Su Song

Su Song (chiń. upr. 苏颂; chiń. trad. 蘇頌; pinyin Sū Sòng; ur. 1020, zm. 1101) – jeden z największych uczonych chińskich, człowiek renesansu epoki Song: astronom, kartograf, farmakolog, zoolog, botanik, poeta i inżynier. Pełnił także funkcje urzędnicze, m.in. ambasadorskie. Jednym z jego największych osiągnięć było zbudowanie zegara wodnomechanicznego.
Su Song był konstruktorem dwunastometrowej wieży zegarowej w średniowiecznym Kaifengu, z napędzanym wodą mechanicznym zegarem, w którym zastosował mechanizm wychwytowy (mechanizm stosowany do dzisiaj w zegarkach mechanicznych). Mechanizm wychwytowy zastosowany w zegarze przez Su Songa, został wcześniej wynaleziony przez mnicha buddyjskiego Yi Xinga i urzędnika państwowego Liang Lingzana w 725 r. Był stosowany do sterowania napędzaną hydraulicznie sferą armilarną, chociaż sfera armilarna Su Songa była pierwszą, która miała mechaniczny mechanizm zegarowy. W wieży zegarowej Su Songa została po raz pierwszy zastosowana przekładnia łańcuchowa; tian ti (天梯, „niebiańska drabina”), jak ją nazywał w swoim traktacie. Dzięki 133 mechanizmom zegar wskazywał i wybijał godziny. Traktat Su Songa o wieży zegarowej, Xinyi Xiangfayao (新儀象法要), przetrwał do dnia dzisiejszego, chociaż został napisany w 1092 r. i wydrukowany w 1094 r. Książka była analizowana przez wielu historyków m.in. Josepha Needhama. Jednak sam zegar został zdemontowany podczas najazdu Dżurdżenów w 1127 r. i chociaż starano się go ponownie zamontować, to jednak te próby zakończyły się niepowodzeniem. Chociaż Xinyi Xiangfayao jest jego najbardziej znanym dziełem, znane są również inne jego prace m.in. traktat o farmakologii Bencao Tujing (Ilustrowana farmakopea). W tym ostatnim dziele omawiał również tematy związane z mineralogią, zoologią, botaniką i metalurgią.
Chociaż jezuici, którzy w latach późniejszych odwiedzali Chiny, tacy jak Matteo Ricci i Nicolas Trigault, wspominali o chińskich zegarach, w których był napęd mechaniczny, dawni Europejczycy błędnie sądzili, że Chińczycy nie wyszli poza poziom klepsydry, świeczki i zegara słonecznego. Wierzyli, że zegary mechaniczne były czymś nowym dla Chińczyków oraz były czymś wartościowym, co Europa mogła im zaoferować. Chociaż nie tak widoczne jak w czasach dynastii Song, teksty z czasów dynastii Ming (1368–1644) opisywały prawie nieprzerwaną historię projektów i wzorów zegarów mechanicznych w Chinach od XIII do XVI wieku.

context: Zbudowana w Kaifengu dwunastometrowa wieża, zawierająca napędzany wodą mechaniczny zegar astronomiczny, była największym dziełem Su Songa. Wykorzystał on pomoc Han Gongliana, sekretarza w Ministerstwie Służby Państwowej, który dzięki swej rozległej wiedzy matematycznej, mógł przeprowadzić niezbędne obliczenia do konstrukcji mechanizmu wieży. Najpierw Su wykonał niewielki model drewniany w 1088 roku, testując jego budowę. Po sprawdzeniu konstrukcji, na polecenie cesarskie wykonano pełnoskalową konstrukcję, do której w 1090 roku wykonano wieńczące ją elementy brązowe. Prezentując swą wieżę zegarową cesarzowi, Su Song zharmonizował przepływ wody napędzającej urządzenie z nieprzerwanym ruchem niebios, który to ruch symbolizował nieprzerwaną moc cesarza. W 1094 roku Su Song wydał dzieło opisujące zegar (część wspomnianego Xinyi Xiangfayao), w której użył do opisu mechanizmu zegara terminologii związanej z imperialną symboliką. Tak więc główny pionowy wał napędowy stał się „Filarem Nieba”, jego dolne łożysko – „Biegunem Ziemskim”, a skośne koło napędowe: „Kołem Niebiańskim”.
qas: question: Jakie urządzenie znajdowało się w wieży z Kaifengu?
answers: text: napędzany wodą mechaniczny zegar astronomiczny
answer_end: 102
generative_answer: napędzany wodą mechaniczny zegar astronomiczny

question: W jaki sposób Han Gonglian okazał się przydatny przy budowie wieży z Kaifengu?
answers: text: dzięki swej rozległej wiedzy matematycznej, mógł przeprowadzić niezbędne obliczenia do konstrukcji mechanizmu wieży
answer_end: 342
generative_answer: dzięki swej rozległej wiedzy matematycznej, mógł przeprowadzić niezbędne obliczenia do konstrukcji mechanizmu wieży

question: Czy przed zbudowaniem pełnowymiarowej wieży, Su stworzył jej makietę?
answers: text: Najpierw Su wykonał niewielki model drewniany w 1088 roku, testując jego budowę
answer_end: 423
generative_answer: tak

question: Co zrobił Su Song, aby stworzyć symbol nieprzerwanej mocy władcy Chin?
answers: text: zharmonizował przepływ wody napędzającej urządzenie z nieprzerwanym ruchem niebios
answer_end: 705
generative_answer: zharmonizował przepływ wody napędzającej urządzenie z nieprzerwanym ruchem niebios

question: Jak słownictwo wymuszone na Su przez cesarza wpłynęło na nazewnictwo poszczególnych elementów wieży?
plausible_answers: text: główny pionowy wał napędowy stał się „Filarem Nieba”, jego dolne łożysko – „Biegunem Ziemskim”, a skośne koło napędowe: „Kołem Niebiańskim”
answer_end: 1084
generative_answer: główny pionowy wał napędowy stał się „Filarem Nieba”, jego dolne łożysko – „Biegunem Ziemskim”, a skośne koło napędowe: „Kołem Niebiańskim”