DIE HOOGSTE HOF VAN APPÈL
VAN SUID-AFRIKA
RAPPORTEERBAAR
Saaknommer:   441/2003
In die saak tussen :
SAMUEL MAWAKE MATLARE
APPELLANT
en
DIE STAAT
RESPONDENT
CORAM :
SCOTT, BRAND en LEWIS ARR
DATUM :
2 MAART 2004
GELEWER :
11 MAART 2004
Opsomming:   Oortreding van a 34(1)(b) van Wet 90 van 1989 – aanbieding van
vervalste banknote – die appellant se verweer dat hy geen aandeel gehad het in die
aanbieding van die vervalste note deur sy medebeskuldigde nie – tereg deur die
verhoorhof verwerp.
_________________________________
UITSPRAAK
_________________________________
BRAND AR/

BRAND AR:
[1] Die appellant en sy medebeskuldigde ('beskuldigde 2') het in
die streekhof te Bela Bela, destyds Warmbad, tereggestaan. Die
aanklag teen hulle was dat hulle op 28 Oktober 1999, 5 570 vervalste
R200-note 'aangebied het, wetende dat dit vervals is' en hulle
sodoende aan 'n misdaad ingevolge a 34(1)(b) van die Wet op die
Suid-Afrikaanse Reserwebank 90 van 1989, skuldig gemaak het.
Beide die beskuldigdes het onskuldig gepleit. Aan die einde van die
verhoor is hulle egter skuldig bevind soos aangekla en albei gevonnis
tot twaalf jaar gevangenisstraf waarvan vier jaar voorwaardelik vir 'n
tydperk van vyf jaar opgeskort is.  Die appellant se appèl teen beide
hierdie skuldigbevinding en vonnis na die Pretoriase Hooggeregshof
is van die hand gewys. Daarna het die hof a quo (Motata R en Jooste
Wn R), sonder enige opgaaf van redes, aan die appellant verlof
verleen om hierdie verdere appèl, weer eens teen beide
skuldigbevinding en vonnis, aan hierdie hof te rig.
[2] Die appellant ontken nie dat die ten laste gelegde misdaad in sy
teenwoordigheid gepleeg is nie. Sy weergawe is dat dit gepleeg is
deur beskuldigde 2 en dat hy niks daarmee te doen gehad het nie.
Die meriete van die appèl teen skuldigbevinding wentel uitsluitlik om

die vraag of die verhoorhof se verwerping van die appellant se
weergawe geregverdig was. Die Staat het slegs een getuie geroep,
synde inspekteur O Oosthuizen, wat indertyd aan die bedrogtak van
die Suid-Afrikaanse Polisiediens verbonde was. In breë trekke kom
Oosthuizen se getuienis daarop neer dat hy reeds aan die begin van
1999 inligting ontvang het van mense wat vervalste geld wil verkoop.
Daarop het hy vir die voornemende verkopers 'n strik gestel deur dit
rugbaar te maak dat hy in so 'n transaksie sou belangstel. 'n Paar
dae later het ene Pieter, wat later geblyk het beskuldigde 2 te wees,
in die strik getrap deur telefonies met Oosthuizen in verbinding te
tree. Volgens Pieter, oftewel beskuldigde 2, wou hy vervalste note
met 'n sigwaarde van om en by R1 miljoen 'verkoop'. Die note was
egter nie by hom nie maar in besit van sy vriend Sam. Ten einde so
'n verkoopstransaksie te beklink het Oosthuizen verskeie afsprake
met beskuldigde 2 gemaak. By elkeen van hierdie geleenthede het
beskuldigde 2 egter sonder Sam en sonder die vervalste geld
opgedaag. Gevolglik het geen transaksie by daardie geleentheid
plaasgevind nie.
[3] Op die ou end het Oosthuizen egter die ontmoeting met
beskuldigde 2 gereël wat tot die arrestasie van hom en die appellant

aanleiding gegee het. Volgens Oosthuizen het hy en beskuldigde 2
vooraf afgespreek dat die ontmoeting op die betrokke aand van 28
Oktober 1999 sou plaasvind op die parkeerterrein van 'n winkel in
Bela Bela en dat beskuldigde 2 sou opdaag in 'n wit bakkie waarvan
hy 'n volledige beskrywing gegee het, onder meer, dat dit met 'n
kappie en getinte ruite toegerus was. Ter nakoming van die afspraak
het Oosthuizen toe die aand saam met twee ander polisiebeamptes
op die afgesproke tyd en plek vir beskuldigde 2 en sy metgeselle
ingewag. 'n Wit bakkie wat aan beskuldigde 2 se vooraf beskrywing
voldoen het, het opgedaag. Daar was drie persone in die voertuig.
Eers het slegs beskuldigde 2 uitgeklim. Oosthuizen het egter daarop
aangedring dat die ander twee insittendes ook uitklim. Toe al drie
buite was het Oosthuizen gevra waar die geld is. Hierop het
beskuldigde 2 die appellant versoek om die sak geld voor uit die
bakkie te gaan haal. Die appellant het aan die versoek voldoen en
met 'n blou plastiese drasak te voorskyn gekom. Die sak is
oopgemaak en die geld wat daarin was is aan die aanwesiges
vertoon. By latere ondersoek het dit geblyk 5 570 vervalste R200-
note te wees. Vervolgens het Oosthuizen en beskuldigde 2
onderhandel oor 'n prys. Tydens die onderhandelinge het
beskuldigde 2 met die appellant gekommunikeer in 'n taal wat

Oosthuizen nie verstaan het nie. Uiteindelik is daar toe op 'n
'koopprys' van R240 000 ooreengekom. Na sluiting van die
ooreenkoms het Oosthuizen en sy kollegas hulle as polisiebeamptes
geïdentifiseer en al drie insittendes van die bakkie gearresteer. Die
appellant en beskuldigde 2 het egter daardie selfde aand nog vir die
polisie gesê dat die derde insittende, wat later geblyk het mnr M
Ngwane te wees, slegs die voertuig bestuur het en dat hy met die
hele saak niks te make gehad het nie. Gevolglik is die vervolging teen
Ngwane nie voortgesit nie. In kruisverhoor namens die appellant is
nie aan Oosthuizen gestel dat sy getuienis in enige opsig betwis word
nie.
[4] Die appellant se verweer was in wese 'n ontkenning dat hy
hoegenaamd van die vervalste geld in die sak bewus was. Volgens
sy getuienis het hy op die toneel van die misdaad beland omdat hy vir
beskuldigde 2, vir wie hy ongeveer drie maande tevore ontmoet het,
'n guns wou bewys. Laat die namiddag van 28 Oktober 1999, so het
die appellant verduidelik, het beskuldigde 2 hom in die dorp Northam
genader vir 'n geleentheid na Bela Bela waar hy, beskuldigde 2, sy
broer wou gaan sien. Die appellant kon nie aan die versoek voldoen
nie omdat sy voertuig stukkend was. Tog wou hy graag vir

beskuldigde 2 van hulp wees omdat dié hom vantevore uitgehelp het
toe hy in die nood was. Toevallig het 'n ou bekende van die appellant,
Ngwane, met sy wit bakkie op die toneel verskyn waarop die
appellant hom genader het om vir beskuldigde 2 na Bela Bela te
neem. Ngwane het ingestem op voorwaarde dat die appellant hulle
vergesel aangesien beskuldigde 2 vir hom 'n totale vreemdeling was.
[5] So het die drie van hulle toe na Bela Bela afgereis voor in
Ngwane se wit bakkie. Die appellant het gesien dat beskuldigde 2 'n
blou plastiese drasak by hom het, maar hy het nie geweet wat in die
sak was nie. In Bela Bela aangekom het beskuldigde 2 hulle na die
parkeerterrein van 'n winkel beduie waar hy sy broer sou ontmoet.
Daar het hulle, weer eens op beskuldigde 2 se aanwysing, langs die
voertuig gestop waarin Oosthuizen en sy twee kollegas gery het.
Beskuldigde 2 het met sy plastiese sak uit die voertuig geklim en met
'n man wat later geblyk het Oosthuizen te wees, gepraat. Hoewel
hierdie gesprek in die appellant se  teenwoordigheid plaasgevind het,
kon hy nie sê waaroor hulle gepraat het nie. So het hy byvoorbeeld
glad nie gehoor dat die bedrag van R240 000 genoem word nie. Op
'n stadium het hy wel in Setswana by beskuldigde 2 navraag gedoen
waaroor die gesprek gaan waarop beskuldigde 2 geantwoord het dat

Oosthuizen sê 'die geld wat hy vra is baie'. Hierdie antwoord, wat,
sonder meer, onsinnig is, het die appellant nie verstaan nie. Hy het
egter nie kans gehad om beskuldigde 2 verder uit te vra oor die
betekenis daarvan nie omdat Oosthuizen en sy twee kollegas hulle
op daardie stadium as polisiebeamptes geïdentifiseer het en vir
appellant-hulle onder arres geplaas het. Volgens die appellant het hy
geen idee gehad waarvoor hy gearresteer word nie. Van die vervalste
geld in besit van beskuldigde 2 was hy geheel en al onbewus.
Hoewel Oosthuizen se getuienis, dat dit die appellant was wat die
geld in die bakkie gaan haal het en dat die inhoud van die sak op die
toneel vertoon is, nie in kruisverhoor betwis is nie, het die appellant
dit in sy getuienis as onwaar ontken. Oor waarom hy hom nie die
betrokke aand teenoor die polisie verontskuldig het nie was die
appellant se verduideliking dat hy nie die geleentheid daartoe gehad
het nie.  Daarteenoor het die appellant erken dat hy en beskuldigde 2
wel vir Oosthuizen gesê het dat Ngwane bloot die bakkie bestuur het
en met die hele saak niks te make gehad het nie. Die appellant het
ook toegegee dat hy oor die algemeen as 'Sam' bekend staan.
[6] Benewens die appellant self is Ngwane namens hom as getuie
geroep. Hy het die appellant se weergawe in alle wesenlike opsigte

ondersteun. Verdere getuienis namens die appellant het gehandel
oor 'n brief wat na bewering deur beskuldigde 2 aan die appellant
geskryf is welke bewering namens beskuldigde 2 ontken is. Hoewel
daar tydens die verhoor van die brief heelwat gewag gemaak is, is dit
in hierdie hof tereg namens die appellant toegegee dat die brief as
onsaaklik buite rekening gelaat kan word.
[7] Namens beskuldigde 2 is in kruisverhoor aan die appellant
gestel dat hy die eintlike verkoper van die vervalste geld was terwyl
beskuldigde 2 slegs as tussenganger opgetree het. Hoewel die staat
gepoog het om op hierdie stellings te steun, het beskuldigde 2 nie
getuig nie en moet hierdie stellings namens hom derhalwe by die
beoordeling van die appellant se weergawe buite rekening gelaat
word.
[8] Die verhoorhof het Oosthuizen 'n geloofwaardige getuie bevind.
In die lig daarvan het die hof beslis dat die appellant se weergawe nie
redelik moontlik waar kon wees nie. Die hof a quo het hierdie
bevinding sonder enige kenbare ontleding van die getuienis aanvaar.
In hierdie hof is die geloofwaardigheidsbevinding ten gunste van
Oosthuizen nie aangeveg nie. Desondanks is namens die appellant
betoog dat 'n wesenlike gedeelte van die appellant se weergawe,

soos gestaaf deur Ngwane, nie direk deur Oosthuizen betwis kon
word nie en dat hierdie onbetwiste gedeeltes van die appellant se
weergawe redelike twyfel oor sy betrokkenheid by die misdaad skep.
[9] As 'n algemene reël beteken die blote feit dat gedeeltes van 'n
beskuldigde persoon se weergawe nie direk deur die staatsgetuies
betwis kan word nie, nie dat daardie gedeeltes sonder meer deur die
hof as die waarheid aanvaar moet word nie. Dit mag wees dat
daardie gedeeltes, in die lig van die bewese feite, so onwaarskynlik is
dat dit nie redelik moontlik waar kan wees nie. Myns insiens is dit
presies wat hier gebeur het. Omdat Oosthuizen se geloofwaardigheid
bo verdenking staan, moet sy weergawe as deel van die bewese feite
aanvaar word. Hiervolgens is dit deel van die bewese feite dat
beskuldigde 2 reeds ongeveer tien maande voor die voorval na sy
meeloper verwys het as 'Sam' en dat hy reeds tydens die vooraf
reëling van die betrokke ontmoeting, Ngwane se wit bakkie in
besonderhede aan Oosthuizen beskryf het. Dit alles maak natuurlik
die appellant se weergawe waarvolgens die teenwoordigheid van
hom en Ngwane op die misdaadtoneel bloot toevallig was, hoogs
onwaarskynlik.
[10] Voorts is daar 'n hele aantal oorwegings voortspruitend uit

Oosthuizen se beskrywing van wat op die misdaadtoneel gebeur het
wat net nie te rym is met die appellant se bewerings van salige
onskuld nie. In die eerste plek sou beskuldigde 2 dit nouliks waag om
in teenwoordigheid van 'n onskuldige buitestaander 'n ernstige
misdaad te pleeg, en om dan boonop hierdie onskuldige
buitestaander te vra om die sak met vervalste note uit die voertuig te
haal. Voorts is dit hoogs onwaarskynlik dat die appellant niks sou
agterkom uit die trant van die onderhandelinge tussen Oosthuizen en
beskuldigde 2 nie. Die mees ooglopende onwaarskynlikheid is egter
dat die appellant, selfs toe 'n groot bedrag geld in die plastiese sak
vertoon is, steeds nie sou agterkom dat alles nie pluis is nie. Hierdie
ooglopende onwaarskynlikheid is dan ook klaarblyklik die voor-die-
hand-liggende rede waarom die appellant in sy getuienis ontken het
dat die geld op die toneel vertoon is, terwyl hierdie feit nou,
ooreenkomstig die toegewings namens die appellant, tesame met die
res van Oosthuizen se getuienis, as 'n gegewe aanvaar moet word.
[11] 'n Verdere kraak in die appellant se verhaal is die
teenstrydigheid dat hy wel tyd gehad het om vir die polisie te sê dat
Ngwane met die hele saak niks te doen het nie, maar terselfdertyd
onvoldoende geleentheid gehad het om sy eie betrokkenheid teenoor

die polisie te ontken. In al die omstandighede was die verhoorhof dus
myns insiens korrek in sy beslissing dat die weergawe wat deur die
appellant en Ngwane voor die hof geplaas is so onwaarskynlik is dat
dit nie redelik moontlik waar kan wees nie. Hieruit volg dat die appèl
teen die skuldigbevinding nie kan slaag nie.
[12] Dit bring my by die appèl teen vonnis. In hierdie verband is die
appellant se saak nie dat die verhoorhof enige wesenlike mistasting
by vonnisoplegging begaan het nie. Die betoog namens hom was dat
die opgelegde vonnis so buitensporig swaar is dat dit die afleiding
regverdig dat die verhoorhof die erns van die misdaad ten koste van
sy persoonlike omstandighede oorbeklemtoon het. Ek stem nie saam
met hierdie betoog nie. Ooreenkomsig die besonderhede wat voor
die verhoorhof geplaas is, was die appellant 'n 40-jarige eerste
oortreder wat reeds 15 jaar by dieselfde werkgewer in diens was.  Hy
is ook die vader van drie minderjarige kinders wat deels van hom
afhanklik is. Dit alles, sê die verhoorhof in sy uitspraak, het hy by
vonnisoplegging in ag geneem. Daarteenoor wys die hof, myns
insiens, tereg daarop dat die misdaad waaraan die appellant skuldig
bevind is, ernstig van aard is. Die sigwaarde van die vervalste
banknote het 'n aansienlike bedrag verteenwoordig en dit behoef

nouliks enige betoog dat misdade van hierdie aard tot groot skade in
die handelsverkeer aanleiding kan gee. In al die omstandighede kan
die appèl teen vonnis, myns insiens, ook nie slaag nie.
[13] Die appèl teen die skuldigbevinding en vonnis word van die
hand gewys.
......................
F D J BRAND
APPÈLREGTER
Stem saam:
Scott AR
Lewis AR