RAPPORTEERBAAR
Saaknommer: 303/98
IN DIE HOOGSTE HOF VAN APPèL VAN
SUID-AFRIKA
A J DE JAGER
1ste  APPELLANT
P J DE JAGER
2de APPELLANT
M G DE JAGER
3de APPELLANT
AWIE DE JAGER (EDMS) BEPERK
4de APPELLANT
en
ABSA BANK BEPERK
RESPONDENT
CORAM:
SMALBERGER, HARMS, OLIVIER, SCOTT ARR
en MELUNSKY Wnd AR
VERHOORDATUM:
4 SEPTEMBER 2000
LEWERINGSDATUM:
29 SEPTEMBER 2000
Regsgeldigheid van onderneming deur ‘n skuldenaar om nie verjaring te
opper nie na uitwissing van onderliggende skuld.
______________________________________________________________
___
UITSPRAAK
______________________________________________________________

____
SMALBERGER AR
SMALBERGER AR:
[1] In hierdie appèl ontstaan die vraag of ‘n onderneming deur ‘n skuldenaar
teenoor sy skuldeiser om hom nie op verjaring te beroep nie nadat die onderliggende
skuld reeds deur verjaring uitgewis is, regsgeldig is.
[2] Kragtens verskeie skriftelike waarborge het die appellante borg gestaan teenoor
die respondent vir die skuld van ‘n vennootskap, D B Boerdery.  Gedurende 1995 was
daar onderhandelinge tussen die respondent en die appellante, verteenwoordig deur
hulle prokureur, aangaande D B Boerdery se beweerde uitstaande skuld en die
appellante se borgskap met betrekking daartoe.
[3] In die loop van die onderhandelinge het die appellante se prokureur te kenne
gegee dat die appellante bereid sou wees om ‘n onderneming aan die respondent te gee

om nie ‘n verweer van verjaring te opper nie.  Na aanleiding daarvan het die appellante
‘n skriftelike onderneming te dien effekte (“die onderneming”), wat opgestel is deur die
respondent, op 20 November 1995 geteken en deur middel van hulle prokureur aan die
respondent terugbesorg.
[4] Die onderneming lui soos volg:
“AANGESIEN daar ‘n dispuut bestaan tussen ABSA Bank Beperk
handeldrywend as Volkskas Bank (“die Bank”) en D B Boerdery
Vennootskap (“die Skuldenaar”) in verband met rekeningnommer 1920-
131-545, (“die Rekening”); en
AANGESIEN die Borge hieronder vermeld in hulle hoedanighede as
borge aanspreeklik is teenoor die Bank vir die Skuldenaar se verpligtinge
teenoor die Bank; en
AANGESIEN die Bank, die Skuldenaar en die Borge in die proses is om
die dispuut te probeer bylê en die aangeleentheid te skik; en
AANGESIEN die Skuldenaar en die borge, ten einde verdere
onderhandelinge te fasiliteer, bereid is om ‘n onderneming aan die Bank
te gee om nie in enige verrigtinge ten gevolge van die dispuut of in

verband met die Rekening, die verweer van verjaring te opper nie;
NOU DERHALWE onderneem ons, Abraham Johannes de Jager (Jnr),
Meyer Gabriël de Jager, Petrus Johannes de Jager en Awie de Jager
(Edms) Beperk (“die Borge”) en D B Boerdery Vennootskap hiermee
onvoorwaardelik en onherroeplik teenoor die Bank om nie die verweer
van verjaring in enige geregtelike verrigtinge wat tussen die Bank en die
Skuldenaar en/of die Borge en die Bank mag plaasvind, teenoor die Bank
as verweer te opper nie en doen die Borge en die Skuldenaar hiermee
onvoorwaardelik en onherroeplik afstand van enige reg wat die Borge of
enige een van hulle of die Skuldenaar mag hê of mag verkry om die
verweer van verjaring aldus te opper.”
[5] Die skikkingsonderhandelinge het blykbaar misluk en in Julie 1996 het die
respondent ‘n dagvaarding teen die appellante uitgereik waarin hulle as borge
aangespreek is vir die beweerde skuld van D B Boerdery ten opsigte van laasgenoemde
se lopende bankrekening.
[6] Die appellante het ‘n spesiale pleit van verjaring teen die dagvaarding afgelewer.
Die spesiale pleit is daarop gegrond dat enige debietsaldo op die rekening gedurende

November 1991 opeisbaar geword het, dat die respondent se dagvaarding eers
gedurende 1996 aan die appellante beteken is en dat D B Boerdery se beweerde skuld
aan die respondent en enige aksessore aanspreeklikheid van die appellante gevolglik
ingevolge die bepalings van die Verjaringswet 68 van 1969 (“die Wet”) deur verjaring
uitgewis is.
[7] Die respondent het hierop gerepliseer en op die appellante se onderneming om
nie ‘n verweer van verjaring te opper, gesteun.  In hulle dupliek het die appellante erken
dat hulle die onderneming gegee het, maar het aangevoer dat dit geskied het nadat die
beweerde skuld reeds deur verjaring uitgewis is.  Vervolgens het hulle gepleit dat die
onderneming “nie die gevolg [het] om verweerders [appellante] se beweerde skuld aan
die eiser [respondent] te laat herleef nie, alternatiewelik is sodanige onderneming contra
bonos mores, alternatiewelik teen die openbare belang en derhalwe nietig en . . .
bestaan daar nie meer ‘n skuld wat die eiser teen die verweerders kan afdwing nie”.

[8] By die voorverhoor-konferensie het die partye ooreengekom dat die vraag of die
appellante geregtig is om verjaring as ‘n verweer te opper in die lig van die
onderneming en die aspekte in hulle dupliek daaromtrent geopper, by wyse van ‘n
gestelde saak afgehandel sou word.
[9] Die ooreengekome gestelde saak is voor Snyders R in die Transvaalse
Provinsiale Afdeling geargumenteer.  Die geleerde regter het die gestelde saak ten
gunste van die respondent uitgewys en die appellante se spesiale pleit van verjaring van
die hand gewys met koste.  Sy het egter verlof aan die appellante verleen om na hierdie
Hof te appelleer.
[10] In die gestelde saak is daar nie uitdruklik ooreengekom dat enige debietsaldo op
D B Boerdery se rekening by die respondent in November 1991 opeisbaar geword het
nie.  Die gestelde saak is egter gevoer op die veronderstelling dat enige eis wat die
respondent teen D B Boerdery mag gehad het reeds verjaar het toe die onderneming

geteken is.  Dit blyk uit die bewoording van die dupliek wat die grondslag van die
gestelde saak is.  Die appèl word dus benader suiwer op die pleitstukke en die gestelde
saak asof  die onderneming gegee sou gewees het nadat die respondent se eis reeds
verjaar het.
[11] Die Wet, in teenstelling met sy voorganger, Wet 18 van 1943, maak voorsiening
vir sogenaamde sterk verjaring wat tot uitwissing van ‘n skuld lei (Desai NO v Desai
and Others 1996(1) SA 141 (A) op 146 H - 147 B).  Ooreenkomstig art 10(1) van die
Wet “word ‘n skuld deur verjaring uitgewis na verloop van die termyn wat volgens die
toepaslike wetsbepaling ten opsigte van die verjaring van daardie skuld geld”.  Deur
verjaring van ‘n hoofskuld word ‘n daaraan gekoppelde neweskuld ook deur verjaring
uitgewis (art 10(2)).  Gevolglik sou die uitwissing van D B Boerdery se skuld deur
verjaring ook die appellante se borgskuld uitgewis het (Leipsig v Bankorp Ltd 1994(2)
SA 128 (A) op 132 I-J).  Laasgenoemde skuld kon nie as gevolg van die onderneming

herleef nie.  Dit dien gelet te word dat dit nie hier soseer gaan om afstanddoening van
verjaring of ‘n erkenning van aanspreeklikheid nie, maar alleenlik om ‘n onderneming
om nie verjaring na afloop daarvan te opper nie.
[12] Vir doeleindes van die onderhawige appèl kan aanvaar word dat die instelling
van bevrydende verjaring as gemeenskapsmaatreël die openbare belang dien (Absa
Bank Bpk h/a Bankfin v Louw en Andere 1997(3) SA 1085 (K) (“die Absa Bank
saak”) op 1089B; Hawthorne: Renunciation of Prescription: 1991 (54) THRHR 142
op 149).  Regsverhoudings word deur tydsverloop beïnvloed en die onderliggende
gedagte by skuldverjaring is sekerheid (De Wet en Van Wyk: Kontraktereg en
Handelsreg: 5de uitgawe: Vol 1, 284).  In Murray & Roberts Construction (Cape)
(Pty) Ltd v Upington Municipality 1984(1) SA 571 (A) op 578 F-G is daar gesê:
“Although many philosophical explanations have been suggested for the
principles of extinctive prescription . . . . its main practical purpose is to
promote certainty in the ordinary affairs of people.”

Die primêre oogmerk met sekerheid blyk te wees billikheid teenoor ‘n skuldenaar
(Loubser: Extinctive Prescription op 22).
[13] Ofskoon art 10(1) van die Wet bepaal dat ‘n skuld deur verjaring uitgewis word,
word voldoening deur die skuldenaar van ‘n skuld na die uitwissing daarvan deur
verjaring as betaling van die skuld beskou (art 10(3)).  Dit sou klaarblyklik die geval
wees as betaling met of sonder kennis van die afloop van verjaring geskied het.
Daarbenewens kan ‘n hof nie uit eie beweging kennis neem van verjaring nie (art 17(1)).
Verjaring moet in die pleitstukke geopper word deur die gedingvoerende party wat
hom daarop beroep, alhoewel ‘n hof kan toelaat dat verjaring in enige stadium van die
verrigtinge geopper word (art 17(2)).
[14] Die appellante se betoog kom in wese daarop neer dat die onderneming, en veral
die gepaardgaande onsekerheid wat die wye bewoording en strekking daarvan tot
gevolg het, teen die openbare belang indruis en dus nietig is.  By beoordeling van die

vraag of dit wel so is, moet daar nie uit die oog verloor word nie dat die doel van die
onderneming was om ‘n geldige en afdwingbare verbintenis tussen die appellante en
die respondent te skep.  Openbare beleid, die vergestalting van openbare belang,
“demands in general full freedom of contract; the right of men freely to bind
themselves in respect of all legitimate subject matters” (per Innes HR in Law Union
and Rock Insurance Co Ltd v Carmichael’s Executor 1917 AA 593 op 598; sien ook
Sasfin (Pty) Ltd v Beukes 1989(1) SA 1 (A) op 9 E-G).
[15] Uit die bepalings van die Wet laat die Wetgewer dit duidelik blyk dat dit ‘n
skuldenaar vrystaan om, na die verstryking van verjaring, en ten spyte daarvan dat sy
skuld uitgewis is, die skuld te betaal of, waar aksie ingestel is om dit te verhaal, nie
verjaring te opper nie.  Sodanige optrede van die skuldenaar, wat deur die Wetgewer
geoorloof word, kan per definisie nie teenstrydig met die openbare belang wees nie.
As ‘n skuldenaar hom nie op verjaring hoef te beroep nie en ‘n hof nie mero motu

daarvan kennis kan neem en effek daaraan gee nie, blyk daar geen logiese of
beginselrede te wees waarom hy hom nie regtens kan verbind om nie verjaring te opper
nie.  Trouens hy onderneem net om nie te doen nie wat hom geoorloof is om nie te
doen nie.  Gesien die kontraktuele vryheid wat hom gegun behoort te word, kan daar
myns insiens nie gesê word dat ‘n onderneming van so ‘n aard teen die openbare
beleid indruis nie.
[16] Die geldigheid van ‘n onderneming om nie verjaring te opper nie sal waarskynlik
afhang van die tydstip waarop dit gegee is.  ‘n Geval wat geoordeel na gewysdes
voorkom, is waar ‘n skuldenaar (insluitende ‘n borg) hom kontraktueel verbind,
gewoonlik by die aangaan van die verbintenis en voordat verjaring begin loop, om
afstand te doen van en hom nie te beroep op, die beskerming van verjaring nie (“‘n
vooruitlopende onderneming”).  Daar is uiteenlopende beslissings in die Hoër  Howe
of so ‘n vooruitlopende onderneming geldig is al dan nie - sien bv Nedfin Bank Bpk

v Meisenheimer en Andere 1989(4) SA 701 (T) (wel geldig); die Absa Bank saak
(ongeldig).  Die grondslag van laasgenoemde beslissing is dat so ‘n onderneming die
instelling van bevrydende verjaring ondermyn en dus teen die openbare beleid is.
Aangesien ons egter nie in hierdie appèl met ‘n vooruitlopende onderneming te make
het nie, is dit nie vir ons nodig om hieroor standpunt in te neem nie.
[17] ‘n Ander situasie wat moontlik meer dikwels voorkom is waar, na verjaring reeds
begin loop het, partye ooreenkom om verjaring “uit te stel” of ‘n verjaringstermyn te
“verleng”.  Hierna word in die Absa Bank saak na verwys as “die konsensuele
aanpassing van ‘n verjaringstermyn” (op 1089 C).  Dit geskied normaalweg in gevalle
waar die verjaringstermyn na aan voltooiing is en die partye meer tyd benodig om te
onderhandel om bv onnodige litigasie te vermy of hulle geskille by te lê.  Dit is immers
in die openbare belang dat partye geskilpunte by wyse van ooreenkoms elimineer.  So
‘n aanpassing geld gewoonlik vir ‘n bepaalde, redelike beperkte ooreengekome

tydperk.  In die verband is daar in die Absa Bank saak gesê (op 1089 C-D) “Daar kan
nie juis ‘n beginselbeswaar wees teen die konsensuele aanpassing van ‘n
verjaringstermyn nie, mits dit nie, in wese, neerkom op ‘n negering van die instelling
van bevrydende verjaring nie”.  Indien die kwalifikasie juis is, sal die vraag of so ‘n
aanpassing die instelling van verjaring sou “negeer” al dan nie waarskynlik afhang van
die besondere omstandighede van die geval.  Die omstandighede sou egter sodanig
moet wees dat so ‘n aanpassing hoofsaaklik die belange van die partye raak en nie
substansieel of wesenlik teen die openbare belang indruis nie (vgl South African Co-
Operative Citrus Exchange Ltd v Director-General: Trade and Industry and
Another 1997(3) SA 236 (SCA) op 244 G-H (die goedgekeurde aanhaling); Loubser
op cit op 151).  Ons is egter ook nie hieroor geroepe om ‘n finale standpunt in te neem
nie.
[18] In duidelike teenstelling met die voorafgaande is die geval (soos die

onderhawige) waar verjaring reeds afgeloop het.  Die skuld is uitgewis.  Die skuldenaar
het gewoonlik sekerheid oor sy regsposisie.  Hy beskik oor ‘n volkome verweer as ‘n
eis teen hom ingestel is.  Die sekerheid waarna die openbare belang streef, bestaan dus
reeds.  Dit gaan nou nie meer oor die openbare belang nie, maar eerder oor die belange
van die partye en meer bepaald dié van die skuldenaar.  Hy kan besin oor sy
omstandighede en ‘n onbelemmerde keuse uitoefen of hy verjaring wil opper al dan
nie.  Sy uiteindelike besluit raak net sy eie belang.  As hy besluit om nie verjaring te
opper nie en ‘n onderneming tot dien effek te gee kan dit nie die openbare belang
skend nie en is so ‘n onderneming gevolglik op sigself nie nietig nie (vgl Wessels: Law
of Contract  in South Africa Vol 2, par 2837; Loubser op cit op 158).
[19] Die verdere vraag wat ontstaan, is of die geldigheid van so ‘n onderneming
afhang van die tydsduur daarvan.  Daar kan vanuit ‘n beginseloogpunt geen beswaar
wees teen ‘n onderneming wat vir ‘n bepaalde tyd of vir ‘n redelike tyd (wat objektief

vasgestel kan word) van krag is nie.  Daar bestaan dan voldoende sekerheid met
betrekking tot die tydsduur daarvan.  Die appellante se onderneming is egter
onherroeplik en geld vir ‘n onbeperkte tydperk.  Dit skep dan, sonder meer, “‘n nuwe
termyn van onsekerheid” (J C de Wet: Opuscula Miscellanea, op 134).  In ABSA
Bank Bpk h/a Bankfin v Louw en Andere (supra) is gesê (obiter) dat dit waarskynlik
beter is om nie so ‘n geval te legitimeer nie (op 1089 J).
[20] Na my mening bly die onderneming geldig al is dit vir ‘n onbeperkte tydperk.
Soos reeds daarop gewys, op die tydstip toe die onderneming gegee is, was die
heersende belang dié van die partye en meer bepaald dié van die appellante as
skuldenaars.  Regssekerheid het reeds bestaan met betrekking tot die uitgewisde skuld.
Die appellante se verdere optrede moet gemeet word aan die hand van

grondliggende billikheidsoorwegings.  Dit het die appellante vrygestaan om die
tydsduur van hulle onderneming te beperk of om ‘n voorwaarde daaraan te koppel
met betrekking tot die instel van ‘n aksie.  Op ‘n tydstip toe dit gegaan het oor hulle
persoonlike belange was hulle tevrede om ‘n kontraktuele verbintenis vir ‘n onbepaalde
tydperk aan te gaan.  Hulle het regsverteenwoordiging geniet en daar is geen sprake dat
ongelyke bedingingsmagte aanleiding tot die onderneming gegee het nie.  Om effek aan
die onderneming te gee, sou in die omstandighede nóg onbillik teenoor hulle wees nóg
die openbare belang skend.  Trouens dit sou in die openbare belang wees om
erkenning te verleen aan hulle kontraktuele vryheid en bevoegdheid om die
onderneming te gegee het.  Bygevolg het die hof a quo tereg bevind dat die
onderneming nie nietig was nie.

[20] Die appèl word van die hand gewys met koste, insluitende die koste van twee
advokate.
____________________
J W SMALBERGER
APPèLREGTER
Harms AR
)Stem saam
Olivier AR
)
Scott AR
)
Melunsky Wnd AR)