Staroobrzędowcy


Staroobrzędowcy, starowierzy, starowiercy (ros. старообрядчество) – wyznanie powstałe wskutek rozłamu (cs. raskoł) w Rosyjskim Kościele Prawosławnym. Staroobrzędowcy nie uznali reformy liturgicznej patriarchy Nikona z lat 1652–1656, upodabniającej obrzędy Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego do greckich. W ich ocenie wszelkie zmiany typowo ruskich tradycji liturgicznych były herezją i wyrzeczeniem się jedynej prawdziwej wiary. Przywódcami staroobrzędowców byli protopop Awwakum Pietrow, diakon Fiodor i mnisi Monasteru Sołowieckiego.
Od połowy lat 50. XVII w. staroobrzędowcy zaczęli porzucać dotychczasowe miejsca zamieszkania i zakładać w trudno dostępnych miejscach własne kolonie; motywacją dla tego typu zachowania było przekonanie o rychłym nadejściu Antychrysta na ziemię. W 1667 sobór moskiewski uznał stare obrzędy za herezję. Władze kościelne i świeckie rozpoczęły masowe prześladowania starowierców, które trwały do końca XVII stulecia. Pełnię praw obywatelskich staroobrzędowcy uzyskali dopiero w 1905, po wydaniu przez cara Mikołaja II edyktu tolerancyjnego.
Doktryna starowierców nie różni się zasadniczo od nauczania kanonicznych Kościołów prawosławnych. Podstawową cechą wyróżniającą jest stosunek do obrzędów – staroobrzędowcy uznają za ważne jedynie te odprawiane według ksiąg liturgicznych sprzed reformy Nikona i traktują najmniejsze odstępstwo od tradycyjnych zwyczajów jako grzech śmiertelny. W teologii staroobrzędowej kluczowe miejsce zajmuje wiara w świętość ziemi ruskiej i Moskwę – Trzeci Rzym, co też uzasadnia przekonanie o wyższości rosyjskich tradycji religijnych nad wszystkimi innymi. W XVII–XVIII w. w myśli religijnej starowierców znaczące miejsce zajmowało także oczekiwanie na rychły koniec świata i nadejście Antychrysta.
Na przełomie XVII i XVIII w. wśród staroobrzędowców doszło do rozłamu na popowców i nieuznających sakramentu kapłaństwa, przekonanych o zapanowaniu sił zła nad światem bezpopowców. Pierwsza z wymienionych grup od 1846 posiadała własną hierarchię cerkiewną, której powstanie było możliwe dzięki przejściu byłego biskupa bośniackiego Ambrożego do starowierców. Drugi nurt ulegał dalszym podziałom na wspólnoty (ros. sogłasija), z których największe liczebnie były grupy fiedosiejewców, filiponów i pomorców.
W pierwszej połowie XX w. łączną liczbę starowierców szacowano w granicach od 10 do 20 mln. Znaczny spadek liczebności tej grupy miał miejsce w czasach ZSRR, gdy prześladowania religijne i kolektywizacja doprowadziły do zniszczenia ich tradycyjnych skupisk. Współcześnie (pocz. XXI w.) liczbę staroobrzędowców na świecie szacuje się na 3 mln, przede wszystkim w Rosji, na Łotwie, Litwie, Ukrainie, w Rumunii, Bułgarii i Stanach Zjednoczonych.

context: Prześladowaniom towarzyszyły ostre polemiki, w których obydwie strony zarzucały sobie herezję, niszczenie Kościoła i kontakty z Żydami (w literaturze staroobrzędowej o soborze moskiewskim pisano jako o zorganizowanym przez Żydów, w prawosławnej – oskarżano starowierców o dopuszczanie Żydów do sprawowania nabożeństw).
W 1689 patriarcha Joachim wydał kolejny dekret, nakazując zapobieganie ucieczkom staroobrzędowców do lasów, niszczenie ich osiedli, sprzedawanie majątku i wysyłanie go do Moskwy. Rezultatem konsekwentnego zaostrzania prześladowań były pierwsze ucieczki starowierców za granicę – do Rzeczypospolitej, Szwecji i Kurlandii. Ucieczki staroobrzędowców stały się jeszcze częstsze po reformach Piotra I, wprowadzających w Rosji zachodnie obyczaje. Car ten przerwał jednak prześladowania prowadzone w czasach jego poprzedników, dopuszczając, by starowiercy organizowali kolonie i wspólnoty i nie ingerując w ich wewnętrzne funkcjonowanie. Mimo tego w XVII w. i połowie XVIII w. poza granicami Rosji znalazł się milion staroobrzędowców.
qas: question: Co objął dekret Joachima z 1689 roku?
answers: text: nakazując zapobieganie ucieczkom staroobrzędowców do lasów, niszczenie ich osiedli, sprzedawanie majątku i wysyłanie go do Moskwy
answer_end: 496
generative_answer: nakazywał zapobieganie ucieczkom staroobrzędowców do lasów, niszczenie ich osiedli, sprzedawanie majątku i wysyłanie go do Moskwy

question: Po czyich reformach wyemigrowało najwięcej starowierców w historii obszaru?
plausible_answers: text: Piotra I
answer_end: 714
generative_answer: Piotra I

question: Co zakładały reformy Piotra I?
answers: text: wprowadzających w Rosji zachodnie obyczaje
answer_end: 758
generative_answer: wprowadzały w Rosji zachodnie obyczaje

question: Do których krajów udawali się starowierzy po zintensyfikowaniu się opresji?
answers: text: do Rzeczypospolitej, Szwecji i Kurlandii
answer_end: 638
generative_answer: do Rzeczypospolitej, Szwecji i Kurlandii

question: W którym roku Joachim objął funkcję patriarchy?
plausible_answers: text: W 1689
answer_end: 325
generative_answer: W 1689

context: Wszelkie ograniczenia wobec staroobrzędowców zostały ostatecznie zniesione dekretem tolerancyjnym z 1905. Od tego samego roku w Rosji zaczęła wychodzić prasa starowiercza. W 1910 rangę głównego organu prasowego wszystkich staroobrzędowców niezależnie od kierunku przejęło pismo Staroobriadczeskaja Mysl wydawane w Borowsku. Liczebność staroobrzędowców w Rosji przed upadkiem caratu jest przedmiotem dyskusji. Różni autorzy, bazując swoje szacunki na oficjalnych wykazach staroobrzędowców oraz na wynikach spisów ludności w Imperium Rosyjskim oceniają ją na 10 do 25 mln. Trudnością dla badaczy zagadnienia jest fakt, że część starowierców, w obawie przed represjami, nie przyznawała się do swojego wyznania. Spis ludności z 1897 wykazał liczbę 2 204 590 staroobrzędowców, co według Leonida Polakowa jest liczbą znacznie zaniżoną. W 1910 gazeta Russkoje Słowo oceniła ich liczebność na 50 mln. Staroobrzędowy publicysta I. Kiriłłow pisał o 12 mln swoich współwyznawców.
qas: question: Jak nazywało się pismo starowiercze, wiodące w tej kategorii prasy od 1910 roku?
answers: text: Staroobriadczeskaja Mysl
answer_end: 302
generative_answer: Staroobriadczeskaja Mysl

question: Czy wśród autorów panuje konsensus, co do liczebności rosyjskich staroobrzędowców przed końcem caratu?
answers: text: Liczebność staroobrzędowców w Rosji przed upadkiem caratu jest przedmiotem dyskusji
answer_end: 407
generative_answer: nie

question: Na jakich dokumentach opierają swoje przypuszczenia autorzy próbujący określić liczebność starowierców?
answers: text: oficjalnych wykazach staroobrzędowców oraz na wynikach spisów ludności w Imperium Rosyjskim
answer_end: 541
generative_answer: oficjalnych wykazach staroobrzędowców oraz na wynikach spisów ludności w Imperium Rosyjskim

question: Dlaczego niektórzy staroobrzędowcy nie ujawniali informacji dotyczących ich wyznania?
answers: text: w obawie przed represjami
answer_end: 665
generative_answer: w obawie przed represjami

question: Ile wynosiła liczba starowierców w Rosji w 1897 roku, zdaniem Leonida Polakowa?
plausible_answers: text: 2 204 590
answer_end: 753
generative_answer: 2 204 590