Triceratops

Triceratops – rodzaj roślinożernego dinozaura rogatego z rodziny ceratopsów, żyjącego w mastrychcie (kreda późna), od 68 do 65,5 milionów lat temu na terenach dzisiejszej Ameryki Północnej. Należy do ostatnich nieptasich dinozaurów, które pojawiły się przed wymieraniem kredowym. Nazwa rodzajowa pochodzi z greki i oznacza twarz o trzech rogach.
Nosząc dużą kostną kryzę na szyi i trzy rogi, czworonożny, przypominający pod pewnymi względami nosorożca triceratops stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych dinozaurów i najlepiej znanym przedstawicielem Ceratopsidae. Dzielił środowisko życia i stanowił zdobycz tyranozaura, choć nie jest pewne, czy te dwa dinozaury rzeczywiście walczyły ze sobą w sposób, w jaki się to często przedstawia na popularnych obrazkach.
Dokładne umiejscowienie rodzaju wśród ceratopsydów stanowi przedmiot debaty paleontologów. Obecnie uznaje się dwa pewne gatunki: T. horridus i T. prorsus, chociaż nazywano liczne gatunki. Badanie opublikowane w 2012 sugeruje też, że współczesny mu torozaur, marginocefal długo uznawany za odrębny rodzaj, stanowi w rzeczywistości dojrzałą formę triceratopsa. Nie zostało to jednak zaakceptowane przez wszystkich specjalistów. Publikacja Daniela Fielda i Nicholasa Longricha, badaczy z Yale, z 2012 sprzeciwiła się temu stwierdzeniu, pozostając przy odrębnej klasyfikacji jako oddzielne gatunki.
Znaleziono liczne szczątki triceratopsa, odkąd po raz pierwszy opisano rodzaj w 1889. Wlicza się w to co najmniej jeden kompletny szkielet. Na obszarze formacji Hell Creek tylko w pierwszej dekadzie XXI wieku znaleziono 47 kompletnych bądź fragmentarycznych czaszek. Odkryto osobniki reprezentujące różne stadia życia od wylęgających się młodych po dorosłe.
Funkcja kryzy kostnej i trzech wydatnych rogów twarzowych długo inspirowały do debaty. Tradycyjny pogląd widzi je jako broń służącą do obrony przed drapieżnikami. Bardziej współczesne pomysły zauważają obecność naczyń krwionośnych na kościach czaszki Ceratopsidae, uznając za bardziej prawdopodobne, że cechy te służyły identyfikacji, parowaniu się i wykazywaniu dominacji w grupie, jak poroża czy rogi dzisiejszych kopytnych czy chrząszczów. Teoria ta znalazłaby dodatkowe wsparcie, gdyby torozaur okazał się dojrzałą formą triceratopsa. Oznaczałoby to, że charakterystyczne dla torozaurów okna w kryzie pojawiały się dopiero z osiągnięciem dojrzałości przez osobniki, czyniąc kryzę bardziej przydatną do pokazywania niż do obrony.

context: Triceratops stanowi najlepiej poznany rodzaj z rodziny ceratopsów (Ceratopsidae, ceratopsydy) obejmującej duże ceratopsy (Ceratopsia, dinozaury rogate) z Ameryki Północnej. Dokładne miejsce triceratopsa wśród Ceratopsidae podlegało długiej debacie. Niepewność ta wywodzi się głównie z kombinacji krótkiej, jednolitej kryzy kostnej, przypominającej kryzy centrozaurów, i długich rogów brwiowych, podobnych do występujących u chasmozaurów. W pierwszym przeglądzie dinozaurów rogatych Richard Swann Lull zaproponował hipotezę istnienia dwóch linii. Pierwsza zawierała monokloniusa i centrozaura i właśnie ona prowadziła do triceratopsa. Kolejna obejmowała ceratopsa i torozaura. Czyniłoby to triceratopsa centrozaurynem w dzisiejszym rozumieniu tego słowa. Późniejsze rewizje wsparły ten pogląd, formalnie opisując drugą grupę o długich kryzach jako chasmozauryny (Chasmosaurinae).
qas: question: Do jakiej rodziny należy triceratops?
answers: text: ceratopsów
answer_end: 65
generative_answer: ceratopsów

question: Skąd pochodzą ceratopsy?
answers: text: z Ameryki Północnej
answer_end: 171
generative_answer: z Ameryki Północnej

question: Kto jest autorem koncepcji o istnieniu więcej niż jednej linii ceratopsów?
answers: text: Richard Swann Lull
answer_end: 500
generative_answer: Richard Swann Lull

question: Co przemawia za tym, że triceratops nie należy do rodziny chasmozaurów?
plausible_answers: text: kombinacji krótkiej, jednolitej kryzy kostnej, przypominającej kryzy centrozaurów, i długich rogów brwiowych
answer_end: 393
generative_answer: kombinacji krótkiej, jednolitej kryzy kostnej, przypominającej kryzy centrozaurów, i długich rogów brwiowych

question: Jak nazwano grupę o długich kryzach?
answers: text: chasmozauryny
answer_end: 860
generative_answer: chasmozauryny