REPUBLIEK VAN  SUID-AFRIKA

DIE HOOGSTE HOF VAN APPÈL
VAN SUID-AFRIKA

Rapporteerbaar
Saaknommer  :  189 / 05

In die appèl van

JOHANNES JOUBERT
1ste APPELLANT
LOURENS CHRISTIAAN JANSEN VAN VUREN
2de APPELLANT
JOHANNES P K MEINTJIES NO
3de APPELLANT
LOUIS REDELINGHUYS
4de APPELLANT
CHRISTO REDELINGHUYS
5de APPELLANT
FRANCOIS RICHARD ERASMUS
6de APPELLANT
ANNA-MARIE ELIZABETH VAN OLST
7de APPELLANT
DAWID SCHALK VAN DER MERWE
8de APPELLANT
ANDRIES GIDEON JACOBUS JANSEN VAN VUUREN
9de APPELLANT
ABRAHAM STEPHANUS ERASMUS
10de APPELLANT
CHRISTOPHER ARTHUR HUDDLE
11de APPELLANT

en

DIE BENEDE BLYDERIVIER WATERGEBRUIKERSVERENIGING
1ste   RESPONDENT
DIE MINISTER VAN WATERWESE EN BOSBOU
2de    RESPONDENT

Regbank :
HOWIE P, STREICHER, NAVSA, CONRADIE en HEHER ARR

Verhoordatum :

14 MAART 2006

Datum van Uitspraak :
31 MAART 2006

SAMEVATTING

Reg van oewerboere op bepaalde hoeveelheid water uit 'n besproeiingskanaal - betekenis van begrip 'bestaande
wettige gebruik' in Nasionale Waterwet 1998 - uitleg van Ministerskennisgewing wat maksimum hoeveelheid uit
staatswaterwerk vasstel - bevel van hof benede wat aansoek om tussentydse regshulp afwys, bevestig.

Neutral Citation  :  This judgment may be referred to as:
Joubert v Die Benede Blyderivierwatergebruikersvereniging [2006] SCA 51 (RSA)

_____________________________________________________________________________________

U I T S P R A A K
_____________________________________________________________________________________

CONRADIE  AR
[1] Die Appellante boer langs die Blyderivier in die Hoedspruitomgewing.
Sommige appellante se eiendomme grens aan die Blyderivier terwyl ander se
eiendomme onderverdelings van grond is wat kragtens die oorspronklike
grondbrief aan die Blyderivier gegrens het.1 Hulle boer dus op oewergrond soos in
die vorige Waterwet 54 van 1956 (die 1956 Wet) omskryf. Almal is lede van die
eerste respondent, die Benede Blyderivier Watergebruikersvereniging (WGV), die
regsopvolger van die Blyderivier Besproeiingsraad (BBR), 'n liggaam wat die BBR
op 25 Januarie 2002 ingevolge die bepalings van die Nasionale Waterwet 36 van
1998 (die 1998 Wet) vervang het.2

[2] Ten minste sedert die vroeë vyftigerjare van die vorige eeu ontvang die
grond waarop die appellante boer besproeiingswater uit die Blyderivier wat deur
die Jonkmansspruitkanaal daarheen gelei word. Gedurende 1987 het die Adjunk-
minister van Waterwese ingevolge art 63(1)(b) van die 1956 Wet in die
Staatskoerant van 5 Junie 1987 by wyse van kennisgewing 1207 'n regulasie
afgekondig wat die volgende tersaaklik paragrawe bevat:

'2. Voorts bepaal ek ingevolge artikel 63(2)(a) . . . dat die maksimum omvang van grond wat deel
uitmaak van elke stuk grond binne daardie gedeelte van die Blyderivier-staatswaterbeheergebied
. . . wat met water uit 'n Staatswaterwerk in daardie gebied besproei kan word, soos volg is . . .'
‘3. Voorts bepaal ek hierby ingevolge artikel 63(2)(b) van genoemde Wet dat 'n maksimum
hoeveelheid van nege duisend nege honderd (9 900) kubieke meter water (wat gelyk is aan 'n

1 Die Blyderivier was 'n 'openbare stroom' soos omskryf in  Wet 54 van 1956.
2 Die proklamasie wat die WGV instel, is as kennisgewing 42 in Staatskoerant 23037 gedateer 25 Januarie 2002
gepubliseer. Daarin word die WGV die Laer Blyderivier Watergebruikersvereniging genoem.

toediening van 990 millimeter), indien beskikbaar, jaarliks ten opsigte van elke toegekende
hektaar grond wat aldus besproei kan word, voorsien mag word.'3

[3] Die appellante betoog dat elkeen van hulle, onderhewig aan beskikbaarheid
natuurlik, die reg het om hierdie hoeveelheid water by die meetsluis op sy plaas
uitgekeer te kry, 'n reg wat hulle getrag het om by wyse van 'n dringende aansoek
vir tussentydse reghulp voor Claassen R in die Pretoriase Hooggeregshof af te
dwing. Die hof a quo het bevind dat hulle regtens geen aanspraak het om die
bepaalde volume water by hulle plase gelewer te kry nie en dus nie daarin kon
slaag om die vereiste prima facie reg vir 'n tussentydse interdik te bewys nie; die
appellante is nietemin verlof verleen om teen die afwysing van die aansoek na
hierdie hof te appelleer.

[4] Op elkeen van die appellante se eiendomme is 'n uitkeersluis in die kanaal
aangebring met 'n meetpunt wat so gekalibreer is dat 'n maksimum van 9 900 m3
water per hektaar per jaar daar uitgekeer kan word.  Sedert die vroeë sestigerjare
het die voorganger van die WGV, die BBR, (wat tot Januarie 2002 funksioneer
het) genoeg water in die Jonkmansspruitkanaal ingekeer  sodat  elkeen  van  die
besproeiingsboere  daaruit  sy 9 900 m3 by sy uitkeersluis kon onttrek.4  Dit het
beteken dat meer as 9 900 m3 water ver-menigvuldig met die aantal ingelyste
hektare jaarliks by die inkeer na die kanaal beskikbaar gestel moes word. Die

3 Art 63(2)  van die 1956 Wet lui soos volg:
'(2) Die Minister bepaal . . .
'(a) die omvang of die maksimum omvang van die grond wat die deel uitmaak van elke stuk grond inbegrepe in
daardie gebied, wat deur middel van water uit 'n Staatswaterwerk in daardie gebied besproei kan word, of die
omvang of die maksimum omvang van die grond behorende aan 'n eienaar van grond in daardie gebied wat aldus
besproei kan word; en
(b) die hoeveelheid water wat jaarliks voorsien kan word ten opsigte van elke morg grond soos aldus bepaal,
en kan na goeddunke terselfdertyd of enige ander tyd daarna bepaal watter gedeelte van so 'n stuk grond of van die
grond wat aan so 'n eienaar behoort, aldus besproei mag word.'

4 Volgens Mnr Johannes Joubert, namens al die appellante, was die toewysing deur die Minister in 1987 maar net 'n
bevestiging van die posisie wat die voorafgaande twintig jaar bestaan het.

oortollige water het as vervoermedium vir die besproeiingswater gedien en in die
leweringsproses verlore gegaan.

[5] Presies hoeveel water op dié manier verlore gegaan het, is nie vasstelbaar
nie, maar die Jonkmansspruitkanaal is 'n privaat grondkanaal wat oor die jare heen
as gevolg van gebrekkige instandhouding vervalle geraak het en waaruit die
verliese weens wegsyfering en lekkasies baie meer as die norm van 15% van die
watermassa bedra. Soveel water gaan verlore dat as daar jaarliks slegs 9 900 m3 per
hektaar uit die rivier in die kanaal ingekeer word, die vloei aan die verste punt van
die vyf-en-twintig kilometer lange kanaal opdroog en boere daar glad geen
besproeiingswater kry nie.

[6] Aanleiding tot die dringende aansoek was 'n besluit van die eerste
respondent op 15 September 2004 om vanaf 1 Oktober van daardie jaar (die datum
van inwerkingtreding van die 1998 Wet) slegs 9 900 m3 per hektaar per jaar (plus
15% vir kanaalverliese) by 'n meetpunt in die Jonkmansspruitkanaal, naby die plek
waar water uit die Blyderivier gekeer word, te lewer. Die kanaalboere se penarie is
duidelik. Dit word vererger deur die feit dat 'n alternatiewe waterversorgingskema
in werking gestel is, 'n pypleiding direk uit die Blyderivierspoortdam, waarby
sommige van die boere wat voorheen hulle water uit die Jonkmansspruitkanaal
onttrek het, nou aangesluit is sodat die volume water wat in die kanaal vrygelaat
word dienooreenkomstig minder geword het.

[7] Die appellante se saak is dat die uitoefening van hulle waterregte voldoen
aan die omskrywing van 'bestaande wettige watergebruik' in art 32 van die 1998

Wet5 en dat hulle kragtens art 4 van daardie Wet geregtig is om die gebruik6 voort
te sit7. Erkenning van bestaande waterregte is 'n kenmerk van alle waterwetgewing
tot op hede. Artikel 12 van die Beproeiingswet 8 van 1912 ('die 1912 Wet') het
bepaal dat 'n oewereienaar, onderhewig aan die regte van ander persone en die
bepalings van daardie wet, geregtig is op die redelike gebruik van die normale
vloei van 'n openbare stroom. Daarbenewens was hy ingevolge art 14 van dieselfde
wet geregtig om surplus water op te gaar.

[8] Die basiese beginsels van die 1912 Wet het in die 1956 Wet behoue gebly.
Op sy beurt verleen die 1998 Wet erkenning aan alle wettige waterregte wat
ingevolge die 1956 Wet bestaan het en uitgeoefen is. By art 163(4) van die 1998
Wet bly 'n regulasie wat kragtens die 1956 Wet uitgevaardig is van krag en word
geag kragtens die 1998 Wet uitgevaardig te wees vir sover dit nie met die latere
wet onbestaanbaar is of nie deur die Minister daarkragtens herroep word nie.

[9] Die 1987 kennisgewing deur die destydse Minister verleen nie aan
oewerboere die reg om water te gebruik nie; dit was nie nodig nie. Die reg om 'n
redelike hoeveelheid water te gebruik het hulle reeds gehad. Inteendeel dit is

5 Die tersaaklike gedeelte van a 32(1) van die 1998 Wet lui soos volg:
' 'n Bestaande wettige watergebruik beteken 'n watergebruik -

(a) wat plaasgevind het te eniger tyd gedurende 'n tydperk van twee jaar onmiddellik voor die datum van
inwerkingtreding van hierdie Wet en wat -

(i) gemagtig is by of kragtens enige wet wat van krag was onmiddellik voor die datum van die

inwerkingtreding van hierdie Wet;

(ii). . .

(iii). . .'
6  Watergebruik kragtens art 21 van die 1998 Wet beteken onder andere ' (c) die belemmering of die wegkeer van die
vloei van water in 'n waterloop'.  'Waterloop' word op sy beurt in art 1 van die 1998 Wet omskryf om 'n rivier soos
die Blyderivier in te sluit.
7 Artikel 4(2) van die 1998 Wet bepaal: ' 'n Persoon kan voortgaan met 'n bestaande wettige watergebruik
ooreenkomstig artikel 34.' Artikel 34(1) bepaal dat 'n persoon of sy regsopvolger 'n bestaande wettige watergebruik
kan voortsit behoudens, onder andere, enige bestaande voorwaardes of verpligtings wat aan daardie gebruik geheg
is. Artikel 22(1) maak dit duidelik dat iemand sonder 'n lisensie ingevolge die 1998 Wet slegs water kan gebruik
indien sodanige gebruik toelaatbaar is as voortsetting van 'n bestaande wettige gebruik.

beperkend van aard in die sin dat dit die maksimum (redelike) hoeveelheid wat
hulle uit 'n staatswaterwerk mag gebruik, bepaal.

[10] In die 1956 Wet is 'n staatswaterwerk omskryf as 'n waterwerk wat deur of
onder die beheer van die Regering gebou of in stand gehou word. Ingevolge die
1998 Wet is is dit 'n waterwerk wat deur die Minister besit of beheer word en ook
die grond waarop dit geleë is. Dit is gemene saak dat die Jonkmansspruitkanaal 'n
privaatkanaal is wat deur die gebruikers daarvan gebou is en deur hulle in stand
gehou word. Dit is ook gemene saak dat die 1987 regulasie van toepassing is
waarmee toegegee word dat die kanaal sy water uit 'n staatswaterwerk soos in
daardie regulasie beoog, ontvang. Die tersaaklike staatswaterwerk is die uitkeerwal
in die Blyderivier.8 Omdat die 1987 regulasie juis met die onttrekking van water uit
'n staatswaterwerk handel, is dit voor-die-handliggend dat die maksimum wat
onttrek mag word by die punt van onttrekking uit daardie staatswaterwerk gemeet
moet word. Daar is trouens geen ander punt waar dit gemeet kan word sonder dat
daar onsekerheid oor die maksimum volume ontstaan nie. Die maksimum is 'n vas
neergelegde hoeveelheid, bereken tot op die laaste honderd kubieke meter, wat
geen ruimte vir onsekerheid of selfs 'n benaderde hoeveelheid laat nie. Op die
appellante se argument sou die maksimum hoeveelheid water wat voorsien kan
word varieer na gelang van die lengte en die toestand van die besproeiingskanaal
waarin dit uitgekeer word. Dit is onmoontlik om 'n neergelegde maksimum op so 'n
onsekere grondslag te bepaal.

[11] Namens die appellante is betoog dat die 1987 kennisgewing uitgelê behoort
te word op die grondslag dat die uitkeer by elk van die appellante se grond die

8 'n '[W]aterwerk' kragtens die 1956 Wet het 'n wal of studam in verband met die beheer en uithaal van water
ingesluit. Ingevolge die 1998 Wet sluit dit 'n struktuur of toerusting in wat gebruik word vir of in verband met
watergebruik.

uitkeer uit 'n openbare stoom is.  Daar word gesteun op gesag dat 'n mensgemaakte
kanaal waarin 'n rivier se water of 'n gedeelte daarvan oor 'n lang tydperk gekeer
word, as 'n natuurlike stroom met openbare water beskou word.

[12] Ek is nie oortuig dat die aangevoerde gesag  -  wat hoofsaaklik uit die laaste
helfte van die negentiende eeu dateer – ter sake is nie. Die 1987 regulasie handel
nie met die uitkeer van water uit 'n openbare stroom nie, maar met die uitkeer van
water uit 'n staatswaterwerk. Die bepaling van die maksimum hoeveelheid water
wat uit die rivier onttrek mag word, is op die beskerming van die waterbron gemik,
nie op die verlening van regte aan watergebruikers nie. Die kennisgewing stel die
hoeveelheid vas wat maksimaal uit die staatswaterwerk geneem mag word, nie die
hoeveelheid wat by 'n boer se plaas gelewer moet word nie.

[13] Soos aangedui, sien die appellante die saak anders. Hulle voer aan dat die
lewering van 9 900 m3 water by die plaassluis 'n bestaande wettige watergebruik
uitgemaak het, een wat hulle dus ingevolge die bepalings van die 1998 Wet
geregtig is om voort te sit en waarmee die WGV geen reg het om in te meng nie.
Die fout met hierdie redenasie is dat die bestaande gebruik waarop die appellante
steun, nie wettig is nie. Die BBR het in stryd met die 1987-kennisgewing opgetree
en so ook die WGV totdat hy besluit het om slegs die neergelegde maksimum in
die Jonkmansspruitkanaal vry te laat.

[14] Maatreëls is van die vroegste dae van waterbeheer in hierdie land ingestel
om te sorg dat geen gebruiker water onredelik gebruik nie en dit het 'n leitmotief
van die 1998 Wet geword: redelike gebruik is al waarop 'n oewereienaar geregtig
is. Met betrekking tot watervoorsiening van minder as die maksimum hoeveelheid,
soos in tye van waterskaarste kan gebeur, sou dit die WGV wees wat die

redelikheid van 'n gebruiker se onttrekking bepaal. Daarbenewens is sy lede se reg
op watervoorsiening onderhewig aan die regte en verpligtinge wat hulle uit hoofde
van die WGV se grondwet of hulle kontrakte met hom opgelê word. Dit help 'n lid
van die WGV byvoorbeeld niks om hom op sy 1912 regte as oewereienaar te
beroep as hy nie vir die water wat deur die WGV aan hom gelewer word betaal
nie.9 'n Mens sou kon sê dat die appellante se reg op water statutêr van oorsprong
is, maar kontraktueel afgerond word.10

[15] Die Minister van Waterwese en Bosbou, die tweede respondent, het ook
gemeen om voor ons 'n bydrae tot die oplossing van die geskilpunte te kon maak.
Hy is, net soos die WGV, op sy koste in hierdie hof geregtig. Dit is gepas en billik
dat die appellante gesamentlik en afsonderlik aanspreeklik gehou word vir die
koste van die appèl.

[16] Die appèl word afgewys met die koste van die eerste en tweede  respondente
wat deur die appellante gesamentlik en afsonderlik betaal word.

9 Kragtens klousule 4.1.1.14 van die WGV se grondwet mag die Vereniging waterheffings aan sy lede oplê en mag
kragtens klousule 4.1.1.15 watervoorsiening opskort aan enige lid wie se heffings agterstallig is.  Klousule 7.2.2
bepaal dat kategorie B lede, lede wat wettige bestaande regte kragtens die 1998 Waterwet het, en wat die appellante
insluit '...are responsible, besides their responsibility for water use charges levied in terms of Chapter V of the Act
for any charges levied by the Association to cover its expenses in fulfilling any of its functions.'
10 Die Blyderivierbesproeiingsraad se bevoegdhede het byvoorbeeld ingesluit 'om met inagneming van bestaande
regte toesig te hou oor en die distribusie en gebruik te reël van die water uit enigeen van of al die openbare strome in
die besproeiingsdistrik, en vir daardie doel om die toestelle op te rig en in stand te hou om die vloei van daardie
water te meet en te verdeel of om die uitkering daarvan te beheer wat 'n waterhof mag gelas of wat die raad by
ontstentenis van so 'n lasgewing nodig ag, en om oor die algemeen oor die opgaring, uitkering en gebruik van water
in openbare strome binne die bedoelde beproeiingsdistrik toesig te hou.' Die WGV het dieselfde bevoeghede.

J H  CONRADIE
APPÈLREGTER
SAMESTEMMEND:
HOWIE  P
STREICHER  JA
NAVSA  JA
HEHER  JA