Rapporteerbaar

HOOGSTE HOF VAN APPèL
VAN SUID-AFRIKA
Saaknommer 320/2000

DIE REGISTRATEUR VAN AANDELEBEURSE                  APPELLANT
en

CORNELIUS STEPHANUS ALDUM
H/a onder andere
ONECOR GROEP, CASH FOR AFRICA,
BANKWISE, NUMBER ONE en SIMUNYE
RESPONDENT

Coram:
HEFER WndeHR, SCOTT, CAMERON, MTHIYANE ARR,
NUGENT WndeAR

Verhoordatum:
15 November 2001

Datum van Uitspraak:     28 November 2001

Beweerde gesimuleerde ooreenkomste - leningsooreenkomste nie verbloemde
koopkontrakte nie.

UITSPRAAK

________________________________________________________________

HEFER WndeHR

HEFER WndeHR:
[1] Die kernvraag in hierdie appèl is of sekere skriftelike ooreenkomste
waarkragtens die respondent gedurende die tweede helfte van 1999 aandele in besit
geneem
het
oënskynlik
as
sekuriteit
vir
geldlenings,
inderdaad
leningsooreenkomste was soos dit heet te gewees het dan wel  koopkontrakte van
aandele.  Indien laasgenoemde die geval was, het hy strydig met arts 3(2) en 39
van die Wet op Beheer van Aandelebeurse 1 van 1985 opgetree.  Die effek van art
3(2) is dat die dryf van besigheid in die koop en verkoop van genoteerde aandele
anders as deur lede van aandelebeurse en bankamptenare verbode is. Art 39 bevat
allerlei verbiedinge en voorskrifte ten aansien van  die adverteer van daardie soort
besigheid. Die respondent is `n geldskieter van beroep.   Hy is nie `n lid van `n
aandelebeurs nie en ook nie `n bankamptenaar nie.  Hoe sy moontlike
betrokkenheid by die koop van genoteerde aandele ter sprake gekom het, blyk uit
wat volg.

[2] Gedurende 1999 is `n groot aantal genoteerde aandele  aan polishouers
toegeken as gevolg van die demutualisering van  twee bekende versekeraars
(“Sanlam” en “Ou Mutual”) se ondernemings.   Die respondent het daarna begin
om, soos hy dit beskou het, geld aan aandeelhouers van die twee maatskappye uit
te leen teen sekuriteit van hulle aandele.   Aanvanklik het elke lener `n
pandooreenkoms ten opsigte van sy aandele onderteken.   Die Registrateur van
Aandelebeurse, die huidige appellant, het egter bedenkinge gehad oor die
geldigheid van die ooreenkomste en `n ondersoek gelas ten einde te bepaal of die
“lenings” nie die koop en verkoop van aandele behels het nie.  Die ondersoek het
gelei tot -
(a)
`n aksie wat die respondent in die Transvaalse Provinsiale
Afdeling van die Hoërhof teen die Raad op Finansiële
Dienste ingestel het vir `n bevel waarvolgens verklaar word
dat sy bedrywighede ten opsigte van die Sanlam en Ou
Mutual aandele regmatig was en nie in stryd met arts 3(2) en

39 nie;  en
(b)
`n dringende aansoek deur die appellant in dieselfde hof vir
`n bevel waarvolgens die respondent, hangende die
beslissing van die aksie in (a) genoem, verbied word om
voort te gaan met sy bedrywighede in verband met die
pandooreenkomste.
Sonder opposisie van die respondent se kant is die dringende aansoek op 23 Julie
1999 toegestaan en op 2 Augustus 1999 het die respondent sy eie aksie
teruggetrek.

[3] Na 23 Julie 1999 het die respondent voortgegaan om geld beskikbaar te stel
aan Sanlam en Ou Mutual aandeelhouers. Hy het die pandooreenkomste egter
vervang met dokumente wat op die oog af leningsooreenkomste met aandele as
sekuriteit was. Die appellant was steeds nie tevrede nie.  Weereens is `n ondersoek
gelas en, na afhandeling daarvan,  het die appellant weer `n aansoek aan die
Transvaalse Provinsiale Afdeling gerig. Hierdie keer het hy  `n bevel van
opgeskorte gevangenisstraf teen die respondent aangevra weens sy beweerde
minagting van die bevel van 23 Julie 1999 met alternatiewe bedes vir `n verbod op
die gebruik van die leningsooreenkomste en advertensies in stryd met arts 3(2) en
39.  Die kernbewering in die funderende verklaring van die adjunk-registrateur was
die volgende:
“Die ‘leningsooreenkoms’ is op die oog af onskuldig en in blanko vorm kan dit nie vertolk word as `n
koopooreenkoms van genoteerde aandele nie ... Ek doen egter met eerbied aan die hand dat die
omstandighede, gegewe die verlede en die vorige dringende aansoek wat teen die respondent geloods
is, vereis dat die ‘leningsooreenkoms’ nie op sigwaarde aanvaar moet word nie, maar dat die ware
oogmerk en substansie van die ‘leningsooreenkoms’ ondersoek moet word. Soos hieronder uiteengesit
sal word, kom die ‘leningsooreenkoms’  op `n simulasie neer en is dit nie `n egte leningsooreenkoms
nie.”

Nadat gewys is op bepaalde kenmerke van die ooreenkoms het die deponent soos
volg voortgegaan:
“Na oorweging van al die inligting tot my beskikking is ek van oordeel dat dit steeds `n staande

kenmerk van die respondent se besigheid is om genoteerde aandele vir eie rekening aan te koop en in
die lig daarvan dat hy nie `n lid van `n geregistreerde aandelebeurs is nie, hy deur sy handelinge artikel
3(2) van die Wet oortree .”

Die respondent het die aansoek teegestaan; `n feitegeskil het ontwikkel en die
aansoek is vir mondelinge getuienis verwys.  Na aanhoor daarvan het Southwood
R die aansoek  met koste van die hand gewys. Later is verlof  verleen om teen die
weiering van die alternatiewe smeekbedes te appelleer.

[4] In ooreenstemming met die bewerings in die funderende verklaring is
namens die appellant in hierdie hof aangevoer dat die leningsooreenkomste  niks
anders was nie as verbloemde koopkontrakte waarvolgens genoteerde aandele aan
die respondent verkoop is. Hoewel die verbloeming volgens die getuienis nie
doelbewus geskied het nie, het die appellant se advokaat aangevoer (met `n beroep
op beslissings soos dié in  Dadoo Ltd and Others v Krugersdorp Municipal
Council 1920 AD 530 op 547,  Zandberg v Van Zyl 1910 AD 302 op 309;
McAdams v Fiander’s Trustee and Bell NO 1919 AD 207 op 223-4 en
Kommissaris van Binnelandse Inkomste en `n Ander v Willers en Andere  1999(3)
SA 19 par 31) dat die vorm van die leningsooreenkomste die substansie daarvan
loën en dat effek gegee moet word aan laasgenoemde deur die ooreenkomste
volgens die ware aard daarvan toe te pas.  In beginsel kan daar natuurlik nie
beswaar wees teen so `n stap nie. Soos  opgemerk in Kilburn v Estate Kilburn 1931
AD 501 op 507
“...Courts of law will not be deceived by the form of a transaction: it will rend aside the veil in which
the transaction is wrapped and examine its true nature and substance.”
Maar, veral met die oog op die argument namens die appellant in die onderhawige
saak, moet Innes R se waarskuwing in Zandberg v Van Zyl loc cit herhaal word,
naamlik :
“The Court must be satisfied that there is a real intention, definitely ascertainable, which differs from
the simulated intention. For if the parties in fact mean that a contract shall have effect in accordance
with its tenor, the circumstance that the same object might have been attained in another way will not
necessarily make the arrangement other than it purports to be.”

Dit is ook van pas om in gedagte te hou dat
“[t]here can be no contract of purchase and sale without the animus emendi on the part of the
purchaser, and the animus vendendi on the part of the seller. And it must be a genuine animus of the
one to sell and of the other to buy.”

(Per De Villiers Wnde AR in McAdams loc cit.)

[5] Of die ware bedoeling van die partye in `n besondere geval inderdaad
verbloem is en, indien wel, wat die ware bedoeling was, is `n feitevraag wat aan
die hand van al die beskikbare getuienis beslis moet word. In die huidige geval is
die strekking van die respondent se getuienis dat daar geen verskuilde bedoeling by
die aangaan van die leningsooreenkomste was nie. Die appellant, daarenteen, het
geeneen van die ander partye tot die ooreenkomste as  getuie geroep om die
teendeel te beweer nie.  Sy advokaat was gevolglik beperk tot die effek van
sommige bepalings van die ooreenkomste gepaard met enkele grepe uit die
getuienis oor wat prakties gebeur het by die aangaan en uitvoering daarvan.

[6] In hierdie verband moet die volgende vermeld word :
(1) Volgens klousule 3 moet die respondent (wat as die gelduitlener beskryf
word) `n bepaalde bedrag tot `n bepaalde datum aan die lener voorskiet wat,
“tesame met die volle bedrae gehef daarop (insluitende rente teen 30% per
maand) ... terugbetaalbaar sal wees ... op die voormelde datum.” Die
kumulatiewe effek van die rente en “volle bedrae ” (byvoorbeeld
“bewaringskoste”, “administrasiefooie” en “kontraksfooie”)  waarvoor elders
voorsiening gemaak word, is dat die voorskot plus ongeveer 34%
terugbetaalbaar is.
(2) Die getuienis is dat die terugbetalingsdatum normaalweg sewe dae na
ondertekening van die ooreenkoms was.
(3) In klousule 4 word voorsiening gemaak vir sekuriteit. In die gevalle onder
bespreking was dit natuurlik òf Sanlam òf Ou Mutual aandele. Volgens
klousule 4.2 word die sekuriteit aan die respondent verpand vir die stiptelike
nakoming deur die lener van sy verpligtinge. Volgens klousule 4.3 moet die

aandelesertifikaat of aandelerekeningstaat en `n ondertekende aandele-
oordragvorm by ondertekening van die ooreenkoms aan die respondent
oorhandig word.
(4) Volgens klousule 7 moet die respondent die sekuriteit in bewaring hou vir die
duur van die ooreenkoms maar, kragtens klousule 12.1, is hy geregtig om dit
namens die lener “wettig te laat verkoop” ingeval van laasgenoemde se
kontrakbreuk, dws ook indien die lening nie op die terugbetalingsdatum
vereffen word nie. Die lener verleen verder aan die respondent `n
onherroeplike mandaat om in daardie geval alle dokumente te onderteken wat
hy na goeddunke nodig of wenslik ag om uitvoering te gee aan die
ooreenkoms. Indien die netto opbrengs van die verkoping meer is as die
bedrag deur die lener verskuldig, word die oorskot in `n rentedraende
bankrekening gedeponeer ten behoewe van die lener wat geregtig is om dit
binne 90 dae op te eis.
(5) Saam met die ooreenkoms onderteken die lener `n spesiale volmag waarin `n
aandelemakelaar, IDE (Edms) Beperk (“IDE”),  onherroeplik gemagtig word
om die betrokke aandele namens die lener te verkoop.

[7] Volgens die appellant se advokaat was die ooreenkomste uitsluitlik gemik
op die verlies deur die leners van hulle aandele en die verkryging daarvan deur die
respondent. Bondig gestel, kom sy submissies op die volgende neer: Die groot
persentasie rente en bykomende koste wat elke lener moes betaal, die feit dat die
oorgrote meerderheid van die leners volgens die getuienis  persone was wat geld
dringend vir  bepaalde doeleindes  benodig het , en die feit dat slegs 5½ dae gegun
is vir terugbetaling (indien naweke waartydens respondent se kantore gesluit is in
aanmerking geneem word),  dui alles daarop dat dit prakties buite die vermoë van
enige  lener gestel was om die lening  terug te betaal.  (Daarom verras dit nie  dat,
van die ongeveer 23000 lenings waarin Sanlam en Ou Mutual aandele sedert die
begin van die respondent se skema gefigureer het, slegs 12 terugbetaal is nie.)   En,
waar  die partye van meet af aan beoog dat die aandele verlore sal wees vir die
leners, moet aanvaar word dat die ooreenkomste in wese eintlik koopkontrakte

was.

[8] Tot op `n punt is ek dit eens met die betoog. Ek aanvaar dat die respondent
beoog het dat die geld wat hy aan leners beskikbaar gestel het in die meeste gevalle
uit die opbrengs van die verkoop van die aandele  verhaal sou word en dat dit
presies is wat die oorgrote meerderheid van die leners ook voor oë gehad het. Dit
bring egter nie mee, soos appellant se advokaat betoog het, dat die respondent in
elke geval die lener se aandele gekoop het nie. Hoewel die oorgrote meerderheid
van die leners die verlies van hulle aandele voorsien en selfs beoog het, volg dit
geensins dat hulle bedoel het om dit aan die respondent te verkoop nie. Inteendeel,
gesien die uitdruklike bepalings van klousule 12.1.1 wat die respondent gemagtig
het om die aandele by wanbetaling “namens die lener” wettig “te laat verkoop” en
die gepaardgaande mandaat aan IDE, het hulle klaarblyklik slegs beoog dat die
aandele namens hulle deur die makelaars in die ope mark verkoop sou word.

[9] Die konstruksie wat die appellant voorstaan, skep wesenlike probleme.
Hoewel ver in die minderheid, was daar tog diegene wat die bedrae wat hulle
ontvang het met rente en koste terugbetaal en hulle aandele terug ontvang het. Dit
rym hoegenaamd nie met `n verkoping aan die respondent nie. Nog minder rym
die verpligting wat klousule 7 die respondent oplê om die aandele vir die duur van
die ooreenkoms in veilige bewaring te hou daarmee. Die enigste denkbare
konstruksie,  indien daar wel sprake is van verkopings aan die respondent,   is dat
dit voorwaardelik moes gewees het in die sin dat dit afhanklik was van die leners
se versuim om die bedrae wat hulle ontvang het met rente en koste terug te betaal.
Selfs voorwaardelike verkopings rym egter nie met die respondent se verpligting
onder klousule 12.1.4 om enige oorskot na verkoping van die aandele deur IDE
“ten behoewe van die lener[s]” in `n rentedraende bankrekening in te betaal, of
met laasgenoemde se reg om die oorskot  op te eis nie. Die mandaat aan IDE kan
nie eenvoudig weggedink word nie. Dit is opvallend dat die verkoping van die
aandele deur IDE in opdrag van `n lener sou geskied, en dat dit eers sou gebeur

nadat laasgenoemde versuim het om die verskuldigde bedrag terug te betaal. Wat
gevolglik voorsien is, is `n situasie waarin die lener se mandaat  na sy versuim nog
staande sou bly en uitgevoer word. Ook dit is nouliks versoenbaar met `n
verkoping vroeër aan die respondent. Myns insiens laat die regte en verpligtinge
wat die ooreenkomste aan die respondent sowel as aan die leners verleen het geen
ruimte vir `n gevolgtrekking dat die ware bedoeling van die partye was om die
aandele, hetsy voorwaardelik of andersins,  aan die respondent te verkoop nie.

[10] My gevolgtrekking is derhalwe dat dit nie bevind kan word dat die
leningsooreenkomste verbloemde koopkontrakte was nie en dat die respondent
strydig met art 3(2) opgetree het nie. Die advokate was dit eens dat, in die
afwesigheid van `n bevinding dat art 3(2) oortree is, `n bevinding dat art 39 oortree
is ook nie geregverdig is  nie.

[11] Die appellant appelleer ook teen die kostebevel wat teen hom verleen is. Die
betoog in hierdie verband was dat die appellant `n openbare amptenaar is wat in
die uitvoering van sy ampspligte opgetree het deur die aansoek teen die respondent
te loods. Dit is bekend dat nadelige kostebevele gewoonweg nie in sulke gevalle
gemaak word nie. Southwood R het die argumente teen die toestaan van so `n
bevel egter deeglik in sy uitspraak oorweeg en tot die slotsom gekom dat gegronde
redes bestaan het waarom die appellant beveel moes word om die respondent se
koste te betaal. Ek is nie oortuig dat die geleerde regter sy diskresie verkeerdelik
uitgeoefen het nie.
[12] Om hierdie redes word die appèl van die hand gewys met koste.

JJF HEFER
Waarnemende Hoofregter
Stem saam:
Scott AR
Cameron AR
Mthiyane AR
Nugent WndeAR