DIE HOOGSTE HOF VAN APPèL
VAN SUID-AFRIKA
Saak No: 106/98
In die saak tussen:
PIETER GIDEO VAN DER MERWE
Appellant
en
BONAERO PARK (EDMS) BEPERK
Respondent
Coram: Grosskopf, Schutz, ARR en Mthiyane Wnd AR
Verhoor:   5 Mei 2000
Gelewer: 31 Mei 2000
Voorlopige vonnis - eiser se versuim om op aanvraag behoorlik sekerheid ingevolge
reël 8(9) te stel.
U I T S P R A A K

F H GROSSKOPF AR:
[1]   Die Transvaalse Provinsiale Afdeling het op 3 Desember 1996 voorlopige
vonnis op grond van ’n skuldbewys ten gunste van die respondent (hierna “die
eiser” genoem) teen die appellant (hierna “die verweerder” genoem) toegestaan vir
betaling van R116 073,45 tesame met rente en koste.  Die verweerder het daarna
sonder sukses aansoek om tersydestelling van die voorlopige vonnis gedoen, maar
die hof het wel die tydperk waarbinne die verweerder ooreenkomstig reël 8(11)
kennis moes gee dat hy tot die prinsipale saak (soos dit in die reël genoem word)
wil oorgaan, tot 7 Oktober 1997 verleng.  Die verweerder se kennisgewing van
voorneme om tot die prinsipale saak oor te gaan (“kennisgewing van verskyning”)
was egter twee dae laat afgelewer.  Die eiser het die standpunt ingeneem dat die
verweerder se kennisgewing van verskyning regtens geen effek het nie en dat die
voorlopige vonnis ingevolge die bepaling van reël 8(11) ipso facto “’n finale vonnis”
geword het.  Die eiser het vervolgens ’n lasbrief teen die verweerder uitgereik.  Dit
het aanleiding gegee tot ’n dringende aansoek deur die verweerder vir kondonasie

van die laat liassering van sy kennisgewing van verskyning.  Die hof a quo het die
verweerder se aansoek om kondonasie van die hand gewys met koste, maar verlof
aan die verweerder verleen om na hierdie hof te appelleer.
[2]   ’n Verweerder teen wie voorlopige vonnis toegestaan is, kan nie sonder meer
tot die prinsipale saak  oorgaan nie.  Volgens reël 8(10) moet daar aan een  van twee
voorvereistes voldoen word.  Hierdie subreël bepaal soos volg:
“Iemand teen wie voorlopige vonnis toegestaan is kan alleen tot die
prinsipale saak oorgaan as hy die vonnisskuld en getakseerde koste
betaal het of as die eiser versuim om op aanvraag behoorlik sekerheid
ingevolge subreël (9) te stel.”
Dit is gemene saak dat die verweerder nie die vonnisskuld en getakseerde koste
betaal het nie.  Die hof a quo het bevind dat daar ook nie aan die ander
voorvereistes, nl die eiser se versuim om op aanvraag sekerheid te stel,  voldoen is
nie en dat die verweerder gevolglik nie geregtig was om tot die prinsipale saak oor
te gaan nie.

[3]   Die kernvraag in hierdie appèl is of die eiser versuim het om op aanvraag
behoorlik sekerheid ingevolge reël 8(9) te stel.  Hierdie subreël bepaal soos volg:
“Op aanvraag moet die eiser sekerheid de restituendo tot bevrediging
van die griffier aan die verweerder verskaf, teen betaling van die
vonnisskuld.”
[4]   Die verweerder het op 26 September 1997 by wyse van ’n “kennisgewing van
aansoek om sekerheidstelling”( “kennisgewing”) die eiser versoek om sekerheid te
stel.  Die kennisgewing lui soos volg:
“GELIEWE KENNIS TE NEEM dat die Verweerder hiermee die Eiser
versoek om in terme van Reël 8(9) sekerheid de restituendo tot
bevrediging van die Griffier te verskaf, teen betaling van die
vonnisskuld.”
[5]   Die eiser het soos volg per brief, geskryf deur sy prokureur, op die
kennisgewing gereageer:
“Rakende u versoek vir sekerheid de restituendo, is u nie geregtig om
daarvoor te vra tot tyd en wyl u kliënt betaal het nie.”

Die brief is gedateer 29 Augustus 1997.  Die datum is klaarblyklik nie korrek nie en
ek  aanvaar dat dit 29 September 1997 moet wees, synde ’n datum kort na die
datum van die kennisgewing.  Die verweerder het nie op hierdie brief gereageer nie,
maar sy kennisgewing van verskyning op 9 Oktober 1997 afgelewer.  Dit was twee
dae laat.   Die feit dat die verweerder nie op die bogenoemde brief van die eiser
geantwoord het nie, regverdig egter  nie die afleiding wat die eiser nou wil maak nie,
nl dat die verweerder deur sy stilswye aanvaar het dat die eiser se standpunt met
betrekking tot sekerheidstelling korrek was.
[6]    Die hof a quo het tot die volgende beslissing gekom, nl :
“dat die kennisgewing wat in hierdie saak ter sprake is bloot die
bewoording van reël 8(9) slaafs nagevolg het sonder dat daar enige
betaling geskied het of ’n aanbod om betaling daarin vervat was.”
en
“dat daardie kennisgewing onder die omstandighede onvoldoende was
om die reg te verleen om tot die prinsipale [saak] oor te gaan.”

Die hof a quo het verder bevind dat waar die verweerder nie aan een van die twee
voorvereistes van reël 8(10) voldoen het nie, hy nie geregtig was om ’n
kennisgewing van verskyning af te lewer nie, selfs nie indien dit betyds sou gewees
het nie.
[7]   Die eiser en die hof a quo huldig dus beide die standpunt dat die eiser se
versuim om op versoek van die verweerder sekerheid te stel, nie ’n versuim
ingevolge reël 8 (10) was nie.   Hulle steun egter op verskillende gronde vir hierdie
standpunt.  Volgens die eiser moes die verweerder eers betaal voordat hy sekerheid
kon vra.  Volgens die hof a quo moes die verweerder ’n behoorlike aanbod om te
betaal in sy kennisgewing vervat het.  Ek sal eerstens handel met die vraag of die
eiser geregtig was om die verweerder se versoek om sekerheidstelling te verwerp
vir die rede wat hy in sy brief aanvoer.
[8]    Soos reeds gemeld, was dit die eiser se standpunt, soos uiteengesit in die brief
van 29 September 1997, dat die verweerder eers moes betaal voordat hy die eiser

kon versoek om sekerheid te stel.  Na my mening is hierdie standpunt in stryd met
die bepalings van reëls 8(9) en 8(10), en met die uitleg van hierdie reëls deur die
howe.  Die reëls  bevat geen bepaling dat ’n verweerder eers moet betaal voordat
hy sekerheid mag vra nie.  Deur daadwerklike betaling van die verweerder te eis
voordat sekerheid eers gevra mag word, negeer die eiser die bepalings van reël 8(9).
Reël 8(9) maak immers voorsiening vir die geval waar sekerheid versoek word “teen
betaling van die vonnisskuld”.  Die reël bepaal nie dat daar eers betaal moet word
voordat daar vir sekerheid gevra mag word nie.  Die Engelse teks van die reël bepaal
insgelyks dat sekerheid versoek word “against payment of the amount due under
the judgment”.  Na my oordeel behels die versoek ingevolge reël 8(9) dat die twee
handelinge, nl die betaling van die vonnisskuld en die verskaffing van sekerheid,
gelyktydig sal geskied.  Dit is ook wat die verweerder in sy kennisgewing versoek
het.  Na my mening sal dit baie onbillik wees indien dit van ’n verweerder verwag
word om die vonnisskuld te betaal as hy nie terselfdertyd die versekering verkry dat
die eiser die bedrag sal kan terugbetaal indien die verweerder uiteindelik die
suksesvolle party in die prinsipale saak is nie.

[9]   Die standpunt dat betaling en sekerheidstelling gelyktydig moet geskied, is
uitdruklik onderskryf in Aarwater (Edms) Bpk v Venter 1982(3) SA 974(T) op
976F.  Dié benadering is ook gevolg in Antares (Pty) Ltd v Chenille Corporation
of SA (Pty) Ltd  1976(4) SA 140(W) op 141C-F.  Die beslissing in die Antares
saak is weliswaar op ’n ander aspek, nl op die effek van die woorde “finale vonnis”
in reël 8(11), deur die volle hof in Kemp v Booysen 1979(4) SA 34(T) op 37G-38B
omvergewerp.
Dit is insiggewend om te sien hoe partye die probleem van “gelyktydigheid” in die
praktyk oplos.   In Super Eight Promotions (Pty) Ltd v Dial Picture Productions
(Pty) Ltd en  Andere 1976(2) SA 748(T) het die verweerder die volle vonnisskuld
op 19 September 1975 betaal, maar eers nadat behoorlike sekuriteit de restituendo
reeds op 17 September 1975 deur die eiser gestel was.
[10]   Die beginsel dat betaling nie voor sekerheidstelling hoef te geskied nie, blyk
ook uit CGE Rhoode Construction Co (Pty) Ltd v Provincial Administration,
Cape and  Another   1976(4) SA 925(C), waar  soos volg op 928C-D en op 929A-

B beslis is:
“The interim relief obtainable in our law, as in Roman-Dutch
law, is solutio fiduciaria, payment under security.  This has
been recognised since the earliest reported decisions in South
Africa up to recent times.”
“The provisional sentence judgment of 11 February 1976
entitled applicant to payment of the amount thereof only if
applicant was able to ‘furnish the defendant with security de
restituendo to the satisfaction of the Registrar’ (Rule 8(9)).
Applicant’s right to payment is a qualified one, and this
qualification cannot fall away merely because applicant finds it
difficult or impossible to find acceptable security.”
[11]   Die beginsel dat betaling nie voor sekerheidstelling hoef te geskied nie was
blykbaar ook vroeër aanvaar, dws voordat die huidige hofreëls in 1965 in werking
getree het.  So is daar in die bekende Prefatory Remarks on Provisional Sentence
wat in 1 Menzies verskyn het,  soos volg in § 2 opgemerk:
“[B]y the judgment of the Court, provision is made that the
plaintiff shall not be entitled to payment or execution, unless he
give adequate security ....”

Hierdie beginsel is myns insiens ook in vroeëre hofsake aanvaar, soos blyk uit Kent
v Transvaalsche Bank 1907 TS 765 op 768 en Le Roux v Earl (1909) 26 SC 386
op 392.
[12]   Na ’n oorsig van sekere Romeins-Hollandse gesag het die hof in Junius v
Alberts 1906 TH 16 op 19 tot die volgende gevolgtrekking gekom:
“Though in one or two cases the expression is used that
security must be given before payment or execution, it is, I
think, clear that the practice which has been adopted by this
Court and by the Cape is in conformity with the law of Holland.
Voet [42.1.13] states distinctly that in Holland the defendant
had to pay the money directly to the plaintiff upon his giving
proper security, and that otherwise the money was to be
deposited in court until security had been given.”
Hierdie beslissing is later met instemming gevolg deur die volle hof in Gerber v
Stolze and Others 1951(2) SA 166(T) op 173H-174A.
[13]   Dit blyk uit die voorgaande dat die eiser se standpunt, nl dat die verweerder

eers moet betaal voordat hy geregtig is om vir sekerheid te vra, nie op enige gesag
berus nie.  Die eiser se advokaat kon ons ook nie na enige gesag ter ondersteuning
van die eiser se standpunt verwys nie.  Dit volg dus dat die eiser se verwerping van
die verweerder se kennisgewing neerkom op “versuim  om op aanvraag behoorlik
sekerheid ingevolge subreël (9) te stel”.  Dit volg verder dat die verweerder
ingevolge reël 8(10) tot die prinsipale saak mag oorgaan.
[14]   Die hof a quo het nie die eiser se standpunt onderskryf nie, maar tog bevind
dat die eiser nie ingevolge reël 8(10) versuim het nie en dat die verweerder dus nie
tot die prinsipale saak kon oorgaan nie.  Die beswaar van die hof a quo is dat die
verweerder se kennisgewing bloot die bewoording van reël 8(9) slaafs navolg
sonder dat dit ’n behoorlike aanbod  om te betaal vervat.  Ek kan met respek nie
met hierdie bevinding saamstem nie.   Die verweerder se kennisgewing is nie ’n
blote versoek vir die verskaffing van sekerheid nie; dit bevat ook die verweerder se
duidelike  aanbod, nl “teen betaling van die vonnisskuld”.  Daarbenewens maak die
verweerder dit duidelik in sy kennisgewing aan die eiser dat die versoek om

sekerheid te stel meer bepaald ingevolge reël 8(9) gemaak word.  Die eiser se
versuim ingevolge reël 8(10) is juis sy versuim om op aanvraag behoorlik sekerheid
“ingevolge subreël (9)” te stel, dws sekerheid teen betaling van die vonnisskuld.
[15]   Vir die redes hierbo uiteengesit is ek dus van mening dat die eiser se versuim
om sekerheid te stel wel ’n versuim ingevolge reël 8(10) was.  Die verweerder was
dus geregtig om ingevolge reël 8(10) tot die prinsipale saak oor te gaan.  Soos reeds
gemeld, was hy twee dae laat met sy kennisgewing van verskyning.  Die hof a quo
het in die loop van die uitspraak opgemerk dat as die verweerder wel tot die
prinsipale saak kon oorgaan en dus ’n kennigewing van verskyning kon aflewer,
kondonasie vir die twee dae laat liassering van die kennisgewing van verskyning
verleen sou kon word.  Die geleerde regter het bygevoeg:
“so het ek ook die advokate verstaan wat vir die onderskeie
partye verskyn het.”
Dit volg myns insiens dat die hof a quo by implikasie bevind het dat die verweerder

wel “goeie redes” vir kondonasie ingevolge reël 27(1) in sy aansoeke uiteengesit het.
Dit is namens die eiser voor ons betoog dat hierdie gevolgtrekking nie op die stukke
geregverdig is nie aangesien die verweerder nie die meriete van sy verweer in die
kondonasie aansoek uiteengesit het nie.  Die regter wat die verweerder se aansoek
om tersydestelling aangehoor het, was klaarblyklik ook tevrede dat die verweerder
“goeie redes” in daardie aansoek uiteengesit het.  As daar geen meriete in die
verweer was nie, sou daardie hof sekerlik nie die tydperk waarbinne die verweerder
kragtens reël 8(11) tot die prinsipale saak kon toetree tot 7 Oktober 1997 verleng
het nie.
Na my oordeel bevat die aansoek om tersydestelling, wat deel van die stukke voor
ons uitmaak, wel voldoende “goeie redes” vir kondonasie en behoort kondonasie
toegestaan te word.
[16]   In die loop van die uitspraak waarin hy verlof om te appelleer verleen het,
meld die geleerde regter dat hy nie vroeër na die beslissing van die volle hof in
Kemp v Booysen, supra, verwys is nie en dat daardie beslissing nie deur hom

oorweeg was nie. In  Kemp v Booysen is daar  op 37G-38B beslis dat die woorde
“finale vonnis” in reël 8(11) nie beteken dat kondonasie vir die laat liassering van ’n
kennisgewing van verskyning nie in ’n gepaste geval ingevolge reël 27 verleen kan
word nie.  (Vgl F O Kollberg (Pty) Ltd v Atkinsons Motors Ltd 1970(1) SA
660(K); Mahabro Investments (Pty) Ltd v Kara 1980(2) SA 772 (D).)  Dieselfde
beginsel geld in die onderhawige geval.
[17]   Die appellant  se appèl slaag gevolglik met koste.  Die bevel van die hof a
quo word tersyde gestel en vervang met die volgende bevel:
“Die applikant se aansoek om kondonasie slaag met koste.”
-----------------------
F H GROSSKOPF
Appèlregter
Schutz
AR)
Mthiyane Wnd AR) stem saam