Wojna trzynastoletnia

Wojna trzynastoletnia – stoczona w latach 1454–1466 wojna między państwem zakonu krzyżackiego a Koroną Królestwa Polskiego, rozpoczęta na skutek poparcia przez Polskę powstania Związku Pruskiego przeciwko zakonowi krzyżackiemu, zakończona zwycięstwem Królestwa Polskiego i II pokojem toruńskim.
Rozpoczęte 4 lutego 1454 roku powstanie Związku Pruskiego, organizacji grupującej średnią szlachtę i mieszczan, kierowanej przez patrycjat Gdańska, Torunia, Elbląga i Chełmna przeciwko kierowanemu przez wielkiego mistrza Ludwiga von Erlichshausen zakonowi krzyżackiemu zostało 21 kwietnia 1454 roku poparte przez Królestwo Polskie, którego królem był Kazimierz IV Jagiellończyk. Związkowcy zdobyli wszystkie miasta i zamki krzyżackie, poza stolicą Malborkiem oraz Chojnicami. Klęska wyprawy polskiego pospolitego ruszenia, w starciu ze złożoną z czeskich i niemieckich najemników armią Zakonu w bitwie pod Chojnicami 18 września 1454 roku rozpoczęła krzyżacką kontrofensywę, w wyniku której Zakon odbił większość miast i twierdz, wraz ze zdobytym ostatecznie 14 lipca 1455 roku Królewcem. Brak pieniędzy na dalsze finansowanie wojsk najemnych zatrzymał postępy kontrofensywy Zakonu, a niespłacenie wierzytelności wobec krzyżackich wojsk zakończyło się sprzedażą 8 czerwca 1457 roku twierdzy w Malborku królowi polskiemu przez stanowiących jego załogę czeskich najemników. Potrzebne środki Kazimierz IV zgromadził, zwiększając przywileje polskiej szlachty w zamian za uchwalenie wysokich podatków oraz nadając 15 maja 1457 r. Gdańskowi tzw. Wielki Przywilej w zamian za wysoką pożyczkę. Zakon w lipcu 1457 r. przeniósł swą stolicę do Królewca i wykorzystując niezadowolenie ludności wyczerpanej wojną i zniechęconej podniesieniem podatków, opanował w latach 1457–1461 szereg twierdz nad dolną Wisłą i Łyną, wraz z miastem Malborkiem i Chełmnem, paraliżując wiślany handel miast pomorskich.
W odpowiedzi strona polska i związkowa od października 1459 r. zorganizowały system zbrojnych konwojów na Wiśle, wystawiły flotę kaperską blokującą krzyżackie wybrzeże morskie i zrezygnowały z wypraw pospolitego ruszenia, przeznaczając wszystkie środki finansowe na wynajęcie najemników. Dowodzenie przejął murgrabia krakowski Piotr Dunin, który na czele nielicznych, ale dobrze wyszkolonych wojsk rozpoczął w październiku 1461 r. ofensywę, dążąc do odcięcia zachodniego Pomorza od Prus, a 17 września 1462 r. odniósł przełomowe zwycięstwo nad wojskami krzyżackimi w bitwie pod Świecinem. W zwycięskiej dla związkowców bitwie morskiej na Zalewie Wiślanym (Zatoce Świeżej) 15 września 1463 r. krzyżacka flota została zniszczona przez floty Gdańska i Elbląga, co uniemożliwiło wielkiemu mistrzowi dostarczenie pomocy dla obleganych krzyżackich twierdz nad Wisłą. Po upadku Gniewa, Nowego i Starogardu oraz kapitulacji 28 września 1466 r. Chojnic, ostatniej krzyżackiej twierdzy na Pomorzu, zrujnowany finansowo zakon krzyżacki zgodził się przyjąć warunki pokojowe. Na mocy podpisanego 31 grudnia 1466 r. II pokoju toruńskiego Zakon musiał zrzec się połowy ziem pruskich (Pomorza Gdańskiego, ziemi chełmińskiej, ziemi michałowskiej i Warmii), a z pozostałych ziem złożyć hołd lenny Królestwu Polskiemu.
Wojna trzynastoletnia przyspieszyła proces rozkładu zakonu krzyżackiego, pozwoliła polskiej szlachcie uzyskać daleko idące przywileje i decydującą rolę w Królestwie Polskim kosztem osłabienia mieszczaństwa oraz doprowadziła do emancypacji Gdańska i stworzyła podstawy szybkiego rozwoju tego miasta.

context: Upadek Królewca trwale zmienił sytuację strategiczną walczących stron: Zakonowi Krzyżackiemu udało się odzyskać port nad Bałtykiem i tym samym możliwość morskiej komunikacji z Inflantami i zachodnią Europą oraz ostatecznie opanować ujście Pregoły – jednej z dwóch wielkich rzek państwa pruskiego. Stawiało to w bardzo ciężkiej sytuacji pozostające wciąż w rękach związkowych twierdze nad Pregołą i jej głównym dopływem – Łyną oraz spowodowało spadek znaczenia i prestiżu Związku Pruskiego we wschodniej części państwa zakonu krzyżackiego. Dodatkowo flota królewiecka przeszła na stronę Krzyżaków, zmuszając Gdańsk i Elbląg do wydzielenia części statków z Wisły i Nogatu do działań na Zatoce Świeżej i Zalewie Wiślanym. Ponadto w 1455 r. rada miasta Gdańska zmuszona została do podjęcia działań zbrojnych na Morzu Bałtyckim, aby sparaliżować krzyżacki handel, a także dowóz żywności i uzbrojenia dla Zakonu.
qas: question: Nad jakim morzem leżał port, który przypadł Zakonowi?
answers: text: Bałtykiem
answer_end: 130
generative_answer: nad Bałtykiem

question: Jaką nazwę nosi kluczowy dopływ Pregoły?
answers: text: Łyną
answer_end: 425
generative_answer: Łyna

question: Jak na Związku Pruskim odbiło się odzyskanie portu przez Zakon?
answers: text: spowodowało spadek znaczenia i prestiżu
answer_end: 470
generative_answer: spowodowało spadek jego znaczenia i prestiżu

question: Po której stronie opowiedziała się flota królewicka?
answers: text: Krzyżaków
answer_end: 595
generative_answer: Krzyżaków

question: Kiedy rada Gdańska została przymuszona do przeprowadzenia interwencji zbrojnej na Bałtyku?
answers: text: 1455
answer_end: 733
generative_answer: 1455

context: Za udzieleniem Związkowi Pruskiemu poparcia opowiedzieli się kanclerz Królestwa Polskiego Jan z Koniecpola i podskarbi Hińcza z Rogowa, a także prymas Władysław z Oporowa oraz wojewodowie ziem graniczących z Państwem Zakonu Krzyżackiego Łukasz Górka i Mikołaj z Szeleja, jednakże przeciwny był kardynał Zbigniew Oleśnicki. Zanim król zdecydował się na ostateczną decyzję, 4 lutego 1454 roku w Prusach wybuchło antykrzyżackie powstanie. W Chełmży uwięziono kilku krzyżackich dostojników którzy zmierzali na naradę z przedstawicielami Związku Pruskiego, a 4 lutego 1454 r. rozpoczął się atak na zamek krzyżacki w Toruniu. Zablokowany przez mieszczan i ostrzeliwany z artylerii garnizon twierdzy skapitulował 7 lutego 1454 r. Tego samego dnia rada miasta Gdańska oficjalnie poinformowała miejscowego komtura o wypowiedzeniu posłuszeństwa Zakonowi po tym, jak 5 lutego 1454 r. Gdańszczanie zajęli Wielki Młyn i przygotowali artylerię oraz sprzęt szturmowy do ataku na krzyżacką twierdzę. Do Krakowa przybył wielki podskarbi Zakonu wyposażony w kwotę 50 tysięcy czerwonych złotych z zamiarem przekupienia wybranych członków rady koronnej i skłonienia ich do odrzucenia propozycji Związku Pruskiego. Ostatecznie dostrzegając niewielkie szanse powodzenia tej misji podskarbi wyjechał do Saksonii, przeznaczając środki, którymi dysponował, na werbunek najemników.
qas: question: Jakie osoby były przychylne pomysłowi poparcia Związku Pruskiego?
answers: text: kanclerz Królestwa Polskiego Jan z Koniecpola i podskarbi Hińcza z Rogowa, a także prymas Władysław z Oporowa oraz wojewodowie ziem graniczących z Państwem Zakonu Krzyżackiego Łukasz Górka i Mikołaj z Szeleja
answer_end: 269
generative_answer: kanclerz Królestwa Polskiego Jan z Koniecpola i podskarbi Hińcza z Rogowa, a także prymas Władysław z Oporowa oraz wojewodowie ziem graniczących z Państwem Zakonu Krzyżackiego Łukasz Górka i Mikołaj z Szeleja

question: Co robili krzyżacy, którzy zostali pojmani w Chełmży?
answers: text: zmierzali na naradę z przedstawicielami Związku Pruskiego
answer_end: 550
generative_answer: zmierzali na naradę z przedstawicielami Związku Pruskiego

question: Gdzie znajdował się zamek, który został zburzony 7 lutego 1454 roku?
plausible_answers: text: w Toruniu
answer_end: 618
generative_answer: w Toruniu

question: Jaki budynek został zajęty przez mieszkańców Gdańska na początku lutego 1454 roku?
answers: text: Wielki Młyn
answer_end: 904
generative_answer: Wielki Młyn

question: Co chciał zrobić wielki podskarbi Zakonu Krzyżackiego podczas swojej wizyty w mieście Kraków?
answers: text: przekupienia wybranych członków rady koronnej i skłonienia ich do odrzucenia propozycji Związku Pruskiego
answer_end: 1192
generative_answer: przekupić wybranych członków rady koronnej i skłonić ich do odrzucenia propozycji Związku Pruskiego