Takiyyeddin'in Mekanik Saatleri

Saatler kitabında Takiyyeddin, Arap-İslam kültür çevresinde umumiyetle su veya kum saatleriyle uğraşılıp mekanik saatin ihmal edildiğinden şikayet etmektedir. Onu ilgilendiren, su ve kumun yanında başka bir hareket düzeneğidir. Bu düzeneğin amacı, onun dediği gibi 'bir ağırlığın küçük bir kuvvet ile uzun bir süre uzak bir mesafe üzerinde hareketidir' (cezb es-sakil bi-kuva kalile... zamanen tavilen fi mesafe ba'ide). Fakat burada dikkat edilmesi gereken, onun bir Perpetuum mobile (devridaim) fikrini (bkz. Katalog cilt V, s. 61) yermesidir. Diğer eserlerinde dişli çark düzenekleriyle büyük bir çalışma yeteneği gösteren Takiyyeddin en azından hareket sağlayan çarkı frenleyecek maşa ve bir konik cismin etrafında aşağıdan yukarıya sarılan bir zemberek fikrinde, kendisinin yaşadığı dönemde Osmanlı İmparatorluğu'na girme yolu bulmuş olan Avrupalı mekanik saatlerden esinlenmiş görünüyor. Her halükarda o, bu tür Avrupa saatlerini tanıdığını gizlememektedir. Diğer yandan mekanik saatin doğuşunda, Avrupa'nın Arap-İslam kültür çevresinden muhtemel etkilenmesi sorusu hala açık durmaktadır. İslam ülkelerinde su ve civa saatlerinde çarkların geriye dönmesine engel olan ve bir sarkaç hareketi veren düzeneğin kullanıldığı bilinmektedir. Ama şu soru hala cevap beklemektedir: 'Dişli çarklarla hareket eden saatlerdeki frenleyici basit maşa ne zaman ortaya çıkmıştır?'. Bu kitapta Takiyyeddin, ağırlık düzenekli saatler ve sarma zemberekli saatler olarak iki guruba ayırdığı yaklaşık 10 saati tarif etmektedir. Birinci gruptakileri bingamat siryakiyye, diğer grupta olanları ise bingamat devriyye olarak isimlendirmektedir. Zamanı, gözlem öğesi olarak kullanma düşüncesiyle Takiyyeddin, büyük bir astronomik saat (bingam rasadi) yapmaya sevkedilmişti. Bu saati Takiyyeddin, İstanbul Rasathanesi aletlerine ayrılmış Sidret el-Münteha isimli risalesinde ayrıntılı tarif etmektedir. Bu eserde çok ilginç bir, gezegenler modeli saati görmekteyiz. Bu saatin saatler, dereceler ve dakikaları ayrı ayrı gösteren kadranının bir çizimi, risalenin müellif nüshasında günümüze ulaşmıştır.

Soru: Saatler kitabında Takiyyeddin hangi durumdan şikayet etmektedir?
Cevap: Arap-İslam kültür çevresinde umumiyetle su veya kum saatleriyle uğraşılıp mekanik saatin ihmal edildiğinden

Soru: Takiyyeddin efendinin hangi eserlerinde hangi fikri eleştirdiği görülmektedir?
Cevap: Perpetuum mobile (devridaim)

Soru: Takiyyeddin hareket sağlayan çarkı frenleyecek maşa ve bir konik cismin etrafında aşağıdan yukarıya sarılan bir zemberek fikrinde hangi saatlerden esinlenmiştir?
Cevap: kendisinin yaşadığı dönemde Osmanlı İmparatorluğu'na girme yolu bulmuş olan Avrupalı mekanik saatlerden

Soru: Takiyyeddin efendinin kendisinin yaşadığı dönemde Osmanlı İmparatorluğu'na girme yolu bulmuş olan Avrupalı mekanik saatlerde hangi mekanizmalardan esinlenmiştir?
Cevap: hareket sağlayan çarkı frenleyecek maşa ve bir konik cismin etrafında aşağıdan yukarıya sarılan bir zemberek

Soru: Takiyyeddin efendinin diğer saatlerden gayrı alakadar olduğu konu nedir?
Cevap: su ve kumun yanında başka bir hareket düzeneği

Soru: Takiyyeddin efendinin ilgilendiği hareket düzeneğinin gayesi nedir?
Cevap: onun dediği gibi 'bir ağırlığın küçük bir kuvvet ile uzun bir süre uzak bir mesafe üzerinde hareketidir'

Soru: Takiyyeddin efendinin ilgilendiği hareket düzeneğinin diğer ismi nedir?
Cevap: cezb es-sakil bi-kuva kalile... zamanen tavilen fi mesafe ba'ide

Soru: Takiyyeddin efendi hareket düzeneğinden farklı olarak diğer eserlerinde ne ile öne çıkmaktadır?
Cevap: dişli çark düzenekleriyle büyük bir çalışma yeteneği

Soru: Takiyyeddin mekanik saatler kitabında saatleri kaç gruba ayırmıştır?
Cevap: iki

Soru: Takiyyeddin mekanik saatler kitabında bahsettiği iki saat grubunu nasıl isimlendirmiştir?
Cevap: Birinci gruptakileri bingamat siryakiyye, diğer grupta olanları ise bingamat devriyye

Soru: Takiyyeddin mekanik saatler kitabında kaç farklı saatten bahsetmektedir?
Cevap: yaklaşık 10

Soru: Takiyyeddin efendinin Birinci gruptakileri bingamat siryakiyye, diğer grupta olanları ise bingamat devriyye şeklinde isimlendirdiği saatlerin karşılığı nedir?
Cevap: ağırlık düzenekli saatler ve sarma zemberekli saatler

Soru: Takiyyeddin zamanı gözlem öğesi olarak kullanma düşücesiyle ne yapmaya sevkedilmişti?
Cevap: büyük bir astronomik saat (bingam rasadi)

Soru: Takiyyeddin efendinin yapması için görevlendirildiği büyük bir astronomik saatin diğer adı nedir?
Cevap: bingam rasadi

Soru: Takiyyeddin efendinin yapması için görevlendirildiği büyük bir astronomik saati hangi eserinde tarif etmektedir?
Cevap: İstanbul Rasathanesi aletlerine ayrılmış Sidret el-Münteha isimli risalesinde

Soru: Takiyyeddin efendinin Sidret el-Münteha isimli eserinde ilginç olan nedir?
Cevap: gezegenler modeli saati

Soru: Takiyyeddin efendinin Sidret el-Münteha isimli eseriyle gezegenler saatinin dizaynı hakkında günümüze ulaşan nedir?
Cevap: saatler, dereceler ve dakikaları ayrı ayrı gösteren kadranının bir çizimi

Soru: Takiyyeddin efendinin gezegenler modeli saatine dair çizimi Sidret el-Münteha isimli eserinin hangi kısmında variddir?
Cevap: risalenin müellif nüshasında

Soru: Mekanik saatlerin ortaya çıkışında Arap-İslam kültür çevresi ve avrupa arasındaki etkileşim için ne söylenebilir?
Cevap: Avrupa'nın Arap-İslam kültür çevresinden muhtemel etkilenmesi sorusu hala açık durmaktadır.

Soru: İslam ülkelerinde su ve civa saatlerinin çalışma mekanizması hakkında ne düşünülmektedir?
Cevap: çarkların geriye dönmesine engel olan ve bir sarkaç hareketi veren düzeneğin kullanıldığı

Soru: Dişli çarklarla hareket eden saatlerdeki frenleyici basit maşa ne zaman ortaya çıktığı sorusu hakkında ne söylenebilir?
Cevap: soru hala cevap beklemektedir