Esas No: 2024/5747
Karar No: 2024/6461
Karar Tarihi: 06.06.2024

**10. Hukuk Dairesi         2024/5747 E.  ,  2024/6461 K.**

**"İçtihat Metni"**

MAHKEMESİ : Ankara Bölge Adliye Mahkemesi 11. Hukuk Dairesi

SAYISI : 2022/2338 E., 2024/680 K.

KARAR : Esastan ret

İLK DERECE MAHKEMESİ : Ankara 13. İş Mahkemesi

SAYISI : 2020/404 E., 2022/38 K.

Taraflar arasındaki Kurum işleminin iptali davasından dolayı yapılan yargılama sonunda, İlk Derece Mahkemesince davanın kabulüne karar verilmiştir.

Kararın davalı Kurum vekili tarafından istinaf edilmesi üzerine, Bölge Adliye Mahkemesince başvurunun esastan reddine karar verilmiştir.

Bölge Adliye Mahkemesi kararı davalı Kurum vekili tarafından temyiz edilmekle; kesinlik, süre, temyiz şartı ve diğer usul eksiklikleri yönünden yapılan ön inceleme sonucunda, temyiz dilekçesinin kabulüne karar verildikten ve Tetkik Hâkimi ... tarafından hazırlanan rapor dinlendikten sonra dosyadaki belgeler incelenip gereği düşünüldü:

I. DAVA

Davacı asil dava dilekçesinde; eşi ile evliliğinin ilk yıllarında da anlaşamadığı için 2000 yılında boşandığını, 9 yıl ayrı kaldıktan sonra çocuklar için 2009 yılında tekrar resmi olarak da evlendiklerini, ancak hiçbir zaman anlaşamadıklarını, 2019 yılı Şubat ayında çekişmeli açtığı boşanma davasını anlaşmalıya dönüştürdüklerini, davanın Temmuz 2019'da sonuçlandığını Eylül ayında da yetim aylığı bağlandığını, 05.03.2020 tarihinde de muvazaalı boşanma iddiası ile aylığının kesildiğini ve almış olduğu aylıkların faizi ile iade edilmesi istendiğini, boşanma davasından sonra ne eski adreste ne de yeni adreste hiçbir zaman eski eşiyle birlikte olmadığını, boşandığı Temmuz 2019 tarihi ile ölüm aylığının kesildiği 2019 Aralık ayı arasındaki 4-5 ay içinde hiç görüşmediğini, 31.03.2020 tarihli dilekçesine verilen cevabı yazı ile Kurumun denetmenlerince muvazaalı boşandığı tespit edildiğinden, ölüm aylığı talebinin reddedildiğini beyanla davalı Kurumun ölüm aylığını kesen 03.03.2020 tarihli işleminin iptal edilerek, ölüm aylığının yeniden bağlanmasını, kesildiği tarihten itibaren biriken aylıkların toplamının faizi ile geri ödenmesini talep etmiştir.

II. CEVAP

Davalı Kurum vekili tarafından davaya cevap verilmemiştir.

III. İLK DERECE MAHKEMESİ KARARI

İlk Derece Mahkemesinin yukarıda tarih ve sayısı belirtilen kararı ile davacının davasının kabulü ile davacının almakta olduğu ölüm aylığının 01.08.2019 tarihinden itibaren kesilmesi ve borç çıkartılmasına yönelik kurum işleminin iptaline, kesilen ölüm aylığının kesildiği tarihten itibaren yeniden bağlanması ile ölüm aylıklarının ödeme tarihlerinden itibaren işleyecek yasal faizi ile birlikte davalıdan tahsili ile davacıya verilmesi gerektiğinin tespitine karar verilmiştir.

IV. İSTİNAF

A. İstinaf Yoluna Başvuranlar

İlk Derece Mahkemesinin yukarıda belirtilen kararına karşı süresi içinde davalı Kurum vekili istinaf başvurusunda bulunmuştur.

B. İstinaf Sebepleri

Davalı Kurum vekili istinaf dilekçesinde; davacının iddialarını ve delillerini kabul etmediklerini, Denetmen Raporu'ndaki tespitler dikkate alınmaksızın davanın kabulüne karar verilmesinin usul ve yasalara aykırı olduğunu, Kurum işleminin yerinde olduğunu ileri sürmüştür.

C. Gerekçe ve Sonuç

Bölge Adliye Mahkemesinin yukarıda tarih ve sayısı belirtilen kararı ile davalı Kurum vekilinin istinaf isteminin 6100 sayılı HMK'nın 353/1-b.1 maddesi uyarınca esastan reddine karar verilmiştir.

V. TEMYİZ

A. Temyiz Yoluna Başvuranlar

Bölge Adliye Mahkemesinin yukarıda belirtilen kararına karşı süresi içinde davalı Kurum vekili temyiz isteminde bulunmuştur.

B. Temyiz Sebepleri

Davalı Kurum vekili; istinaf dilekçesi ile benzer nedenlerle eksik incelemeye dayalı kararın bozulmasını istemiştir.

C. Gerekçe

1. Uyuşmazlık ve Hukuki Nitelendirme

Uyuşmazlık, boşandığı eşiyle birlikte yaşamadığını belirterek yetim aylığının kesilmesine ilişkin olarak tesis edilen işlemin iptali ile yeniden yetim aylığı bağlanması istemine ilişkindir.

2. İlgili Hukuk

Davanın, yasal dayanağı 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu'nun 56 ncı maddesinin ikinci fıkrasıdır. Fıkrada “Eşinden boşandığı halde, boşandığı eşiyle fiilen birlikte yaşadığı belirlenen eş ve çocukların, bağlanmış olan gelir ve aylıkları kesilir. Bu kişilere ödenmiş olan tutarlar, 96 ncı madde hükümlerine göre geri alınır.” düzenlemesine yer verilmiştir. Anılan madde 01.10.2008 tarihinde yürürlüğe girmiştir.

5510 sayılı Kanun'un 56 ncı maddesinin ikinci fıkrası, daha önceki sosyal güvenlik kanunlarında yer almayan, boşanılan eşle fiilen (eylemli olarak) birlikte yaşama olgusu, gelir-aylık kesme nedeni olarak düzenlendiği gibi, eylemli olarak birlikte yaşama, aynı zamanda gelir-aylık bağlama engeli olarak da benimsenmiştir. Burada, eylemli olarak birlikte yaşama olgusunun/durumunun tanımlanması, hukuki sınır ve çerçevesinin çizilip ortaya konulması önem arz etmektedir. Taraflar arasında hangi hukuki sebep ve maddi vakıaya dayanmış olursa olsun sona ermiş evlilik birliğinin hak ve yükümlülüklerinin sürdürüldüğü beraberlikler veya kesinleşmiş yargı kararına bağlı olarak gerçekleşmiş boşanmanın var olan-olası sonuçlarını ortadan kaldırıcı/giderici nitelikteki birliktelikler madde kapsamında değerlendirilmeli, ortak çocuk-çocuklar yönünden, boşanma kararına bağlanan veya bağlanmayan kişisel ilişkilerin yürütülmesini sağlamaya yönelik olarak, eşlerin belirli aralıklarda ve günlerde zorunlu şekilde bir araya gelmeleri durumunda ise kanun koyucunun bu türden ilişkinin varlığının gelir-aylık bağlanmaması veya kesilmesi nedeni olarak öngörmediği kabul edilmeli, boşanılan eşle kurulan-yürütülen ilişkinin, eylemli olarak birlikte yaşama kavramı kapsamında yer alıp almadığı dikkatlice irdelenerek saptama yapılmalıdır.

Anılan 56 ncı maddede, oldukça yalın olarak “eşinden boşandığı halde, boşandığı eşiyle fiilen birlikte yaşadığı belirlenen” ibareleri yer almakta olup, kanun koyucu tarafından örneğin; “sosyal güvenlik kanunları kapsamında ölüm aylığına hak kazanmak amacıyla eşinden boşanan”, “hak sahibi sıfatını haksız yere elde etme amacıyla eşinden boşanan”, “gerçek boşanma iradesi söz konusu olmaksızın (muvazaalı olarak) eşinden boşanan” veya bunlara benzer ifadelere yer verilmemiş, sade olarak kaleme alınan metinle uygulama alanı genişletilmiştir. Maddede boşanma amacına-saikine yönelik herhangi bir düzenlemeye yer verilmediğinden, gerek Kurumca, gerekse yargı organlarınca uygulama yapılırken; eşlerin boşanma iradelerinin gerçekliğinin-samimiliğinin araştırılıp ortaya konulması söz konusu olmamalı, boşanmanın muvazaalı olup olmadığına ilişkin herhangi bir araştırma-irdeleme ve boşanma yönündeki kesinleşmiş yargı kararının geçerliliğinin sorgulaması yapılmamalı, özellikle, kesinleşmiş yargı organının verdiği karara dayanan “boşanma” hukuki durum ve sonucunun eşlerin gerçek iradelerine dayanıp dayanmadığının araştırılmasının bir başka organın yetki ve görevi içerisinde yer almadığı, kaldı ki, 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nda “anlaşmalı boşanma” adı altında hukuki bir düzenlemenin de bulunduğu dikkate alınmalıdır. Şu durumda sonuç olarak vurgulanmalıdır ki, boşanma tarihi itibarıyla gerçek-samimi boşanma iradelerine sahip olan (evlilik birliği temelinden sarsılan) veya olmayan tüm eşlerin, maddenin yürürlük tarihi olan 01.10.2008 tarihinden itibaren her ne sebeple olursa olsun eylemli olarak birlikte yaşadıklarının saptanması durumunda gelirin-aylığın kesilmesi zorunluluğu bulunmaktadır.

Gelirin-aylığın kesilme tarihi ile Kurumun geri alım (istirdat) hakkının kapsamına ilişkin olarak; eylemli birlikte yaşama olgusunun gerçekleşme-başlama tarihi esas alınarak bu tarih itibarıyla gelir-aylık kesme veya iptal işlemi tesis edilip ilgiliye, anılan tarihten itibaren yapılan ödemeler yasal dayanaktan yoksun-yersiz kabul edilmeli, ancak, söz konusu madde 01.10.2008 günü yürürlüğe girdiğinden, eylemli birliktelik daha önce başlamış olsa dahi maddenin yürürlük günü öncesine gidilmemeli, başka bir anlatımla 01.10.2008 tarihi öncesine ilişkin borç tahakkuku söz konusu olmamalı, böylelikle açıklığa kavuşturulacak yersiz ödeme dönemine ilişkin olarak 5510 sayılı Kanun'un 96 ncı maddesine göre uygulama yapılmalıdır. İnceleme konusu 56 ncı maddede, “eşinden boşandığı halde, boşandığı eşiyle” ibareleri yer aldığından, birden fazla evlilik ve doğal olarak birden fazla boşanmanın gerçekleşmiş olması durumunda, boşanılan herhangi bir eşle eylemli olarak birlikte yaşama durumunda madde hükmünün uygulanacağı gözetilmelidir.

Sonuç olarak; 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu'nun 56 ncı maddesinin ikinci fıkrasına dayalı açılan bu tür davalarda eylemli olarak birlikte yaşama olgusunun tüm açıklığıyla ve özellikle taraflar arasındaki uyuşmazlık konusu dönem yönünden ortaya konulması önem arz etmektedir. Bu aşamada, özellikle Anayasa'nın 20, 5510 sayılı Kanun'un 59, 100, 298 sayılı Seçimlerin ... Hükümleri ve Seçmen Kütükleri Hakkında Kanun'un 28, 45, 5490 sayılı Nüfus Hizmetleri Kanunu'nun 3, 45 – 53, 4857 sayılı İş Kanunu'nun 32, 01.10.2011 günü yürürlüğe giren 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 6, 24 – 33, 189, 190, 191, 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 6, 19, 20 nci maddeleri ve diğer ilgili mevzuat hükümleri göz önünde bulundurulmak suretiyle yöntemince araştırma yapılmalı, tarafların göstereceği tüm kanıtlar toplanmalı, bildirilen ve dinlenilmesi istenilen tanıkların ifadeleri alınmalı, davacı ile boşandığı eşinin yerleşim yerlerinin saptanmasına ilişkin olarak; muhtarlıktan ikametgah senetleri elde edilmeli, ilgili Nüfus Müdürlüklerinden sağlanan nüfus kayıt örnekleri ile yerleşim yeri ve diğer adres belgelerinden yararlanılmalı, adres değişiklik ve nakillerine ilişkin bilgilere ulaşılmalı, özellikle ilgili Nüfus Müdürlüğü’nden adres hareketleri, tarihleriyle birlikte istenilmeli, ilgililerin su, elektrik, telefon aboneliklerinin hangi adreste kimin adına tesis edildiği saptanmalı, seçmen bilgi kayıtları getirtilmeli, varsa çalışmaları nedeniyle resmi-özel kurum ve kuruluşlara verilen belgelerde yer alan adresler dikkate alınmalı, boşanan eşler 4857 sayılı Kanun hükümleri kapsamında yer almakta iseler adlarına ödeme yapılabilecek özel olarak açılan banka hesabı bulunup bulunmadığı belirlenmeli, boşanan eşlerin kayıtlı oldukları bölge-bölgeler yönünden kapsamlı Emniyet Müdürlüğü-Jandarma Komutanlığı araştırması yapılmalı, anılan mahalle-köy muhtar ve azalarının tanık sıfatıyla bilgi ve görgülerine başvurulmalı, böylelikle “boşanılan eşle eylemli olarak birlikte yaşama” olgusunun gerçekleşip gerçekleşmediği, toplanan kanıtlar ışığı altında değerlendirildikten sonra elde edilecek sonuca göre karar verilmelidir.

3. Değerlendirme

1-İncelenen dava dosyasında; davacının 05.07.2019 tarihinde boşandığı, 30.11.2009 tarihinde vefat eden babasından dolayı 31.07.2019 tarihli tahsis talebine istinaden ölüm aylığının davacıya 01.08.2019 tarihinden itibaren bağlandığı, davacının eski eşi ile daha önce 20.02.1995 tarihinde evlenip, 13.10.2000'de boşanmış oldukları, 12.03.2009 tarihinde yeniden evlendikleri, davacının ölüm aylığı almak için Kuruma müracaatı üzerine Kurum denetmenleri tarafından inceleme başlatıldığı, Kurumun 06.01.2020 tarihli raporunda davacının boşandığı eşi ile birlikte yaşadığının tespit edildiğinin belirtilmesi üzerine ödenen aylıkların borç tahakkuk ettirilerek davacıdan istendiği, Mahkemece nüfus müdürlüğü kayıtlarının, seçmen kayıtlarının, elektrik ve su aboneliği kayıtlarının, MEDULA kayıtlarının getirtildiği, dinlenen tanık anlatımları ile de davanın kabulüne karar verildiği anlaşılmakla verilen karar eksik inceleme ve araştırmaya dayalıdır.

2-Zira dosya kapsamında getirtilen kayıt ve belgelere göre; davacının 17.09.2019 tarihinden itibaren kayıtlı adresinin "Aktepe Mah. ... Sok. No:1/8 Keçiören/Ankara" olup, boşandığı eşi ... ...'nın adresinin ise kendi ablasına ait olan "Esertepe Mah. ... Cad. No:14/20 Keçiören/Ankara" olarak 26.09.2019 olarak bildirildiği, Kurum denetmeni tarafından davacının "Aktepe Mah. ... Sok. No:1/8 Keçiören/Ankara" adresinde 05.12.2019 tarihinde çevresel soruşturma yapıldığı, davacının adresinin bulunduğu apartmanda yapılan araştırmada davacının ikamet ettiği 8 numaralı daire kapısının açılmadığı, 9 numaralı dairede oturan ve adını vermeyen kişi tarafından 8 numaralı daireye yakın zamanda 2 kızı olan karı-kocanın taşındığının bildirildiği, 12 numaralı dairede ikamet eden ... ...'nın ise kendisinin daire sahibi olduğunu, davacının eşi ile beraber daireyi kiraladıklarını ifade ettiği, yine daire sahibi olduğu anlaşılan ... ...'nın da 17.12.2019 tarihli denetmen ifadesinde 8 numaralı daireyi yaklaşık 2-3 ay kadar önce davacı ... ile eşi ... Bey'e kiraya verdiklerini, davacının eşinin gece çalıştığını, kendilerini çok da tanımadığını, 2 kızları ile beraber oturduklarını beyan ettiği, davacının eski eşi hakkında Keçiören İlçe Emniyet Müdürlüğü ile yazışma yapıldığı, yapılan araştırmada eski eşin ablası ... ile görüşüldüğü ve kardeşinin kendi yanında kaldığını beyan ettiği, ancak ablasına ait adreste yapılan araştırmada davacının eski eşinin tanınmadığı, adreste ikamet ettiğinin ilgili site yönetimince de bilinmediği hususları tespit edilmiş, Mahkeme tarafından yapılan araştırma kapsamında Keçiören İlçe Emniyet Müdürlüğünce düzenlenen 08.09.2020 tarihli tutanakta ise "Aktepe Mah. ... Sok. No:1/8 Keçiören/Ankara" adresinde yapılan araştırmada 9 numaralı dairede oturan ... ... ve 6 numaralı dairede ikamet eden ...'ın ifadelerinin alındığı ve bu kişilerin 8 numaralı dairede davacı ve 2 kızının beraber yaşadıklarının, eski eşini ise belirtilen adreste hiç görmediklerini beyan ettiklerinin kayıt altına alındığı, bu kapsamda Mahkemece davacı tanıklarının beyanları ve tutanak tanığı ... ...'nın çelişkili beyanları ile yetinildiği anlaşılmakla Mahkemece dava konusu uyuşmazlıkla ile ilgili yeterli araştırma yapılmaksızın hüküm kurulmuştur.

3- Mahkemece yapılması gereken iş, Kurum denetmeni tarafından denetmen raporu ekinde tutulan tutanakların aksi sabit oluncaya kadar geçerli olacağı dikkate alınarak, Kurum denetmeni tarafından düzenlenen tutanaktaki beyanı farklı olduğu anlaşılan "Aktepe Mah. ... Sok. No:1/9 Keçiören/Ankara" adresinde oturduğu polis tutanağı ile belirlenen ... ...'un dinlenilmesi suretiyle denetmene ifade veren 9 numaralı daire sakininin kendisi olup olmadığının sorulması, kendisi olması halinde denetmen ifadesi ile emniyet tutanağındaki ifadesi arasındaki çelişkinin giderilmesi, 08.09.2020 tarihli emniyet tutanağı ile tespit olunan ...'ın da beyanının alınması, yine davacının eski eşine ait nüfus kayıtlarında yer alan adresi olan "Esertepe Mah. ... Cad. No:14/20 Keçiören/Ankara" adresinde denetmene ifade veren site yöneticisi ve site görevlisinin de beyanlarına başvurulması, ihtilaf konusu dönem içerisinde birlikte yaşama olgusunun gerçekleşip gerçekleşmediğinin tespiti bakımından kolluk vasıtasıyla daha fazla kamu tanığı araştırılarak, tespit edilmesi halinde dinlenilmeleri suretiyle uyuşmazlık konusu husus hiçbir kuşku ve duraksamaya yer bırakmayacak biçimde çözümlenip; deliller hep birlikte değerlendirilip takdir edilerek, varılacak sonuç uyarınca bir karar verilmelidir.

VI. KARAR

Açıklanan nedenlerle,

1.Temyiz olunan, İlk Derece Mahkemesi kararına karşı istinaf başvurusunun esastan reddine ilişkin Bölge Adliye Mahkemesi kararının ORTADAN KALDIRILMASINA,

2. İlk Derece Mahkemesi kararının BOZULMASINA,

Dosyanın İlk Derece Mahkemesine, kararın bir örneğinin Bölge Adliye Mahkemesine gönderilmesine,

06.06.2024 tarihinde oy birliğiyle karar verildi.