Esas No: 2024/4182
Karar No: 2025/1539
Karar Tarihi: 11.03.2025

Danıştay 4. Daire Başkanlığı         2024/4182 E.  ,  2025/1539 K.


"İçtihat Metni"
               T.C.
D A N I Ş T A Y
 DÖRDÜNCÜ DAİRE  
Esas     No : 2024/4182
Karar	No : 2025/1539                                                                   
TEMYİZ EDEN (DAVALILAR)	: 1- ... Bakanlığı
VEKİLİ	: Av. ...
		2- ... Valiliği 
VEKİLİ	: Av. ...
KARŞI TARAF (DAVACI)	: ... İthalat İhracat Sanayi ve
		 Ticaret Limited Şirketi
VEKİLİ	: Av. ...
İSTEMİN KONUSU	: ... Bölge İdare Mahkemesi ... İdare Dava Dairesinin  ... tarih ve E:..., K:... sayılı kararının temyizen incelenerek bozulması istenilmektedir. 
YARGILAMA SÜRECİ	:
Dava konusu istem:  Denizli ili, Acıpayam ilçesi, ... Caddesi No:... adresinde organik gübre üretimi yapan davacı şirketin 7410 sayılı Çevre Kanunu ve Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanunun 20. maddesi ile 5488 sayılı Tarım Kanununa eklenen geçici 4.madde uyarınca destekleme ödemelerinden yararlanmak ve hakkındaki hak mahrumiyetinin kaldırılması istemli başvurusunun Tarım Reformu Genel Müdürlüğünün ... tarih ve ... sayılı yazısı uyarınca reddine dair Denizli Valiliği İl Tarım ve Orman Müdürlüğünün bila tarih ve ... sayılı kararının iptali istenilmiştir.
                İlk Derece Mahkemesi kararının özeti: ... İdare Mahkemesince verilen ... tarih ve E:..,  K:... sayılı kararda;  5488 sayılı Kanunun geçici 4. maddesinden faydalandırılabilmek için anılan kanun kapsamında başvurusu sonrasında yapılan incelemede ilgililerin gerçek üretim yapmış olmalarının tespit edilmesinin yeterli olduğu, bunun haricinde herhangi bir koşulun öne sürülmesinin ise mümkün olmadığı dolayısıyla sözleşmesi gerçeğe aykırı belge düzenlenmesi nedeniyle feshedilen ancak Kanunun yürürlüğe girdiği tarih dahil olmak üzere gerçek üretim yaptığı sabit olan davacının anılan Kanundan faydalanmak istedikten sonra ortaya çıkan başkaca fesih sebeplerine dayanarak geçici 4. maddeden faydalanma isteminin bu eksikliklerin 1 aylık süre verilerek tamamlanması şartına bağlanmasının mümkün olmadığı dolayısıyla anılan Kanun maddesinden faydalanmak istemiyle yapılan davacı şirketin başvurusunun Kanunda yer almayan koşula bağlanarak reddedilmesine yönelik tesis edilen dava konusu işlemde hukuka uyarlık bulunmadığı sonucuna varılmıştır. Belirtilen gerekçelerle dava konusu işlemin iptaline karar verilmiştir.
                Bölge İdare Mahkemesi kararının özeti: Bölge İdare Mahkemesince; istinaf başvurusuna konu İdare Mahkemesi kararının usul ve hukuka uygun olduğu ve davalı  tarafından ileri sürülen iddiaların söz konusu kararın kaldırılmasını sağlayacak nitelikte görülmediği belirtilerek 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 45. maddesinin 3. fıkrası uyarınca istinaf başvurusunun reddine karar verilmiştir.
TEMYİZ EDEN DAVALI (... BAKANLIĞI)NIN İDDİALARI	 : Davacı şirket tarafından 01/06/2017 tarihinde imzalanan hibe sözleşmesi  sonrasında 10/10/2018 tarihinde 937.022,87 TL hibe ödemesinin yapıldığı, sonrasında ise ödemeye esas belgelerin gerçeğe aykırı düzenlendiği tespit edildiğinden, anılan sözleşme feshedilerek ilgililer hakkında suç duyurusunda bulunularak lehdar şirkete yapılan ödemenin geri alım sürecinin başlatıldığı,  gelinen aşamada  5488 sayılı Kanunun geçici 4. maddesinin tanıdığı imkandan faydalanmak üzere davacı tarafından başvuruda bulunulması sonrasında 02/09/2022 tarihinde davacı şirketin işyeri adresine gidilerek aynı tarihte tutulan tutanak ve fotoğraflardan gerçek üretimin yapılmadığının ve hibe kapsamında satın alınan ekipman ve makinelerin yerinde olmadığının tespit edildiği, kaldı ki işyerinin sözleşmenin feshi tarihi olan 18/09/2020 sonrasında 29/12/2021 tarihinde  ... A.Ş.ye satılarak tapu tescilinin yapılması ile el değiştirdiği, bu kapsamda anılan maddenin koşullarının bulunmadığı, İl Müdürlüğü Yürütme Birimince davacıya ikaz yazısı yazılıp,  bir ay süre verilerek projelerini sözleşmeye uygun hale getirmesi istendiği fakat bu süreçte davacının durumunda herhangi bir değişiklik yaptığı ve gerçek bir üretimi olduğunu ortaya koyamadığı dolayısıyla belirtilen gerekçe ile verilen temyiz konusu kararın bozulması gerektiği  ileri sürülmektedir.
TEMYİZ EDEN DAVALI (... VALİLİĞİ)NİN İDDİALARI : Davacı tarafa İl Müdürlüklerince herhangi bir hak kaybına uğramaması için 22/08/2022 tarihinde bildirimde bulunularak hibe desteği başvurusu  esnasında gerçeğe aykırı veya usulsüz belge kullanması nedeniyle anılan Kanunun 23. maddesi kapsamında hibe sözleşmesi  feshedildiği ancak 10/06/2022 tarih ve 7410 sayılı Kanunun 20. maddesi ile değişik 5488 sayılı Kanunun geçici 4. maddesinden gerçek üretim yaptığının tespiti halinde faydalanabileceği hususunda bilgilendirme yapıldığı ancak davacının geçici 4. madde koşullarının oluşmaması yanı sıra başkaca fesih sebepleri de olduğuna dair tespitlerin olduğu belirtilerek  açılan davanın reddi gerektiğinden temyiz konusu kararın bozulması istenilmiştir.
KARŞI TARAFIN SAVUNMASI	: Cevap verilmemiştir .
TETKİK HÂKİMİ	: ...
DÜŞÜNCESİ	: Temyiz isteminin kabulü gerektiği düşünülmektedir.
TÜRK MİLLETİ ADINA
Karar veren Danıştay Dördüncü Dairesince, Tetkik Hâkiminin açıklamaları dinlendikten ve dosyadaki belgeler incelendikten sonra gereği görüşüldü: 
İNCELEME VE GEREKÇE	:             
5488 sayılı Tarım Kanununun "Haksız ödemelerin geri alınması ve hak mahrumiyeti" başlıklı 23. maddesi; "Haksız yere yapılan destekleme ödemeleri, ödeme tarihinden itibaren 21/7/1953 tarihli ve 6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanunun 51 inci maddesinde belirtilen gecikme zammı oranları dikkate alınarak hesaplanan kanunî faizi ile birlikte anılan Kanun hükümlerine göre geri alınır. Haksız ödemenin yapılmasında ödemeyi sağlayan, belge veya belgeleri düzenleyen gerçek ve tüzel kişiler, geri alınacak tutarların tahsilinde müştereken sorumlu tutulurlar." hükmünü amir; 10/06/2022 tarih ve 7410 sayılı Kanunun 20. maddesi ile değişik 5488 sayılı Kanunun geçici 4. maddesi; "Desteklemelerden yararlanmak için başvuruda bulunduğu hâlde, meri mevzuat uyarınca desteklemelerden yararlanabilmek için ibrazı öngörülen makbuz, fatura ve diğer belgelerin gerçeğe aykırı veya usulsüz olduğu gerekçesiyle desteklemeden yararlandırılmayanlara veya yararlandıkları destekleme tutarları aynı gerekçe ile bu Kanunun 23 üncü maddesi uyarınca geri alınanlara, bu maddenin yürürlüğe girdiği tarihten itibaren üç ay içinde Bakanlığa başvurmaları ve Bakanlık tarafından yapılan incelemede bunların gerçek üretim yaptığının tespit edilmesi hâlinde hak ettikleri destekleme ödemeleri yapılır. Yapılan ödemelere faiz işletilmez, masraf veya ek ödeme adı altında herhangi bir ödeme yapılmaz. Ancak bu hükümden yararlananlardan bu Kanunun 23. maddesi çerçevesinde tahsil edilmiş olan faiz, kamu alacaklarının yeniden yapılandırmasını düzenleyen özel kanunlar kapsamında faizler yerine tahsil edilmiş olan ferî alacaklar ile katsayı tutarı ve geç ödeme zamları iade edilir...Bu maddeden yararlananlara 23. maddenin ikinci fıkrası uyarınca uygulanması öngörülen herhangi bir hak mahrumiyeti uygulanmaz..." hükmünü amirdir.
Sözleşmenin feshi sonrasında getirilen bu hükümle, gerçek anlamda yapılan tarımsal üretimin ve üreticinin desteklenmesinin sağlanması amacıyla; tarımsal hibe sözleşmeleri nedeniyle sözleşme lehdarına yapılacak ödemelere yönelik olarak ibrazı Kanun maddesinde belirtilen belgelerin gerçeğe aykırı veya usulsüz olduğu saptanmış olduğundan desteklemeden yararlandırılmayanlara veya destekleme tutarları geri alınanlara, bu maddenin yürürlüğe girdiği tarihten itibaren üç ay içinde Bakanlığa başvurmaları ve Bakanlık tarafından yapılan incelemede bunların gerçek üretim yaptığının tespit edilmesi halinde yine de desteklemeden faydalandırılabilmesi imkanı getirilmiştir.
Dosyanın incelenmesinden; organik gübre üretimi faaliyeti ile iştigal eden davacı şirket ile idare arasında 01/07/2017 tarihli Hibe Sözleşmesinin imzalandığı, sözleşmede yatırımın tamamlanma tarihinin 31/08/2018  ve sözleşme süresinin beş yıl olmasına karar verildiği, sözleşmenin 9. maddesinde, sözleşme kapsamında sağlanmış makine ve ekipman ve tesisin mülkiyeti, yeri, konusu ve amacının proje bitiminden itibaren en az beş yıl sonrasına kadar değişmeyeceğinin belirlendiği, bu sözleşme kapsamında davacı şirkete 950.000,00 TL hibe desteği ödendiği, buna karşın idarece yapılan denetimlerde davacının yatırım için ödeme belgelerinin ilgili Banka tarafından 7 tanesinin teyit edilemediğinin saptanması üzerine anılan sözleşme, 18/09/2020 tarihli yazı ile feshedilerek  yapılan ödemelerin geri istendiği, bu nedenle davacı adına 937.000,00 TL alacağın tahsili için 25/01/2021 tarihli ödeme emrinin düzenlendiği, davacının 7326 sayılı Kanun uyarınca 31/10/2021-31/07/2024 döneminde anılan borcu taksitle ödemek üzere yapılandırdığı, sonrasında da 23/08/2022 tarihli 5488 sayılı Kanunun geçici 4. maddesinden yararlanmak istediği yolunda başvurusu üzerine idarece 02/09/2022 tarihinde davacı şirkete ait işyerinde yapılan denetim sırasında düzenlenen tutanakta yer verilen değerlendirmelerden hareketle   tesis edilen dava konusu işlemle bu eksiklikler belirtilerek ve fesih nedeni gözönünde bulundurularak davacının Geçici 4. maddeden yararlanabileceği değerlendirilmiş ise de  bunun için dava konusu işlemlerle davacının bir ay içinde ilgili Hibe Sözleşmesinin 9.3  maddesinde belirlenen koşulların da yerine getirilmesi ve mevzuata uygun hale getirilmesi taahhüdünde bulunması koşulunun getirildiği, aksi durumda geçici 4. maddeden yararlanamayacağının belirtildiği anlaşılmaktadır.
Davalı İdare tarafından düzenlenen 02/09/2022 tarihli tutanakta; işletmenin kilitli olan kapısının açtırıldığında iş yerinin bomboş olduğu, proje kapsamında alınan makine ve ekipmanların hiçbirinin bina içinde olmadığı, ekipmanların bir başka tüzelkişi firmanın farklı bir yerdeki taşınmazında bulunduğunun söylenmesi üzerine  ekipmanların belirtilen yerde olduğunun, yalnızca bir adet kompresörün davacının işyerinde kullanıldığının, taşınmazın da 29/12/2021 tarihinde ... A.Ş. unvanlı bankaya satıldığının tespit edildiği ve iş yerinin bu hususu belgeleyen fotoğraflarının tutanağa eklendiği, aynı şekilde İl Proje Yürütme birimince düzenlenen 07/10/2022 tarihli raporda; bahsedilen tutanaktaki tespitlere benzer hususların belirtildiği sözleşmenin feshi tarihi olan 18/09/2020 tarihi sonrasında  şirketin vergi beyanları ve sunduğu belgeleri doğrultusunda 2021 ve 2022 tarihlerinde şirketin yurtiçi  ve yurtdışına yönelik hammadde satışı gerçekleştirdiğinin kabul edildiği ancak sonrasında üretime ilişkin hammade girişinin firma tarafından belgelendirilemediği, 29/12/2021 tarihinde satılarak el değiştiren şirketin adresinde yer alan tesiste  üretim yapılmadığı da aynı raporda tespit edilmiş, tüm bu tespitlerden; hibeye konu ekipmanların ve üretime yönelik hiçbir alt yapının tesiste bulunmadığının belirtildiği, öte yandan davacı şirket ile idare arasında imzalanan hibe destekleme sözleşmesinin 18/09/2020 tarihinden sonra tarımsal üretimi  ve gerçek anlamda üretim yapan  üreticiyi desteklemek amacıyla getirilen 5488 sayılı Kanunun geçici 4. maddesinden faydalanabilmesinin ön koşulunun sözleşme lehdarının gerçek anlamda üretim yapıyor olması olduğu, dolayısıyla Hibe sözleşmesinin gerçeğe aykırı veya usulsüz fatura, makbuz gibi belge düzenlemesi nedeniyle feshedilen  sözleşme lehdarının gerçek anlamda üretim gerçekleştirdiğinin açıkça ve şüpheye yer vermeyecek şekilde ortaya konulması gerektiği oysa yukarıda bahsedildiği üzere davacının iş  yerinde üretime yönelik herhangi bir faaliyeti, işçisi, hammaddesi, üretime yönelik makina, ekipman veya emtia bulunmadığı, sözleşme adresinde üretim yapmadığı gibi sözleşmeye aykırı olsa da başka herhangi bir adreste üretimine yönelik inandırıcı bir tespit ve delil de ortaya koyamadığı başka deyimle gerçek anlamda üretici olmadığının yukarıda belirtilen tutanak ve raporla tespit edildiği ayrıca  bu tutanakta firma  yetkilisince işletmenin Bankaya satıldığının belirtildiği, gösterilen Acıpayam adresinde başka bir şirket olan  ... İnşaat Eğitim Sanayi ve Ticaret Limited Şirketine ait adrese gidildiğinde de ekipman ve makinelerinin işletme bahçesinde sökülmüş ve atıl halde olduğu davacı şirkete ait makinelerden sadece kompresörün bu ... İnşaat ...Ltd. Şti tarafından kullanıldığının tespit edildiği görülmektedir.
Bu arada davanın açıldığı 28/12/2022 tarihinden sonra, İdare Mahkemesinde yapılan duruşma sırasında dosyaya sunulan 29/03/2023 tarihli yazıda davacıdan istenen taahüdün verilmiş olması nedeniyle davacının geçici 4. maddeden yararlanacağının belirtildiği görülmekte ise de davacının ... İnşaat ...Ltd. Şti.nden ayrı bir tüzel kişilik olduğu açık iken o adreste üretim yapılmadığı da görülmüşken bu tespitten sonra yapılacak üretimin de hem aranan koşulu sağlamayacağı hem de yatırım konusu tesisatı ve malvarlığı  el değiştirmiş hibe sözleşmesinin tarafı olan davacı tarafından gerçekleştirilmesinde fiili imkansızlık olduğu anlaşılmaktadır. 
Nitekim idari işlemlerin yargısal denetimi,  dava konusu işlemin tesis edildiği tarihteki mevzuata ve hukuki duruma göre incelenerek yapılmalıdır. 
  Bu durumda söz konusu sözleşmenin  9. maddesi ile şirketin iş yerinin ve sözleşme kapsamındaki makine, ekipman ve tesisatının da sözleşme bitiminden itibaren en az beş yıl süreyle projenin uygulandığı yerde kalması gerektiği ve el değiştirmesinin yasaklandığı, aksi durumun sözleşmenin feshine gerekçe olacağı fakat bu feshin anılan Kanunun geçici 4. maddesi kapsamında değil sözleşmenin 9. maddesine aykırılık nedeniyle ayrı bir işlem sebebi olabileceğine dair tereddüt de bulunmamakta ise de yukarıda belirtilen sebeplerle davacının dosya kapsamında yer alan veriler değerlendirdiğinde ödeme belgelerinin geçersizliği nedeniyle 2020 yılında  fesh edilen sözleşme sonrasında, davacının 2021, 2022 yıllarında gerçek anlamda üretim yaptığı hususu da ortaya konulamadığından, davacının anılan geçici 4. maddesinden yararlandırılmamasına ilişkin dava konusu  işlemlerde hukuka aykırılık bulunmadığı sonucuna varılmıştır.
KARAR SONUCU	:
            Açıklanan nedenlerle;
1.	Temyiz isteminin kabulüne,
2.	Temyize konu ... Bölge İdare Mahkemesi ... İdare Dava Dairesinin  ... tarih ve E:..., K:... sayılı kararının  BOZULMASINA,
3.	Yeniden bir karar verilmek üzere dosyanın İdare Dava Dairesine gönderilmesine, 11/03/2025 tarihinde oybirliğiyle kesin olarak karar verildi.