Uygurlar

Orhun kitabelerinde, ilk defa, 717 yılındaki ayaklanmalar munasebeti ile zikredilen Uygurlar, Cin kaynaklarında cok eski zamanlardan beri adlarının cesitli sekilleri ile anılmıslardı. Uygur adının manası, 974�te tamamlanan Cince Kiu Wu Tai adlı eserde �sahin surati ile dalasan ve hucum eden� diye acıklanmakta, fakat, diger taraftan kelime uy (takip etmek) + gur tarzında (Sal-gur gibi) meydana geldigi belirtilmektedir. 

Cin kaynaklarına Asya Hunlarından indikleri belirtilen Uygurların bir mense efsanesine gore ataları Hun hukumdarlarının kızı ile bir kurttan turemistir. Tabgaclar devrinde (386-534) Kao-ku (Kao-che) adı ile gorulen ve 5. asrın 2. yarısında bir beylik kuran Uygurlar daha sonra butun yukarı Orta Asya’yı kapladıgı anlasılan Tolesler’in bir kısmını teskil etmistir ki, I. Gok-Turk Hakanlıgı cagında o durumunu muhafaza ediyor ve o zaman Selenga ırmagı etrafında oturuyorlardı.

7. asrın ilk ceyreginde Sir-Tarduslar’ın 6 kabileden kurulu birligine katılmıslar, sonra P’u-ku, Tongra, Bayırku ve Fu-lo-pu kabileleri Uygur kabilesi etrafında toplanarak, “Uygur” adını almıslardır. Beyleri Erkin unvanını tasıyordu. Bu sırada 50 bin savascı cıkardıkları bilinmektedir.

I. Gok-Turk Hakanlıgı’nın cokuse dogru gittigi yıllarda boylece ortaya cıkan Uygur Beyligi Erkin T’e-kien tarafından idare edildi. Kie-li’nin oglu kumandasındaki Gok-Turk ordusunu maglup eden (630’larda) P’u-se zamanında Uygurlar kuvvetlenmis, bilhassa P’u-se’nin annesi Vu-ho-hun’un ciddiligi ve tore hukumleri hususundaki titizligi sayesinde beylik tamamen nizama girmisti. O zaman “Erkin” yerine Il-teber (Cincede Hie-li-fa) unvanı kullanılmaga baslandı. Il-Teber’ligin merkezi Tola nehri havalisinde idi.

Il-Teber T’u-mi-tu, Tardus basbugunu maglup ederek arazisini genisletti, sonra goneye Huang-ho’ya kadar varan bir akın yaptı ve neticede Cin imparatoru tarafından tanındı (646). Kendini “Kagan” ilan etti, ulkesini Gok-Turk tarzında teskilatlandırdı. 647’de Cin tarafından baskı altına alınmak istenen ve neticede Cin’in tahriki ile oldurulen T’u-mi-tu (648)’nun oglu P’o-cu, Cin’in On-Oklar basına “kagan” yaptıgı Holu’yu maglup ederek Taskent yakınlarına kadar ilerlerdi (656). Ondan sonra yerine gecen kız kardesi zamanında gittikce zayıflayan Uygur Beyligi nihayet Kapagan Kagan tarafından Gok-Turkler’e baglandı.

745 ‘de Gok-Turk idaresini yıkarak, Otukende bir hakanlık kuran Uygurlar 9 urug’dan meydana gelen bir birlik olup Karluk ve Basmıllar’ı da kendilerine bagladıklarından birlikteki kabile sayısı 11’e yukselmisti. Orhun kıyısındaki baskenti Ordubalık (sonraki Kara-balgasun yakınında)’ı kuran ilk Uygur hakanı Kutlug Kul Bilge 747’de oldu. Yerine oglu Mo-yen-cur “kagan” oldu (“Tanrıda bolmus il etmis Bilge kagan 747-759).

Bugunku kuzey Mogolistan’da Sine-usu golu yakınındaki Uygur hakanlıgının ilk devri icin cok muhim olan, kitabeden anlasıldıgına gore, ihtimal o sırada Basmıllar’ın birlikten ayrılmıs olması dolayısıyla 10 kabileden kurulu Uygurlar’ın hakanı Mo-yen-cur, kuzeyde Kırgızlar’la, batıda Karluklar ve onlara yardım eden Turgisler ve Basmıllar’la, ayrıca Sekiz-oguz, Dokuz-Tatar ve Cikler’le savasmıs, hakimiyetini Yenisey kaynakları, Cu-Talas havalisi, ic- Asya ve Kerulen’e kadar yaymıs, ogullarını yabgu, sad tayin etmisti. Fakat asıl Cin uzerinde tesirli oldu. 

Karluklar tarafından desteklenen Islam kuvvetleri ile Cinliler arasında cereyan eden buyuk Talas muharebesi (751)’inde Cinliler agır maglubiyete ugramıs, Tarım havzasının Uygurlar’a gecmesini saglayan ve Cin’in Orta Asya’dan cekilmesi ile sonuclanan bu savas uzerine, Cin’de buyuk hadiseler olmustur ki, bunların en muhimi, Turk anadan dogan An-lu-san adlı bir kumandanın 200 bin kisilik bir kuvvetle Lo-yang (755) ve C’ang-an (757)’ı zapt ederek kendisini imparator ilan etmesi idi. Mo-yen-cur, T’ang imparatoru Su-stung’u destekledi. Lo-yang’ı geri aldı (757). Cin yılda 200 bin top ipek vermegi taahhut etti.

759’da yerine gecen Bogu Kagan (759-779) , (Tanrıda bolmus il tutmus Alp Kulug Bilge Kagan)’da dikkatini karısıklıkların devam ettigi Cin’e cevirmisti. Asıl niyeti T’ang sulalesinin artık sozunun gecmedigi Cin’e hakim olmaktı. Uygur ordusunun Cin’de gorunmesi ile (762), hakanla akrabalık kurmus olan Toles menseli, Cin kumandanı P’u-ku (Buku, Turk unvanı) Hua-ien tarafından isyancılar zararsız hale getirildi ve Uygur ileri harekatı onlendi ise de, Turk nufuzu Cin’de cok artmıstı. Baskent ve sehirlerde pekcok Uygur serbestce ticaret yapıyor, istedikleri kadar ipekli kumas alıp, istedikleri fiyattan satıyorlardı.

Tibetlilerin hucumuna ugrayan Cin’i korumak uzere P’u-ku Huai-en ‘in daveti ile Bogu’nun yaptıgı Lo-yang seferi (763) Turk kultur tarihi bakımından buyuk neticeler dogurdu. Hakan Otuken’e donerken, Uygurların hayat ve telakkilerinin degismesi bakımından cok tesiri gorulen Mani dinini Turkler arasında yaymak uzere, dort rahibi de beraberinde getirmisti. Boylece hayvani gıdalar yemegi yasaklayan, savascılık duygusunu zayıflatan, Hıristiyanlık- Mazdeizm-Budizm karısımı bir din olan Manihizm, haakan tarafından kabul edilerek Turk ulkesinde resmi bir mahiyet kazandı.

Kırgızlar uzerinde de bir zafer kazanan Bogu Kagan, akrabası nazır Baga Tarkan tarafından olduruldu ve bu nazır hakan oldu (779-789. Alp Kutlug Bilge Kagan). Cesareti ve idaresi ovulen, “dunya nizamı icin kanunlar hazırladıgı” bildirilen bu hakan Kırgızlar’ı tekrar maglup etti ve bir Cinli prenses ile evlenmesi sonunda, Uygur tuccarlarının Cin’de tahakkumlerinden dogan bazı anlasmazlıklar ortadan kalktı. Yerine “ay Tangride Kut Bulmus Kutlu Bilge Kagan” (789-790) ve sonra bunun oglu Kutlug Bilge (790-795) hakan oldular. Eskiden beri Cin’e karsı ilgi duyan Tibetliler o sırada Bes-balık havalisinde bulunan Sa-t’o (Col) Turkleri ile anlasarak, baskınlara baslamıslardı.

Cin’i korumayı, iktisadi ve kulturel sebeplerle, gelenek haline getirmis olan Uygurlar, kuvvet gondererek tecavuzleri onlemek istedilerse de basarıya ulasamadılar. Itibarı sarsılan hakan olduruldu. Otuken’de karısıklık cıktı. Fakat 795’te hakan olan, sevilmis kumandan ve idare adamı Kutluk (795-805), “ay Tangride Ulug Bulmus Alp Kutlug Bilge Kagan” ile, sonraki “Ay Tangride Kut Bulmus Kulug Bilge “ (805-808) zamanlarında bir huzur devri acıldı. Iktisadi faaliyet gelisti. Ic Asya’nın muhim ticaret sehirlerine nufuz edildi.

Dıs siyaset yonunden zamanı oldukca sakin gecen hakan “Ay Tangride Kut Bulmus Alp Bilge” (821-824) baskentte Kara-balgasun kitabesini diktiren hakandır ki hukumdarlıgı basarılı gecmis, Turkistan uzerine sarkmak isteyen Tibetlileri durdurmus, hakanlıga baglı Karlukların basına yeni bir yabgu tayin etmis ve ta Sogd bolgesine kadar ticari munasebetleri gelistirmistir. Fakat sonra memlekette karısıklık bas gosterdi. Hakan Alp Bilge 832’de olduruldu, Alp Kutug Bilge Kagan (832-839)’da nazırının tahrik ettigi bir isyanda telef oldu. 

Gittikce yogunlasan Manihaizm tesirleri dolayısıyla Uygurlar’da gorulen gevsemeye karsılık, Yenisey bolgesinde yeni bir kudret halinde kendini gosteren ve 20 yıldan beri Orhun bolgesini baskı altında tutan Kırgızlar 840 yılında kalabalık kuvvetlerle Uygur topraklarına girdiler. Kara-Balasan’u zapt ederek hakanı oldurduler. Ahaliyi kılıctan gecirdiler. Otuken’de devletleri yıkılan Uygurlar kutleler halinde yurtlarını terk ederek Cin sınırlarına ve daha kesif olmak uzere, zengin ticaret merkezlerinin bulundugu Ic-Asya’ya, Bes-balık, Turfan, Kuca vb. sahasına goctuler.

Hakanın ailesinden iki kadres tarafından idare edilen bu gocten sonra Uygur tarihinin ikinci safhası basladı. Goc sırasında, baslarında, kendileri tarafından “kagan” secilen prens Vu-hi Tegin (841846)’in bulundugu Uygurlar bir muddet bazen Kırgızlar, bazen Cinliler tarafından hırpalandıktan sonra, bir kısmı Cin tabiiyetine girerken, digerleri, 5. asırdaki eski yurtlarına, batıya dogru yollandılar ve her iki tarafta da devletler kurdular. Fakat bunlar artık “Bozkır Turk Devleti”’nden farklı idiler. Hakimiyeti genisletme dusuncesinde olmamıs, buyuk siyasi catısmalara girmemis, basta Cin hukumetleri olmak uzere, komsuları ile dostluk ve ticaret munasebetlerini devam ettirmeyi tercih etmislerdir.

Bir kısım soydaslarının asagı yukarı 150 yıldan beri sakin bulundugu Kan-su bolgesine gelerek, buranın merkezi Kan-cou’da yerlesen Uygurlar, Cin ile daha ziyade ticari faaliyetler uzerine kurulu iyi munasebetlerini, imparatorların kızları ile Uygur prenslerinin evlendirilmeleri gibi akrabalık bagları ile de saglamlastırmıslardır. Ancak T’ang sulalesine karsı isyanların arttıgı 10. asır baslarında Kan-su Uygurları, baglı oldukları ve merkezi Tun-Huang (unlu Bin-Buda magaralarının bulundugu yer) olan Cin askeri bolgesi ile ilgilerini kestiler. Burada 905 yılında, muhtar bir “devlet” kuran bir asi general “Batı hanları’nın Altın-dag kırallıgı” adını verdigi bu devlete Uygurları tabi tutmak istemis fakat Kan-cou Uygurları tarafından gonderilen Tegin adlı kumandanın idaresindeki ordu Tun-huang’ı kusatarak halkı “kıral”ı teslim etmege zorlamıstı (911) ki, bu hadise uzerine Uygurların batı kolu da istiklal kazanmıstır.

Kan-Cou ve Tun-huang Uygurları, buyuk bir askeri kudret gosterememisler, bu sebeple de haklarında fazla bilgi mevcut olmamıstır. 10. asrın basından itibaren Mancurya ve Kore kabilelerini toplayarak kuzeyde bir baskı unsuru halinde beliren ve bilhassa “5. Sulale” devrinde Cin’in bazı kısımlarını ele geciren K’itan’lar nihayet bir hanedan (Liao Sulalesi, 907-1211) kurarak Kuzey Cin’de hukumran oldukları zaman, Uygur Devleti de onları (940’tan sonra) ve daha sonra 1028’lerde Tangutlar’ın nufuzu altına girdi. 1226’da da Cengiz Han Mogolları’nın tahakkumu altına dustu. Kan-cou Uygurları daha o sıralardan beri “Sarı Uygurlar” diye bilinen Turk kavmidir ki, hala batı Cin sahasında yasamaktadırlar.

Ic Asya’ya dogru gocen Uygurların basında, Vu-hi Tegin’in kardesi, Ngo-nie Tegin bulunuyordu. Kendisi 13 Uygur kabile birliginin son “kagan”ı (846-948) kabul edilmektedir. Batıya gelen Uygur kolu Tanrı Dagları, Bes-balık, Turfan taraflarına yerleserek, 840’da Kara-Balasagun’da istilacılar eli ile oldurulen Uygur hakanının yegeni, Mengli’yi “kagan” (Ulug Tangride Kut Bulmıs Alp Kulug Bilge) sectiler (856). Tibetliler’in hucumuna karsı, nufuzu altında tutmak istedigi bu bolgede kendisine bir dost arayan Cin, bu Uygur Devleti’ni derhal tanıdı. 873’e dogru “kagan”ın Buku Cin olması muhtemeldir.

T’anglar, ismen de olsa, kendilerine baglı ve siyasetlerine uygun bir tutum icinde bulunan bu Uygur devletinin, mesru Cin idaresine isyan eden Turfan, Bes-balık askeri valilerini ortadan kaldırarak Hami’ye kadar hakimiyet kurmalarına suphesiz mudahale etmiyorlardı. Bu suretle siyasi nufuzu gittikce artan ve Ic-Asya’nın ticaret yolları uzerinde olması ile de iktisaden gelisen Uygur Devleti aynı zamanda Manihizm’in bolgede yayılmasına vasıta oluyordu. Nitekim T’anglar’ın yıkılısı sırasında Tun-huang askeri bolgesini isgal eden Cin’li kumandan, yukarıda bahsettigimiz muhtar “devlet”ini kurarken “Beyaz elbise giyen Gok-oglu” lakabını almıstı (Manihistler beyaz giyiyorlardı). Fakat bilindigi gibi, Kan-cou Uygurları bu muhtar “devlet”e son vermisler (911), bu tarihten itibaren Dogu Turkistan Uygur Devleti de mustakil olmustu.

Bundan sonra, guneyde Tibet, Batı Turkistan’da Karluk bolgesi ile sınırlı ve baslıca sehirleri Turfan, Kasgar, Bes-balık, Kuca, Hami (Urumci) olan ulkelerini mudafaa ile yetinerek sanat, edebiyat ve ticaret sahasında yukselen bu Uygur Devleti ile ilgili siyasi hadiseler hakkında fazla bilgi gorulmuyor. Ancak 947’lerde baskentin Hoco (Dogu Turkistan’da Kara-hoca = Kao-Ch’eng) sehri ve yazlık merkezin de Bes-balık (Pei-ting) oldugu ve “Gun Ay Tangride Kut Bulmıs Ulug kut onanmıs, alpın, erdemin, il tutmus Alp Arslan Kutlug Kul Bilge Tangri Han”ın devleti idare ettigi biliniyor. Uygur hukumdarlarına “ıduk-kut” lakabı verilmis ve baskent Iduk-kut (Idi-kut) sehri diye anılmıstır.

Uygurlar hakkında en ilgi cekici bilgiye, Cin’deki Kuzey Sung imparatoru tarafından 981’de Kara-hoca’ya elci olarak gonderilen Wang-ye to’nun seyahat notlarında tesaduf edilmektedir ki kultur tarihi bakımından buyuk deger tasır.

Dogu Turkistan Uygur Devleti’nde, dogu Uygur kolunda oldugu gibi, Budizm cok yayılmıs, hatta Manihizm’den ustun bir mahiyet almıs, bunun yanında Nasturi Hıristiyanlık ve baslangıcta pek az olmak uzere Islamiyet tesirlerin gostermistir. Musluman-Turk Karahanlılar, Kasgarlı Mahmud’un eserinde (1074) “kafir” diye bahsedilen Uygurlar’la mucadele ediyor ve Uygur memleketinde Islamiyeti yaymaga calısıyorlardı. Sonra Islamiyet Cin’e Uygurlar vasıtası ile girdigi icin oradaki ilk Musluman Cinlilere Huei-ho (Uygur) denilmistir.

Dogu Turkistan Uygur Devleti (1209)’da Cengiz Han’a baglandıgı zaman, o tarihe kadar Kara-Hitaylar’a tabi durumunda olan Iduk-kut Barcuk Art-Tegin bulunuyordu. Islam kaynaklarında daima “Dokuz-oguz” diye bahsedilen Uygurların hakimiyeti fiilen sona ermekle beraber, Mogollar tabiiyetinde olarak Uygur sulalesi, Iduk-kut unvanı ile, Cin’de Ming devrinin baslarına, son Uygur Idi-kut’u Ho-sang, Ming sulalesi kurucusuna teslim oluncaya kadar (1368) devam ettigi gibi, bircok Uygur, Cengiz Mogolları devletinde yuksek idari vazife almıs ve Uygur medeni tesirleri Asya’nın dogusu ve batısında asırlarca hissedilmistir.

* http://www.ottoman.de/Cengiz/hauptteil_cengiz.html Cengiz Timur Attila