Tabliczki woskowe z zasobu Archiwum Państwowego w Toruniu
Treść: Zbiór tabliczek woskowych miasta Torunia – zapisy dotyczące głównie finansów miejskich i wszelkiego rodzaju transakcji zawieranych przez mieszczan (czynszów od urządzeń targowych i przemysłowych, gruntów i różnorodnych rent); rozliczenia wzajemnych zobowiązań, różne formy spłaty długów; wilkierze i uchwały rady miejskiej. Komentarz: Tabliczki woskowe były wytworem kultury starożytnego Bliskiego Wschodu. Używano ich już w XV w. p.n.e., a być może nawet wcześniej. W okresie późniejszym były bardzo popularne w Grecji i Cesarstwie Rzymskim. Powszechnie używano ich w administracji, skarbowości i sądownictwie, spisywano na nich rachunki i różnego rodzaju rejestry. Służyły także do korespondencji (po zamazaniu warstwy wosku umieszczano na tej samej tabliczce odpowiedź zwrotną), jako osobiste notatniki, w szkołach – do nauki pisania i liczenia, a także do zapisu utworów literackich. W średniowieczu tabliczki woskowe były bardzo popularnym i tanim – w porównaniu z pergaminem i rzadko jeszcze używanym papierem – materiałem pisarskim. W Toruniu tabliczki woskowe używane były w administracji miejskiej jako księgi od II połowy XIII w. do około 1530. Do czasów obecnych dotrwało 127 sztuk, które pochodzą z terenu Starego i Nowego Miasta Torunia. Tworzą one rodzaj kodeksów woskowych (poliptyków), na których wyryty został rylcem tekst. Zapisów dokonywali najpewniej sekretarze miejscy lub pisarze.Tabliczki zostały wykonane z różnego rodzaju drewna i mają postać deseczek wypełnionych woskiem. Wyżłobione są na nich z obu stron regularne pola, na których ostrym rylcem wyryto kreski na krzyż, aby zwiększyć przyczepność wosku do podłoża. W przypadku dużych rozmiarów deseczek pola woskowe podzielono na 2 mniejsze części. Wyżłobione miejsca wylano specjalnie przygotowanym woskiem pszczelim, zmieszanym m.in. z węglem drzewnym. Tekst pisano na wosku rozgrzanym rylcem, który wykonany był przeważnie z twardych, ostro zakończonych metali, z drewna albo kości z łagodną końcówką. Tą samą stronę tabliczki można było użyć wielokrotnie – wystarczyło zatrzeć tekst wcześniejszy Do zamazywania lub usuwania tekstu używano rylców zakończonych szeroką łopatką. Deseczki związywano od strony grzbietów rzemieniem, dodając okładki i spinając całość jednym lub dwoma paskami skóry. Wewnątrz poliptyków na rogach deseczek znajdują się przyklejone warstwą wosku karteczki papieru, które miały chronić wosk przed zatarciem. Do czasów obecnych w Europie i na świecie ocalało bardzo niewiele tabliczek, należą one do najrzadszych cymeliów. Szczególnie niewiele zachowało się tabliczek z kancelarii miejskich. W Polsce największy poza Toruniem zbiór przechowywany jest w Gdańsku, obejmuje 4 poliptyki złożone z 36 tabliczek. Największy zbiór 6 poliptyków w Niemczech znajduje się w Lipsku. Kolekcja toruńska jest natomiast największym na świecie zbiorem pochodzącym z jednej kancelarii miejskiej. Według historyków sztuki najstarsza część tabliczek toruńskich została wykonana i ozdobiona ornamentem w warsztatach w Lubece lub w miastach pobliskich w II połowie XIII w. Zbiór tabliczek toruńskich obala tezę, że miasta lokowane w XIII w. nie posiadały kancelarii. Już w II połowie XIII w. w Gdańsku, Elblągu i Toruniu kancelarie prowadziły księgi w postaci kodeksów woskowych. Opis zewnętrzny: Oryginały, jęz. niemiecki; 16 poliptyków, utworzonych ze 127 deseczek wykonanych z drewna gruszy, jabłoni, lipy, jaworu i dębu; poszczególne deseczki połączone są od strony grzbietu rzemieniami lub sznurkami. Całość zabezpieczona jest drewnianymi okładkami (drewno wiśni, jesionu i gruszy), często ozdobionymi ornamentem roślinnym i zoomorficznym. Na oprawach wyryte są m.in. chimery, gryfy, bazyliszki, centaury i smoki. Wymiary deseczek są zróżnicowane i wynoszą: maksymalnie 41,7 x 21,7 cm (długość i szerokość), minimalnie 25,5 x 13,2 cm. Grubość deseczek waha się od 1,2 do 0,5 cm. Miejsce przechowywania: Archiwum Państwowe w Toruniu, Akta miasta Torunia, Kat. II, sygn. XVI-1 Autor komentarza: Beata Herdzin, Witold Szczuczko Autor fotografii: Artur Bal