Wezuwiusz

Wezuwiusz (łac. Vesuvius, wł. Vesuvio) – wulkan na terenie Włoch, na Półwyspie Apenińskim, nad Zatoką Neapolitańską. Jedyny czynny wulkan leżący bezpośrednio na kontynencie europejskim. Skałą wylewną Wezuwiusza jest lawa aa, której stare potoki leżą na zboczach wulkanu.
Wezuwiusz zaliczany jest do stratowulkanów. Początki jego aktywności sięgają okresu sprzed około 16 tys. lat. Najbardziej wzmożonym okresem aktywności wulkanu były lata 1631–1872. Według ostatnich pomiarów, jego wysokość wynosi 1281 m n.p.m., głębokość krateru – 230 m, średnica – 550–650 m. Dzisiejszy stożek znajduje się w kalderze utworzonej podczas wybuchu z 79 roku. Szczyt północnej krawędzi kaldery nosi nazwę Monte Somma.
Wiek najstarszych skał Wezuwiusza określany jest na ok. 200 tys. lat. Najbardziej znany jest wybuch Wezuwiusza z 79 roku, w którym zniszczone zostały rzymskie miasta Pompeje, Herkulanum i Stabie. Przez setki lat sądzono, że wybuch nastąpił 24 sierpnia 79 roku, na podstawie listu napisanego przez naocznego świadka, rzymskiego pisarza i prawnika Pliniusza Młodszego do historyka Tacyta pod koniec 107 lub na początku 108 roku. Odkrycie w Pompejach w październiku 2018 roku napisu węglem na murze jednego z domów, w którym jest mowa o 16 dniu przed kalendami listopadowymi, czyli o 17 października, może stanowić dowód, że do wybuchu Wezuwiusza doszło później, najprawdopodobniej 24 października 79 roku. Napis zachował się dlatego, że został przykryty na wieki przez materiały wulkaniczne. Pompeje istniały i funkcjonowały normalnie 17 października. Od dawna pojawiały się spekulacje, że Wezuwiusz wybuchł później niż w sierpniu, gdyż w ruinach Pompejów odkryto jesienne owoce oraz piecyki do ogrzewania.
Ostatnia pliniańska erupcja Wezuwiusza nastąpiła w grudniu 1631 roku. Według badań z 2017 roku najbardziej prawdopodobne jest powtórzenie scenariusza wybuchu z 1631 roku. Ostatni duży wybuch został odnotowany 13 marca 1944 roku i od tego czasu Wezuwiusz nie daje oznak aktywności.

context: 1852 roku pozwolenie na wykorzystywanie obserwatorium do swoich nauk otrzymał Luigi Palmieri (1807–1896), profesor nauk logicznych i metafizyki uniwersytetu w Neapolu. 8 grudnia 1855 uczony został nominowany dyrektorem obserwatorium. W 1860 Palmieri został profesorem fizyki i meteorologii na uniwersytecie w Neapolu, w ten sposób zrodziła się bardzo bliska współpraca obserwatorium z uniwersytetem. Palmieri nakazał wybudować wieżę do obserwacji meteorologicznych, do której została przeniesiona część aparatury pomiarowej zakupiona przez Melloniego w Paryżu. Luigi Palmieri ufundował periodyk naukowy „Annali dell'Osservatorio Vesuviano”, który redagował do śmierci, opisując z dużą dokładnością wybuchy Wezuwiusza z lat 1855–1872, a w szczególności wybuchy z 1855 i 1872 roku. Jest również wynalazcą sejsmografu elektromagnetycznego. Prowadził obserwacje Wezuwiusza, a także i innych wulkanów na świecie.
qas: question: Na jakim stanowisku pracował Palmieri w 1852 roku?
answers: text: profesor nauk logicznych i metafizyki
answer_end: 143
generative_answer: profesora nauk logicznych i metafizyki

question: Kiedy profesor został wybrany na dyrektora obserwatorium?
answers: text: 8 grudnia 1855
answer_end: 182
generative_answer: 8 grudnia 1855

question: Jaki tytuł uzyskał Palmieri w 1860 roku?
answers: text: profesorem fizyki i meteorologii
answer_end: 289
generative_answer: profesora fizyki i meteorologii

question: Co umieszczono w wieży Palmieriego?
answers: text: część aparatury pomiarowej zakupiona przez Melloniego w Paryżu
answer_end: 559
generative_answer: część aparatury pomiarowej zakupiona przez Melloniego w Paryżu

question: Co wynalazł uczony?
answers: text: sejsmografu elektromagnetycznego
answer_end: 835
generative_answer: sejsmograf elektromagnetyczny

context: W 1845 roku podczas VII Kongresu Naukowców Włoskich zainaugurowano pracę obserwatorium, chociaż nie zostało jeszcze całkowicie ukończone. Podczas kongresu Melloni zaprezentował swoją teorię, że wulkany takie jak Wezuwiusz-Somma mają bardzo głęboki zbiornik magmowy (teoria bardzo bliska teorii plutonicznej). 16 marca 1848 obserwatorium zaczęło w pełni funkcjonować, jednak Macedonio Melloni, oskarżany o sympatie liberalne, stracił poparcie króla i 6 listopada 1849 został usunięty z funkcji dyrektora.
qas: question: Kiedy nastąpiła inauguracja prac obserwatorium?
answers: text: 1845
answer_end: 6
generative_answer: 1845

question: Podczas jakiego wydarzenia uroczyście rozpoczęto prace obserwatorium?
answers: text: VII Kongresu Naukowców Włoskich
answer_end: 51
generative_answer: VII Kongresu Naukowców Włoskich

question: Do jakiej innej teorii nawiązywała ta, przedstawiona przez Melloniego?
answers: text: plutonicznej
answer_end: 306
generative_answer: plutonicznej

question: Z jakiego powodu Melloni przestał być dyrektorem obserwatorium w 1849 roku?
answers: text: oskarżany o sympatie liberalne
answer_end: 423
generative_answer: oskarżany o sympatie liberalne

question: Jakie dwa Wulkany posiadają niezwykle głęboko osadzony zbiornik magmowy?
plausible_answers: text: Wezuwiusz-Somma
answer_end: 227
generative_answer: Wezuwiusz-Somma