erdometo/TQuad.0.1 huggingface dataset:
İbnü'n Nedîm

İbnü’n-Nedîm’in bazı Sünnî âlimlerinden söz ederken “Haşev’îyye'dendir” ifadesini kullanması, Ebu'l-Hasen el-Eş'ârî’yi Cebriyye’den sayması, hoca ve dostları arasında İsmâilî ve Mu'tezilîler’in bulunması gibi hususlar sebep gösterilerek onun Şiî-Mu'tezilî olduğu kabul edilmektedir. Ancak “Haşev’îyye'dendir” şeklindeki iddiası İbn Küllâb gibi nâdir kişilerle ilgili olup bütün Sünnî ulemâyı aynı kategoride saydığı anlamına gelmez. Eş‘arî’ye “Cebriyye” (el-Mücbire) başlığı altında yer vermesi de (a.g.e., s. 257) İbnü’n-Nedîm’in Şiî olduğunu göstermeye yetmez. Esasen müellif, bu başlık altında daha çok Eş‘arî’nin Mu‘tezile’den ayrılışını halkın huzurunda nasıl açıkladığı konusu üzerinde durur. Bununla birlikte onun ılımlı bir Şiî sayıldığını ortaya koyan daha güçlü deliller bulunmaktadır. İlim ve kültür çevresini oluşturan kimseler de genellikle Mu‘tezile kelâmcıları ile Fârâbî okulundan yetişen mantıkçılardı.

Soru: İbnü'n-Nedîm'in hangi mezheplerden olduğu kabul edilmektedir?
Cevap: Şiî-Mu'tezilî

Soru: İbnü'n-Nedîm'in kültür çevresini oluşturanlar nasıl insanlardı?
Cevap: Mu‘tezile kelâmcıları ile Fârâbî okulundan yetişen mantıkçılardı
İbnü'n Nedîm

İbnü’n-Nedîm’in hicri 377 (987) yılında kaleme aldığı, Fihristü’l-kütüb, Fihristü’l-‘ulûm ve Fihristü’l-‘ulemâ’ adlarıyla da bilinen, fakat kısaca el-Fihrist diye tanınan kitabı İslâm dünyasında bibliyografik eserler türünün ilkidir. Zamanla kaybolmuş pek çok eserin adı, konusu ve müellifi hakkındaki bilgiler sadece bu eser sayesinde günümüze ulaşabilmiştir. Buna rağmen İbn Hacer el-Askalânî’nin İbnü’n-Nedîm hakkındaki oldukça menfî görüşlerinden de anlaşılacağı üzere (Lisânü’l-Mîzân, V, 72-73), muhtemelen Şiî ve Mu‘tezilî olduğu şeklindeki yaygın kanaat sebebiyle tarih ve tabakât yazarlarının büyük çoğunluğu müellif ve eserini tamamen ihmal etmiş, bazısı da birkaç satırla anmıştır.

Soru: İbnü'n-Nedîm el-Fihrist adlı kitabını hangi hicri yılda yazmıştır?
Cevap: 377

Soru: İbnü'n-Nedîm el-Fihrist adlı kitabı başka hangi adlarla bilinmektedir?
Cevap: Fihristü’l-kütüb, Fihristü’l-‘ulûm ve Fihristü’l-‘ulemâ’
İbnü'n Nedîm

İslâm’ın altın çağı olarak kabul edilen ilk dört asırda dinî, fikrî ve ilmî alanlarda yazılmış Arapça te’lif eserlerle tercümeler ve bunların müellifleri hakkında verdiği bilgilerle ilim dünyasına ışık tutan el-Fihrist “makale” adını taşıyan on bölümden oluşmakta ve her bölüm “fen” başlığıyla alt bölümlere ayrılmaktadır. Birinci bölüm çeşitli milletlerin konuştuğu diller, kullandığı yazılar ve bunların özelliklerinin yanı sıra mukaddes kitaplar, Kur'an, kıraat ilmi ve kurrâlara ayrılmıştır. İkinci bölüm dil ve gramer hakkında olup Arap nahvinin teşekkülü, Kûfe ve Basra dil okullarında nahiv ilminin gelişmesi gibi konularla ilgili bilgiler içermektedir. Üçüncü bölümde tarih, siyer, ensâb âlimleri ve bunların eserleriyle kâtipler, divanlar, nedimler, mûsikişinaslar tanıtılmakta ve eğlenceye dair konulara yer verilmektedir. Dördüncü bölüm şiir ve şairler, beşinci bölüm kelâm ve İslâm’da kelâm akımları hakkındadır. Altıncı bölüm fıkha ve fıkhî mezheplere ayrılmış olup eserin en geniş kısmıdır. Yedinci bölüm felsefeye ve Eskiçağ’dan intikal eden ilimlere, sekizinci bölüm sihir, büyü, tılsım, illüzyon ve hurafelere ayrılmıştır. Dokuzuncu bölüm Kaideliler, Sâbiîler, Maniheistler, Mezdekîler gibi eski Mezopotamya ve Pers din ve kültürlerinin uzantısı olarak varlıklarını devam ettiren din, mezhep ve kültürleri, onuncu bölüm de İlkçağ’dan itibaren eski kimya alanındaki çalışmaları içermektedir.

Soru: el-Fihrist'in en geniş kısmı kaçıncı bölümüdür?
Cevap: Altıncı

Soru: el-Fihrist'in dokuzuncu bölümünün konusu nedir?
Cevap: Kaideliler, Sâbiîler, Maniheistler, Mezdekîler gibi eski Mezopotamya ve Pers din ve kültürlerinin uzantısı olarak varlıklarını devam ettiren din, mezhep ve kültürleri

Soru: el-Fihrist'in onuncu bölümünün konusu nedir?
Cevap: İlkçağ’dan itibaren eski kimya alanındaki çalışmaları
İbnü'n Nedîm

Eserde birinci bölümün ikinci kısmında Yahudi ve Hıristiyan kutsal kitaplarına da temas edilmekte, Yahudi âlimlerinden sadece Saîd el-Feyyûmî’ye (Saadia Gaon) yer verilmekte, ayrıca bazı Hıristiyan din âlimleri tanıtılmaktadır.

Soru: el-Fihrist'te hangi Yahudi âlime yer verilir?
Cevap: Saîd el-Feyyûmî’ye (Saadia Gaon)
İbnü'n Nedîm

İlim, kültür ve medeniyet tarihi bakımından büyük değere sahip olan el-Fihrist’in ilk ilmî neşrini yapmak üzere Gustav Flügel 1850’de çalışmaya başlamış, onun 1870’te ölümü üzerine Johannes Roediger ve August Mueller eksikleri tamamlayarak neşri gerçekleştirmişlerdir (Leipzig 1871-1872). Bu çalışma ilk olmasına rağmen bazı Grekçe ve Latince isimlerin doğru olarak tespiti ve çeşitli indeksleriyle sonraki neşirlerden daha kullanışlıdır. Ancak sadece Paris, Viyana ve Leiden nüshalarına dayandığı ve el-Fihrist’ten iktibasta bulunan diğer klasik kaynaklarla karşılaştırmadığı için bunda çok sayıda eksik ve okuma hatası mevcuttur.

Soru: Gustav Flügel el-Fihrist'in neşrini yapmak için kaç yılında çalışmaya başlamıştır?
Cevap: 1850

Soru: Gustav Flügel kaç yılında ölmüştür?
Cevap: 1870

Soru: Gustav Flügel öldükten sonra çalışmasındaki eksikleri kimler tamamlamıştır?
Cevap: Johannes Roediger ve August Mueller

Soru: el-Fihrist'in ilk neşrinde neden eksik ve hatalar vardır?
Cevap: Paris, Viyana ve Leiden nüshalarına dayandığı ve el-Fihrist’ten iktibasta bulunan diğer klasik kaynaklarla karşılaştırmadığı için
7./13. Yüzyıl

Astronomi  alanının  teorik  yöndeki  ilerlemesi,  İbn  el-Heysem  ve  Ebū  ʿUbeyd  el-Cūzecānī  tarafından  başlatılan  Ptoleme  gezegenler  modelinin  tashihi  denemelerinde  kendini  göstermektedir  (bkz.  5./11.  yüzyıl).  Ptoleme’nin  kendi  gezegenler  modeline  aequansı  (gezegenlerin  yörüngelerini  sınırlayıp  merkezleri  Dünya’nınkinden  ayrı  ve  yörüngelere  eşit  varsayılan  daireler)  sokmasıyla  zedelediği  eşit  dairesel  hareketler  prensibini  yeniden  oluşturmak  için  Naṣīreddīn  aṭ-Ṭūsī  çığır  açacak  bir  teşebbüste  bulunmuştur.  Kendi  modelinde  o,  aequans  modelinin  merkez  noktasını  muhafaza  ederek,  ortası  deferentin  (gezegenlerin  yörüngesinin)  orta  noktasını  veren  eksantrik  (Dünya’nın  merkezi  ile  gezegenlerin  yörüngelerinin  merkezleri  arasında  bulunduğu  düşünülen  fark  uzunluğu)  boylamı  ek  yörünge  (episikl)  çapına  eşit  bırakır.  (Ek  yörüngelerin)  orta  noktaları  deferent  üzerinde  doğudan  batıya  doğru  hareket  eden  gezegen  episikllerinin  eş  zamanlı  olarak  (doğuya  doğru)  aynı  mesafeleri  kateden  orta  noktaları  bulunmaktadır.  Bu  Ptoleme  modeliyle  ortaya  çıkan,  hareketlerin  tekdüzeliğinin  neden  olduğu  aksaklığı  Naṣīreddīn  çifte  episikller  yoluyla  bertaraf  etmektedir.  Bu  modelde  bir  küçük  bir  daire  (ki  bunun  yarıçapı  büyük  dairenin  yarıçapının  yarısıyla  ve  böylelikle  eksantrik  uzunluğunun  yarısıyla  örtüşür)  büyük  daire  içerisinde  (yani  büyük  dairenin  orta  noktasıyla  daire  çizgisi  arasında)  ters  yönde  batıdan  doğuya  doğru  hareket  eder.  Naṣīreddīn,  bu  modelini  kendisinin  tasarladığı  ve  şu  şekilde  dile  getirdiği  yardımcı  teorem  üzerine  inşa  etmektedir:  «Bir  daire  içerisinde  daha  küçük  bir  daire  yuvarlandığında,  onun  [büyük  olanın]  yarıçapı  diğerinin  [küçük  olanın]  yarıçapının  iki  katı  kadarsa,  akabinde  küçük  dairenin  her  bir  noktası,  yuvarlanma    esnasında  büyük  dairenin  çapını  tanımlar.» Bu  önerme  daha  sonra  Kopernik’de  (Ölüm:  1543),  Ludovico  Ferrari’de  (Ölüm:  1565)  ve  Philippe  de  la  Hire’de  (Ölüm:  1718)  yeniden  ortaya  çıkmaktadır.

Soru: Ptoleme gezegenler modelinin tashihi denemeleri kimler tarafından başlatılmıştır?
Cevap: İbn  el-Heysem  ve  Ebū  ʿUbeyd  el-Cūzecānī

Soru: Kopernik kaç yılında ölmüştür?
Cevap: 1543

Soru: Ludovico Ferrari kaç yılında ölmüştür?
Cevap: 1565

Soru: Philippe de la Hire kaç yılında ölmüştür?
Cevap: 1718
7./13. Yüzyıl

Naṣīreddīn  aṭ-Ṭūsī’den  çok  kısa  bir  süre  sonra  Müʾeyyededdīn  el-ʿUrḍī  (670/1272’den  önce)  ve  muhtemelen  onun  ardından  Ḳuṭbeddīn  eş-Şīrāzī  (Ölüm:  1311)  birbirlerine  büyük  ölçüde  benzeyen  iki  yeni  model  geliştirdiler.  Böylelikle  oldukça  ilginç  bir  Merkür  modeli  ortaya  çıkmış  bulunuyordu.

Soru: Ḳuṭbeddīn  eş-Şīrāzī kaç yılında ölmüştür?
Cevap: 1311
7./13. Yüzyıl

7./13.  yüzyılın  astronomi  alanındaki  en  önemli  başarılarından  birisi  de,  Urmiye  gölünün  güney  doğusunda  bulunan  Merāġa’da  bir  rasathane  kurulmasıdır.  Bu  proje  yaklaşık  657/1259  ve  668/1270  yılları  arasında  Batı  Moğol  İmparatorluğu’nun  kurucusu  Hulâgu’nun  emriyle,  Naṣīreddīn  aṭ-Ṭūsī’nin  yönetiminde,  Bağdat  ve  Suriye’de  faaliyette  bulunurken  buraya  getirilen  bir  grup  astronom  tarafından  gerçekleştirilmiştir.  Astronomik  gözlem  amacıyla  inşa  edilmiş  büyük  ana  bina  ve  burada  ilk  kez  inşa  edilmiş  devasa  aletlerle  gerçekleştirilen  bu  girişim,  Arap-İslam  kültürü  içerisinde  rasathaneler  tarihi  bakımından  çığır  açıcı  bir  öneme  sahiptir.  Biz  bu  girişimin  etkilerini  16.  yüzyıla  kadar  İslam  dünyasında  takip  edebildiğimiz  gibi,  Avrupa’da  16.  yüzyılın  ortalarında  başlayan  gelişimde  de  görebiliriz.

Soru: Merāġa'da rasathane kurulması projesi kaç yılları arasında gerçekleştirilmiştir?
Cevap: 657/1259  ve  668/1270

Soru: Merāġa'da rasathane kurulması projesi kimin emriyle gerçekleştirilmiştir?
Cevap: Batı  Moğol  İmparatorluğu’nun  kurucusu  Hulâgu’nun

Soru: Merāġa'da rasathane kurulması projesi kimin yönetimiyle gerçekleştirilmiştir?
Cevap: Naṣīreddīn  aṭ-Ṭūsī’ni

Soru: Merāġa'daki rasathanenin etkileri İslam dünyasında kaçıncı yüzyıla kadar takip edilebilir?
Cevap: 16
7./13. Yüzyıl

Bu  yüzyıl  için  karakteristik  olan,  öncüler  tarafından  kazanılmış  başarıların  geliştirilmesi  ve  mantıksal  olarak  sistemleştirilmesi  gayretinin  en  veciz  örneklerinden  birisini  Naṣīreddīn  et-Tūsī,  trigonometriyi  ilk  defa  bağımsız  bir  disiplin  halinde  sunan  Kitāb  eş-Şekl  el-Kattā isimli  eseriyle  vermektedir.  Bu  büyük  hizmet,  19.  yüzyılın  sonlarına  doğru  gerçek  durumun  A.  von  Braunmühl  tarafından  ortaya  konulmasına  dek,  uzun  yıllar  boyunca  J.  Regiomontus’a  atfedilmiştir  (bkz.  Katalog  III,  135  vd.).  Küresel  trigonometrinin  temel  unsuru  olan  ve  Avrupa’da  ilk  kez  François  Viète’de  (1540-1603)  ortaya  çıkan  “polar  üçgen”  veya  “supplementer  üçgen”  de  Naṣīreddīn’e  dayanmaktadır.  Gerçi  bu,  daha  önceleri  Ebū  Naṣr  b.  ʿIrāḳ  tarafından  bulunmuştu  ama  ilk  kez  Naṣīreddīn  aṭ-Ṭūsī  tarafından  açık  bir  şekilde  tasvir  edilmiştir.

Soru: Naṣīreddīn  et-Tūsī'nin trigonometri konulu eserinin adı nedir?
Cevap: Kitāb  eş-Şekl  el-Kattā

Soru: Naṣīreddīn  et-Tūsī'nin trigonometri konulu çalışmaları uzun süre boyunca kime atfedilmiştir?
Cevap: J.  Regiomontus’a

Soru: Naṣīreddīn  et-Tūsī'nin eseri hakkındaki gerçek kim tarafından ortaya konulmuştur?
Cevap: A.  von  Braunmühl
7./13. Yüzyıl

Naṣīreddīn  aṭ-Ṭūsī’ninkiyle  aynı  olmayan  fakat  çok  büyük  bir  ihtimalle  onun  yüzyılında  ortaya  çıkmış  olan  Öklid  “Elementler”inin  bir  “yeniden  ele  alınıp  şekillendirilmesi”  çalışması  1594  yılında  at-Tūsī’nin  kitabı  olarak  yayınlandı.  Bu  eser  de  7./13.  yüzyıl  Arap-İslam bilimlerinin  tipik  gelişmesine  şahitlik  etmekte  olup  geleceğin  matematikçi  nesillerini  çok  derinden  etkilemiştir.  aṭ-Ṭūsī’nin  geometri  alanında  (bkz.  Katalog  III,  s.  127)  ileride  bahsedilecek  olan,  paraleller  öğretisinin  geliştirilmesinde  oynadığı  rolün  yanı  sıra  onun  bileşik  oranlar  teorisine  yaptığı  katkı  da  anılmalıdır.  Onun  paraleller  öğretisi  18.  yüzyılda  Öklidci  olmayan  geometrinin  doğmasına  yol  açmıştır.  Onun  «Oranları  ölçme»  teorisi  de  Gregorius  a  Sancto  Vincentio’nun  (1584-1667)  «Oranların  İsimlendirilmeleri»inde  kendini  gösteriyor. Bu  yüzyılda  matematiksel  coğrafya  alanında  gerçekleştirilen  başarılar  hem  niteliksel  hem  de  niceliksel  olarak  olağanüstü  büyüklükte  ve  geleceği  belirleyecek  önemdedir.  İslam  dünyasının  batısında  Ebū  el-Ḥasan  el-Marrākuşī  (yaklaşık  600-680/1203-1280),  doğu  veya  batı  ufkunun  üzerinde  bulunan  sabit  yıldızların,  bir  usturlap  aracılığıyla  tespit  edilen  yükseklikleri  sayesinde  mekanlar  arasındaki  zaman  farklarını  ve  dolayısıyla  boylam  farklılıklarını  belirlemeye  ilişkin  bir  metot  tanıtmaktadır. el-Marrākuşī  ayrıca  bu  problemi  usturlap  kullanmadan  çözebilecek  bir  yöntem  de  önermektedir.  Geschichte  des  arabischen  Schrifttums’un  10.  cildinde  açıklanan  bu  problem  ve  çözümü  en  geniş  anlamıyla,  bir  sabit  yıldızın  yükseklik  ve  azimutundan  [hareketle]  onun  saat  açısının,  diğer  bir  deyimle,  bir  sabit  yıldızın  meridyen  çizgisinden  geçişinden  itibaren  belirlenen  gökkubbesinin  dönüşü  ve  yıldızın  merkezinden  hesaplanmasıdır.

Soru: at-Tūsī’nin Öklid'in Elementler adlı eserinin yeniden ele alınıp şekillendirilmesi çalışması kaç yılında yayınlanmıştır?
Cevap: 1594

Soru: at-Tūsī’nin oranları ölçme teorisi kimin çalışmasında kendini göstermektedir?
Cevap: Gregorius  a  Sancto  Vincentio’nun

Soru: el-Marrākuşī'nin çözmeye çalıştığı problem hangi eserin 10. cildinde açıklanmaktadır?
Cevap: Geschichte  des  arabischen  Schrifttums’un
7./13. Yüzyıl

Elbette  saat  açısının  belirlenmesi  yöntemine  ve  boylam  farklarının  tespitinde  küresel  trigonometrinin  kullanımına  ilk  olarak  el-Marrākuşī’de  rastlıyor  değiliz.  Evvelce  el-Bīrūnī  kendi  hocaları  tarafından  küresel  üçgen  için  varılan  sonuçları  matematiksel  coğrafyanın  hizmetine  sunmuştu.  Sonraki  nesillerde  –el-Marrākuşī’nin  çalışmasını  iyice  tanıyoruz–  daha  ileri  götüren  bir  gelişim  bulmaktayız.  Bu  gelişimde  yerel  saatin  belirlenmesi  için  trigonometrik-astronomik  bütün  yardımcı  araçların  sabit  yıldızlar  gözlemi  yoluyla  sistematik  bir  şekilde  hizmete  sokulmasıdır.  Bu,  sabit  yıldızların  yükselmeleri  ve  eğimlerinden  hareket  prensibini  gittikçe  daha  çok  ilk  aşamada  tutan  astronomik  gözlem  tekniğiyle  Avrupa’da  16.  yüzyılın  ikinci  yarısında  Tycho  Brahe’de  karşılaşmaktayız.

Soru: Hangi bilim insanı küresel üçgen hakkındaki sonuçları matematiksel coğrafyanın hizmetine sunmuştur?
Cevap: el-Bīrūnī

Soru: Tycho Brahe, kaçıncı yüzyılda yaşamıştır?
Cevap: 16
7./13. Yüzyıl

Bahsi  geçen  coğrafi  boylam  belirlemeye  yönelik  özgün  yöntemi  Ebū  el-Ḥasan  el-Marrākuşī  gerçekten  kullanmış  görünmektedir.  O  geriye  130  yerin  koordinatlarını  içeren  bir  çizelge  bırakmıştır.  Bu  çizelgenin  coğrafya  tarihindeki  önemi,  Akdeniz  kıyı  şehirlerinin  ve  İber  yarımadası  ile  kuzey  Afrika’daki  birçok  yerin  önemli  ölçüde  düzeltilmiş  enlem  ve  boylam  derecelerini  içermesinde  bulunmaktadır.  Bu  sayede,  Ptoleme  Coğrafyası  karşısında  19°lik  ve  el-Meʾmūn  coğrafyacılarının  ulaştığı  sonuçlarla  karşılaştırıldığında  ise  8°lik  bir  düzeltme  ile  el-Marrākuşī  Akdeniz  boylamının  ölçümünde  modern  değere  2° - 3° kadar  yaklaşmış  ve  Toledo  ile  Bağdat  arasındaki  boylam  farkını  51°  30'  lık  bir  değerle  benzer  şekilde  düzeltmiştir.

Soru: el-Marrākuşī'nin geriye bıraktığı çizelge kaç yerin koordinatlarını içermektedir?
Cevap: 130

Soru: el-Marrākuşī'nin geriye bıraktığı çizelgenin önemi neyde bulunamaktadır?
Cevap: Akdeniz  kıyı  şehirlerinin  ve  İber  yarımadası  ile  kuzey  Afrika’daki  birçok  yerin  önemli  ölçüde  düzeltilmiş  enlem  ve  boylam  derecelerini  içermesinde

Soru: el-Marrākuşī'nin çizelgesi Ptoleme coğrafyası ile karşılaştırıldığında kaç derecelik bir düzeltme görülür?
Cevap: 19°lik

Soru: el-Marrākuşī'nin çizelgesi el-Meʾmūn  coğrafyacılarının sonuçlarıyla karşılaştırıldığında kaç derecelik bir düzeltme görülür?
Cevap: 8°lik

Soru: el-Marrākuşī Akdeniz  boylamının  ölçümünde  günümüzdeki değere kaç derece yaklaşmıştır?
Cevap: 2° - 3° kadar
7./13. Yüzyıl

İspanya’dan  Bağdat’a  kadar  uzanan  çok  büyük  coğrafi  bir  bölgenin  koordinatlarının  böylesine  derinden  ve  hassas  şekilde  düzeltilmesinin  tek  bir  insan  tarafından  başarılamayacağı  ve  bir  insan  ömrü  içerisinde  yapılamayacağı  bir  gerçektir.  Ebū  el-Ḥasan  el-Marrākuşī  de zaten  bunu  iddia  etmemektedir.  Tam  tersine  o,  bizzat  kendisi  tarafından  belirlenen  koordinatları,  daha  önceden  beri  varolanlardan  ayırmak  için,  kırmızı  mürekkeple  belirgin  ve  tanınır  hale  getirdiğine  işaret  etmektedir.  Bu  koordinatların  önemini,  19.  yüzyılın  ortalarında  coğrafya  tarihçisi  Joachim  Lelewel gereği  ile  takdir  etmiş,  bunu  bir  «coğrafya  reformu»  diye  değerlendirmiştir:  «İspanya  çok  faydalı  bir  doğrultmayla  daha  önceki  kartografyada  çok  büyük  olarak  abartılan  boyutlarından  kurtuluyor;  bu  abartmanın  sonucu  olarak  Afrika’nın  kuzey  batı  tarafı  aşağıya  doğru  itilmiş    ve  İspanya’nın  büyük  bir  kısmı  kuzeye  çıkmış  ve  de  batıya  doğru  uzatılmıştı».  el-Marrākuşī’nin  tashihleri  sonucunda  Mağrip’teki  bütün  yerler  enlemsel  olarak  yukarı  doğru  çıkarılmış  ve  böylelikle  de  gerçekte  olmaları  gereken  pozisyona  kavuşmuşlardır.

Soru: el-Marrākuşī'nin düzeltmleri sonucunda haritalarda hangi bölgedeki yerler yukarı çıkarılmıştır?
Cevap: Mağrip’teki
6./12. Yüzyıl

Astronomiye  yeniden  dönecek  olursak,  şu  panoramayla  karşılaşırız:  5./11.  yüzyıldan  6./12.  yüzyıla  geçiş  döneminde  Müslüman  İspanya’da  yaşayan  ve  eserler  veren  İbrāhīm  b.  Yaḥyā  ez-Zerḳālī  güneş  evcinin,  yani  Güneş  ile  Dünya’nın  en  uzak  mesafe  noktasının  ekliptikte  yıllık  değişen  yerinin,  kendi  hareketinin  öncülerinden  çok  daha  kesin  bir  ölçümüne  ulaşmıştır.  Ölçüsünde,  o  hareketin  değeri  299  yılda  1°  ye  ulaşmıştı,  yani  bir  yılda  12,09"  ki  bu  günümüzde  kabul  edilen  11,46"  değeriyle  hemen  hemen  örtüşmektedir.  Bu  değer  ve  buna  yönelik  geliştirilmiş  modelin  bilgisi,  Kopernik’e  iki  kompilasyon,  Georg  Peurbach’ın  Theoricæ  planetarum’u  ve  Johannes  Regiomontanus’un  Epitome’si  üzerinden  ulaşmıştı.  Yakın  zamanlarda  yapılmış  olan  bir  karşılaştırma  sonucunda,  ez-Zerḳālī’nin  güneş  teorisini  kurmakta  kullandığı  çizelgelerin,  Kopernik’in  De  revolutionibus  eserindeki  çizelgelerle,  çok  küçük  farklılıklar  bir  yana,  formda  ve  kurgulamada  büyük  bir  uyum  gösterdiği  ispatlanmıştır.  Johannes  Kepler  de  ez-Zerḳālī’nin  güneş  evcinin  tespitine  yönelik  gözlemleri  hakkında  bilgi  sahibiydi.  Buna  dayanarak,  Kepler’in  Mars  yörüngesinin  oval  olduğuna  ilişkin  açıklamasının,  ez-Zerḳālī’nin  Merkür  yörüngesinin  ovalliğine  yönelik  açıklamasıyla  irtibatlı  olabileceği  tahmin  ediliyor.

Soru: İbrāhīm  b.  Yaḥyā  ez-Zerḳālī'ye göre güneş evcinin yıllık ölçümü nedir?
Cevap: 12,09"

Soru: Modern bilime göre güneş evcinin yıllık ölçümü nedir?
Cevap: 11,46"

Soru: Güneş evcinin değeri ve modelin bilgisi Kopernik'e hangi iki eser üzerinden ulaşmıştır?
Cevap: Georg  Peurbach’ın  Theoricæ  planetarum’u  ve  Johannes  Regiomontanus’un  Epitome’si

Soru: Kepler, hangi gezegenin yörüngesinin oval olduğunu açıklamıştır?
Cevap: Mars

Soru: ez-Zerḳālī, hangi gezegenin yörüngesinin oval olduğunu açıklamıştır?
Cevap: Merkür
6./12. Yüzyıl

Usturlap  tarihinde  gelecekteki  ilerlemeleri  etkileyecek  olan  buluşlardan  birisi  de  ez-Zerḳālī’nin  adını  taşımaktadır.  O,  stereografik  polar  izdüşümü  yerine  ufuksal  (horizontal)  izdüşümünü  kullanmıştır.  Bunu  yaparken  de,  aletin  ana  parçası,  her  bir  coğrafî  enlem  için  müstakil  bir  disk  kullanmak  yerine,  tek  bir  diske  indirgenebilmiştir.  Astronomi  literatüründe  “evrensel  disk”  olarak  tanınan  bu  alet  sonraları  Avrupa’da  çok  büyük  bir  yayılma  şansı  bulmuştur (Katalog  II,  s.  116  vd.). 6./12.  yüzyılda  ortaya  çıkmış  astronomik  araçlardan  birisi  de  Avrupa’da  torquetum  adıyla  çok  geniş  yaygınlık  kazanan  alettir.  Bu  alet  Endülüslü  astronom  Cābir  b.  Eflaḥ  (Katalog  II,  s.  154)  tarafından  geliştirilmiştir.  Cābir  b.  Eflaḥ,  Almagest’i  düzeltme  amacıyla  kaleme  aldığı  ve  Ptoleme’yi  sert  dille  eleştirdiği  eserinde  bu  aleti  tanımlamıştır.  Yazarın  çağdaşı  Cremonalı  Gerhard  tarafından  Latinceye  çevrilmiş  bu  Almagest  kritiği  Avrupa’da  hem  bu  disipline  hem  de  matematik  alanında  (Katalog  II,  s.  12)  çok  büyük  bir  etkide  bulunmuştur.

Soru: Torquetom adlı alet hangi astronom tarafından geliştirilmiştir?
Cevap: Cābir  b.  Eflaḥ

Soru: Cābir  b.  Eflaḥ nerelidir?
Cevap: Endülüslü

Soru: Cābir  b.  Eflaḥ, torquetom'u tanımladığı eserini hangi amaçla yazmıştır?
Cevap: Almagest’i  düzeltme

Soru: Cābir  b.  Eflaḥ'ın eserini kim Latinceye çevirmiştir?
Cevap: Cremonalı  Gerhard
6./12. Yüzyıl

Yine  hemen  hemen  aynı  dönemde  icat  edilmiş  olan  bir  başka  astronomik  araç,  Şerefeddīn  el-Muẓaffer  b.  Muḥammed  b.  el-Muẓaffer  eṭ-Ṭūsī  (ö.  606/1209’dan  sonra)  tarafından  yapılmış  çizgisel  usturlaptır.  Mucidine  nispetle  ʿAṣā  eṭ-Ṭūsī  (eṭ-Ṭūsī  Çubuğu)  olarak  adlandırılan  bu  alette,  düzlem-küresel  usturlaptaki  projeksiyon,  bir  çubuk  üzerindeki  düz  bir  çizgiye  taşınmaktadır  (Katalog  II,  s.  134  vd.).  Astronominin  teorik  alanında  6./12.  yüzyılda  Arap-İslam  dünyasının  Endülüs  bölgesinde  Ptoleme’nin  gökyüzü  hareketler  sistemine  karşı  bir  savaş  kendini  göstermektedir.  Bu  eleştirinin  temsilcileri  umumiyetle  filozoflardı;  Muḥammed  b.  Yaḥyā  İbn  Bācce  (ö.  533/1139),  Muḥammed  b.  ʿAbdulmelik  İbn  Ṭufeyl  (ö.  581/1185),  Muḥammed  b.  Aḥmed  İbn  Rüşd  (ö. 595/1198)  ve  İbn  Ṭufeyl’in  talebesi  Nūreddīn  el-Biṭrūcī  (ö.  600  civarında)  gibi.  Onlar,  gezegenlerin  yörüngedeki  hareketlerinin  tekdüze  oluşu  prensibinin  ayrık  merkezli  ve  ek  yörüngelik  (eksantriklik  ve  episikller)  varsayımı  vasıtasıyla  bozulduğuna  inanıp,  bunu  kendilerinin  düşündükleri  modellerle  düzeltmeye  çalıştılar.  Bu  yönde  Batı  astronomisine  büyük  ve  sürekli  etkiyi  bu  ekolün  son  temsilcisi  Nūreddīn  el-Biṭrūcī’nin  kitabı  yapmıştır.  Yayınlanmasından  çok  kısa  bir  süre  sonra  Michael  Scotus  (ö.  yaklaşık  235)  tarafından  yapılan  çeviri,  bu  eserin  İspanya  dışı  Avrupa’ya  da  ulaşmasını  sağladı.  İbn  Ṭufeyl  ve  İbn  Rüşd  gibi  el-Biṭrūcī  de  gezegen  kürelerinin  yeryüzü  orta  noktası  çevresinde  ortak  merkezli  bir  tarzda  dönmeleri  gerektiğini  ve  yine  tıpkı  İbn  Rüşd  gibi  gezegenlerin  helezoni  olarak  değişik  eksenlerle  hareket  ettiklerini  düşünüyordu  (Katalog  II,  12f).

Soru: Ptoleme'nin gökyüzü hareketler sisteminin eleştirisi yönünde Batı astronomisine en büyük etkiyi kimin kitabı yapmıştır?
Cevap: Nūreddīn  el-Biṭrūcī’nin

Soru: Nūreddīn  el-Biṭrūcī’nin kitabının çevirisini kim yapmıştır?
Cevap: Michael  Scotus
6./12. Yüzyıl

Bu  dönem  matematiğinde,  İslam  dünyasının  doğusunda  daha  önce  bahsi  geçen  Şerefeddīn  eṭ-Ṭūsī  (ö.  606/1209’den  sonra)  önemi  çok  belirgin  bir  rol  oynamıştır.  el-Muʿādelāt isimli  kitabıyla  üçüncü  dereceden  denklemlerin  sistematik  bir  tarzda  ele  alınması  sürecinde  çok  önemli  bir  yer  elde  etmiştir.  O,  ʿÖmer  el-Ḫayyām’ın  yolunu  takip  ederek  aradan  geçmiş  yüzyıl  boyunca  İslam  dünyasında  matematiğin  ulaştığı  ilerlemeler  hakkında  fikir  veriyor.  Bu  ilerlemeler  kendilerini  özellikle  numerik  ve  geometrik  gelenekler  bağlamında  ve  bütüncül  bir  numerik  işlemler  dizisinin  formüle  edilmesinde  ve  temellendirilmesinde  kendini  gösterir.

Soru: Şerefeddīn  el-Muẓaffer  b.  Muḥammed  b.  el-Muẓaffer  eṭ-Ṭūsī'nin hangi kitabı üçüncü dereceden denklemleri ele alır?
Cevap: el-Muʿādelāt