ ሰው አስባለሁ።
አረግሬሳ ሚባል የባህል መድሀኔት ተጠቅሜያለው ለገረፍታ ደግሞ አሽሎኛል
በጣም ጥሩ ለውጥ ያሳያሉ የራሳቸው እና የቤተሠባቸው ሀላፊነት ይሠማቸዋል  ከሠወች ጋር የሚደርጓቸው ግንኙነት  ይጨምራል  ቨሀላፊነት  ይሰማቸዋል የአዕምሮ  እና የአካል ለውጥ ያሳያሉ።
የጎንደር ባህላዊ ጭፈራ ወይም ውዝዋዜ  ዋንጫ ልቅለቃ፣ደሮ ውሃ ሲጠጣ፤ ድስቅ
አወ መተጣጠብ ምግብ ማዘጋጀት እቅድ ማዉጣት ስራ መስራት ቁርስ፣ምሳ፣እራት ማዘጋጀት።
አራት ሰዓት እተኛለሁ ከመተኛቴ በፊት የተለያዩ ማህበራዊ ገፆችን ምን አዲስ ነገር እንዳለ ለማወቅ እጠቀማለሁ ምክንያቱም የማህበራዊ ገፆች ተጠቃሚ ስለሆንኩ
ታክሲ እጠቀማለሁ ነገር ግን ካለዉ የማህበረሰቡ አመለካከት እና የትራንስፖርት እጥረት አካል ጉዳተኞች በታክስ ወረፋ ለመያዝ በጣም እቸገራለሁ ቅድሚያም አይሰጥም
እንደ እህል፣ ጤፍ፣ በርበሬ እና የመሳሰሉት የምግብ ግዢዎቼን  በአካባቢየ ካሉ የገበያ ቦታዎች ወይም ሱቆች እገዛለሁ/አስገዛለሁ/ ። የቤት ዕቃዎችን በተመለከተ የቤት ዕቃዎች መሸጫ መደብሮች እገዛለሁ።
የአካል ብቃት እንቅስቃሴ በማድረግ፣ የተመጣጠነ ምግብ መመገብ ፣ በቂ ውሃ መጠጣት እና በቂ እንቅልፍ ለማተኛት ጤንነቴን ለመጠበቅ እጥራለሁ፡
በህይወቴ ላሳካውየምችለው ነገርወይም ግብ ለራሴ የሆነ ነገር  ፍጥር መሥራት ከተሻለ ነገር መድርስ  ስራመስራት ጠንክሮመሥራት
አዎ 
አሉታዊ ለውጦች 1.ግዴለሽነት 2.ለሰውልጆች አለመጨነቅ ወይም እኔ ከሞትሁ ሰርዶ አይብቀል አይነት አስተሳሰብ
አንድ ሠዉ, ጥሮ:ደክሞ :ታክቶ ተምሮ ስራ አለማግኘት እጅግ አሳፋሪ እና በጣም አሳዛኝ ሆኖ ይሠማኛል ምክንያቱም :ይሄ ልጅ የቤተሠብ እና የሀገር ውለታ ኖሮበት ራሱን እንኳን አልቻለም። 
ብሎም ይሄ ልጅ ከሱ ገንዘብ የሚጠብቁ ልጆች ይኖራሉ
 ማለት _ለምሳሌ ሚስት:ልጅ:እናት :አባት ስለዚህ 1ሰው: አደለም ስራ ያጣዉ ብየ አስባለሁ።ስለዚህ ይሄ_ ልጅ ለሀገርም ሸክም ሆኖ ተገኘ ማለት ነዉ። ለኔ ሚሰማኝ ስሜት በዚህ ልክ ነው።                   
በሌላ በኩልም እራስን መጣል ከሀሳብ ነፃ አለመሆንና
ለበሽታ መጋለጥ እና የመሳሰሉትን ስለሚያስከትል:
እንደ ሰወኛ ስሜቱ እሚከብድ ነው
እቁብ እሳተፋለሁ ለእኔ እቁብ ትርጉም አለዉ ምክንያቱም የሆነ ስራ ልሰራ ብድር ከፈለኩ ወይም ችግር ሲገጥመኝ ከእቁብ እበደራለሁ
በአካባቢያችን ያሉ የተፈጥሮ እፅዋት መጥፋት በዕለት ተዕለት ሕይወት ላይ ያሣደረው ተፅኖ ሠው ከቦታ ቦታ እዳይንቀሣቀስ፤ በከፍተኛ ሁኔታ የሙቀት መጨመር።ይህ ለውጥ በአካባቢው የአየር ንብረት ላይ ምን አስከትሏል ብየ ማስበው።ዝናብ ወቅቱን ጠብቆ እዳይመጣ ያደርጋል፤ወንዞች ቶሎ ይደርቃሉ ፤የከርሠ ምድር ውሀ መቀነስ፤እነዚን አስከትሏል ብየ አስባለሁ።አዎ አስባለሁ።ምክንያቱም ውሀ እጥረት ስለሚያጋጥም፤ፀሀይ በጣም ይጠነክራል።በዚህ ምክንያት አትክልቶች ቶሎ ይደርቁና አገልግሎት ላይ አይውሉም ይጠፋሉ።
አሁን ላይ ትልልቆች ሲገፉ ሲናቁ የሚናገሩትን መስማት አይደለም ማየት እራሱ የማይፈልግ ትዉልድ ነዉ ያለዉ እናም ግጭቶች እየሰፉ እየበዙ እየተበራከቱ ይገኛል። በድሮ ጊዜ ግን ያዉ ቤተሰቦቻችን እንደሚነግሩን ከሆነ ትልልቆች ተሰሚነት ነበራቸዉ ከሀሳባቸዉ አይወጡም ጠብም ሆነ ግጭት በአባቶች(በትልልቅ ሰወች) ይፈታል እናም አባቶቻችን ተስማምተዉ ተዋደዉ ተፋቅረዉ ይኖሩ ነበር። እናም አሁን ላይ የምናየዉ ግጭ፣ ሞት፣ ስደት እንዲሁም መከፋፋል ትልቆችን አለመስማት ግጭቶችችን በባህላችንና እና በአባቶች ትእዛዝ አለመፍታት የመጣብን ነዉ እላለሁ።
ወባ ጉንፋን በአካባቢው ዉስጥ የተቋሩ ዉሀዎችን በማፋሰስ ወይም በማፅዳት ትንኝ ሊስቡ የሚችሉ ቆሻሻዎችን በማፅዳት ሳሮችን በመንቀል አጎበሮችን በመጠቀም በጠቅላላ አካባቢዎችን ማፅዳት ያገኘነዉ ጥቅምና ተሞክሮ ከግል ንፅህና ጀምሮ መጀመሪያ ቤታችን አካባቢያችን በማፅዳት ቆሻሻዎችን አንድ ላይ በማቃጠል በአጠቃላይ የግልና የአካባቢ ንፅህናን መጠበቅ እንዳለብን ተሞክሮ የወሰድን ሲሆን አንድ ሰዉ ሲታመም ሀኪም በአካባቢው በሚገኘዉ ጤና ጣቢያ ሀኪም ያዘዘለትን መድሀኒት ሳያቋርጥ በመከታተል መዉሰድ እንዳለበት ተሞክሮ ወስደናል
የሴት ልጅ ጥቃት በቤት ዉስጥ ነዉ ማለትም በሰራተኛነት የተቀጠሩ ወይም የሚገቡሴቶች እና ህፃናት ልጆችን ፆታዊ ጥቃትን በማድረስ  በቤት ዉስጥ ይባስ ጎልቶ ይታያል  የሴቶችና የህፃናት ጥቃት ለመቀነስ ወይም ለመቅረፍ በተለያዩ በሶሻል ሚድያዎችን በመጠቀም ግንዛቤ መፍጠር ይገባል ለምሳሌ በቲክቶክ በዮትዮብ በፊስ ቡክ በኢንስታግራም በሬድዮ  በቴሌብዥን በተለያዩ አጫጭር ስልጠናዎች በተለይ ሴቶችን በማሳተፍ እራሳቸዉን መጠበቅ እንዲችሉና ሴቶችን መጠበቅ ሀገርን መጠበቅ ነዉና ልንጠብቃቸዉ ይገባል ግንዛቤ በመፍጠር የተለያዮ ጥቃቶችን መቀነስ ትምህርት የማይደርሱበትን አካባቢዎች በማዳረስ ጥቃቶችን  መቀነስ ይገባል  በነዚህ ነገሮች ግንዛቤ በመፍጠር የሴቶችና የህፃናትን ጥቃት ማስቆም ይቻላል ሴቶች ከማንም በላይ እንደሚችሉ ማሳየት ይገባል
ቀደምት ወላጆቻችን ዘመን ታላላቅ ሰዎች እንደ "የሚሄድ ቤተ መጻሕፍት" ይከበሩ ነበር፤ ቃላቸው ህግ፣ ምክራቸው የመጨረሻ ነበር። ግጭት ሲፈጠር ወደ ፍርድ ቤት መሄድ እንደ ነውር ይታይ ነበር። አሁን ግን ይህ ክብር ተሸርሽሮ ቦታው በመብት ክርክርና በዘመናዊ ህግ ተተክቷል። በዚህ ሽግግር ምክንያት የምናጣው ነገር ቢኖር፣ ዘመናዊው ህግ ሊሰጠን የማይችለውን "የማስታረቅ ጥበብ" ነው። ሽማግሌዎች በዳይና ተበዳይን አቀራርበው ልብን የመጠገንና ቂምን የማጥፋት ብርቅዬ እውቀት አላቸው። ይህን እሴት መዘንጋት ትዕግስትን፣ መደማመጥንና ማህበራዊ አብሮነትን አደጋ ላይ እየጣለ ነው።
በአካባቢው ያሉ ወንዞች ለልብስ ማጠቢያ፣ ለግል ንፅህና እና ለቆሻሻ ማስወገጃ በስፋት ያገለግላሉ።

ዋናዎቹ የብክለት መንስኤዎች የሚከተሉት ናቸው፡-

1) የፍሳሽ ቆሻሻ 

2) የኢንዱስትሪ ኬሚካሎች

3) የቤት ውስጥ ሳሙናዎች እና ፕላስቲክን የመሰሉ 

ይህ ብክለት በማኅበረሰቡ ላይ የፈጠረው ተፅዕኖ ከፍተኛ ነው፤ በዋናነትም ተላላፊ ውሃ ወለድ በሽታዎችን (እንደ ኮሌራና ተቅማጥ) በማስከተል የሕዝቡን ጤና ይጎዳል። የውሃ መበከል ንፁህ መጠጥ ውሃ የማግኘት ወጪን ስለሚጨምር የዕለት ተዕለት ኑሮን የበለጠ አስቸጋሪ ያደርገዋል።
አዲስ ለተወለዱ ህፃናት ብዙውን ጊዜ አዲስ ስም የሚያወጡሏቸው አያቶቻቸውን ነው አዲስ ስም የሚያወጧላቸው የሚነሱበት ማጣቀሻ መነሻ ሀሳቦች ከደስታቸው ጋር በተያያዘ በነገሮች በተፈጠረ ሁኔታዎች ማለትም በደስታም ምክንያትም ሆነ በሀዘንም ምክንያት እንዲሁም በዓላትን ምክንያትም በማድረግ ትርጉም ያላቸው ስሞች ሊያወጡላቸው ይችላሉ።   እንዲሁም እናት እና አባት ከህይወትአቸው ጋር ባሳለፉት ጥሩ እና መጥፎ አጋጣሚ በተያያዘ  አዲስ ስም ሊያወጡላቸው ይችላሉ ።  ካህናት ደግሞ አዲስ ስም ሊያወጡላቸው የሚወለዱበት ቀን በዓል ምክንያት በማድረግ እንዲሁም ጥምረተ ክርስትና በሚነሱበት ጊዜ በሚወጣላቸው ስም ሊጠሩ ይችላሉ።