Ukraińska Powstańcza Armia

Ukraińska Powstańcza Armia, Ukraińska Armia Powstańcza, UPA (ukr. Українська повстанська армія, УПА; Ukrajinśka powstanśka armija, UPA) – formacja zbrojna stworzona przez frakcję banderowską Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów pod koniec 1942 roku i przez nią kierowana. Działała głównie na Wołyniu, w Galicji Wschodniej i na terenach na zachód od linii Curzona.
Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów nie uznała granic ustanowionych na konferencji teherańskiej i jałtańskiej. Działacze OUN, wiedząc, że tereny zamieszkane przez ludność ukraińską zostaną podzielone i wejdą w skład Polski oraz ZSRR, i nie uznając tego faktu, próbowali utworzyć własną jednostkę terytorialną pod nazwą Zakerzoński Kraj.
Celem UPA było powstanie niepodległego, monoetnicznego (jednonarodowego) państwa ukraińskiego. Walczyła w tym celu przeciwko okupacyjnym władzom niemieckim, partyzantom polskim i radzieckim (1943–1945), Armii Czerwonej i NKWD. Mimo potyczek z Niemcami UPA w pewnym stopniu z nimi współpracowała – zawierała lokalne porozumienia z Niemcami w celu zwalczania partyzantki sowieckiej, a także w 1944 była sporadycznie przez nich zaopatrywana.
Ukraińska Powstańcza Armia jest współodpowiedzialna wraz z OUN-B za zorganizowanie i przeprowadzenie ludobójstwa polskiej ludności cywilnej (rzeź wołyńska i czystka etniczna w Małopolsce Wschodniej).
Od jesieni 1944 roku UPA walczyła w nowych granicach Polski nie tylko z polskim wojskiem, KBW, UBP, WOP; atakowała posterunki MO i niebronione polskie wsie, ale również z oddziałami poakowskimi (np. Zgrupowaniem Warta), NSZ, WiN. Od 1945 na Lubelszczyźnie i Podlasiu zawierała lokalne porozumienia rozejmowe z antykomunistycznym podziemiem poakowskim, były przypadki współpracy zbrojnej (atak na Hrubieszów). Zarówno w trakcie wysiedleń ludności ukraińskiej do ZSRR w latach 1944–1946, jak i w trakcie akcji „Wisła”, zbrojnie starała się powstrzymać wysiedlenia ludności ukraińskiej. Na terenie ZSRR walczyła z regularnymi oddziałami Armii Czerwonej, Istriebitielnymi Bataljonami, milicją, wojskami NKWD i MGB i antypartyzanckimi oddziałami NKWD.
W Polsce jej aktywność znacząco zmalała po akcji „Wisła” w 1947 r., ostatnie oddziały przestały istnieć w ZSRR w 1956 r.

context: W lutym 1943 r. UPA rozpoczęła akcję eksterminacji ludności polskiej na terenie okupowanego województwa wołyńskiego. Było to podyktowane obawami dowództwa UPA, że po zakończeniu wojny dojdzie powtórnie do konfliktu polsko-ukraińskiego. Postanowiło więc wcześniej oczyścić sporne tereny z Polaków. Do tej pory nie rozstrzygnięto, czy decyzję podjęto na III konferencji OUN-B, czy rozpoczął ją na własną rękę dowódca UPA Dmytro Klaczkiwski, za czym opowiada się pion śledczy Instytutu Pamięci Narodowej. Oddziały UPA wzmocnione dezerterami z ukraińskiej policji pomocniczej dokonały szeregu ataków na polskie wsie, m.in. Parośle, Janową Dolinę.
qas: question: Jakie działania zostały podjęte przez tę formację w lutym 1943 roku?
answers: text: akcję eksterminacji ludności polskiej na terenie okupowanego województwa wołyńskiego
answer_end: 115
generative_answer: akcja eksterminacji ludności polskiej na terenie okupowanego województwa wołyńskiego

question: Co doprowadziło do przeprowadzenie przez tę formację akcji eksterminacji Polaków zamieszkujących teren województwa wołyńskiego?
answers: text: obawami dowództwa UPA, że po zakończeniu wojny dojdzie powtórnie do konfliktu polsko-ukraińskiego
answer_end: 234
generative_answer: obawy dowództwa UPA, że po zakończeniu wojny dojdzie powtórnie do konfliktu polsko-ukraińskiego

question: Jak zainicjowana została ta akcja, zdaniem ekspertów z pionu śledczego IPN-u?
answers: text: rozpoczął ją na własną rękę dowódca UPA Dmytro Klaczkiwski
answer_end: 437
generative_answer: rozpoczął ją na własną rękę dowódca UPA Dmytro Klaczkiwski

question: Jakie były dwie pierwsze miejscowości zaatakowane przez oddziały Ukraińskiej Powstańczej Armii?
plausible_answers: text: Parośle, Janową Dolinę
answer_end: 641
generative_answer: Parośle, Janowa Dolina

question: Podczas jakiego wydarzenia zdecydowano o przeprowadzeniu akcji eksterminacji Polaków, według jednej z wersji tej historii?
answers: text: III konferencji OUN-B
answer_end: 373
generative_answer: III konferencji OUN-B