REPUBLIEK VAN SUID AFRIKA

Saaknommer  : 113/201
RAPPORTEERBAAR

IN DIE HOOGSTE HOF VAN APPÈL

VAN SUID-AFRIKA

In die appèl van

MINISTER VAN VEILIGHEID EN SEKURITEIT
Appellant

en

PHOEBUS APOLLO AVIATION BK
Respondent

Regbank                                    OLIVIER, FARLAM et BRAND ARR

Verhoordatum :
17 MEI 2002

Datum van Uitspraak :

30 MEI 2002

SAMEVATTING

Onregmatige daad: of Minister van Veiligheid en Sekuriteit middellik aanspreeklik is vir
diefstal gepleeg deur drie speurders wat gesteelde geld gaan steel het.

_______________________________________________________

U I T S P R A A K
_______________________________________________________
FARLAM AR

INLEIDING
[1] Die appellant in hierdie saak, die Minister van Veiligheid en
Sekuriteit, appelleer teen ’n uitspraak van Roos R in die Transvaalse
Provinsiale Afdeling in ’n aksie waarin die huidige respondent
skadevergoeding ten bedrae van R600 000 van die appellant gevorder het.
Roos R het die appellant aanspreeklik gehou.  Met verlof van die Hof a quo
kom die appellant in hoër beroep teen die uitspraak na hierdie Hof.
FEITE
[2] Die relevante feite kan kortliks soos volg opgesom word:
1.
Die respondent, die eiser in die Hof a quo, is ’n beslote
korporasie, wat aksie ingestel het teen die appellant vir betaling
van ’n bedrag van R600 000 wat na bewering deel was van ’n
groter bedrag wat van die respondent beroof is.

2.
’n Gewapende roof het plaasgevind op 14 November 1998 toe
’n mnr Delport, die enigste lid van die beslote korporasie, en sy
gesin deur gewapende rowers oorval en ’n groot hoeveelheid
kontant na bewering R2,4m en ander items gesteel is.
3.
’n Deel van die gesteelde geld is na Tzaneen geneem waar dit in
die erf van die vader van twee van die rowers begrawe is.  Dit is
daar aangebring deur ene Malatji, wat dit van een van die
rowers ontvang het.
4.
Die roof het binne die jurisdiksiegebied van die Midrandse
Polisiestasie plaasgevind.  Inspekteur Napo wat aan hierdie
polisiestasie
verbonde
was
was,
as
amptelike
ondersoekbeampte vir die saak aangestel.
5.
Ooreenkomstig vasgelegde polisiepraktyk, moes enige ander
polisiebeampte wat inligting in verband met ’n aangeleentheid

wat reeds deur ’n ondersoekbeampte ondersoek word, bekom,
dit aan laasgenoemde oordra.
6.
Twee speurders verbonde aan die Rosebank polisiestasie,
Inspekteur van Jaarsveld en sersant Muhanelwa, en sersant
Mnyake, ’n speurder verbonde aan die Alexandra polisiestasie,
het inligting gekry in verband met die bogenoemde roof en,
meer spesifiek in verband met die geld wat aan die vader van
twee van die rowers oorhandig is.
7.
Op 14 Januarie 1999 was die drie hierbo genoemde speurders
amptelik aan diens tot 16h00 daardie dag en het van ’n
amptelike Suid-Afrikaanse Polisiediens voertuig gebruik
gemaak.  Van Jaarsveld en Muhanelwa se taak was om ’n
getuiedagvaarding in Shoshanguve wat ongeveer 20 km noord
van Pretoria geleë is, te gaan beteken.  Mnyake het geen

magtiging gehad om hulle te vergesel nie.   Nadat hulle
blykbaar die dagvaarding beteken het, en in plaas daarvan om
na Rosebank terug te keer, het hulle na Tzaneen, waar ’n deel
van die geroofde geld begrawe is, afgesit.  Hulle het die
amptelike polisievoertuig met brandstof by die polisiestasie te
Warmbad, ongeveer 110km noord van Pretoria, hervul.
8.
Die lede het geen toestemming of ’n gemagtigde reisplan gehad
om verder as Soshanguve met die SAPD voertuig te reis nie en
om by die ondersoek van die roof betrokke te wees nie.
9.
Op 14 Januarie 1999 het die drie speurders tesame met ene
Malatji, wat die geld namens een van die rowers aan
laasgenoemdes se vader gegee het, by die vader se woning in
Tzaneen opgedaag.

10.
Die drie speurders is as polisiebeamptes aan die rowers se vader
voorgestel en het hul aanstellingsertifikate aan hom getoon.
Hulle het gesê dat die geld gesteel is en dat hulle gekom het om
daarop beslag te lê.  Hulle het ook vir die rowers se vader gesê
dat as hy nie saamwerk nie, hulle die man wat die geld gebring
het sou arresteer.
11.
Die geld is toe uitgegrawe en hulle is daarmee weg.
12.
Geen geld is aan die eiser terugbetaal of by enige polisiestasie
ingehandig nie.  Die drie speurders het dit vir hulself toegeëin.
Hulle het wel later R14 950-00 plus twee $100 note aan die
ondersoekbeampte oorhandig – nie as deel van die geld waarop
hulle beslaggelê het nie, maar as omkoopgeld om hom te
oorreed om ’n saak van diefstal van die gesteelde geld teen
hulle te laat vaar.

13.
Die aktetas waarin die geld versteek was, is later in die
Rosebank SAP kantore gevind.
14.
Alhoewel daar geen direkte getuienis was oor die presiese
bedrag wat deur die drie oneerlike speurders gesteel is nie, het
Inspekteur Napo getuig dat een van die twee rowers aan hom
gesê het dat die sak wat aan Malatji oorhandig is op daardie
stadium R600 000 plus ’n verdere bedrag in Amerikaanse
dollarnote bevat het.  MAlatji het ook getuig dat toe die
betrokke rower ’n drasak, bevattende die geld, vir hom gegee
het, hy gesê het dat daar R600 000 in die sak was.
OPSOMMING VAN UITSPRAAK VAN HOF A QUO
[3] Die verhoorregter het bevind dat twee vrae beantwoording geverg het,
naamlik:

1.
Het die drie oneerlike speurders binne hul diensbestek met die
appellant opgetree; met ander woorde, was die appellant
middellik aanspreeklik vir die diefstal deur hulle gepleeg?
2.
Het die respondent die quantum van sy eis teen die appellant
bewys?
[4] Die geleerde regter het albei vrae bevestigend geantwoord.
[5] Wat die eerste vraag betref, is die uitspraak hoofsaaklik gefundeer op
die bevinding dat die drie oneerlike speurders ‘kennelik besig was’, soos die
geleerde regter dit gestel het, ‘met polisiewerk, gedagtig aan die aard van die
werk, hul kleredrag, die polisiemotor en die aanstellingsertifikate’.  Die
verwysing deur die geleerde regter na hul kleredrag as steun vir sy bevinding
dat die polisiebeamptes binne die omvang en bestek van hul dienspligte
opgetree het, is foutief.  Volgens die getuienis het die drie oneerlike
polisiemanne privaatklere gedra toe hulle in Tzaneen die geld gesteel het.

[6] Die verhoorregter het na die beslissing van hierdie Hof in Minister of
Police v Rabie 1986(1) SA 117(A) verwys en veral na die
meerderheiduitspraak gelewer deur Jansen AR waarin die volgende gesê is
(op 134C-F):
‘It seems clear that an act done by a servant solely for his own interests and
purposes, although occasioned by his employment, may fall outside the course or
scope of his employment, and that in deciding whether an act by the servant does
so fall, some reference is to be made to the servant’s intention (cf Estate Van Der
Byl v Swanepoel 1927 AD 141 at 150).  The test is in this regard subjective.  On
the other hand, if there is nevertheless a sufficiently close link between the
servant’s acts for his own interests and purposes and the business of his master,
the master may yet be liable.  This is an objective test.  And it may be useful to
add that according to the Salmond test (cited by Greenberg JA in Feldman (Pty)
Ltd v Mall 1945 AD 733 at 774) :
“A master ... is liable even for acts which he has not authorised provided that they
are so connected with acts which he has authorized that they may rightly be
regarded as modes – although improper modes – of doing them.”’

[7] Die verhoorregter het voortgegaan:

‘Op die feite van die saak waar die polisieman kennelik met polisiewerk besig
was, word dit bevind dat die Minister wel middellik aanspreeklik was in daardie
saak.’

Op gemelde basis is die huidige appellant aanspreeklik gehou.

BESPREKING
[8] In een van die toonaangewende beslissings van hierdie Hof oor die
middellike aanspreeklikheid van ’n werkgewer vir onregmatige dade
gepleeg deur sy werknemers, Feldman (Pty) Ltd v Mall 1945 AA 733, het
Watermeyer HR die volgende gesê (te 750):
‘[T]he dividing line which separates acts within the scope of a servant’s
employment from those without is one impossible to draw with certainty and in
respect of it the words of ANDREWS J, used by him in relation to the subject of
proximate cause in the famous Palsgraf case [Palsgraf v Long Island RR] (59
ALR [1253 at] 1262) are very much in point.  “We draw”, he said, “an uncertain
and wavering line but draw it we must as best we can.”’

In hierdie geval is dit nodig om te beslis op watter kant van daardie
onsekere en kronkelende lyn die saak val.
[9] Na my mening was die benadering gevolg deur die verhoorregter nie
korrek nie.
[10] Dit sal onthou word dat die verhoorregter die meerderheiduitspraak in
die Rabie saak gevolg het, maar ’n aspek van daardie uitspraak, wat

oënskynlik deur Roos R oor die hoof gesien is, is die bevinding deur Jansen
AR (te 133G-H) dat Van der Westhuizen, die polisieman vir wie se optrede
dit beslis is dat die Minister middellik aanspreeklik was, terdeë bedoel het
om as ’n polisieman op te tree en dat hy later vir die Afdelingskommissaris
vertel het dat hy homself beskou het as synde aan diens tydens die
aanranding wat hy teenoor die eiser gepleeg het.  In die aangeleentheid tans
ter sprake is dit na my mening duidelik dat die drie speurders nooit op enige
stadium hulself beskou het as synde aan diens of besig met geoorloofde,
amptelike polisiewerk nie.  Hul bedoeling was klaarblyklik om die deel van
die geld wat van die beslote korporasie gesteel is en naby Tzaneen begrawe
is, te gaan steel.
[11] Hoe moeilik dit is om die lyn tussen middellike aanspreeklikheid of
nie-aanspreeklikheid te trek in daardie gevalle waarin ’n werknemer
oënskynlik in die loop van sy diensbestek willens en wetens bedrieglik

handel of ’n ander misdaad pleeg, blyk uit die twee onlangse beslissings van
hierdie Hof in Ess Kay Electronics (Pty) Ltd and another v First National
Bank of Southern Africa Ltd 2001 (1) SA 1214 (SCA) en Minister van
Veiligheid en Sekuriteit v Japmoco Bk h/a Status Motors, saak nommer
502/99, uitspraak gelewer op 21 September 2001, tans nog nie gerapporteer
nie.
[12] In Ess Kay Electronics het ene Wildig, wat vir die verweerder, ’n
bank, gewerk het, bankwissels vervals, welwetende dat hulle aan die eisers
gegee sou word as betaling vir goedere deur die eisers gelewer en dat nadat
hulle onteer is, die eisers skade sou ly as gevolg van die feit dat hulle nie
betaal sou word nie.  Dit is bevind dat alles wat Wildig gedoen het ten
opsigte van die wissels wat die eisers mislei het, buite die bestek van sy
magtiging en die loop van sy diens met die bank was en dat die bank
derhalwe nie aanspreeklik was nie.

Wildig het wisselvorms wat aan die bank behoort het van die bank se
persele verwyder en nadat sy vrou, wat in ’n nabye gebou gewerk het, hulle
getik het, het hy twee handtekeninge daarop vervals.
Op 1220 H-I het Howie AR, wat die uitspraak van die Hof gelewer
het, gesê:
‘The more a dishonest employee makes use, in committing a wrong during
employment, of the trappings of appointment, the facilities of the job and the tools
of the trade, the more an unauthorised conduct is going to appear authorised.  The
essential enquiry is: what shows whether Wildig was acting within or without
what was authorised and required by his duties as employee?’

Hy het toe bevind, soos ek gesê het, dat alles wat Wildig gedoen het
met betrekking tot die wissels buite sy eintlike magtiging en die loop van sy
diens geval het.
[13] Soos te verstane is, het die huidige appellant se advokaat sterk op die
uitspraak van hierdie Hof in Ess Kay Electronics gesteun.  Maar met net

soveel oortuiging het die huidige respondent se advokaat op die uitspraak
van hierdie Hof in Japmoco gesteun.
[14] Die Japmoco saak het gehandel oor oneerlike polisiemanne wat
motorvoertuigklaringsertifkate uitgereik het wat tot hulle wete vals was, as
gevolg waarvan gesteelde voertuie geregistreer is en weer in die handel in
omloop gebring is.  Die eiser in die saak (Japmoco) was ’n tweedehandse
motorhandelaar wat gesteelde voertuie gekoop het in die geloof dat hulle nie
gesteel is nie, welke geloof op hierdie valse klaringsertifikate gebaseer was.
Japmoco het beweer dat hy skade gely het as gevolg van die feit dat hy dié
gesteelde voertuie gekoop het en het in die Transvaalse Provinsiale Afdeling
aksie ingestel teen die Minister van Veiligheid en Sekuriteit op die grondslag
dat hy middellik aanspreeklik was om skadevergoeding te betaal omdat die
oneerlike polisiebeamptes, toe hulle willens en wetens die valse
klaringsertifikate uitgereik het, in die loop van die uitvoering van hul

werksaamhede as werknemers van die Staat gehandel het.  Alhoewel dit
duidelik was dat hulle opgetree het tot hul eie voordeel, doeleindes en
belange, is in die uitspraak van hierdie Hof, gelewer deur Nienaber AR,
bevind dat hulle in hul hoedanigheid as polisiebeamptes opgetree het en dat
die Minister gevolglik vir hul doen en late aanspreeklik was.
[15] Nienaber AR het beslis dat die Japmoco-saak onderskeibaar was van
Ess Kay Electronics omdat die klaringsertifikate wat in Japmoco uitgereik is
vals was maar nie vervals was nie.  ’Die beamptes’, het hy gesê, ’was steeds
besig met hul opgelegde take.’  (Sien paragraaf [16] van die uitspraak.)
[16] Die lyn tussen Ess Kay en Japmoco is beslis dun.  In beide gevalle sou
mens kon sê dat die handelinge ten opsigte waarvan die werkgewer
gedagvaar word, vals of bedrieglik was – in die eerste geval ’n selfgemaakte
vervalsing deur die werknemer, in die tweede geval die uitgifte van
sertifikate, wetende dat dit vervalsings was.  Is daar ’n beginselverskil?  Oor

hierdie aspek is die laaste woord seker nog nie gespreek nie.  Wat wel soos
’n paal bo water staan, is dat die handeling van die drie oneerlike
polisiebeamptes in die onderhawige saak nòg subjektief, nòg objektief
beoordeel, binne die omvang en bestek van hul dienspligte geval het nie.
Hulle was op ’n ongemagtigde toer vir hul eie voordeel en met die opset om
hul eie werkgewer te gaan besteel, want die geld het hom in die eerste
instansie toegekom.
[17] In Columbus Joint Venture v ABSA Bank Ltd 2000(2) SA 491(W) op
512H-I het Malan R in ’n vergelykbare feitestel gesê:
‘What he did was unauthorised and criminal ... He misused his position and
defrauded his employer and the bank.  None of this had any connection with the
duties he was empowered or authorised to perform.  It is not a case of an improper
execution of his duties : He was not performing his duties at all.’

[18] Hierdie dictum en perspektief op die kwessie van middellike
aanspreeklikheid is in die meerderheidsbeslissing van hierdie Hof (per

Harms AR) in ABSA Bank Ltd v Bond Equipment (Pretoria) (Pty) Ltd
2001(1) SA 372(SCA) op 383A-D goedgekeur.
[19] Toegepas op die feite in die onderhawige geval volg dit dat die drie
oneerlike polisiemanne deur hul dieftige en bedrieglike optrede nie
middellike aanspreeklikheid op hul werkgewer kan afwentel nie.
BEVEL
[20]  Die volgende bevel word gemaak:

1.
Die appél slaag met koste.
2.
Die bevel verleen deur die verhoorhof word ter syde gestel en
deur die volgende vervang:

‘Uitspraak vir die verweerder met koste.’
......................
IG FARLAM
APPéLREGTER
STEM SAAM:
OLIVIER      AR
BRAND        AR