Cerkiew Świętych Kosmy i Damiana w Narojkach

Cerkiew Świętych Kosmy i Damiana – prawosławna cerkiew w Narojkach. Należy do parafii pod tym samym wezwaniem, podlegającej dekanatowi Siemiatycze diecezji warszawsko-bielskiej Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego.
Najstarsza wzmianka o cerkwi w Narojkach pochodzi z 1629. Pochodzący z tego roku inwentarz jej wyposażenia nie rozstrzyga, czy budowla była w faktycznym posiadaniu duchowieństwa prawosławnego, czy unickiego, bardziej prawdopodobna jest jednak pierwsza możliwość. Cerkiew w Narojkach stała się de facto świątynią unicką w połowie XVII w., podobnie jak większość innych prawosławnych obiektów sakralnych w regionie. Najstarsza cerkiew w Narojkach istniała do 1738, gdy na jej miejscu wzniesiono nową. Obydwie były świątyniami drewnianymi. W 1789 świątynię częściowo wyremontowano i powiększono. Od I połowy XVIII w. parafia w Narojkach była ośrodkiem kultu Galackiej Ikony Matki Bożej.
Podobnie jak wszystkie cerkwie unickie na Podlasiu, obiekt posiadał wyraźnie zlatynizowane wyposażenie. Większość jego łacińskich elementów wyposażenia została usunięta ze świątyni w latach 1835–1838, podczas akcji delatynizacji unickich świątyń i obrzędów przygotowującej konwersję całej unickiej diecezji litewskiej na prawosławie. Z powodu niechęci właścicieli miejscowych dóbr, Pieńkowskich, do współfinansowania zakupów typowo prawosławnego wyposażenia świątyni, jak również oddziaływania pijarskiego klasztoru w Drohiczynie na miejscowych unitów, delatynizację cerkwi w Narojkach przeprowadzono ze szczególnymi trudnościami. Ostatecznie jednak w 1837 proboszcz miejscowej parafii zgodził się przejść na prawosławie, a formalnie uczynił to (w imieniu całej placówki duszpasterskiej) na synodzie połockim w lutym 1839. Jeszcze w tym samym roku cerkiew w Narojkach, jako wyjątkowo uboga i pozbawiona wsparcia finansowego miejscowych właścicieli, została zamknięta.
Budowa murowanej cerkwi prawosławnej w Narojkach miała miejsce w latach 1865–1866, większość funduszy na ten cel przekazało państwo rosyjskie. Od tego momentu budowla sakralna jest nieprzerwanie czynna, z jedynym wyjątkiem w latach 1915–1918 (bieżeństwo).
Świątynia znajduje się w centrum wsi, przy drodze na Sady, na działce otoczonej murowanym, współczesnym ogrodzeniem z bramą z krzyżami prawosławnymi. W granicach terenu cerkiewnego znajdują się pojedyncze drzewa i kilka nagrobków.
Obiekt, razem z cerkiewnym cmentarzem, jest wpisany do rejestru zabytków pod numerem A-29.

context: Cerkiew w Narojkach przeszła na własność Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego w lutym 1839, na mocy postanowień synodu połockiego. Znalazła się wówczas w eparchii wileńskiej i litewskiej. Dopiero w tym momencie przekazano do niej cerkiewnosłowiańskie księgi liturgiczne – Ewangeliarz i Apostoł. Nie była już wówczas świątynią parafialną. W styczniu tego samego roku właściciel miejscowych dóbr, Onufry Pieńkowski (Pańkowski), poinformował biskupa Antoniego Zubkę, iż nie będzie w stanie opłacić budowy nowej cerkwi. Ponieważ Narojki znajdują się w niewielkiej odległości od Drohiczyna i znajdującej się tam cerkwi św. Mikołaja, ok. 500 osobom należącym do parafii w Narojkach nakazano uczęszczać właśnie tam, zaś odrębną placówkę duszpasterską we wsi zlikwidowano. De facto nastąpiło to w maju 1839, gdy dotychczasowy proboszcz parafii w Narojkach został przeniesiony do parafii w Rajsku. Cerkiew w Drohiczynie otrzymała również utensylia liturgiczne ze świątyni w Narojkach.
qas: question: Jaka instytucja przejęła budowlę sakralną w Narojkach?
answers: text: Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego
answer_end: 75
generative_answer: Rosyjski Kościół Prawosławny

question: Zgodnie z jakim źródłem cerkiew zmieniła właściciela w 1839 roku?
answers: text: postanowień synodu połockiego
answer_end: 127
generative_answer: postanowieniami synodu połockiego

question: Jakie księgi skierowano do cerkwi po jej przejęciu w 1839 roku?
answers: text: Ewangeliarz i Apostoł
answer_end: 291
generative_answer: Ewangeliarz i Apostoł

question: Dokąd przetransferowano proboszcza z Narojek?
answers: text: do parafii w Rajsku
answer_end: 885
generative_answer: do parafii w Rajsku

question: Kto przekazał księgi liturgiczne do budowli sakralnej?
plausible_answers: text: Onufry Pieńkowski
answer_end: 410
generative_answer: Onufry Pieńkowski

context: W 1908 w budynku cerkwi wybuchł pożar, nie powodując jednak znaczniejszych strat. Działalność miejscowej parafii załamała się w 1915, gdy miejscowa ludność udała się na bieżeństwo. Po I wojnie światowej władze państwowe nie zgodziły się na utrzymanie przez cerkiew w Narojkach statusu parafialnej, zezwalając natomiast na jej otwarcie jako filii parafii w Siemiatyczach, w strukturach diecezji warszawsko-chełmskiej. Opuszczony w latach wojny budynek świątyni nie został uszkodzony. Cudowną ikonę wierni zabrali ze sobą do Rosji, po ich powrocie wizerunek ponownie znalazł się w cerkwi. W 1929 Kościół katolicki sądownie ubiegał się o rewindykację cerkwi w Narojkach jako położonej na miejscu pounickiej budowli sakralnej, jednak sąd odrzucił roszczenie.
qas: question: Czy w wyniku pożaru z 1908 roku ucierpiała cudowna ikona z cerkwi?
plausible_answers: text: nie powodując jednak znaczniejszych strat
answer_end: 80
generative_answer: nie powodując jednak znaczniejszych strat

question: Co doprowadziło do załamania działalności cerkwi w 1915 roku?
answers: text: bieżeństwo
answer_end: 179
generative_answer: bieżeństwo

question: Filią jakiej innej parafii stała się po I wojnie światowej cerkiew w Narojkach?
answers: text: w Siemiatyczach
answer_end: 369
generative_answer: w Siemiatyczach

question: Gdzie była przetrzymywana cudowna ikona z cerkwi w Narojkach podczas wojny?
answers: text: Rosji
answer_end: 528
generative_answer: Rosji

question: Czy budynek cerkwi został zniszczony podczas I wojny?
answers: text: Opuszczony w latach wojny budynek świątyni nie został uszkodzony
answer_end: 481
generative_answer: nie