Esas No: 2024/2877
Karar No: 2024/7639
Karar Tarihi: 18.12.2024

Danıştay 4. Daire Başkanlığı         2024/2877 E.  ,  2024/7639 K.


"İçtihat Metni"
               T.C.
D A N I Ş T A Y
 DÖRDÜNCÜ DAİRE  
Esas     No : 2024/2877
Karar	No : 2024/7639
 
TEMYİZ EDENLER                      : 1- (DAVALI)  ...                Bakanlığı 
VEKİLİ	: ..., Hukuk Müşaviri
                                                        2- (DAVALI YANINDA MÜDAHİL) ... İnşaat Ticaret ve Sanayi Anonim Şirketi
VEKİLİ	: Av. ...
KARŞI TARAF VE BİREYSEL 
BAŞVURULARI KABUL EDİLENLER
(DAVACILAR)	: 1- ...
	 	2- ...
	 	3- ...
VEKİLLERİ	: Av. ...
DİĞER DAVACILAR                    :
1-... Barolar Birliği
2- ... Odası
3- ...
Odası
4-...Odası
5- ...
Odası
6-... Odası 
7-... Odası
8- ... Derneği
10- ... Derneği
11- ...Başkanlığı 
12- ...
Derneği
13- ...Vakfı
14- ... Derneği
15- ... Derneği
16- ...
Artvin İl Başkanlığı
17- ...
Partisi Artvin İl Başkanlığı
18- ...
Artvin İl Başkanlığı
19- ...
Derneği Artvin Şubesi
20- ...Derneği
21- ... Odası
22- ... Odası
23- ...
Odası
24- ...
Odaları Birliği
25-...
Kooperatifi
26- ...
Odası Başkanlığı
27- ...
İl Temsilciliği
28- ...
Derneği
29- ...
Derneği
30- ...
Derneği
31-...
Sendikası Artvin İl Temsilciliği
32- ... Fonu
... Sendikası
33- ... Derneği Artvin
Şubesi
34- ...Derneği Artvin
Şubesi
35-S.S.... Köyü
Tarımsal Kalkınma Kooperatifi
36- ...İnşaat Turizm
Tekstil Nak. San. ve Tic. A.Ş. 
37-...
...
745-...
746...
747- ...
VEKİLLERİ	: Av....
İSTEMİN KONUSU	:  Artvin İli, Merkez İlçesi, ... Mevkiinde, ... ruhsat numaralı sahada yapılması planlanan "Cerattepe Bakır Madeni, Kırma Eleme Tesisi ve Teleferik Hattı" projesi hakkında Çevre ve Şehircilik Bakanlığı Çevresel Etki Değerlendirmesi İzin ve Denetim Genel Müdürlüğünce verilen ... tarih ve ... sayılı "Çevresel Etki Değerlendirmesi (ÇED) Olumlu" kararının iptali istemiyle açılan davada; davacılardan, ... Barolar Birliği, ... Barosu, ... Derneği, ... Derneği, ... Derneği,...Odası, ... Odası, ... Odası, ... Odaları Birliği, ... Kooperatifi,... Kooperatifi, ... Odası Başkanlığı, ...Sendikası Artvin İl Temsilciliği, ... Derneği, ...Derneği, ...Sendikası Artvin Şubesi, ... Sendikası, ... Derneği Artvin Şubesi ve ...Derneği Artvin Şubesi, ... İnşaat Turizm Tekstil Nakliye Sanayi Ticaret A.Ş. yönünden davanın, ehliyet nedeniyle reddi, diğer davacılar yönünden ise esastan reddi yolundaki ... İdare Mahkemesinin ...tarih ve E:..., K:... sayılı kararının temyizen incelemesinin yapıldığı Danıştay Ondördüncü Dairesinin 03/05/2017 tarih ve E:2016/11573, K:2017/2940 sayılı kararıyla davanın ehliyet yönünden reddine ilişkin kısmının ve ehliyetli görülen diğer davacılar yönünden davanın reddine ilişkin kısmının onanması; davacılardan ... İnşaat Turizm Tekstil Nakliye Sanayi Ticaret A.Ş. yönünden davanın ehliyet yönünden reddine ilişkin kısmının ise bozularak, adı geçen davacı yönünden de, 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanununun 20/A-2(i) maddesi uyarınca davanın reddi yolunda verilen kararın kesinleşmesi üzerine; davacılar tarafından yapılan bireysel başvuru neticesinde, Anayasa Mahkemesinin 01/11/2023 tarih ve Başvuru No:... sayılı kararıyla; ...,... ve ...yönünden Anayasa’nın 20. maddesinde güvence altına alınan özel hayata saygı hakkının ihlal edildiği ve ihlal sonuçlarının ortadan kaldırılması için ... İdare Mahkemesince yeniden yargılama yapılmasına karar verilmesi üzerine, yeniden yapılan yargılama sonucunda, ... İdare Mahkemesince dava konusu işlemin iptaline ilişkin olarak verilen ... tarih ve E:..., K:...sayılı kararın temyizen incelenerek bozulması istenilmektedir. 
YARGILAMA SÜRECİ	:
Dava konusu istem: Artvin İli, Merkez İlçesi,  ... Mevkiinde, ... ruhsat numaralı sahada yapılması planlanan "Cerattepe Bakır Madeni, Kırma Eleme Tesisi ve Teleferik Hattı" projesi hakkında Çevre ve Şehircilik Bakanlığı Çevresel Etki Değerlendirmesi İzin ve Denetim Genel Müdürlüğünce verilen ... tarih ve ... sayılı "Çevresel Etki Değerlendirmesi (ÇED) Olumlu" kararının iptali istenilmiştir.
İlk Derece Mahkemesi kararının özeti: İdare Mahkemesince verilen kararda; uyuşmazlığın çözümü amacıyla çevre mühendisi, maden mühendisi, jeoloji mühendisi, ziraat mühendisi, orman mühendisi, inşaat mühendisi ve harita mühendisinden oluşan bilirkişi heyetiyle yaptırılan keşif ve bilirkişi incelemesi sonucunda düzenlenen 01/06/2016 tarihli bilirkişi raporunda; "10. Oluşacak toz ve gazların orman ekosistemine etkileri ve nakliye sırasında yollarda meydana gelebilecek tahribat;" başlıklı bölümünde; "Daha önceki ÇED raporu hakkında ... İdare Mahkemesinin E:... sayılı dosyasında alınan bilirkişi raporunda ve Mahkemenin iptal kararında belirtilen “cevherin nakliyesi sırasında oluşması muhtemel toz ve gazların orman ekosistemine olumsuz etkilerini” ortadan kaldırmak amacıyla teleferik hattı projesinin geliştirildiği, yeraltında arakatlı kazı yöntemi ile üretilecek olan cevher kuzey galeri kullanılarak yeryüzüne çıkarılacağı, cevherin taşınmasının yeraltı kamyonları ile yapılacağı, yerüstüne çıkarılan cevher karo sahasında 30 ton kapasiteli kamyonlara aktarılarak, 1 km mesafedeki teleferik istasyonuna taşınacağı, buna göre teleferik hattının maksimum yıllık cevher taşıma kapasitesi 365 (gün/yıl) x 800 (ton/gün)  = 292000 ton/yıl  olarak hesaplandığı, projede önerilen yıllık 500.000 ton/yıl cevher üretiminin  292.000 ton/yıl taşıma kapasitesine sahip teleferik hattı ile tamamının taşınması teknik olarak mümkün görülmediği, bu kapsamda çıkarılan cevher Artvin-Borçka Karayolu üzerinde, ... Mevkiinde kurulacak olan yükleme istasyonuna, planlanan teleferik projesi ile taşınacağı, söz konusu teleferik hattı projesi cevherin yükleme istasyonuna taşınması için yeni yol yapımı, yol genişletme çalışmaları kapsamında ağaç kesimini ve tozuma etkilerini en aza indirmek için cevherin nakliyesi amacıyla kullanılacağı, oluşacak emisyonların yönetmelik standartları içinde kalacağının beyan edildiği, madenin işletilmesinden kaynaklanan emisyon hesaba katılmadan hava kalitesi dağılım modellemesi yapıldığı, bu hali ile de partikül madde ve toz dağılım haritaları emisyonların, maden sahasının rüzgar ve topoğrafya etkisi ile güneydoğusundaki bölgelere yayılan bir emisyon bıraktığı gözlendiği, bakır madeni sahasının güneydoğusunda kalan orman alanlarının özellikle de ilgili bakanlığın, Kültür ve Turizm Koruma ve Gelişim Bölge Listesinde yer alan Artvin Kafkasör Turizm Merkezine kuş uçuşu 350 m uzaklıkta olması toz emisyonları etkisi altında kalabileceği toz emisyon haritalarından görüldüğü, bu konuda gerekli önlem ve tedbirlerin alınması gerektiği" tespitine yer verilmiştir.
Bu durumda, dava dosyasındaki bilgi belgeler ile mevzuat hükümleri ve Anayasa Mahkemesi kararının birlikte değerlendirilmesinden; Cerattepe Bakır Madeni projesine ilişkin 18/07/2013 tarihli ÇED Olumlu kararının iptali istemiyle açılan ve temyiz incelemesinden geçerek kesinleşen E:... sayılı davada ÇED raporundaki muhtelif eksiklikler tespit edildikten sonra maden faaliyetinin Artvini yaşam alanı olmaktan çıkaracağı gerekçesine yer verildiği, bahse konu eksikliklerin mahiyeti ve kesin hükümde mevcut gerekçe birlikte değerlendirildiğinde, 2009/7 sayılı Genelge kapsamında yargı kararıyla tespit edilen aksaklıkların giderilmesine olanak bulunmadığı anlaşıldığından, Mahkemenin ... tarih ve E:..., K:... sayılı kararı uyarınca Cerattepe Bakır Madeni projesine ilişkin olarak yeniden bir ÇED sürecinin başlatılması gerektiği değerlendirilmekle, bahse konu kararda yer alan hususların 2009/7 sayılı Genelge kapsamında giderildiğinden bahisle, tanzim edilen dava konusu ÇED Olumlu kararında hukuka uyarlık bulunmadığı sonucuna varılmıştır.
Öte yandan; bilirkişi raporunda projede önerilen yıllık 500.000 ton/yıl cevher üretiminin 292.000 ton/yıl taşıma kapasitesine sahip teleferik hattı ile tamamının taşınmasının teknik olarak mümkün görülmediği tespitinde bulunulduktan sonra bu konuda gerekli önlem ve tedbirlerin alınması gerektiği görüşüne yer verildiği görülmüş olup, bu tespitler ışığında, dava konusu ÇED dosyasında teleferik hattının yıllık maksimum taşıma kapasitesinin üzerinde üretilen cevherin hangi usullerle taşınacağının belirsiz olduğu, artan kısım yönünden hangi yöntemle taşıma usulü işletilecek ise bu duruma ilişkin olası çevresel etkilerin de dikkate alınmasının gerekeceği, bu hususa ilişkin olarak ÇED raporunda teknik olarak gerekli ve yeterli taahhütlere yer verilmesi gerektiği değerlendirildiğinde, belirtilen hususlar yönünden dava konusu ÇED Olumlu kararına esas alınan ÇED raporunun çevre hukuku bağlamında yeterli olmaması nedeniyle bu yönüyle de dava konusu işlemde hukuka uyarlık bulunmadığı sonucuna ulaşılmıştır.
Belirtilen gerekçelerle, hukuka aykırı bulunan dava konusu işlemin iptaline karar verilmiştir.
TEMYİZ EDENLERİN İDDİALARI  : 1- Davalı idare tarafından, 2009/7 sayılı Genelge uyarınca verilen dava konusu işlemin iptali istemiyle açılan davada, önceki iptal kararında belirtilen eksikliklerin işlemin dayanağı ÇED raporunda giderildiğinin bilirkişi incelemesi ile ortaya konulduğundan, temyize konu Mahkeme kararındaki söz konusu ekikliklerin 2009/7 sayılı Genelge ile giderilemeyeceğine yönelik gerekçesinin hukuka uygun olmadığı, diğer taraftan Mahkemenin E:... sayılı dosyasındaki hükme esas alınan bilirkişi raporunda kapasite itibarıyla cevherin tamamının teleferik hattı ile taşınmasının mümkün olmadığı belirtilmiş ise de, aynı bilirkişi raporunda cevherin nakliyesi sırasında oluşması muhtemel tozların olumsuz etkilerinin gerekli önlemlerin alınması ile bertaraf edilebileceğinin de ortaya konulduğu, dolayısıyla teleferik hattı ile taşınamayacak olan bir kısım cevherin karayolu ile nakliyesi sırasındaki toz emisyonları için gerekli önlemlerin alınmasıyla olumsuz etkilerin bertaraf edilmesi mümkün olduğundan, dava konusu işlemde bu yönüyle de hukuka aykırılık bulunmadığı belirtilerek, dava konusu işlemin iptali yolundaki İdare Mahkemesi kararının bozularak, davanın reddine karar verilmesi gerektiği ileri sürülmüştür.
             2- Davalı yanında müdahil tarafından, Anayasa Mahkemesi kararı sonrasında Mahkemece yeniden yapılan yargılamada keşif ve bilirkişi incelemesi yaptırılmaksızın karar verildiği, nitekim yargılamanın, projeyle ilgili iptaline karar verilen ilk ÇED Olumlu kararının dayanağı ÇED raporu ile dava konusu ÇED Olumlu kararının dayanağı olan ÇED raporunun teknik olarak kıyaslanması suretiyle yapılması gerektiği, Anayasa Mahkemesi kararının aksine söz konusu eksikliklerin 2009/7 sayılı Genelge kapsamında giderilmesinin mümkün olduğu, zira ilk ÇED Olumlu kararının iptal sebebinin özellikle ağaç kesimi ile orman tahribatına ilişkin olduğu, bu nedenle dava konusu projeye ilişkin ÇED raporunun, kapalı ocak sistemi ile teleferik hattına yer verilmek suretiyle 2009/7 sayılı Genelge kapsamında revize edildiği, böylece tahribatın önlenmesinin mümkün olduğu gibi, cevherin, kapasitenin ve proje alanının aynı olması nedeniyle ÇED raporunun 2009/7 sayılı Genelge kapsamında da revize edilmesinin mümkün olduğu, Anayasa Mahkemesi kararında geçen hususlar dikkate alındığında, 7 yıldır faal olan maden işletmesinin Artvin halkının yaşam hakkını kısıtlayıp kısıtlamadığı hususunun açıklığa kavuşturulması için mahallinde inceleme yapılması gerektiği, ayrıca Mahkemenin E:... sayılı dosyasındaki ilk iptal gerekçelerinin, dava konusu işlemin dayanağı ÇED raporunda giderildiği, dolayısıyla eksikliklerin giderilip giderilmediği hususunda herhangi bir inceleme yapılmadan verilen Mahkeme kararının hukuka aykırı olduğu belirtilerek, dava konusu işlemin iptali yolundaki Mahkeme kararının bozulması gerektiği ileri sürülmüştür.
KARŞI TARAFIN SAVUNMALARI	: Davacılar tarafından, Anayasa Mahkemesi kararında da vurgulandığı üzere, dava konusu ÇED Olumlu kararının 2009/7 sayılı Genelge kapsamında verilemeyeceği, ayrıca Anayasa Mahkemesi kararında ilk ÇED Olumlu kararının dayanağı ÇED raporu ile dava konusu işlemin dayanağı ÇED raporunun karşılaştırılması suretiyle karar verilmesi gerektiği yönünde bir değerlendirme yapılmadığı, Anayasa Mahkemesi kararının bağlayıcı nitelikte olduğu ve ihlalin ÇED Olumlu kararının iptali ile ortadan kaldırılabileceği, bu nedenle temyiz istemlerinin reddi gerektiği belirtilerek, dava konusu işlemin iptali yolundaki Mahkeme kararının onanması gerektiği savunulmuştur.
TETKİK HÂKİMİ	: ...
DÜŞÜNCESİ	: Her ne kadar davalı yanında müdahil tarafından, dava konusu ... tarih ve... sayılı ÇED Olumlu kararının dayanağı ÇED raporunun, Mahkemenin ... tarih ve E:..., K:... sayılı iptal kararındaki gerekçeler dikkate alınmak suretiyle revize edildiği belirtilerek, 2009/7 sayılı Genelge kapsamında davalı idareye başvurulması üzerine, (dava konusu) ... tarih ve ... sayılı ÇED Olumlu kararı verilmiş ise de, gerek 18/07/2013 tarihli ÇED Olumlu kararının konusunun, gerekse dava konusu ÇED Olumlu kararının konusunun "bakır madeni" projesi olmakla birlikte, dava konusu 02/06/2015 tarihli ÇED Olumlu kararı kapsamında, çevresel etkilerin azaltılması amacıyla olsa dahi, açık ocak madenciliği yerine yeraltı madenciliğinin ve yanı sıra teleferik hattının planlanması suretiyle projenin niteliğinin değiştirildiği dikkate alındığında, dava konusu "Cerattepe Bakır Madeni, Kırma Eleme Tesisi ve Teleferik Hattı" projesinin 2009/7 sayılı Genelge kapsamında değerlendirilemeyeceği, dolayısıyla bu proje için sürecin en baştan ele alınması gerektiği gerekçesiyle Mahkeme kararının onanması gerektiği düşünülmektedir.
TÜRK MİLLETİ ADINA
Karar veren Danıştay Dördüncü Dairesince, Tetkik Hâkiminin açıklamaları dinlendikten ve dosyadaki belgeler incelendikten sonra Üye ...'in aynı Kanun'un "İvedi yargılama usulü" başlıklı 20/A maddesinin (i) bendi uyarınca "teleferik hattının kapasitesinin yıllık üretilen cevheri taşımaya yeterli olmadığı yönündeki davacı iddiaları ile varsa kapasite fazlası madenin taşınmasının karayolu vs. yöntemlerle yapılması hususunun açıklığa kavuşturulması amacıyla keşif ve bilirkişi incelemesinin Dairemizce yaptırılması ve sonucuna göre karar verilmesi gerektiği" yolundaki usule ilişkin azlık oyuna karşın, Mahkemece maddi olay açıklığa kavuşturulmadığından, bu aşamada temyiz isteminin esasının görüşülemeyeceği sonucuna varılarak, gereği görüşüldü:
İNCELEME VE GEREKÇE:
	MADDİ OLAY: 
            Davalı yanında müdahil tarafından, Artvin İli, Merkez İlçesi, ... Mevkiinde R.N: ... ruhsat numaralı sahada, "Cerrattepe Bakır Madeni" projesinin yapılmasının planlanması üzerine, hazırlanan ÇED raporu davalı idareye sunulmuş, ilgili kurumlardan alınan görüşler çerçevesinde 18/07/2013 tarih ve 12045 sayılı "ÇED Olumlu" kararı verilmiş, bu kararın iptali istemiyle ... İdare Mahkemesinin E:... sayılı dosyasında açılan davada, Mahkemenin... tarih ve E:..., K:...sayılı kararı ile;  planlanan maden faaliyetinin hayata geçirilmesi ile Artvin İlinin yaşam alanı olmaktan çıkacağı, diğer taraftan, maden faaliyetinin bölgedeki içme ve kullanma amaçlı yerüstü ve yeraltı su kaynaklarını bu amaçla kullanmaya elverişsiz hale getireceği, sucul yaşamın devamını büyük ölçüde tehlikeye atacağı, bölgedeki orman varlığının yok edilmesinin kuvvetle muhtemel olduğu, bilirkişi raporunda ortaya konulan ve keşif sırasında da gözlemlenen heyelanlardan yola çıkarak söz konusu faaliyetin bölgeyi heyelanlara açık hale getireceği, koruma alanlarının bu özelliklerini yitireceği gerekçesiyle işin esası yönünden ÇED Olumlu kararının iptaline karar verilmiş, bu kararın temyiz edilmesi üzerine Mahkeme kararının iptale ilişkin kısmının, Danıştay Ondördüncü Dairesinin 26/04/2016 tarih ve E:2015/2215, K:2016/3328 sayılı kararı ile; bilirkişilerin alınması gereken önlemler konusundaki görüşleri doğrultusunda yeniden ÇED raporu hazırlanarak, buna göre yeni bir ÇED kararı alınmasının gerektiği gerekçesiyle onanmasına karar verilmiştir.
Diğer taraftan, 18/07/2013 tarihli ÇED Olumlu kararının iptali yolunda verilen İdare Mahkemesi kararından sonra ve bu kararın gerekçeli olarak onanması yolunda verilen Danıştay Ondördüncü Dairesinin 26/04/2016 tarih ve E:2015/2215, K:2016/3328 sayılı kararından önce davalı yanında müdahil tarafından, Mahkeme kararındaki iptal gerekçelerinin dikkate alındığı belirtilerek, madenin yeraltı ocağı işletmeciliği yöntemi ile çıkarılması şeklinde ve cevherin taşınmasının da teleferik hattı ile olacak şekilde revize edilen ÇED raporu, 2009/7 sayılı Genelge kapsamında davalı idareye sunulmuş, ilgili kurumlar tarafından alınan görüşler çerçevesinde davalı idarece ...tarih ve ... sayılı dava konusu "ÇED Olumlu" kararı verilmiş, bu kararın iptali istemiyle ... İdare Mahkemesinin E:... sayılı dosyasında açılan davada, Mahkemenin ... tarih ve E:..., K:...sayılı kararı ile işin esası bakımından davanın reddine karar verilmiş, bu kararın temyiz edilmesi üzerine, Mahkeme kararının davanın reddine ilişkin kısmının, Danıştay Ondördüncü Dairesinin 03/05/2017 tarih ve E:2016/11573, K:2017/2940 sayılı kararı ile onanmasına karar verilmiştir.
     Bunun üzerine, davacılar tarafından yapılan bireysel başvuru neticesinde, Anayasa Mahkemesinin 01/11/2023 tarih ve Başvuru No:... sayılı kararıyla, ..., ...ve ... yönünden Anayasa’nın 20. maddesinde güvence altına alınan özel hayata saygı hakkının ihlal edildiği ve ihlal sonuçlarının ortadan kaldırılması için ... İdare Mahkemesince yeniden yargılama yapılmasına karar verilmesi üzerine, ... İdare Mahkemesinin E:...sayılı dosyasında yeniden yapılan yargılamada, Mahkemenin ... tarih ve E:..., K:...sayılı kararı ile dava konusu ÇED Olumlu kararının iptaline karar verilmiştir.
	İLGİLİ MEVZUAT:
Anayasa'nın Anayasa Mahkemesine ilişkin kısımda düzenlenen "Görev ve yetkileri" başlıklı 148. maddesinde; "... (Ek fıkra: 7/5/2010-5982/18 md.) Herkes, Anayasada güvence altına alınmış temel hak ve özgürlüklerinden, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi kapsamındaki herhangi birinin kamu gücü tarafından, ihlal edildiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesine başvurabilir. Başvuruda bulunabilmek için olağan kanun yollarının tüketilmiş olması şarttır. (Ek fıkra: 7/5/2010-5982/18 md.) Bireysel başvuruda, kanun yolunda gözetilmesi gereken hususlarda inceleme yapılamaz. ..." hükmüne, "Anayasa Mahkemesinin kararları" başlıklı 153. maddesinde; "... Anayasa Mahkemesi kararları Resmî Gazetede hemen yayımlanır ve yasama, yürütme ve yargı organlarını, idare makamlarını, gerçek ve tüzelkişileri bağlar. ..." hükmüne yer verilmiştir.
2872 sayılı Çevre Kanununun 10. maddesinde; "Gerçekleştirmeyi plânladıkları faaliyetleri sonucu çevre sorunlarına yol açabilecek kurum, kuruluş ve işletmeler, Çevresel Etki Değerlendirmesi Raporu veya proje tanıtım dosyası hazırlamakla yükümlüdürler. Çevresel Etki Değerlendirmesi Olumlu Kararı veya Çevresel Etki Değerlendirmesi Gerekli Değildir Kararı alınmadıkça bu projelerle ilgili onay, izin, teşvik, yapı ve kullanım ruhsatı verilemez; proje için yatırıma başlanamaz ve ihale edilemez..." hükmüne yer verilmiştir. 
            25/11/2014 tarih ve 29186 sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren ve dava konusu işlem tarihinde yürürlükte bulunan Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin 4. maddesinde; ''Çevresel etki değerlendirmesi olumlu kararı: Çevresel Etki Değerlendirmesi Raporu hakkında Komisyon tarafından yapılan değerlendirmeler dikkate alınarak, projenin çevre üzerindeki muhtemel olumsuz etkilerinin, alınacak önlemler sonucu ilgili mevzuat ve bilimsel esaslara göre kabul edilebilir düzeylerde olduğunun belirlenmesi üzerine projenin gerçekleşmesinde çevre açısından sakınca görülmediğini belirten Bakanlık kararı olarak tanımlanmıştır. Aynı Yönetmeliğin 6. maddesinde ise; "(1) Bu Yönetmelik kapsamındaki bir projeyi gerçekleştirmeyi planlayan gerçek veya tüzel kişiler; Çevresel Etki Değerlendirmesine tabi projeleri için; ÇED Başvuru Dosyasını, ÇED Raporunu, Seçme Eleme Kriterleri uygulanacak projeler için ise Proje Tanıtım Dosyasını, Bakanlıkça yeterlik verilmiş kurum/kuruluşlara hazırlatmak, ilgili makama sunulmasını sağlamak ve proje kapsamında verdikleri taahhütlere uymakla yükümlüdürler. (2) Kamu kurum/kuruluşları, bu Yönetmelik hükümlerinin yerine getirilmesi sürecinde proje sahiplerinin veya Bakanlıkça yeterlik verilmiş kurum/kuruluşların isteyeceği konuya ilişkin her türlü bilgi, doküman ve görüşü vermekle yükümlüdürler. (3) (Değişik:RG-26/5/2017-30077) Bu Yönetmeliğe tabi projeler için "Çevresel Etki Değerlendirmesi Olumlu" kararı veya "Çevresel Etki Değerlendirmesi Gerekli Değildir" kararı alınmadıkça bu projelerle ilgili teşvik, onay, izin, yapı ve kullanım ruhsatı verilemez, proje için yatırıma başlanamaz ve ihale edilemez. Ancak bu durum söz konusu teşvik, onay, izin ve ruhsat süreçlerine başvurulmasına engel teşkil etmez. (4) Bu Yönetmelik hükümlerine göre karar tesis edilmeden önce, projenin gerçekleştirilmesinin mevzuat bakımından uygun olmadığının tespiti halinde, aşamasına bakılmaksızın süreç sonlandırılır." kuralına, 7. maddesinde; "(1) Bu Yönetmeliğin; a) Ek-1 listesinde yer alan projelere, b) "ÇED Gereklidir" kararı verilen projelere, c) Kapsam dışı değerlendirilen projelere ilişkin kapasite artırımı ve/veya genişletilmesinin planlanması halinde, mevcut proje kapasitesi ve kapasite artışları toplamı ile birlikte projenin yeni kapasitesi ek-1 listesinde belirtilen eşik değer veya üzerinde olan projelere, ÇED Raporu hazırlanması zorunludur." kuralına yer verilmiştir. Aynı Yönetmeliğin Ek-III bölümünde; Çevresel Etki Değerlendirmesi Genel Formatının ihtiva etmesi gereken hususlar düzenlenmiş, Bölüm I: Projenin tanımı ve özellikleri; a) Proje konusu yatırımın tanımı, özellikleri, ömrü, hizmet maksatları, önem ve gerekliliği, b) Projenin yer ve teknoloji alternatifleri, proje için seçilen yerin koordinatları Bölüm II: Proje Yeri ve Etki Alanının Mevcut Çevresel Özellikleri; Proje alanının ve önerilen proje nedeniyle etkilenmesi muhtemel olan çevrenin; nüfus, fauna, flora, jeolojik ve hidrojeolojik özellikler, doğal afet durumu, toprak, su, hava, atmosferik koşullar, iklimsel faktörler, mülkiyet durumu, kültür varlığı ve sit özellikleri, peyzaj özellikleri, arazi kullanım durumu, hassasiyet derecesi (Ek-5’deki Duyarlı Yöreler Listesi de dikkate alınarak) benzeri özellikleri Bölüm III: Projenin İnşaat ve İşletme Aşamasında Çevresel Etkileri ve Alınacak Önlemler, Projenin; a) Çevreyi etkileyebilecek olası sorunların belirlenmesi, kirleticilerin miktarı, alıcı ortamla etkileşimi, kümülatif etkilerin belirlenmesi, b) Sera gazı emisyon miktarının belirlenmesi ve emisyonların azaltılması için alınacak önlemler, c) Projenin çevreye olabilecek olumsuz etkilerinin azaltılması için alınacak önlemler, ç) İzleme Planı (inşaat dönemi), Bölüm IV: Halkın Katılımı; a) Projeden etkilenmesi muhtemel ilgili halkın belirlenmesi ve halkın görüşlerinin çevresel etki değerlendirmesi çalışmasına yansıtılması için önerilen yöntemler, b) Görüşlerine başvurulması öngörülen diğer taraflar, Notlar ve Kaynaklar; Ekler: Çevresel Etki Değerlendirmesi Başvuru Dosyası hazırlanmasında kullanılan bilgi ve belgeler ile raporda kullanılan tekniklerden rapor metninde sunulamayan belgeler, Proje için seçilen yerin koordinatları, Proje için belirlenen yer ve alternatiflerinin varsa; çevre düzeni, nazım, uygulama imar planı, vaziyet planı veya plan değişikliği teklifleri, Proje ile ilgili olarak daha önceden ilgili kurumlardan alınmış belgeler şeklinde düzenlemeler yer almıştır.  
Öte yandan, 13/02/2009 tarih ve 2009/7 sayılı "ÇED Yönetmeliği Uygulamaları" konulu Çevre ve Orman Bakanlığı Çevresel Etki Değerlendirmesi ve Planlama Genel Müdürlüğü Genelgesinde; "...Çevresel Etki Değerlendirmesi Olumlu Kararları hakkındaki yürütmenin durdurulması/iptal kararları, hakkında ÇED Olumlu Kararı verilen ÇED Raporunun bir ya da birkaç bölümüne ilişkin ise ve yürütmenin durdurulması/iptal kararı, ÇED Raporunun diğer bölümlerini olumsuz yönde etkilemiyor, yani Kararın tümünün yeniden ele alınıp değerlendirilmesini gerektirmiyorsa, ÇED Raporunun hazırlanmasına ilişkin tüm sürecin en baştan tekrarlanmasına gerek bulunmamaktadır.
 Böyle bir durumda uygulamanın 'yürütmenin durdurulması/iptal kararının gerekçesi dikkate alınarak, sadece eksik veya yetersiz görülen kısımların yeniden düzenlenerek hazırlandığı ÇED Raporunun Bakanlığa sunulmasını müteakip, Bakanlıkça bir toplantı tarihi belirlenerek, İnceleme ve Değerlendirme Komisyonu tekrar toplanır ve komisyonca değerlendirilir. Yapılan düzenlemelerin yeterli görülmesi halinde ÇED Raporu Komisyonca nihai edilir. Komisyonun değerlendirmeleri, üyeler tarafından imzalanarak tutanak altına alınır. Bakanlık, proje ile ilgili olarak ÇED Olumlu ya da ÇED Olumsuz Kararını verir. Bu kararı, proje sahibi ile ilgili kurum ve kuruluşlara yazılı olarak bildirir. Valilik, alınan kararın içeriğini, karara esas gerekçelerini uygun araçlarla halka duyurur.' şeklinde yapılması"  düzenlemesine yer verilmiştir. 
HUKUKİ DEĞERLENDİRME:
Yukarıda yer verilen mevzuat hükümlerinin birlikte değerlendirilmesinden; bireysel başvuru ile Anayasa Mahkemesine başvurulabilmesi için olağan kanun yollarının tüketilmesi şart olup, bireysel başvuru bakımından Anayasa Mahkemesinin denetim yetkisi, temel hak ve özgürlüklere yönelik hukuka aykırı müdahalelerin kanun yolları aşamasında giderilip giderilmediği hususunun incelenmesi ile sınırlıdır. Bu nedenle, bireysel başvurularda, Anayasa Mahkemesince kanun yollarında gözetilmesi gereken hususlarda inceleme yapılamayacağı açıkça düzenlendiğinden, temyiz mercii olarak ilgili Danıştay Dairesince kanun yolları aşamasında yapılan değerlendirme ve verilen kararların geçerliliğinin devam edeceği açıktır. Bu nedenle, Anayasa Mahkemesince verilen ihlal kararları nedeniyle yeniden yapılacak yargılama sırasında temyiz merciinin değerlendirme ve kararlarının öncelikle dikkate alınması gerekmektedir.
Öte yandan, 2009/7 sayılı Genelge ile yapılması planlanan projeyle ilgili verilen ÇED Olumlu kararına karşı açılan davada, Mahkemesince verilen yürütmenin durdurulması veya iptal kararları, ÇED Olumlu kararının dayanağı ÇED raporunun bir veya birkaç bölümüne ilişkinse ve ÇED raporunun tamamını kusurlandırmıyorsa, ÇED raporunun yetersiz görülen bu kısımlarının yeniden düzenlenmek suretiyle davalı idareye sunulması üzerine, Yönetmelikte öngörülen ÇED sürecinin başından itibaren işletilmeyerek değerlendirme yapılabilmesi mümkündür.
Anayasa Mahkemesi kararında yer alan "02/06/2015 tarihli ÇED olumlu kararının iptali istemiyle açılan davanın reddine ilişkin 20/09/2016 tarihli Mahkeme kararında, başvurucuların 2009/7 sayılı Genelgenin uygulanamayacağına ilişkin itirazının yerinde görülmediği, ancak Mahkemenin 24/12/2014 tarihli iptal kararındaki maden faaliyetinin Artvin'i yaşam alanı olmaktan çıkaracağına ilişkin temel gerekçenin söz konusu iptal kararı sonrasında 2009/7 sayılı Genelge'nin uygulama alanı bulmasını engellediği, ÇED sürecinin bu Genelge kapsamında ikmal edilerek değil baştan başlatılması hususunun değerlendirilmesi gerektiği, bu temel gerekçenin, ÇED raporunun diğer bölümlerini de olumsuz yönde etkileyebilecek nitelikte olduğu" yönündeki değerlendirmesi dikkate alınarak, dava konusu ÇED Olumlu kararının iptaline ilişkin temyize konu İdare Mahkemesi kararında; "Cerratepe Bakır Madeni" projesiyle ilgili verilen 18/07/2013 tarihli ÇED Olumlu kararının iptali istemiyle Mahkemenin E:... sayılı dosyasında açılan davada, işlemin iptali yolundaki İdare Mahkemesi kararında yer verilen, maden faaliyetinin Artvin'i yaşam alanı olmaktan çıkaracağı yönündeki gerekçe ile ÇED raporunun bilirkişi raporu ile tespit edilen eksikliklerinin bulunduğu yönündeki gerekçe nedeniyle söz konusu eksikliklerin 2009/7 sayılı Genelge kapsamında giderilmesine olanak bulunmadığı sonucuna varılmış ise de, 18/07/2013 tarihli (ilk) ÇED Olumlu kararının iptaline ilişkin Mahkemenin ... tarih ve E:..., K:...sayılı kararının temyiz edilmesi üzerine, Danıştay Ondördüncü Dairesinin 26/04/2016 tarih ve E:2015/2215, K:2016/3328 sayılı kararı ile; Devlet Ormanlarında gerekli iznin alınması ile madencilik faaliyetlerinin gerçekleştirilmesinin mümkün olduğunun, proje alanının, milli park alanına 660 m uzaklıkta bulunduğunun, turizm koruma ve gelişim bölgesi ile turizm merkezinin sınırları dahilinde olmayıp, yanında yer aldığının, dolayısıyla dava konusu projenin yapıldığı alanın mevzuat açısından yasaklı alanlar içerisinde yer almadığının belirtildiği dikkate alındığında, Anayasa Mahkemesi kararında vurgulanan ve temyize konu İdare Mahkemesi kararının gerekçesinde yer alan maden faaliyetinin Artvin'i yaşam alanı olmaktan çıkaracağı yönündeki gerekçe, Danıştay Ondördüncü Dairesinin 26/04/2016 tarihli nihai kararı ile kaldırıldığından (Bu husus Anayasa Mahkemesi kararında değerlendirme konusu yapılmamıştır.), gelinen aşamada yargılamanın, Mahkemenin... tarih ve E:..., K:... sayılı kararının gerekçesinin değiştirilerek onanmasına ilişkin ve hukuken geçerliliğini koruyan Danıştay Ondördüncü Dairesinin 26/04/2016 tarih ve E:2015/2215, K:2016/3328 sayılı kararı esas alınarak yapılması gerektiğinden, buna bağlı olarak Danıştay Ondördüncü Dairesi kararı ile 2009/7 sayılı Genelgenin uygulanmasına engel bir durum kalmamıştır.
Diğer taraftan, söz konusu iptale ilişkin Mahkemenin ...tarih ve E:..., K:... sayılı kararı, anılan Daire kararında yer alan; "bilirkişilerin alınması gereken önlemler konusundaki görüşleri doğrultusunda yeniden ÇED raporu hazırlanarak, buna göre yeni bir ÇED kararı alınması gerektiği" gerekçesiyle onandığı dikkate alındığında, yeniden ÇED raporu hazırlanması gerektiği yönündeki gerekçenin, koşulların varlığı halinde ÇED raporunun 2009/7 sayılı Genelge kapsamında revize edilmesinin mümkün olacağı şeklinde anlaşılması gerekmektedir.
Ayrıca, çevresel etki değerlendirmesi ile, gerçekleştirilmesi planlanan projelerin çevreye olabilecek olumlu ya da olumsuz etkilerinin belirlendiği, olumsuz yöndeki etkilerin önlenmesi ya da çevreye zarar vermeyecek ölçüde en aza indirilmesi için alınacak önlemlerin irdelendiği, seçilen yer ile teknoloji alternatiflerinin değerlendirildiği, ayrıca projelerin uygulanmasının izlendiği ve kontrolünde sürdürülecek çalışmaların belirlendiği bir süreç öngörülmüş olup, Yönetmelik kapsamında yer alan bir faaliyet nedeniyle hazırlanacak ÇED raporunda özel format uyarınca, projenin gerçekleştirileceği yer ile alternatif alanlar belirlenerek projenin hizmet amacı, önem ve gerekliliği kapsamında yerin ve etki alanının çevresel özellikleri, çevresel etkiler ve alınacak önlemlerin tartışılması, faaliyet yerinin belirlenmesinde ise, faaliyetin büyüklüğü, amacı, ulaşım, iklim, toprağın ve çevrenin özellikleri, olası etkiler ve etkilerin azami giderilme olanakları gibi unsurların etkili olması, bu bağlamda, sürdürülebilir kalkınma ve sürdürülebilir çevre dengesinin sağlanması yolunda belirtilen nitelikteki bir faaliyete en uygun yerin seçilmesi esastır.
             Çevresel etki değerlendirmesi; gerçekleştirilmesi planlanan projenin, çevreye olabilecek olumlu ya da olumsuz etkilerinin belirlenmesi, olumsuz yöndeki etkilerin önlenmesi ya da çevreye zarar vermeyecek ölçüde en aza indirilmesi için alınacak önlemlerin belirlenerek değerlendirilmesi amacıyla yapıldığından, ÇED sürecinde verilen kararların iptali istemiyle açılacak davalarda, yukarıda belirtilen Yönetmeliğin Ek III. bölümündeki unsurlar yönünden, ÇED kararlarının bir bütün olarak çevresel etkilerinin irdelenmesi gerekmektedir.
 Öte yandan, Anayasa Mahkemesi kararında da belirtildiği üzere, 02/06/2015 tarihli ÇED olumlu kararına ilişkin yargılama aşamasında davacılar tarafından projede yer alan ve taşıma kapasitesi 292 bin ton olan teleferik hattının işletilmesi planlanan yıllık 500 bin tonluk rezervi taşıyamayacağına yönelik iddianın ileri sürüldüğü, 01/06/2016 tarihli teknik bilirkişi raporunda da yıllık 500 bin ton cevher üretiminin 292 bin ton taşıma kapasitesine sahip teleferik hattı ile çıkarılmasının mümkün olmadığı, bu konuda gerekli tedbirlerin alınması gerektiğinin belirtildiği, ancak Mahkemenin 20/09/2016 tarihli kararında, bilirkişi raporundaki bu tespite yer verilmiş olmakla birlikte, somut bir belirleme yapılmaksızın bu durumun, ÇED Olumlu kararını olumsuz olarak etkilemeyeceğinin belirtilmesiyle yetinildiği, Mahkeme kararında, bilirkişi raporunda da değinilmiş olan davacıların teleferik hattıyla ilgili iddiasına karşılık somut bir gerekçeye yer verilmediği görülmektedir.
Buna göre, ihlale konu Mahkeme kararında yeterince inceleme konusu yapılmayan teleferik hattının kapasitesinin yıllık üretilen cevheri taşımaya yeterli olmadığı yönündeki davacı iddiaları ve buna karşılık temyiz dilekçelerinde ileri sürülen hususların çözümü özel ve teknik bilgi gerektirdiği halde, İdare Mahkemesince Anayasa Mahkemesinin ihlal kararı üzerine yapılan yargılamada bu konuda yeniden keşif ve bilirkişi incelemesi yaptırılmaksızın karar verildiği anlaşılmaktadır.
Bu durumda, uyuşmazlığın tereddüte mahal vermeyecek şekilde çözümlenebilmesi amacıyla, teleferik hattının kapasitesinin yıllık üretilen cevheri taşımaya yeterli olmadığı yönündeki iddia ile sınırlı olarak (varsa kapasite fazlası cevherin taşınmasının karayolu vs. yöntemlerle yapılması da dahil olmak üzere), yapılacak inceleme neticesinde, eksikliklerin tespit edilmesi halinde bu durumun ÇED raporunun tamamını kusurlandırıp kusurlandırmayacağının aralarında çevre mühendisi, maden mühendisi, orman mühendisi, jeoloji/hidrojeoloji mühendisi, inşaat mühendisi bilirkişiler olmak üzere, gerekirse başka dallarda da uzmanlar seçilerek oluşturulacak yeni bir bilirkişi heyetiyle, mahallinde keşif ve bilirkişi incelemesi yaptırılarak alınacak rapor ile dosyadaki bilgi ve belgelerin birlikte değerlendirilmesi suretiyle yeniden bir karar verilmesi gerekmektedir.
Bu itibarla, dava konusu işlemin iptaline ilişkin temyize konu İdare Mahkemesi kararında hukuki isabet bulunmamaktadır.
KARAR SONUCU	:
            Açıklanan nedenlerle;
           1.	Temyiz istemlerinin kabulüne,
          2.	Temyize konu ... İdare Mahkemesinin ... tarih ve E:..., K:... sayılı kararının BOZULMASINA,
3.	Yeniden bir karar verilmek üzere dosyanın anılan İdare Mahkemesine gönderilmesine,
4.	2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 20/A-2-(i) maddesi uyarınca, kesin olarak, 17/10/2024 tarihinde usulde ve esasta oyçokluğuyla karar verildi.
 (X) KARŞI OY :
Dava, Artvin İli, Merkez İlçesi, ... Mevkiinde, ... ruhsat numaralı sahada yapılması planlanan "Cerattepe Bakır Madeni, Kırma Eleme Tesisi ve Teleferik Hattı" projesi hakkında Çevre ve Şehircilik Bakanlığı Çevresel Etki Değerlendirmesi İzin ve Denetim Genel Müdürlüğünce verilen ... tarih ve ... sayılı "Çevresel Etki Değerlendirmesi (ÇED) Olumlu" kararının iptali istemiyle açılmıştır.
 13/02/2009 tarih ve 2009/7 sayılı "ÇED Yönetmeliği Uygulamaları" konulu Çevre ve Orman Bakanlığı Çevresel Etki Değerlendirmesi ve Planlama Genel Müdürlüğü Genelgesinde; "...Çevresel Etki Değerlendirmesi Olumlu Kararları hakkındaki yürütmenin durdurulması/iptal kararları, hakkında ÇED Olumlu Kararı verilen ÇED Raporunun bir ya da birkaç bölümüne ilişkin ise ve yürütmenin durdurulması/iptal kararı, ÇED Raporunun diğer bölümlerini olumsuz yönde etkilemiyor, yani Kararın tümünün yeniden ele alınıp değerlendirilmesini gerektirmiyorsa, ÇED Raporunun hazırlanmasına ilişkin tüm sürecin en baştan tekrarlanmasına gerek bulunmamaktadır. ..." düzenlemesine yer verilmiştir.
 Uyuşmazlıkta; Artvin İli, Merkez İlçesi, ... Mevkiinde R.N: ... ruhsat numaralı sahada, "Cerrattepe Bakır Madeni" projesi ile ilgili olarak verilen 18/07/2013 tarih ve 12045 sayılı "ÇED Olumlu" kararının iptali istemiyle ... İdare Mahkemesinin E:... sayılı dosyasında açılan davada, Mahkemenin ... tarih ve E:..., K:... sayılı kararı ile anılan ÇED Olumlu kararının iptaline karar verilmesi nedeniyle Mahkeme kararındaki iptal gerekçelerinin dikkate alındığı belirtilerek, madenin yeraltı ocağı işletmeciliği yöntemi ile çıkarılması ve cevherin taşınmasının da teleferik hattı ile yapılması şeklinde revize edilen ÇED raporunun, davalı idareye sunulması üzerine, "Cerattepe Bakır Madeni, Kırma Eleme Tesisi ve Teleferik Hattı" projesi ilgili ... tarih ve ... sayılı "ÇED Olumlu" kararı 2009/7 sayılı Genelge kapsamında verilmiş ise de, açık ocak madenciliği yerine yeraltı madenciliğinin yapılacak olması ve teleferik hattının planlanması suretiyle projenin niteliğinin değiştirilmesi nedeniyle önceki projeye ilişkin ÇED raporunun tümünün etkilendiği dikkate alındığında, dava konusu kararın 2009/7 sayılı Genelge kapsamında değerlendirilemeyeceği sonucuna varılmıştır.
Bu itibarla, ÇED sürecinin yeniden başlatılması gerektiği, Mahkeme kararının belirtilen gerekçe ile onanması gerektiği görüşü ile çoğunluk kararına katılmıyorum.
       (XX) KARŞI OY:
Temyize konu İdare Mahkemesi kararında; 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 49. maddesinin 2. fıkrasında sayılan bozma nedenlerinden hiçbirisi bulunmadığından, Mahkeme kararının onanması gerektiği oyu ile aksi yöndeki çoğunluk kararına katılmıyorum.