Plan Marshalla

Plan Marshalla (nazwa użyta przy wprowadzaniu w życie, oficjalna nazwa ang. European Recovery Program, tłum. Program Odbudowy Europy) – plan Stanów Zjednoczonych mający służyć odbudowie gospodarek krajów Europy Zachodniej po II wojnie światowej, obejmujący pomoc w postaci surowców mineralnych, produktów żywnościowych, kredytów i dóbr inwestycyjnych.
Nazwa tej inicjatywy pochodzi od nazwiska sekretarza stanu Stanów Zjednoczonych gen. George’a Marshalla, który przemawiając 5 czerwca 1947 na Uniwersytecie Harvarda, przedstawił deklarację pomocy gospodarczej dla krajów Europy, określając jej charakter i warunki otrzymania.
Plan odbudowy został opracowany na spotkaniu państw europejskich latem 1947. Oferował taką samą pomoc ZSRR i jego satelitom, ale został odrzucony przez Stalina, a na jego polecenie także przez rządy Polski i Czechosłowacji, które zostały zaproszone do udziału w planie i wyraziły wstępną akceptację przystąpienia do niego. Plan został uchwalony przez Kongres Stanów Zjednoczonych 3 kwietnia 1948 i wszedł w życie tego samego dnia po podpisaniu przez prezydenta Harry’ego Trumana. Program pomocy był realizowany przez 4 lata, od kwietnia 1948 do czerwca 1952. W tym czasie przekazano około 13 mld dolarów (ok. 117 mld – 123 mld dolarów w 2022) w postaci pomocy technicznej i ekonomicznej, aby wesprzeć odbudowę gospodarek krajów europejskich, które dołączyły do Organizacji Europejskiej Współpracy Gospodarczej (OEEC).
Bezpośredni wpływ planu na tempo wzrostu gospodarczego gospodarek Europy Zachodniej, m.in. poprzez odbudowę zasobów kapitałowych czy projekty inwestycyjne, oceniany jest jako niewielki, natomiast podkreśla się efekty pośrednie poprzez wzrost wydajności pracy czy odbudowanie zaufania inwestorów dzięki ustabilizowaniu finansów publicznych i zwrotowi ku gospodarce rynkowej. Przez kolejne dwie dekady wiele regionów Europy Zachodniej doświadczało niespotykanego wcześniej wzrostu i dobrej koniunktury.
Plan Marshalla był jednym z pierwszych impulsów do integracji europejskiej.

context: 12 lipca zwołano większe spotkanie w Paryżu. Zaproszono wszystkie państwa europejskie poza Hiszpanią (w czasie II wojny światowej sympatyzowali z państwami Osi) i małymi krajami: Andorą, San Marino, Monako i Liechtensteinem. Związek Radziecki został zaproszony z założeniem, że najprawdopodobniej odmówi. Zwrócono się również do krajów przyszłego bloku wschodniego. Czechosłowacja i Polska zgodziły się wziąć udział. Jednym z najwyraźniejszych znaków radzieckiej kontroli nad regionem było wezwanie czechosłowackiego ministra spraw zagranicznych, Jana Masaryka, do Moskwy i skrytykowanie przez Stalina za myślenie o przyłączeniu się do planu Marshalla. Polski premier Józef Cyrankiewicz, który pierwotnie zgodził się przystąpić do amerykańskiego programu, zmienił zdanie w 1948 pod naciskiem Stalina – za co został przez niego nagrodzony obietnicą otrzymania: pięcioletniego porozumienia handlowego w wysokości miliarda dolarów (ok. 9,34 mld USD w 2022), plus kredytu w wysokości 450 milionów dolarów (ok. 4,2 mld USD w 2022), a także natychmiastowej dostawy 200 000 ton ziarna. Rosjanie obiecali także dostawę ciężkiej maszynerii, w tym sprzęt elektryczny, montownie chemiczne i samochodowe, a także dużą hutę stali. Uczestnicy planu Marshalla nie byli zaskoczeni, gdy powstrzymano delegacje Polski i Czechosłowacji od udziału w paryskim spotkaniu. Inne wschodnioeuropejskie kraje niezwłocznie odrzuciły propozycję. Również Finlandia odmówiła, aby uniknąć antagonizacji stosunków z Sowietami. Radziecką alternatywą dla planu Marshalla, którego celem było zaangażowanie państw zależnych od Związku Radzieckiego do handlu z Europą Zachodnią, stał się plan Mołotowa, a później Rada Wzajemnej Pomocy Gospodarczej. W przemówieniu przed Organizacją Narodów Zjednoczonych z 1947 radziecki wiceminister spraw zagranicznych Andriej Wyszynski powiedział, że plan Marshalla złamał zasady Narodów Zjednoczonych. Oskarżył Stany Zjednoczone o usiłowanie narzucenia swojej woli na inne niepodległe państwa, jednocześnie używając zasobów gospodarczych rozprowadzanych jako pomoc dla narodów będących w potrzebie, jako narzędzie politycznego nacisku.
qas: question: Z jakiego powodu Stalin negatywnie odnosił się do Masaryka?
answers: text: myślenie o przyłączeniu się do planu Marshalla
answer_end: 651
generative_answer: myślał o przyłączeniu się do plany Marshalla

question: Kim był Jan Masaryk?
answers: text: czechosłowackiego ministra spraw zagranicznych
answer_end: 545
generative_answer: czechosłowackim ministrem spraw zagranicznych

question: W którym roku Cyrankiewicz odstąpił od wstępnych postanowień przystąpienia do amerykańskiego planu?
answers: text: 1948
answer_end: 777
generative_answer: 1948

question: Kto przekonał Cyrankiewicza do porzucenia wstępnych założeń w przystąpieniu do planu amerykańskiego?
answers: text: Stalina
answer_end: 799
generative_answer: Stalin

question: Jakie zasady zostały pogwałcone w związku z planem Marshalla?
plausible_answers: text: Narodów Zjednoczonych
answer_end: 1899
generative_answer: Narodów Zjednoczonych