Szelężnik mniejszy

Szelężnik mniejszy (Rhinanthus minor) – gatunek rośliny z rodziny zarazowatych (Orobanchaceae). Występuje w Europie, zachodniej Azji i w Ameryce Północnej. W Polsce jest rozpowszechniony w znacznej części kraju. Jest ważnym biocenotycznie składnikiem łąk i muraw, ponieważ jako półpasożyt traw ogranicza ich rozwój, ułatwiając wzrost innym gatunkom kwiatowym. Z tego powodu jest kluczowym składnikiem odtwarzanych łąk, stosowany jest przy zakładaniu tzw. łąk kwietnych. Roślina wykorzystywana bywa jako lecznicza. Uznawana jest za lekko trującą, zwłaszcza dla koni. Jeśli nasiona zanieczyszczą ziarna zbóż – mogą pogorszyć smak mąki. Podobnie pogorszony smak mleka i masła może być skutkiem karmienia tym gatunkiem krów.

context: Szelężnik mniejszy jest fakultatywnym półpasożytem korzeniowym. Jako roślina zielona zdolna do samożywności może rozwijać się samodzielnie, ale w takiej sytuacji z reguły osiąga mniejsze rozmiary (pędy są nierozgałęzione, o wysokości 5–7,5 cm), ma obniżoną żywotność i zawiązuje wyraźnie mniej nasion lub w ogóle nie kwitnie. Samożywność wykorzystywana jest w przypadku tego gatunku do wzrostu systemu korzeniowego wyszukującego żywiciela oraz wspierania rozwoju rośliny w sytuacji, gdy znalezieni żywiciele są mało wydajni ze względu na ich biologię, wiek, warunki siedliskowe lub intensywne wykorzystanie także przez inne półpasożyty. Jeden szelężnik przysysa się swoimi ssawkami korzeniowymi zwykle do czterech różnych żywicieli (ich liczba waha się od jednego do co najmniej siedmiu). Im bardziej zróżnicowani żywiciele, tym zwykle lepsza jest kondycja szelężników – rośliny te w zbiorowiskach bardzo ubogich gatunkowo są z reguły słabiej rozwinięte w porównaniu do okazów rozwijających się w sąsiedztwie różnych gatunków. Infekowane mogą być rośliny reprezentujące co najmniej 50 gatunków z 18 rodzin (tyle naliczono w kilku badaniach wykonanych w Wielkiej Brytanii i Europie Środkowej), przy czym najczęściej żywicielami są trawy (16 gatunków) i bobowate (11 gatunków). Żywiciele reprezentują różne formy życiowe – od roślin jednorocznych przez byliny po drzewiaste. Różne gatunki żywicieli w różny sposób wpływają na siłę wzrostu szelężnika i odwrotnie – różnie reagują na jego pasożytnictwo. Z reguły bardzo korzystnie na siłę wzrostu pasożyta działają bobowate. Z kolei niektórzy żywiciele dają bardzo małe korzyści pasożytom i rośliny z nimi związane rosną niemal równie marnie, jak okazy zmuszone do rozwoju wyłącznie dzięki autotrofii; do przykładów takich roślin należą jastrun właściwy Leucanthemum vulgare i babka lancetowata Plantago lanceolata. Wybór żywiciela przez korzenie szelężnika wydaje się być przypadkowy i w efekcie na prawdopodobieństwo infekcji najbardziej narażone są rośliny o najbardziej rozbudowanych systemach korzeniowych. Skutkiem obecności szelężników w zbiorowisku jest osłabienie żywicieli i stworzenie warunków do rozwoju roślin mniej konkurencyjnych, a tym samym ogólne zwiększenie zróżnicowania florystycznego zbiorowisk roślinnych. Zarejestrowano jednak także sytuacje, gdy gatunki odporne na pasożytnictwo szelężników (babka lancetowata i jastrun) zdominowały zbiorowisko i w efekcie zmniejszyły jego zróżnicowanie gatunkowe. W niektórych doświadczeniach wsianie szelężnika mniejszego do zbiorowisk łąkowych nie tylko nie skutkowało zwiększeniem ich zróżnicowania gatunkowego, ale wręcz spowodowało ograniczenie udziału gatunków wrażliwych na jego obecność (takich jak marchew zwyczajna Daucus carota i klinopodium pospolite Clinopodium vulgare).
qas: Czy jest obligatoryjnym pasożytem?

Co cechuje okaz tego gatunku, który rozwija się bez wsparcia żywiciela?

W jakich przypadkach roślina ta wykorzystuje fakt, że jest zdolna do samodzielnego odżywiania?

Jakie gatunki nie są dobrymi żywicielami dla szelężnika mniejszego?

Czy występowanie w środowisku tego gatunku zawsze przyczynia się do zwiększenia jego różnorodności?