Dynastia Tang

Dynastia Tang (chiń. 唐朝; pinyin Táng Cháo; wym. [tʰɑ̌ŋ tʂʰɑ̌ʊ]; język średniochiński: dhɑng) (18 czerwca 618 – 1 czerwca 907) – dynastia cesarska w Chinach, następczyni dynastii Sui i poprzedniczka Pięciu Dynastii i Dziesięciu Królestw. Została założona przez ród Li (李), który przechwycił władzę w czasie upadku dynastii Sui. Rządy dynastii zostały na krótko przerwane przez tzw. drugą dynastię Zhou (8 października 690 – 3 marca 705), kiedy to tron objęła cesarzowa Wu Zetian, pierwsza i jedyna kobieta bezpośrednio (a nie np. jako regentka) rządząca Chinami.
Dynastia Tang, ze stolicą w Chang’an (dzis. Xi’an), ówcześnie największym miastem świata, jest uważana za najświetniejszy okres dawnej kultury chińskiej, równy lub przewyższający czasy wcześniejszej dynastii Han, pamiętanej jako złoty wiek kosmopolitycznej kultury. Kampanie wojenne pierwszych cesarzy zajęły terytoria większe od hanowskich, dorównując zasięgiem późniejszym dynastiom Yuan i Qing. Przeprowadzone w VII i VIII w. dwa spisy ludności wykazały, że w cesarstwie mieszkało w zarejestrowanych gospodarstwach domowych ok. 50 milionów ludzi.
Mając oparcie w licznej ludności, władcy byli w stanie stworzyć zawodowe i poborowe armie, liczące setki tysięcy żołnierzy i konkurować z nomadycznymi państwami o dominację w Azji Środkowej i panowanie nad szlakiem jedwabnym. Wiele państw i królestw płaciło trybut dworowi tangowskiemu, a dynastia podbiła też szerokie obszary, nad którymi rozciągnęła pośrednią kontrolę poprzez system protektoratów. Tangowie, oprócz kontroli politycznej, wywierali też ogromny wpływ kulturowy na sąsiadujące kraje, takie jak Korea, Japonia i Wietnam.
Czasy dynastii Tang były głównie okresem rozwoju i stabilizacji, z wyjątkiem powstania An Lushana i czasów upadku rządu centralnego pod koniec dynastii. Podobnie jak Sui, Tangowie utrzymywali system służby publicznej złożonej z uczonych-urzędników rekrutowanych drogą oficjalnych egzaminów i rekomendacji na stanowisko. System ten stracił na ważności wraz ze wzrostem roli gubernatorów wojskowych, zwanych jiedushi, w IX wieku. Kultura chińska rozkwitała i rozwijała się w okresie Tang – szczególnie poezja chińska, dla której był to „złoty wiek”. Wśród wielu wybitnych poetów należy wspomnieć uznanych za największych: Li Baia i Du Fu; wśród malarzy wspomnieć warto o Han Ganie, Zhang Xuanie i Zhou Fangu. Publikowano encyklopedie, teksty geograficzne i kompilowano obszerne dzieła historyczne. Wzorem dla okolicznych krajów stał się tangowski kodeks prawny.
Wśród licznych wynalazków tej epoki do rozpowszechnienia wiedzy przyczynił się wynalazek druku całostronicowego. Buddyzm stał się potężną siłą w kulturze chińskiej i znacząco wzrosła rola jego rodzimych, chińskich szkół. Równocześnie jednak pod koniec dynastii nastąpiły największe prześladowania buddyzmu w Chinach, w wyniku czego stracił on na znaczeniu. Osłabienie władzy centralnej i rządu w IX w. nie przełożyło się na upadek kulturowy i sztuka rozwijała się nadal bardzo bujnie. Osłabiony rząd centralny wycofał się z aktywnej polityki ekonomicznej, ale chińskie interesy handlowe były podtrzymywane i wymiana handlowa toczyła się nadal.

context: Pierwszą klasyczną pozycją o czasach tangowskich jest Tang Shu (Kronika dynastii Tang), którą pod koniec życia opracował Liu Xu (887–946), za czasów Późniejszej dynastii Jin. Tekst został następnie inkorporowany do innej kroniki, nazwanej dla odróżnienia Xin Tang Shu (Nową kroniką dynastii Tang), której głównymi autorami byli songowscy historycy Ouyang Xiu (1007–1072), Song Qi (998–1061) i ich współpracownicy; dzieło to powstało w latach 1044 a także 1060. Obydwie kroniki oparte były na wcześniejszych dziełach, obecnie zaginionych. Obydwie należą do kanonu Dwudziestu Czterech Historii Chin. Jedno ze źródeł Kroniki dynastii Han, które się zachowało, to podarowana cesarzowi w 801 roku księga Tongdian, w której Du You opisał wydarzenia do 756 roku. Dzieje dynastii zostały też włączona do gigantycznej, całościowej historii świata Zizhi Tongjian, której redakcję ukończył w 1084 zespół uczonych pod kierownictwem byłego kanclerza dynastii Song, Sima Guanga (1019–1086). Dzieło to, zawierające ponad trzy miliony znaków chińskich w 294 tomach, opisuje historię Chin od czasów Królestw Walczących do założenia dynastii Song w 960 roku.
qas: question: Kto jest autorem Tang Shu?
answers: text: Liu Xu
answer_end: 127
generative_answer: Liu Xu

question: Do jakiej dynastii należał Liu Xu?
plausible_answers: text: dynastii Jin
answer_end: 173
generative_answer: dynastii Jin

question: W jakich latach żył Song Qi?
answers: text: 998–1061
answer_end: 389
generative_answer: 998–1061

question: Do jakiego kanonu należą kroniki?
answers: text: Dwudziestu Czterech Historii Chin
answer_end: 596
generative_answer: Dwudziestu Czterech Historii Chin

question: Z ilu tomów składa się Zizhi Tongjian?
answers: text: 294
answer_end: 1041
generative_answer: 294