Maria Janion

Maria Teresa Janion (ur. 24 grudnia 1926 w Mońkach, zm. 23 sierpnia 2020 w Warszawie) – polska historyczka literatury, idei i wyobraźni oraz krytyczka literacka specjalizująca się w historii polskiego i europejskiego romantyzmu, profesor nauk humanistycznych, członkini Polskiej Akademii Nauk i Polskiej Akademii Umiejętności, doktor honoris causa Uniwersytetu Gdańskiego.
Badaczka polskiej kultury XIX i XX wieku. Autorka ponad dwudziestu książek o zasadniczym znaczeniu dla refleksji o polskiej tożsamości, a także kilkuset studiów, artykułów, szkiców i recenzji. Krytyczka polskich mitów narodowych, polskiego kultu wojny, żołnierza, bohaterstwa, militarnych zrywów, martyrologii. Feministka, filozofka, krytyczka rasizmu, antysemityzmu, homofobii i mizoginii.
Zawodowo związana m.in. z Instytutem Badań Literackich PAN, Uniwersytetem Gdańskim i Uniwersytetem Warszawskim. Nauczycielka akademicka. Promotorka w dwudziestu przewodach doktorskich.
W latach 1968–1978 redaktorka naczelna komitetu redakcyjnego serii Historia i Teoria Literatury. Studia Instytutu Badań Literackich. Edytorka wydań poezji polskiej oraz dramatu Nie-Boska komedia dla Biblioteki Narodowej, redaktorka serii wydawniczych, m.in. Transgresje i Obraz Literatury Polskiej. Od 1978 redaktorka wielotomowej Biblioteki romantycznej.
W czasie II wojny światowej działaczka podziemnego Związku Harcerstwa Polskiego. Od lat 70. działaczka opozycji demokratycznej w PRL. Współzałożycielka niezależnego Towarzystwa Kursów Naukowych. W okresie sierpnia 1980 sygnatariuszka listu 64 intelektualistek i intelektualistów popierającego strajki, apelującego o działania „bez rozlewu krwi”. W 1981 prelegentka na Kongresie Kultury Polskiej, którego obrady przerwało wprowadzenie stanu wojennego. W 1982 w ramach represji politycznych zwolniona z Uniwersytetu Gdańskiego (przywrócona w 1983).
W latach 2000–2004 przewodnicząca jury Nagrody Literackiej Nike. W 2007 finalistka tej nagrody za książkę Niesamowita Słowiańszczyzna: fantazmaty literatury.

context: Problem romantyzmu krajowego długo pozostał jednym z głównych wątków badań Marii Janion, a następne książki zawierały kolejne rozprawy jemu poświęcone. Badaczka przypominała poetów krajowych nie tylko ze względu na wartość literacką twórczości niektórych (np. Teofila Lenartowicza), lecz także w przekonaniu, że – choć wielcy poeci emigracyjni stworzyli polski romantyzm – to poeci krajowi właśnie, wskutek upraszczającego, ujednoznaczniającego i epigońskiego często naśladownictwa przekształcili go w kanon. Bez wzięcia pod uwagę tego szczególnego zapośredniczenia nie da się zrozumieć nowożytnej polskiej kultury, polskiego życia duchowego i stylu polskiego patriotyzmu. Z literaturą krajową nieuchronnie łączy się problem epigonizmu. Był on – paradoksalnie – konsekwencją wyjściowych założeń literatury romantycznej. W romantyzmie dominowała koncepcja poezji jako ekspresji uczuć, co sprzyjało demokratyzacji literatury. Miało to również i swoje złe strony. Zalew poezji przyniósł znaczne obniżenie jej poziomu intelektualnego i literackiego. Poezja epigonów najczęściej składała się z samych prawie sztamp, klisz i stereotypów. Utworzyła się gigantyczna powielarnia tekstów wielkich romantyków, zwłaszcza Mickiewicza. W Polsce epigonizm romantyczny wystąpił przede wszystkim jako emocjonalizm. Wytworzył się wręcz osobliwy terroryzm zacnej uczuciowości polskiej. Poezja romantyczna została utożsamiona z religią uczuć patriotycznych: nie czujesz tak samo, nie jesteś Polakiem. Potwierdzeniem tych intuicji badawczych stał się fakt, że opracowana i poprzedzona przez Marię Janion wstępem obszerna antologia Reduta. Romantyczna poezja niepodległościowa (Wydawnictwo Literackie, Kraków 1979, seria „Biblioteka Romantyczna”) stała się podręcznym zbiorem poezji patriotycznej śpiewanej w okresie „Solidarności” i stanie wojennym. Okres pierwszej „Solidarności” przywrócił bowiem wszystkie romantyczne wzorce przeżywania narodowych dramatów. Dlatego też będąca podsumowaniem wieloletnich badań nad poezją krajową rozprawa Marii Janion Poezja w kraju. Próba syntezy, stanowiąca zarazem wprowadzenie do historii nowożytnej polskiej kultury narodowej, zawarta została jako wstęp w książce Obraz literatury polskiej XIX i XX wieku i została w 1994 wznowiona jako osobna książka pod tytułem Purpurowy płaszcz Mickiewicza.
qas: question: Co stanowiło centralny przedmiot zainteresowania badań Janion przez dłuższy czas?
answers: text: Problem romantyzmu krajowego
answer_end: 28
generative_answer: Problem romantyzmu krajowego

question: Jak powstał kanon literatury romantycznej?
answers: text: poeci krajowi właśnie, wskutek upraszczającego, ujednoznaczniającego i epigońskiego często naśladownictwa przekształcili go w kanon
answer_end: 507
generative_answer: został przekształcony przez poetów krajowych w ramach naśladownictwa

question: Co jest przyczyną epigonizmu w polskiej literaturze romantycznej?
plausible_answers: text: Z literaturą krajową nieuchronnie łączy się problem epigonizmu
answer_end: 735
generative_answer: Z literaturą krajową nieuchronnie łączy się problem epigonizmu

question: Jakie były negatywne aspekty tworzenia dużej ilości liryki w romantyzmie?
answers: text: obniżenie jej poziomu intelektualnego i literackiego
answer_end: 1044
generative_answer: obniżenie jej poziomu intelektualnego i literackiego

question: Jaka była, według społeczeństwa, relacja miedzy odczuwaniem liryki romantycznej a patriotyzmem?
answers: text: nie czujesz tak samo, nie jesteś Polakiem
answer_end: 1479
generative_answer: nie czujesz tak samo, nie jesteś Polakiem