Historia Nauru

Historia Nauru obejmuje dzieje wyspy o tej nazwie, przy czym w sposób udokumentowany obejmuje okres od 1798 roku do czasów współczesnych.
O historii przedkolonialnej Nauru wiadomo niewiele z powodu braku jakichkolwiek źródeł pisanych (przed przyjazdem misjonarzy na wyspie nie używano pisma). W czasach, gdy wyspa była kolonią, odkryto bogate złoża fosforytów, które następnie eksploatowano.
Pierwszym Europejczykiem, który dopłynął do wyspy, był brytyjski kapitan John Fearn, który odkrył ją 8 listopada 1798 roku. Następnie była ona terytorium zależnym innych państw: od 1888 roku Cesarstwa Niemieckiego, od 1914 Australii, w latach 1942–1945 Japonii, a następnie znowu Australii. W 1968 roku wyspa ogłosiła niepodległość, w 1999 roku stała się pełnoprawnym członkiem Organizacji Narodów Zjednoczonych.
Począwszy od 1906 roku eksploatuje i eksportuje się (z przerwami) największe bogactwo naturalne Nauru – fosforyty. Stały się one głównym źródłem dochodów dla mieszkańców, przez kilka lat przyczyniając się do uzyskania drugiego, po Arabii Saudyjskiej najwyższego PKB per capita. Jednak stopniowe wyczerpywanie się złóż i nieprzemyślana polityka gospodarcza kraju doprowadziły do kryzysu ekonomicznego panującego od początku lat 90. XX wieku i niestabilności rządów. Starając się poszerzyć źródła dochodów wyspy, Republika Nauru stała się rajem podatkowym. Została wprowadzona również sprzedaż nauruańskich paszportów. W 2004 roku, wraz z pojawieniem się nowego rządu, zaczęto wdrażać reformy mające na celu wydobyć kraj z kryzysu gospodarczego.

context: Od czasu ogłoszenia niepodległości znacznie wzrósł PKB per capita Nauru, osiągając poziom 50 tysięcy dolarów amerykańskich. Nauru stało się drugim, zaraz po Arabii Saudyjskiej, najbogatszym krajem na świecie. Związane to było z kilkoma czynnikami – w 1966 roku wstrzymano produkcję fosforytów na wyspie Makatea, zaś w 1979 roku na wyspie Banaba wyczerpał się ów surowiec, powodując, że Nauru stało się jedynym eksporterem fosforytów na terenie Oceanu Spokojnego. Nastąpił gwałtowny wzrost cen surowca, które swoje apogeum osiągnęły w 1975 roku (tona fosforytów kosztowała wówczas 68 dolarów amerykańskich).
qas: question: Kiedy projekt krajowy brutto na mieszkańca w Nauru zaczął się znacznie zwiększać?
answers: text: Od czasu ogłoszenia niepodległości
answer_end: 34
generative_answer: Od czasu ogłoszenia niepodległości

question: Ile wyniósł projekt krajowy brutto na mieszkańca Nauru po uzyskaniu przez państwo niepodległości?
answers: text: 50 tysięcy dolarów amerykańskich
answer_end: 122
generative_answer: 50 tysięcy dolarów amerykańskich

question: Jakie państwo uznawane jest za najbogatsze na arenie międzynarodowej?
answers: text: Arabii Saudyjskiej
answer_end: 175
generative_answer: Arabia Saudyjska

question: Kiedy zaniechano wytwarzania fosforytów na Makatea?
answers: text: w 1966
answer_end: 255
generative_answer: w 1966

question: W którym roku fosforyt stał się najbardziej pożądanym materiałem?
plausible_answers: text: w 1975
answer_end: 538
generative_answer: w 1975

context: Pierwszą misją religijną na wyspie była „Mission Liebenzeller”. Jej misjonarze byli protestantami. Pierwszym misjonarzem był obywatel Wysp Gilberta, o imieniu Tabuia, który przybył do Nauru w 1888 roku. Następnym z misjonarzy, który osiedlił się na Nauru z rodziną, był Philip Delaporte, mający niemieckie i amerykańskie korzenie; na wyspie przebywał od 1899, wrócił do USA w 1917 roku. Jako pierwszy podjął się tłumaczenia Biblii na język nauruański. Opracował również słownik nauruańsko-niemiecki (Taschenworterbuch Deutsch-Nauru), który posiadał 65 stron i liczył 1650 słów. Założył on również cztery szkoły na Nauru, by uczyć dzieci pisać i czytać. Język niemiecki był wówczas językiem wykładowym. Został wyparty przez język angielski w latach 20., po przejęciu władzy na wyspie przez Australię, Nową Zelandię i Wielką Brytanię.
qas: question: Jak nazywała się pierwsza misja religijna, którą przeprowadzono na Nauru?
answers: text: „Mission Liebenzeller”
answer_end: 62
generative_answer: „Mission Liebenzeller”

question: Jakiego wyznania były osoby zaangażowane w „Mission Liebenzeller”?
answers: text: protestantami
answer_end: 97
generative_answer: protestanckiego

question: Czy drugi misjonarz, który dopłynął na wyspę w ramach „Mission Liebenzeller” zamieszkał tam razem z członkami swojej rodziny?
answers: text: Następnym z misjonarzy, który osiedlił się na Nauru z rodziną, był Philip Delaporte
answer_end: 286
generative_answer: tak

question: Ile słów znalazło się w słowniku opracowanego przez misjonarza o imieniu Tabuia?
plausible_answers: text: 1650
answer_end: 571
generative_answer: 1650

question: W jakim celu Philip Delaporte utworzył na tej wyspie szkoły?
answers: text: by uczyć dzieci pisać i czytać
answer_end: 651
generative_answer: by uczyć dzieci pisać i czytać