Tarih

رساله مزك مقدمه سنده، ارباب اقتدارك مظهر معاوتی
اوله جغمزه دائر، بیان ایتدیکمز اميدى بعض ذوات كرامك احسان بیوردقاری اثرلر میدان فعله كتبر دیکیکی، شمدی به قدر برجوق جـدى اثرلريله عالم مطبوعاته زینتبخش اولان ش . سامي بك افـدی حضرتلری دخی زیرده درج صحیفه افتخار ایتدیکمز مدنیته دائر ایکی مقاله عالیه یی احسان ايدرك رساله مزك صحيفه لری تزیین سـوردقلرندن طولایی عرض شکرانه 
گندمزی مجبور بيليرز 
ام اسلاميه بيننده وقتیله اولدقجه مكمل بر مدنیت بولنمش اولدینی نه قدر شبهه سز ایــه، اومدنيتك خیلی زماندن بری منقرض بولنـدینی دخی اوقدر صحیحدر . هم بر در جهده منقر ضدر،که اومدنيتـك باشليحه مرکز لری بولنمش اولان بغداد، بخارا، هرات، قیروان کی بعض محللرك حال حاضرينه عطف نظر اولنسه، اومدنيتدن بوکون برنشان كور ينمك شويله

طورسون، اورالرده برقاج بعصر اول اویله بر مدنیت بولنمش اولديغنه اينانه بيلمك دخی مشکلجه در . حالبوكه تاريخ بزه او مدنيتك موجود بولنمش اولدیغنی، شبهه براقميه حق صورنده، خبر ويرديكنـدن اومدنيتـك تماميله منقرض اولديغنـه حكم اتمكلكمز طبیعيدر
بوانقراضك اسبابی آچیقدن و برصورت مجموعه ده کو۔ رینمیوب، بونلرك تشخيص و تعیینی آنجق احوال ماضیه و حاضره نك مقایسه سيله ووقوعات تاريخيه تك نظر تحقیق و مطالعهدن كير. لمسيله ممكن اوله بيلير . معلومدركه برسبيك تأثيرى متأثرك قوت مدافعه واستعداد قبولنه کوره اولور ؛ عالمده، كرك ايبلك وكرك قالق ايجون، كرك ايلريلمك وكرك كر يلمك ايجون، اسباب ووسائل هیچ بروقت اكسيك اولميوب، آنجق بونلر اكثر ياقوتلى مدافعه لره تصادف اتمكله، تأثيرلرني انفاذ ایده مزلر. مدنيت اسلاميه نك انقراضنه سبب اولان وقوعاتك بوتأثيرى مجرد اومدنيتك قوة مدافعه سنك ضعفيله انقراضه اولان قابلیت و استعدادی معاونشيله حاصل اوله سیلمشدر . بونك ايجون، اسباب انقراضك تحريسته كير يشمزدن اول، مدنیت اسلاميه نك اوصاف ذاتيه واحوال حقیقیه سی حقنده برقاج سوز سويلمکله، بومدنيتك انقراضنه اولان قابلیت و استعداد نیا کلاتمق ايجابايدبور . آنوریلر، کلدانيلر، مصریلر، یونانیلر کی امم قديمه مدنيتلر. ينك ونهايت مدنیت اسلاميه نك انقراضنه باقه رق، بوکونکی اوروبا مدنيتنك دخى بركون منقرض اولمسی احتمالی اوکنده قورقوب ديتر نيلير اولديغنى سيليرز ؛ آنجق بز بواحتمالي يك بعيد، 

و بوقورقویی نابمحل كوربيورز . بلکه بركون اولورکه پارس، لوندره، ويانه، نويورق کی هربری مدنیت حاضره نك برمر کزی اولان اوقوجه قصبهار آثار عتيقه مراقليلرينك محـال حفریاتی و یبانی حیوانار او جيلر ينك سيرگاهی اولور اعتقاد نده بولنمق، و بو قصبه لری نینوه یه. بابله، منفيسه قياس ايتمك ايجون، مدنیت حاضره ایله او وقتکی مدنیتلر بیننده کی فرقدن بخبر اولمق اقتضا ایدر . اواسکی مدنیتلر، مدنیت حاضرهيه نسبة"، رحم مادرده تشكل ايتمکده بولنمش جنينلر حالنده ایدی ، اوجنينلری اسقاط ايجون جزئی بر حال وسبب كافی ایدی ؛ بوگونکی مدنیت ایسه تشكل ايدوب طوغمش، بيومش وكندينه مالك اولمش برآدم حکمنده در . جنين والده سنك جزئی برقورقو وتلاشندن سقوط ايده ملير ؛ طوغمش بیومش اولان برجوجغه ایسه والده سنك وفاتى بیله محوی موجب اوله حق بر تاثیر ایده من اولا، بوكونكي مدنيتك طباعت، واپور، دمير يولى، تلغراف کی محافظلری واردر،كه بونلرك وجوديله اوكا خلل كلك ممكن اوله ماز، مكركه بر طوفان عمومی وقوعيله بریوزی آلت اوست،
نوع بشر عمومیت اوزره محو اولسون . ثانياً، مدنیت حاضره اسکی مدنیتسار کی بالکز برقومه، بر قصبه یه، اهالينك برصنفته مخصوص ويابر حكمدارك حمايه سنه منوط اولميوب، عموميـدر . ازمنة قديمه نك متمدن طانمش اولان اممنك مدنيتى تعـدادي ممكن برقاج فردك اذهانسيله بر قصبه نك سوری وال ايله يازلمش بش اون نسخه كتابك صحيفه لری ایچنده محفوظ ایدی . بونلری حمایه ایدن بر حکمدار ویا - 

حكومته نائل اولنجه، اومدنیت اوسـورك ايجنده پارلامغه، وسـورك خارجنه دخی بعض شعاعلی نشر اتمكه باشلاردی؛ لكن او حكمدار ويا حكومتك دكشمه سيله، وياخـود بر قوتلی دشمنك هجوم وقصبه يي احراق اتمسيله برابر ، اومدنیت دخی سونر، وبالكز بوكون ميدانه چیقوب تاریخی تصدیق اتمك ايجون، بر آلتنده بعض اثرلر براقير ايدي . او وقتلرده علم و معرفتی کندی حوصله لرينه حصر ایتمش اولان برقاج آدم اولور ويااولد بریلوردی، برقاج نسخه دن عبارت اولان کتابلر يانار ويا ياقيلبردي ، صنايع ومعموریت آثارنی جامع اولان او برقاج دیوارلر، بنالر، معبدلر يبقيلير ويا بيقدير بليردي، ثروتلر يغما ابدیلیردی ، بر مدنیت مرکزی اولان برقصبه برکونده خرابه زاره دوردی .
بوكون ايسه، زمانمزك كوستر دیکی بعض غرائب وقوعات ایله برابر، حربك اواسکی شدتلری ودنيانك جهانكيرلر يتشد يرمك استعدادي قالمدقدن بشقه بر ويا برقاج بيوك قصبه نك اوصورتله تخریبی ممكن اولسه بیله ، مدنیت اوقدر انتشار ایتمشدر،که امحاسی دکل، تقلیلی و سکته به اوغراد لمسی دخی ممکن اوله ماز ، بوکون پارس ويالوندره نك محويله دكل، مثلا بتون اوروبانك محویله دخی مدنیت محو اولنه ماز؛ چونکه علوم ومعارفك ترقيات جديده سنی حاوی اولان كتابارك نسخه لری مليونلرجه اولوب، دنيانك هرطرفته نشر اولنمشدر . بوکونگی مدنيت، يك جوق اقوام واتمك كافة افراد واهاليسنه و بر جوق ممالكك هر طرفته منتشر اولوب، كيتد که دها زیاده انتشار ایله 
تاریخ
هان کره ارضك هر طرفنى و نوع بشرك كافه سنى احاطه ایتمکده اولدیغندن، حكومتلر وحكمدارلرله مناسبتی و حامی به احتیاجی يوقدر . بونك ايجون، تبدلات ووقوعات سياسيه نك مدنيت حاضره به يك از دخل وتأثيرى اولور .
مدنیت حاضره ایله ازمنه قديمه مدنیتاری بیننده کی فرق، وبونك انقراضدن صيانتيله اونارك انقراضه اولان استعداداری اکلاشـاد قدن صكره ، اصل موضوع بحتمزك اثباتجون، بالكز برشيئك تعيينى قالیور،که اوده مدنیت اسلاميه نك اسكى مدنيتلر قبیلندن می يوقسه مدنیت حاضره به شبیه می بولنمش اولدینی ماده سدر
هر نه قدرکه مدنیت اسلامیه کره ارضك اسكيدن معلوم اولان اوچ قطعه سنك برجوق طرفلرینه بايلمش ، وبوجهتجه مدنیت حاضره به مشابه بولنمش ايسه ده اولی اسکی زمانلر مدنيتلرينه بكرتن احوال دهـا زياده ومتعدددر . مدنیت حاضره نك بدايعى اولان واپور، دمير يولى، تلغراف و ماكينه لرك انواعی مجهول بولنمش اولدقدن بشقه، طباعتك فقدانی معارف موجوده نك دخى انتشار وتعممنه مانع اوليور، وينه علوم وقنون برصنف قليله منحصر قالیوردی . اوت، چونکه مدنیت اسلاميه نك الك بارلاق زمانلرنده دخی آفریقا وجزيرة العرب عربانی، كوبليسارك جملهسى وسائر خلقك اكثريسي شمدیکی حالده، یعنی هر علم وفندن خبر بولنيوردی ؛ ابن الرشد وابن سینا کی فنونك يك دقيق مسائليله اوغراشان متفتنلرك ياننده سحر بازلق وافسونحيلقله اوغراشـان، وتعصبه طيانه رق خلقه نچه

مصاللر يوتديران آدملر وار ایدی، خلقك ايسه بريكياره اعتماد ورعايتلری زیاده اولوب ؛ جوق دفعه او تهكيلرك تكفير لرينه قدر واريليردي . الحاصل مدنيت اهم وممالك اسلاميه به داخل اولمش، وكندينـه بر جوق آدملر تابع ایتمش ايسه ده تماميله غالب ومظفر اوله مامش، وحكمي آلتنـه كيرمين افراد وممالك اكثريته مالك قالمشيدى . بووجهله اقليتده بولنان ارباب علم وهنر وطرفداران ترقی حمایه به محتاج ایدیلر ؛ عادل بر حکو۔ مته ومحب معارف بر حكمداره تصادف اولندقجه، بر مأمون ويا بر عبدالرحمن دوری ظهور ایدردی ؛ لكن بونك عكسى اولان بر حکومت وياحكمدارك ظهوريله برابر اودورك رونقی بردن حذف اولنوردی
. او وقتگی فنون ومعارف ، بوكون اولدینی کی صنایعله بر لشهرك ، صاحبنى بسليه جك محصولات ویر مدیکندن، واهالينك ارباب معارفه ملجاء ومعاذ اوله حق جمعیت وهيئتارى بولنديغنـدن، اصحاب وعلم هنر ، كجينه بيلمك ایچون دخی ارباب حكومتك حمايه وتصاحبنه محتـاج ايديلير . . بوندن ایسه مدنیت اسلامیه به زياده سيله مضر ایكی بوك نتيجه تولد ابتدی : اولا، ارباب حکومت بیننده محب علم ومعارف ذاتلر بولنـدینی کی، بونك عكس حال وصفتده شخصلر دخی بولند يغنـدن، معارفك رواجي نوبتله سكته به اوغرار ، وبو فاصله لر كيتدجه تدنيسنی موجب اولوردی ؛ ثانياً، علمـا بر طرفدن اهالينك توجه وحسن ظنی قزانمق ايجون، بونلرك تعصبنی اوخشا به حق - حقيقته وحسيات وجدانيه لرینه مغاير

وعلوم معارفك ترقيسته مانع ـ بعض افكار میدانه قومنه مجبور اولد قاری کی، برطرفدن دخی حامیلرنی ممنون اتمك انجون، بر مداهنه لسـانى قوللانغه مائل بولنهرق، مدنیت حاضره لك باشليجه اساسلری اولان « حریت فکر » و « حریت قول » ك اوکنه برسد چکمشلردی . ك أكثر كتب اسلاميهده ، وخصوصيله ابن خلدونك مقدمة
تاريخنده، امك انقراضنه سبب اولمق اوزره، باشلیجه سفاهت ماده سی کوستر لمکده در . بوطوغريدر ، لكن بونى طوغری ایدن یوقاريده كوستريلن حالدر ، چونکه پوکونکی کونده او رویاده سفاهت يك چوق ايلريلمش اولدینی حالده، مدنیته خلل كتیردیکی کور لمدیکیکی، یونان قديمك دخی سفاهتی مد نیتیله متناسب بولنمشیدی؛ آنجق بر مملكتك علوم ومعارف ارباب حكومتك اصحاب علمی حمایه ایتملرينه متوقف اولدیغی وقت، ارباب حکومت سفاهته مبتلا اولوب، کندی ذوق واكلنجه لرندن بشقه برشی دوشونمز اولورلار ایسه، البته او سفاهت مدنيتك محو وانقراضنی موجب اولور . سفاهت بونده سبب اصلی دکلدر، چونکه ارباب حکومتی اصحاب علم ومعارفدن روگردان ايده حك سفاهتدن بشقه سبیلرده واردر، که مدنیت اسلاميه نك انقراضنه اونلرك دها زیاده تأثیری اولمشـدر . او اسبابك ده باشلیجه سی ارباب حكومتك دقتلرينى جنكاورلك جهتنه چوير ماری ماده سیدر ؛ خصوصيله عربلرك كسب نزاکت انمسیله او وقتكى حربك مشاقنه تحملارى قالمامسی اوزرینه، خلفا وملوكك آسیای شمالیدن جلبنـه مجبور اولدقلری نیم وحشى كروهلرك

ممالك اسلاميه نك هر طرفته يابلمسيله، بونلرك رؤساسنك يواش یواش رأس حكومته كجملرى، وبونلرك علم ومعارفك قدريني سله مهملری طبیعی اولمغله، حرمت ورعاتی او نلردن قالدیر وب، سلاح طاشیانلره توجيه اتملرى علوم ومعارف ومدنيتك بسبتون انقراضه يوز طوتمسنی موجب اولمشدر ، ایشته اصل سبب بودر، سفاهت دکلدره چونکه سفاهتك اك زياده بولنديني زمان هارون الرشيد دوریدر، که مدنیت اسلاميه نك اك پارلاق دورلرندر و حالیو که مدنیت اسلاميه نك دور انقراضی اولان ملوك طوائف زماننده سفاهتك نامي سياه بيلميوب، حربك شدا بديله تعصبك كثرتى الاله ويرهرك، حكم سوريور، ومدنيت ہو ایکی آفتك آياقلری آلتنده چيكننه رك، محو اوليوردي . اكي بو وجهله موقع اقتداره يتيشن سباهيلر وانلردن تشكل ايدن ملوك طوائف حكومتلرى بالكز علوم دينيه نك محافظه سنه لزوم كورمکله، اونلری، به ترقی اتديرميه رك، بر حالت توقفده استقرار له محافظه المشارسه ده، علوم دينيه نك، علوم عقلیه و طبیعیه دن ابر بلنجه، محض تعصب حالنه کجمسی طبیعی اولوب، خصوصيله عقائد اسلامیه و تفسير شريعت كافة علومك بیله سنه احتیاج کو ستر دیکندن، علوم سائره نك فقدانيله او قونان علوم دینیه دن دخی بر استفاده اوله ميوب، بالعكس تعصب زياده سيله ايلر يلدلمش، وبو تعصب مدنیت اسلاميه نك او ته ده بریده قالمش اولان بعض کوکلرینی چیقاره رق، عصر لرجه عالم اسلامی ظلمت جهالنده براقمشدر