Jer (głoska)

Jer – jedna z dwóch samogłosek występujących w języku prasłowiańskim, które różniły się od wszystkich pozostałych samogłosek krótszym czasem wymawiania. Z tego powodu nazywane bywają samogłoskami zredukowanymi. Ich nazwa i grafemy pochodzą od odpowiednich liter alfabetu języka staro-cerkiewno-słowiańskiego. Wyróżniano jer przedni (ь) i jer tylny (ъ). Pod koniec okresu języka prasłowiańskiego wytworzył się także podział na jery słabe i jery mocne, związany z pozycją tych samogłosek w wyrazie. W ciągu rozwoju poszczególnych języków słowiańskich jery słabe zanikały, a jery mocne wokalizowały się, tj. przechodziły w pełne samogłoski.
Zanik i wokalizacja jerów odbywały się w momencie rozpadu słowiańskiej wspólnoty językowej i wskazywane są jako koniec epoki prasłowiańskiej. Realizacja tych procesów mogła przebiegać w różny sposób, wywierając duży wpływ na fonologię i morfologię języków słowiańskich. Zjawiska te doprowadziły do powstania oboczności typu samogłoska : zero morfologiczne. Poza tym mogły za sobą pociągnąć kolejne przemiany takie jak wzdłużenie zastępcze bądź różnego rodzaju uproszczenia, np. wyrównanie analogiczne i upodobnienie fonetyczne.

context: Osłabianie jerów słabych było kompensowane wzmacnianiem jerów mocnych – poprzedzającą mocną półsamogłoskę wydłużano o tyle, o ile skracał się jer następujący. Zachodziło tym samym tzw. wzdłużenie zastępcze o kierunku wstecznym. Takie rozmieszczenie jerów słabych (tj. w wygłosie lub w zgłosce poprzedzającej sylabę z jerem mocnym bądź inną samogłoską) budowało swego rodzaju rytmikę (prawo Havlíka). W przybliżeniu można ją przedstawić jako sąsiadowanie sylaby mocnej i słabej (nie: mocna + mocna, słaba + słaba), a w odniesieniu do jerów – niewystępowanie w obu sąsiadujących sylabach bardzo krótkich samogłosek, jakimi były jery). Współcześnie taką tendencję prozodyjną można zaobserwować w językach mających iloczas, np. w czeskim (sylaba długa + krótka lub krótka + długa). Pierwotnie regularny stan uwarunkowany prawem Havlíka zmieniał się pod wpływem wyrównań analogicznych. Ponadto pewne trudne do wymówienia zbitki spółgłoskowe powstałe po zaniku słabych jerów mogły być niedopuszczalne w niektórych językach, np. z psł. *stь̯blo powstał słowacki wyraz steblo (ale pol. źdźbło); z psł. *stь̯klo powstało rosyjskie стекло (stiekło) (pol. szkło), a z psł. *krъ̯ve (dopełniacz) rosyjska forma крови (krowi) (pol. krwi).
qas: question: Czy jery mocne wpływały na wzmocnienie słabych?
answers: text: Osłabianie jerów słabych było kompensowane wzmacnianiem jerów mocnych
answer_end: 69
generative_answer: nie

question: Czym było wzdłużenie zastępcze o kierunku wstecznym?
answers: text: poprzedzającą mocną półsamogłoskę wydłużano o tyle, o ile skracał się jer następujący
answer_end: 157
generative_answer: poprzedzającą mocną półsamogłoskę wydłużano o tyle, o ile skracał się jer następujący

question: Gdzie w wyrazie musiały znajdować się jery słabe by powstała rytmika?
answers: text: w wygłosie lub w zgłosce poprzedzającej sylabę z jerem mocnym bądź inną samogłoską
answer_end: 350
generative_answer: w wygłosie lub w zgłosce poprzedzającej sylabę z jerem mocnym bądź inną samogłoską

question: Kto był autorem twierdzenia, dotyczącego m.in. jerów słabych w wygłosie?
answers: text: Havlíka
answer_end: 397
generative_answer: Havlík

question: Który z języków współczesnych jako jedyny zawiera iloczas?
plausible_answers: text: czeskim
answer_end: 733
generative_answer: czeski