Esas No: 2023/4701
Karar No: 2024/4994
Karar Tarihi: 25.09.2024

Danıştay 6. Daire Başkanlığı         2023/4701 E.  ,  2024/4994 K.


"İçtihat Metni"
               T.C.
D A N I Ş T A Y
 ALTINCI DAİRE  
Esas     No : 2023/4701
Karar	No : 2024/4994                                                                        
DAVACI	: ...
VEKİLİ                                          : Av....
DAVALILAR	: 1- .../...
VEKİLİ	: Av. ...
		2- ... Büyükşehir Belediye Başkanlığı
VEKİLİ	: Av. ...
DAVANIN KONUSU 	     : Trabzon ili, Dernekpazarı ilçesi sınırları içerisinde bulunan ve ekli listede ada ve parsel numaraları belirtilen taşınmazların bölgede yürütülen kentsel dönüşüm ve gelişim projesi kapsamında Trabzon Büyükşehir Belediye Başkanlığı tarafından 2942 sayılı Kamulaştırma Kanununun 27. maddesi gereğince acele kamulaştırılmasına ilişkin 12/05/2023 tarih ve 32188 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan 11/05/2023 tarih ve 7273 sayılı Cumhurbaşkanlığı kararının Trabzon ili, Dernekpazarı ilçesi, ... Mahallesi, ... ada, ... parsel sayılı taşınmaz yönünden iptali istenilmektedir.
DAVACININ İDDİALARI    : Dava konusu taşınmazın tapu kayıtlarında arsa vasfında görüldüğü ancak üzerinde ticari ve  konut alanlı bir binanın bulunduğu, dava konusu karar ile ilçe merkezinin tamamına yakınının kentsel dönüşüm projesi kapsamında mülk sahiplerinden alınmak istendiği, toplam kayıtlı nüfusu 3761 olan ilçenin esnaflarının  işyerlerinin yıkılacağı için ilçedeki ticaretin başka ilçelere kayacağı, böylece hem halkın hem de esnafın mağdur olacağı, kamunun üstün yararının keyfi bir şekilde yok sayıldığı, 2942 sayılı Kamulaştırma Kanununun 27. maddesinde düzenlenen acele kamulaştırmanın şartlarının dava konusu olayda gerçekleşmediği, acelelik halinin bulunmadığı ve mülkiyet hakkının ihlal edildiği ileri sürülmüştür. 
DAVALILARIN SAVUNMALARI:
1-Cumhurbaşkanlığı tarafından, davanın süresinde açılmadığı, Dernekpazarı Belediyesi sınırları içerisinde yer alan ve 5393 sayılı Belediye Kanununun 73. maddesi uyarınca kentsel dönüşüm ve gelişim alanı ilan edilen ada ve parsel numaraları 08.02.2023 tarih ve sayılı Trabzon Büyükşehir Belediyesi Encümen kararında belirtilen taşınmazların acele kamulaştırma kararı alınması talebinin Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı Yerel Yönetimler Genel Müdürlüğünce Cumhurbaşkanlığı Makamına sunulduğu ve talebe konu alanın  Trabzon Büyükşehir Belediye Başkanlığı tarafından acele kamulaştırılmasına ilişkin dava konusu işlemin tesis edildiği, söz konusu karar ile yenileme alanı ilan edilen alanda kentsel yenileme projesinin yapılması gerekliliği nedeniyle olağanüstü bir durumun oluşmuş olduğu, amaçlanan kamu yararının olağan kamulaştırma yoluyla zamanında gerçekleştirilememesi ve idarece taşınmazın bir an önce kullanılması zorunluluğunun doğmuş olması şartlarının oluştuğu, dolayısıyla acelelik halinin bulunduğu açık olduğundan dava konusu kararın, hukuka ve ilgili mevzuat hükümlerine, hizmet gerekleri ve kamu yararına uygun olduğu savunulmaktadır.
2-Trabzon Büyükşehir Belediye Başkanlığı tarafından, Dernekpazarı Belediye Meclisinin... tarih ve ... sayılı kararı ile Dernekpazarı ilçe merkezinde bulunan yapıların yeni imar uygulamalarına uymadığı, afet riski taşıdığı ve çevre düzenini bozduğu, 21.18 hektar alanın eskiyen kent kısımlarının yeniden inşa ve restore edilmesi gerektiğinden bahisle bu alanın kentsel dönüşüm alanı olarak belirlenmesine ve projenin Dernekpazarı Belediyesi imkanları ile yürütülemeyeceğinden Trabzon Büyükşehir Belediye Başkanlığınca yürütülmesine ilişkin plan değişikliği teklifinin Trabzon Büyükşehir Belediye Meclisinin ... tarih ... sayılı kararı ile onaylandığı, bu karar doğrultusunda Toplu Konut İdaresi Başkanlığı ile ön protokol imzalandığı, Dernekpazarı Belediye Meclisinin... tarih ve ... sayılı kararı ile kentsel dönüşüm ve gelişim alanı sınırının 6.8 hektar alarak daraltılmasına karar verildiği, Trabzon Büyükşehir Belediye Encümeninin ... tarih ve ... sayılı kararı ile dava konusu taşınmazın da içinde yer aldığı Dernekpazarı Kentsel Dönüşüm ve Gelişim Proje alanında yer alan taşınmazların kamulaştırılmasına karar verildiği, proje kapsamında mevcut yapıların yıkımı ile ihale sürecinin bir an önce başlatılması amacıyla uzlaşma sağlanamayan taşınmazların temini, proje kapsamında öngörülen kamu hizmetlerinin yürütülmesini gerektiren imar yollarının açılması, genel alt yapı hizmetlerinin gerçekleştirilebilmesi ve kamu hizmet alanlarının faaliyete geçirilebilmesi için acele kamulaştırma kararı alınması gerekli olduğundan Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığına bu talebin iletildiği ve devamında dava konusu kararın tesis edildiği, farklı nedenlerden dolayı zaman içinde eskimiş, yıpranmış ya da terk edilmiş kentsel dokunun, günün sosyo-ekonomik ve fiziksel koşulları göz önünde tutularak değiştirilmesi, dönüştürülmesi, ıslah edilmesi ve yeniden canlandırılarak kente kazandırılması gerektiğinden kentsel dönüşümün kamu yararına uygun olduğunun tartışmasız olduğu, TOKİ ile Trabzon Büyükşehir Belediye Başkanlığı işbirliği ile gerçekleştirilen projeye ilişkin imza altına alınan protokol çerçevesinde hak sahipleri ile uzlaşma görüşmelerinin istenen neticeyi vermemiş olmasının, proje sınırları içerisinde kalan muvafakat görüşmesi ve anlaşma usulü neticesinde muvafakat sağlanamayan hak sahiplerine ait taşınmazların proje bütünlüğü için acele kamulaştırmasını gerekli kıldığı, bu nedenle dava konusu işlemin amaç bakımından da hukuka uygun olduğu savunulmaktadır.
DANIŞTAY TETKİK HAKİMİ  ...'IN DÜŞÜNCESİ : Dava konusu işlemin iptali gerektiği düşünülmektedir.
DANIŞTAY SAVCISI ...'İN DÜŞÜNCESİ : Dava, 5393 sayılı Belediye Kanununun 73. maddesi uyarınca kentsel dönüşüm ve gelişim proje alanı olarak belirlenen yerde kalan, Trabzon ili, Dernekpazarı ilçesi, ...  ve ... mahalleleri sınırları içerisinde bulunan ve ekli listede belirtilen taşınmazların, 2942 sayılı Kamulaştırma Kanununun 27. maddesi uyarınca acele kamulaştırılmasına ilişkin 12.05.2023 tarihli, 32188 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan 11.05.2023 tarihli, 7273 sayılı Cumhurbaşkanı kararının, Merkez Mahallesi,  ...  ada, ...  parsel parsel sayılı taşınmaz yönünden iptali istemiyle açılmıştır.
Davalı idarelerin usule ilişkin iddiaları yerinde görülmemiştir.
Anayasa’nın 35. maddesinde, "Herkes, mülkiyet ve miras haklarına sahiptir. Bu haklar, ancak kamu yararı amacıyla, kanunla sınırlanabilir. Mülkiyet hakkının kullanılması toplum yararına aykırı olamaz." hükmü yer almaktadır.
Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesinin Ek 1 Numaralı Protokolünün "Mülkiyetin korunması" başlıklı 1. maddesinde, "Her gerçek ve tüzel kişinin mal ve mülk dokunulmazlığına saygı gösterilmesini isteme hakkı vardır. Herhangi bir kimse, ancak kamu yararı sebebiyle ve yasada öngörülen koşullara ve uluslararası hukukun genel ilkelerine uygun olarak mal ve mülkünden yoksun bırakılabilir. Yukarıdaki hükümler, devletlerin, mülkiyetin kamu yararına uygun olarak kullanılmasını düzenlemek veya vergilerin ya da başka katkıların veya para cezalarının ödenmesini sağlamak için gerekli gördükleri yasaları uygulama konusunda sahip oldukları hakka halel getirmez." hükmüne yer verilmiştir.
Anayasa ve uluslararası sözleşmelerde mülkiyet hakkını korumaya yönelik düzenlemelere yer verilmiş ve mülkiyet hakkı korunması gereken temel insan hakları arasında sayılmıştır. Mülkiyet hakkına müdahalelerin de olabileceği hükme bağlanarak bu müdahalelerde kamu yararı, kanuni düzenleme ve ölçülülük ya da orantılılık gibi uluslararası hukukun genel ilkelerinin varlığının dikkate alınması gerektiği, aksi durumda müdahalenin mülkiyet hakkının ihlaline neden olacağı kabul edilmiştir. Bu husus Anayasa Mahkemesi ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi kararlarıyla da ortaya konulmuştur.
Bu bağlamda idarelerin, kanunlarla ve Cumhurbaşkanlığı kararnameleriyle yapmak yükümlülüğünde bulundukları kamu hizmetlerinin veya teşebbüslerinin yürütülmesi için gerekli olan taşınmaz malları, kaynakları ve irtifak haklarını kamulaştırabileceği 2942 sayılı Kamulaştırma Kanununun 3. maddesinde hükme bağlanmış ve devam eden maddelerinde bu olağan kamulaştırmanın usul ve şartları düzenlenmiştir.
	Öte yandan Kamulaştırma Kanununun 27. maddesinde, "3634 sayılı Milli Müdafaa Mükellefiyeti Kanununun uygulanmasında yurt savunması ihtiyacına veya aceleliğine Cumhurbaşkanınca karar alınacak hallerde veya özel kanunlarla öngörülen olağanüstü durumlarda gerekli olan taşınmaz malların kamulaştırılmasında kıymet takdiri dışındaki işlemler sonradan tamamlanmak üzere ilgili idarenin istemi ile mahkemece yedi gün içinde o taşınmaz malın10 uncu madde esasları dairesinde ve 15 inci madde uyarınca seçilecek bilirkişilerce tespit edilecek değeri, idare tarafından mal sahibi adına 10 uncu maddeye göre yapılacak davetiye ve ilanda belirtilen bankaya yatırılarak o taşınmaz mala el konulabilir." hükmüne yer verilmiştir.
Taşınmazın mülkiyetinin kamu hizmetini yürütecek olan idareye geçmesine ilişkin Kamulaştırma Kanununun 3. maddesi ve devamı maddeleri uyarınca yapılan (olağan) kamulaştırma ile mülkiyetin malikin üzerinde kalmasına rağmen taşınmaza el konularak kullanımının idareye geçmesine ilişkin Kanun'un 27. maddesinde düzenlenen acele kamulaştırma işlemi aynı taşınmaza ilişkin olsa da farklı işlemlerdir. İdare doğrudan olağan kamulaştırma yapabileceği gibi olağanüstü bazı durumlarda önce acele kamulaştırma işlemi tesis edip sonra  kamulaştırma  işlemini  tamamlayabilir. Acele kamulaştırma ile taşınmaza el konulduktan sonra idare tarafından öncelikle satın alma yolunun işletilmesi, bunun mümkün olamaması durumunda ise asliye hukuk mahkemesinde bedel tespiti ve tescil davası açılması gerekmektedir. Taşınmazın maliki, taşınmazına el konulması üzerine acele kamulaştırma işleminin iptali istemiyle dava açabileceği gibi asliye hukuk mahkemesinde açılan dava üzerine olağan kamulaştırmaya dönüşen işlemin iptali istemiyle de ayrıca dava açabilir.
Dolayısıyla acele kamulaştırma bir kamulaştırma usulü olmayıp kamulaştırma işlemlerinin tamamlanması ve mülkiyetin idareye geçmesine kadar taşınmaza el konularak kullanım hakkının idareye  geçmesini  sağlayan bir  işlemdir. Nitekim  Cumhurbaşkanınca  kamulaştırma kararı  değil kamulaştırmayı yapacak olan idarenin istemi üzerine "acelelik" kararı alınmaktadır. Bu nedenle acele kamulaştırma ve kamulaştırma işlemlerinin yargı denetimi de farklı olacaktır. Kamulaştırma işleminin kamu yararına ve kanunlarda belirtilen hükümlere ve kamulaştırma usulüne uygun olup olmadığı yönünden değerlendirilmesi gerekirken acele kamulaştırma işleminde acelelik durumunun olup olmadığının değerlendirilmesi gerekir. Bu itibarla kamu yararının bulunmadığı kamulaştırma işlemlerinde acelelik durumunun olmadığı açık olmakla birlikte kamu yararı bulunan işlemlerde her zaman acelelik halinin bulunmadığı, olağan kamulaştırma ile taşınmazın mülkiyetinin idareye geçmesiyle kamu yararının gerçekleşebileceği tabidir.
Hukuk devletinde idarenin, acele kamulaştırma işlemi tesis edebilmesi için,  olağanüstü durumlar karşısında, kamulaştırmaya konu taşınmaza daha acil olarak ihtiyaç duyması, idarenin anılan taşınmazı bir an önce kullanmaya başlamaya muhtaç olması, bir başka ifadeyle, üstün kamu yararının gerçekleşebilmesi için olağan usulden ayrılmasının zorunlu olması gerekir.
Bu doğrultuda, Kamulaştırma Kanununun 27. maddesinde, olağan dışı  hallerde, belli şartların varlığına bağlı olarak, kamulaştırma işlemlerinin neticelenmesini beklemeden, idarenin, kamulaştırılan taşınmaza el koymasına izin verilmiş ve acele kamulaştırma olağanüstü ve istisnai bir yöntem olarak düzenlenmiştir. Acele kamulaştırmada, kıymet takdiri dışındaki işlemler sonradan tamamlanmak üzere ilgili idarenin istemi ile mahkemece yedi gün içinde o taşınmaz malın kanunda belirtilen usule göre bilirkişilerce tespit edilecek değeri idare tarafından mal sahibi adına bankaya yatırılarak o taşınmaz mala el konulabilir. Burada malik lehine olağan kamulaştırmada getirilen usule ilişkin güvenceler bertaraf edilmekte ve taşınmazın mülkiyeti geçmeden, idareye, taşınmazı el koyarak kullanma, ondan yararlanma ve üzerinde birtakım tasarrufta bulunma yetkisi verilmektedir. Bu işlem, malikin mülkiyet hakkını kısıtlayan bir sonuç doğuracağından, taşınmaza el konulmasında amaçlanan kamu yararı ile malikin mülkiyet hakkı arasındaki dengenin korunması ve bu kapsamda acelelik halinin değerlendirilmesi önem arz etmektedir.
Yukarıda içeriği yazılı Kanun'un 27. maddesinde üç durumda acele kamulaştırma ile taşınmaza el konulmasına olanak tanınmış olup üç durumdan biri olan "aceleliğine Cumhurbaşkanınca karar alınacak haller" kapsamında tesis edilen dava konusu işlemin bu çerçevede değerlendirilmesi gerekmektedir. Başka bir ifadeyle acele kamulaştırma, istisnai bir yöntem olduğundan, olağan kamulaştırma gerekçeleri dışında aceleliğin varlığına dair şartların idarece ortaya konulup konulmadığı değerlendirilmelidir.
	5393 sayılı Belediye Kanununun 73. maddesinin birinci fıkrasında ise "Belediye, belediye meclisi kararıyla; konut alanları, sanayi alanları, ticaret alanları, teknoloji parkları, kamu hizmeti alanları, rekreasyon alanları ve her türlü sosyal donatı alanları oluşturmak, eskiyen kent  kısımlarını  yeniden  inşa ve  restore etmek,  kentin tarihi ve kültürel dokusunu korumak veya deprem riskine karşı tedbirler almak amacıyla kentsel dönüşüm ve gelişim projeleri uygulayabilir." sekizinci fıkrasında, "Kentsel dönüşüm ve gelişim alanı ilan edilen yerlerde belediyelere ait gayrimenkuller ile belediyelerin anlaşma sağladığı veya kamulaştırdıkları gayrimenkuller üzerindeki  inşaatların  tamamı  belediyeler  tarafından yapılır  veya  yaptırılır. Belediye ile anlaşma yapmayan veya belediyece kamulaştırılmasına gerek duyulmayan gayrimenkul sahiplerinden proje alanında kendilerine 3194 sayılı Kanunun 18 inci maddesine göre ayrı ada ve parselde imar hakkı verilmemiş olanlar kamulaştırmasız el atma davası açabilir."  hükmü yer almıştır.
Anılan hüküm uyarınca bir bölgenin 5393 sayılı Belediye Kanununun 73. maddesi uyarınca kentsel dönüşüm ve gelişim proje alanı ilan edilmesi, söz konusu bölgede bulunan taşınmazların kamulaştırılması için yeterli bulunmamaktadır. Öncelikle taşınmaz sahipleri ile anlaşma sağlanması zorunludur. Kamulaştırılan veya anlaşma sağlanan taşınmazlardaki inşaat belediyelerce yapılırken diğer taşınmaz maliklerine 3194 sayılı Kanunun 18. maddesi uyarınca imar parseli verilmesi gerekmektedir. İmar parsel verilmemesi halinde ise malikler kamulaştırmasız el atma davası açabilmektedir.
Uyuşmazlıkta, dava konusu kentsel dönüşüm ve gelişim proje alanı ilanından sonra taşınmaza ilişkin anlaşma yoluna gidilmeden ve taşınmazın kamulaştırmaya konu edilip edilemeyeceği, kamulaştırmada kamu yararının bulunup bulunmadığı belirlenmeden ya da proje alanına ilişkin imar planları onaylanmadan, dolayısıyla olağan kamulaştırma işleminin dahi şartları oluşmadan, proje bütünlüğü gerekçe gösterilerek acele kamulaştırma kararının alındığı anlaşılmaktadır. Bu durumda olağan kamulaştırma şartlarının bulunmadığı taşınmaz için acele kamulaştırma kararı alınmasında hukuka uyarlık bulunmamaktadır.
Öte yandan kamunun mülkiyetinde veya kullanımında olan yerlerin bulunduğu alanların kentsel dönüşüm ve gelişim proje alanı ilan edilebilmesi ve uygulama yapılabilmesi için 5393 sayılı Belediye Kanununun 73. maddesi uyarınca ilgili belediyenin talebi üzerine Cumhurbaşkanınca (işlem tarihinde Bakanlar Kurulunca) bu yönde bir karar alınması gerekmektedir. Uyuşmazlıkta ise kamunun mülkiyetinde veya kullanımında olan yerler olmasına rağmen kentsel dönüşüm ve gelişim alanı belirlenmesine ilişkin kararın, Trabzon Büyükşehir Belediye Meclisince alındığı, Bakanlar Kurulunca alınan bir kararın bulunmadığı, hukuka aykırı olarak tesis edilen bu işlem uyarınca da acele kamulaştırma kararın alındığı anlaşıldığından, anılan işlemde, bu nedenle de  hukuka uyarlık bulunmamaktadır.
Açıklanan nedenlerle dava konusu işlemin iptalinin gerektiği düşünülmektedir.
TÜRK MİLLETİ ADINA
	Karar veren Danıştay  Altıncı Dairesince, Tetkik Hakiminin açıklamaları dinlendikten ve  dosyadaki belgeler incelendikten sonra 2577 sayılı Yasanın 20/A maddesi uyarınca işin gereği görüşüldü:
İNCELEME VE GEREKÇE :
	MADDİ OLAY : Dava konusu 11/05/2023 tarih ve 7273 sayılı Cumhurbaşkanlığı kararı ile Trabzon ili, Dernekpazarı ilçesi sınırları içerisinde bulunan ve ekli listede ada ve parsel numaraları belirtilen taşınmazların bölgede yürütülen kentsel dönüşüm ve gelişim projesi kapsamında Trabzon Büyükşehir Belediye Başkanlığı tarafından 2942 sayılı Kamulaştırma Kanununun 27. maddesi gereğince acele kamulaştırılmasına karar verilmiştir.
Bakılan dava, dava konusu acele kamulaştırma kararının davacıya ait taşınmaz yönünden iptali istemiyle açılmıştır.
  İLGİLİ MEVZUAT:
	Anayasanın 35. maddesinde: "Herkes, mülkiyet ve miras haklarına sahiptir. Bu haklar, ancak kamu yararı amacıyla, kanunla sınırlanabilir. Mülkiyet hakkının kullanılması toplum yararına aykırı olamaz." hükmü yer almaktadır.
Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesinin Ek 1 Nolu Protokolünün "Mülkiyetin korunması" başlıklı 1. maddesinde: "Her gerçek ve tüzel kişinin mal ve mülk dokunulmazlığına saygı gösterilmesini isteme hakkı vardır. Herhangi bir kimse, ancak kamu yararı sebebiyle ve yasada öngörülen koşullara ve uluslararası hukukun genel ilkelerine uygun olarak mal ve mülkünden yoksun bırakılabilir. Yukarıdaki hükümler, devletlerin, mülkiyetin kamu yararına uygun olarak kullanılmasını düzenlemek veya vergilerin ya da başka katkıların veya para cezalarının ödenmesini sağlamak için gerekli gördükleri yasaları uygulama konusunda sahip oldukları hakka halel getirmez." hükmüne yer verilmiştir.
2942 sayılı Kamulaştırma Kanununun 3. maddesinde "İdareler, kanunlarla yapmak yükümlülüğünde bulundukları kamu hizmetlerinin veya teşebbüslerinin yürütülmesi için gerekli olan taşınmaz malları, kaynakları ve irtifak haklarını; bedellerini nakden ve peşin olarak veya aşağıda belirtilen hallerde eşit taksitlerle ödemek suretiyle kamulaştırma yapabilirler." hükmüne, aynı Kanunun  5. maddesinde, belediye yararına kamulaştırmalarda belediye encümeni tarafından kamu yararı kararı alınacağı düzenlenmiş, 6. maddesinde ise belediye encümeni tarafından alınmış olan kamu yararı kararının il merkezlerinde Valinin onayı ile tamamlanacağı kurala bağlanmıştır. Aynı maddenin 3. fıkrasında, "Onaylı imar planına veya ilgili bakanlıklarca onaylı özel plan ve projesine göre yapılacak hizmetler için ayrıca kamu yararı kararı alınmasına ve onaylanmasına gerek yoktur. Bu durumlarda yetkili icra organınca kamulaştırma işlemine başlanıldığını gösteren bir karar alınır." hükmü yer almaktadır.
2942 sayılı Kamulaştırma Kanununun 27. maddesinde; 3634 sayılı Milli Müdafaa Mükellefiyeti Kanununun uygulanmasında yurt savunması ihtiyacına veya aceleliğine Cumhurbaşkanınca karar alınacak hallerde veya özel kanunlarla öngörülen olağanüstü durumlarda gerekli olan taşınmaz malların kamulaştırılmasında kıymet takdiri dışındaki işlemler sonradan tamamlanmak üzere ilgili idarenin istemi ile mahkemece yedi gün içinde o taşınmaz malın 10. madde esasları dairesinde ve 15. madde uyarınca seçilecek bilirkişilerce tespit edilecek değeri, idare tarafından mal sahibi adına 10. maddeye göre yapılacak davetiye ve ilanda belirtilen bankaya yatırılarak o taşınmaz mala el konulabileceği, bu Kanunun 3. maddesinin 2. fıkrasında belirtilen hallerde yapılacak kamulaştırmalarda yatırılacak miktar, ödenecek ilk taksit bedeli olduğu düzenlenmiştir.
5393 sayılı Belediye Kanununun 73. maddesinin 1.fıkrasında "Belediye, belediye meclisi kararıyla; konut alanları, sanayi alanları, ticaret alanları, teknoloji parkları, kamu hizmeti alanları, rekreasyon alanları ve her türlü sosyal donatı alanları oluşturmak, eskiyen kent kısımlarını yeniden inşa ve restore etmek, kentin tarihi ve kültürel dokusunu korumak veya deprem riskine karşı tedbirler almak amacıyla kentsel dönüşüm ve gelişim projeleri uygulayabilir. Bir alanın kentsel dönüşüm ve gelişim alanı olarak ilan edilebilmesi için yukarıda sayılan hususlardan birinin veya bir kaçının gerçekleşmesi ve bu alanın belediye veya mücavir alan sınırları içerisinde bulunması şarttır. Ancak, kamunun mülkiyetinde veya kullanımında olan yerlerde kentsel dönüşüm ve gelişim proje alanı ilan edilebilmesi ve uygulama yapılabilmesi için ilgili belediyenin talebi ve Cumhurbaşkanınca bu yönde karar alınması şarttır.
	HUKUKİ DEĞERLENDİRME:
              Usul Yönünden:
	Davanın süresinde açılmadığı iddiası bakımından;
İdari işlemlerin nitelikleri gereği özel yasalarında genel dava açma süreleri dışında ayrı dava açma sürelerinin öngörülmüş olması halinde, idare tarafından idari işlemlerin nitelikleri ve tabi oldukları dava açma süreleri gösterilmedikçe özel dava açma sürelerinin işletilmesine olanak bulunmadığından, Anayasa’nın 40. maddesi hükmü uyarınca, özel dava açma süresine tabi olmasına rağmen bu hususun idari işlemde açıklanmaması halinde, dava konusu idari işlemin tebliği tarihinden itibaren özel dava açma süresinin değil, altmış günlük genel dava açma süresinin uygulanması gerekmektedir.
Acele kamulaştırmaya ilişkin Cumhurbaşkanlığı kararının Resmi Gazete'de yayımlanması ilgililere tebliğ hükmünde olmadığından acele kamulaştırmaya ilişkin işlemlerin Anayasada yer alan bir temel hak ve özgürlük olan mülkiyet hakkını kısıtlayıcı nitelikte bireysel işlem olması karşısında otuz gün içinde dava açılacak idarenin gösterilmesi suretiyle ilgiliye tebliğ edilmesi, Anayasada güvence altına alınmış olan hak arama özgürlüğünün de gereğidir.  
Bu çerçevede, muhatapları açısından subjektif ve kişisel nitelikte olan acele kamulaştırma kararlarının, usulüne uygun yazılı bildirimi üzerine otuz gün içinde veya öğrenme üzerine altmış günlük genel dava açma süresi içinde dava konusu edilebileceği, bu durumda 2577 sayılı kanunun 20/A maddesinin uygulanamayacağı sonucuna ulaşılmaktadır.
Nitekim, Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulunun 25/03/2015 tarihli, E:2014/5590, K:2015/891 sayılı ve Danıştay İçtihatları Birleştirme Kurulunun 15/03/2022 tarih ve E:2021/2, K:2022/1 sayılı kararları da bu yöndedir. 
Uyuşmazlıkta, dava konusu Cumhurbaşkanlığı Kararının davacılara tebliğ edildiğine dair belgenin dosyaya sunulmadığı, davacılar tarafından öğrenme tarihi üzerine süresi içerisinde davanın açıldığı anlaşılmış ve davalı idarenin davada süre aşımı bulunduğu yönündeki itirazı yerinde görülmemiştir.  		
   Esas Yönünden:
	Anayasa’nın 35. maddesinde mülkiyet hakkının ancak kamu yararı amacıyla kanunla sınırlanabileceği belirtilmek suretiyle mülkiyet hakkına yönelik müdahalelerin kanunda öngörülmesi gereği ifade edilmiştir.
Anayasa ve uluslararası sözleşmelerde mülkiyet hakkını korumaya yönelik düzenlemelere yer verilmiş ve mülkiyet hakkı korunması gereken temel insan hakları arasında sayılmıştır. Mülkiyet hakkına müdahalelerin de olabileceği hükme bağlanarak bu müdahalelerde kamu yararı, kanuni düzenleme ve ölçülülük ya da orantılılık gibi uluslararası hukukun genel ilkelerinin varlığının dikkate alınması gerektiği, aksi durumda müdahalenin mülkiyet hakkının ihlaline neden olacağı kabul edilmiştir. Nitekim Anayasa Mahkemesi kararları ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi içtihatlarıyla da bu hususların açık bir şekilde ortaya konulduğu görülmektedir.
Bu bağlamda idarelerin, kanunlarla ve Cumhurbaşkanlığı kararnameleriyle yapmak yükümlülüğünde bulundukları kamu hizmetlerinin veya teşebbüslerinin yürütülmesi için gerekli olan taşınmaz malları, kaynakları ve irtifak haklarını kamulaştırabileceği 2942 sayılı Kamulaştırma Kanununun 3. maddesinde hükme bağlanmış ve devam eden maddelerinde  kamulaştırmanın usul ve şartları düzenlenmiştir.
2942 sayılı Kamulaştırma Kanununda, kamulaştırma işlemleri açısından olağan ve acele kamulaştırma olmak üzere iki ayrı usul düzenlenmiştir.
Olağan kamulaştırma usulünde; kamu yararının gerektirdiği hallerde gerçek ve özel hukuk tüzelkişilerinin mülkiyetinde bulunan taşınmaz mallar kamulaştırılırken, öncelikle yeterli ödenek ayrıldıktan sonra, aynı Kanunun 5. ve 6. maddelerinde belirlenen mercilerce kamu yararı kararı alınır. Kamulaştırmayı gerçekleştirecek idarece, sırasıyla, aynı Kanunun 7. maddesinde ayrıntısı belirlendiği üzere taşınmaza ilişkin ölçekli plan yapılır, taşınmazın maliki belirlenir, vergi beyan ve değeri tespit edilir ve tapuya kamulaştırma şerhi verilmesinin ardından aynı Kanunun 8. maddesine göre idarenin uzlaşma yoluyla satın alma usulünün denenmesi gerekir. Bu yolla anlaşmaya varılamaması halinde, aynı Kanunun 10. maddesine göre idarenin ilgili belgelerle birlikte taşınmazın bulunduğu yer asliye hukuk mahkemesinde kamulaştırma bedelinin tespiti ve taşınmazın idare adına tescilini sağlamak amacıyla dava açması gerekir ve ancak mahkemece tescil kararı verildikten sonra idare, kamulaştırmaya konu taşınmaz üzerinde tasarruf edebilir hale gelir. 	Diğer bir deyişle,	olağan kamulaştırma usulünde, asliye hukuk mahkemesi, idare adına tescil hükmü kurmadığı sürece, idarenin taşınmaza el atma ve taşınmaz üzerinde tasarrufta bulunma yetkisi bulunmamaktadır.
Acele kamulaştırma usulü ise, 2942 sayılı Kanunun 27. maddesinde belirlenen  “3634 sayılı Milli Müdafaa Mükellefiyeti Kanununun uygulanmasında yurt savunması ihtiyacında” veya “aceleliğine Cumhurbaşkanınca karar alınacak hallerde” veya “özel kanunlarla öngörülen olağanüstü durumlarda” başvurulabilen, olağan kamulaştırma usulünden farklı olarak, idare tarafından kamulaştırma işlemlerine ilişkin prosedürün sonuçlanmasını beklemeden, kıymet takdiri dışındaki işlemler sonradan tamamlanmak üzere, yapılacak başvuru üzerine, mahkemece, yedi gün içinde o taşınmaz malın Kanun'da belirtilen usule göre bilirkişilerce tespit edilecek değerinin, mal sahibi adına bankaya yatırılması şartıyla, taşınmaz mala el koyma imkanı tanıyan ayrı bir istisnai usul olarak öngörülmüştür. Diğer bir deyişle, Cumhurbaşkanlığınca acele kamulaştırma kararı alındıktan sonra makul süre içerisinde taşınmaza el konulması amacıyla Asliye Hukuk Mahkemesince ilgili idarenin başvurusu üzerine verilecek el koyma kararı ile, tapuda mülkiyetin el değiştirmesi beklenilmeden el konulan taşınmazdan yararlanma imkanı doğmaktadır.
Dolayısıyla, el koyma kararından sonra, idarenin taşınmazın mülkiyetinin devrini sağlayabilmesi için, kamulaştırma sürecinin diğer aşamalarını, yani olağan kamulaştırma prosedürünün gereklerini yerine getirme zorunluluğu bulunmaktadır. Şöyle ki; taşınmazın uzlaşma yoluyla satın alınmasının denenmesi, uzlaşma sağlanamazsa, idare tarafından 2942 sayılı Kanunun 10. maddesi uyarınca “kamulaştırma bedelinin tespiti ve tescil” davası açılması gerekmekte olup, anılan davada, Mahkemece 30 gün içerisinde idari yargıda dava açılabileceği ihtarını içeren meşruhatlı tebligat üzerine, kamulaştırma ve/veya kamu yararı kararının iptali istemiyle görevli ve yetkili İdare Mahkemesinde dava açılabileceği; söz konusu davada, kamulaştırma ve/veya kamu yararı kararının hukuka uygunluk denetiminin yapılacağı ve ilgili taşınmaz malikinin iddialarının anılan davada incelenebileceği açıktır.  
Bu anlamda, acele kamulaştırma ile olağan kamulaştırma usulü arasındaki temel fark, olağan kamulaştırmada ancak süreç sonunda mahkemece tescil hükmünün kurulmasıyla idarece kullanılabilir hale gelen taşınmazın, acele kamulaştırma usulünde, kıymet takdiri dışındaki işlemler sonradan tamamlanmak üzere, sürecin en başında idarece kullanılabilir hale gelmesinden kaynaklanmaktadır.
Görüldüğü üzere, acele kamulaştırma usulü, idareye taşınmazlara olağan kamulaştırma usulüne göre daha hızlı ve kolay biçimde el konulmasını sağladığından, bireyin mülkiyet hakkının korunması bakımından da temel hak ve hürriyetlerin sınırlandırılmasına ilişkin anayasal ilkelere uygun işlem tesis edilmesi gerekmektedir. İdarelerin kamusal bir hizmetin görülmesinde gecikme yaşanması halinde daha fazla kayba uğramasının önüne geçilebilmesi amacıyla bu istisnai yola başvurması sonucunda, taşınmaz malikinin mülkiyet hakkından yoksun kalmasına yol açılacağından, hizmetin gerçekleştirilmesinde amaçlanan kamu yararı ile bireyin hakları arasında adil dengenin bozulmamasına özen gösterilmesi gerekmektedir.
	Acele kamulaştırma işleminin mülkiyet hakkından yoksun bırakma sonucunu doğuracak olması nedeniyle kesin, açık, öngörülebilir, belirli koşullar altında usulüne uygun olarak tesis edilmesi gerekmekte olup, olağan kamulaştırma usulünün malike sağladığı tüm güvenceleri ortadan kaldırmadığı da gözden uzak tutulmamalıdır. (AYM, Ali Ekber Akyol ve diğerleri, B. No: 2015/17451, 16/2/2017)  
Acele kamulaştırmaya ilişkin Cumhurbaşkanlığı kararının kamu yararı amacına ve hukuka uygun olup olmadığına yönelik hukuki denetiminin diğer idari işlemler gibi yetki, şekil, sebep, konu ve maksat yönlerinden incelenerek yapılması gerektiği de açıktır. 
Bu kapsamda, acele kamulaştırma kararına yönelik yapılacak incelemede, nihai olarak taşınmazın kamuya devrinin gerçekleşmesi planlandığından, öncelikle acele kamulaştırma yoluyla el konulmak istenilen taşınmazın kamusal bir amaca -plan, proje ve bu konuda yetkili makamlarca alınan kamu yararı kararı gibi- özgülendiğinin ortaya konulması gerekmektedir. Burada acele kamulaştırma işleminin kurucu unsuru olan kamu yararının bulunup bulunmadığı hususu ile sınırlı olarak inceleme yapılacak olup, kamu yararının hukuka uygun olup olmadığına ilişkin incelemenin ise, olağan kamulaştırma sürecine ilişkin işlemlere -kamu yararı/kamulaştırma kararı, proje vb.- karşı ilk derece yargı yeri olarak İdare Mahkemesinde açılacak davalarda yapılacağı tabiidir.
Diğer taraftan, acelilik halinin varlığının ortaya konulması, işlemin temel dayanağını teşkil etmektedir. Acelelik halinin varlığından söz edilebilmesi için, idarenin acele kamulaştırmaya konu taşınmaza bir an önce fiilen müdahalede bulunması için olağan usulden ayrılmasının bir zorunluluktan kaynaklandığının, diğer bir ifadeyle gecikmesinde sakınca bulunan bir faaliyetin gerçekleştirilmesinde üstün kamu yararı bulunduğunun ortaya konulması gerekmektedir. 
Acelelik halinin ve olağan kamulaştırma usulünden ayrılmasını gerektiren nedenlerin, kamu yararı ile özel mülkiyet hakkı arasındaki denge gözetilerek gerçekleşip gerçekleşmediğinin her somut olayda, projenin ve hizmetin niteliği, mahalli veya ulusal ihtiyacın ivedilikle karşılanması gerekliliği gibi hususlar da göz önünde bulundurularak yargı yerince değerlendirileceği açıktır.
	5393 sayılı Kanunda, kentsel dönüşüm ve gelişim proje alanlarında bulunan yapıların boşaltılması, yıkımı ve kamulaştırılmasında anlaşma yolunun esas olduğu belirtildiğinden anlaşma sağlanamayan durumlarda kamulaştırma yapılması ve bu halde de kamulaştırmanın 2942 sayılı Kanun 27. maddesi uyarınca gerçekleştirilebilmesi için ise yukarıda da açıklandığı üzere acele kamulaştırmanın koşullarının gerçekleşmiş olduğunun açıkça ortaya konulması gerektiği kuşkusuzdur.
	Bu açıklamalar çerçevesinde, kentsel dönüşüm ve gelişim projesini uygulayacak olan idarece öncelikle taşınmaz malikleri ile anlaşma yoluna gidilmesi, anlaşmanın gerçekleşememesi halinde de yine ilk önce olağan kamulaştırma yolunun tercih edilmesi, ancak 2942 sayılı Kanunun 27. maddesinde yer alan acelelik halinin bulunduğunun saptanması halinde anılan madde uyarınca acele kamulaştırılması zorunlu bulunan taşınmazlara yönelik olarak gerekli tespitler yapılıp sebepleri de belirtilmek suretiyle başvuruda bulunulması ve bunun sonucunda da başvuruda bulunulan taşınmazlara yönelik inceleme yapılarak koşulların gerçekleşmesi halinde Cumhurbaşkanı kararı ile 2942 sayılı Kanunun 27. maddesi uyarınca aceleliğine karar verilmiş olan taşınmazlara yönelik olarak acele kamulaştırma işlemlerinin yürütülmesi gerekmektedir.
Dosyanın incelenmesinden; Dernekpazarı Belediye Meclisinin...  tarih ve ...  sayılı kararı ile; Dernekpazarı ilçe merkezinde bulunan yapıların yeni imar uygulamalarına uymadığı, afet riski taşıdığı ve çevre düzenini bozduğu, 21.18 hektar alanın eskiyen kent kısımlarının yeniden inşa ve restore edilmesi gerektiğinden bahisle bu alanın kentsel dönüşüm alanı olarak belirlenmesine ve bu projenin Trabzon Büyükşehir Belediye Başkanlığınca yürütülmesine ilişkin teklifin 5393 sayılı Kanunun 73. maddesi ile 5216 sayılı Kanunun 7-b maddesi gereğince Trabzon Büyükşehir Belediye Başkanlığının onayına sunulmasına karar verildiği, Trabzon Büyükşehir Belediye Meclisinin ...  tarih ...  sayılı kararı ile Dernekpazarı ilçesi, ... , ... ve ...  Mahallelerinin kentsel dönüşüm ve gelişim alanı olarak belirlenmesi teklifini içeren Dernekpazarı Belediye Meclisinin ...  tarih ve... sayılı kararının onaylandığı, bu karar doğrultusunda Toplu Konut İdaresi Başkanlığı ile 05.01.2017 tarihli ön protokol imzalandığı, Dernekpazarı Belediye Meclisinin ...  tarih ve ...  sayılı kararı ile kentsel dönüşüm ve gelişim alanı sınırının 6.8 hektar olarak daraltılmasının teklif edilmesine karar verildiği, bu kararın... tarih ve ...  sayılı Trabzon Büyükşehir Belediye Meclisinin kararıyla onaylandığı, ...  tarih ve ...  sayılı Trabzon Büyükşehir Belediye Encümeni kararıyla, 2942 sayılı Kamulaştırma Kanununun 6. maddesine göre Dernekpazarı kentsel dönüşüm ve gelişim alanında yer alan  Dernekpazarı ilçesi, ... Mahallesi, ... ve ... nolu adanın, ...Mahallesi ..., ..., ..., ..., ..., ... ve ... nolu adaların kamulaştırılmasına karar verildiği, ... tarih ve ... sayılı Trabzon Büyükşehir Belediye Encümeni kararıyla, Dernekpazarı kentsel dönüşüm ve gelişim proje alanındaki mevcut yapıların yıkımı ile ihale sürecinin bir an önce başlatılması amacı ile uzlaşma sağlanamayan taşınmazların temini, proje kapsamında öngörülen kamu hizmetlerinin yürütülmesini gerektiren imar yollarının açılması, genel altyapı hizmetlerinin temin edilebilmesi ve kamu hizmeti alanlarının faaliyete geçirilebilmesi için acele kamulaştırma kararı alınmasına karar verildiği ve bu talebin Trabzon Valiliğinin ...  tarih ve ...  sayılı yazısı ile Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığına, ilgili Bakanlığın ...  tarih ve ...  sayılı yazısı ile de Cumhurbaşkanlığına iletildiği ve ...  tarih ve ...  sayılı dava konusu Cumhurbaşkanlığı kararının alındığı, davalı Belediyece acele kamulaştırma nedeniyle el koyma davasının henüz açılmadığının ve ülkemizde yaşanan ve çok geniş bir alanı etkileyen deprem felaketi nedeniyle proje kapsamında herhangi bir uygulamaya başlanılamadığının belirtildiği anlaşılmaktadır.
Yukarıda yapılan açıklamalar çerçevesinde, bir bölgenin 5393 sayılı Belediye Kanununun 73. maddesi uyarınca kentsel dönüşüm ve gelişim proje alanı ilan edilmesinin söz konusu bölgede bulunan taşınmazların acele kamulaştırılması için yeterli olmadığı dikkate alındığında, dava konusu Cumhurbaşkanlığı kararında 2942 sayılı Kamulaştırma Kanununun 27. maddesinde öngörülen acele kamulaştırma prosedürünün uygulanması için gerekli olan olağanüstü durumların ve bu yönteme başvurulması ile amaçlanan kamu yararının varlığı somut olarak ortaya konulamadığından, dava konusu acele kamulaştırma işleminde hukuka uygunluk bulunmadığı sonucuna ulaşılmıştır.
Öte yandan; 5393 sayılı Belediye Kanununun 73. maddesinde, kamunun mülkiyetinde veya kullanımında olan yerlerde kentsel dönüşüm ve gelişim proje alanı ilan edilebilmesi ve uygulama yapılabilmesi için ilgili belediyenin talebi ve Cumhurbaşkanınca bu yönde karar alınmasının zorunlu olduğunun hükme bağlandığı, bu çerçevede davalı idarelerden dava konusu işlemin dayanağı kentsel dönüşüm ve gelişim alanı sınırları içerisinde, kamunun mülkiyetinde veya kullanımında olan yerlerin bulunup bulunmadığının açıklanması, şayet kentsel dönüşüm ve gelişim alanı kapsamında kamunun mülkiyetinde veya kullanımında olan yerler varsa, davalı belediyenin talebiyle Cumhurbaşkanlığınca (işlemin tesis edildiği tarihe göre Bakanlar Kurulunca) bu yönde karar alınıp alınmadığı hususunun sorulması üzerine, kentsel dönüşüm alanı içerisinde yer alan ve kamunun mülkiyetinde olan taşınmazlar belirtilerek, kamunun mülkiyetinde bulunan taşınmazlarla ilgili herhangi bir tasarrufta bulunulması düşünülmediğinden Cumhurbaşkanlığınca bu yönde karar alınmadığının belirtildiği görülmüştür.
Bu durumda, Dernekpazarı kentsel dönüşüm ve gelişim alanında kamunun mülkiyetinde veya kullanımında olan yerler bulunmasına rağmen ilgili mevzuat uyarınca  Cumhurbaşkanlığınca bu yönde bir karar alınmaksızın ilan edilen kentsel dönüşüm ve gelişim alanı dayanak gösterilerek tesis edilen dava konusu acele kamulaştırma işleminde bu yönden de hukuka uyarık bulunmamaktadır.	  
KARAR SONUCU:
            Açıklanan nedenlerle;
1. Dava konusu işlemin uyuşmazlığa konu taşınmaza ilişkin kısmının İPTALİNE, 
2. Ayrıntısı aşağıda gösterilen toplam ... TL yargılama giderinin davalı idarelerden alınarak davacıya verilmesine,
3.Karar tarihinde yürürlükte bulunan Avukatlık Asgari Ücret Tarifesi uyarınca... -TL vekâlet ücretinin davalı idarelerden alınarak davacıya verilmesine,  
4. Posta giderleri avansından artan tutarın kararın kesinleşmesinden sonra davacıya  iadesine, 
5. 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanununun 20/A-2-(g) maddesi uyarınca, kararın tebliğinden itibaren 15 gün içerisinde Danıştay İdari Dava Daireleri Kuruluna temyiz yolu açık olmak üzere, 25/09/2024 tarihinde oybirliğiyle  karar verildi.