ferjorosa/bne-hemeroteca-ocr-xix huggingface dataset:
La Ciencia cristiana (1881-01-01 00:00:00), página 72

tus est aequa et sapiens in principibus et populis temperatio iurium atque officiorum. Nam in Christi Domini praeceptis atque exemplis mira vis est ad continendos tam qui parent, quam qui imperant in officio, tuendamque inter ipsos eam, quae maxime secundum naturam est, conspirationem et quasi concentum voluntatum, unde gignitur tranquillus atque omni perturbatione carens rerum publicarum cursus.—Quapropter cum regendae Ecclesiae catholicae, doctrinarum Christi custodi et interpreti, Dei beneficio praepositi simus, auctoritatis Nostrae esse iudicamus, Venerabiles Fratres, publice commemorare quid a quoquam in hoc genere officii catholica veritas exigar; unde illud etiam emerget, qua via et qua ratione sit in tam formidoloso rerum statu, saluti publicae consu lendum.

Etsi homo arrogantia quadam et contumacia incitatus frenos imperii depellere saepe contendit, numquam tamen assequi potuit ut nemini pareret. Praecesse aliquos in omni consociatione hominum et communitate cogit ipsa necessitas; ne principio vel capite, a quo regatur, desituta societas dilabatur et finem consequi prohibeat, cuius gratia nata et constituita est.—Verum si fieri non potuit, ut e mediis civitatibus politica potestas tolleretur, certe libuit omnes artes adhibere ad vim eius elevandam, maiestatemque minuendam: idque maxime saeculo XVI, cum infesta opinionum novitas complures infatuavit. Post illud tempus non solum ministri sibi libertatem largius, quam par esset, multitudo contendit; sed etiam originem constitutionemque civilis hominum societatis visum est pro arbitrio confingere. Immo recentiores perplures, eorum vestigiis ingredientes qui sibi superiore saeculo philosophorum nomen inscripserunt, omnem inquirunt potestatem a populo esse; quare qui eam in civitate gerunt, ab iis non uti suam geri, sed ut a populo sibi mandatam, et hac quidem lege, ut populi ipsius voluntate, a quo mandata est revocari possit. Ab his vero dissentunt catholicci homines, qui ius imperandi à Deo repetunt, velui a naturali necessarioque principio.

Interest autem attendere hoc loco, eos, qui republicae praefuturi sint, posse in quibusdam caussis voluntate judicioque eligi multitudinis, non adversante neque repugnante doctrina catholica. Quo sane delectu designatur princeps, non conferuntur iura principatus, neque mandatur imperium, sed statuitur a quo sit gerendum.—Neque hic quaeritur de rerum publicarum modis: nihil enim est, cur non Ecclesiae probetur aut unius aut plurium principatus, si modo iustus sit, et in communem utilitatem intentus. Quamobrem salva iustitia, non prohibentur populi illud sibi genus comparare reipu-
La Ciencia cristiana (1881-01-01 00:00:00), página 73

blicae, quod aut ipsorum ingenio, aut maiorum institutis moribusque magis apte conveniat.

Ceterum ad politicum imperium quod attinet, illud a Deo proficisci recte doctet Ecclesia; id enim ipsa reperit sacris Litteris et monumentis christianae vetustatis aperte testatum; neque praeterea ulla potest doctrina cogitari, quae sit magis aut rationi conveniens, aut principum et populorum saluti consentanea.

Revera humani potentatus in Deo esse fontem, libri Veteris Testamenti pluribus locis praeclare confirmant. Per me reges regnant,... per me principes imperant, et potentes decernunt iustitiam 1. Atque alibi: Preabete aures vos qui continetis nationes,... quoniam data est a Deo potestas vobis, et virtus ab Altissimo 2. Quod libro Ecclesiastici idem continetur: In unamquamque gentem Deus praeposuit rectorem 3. Ista tamen, quae Deo auctore didicerant, paullatim homines ab ethnica superstitione dedocti sunt; quae sicut veras rerum species et notiones complures, ita etiam principatus germanam formam pulcritudinemque corruptit. Postmodo, ubi Evangelium christianum affulsit, veritati vanias cessit, rursusque illud dilucere coepit, unde omnis auctoritas manat, nobilissimum divinumque principium.—Prae se ferenti atque ostentanti Praesidi romano absolvendi condemnandi potestatem, Christus Dominus, non haberes, respondit, potestatem adversum me ullam, nisi tibi datum esset desuper 4. Quem locum s. Augustinus explanans, Discamus, inquit, quod dixit, quod et per Apostolum docuit, quia non est potestas nisi a Deo 5. Doctrinae enim praecaptisque Iesu Christi Apostolorum incorrupta vox resonavit tamquam imago. Ad Romanos, principum ethniconum imperio subiectos, Pauli est excelsa et plena gravitatis sententia: Non est potestas nisi a Deo; ex quo tamquam ex causa illud concludit: Princeps Dei minister est 6.

Ecclesiae Patres hanc ipsam, ad quam fuerant instituti, doctrinam profiteri ac propagare diligenter studuerunt. Non tribuamus, s. Augustinus ait, dandi regni et imperii potestatem, nisi vero Deo 7. In eadem sententiam s. Ioannes Chrysostomus, Quod prin-

1 Prov. VIII, 15-16.
2 Sap. VI, 3, 4.
3 Eccl. XVII, 14.
4 Ioan XIX, 11.
5 Tract. CXVI, in Ioan. u. 8.
6 Ad Rom. XIII, 1, 4.
7 De Civ. Dei, lib. V, cap. 21.
La Ciencia cristiana (1881-01-01 00:00:00), página 74

cipatus sint, inquit, et quod alii imperent, alii subiecti sint, neque omnia casu et temere ferantur... divinae esse sapientiae dico 1. Id ipsum s. Gregorius Magnus testatus est inquiens: Potestatem Imperatoribus ac regibus caelitus datam fatemur 2. Immo sancti Doctores eadem praecelta etiam naturali rationis lumine illustranda susceperunt, ut vel iis, qui rationem solam ducem sequuntur, omnino videri recta et vera debeant.—Et sane homines in civili societate vivere natura iubet, seu verius auctor naturae Deus: quod perspicue demonstrant et maxima societatix conciliatris loquendi facultas et innatae appetitiones animi perplures, et res necessariae multae ac magni momenti, quas solitarii assequi homines non possunt, iuncti et consociati cum alteris assequuntur. Nunc vero, neque existere neque intelligi societas potest, in qua non aliquis temperet singulorum voluntates ut velut unum fiat ex pluribus, easque ad commune bonum recte atque ordine impellat: voluit igitur Deus ut in civili societate essent, qui multitudini imperarent.—Atque illud etiam magnopere valet, quod ii, quorum auctoritate respublica administratur, debent cives ita posse cogere ad parendum, ut his plane peccatum sit non parere. Nemo autem hominum habet in se, aut ex se, unde possit huiusmodi imperii vinculis liberam ceterorum voluntatem constringere. Unice rerum omnium procreatori et legislatori Deo ea potestas est: quam qui exercent, tamquam a Deo secum communicatam exerceant necesse est. Unus et legislator et iudex, qui potest perdere et liberare 3. Quod perspicitur idem, in omni genere potestatis. Eam, quae in sacerdotibus est, proficisci a Deo tam est cognitum, ut ii apud omnes populos ministri et habentur et appellantur Dei. Similiter potestas patrumfamilias expressam retinet quamdam effigiem ac formam auctoritatis, quae est in Deo, a quo omnis paternitas in caelis et in terra nominatur 4. Istio autem modo diversa genera potestatis miras inter se habent similitudines, cum quidquid uspiam est imperii et auctoritatis, eius ab uno codemque mundi opifice et domino, qui Deus est, origo ducatur.

Qui civilem societatem a libero hominum consensu natam volunt, ipsius imperii ortum ex codem fonte petentes, e iure suo inquiunt aliiquid unumquemque cessisse, et voluntate singulos in eius se contulisse potestatem, ad quem summa illorum iurium pervenis-

1 In epist. ad Rom. homil. XXIII, n. 1.
2 Epist. lib. II, epist. 61.
3 Iacob IV. 12.
4 Ad Ephes. III, 15.
La Ciencia cristiana (1881-01-01 00:00:00), página 75

set. Sed magnus est error non videre, id quod manifestum est, homines, cum non sint solivagum genus, citra liberam ipsorum voluntatem ad naturalem communitatem esse natos: ac praeterea pacatum, quod praedicant, est aperte commentitium et fictum, neque ad impertiendum valet politicae potestati tantum virium, dignitatis, firmitudinis, quantum tutela reipublicae et communes civium utilitates requirunt. Ea autem decora et praesidia universa tunc solum est habiturus principatus, si a Deo augusto sanctissimoque fonte manare intelligatur.

Qua sententia non modo verior, sed ne utilior quidem reperiri ulla potest. Etenim potestas rectorum civitatis, si quaedam est divinae potestatis communicatio, ob hanc ipsam caussam continuo adipiscitur dignitatem humana maiorem: non illam quidem impiam et perabsurdam, imperatoribus ethniciis divinos honores affectantibus aliquando expetitam, sed veram et solidam, eamque dono quodam acceptam beneficioque divino. Ex quo subesse cives et dicto audientes esse principibus, uti Deo, oportebit non tam poenarum formidine, quam verecundia maiestatis, neque assentationis caussa, sed conscientia officii. Quare stabit in suo gradu longe firmius collocatum imperium. Etenim istius vim officii sentientes cives, fugiant necesse est improbitatem et contumaciam, quia sibi persuasum esse debet, qui politicae potestati resistunt, hos divinae voluntati resistere; qui honorem recusant principibus, ipsi Deo recusare.

Ad hanc disciplinam Paulus Apostolus Romanos nominatim erudiit; ad quos de adhibenda summis principibus reverentia scripsit tanta cum auctoritate et pondere, ut nihil gravius praecipi posse videatur. «Omnis anima potestatibus sublimioribus subdita sit: »non est enim potestas nisi a Deo: quae autem sunt, a Deo ordinatae sunt. Itaque qui resistit potestati, Dei ordinationi resistit. Qui autem resistunt, ipsi sibi damnationem acquirunt.... Ideo necessitate subditi estote non solum propter iram, sed etiam propter scientiam.» Et consentiens est Principis Apostolorum Petri in eodem genere praeclara sententia: «Subjecti estote omni humanae creaturae prpter Deum, sive regi quasi praecellenti, sive ducibus tamquam a Deo missis ad vindictam malefactorum, laudem vero bonorum. quia sic est voluntas Dei.»

Una ilia hominibus caussa est non parendi, si quid ab iis postuletur quod cum naturali aut divino iure aperte repugnet: omnia enim, in quibus naturae lex vel Dei voluntas violatur, aequo nefas

1 Ad Rom. XIII, 1, 2, 5.
2 I Petr. II, 13-15.
La Ciencia cristiana (1881-01-01 00:00:00), página 76

est imperare et facere. Si cui igitur usuveniat, ut alterutrum malle cogatur, scilicet aut Dei aut principum iussa negligere, Iesu Cristo parendum est reddere iubenti quae sunt Caesaris Caesaris, quae sunt Dei Deo i, atque ai exemplum Apostolorum animose respondentium: Obedire oportet Deo magis quam hominibus. Neque tamen est, cur abiecisse obedientiam, qui ita se gerant, arguantur; etenim si principum voluntas cum Dei pugnat voluntate et legibus, ipsi potestatis suae modum excedunt, iustitiamque pervertunt: neque eorum tunc valere potest auctoritas, quae, ubi iusitia non est, nulla est.

Ut autem iustitia retineatur in imperio, illud magnopere interest, eos qui civitates administrent intelligere, non privati cuiusquam commodo politicam potestatem esse natam; procurationemque reipublicae ad utilitatem eorum, qui commissi sunt, non ad eorum quibus co nmissa est, geri oportere. Principes a Deo optimo maximo, unde sibi auctoritas data, exempla sumant: eiusque imaginem sibi in administranda republica proponentes, populo praesint cum aequitate et fide, et ad eam, quae necessaria est, severitatem paternam caritatem adhibeant. Huius rei caussa sacrarum Litterarum oraculis monentur, sibimetipsis Regi regum et Domino dominantium ali quando rationem esse reddendam; si officium deseruerint, fieri non po se ut Dei severitatem ulla ratione effugiant. «Al- tissimus interrogabit opera vestra et cogitationes scrutabitur. Quo- niam cum essetis ministri regni illius, non recte iudicatistis,.. hor- rende et cito apparebit vobis, quoniam iudicium durissimum his qui praesunt fiet.... Non enim subtrahet personam cuusquam Deus, nec verebitur magnitudinem cuiusquam, quoniam pusillum et magnum ipse fecit, et aequilater cura est illi de omnibus. Fortioribus autem fortior in stat cruciatio.»

Quibus praeceptis rempublicam tuentibus, omnis seditionum vel caussa vel libido tollitur: in tuto futura sunt honos et securitas principum, quies et salus civitatum. Dignitati quoque civium optime consultur: quibus in obedientia ipsa concessum est decus illud retinere, quod est hominis excellentiae consentaneum. Intelligunt enim, Dei iudicio non esse servum neque liberum; unum esse Dominum omnium, divitem in omnes qui invocant illum se autem

1 Matth, XXII, 21.
2 Act. V. 29.
3 Sap. VI. 4, 5, 6, 8.
4 Ad Tit. III. 4.
La Ciencia cristiana (1881-01-01 00:00:00), página 77

idcirco subesse et obtemperare principibus, quod imaginem quodammodo referant Dei, cui servire regnare est.

Hoc vero semper egit Ecclesia, ut christiana ista civilis potestatis forma non mentibus solum inhaeresceret, sed etiam publica populorum vita moribusque exprimeretur. Quamdiu ad gubernacula reipublicae imperatores ethnici sederunt, qui assurgere ad eam imperii formam, quam adumbravimus, superstitione prohibebantur, instillare illam studuit mentibus populorum, qui simul ac christiana instituta susciperent, et haec ipsa exigere vitam suam velle debabant. Itaque pastores animarum, exempla Pauli Apostoli renovantes, cura et diligentia summa populis praecipere consueverunt, «principibus et potestatibus subditos esse, dicto obedire!» item orare Deum pro cunctis hominibus, sed nominatim «pro regibus» et omnibus qui in sublimitate sunt: hoc enim acceptum est coram «Salvatore nostro Deo 2.» Atque ad hanc rem omnino praeclara documenti christiani veteres reliquerunt: qui cum ab imperatoribus ethniciis iniustissime et crudelissime vexarentur, nunquam tamen prae;emiserunt gerere se obedienter et submisse, plane ut illi crudelitate, isti obsequio certare viderentur. Tanta autem modestia, tam certa parendi voluntas plus erat cognita, quam ut obscurari per calumniam malitiamque inimicorum posset. Quomobrem qui pro christiano nomine essent apud imperatores publice causam dicturi, ii hoc potissimum argumento iniquum esse convincebant in christianos animadverttere legibus, quod in oculis omnium convenienter legibus in exemplum viverent. Marcum Aurelium Antoninum et Lucium Aurelium Commodum filium eius sic Athenagoras confidenter alloquebatur: «Sinius nos, qui nihil mali patramus, immo omnium... piissime iustissimeque cum erga Deum, tum erga imperium vestrum nos gerimus, exagitari, rapi, fugari 3.» Pari modo Tertullianus laudi christianis aperte dabat, quod amici essent Imperio optimi et certissimi ex omnibus: «Christianus nullius est hostis, nedom Imperatoris, quem sciens a Deo suo constitui, necesse est ut ipsum diligit et revereatur et honoret et salvum velit cum toto romano imperio 4.»

Neque dubitabat affirmare, in imperii finibus tanto magis numerum minui inimicorum consuevisse, quanto cresceret christianorum. «Nunc pauciores hostes habetis prae multitudine christiano-
La Ciencia cristiana (1881-01-01 00:00:00), página 78

»rum, pene omnium civitatum pene omnes cives christianos habendo.« Praeclarum est quoque de eadem re testimonium in Epistola ad Diognetum, quae confirmat, solitos eo tempore christianos fuisse non solum inservire legibus, sed in omni officio plus etiam ac perfectius sua sponte facere, quam cogerentur facere legibus. «Christiani obsequuntur legibus, quae sancitae sunt, et suae vitae genere leges superant.»

Alia sane tum causas erat, cum a fide christiana, aut quoquo modo ab officio desicere Imperatorum edictis ac Praetorum ministri iuberentur: quibus temporibus profecto displicere hominibus quam Deo maluerunt. Sed in iis ipsis rerum adiunctis tantum aberat ut quicquam seditiosè facerent maiestatemve imperatariam contemnerent, ut hoc unum sibi sumerent, sese profiteri, et christianos esse et nolle mutare fidem ullo modo. Ceterum nihil de resistendo cogitabant; sed placide atque hilare sic ibant ad tortoris equuleum, ut magnitudini animi cruciatuum magnitudo concedere.—Neque absimili ratione per eadem tempora christianorum vis institutorum spectata est in militia. Erat enim militis christiani summa fortitudinem cum summo studio coniungere disciplinae militaris: animique excelsitatem immobili erga principem fide cumulare. Quod si aliquid rogaretur quod non esset honestum, uti Dei iura violare, aut in insolentes Christi discipulos ferrum convertere, tunc quidem imperata facere recusabat, ita tamen ut discedere ab armis atque emori pro religione mallet, quam per seditionem et turbas auctoritati publicae repugnare.

Postea vero quam republicae principes christianos habuerunt, multo magis Ecclesia testificari ac praedicere instituit, quantum in auctoritate imperantium inesset sanctitatis: ex quo futurum erat, ut populis, cum de principatu cogitarent, sacrae cuiusdam maiestatis species occurreret, quae ad maiorem principum cum verecundiam tum amorem impelleret. Atque huius rei caussa, sapienter providit, ut reges sacrorum solemnibus initiantur, quod erat in Testamento Veteri Dei auctoritate constitutum—Quo autem tempore civilis hominum societas, tamquam e ruinis excitata imperii romani, in spem christianaee magnitudinis revixit, Pontifices Romani, instituto imperio sacro politicam potestatem singulari ratione consecraverunt. Maxima quidem ea fuit nobilitatis ad principatum accesio: neque dubitandum quin magnopere illud institutum et religiosae et civili societati semper fuissest profuturum si quod Ecclesia spectabat, idem principes et populi semper spectavissent.—Et sano quie-
La Ciencia cristiana (1881-01-01 00:00:00), página 79

tae res et satis prosperae permanserunt quamdiu inter utramque potestatem concors amicitia permansit. Si quid tumultuando peccarent populi, praesto erat conciliatrix tranquilitatis Ecclesia, quae singulos ad officium vocaret, vehementioresque cupiditates partim lenitati, partim auctoritate compesceret. Similiter si quid in gubernando peccarent principes, tum ipsa ad principes adire, et populorum iura, necessitates, recta desideria commemorando, aequitatem, clementiam, benignitatem suadere. Qua ratione pluries est impetratum, ut tumultuum et bellorum civilium pericula prohiberentur.

Contra inventae a recentioribus de potestate politica doctrinae magnas iam acerbitates hominibus attulerunt, metuendumque ne extrema malorum afferant in posterum. Etenim ius imperandi nolle ad Deum referre auctorem, nihil est aliud quam politicae potestatis et pulcherrimum splendorem velle deletum et nervos incisos. Quod autem inquiunt ex arbitrio illam pendere multitudinis, primum opinione falluntur; deinde nimium levi ac flexibili fundamento statuunt principatum. His enim opinionibus quasi stimulis incitatae populares cupiditates sese efferent insolentius, magnaque cum pernicie reipublicae ad coecos motus, ad apertas seditiones proclivi cursu et facile delabentur. Revera illam, quam Reformationem vocant, cuius adiutores et duces sacram civilemque potestatem novis doctrinis funditus oppugnaverunt, repentini tumultus et audacissimae rebelliones praesertim in Germania consecutae sunt: idque tanta cum domestici deflagratione belli et caede, ut nullus pene locus expers turbarum et cruoris videretur.—Ex illa haeresi ortum duxit saeculo superiore falsi nominis philosophia, et ius quod appellant novum, et imperium populare, et modum nesciens licentia, quam plurimi solam libertatem putant. Ex his ad finitimas pestes ventum est, scilicet ad Communismum, ad Socialismum, ad Nihilismum, civilis hominum societatis tetterima portenta ac pene funera. Atqui tamen tantorum malorum vim nimis multi dilatare conantur, ac per speciem iuvandae multitudinis non exigua iam miseriarum incendia excitaverunt. Quae hic modo recordamur, ea nec ignota sunt nec valde longinquae.

Hoc vero est etiam gravius, quod non habent principes in tantis periculis remedia ad restituendam publicam disciplinam pacandosque animos satis idonea. Instruunt se auctoritate legum, eosque, qui rempublicam commovent, severitate poenarum coercendos putant. Recte quidem: sed tamen serio considerandum est, vim nullam poenarum futuram tantam, quae conservare respublicas sola possit. Metus enim, ut praecare docet sanctus Thomas, est debile fundamentum; nam qui timore subduntur, si occurrat occasio qua
La Ciencia cristiana (1881-01-01 00:00:00), página 8

la verdad revelada rompiendo el místico lazo del orden natural y del sobrenatural, privando á la ciencia del espíritu y aliento de la fé, que la alimenta, socorre y realza; pues aunque discurriendo fuera del dominio teológico ocupa la razon el primer término, y la autoridad el segundo, no hay ciencia alguna que pueda divorciarse de la Teología, así como no hay ningun sér que pueda dejar de referise á Dios, ni sano discurrir que se aparte del humilde creer, ni verdadero sabio que cierre los ojos al divino reflejo que guia seguramente á la razon por la oscuridad de sus caminos. Y aunque no queremos creer que se halla el espíritu del Sr. Cánovas tomado de crónico é incurable excepticismo, enfermedad endémica de estos tiempos, que tanto se ceba en los desventurados que no respiran la atmósfera católica, es lo cierto, que el modo de presentar y tratar el asunto parece incompatible con la naturaleza, principios y procedimientos de la filosofía cristiana, es decir, con el sistema único de las verdades naturales y sobrenaturales.

Sin salir aún de la tesis, hallamos en su enunciación otro error gravísimo que casi estamos tentados á calificar de involuntario descuido. Al compás mismo con que desciende la verdad, se eleva el error á la condicion de hipótesis, que así llama el Sr. Cánovas á las aberraciones de los transformistas. Porque fuera de estos preocupados sectarios, ¿quién puede considerar probables los absurdos del evolucionismo darwiniano? Muestra el discurso del Sr. Cánovas la falsedad de este sistema en la misma esfera de las ciencias naturales: que jamás dieron la observacion y la experiencia fundados índicios que hagan presumible la gradual transformacion específica de los séres.
La Ciencia cristiana (1881-01-01 00:00:00), página 80

possint impunitatem sperare, contra praesidentes insurgunt eo ardentius, quo magis contra voluntatem ex solo timore cohibebantur.» Ac praeterea «ex nimio timore plerique in desperationem incidunt: desperatio autem audacter ad quaelibet attentanda prae- cipitat.» Quae quam vera sint, satis experiendo perspaesimus. Itaque obediendi altiorem et efficaciorem caussam adhibere necesse est, atque omnino statuere, 'nec legum esse dosse fructuosam se- veritatem, nisi homines impellantur officio, salutarique metu Dei Dei permoveantur. Id autem impetrare ab iis maxime religio po- test, quae sua vi in animos influit, ipsasque hominum flectit vo- luntates, ut eis, a quibus ipsi reguntur, non obsequio solum, sed etiam benevolentia et caritate adhaerescant, quae est in omni ho- minum coetu optima custos incolumitatis.

Quamobrem egregie Pontifices Romani communi utilitati ser- visse indicandi sunt, quod Novatorum frangendos semper curave- runt tumidos inquietosque spiritus, ac persaepe monuerunt, quan- tum ii sint civili etiam societati periculosi. Ad hanc rem digna, quae commemoretur, Clementis VII sententia est ad Ferdinandum Bohemiae et Hungariae regem: «In haec fidei caussa tua etiam et ce- terorum principum dignitas et utilitas inclusa est, cum non pos- sit illa convelli quin vestrarum etiam rerum labefactionem se- cum trahat; quod clarissime in locis istis aliquot perspectum sit.» —Atque in codem genere summa providentia et fortitudo enituit Decessorum Nostrorum, praesertim autem Clementis XII, Bene- dicti XIV, Leonis XII, qui cum consequentibus temporibus prava- rum doctrinarum pestis latius serperet, sectariumque audacia inva- lesceret, oppositum auctoritatis suae aditum illis intercludere conati sunt.—Nos ipsi pluries denunciavimus quam gravia pericula impen- deant, simulque indicavemus, quae sit eorum propulsandorum ra- tio optima. Principibus ceterisque rerum publicarum moderatori- bus praesidium religionis obtulimus, populosque hortati sumus- ut summorum bonorum copia, quam Ecclesia suppeditat, maxime uterentur. Id nunc agimus, ut ipsum illud praesidium, quo nihil est validius, sibi rursus oblatum principes intelligant: eosque vehe- menter in Domino hortamur, ut religionem tueantur, et, quod in- terest etiam reipublicae, ea Ecclesiam libertate, frui posse sinant, qua sine iniuria et communi pernicie privari non potest esse sus- pecta, neque populis invisa. Principes quidem ipsa monet sequi iustitiam, nullaque in re ab officio declinare: at simul eorum ro-

1 De Regim. Princip. I. I, cap. 46.