Zamach stanu w Hondurasie (2009)

Zamach stanu i kryzys polityczny w Hondurasie w 2009 – wojskowy zamach stanu, dokonany w Hondurasie 28 czerwca 2009 przeciw prezydentowi Manuelowi Zelayi. Jego konsekwencją był siedmiomiesięczny kryzys w kraju o charakterze politycznym, gospodarczym i społecznym, który odbił się szerokim echem za granicą i zaangażował społeczność międzynarodową zachodniej półkuli.
28 czerwca 2009 w Tegucigalpie prezydent Zelaya został aresztowany przez wojsko i przewieziony samolotem do Kostaryki. W kraju funkcję p.o. prezydenta objął przewodniczący parlamentu, Roberto Micheletti. Powodem usunięcia prezydenta były podejmowane przez niego działania, stojące – zdaniem parlamentu i wymiaru sprawiedliwości – w sprzeczności z konstytucją i prowadzące do jego reelekcji. Zamach doprowadził do polaryzacji społeczeństwa, podzielonego na dwa wrogie obozy, popierające z jednej strony Zelayę lub rząd tymczasowy z drugiej. W kraju doszło do niepokojów społecznych i chaosu gospodarczego. W wyniku organizowanych przez oba obozy manifestacji i siłowej reakcji służb bezpieczeństwa, zginęło w sumie co najmniej 6 osób. Oprócz stosowania przemocy wobec zwolenników obalonego prezydenta, rząd tymczasowy ograniczył wolność mediów i dopuścił się szeregu naruszeń praw obywatelskich.
Zelaya nie pogodził się z utratą władzy i rozpoczął za granicą wysiłki dyplomatyczne, mające na celu przywrócenie go na stanowisko. Kilkakrotnie podejmował również bezpośrednie próby powrotu do Hondurasu, czemu sprzeciwiał się powołany przez Michelettiego rząd, grożąc oskarżeniem go o zdradę stanu i nadużycie władzy oraz postawieniem przed obliczem sądu. Na początku lipca 2009 Zelaya próbował dostać się do kraju drogą powietrzną, a następnie podjął się wysiłku przekroczenia granicy od strony Nikaragui. Dopiero pod koniec września zdołał niezauważony przedostać się do stolicy, gdzie schronił się w brazylijskiej ambasadzie.
Usunięcie prezydenta Zelayi zostało zgodnie potępione przez całą społeczność międzynarodową. ONZ przyjęła rezolucję wzywającą Honduras do przywrócenia Zelayi na stanowisko prezydenta i zaapelowała do swoich członków o nieuznawanie innej władzy w tym państwie. OPA na początku lipca zażądała przywrócenia prezydenta, a następnie zawiesiła Honduras w prawach członka. Oprócz gestów potępienia, społeczność podjęła wysiłki dyplomatyczne na rzecz zakończenia kryzysu. W lipcu, z powodu nieprzejednanego stanowiska rządu tymczasowego, fiaskiem zakończyły się trzy tury rozmów negocjacyjnych przy mediacji prezydenta Oscara Ariasa.
W październiku 2009, już po przedostaniu się Zelayi do ambasady Brazylii, negocjacje zostały wznowione. Ich celem było wyjście z kryzysu przed listopadowymi wyborami prezydenckimi. Porozumienie, wypracowane po kilku tygodniach rozmów i podpisane pod koniec października, zakładało jego powrót na stanowisko po uprzedniej zgodzie wyrażonej przez parlament. Implementacja porozumienia okazała się skomplikowana, a parlament na początku grudnia 2009, a więc już po wyborach, opowiedział się przeciw przywróceniu go na urząd, co zamykało Zelayi drogę powrotu do władzy.
Kryzys polityczny zakończył się pod koniec stycznia 2010, po siedmiu miesiącach od czasu zamachu stanu. Zelaya nie odzyskał władzy. 27 stycznia 2010, w dniu końca jego konstytucyjnej kadencji, nowym prezydentem został zaprzysiężony zwycięzca wyborów, Porfirio Lobo Sosa. Tego samego dnia Zelaya opuścił Honduras i udał się do Dominikany, a parlament uchwalił amnestię polityczną dla wszystkich uczestników zamachu. Manuel Zelaya powrócił do kraju 28 maja 2011 na mocy porozumienia z prezydentem Lobo Sosą, po wcześniejszym anulowaniu przez sąd nakazu aresztowania i wszystkich zarzutów wobec jego osoby.

context: 24 sierpnia 2009 do Hondurasu przybyła zapowiadana misja OPA, złożona z siedmiu ministrów spraw zagranicznych państw regionu i sekretarza generalnego organizacji. Misja otrzymała silne poparcie ze strony USA, które zapewniły jej również środek transportu w postaci samolotu. Jej celem było nakłonienie rządu tymczasowego do akceptacji Porozumienia z San Jose. Delegaci przeprowadzili rozmowy z członkami rządu oraz spotkali się z Xiomarą Castro, żoną prezydenta Zelayi. Misja zakończyła się niepowodzeniem, gdyż rząd po raz kolejny odrzucił możliwość przywrócenia do władzy Manuela Zelayi. 25 sierpnia Roberto Micheletti stwierdził, że jego kraj „nie obawia się żadnego embarga” i przetrwa wszelkie sankcje gospodarcze. Zadeklarował, że jego rząd przeprowadzi wybory prezydenckie w listopadzie, bez względu na to czy ich wyniki zostaną uznane przez inne państwa. W odpowiedzi na stanowisko honduraskiego rządu, USA poinformowały o czasowym zawieszeniu wydawania wiz mieszkańcom Hondurasu. 28 sierpnia 2009 Micheletti oświadczył, że mógłby ustąpić ze stanowiska tymczasowego szefa państwa i zgodzić się na powrót Zelayi do kraju, pod warunkiem rezygnacji również przez z niego z urzędu prezydenta.
qas: question: Jaki był cel misji OPA?
answers: text: nakłonienie rządu tymczasowego do akceptacji Porozumienia z San Jose
answer_end: 358
generative_answer: nakłonienie rządu tymczasowego do akceptacji Porozumienia z San Jose

question: Co było powodem protestów mieszkańców Hondurasu?
plausible_answers: text: USA poinformowały o czasowym zawieszeniu wydawania wiz mieszkańcom Hondurasu
answer_end: 987
generative_answer: USA poinformowały o czasowym zawieszeniu wydawania wiz mieszkańcom Hondurasu

question: Z kim spotkali się członkowie misji OPA?
answers: text: z członkami rządu oraz spotkali się z Xiomarą Castro, żoną prezydenta Zelayi
answer_end: 468
generative_answer: Z członkami rządu oraz Xiomarą Castro, żoną prezydenta Zelayi

question: Czy misja OPA osiągnęła zamierzony cel?
answers: text: Misja zakończyła się niepowodzeniem
answer_end: 505
generative_answer: nie

question: Jaką decyzję w sprawie wyborów podjął Roberto Micheletti?
answers: text: że jego rząd przeprowadzi wybory prezydenckie w listopadzie, bez względu na to czy ich wyniki zostaną uznane przez inne państwa
answer_end: 861
generative_answer: że jego rząd przeprowadzi wybory prezydenckie w listopadzie, bez względu na to czy ich wyniki zostaną uznane przez inne państwa

context: 28 czerwca 2009 Kongres Narodowy podjął uchwałę o usunięciu prezydenta Manuela Zelayi z urzędu. Funkcję p.o. prezydenta objął przewodniczący Kongresu Narodowego Roberto Micheletti, który tego samego dnia został zaprzysiężony. Na posiedzeniu parlamentu przedstawiony został rzekomy list rezygnacyjny prezydenta Zelayi. Prezydent Zelaya zaprzeczył jednakże sporządzeniu jakiegokolwiek listu. Kongres ogłosił, że tymczasowy prezydent będzie pełnił władzę do 27 stycznia 2010, dnia zakończenia konstytucyjnej kadencji prezydenta Zelayi. Jako przyczynę jego odsunięcia podał „wielokrotne naruszenia konstytucji i prawa oraz zignorowanie decyzji instytucji sądowniczych”. Micheletti zarządził wprowadzenie godziny policyjnej w całym kraju w godzinach 21:00-6:00. Stwierdził, że nie przejmuje władzy „pod piętnem zamachu stanu”, lecz „wskutek absolutnie legalnego procesu transferu”, a armia działała w zgodzie z konstytucją. Wojska bronili również członkowie Sądu Najwyższego, którzy stwierdzili, że jego działania mieściły się w ramach sądowego nakazu aresztowania.
qas: question: Kto zdjął prezydenta Manuela Zelayi z pełnionej funkcji?
answers: text: Kongres Narodowy
answer_end: 32
generative_answer: Kongres Narodowy

question: Kto zastąpił prezydenta Manuela Zelayiego?
answers: text: Roberto Micheletti
answer_end: 179
generative_answer: Roberto Micheletti

question: Dlaczego usunięto prezydenta Manuela Zelayiego?
answers: text: wielokrotne naruszenia konstytucji i prawa oraz zignorowanie decyzji instytucji sądowniczych
answer_end: 663
generative_answer: wielokrotne naruszenia konstytucji i prawa oraz zignorowanie decyzji instytucji sądowniczych

question: Czy Sąd Najwyższy popierał zarzuty Kongresu Narodowego wobec prezydenta Zelayiego?
plausible_answers: text: członkowie Sądu Najwyższego, którzy stwierdzili, że jego działania mieściły się w ramach sądowego nakazu aresztowania
answer_end: 1059
generative_answer: nie

question: Czy prezydent Zelayi zrzekł się urzędu?
plausible_answers: text: Na posiedzeniu parlamentu przedstawiony został rzekomy list rezygnacyjny prezydenta Zelayi. Prezydent Zelaya zaprzeczył jednakże sporządzeniu jakiegokolwiek listu
answer_end: 388
generative_answer: nie