Esas No: 2022/11779
Karar No: 2023/12339
Karar Tarihi: 04.12.2023

**10. Hukuk Dairesi         2022/11779 E.  ,  2023/12339 K.**

**"İçtihat Metni"**

MAHKEMESİ :İş Mahkemesi

SAYISI : 2021/119 E., 2022/251 K.

KARAR : Kabul

Taraflar arasındaki sigorta primlerine ilişkin alacağın tahsili davasında verilen karar hakkında yapılan temyiz incelemesi sonucunda, Mahkeme kararının bozulmasına karar verilmiştir.

Mahkemece bozmaya uyularak yeniden yapılan yargılama sonucunda davanın kabulüne karar verilmiştir.

Mahkeme kararı, davalı Kurum vekili tarafından edilmekle; kesinlik, süre, temyiz şartı ve diğer usul eksiklikleri yönünden yapılan ön inceleme sonucunda; temyiz dilekçesinin kabulüne karar verildikten ve Tetkik Hâkimi ... tarafından hazırlanan rapor dinlendikten sonra dosyadaki belgeler incelenip gereği düşünüldü:

I.DAVA

Davacı vekili dava dilekçesinde özetle; davacının, çalışanlarına her ay temel ücretin yanında Sosyal Yardım Paketi adı altında işçilerin aile, çocuk, yakacak, bayram, izin gibi sosyal harcamalarını karşılamak amacıyla yardım yaptığı, ayrıca ayni yardım niteliğinde yazlık, kışlık elbise ve kaban ücretlerini ödediği; davalı Kurumun yasaya aykırı genelgeleri, bu yöndeki hatalı idari ve cezai işlemleri, davacı ve diğer işverenleri yanlış yönlendirmesiyle sosyal yardım paketi ve ayni yardım niteliğindeki yazlık, kışlık elbise ve kaban ücretlerinin 01.01.2004 - 30.09.2008 tarihleri arasında sigorta primine esas kazançlara dahil edildiği; bu yardımlardan sigorta ve işsizlik primi kesilerek davalı Kuruma ödendiği; sosyal yardım paketinin içeriğinin davacı belediyeyle Disk Genel-İş Sendikası arasında imzalanan TİS'in 52 inci maddesiyle belirlendiği; sosyal yardım paketinin içeriğinde yer alan aile ve çocuk yardımının 506 sayılı Kanun'un 77/2 inci fıkrasında yer alan istisnalar arasında sayıldığı; sosyal yardım paketi içeriğindeki bir diğer yakacak ve bayram izin harçlığının Yargıtay ilamlarında belirtildiği üzere sigortalının sosyal ve kişisel bir ihtiyacın karşılanması amacıyla yapılan ayni yardım olduğu; aynı şekilde yazlık elbise, kışlık elbise ve kaban ücretlerinin de ayni yardım niteliği taşıdığı iddiasıyla 01.01.2004 - 30.09.2008 tarihleri arasında iş yerinde çalışan sigortalılara ödenen sosyal yardım paketi ve giyecek yardımlarının sigorta primlerine esas kazanç niteliğinde olmadığı ve sigorta prime esas kazanca dahil edilmemesi gerektiğinin tespitine, fazlaya ilişkin haklar saklı kalmak kaydı ile 01.01.2004 ile 30.09.2008 tarihleri arasında sosyal yardım paketi ve giyecek yardımları üzerinden davalı Kuruma ödenmiş ve davalı Kurum tarafından yasal dayanağı olmaksızın yanlış ve yersiz alınmış sigorta primlerine ilişkin ıslahen 2.091.385,97 TL alacağın her aya ilişkin primin davalı Kuruma yatırıldığı tarihi takip eden aybaşından iadenin yapıldığı ayın başına kadar geçen sürede işleyen yasal faiziyle birlikte davalı Kurumdan tahsiline karar verilmesini talep ve dava etmiştir.

II.CEVAP

Davalı Kurum vekili cevap dilekçesinde; davalı iş yerinin sigorta çalışanlarına ödenen sosyal yardım ve giyicek yardımı ödemelerinin mal olarak verilmemesi nedeniyle ayni yardım olarak nitelendirilmesinin mümkün olmadığı, yakacak yardımı da dahil olmak üzere 506 sayılı Kanun'un 77 nci maddesinde sayılan istisnalar dışında her ne ad altında ödeme yapılırsa yapılsın tüm ödemelerin prime tabi tutulması gerektiği, yapılan işlemlerin hukuka uygun olduğu savunmasıyla davanın reddine karar verilmesini talep etmiştir.

III.MAHKEME KARARI

Mahkeme tarafından 06.03.2014 tarihli ve 2013/1059 Esas, 2014/311 Karar sayılı kararla; bilirkişi raporunun oluşa uygun kabul edildiği, prime esas kazancın işveren tarafından bildirilmesi ve hatalı bildirim yapılmasından Kuruma yükletilecek kusur bulunmaması nedeniyle Kurumun dava açılmasına sebebiyet vermediği ve yargılama gideri ve vekalet ücretinden sorumlu tutulamayacağı gerekçesiyle davanın kabulü ile davacı ... tarafından 01.01.2004 - 30.09.2008 tarihleri arasında iş yerinde çalışan sigortalılara ödenen sosyal yardım paketi ve giyecek yardımlarının (yazlık elbise, kışlık elbise, kaban yardımı) 506 sayılı Kanun'un 77/2 nci maddesi gereğince sigorta primine esas kazanç niteliğinde olmadığının ve sigorta primine esas kazanca dahil edilmemesi gerektiğinin tespiti ile bu tarihler arasında davacı tarafından yapılan 2.111.385,97 TL ödemenin Kuruma yatırıldığı tarihi takip eden ay başından itibaren işleyecek yasal faizi ile birlikte davalı Kurumdan alınarak davacıya verilmesine karar verilmiştir.

IV. BOZMA VE BOZMADAN SONRAKİ YARGILAMA SÜRECİ

A. Birinci Bozma Kararı

1. Mahkemenin 06.03.2014 tarihli ve 2013/1059 Esas, 2014/311 Karar sayılı kararına karşı süresi içinde taraf vekilleri temyiz isteminde bulunmuşlardır.

2. Yargıtay 21. Hukuk Dairesi (kapatılan) tarafından 23.10.2014 tarihli ve 2014/10186 Esas, 2014/20923 Karar sayılı ilamla aşağıdaki gerekçeyle Mahkeme kararı bozulmuştur:

"...Dava, 01.01.2004 ile 30.09.2008 tarihleri arasında sosyal yardım paketi ve giyecek yardımları üzerinden davalı Kuruma ödenmiş ve davalı Kurum tarafından yasal dayanağı olmaksızın yanlış ve yersiz alınmış sigorta primlerine ilişkin alacağın her aya ilişkin primin davalı kuruma yatırıldığı tarihi takip eden aybaşından iadenin yapıldığı ayın başına kadar geçen sürede işleyen yasal faiziyle birlikte davalı kurumdan tahsili istemine ilişkindir.

Mahkemece, davanın kabulü ile davacı ... tarafından 01.01.2004 - 30.09.2008 tarihleri arasında iş yerinde çalışan sigortalılara ödenen sosyal yardım paketi ve giyecek yardımlarının (yazlık elbise, kışlık elbise, kaban yardımı) 506 sayılı Kanun'un 77/2 nci maddesi gereğince sigorta primine esas kazanç niteliğinde olmadığının ve sigorta primine esas kazanca dahil edilmemesi gerektiğinin tespiti ile bu tarihler arasında davacı tarafından yapılan 2.111.385,97 TL ödemenin kuruma yatırıldığı tarihi takip eden ay başından itibaren işleyecek yasal faizi ile birlikte davalı kurumdan alınarak davacıya verilmesine karar verilmiştir.

Dosyadaki kayıt ve belgelerden; davacı ... ile DİSK/Genel İş Sendikası arasında imzalanan 01.03.2002-29.2.2004, 01.03.2004-29.02.2006, 01.03.2006-29.02.2008 ve 01.03.2008-29.02.2010 dönemlerine ait Toplu İş Sözleşmelerinin bulunduğu, Sözleşmenin 52 nci maddesinde işçilere ödenecek Sosyal Yardım Paketinin ve 53 üncü maddesinde giyim (Yazlık kışlık giysi ve kaban) ödemelerinin hüküm altına alındığı, davacı Belediyeye ait tüm işyerlerinin Aylık Prim ödeme belgeleri, aylık ücret bordroları, yazlık elbise – kışlık elbise – kaban ücreti ödemeleri ve aylık sosyal yardım ödemelerine ilişkin belgelerin getirtildiği anlaşılmaktadır.

'Sosyal Yardım Paketi' ödemeleri ile ilgili 01.03.2002-29.02.2004 yürürlük tarihli Toplu İş Sözlesmesi'nin (TİS) 52 nci maddesinde 'İşçilerin aile, çocuk, yakacak, bayram izin gibi sosyal harcamalarını karşılamak amacıyla her ay sosyal paket olarak 50.000.000 TL net ödeme yapılır.' şeklinde düzenlemenin bulunduğu, dava konusu diğer dönemlerdeki TİS'lerde de aynı düzenlemenin olduğu anlaşılmaktadır.

'Giyim' ödemeleri ile ilgili 01.03.2002-29.02.2004 yürürlük tarihli TİS'in 53 üncü maddesinde 'Toplu İş Sözleşmesi süresi içerisinde, her yıl yazlık elbise karşılığı; sözleşmenin birinci yılında 65.000.000 TL, sözleşmenin ikinci yılında 75.000.000 TL, kışlık elbise karşılığında ise sözleşmenin birinci yılında 75.000.000 TL, sözleşmenin ikinci yılında 80.000.000 TL ödeme yapılır. Yazlık için Temmuz, kışlık için de Kasım ayının ilk haftasında ödeme yapılır, iki yılda bir tüm işçilere en kaliteli kumaştan kaban verilir. Kadın işçilerin kabanları ekstra yapılır. En geç Eylül ayının 15'inde başlamak üzere, Kasım ayının ilk haftasına kadar iadesi yapılıp işçiye dağıtılmalıdır.' şeklinde düzenlemenin bulunduğu, dava konusu diğer dönemlerdeki TİS'lerde de aynı düzenlemenin olduğu, sadece kaban ile ilgili yukarıdaki ayni yardım olarak verilmesi düzenlemesi yerine 'İşçilere 15 Eylül tarihinde ödenmek üzere net 150.000.000 TL kaban bedeli verilir.' şeklinde diğer dava konusu dönemlerde nakden ödeme uygulaması getirildiği anlaşılmaktadır.

506 sayılı Kanun'un 29.07.2003 tarih ve 4958 sayılı Kanun'un 36 nci maddesi ile değişik 77/2 nci maddesinde 'Şu kadar ki, ölüm, doğum ve evlenme yardımları, yolluklar, kıdem, ihbar ve kasa tazminatları, ayni yardımlar ile Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığınca miktarları yıllar itibariyle belirlenecek yemek, çocuk ve aile zamları, sigorta primlerinin hesabına esas tutulacak kazançların aylık tutarının tespitinde nazara alınmaz. Bunların dışında her ne ad altında ödeme yapılırsa yapılsın tüm ödemeler prime tabi tutulur.' hükmü yer almaktadır.

506 sayılı Kanun'un 77 nci madde 1 inci fıkrasında prim hesabı da göz önünde tutulacak kazançlar belirtilmiş, 2 nci fıkrasında ise bunun istisnaları gösterilmiştir. Fıkrada ifade edildiği biçimde sosyal amaçlı olarak veya işverenin yasa ve sözleşme dışında sigortalısına yaptığı yardım ve ödemeler prim hesabında nazara alınmazlar ve prime tabi tutulmazlar. Bu ödeme veya yardımlar ücret ve benzeri ödemelerden tamamen farklı nedenlere dayanırlar. İşin karşılığı olmaktan ziyade insani değer yargıları sonucu verilirler. Yasa bunları sayarak belirtmiştir. Bu yardımlar ölüm, doğum ve evlenme yardımları, yolluklar, kıdem, ihbar ve kasa tazminatları, ayni yardımlar, yemek, çocuk ve aile zamlarıdır.

Burada aynı yardımlar özellik gösterir. Ayni yardımdan amaç, sosyal veya kişisel bir ihtiyacın karşılanması yolunda yapılan bir yardımdır. Yardımın ayni veya para olarak yapılmasının önemi bulunmamaktadır. Örneğin; işverenin sigortalılarına dağıttığı elbise, ayakkabı, sigortalı çocukları için, kitap, kırtasiye gibi yardımlar, doğrudan aynı nitelik taşımasına karşın bu yardımlar yemek bedeli, taşıt gideri, yakacak bedeli, dikiş ücreti mesken veya sağlık yardımı, öğrenim yardımı türünden nakitte olabilir. Bu tür somut biçimde belli edilmiş bir ihtiyaca yönelik yardımlar ayni yardım olarak kabul edilir ve prim hesabında dikkate alınmazlar.

Somut olayda, Toplu İş Sözleşmesinde düzenlenen yazlık elbise, kışlık elbise, kaban yardımı kapsamında yapılan ödemeler aynı yardım niteliğinde düzenlenmiştir. Bu yardımların nakdi olarak ödenmesi Toplu İş Sözleşmesindeki bu niteliğini değiştirmez. Dolayısıyla yazlık elbise, kışlık elbise, kaban yardımı ödemeleri ayni yardım niteliğindedir ve prime esas asgari kazanca dahil edilemez.

Çalışanlara yapılan aile ve çocuk yardımları bakımından, 506 sayılı Kanun'un 77 nci maddesinde bulunan 'Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığınca miktarları yıllar itibariyle belirlenecek çocuk ve aile zamları sigorta primlerinin hesabına esas tutulacak kazançların aylık tutarının tespitinde nazara alınmaz.' hükmü gereğince her yıl için Bakanlıkça belirlenen miktarlar içerisinde kalan tutarın ayni yardım niteliğinde olduğu kabul edilerek prime esas kazanca dahil edilmemesi gerekmektedir. Bu sınırları aşan miktarda yapılan ödemeler ise nakdi yardım niteliğinde olup prime esas kazanca dahil edilmelidir. Ayrıca, çalışanlara yapılan aile-çocuk yardımı ödemelerinin fiili duruma uygun olup olmadığı da belirlenmelidir. Yalıpan aile-çocuk yardımı ödemelerinin bütün çalışanlara mı yoksa evli ve çocuklulara mı yapıldığı tespit edilip fiili duruma uygun yapıldığı tespit edilen ödemeler bakımından da Bakanlık tarafından belirlenen miktarlar içerisinde kalıp kalmadığı belirlenmeli, Bakanlık tarafından belirlenen sınırlar dışında kalan ödemeler ile fiili duruma uygun olmadığı tespit edilen ödemeler ise sair ödemeler kapsamında kabul edilerek prime esas kazanca dahil edilmelidir. Bu konuda denetime elverişli ve ayrıntılı şekilde düzenlenmiş bilirkişi raporu alınmalıdır ve rapor düzenlenirken ödenmiş olan primler açısından işverenin hissesine düşen kısmını geri alabileceği de göz önünde bulundurulmalıdır.

Kabule göre de; davanın kabulüne karar verilmesine rağmen davacı yararına yargılama gideri ve vekalet ücretine hükmedilmemesi de hatalı olmuştur.

Mahkemece, bu maddi ve hukuki olgular göz önünde tutulmaksızın yazılı şekilde hüküm kurulması usul ve yasaya aykırı olup bozma nedenidir."

B. Mahkemece Birinci Bozmaya Uyularak Verilen Karar

Mahkeme tarafından 05.10.2017 tarihli ve 2015/86 Esas, 2017/319 Karar sayılı kararıyla; bozma kararı sonrası dosyanın rapor için bilirkişi heyetine verildiği, bilirkişi heyetince düzenlenen ve dosya kapsamıyla uyumlu denetlenebilir asıl ve ek rapor kapsamında ek raporunda davacı şirket tarafından çalışanlara yapılan sosyal yardım ve giyecek yardımlarından sigorta primi olarak 1.921,553,55 TL ve işsizlik sigortası primi olarak da 189.832,42 TL olmak üzere toplam 2.111,385,97 TL yersiz prim alındığı hesaplandığı, hesaplanan bu miktara iştirak edildiği gerekçesiyle davanın kabulüne, davacı ... tarafından çalışanlarına ödenen 01.01.2004 - 30.09.2008 tarihleri arasındaki sosyal yardım paketi ve giyecek yardımlarının (yazlık. Kışlık elbise. Kaban) 506 sayılı Kanun'un 77 nci maddesi gereğince sigorta primine esas kazanca dahil olmadığının tespitine, davacı ... tarafından 01.01.2004 - 30.09.2008 tarihleri arası sigortalılara verilen sosyal yardım paketlerinden ve giyecek yardımlarından kesilen toplam 2.111.385,97 TL nin Kuruma yatırıldığı tarihi takip eden aybaşlarından itibaren işleyecek yasal faizi ile birlikte davalı Kurumdan alınarak davacıya ödenmesine karar verilmiştir.

C. İkinci Bozma Kararı

1. Mahkemenin 05.10.2017 tarihli ve 2015/86 Esas, 2017/319 Karar sayılı kararına karşı süresi içinde davalı Kurum vekili temyiz isteminde bulunmuştur.

2. Yargıtay 21. Hukuk Dairesi (kapatılan) tarafından 04.10.2018 tarihli ve 2017/5876 Esas, 2018/7034 Karar sayılı ilamla aşağıdaki gerekçeyle Mahkeme kararı bozulmuştur:

"...Dosyadaki kayıt ve belgelerden; davacı ... ile DİSK / Genel İş Sendikası arasında imzalanan 01.03.2002 - 29.02.2004, 01.03.2004 - 29.02.2006, 01.03.2006 - 29.02.2008 ve 01.03.2008 - 29.02.2010 dönemlerine ait Toplu İş Sözleşmelerinin bulunduğu, Sözleşmenin 52 nci maddesinde işçilere ödenecek Sosyal Yardım Paketinin ve 53 üncü maddesinde giyim (Yazlık kışlık giysi ve kaban) ödemelerinin hüküm altına alındığı, davacı Belediyeye ait tüm işyerlerinin Aylık Prim ödeme belgeleri, aylık ücret bordroları, yazlık elbise – kışlık elbise – kaban ücreti ödemeleri ve aylık sosyal yardım ödemelerine ilişkin belgelerin getirtildiği anlaşılmaktadır.

Bozmadan sonra alınan bilirkişi raporunda, dava konusu döneme ilişkin ücret bordrolarında davacı ... tarafından işçilere yapılan ödemelerde ‘aile ve çocuk yardımı’ adı altında herhangi bir ödeme kaleminin bulunmadığı, sadece ‘sosyal yardım’ adı altında her ay yapılan ödeme kaleminin bulunduğu, söz konusu ‘sosyal yardım’ adı altındaki ödemelerin dayanağının dava konusu dönemi kapsayan TİS’lerin 52 inci maddesi olduğu, bu maddede işçilerin aile, çocuk, yakacak, bayram izni gibi sosyal harcamalarını karşılamak amacıyla net rakam belirtilmek suretiyle ne kadar ödeme yapılacağının hüküm altına alındığı, bu ödeme ile tek bir sosyal amaç için ödeme yapılmasının söz konusu olmadığı, insani değer yargılarının bir sonucu olarak yapılan bir ödeme olduğu belirtilerek prime esas kazanca dahil edilmemesi gerektiği bildirilmiştir. Mahkemece de bu rapor doğrultusunda karar verilmiştir.

'Sosyal Yardım Paketi' ödemeleri ile ilgili 01.03.2002-29.02.2004 yürürlük tarihli Toplu İş Sözlesmesi'nin (TİS) 52 nci maddesinde 'İşçilerin aile, çocuk, yakacak, bayram izin gibi sosyal harcamalarını karşılamak amacıyla her ay sosyal paket olarak 50.000.000 TL net ödeme yapılır.' şeklinde düzenlemenin bulunduğu, dava konusu diğer dönemlerdeki TİS'lerde de aynı düzenlemenin olduğu anlaşılmaktadır.

'Giyim' ödemeleri ile ilgili 01.03.2002 - 29.02.2004 yürürlük tarihli TİS'in 53 üncü maddesinde 'Toplu İş Sözleşmesi süresi içerisinde, her yıl yazlık elbise karşılığı; sözleşmenin birinci yılında 65.000.000 TL, sözleşmenin ikinci yılında 75.000.000 TL, kışlık elbise karşılığında ise sözleşmenin birinci yılında 75.000.000 TL, sözleşmenin ikinci yılında 80.000.000 TL ödeme yapılır. Yazlık için Temmuz, kışlık için de Kasım ayının ilk haftasında ödeme yapılır, iki yılda bir tüm işçilere en kaliteli kumaştan kaban verilir. Kadın işçilerin kabanları ekstra yapılır. En geç Eylül ayının 15'inde başlamak üzere, Kasım ayının ilk haftasına kadar iadesi yapılıp işçiye dağıtılmalıdır.' şeklinde düzenlemenin bulunduğu, dava konusu diğer dönemlerdeki TİS'lerde de aynı düzenlemenin olduğu, sadece kaban ile ilgili yukarıdaki ayni yardım olarak verilmesi düzenlemesi yerine 'İşçilere 15 Eylül tarihinde ödenmek üzere net 150.000.000 TL kaban bedeli verilir.' şeklinde diğer dava konusu dönemlerde nakden ödeme uygulaması getirildiği anlaşılmaktadır.

506 sayılı Kanun'un 29.07.2003 tarih ve 4958 sayılı Kanun'un 36 ncı maddesi ile değişik 77/2 nci maddesinde 'Şu kadar ki, ölüm, doğum ve evlenme yardımları, yolluklar, kıdem, ihbar ve kasa tazminatları, ayni yardımlar ile Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığınca miktarları yıllar itibariyle belirlenecek yemek, çocuk ve aile zamları, sigorta primlerinin hesabına esas tutulacak kazançların aylık tutarının tespitinde nazara alınmaz. Bunların dışında her ne ad altında ödeme yapılırsa yapılsın tüm ödemeler prime tabi tutulur.' hükmü yer almaktadır.

506 sayılı Kanun'un 77 nci madde 1 inci fıkrasında prim hesabı da göz önünde tutulacak kazançlar belirtilmiş, 2 nci fıkrasında ise bunun istisnaları gösterilmiştir. Fıkrada ifade edildiği biçimde sosyal amaçlı olarak veya işverenin yasa ve sözleşme dışında sigortalısına yaptığı yardım ve ödemeler prim hesabında nazara alınmazlar ve prime tabi tutulmazlar. Bu ödeme veya yardımlar ücret ve benzeri ödemelerden tamamen farklı nedenlere dayanırlar. İşin karşılığı olmaktan ziyade insani değer yargıları sonucu verilirler. Yasa bunları sayarak belirtmiştir. Bu yardımlar ölüm, doğum ve evlenme yardımları, yolluklar, kıdem, ihbar ve kasa tazminatları, ayni yardımlar, yemek, çocuk ve aile zamlarıdır.

Burada aynı yardımlar özellik gösterir. Ayni yardımdan amaç, sosyal veya kişisel bir ihtiyacın karşılanması yolunda yapılan bir yardımdır. Yardımın ayni veya para olarak yapılmasının önemi bulunmamaktadır. Örneğin; işverenin sigortalılarına dağıttığı elbise, ayakkabı, sigortalı çocukları için, kitap, kırtasiye gibi yardımlar, doğrudan aynı nitelik taşımasına karşın bu yardımlar yemek bedeli, taşıt gideri, yakacak bedeli, dikiş ücreti mesken veya sağlık yardımı, öğrenim yardımı türünden nakitte olabilir. Bu tür somut biçimde belli edilmiş bir ihtiyaca yönelik yardımlar ayni yardım olarak kabul edilir ve prim hesabında dikkate alınmazlar.

Somut olayda, Toplu İş Sözleşmesinde düzenlenen yazlık elbise, kışlık elbise, kaban yardımı kapsamında yapılan ödemeler aynı yardım niteliğinde düzenlenmiştir. Bu yardımların nakdi olarak ödenmesi Toplu İş Sözleşmesindeki bu niteliğini değiştirmez. Dolayısıyla yazlık elbise, kışlık elbise, kaban yardımı ödemeleri ayni yardım niteliğindedir ve prime esas asgari kazanca dahil edilemez.

Ayrıca, aile, çocuk, yakacak yardımları ile bayram izinleri için ‘Sosyal Yardım Paketi’ adı altında yapılan ödemeler bakımından ise Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığınca miktarları yıllar itibariyle belirlenen çocuk ve aile zamlarını dikkate alarak bir aile için mutad olan ödeme miktarları belirlenmeli ve ödeme kalemleri tespit edilmeli, evli veya çocuklu olup olmadığına bakılmaksızın tüm işçilere aynı ödemenin yapıldığı anlaşıldığından belirlenen bu ödeme miktarına göre fiili durum bakımından hangi işçiye ne kadar yardım ödemesi yapılması gerektiği belirlenmeli, fiili duruma uygun olmayan ödemenin ve bayram izni için yapılan ödemenin prime esas kazanca dahil edilmesi ve yakacak yardımlarının ayni yardım niteliğinde olduğu dikkate alınarak prime esas kazanca dahil edilmemesi gerektiği dikkate alınmalı ve sonucuna göre bir karar verilmelidir. Bu konuda denetime elverişli ve ayrıntılı şekilde düzenlenmiş yeni bir bilirkişi raporu alınmalıdır.

Mahkemece, bu maddi ve hukuki olgular göz önünde tutulmaksızın yazılı şekilde hüküm kurulması usul ve yasaya aykırı olup bozma nedenidir."

D. Mahkemece İkinci Bozmaya Uyularak Verilen Karar

Mahkeme tarafından 26.11.2019 tarihli ve 2019/31 Esas, 2019/443 Karar sayılı kararıyla; çalışanlara yapılan sosyal yardım paketi adı altındaki ödemelerin miktar olarak kalem kalem yani çocuk ve aile yardımı vs olarak belirtilmediği, evli, bekar veya evli çocuklu gibi bir ayrım yapılmaksızın tüm çalışanlara ödendiği, ödeme kaynağını TİS hükümlerinin oluşturduğu ve toplu iş sözleşmesinde, çalışanların aile, çocuk, giysi, yakacak, bayram izni gibi sosyal harcamaları için sosyal yardım paketi ödemesinin kararlaştırıldığı, dolayısıyla bu ödemelerin bir çalışma karşılığı olmadan, çalışmadan ari çalışanlara ve ailesine yardım niteliğinde olduğu, ücret niteliğinin bulunmadığı, sırf sosyal ve insani amaçlarla yapıldığı, 506 sayılı Kanun'un 77' nci maddesinde belirtilen istisnalar kapsamında kaldığı, dolayısıyla bu ödemelerin prim esas kazanca dahil edilmemesi gerektiği gerekçesiyle davanın kabulüne ,davacı ... tarafından 01.01.2004 - 30.09.2008 tarihleri arası dönemde sigortalılara verilen sosyal yardım paketlerinen ve giyecek yardımlarından kesilen toplam 2.111.385,97 TL nin kuruma yatırıldığı tarihi takip eden ay başlarından itibaren işleyecek yasal faizleri ile birlikte davalı kurumdan alınarak davacı ... Başkanlığına ödenmesine karar verilmiştir.

E. Üçüncü Bozma Kararı

1. Mahkemenin 26.11.2019 tarihli ve 2019/31 Esas, 2019/443 Karar sayılı kararına karşı süresi içinde davalı Kurum vekili temyiz isteminde bulunmuştur.

2. Dairemizce 19.01.2021 tarihli ve 2020/5701 Esas, 2021/397 Karar sayılı ilamla aşağıdaki gerekçeyle Mahkeme kararı bozulmuştur:

"...Sigortalıya çocuk zammı adı altında yapılan ödemelerden iki çocuğa kadar (iki çocuk dahil) çocuk başına her yıl 16 yaşından büyükler için belirlenen aylık asgari ücretin %2’si oranındaki tutarı aylık sigorta primine esas kazançların hesaplanmasında dikkate alınmayacak, aşan kısmı prime tabi tutulacaktır. Aynı şekilde, sigortalılara aile zammı adı altında yapılacak ödemelerin 16 yaşından büyükler için her yıl belirlenen aylık asgari ücretin %10’u oranındaki tutarı aylık sigorta primine esas kazançların hesaplanmasında dikkate alınmayacak, aşan kısmı prime tabi tutulacaktır. Sigorta Primine Tabi Tutulmayacak Çocuk Zammı Tutarı 01.07.2008 - 31.12.2008 12,77 TL, 01.01.2008 - 30.06.2008 12,16 TL, 01.07.2007 - 31.12.2007 11,70 TL, 01.01.2007 - 30.06.2007 11,25 TL, 01.01.2006 - 31.12.2006 10,62 TL, 01.01.2005 - 31.12.2005 9,77 TL, 01.07.2004 - 31.12.2004 8.883.000 TL, 01.01.2004 - 30.06.2004 8.460.000 TL, Sigorta Primine Tabi Tutulmayacak Aile Zammı Tutarı 01.07.2008 - 31.12.2008 63,87 TL, 01.01.2008 - 30.06.2008 60,80 TL, 01.07.2007 - 31.12.2007 58,50 TL, 01.01.2007 - 30.06.2007 56,25 TL, 01.01.2006 - 31.12.2006 53,10 TL, 01.01.2005 - 31.12.2005 48,87 TL, 01.07.2004 - 31.12.2004 44.415.000 TL, 01.01.2004 - 30.06.2004 42.300.000 TL istisna tutarları belirlenmiştir.

506 sayılı Kanun'un 77 nci madde 1 inci fıkrasında prim hesabı da göz önünde tutulacak kazançlar belirtilmiş, 2 nci fıkrasında ise bunun istisnaları gösterilmiştir. Fıkrada ifade edildiği biçimde sosyal amaçlı olarak veya işverenin yasa ve sözleşme dışında sigortalısına yaptığı yardım ve ödemeler prim hesabında nazara alınmazlar ve prime tabi tutulmazlar. Bu ödeme veya yardımlar ücret ve benzeri ödemelerden tamamen farklı nedenlere dayanırlar. İşin karşılığı olmaktan ziyade insani değer yargıları sonucu verilirler. Yasa bunları sayarak belirtmiştir. Bu yardımlar ölüm, doğum ve evlenme yardımları, yolluklar, kıdem, ihbar ve kasa tazminatları, ayni yardımlar, yemek, çocuk ve aile zamlarıdır.

Burada ayni yardımlar özellik gösterir. Ayni yardımdan amaç, sosyal veya kişisel bir ihtiyacın karşılanması yolunda yapılan bir yardımdır. Yardımın ayni veya para olarak yapılmasının önemi bulunmamaktadır. Örneğin; işverenin sigortalılarına dağıttığı elbise, ayakkabı, sigortalı çocukları için, kitap, kırtasiye gibi yardımlar, doğrudan aynı nitelik taşımasına karşın bu yardımlar yemek bedeli, taşıt gideri, yakacak bedeli, dikiş ücreti mesken veya sağlık yardımı, öğrenim yardımı türünden nakitte olabilir. Bu tür somut biçimde belli edilmiş bir ihtiyaca yönelik yardımlar ayni yardım olarak kabul edilir ve prim hesabında dikkate alınmazlar.

Toplu İş Sözleşmesinde düzenlenen yazlık elbise, kışlık elbise, kaban yardımı kapsamında yapılan ödemeler aynı yardım niteliğinde düzenlenmiştir. Bu yardımların nakdi olarak ödenmesi Toplu İş Sözleşmesindeki bu niteliğini değiştirmez. Dolayısıyla yazlık elbise, kışlık elbise, kaban yardımı ödemeleri ayni yardım niteliğindedir ve prime esas asgari kazanca dahil edilemez.

Yargıtay 21. Hukuk Dairesinin 04.10.2018 tarihli ve 2017/5876 Esas, 2018/7034 Karar sayılı ilamı Dairemizi ve bozmaya uyan Mahkemeyi bağlayıcı olacağı dikkate alındığında Mahkemece, TİS'in 53 üncü maddesi kapsamında yapılan giyim yardımı yönünden verilen karar isabetli ise de, 'sosyal yardım paketi' adı altında yapılan ödemeler yönünden verilen hüküm eksik inceleme ve araştırmaya dayalıdır. Bu bağlamda, aile, çocuk, yakacak yardımları ile bayram izinleri için 'Sosyal Yardım Paketi' adı altında yapılan ödemeler bakımından, öncelikle davacı ... ve sözleşme yapılan sendikadan aile, çocuk, yakacak yardımı ve bayram izinleri adı altında her biri için ayrı ayrı ne kadar ödeme yapıldığının sorulmasına, belediye ve sendika tarafından ödemeler ayrıştırılamaz ise, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığınca yıllar itibariyle belirlenen çocuk ve aile zamları yönünden belirlenen istisna miktarları dikkate alarak bir aile için mutad olan ödeme miktarları belirlenmeli ve ödeme kalemleri tespit edilmeli, evli veya çocuklu olup olmadığına bakılmaksızın tüm işçilere aynı ödemenin yapıldığı anlaşıldığından belirlenen bu ödeme miktarına göre fiili durum bakımından hangi işçiye ne kadar yardım ödemesi yapılması gerektiği belirlenmeli, fiili duruma uygun olmayan ödemenin ve bayram izni için yapılan ödemenin prime esas kazanca dahil edilmesi ve yakacak yardımlarının ayni yardım niteliğinde olduğu dikkate alınarak prime esas kazanca dahil edilmemesi gerektiği dikkate alınmalı ve sonucuna göre bir karar verilmelidir. Bu konuda denetime elverişli ve ayrıntılı şekilde düzenlenmiş yeni bir bilirkişi kurulundan raporu alınmalıdır.

Mahkemece, bu maddi ve hukuki olgular göz önünde tutulmaksızın yazılı şekilde hüküm kurulması usul ve yasaya aykırı olup bozma nedenidir."

F. Mahkemece Üçüncü Bozmaya Uyularak Verilen Karar

Mahkemenin yukarıda tarih ve sayısı belirtilen kararı ile davacı ... tarafından 01.01.2004 - 30.09.2008 tarihleri arasında sosyal yardım paketi ve giyecek yardımları üzerinde davalı kuruma ödenmiş olan sigorta primlerine ilişkin alacağın her aya ilişkin primin kuruma yatırıldığı tarihi takip eden ay başından iadesinin yapıldığı ayın başına kadar geçen sürede işleyen yasal faizi ile birlikte tahsili amacıyla işbu davanın açıldığı, bilirkişi kurulu tarafından dosyaya sunulan 31.03.2022 tarihli bilirkişi raporuna göre uyuşmazlık konusu dönemde davacı belediyeye ait iş yerlerinde çalışan işçilere ödenen sosyal yardım ve yiyecek yardımı ödemelerinden sigorta pirimi iş veren hissesine ilişkin 1.921.553,55 TL ve işsizlik sigortası primi iş veren hissesine ilişkin 189.832,42 TL olmak üzere toplam 2.111.385,97 TL Mersis kesinti yapıldığı tespitinin ifade edildiği, alınan bilirkişi raporunun dosya kapsamına uygun ve somut uyuşmazlığı çözmeye elverişli olduğu gerekçesiyle davanın kabulüne davacı ... tarafından 01.01.2004-30.09.2008 tarihleri arası dönemde sigortalılara verilen Sosyal Yardım paketlerinden ve yiyecek yardımlarından kesilen toplam 2.111.385,97 TL' nin kuruma yatırıldığı ayın takip eden ay başlarından iadenin yapıldığı ayın başına kadar geçen süreye ilişkin işleyecek yasal faizleri ile birlikte davalı Kurumdan alınarak davacı ... Başkanlığına ödenmesine karar verilmiştir.

VI.TEMYİZ

A. Temyiz Yoluna Başvuranlar

Mahkemenin yukarıda belirtilen kararına karşı süresi içinde davalı Kurum vekili temyiz isteminde bulunmuştur.

B. Temyiz Sebepleri

Davalı Kurum vekili temyiz dilekçesinde özetle; "sosyal yardım paket" olarak belirtilen yardımlara dair tutarların varlığı araştırıldıktan sonra, dava konusu dönem içerisinde, ödenen sigorta primi ve işsizlik sigortası prim tutarları, ait oldukları dönemler ve ödeme tarihleri üzerinden, konusunda uzman bilirkişi marifetiyle, çalışan her bir sigortalı bazında dava konusu dönem içinde ödenen yardım tutarları tespit edilmeli ve iadesi gereken tutar kurum verileri ile doğrulandıktan sonra usulünce belirlenmeli; Yargıtay bozma ilamında da belirtildiği üzere, Davacı ... tarafından, bünyesinde çalışan her bir işçinin dava konusu dönemlerdeki medeni hali ile çocuk sayılarını ve bayram izni için yapılan yardım ödemelerini ayrı ayrı belirtmesi gerektiği; bayram izni ödemelerinin prime esas kazanca dahil edilmesi gerektiği; ayrıca belediye tarafından her bir çalışanı için yapmış olduğu prim ödemelerinin kurum kayıtları ile de doğrulanması gerektiği; davacı ... tarafından çalıştırıldığı belirtilen sigortalılarına ilgili yardımın yapılıp yapılmadığının, yapılmış ise miktarının ve Kurumumuzca bu miktarın prime tabi tutulup tutulmadığının yöntemince belirlenmesi ve alacağın yazılı belgelerle ispatı gerektiği; bilirkişi raporunun yetersiz olduğu iddiasıyla temyiz istemin bulunmuştur.

C.Gerekçe

1.Uyuşmazlık ve Hukuki Nitelendirme

Dava, prim istirdadına ilişkindir.

2.İlgili Hukuk

506 sayılı Sosyal Sigortalar Kanunu'nun mülga 77 nci maddesinin ilgili 1 ve 2 inci fıkraları şöyledir:

"Madde 77 – (17.07.1964 tarihli ve 506 sayılı Kanunun hükmüdür.)

Sigortalılarla işverenlerin bir ay için ödiyecekleri primlerin hesabında:

a) Sigortalıların o ay için hakettikleri ücretlerin,

b) Prim, ikramiye ve bu nitelikteki her çeşit istihkaktan sigortalılara o ay içinde ödenenlerin,

c) İdare veya kaza mercilerince verilen karar gereğince (a) ve (b) fıkralarında yazılı kazançlar niteliğinde olmak üzere sigortalılara o ay içinde yapılan ödemelerin,

Brüt toplamı esas alınır.

(Değişik ikinci fıkra:29.7.2003 – 4958/36 md.) Şu kadar ki, ölüm, doğum ve evlenme yardımları, yolluklar, kıdem, ihbar ve kasa tazminatları, aynî yardımlar ile Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığınca miktarları yıllar itibariyle belirlenecek yemek, çocuk ve aile zamları, sigorta primlerinin hesabına esas tutulacak kazançların aylık tutarının tespitinde nazara alınmaz. Bunların dışında her ne ad altında ödeme yapılırsa yapılsın tüm ödemeler prime tabi tutulur..."

3. Değerlendirme

1. Yargılama sırasında, mahkemenin veya tarafların yaptığı usule ilişkin bir işlemle taraflarından biri lehine doğmuş ve kendisine uyulması zorunlu olan hakka, usule ilişkin kazanılmış hak denir. Mahkemenin, Yargıtay'ın bozma kararına uyması ile, o kararda gösterilen şekilde inceleme ve araştırma yaparak yine o kararda belirtilen hukuki esaslar gereğince karar verme zorunluluğu doğar.

2. Gerek Yargıtay (kapatılan) 21. Hukuk Dairesi gerekse Dairemizin bozma kararlarında netice itibariyle "...aile, çocuk, yakacak yardımları ile bayram izinleri için 'Sosyal Yardım Paketi' adı altında yapılan ödemeler bakımından, öncelikle davacı ... ve sözleşme yapılan sendikadan aile, çocuk, yakacak yardımı ve bayram izinleri adı altında her biri için ayrı ayrı ne kadar ödeme yapıldığının sorulmasına, belediye ve sendika tarafından ödemeler ayrıştırılamaz ise, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığınca yıllar itibariyle belirlenen çocuk ve aile zamları yönünden belirlenen istisna miktarları dikkate alarak bir aile için mutad olan ödeme miktarları belirlenmesi ve ödeme kalemleri tespit edilmesi, evli veya çocuklu olup olmadığına bakılmaksızın tüm işçilere aynı ödemenin yapıldığı anlaşıldığından belirlenen bu ödeme miktarına göre fiili durum bakımından hangi işçiye ne kadar yardım ödemesi yapılması gerektiği belirlenmesi, fiili duruma uygun olmayan ödemenin ve bayram izni için yapılan ödemenin prime esas kazanca dahil edilmesi ve yakacak yardımlarının ayni yardım niteliğinde olduğu dikkate alınarak prime esas kazanca dahil edilmemesi gerektiği dikkate alınması ve sonucuna göre bir karar verilmesi..." gereğine işaretle Mahkeme kararları bozulmuştur. Mahkemece, söz konusu bozma ilamlarına uyulduğu halde dosyanın bilirkişiye tevdii ile yetilmiş, bilirkişi tarafından "davacı belediyenin her bir çalışanının medeni hali ile çocuk sayılarının ve bayram izni için yapılan yardım ödemelerinin belirtilmediği" yönündeki görüşü üzerine davanın kabulüne karar verilmiştir. Bu haliyle bozma ilamlarının gereğinin yerine getirilmediği açıktır. Dolayısıyla oluşan usuli kazanılmış hak nazara alınarak, ispat külfeti kendisinde bulunan davacı tarafa, bozma kararlarında işaret edilen verileri ibraz için yöntemince süre verilerek, önceki bozma ilamları doğrultusunda denetime elverişli ve ayrıntılı şekilde düzenlenmiş yeni bir bilirkişi kurul raporu alınmalıdır.

3. Açıklanan maddi ve hukuki ilke ve olgular göz önünde tutulmaksızın yazılı şekilde hüküm kurulmuş olması, usul ve yasaya aykırı olup, bozma nedenidir.

VII. KARAR

Açıklanan sebeplerle;

Temyiz olunan, Mahkeme kararının BOZULMASINA,

Dosyanın kararı veren Mahkemeye gönderilmesine,

04.12.2023 tarihinde oy birliğiyle karar verildi.