Wincenty Kadłubek

Wincenty Kadłubek (łac. Vincentius Cadlubkonis, Vincentius Kadlubek), mistrz Wincenty Kadłubek (łac. magister Vincentius Cadlubkonis) lub mistrz Wincenty zwany Kadłubkiem (łac. magister Vincentius dictus Kadlubek) (ur. ok. 1150 w Kargowie lub Karwowie, zm. 8 marca 1223 w Jędrzejowie) – autor Kroniki dziejów Polski, uważany za jedną z najważniejszych postaci w dziejach literatury i historiografii polskiej; określany mianem „ojca kultury polskiej”; biskup krakowski.
O jego życiu źródła średniowieczne przekazały niewiele informacji. Hagiograficzne żywoty Kadłubka, spisane dopiero w XVII wieku, uznawane są we współczesnej nauce za mało wiarygodne. Od XIX wieku toczą się wśród mediewistów spory – między innymi nad znaczeniem zagadkowego przydomka Kadłubek, pochodzeniem społecznym Wincentego, miejscem jego studiów, źródłami formacji intelektualnej i osobowości, szczegółami jego kariery politycznej oraz kościelnej, a także czasem i fazami pisania przez niego Kroniki.
Najprawdopodobniej pochodził z możnowładztwa małopolskiego, kształcił się we Francji i być może w Italii. Po powrocie do kraju pracował jako scholastyk w szkole katedralnej krakowskiej oraz kapelan książęcy Kazimierza Sprawiedliwego i Leszka Białego. Objął urząd prepozyta sandomierskiego, a następnie został wybrany biskupem krakowskim. Uczestniczył w obradach IV soboru laterańskiego. Pięć lat przed śmiercią zrezygnował ze sprawowania urzędu biskupa i osiadł w klasztorze cystersów w Jędrzejowie. W roku 1764 został ogłoszony błogosławionym Kościoła katolickiego.
Wincenty był pierwszym uczonym i pisarzem Polakiem. Jego prekursorska Kronika uważana jest za fundamentalny pomnik literatury narodowej, gdyż oddziałała w dużym stopniu – bezpośrednio lub pośrednio – na rozwój całej kultury polskiej. Pisząc traktat o dziejach własnego kraju, Kadłubek wprowadził do rodzimej tradycji między innymi dziedzictwo cywilizacyjne starożytnych Grecji i Rzymu, co stało się trwałym elementem kultury polskiej.
Praca Kadłubka była przez wieki powszechnie używana w szkolnictwie, a ponieważ w tekście Kroniki Wincenty pozostawił silne piętno własnych poglądów i osobowości, jego opowieści oraz opinie kształtowały świadomość historyczną i narodową Polaków. Zdania czy zwroty Kadłubka były przytaczane niezliczoną ilość razy przez tak wielu autorów, że współcześnie używa się popularnych z niego cytatów często bez świadomości, że pochodzą one od mistrza Wincentego.
W XIX i XX wieku uczeni zanegowali wiarygodność tak zwanych podań wincentyńskich o początkach Polski, a także podważyli autorytet Kadłubka jako rzetelnego historyka. Jednocześnie bardzo wysoko ocenili jego umiejętności literackie, wiedzę prawniczą, retoryczną czy filozoficzną. Ich badania wykazały, że Wincenty był przedstawicielem XII-wiecznej szkoły dziejopisarskiej, która wykład historii pojmowała nie jako relację o faktach, ale zestawienie i objaśnienie literackich przykładów. Celem takiego zestawienia było wyjaśnienie czytelnikowi współczesnej mu rzeczywistości poprzez aktualizujący historię morał. Zdaniem badaczy europejskich Kadłubek był jednym z najważniejszych przedstawicieli humanizmu chrześcijańskiego końca XII i początku XIII wieku.
Szczególną rolę odegrała w dziejach Polski myśl polityczna Wincentego. Był on twórcą określenia państwa polskiego mianem Rzeczypospolitej. Według niego Polska nie była własnością monarchy, lecz społeczeństwa rządzącego się prawem stanowionym i wybierającego sobie władców. Tak rozumiana Rzeczpospolita powinna stać się – według Kadłubka – ojczyzną ludzi wolnych, bronioną męstwem swych obywateli, tworzących jeden naród. Całe jego dzieło to traktat historyczny, w którym udowadnia tezę, że najważniejszą wartością w życiu każdego człowieka i całej społeczności jest dobro ojczyzny oraz próbuje odpowiedzieć na pytanie, sformułowane na pierwszych kartach Kroniki: pod kim zaczęło się dzieciństwo naszych konstytucji?

context: Według źródeł z XIV i pierwszej połowy XV wieku (Nekrolog jędrzejowski i Katalog biskupów krakowskich) Wincenty Kadłubek urodził się w Kargowie pod Stopnicą. Natomiast w drugiej połowie XV wieku Jan Długosz twierdził – a za nim wpisano tę informację do akt beatyfikacyjnych – że Kadłubek urodził się w Karwowie niedaleko Opatowa. Współcześni historycy opowiadają się za Kargowem, chociaż w Karwowie nadal czci się, zgodnie z katolicką tradycją, miejsce urodzin błogosławionego. Kargów należał jeszcze w XIII wieku do rodziny Kadłubka – na dokumencie z 1228 roku występuje rycerz Sulisław z Kargowa, bratanek Wincentego. Długosza zapewne zmylił fakt, że do dóbr Wincentego, które odziedziczył po ojcu, należały część Karwowa oraz leżące nieopodal Gojców i Niekisiałka.
qas: question: W jakiej miejscowości, zgodnie z dokumentami z XIV i XV w., urodził się autor Kroniki dziejów Polski?
answers: text: w Kargowie
answer_end: 143
generative_answer: w Kargowie

question: Kto był zdania, że autor Kroniki dziejów Polski urodził się w Karwowie?
answers: text: Jan Długosz
answer_end: 206
generative_answer: Jan Długosz

question: Czyj wizerunek został utrwalony na dokumencie z 1228 roku?
answers: text: rycerz Sulisław z Kargowa
answer_end: 597
generative_answer: rycerz Sulisław z Kargowa

question: Kim dla Kadłubka był Sulisław?
answers: text: bratanek
answer_end: 607
generative_answer: Bratankiem

question: Po kim Kadłubek odziedziczył ziemie?
answers: text: po ojcu
answer_end: 699
generative_answer: po ojcu

context: Wincenty oficjalnie ustąpił z urzędu biskupa latem 1218 roku. Musiał wcześniej uzyskać dyspensę papieską, więc historycy przypuszczają, że ogłosił zamiar ustąpienia i wysłał prośbę do Rzymu latem lub jesienią 1217 roku. Mniej więcej w tym czasie Wincenty zwołał kapitułę krakowską, która przeprowadziła elekcję nowego biskupa. Kanonicy wybrali następcą Wincentego Iwona Odrowąża. Najprawdopodobniej więc list do papieża zawierał nie tylko rezygnację Kadłubka, ale prośbę o nominację biskupią Iwona. Po elekcji i wysłaniu listu do Rzymu, Kadłubek przeniósł się do Jędrzejowa, nie czekając na decyzję papieską.
qas: question: Czy Wincenty Kadłubek był duchownym?
answers: text: biskupa
answer_end: 44
generative_answer: tak

question: Czy Kadłubek zrzekł się godności biskupiej?
answers: text: ogłosił zamiar ustąpienia
answer_end: 164
generative_answer: tak

question: Kto wybrał następcę Kadłubka?
answers: text: kapitułę krakowską
answer_end: 280
generative_answer: Kapituła krakowska

question: Kto został następcą Kadłubka?
answers: text: Iwona Odrowąża
answer_end: 378
generative_answer: Iwon Odrowąż

question: Gdzie osiedlił się Kadłubek po przekazaniu władzy biskupiej?
answers: text: Jędrzejowa
answer_end: 573
generative_answer: W Jędrzejowie