Karluklar

Ilk olarak Cin yıllıgı T�ang-shu (7. asır)�da zikredilen (Ko-lo-lu) ve adları Karlık (kar yıgını) manasına gelen Karluklar�ın Turk soyundan geldikleri ve Gok-Turkler�in bir boyunu teskil ettikleri aynı Cin kaynagında belirtilmis ve oturdukları saha olarak da Altaylar�ın batısındaki Kara-Irtis ve Tarbagatay havalisi gosterilmistir. On-oklar�ın bir kısmının meydana getirdikleri anlasılan Karluklar bu arada uc kabileden kurulu birlik halinde bulunuyorlardı (Uc-Karluk). Daha Istemi Kagan zamanında Turk hakimiyetinin Hazar'ın kuzeyi ve Maveraunnehir�e dogru genislemesinde suphesiz buyuk rolleri olmustur. Her iki Gok-Turk hakanlıgı devrinde Karluklar�ın durumu yukarıda acıklanmıstı. 630-680 yılları arasında, diger Turk boyları, gibi, bunların da zaman zaman Cin�e baskaldırdıkları gorulmektedir.

640 sıralarında Turfan�ın kuzeyine kadar Karluklar Cinliler tarafından maglup edilerek (650), P�ei-ting eyaleti (Tanrı Dagları�nın kuzey sahası)�na baglandılar. Fakat boya baglı her kabile kendi reisleri tarafından idare ediliyordu. Bu haberi veren Cin kaynaklarının, 665�e dogru Karlukların Cin nufuzundaki ne Batı ne Dogu Gok-Turk kanadına baglı olmaksızın yasadıklarını kaydetmesi dikkate deger. Evvelce Kul-Erkin unvanını tasıyan Uc-Karluk beyi bu tarihlerde �Yabgu� unvanını almıstı ve kuvvetli bir orduya sahip idi.

Daha sonra Kapagan Kagan tarafından II. Gok-Turk hakanlıgına baglandıgını gordugumuz Karluklar, Cin�in de tesvik ve tahriki ile Gok-Turklere karsı ayarlanarak siddetli mucadelelerde bulunmuslardı. Bilge Kagan�ın olumunden sonra, tekrar faaliyete gecerek Uygur ve Basmıllar�la birlikte, Gok-Turk hakanlıgının yıkılmasında muessir oldular. Basmıllar hakim duruma geldikleri sırada (742) �Sag yabgu� mevkiini alan Karluk basbugu, Uygur hakanlıgının kurucusu Kutlug Kul Bilge zamanında daha ustun sayılan �Sol Yabgu�luga yukseltildi. Fakat bu Karlukların tamamını temsil etmiyordu. Bes-balık havalisinde oturan Karlukların kendi sectikleri ayrı bir yabguları vardı: Ton-Bilge. Ancak Otuken�de yeni kurulan Uygur hakanlıgı butun Karluklar tarafından ust tanınıyor ve yabgular hakana baglı bulunuyorlardı. 

Batıda Emevi-Arap ilerlemesini durdurmus olan Turgis hakanlıgının cokuntuye dogru gittigi tarihlerde Orta Asya Turk ulkelerinin korunması gibi bir tarihi vazife, bu defa, Karluklar�a dusmustu. Gerci Maveraunnehir yine Arapların nufuzu altına girmis ve Seyhun otesinde bazı Arap ilerleme tesebbusleri gorulmustu, fakat bunda artık eski devir Emevi istilacılıgını musahede etmek muskuldu. Zira gittikce hızını artıran Abbasi propagandası, Emevilerin imtiyazlı �Arap milleti adına fetih� dusturu yerine butun Islamlar arasında farklılıgın kaldırılması ve esitlik dusuncesini yayıyordu.

Boylece Arap bakısının iyice hafiflemesi Cinlileri Orta Asya�da bir iktidar boslugu husule geldigi zehabına goturmus, bundan dolayı Cinliler eski Orta Asya siyasetlerini canlandırarak, Karluklar�ın dahil bulundugu bolgeye yeniden el koymak istemislerdi. Bu suretle neticede meshur Talas muharebesi meydana geldi (751 Temmuz). Islamlarla Cinliler arasında cereyan eden bu savasa kadar Karluklar T�ang�lar tarafını tutmakta idiler Fakat onların gittikce acıga cıkan siyaseti karsısında son anda, Araplarla isbirligi yaparak, Cinlilerin agır maglubiyete ugramasını sagladılar. Tarım havzasından itibaren batı Karluklar�a, dogu bolgesi Uygurlar�a ait olmak uzere Orta Asya�nın yeniden Turk hakimiyetinde kalmasını temin eden bu savasta ugradıgı hezimet yuzunden Cin agır ic buhranlara sahne olmus ve artık bir daha batı ile ilgilenememistir.