Prokopiusz z Cezarei

Prokopiusz z Cezarei lub Prokop z Cezarei (stgr. Προκόπιος Καισαρεύς Prokopios Kaisareus; ur. ok. 490 r. w Cezarei Nadmorskiej, zm. ok. 561 r.) – najsłynniejszy historyk bizantyński. Autor Historii wojen i Historii sekretnej.
Prokopiusz urodził się pomiędzy 490 a 507 rokiem w Cezarei Nadmorskiej w Palestynie. Po studiach humanistycznych w Cezarei i Berytos w 527 roku przeniósł się do Konstantynopola. Następne 15 lat spędził w sztabie głównego wodza Belizariusza jako jego doradca i sekretarz, towarzysząc mu w wojnach na granicy perskiej, w Afryce i Italii. Nie jest jasne, czy po 542 roku towarzyszył Belizariuszowi w ostatniej fazie jego wojny w Italii, czy też osiadł w Konstantynopolu i oddał się karierze urzędniczej i pisarskiej. Data jego śmierci nie jest znana. Część uczonych umieszcza ją przed 559 rokiem, część po 562 roku.
Głównym dziełem Prokopiusza jest napisana w latach 545-553 Historia wojen w ośmiu księgach, opisująca wojny toczone przez Cesarstwo Bizantyńskie w latach 527-553 z Persami, Wandalami w Afryce i Ostrogotami w Italii. Głównym bohaterem Historii uczynił Prokopiusz najwybitniejszego dowódcę bizantyńskiego epoki justyniańskiej Belizariusza.
Prokopiusz jest również autorem dwóch mniejszych utworów. W sześciu księgach O budowlach (553-555) opisał działalność budowniczą cesarza Justyniana w Konstantynopolu, Mezopotamii, Armenii, w Ilirii, Grecji, nad Dunajem, w Palestynie, Egipcie i prowincjach afrykańskich.
Kolejne jego dzieło, Historia sekretna, zostało odnalezione w X wieku przez autora leksykonu encyklopedycznego Suda, w którym nazwane jest Ἀνέκδοτα (Anekdota, dosł. "Niepublikowane"). Odnalezione ponownie w Bibliotece Watykańskiej, zostało wydane w 1623 roku. Historia opisuje zbrodnie, afery i intrygi dziejące się na dworze Justyniana i Teodory.

context: Data śmierci Prokopiusza budzi spory wśród historyków. Pewne jest, że Prokopiusz dożył połowy lat 50., gdyż w dziele O budowlach przedstawia wydarzenia z 555 r. (lub, jak sądzą niektórzy historycy, z 558 r.). Jest wątpliwe, czy można go identyfikować z Prokopiuszem, prefektem miasta Bizancjum z 562 r., który zajmował się wyjaśnieniem sprawy spisku przeciwko Justynianowi, w który zamieszany był również Belizariusz. Zwolennicy utożsamiania tego urzędnika z pisarzem powołują się na słowa Księgi Suda z X w., gdzie Prokopiusz z Cezarei określony jest terminem illústrios (co na język polski można tłumaczyć jako "ekscelencja") stanowiącym tytuł nadawany wyższym urzędnikom cesarskim. Równie dobrze jednak słowo to mogło znaczyć tyle co "wielki", "wybitny", "znaczący", "znakomity" i odnosić się do geniuszu pisarskiego Prokopiusza, który przez współczesnych nie był kwestionowany. Co jeszcze istotniejsze, sam Prokopiusz nigdzie nie wspomina ani słowem o procesie Belizariusza. Prawdopodobnie pisarz nie dożył roku 559, kiedy to doszło do najazdu Hunów i Słowian, którzy dotarli pod same bramy stolicy Cesarstwa. Opór stawił im wówczas Belizariusz, podczas walk zawaliła się część kościoła Hagia Sophia. Jest wątpliwe, czy Prokopiusz mógłby pominąć te wydarzenia w swych relacjach. Oczywiście okoliczność ta nie przesądza kwestii śmierci pisarza, na pewno świadczy jedynie o tym, że w tym czasie, z takich czy innych powodów, zakończył swą działalność literacką.
qas: question: Jaki tytuł nosi najważniejsze dzieło Prokopiusza?
plausible_answers: text: O budowlach
answer_end: 128
generative_answer: O budowlach

question: W jakim mieście urodził się Prokopiusz?
plausible_answers: text: Bizancjum
answer_end: 293
generative_answer: Bizancjum

question: W jaki sposób, według Księgi Suda, można przetłumaczyć słowo "illústrios"?
plausible_answers: text: "ekscelencja"
answer_end: 626
generative_answer: "ekscelencja"

question: W którym roku miał miejsce najazd Hunów i Słowian?
answers: text: 559
answer_end: 1019
generative_answer: 559

question: Jaki kościół został zawalony podczas walk Hunów i Słowian?
answers: text: Hagia Sophia
answer_end: 1203
generative_answer: Hagia Sophia

context: Historia w całkiem odmienny sposób przedstawia dwóch wysławianych dotąd przez Prokopiusza bohaterów: Belizariusza i Justyniana. Jest właściwie jednym wielkim paszkwilem na obydwie pary małżonków: Belizariusza i Antoninę oraz Justyniana i Teodorę. Belizariusza przedstawia autor jako mężczyznę bez charakteru i godności osobistej, Antoninę jako wyuzdaną wszetecznicę uganiającą się za miłostkami, nienasyconą w swej wciąż rosnącej żądzy. Jeszcze gorsze okazuje się małżeństwo cesarskie. Prokopiusz opisuje podłe pochodzenie cesarza, podstępne zdobycie przezeń władzy, posłużenie się dla własnych celów stronnictwem cyrkowym Błękitnych, wprowadzenie na tron najbezwstydniejszej w całym Cesarstwie ladacznicy. W Historii wojen porównywany jako wielki prawodawca i mąż stanu do Temistoklesa, teraz okazuje się ostatnim głupcem, łajdakiem, oszustem i złodziejem grosza państwowego i prywatnego. Nawet dobre czyny wypływały u niego ze złych pobudek, powodował trzęsienia ziemi, powodzie, zarazę. Żona Justyniana, Teodora, dotąd wzór mądrości, wierności i pobożności, okazała się bardziej wszeteczna i wyuzdana od Antoniny: na ucztach pojawiała się z kilkunastoma młodzieńcami, a gdy nacieszyła się nimi, oddawała się kolejno trzydziestu niewolnikom, ale i tak pozostała nienasycona.
qas: question: Jak miała na imię żona Belizariusza?
answers: text: Antoninę
answer_end: 219
generative_answer: Antonina

question: Co Prokopiusz pisze o Belizariuszu?
answers: text: bez charakteru i godności osobistej
answer_end: 328
generative_answer: bez charakteru i godności osobistej

question: Czy w oczach Prokopiusza Antonina była osobą skromną i opanowaną?
answers: text: Antoninę jako wyuzdaną wszetecznicę uganiającą się za miłostkami, nienasyconą w swej wciąż rosnącej żądzy
answer_end: 435
generative_answer: nie

question: Do kogo według Prokopiusza porównywano cesarza Justyniana w Historii wojen?
answers: text: Temistoklesa
answer_end: 786
generative_answer: Temistoklesa

question: Jak miała na imię żona Justyniana?
answers: text: Teodora
answer_end: 1014
generative_answer: Teodora