gheero-Leyu/leyu-amharic-addis-ababa-dialect huggingface dataset:
በጣም አስፈላጊ ነው። የአካል ጉዳተኞች በጤና አገልግሎቶች ላይ የሚያጋጥሙት ችግር ብዙ ቦታዎች ውስጥ እየታየ ነው። በአብዛኛው አካባቢ ያሉ የህዝብ ጤና ጣቢያ ቦታዎች
 ለአካል ጉዳተኞች በአጠቃላይ አይበቃም፣ ነገር ግን አንዳንድ ማሻሻያዎች በተደረጉ አካባቢዎች ታይቶአል።
በአጠቃላይ ብዙ የጤና ተቋማት ተደራሽነት በመጀመሪያ ደረጃ ነው፣ ነገር ግን በመዳረሻ መድረኮች፣ በስልጠና፣ በቴክኖሎጂ እና በተገቢ አቀማመጥ መሻሻል ይችላል።
አካል ጉዳተኞች ሁሉ የጤና አገልግሎትን በእኩል መብት እንዲያገኙ እንዲሁ መዘጋጀት ያስፈልጋል።
ቤተሰባችን የስራ ድርሻዎችን በመከፋፈል ይደጋገፋል። አባቴ ቤት ውስጥ ልብስ በማጠብ፣ እቃ በመሸመት ወይም እናቴ በሰጠችው ዝርዝር መሠረት አስቤዛ መግዛት፣ የእኛን የልጆቹን የ ትምህርት ሁኔታ በመከታተል የራሱን ድርሻ ይወጣል። እናቴ ደግሞ ምግብ ማብሰል ህ ሕፃናቱን በመንከባከብ ድርሻዋን ትወጣለች። ታላቅ ልጆች ደግሞ ታናናሾችን በማስጠናት ፣ ትምህርት ቤት በማድረስ እንዲሁም ደግሞ ልብስ ማጠብ፣ዕቃ ማጠብ፣ ሱቅ መላላክ ፣ አልጋ በማንጠፍ እንዲሁም በሌሎች መሰል ስራዎች አቅማቸው በፈቀደ መልኩ ይደግፋሉ። አኔን በትምህርቴ ይደግፈኝ የነበረው ወንድሜ ትልቅ ተፅዕኖ አሳድሮብኛል።
በአከባያችን ዜና የምናገኝበት መንገድ ከሁሉም የመረጃ ምንጮች እናገኛለን ስለ ሀገራዊ ጉዳዮዩ
ከማህበራዊ ሚዲያ እና ራዲዮ እናገኛለን ስለ አካባቢያዊ ጉዳዮች ከሰው አፍ የሚመጡ መረጃዎች እናገኛለን ከታማኝነት አንፃር ራዲዮን አምናለሁ ምክንያቱም ከታማኝ የመረጃ ምንጮች መረጃ ሰብስበው ስለ ሚያስደምጡን ራዲዮን እመርጣለሁ።
ማህበራዊ ሚዲያ የማላምንበት ምክንያት ነፃ ስለሁኑ ማንም ተነስቶ ስለፈለገው ጉዳይ በፈለጉት መንገድ መረጃ ማስተላለፍ ስለሚችሉ ከታማኝ የመረጃ ምንጭ አንፃር ስለሚያጠራጥር አልመርጠውም ።
በቅርቡ መረጃ ያረጋገጥኩበት ምሳሌ ባይኖረኝም አንድ አስፈላጊ ጉዳይ የሚጋጩ ሪፖርቶችን ስሰማ ምን ማመን እንዳለብኝ የምወስነው እንደዚህ ነው :- እውነት ለመናገር ብዙ ሰዎች አንድ አይነት ሪፖችት ደጋግመው ሲነግሩኝ ቶሎ ብዬ ለማመን ይከብደኛል ምክንያቱም ይህ ሪፖርት ከ አንድ ዝም ብሎ ምንጭ መቶ ነገር ግን ብዙ ሰዎች እየደጋገመው ሊሆን ይችላል። ይልቁንስ የማደርገው 1. ምንጩ ከማን ወይም ከምን እንደመጣ ማረጋገጥ ምክንያቱም መርጃው ከሰው ፣ መፅሐፍ ወይም ከማህበራዊ ሚዲያ ነው ሊሆን ይችላል። 2. ከሰው ከሆነ የሰውየውን/ የሰትየዋን ማንነት እና ታማኝነት  አረጋግጣለው ምክንያቱም አንድ አንድ ጊዜ የሰው ልጅ ለራሱ ጥቅም ሲል የተሳሳተ መረጃ ሊያስፋፋ ስለሚችል።  ከዛም እነዚህ መንገዶች ተጠቅሜ የሪፖርቱን እውነተኛነት አረጋግጣለው።
በአሁኑ ጊዜ በአካባቢያችን የራሱ የሆነ አዎንታዊና አሉታዊ ተጽዕኖዎች አሉት። ዋና ዋናዎቹ ተጽዕኖዎች እንደሚከተለው ነው፦
የአየር ጥራት፦ የአቧራ እና የጭስ ብክለት ለተለያዩ የመተንፈሻ አካላት ህመም ምክንያት ይሆናል።
የውሃ መጥፋት፦ የመስመር የቧንቧ ውሃ በተደጋጋሚና ለረጅም ቀናት ይጠፋል።
ጫጫታ፦ ይህ በተለይ በትኩረት ለማጥናትና በሰላም ለመተኛት አስቸጋሪ ሁኔታን ይፈጥራል።

ሰዎች ለነዚህ ተግዳሮቶች የሚሰጡት ምላሽ
አካባቢን የማላመድ ጥረት፦ ሰዎች ትኩረት ለማድረግ ጸጥታ ወዳላቸው እንደ ቤተ-መጻሕፍት  ያሉ ቦታዎችን ይመርጣሉ።
ውሃ ማስሞላት፦ ሰዎች ባለ ትልቅ ታንከር መኪናዎችን በመጥራት ታንከሮቻቸውን ማስሞላት ነው።
የጋራ መፍትሄዎች፦ ማህበረሰቡ የአረንጓዴ አሻራ የችግኝ ተከላ እና የጽዳት ዘመቻዎች ላይ በንቃት ይሳተፋል።
አዎ። ለምሳሌ ጉንፋን ሲይዘን ወይም ብርድ ሲመታን ትኩስ ነገሮችን መጠጣት፣ ዝንጅብል እና ነጭ ሽንኩርት ማኘክ፣ እንዲሁም ማንኛውም አይነት በሽታ ሲገጥም ከእምነት (ሀይማኖት) ጋር የተገናኘ መፍትሄን ስንፈልግ ይስተዋላል።  እንዲሁም ለሆድ ህመም ወይም የምግብ አለመፈጨት ችግር ጤና አዳም፣ አዝሙድ ወይም ጥቁር አዝሙድ መጠቀም የተለመደ ነው። አንዳንድ ሰዎች ደግሞ በእፅዋት የተሰሩ ባህላዊ መድሃኒቶችን ያዘጋጃሉ፣ እነዚህም ለራስ ህመም፣ ለድካም ወይም ለቁስል ሕክምና ይጠቅማሉ ተብሎ ይታሰባል።
በእኛ በኢትዮጵያውያን ማህበረሰብ ውስጥ እጅግ  ሊለወጡ ከሚገባቸው ነገሮች አንዱ የንግግር እና ውይይት ባህልን እንዲሁም የሀሳብ መተማመንን እና ችግሮችን በሀይል ከመፍታት  ይልቅ በሀሳብ ልውውጥ ለመቅረፍ አለመቻላቸን ነው። ስለዚህ ችግሮቻችንን በሀሳብ ልውውጥ መፍታት መቻልን፤ በተረጋጋ እና የሌሎችን ሀሳብ በማዳመጥ እንዲሁም አሳማኝ ማስረጃዎችን በማቅረብ ተቃራኒ ሀሳብን መርታት መቻል ወይም ደግሞ መረታት እና ከእኛ ተቃራኒ የሆነ ሀሳብን መቀበል መሸነፍ እንዳልሆነ በማሳመን የእኔ ሀሳብ ብቻ ይደመጥ የሚለውን አስተሳሰብ በማህበረሰቤ መቀየር እፈልጋለሁ።
የሌላ ሰው ቤት በእንግድነት ስሄድ ለተቀባዮቹ እና ለቤተሰባቸው ያለኝን አድናቆት እና አክብሮት ለማሳየት በመጀመሪያ በጊዜ ለመድረስ እሞክራለሁ። ዘግይቶ መሄድ አክብሮት እንደማይሆን ስለሚታወቅ ሳያረፍዱ መድረስ አስፈላጊ ነው። ያው እንግዲህ በተረትና ምሣሌውም "ጠሪ አክባሪ ነው" ይባል የለ።
በተጨማሪም የሆነ ነገር እንደ ስጦታ ወይም እጅ መንሻ ለምሳሌ ፦ ፍራፍሬ ፣ ኬክ ፣ ድፎ ዳቦ እና የመሣሠሉ ነገሮችን ይዤ በመሄድ ያለኝን አክብሮት ለመግለጽ እሞክራለሁ።
በቤታቸው ውስጥም በተገኘሁበት ሰዓት የቤቱን ህግ እና ስርዓት ማክበር እጅግ አስፈላጊ ነው፤ ይህም በአክብሮትና በትህትና በመናገር፣ ከፍ ያለ ድምፅ ባለመጠቀም መሆን አለበት።
ወጣቶች ከገጠር ተነስተው ወደ ከተማ እንዲሰደዱ የሚያደርጓቸው ትልቅ ሕልሞች እና ተፅዕኖዎች ዘርፈ ብዙ ናቸው። ዋና ዋናዎቹን ነጥቦች እንደሚከተለው መመልከት ይቻላል፦
1. የተሻለ ትምህርትና ዕውቀት ፍለጋ
አብዛኞቹ ከፍተኛ የትምህርት ተቋማት (ዩኒቨርሲቲዎችና ኮሌጆች) እንዲሁም የቴክኒክና ሙያ ማሰልጠኛዎች በከተሞች የሚገኙ ናቸው።
2. የሥራ ዕድልና የኢኮኖሚ ጥገኝነትን ማስወገድ፦
በገጠር ያለው የሥራ ዕድል በአብዛኛው በግብርና ላይ የተገደበ ነው።
3. ከባህላዊ ጫናዎችና አስተሳሰቦች ነፃ መሆን :-
በገጠር ማኅበረሰብ ውስጥ ያሉ አንዳንድ ጥብቅ ባህላዊ ደንቦችና ልማዳዊ ድርጊቶች ወጣቶች የራሳቸውን ውሳኔ እንዳይወስኑ ሊያግዷቸው ይችላሉ።
በማህበረሰቤ ውስጥ በጣም የተደሰትኩበት የመዝናኛ ዝግጅት በአንድ የሀይማኖት በዓል ወቅት ነበር ፤ እሱም የእመቤታችን የቅድስት ድንግል ማርያም የልደት በዓል  ነበር። በዚያ ቀን ከጓደኞቼና ከቤተሰቦቼ ጋር ነበርኩ። በዝግጅቱ ላይ ዝክር፣ የሕብረት መዝሙር እና የተለያዩ ምግቦችና መጠጦች ነበሩ። ሰዎች በደስታ ፈጣሪን ሲያመሰግኑ እና ሲወያዩ ፣ ሲስቁ  ያለው አየር በጣም ያስደስት ነበር።
በተለይ የማይረሳኝ ያደረገው ሁሉም ሰው በአንድነት ተሰብስቦ ደስታን ሲካፈል ማየት ነበር። ያ ቀን ከምንም በላይ የፍቅር፣ የአንድነት እና የማህበረሰብ ቅርበት ስሜት ሰጥቶኛል።
ሁሌም የሆነ ችግር ሲያጋጥመኝ መጀመሪያ በጸሎት መንፈሴን አረጋጋለሁ።
​ከዛም ከተረጋጋሁ በኋላ ከተፈጠረው ስሜት ወጣ ብዬ ነገሩን በተረጋጋ አእምሮ በማሰብና መንስኤውን በማሰላሰል መፍትሔ ለመፈለግ እሞክራለሁ። 
ከዛ ችግሩ ከአቅሜ በላይ ሆኖ መፍታት የማልችለው ጉዳይ ሆኖ ካገኘሁት ደግሞ ከማውቃቸውና ይፈቱታል ብዬ ከማስባቸው  ሰዎች እርዳታ እጠይቃለሁ። ከዛ ከነሱ ጋር ሆኜ ያቃተኝን ነገር ሲፈቱት አያለሁ። እናም ችግር ሲፈጠር ይህን አካሄድ መከተል ሁሌም ውስጣዊ ሰላምንና ትክክለኛ ውሳኔን እንድወስን እድል ይሰጠኛል።
.አንድ ነገር መለወጥ ቢቻል የመድኃኒት አቅርቦትንና የአገልግሎት ፍጥነትን መለወጥ እመርጣለሁ።
  በደንብ እየሰራ ያለ (ጥሩ ጎን)
.የክትባትና የቅድመ መከላከል ሥራዎች
.የእናቶች ጤና ጥበቃ
  እየከሸፈ ያለ (ድክመት)
.የመድኃኒት እጥረት
.የአገልግሎት መዘግየት (ረጅም ወረፋ)
.የድንገተኛ አደጋ ምላሽ
  ጥሩ ምሳሌ፦ አንድ ልጅ ክትባት የሚወስድበት ጊዜ ሲደርስ የጤና ባለሙያዎች ደውለው ማሳሰባቸው ወይም በቅርብ በሚገኝ ጤና ጣቢያ በነፃ መከተቡ የሥርዓቱ ጥንካሬ ነው።
  ደካማ ምሳሌ፦ አንድ ታካሚ ከፍተኛ ሕመም አጋጥሞት ጤና ጣቢያ ሲሄድ፣ መድኃኒት ስለሌለ ከውጭ ግዛ ተብሎ ሲታዘዝለት፤ ገንዘብ ከሌለው ሕክምናውን ማቋረጡ የሥርዓቱ ድክመት ነው።
እኔ በመደበኛነት የምሳተፍባቸው የፕሮግራም ዓይነቶች፦ የተለያዩ የቤተ ክርስቲያን እና ትምህርታዊ ስብሰባዎች ናቸው። በዩኒቨርሲቲ ውስጥ በተለይ የክፍል ውይይቶች፣ የፕሮጀክት ቡድን ስብሰባዎች እና የላብ ክፍል እገኛለሁ። በእነዚህ ስብሰባዎች በቡድን ስራ ውስጥ እንደ አባል እና አንዳንዴ እንደ ሰብሳቢ እገኛለሁ፤ ሀሳብ መስጠት፣ ችግር መፍታት እና ስራ ማከፋፈል፣ ስራዎች መሰራታቸውን መከታተል የሚጠየቁ ኃላፊነቶች አሉብኝ።

በቤተክርስቲያን አገልግሎቶች ደግሞ በየሳምንቱ የኮርስ ጉባኤ መገኘት ፣ የአገልግሎት ክፍል ስብሰባዎች ላይ መገኘት ፣ ሀሣብ መስጠት ፣ ማስተባበር የመሰሉ ስራዎች ላይ እሣተፋለሁ።
እነዚህ ልምዶች ለእኔ ትርጉም ያላቸው ምክንያት የሰዎች ግንኙነት ማጠናከር፣ ኃላፊነት መማር እና በቡድን ስራ ውስጥ ችግኝ መፍታትን ማስተላለፍ ስለሚያስችሉኝ ነው።
አንድ ትርጉም ያለው ስኬት አዲስ ቋንቋ መማር ነው። ትጋትን እና የማያቋርጥ ጥረትን ይጠይቃል፣ ይህም ፈታኝ ቢሆንም የሚክስ አድርጎታል። ቋንቋውን መማራችን ከተለያየ ባህሎች እና ሰዎች ጋር እንድገናኝ አስችሎኝ ለመግባባት ብዙ እድሎችን ከፍቶልኛል። ይህ ስኬት ትርጉም ያለው ነው ምክንያቱም ግላዊ እድገትን ከማሳደጉ ባሻገር በተለያዩ ዳራዎች መካከል ያለውን ክፍተት ለማስተካከል ይረዳል። የበለጸጉ ግንኙነቶችን እና ልምዶችን በማንቃት ግንዛቤን እና መተሳሰብን ያበረታታል። ሂደቱ ጽናትን እና ከምቾት ቀጣና የመውጣትን ጥቅም አስተምሮኛል፣ አዳዲስ ክህሎቶች ህይወትን በእጅጉ እንደሚያበለጽጉ እምነቴን አጠናክሮልኛል።
ኢትዮጵያን ምግቦች ለየት ያደርጋቸው አካልን በንጥረ ነገር ነፍስን ደግሞ በትዝታ የመገንባት አቅማቸው ነው። የጤፍ እንጀራ (የጉልበት መሠረት)፦ በብረት (Iron) እና ውስብስብ ካርቦሃይድሬት የበለፀገ በመሆኑ ቀኑን ሙሉ ዘላቂ ኃይል ይሰጣል። ማዕድ ዙሪያ ተሰብስቦ የመብላት እና የ"ጉርሻ" ፍቅር ትውስታ አለው። የገብስ ምግቦች (በሶ፣ ቆሎ፣ ጨኮ)፦ በፋይበር የበለፀጉና ፈጣን ጉልበት የሚሰጡ ናቸው። የልጅነት ትዝታን የእናትነት እንክብካቤን እና የረጅም ጉዞ ጥንካሬን ያስታውሳሉ። የጥራጥሬ ምግቦች (ሽሮ እና ምስር)፦ ከፍተኛ የዕፅዋት ፕሮቲን የያዙ የጡንቻ ጥንካሬ ምንጮች ናቸው። የጾም ወቅቶችን የቤተሰብ አንድነትን እና የጋራ መደጋገፍን ትውስታ ያነቃቃሉ።
ጤናዬን ለመጠበቅ የአካል ብቃት እንቅስቃሴ አደርጋለሁ በቀን ለአንድ ስዓት እንቀሳቀሳለሁ የአካል ማሟሟቂያ እዛው ባለሀብት ዝላይ ማቀዝቀዣ እንቅስቃሴ ካረኩ በኋላ ሻወር እወስድና ሌላኛው ወሳኙ ነገር ምግብ ነው እንቅስቃሴ ብቻውን ዋጋ አይኖረውም ከሁሉም አስፈላጊ ንጥረነገር የተመጣጠነ በፕሮቲን ፣ቫይታሚን ፣በካርቦን ሀይድሬት የያዘ የምግብ አይነቶች በማዘጋጀት ሰውነቴን ጠገን አደርጋለሁ። 
አምሮዬን ከሀሳብ ከጭንቀት ነፃ  እንዲሆን ከጫጫታ፣ ከሙዚቃ ፣ሰው ከበዛበት ቦታ በመነጠል አእምሮ ሰላም እርጋታ እፈጥራለሁ።
የኢትዮጵያ ቅመማ ቅመሞች ልዩ የሚያደርጋቸው ዋነኛ ምክንያት ውስብስብ የሆነው የቅመማ ቅመም ድብልቅ እና የዝግጅት ዘይቤያቸው ነው፡-የተለያየ ጣዕም ውህደት: አንድ ቅመም ብቻ ከመጠቀም ይልቅ፣ በርበሬን፣ ሚጥሚጣን፣ ቆረሪማን፣ ዝንጅብልን እና ሌሎች ከ10 በላይ የሚሆኑ ቅመሞችን በማጣመር ልዩ የሆነ ባለ ብዙ ሽፋን ጣዕም መፍጠር።
​የመቁላት ሂደት: አብዛኛው ቅመሞች ከመፈጨታቸው በፊት ይቆላሉ (በደረቅ እሳት ይሞቃሉ)። ይህ ሂደት የቅመሙን መዓዛ በከፍተኛ ሁኔታ ከፍ ያደርገዋል እና ወጡን የበለጠ ጥልቅ  ያደርገዋል።
የቅቤ ጣዕም: ቅመማ ቅመሞቹ ወደ ወጡ የሚገቡት በቀጥታ ሳይሆን ብዙውን ጊዜ በንጥር ቅቤ አማካይነት ነው። ቅቤው በነጭ ሽንኩርት፣ በዝንጅብል እና በቆረሪማ ተውጦ በመዘጋጀቱ ለምግቡ ልዩ የሆነ መዓዛ እና ልስላሴ ይሰጣል።