Tyranozaur

Tyranozaur (Tyrannosaurus) – rodzaj teropoda z rodziny tyranozaurów. Jedynym gatunkiem z tego rodzaju, którego istnienie zostało potwierdzone i który jest zarazem jednym z najbardziej znanych dinozaurów, jest Tyrannosaurus rex.
Tak jak inne późne tyranozauroidy, tyranozaur był dwunożnym mięsożercą z masywną czaszką, a jego ciało było utrzymywane w równowadze przez długi ogon. Obecnie znane są teropody dorównujące długości tyranozaurowi, a nawet większe od niego. Jednak mierząc niemal 13 metrów długości i ważąc około 8870 kilogramów, nadal pozostaje największym znanym tyranozauroidem i jednym z największych znanych drapieżników lądowych wszech czasów.
Skamieniałości gatunku T. rex odkryto w formacjach skalnych zachodniej części Ameryki Północnej, datowanych na ostatnie trzy miliony lat okresu kredy (późny mastrycht, około 68,5–65,5 milionów lat temu). Był to jeden z ostatnich dinozaurów, nie licząc ptaków. Wyginął podczas wielkiego wymierania kredowego. Odnaleziono około 30 okazów, z czego niespełna połowa to w miarę kompletne szkielety. Udało się również odkryć niewielką ilość pozostałości tkanek miękkich zwierzęcia. Materiał kopalny okazał się wystarczający do przeprowadzenia badań dotyczących, między innymi, tempa wzrostu tyranozaura i jego biomechaniki. Wiele aspektów jego życia, jak zdobywanie pożywienia, fizjologia czy osiągana szybkość, pozostaje jednak przedmiotem sporów.

context: Tyranozaur, jak większość dinozaurów, długo uznawany był za zwierzę zmiennocieplne o typowym dla gadów metabolizmie. Zmiennocieplność dinozaurów została jednak podana w wątpliwość przez naukowców takich jak Robert Bakker i John Ostrom we wczesnych latach „renesansu dinozaurów”, który zaczął się w późnych latach sześćdziesiątych XX wieku. Tyrannosaurus rex był przez nich uznawany za ciepłokrwistego, wiodącego bardzo aktywny styl życia gada. Od tego czasu wielu paleontologów próbowało określić zdolność tyranozaura do regulacji temperatury swojego ciała. Dowody histologiczne szybkiego tempa wzrostu młodych osobników gatunku T. rex, porównywalnego ze spotykanym u ptaków i ssaków, wspierają hipotezę szybkiego metabolizmu. Krzywe wzrostu wskazują, że u gatunku T. rex nie występował nieograniczony wzrost spotykany u innych kręgowców, ale wzrastanie było ograniczone do głównie niedojrzałych osobników, tak jak u ptaków i ssaków.
qas: question: Kto jako pierwszy stwierdził, że dinozaury nie są zmiennocieplne?
plausible_answers: text: Robert Bakker i John Ostrom
answer_end: 234
generative_answer: Robert Bakker i John Ostrom

question: Na kiedy datuje się okres "renesansu dinozaurów"?
answers: text: późnych latach sześćdziesiątych XX wieku
answer_end: 338
generative_answer: późne lata sześćdziesiąte XX wieku

question: Na co wskazuje analiza krzywych wzrostu tyranozaura?
answers: text: że u gatunku T. rex nie występował nieograniczony wzrost
answer_end: 808
generative_answer: że u gatunku T. rex nie występował nieograniczony wzrost

context: Gdy Tyrannosaurus rex został odkryty, kość ramienna była jedyną znaną częścią szkieletu jego kończyny przedniej. We wstępnie zmontowanym szkielecie pokazanym publiczności w 1915 Osborn zastąpił brakujące kości dłuższymi, tworzącymi trzy palce, podobnymi do występujących u allozaura. Jednak rok wcześniej Lawrence Lambe opisał krótką, dwupalczastą kończynę przednią u blisko spokrewnionego gorgozaura. Była to silna sugestia, że T. rex miał podobne, ale ta hipoteza nie zyskała potwierdzenia aż do momentu odkrycia pierwszej kompletnej kończyny przedniej w 1989, należącej do MOR 555 („Wankel rex”). Pozostałości „Sue” także zawierają kompletny zestaw jej kości. Kończyny przednie tyranozaura były bardzo małe w porównaniu z wielkością całego ciała, mierzyły jedynie 1 m długości. Nie były jednak organami szczątkowymi, miały obszerne pola przyczepu mięśni, co oznacza znaczną siłę. Zostało to dostrzeżone już w 1906 przez Osborna, który spekulował, że były one używane do przytrzymywania partnera podczas kopulacji. Zasugerowano także, że zwierzę pomagało sobie nimi, gdy wstawało z leżenia na brzuchu. Jeszcze inna możliwość jest taka, że przytrzymywały one walczącą zdobycz, gdy ta przesuwana była w kierunku szczęk tyranozaura. Hipotezę tę wspierają analizy biomechaniczne. Kości tej kończyny wykazują niezmiernie grubą warstwę korową, oznacza to, że były rozwinięte w kierunku przeciwstawiania się dużym ciężarom. Mięsień dwugłowy ramienia dorosłego tyranozaura sam był zdolny do udźwignięcia około 200 kg; udźwig ten powiększały jeszcze inne mięśnie (jak mięsień ramienny), działające wspólnie z dwugłowym. Przedramię posiadało ograniczany zakres ruchów, staw barkowy i łokciowy pozwalały tylko na odpowiednio 40 i 45° ruchu. Dla porównania: te same stawy u deinonycha umożliwiały mu ruch w zakresie odpowiednio 88 i 130°, kończyna górna człowieka może obracać się o 360° w stawie barkowym i 140° w stawie łokciowym. Silna budowa kości kończyn przednich, duża siła mięśni, ograniczony zakres ruchów wskazują na system stworzony do szybkiego łapania zdobyczy pomimo jej walki i oporu.
qas: question: Do czego według Osborna służyły przednie kończyny Tyranozaura?
answers: text: były one używane do przytrzymywania partnera podczas kopulacji
answer_end: 1015
generative_answer: były one używane do przytrzymywania partnera podczas kopulacji

question: Jakie badania potwierdzają, że jego przednie kończyny mogły pomagać w trzymaniu wyrywającej się ofiary?
answers: text: analizy biomechaniczne
answer_end: 1276
generative_answer: analizy biomechaniczne

question: Jaki ciężar był w stanie podnieść jego mięsień dwugłowy ramienia?
answers: text: około 200 kg
answer_end: 1510
generative_answer: około 200 kg

question: Jaka kość kończyny przedniej Tyranozaura została odkryta jako pierwsza?
answers: text: ramienna
answer_end: 51
generative_answer: ramienna

question: Co było największą słabością jego przednich kończyn?
plausible_answers: text: Przedramię posiadało ograniczany zakres ruchów
answer_end: 1659
generative_answer: Przedramię posiadało ograniczany zakres ruchów