Literatura bizantyńska epoki justyniańskiej 527–610

Literatura bizantyńska epoki justyniańskiej – okres literatury bizantyńskiej od wstąpienia na tron cesarza Justyniana I Wielkiego w 527 roku do przejęcia władzy przez dynastię heraklijską w 610 roku.
Wraz z okresem świetności Cesarstwa Bizantyńskiego pod panowaniem cesarza Justyniana I (527–565) nastąpił też wszechstronny rozkwit literatury bizantyńskiej. Zwycięskie wojny cesarza opisał w Historii wojen Prokopiusz z Cezarei. Jego dzieło kontynuował Agatiasz Scholastyk opisując w O panowaniu Justyniana wydarzenia z lat 552–558. Wątek przerwany przez Agatiasza podjął w Dziejach Menander Protektor doprowadzając go do 582 roku. O tym samym okresie dziejów Cesarstwa pisał Teofan Bizantyńczyk. Dwaj współcześni Prokopiuszowi historycy Piotr Patrycjusz i Jan Lydos opisali w swoich dziełach dzieje Cesarstwa Rzymskiego. W okresie tym działali też historycy Kościoła: Teodor Anagnosta, Jan z Efezu i Ewagriusz Scholastyk. Jan Malalas mnich syryjski napisał Kronikę dziejów ludzkości od stworzenia świata, powołując tym samym do istnienia nowy niezwykle w Bizancjum popularny gatunek literacki.
Twórczość teologiczna VI wieku nawiązywała do wielkich sporów chrystologicznych poprzedniego stulecia. Angażowali się w nią oprócz cesarza Justyniana I, Leoncjusz z Bizancjum, Efrem Syryjczyk i Anastazy I, patriarcha Antiochii. Twórczość ascetyczną rozwijali mnisi żyjący na pustyni, przede wszystkim Jan Klimak, autor niezwykle poczytnej Drabiny do raju, Symeon Słupnik Młodszy i Doroteusz z Gazy. Mnichom żyjącym na pustyni była też w przeważającej mierze poświęcona twórczość hagiograficzna: żywoty Cyryla ze Scytopolis i Łąka Jana Moschosa.
W poezji na czoło wysuwa się twórczość genialnego liryka bizantyńskiego Romana Pieśniarza, mnicha pełniącego funkcję melodosa przy jednym ze stołecznych kościołów. Roman autor kilkudziesięciu kontakiów jest też uważany za autora Akatystu ku czci Bogurodzicy, najsłynniejszego hymnu liturgicznego w liturgii prawosławnej. W VI wieku rozkwit przeżywała twórczość epigramatyczna. Do najwybitniejszych twórców epigramów należeli Agatiasz Scholastyk, Paweł Silencjariusz, Macedoniusz i Julian z Egiptu. Dużą popularnością wśród czytelników cieszyły się też ekfrazy Jana z Gazy i Pawła Silencjariusza.
W szkołach w Atenach i Gazie rozwijała się filozofia platońska i arystotelesowa. Najwybitniejszy przedstawiciel szkoły w Gazie Jan Filopon, wraz z Leoncjuszem z Bizancjum wniósł spory wkład w zastosowanie filozofii Arystotelesa do teologii. Nieznany mnich ukrywający się pod imieniem Dionizego Areopagity pozostawił po sobie cztery traktaty, neoplatońskie w duchu, decydujące dla kształtowania się średniowiecznej mistyki. Stefan z Bizancjum opracował 60-tomowy słownik geograficzny Ludność Bizancjum. Istotne znaczenie dla kultury średniowiecznej miała też praca Kosmasa Indikopleustesa Kosmografia chrześcijańska. Jan Filopon oprócz traktatów filozoficzno-teologicznych pozostawił po sobie prace z zakresu filologii, medycyny i matematyki. Prace z tych dziedzin wiedzy pisali też filolog Jan Charkas, medycy Aecjusz z Amidy i Aleksander z Tralles oraz matematycy Domnin z Larisy i Marin.

context: Twórczość teologiczna VI wieku w znacznej mierze stanowiła kontynuację wielkich sporów chrystologicznych poprzedniego stulecia. Inspirowana przez cesarza Justyniana I (527–565), który sam mieszał się w spory swoich czasów. Wartość literacką mają jego Księga przeciw Orygenesowi, Edykt przeciw Trzem Rozdziałom skierowany przeciw Teodorowi z Mopsuesti, Teodoretowi z Cyru i Ibasowi z Edessy oraz Traktat przeciw monofizytom. Wybitnym teologiem i apologetą ortodoksji za czasów Justyniana był Leoncjusz z Bizancjum (ok. 485–544), w młodości nestorianin, później mnich w Ławrze św. Saby w Jerozolimie. W latach 543–544 napisał Trzy księgi przeciw nestorianom i eutychianom zawierające gorące polemiki przeciw nestorianom, monofizytom i aftartodoketom. Uzupełnieniem tej polemiki były Wyjaśnienia twierdzeń Sewera, skierowane przeciw najwybitniejszemu pisarzowi monofizyckiemu tego okresu. Leoncjusz wprowadził do argumentacji teologicznej logikę arystotelesowską przyczyniając się do rozwoju bizantyńskiej scholastyki. Zwolennikiem polityki religijnej cesarza był też Efrem Syryjczyk, patriarcha Antiochii (527–545). Z jego trzech Tomów zachowały się jedynie fragmenty. Polityce cesarza sprzeciwiał się natomiast Anastazy I, patriarcha Antiochii w latach 557–570 i ponownie po 23 latach wygnania w latach 593–599. W swojej twórczości zwalczał monofizytów-aftartodoketów i wyznającego tryteizm Jana Filopona.
qas: question: Gdzie Leoncjusz przyjął pozycję mnicha?
answers: text: w Ławrze św. Saby w Jerozolimie
answer_end: 597
generative_answer: w Ławrze św. Saby w Jerozolimie

question: Jaką publikację spisał pomiędzy 543 a 544 rokiem?
answers: text: Trzy księgi przeciw nestorianom i eutychianom
answer_end: 669
generative_answer: Trzy księgi przeciw nestorianom i eutychianom

question: Co można było znaleźć w Trzech księgach Leoncjusza?
answers: text: gorące polemiki przeciw nestorianom, monofizytom i aftartodoketom
answer_end: 747
generative_answer: gorące polemiki przeciw nestorianom, monofizytom i aftartodoketom

question: Co mnich wdrożył do dyskursu teologicznego?
answers: text: logikę arystotelesowską
answer_end: 959
generative_answer: logikę arystotelesowską

question: Do czego przyczyniło się wdrożenie logiki arystotelesowskiej do dyskursu teologicznego?
answers: text: rozwoju bizantyńskiej scholastyki
answer_end: 1014
generative_answer: rozwoju bizantyńskiej scholastyki

context: W VI wieku nadal znakomicie rozwijała się historiografia kościelna. Teodor Anagnosta, lektor świątyni Hagia Sophia opracował ok. 530 roku Historię Kościoła obejmującą lata 439–527, z której zachował się jedynie fragment. Biskup monofizycki Jan z Efezu (zm. ok. 586) napisał w języku syryjskim Historię Kościoła od jego początków do 585 roku, z której, z kolei, zachowała się ostatnia księga. Najwybitniejszym historykiem Kościoła VI wieku był Ewagriusz Scholastyk (po 536 – po 600), adwokat, autor Historii Kościoła obejmującej okres od synodu efeskiego (431) do 593 roku przedstawionej na szerokim tle historii politycznej. Na Ewagriuszu urywa się bizantyńska historiografia kościelna. W XIV wieku nawiąże do niego dopiero Nicefor Kalist Ksantopul, zdziwiony tak długą przerwą.
qas: question: W jakim miejscu kultu Teodor Anagnost pełnił funkcję lektora?
answers: text: świątyni Hagia Sophia
answer_end: 114
generative_answer: świątyni Hagia Sophia

question: Jaki okres Historii Kościoła został opisany w dziele Anagnosta?
answers: text: lata 439–527
answer_end: 179
generative_answer: lata 439–527

question: Jaki fragment stworzonej przez Jana z Efezu Historii Kościoła przetrwał do czasów współczesnych?
answers: text: ostatnia księga
answer_end: 390
generative_answer: ostatnia księga

question: Kto jest uznawany za najistotniejszego historyka Kościoła szóstego wieku?
answers: text: Ewagriusz Scholastyk
answer_end: 463
generative_answer: Ewagriusz Scholastyk

question: Kiedy Jan z Efezu wydał swoją wersję Historii Kościoła?
plausible_answers: text: ok. 530 roku
answer_end: 137
generative_answer: ok. 530 roku