Sobór Przemienienia Pańskiego w Lublinie

Sobór Przemienienia Pańskiego – katedra prawosławna w Lublinie. Główna świątynia diecezji lubelsko-chełmskiej Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego oraz siedziba lubelskiej parafii Przemienienia Pańskiego (w dekanacie Lublin). Mieści się przy ulicy Ruskiej.
Współcześnie istniejący (XXI w.) budynek został wzniesiony w latach 1607–1633 na miejscu dwóch starszych świątyń. Jego wyświęcenia dokonał w 1633 metropolita kijowski Piotr Mohyła. Jeszcze w trakcie budowy i przez następne kilka dziesięcioleci prawo własności cerkwi było przedmiotem zażartego sporu między prawosławnymi a unitami, którzy ostatecznie na stałe przejęli obiekt w 1695. Parafia lubelska wróciła do Kościoła prawosławnego w 1875, po przeprowadzonej przez administrację i wojsko carskie likwidacji unickiej diecezji chełmskiej.
Szczególnym kultem otaczane są przechowywane w soborze kopie Jerozolimskiej i Lubelskiej Ikony Matki Bożej.
Świątynia została wpisana do rejestru zabytków 21 stycznia 1960 i 21 lutego 1967 pod nr A/227.

context: W 1633 nowo wybrany na władcę Rzeczypospolitej Władysław IV Waza uznał funkcjonowanie Kościoła prawosławnego w kraju za legalne, potwierdził przywilejami szereg praw jego wyznawców oraz zgodził się na odtworzenie hierarchii. Wśród wydanych dokumentów znalazły się dwa dotyczące cerkwi w Lublinie. Król zobowiązał się do sprawowania osobistej opieki na prawosławną świątynią w mieście i zgodził się na jej wyłączenie spod jurysdykcji unickich biskupów chełmskich. W tym samym roku metropolita kijowski Piotr Mohyła, podróżując do Kijowa z Krakowa, zatrzymał się w Lublinie, by 15 marca 1633 wyświęcić budynek cerkwi. Mimo deklaracji Władysława IV, już w 1635 unici siłą przejęli świątynię razem z działającym przy niej monasterem, co w 1638 zostało zalegalizowane nowym dokumentem królewskim. Protesty szlachty prawosławnej przedstawiane na sejmikach, dotyczące podobnych przypadków utraty budynków sakralnych, skłoniły władcę do wydania rok później uniwersału nakazującego staroście lubelskiemu zwrot cerkwi Przemienienia Pańskiego w ręce prawosławnego bractwa. Decyzja ta weszła w życie w roku następnym, jednak w 1645 obiekt znów znalazł się w rękach unitów. Cztery lata później lubelska świątynia została uwzględniona w wykazie cerkwi, jakie miały wrócić do prawosławnych na mocy postanowień ugody zborowskiej. Unici ponownie przejęli obiekt w 1658. Cerkiew w Lublinie wróciła do prawosławnych po zawarciu ugody hadziackiej. Pozycja wyznania prawosławnego w mieście znacznie jednak malała w miarę polonizacji szlachty ruskiej w regionie. Zmniejszała się liczba członków bractwa i jego znaczenie; ostatecznie parafia i monaster w Lublinie w 1695 ogłosiły przyjęcie unii. Nieliczni wierni, którzy po tej dacie pozostali przy prawosławiu, od 1785 uczęszczali do cerkwi Narodzenia Matki Bożej wzniesionej na potrzeby społeczności kupców greckich.
qas: question: W którym roku Władysław IV Waza odniósł się od kwestii funkcjonowania Kościoła prawosławnego w kraju?
answers: text: 1633
answer_end: 6
generative_answer: 1633

question: Jakie trzy gesty uczynił Władysław IV Waza wobec Kościoła prawosławnego w 1633 roku?
answers: text: uznał funkcjonowanie Kościoła prawosławnego w kraju za legalne, potwierdził przywilejami szereg praw jego wyznawców oraz zgodził się na odtworzenie hierarchii
answer_end: 223
generative_answer: uznał funkcjonowanie Kościoła prawosławnego w kraju za legalne, potwierdził przywilejami szereg praw jego wyznawców oraz zgodził się na odtworzenie hierarchii

question: Wyłączenia jakiej cerkwi spod władzy unickich biskupów chełmskich chciał Waza?
answers: text: w Lublinie
answer_end: 295
generative_answer: w Lublinie

question: Kto miał opiekować się cerkwią w Lublinie od 1633 roku?
answers: text: osobistej opieki
answer_end: 348
generative_answer: Władysław IV Waza

question: W którym roku wybudowano cerkiew Narodzenia Matki Bożej?
plausible_answers: text: 1785
answer_end: 1746
generative_answer: 1785