Esas No: 2022/13338
Karar No: 2022/16022
Karar Tarihi: 14.12.2022

**10. Hukuk Dairesi         2022/13338 E.  ,  2022/16022 K.**

**"İçtihat Metni"**

Bölge Adliye

Mahkemesi : ... Bölge Adliye Mahkemesi 10. Hukuk Dairesi

No :

Dava davacının boşandığı eşiyle birlikte yaşadığı gerekçesiyle 5510 sayılı Yasanın 56/2. maddesine göre kesilen ölüm aylığının yeniden bağlanması, aksine Kurum işleminin iptali istemine ilişkindir.

İlk Derece Mahkemesince, hükümde belirtilen gerekçelerle davanın reddine dair verilen karara karşı, davacı vekili tarafından istinaf yoluna başvurulması üzerine, ... Bölge Adliye Mahkemesi 10. Hukuk Dairesince, istinaf isteminin esastan reddine karar verilmiştir.

... Bölge Adliye Mahkemesi 10. Hukuk Dairesince verilen kararın, davacı vekili tarafından temyiz edilmesi üzerine, temyiz isteğinin süresinde olduğu anlaşıldıktan ve Tetkik Hâkimi ... tarafından düzenlenen raporla dosyadaki kâğıtlar okunduktan sonra işin gereği düşünüldü ve aşağıdaki karar tespit edildi.

I-İSTEM

Davacı vekili dava dilekçesinde özet olarak; davacının ... 4. Aile Mahkemesi’nin 2016/520 E.-2016/555 K. sayılı ve 17.06.2016 tarihli ilamı ile dava dışı eski eşinden boşanmış olduğunu, müteveffa sigortalı babasından dolayı hak sahibi olarak ölüm aylığı almaya başladığını, babasından almış olduğu aylık dışında başkaca bir geliri olmadığını, barınma, beslenme ve giyinme ihtiyaçlarını söz konusu bu aylıkla karşıladığını, davacının babasından almış olduğu aylığın, ... ... İl Müdürlüğü’nce yapılan eksik ve yersiz araştırma sonucunda boşandığı eşi ile fiilen birlikte yaşadığı bahsi ile kesildiğini, davacıya ölüm aylığının kesildiğine ilişkin herhangi bir tebligat yapılmadığını, davacının aylığının kesildiğini ve babasından yararlanmış olduğu sağlık sigortasının iptal edildiğini eczaneden ilaç almaya gittiğinde öğrendiğini, davacının tekrar ... Başkanlığına başvurduğunu, ancak ekte sunulan yazıdan da görüleceği üzere aylığının kesildiğini ve yargı yolunun açık olduğunun bildirildiğini, kurum tarafından bu konuda yapılan araştırmanın eksik olduğunu, madde metninde aylığının kesilmesi için gerekli unsurun, boşanan eş ve çocuklarının fiilen birlikte yaşıyor olması gerektiğini, kurum tarafından yapılacak olan tespitlerde hak sahiplerinin mağduriyetine yol açmayacak şekilde bir tespitin yapılması gerektiğini, davacının ............... adresinde ikamet ettiğini, gün içerisinde annesi ve babasının işte olmaları nedeni ile torunlarına baktıklarını, davacının eski eşinin ise arada bir torunu görmek için gelip gittiğini, davacının eski eşinin davacının ikamet ettiği evde kalması gibi bir durumun söz konusu olmadığını, taraflar arasındaki ilişkinin sadece dede ve torun arasındaki kişisel ilişkinin kurulmasından ibaret olduğunu, hal böyle olmasına rağmen davacının almakta olduğu aylığının kesildiğini, davacının eski eşi il birlikte fiilen yaşadığına ilişkin tespitin nasıl yapıldığının kurum tarafından açıkça ortaya konulması gerektiğini, davacının boşanmış olduğu eşi ile farklı adreslerde yaşadıklarını, davacının elektrik aboneliğini gösteren faturanın dilekçe ekinde sunulduğunu, davacının eski eşi ile birlikte fiilen yaşamadıkları hususunun tanık anlatımları ile de ispat olunacağını, kurum tarafından yapılan tespitin dayanak ve somut belgelerin açıkça ortaya konulması gerektiğini, işbu sebeplerle, eksik ve yetersiz araştırma sonucu davacıya ödenen ölüm aylığının kesilmesine ve sağlık sigortasının iptaline ilişkin Kurum İşleminin İptaline karar verilmesini, Ölüm aylığının kesilme tarihi itibari ile yeniden bağlanması ile ödenmeyen aylıkların ödenmesi gereken tarihten itibaren işleyecek yasal faizleri ile birlikte ödenmesine kadar verilmesini, davacının babasından yararlanmakta olduğu Sağlık Sigortasının tekrar bağlanmasına karar verilmesini talep ve dava etmiştir.

II-CEVAP

Davalı vekili cevap dilekçesinde özetle; kurumlarının yasal hasım sıfatı ile temsil yetkisine haiz ve tebliğe ehil olan Kurum Başbakanlığının adresinin ... olduğunu, davanın görüm ve çözümünde de ... Mahkemelerinin yetkili olduğunu, öncelikleyetkisizlik nedeni ile davanın reddine karar verilmesi gerektiğini, davacının müracaatı tarihinde yürürlükte olan 506 Sayılı Sosyal Sigortalar Kanunu’nun eş ve çocuklara aylık bağlanması başlıklı 68. Maddesinde, ölen sigortalının aylık bağlanmasına hak kazanan kimselerine aşağıdaki hükümlere göre aylık bağlanacak olduğunu, 67. Madde gereğince tespit edilecek olan aylığın, çocuklardan 18 yaşını, ortaöğrenim yapması halinde 20 yaşını, yükseköğrenim yapması halinde de 25 yaşını doldurmamış olan veya çalışmayacak durumda malul bulunan ve Sosyal Sigortaya, ... Sandıklarına tabi çalışmalarından dolayı gelir veya aylık almayan, çocuklarda yaşları ne olursa olsun evli olmayan, evli olmak ile beraber sonradan boşanan veya dul kalan ve Sosyal Sigortaya, ... Sandıklarına tabi bir işte çalışmayan, buralardan gelir ve aylık almayan kız çocuklarının her birisine %25’i, (a) fıkrasında belirtilen ve sigortalının ölümü ile anasız ve babasız kalan veya sonradan bu duruma düşenlere ana ve babaları arasındaki evlilik bağlantısı bulunmayan yahut sigortalı babanın ölüm tarihinde evlilik bağlantısı bulunmakla beraber anaları sonradan evlenenlerin her birine %50’si oranında aylık bağlanacağını, sigortalının ölüm tarihinde 18 veya 20 yaşını doldurmuş olup, aylığa hak kazanmamış durumda olan erkek çocuklar, sonradan öğrenim yapar ise a fıkrasındaki haklardan yararlanacağını, 01.10.2008 tarihinde yürürlüğe giren 5510 Sayılı Kanunun 56. Maddesi’nin son fıkrasında ise eşinden boşandığı halde, boşandığı eşi ile birlikte yaşadığı belirlenen eş ve çocuklarının bağlanmış olan gelir ve aylıklarının kesilecek olduğunu, bu kişilere ödenmiş tutarların de 96. Madde uyarında geri alınır, hükmünün amir olduğunu, açılan bu tür davalarda eylemli olarak birlikte yaşama olgusunun tüm açıklığıyla ve özellikle taraflar arasındaki uyuşmazlık konusu dönem yönünden ortaya konulması gerektiğini, bu aşamada davacının, boşandığı eşinin ... Müdürlüklerinden sağlanan ... kayıt örnekleri ile yerleşim yeri ve diğer adres belgelerinden yararlanması, adres değişikliği ve nakillere ilişkin bilgiler ulaşılması gerektiğini, özellikle ... Müdürlüklerinden adres hareketlerinin tarihi ile birlikte istenilmesini, ilgililerin su, elektrik, doğal gaz aboneliklerinin hangi adreste ve kimin adına tesis edildiğinin saptanması gerektiğini, seçmen bilgi kayıtlarının getirttirilmesi, resmi ve özel kuruluşlardan verilen belgelerin yer aldığı adreslerin de dikkate alınması gerektiğini, banka hesaplarının bulunup bulunmadığının belirlenmesi gerektiğini, eşlerin bulunduğu bölgeler yönünden kapsamlı olarak .../... araştırılma yapılması gerektiğini, boşanan eşlerin eylemli olarak birlikte yaşama olgusunun gerçekleşip gerçekleşmediği, toplanan bilgi ve belgelerlerin ışığı altında değerlendirilmesi gerektiğini, elde edilecek sonuçlara göre karar verilmesi gerektiğini, her ne kadar boşandığı eşi ile birlikte yaşamadığını iddia etmiş olsa da kurum elemanları tarafından düzenlenen tutanak ve raporların aksi sabit oluncaya kadar geçerli olacağını, kurum tarafından yapılan resmi araştırma neticesi tesis edilen işlemler tamamen mevzuat gereğince bütün unsurları ile hukuka uygun olduğunu, dava dilekçesinin gerçeğe ve hukuka uygun düşmediğini, dava konusu taleplerinin hukuki dayanaktan yoksun olduğunu, kurum elemanları tarafından düzenlenen tutanak ve raporların aksini ispat ile mükellef olduğunu, savunmuş, davanın reddine karar verilmesini talep etmiştir.

III-MAHKEME KARARI

A-İLK DERECE MAHKEME KARARI

İlk derece mahkemesince, Mahkemece davanın reddine karar verilmiştir.

İSTİNAF NEDENLERİ:

Davacı vekili istinaf dilekçesinde özetle; davalı ... tarafından düzenlenen Sosyal İnceleme Raporunun gerçeği yansıtmadığı gibi bilgi sahibi olarak beyanları alınan üçüncü şahısların beyanlarınında rapora yanlış yazıldığını, müvekkilinin gelirinin muvazaalı boşanma iddiası ile kesilmesinin somut gerçeğe ve hayatın olağan akışına aykırı olduğunu, dinlenen tanıklardan hiçbirisinin müvekkili ile eski eşinin birlikte yaşadığına ilişkin bir beyanı bulunmadığını, mahkemece müvekkilinden eski eşinin kurumlara beyan ettiği adresleri bilme ya da takip etme yükümlülüğünün yüklenmek istendiğini, tüm bu nedenlerle ilk derce mahkemesi kararının kaldırılarak davanın kabulüne karar verilmesini talep etmiştir.

B-BÖLGE ADLİYE MAHKEMESİ KARARI

Bölge Adliye Mahkemesince; Davacı vekilinin istinaf başvurusunun HMK'nın 353/1-b-1 maddesi gereğince esastan reddine, karar verilmiştir.

IV-TEMYİZ KANUN YOLUNA BAŞVURU VE NEDENLERİ

Davacı vekili; istinaf gerekçeleri ile temyiz yoluna başvurmuştur.

V-İLGİLİ HUKUK KURALLARI VE İNCELEME

Davanın, yasal dayanağı 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanununun 56'ncı maddesinin ikinci fıkrasıdır. Fıkrada “Eşinden boşandığı halde, boşandığı eşiyle fiilen birlikte yaşadığı belirlenen eş ve çocukların, bağlanmış olan gelir ve aylıkları kesilir. Bu kişilere ödenmiş olan tutarlar, 96'ncı madde hükümlerine göre geri alınır.” düzenlemesine yer verilmiştir. Anılan madde 01.10.2008 tarihinde yürürlüğe girmiştir. 5510 sayılı Yasanın 56. maddesinin Anayasa’ya aykırı olduğu gerekçesiyle iptali istemiyle Anayasa Mahkemesi'ne yapılan 2009/86 Esas numaralı başvurunun, 28.04.2011 tarihinde verilen karar ile reddedilmiştir.

5510 sayılı Kanunun 56'ncı maddesinin ikinci fıkrası, daha önceki sosyal güvenlik kanunlarında yer almayan, boşanılan eşle fiilen (eylemli olarak) birlikte yaşama olgusu, gelir-aylık kesme nedeni olarak düzenlendiği gibi, eylemli olarak birlikte yaşama, aynı zamanda gelir-aylık bağlama engeli olarak da benimsenmiştir. Burada, eylemli olarak birlikte yaşama olgusunun/durumunun tanımlanması, hukuki sınır ve çerçevesinin çizilip ortaya konulması önem arz etmektedir. Taraflar arasında hangi hukuki sebep ve maddi vakıaya dayanmış olursa olsun sona ermiş evlilik birliğinin hak ve yükümlülüklerinin sürdürüldüğü beraberlikler veya kesinleşmiş yargı kararına bağlı olarak gerçekleşmiş boşanmanın var olan-olası sonuçlarını ortadan kaldırıcı/giderici nitelikteki birliktelikler madde kapsamında değerlendirilmeli, ortak çocuk-çocuklar yönünden, boşanma kararına bağlanan veya bağlanmayan kişisel ilişkilerin yürütülmesini sağlamaya yönelik olarak, eşlerin belirli aralıklarda ve günlerde zorunlu şekilde bir araya gelmeleri durumunda ise kanun koyucunun bu türden ilişkinin varlığının gelir-aylık bağlanmaması veya kesilmesi nedeni olarak öngörmediği kabul edilmeli, boşanılan eşle kurulan-yürütülen ilişkinin, eylemli olarak birlikte yaşama kavramı kapsamında yer alıp almadığı dikkatlice irdelenerek saptama yapılmalıdır.

Anılan 56'ncı maddede, oldukça yalın olarak “eşinden boşandığı halde, boşandığı eşiyle fiilen birlikte yaşadığı belirlenen” ibareleri yer almakta olup, kanun koyucu tarafından örneğin; “sosyal güvenlik kanunları kapsamında ölüm aylığına hak kazanmak amacıyla eşinden boşanan”, “hak sahibi sıfatını haksız yere elde etme amacıyla eşinden boşanan”, “gerçek boşanma iradesi söz konusu olmaksızın (muvazaalı olarak) eşinden boşanan” veya bunlara benzer ifadelere yer verilmemiş, sade olarak kaleme alınan metinle uygulama alanı genişletilmiştir. Maddede boşanma amacına-saikine yönelik herhangi bir düzenlemeye yer verilmediğinden, gerek Kurumca, gerekse yargı organlarınca uygulama yapılırken; eşlerin boşanma iradelerinin gerçekliğinin-samimiliğinin araştırılıp ortaya konulması söz konusu olmamalı, boşanmanın muvazaalı olup olmadığına ilişkin herhangi bir araştırma-irdeleme ve boşanma yönündeki kesinleşmiş yargı kararının geçerliliğinin sorgulaması yapılmamalı, özellikle, kesinleşmiş yargı organının verdiği karara dayanan “boşanma” hukuki durum ve sonucunun eşlerin gerçek iradelerine dayanıp dayanmadığının araştırılmasının bir başka organın yetki ve görevi içerisinde yer almadığı, kaldı ki, 4721 sayılı Türk Medeni Kanununda “anlaşmalı boşanma” adı altında hukuki bir düzenlemenin de bulunduğu dikkate alınmalıdır. Şu durumda sonuç olarak vurgulanmalıdır ki, boşanma tarihi itibarıyla gerçek-samimi boşanma iradelerine sahip olan (evlilik birliği temelinden sarsılan) veya olmayan tüm eşlerin, maddenin yürürlük tarihi olan 01.10.2008 tarihinden itibaren her ne sebeple olursa olsun eylemli olarak birlikte yaşadıklarının saptanması durumunda gelirin-aylığın kesilmesi zorunluluğu bulunmaktadır.

Gelirin-aylığın kesilme tarihi ile Kurumun geri alım (istirdat) hakkının kapsamına ilişkin olarak; eylemli birlikte yaşama olgusunun gerçekleşme-başlama tarihi esas alınarak bu tarih itibarıyla gelir-aylık kesme veya iptal işlemi tesis edilip ilgiliye, anılan tarihten itibaren yapılan ödemeler yasal dayanaktan yoksun-yersiz kabul edilmeli, ancak, söz konusu madde 01.10.2008 günü yürürlüğe girdiğinden, eylemli birliktelik daha önce başlamış olsa dahi maddenin yürürlük günü öncesine gidilmemeli, başka bir anlatımla 01.10.2008 tarihi öncesine ilişkin borç tahakkuku söz konusu olmamalı, böylelikle açıklığa kavuşturulacak yersiz ödeme dönemine ilişkin olarak 5510 sayılı Kanunun 96'ncı maddesine göre uygulama yapılmalıdır. İnceleme konusu 56'ncı maddede, “eşinden boşandığı halde, boşandığı eşiyle” ibareleri yer aldığından, birden fazla evlilik ve doğal olarak birden fazla boşanmanın gerçekleşmiş olması durumunda, boşanılan herhangi bir eşle eylemli olarak birlikte yaşama durumunda madde hükmünün uygulanacağı gözetilmelidir.

Sonuç olarak; 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanununun 56'ncı maddesinin ikinci fıkrasına dayalı açılan bu tür davalarda eylemli olarak birlikte yaşama olgusunun tüm açıklığıyla ve özellikle taraflar arasındaki uyuşmazlık konusu dönem yönünden ortaya konulması önem arz etmektedir. Bu aşamada, özellikle Anayasa'nın 20., 5510 sayılı Kanunun 59., 100., 298 sayılı Seçimlerin Temel Hükümleri ve Seçmen Kütükleri Hakkında Kanunun 28., 45., 5490 sayılı ... Hizmetleri Kanununun 3., 45 – 53., 4857 sayılı İş Kanununun 32., 01.10.2011 günü yürürlüğe giren 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanununun 6., 24 – 33., 189., 190., 191., 4721 sayılı Türk Medeni Kanununun 6., 19., 20., maddeleri ve diğer ilgili mevzuat hükümleri göz önünde bulundurulmak suretiyle yöntemince araştırma yapılmalı, tarafların göstereceği tüm kanıtlar toplanmalı, bildirilen ve dinlenilmesi istenilen tanıkların ifadeleri alınmalı, davacı ile boşandığı eşinin yerleşim yerlerinin saptanmasına ilişkin olarak; muhtarlıktan ikametgah senetleri elde edilmeli, ilgili ... Müdürlüklerinden sağlanan ... kayıt örnekleri ile yerleşim yeri ve diğer adres belgelerinden yararlanılmalı, adres değişiklik ve nakillerine ilişkin bilgilere ulaşılmalı, özellikle ilgili ... Müdürlüğü’nden adres hareketleri, tarihleriyle birlikte istenilmeli, ilgililerin su, elektrik, telefon aboneliklerinin hangi adreste kimin adına tesis edildiği saptanmalı, seçmen bilgi kayıtları getirtilmeli, varsa çalışmaları nedeniyle resmi-özel kurum ve kuruluşlara verilen belgelerde yer alan adresler dikkate alınmalı, boşanan eşler 4857 sayılı Kanun hükümleri kapsamında yer almakta iseler adlarına ödeme yapılabilecek özel olarak açılan banka hesabı bulunup bulunmadığı belirlenmeli, boşanan eşlerin kayıtlı oldukları bölge-bölgeler yönünden kapsamlı ... Müdürlüğü-... Komutanlığı araştırması yapılmalı, anılan mahalle-... ve azalarının tanık sıfatıyla bilgi ve görgülerine başvurulmalı, böylelikle “boşanılan eşle eylemli olarak birlikte yaşama” olgusunun gerçekleşip gerçekleşmediği, toplanan kanıtlar ışığı altında değerlendirildikten sonra elde edilecek sonuca göre karar verilmelidir.

Somut uyuşmazlıkta, mahkemece her ne kadar ihtilaflı dönem 17.6.2016-1.8.2016arası dönem olarak kabul edilip buna göre araştırma yapılmış ise de, dava konusu dönem hatalı belirlenmiş olup, davacı ile boşandığı eşinin fiilen birlikte yaşama olgusunun varlığına ilişkin mahkeme kabulü eksik inceleme ve araştırmaya dayalı olup hatalı değerlendirme ile hüküm kurulmuştur.

Yukarıda açıklanan maddi ve hukuki olgular ışığında, mahkemece ihtilaflı dönem tam olarak belirlenip şahısların mernis adreslerinin tespit edilerek araştırma yapılmalı, mevcut çelişkiler giderilmeli, dosya kapsamındaki tüm bilgi ve belgeler değerlendirilerek boşanılan eşle eylemli olarak birlikte yaşama olgusunun gerçekleşip gerçekleşmediği toplanan kanıtlar ışığında şüphe bırakmayacak şekilde ortaya konularak hüküm kurulmalıdır.

Bu maddi ve hukuki olgular göz önünde bulundurulmaksızın, eksik inceleme ve araştırma sonucu verilen karar usul ve yasaya aykırı olup, bozma nedenidir.

O hâlde, davacı vekilinin bu yönleri amaçlayan temyiz itirazları kabul edilmeli ve ... Bölge Adliye Mahkemesi 10. Hukuk Dairesinin istinaf başvurusunun esastan reddine ilişkin kararının kaldırılarak, İlk Derece Mahkemesince verilen hüküm bozulmalıdır.

SONUÇ: ... Bölge Adliye Mahkemesi 10. Hukuk Dairesi kararının HMK’nın 373/1. maddesi gereği kaldırılarak, temyiz edilen ilk derece mahkemesi hükmünün yukarıda açıklanan nedenlerle BOZULMASINA, kararın bir örneğinin Bölge Adliye Mahkemesine, dosyanın kararı veren İlk Derece Mahkemesine gönderilmesine, oybirliği ile 07/12/2022 gününde karar verildi.