floriandebaene/EmDComF4DutchDraCor huggingface dataset:
ô Ja, de heer Doctoor, Hans Urinalibus, die flus myn linker oor, Heid doof geraazd; en met de jongste van die heeren, Die ook een Docter lykt, kyft over ’t voltizeeren, Van ’t vaste lichaam, ’k loof zo wel van man als vrouw.
Hy is die Dokter, die graag zilver maaken wou Uit keijën: maar hy heeft zig zelve korts bedroogen; Want al zyn keijën zyn de schoorsteen uitgevloogen, Behalve één, die blyft hem zitten in de kop.
Jy Hospes, dunkt me, houdt je gasten voor de fop; Dat is je schaad’lyk, broêr, je moet wat leeren vleiën.
Wat heb je te eeten?
’k Kan je een slaatje doen bereijen.
’k Heb ook een ham, die is heel fraaij en exelent, En wyn, myn heer, zo goed als ergens is bekend.
’t Is wel, gy kunt dan flus de tafel laten dekken; Maar morgen ochtent wil ik met den dag vertrekken; Dies moet ik voort als ik gegeeten heb te bed.
’k Zal zorgen dat de kost je flus word’ voorgezet.
WAt staat ons nu te doen, F’lipyn, hoe zal men ’t maaken?
Je kunt je zelf gerust vertoonen voor die snaaken: Want naar je zeggen kent jou d’een of d’ander niet, Dit geeft okkazie dat gy al hun doen bespied; Ten minste leer je de aart uws medeminnaars kennen.
FILIPYN, EELHART, FOP, TYS.
DAar ’s volk.
’t Zyn voerlui!
wel de pikken moet ze schennen!
FOP.
Hoe vaart het al, myn heer?
Gelyk je ziet myn vriend.
TYS.
F’lipyn, wel maatje lief.
,, Dat is zo erg als ’t dient, ,, ’k Vrees* dat het zaakje door die kaerels uit zal lekken.
Hoort mannen, ’k heb je lui een zek’re zaak te ontdekken.
’k Verzoek dat gy myn naam, veel min die van F’lipyn Hier noemt, dat ’t iemand hoort, ’t zal u niet schaadlyk zyn.
Daar is een daalder; en indien je lui kunt zwygen, Zult gy op morgen weer een daalder van me krygen.
Goed, heerschop, ’k dankje zeer.
Tys hebje ’t wel verstaan?
Dat ’s elk een daalder Fop: maar ’t komt op ’t zwygen aan.
Kom je allebei zo laat in Loene met je wagen?
Dat’s waar F’lipyn, dat magje nog wel eensjes vraagen.
Geef hier de daalder: want je kent je les nog niet.
Je noemt me by myn’ naam, zo als ik hiet.
Nou, nou, F’lipyn, ’t is fout, hy zal ’er wel op passen.
Die gek praat mê!
geef weer, geef weer.
Maak geen grimmassen.
Je lui zoudt zwygen, en je opent pas je smoel Of aanstonds noem je me.
Hiet my veel liever Roel, Of alles wat je wilt.
Je kunt de daalder houwen; Maar zwyg je niet, zo zel ’t de drommel haalt je rouwen.
Hoe kom je hier?
Ik kom van Utrecht, zonder vracht.
Ik heb twee heeren die hier beiden deezen nacht Logeeren willen, zy zyn nobele gezellen.
Hoe heeten ze?
Dat kan ik juist niet net vertellen, Nâ dat ze zeggen zyn ze Geldersche Edellui, En officiers, voor my het scheelt my niet een brui Wie dat ze zyn, als zy my rykelyk betaalen, Gelyk ze doen.
Kom Tys, we moeten haver haalen.
De hospes denk ik zit te smooken aan den haard.
Die vent zit eeuwig met een pypjen in zyn’ baard.
EELHART, FILIPYN, IZABEL, en KATRYN,beide in mans gewaad.
Na eenige komplimenten.
IS ’t moog’lyk ’t geen ik zie!
zyt gy ’t myn Izabel?
Zyt gy ’t myn Eelhart?
Zo, dat gaat wonder wel.
Wat goed geluk, myn Heer, heeft u doen herwaarts koomen?
En u myn lief?
wiens min myn hart heeft ingenomen.
Het noodlot; dat my heeft ontrukt de dwing’landy Van myn gehaaten voogd, die door zyn baatzucht my Verkocht had aan een dwaas; die woedende en verbolgen, My ongelukkige zal overal vervolgen; Zo gy, die ik verkoos tot hulp en toeverlaat, My door uw’ macht niet redt uit myn benaauwden staat.
Die liefde, die ik u voor altoos heb gezworen, Zal u behoeden, voor zyn felle haat en tooren.
Wees vry gerust, gy weet hoe ik u heb bezind.
Eisch alles van een hart dat u zo teêr bemint, Laat ons veréénen door de vaste huwlyksbanden.
Myn heer, ik stel myn lot geheel in uwe handen; ’k Zal met u deelen in geluk en ongeluk.
Myn lief ’k zie haast het eind van onzen ramp en druk.
Wy moeten deeze plaats vooral terstond ontvluchten; ’t Is hier niet veilig.
Hoe, wat heeft men dan te duchten?
Myn medeminnaar, en uw Oom zyn in dit huis.
Myn voogd?
wat zegt ge!
Ja juffrouw?
’t is geen abuis.
EELHART, wyzende op Katryn.
Wie is die heer, myn lief?
Laat ons hier niet meer spreeken, Het is Katryn, myn meid, wiens trouw my is gebleken.
Vlieg heen Flipyn, en maak gezwind myn rytuig klaar.
Wy kunnen hier niet zyn dan met het grootst gevaar: Haar voogd mocht ons hier op het onvoorzienst betrappen, Als hy haar zag, men kon ’t onmogelyk ontsnappen.
Myn heer, je kunt tog niet voor morgen in de poort.
Dat zy zo ’t wil, Flipyn, span in, wy moeten voort.
ik hoor daar volk?
waar zal ik my versteeken?
Vlieg t’samen op het bed, en dekje met de deken.
Kom ’k zal u helpen, zo Flippyn, dat’s wel bedacht.
FILIPYN, terwyl Izabel en Katryn zich op ’t bed verschuilen.
Ik wensch je beiden een’ gerustelyken nacht.
RAASBOLLIUS, ANZELMUS, EELHART, FILIPYN, IZABEL, en KATRYN, op ’t bed.
RAASBOLLIUS, raazende en tierende tegen dokter Urinaal, die binnen is.
GY zyt een botterik!
wat zoudt gy disputeeren!
Gy zyt een Ezel, slegs vercierd met dokters kleêren!
Deez’ Idioot, beeldt zig al wond’ren zaaken in!
Maar ’k zwyg, ik weet niet wat ik met den zot begin.
IZABEL, tegen Eelhart.
,, Ja ’t is myn neef, ik ken zyn stem, wy zyn verlooren!
,, Bedek u wel, ik moet zyn’ zotterny eens hooren.
RAASBOLLIUS.
Die lompe botmuil weet van alles niet een brui!
ANZELMUS.
’t is schande; wat!
gy zyt geleerde lui, Hou op met twisten, om een beuzeling.
De starren!
En zon en maan!
zal hy zo ondereên verwarren, Dat alles wederom een Chaos worden zal!
Zwyg stil kozyn, wy zien ’t nu wel, de vent is mal.
Al die zo rezoneert behoort men op te sluiten!
Die halfgeleerden doen meer quaad als duizend guiten!
Maar ’k bid.... RAASBOLLIUS.
’t Is kettery.
Ai hoor.
Jy plattert, weet Van hemelkringen, noch gestarntes niet een beet!
Hy ’s gek.
Een botmuil!
Men hoorde in alle landen Al die zo redeneert maar levendig te branden!
Myn heer, gy schynt wat moeij’lyk naar ik zie.
Myn heer, verstaat gy u ook op de Astronomie?
Een weinig.
Och myn heer!
ik moet het u dan klaagen!
De heele waereld zal van deeze zaak nog waagen!
Ik ben thans in dispuut met dokter Urinaal, Een ketter in de kunst, die nar voert hier een taal, Die onverdraaglyk is!
en zo je ons niet kunt scheiën; Mag al ’t gestarnte, en zon en maan, zig voort bereiën Om heel een andre koers te loopen als voorheen!
Wat zegt hy dan myn heer?
het dunkt my ongemeen!
Myn braave heer.
Wie kan ’t verhaalen zonder beeven!
Hy volgt Kopernikus, een vent die heeft geschreven Dat de aardkloot zeilt, en draait, door kringen van de lucht.
URINAAL, FILIPYN, EELHART, ANZELMUS, RAASBOLLIUS, IZABEL, KATRYN op ’t bed.
URINAAL.
JA, ja, dat zeg ik!
en ik ben niet eens beducht Dat gy myn argument kontrari zult bewyzen; En al wie kennis heeft moet myn gedachten pryzen.
De zon zou stil staan?
En al begryp jy ’t niet, Ik hou het staande dat het evenwel geschied.
’t Lust my niet langer met een dwaas te disputeeren.
Behandel tog malkaâr met wat meer achting, heeren.
De Waard en Griet dekken de tafel, brengen daar een Ham op, een schotel slaa, en andere spys, mitsgaders drie of vier boeteltjes wyn, terwyl de andere voort spreeken.
’k Loof dat gy nooit geen spheer of globus hebt gezien!
Weet gy wat sinus is, of tangens?
Den klootsen driehoek, vriend, weet jy die te berekenen?
Jy weet van de Algebra, zo min als hemeltekenen!
Maar heeren, weest gerust.
Die lompe botmuil praat Met my, en weet niet van triangel noch quadraat!
Myn heeren, heb ik de eer dat gy met my zult eeten?
De eer zou aan ons zyn: maar myn heer geliev’ te weeten We hebben flusjes al ons avondmaal gedaan.
RAASBOLLIUS, ziende op zyn horologie.
Laat zien hoe laat is ’t?
’t is Eklipsis in de maan!
Kom dokter Urinaal, kom buiten ’k zal u toonen Dat uw’ konsepten zyn onmoog’lyk te verschoonen!
Myn heeren zyt gy ook nieuwsgierig om te zien?
De Eklipsis van de maan zal datelyk geschiên; Drie vierde parten zal zy heden zyn verduisterd.
Ik heb het meer gezien.
Het is de kunst ontluisterd Zo gy ’t niet observeert; geen één Astrogolist Heeft ooit zyn tyd, wanneer ’t Eklipsis was verquist.
Myn heer, ’k vertrouw my op uw oordeel, gaa maar kyken, Ik zal van uw dispuut daar na wel vonnis stryken.
ANZELMUS, EELHART, FILIPYN, IZABEL,en KATRYN op ’t bed.
’k MErk dat dit voorval u verwonderd maakt, myn heer.
Ik bid u, zet myn neefs oploopendheid wat nêer.
Dat zal ik doen.
Ik denk hem maar gelyk te geeven: Want anders heeft men hier te nacht een schrik’lyk leeven.
Dan zal die dokter op u raazen als ontzind.
Ja, of hy raast of niet, wy achten dat voor wind.
’k Merk dat myn heer mede in de wiskunst gestudeerd heeft.
’k Weet iets, door iemant die al lang met my verkeerd heeft; Maar ’k ben een Rechtsgeleerde.
Hoe, zyt ge een advokaat?
’k Zie u ter goeder uur, myn heer, ’k bid geef my raad In zek’re zwaarigheid die me over is gekomen.
,, Daar komt hy by den droes te biegt, wie zou dat droomen?
’k Wil u wel dienen in die zaak zo goed ik kan; Maar onderrecht my wel.
Ik ben een edelman, Woonachtig te Utrecht, uit een braaf geslacht gesproten, Ik ben zo edel als de aanzienelykste grooten, Ik heb geen kind’ren; maar ’k ben voogd van zek’re nicht, Die ’t eenemaal ontaard van haare stam en plicht, Zich zelve te Amsterdam aan iemand dorst verbinden, Eer dat zy wist of ik de zaak ook goed zou vinden; Toen ik dat merkte, gaf ik aan haar te verstaan, Dat zy terstond zig van dien minnaar moest ontslaan, En aanstonds met myn neef in ’t huwelyk begeeven; ’t Welk zy zo obstinaat en fors dorst tegenstreeven, Dat ik haar opsloot; maar zy is my juist ontvlucht, Benevens onze meid; ik ben op ’t hoogst beducht, Dat zy reets te Amsterdam zal by haar minnaar weezen.
Nu is de vraag myn heer of ik iets heb te vreezen, Zo ik haar minnaar, als zy zich by hem onthoudt, Gelyk een schaaker mogte aanklaagen by den schout?
Hebt gy bewys dat hy de schaaker van uw nicht is?
Wat* is ’t voor een?
Men zegt dat hy al vry wat licht is, Ik heb hem nooit gezien.
Myn heer, dat dunkt my slecht.
’t Kon licht’lyk zyn dat gy niet wel waart onderrecht.
Hy ’s te Amsterdam bekend byna in alle kroegen; Hy is genegen by Lichtmissen zich te voegen; Hy dobbelt, en hy schikt de winkels op, myn heer; Hy zuipt zich vol, en vraagt naar schaamte noch naar eer.
Is daar bewys van, heer?
zou ik iets bewyzen, Dat al de waerelt zegt?
,, Je hoort je daar braaf pryzen.
Als gy getuigen hebt, myn heer, van ’t geen gy zegt, Zal ik die zaak voor u bepleiten voor ’t gerecht.
Maar, ’k vindt één zwaarigheid, die alles om kon stooten: Dat ’s, dat gy met geweld uw Nicht hebt opgeslooten; Zulks neemt den rechter voor een soort van dwing’landy, In deeze landen leeft een ieder vrank en vry.
Een voogd mag van zyn huis in ’t minst geen kerker maaken.
Dus kan een Juffer als zy wil zich laaten schaaken!
De straf volgt eerst, wanneer de misdaad is begaan; Men kan den schaaker en haar dan in boejens slaan, Hoewel niet anders als met kennis van de Heeren Der stad, alwaar een voogd het paar mochte attrapeeren; Dan onderzoekt men of ’t is met haar wil geschied, Indien ’t zo is, men neemt de zaak zo zwaar dan niet; Men laat gemeenelyk de jonge luidjes trouwen; Dan kan een voogd haar niet wel van malkander houwen.
’t Is nochtans menigmaal in tegendeel gegaan.
’t Is waar, een voogd kan zulks met reden tegenstaan, Zo zyn Pupil niet is gekomen tot haar jaaren, Of zo hy voor ’t gerecht bewyst, en kan verklaaren Als dat haar minnaar zig niet wel gedragen heeft.
Zo gy het zeker weet dat uw party zo leeft, En gy uw nicht by hem in Amsterdam mogt vinden; ’k Neem aan om deezen knoop geheel en al te ontwinden.
Myn heer ik dank u voor uw goê genegenheid.
Hy is een schelm.
Dan hebt gy reden dat gy pleit: Maar zo ’t nu anders waar?
’k Zou ’t evenwel beletten EELHART.
Ik zal my met myn kunst daar wakker tegen zetten, ’k Neem ’t aan te winnen, als een eerlyk Advokaat.
Ik ben u dankbaar, heer, voor Uw’ getrouwen raad.
Daar is zes schellingen.
’t Proces is niet begonnen.
Betaal my alles maar, als ik het heb gewonnen.
Neen, ’t moet ten eerste zyn.
Wel, als ’t u zo behaagt.
Daar jongman, dat’s voor u. FILIPYN.
Ik zal heel onvertzaagt, In Amsterdam, door al de winkelen en hoeken, Den heer Anzelmus na zyn Nichtje helpen zoeken.
Gy zyt een eerlyk knecht!
Ik zal myn neef terstond Den raad verhaalen, die ’k gehoord heb uit uw’ mond.
EELHART, IZABEL, KATRYN, FILIPYN.
HY is al weg, myn lief.
hoe was hy verbolgen!
Geen nood myn lief, geen nood, laat hy u maar vervolgen; ’k Verzeker u dat hy bedrogen weezen zal.
Flipyn haal met ’er haast myn rytuig uit de stal.
Myn lief, ik vrees dat zy dien toeleg zullen merken; Behalven dat; ik dien myn hart wel wat te sterken.
’k Ben flaauw en machteloos, vermoeid van angst en schrik.
’k Denk dat de hospes wel een kamer heeft, daar ik Een weinig rusten kan, en ook my zelf verschuilen.
Ja, juffrouw dat waar goed!
Nou meisje niet te huilen, Het gaat hoe dat het gaat jy zelt ’er winst me doen; Ik zal jou minnaar zyn.
Jy niet jou mal fatzoen.
Ik hoor daar iemant, springt weer op het bed mejuffers.
WAARD, EELHART, FILIPYN, IZABELen KATRYN op ’t bed.
DAt zyn eerst gekken van geleerden!
rechte suffers!
Zy staan daar allebei te tuuren naar de maan, En brabb’len taal die hond of kat niet kan verstaan.
Hoor hospes!
heb je lust om die pistool te winnen?
zeg maar hoe ik het moet beginnen?
Niet, als dat je in ’t geheim twee Juffertjes logeert.
’k Logeer geen hoeren: neen: ik merk wat jy begeert.
Zy zyn geen hoeren, maar twee Juffers van myn kennis, Die ik verbergen moet om reden; zek’re schennis Haar aangedaan.... maar zeg of gy ’t wil doen of niet?
Ik wil wel, als het maar in eer en deugd geschied.
’k Verzeker u daar van; maar gy moet niets ontdekken Aan heer Anzelmus.
Neen: ik zal ’t niet uit doen lekken, Wees daar verzekerd van: ’k beloof ’t je by myn eer.
Zeg wanneer dat ik haar te wachten heb, myn heer?
Zo aanstonds hospes, zo ik u maar mag vertrouwen.
Ja wees gerust, ’k beloof dat ik myn woord zal houwen.
Daar ’s uw pistool.
Ik zel je helpen waar ik mag.
De baan is klaar, juffrouw, kom nu vry voor den dag!
Hoe leggen ze op het bed?
wel dat zyn wond’re zaaken!
hospes gaa terstond een kamer open maaken, Daar we ons verschuilen.
dat’s vreemd zy zyn verkleed!
Loop in die kamer.
Maak my ook wat spys gereed.
Ja tree maar in, ik zel je wel akkomoderen.
WAARD, FILIPYN.
NOu ken ’er niet een mensch meer in myn huis logeeren.
Je hadt niet anders als die kist, niet waar sinjoor?
Daar ik op slaapen kon.
Nou zel jy met jou oor, Indien je slaapen wilt, gints leggen op de planken.
Wel ik heb reden om jou hartelyk te danken.
Ik had jou evenwel een kermisbed gemaakt; Nu kan ik niet: myn goed is juist bezet geraakt.
WAARD, FOP, TYS, FILIPYN.
HOe hospes staa je daar?
je moest wat helpen scheiën; Die maanbekykers zyn geen kleintje aan ’t bakkeleiën.
Wie wint?
Ik weet het niet, ik moei ’er me niet mê.
Jy laat maar vechten!
wel je bent een drommels vee!
FOP, TYS.
NOu Tysje, hy is weg, pas nu den ham te villen.
Ik zel ’er ’t zwoort voor eerst eens met ’er haast afschillen.
Nou repje wat, het hoeft zo net niet kammeraad.
Maar al te haastig broêr is al zyn leeven quaad.
’k Moet maaken dat hy in het oog lykt heel te weezen.
Maar zo de vent het wist wy mochten zeker vreezen.
Maak zo veel praats maar niet, en repje, malle gek.
Nou blyft ’er niet als ’t been, en ’t zwoort, wy hebben ’t spek.
De drommel ’k hoor daar volk!
waar zullen we ’t nou laaten?
Wel steek het in je zak.
Neen, neen, wat meugje praaten.
’t Is veel te groot.
Ik brui ’t zo lang in deeze kist.
Hoe zel hy vloeken als de vent den ham strak mist.
EELHART, FOP, TYS.
WAar is myn knecht?
Die is geloopen om het vechten Van Dokter Urinaal en d’ander te beslechten.
Daar komt hy al weêrom, benevens onzen waard.
Is nou de Eklips al door het vechten opgeklaard?
WAARD, FILIPYN, FOP, TYS, EELHART WAARD.
DAar ’s niet gevochten, wat kom jy lui me al vertellen?
Maar dan begonnen ze de pypen eerst te stellen.
’t Is geen kanalje: maar ’t zyn eerelyke lui.
Kom laat ons eeten: want wat raakt ons dat gebrui.
Eelhart en Filipyn gaan aan de tafel zitten.
URINAAL, RAASBOLLIUS, ANZELMUS, EELHART, FILIPYN, WAARD.
ZWyg van de Eklipsen!
want gy weet niets van die zaaken!
Wel Dokter Ezelskop!
’k zal myn defenzie maaken, Uw zotheid zal ik elk doen weeten, in geschrift.
Ja vloek en raas maar.
’k Heb uw stelling zo gezift En uitgepluist, dat gy zoudt als een dwaas staan kyken Indien ik schryven wou: maar ’t zou me niet gelyken: Zo ik ’t dispuut al won; ik won ’t maar van een zot!
ô Starren!
zon!
en maan!
hoe deerlyk is uw lot!
Zo gy uw loop voortaan zult moeten reguleeren, Zo als ’t die man verstaat!
Ik bid u, braave heeren, Dat gy bezadigd my den grond van uwe zaak Eens voorlegt.
Dat is ’t geen, myn heer, daar ik na haak.
Nu, gaat dan zitten, valt malkaâr niet in de reden, En laat die Dokter eerst zyn argument ontleeden.
Eelhart en Filipyn beginnen te eeten.
Myn stelling is aldus: de zon staat vast en stil; De waereld zeilt haar rond, en draaijt eens op haar spil, Of doet een ommekeer in vier en twintig uuren; Dat maakt den dag en nacht.
Zwyg!
’t moet niet langer duuren!
draaijt de waereld dan, en zeiltze te gelyk?
Waar zeiltze heen?
Rondom de zon.
Goed, toon dan blyk.
Ze zeilt allenskens door de twaalef hemeltekenen Net in een jaar, als wy Astrologisten rekenen; In ’t punt van Ariës begint ze, omtrent de maart; Zo als ’t Kopernikus, die groote man, verklaart.
Dan was Kopernikus de gekste gek der gekken.
En om uw botheid aan deez’ wyzen heer te ontdekken, Zo zeg ik, dat de kloot der aarde vast moet staan: Dewyl ze een lichaam is.
Wel botmuil, is de maan Dan ook geen lichaam, dat men in zyn kring ziet loopen?
Ja, maar geen aarde, vriend, hoor, ’k zal ’t u eens ontknoopen: Zy is een lichaam, doof en licht, gelyk een veer: Dies doet ze makk’lyk in een maand haar ommekeer; Daar ’t aardryk door zyn zwaarte in ’t middelpunt moet blyven, Terwyl de zon en maan in hunne kringen dryven.
Gooij eens een steen om hoog, die valt weer naar om laag Op de aarde, ’t middelpunt.
Nu gekskap, is de vraag, Of deeze steen niet naar de zon zou moeten vliegen Indien zy ’t punt waar?
Neen: je zult me in slaap niet wiegen.
De lucht dryft zulken steen weêr na zyn oorsprong, de aard; Wyl hy een deel is van zyn lichaam; ja hy vaart Met al de kringen van de lucht, die de aarde draagen, Terwyl ze zeilt mê voort.
Nog heb ik van myn dagen Geen botter beest gezien!
nou zegt hy zeilt de lucht, Zelfs, met den maankring en de waereld in één vlucht.
Vent, ’t geen gy van den loop der waereld hebt gesproken Doet juist de zon.
Nu is uw argument gebroken.
Gelooft gy niet het geen wy voor onze oogen zien?
De zon loopt wel zo ’t schynt: nochtans kan ’t niet geschiên.
Let daer maar op: wanneer wy in de trekschuit vaaren, ’t Schynt dat het land dan vaart, en wy in stilstand waaren, En nochtans is ’t zo niet; wy vaaren immers voort?
Wie heeft zyn leeven zulk een kettery gehoord!
Dat is geen antwoord; dat repliek staat niet op pooten.
Wel om jou stelling dan in één reis om te stooten Zo schryf ik hier een mathematische figuur.
Raasbollius schryft met een groot stuk kryt een cirkel op het toneel.
Daar staat een Cirkel; en ’t is vaster dan een muur, Dat alle kunstenaars het punt in ’t midden stellen.
Bekent gy dat niet?
Wie zoudt gy dan vertellen, ô Domme botmuil!
dat de waereld zeilen kon?
Hy neemt de schotel met slaa van de tafel, en zethem* op het eind van den Cirkel.
’t Punt is de waereld.
En zie daar, daar staat de zon Vlak op den Cirkel.
Zie zo moet men ’t u doen weeten.
zy denken wis, de zon straks op te vreeten!
Schryft ook een Cirkel en zet den ham in ’t midde.
Geef hier het kryt.
Daar staat myn zon in ’t punt van ’t rond.
De duvel haal je met je zonnen.
URINAAL zet de boetelje op ’t eind van zyn Cirkel.
Hou uw’ mond!
Daar staat myn waereld.
RAASBOLLIUS, zet een boetelje in ’t midden van zyn cirkel.
Daar de myne.
Waar stelt gy nu de maan?
Dan moet ik wat verspringen.
’k Maak deezen cirkel om myn waereld, ’t middelpunt.
,, Ik docht wel dat hy ’t op dien schotel had gemunt!
RAASBOLLIUS, zet een klein schoteltje met spys op den Cirkel die hy om de boetelje heeft gemaakt.
Daar staat de maan.
URINAAL trekt een’ Cirkel rondom schotel met sla, en zet ’er een klein schoteltje met spys op.
En daar zou zy my best behaagen.
Nu loopt myn maan haar koers, om ’t punt, in dertig dagen.
Nu zeilt myn waereld voort, en neemt den maankring mêe.
Beginnende haar’ loop in die Sodiaks snê.
zo de loop begon van de andere planeeten, Hiel ik hier niet één brui te drinken of te vreeten!
Met je permissie, dat ik deez’ planeet eens spreek.
Filipyn drinkt uit één van de boeteljes.
Myn stelling is bedacht van hem, die niemand week In kunst, hy was één van de wyzen van Egipte.
Ja, Ptolomeus.
Maar de vriend, dien ik uitkipte, Was held Kopernikus, een wonderbaarlyk man!
’k Drink hun gezondheid, schoon ik geen van beide kan. RAASBOLLIUS.
Zeg, wysneus, hoe gy my zult kunnen overtuigen?
Wel, Raasbol, met d’Eklips legt voort uw zon in duigen.
Filipyn zet alles weer op de tafel.
Doe my de Eklipses van uw maanlicht dan verstaan.
Dan zeilt myn waereldkloot vlak tussen zon en maan.
Myn maan is in zig zelf een lichaam zonder luister, Het is, wanneer de zon het niet bestraalt, gants duister.
Als nu de zon de streek der Antipôon beschynt, En hier de maan op is, gelyk gy weet, verdwynt Haar wederglans, zo ver als haar de zonnestraalen Niet kunnen vatten.
’k Zou ’t wel weeten af te maalen In deezen kring: maar ’k denk dat gy het wel verstaat.
Zeg nu hoe ’t met de eklips van uwe zonne gaat.
Maar zonder schelden: want gy zyt geen appelwyven, Foei, ’t staat zo lelyk als geleerde lui zo kyven.
* Dan neemt myn maan haar plaats ten deele voor de zon.
Die stil staat; als men ’t flus in ’t punt bewyzen kon.
* Zo plaatst myn maan zich ook.
* En de andere planeeten?
Ik bidje blyf daar af, dan houwen wy ons eeten.
Maar dat bewyst nog niet hoe dat de waereld draaijt.
Wel, met dit argument zyt gy terstond bekaaid: De zon, die grooter is, dan de and’re hemeltekenen, En zo veel duizend myl van ’t aardryk, als wy rekenen, Vloog tienmaal sneller dan een pyl vliegt uit een boog, Ja kogel door de lucht, indien zy zich bewoog; Het welk onmoog’lyk is, en daarom moet zy blyven In ’t middelpunt.
ô Neen: zy kan gemak’lyk dryven; Haar lichaam is niet vast, als dat van ’t aardryk is: Maar geest uit geest van vuur: dies is uw stelling mis.
Maar waant gy dat de zon zo schrikk’lyk groot zou weezen, En ook zo ver van de aarde, als we in de boeken leezen?
Ja heer Raasbollius, dat’s vast.
’k Geloof het niet: De zon is net zo groot gelyk men ze altyd ziet, En ze is zo ver niet van de waereld als wy meenen.
Geef daar bewys van: ik zal graag myn ooren leenen.
Hebt gy wel ooit gezien hoe dat by avond ’t licht Meer als een myl ver zich vertoont voor ons gezicht?
En hoe de vlam der kaars vergroot, schoon and’re zaaken Verschieten door de verte, en uit onze oogen raaken?
’k Stel dan dat de zon veel kleiner is dan de aard: Dewyl ze een licht is.
Wel, dat is opmerkens waard.
Zo zy ’t edelst deel van ’t vuur is, zyn haar’ straalen Bequaam om op de maan en ’t aardryk neêr te daalen; Al is ze net zo groot als zy van verre schynt: Zo dat uw’ stelling door dit argument verdwynt.
Zy kan zo klein, ten dienst der waereld, licht’lyk loopen.
ô Nieuwe kettery!
wat wegen zet gy open Tot harrewarring, en dispuuten zonder end!
Daar legt uw heele zon nu glad in duigen, vent.
ô Ketter in de kunst, ik zal ’er op studeeren, Of ’t licht zo wel niet als iets anders kan ververen!
Waar komt het door dat zich een baak vertoont in zee, Aan schepen, schoon zy zyn veel mylen van de ree?
Daar heeft Kopernikus geen regel van geschreven.
zulk een ketter hoorde op aarde niet te leeven.
Weg botmuil, al je kunst haal je uit den almenak.
Hou daar quaadspreeker!
Zy gooijen malkaar de boeken na ’t hooft.
ik bid u, hou gemak.
Ik stel het aan dien heer, laat hy het vonnis stryken.
Ja Ezel, ja, wie dat gelyk heeft, zal dan blyken.
Myn heeren, dit dispuut is waarlyk van gewicht, En ik ben in de kunst zo ver nog niet verlicht, Om vonnis op een zaak van die natuur te geeven.
Ik wel.
Spreek op dan; zyt gy in de kunst bedreeven.
De een zeit de waereld draaijt; en de ander: ze blyft staan.
Hoor, zuip je pens vol wyn; dan zullen zon, en maan, En waereld draaijen, dat je lui zult suizebollen.
spot gy met de kunst?
ô Neen: ’k vertel geen grollen.
Mogt ik uw dispuut in ’t net beschreven zien; Dan wist ik raad om u te helpen.
En ’t myne zal ik, als het af is, laaten drukken By and’re dingen.
ô Ik heb nog duizend stukken; Het vierkant tegen ’t rond des cirkels heb ik wis, Beneven ’t oost en west.
Iets dat ’er nog niet is Heeft deeze snapper.