Esas No: 2023/11146
Karar No: 2023/12852
Karar Tarihi: 14.12.2023

**10. Hukuk Dairesi         2023/11146 E.  ,  2023/12852 K.**

**"İçtihat Metni"**

MAHKEMESİ : ... Bölge Adliye Mahkemesi 10. Hukuk Dairesi

SAYISI : 2022/117 E., 2023/1085 K.

KARAR : Esastan Ret

İLK DERECE MAHKEMESİ : ... 27. İş Mahkemesi

SAYISI : 2019/114 E., 2021/280 K.

Taraflar arasındaki Kurum işleminin iptali ile menfi tespite ilişkin davadan dolayı yapılan yargılama sonunda İlk Derece Mahkemesince davanın kabulüne karar verilmiştir.

Kararın davalı Kurum vekili tarafından istinaf edilmesi üzerine, Bölge Adliye Mahkemesince başvurunun esastan reddine karar verilmiştir.

Bölge Adliye Mahkemesi kararı davalı Kurum vekili tarafından temyiz edilmekle; kesinlik, süre, temyiz şartı ve diğer usul eksiklikleri yönünden yapılan ön inceleme sonucunda, temyiz dilekçesinin kabulüne karar verildikten ve Tetkik Hâkimi ... tarafından hazırlanan rapor dinlendikten sonra dosyadaki belgeler incelenip gereği düşünüldü:

I. DAVA

Davacı vekili, müvekkili ...'nin 27.04.2004 tarihinde kesinleşen boşanma kararıyla birlikte eşinden boşandığını, akabinde hiçbir gelir olmaması nedeniyle ... tahsis numaralı dosya üzerinden davalı kurumdan yetim aylığı almaya başladığını, boşanmanın akabinde müvekkil kocası müşterek konutu terk ederek memleketine giderek çobanlık mesleğiyle uğraşmaya başladığını, yıllarca yaylalarda konaklayarak çobanlığa devam ettiğini, müvekkilinin müteveffa babası üzerinden yetim aylığı almaya devam ederken hiçbir şekilde eşiyle fiilen bir arada yaşamadığını, daha sonrasında tek başına hayatını idame ettiremeyecek halde olması, çocuklarının ve diğer aile fertlerinin de ısrarı ve iknası üzerine 03.02.2016 tarihinde tekrardan boşanmış olduğu eşiyle evlendiğini, bu evlenmenin akabinde davalı kurum, 27.08.2019 tarihli 108213 sayılı evrakla müvekkile yersiz ödeme yapıldığı gerekçesiyle, 59 976,72 TL asıl, 30.010.31 TL faiz olmak üzere (16 Ağustos 2016 tarihi itibariyle) kendisi hakkında borç tahakkuk ettirildiğini, müvekkilinin bahse konu bildirimin üzerine 18.09.2018 tarihli dilekçesiyle tahakkuk ettirilen borca ve borcun sebebine karşı itirazda bulunduğunu, Kurumun 01 Ocak 2019 tarihli yazısıyla, müvekkilinin bu başvurusuna cevaben, Kurum denetmenleri tarafından düzenlenen rapor gereği talebinin yerine getirilemediği, raporun aksi sabit oluncaya kadar geçerli olduğu, kesinleşmiş bir mahkeme ilamı olmadan talebi yönünde işlem yapılamayacağının bildirildiğini, 28.09.2018 tarihinde vekil olarak, başvuruda bulunulmuşsa da 26.12.2018 tarihli yazı ile bu taleplerinin reddedildiğini ileri sürerek, müvekkilinin davalı Kurumdan ... tahsis numaralı dosya üzerinden almış olduğu yetim aylıkları nedeniyle kendisine tahakkuk ettirilen 59.976,72 TL asıl alacak ile işlemiş ve işleyecek faizleri nedeniyle borçlu olmadığının tespitine, tahakkuk ettirilen borcun ve ferdilerinin iptaline karar verilmesini talep etmiştir.

II. CEVAP

Davalı Kurum vekili, davanın reddine karar verilmesini istemiştir.

III. İLK DERECE MAHKEMESİ KARARI

İlk Derece Mahkemesinin yukarıda tarih ve sayısı belirtilen kararı ile "Tüm dosya kapsamı, toplanan deliller, konu ile ilgili yasal mevzuat, dinlenen tanık beyanları ve alınan bilirkişi raporu hep birlikte değerlendirildiğinde; ... Sosyal Güvenlik İl Müdürlüğü Sosyal Güvenlik Denetmeni tarafından düzenlenen 06.02.2018 tarihli raporun sonuç bölümünde; müteveffa babası ... hak sahibi olarak 5510 sayılı Kanunla mülga 506 sayılı Kanun kapsamında ölüm aylığı almış olan ... T.C. kimlik nolu Satiye (Çam) Bilgilinin 27.04.2004 tarihinde boşanıp 03.02.2016 tarihinde yeniden evlenmiş olduğu eşi ... T.C. kimlik nolu ... ile boşandıkları devrede ... Mah. Alan Sk. No:26 .../... adresinde ve ... ilinde birkaç farklı adreste fiilen birlikte yasamaya devam ettiği tespit edildiği belirtilmiş ise de ... İlçe Nüfus Müdürlüğünün 17.04.2019 tarihli yazısı ekinde gönderilen Adres Bilgileri Raporuna göre davacı ile ... ikamet adreslerinin farklı olması, ... AŞ.'nin 29.04.2019 tarihli yazısı ile ... adına abonelik kaydı bulunmadığının, ... adına 23.12.2011 tarihinde başlayan ve devam eden ... Mah. Alan Sokak .../... adresinde abonelik kaydı bulunduğunun bildirilmiş olması, ... AŞ.nin 26.04.2019 tarihli yazısı ile davacıya ait kayıt bulunamadığının, Bayram Bilgiliye ait 23.11.2010 tarihinde başlayan ... nolu telefon aboneliğinin ve 05.09.2015 tarihinde başlayan 0541 533 37 16 nolu telefon aboneliğinin ... Mah. No: 11 .../... adresine kayıtlı olması, ... İlçe Seçim Kurulun Başkanlığının 16.11.2020 tarihli yazısı ile ekinde gönderilen Seçmenin Seçim Bilgilerini Geri İzleme Formlarına göre, davacının 2007-2015 tarihleri arasında Ankarada Bayram Bilgilinin ise 30.03.2014, 10.08.2014, 07.06.2015, 01.11.2015 genel seçim ve halk oylamalarında ... Mah. Alan Sok. No:26 .../... adresinde oy kullanmış olması, davacı tanıklarının boşandıkları dönemde davacının ...’da Bayram Bilgilinin ise .../Orduda yaşadıklarını beyan etmiş olmaları, Karapürçek Mah. 390 Sokak No:5 İç Kapı No:2 Altındağ/... adresinde ikamet eden tanık Aysel Kayanın, “Davacı ...'nın Altındağ ilçesinde oturduğum apartmanda kapıcı dairesinde belirli bir dönem oturdu. Adresimiz. 390. Sokak 5/2 ... Altındağ'dır. Ben giriş katında oturuyordum. Davacı ise bodrum katta oturuyordu, yani benim bir altımda oturuyordu. Apartmanımızın ismi Celep apartmanıdır. Ben 2007 yılından itibaren burada oturmaktayım. Halen oturuyorum. Davacı yaklaşık burada 2 yıl oturdu. 2016-2018 tarihleri arasıydı. Ancak kiracı olarak oturduğu sürede eşinin Bayram olduğunu biliyorum" şeklinde beyanda bulunmuş olması karşısında, davacı ile ... 01.10.2008 tarihi ile yeniden evlendikleri 03.02.2016 tarihleri arasında birlikte yaşama olgusunun gerçekleşmediği kabul edilerek davalı Kurum tarafından davacı adına çıkarılan borcun iptali gerektiği kanaatine varılarak, davacının eşi ... ile boşandığı 01.10.2008 ile yeniden evlendikleri 03.02.2016 tarihleri arasında birlikte yaşama olgusu gerçekleşmediğinden davalı Kurumca ölüm aylıklarının yersiz ödendiği gerekçesiyle davacı adına tahakkuk ettirilen 59.976,72 TL asıl alacak ile işlemiş faize ilişkin borç tahakkuk işleminin iptaline, davacının ödenen ölüm aylıklarına ilişkin olarak davalı Kuruma herhangi bir borcu bulunmadığının tespitine" karar verilmiştir.

IV. İSTİNAF

A. İstinaf Yoluna Başvuranlar

İlk Derece Mahkemesinin yukarıda belirtilen kararına karşı süresi içinde davalı Kurum vekili istinaf başvurusunda bulunmuştur.

B. İstinaf Sebepleri

Davalı Kurum vekili istinaf başvuru dilekçesinde özetle; Kurum işleminin mevzuata uygun olduğunu beyanla, davanın reddini istemiştir.

C. Gerekçe ve Sonuç

Bölge Adliye Mahkemesinin yukarıda tarih ve sayısı belirtilen kararı ile "Tüm dosya kapsamı hep birlikte değerlendirildiğinde; davalının ...’den 27.04.2004 tarihinde boşandığı, davacının eşinden boşandıktan sonra babasından dolayı ölüm aylığı almaya başladığı, 03.02.2016 tarihinde eşiyle yeniden evlendiği, dosya kapsamında dinlenen kamu tanıklarının beyanları, davalı ve boşandığı eşine ait mernis kayıtları ve kolluk araştırma tutanaklarından davacının dava konusu dönemde boşandığı eşi ile birlikte yaşamadıkları dosya kapsamı mevcut delil durumu dikkate alındığında mahkemenin vakıa ve hukuki değerlendirmesinde usul ve esas yönünden yasaya aykırılık bulunmadığı anlaşılmakla, istinaf başvurusunun esastan reddine" karar verilmiştir.

V. TEMYİZ

A. Temyiz Yoluna Başvuranlar

Bölge Adliye Mahkemesinin yukarıda belirtilen kararına karşı süresi içinde davalı Kurum vekili temyiz isteminde bulunmuştur.

B. Temyiz Sebepleri

Davalı Kurum vekili, istinaf dilekçesinde öne sürdüğü gerekçelerle davanın reddi ile kararın bozulmasına karar verilmesini talep etmiştir.

C. Gerekçe

1. Uyuşmazlık ve Hukuki Nitelendirme

Uyuşmazlık, kurum işleminin iptali ve menfi tespit istemine ilişkindir.

2. İlgili Hukuk

Davanın, yasal dayanağı 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu'nun 56 ncı maddesinin ikinci fıkrasıdır. Fıkrada “Eşinden boşandığı halde, boşandığı eşiyle fiilen birlikte yaşadığı belirlenen eş ve çocukların, bağlanmış olan gelir ve aylıkları kesilir. Bu kişilere ödenmiş olan tutarlar, 96'ncı madde hükümlerine göre geri alınır.” düzenlemesine yer verilmiştir. Anılan madde 01.10.2008 tarihinde yürürlüğe girmiştir. 5510 sayılı Kanun'un 56 ncı maddesinin Anayasa’ya aykırı olduğu gerekçesiyle iptali istemiyle Anayasa Mahkemesi'ne yapılan 2009/86 Esas numaralı başvurunun, 28.04.2011 tarihinde verilen karar ile reddedilmiştir.

5510 sayılı Kanun'un 56 ncı maddesinin ikinci fıkrası, daha önceki sosyal güvenlik kanunlarında yer almayan, boşanılan eşle fiilen (eylemli olarak) birlikte yaşama olgusu, gelir-aylık kesme nedeni olarak düzenlendiği gibi, eylemli olarak birlikte yaşama, aynı zamanda gelir-aylık bağlama engeli olarak da benimsenmiştir. Burada, eylemli olarak birlikte yaşama olgusunun/durumunun tanımlanması, hukuki sınır ve çerçevesinin çizilip ortaya konulması önem arz etmektedir. Taraflar arasında hangi hukuki sebep ve maddi vakıaya dayanmış olursa olsun sona ermiş evlilik birliğinin hak ve yükümlülüklerinin sürdürüldüğü beraberlikler veya kesinleşmiş yargı kararına bağlı olarak gerçekleşmiş boşanmanın var olan-olası sonuçlarını ortadan kaldırıcı/giderici nitelikteki birliktelikler madde kapsamında değerlendirilmeli, ortak çocuk-çocuklar yönünden, boşanma kararına bağlanan veya bağlanmayan kişisel ilişkilerin yürütülmesini sağlamaya yönelik olarak, eşlerin belirli aralıklarda ve günlerde zorunlu şekilde bir araya gelmeleri durumunda ise kanun koyucunun bu türden ilişkinin varlığının gelir-aylık bağlanmaması veya kesilmesi nedeni olarak öngörmediği kabul edilmeli, boşanılan eşle kurulan-yürütülen ilişkinin, eylemli olarak birlikte yaşama kavramı kapsamında yer alıp almadığı dikkatlice irdelenerek saptama yapılmalıdır.

Anılan 56 ncı maddede, oldukça yalın olarak “eşinden boşandığı halde, boşandığı eşiyle fiilen birlikte yaşadığı belirlenen” ibareleri yer almakta olup, kanun koyucu tarafından örneğin; “sosyal güvenlik kanunları kapsamında ölüm aylığına hak kazanmak amacıyla eşinden boşanan”, “hak sahibi sıfatını haksız yere elde etme amacıyla eşinden boşanan”, “gerçek boşanma iradesi söz konusu olmaksızın (muvazaalı olarak) eşinden boşanan” veya bunlara benzer ifadelere yer verilmemiş, sade olarak kaleme alınan metinle uygulama alanı genişletilmiştir. Maddede boşanma amacına-saikine yönelik herhangi bir düzenlemeye yer verilmediğinden, gerek Kurumca, gerekse yargı organlarınca uygulama yapılırken; eşlerin boşanma iradelerinin gerçekliğinin-samimiliğinin araştırılıp ortaya konulması söz konusu olmamalı, boşanmanın muvazaalı olup olmadığına ilişkin herhangi bir araştırma-irdeleme ve boşanma yönündeki kesinleşmiş yargı kararının geçerliliğinin sorgulaması yapılmamalı, özellikle, kesinleşmiş yargı organının verdiği karara dayanan “boşanma” hukuki durum ve sonucunun eşlerin gerçek iradelerine dayanıp dayanmadığının araştırılmasının bir başka organın yetki ve görevi içerisinde yer almadığı, kaldı ki 4721 sayılı Türk Medeni Kanununda “anlaşmalı boşanma” adı altında hukuki bir düzenlemenin de bulunduğu dikkate alınmalıdır. Şu durumda sonuç olarak vurgulanmalıdır ki, boşanma tarihi itibarıyla gerçek-samimi boşanma iradelerine sahip olan (evlilik birliği temelinden sarsılan) veya olmayan tüm eşlerin, maddenin yürürlük tarihi olan 01.10.2008 tarihinden itibaren her ne sebeple olursa olsun eylemli olarak birlikte yaşadıklarının saptanması durumunda gelirin-aylığın kesilmesi zorunluluğu bulunmaktadır.

Gelirin-aylığın kesilme tarihi ile Kurumun geri alım (istirdat) hakkının kapsamına ilişkin olarak; eylemli birlikte yaşama olgusunun gerçekleşme-başlama tarihi esas alınarak bu tarih itibarıyla gelir-aylık kesme veya iptal işlemi tesis edilip ilgiliye, anılan tarihten itibaren yapılan ödemeler yasal dayanaktan yoksun-yersiz kabul edilmeli, ancak, söz konusu madde 01.10.2008 günü yürürlüğe girdiğinden, eylemli birliktelik daha önce başlamış olsa dahi maddenin yürürlük günü öncesine gidilmemeli, başka bir anlatımla 01.10.2008 tarihi öncesine ilişkin borç tahakkuku söz konusu olmamalı, böylelikle açıklığa kavuşturulacak yersiz ödeme dönemine ilişkin olarak 5510 sayılı Kanun'un 96 ncı maddesine göre uygulama yapılmalıdır. İnceleme konusu 56 ncı maddede, “eşinden boşandığı halde, boşandığı eşiyle” ibareleri yer aldığından, birden fazla evlilik ve doğal olarak birden fazla boşanmanın gerçekleşmiş olması durumunda, boşanılan herhangi bir eşle eylemli olarak birlikte yaşama durumunda madde hükmünün uygulanacağı gözetilmelidir.

Sonuç olarak; 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu'nun 56 ncı maddesinin ikinci fıkrasına dayalı açılan bu tür davalarda eylemli olarak birlikte yaşama olgusunun tüm açıklığıyla ve özellikle taraflar arasındaki uyuşmazlık konusu dönem yönünden ortaya konulması önem arz etmektedir. Bu aşamada, özellikle Anayasa'nın 20., 5510 sayılı Kanun'un 59, 100, 298 sayılı Seçimlerin Temel Hükümleri ve Seçmen Kütükleri Hakkında Kanun'un 28, 45, 5490 sayılı Nüfus Hizmetleri Kanunu'nun 3, 45 – 53, 4857 sayılı İş Kanunu'nun 32, 01.10.2011 günü yürürlüğe giren 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 6, 24 – 33, 189, 190, 191, 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 6, 19, 20 nci maddeleri ve diğer ilgili mevzuat hükümleri göz önünde bulundurulmak suretiyle yöntemince araştırma yapılmalı, tarafların göstereceği tüm kanıtlar toplanmalı, bildirilen ve dinlenilmesi istenilen tanıkların ifadeleri alınmalı, davacı ile boşandığı eşinin yerleşim yerlerinin saptanmasına ilişkin olarak; muhtarlıktan ikametgah senetleri elde edilmeli, ilgili Nüfus Müdürlüklerinden sağlanan nüfus kayıt örnekleri ile yerleşim yeri ve diğer adres belgelerinden yararlanılmalı, adres değişiklik ve nakillerine ilişkin bilgilere ulaşılmalı, özellikle ilgili Nüfus Müdürlüğü’nden adres hareketleri, tarihleriyle birlikte istenilmeli, ilgililerin su, elektrik, telefon aboneliklerinin hangi adreste kimin adına tesis edildiği saptanmalı, seçmen bilgi kayıtları getirtilmeli, varsa çalışmaları nedeniyle resmi-özel kurum ve kuruluşlara verilen belgelerde yer alan adresler dikkate alınmalı, boşanan eşler 4857 sayılı Kanun hükümleri kapsamında yer almakta iseler adlarına ödeme yapılabilecek özel olarak açılan banka hesabı bulunup bulunmadığı belirlenmeli, boşanan eşlerin kayıtlı oldukları bölge-bölgeler yönünden kapsamlı Emniyet Müdürlüğü-Jandarma Komutanlığı araştırması yapılmalı, anılan mahalle-köy muhtar ve azalarının tanık sıfatıyla bilgi ve görgülerine başvurulmalı, böylelikle “boşanılan eşle eylemli olarak birlikte yaşama” olgusunun gerçekleşip gerçekleşmediği, toplanan kanıtlar ışığı altında değerlendirildikten sonra elde edilecek sonuca göre karar verilmelidir.

3. Değerlendirme

Eldeki dava, kurumca boşandığı eşiyle fiilen beraber yaşadığı gerekçesiyle yetim aylığının kesilmesi nedeniyle kurum işleminin iptali ile menfi tespit istemine ilişkin olup davanın kabulüne karar verilmiş ise de verilen hükmün eksik inceleme ve yanılgılı değerlendirmeye dayalı olduğu anlaşılmaktadır.

Tüm dosya kapsamı incelendiğinde, Mahkemece yapılan araştırmalarda davacı ve eşinin boşandıkları dönemde birlikte yaşama olgusunun şüpheye yer bırakmayacak şekilde ortaya konulmadığı ve borç döneminin belirlenmediği anlaşılmakla; borç dönemi belirlendikten sonra davacı ... Mahallesi'nden zabıta araştırması yapılmış ise de ...'daki adresten araştırma yapılmadığından Mahkemece davacının adreslerinde Emniyet araştırması yapılıp komşu adreslerdeki kapıcı, yönetici, mahalle muhtarı ve azaları dinlenilmeli, ... Mahallesi muhtar ve azaları ile ...'ün tanık olarak dinlenilmesi suretiyle ... adresinde hangi tarihte yaşadığı, ne iş yaptığı, davacı ve çocuklarının gelip gitmedikleri araştırılmalı, hangi Aile Hekimliğine kayıtlı oldukları, davacının eşinin hizmet cetvelinin getirtilmesi ile çalışırken kuruma bildirilen adresleri sorulmalı, dosya kapsamındaki tüm bilgi ve belgeler değerlendirilerek boşanılan eşle eylemli olarak birlikte yaşama olgusunun gerçekleşip gerçekleşmediği toplanan kanıtlar ışığında şüphe bırakmayacak şekilde ortaya konularak hüküm kurulmalıdır.

VI. KARAR

1. Temyiz olunan, İlk Derece Mahkemesi kararına karşı istinaf başvurusunun esastan reddine ilişkin Bölge Adliye Mahkemesi kararının ORTADAN KALDIRILMASINA,

2. İlk Derece Mahkemesi kararının BOZULMASINA,

Dosyanın kararı veren İlk Derece Mahkemesine, bozma kararının bir örneğinin kararı veren Bölge Adliye Mahkemesine gönderilmesine,

14.12.2023 tarihinde oy birliğiyle karar verildi.