Jan Zamoyski

Jan Sariusz Zamoyski (Jan Zamojski) herbu Jelita (ur. 19 marca 1542, zm. 3 czerwca 1605) – sekretarz królewski od 1565, podkanclerzy koronny od 1576, kanclerz wielki koronny od 1578 i hetman wielki koronny Rzeczypospolitej Obojga Narodów od roku 1581. Generalny starosta krakowski w latach 1580–1585, starosta bełski, malborski, grodecki, jaworowski, krzeszowski, tykociński i dorpacki, starosta międzyrzecki w 1580 roku, starosta knyszyński w 1574 roku. Doradca króla Zygmunta II Augusta i Stefana Batorego. Główny przeciwnik sukcesora po Batorym, Zygmunta III Wazy. Humanista-mecenas, filolog i mówca, magnat.
Jako senator brał udział w sejmach: 1601, 1603 i 1605 roku.

context: Mimo wszystko, na samym początku rządów Zygmunta III, Zamoyski, który wiernie służył królom Rzeczypospolitej, dołączył do opozycjonistów walczących z polityką Zygmunta III, chcącego wzmocnić władzę królewską i przeobrazić Rzeczpospolitą w monarchię absolutną poprzez przymierze z Habsburgami w celu zapewnienia sobie ich pomocy w odzyskaniu szwedzkiego tronu. Nowy król obawiał się wpływów kanclerza, a zgodnie z prawem Rzeczypospolitej nie był w stanie odwołać go ze stanowiska. Z kolei Zamoyski traktował króla jak pionka w grze i ignoranckiego obcokrajowca. Jako przeciwnik króla przestrzegał przed niepotrzebną ingerencją Rzeczypospolitej w wojny dynastyczne w Szwecji, zwłaszcza że ciągle istniało zagrożenie ze strony Imperium osmańskiego. Jego polityka i działania przeciwstawiały się (lub ewentualnie próbowały uniknąć) tendencjom w kierunku absolutyzmu, które charakteryzowały pozostałe państwa Europy. Otwarty konflikt między kanclerzem a królem wybuchł podczas sejmu w 1592 r., kiedy Zamoyski odkrył, że Zygmunt spiskuje, aby scedować koronę polską dla Habsburgów w zamian za ich wsparcie w walce o szwedzki tron. Zamoyski nie zdołał zdetronizować króla, ale udało mu się wywalczyć wolną rękę podczas interwencji w Mołdawii, gdzie w 1595 pomógł hospodarowi Jeremiemu Mohyle w objęciu tronu (bitwa pod Cecorą (1595)).
W 1600 r. walczył przeciwko wołoskiemu Michałowi Walecznemu, który zdobył Mołdawię kilka miesięcy wcześniej. Pokonał go w bitwie pod Bukową 20 października 1600 r. i przywrócił tron mołdawski Jeremiemu Mohyle. Pomógł również jego bratu, Szymonowi Mohyle, w objęciu tronu Hospodarstwa Wołoskiego, rozciągając tym samym wpływy Rzeczypospolitej na te kraje aż po Dunaj.
qas: question: Czy po objęciu tronu przez Zygmunta III Zamoyski sympatyzował z królem, czy był mu przeciwny?
answers: text: Mimo wszystko, na samym początku rządów Zygmunta III, Zamoyski, który wiernie służył królom Rzeczypospolitej, dołączył do opozycjonistów walczących z polityką Zygmunta III
answer_end: 171
generative_answer: Był mu przeciwny

question: W jaki sposób Zygmunt III planował zmienić ustrój RP?
answers: text: poprzez przymierze z Habsburgami
answer_end: 291
generative_answer: poprzez przymierze z Habsburgami

question: W którym kraju miały miejsce wojny dynastyczne?
answers: text: w Szwecji
answer_end: 672
generative_answer: w Szwecji

question: Co było bezpośrednią przyczyną zaogniającą konflikt między Zamoyskim a królem?
answers: text: Zamoyski odkrył, że Zygmunt spiskuje, aby scedować koronę polską dla Habsburgów w zamian za ich wsparcie w walce o szwedzki tron
answer_end: 1123
generative_answer: Zamoyski odkrył, że Zygmunt spiskuje, aby scedować koronę polską dla Habsburgów w zamian za ich wsparcie w walce o szwedzki tron

question: Dlaczego Zygmunt III chciał zdetronizować Zamoyskiego?
plausible_answers: text: Zamoyski traktował króla jak pionka w grze i ignoranckiego obcokrajowca
answer_end: 559
generative_answer: Zamoyski traktował króla jak pionka w grze i ignoranckiego obcokrajowca

context: Jan Zamoyski patrzył na sprawy religii bardziej poprzez sprawy polityki niż teologii. Jego ojciec i stryj byli kalwinistami, a sam zamienił kalwinizm na katolicyzm dopiero na studiach w Padwie. Pierwsze trzy żony Jana Zamoyskiego były wyznania protestanckiego. Również i jego siostry były kalwinistkami, przyrodnia siostra Zofia wyszła za mąż za kalwinistę Łukasza Działyńskiego, a podobnie siostrzenicę kalwinistkę Annę Oleśnicką wydał za luteranina Jana Dulskiego. Wielu wyznawców protestantyzmu przebywało też na jego dworze i mimo że nie mogli osiedlać się w Zamościu, to cieszyli się swobodą religijną w jego Ordynacji. Kanclerz był też jednym z twórców unii brzeskiej. i był przychylnie nastawiony do kościołów wschodnich, czemu dał wyraz pozwalając się osiedlać w Zamościu Ormianom i Grekom. Jan Zamoyski nie lubił ostentacyjnej pobożności, czemu dał wyraz zalecając, by na jego nagrobku nie było żadnych symboli religijnych.
qas: question: Co determinowało postrzeganie Jana Zamoyskiego na religię?
answers: text: sprawy polityki
answer_end: 71
generative_answer: sprawy polityki

question: Jakiego wyznania był ojciec Jana Zamoyskiego?
answers: text: byli kalwinistami
answer_end: 123
generative_answer: Był Kalwinistą

question: Ile żon miał Jan Zamoyski?
plausible_answers: text: trzy
answer_end: 207
generative_answer: trzy

question: Jak nazywała się przyrodnia siostra Jana Zamoyskiego?
answers: text: Annę Oleśnicką
answer_end: 430
generative_answer: Annę Oleśnicką

question: Za kogo wyszła przyrodnia siostra Jana Zamoyskiego?
answers: text: Łukasza Działyńskiego
answer_end: 378
generative_answer: Łukasza Działyńskiego