Saak No: 21/99
IN DIE HOOGSTE HOF VAN APPéL
IN SUID-AFRIKA
RAPPORTEERBAAR
In die saak:
HENDRIK GERBER
Appellant
en
DIE VOORSITTER: KOMITEE OOR AMNESTIE VAN DIE
KOMMISSIE VIR WAARHEID EN VERSOENING
Respondent
CORAM:
Hefer Wnd HR, Olivier, Cameron ARR, Brand en
Mthiyane Wnd ARR
Datum aangehoor:
9 Maart 2001
Datum gelewer:
27 Maart 2001
Aansoek om tersydestelling van respondent se beslissing om amnestie te
weier.   Beweerde diskriminasie deur respondent.
U I T S P R A A K

BRAND WND AR
[1] Nadat die betoë namens appellant op 9 Maart 2001 aangehoor is, is die
appèl van die hand gewys met koste, insluitende die koste van twee advokate.
Dit is aangedui dat redes vir hierdie bevel later verstrek sal word.   Hier volg
die redes.
[2] Op 21 Mei 1991 het appellant en twee van sy makkers vir Samuel
Kganakga (“die oorledene”) gemartel en uiteindelik doodgeskiet.  Hiervoor is
hulle in 1993 skuldig bevind aan moord waarna appellant gevonnis is  tot 20 jaar
gevangenisstraf.   Na die inwerkingtreding van die Wet op Bevordering van
Nasionale Eenheid en Versoening 34 van 1995 (“die Wet”) het appellant en een
van sy destydse medebeskuldigdes uit hoofde van die bepalings daarvan by
respondent aansoek gedoen om amnestie.   Die aansoek was onsuksesvol.
Daarop het appellant die Transvaalse Provinsiale Afdeling genader vir die
tersydestelling van respondent se besluit.   Ook hierdie aansoek was

onsuksesvol.   Met verlof van die verhoorhof (Southwood R) het appellant op
appèl gekom na hierdie Hof teen die afwysing van sy hersieningsaansoek.   Die
uitspraak van die hof a quo  is intussen gerapporteer onder die verwysing
Gerber v Voorsitter: Komitee oor Amnestie van die Kommissie vir Waarheid
en Versoening 1998 (2) SA 559 (T).
[3] Die grondslag van appellant se hersieningsaansoek was in wese
tweeledig.  Eerstens is aangevoer dat respondent versuim het om aan appellant
die voordeel van “gelyke beskerming en voordeel van die reg” te verleen wat
in art 9 van die Grondwet 108 van 1996 (“die Grondwet”) gewaarborg word.
Anders gestel, dat respondent op onbillike wyse teen hom gediskrimineer het
en daardeur sy konstitusionele regte geskend het.   Tweedens het appellant aan
gevoer dat respondent fouteer het deur te bevind dat die moord waaraan hy
skuldig bevind is nie in verband staan met ’n politieke oogmerk soos wat in art
20 van die Wet vir die toestaan van amnestie vereis word nie.

[4] Ter ondersteuning van sy eerste grond vir hersiening, dat respondent op
onbillike wyse teen hom gediskrimineer het, het appellant hom beroep op die
beweerde ooreenkoms tussen sy saak en die saak van Christopher Makgale en
Boy Diale (“die Makgale-saak”) wie se  aansoeke om amnestie deur respondent
toegestaan is.
[5] Ten einde die inslag van appellant se bewering van diskriminasie te
beoordeel, is dit nodig om in breë trekke te verwys na die feite van sowel
appellant se saak as na dié van die Makgale-saak.
[6] Ek handel eers met die feite van appellant se saak.  Appellant was vroeër
’n lid van die Suid-Afrikaanse Polisie.   Na sy bedanking uit die polisie het hy
gaan werk by Fidelity Guards in Johannesburg.   Op 27 Maart 1991 is ’n wag
van Fidelity Guards oorrompel en R4.2 miljoen buitgemaak.  Gedurende die
aand van  20 Mei 1991 het appellant inligting ontvang van ’n informant dat die
oorledene, wat indertyd ook by Fidelity Guards in diens was,  sowel by die

roof van 27 Maart 1991 as by ’n ander voorval van diefstal betrokke was.
[7] Vroeg die oggend van 21 Mei 1991 is die oorledene na appellant se
kantoor geneem waar hy oor sy betrokkenheid by die roof en diefstal ondervra
is.   Hy wou volgens appellant nie “saamwerk” nie.   Gevolglik is hy deur
appellant, sy twee medebeskuldigdes in die strafsaak asook twee ander
werknemers van Fidelity Guards wat as tolke opgetree het, geneem na ’n
afgeleë gebied buite Johannesburg  waar die ondervraging voortgesit is.   Hier
het die ondervraging egter met marteling gepaard gegaan.   Onder meer is die
oorledene met sy kop na onder teen ’n boomtak opgehys en met ’n
skokapparaat aan sy geslagsdele geskok.   Terwyl hy so daar gehang het, is
daar ’n vuur onder sy kop gemaak sodat die rook in sy neus optrek.   Op dié
wyse het appellant en sy mededaders feitlik die hele dag met die oorledene
aangegaan.   Op ’n stadium het een van appellant se makkers sover gegaan om
’n skoot op die oorledene af te vuur en hom in die skouer te wond.   Laat die

middag, toe die oorledene uiteindelik van die boom afgehaal is, het hy probeer
weghardloop.  Appellant het twee skote op hom geskiet en hom noodlottig
verwond.   Daarna is gepoog om van die oorledene se liggaam ontslae te raak
deur dit te verbrand.   In die verhoor voor respondent, wat gehou is in terme
van artikel 19 (4) van die Wet, het appellant getuig dat hy die oorledene
doodgeskiet het omdat hy besef het dat hy en sy makkers in groot moeilikheid
sou wees indien die oorledene sou ontvlug met die bewyse van marteling en die
koeëlwond aan sy liggaam.
[8] In sy aansoek om amnestie het appellant beweer dat die moord op die
oorledene “in verband staan met ’n politieke oogmerk” soos bedoel in art 20
(1) (b) van die Wet.   Ter ondersteuning van hierdie bewering het appellant
aangevoer dat sy informant hom gedurende die aand van 20 Mei 1991
meegedeel het dat die oorledene kontak gehad het met die PAC.   Dit, sê
appellant, was in ooreenstemming met sy algemene siening dat die PAC

transito-rooftogte uitgevoer  het om sy politieke stryd te befonds asook met die
feit dat daar op die toneel van die roof van 27 Maart 1991, Chinese stokgranate
gevind is.
[9] Die waarheid van appellant se bewering dat die oogmerk vir sy aanval op
die oorledene polities van aard was, was uiteraard van deurslaggewende belang
vir die sukses van sy amnestie-aansoek.  Gevolglik is hierdie bewering in die
verhoor voor respondent indringend ondersoek.   Onder meer is appellant
daarvoor onder kruisverhoor geneem en is daar ook weerleggende getuienis
aangebied.   Aan die einde van die verhoor het respondent appellant se
bewering dat die moord met ’n politieke oogmerk verband gehou het, verwerp.
[10] Blykens respondent se skriftelike redes vir sy gewraakte beslissing,  het
dit swaar by respondent geweeg dat appellant nóg in sy strafverhoor nóg in sy
versoekskrif om verlof tot appèl teen sy skuldigbevinding en vonnis,  melding
gemaak het daarvan  dat die oorledene volgens sy inligting ’n lid van die PAC

was of van enige politieke motief wat tot die pleging van die misdaad aanleiding
gegee het.   Voorts wys respondent in sy skriftelike redes daarop dat, volgens
die onbetwiste getuienis  voor hom,  die oorledene nooit uitgevra is oor enige
verbintenis met die PAC nie.
[11] Dit bring my dan by die feite van die Makgale-saak.   Die amnestie
aansoek in daardie saak het voortgespruit uit die moord op ene Glad Mokgatle
(“die oorledene”) wat gepleeg is  op 29 Desember 1990 en waaraan die twee
applikante skuldig bevind is.   Sowel die oorledene as die twee applikante was
lede van die Bafokeng stam.   Volgens die onbetwiste getuienis voor
respondent was daar langdurige onmin tussen die meerderheid lede van die
Bafokeng stam en die indertydse regering van Bophuthatswana onder leiding
van president Lucas Mangope (“Mangope”).  Die oorledene was ’n
uitsondering.   Hy was ’n ondersteuner van Mangope en is deur laasgenoemde
in ’n bestuursposisie in die distrik van Bafokeng aangestel.   In hierdie

hoedanigheid was die oorledene in beheer van die sleutel van die
Burgersentrum.   Die mense van Bafokeng het die oorledene gesien as die
verteenwoordiger  van die Mangope-regering en die Burgersentrum as die setel
van die stam se sosiale-, politieke- en kulturele aangeleenthede.  Ooreenkomstig
hierdie siening was die oorledene se besit van die sleutel dus simbolies van die
Mangope se beheer oor die Bafokeng stam.
[12] Op die betrokke dag, 29 Desember 1990, het ’n groep lede van die
Bafokeng-stam, insluitende die twee applikante om amnestie, na die oorledene
gegaan met die doel om die sleutel van die Burgersentrum by hom af te neem
en  sodoende op simboliese wyse die Mangope-regering te ontneem van sy
beheer oor die sake van die Bafokeng stam.
[13] Die oorledene het egter geweier om aan hulle eise te voldoen en die
situasie het handuit geruk.   Lede van die groep het die oorledene aangerand.
Op die ou end is hy doelbewus met ’n panga doodgekap sodat hy nie teen sy

aanvallers sou kon getuig nie.   Die twee applikante het erken dat hulle
deelgeneem het aan hierdie finale aanval.
[14] Tydens die verhoor voor respondent het al die getuies, insluitende die
seuns van die oorledene, applikante se bewering ondersteun dat hulle aanval op
die oorledene polities geïnspireer was.   Respondent het dan ook so beslis.
Hierdie beslissing blyk ondermeer uit die volgende gedeelte van respondent se
skriftelike redes in die Makgale-saak:
“Although it might appear from the evidence that the applicants ... made sure that
the deceased died of his injuries because they feared that had he lived, he most
certainly would have implicated them in the assault on him the evidence as a
whole leaves no doubt that the attack on the deceased was associated with a
political objective, that is regaining control of the Tribe.   In this regard it should
be noted that in sentencing the two applicants the Judge accepted the fact that
their offence was politically motivated.”
[15] Die ooreenstemming wat appellant tussen sy saak en die Makgale-saak
vind is dat die uiteindelike doding van die oorledene in beide gevalle gemotiveer
is deur die oogmerk om die oorledene as getuie uit die weg te ruim.   Op hierdie

punt is daar duidelik ’n ooreenkoms tussen die twee sake.  Dit is egter ook
waar die ooreenkoms eindig.   Die verskil tussen die twee sake wat deur
respondent onderstreep word, slaan op die motief vir die aanvanklike aanval
wat  tot die uiteindelike doding aanleiding gegee het.   In die Makgale-saak, so
het respondent bevind, was die aanvanklike aanval polities geïnspireer en het
die moord dus “in verband gestaan met ’n politieke oogmerk” soos wat in art
20(1) van die Wet vereis word.   Daarteenoor het respondent ten aansien van
appellant se misdryf bevind dat die aanval wat die doding vooraf gegaan het
nie polities geïspireer was, soos appellant beweer het nie, en dat derhalwe nie
gesê kan word dat die moord  met ’n politieke oogmerk verband gehou het nie.
[16] Indien respondent se feitebevindings in beide gevalle aanvaar word, kan
daar uiteraard geen sprake wees van onbillike diskriminasie nie.   Die dramatiese
verskil in die uitslag wat die teenoorgestelde feitebesvindings in die twee sake
tot gevolg gehad het is nie aan die respondent se deur gelê word nie.   Dit word

deur die Wet voorgeskryf.   ’n  Feitebevinding deur respondent dat die
misdaad met ’n politieke oogmerk verband hou is kragtens die Wet
onontbeerlik vir die sukses van ’n amnestie aansoek.   Nadat  respondent
bevind het dat appellant se misdaad  nie in verband gestaan het met ’n politieke
oogmerk nie, het  respondent geen bevoegdheid gehad om sy aansoek om
amnestie toe te staan nie.
[17] So gesien, kon appellant se saak dus slegs wees dat respondent se
gewraakte feitebevinding verkeerd was.   Blykens respondent se redes vir
hierdie feitebevindings is dit gebaseer op ’n verwerping van appellant se
getuienis, oftewel op ’n geloofwaardigheidsbevinding teen appellant.
[18] Soos wat dan ook uiteindelik namens appellant toegegee is, kon die appèl
in  die omstandighede slegs slaag indien die hof a quo met respondent se
geloofwaardigheidsbevinding teen appellant kon en moes ingemeng het.
[19] In ooreenstemming hiermee is namens appellant betoog dat die hof a quo

inderdaad die bevoegdheid gehad het om, soos op appèl, met respondent se
geloofwaardigheidsbevindings in te meng.   Volgens hierdie betoog was die
beperkings wat volgens geykte reg in hersieningsaansoeke op ’n hof se
bevoegdheid geplaas word om met administriewe besluite in te meng, nie hier
van toepassing nie, omdat appellant  op in skending van ’n konstitusionele reg
steun.  Sonder om pertinent oor die geldigheid van hierdie betoog te beslis,
aanvaar ek argumentshalwe dat ’n hof inderdaad in ’n geval soos die
onderhawige oor die wye magte van hersiening beskik wat deur appellant
voorgehou word.  Derhalwe gaan ek voort om die geldigheid van die appellant
se aanval op respondent se geloofwaardigheidsbevinding teen hom te
ondersoek.
[20] Appellant se vernaamste aanval op respondent se geloofwaardigheids-
bevinding is dat respondent, blykens sy skriftelike redes, te veel gewig geheg
het aan die feit dat hy nie tydens sy strafverhoor verwys het na die oorledene

se beweerde verbintenis met die PAC en sy, appellant, se beweerde politieke
motief vir sy aanval op die oorledene nie.   Een van die oogmerke van die Wet,
voer appellant aan, is juis om die waarheid vas te stel aangaande dit wat rondom
die politieke konflikte van die verlede gebeur het.   In ooreenstemming hiermee,
sê appellant, word aansoekers om amnestie dan ook uitgenooi om, ten spyte
van onwaarhede wat hulle in die verlede mag verkondig het, in hul aansoeke om
amnestie die waarheid te vertel.   In hierdie lig, voer appellant aan, het
respondent misgetas deur dit dit teen hom te hou dat hy nie tydens sy
strafverhoor die volle waarheid vertel het nie.
[21] Hoewel hierdie betoog nie op logiese gronde fouteer kan word nie, sou
dit terselfdertyd verkeerd wees om te sê dat daar glad nie na appellant se vorige
verklarings, bv in sy strafverhoor, verwys mag word om die geloofwaardigheid
van sy huidige bewerings te toets  nie.   Veral waar dit wat appellant nou as die
waarheid voorhou vir hom geen nadeel kon inhou by sy strafverhoor nie en,

inteendeel, slegs sy saak kon bevorder, kan die vraag met reg gevra word
waarom appellant dit tydens sy strafverhoor geheel en al verswyg het.
Wanneer appellant geen antwoord op hierdie vraag kan gee nie is die afleiding
byna onweerstaanbaar dat dit wat appellant nou as die waarheid voorhou, ’n
nagedagte is wat appellant versin het toe dit hom pas.   Na my oordeel kan
respondent dus nie verkwalik word vir hierdie afleiding nie.
[22] Hierbenewens is dit duidelik dat appellant se versuim om in sy
strafverhoor na sy beweerde politieke motivering vir sy misdaad te verwys, nie
die enigste basis is waarop respondent sy getuienis tot dien effekte verwerp het
nie.   Onder meer wys respondent is sy skriftelike redes ook daarop dat,
volgens al die getuienis wat voor respondent geplaas is, daar nooit tydens die
langdurige ondervraging van die oorledene een enkele vraag aan hom gevra is
aangaande sy beweerde verbintenis met die PAC nie.   Ook hierdie rede vir die
verwerping van appellant se getuienis, wat deur algemene ervaring en gesonde

verstand gedikteer word, kan nie gekritiseer word nie.   In sy skriftelike redes
verwys respondent ook na minder belangrike maar tog relevante oorwegings
soos, byvoorbeeld, dat daar in die verlede verskeie klagtes teen appellant
ingebring was dat sy ondervraging van vermeende diewe en rowers, buite enige
politieke verband, dikwels met geweld en marteling gepaard gegaan het
[23] In al die omstandighede was hierdie Hof dus van oordeel dat daar geen
basis is wat inmenging deur die hof a quo met respondent se
geloofwaardigheidsbevinding teen appellant sou regverdig nie.  Ooreenkomstig
die toegewing namens appellant was die noodwendige gevolg dat die appèl nie
kon slaag nie.
[24] Wat  koste van die appèl betref is namens respondent gevra dat die
kostebevel in sy guns, die koste van twee advokate moes insluit.   Na hierdie
Hof se oordeel is dit ’n billike en geregverdigde versoek.
[25] Derhalwe is die appel van die hand gewys met koste, wat die koste van

twee advokate insluit.
___________________
FDJ BRAND
WND APPELREGTER
STEM SAAM:
HEFER   Wnd HR
OLIVIER   AR
CAMERON   AR
MTHIYANE   Wnd AR