SAAKNR: 180/99

In die saak tussen :
PIETER STEPHANUS NAUDE
EersteAppellant
PIETER STEPHANUS NAUDE N.O.
Tweede Appellant
MARGARETHA NAUDE N.O.
Derde Appellant
en
THOMAS HEATLIE
Eerste Respondent
WORCESTER-OOS HOOFBESPROEIINGSRAAD
Tweede Respondent
HEXRIVIER BESPROEIINGSRAAD
Derde Respondent
DIE MINISTER VAN WATERWESE EN BOSBOU
Vierde Respondent
SAMUEL HENRI PELISSIER NAUDE
Vyfde Respondent
WINOLA (EDMS) BEPERK
Sesde Respondent
WILHELM HEINRICH NAUDE
Sewende Respondent
LOURENS GELDENHUYS NAUDE
Agste Respondent
ARNOLDUS MAURITIUS DU TOIT
Negende Respondent
DANIëL VILJOEN NAUDE
Tiende Respondent
ROELOF JOHANNES DU TOIT
Elfde Respondent
HEXVALLEI BESPROEIINGSRAAD
Twaalfde Respondent
Coram:
Vivier, Harms, Schutz, Streicher ARR en Melunsky WND AR
Verhoor:
19 Februarie 2001
Gelewer:
23 Februarie 2001
Afskaffing van Waterhowe deur Wet 36 van 1998; effek op
hangende gedinge; besproeiingsrade se bevoegdhede ingevolge Wet
54 van 1956.
_____________________________________________________________________________
____

U I T S P R A A K
____________________________________________________________________
VIVIER AR:
Hierdie twee appèlle, die eerste teen 'n beslissing van die Kaapse
Waterhof (appèl no 180/99) en die tweede teen 'n beslissing van die Kaapse
Provinsiale Afdeling (appèl no 223/99), is saam aangehoor omdat die partye
dieselfde is en die appèlle nou verband met mekaar hou.
Die tweede en derde appellante in beide sake is die mede-trustees van
die Denau-trust, die eienaar  van die plaas New Glen Heatlie wat in die
distrik van Worcester tussen die Hexvallei en die Worcestervallei geleë is.
'n Openbare stroom, die Hexrivier, vloei oor die plaas en stroomaf vloei dit
oor die besproeiingsdistrikte van die tweede en derde respondente in appèl
no. 180/99.  Dieselfde partye is respondente in beide appèlle maar hulle is
verskillend genommer.  Ek verwys voortaan na die respondente soos hulle

in appèl no. 180/99 genommer is.   Die eerste en vyfde tot elfde respondente
boer binne die gemelde  besproeiingsdistrikte op eiendomme wat daarby
ingelys is ingevolg die bepalings van art 88 van die Waterwet 54 van 1956
(“die 1956 Waterwet”).   Die vierde en twaalfde respondente is as partye
gevoeg vanweë enige moontlike belang wat hulle mag hê en geen regshulp
word teen hulle geëis nie.
Gedurende die tydperk voor 6 Maart 1997 het daar 'n dispuut
ontstaan tussen die appellante, aan die een kant, en die tweede, derde en
twaalfde respondente, aan die ander kant, oor die onttrekking en gebruik van
beweerde openbare water op New Glen Heatlie.  Alhoewel New Glen Heatlie
binne die grense van tweede respondent se besproeiingsdistrik geleë is, is
dit by beide tweede en derde respondente vir nul hektaar ingelys ingevolge
die bepalings van die 1956 Waterwet.  Die kern van die dispuut was dat
volgens die tweede, derde en twaalfde respondente die appellante tot nadeel

van hul lede openbare water onregmatiglik uit die Hexrivier vir besproeiing
onttrek het, terwyl die appellante se standpunt was dat hulle slegs water
vanuit 'n onttrekkingspunt (“die pompgat”) langs die oppervlaktebedding
van die Hexrivier onttrek het, wat nie afkomstig was uit die Hexrivier nie en
dat dit gevolglik privaat water was of, indien openbare water, hulle as
oewereienaars daarop geregtig was.
Op 6 Maart 1997 het die appellante en die tweede, derde en twaalfde
respondente 'n skriftelike ooreenkoms aangegaan ingevolge waarvan hulle
die dispuut geskik het.   Ingevolge die ooreenkoms het die tweede, derde en
twaalfde respondente onder andere onderneem om nie beswaar te maak teen
die uitreiking van 'n permit om die appellante  te magtig om water uit die
pompgat te onttrek vir besproeiing op 27 hektaar teen die tempo, volume en
tariewe daarin uiteengesit nie.  In klousule 2 is egter uitdruklik bepaal dat
hierdie onderneming nie 'n afstanddoening beteken van die waterregte van

die eiendomme binne die tweede, derde en twaalfde respondente se
onderskeie gebiede nie.  Die ooreenkoms het verder  bepaal dat die
appellante, benewens die 27 hektaar  se water, geen verdere aansprake sou
hê op die onttrekking van openbare water, soos in die 1956 Waterwet
omskryf,  uit die Hexrivier nie.   Vir doeleindes van die
skikkingsooreenkoms is die water wat by die pompgat onttrek word, as
openbare water beskou.  Die permit is op 8 April 1997 deur die
Departement van Waterwese ingevolge die 1956 Waterwet uitgereik.
Na 6 Maart 1997 het 'n verdere dispuut tussen die partye tot die
ooreenkoms ontstaan deurdat die appellante twee boorgate langs die
oppervlaktebedding van die Hexrivier op New Glen Heatlie gesink en die
water daaruit vir besproeiing onttrek het.   In die stukke word na hierdie
boorgate as die produksie- en skuurboorgate onderskeidelik verwys.
Weereens was die kerngeskil of dit openbare water of privaat water was wat

aldus onttrek was.   Dit het gelei tot twee afsonderlike bestrede aansoeke in
die Kaapse Waterhof (sake W 3/97 ingestel op 6 Junie 1997 en W 4/98
ingestel op 19 Mei 1998) waarin die respondente vir bevele gevra het wat
verklaar  dat die water wat uit die twee boorgate onttrek word openbare
water uit  die Hexrivier is en vir bevele wat die appellante verbied om die
water vir enige doeleindes hoegenaamd te onttrek.
In laasgenoemde saak het die appellante 'n teen-aansoek gebring vir
'n bevel wat verklaar dat die skikkingsooreenkoms van 6 Maart 1997 nietig
of alternatiewelik onafdwingbaar is.  Die teen-aansoek was gegrond op die
appellante se bewering dat die water wat by die pompgat onttrek word,
privaat water is en dat die tweede, derde en twaalfde respondente gevolglik
geen bevoegdheid gehad het om die skikkingsooreenkoms te sluit nie.
By die aanvang van die gekonsolideerde verhoor van die twee

aansoeke op 19 Oktober 1998 is die Waterhof gevra om 'n punt in limine
te beslis wat as volg geformuleer is:
“Op die aanname dat die water waarop die ooreenkoms betrekking
het en by gemelde pompgat onttrek word, nie openbare water is nie
maar privaat water -
1.
Het die Besproeiingsrade die bevoegdheid gehad om
die ooreenkoms aan te gaan;
2.
Indien nie, is die ooreenkoms nogtans geldig omdat die
partye vir doeleindes daarvan ooreengekom het dat die
gemelde water openbare water is;
3.
Het die Besproeiingsrade die bevoegdheid om die
ooreenkoms af te dwing?”
Griesel R het die punt in limine teen die appellante beslis en die verhoor
het daarna  vir 'n verdere elf hofdae voortgegaan totdat die appellante op 11
Mei 1999 'n dringende aansoek in die Kaapse Provinsiale Afdeling geloods
het vir 'n verklarende bevel dat sedert die inwerkingtreding van die Nasionale
Waterwet 36 van 1998   (“die Nasionale Waterwet”) geen verrigtinge in die
Kaapse Waterhof ingestel of voortgesit  kon word nie.   Die aansoek is met

koste deur Griesel R afgewys.  Die appellante appelleer nou na hierdie Hof
teen die afwysing van die punt in limine en, met die nodige verlof, teen die
afwysing van die aansoek om 'n  verklarende bevel.
Gerieflikheidshalwe behandel ek eers die appèl teen die afwysing van
die aansoek om 'n verklarende bevel.   Die Nasionale Waterwet het vir die
grootste gedeelte daarvan op 1 Oktober 1998 in werking getree
(Proklamasie R95, gepubliseer in Regulasiekoerant No 19269 van 25
September 1998).  Verdere bepalings van die Nasionale Waterwet is op 1
Januarie 1999 in werking gestel (Proklamasie No 131, gepubliseer in
Staatskoerant No 19618 van 24 Desember 1998).  Op 1 Oktober 1999 het
die oorblywende bepalings van die Nasionale Waterwet ten volle in werking
getree (Proklamasie R102 gepubliseer in Regulasiekoerant No 20513 van 1
Oktober 1999).  Ingevolge art 163(1) van die Nasionale Waterwet, welke
artikel gedeeltelik op 1 Oktober 1998 in werking getree het, is Hoofstuk IV

(artikels 34-55) van die 1956 Waterwet, waarkragtens die Waterhowe
ingestel was, met ingang van 1 Oktober 1998 herroep.  Op 1 Oktober 1999
is die oorblywende bepalings van die 1956 Waterwet herroep en dit het 'n
einde aan die bestaan van die Waterhof meegebring (sien die
ongerapporteerde uitspraak van hierdie Hof in Oudebaaskraal (Edms) Bpk
en ander v Van Vuuren en ander, gelewer op 12 Maart 1999.   Die
verwysing op bl. 4 van hierdie uitspraak na die inwerkingtreding van art 163
moet klaarblyklik 'n verwysing na 'n gedeeltelike inwerkingtreding van die
artikel op 1 Oktober 1998 wees).
In die huidige saak was beide aansoeke gevolglik reeds hangende en
het dit 'n gevorderde stadium van voorbereiding vir die verhoor bereik op
die stadium toe die Nasionale Waterwet se eerste bepalings op 1 Oktober
1998 in werking getree het.  Soos reeds daarop gewys, het die
gekonsolideerde verhoor op 19 Oktober 1998 begin.

Namens die appellante is betoog dat alle gedinge wat op 1 Oktober
1998 hangende was in die Waterhof, op daardie dag tot 'n einde gekom het
en as nietig beskou moet word.  Daar is geen uitdruklike oorgangsbepaling
in die Nasionale Waterwet wat handel met die status van enige hangende
gedinge in die Waterhof nie, of wat uitdruklik voortgesette jurisdiksie aan die
Waterhof verleen om onafgehandelde of deelsverhoorde sake  af te handel
en bevele ten opsigte daarvan te maak nie (vgl art 181(3) van die 1956
Waterwet).  Art 163(3) en (4) van die Nasionale Waterwet bepaal egter wel
dat enigiets wat kragtens die 1956 Waterwet gedoen is sowel as enige
regulasie wat daaringevolge uitgevaardig is, en wat nie onbestaanbaar is met
die Nasionale Waterwet nie, van krag bly totdat dit herroep word of
andersins tersyde gestel word.
Hierdie bepalings is in ooreenstemming met die algemene reël van ons
reg dat waar 'n wetsbepaling terugwerkend of andersins gewysig word

onderwyl 'n geding hangende is, die regte van die gedingvoerende partye,
by ontstentenis van 'n ander bedoeling, volgens die wetsbepalings wat ten
tyde van die instelling van die geding gegeld het, beoordeel moet word.
Sien Bell v Voorsitter van die Rasseklassifikasieraad en Andere 1968(2)
SA 678(A) op 683E-684F; Thom en 'n Ander v Moulder 1974(4) SA
894(A) op 901C-902E; Bellairs v Hodnett and Another 1978(1) SA
1109(A) op 1148 F-G.
Namens die appellante is betoog dat 'n noodwendige bedoeling uit die
Nasionale Waterwet, en veral uit art 35 daarvan, blyk dat alle gedinge wat in
die Waterhof op 1 Oktober 1999 hangende was, op daardie datum
onafgehandel verval het.  Dit is wel duidelik uit bepalings soos dié in art 35
bevat, dat die Nasionale Waterwet 'n fundamentele hervorming van ons
waterreg teweeg gebring het.  Dit is egter ook duidelik uit bepalings soos art
4(2) en 34, gelees met art 32, dat beperkte erkenning verleen word aan

bestaande wettige watergebruik wat kragtens die 1956 Waterwet gemagtig
was.  Ingevolge art 34(1)(b), gelees met artikels 43-48, kan 'n bestaande
wettige watergebruik voortgesit word totdat dit met 'n lisensie vervang word
indien 'n verantwoordelike gesag vereis dat die persoon wat op so 'n wettige
gebruik aanspraak maak, om 'n lisensie aansoek moet doen.  Indien 'n
lisensie uitgereik word, word dit die bron van die magtiging vir die
watergebruik.  Indien die lisensie nie verleen word nie, is die gebruik nie
meer geoorloof nie.  Ingevolge art 35 kan 'n verantwoordelike gesag, ten
einde die wettigheid en omvang van 'n bestaande watergebruik te bevestig,
van 'n persoon wat op daardie watergebruik aanspraak maak, vereis om om
bevestiging van daardie watergebruik aansoek te doen.
Vanweë die beperkte erkenning in die Nasionale Waterwet aan
bestaande wettige watergebruik is 'n vasstelling van die huidige partye se
wettige watergebruik soos op 1 Oktober 1999 gevolglik nie irrelevant of

onbestaanbaar met die nuwe bestel nie.  Ek kan geen aanduiding in art 35 of
elders in die Nasionale Waterwet vind van 'n bedoeling dat hangende
gedinge op daardie dag sou verval nie. Die feit dat die Waterhowe afgeskaf
is, is nog geen aanduiding van 'n bedoeling dat die Waterhowe nie hul werk
moes voltooi en hangende gedinge afhandel en beslis nie (vgl Minister of
Public Works v Haffejee NO 1996(3) SA 745(A) op 754 C-E).  Om van
gedingvoerende partye te verwag dat hulle van nuuts af in 'n ander forum
moes litigeer, sou sulke absurde en onbillike gevolge hê dat dit nooit die
bedoeling van die Wetgewer kon gewees het nie.  Gevolglik is ek van
mening dat die Waterhof by magte was om die hangende gedinge af te
handel en te beslis en is die aansoek om 'n verklarende bevel tereg afgewys.
Ek behandel vervolgens die appèl teen die afwysing van die punt in
limine deur die Waterhof.  Ek sal veronderstel dat die betrokke beslissing
wel appelleerbaar is.

Soos ek voorheen daarop gewys het, was die grondslag vir die
appellante se beswaar in die Hof a quo dat 'n besproeiingsraad ingevolge
die 1956 Waterwet nie bevoeg was om in 'n geskil wat wesenlik oor die aard
van die betrokke waterbron gegaan het, naamlik of dit privaat- of openbare
water was, 'n skikkingsooreenkoms aan te gaan nie tensy dit eers bewys is
dat dit openbare water is.  Voor ons is namens die appellant betoog dat die
tweede, derde en twaalfde respondente in elk geval nie die bevoegdheid
gehad het om die skikkingsooreenkoms aan te gaan nie selfs al sou aanvaar
word dat die betrokke waterbron openbare water was.
Besproeiingsrade is deur art 79 van die 1956 Waterwet ingestel.
Hulle is met regspersoonlikheid beklee deur art 79(2) wat aan hulle die
nodige locus standi in judicio gegee het om in hofverrigtinge op te tree en
aan hulle die insidentele bevoegdheid verleen het om alle handelinge te verrig
wat vir die uitvoering van hul pligte of die verrigting van hul werksaamhede

nodig is of daarmee in verband staan.  Ingevolge art 89  kon die Minister by
kennisgewing in die Staatskoerant en skriftelike kennisgewing aan 'n
besproeiingsraad sekere werksaamhede, bevoegdhede of pligte aan die raad
toewys ten opsigte van openbare water.  Dit is nie in geskil nie dat tweede
en derde respondente te alle relevante tye onder andere die bevoegdheid
gehad het om die waterbronne van die Hexrivier te beskerm (art 89(1)(a));
om die onwettige uitneem of opgaring van openbare water of ondergrondse
openbare water van die Hexrivier te voorkom of om enige wederregtelike
handeling te verhoed wat bereken was om die hoeveelheid water in enige
gedeelte van die Hexrivier te verminder (art 89(1)(d)); en om die distribusie
en gebruik van die Hexrivier se water te reël (art 89(1)(g)).
In die huidige saak was dit deurgans die respondente se houding dat
die appellante wederregtelik openbare water van die Hexriver uit die
pompgat onttrek.   Tweede en derde respondente was gevolglik bevoeg om,

in die uitvoering van hul pligte, 'n regsgeding in te stel teen die appellante ten
einde sodanige onwettige onttrekking te voorkom en te verhoed dat die
openbare water van die Hexrivier daardeur verminder word.  Vanweë die
aard van die dispuut moes die respondente in die eerste plek bewys dat die
water wat onttrek word, openbare water is.  Indien die Waterhof sou bevind
dat die water privaat water is en die geding gevolglik misluk, sou sekerlik nie
aangevoer kon word dat die tweede en derde respondente hul bevoegdheid
oorskry het deurdat hulle inderdaad nie gemagtig was om die geding in te
stel nie.   Die instelling van die geding was by noodwendige implikasie 'n
handeling wat vir die uitvoering van hul pligte of die verrigting van hul
werksaamhede nodig was of daarmee in verband gestaan het, binne die
omvang van daardie woorde in art 79(2).  Dieselfde geld, na my mening, vir
die aangaan van die skikkingsooreenkoms.
Namens die appellante is betoog dat die tweede, derde en twaalfde

respondente nie gemagtig was om die skikkingsooreenkoms te sluit nie
omdat 'n besproeiingsraad self geen regte op die gebruik van openbare
water gehad het nie en sy funksies bloot administratief en toesighoudend
van aard was.  Gevolglik, aldus die betoog, kon 'n geskil oor waterregte
alleen deur die reghebbendes onderling geskik word of deur die
besproeiingsraad met hul spesifieke magtiging, wat nie hier die geval was
nie.

Hierdie
betoog
berus
op
'n
wanopvatting
van
die
skikkingsooreenkoms.  Op 'n behoorlike uitleg daarvan was dit niks meer
as 'n onderneming deur die drie besproeiingsrade (die tweede, derde en
twaalfde respondente) om nie beswaar te maak teen die verlening van die
betrokke permit vir die besproeiing van 27 ha nie.  In ruil vir hierdie
onderneming het die appellante afstand gedoen van enige aanspraak op meer
openbare water uit die Hexrivier as wat vir die besproeiing van 27 ha nodig
was.  Geen ander oewerregte was geraak deur die skikkingsooreenkoms nie

en, soos ek reeds daarop gewys het, is uitdruklik bepaal dat die
besproeiingsrade se onderneming nie 'n afstanddoening beteken van die
reghebbendes se regte op die water van die Hexrivier nie.  Geen
oewereienaars,
behalwe
die
appellante,
was
partye
tot
die
skikkingsooreenkoms nie en hul regte was geensins daardeur geraak nie.
Deur die skikkingsooreenkoms te sluit het die tweede, derde en twaalfde
respondente geen regte verkry of 'n geskil tussen reghebbendes oor
waterregte geskik nie maar bloot 'n handeling verrig wat vir die uitvoering
van hul pligte op die verrigtinge van hul werksaamhede nodig was of
daarmee in verband gestaan het.  Die punt in limine is gevolglik tereg teen
die appellante beslis.

Beide appelle word met koste afgewys.

W   VIVIER   AR.
HARMS AR)
SCHUTZ AR)
STREICHER AR)
MELUNSKY WND AR)               STEM SAAM