Karahali Devleti

Karluklar, kısa bir muddet, Uygurlar�la Orta Asya�da iktidar yarısına giristiler ise de, Uygur Kaganı Mo-Yen Cur karsısında tutunamayarak (756) Tarım bolgesinden ayrıldılar, daha batıya cekildiler ve 7-8 yıl icinde Tarbagatay ve Cungarya�ya 766�da da coken Turgis hakimiyetinin yerine, Talas sahasına yerlesmek suretiyle eski Batı Gok-Turk hakanlıgı sahasında hakimiyet tesis ettiler. Baskentleri Balasagun idi. Otuken�in ustunlugunu tanımakta devam ediyorlar, aynı zamanda, siyasi bir isim olarak �Turkmen� adını da tasıyorlardı.

 Kendi soylarını Gokturk hakan ailesi Asına sulalesine baglayan Karluk yabguları, hakimiyetin �Kutlu Otuken� ulkesi ile sıkı alakası inancını muhafaza ediyorlardı. Fakat Uygur Hakanlıgı orada yıkılınca (840), Kırgızlar�ı dikkate almayan Karluk yabgusu, Turk hakanlarının �mesru halefi� sıfatı ile kendini �Bozkırların kanuni hukumdarı� ilan ederek Kara Han unvanını aldı ve merkez olarak da eski Turgis baskenti Balasagun yanındaki Kara-ordu (veya Kuz-ordu)�yu secti. Boylece gelecekteki buyuk Kara-Hanlı Devleti�nin temelini atmak gibi ikinci bir tarihi rol oynayan Karluklar o sırada Islam dunyasının en yakın komsuları olduklarından, Arapca-Farsca eserlerde kendilerinden cok bahsedilmis (Karluh, Halluh) ve Hududu�l-Alem (10. asrın son ceyregi)�da verilen bilgiye gore Karluk ulkesi: doguda Tanrı Dagları, Yagmalar ve Oguzlar, kuzeyde Tohsılar, Cigiller ve Dokuz-Oguzlar, guneyde Yagmalar�ın bir kısmı ve Maveraunnehir ile sınırlanmıs cok bakımlı bir memleket olup �Turk ulkelerinin en guzeli� idi. Eserde burada mevcut olan 15 sehir ve kasabanın adları sayılmakta ve Turk kabileleri zikredilmektedir.

 Kara-Hanlı Devleti�nin esas kutlesini meydana getiren Karluklar, bu hanedan uyeleri arasında mucadeleler bas gosterdigi tarihlerde devlete karsı cephe alarak huzursuzluk cıkarmaga basladılar ki, bu tutumlar Kara-Hitay hakimiyetinin Orta Asya�da cabucak gelismesinde tesirli olmus gorunmektedir. Kara-Hitay hukumdarı Yel-lu Ta-sih (Kur-Han) 1137�de Semerkant Kara-Hanlı hanı Mahmud�u maglup ettigi zaman, bu han tarafından dayısı olan Buyuk Selcuklu Sultanı Sencer�e yapılan sikayet, ugranılan maglubileyette Karluklar�ın dahli oldugunu gostermektedir.

 Sultan Sence de Karluklar�ı takip etmek icin cıktıgı seferde karsısında Kur Han�ı bulmustu. Sencer�in bu savasta maglubiyeti (1141 Katavan Savası) cok muhim bir hadise olarak, �put-perest� Kara-hitaylar�ın ta Horasan sınırlarına kadar sokulmalarını intac etmisti. Harezmsahlar (Il Arslan zamanı) ile Kara-hitaylar arasında da bir cok anlasmazlıklara sebep olan Karluklar�ın, bu arada Basbugları Yabgu Han olduruldu (1157), diger bir Karluk basbugu Ayyar Bey, Kara-hitaylar tarafından esir edildi. (1172).

 Maveraunnehir sahasındaki bu karısıklıklara sebep oldukları gorulen Karluklar�a karsı Harezmsah Ala-ud-din Tekis (1172-1200) bozkırlar bolgesine el atarak Kanglı ve Kıpcak gibi diger Turk boyları ile kendini takviye ihtiyacını duydu. Bununla beraber, az sayıda da olsa, Harezmsahlar ordusunda hizmet goren Karluklar�ın, Turkistan�da ve Kar-Hanlı tabiiyetinde olmak uzere bir beylige sahip bulundukları anlasılıyor. Mogol istilası basladıgı sıralarda (1215) merkezi Kayalıg (Ili Nehri�nin dogusunda) olarak, devam eden bu beyligin basında II. Arslan Han vardı. Arslan Han, Uygur Idi-kut�u Barcuk ile birlikte butun Asya ulkelerini bastan basa cigneyen Mogollar�ın hukmu altına girmistir. Cengiz Han�a itaat eden ilk Musluman hukumdar olup 1221�de olen bu Karluk �hanı�nın ogluna da, Ozkent sehri verilmisti. Cengiz Han zamanı Mogol devleti idaresinde vazife almıs Karluklar gorulmektedir.