DIE HOOGSTE HOF VAN APPèL
VAN SUID-AFRIKA

rapporteerbaar

Saak nr: 54/2002
In die saak tussen:

ABSA BANK LIMITED

Appellant
en
W A GREYVENSTEIN

Respondent

Coram:
Howie P, Harms, Streicher, Conradie en Cloete, ARR
Verhoor:
21 Februarie 2003
Gelewer:
17 Maart 2003

Tjek gemerk ‘nie oordraagbaar nie’ – oordrag van eiendomsreg deur nemer aan `n derde
as gevolg van valse voorstelling – toestemming van nemer dat verbod op
oordraagbaarheid geï gnoreer word – invorderingsbankier se verontagsaming van verbod
op oordraagbaarheid nie onregmatig teenoor nemer.

U I T S P R A A K

STREICHER AR

STREICHER AR:
[1] Op 21 Januarie 2000 is `n tjek gedateer 7 Desember 1999 by die
appellant gedeponeer op die rekening van Investcorp CC (‘Investcorp’).
Die tjek is getrek deur die Standard Bank van Suid-Afrika Beperk (‘die
Standard Bank’) op die Krugersdorp tak van die Standard Bank ten gunste
van die respondent ‘of order’. Dit was vir `n bedrag van R325 000, is
gekruis en gemerk ‘nie verhandelbaar nie’ asook ‘not transferable’. Die
respondent se handtekening en sy identiteitsnommer het op die keersy van
die tjek verskyn. Die appellant het die tjek vir invordering aanvaar, dit is
deur Standard Bank ontmoet en die rekening van Investcorp is met die
opbrengs daarvan gekrediteer. In `n aksie ingestel deur die respondent teen
die appellant in die Transvaalse Provinsiale Afdeling (‘die hof a quo’) het
die respondent beweer dat die appellant onregmatig en nalatig teenoor hom,
as synde die eienaar of nemer of begunstigde van die tjek, opgetree het
deur die tjek vir die rekening van Investcorp in te vorder en dat hy as
gevolg daarvan skade gelyk aan die bedrag van die tjek gely het. Die hof a
quo het die respondent se vordering gehandhaaf en vonnis aan hom, in sy
hoedanigheid as eienaar van die tjek, toegestaan vir betaling van R325 000
plus rente en koste. Hierdie is `n appèl teen daardie beslissing.
[2] Art 6(5) van die Wisselwet 34 van 1964 (‘die Wet’) bepaal dat `n
wissel wat woorde bevat wat oordrag verbied, geldig tussen die partye tot

die wissel is maar dat dit nie verhandelbaar (‘not negotiable’) is nie. In
Standard Bank of SA Ltd v Sham Magazine Centre 1977 (1) SA 484 (A) op
493E-H is daarop gewys dat die woord ‘negotiable’ nie altyd dieselfde
betekenis in die Wet het nie. Dit kan beteken ‘transferable in the sense that
the transferee becomes the holder free from equities’. In `n ander verband
kan dit beteken ‘transferable in the sense that the transferee becomes a
holder subject to equities’. In die geval van art 6(5) beteken dit ‘not
transferable’ d.w.s. in die geval van `n wissel wat gemerk is ‘nie
oordraagbaar nie’ kan dit nie oorgedra word aan `n ander persoon op so`n
wyse dat hy die houer van die wissel word nie. Die woorde ‘not negotiable’
en ‘nie verhandelbaar nie’ word dus in art 6(5) gebruik in die sin waarin die
woorde ‘negotiated’ en ‘verhandel’ in art 29(1) van die Wet gebruik word.
Ingevolge art 29(1) geskied verhandeling van `n wissel wanneer dit van een
persoon na `n ander oorgedra word op so`n wyse dat die oordragnemer die
houer van die wissel word. Die houer van `n wissel kan betaling van die
wissel onder sy eie naam opvorder (art 36(a)). Dit volg dus dat `n wissel
wat ‘nie oordraagbaar nie’ gemerk is, nie aan `n persoon oorgedra kan
word op so`n wyse dat hy betaling van die wissel onder sy naam kan vorder
nie. Investcorp was gevolglik nie geregtig om betaling van die tjek te
vorder nie.

[3] Die hof a quo het waarskynlik gesteun op die beslissing in Indac
Electronics (Pty) Ltd v Volkskas Bank Ltd 1992 (1) SA 783 (A) op 797A-D
waar hierdie hof by monde van Vivier AR beslis het:
'There can now be no reason in principle why a collecting banker should not be held
liable under the extended lex Aquilia for negligence to the true owner of a cheque,
provided all the elements or requirements of Aquilian liability have been met. . ..  In a
situation such as the present a delictual action for damages would accordingly be
available to a true owner of a cheque who can establish (i) that the collecting banker
received payment of the cheque on behalf of someone who was not entitled thereto; (ii)
that in receiving such payment the collecting banker acted (a) negligently and (b)
unlawfully; (iii) that the conduct of the collecting banker caused the true owner to
sustain loss; and (iv) that the damages claimed represent proper compensation for such
loss.'
In First National Bank of SA Ltd v Quality Tyres (1970) (Pty) Ltd 1995 (3)
SA 556 (A) op 568F is beslis dat die frase ‘true owner’ in die aangehaalde
passasie nie enige spesiale of tegniese betekenis het nie en dat die woord
‘true’ eintlik oorbodig is in die onderhawige konteks.
[4] Die appellant het betoog dat die respondent nie meer die eienaar van
die tjek was toe dit deur die appellant ingevorder is nie en dat die hof a quo
gevolglik gefouteer het om te bevind dat hy onregmatig en nalatig teenoor
die respondent opgetree het. In die alternatief het hy betoog dat die
respondent deur estoppel verhinder word om aan te voer dat hy die eienaar
van die tjek was deurdat hy by wyse van endossement op die keersy van

die tjek aan die appellant voorgegee het dat hy sy eiendomsreg in die tjek
oorgedra het, dat die appellant enige beperking op die oordrag van die tjek
kon ignoreer en dat hy die tjek kon invorder vir iemand anders as die nemer
daarvan. Verder in die alternatief het hy betoog dat die respondent
bydraend nalatig was deur sy handtekening op die keersy van die tjek aan
te bring en dat sy eis ooreenkomstig die bepalings van die Wet op
Verdeling van Skadevergoeding 34 van 1956 verminder moes word.
[5] Slegs twee getuies het by die verhoor van die saak getuig. Hulle was
die respondent en me Motala, die teller van die appellant by wie die tjek
gedeponeer is. Volgens die respondent het hy, nadat hy die tjek van
Standard Bank ontvang het, dit aan ene Keith Scott by die
besigheidsperseel van Scott Asset Management (Edms) Bpk (‘Scott Asset
Management’) oorhandig met die bedoeling dat die opbrengs daarvan deur
Scott Asset Management in sy naam op die South African Futures
Exchange (‘Safex’) belê moes word. Omrede Scott Asset Managers
verskeie kliënte genaamd Greyvenstein gehad het, het hy ‘die tjek
geëndosseer met (sy) ID-nommer agterop’ sodat hulle kon identifiseer dat
dit vir hom was. Hy het verstaan dat die tjek nie oordraagbaar was nie en
het nie bedoel om dit oor te dra nie. Op `n vorige geleentheid het hy `n tjek
wat gekruis was en nie verhandelbaar gemerk was, geëndosseer sodat dit
deur Scott Asset Managers op sy naam belê kon word. In beide gevalle

moes Scott sorg dat die bedrag van die tjek ingevorder word en dat die
opbrengs daarvan op Safex belê word. Hy het geweet dat ten einde `n tjek
te endosseer, agterop geteken moes word en het toegegee dat `n
bankamptenaar wat die tjek sou sien, sou meen dat dit geëndosseer is. Later
wou hy te kenne gee dat hy ook in die vorige geval bedoel het dat sy
handtekening slegs `n identifiserende funksie moes vervul. Hy het nietemin
bedoel dat die tjek gebank moes word in die trustrekening van Scott Asset
Managers. Dit was gemeensaak tussen die partye dat: (a) Scott, Investcorp
en Scott Asset Managers onderskeidelik gesekwestreer en gelikwideer is
gedurende April 2000; en (b) Scott Asset Managers sedert Februarie 1999
`n lid was van Safex en dat sy registrasie om besigheid op Safex te doen op
5 Oktober 1999 opgeskort is.
[6] Me Motala het getuig dat sy bewus was daarvan dat `n tjek wat nie
oordraagbaar gemerk is, nie ingevorder kon word vir die rekening van
iemand anders as die nemer nie. Volgens haar het sy gewoonlik gekyk of
daar `n handtekening op die keersy van `n tjek was indien `n tjek
gedeponeer word op `n rekening van iemand anders as die nemer van die
tjek. In hierdie geval het sy volgens haar waarskynlik slegs na die
handtekening op die keersy van die tjek gekyk en nie die verbod op die
oordrag van die tjek raakgesien nie. Sy het die bank se stempel reg onder

die appellant se handtekening en identiteitsnommer op die keersy van die
tjek, welke keersy andersins blanko was, aangebring.
[7] Die hof a quo het bevind dat me Motala `n eerlike getuie was, dat die
respondent nie beï ndruk het as `n getuie nie en dat sy getuienis dat hy sy
handtekening op die keersy van die tjek vir identifikasie-doeleindes
aangebring het onwaarskynlik en vals was. Die hof a quo het egter bevind
dat die feit dat die respondent se getuienis betreffende die aanbring van die
handtekening vals was nie enige verskil maak nie; dat bewys is dat Scott
die tjek gesteel het deurdat hy die tjek geneem het met die opdrag om dit op
Safex te belê wel wetende dat hy nie die opdrag kon uitvoer nie; dat me
Motala wederregtelik en nalatig opgetree het deur `n nie-oordraagbare tjek
te aanvaar vir invordering vir die rekening van iemand anders as die
begunstigde; dat die appellant nie bewys het dat me Motala deur die
handtekening op die keersy van die tjek mislei is nie; en dat die verwere
van estoppel en bydraende nalatigheid gevolglik nie kon slaag nie.
[8] Alhoewel nie uitdruklik so gestel nie, skyn die hof a quo te bevind
het dat  as gevolg van die feit dat die tjek by wyse van valse voorwendsels
van die respondent verkry is, dit van die respondent gesteel is en dat
eiendomsreg in die tjek gevolglik nie deur hom oorgedra is nie. Insoverre
die hof a quo beslis het dat in die geval van diefstal by wyse van valse

voorwendsels die eiendomsreg in die gesteelde saak onder geen
omstandighede op die dief oorgaan nie was die beslissing verkeerd.
[9] Die eiendomsreg in `n tjek, synde `n roerende liggaamlike saak,
word oorgedra soos in die geval van enige ander roerende liggaamlike
saak. Die saak moet gelewer word deur die oordraggewer aan die
oordragnemer en daar moet `n saaklike ooreenkoms wees tussen die
oordraggewer en die oordragnemer in die sin dat die oordraggewer moet
bedoel om eiendomsreg oor te dra en die oordragnemer moet bedoel om
eiendomsreg te ontvang (sien die Quality Tyres -saak op 568G). Indien aan
die voormelde vereistes voldoen word, gaan die eiendomsreg in die saak op
die oordragnemer oor al het hy die oordrag by wyse van valse
voorwendsels verkry. In Dalrymple, Frank and Feinstein v Friedman and
Another (2) 1954 (4) SA 649 (W) op 664A-C het Ramsbottom R die reg in
hierdie verband soos volg uiteengesit:
‘In all cases in which theft by means of false pretences is committed “there are present
all the elements constituting the crime of fraud”, see Rex v. Davies, 1928 A.D. 165, per
STRATFORD, J.A., at p. 170. Transactions induced by fraudulent misrepresentation
may be void ab initio, or they may be voidable only. This distinction is well known in
the sphere of contract, and is illustrated in the case of Cundy v. Lindsay, L.R. 3 App. Ca.
459. Where, as in that case, there is no consent on the part of the owner to the passing of
the property to the person who obtained it by fraud, the transaction is void ab initio and
the ownership of the property remains in the person defrauded. But if the owner

consents to the passing of the property, although his consent was obtained by means of a
fraudulent misrepresentation, the transaction is voidable only. In such cases, ownership
passes to the fraudulent party.’
[10] Ten beste vir die respondent het hy die tjek aan Scott, handelende
namens Scott Asset Managers, oorhandig met die doel dat Scott dit op `n
trustrekening (wat inderdaad nie bestaan het nie) van Scott Asset Managers
moes inbetaal. Scott het op sy beurt die tjek in daardie hoedanigheid
ontvang en het voorgegee dat hy dienooreenkomstig met die tjek sou
handel. Die opbrengs van die tjek sou dus die eiendom van Scott Asset
Managers word. Scott Asset Managers moes die rekening van die
respondent met `n bedrag gelykstaande aan die opbrengs van die tjek
krediteer en moes die krediet aanwend deur dit in die naam van die
respondent op Safex te belê. Indien Scott nie van plan was om
dienooreenkomstig met die tjek te handel nie het hy lewering daarvan deur
middel van valse voorwendsels verkry.
[11] Die respondent se advokaat het betoog dat Scott, handelende namens
Scott Asset Managers slegs as agent van die respondent opgetree het en dat
eiendomsreg in die tjek in ieder geval nie oorgedra kon word omrede dit
nie oordraagbaar was nie.
[12] Hierbo het ek reeds daarop gewys dat die woorde ‘not transferable’
op die tjek tot gevolg gehad het dat die tjek nie aan `n ander oorgedra kon
word op so`n wyse dat die oordragnemer die houer daarvan word nie. Dit

beteken egter nie dat die eiendomsreg in die dokument self, as synde `n
liggaamlike saak, nie oorgedra kon word nie.
[13] Indien die respondent wel bewus was dat die tjek vanweë die feit dat
dit nie oordraagbaar nie gemerk was, nie vir `n ander rekening as sy eie
ingevorder kon word nie, kon die feit dat dit so gemerk was `n aanduiding
gewees het dat Scott as sy agent by die invordering van die tjek moes
optree. Dit is egter duidelik dat hy dit nie geweet het nie en dat sy getuienis
tot die teendeel nie aanvaar kan word nie. Hy het dan juis die tjek aan Scott
vir invordering op `n ander rekening as sy eie oorhandig. Geen ander basis
vir `n bevinding dat die tjek aan Scott as agent van die respondent oorgedra
is, is aangevoer of te vinde in die getuienis nie. Die teendeel is die geval.
Die tjek moes op die rekening van Scott Asset Managers inbetaal word en
die opbrengs sou die eiendom wees van Scott Asset Managers wat dit in
trust vir die respondent moes hou. Dit was gevolglik waarskynlik die
bedoeling van die respondent om eiendomsreg in die tjek oor te dra en daar
is alle rede om aan te neem dat dit ook Scott se bedoeling was om, in die
hoedanigheid waarin hy opgetree het, eiendomsreg te ontvang. Die
respondent was dus nie meer die eienaar van die tjek toe dit by die
appellant gedeponeer is vir invordering nie.
[14] In die respondent se besonderhede van vordering het hy beweer dat
die appellant onregmatig en nalatig teenoor hom as eienaar of nemer of

begunstigde van die tjek opgetree het. Die respondent se advokaat het egter
nie betoog dat die appellant onregmatig teenoor hom as nemer, en nie
eienaar nie, opgetree het deur die tjek in te vorder nie. Die rede hiervoor is
moontlik te vinde in die volgende passasie in die Quality Tyres - saak op
570B-C:
‘In the written heads of argument it was submitted that a collecting bank's legal
duty of care extends to the named payee of a cheque, whether or not he is the owner of
it.  In argument before this Court counsel said that he was not pursuing the submission.
Suffice it to say that counsel's decision was right, for the submission is manifestly
without merit.’
In Strydom NO v Absa Bank Bpk 2001 (3) SA 185 (T) op 194B het Du
Plessis R die volgende ten opsigte van hierdie stelling gesê:
‘In ons deliktereg word nie vereis dat waar skade aan 'n roerende saak
toegebring word, die eiser die eienaar van daardie saak moet wees nie. By
aanspreeklikheid vir suiwer ekonomiese verlies kom eiendomsreg ook nie ter sprake
nie. Daar mag dus dalk in die toekoms nog 'n debat wees oor die vraag of die vereiste
van eienaarskap van die dokument in teenstelling met die vraag of die eiser skade gely
het, die korrekte benadering is by die aanspreeklikheid van banke.’
Hierdie saak is egter nie gevoer op enige ander basis as dat die appellant
onregmatig teenoor die respondent as eienaar van die tjek opgetree het nie.
Dit is gevolglik nie nodig om met die bogenoemde vraag te handel nie.
[15] Dit volg dat die appèl moet slaag. Die volgende bevel word gemaak:
Die appèl word gehandhaaf met koste.

Die bevel gemaak deur die hof a quo word vervang met die
volgende bevel:
Die eiser se eis word van die hand gewys met koste.

__________

P E Streicher

Appèlregter

Howie, P
)
Harms, A P  )
Conradie, AR)
Cloete, AR  )
stem saam