İdari İşlemlerin İptali

17 Şubat İdare Hukuku İdari İşlemlerin İptali İdari işlemler, yetkili idari mercilerin, kamu yararı amacıyla tek taraflı olarak tesis ettikleri işlemlerdir. Kural olarak idare; yetkisi dâhilindeki işlemleri, başka hiçbir organın onayına ya da kararına ihtiyaç duymaksızın tesis ve icra edebilir. İdari işlemler, hukuka uygunluk karinesinden yararlandıkları için yargı organlarınca iptaline karar verilinceye dek geçerlidir. Diğer taraftan, Anayasa ’nın 125. maddesinde idarenin eylem ve işlemlerine karşı yargı yolunun açık olduğu düzenlenmiştir. Eş söyleyişle, hukuka aykırı olduğu iddia edilen idari işlemler, İdari Yargılama Usulü Kanunu (İYUK) m.2’de tanımlanan idari işlemin iptali davası açılarak ortadan kaldırılabilir. İptal davası açma yetkisi, menfaati ihlal edilen kişilere özgülenmiştir. Yargılama sonucunda, idari işlemin yetki, şekil, sebep, konu ve maksat yönlerinden en az birinin hukuka aykırı olduğu tespit edilirse, iptaline karar verilebilir. Bu davalarda görevli mahkemeler, idari yargı mercileri olup, genel yetkili mahkeme İYUK m.32 uyarınca dava konusu idari işlemi yapan idari merciin bulunduğu yer mahkemesidir. İdare mahkemelerinde dava açma süresi kural olarak altmış gündür. Ancak idari dava açılmadan önce dava açma süresi içinde iptali istenen işlemin kaldırılması ya da değiştirilmesi için üst makamlara başvuru yapılabilir. Yazı İçeriği İdari İşlemin Unsurları İdari İşlemin Unsurlarında Hukuka Aykırılık İdari İşlemin İptali Davasını Kimler Açabilir? İdari İşlemin İptali Davası Ne Zaman Açılabilir? İdari İşlemin İptali Davasında Görevli ve Yetkili Mahkeme İdari İşlemlerin Mahkeme Kararı ile İptal Edilmesinin Sonuçları Sıkça Sorulan Sorular İdari mercilerin, sorumlulukları dâhilindeki iş ve işlemlere dair takdir yetkileri vardır. Ancak bu yetki sınırsız değildir. İdare; yasa koyucu tarafından kendisine özgülenen bu yetkiyi, hukuka uygun şekilde ve yasal sınırları içinde kullanmakla yükümlüdür. Aksi takdirde, İYUK m.2/1-a’da sayılan şartlardan en az birinin var olduğu saptanırsa, ilgili idari işlemin iptali talebiyle dava açılabilir. 1. İdari İşlemin Unsurları İdari işlemin unsurları, yetki, şekil, sebep, konu ve amaçtır. İdarelerin tesis ettiği işlemlerin, bu beş unsurun tamamı yönünden hukuka uygun olması şarttır. 2. İdari İşlemin Unsurlarında Hukuka Aykırılık Yetki Yönünden Hukuka Aykırılık Mevzuatımızda yetkili kılınan idari merciin dışında, bir başka idari merci tarafından tesis edilen idari işlem hukuka aykırıdır. Yetki, ancak Kanun ve Anayasadan doğar. Dolayısıyla, mevzuatta sayılan yetki kapsamının dışındaki işlemleri tesis eden idari merci, yetki unsuru bakımından sakat bir işlem gerçekleştirmiş sayılır. İdari işlemin yetki yönünden hukuka aykırılıkları kendi içinde alt başlıklara ayrılmaktadır. Yer İtibariyle Yetkisizlik Her idari birim, kendi yetki sınırları içinde bulunan yerler bakımından işlem tesis etmek zorunda olup; buradaki “yer” ifadesi “coğrafi” sınırı ifade etmektedir. İdarenin yetkili olduğu coğrafya dışında tesis ettiği idari işlemler, yer yönünden yetkisizlik nedeni ile hukuka aykırı olacaktır. Konu İtibariyle Yetkisizlik İdarenin kendi yetkili olduğu konular dışında kalan bir alanda işlem tesis etmesi sonucu oluşan hukuka aykırılık ise konu itibariyle yetkisizlik olarak tanımlanmaktadır. Zaman İtibariyle Yetkisizlik Her idari birimde, işlem tesis etmekle yetkilendirilmiş memurlar bulunmakta olup, bu kişiler belirli süreler için yetkilendirilmişlerdir. Yetki süresinin dolmasına rağmen, idari personel tarafından idare adına işlem tesis edilmesi halinde ise, zaman itibariyle yetkisizlik nedeniyle ilgili idari işlem hukuka aykırı hale gelecektir. Şekil Yönünden Hukuka Aykırılık İdare tarafından tesis edilecek işlemlerin hangi şekil şartına riayet edilerek oluşturulacakları, mevzuatımızda açık ve net olarak düzenlenmiştir. İdare hukukunda işlemlerin şekle uygun olarak tesis edilmesi son derece önem arz etmektedir. Yani, özü itibarıyla hukuka uygun olan bir idari işlem, sırf mevzuatta düzenlenen şekil şartlarının tamamına eksiksiz şekilde uygun olmadığı gerekçesiyle hukuka aykırı hale gelebilir. Bu bağlamda, şekil şartına uyulmayan bir idari işlem nedeniyle menfaati ihlal edilen herkes, bu idari işlemin iptali talebiyle dava açabilir. Sebep Yönünden Hukuka Aykırılık İdari işlemlerin sebebi; idari işlemden önce gelen ve idareyi belirli bir işlem yapmaya sevk eden etkenler, yani saiktir. İdare tarafından tesis edilen her işlemin mutlaka bir sebebe dayanması ve bu sebebin de usul ve yasaya uygun olması gerekir. Mevzuatta öngörülen sebep gerçekleşmemesine rağmen, tesis edilen idari işlem, sebep unsuru bakımından hukuka aykırı hale gelir. Örneğin öğrenciye kopya çektiği için uzaklaştırma cezası verilebilmesi için, öncelikle öğrenci tarafından kopya çekme eyleminin gerçekleştirilmiş olması gerekir. Öğrencinin bu eylemi, uzaklaştırma cezası şeklinde vuku bulan idari işlemin sebebidir. Aksi takdirde, öğrenci, hukuka aykırı şekilde verilen disiplin cezasına itiraz edebileceği gibi, disiplin cezasının iptali talebiyle dava da açabilir. Konuya ilişkin detaylı bilgi için “Öğrenci Disiplin Cezalarına İtiraz ve İptal Davası” isimli makalemizi inceleyebilirsiniz. Ancak elbette, tüm idari işlemler hakkında, mevzuatta ayrı ayrı sebep unsurunun düzenlenmesi mümkün değildir. Sebebi mevzuatta gösterilmeyen idari işlemlerde ise idareler kamu yararı ve kamu görevleri çerçevesinde işlem tesis edebilirler. İdari işleme karşı bir dava açıldığı takdirde, idare, dava konusu işlemi yaparken dayandığı sebebi açıklamak zorundadır. Aksi takdirde İdare Mahkemelerince işlemin sebep unsuru bakımından hukuka aykırı olduğuna karar verilebilir. Konu Yönünden Hukuka Aykırılık Her bir idari işlem tesis edilirken, belli bir hukuki veya fiili sonucun elde edilmesi hedeflenir. İdari işlemin doğuracağı bu sonuç ise o idari işlemin konusunu oluşturur. İdari işlemlerin konusu, mümkün ve meşru olmalıdır. Bu bağlamda, konusu hukuka aykırı ya da imkânsız olan idari işlemler konu bakımından sakattır. Bunun yanı sıra idari işlemler kazanılmış hakları ihlal etmemelidir. Keza, konu ve sebep unsurları arasında ölçülülük ve/veya nedensellik bağı bulunmayan idari işlemler de konu bakımından sakat oldukları iddiasıyla iptal davasına konu edilebilirler. Amaç Yönünden Hukuka Aykırılık İdari işlemin maksat unsuru ise her zaman kamu yararıdır. İdarelerin, idari işlem tesis ederken kamu yararından başka amaçlar gütmesi idari işlemi sakatlar. Örneğin; kişisel, siyasi veya üçüncü kişileri koruma amacıyla tesis edilen idari işlemler maksat unsuru bakımından hukuka aykırıdır. 3. İdari İşlemin İptali Davasını Kimler Açabilir? Somut olayın koşullarına göre yapılacak tespit uyarınca, ancak ve ancak, ilgili idari işlem dolayısıyla menfaati ihlal edilen kişilerce iptal davası açılabilir. Bu noktada önemli bir ayrım olarak belirtmek gerekir ki, iptal davalarında menfaat ihlali yeterli görülmüş olup, tam yargı davalarında olduğu gibi hak ihlalinin varlığı aranmamaktadır. 4. İdari İşlemin İptali Davası Ne Zaman Açılabilir? İYUK’un 7.maddesinde düzenlendiği üzere, idari işlemlere karşı idare mahkemelerinde dava açma süresi kural olarak altmış (60) gündür. Altmış günlük bu hak düşürücü sürenin başlangıcı, ilgili idari işlemin ilgilisine tebliğinden itibaren hesaplanır. Ancak, dava açmak için öngörülen hak düşürücü süre çoktan dolmuş olsa bile, kimi durumlarda, bu sürenin yeniden canlanması söz konusu olabilir. Konuyla alakalı detaylı bilgi için “İdari Yargıda Dava Süresinin Canlanması” isimli makalemizi inceleyebilirsiniz. Diğer taraftan, dava açmadan önce zaruri olmamakla beraber, idari işlemin kaldırılması veya değiştirilmesi için bir üst mercie dava açma süresi içinde başvuruda bulunulabilir. İYUK m.11’de öngörülen bu düzenleme uyarınca başvuru yapılması halinde, idari dava açma süresi durur. Başvuruyu alan idare, otuz gün içinde cevap vermezse, istem reddedilmiş sayılır. Bunun üzerine ilgiler tarafından işlemin iptali için dava açılabilir. 5. İdari İşlemin İptali Davasında Görevli ve Yetkili Mahkeme İptal davalarında görevli mahkeme, aksi özel kanunlarda belirtilmedikçe, idare mahkemeleridir. Kanundaki özel yetki halleri saklı kalmak üzere, iptal davalarındaki yetkili mahkeme ise ilgili işlemi yapan idari merciin bulunduğu yerdeki İdare Mahkemesidir. 6.İdari İşlemlerin Mahkeme Kararı ile İptal Edilmesinin Sonuçları İptal davası sonucunda; dava konusu idari işlemin iptaline karar verildiğinde, işbu iptal kararı geçmişe yürüyecektir. Diğer bir deyişle, o işlem hiç yapılmamış gibi kabul edilerek tüm sonuçları ile birlikte ortadan kalkacaktır. Danıştay kararlarında da idari işlemin iptali halinde geçmişe yürüyeceği vurgulanmıştır. Danıştay 8. Daire 2016/5917 Esas, 2021/1583 Karar, 16.03.2021 Tarihli Karar: “İdari yargıda, idari işlemin iptali istemiyle açılan davalarda verilen iptal kararları, dava konusu işlemdeki sakatlığın ortaya çıktığı ana kadar geriye yürür ve sakat işlemi ortadan kaldırır ve dava konusu idari işlemi hukuk aleminden tüm etki ve sonuçları ile siler.” İdari işlemin iptali davasının sonucunda, davanın kabulü ile ilgili idari işlemin iptaline karar verilmesi halinde, verilen bu karar genele etkili olacaktır. Dolayısıyla iptal davası açmayanlar için de uygulanacaktır. Diğer taraftan, idarenin hukuka aykırı eylem veya işlemleri sonucunda, maddi nitelikli kayıpların giderilmesi için tam yargı davası açılabilir. Bunun yanı sıra kişilik haklarının ihlali neticesinde ortaya çıkan manevi zararların tazmini için de idareye karşı tam yargı davası açılması mümkündür. 7. Sıkça Sorulan Sorular İdare Mahkemelerinde Avukat Tutma Zorunluluğu Var mı? Türk Hukuku, tarafların mahkemelerde kendilerini bizzat savunmalarına ve temsil etmesine imkan tanımakta olup, tarafların mahkemelerde temsil edilmek için avukat tutması, bazı istisnalar dışında zorunlu değildir. Bu kapsamda İdare Mahkemelerinde de idare hukuku avukatı tutma zorunluluğu bulunmamaktadır. Ancak İdare Hukuku mevzuatının karmaşık yapısı, İdari Yargılama Usul Kanununda yer alan sürelerin kesin ve kısa oluşu gibi nedenlerle, dava sürecinin hukukçu olmayan kişiler tarafından yürütülmesi halinde, gerek şekil, gerekse de esas açısından telafisi mümkün olmayan hatalı işlemler yapılabilir. Son derece ayrıntılı düzenlemeler içeren idari yargı sürecinde hak kaybına uğranılmaması için, herhangi bir işlem yapılmadan önce “ İdare Hukuku ” alanında hizmet veren avukatlardan hukuki destek alınmasını tavsiye ederiz. İdari İşlemin İptali Davasını Açabilecek Kişiler Kimlerdir? İdari işlemin iptali davasını, idarenin hukuka aykırı işlemi nedeniyle menfaati ihlal edilen herkes açabilmektedir. Söz konusu ihlal edilen menfaatin meşru, güncel ve kişisel olması gerekmektedir. Meşru, güncel ve kişisel menfaati ihlal edilen gerçek veya tüzel kişiler, idareye karşı iptal davası açma ehliyetine sahiptirler. Dava Sonucu İptal Edilen İşlemin Yerine Uygun Olan İşlemin Tesisine Karar Verilebilir mi? İdare mahkemeleri yalnızca hukuka uygunluk denetimi yapmak ile yetkilidirler. Bu kapsamda idare mahkemesi hâkimi, idarenin yerine geçerek karar oluşturamaz ve yerindelik denetimi yapamaz. Dolayısıyla iptal davası sonucunda hâkim yalnızca dava konusu idari işlemin iptaline karar verebilme yetkisine sahip olup, kurulacak hüküm ile idare adına işlem tesis edebilmesi mümkün değildir. Dava Açmadan Önce İdareye Başvurmak Zorunlu mudur? İdari işlemin iptali için dava açmadan önce ilgili idari işlemi tesis eden idareye başvurmak zorunlu olmayıp, idareye başvuru yapılmaksızın doğrudan iptal davası açmak mümkündür. Ancak kişi dilerse, iptal davası açmadan önce ihtiyari olarak ilgili idareye işlemin ortadan kaldırılması veya düzeltilmesi için başvuruda bulunabilir. Söz konusu bu başvuru, idarenin başvuruyu reddetmesi veya reddetmiş sayılmasına kadar İptal davası açılması için öngörülen 60 günlük süreyi durduracaktır. Dava Süresince İşlemin Yürütmesinin Durdurulması Mümkün müdür? İdare mahkemelerinde ilgili idari işlem için açılan iptal davası, doğrudan idari işlemin yürütmesini durdurmaz. İdari işlemin yürütmesinin durdurulmasına karar verilebilmesi için, ayrıca İdare Mahkemesinden talepte bulunmak gerekir. İdare Mahkemesince yapılacak değerlendirme sonucu, İYUK m. 27’deki şartların sağlandığı kanaatine varılması halinde yürütmenin durdurulması kararı verilecektir. İptal Davası İle Tam Yargı Davası Arasındaki Fark Nedir? İdare mahkemesinde açılan tam yargı davası, bir nevi tazminat davası niteliğinde olup idari işlemin tesis edilmesi ile kişilerde yaratılan zararın tazminin amaçlandığı bir dava türü olarak karşımıza çıkmaktadır. Buna karşın iptal davaları ise, söz konusu idari işlemin hukuk düzeninde geriye dönük olarak ortadan kaldırılması amacıyla açılan davalar olup, dava sonucunda herhangi bir tazmin sağlanmaksızın yalnızca dava konusu işlemin iptali yönünde hüküm kurulabilmesini sağlayacaktır. Özel Dava Açma Süresi Nedir? İdari işlemin iptali davalarında, genel dava açma süresi ve özel dava açma süresi olmak üzere ikili bir ayrım söz konusudur. Genel dava açma süresi, idari işlemin ilgiliye tebliğinden itibaren 60 gündür. Buna karşın özel dava açma süresi ise kanunda özel olarak düzenlenmiş hallerde mevcuttur. Ne var ki, özel dava açma süresinin uygulanabilmesi için, idare tarafından tesis edilen işlemde muhakkak işbu özel dava süresinin gösterilmesi gerekmekte olup, ayrıca gösterilmemesi durumunda genel dava açma süresi olan 60 gün uygulanacaktır. Düzenleyici İşlemler İptal Davasına Konu Olabilir mi? Düzenleyici işlemler, genel, soyut ve kişilik dışı nitelikte kurallar barındıran tek yanlı idari işlemlerdir. Tıpkı birel işlemler gibi, söz konusu bu düzenleyici işlemlere karşı da iptal davası açmak mümkündür. Menfaati ihlal edilen kişiler, düzenleyici işlemin tamamının veya bir bölümünün iptalini isteyebilecekleri gibi, ilgili bu düzenleyici işlemin yanında düzenleyici işleme dayanılarak tesis edilen birel işlemin de iptalini isteyebilirler. Bu yazı yalnızca bilgilendirme amaçlı yayımlanmış olup, tüm hakları Kulaçoğlu Hukuk Bürosu’na aittir. İdare Hukuku mevzuatı ve özellikle de İdari Yargılama Usul Kanunu, diğer hukuk alanlarına nazaran daha ayrıntılı sayılabilecek kurallar içermekte olup, hak kaybına uğranılmaması açısından, herhangi bir işlem yapılmadan önce “ İdare Hukuku ” alanında hizmet veren avukatlardan hukuki destek alınmasını tavsiye ederiz.