floriandebaene/EmDComF4DutchDraCor huggingface dataset:
ook besorght was voor de Gemeynte aldaer, noch met geen ordinaris Dienaer, als andere nabuerige Kerkken, verzien zijnde, en was niet zonder reden, ende en hoefde oversulx niet verexcuzeert, men ziet vast dagelijks niet dan al te droeffelijk wat zorghlijke tijden wy beleven, hoe vast men aen malkanderen houden moet zal men staende, staende blijven, hoe listigh de swakken bekropen, en hoe geweldighlijk de sterken van allen kanten besprongen worden, daer dan geen trouw Herder knaphandigh by is, leert de ervarentheydt hoe haest 'er een deel Schapen van de verscheurende Wolven verrukt ende verscheurt zijn: 't was my van herten leet, als ik sulx vernam, datter noch niemandt en was gekomen, die daer de Gemeynte by-blijven mochte, 'k hadder nochtans ook wel sorge voorgedraegen, hoewel 't zoo uitviel, u.l.
Godtvruchtige sorghvuldigheyt neffens de mijne is my lief geweest uyt u.l.
schrijven te verstaen, ik wenschte elk lidtmaet onser Kerkke het welvaeren onzer gantscher Gemeynte zoo ter herten gingh, 't zouder ontwijffelijk veel beter ende stightelijker toegaen, als 't nu zomwijlen wel doet; zoo moet men thoonen, dat men leden eens lichaems is, ende dat elk de schade ende 't qualijk vaeren dat een ander zoude mogen komen te treffen zoo wel als zijn eygen, vreeze ende ter herten gaet.
De Groote Godt ende Opper-Heere Iesus Christus, om wiens zaeke ende waerheidt wy nu te zamen lijden moeten, wil u.l.
ende de gantsche Gemeynte by de een-mael aengenomene leere ende belijdenisse der waerheydt stantvastelijk bewaeren.
'T schijnt of Godt almachtigh nu ter tijdt door dit Kruis zijn Kerkke wannen ende eens rechtschapen omhutselen wil, om alzoo het rechte Coorn van het Kaf af te scheyden: 't is ons al lange voorzeydt, dat de Bijl aen de Wortel der Boomen zy geleydt, dat de Heere zijn Wan in de handt heeft; ende zijn Darschvloer doorsuyveren wil, maer veele onder ons en hebben 't niet kunnen gelooven, noch te degen ter herten laten gaen, voor, dat, niet alleen de Bijl opgeheven, maer ook zelfs de slagh toe gegaen is, ende het onderste boven is geworpen in den Wan des Heeren.
Siet nu eens toe ende let eens, hoe veel Boomen nu ter neder gevelt leggen, wat vliechter een kaf door 't Landt, 't welk in de schuere des Heeren niet en kan vergadert worden, 't is droeffelijk die 't zoo te beurte valt; maer die noch toe zagh, u spreek ik dan aen, ghy recht Koorn des Heeren, die noch in zijnen Wan gebleven, ende met het lichte Kaf daer niet henen, voor den windt der vervolginge wegh gestoven en zijt, mijn weerde Susters ende Broeders in den Heere, mijn trouwelijden-genooten, weest standtvastigh, hout u wichtigh, staet vast ende onbeweeghlijk ende laet doch nu voor den Heere, tot mijner verheuginge blijken, dat ik in zijnen Akker geen Kaf noch verworpelijk onkruidt, maer goedt smaekelijk Koorn gebout, ende alzoo niet te vergeefs en hebbe gearbeydt.
Ik hebbe voor uwe zielen gewaekt, maekt nu dan, dat ik met blijdschap daer van voor den Heere magh rekenschap geven, ende gevraeght zijnde na mijn Schapen, niet en hoeve te suchten, want zulx waere u onprofijtelijk, want wat is doch onze hope of blijdschap, of Kroone des roems?
zijt ghy het ook niet voor onzen Heere Iesu Christo in zijne toekomste?
waerlijk ghy zijt onse eerlijkheydt ende blijdschap.
Nu leven wy, alderliefste vrienden, indien ghy staet in den Heere.
Want wat danksegginge kunnen wy Gode wedergeven voor u in alle onse blijdschap, waer mede wy ons verblijden voor onsen Godt om uwent wille?
dagh ende nacht over haer biddende, om uwe aensichten te zien, ende te vervullen dat aen uwen geloove gebreekt.
Onse Godt ende onze Heere Jesus Christus schikke onze wegh tot u.
De Heere vervulle u, ende maeke u overvloedigh in der liefde tot malkanderen, ende tot eenen yegelijken gelijk wy ook zijn tot u. Op dat hy uwe onstraffelijke herten versterke tot heyligheydt voor onzen Godt ende Vader in de toekomste onzes Heeren Iesu Christi met alle zijne Heyligen.
Hier mede, zeer waerde ende hertelijk beminde Suster, zal ik nu dezen eyndigen, en u.l.
met u.l.
Dochters de genadige bescherminge des alderhooghsten beveelen, met hertelijke groetenisse aen de zelve, ende alle goede bekenden, als met namen onze l. Susters Griet Theunis met haer gezelschap in 't Oudevrouwen-huys, Aefgen, ende Anne Ians met haer Man Symon Aertsz., Alith Barts, Dieu Ians, Mary Claes, Guert Ians, Trijntgen, ende Anne Willems, Anne Ians op 't Achterom, Machtelt Ians met haer Man Herman Hermansz.
doet ook, soo 't gelegen komt, mijne hertelijke gebiedenisse aen Ian Broersz., Ian Cornelisz., Cornelis Pietersz., Bruyn Bruynsz., Heert Iansz.
Claes Cornelisz., Mr. Cornelis, Burgermeester Liorne, Claes Claesz.
Gaerman, metten haeren ende andere by gelegentheydt, die ik al niet noemen en kan. Datum spade in der nacht, dezen 18.
December 1619.
U. L. Dienstwillige Broeder in Christo DOMINICUS SAPMA.
Daer ik tegenwoordigh ben en gaet het my als noch niet qualijk, ende blijft de Gemeynte al t' zamen, als een man, ja als een hert ende ziele in aller stantvastigheyt onbeweeghlijk by malkanderen: 't zelve hope ik van d' onze aldaer mede te verstaen.
C. Niellius aen R. Hogerbeets.
Achtbare, wijse, Godtsalige Heer, ende waerde medegenoot in dit ons geluksaligh lijden: DAt uw' E. mijne arme rapsodijen, die ik hier onder het geraes van kleyne kinderen op 't papier werpe, hem laet gevallen, sulx is my van herten lief.
Ik weet wel dat'er niet singuliers, ja nauwelijks iets dat middelmatigh is van my kan komen, sal daerom sulke liberale minnelijke oordeelen toeschrijven de benevolentie, die ik geloove dat uw' E. uyt Christelijke liefde is toedragende alle den genen, die met uw' E. het van herten geerne wel sagen, soo wel met haer lieve Vaderlandt als met de gantsche Christenheydt in 't gemeyn: welkers verwerde en bedroefden staet, van wegen de vervolgingen, bloedige oorlogen ende veelvoudige scheuringen, geen Christelijk hert sonder innerlijke beweginge ende tranen kan aenschouwen noch rijpelijk overwegen.
Ik merke uyt de couranten, die wy onsalle weeke laten brengen, dat onse yveraers van gewaende suyverheydt hier te lande, een groot deel van hare hopeningen stellen op het inbreeken van Gabor met de hulpe van Turkken ende Tartaren: gelijk se voor twee jaren met verheugenisse hoopten dat het Koninghrijk Polen by den Turk overmeestert soude worden.
Waer dat niet een schoonen troost, daer Christelijke herten wel na behooren te verlangen?
Ik schrik ende ontsette my als ik daer aen denk, ende mijn herte weent in my als ik uit de oude Historien overlegge, wat de oorsake is geweest van de vernielinge der bloeyende Christenheit in de grootste ende uitnemenste deelen van den gantschen aerdbodem, ende van den voortgangh der Barbarischer Mahometischer wet, ende des Turkschen rijks in plaets van dien.
Hebben verstandige menschen niet wel oorsaek te gelooven dat den Turk met sijn maght ende op sijn kosten den Keiser uit Hongaryen, Oostenrijk, Bohemen, Silesien, &c. sal komen verstooten, om die Landen dan den Heere Palsgrave en Gabor in te ruimen, ende in plaetse van 't Pausdom aldaer eene betere reformatie in te voeren?
hoe jammerlijk laten sich de arme menschen door hare blinde domme passien verleiden.
De heelinge van de sware doodtwonde des lieven Christendoms en moet men van die Kerk geensins verwachten; maer door andere middelen die Goddelijk ende Christelijk zijn: waer van Neageorgius, by uw' E. geallegeert, neffens verscheiden andere Godt salige verstandige Mannen seer goede stichtelijke consideratien hebben gehadt; gelijk ook het voornaemste ooghmerk van onse Christelijke sake daer henen heeft gestrekt, dat wy een wegh moghten openen, om alle oprechte vrome Christenen, die Christum met oprechter herten voor haren eenigen Heer en Salighmaker houden, ende sijne leere na haer beste verstandt en wetenschap soeken te volgen en te gehoorsamen, 't welk tot de saligheidt noodigh is: dat wy alle sulke met malkanderen moghten helpen vereenigen, ende maken dat hare verschillende oordeelen van eenige particuliere poincten of ceremonien, de liefde, die het grootste gebodt Christi is, niet uit en blusscheden, noch verhinderden.
Dit is het voornaemste ooghmerk geweest van alle de vroomste ende verstandighste onser broederschap, ende sochten daerom voor eerst uit de wege te ruimen eenige particuliere opinien, die wy hielden ten hooghsten strijdigh te zijn tegens de nature Godts ende de nature van alle religie; de welke zijnde een schuldige plicht, die Godt van de mensche onder beloften ende dreigementen is eyschende, soo kan het sulken actie of werkinge niet zijn, die Godt selfs in de mensch door een onwederstaenlijke kracht, ende onvermijdelijke noodtwendigheydt te wege brenght?
Talis enim actio quam Deus solus per omnipotentiam irresistibilem in homine producit, nec verum hominis officium esse potest, nec ulla lande aut remuneratione digna judicabitur unquam, nec apud Deum nec apud homines.
Wijl wy dan wisten dat de geheele oude ende tegenwoordige Christenheidt dese opinie met haren aenhangh voor eene Godts-lasterlijke dolinge verfoeide, soo hebben wy gesocht dien steen des aenstoots uit de wege te nemen, ende dat op de aldersachtste ende gemackelijkste maniere, voorslaende het middel van onderlinge verdraeghsaemheidt, niet twijffelende als de gemoederen wat souden bedaert zijn, ende dat de waerheit mede moghte geleert worden, of die grove ongeschikte dolinge soude allengskens van selfs vervallen, ende de vroomste ende verstandighste leeraers souden lichtelijk navolgen het loffelijk exempel Melanchtonis: de welke dese grove opinien in sijn eerste schriften seer hebbende voorgestaen, ook met onbetamelijke stoutigheidt ende verwerpinge van alle qude Leeraers op het hardtste gedreven, daer na selfs by 't leven ende in tegenwoordigheit Lutheri, die t' onsen tijden de eerste auther daer van was, de selvige met grooten yver ende neerstigheidt hadde uitgeroeit.
Dese verhinderinge dan wegh-genomen zijnde, om de welke de Gereformeerde Calvinische Kerke by alle andere gedeelten der Christenheidt ten hooghsten wordt verfoeit, soude men tot de vordere vereeniginge anders geen sondament behoeft hebben, als dese spreuke Augustini, die als Godts woordt conform in alle de treffelijkste bevechters des Pausdoms ten hooghsten wordt gepresen: In iis quae clarè & apertè in Scripturis posita sunt, continentur omnia quae spectant fidem & mores vivendi.
Dese regel wordt van alle tractatoribus controversiarum op het hooghste gepresen: welke wel bekennen dat 'er in de Schrifture vele saken donker ende swaer te verstaen zijn; maer dat alles wat tot de saligheidt noodigh is, soo klaer daer in uitgedrukt wordt, dat alle, ook de eenvoudighste Godtvreesende herten, de selve daer uit konnen vatten ende verstaen.
De welke onder twee generale hooft stukken konnen gebroght worden: het geloof in Godt ende Iesum Christum, sonder welk geloof men Godt niet kan behagen; ende tot heiligheidt des levens, sonder de welke niemandt Godt en sal sien.
Soo soude men dan een religionem verè catholicam konnen voorstellen, quae tantùm ea comprehenderet tanquam scitu, creditu, factu, speratu necessaria, quae ubique, omni tempore, ab omnibus vere piis, & Deo gratis hominibus, agnita, recepta & observata fuerunt: & quae omnes verè pii agnoscunt necessaria esse ad eum hominem constituendum, qui vere Christianus & Deo gratus futurus sit.
Acontius heeft in sijn Stratagematis Sathanae vele goede saken hier toe by-gebraght.
Maer 't is geen wonder dat onder soo veel praejudicia en andere sware beletselen een Man sulken heilsamen werk niet en heeft konnen beginnen ende voleinden.
Koste men maer de luiden soo verre brengen, dat se sich schaemden dissentanea te seggen, ende 't een tegen 't ander te stellen; het waer een goedt beginsel.
Maer kander meer dissentaneum zijn, als de boven-gestelde regul uit Augustino ten hooghsten prijsen, en even wel tegens de klare Koninghlijke ende aldernoodighste wet van liefde straks te haten ende te vervolgen die gene, die niet van alle saken tot de religie behoorende, eene meeninge en verstandt met ons hebben.
Ten exempel: men heeft in Engelandt, Switserlandt, ende elders meer, by de Gereformeerde verscheiden vrome Mennisten ten deel onthooft ten deele verbrandt, om hare opinie van den Doop.
Ook eenige verdronken volgens dese onchristelijke regel Zuinglij: Qui iterum mergit, mergatur.
Sed hac ratione etiam mergendus fuisset Cyprianus cum magno numero Episcoporum Africanorum, qui in tribus Synodis, quarum singulae nostram nationalem longe superarunt, statuerunt esse iterum baptizandos, qui ab haereticis baptizati fuerunt: absurdum judicantes verum baptismum extra ecclesiam administrari.
Maer lieve doch, soude Zuinglius of iemandt anders den Kinder-doop wel konnen vinden in iis quae clarè & apertè in Scripturis posita sunt?
Sy bekennen immers dat'er noch gebodt noch exempel van uitgedrukt is.
Ende alwaer ik schoon noch soo seker dat de Mennisten in dit stuk dolen, evenwel uit wat schrift soude ik dan noch bewijsen dat dese dolinge van sulken gewichte is, dat ik se daerom voor geen Christenen en moet houden, ja dat ik tegen de groote Koninghlijke wet der liefde, die dolende luiden hierom magh bannen, vangen, spannen, vervolgen?
't Is een schrikkelijke verblindinge dat alleen de harde Calvinisten gelooven, dat niemandt haer rechtsinnigh geloof kan bekomen, als die gene die Godt het onwederstaenlijk instort, ende dat selfs hare uitverkorene het geloof niet een ure voor die tijdt en konnen hebben, als Godt in haer onwederstaenlijk sal willen werken; ende dan en sullen sy 't ook niet konnen verstooten; ende evenwel de luiden vervolgen ende dooden om het ontberen van een sake die Godt haer niet en heeft willen geven, ende die sy uit haer selfs geensins en vermogen te krijgen.
Sy seggen, dat het onbegrijpelijk is met wat recht of reden Godt de menschen eeuwigh pijnight om 't ontberen van een sake die hy haer noit heeft willen geven; seggen ook dat dit is justitia Dei inenarrabilis, die van geen menschen kan verstaen, behoort ook van niemandt nagevolgt te worden.
Ende evenwel en krijgen sy nergens de Magistraten tot haer wil, of sy willen terstondt dese incomprehensibilem justitiam Dei navolgen in 't vervolgen van de ketters, gelijk ook in 't Pausdom de Dominicanen de hardtste praedestinateurs, ende te gelijk de wreedtste Inquisiteurs zijn.
Soude het wel wesen dat dese tyrannige geesten door Godts rechtveerdigh oordeel verstokt ende verblindt worden, dat se dese dwase verkeertheidt niet en konnen merken?
Doch hier van en sullen wy nu niet meer spreken.
Ik en dochte ook uw' E. met soo langen brief niet wederom moeyelijk te vallen.
Meende maer aen te roeren tot openinge van 't geen uw' E. wederom voorstelde, waer op ik noch de gelegentheidt niet en hebbe iets met ordre te antwoorden, zijnde noch ontbloot van mijn meeste boeken ende annotatien; ook kan ik niet wel iets met aendacht schrijven onder 't geraes van kleine kinderen.
Ik ben gewoon in stilheidt te moeten doen het seer weinige dat ik doen kan. Dit is d' oorsake dat ik my moet berooven van het aller-aengenaemste geselschap mijns soo lieven waerde mede-broeders, 't welk anders om geen oorsaek ter wereldt soude willen doen.
Maer sonder geduerigh lesen ende overdenken is my het leven beswaerlijk, ende onder de kinderen kan ik my niet gewennen iets met aendacht te mediteren.
Daerom hebbe ik versocht de eensaemheidt, die met mijne natuer seer over-een-komt, te mogen genieten.
Indien my nu mijn verblijf-plaetse onder uw' E. kamer wordt geassigneert, sal het my seer aengenaem zijn dese begonne communicatie te continueren, door het middel dat uw' E. met Lindenio heeft gebruikt, als ik maer magh weten wat ure uw' E. best gelegen komt, sal ik in tijden van donkere Mane daer wel op letten.
Uw' E. kan my door eenigh teken van kloppen of andersins waerschouwen.
Ik hope dat 'er geen swarigheidt in en sal zijn.
Ende blijft hier mede seer waerde Heer ende Broeder, met uwe E. Dochter seer hertelijk van ons te samen gegroet, en Gode in sijne genadige protectie ende zegen bevolen.
In haest, Op Loevestein, desen 31.
Uwer E. seer dienstwillige Dienaer, C. NIELLIUS.
Achtbare, wijse, Godtsalige Heer, ende waerde Broeder in Christo: IN het vergeten van 't bestellen mijner brieven en bedroeft my gantsch niet met allen, als dat uw' E. met overvloedt van trouhertigheit ende meerwaerdigheidt sich daer over soo seer bekommert.
Daer en is gantsch niet oft seer weinigh aen gelegen of de selve acht dagen vroeger of later worden voortgesonden, als sy maer wel ende sekerlijk bestelt worden.
Over uw' E. goede memorie verwondere ik my noch, dat de selve in sulken hoogen ouderdom, ende voor al na het uitstaen van soo veel droevige ende kommerlijke swarigheden soo vast is.
Ik ben omtrent vijftien jaer jonger als uw' E. maer de mijne en blijft my na advenant soo trouwelijk niet by, ende begae wel andere fauten, als een brief by my te vergeten.
Dat die aen Abraham Anthonisz.
wat haestiger was, hadde anders geen oorsake, als dat ik hem bidde alle naerstigheidt te willen doen wat particulierder te vernemen, wat het voor presentatien ende groote beloften zijn, die hy schrijft dat men ons doen sal, en op wat conditie de selve zoude rusten, op dat wy ons hier by tijdts met malkanderen daer op mogen beraden, om met goeden voortbedacht een antwoort te geven, die in substantie accordeert.
Dan is 'er noch een in de sijne gesloten, waer door ik een goet vriendt versoeke te willen versorgen dat mijn twee jonghste Sonen, die ik lange niet gesien en hebbe, eens herrewaerts mogen komen.
Maer dit laetste en komt op geen acht dagen aen.
Ende wat het eerste aengaet, achte ik dat het ongefondeerde geruchten sullen zijn.
Bedanke voorts u E. seer hertelijk voor den goeden raet, my daer op mede gedeelt, en verblijde my dat de insichten van u E. hier in met de mijne over-een-komen: ook verheught my, dat mijn waerde strijdtgenoten alhier daer inne gantsch met my over-een-komen, te weten, dat wy noch om onse vryigheydt te bekomen; noch om eenige beloften of insicht van werelts voordeel of gemack, iets moeten doen, waer door 1. of onse conscientie gequetst, 2. of den swakken eenige billijke oorsaek van ergernisse ende aenstoot soude mogen gegeven worden.
Als wy dese twee insichten vast houden, wat verscheiden heidt van woorden, of ook van goede redenen in onse antwoordt voorders soude mogen vallen, soo hebbe ik goede hope dat wy in den grondt ende ten principale genoegh sullen accorderen.
Hoewel, gelijk voor verhaelt is, ik niet en meine dat ons dese presentatien eens voor sullen komen: maer achte dat de waerschouwinge van Abraham Anthonisz.
op onsekere geruchten is gefondeert.
Doch wat kan schaden dat men sich in allen gevalle daer tegen wapene.
Abundas cautela non nocet.
Ende door die occasien worde ik geporret om op een nieuw te overwegen, de rechte oorsake mijner gevangenisse, te weten, dat ik geweigert hebbe te doen een beloftenisse, die ik voor profaen ende goddeloos houde, waer door ik soude moeten versweren den voorstandt van waerheidt, ende de vorderinge van een leere, die in de gantsche Schrifture gegrondet, die tot Godts eere seer noodigh, tot grondige stichtinge seer profijtelijk is, ende die alletijdts in de Kerke Godes van alle oprechte Leeraers is geapprobeert, ende hedensdaeghs noch van de gantsche Christenheidt wordt voorgestaen, uitgenomen van eenige Inquisiteurs van Spanien, of Iacobinen, ende van de harde Calvinisten, die beide door een schrikkelijke blindtheidt de luiden willen vervolght ende gedoodet hebben, om het ontberen van een gave Godts, die se selve seggen, dat Godt van eeuwigheidt door een onveranderlijk besluit heeft geresolveert maer seer weinigh menschen te geven.
Ende ten tweeden dat hy 't dan noch geeft door een almaghtige werkinge sijns Geestes, die den mensche niet versuimen, niet ontgaen noch verhinderen en kan. Dit laetste is een grouwelijke dolinge, voor dese onse tijden al in de gantsche Christenheit verfoeit, ende nu den Calvinisten alleen eigen, met seer weinige Paepsche Inquisiteurs, daer de geleertste Iesuiten dapper tegen geschreven hebben en noch schrijven.
Ik weet wel dat 'er gaven zijn soo wel lichamelijke als geestelijke, die Godt door een onwederstaenelijke genade geeft wien hy wil, ende daer de menschen in dit leven wel om ge-eert ende geacht worden; maer by Godt, die een algoede, alwijse, rechtveerdige rechter is, niet om en worden noch gepresen noch door genadige wijsheidt geloont.
Sulke gaven zijn lichamelijke schoonheidt, of sterkheidt, het onverhindert gebruik van onse vijf sinnen, ende wat daer aen kleeft, met de behoorlijke grootheidt ende proportie onser leden, ende wat diergelijken meer is: welke dingen onwederstanelijk sulken gegeven worden als 't God behaeght, sonder dat de mensch daer iets toe doen kan. Maer nochtans kan hy die gaven leelijk misbruiken, of ook door onachtsaemheidt, gulsigheidt ende andere sonden bederven: 't welk onse tegen-partye in de religieuse deughden, die Godt onder hooge peyne ende met beloften ende dreigementen van allen afeischt, nier toe en staen.
Geestelijke gaven die onwederstanelijk gegeven worden, zijn de gaven van met vreemde tongen te spreken, van mirakulen te doen, van extraordinarische prophetie, ende diergelijken, met de welke vele begaeft worden die Christus getuight dat hy ten jonghsten dage voor de sijne niet kennen en sal, Matt.
vij.
22, 23.
Waer 't nu niet een schoone saek, dat Godt de Heer alle menschen opleide te moeten propheteren, of mirakulen te doen, ende die gene hart gingh dreigen ende straffen die het niet doen en konden, om dat haer de Heer het niet geven en wil?
Hoewel men mede soude mogen seggen, dat wy alle in Adam de gave van prophetie hebben gehadt ende door onse schult verloren hebben, want Adam propheteerde voor den val.
Maer de Magistraten moghten dan mede die blindt of gebrekkelijk geboren worden, ook hart daer om pijnigen ende mishandelen, omme dat sy in Adam hebben konnen sien, ende alle haer gesonde leden gehadt, ende dat sy door de erf-sonde die verloren hebben.
Gewisselijk konnen dolende Christenen, of Ketters, soo men se noemt, niet meer doen, om haer dolinge te verlaten, ende het suivere alleen-salighmakende geloof aen te nemen, als de blindt of doof of kreupele-geborene tot verkrijginge van alle hare sinnen ende het gebruik haerder ledenen, soo behoort men soo verre daer af te zijn, dat men de arme dolende menschen straft ende pij night, dat men ter contrarie niet minder medelijden haer behoorde te bewijsen, als die met de voorgaende lichamelijke gebreken soo geboren worden, dat sy niet en konnen geholpen worden, als door de onverhinderlijke kracht van Godts almaghtigen arm.
Treffelijk hebben de uitnemenste Leeraers van de oude Christenheit van dit schandelijke gevoelen geseit, dat indien het selvige waerachtigh is, dat 'er dan geen deught noch ondeught in de wereldt en is, ja dat 'er geen oordeel Godes en kan te verwachten zijn.
Si non est gratia quomodo Deus salvat mundum?
si non est liberum arbitrium; quomodo Deus judicat mundum?
Ende op een andere plaets tegens de Manichaeen, welker schrikkelijke dolingh in dit stuk van onse tegen-partye ten deele gevolght, ten deele verergert wordt, gebruikt hy dese woorden: Neque erant libri obscuri mihi scrutandi, unde discerem, neminem vituperatione suppliciove dignum, qui id non faciat, quod facere non potest; nonne ista cantant & in montibus pastores, & in theatris poëtae, & indocti in circulis, & docti in bibliothecis, & magistri in scholis, & antistites in sacris locis, & in orbe terrarum genus humanum?
Is 'et dan niet een sake die schrikkelijk is om denken, dat hedens daeghs in de arme Christen heidt men de luiden niet alleen tot de Helsche pijne en veroordeelt, om dat sy niet en doen het gene men selfs sustineert dat sy niet doen en konnen, maer dat men se daerom noch vervolght, vanght, spant, ende indien men 't sich niet schaemde, gaerne ter doodt wilde verwijsen, om een sake daer Augustinus seidt, dat geleerde ende ongeleerde, ja alle reden-gebruikende menschen in de gantsche wereldt van selfs wel weten ende roepen, dat niemandt misprijsens of strafwaerdigh om zijn en kan?
En is 'et niet een rechtvaerdige geestelijke straffe van onse lieve Heer, dat juist die menschen de Ketters willen vervolght ende gedoodet hebben, die sulks sustineren, waer door de selvige van alle reprehensie ende strafwaerdigheidt behooren bevrijdt te worden, ende dat volgens Augustini meininge na het eenparigh oordeel van de gantsche wereldt?