Ziemia obiecana (film 1974)

Ziemia obiecana – polski film historyczno-obyczajowy z 1974 roku w reżyserii i według scenariusza Andrzeja Wajdy, stworzony na podstawie powieści Władysława Reymonta pod tym samym tytułem. Akcja filmu toczy się w przemysłowej Łodzi na przełomie XIX i XX wieku, w której trzej wspólnicy – polski ziemianin Karol Borowiecki (Daniel Olbrychski), niemiecki przemysłowiec Maks Baum (Andrzej Seweryn) oraz żydowski handlowiec Moryc Welt (Wojciech Pszoniak) – próbują zebrać fundusze na budowę własnej fabryki, by zbić interes na przemyśle włókienniczym.
W stosunku do literackiego pierwowzoru Wajda poczynił poważne zmiany. Reżyser zachował wprawdzie demoniczny portret przemysłowej Łodzi z powieści Reymonta, ale również złagodził antysemicką wymowę pierwowzoru literackiego. Nie uchroniło to filmowej Ziemi obiecanej przed krytyką ze strony amerykańskich Żydów, którzy nie dopuścili filmu do rozpowszechniania kinowego w Nowym Jorku i Los Angeles. Równocześnie film Wajdy nie ustrzegł się krytyki w Polsce, gdzie reżyserowi zarzucano, iż znacząco zmienił on treść oraz zakończenie powieści i ukazał głównego bohatera w negatywnym świetle. Późniejsze analizy filmu jednak dowiodły, że film stanowił krytykę nie tyle konkretnej narodowości, ile niszczycielskiej siły pieniądza jako bodźca do przemian kapitalistycznych na ziemiach polskich. Ziemia obiecana, ze względu na swój ekspresyjny i turpistyczny ton, została uznana przez część krytyków za filmowe arcydzieło. Ów status filmu Wajdy potwierdził plebiscyt Muzeum Kinematografii w Łodzi z 2015 roku, w którym Ziemia obiecana zajęła pierwsze miejsce na liście najlepszych filmów polskich wszech czasów.

context: Andrzej Wajda podszedł inaczej do pierwowzoru literackiego. Wiosną 1973 roku, po wyczerpującej pracy nad filmem Wesele, poczynił przygotowania do nakręcenia powieści Reymonta. Na tę powieść znacznie wcześniej, bo w 1967 roku, reżyserowi zwrócił uwagę Andrzej Żuławski, który pokazał mu także film oświatowy Leszka Skrzydła Pałace ziemi obiecanej. Wajda zachwycił się dziełem Reymonta, w którym pisarz „opisał ludzi, którzy tworzyli drugi obok romantycznego nurt naszej historii”. Reżyser zamierzał za pomocą adaptacji Ziemi obiecanej „pokazać tradycje przemysłu [łódzkiego] – ale i przemocy, i walki robotniczej”.
qas: question: Kiedy Wajda zaczął przygotowywać się do ekranizacji książki Reymonta?
answers: text: Wiosną 1973 roku
answer_end: 76
generative_answer: Wiosną 1973 roku

question: Czy Wajda wyreżyserował Wesele?
answers: text: po wyczerpującej pracy nad filmem Wesele
answer_end: 118
generative_answer: tak

question: Kto pokazał Wajdzie inny film?
answers: text: Andrzej Żuławski
answer_end: 267
generative_answer: Andrzej Żuławski

question: Kto wyreżyserował film Pałace ziemi obiecanej?
answers: text: Leszka Skrzydła
answer_end: 322
generative_answer: Leszek Skrzydło

question: Jaki film wyreżyserował Andrzej Żuławski?
plausible_answers: text: Pałace ziemi obiecanej
answer_end: 345
generative_answer: Pałace ziemi obiecanej

context: Począwszy jednak od negatywnej recenzji opublikowanej we francuskim piśmie „Le Monde”, która poprzedzała premierę filmu w Stanach Zjednoczonych, za Ziemią obiecaną ciągnęła się zła fama jako utworu o rzekomym przesłaniu antysemickim. Amerykańscy dystrybutorzy nie wprowadzili filmu do kin ani w Nowym Jorku, ani w Los Angeles. Z antysemityzmu dziennikarze czynili główny temat konferencji prasowej w Los Angeles. Jeden z tamtejszych dziennikarzy, ostro krytykując film, miał powiedzieć reżyserowi: „Ja wcale nie muszę oglądać tego filmu, wystarczy, że przychodzi z Polski”. Caryn James na łamach „The New York Timesa” określiła Lucy Zuckerową jako „szczególnie odrażającą i żarłoczną”. Izraelski historyk Omer Bartov po latach również uznał film za „odrażający”, a choć powstrzymywał się od nazwania Wajdy antysemitą, zarzucił mu zbyt wierną adaptację powieści, pozbawioną odniesień do niszczycielskiej Zagłady Żydów podczas II wojny światowej. Zarzuty te sprawiły, że Ziemia obiecana miała problemy z dotarciem do międzynarodowej publiczności; ostatecznie na 48. ceremonii wręczenia Oscarów, która odbyła się 29 marca 1976 w Los Angeles statuetkę dla najlepszego filmu nieanglojęzycznego przyznano radzieckiemu utworowi Dersu Uzała (1975) w reżyserii Akiry Kurosawy jako filmowi „nieobrażającemu niczyich uczuć”. Kontrowersje wokół Ziemi obiecanej reżyser komentował następująco: „Zrozumiałem wtedy, że tragicznego spadku po zagładzie Żydów na polskich ziemiach nie może skwitować żaden film, a już z całą pewnością nie polski. [...] Żydzi w USA nie chcą się wywodzić od tych bezwzględnych w interesach twórców Ziemi obiecanej, oni raczej wolą pochodzić od sympatycznego Skrzypka na dachu”.
qas: question: Czy widzowie USA byli zniechęceni do obejrzenia Ziemi obiecanej?
plausible_answers: text: negatywnej recenzji opublikowanej we francuskim piśmie „Le Monde”, która poprzedzała premierę filmu w Stanach Zjednoczonych
answer_end: 143
generative_answer: nie

question: Jakie pismo zagraniczne jako pierwsze wydało Ziemi obiecanej nieprzychylne recenzje?
answers: text: „Le Monde”
answer_end: 85
generative_answer: „Le Monde”

question: Czy "Ziemia Obiecana" trafiła do kin Nowego Jorku?
answers: text: Amerykańscy dystrybutorzy nie wprowadzili filmu do kin ani w Nowym Jorku
answer_end: 306
generative_answer: nie

question: O co oskarżano Ziemię Obiecaną jeszcze przed premierą w USA?
answers: text: przesłaniu antysemickim
answer_end: 232
generative_answer: przesłanie antysemickie

question: W którym roku Ziemia Obiecana zdobyła Oskara?
plausible_answers: text: 1976
answer_end: 1123
generative_answer: 1976