DIE HOOGSTE HOF VAN APPèL
VAN SUID-AFRIKA

RAPPORTEERBAAR
SAAK NO:  172/2001
In die appèl van:

AFROX HEALTHCARE BEPERK

Appellant

en

CHRISTIAAN GEORGE STRYDOM

Respondent

_____________________________________________________________

CORAM:

NIENABER,  HARMS,  ZULMAN,  MPATI en
BRAND ARR
_____________________________________________________________

Verhoordatum:
13 Mei 2002

Datum van Uitspraak: 31 Mei 2002

Privaat hospitaal - vrywaring teen nalatigheid van verpleegpersoneel - openbare
belang - art 27 van die Grondwet - stare decisis in konsitusionele konteks - rol van
beginsels van goeie trou - wanvoorstelling deur stilswye oor kontraksbepalings.
_____________________________________________________________

U I T S P R A A K
_____________________________________________________________

BRAND AR

BRAND  AR

[1] Is 'n kontraktuele beding wat 'n hospitaal teen aanspreeklikheid vir die
nalatigheid van sy verpleegpersoneel vrywaar, geldig en afdwingbaar?   Dit
is die kernvraag in hierdie appèl.
[2] Die appellant is die eienaar van 'n privaat hospitaal in Pretoria.   Die
respondent is in die hospitaal opgeneem vir 'n operasie en post-operatiewe
mediese behandeling.   By opname het daar kennelik 'n ooreenkoms tussen
die partye tot stand gekom.    Volgens die respondent was dit 'n stitswyende
bepaling van hierdie ooreenkoms dat die appellant se verpleegpersoneel hom
op 'n professionele wyse en met redelike sorg sou behandel.   Na die
operasie het komplikasies ingetree wat na bewering veroorsaak is toe 'n
verpleegster nalatig was deur 'n verband te styf aan te sit waardeur die
bloedsomloop na 'n sensitiewe post-operatiewe area afgebind is.   Hierdie
nalatige optrede van die verpleegster het, volgens die respondent,

kontrakbreuk aan die kant van die appellant daargestel wat vir hom, weens
die komplikasies wat dit meegebring het, skade van meer as R2 miljoen
veroorsaak het.   Gevolglik het die respondent in die Transvaalse
Hooggeregshof 'n aksie teen die appellant ingestel waarin hy die appellant
vir hierdie skade aangespreek het.
[3] Benewens ander verwere, het die appellant hom op klousule 2.2 van
die toelatingsdokument beroep wat die respondent tydens sy opname in die
hospitaal onderteken het.   Hierdie klousule lui soos volg:
'2.
Uitsluiting van aanspreeklikheid
2.1
...
2.2
Ek onthef die hospitaal en/of sy werknemers en/of agente van alle
aanspreeklikheid en ek vrywaar hulle hiermee teen enige eis wat ingestel word
deur enige persoon (insluitende 'n afhanklike van die pasiënt) weens skade of
verlies van watter aard ookal (insluitende gevolgskade of spesiale skade van enige
aard) wat direk of indirek spruit uit enige besering (insluitende noodlottige
besering) opgedoen deur of skade berokken aan die Pasiënt of enige siekte
(insluitende terminale siekte) opgedoen deur die Pasiënt wat ook al die
oorsaak/oorsake is, net met die uitsluiting van opsetlike versuim deur die
hospitaal, werknemers of agente.'

[4] Die respondent het nie ontken dat hy die toelatingsdokument by sy
opname onderteken het nie.   Desondanks het hy verskeie redes aangevoer
waarom die bepalings van die klousule nie teenoor hom afdwingbaar is nie.
[5] Tydens die voorverhoorkonferensie het die respondent toegegee dat
aangesien sy eis binne die kader van klousule 2.2 val, 'n bevinding dat die
klousule teen hom afdwingbaar is, noodwendig tot die afwysing van sy
vordering met koste moes lei.   In die lig hiervan het die partye ooreengekom
om te vra dat die geskilpunte rakende die afdwingbaarheid van klousule 2.2,
ingevolge hofreël 33(4), afsonderlik van die ander geskilpunte en ter
aanvang bereg word.   Die Hof a quo (Mavundla Wnde R) het aan hierdie
versoek gehoor gegee.  In die verrigtinge wat gevolg het, is slegs een getuie
namens elkeen van die partye geroep.   Die respondent het getuig waarna die
appellant mnr C Buitendag wat as opnameklerk van die hospitaal die
respondent se opname behartig het, as getuie geroep het.    Aan die einde van

die verrigtinge het Mavundla Wnde R die respondent se standpunt
gehandhaaf dat klousule 2.2 nie teen hom afdwingbaar is nie.   Teen hierdie
beslissing kom die appellant nou, met verlof van die Hof a quo, in hoër
beroep.
[6] Die Hof a quo het van die vertrekpunt uitgegaan dat die onus op die
appellant gerus het om aan te toon dat die bepalings van klousule 2.2 teenoor
die respondent afdwingbaar is.   As gesag vir hierdie standpunt het hy
verwys na Durban's Water Wonderland (Pty) Ltd v Botha and Another 1999
(1) SA 982 (SCA).   Hierdie beslissing is egter juis gesag vir die
teenoorgestelde.   Dit blyk uit die volgende dictum van Scott AR te 991C-D:
'The respondents' claims were founded in delict.   The appellant relied on a contract in
terms of which liability for negligence was excluded.   It accordingly bore the onus of
establishing the terms of the contract.   (The position would have been otherwise had the
respondents sued in contract.   See Stocks & Stocks (Pty) Ltd v TJ Daly & Sons (Pty) Ltd
1979 (3) SA 754 (A) at 762E-767C)' (my beklemtoning).

Wat die Verhoorregter klaarblyklik uit die oog verloor het, is dat die
respondent in hierdie saak sy aksie juis op kontrak gebaseer het.
[7] Die gronde waarop die respondent hom ter ondersteuning van sy
standpunt beroep dat klousule 2.2 nie teenoor hom afdwingbaar is nie, kan
onder die volgende drie hoofde saamgevat word:

(a)
Die klousule is teen die openbare belang.

(b)
Die klousule is in stryd met die beginsels van goeie trou.

(c)
Die opnameklerk het 'n regsplig gehad om die respondent se
aandag op klousule 2.2 ten tyde van kontraksluiting te vestig, wat hy
nie gedoen het nie.
Openbare belang:
[8] 'n Kontraksbepaling wat dermate onbillik is dat dit met die openbare
belang, in stryd is, is regtens onafdwingbaar.   Hierdie beginsel is onder
meer deur hierdie Hof in  Sasfin (Pty) Ltd v Beukes 1989 (1) SA 1 (A) en

Botha (now Griessel) and Another v Finanscredit (Pty) Ltd 1989 (3) SA 773
(A) erken en toegepas.   In die Sasfin-saak (9B-F) rig Smalberger AR egter
die volgende woorde van waarskuwing:
'The power to declare contracts contrary to public policy should, however, be exercised
sparingly and only in the clearest of cases, lest uncertainty as to the validity of contracts
result from an arbitrary and indiscriminate use of the power.   One must be careful not to
conclude that a contract is contrary to public policy merely because its terms (or some of
them) offend one's individual sense of propriety and fairness.   In the words of Lord
Atkin in Fender v St John-Mildmay 1938 AC 1 (HL) at 12: ...
”the doctrine should only be invoked in clear cases in which the harm to the public is
substantially incontestable, and does not depend upon the idiosyncratic inferences of a
few judicial minds" ...
In grappling with this often difficult problem it must be borne in mind that public policy
generally favours the utmost freedom of contract, and requires that commercial
transactions should not be unduly trammelled by restrictions on that freedom.'

Hierdie vermanende woorde is veral in die onlangse verlede by herhaling
deur hierdie Hof met nadruk bevestig.   (Sien byvoorbeeld Brummer v Gorfil
Brothers Investments (Pty) Ltd en Andere 1999 (3) SA 389  (SCA) op 420F;
De Beer v Keyser and Others 2002 (1) SA 827 (SCA) op 837C-E;  Brisley v

Drotsky (saaknommer 432/2000 gelewer op 28 Maart 2002 - gesamentlike
meerderheidsuitspraak par 31.)
[9] Wat uitsluitings- of vrywaringsklousules soos klousule 2.2, betref is
die algemene benadering in ons reg dat sodanige klousules, ofskoon geldig
en afdwingbaar, hulle beperkend uitgelê moet word.   (Sien byvoorbeeld
Government of the Republic of South Africa v Fibre Spinners & Weavers
(Pty) Ltd 1978 (2) SA 794 (A) op 804 C-806 D en Durban's Water
Wonderland (Pty) Ltd v Botha and Another (supra) op 989G-I.)   In
standaard kontrakte het hierdie tipe klousules dan ook eerder die reël as die
uitsondering geword.   Wat die perke van sulke klousules betref, word dit
blykbaar grotendeels bepaal deur wat besigheidsoorwegings, soos die
opweging van besparing aan versekeringspremies, mededingendheid en die
moontlike afskrikking van potensiële kliënte.   (Sien, byvoorbeeld, Christie
The Law of Contract in South Africa 4e uitgawe 209).

[10] Die feit dat uitsluitingsklousules as 'n spesie in beginsel afgedwing
word, beteken uiteraard nie dat 'n bepaalde uitsluitingsklousule nie deur die
Hof as strydig met die openbare belang en derhalwe as onafdwingbaar
verklaar kan word nie.   Die bekendste voorbeeld van 'n geval waar dit wel
gebeur het, is waarskylik die beslissing in Wells v South African Alumenite
Company 1927 AD 69 op 72 waarvolgens 'n kontraksbeding wat
aanspreeklikheid vir bedrog uitsluit, as strydig met die openbare belang en
derhalwe ongeldig verklaar is.   Die maatstaf wat aangewend word met
betrekking tot uitsluitingsklousules verskil egter nie van dié wat geld vir
ander kontraksbedinge wat, na bewering, weens oorwegings van openbare
belang ongeldig is nie.   Die vraag is telkens of die handhawing van die
betrokke uitsluitingsklousule of ander kontraksbeding, hetsy weens uiterste
onbillikheid, hetsy weens ander beleidsoorwegings, met die belange van die
gemeenskap strydig sal wees.

[11] Die drie gronde waarop die respondent vir sy beroep op openbare
belang steun, is:
(a)
die ongelyke bedingingsposisie tussen die partye by die aangaan van
die ooreenkoms;
(b)
die aard en omvang van die handelinge van die hospitaalpersoneel
waarteen die appellant gevrywaar word;
(c)
die feit dat die appellant die verskaffer van mediese dienste is.
[12] Wat die eerste grond betref spreek dit eintlik vanself dat 'n
ongelykheid in die bedingingsmag van die partye tot 'n kontrak op sigself nie
die afleiding regverdig dat 'n kontraksbeding wat tot voordeel van die
'sterker' party is, noodwendig teen die openbare belang sal wees nie.
Terselfdertyd moet aanvaar word dat ongelyke bedingingsmag wel 'n faktor
is wat, tesame met ander faktore, by oorweging van die openbare belang 'n
rol kan speel.   Desondanks is die antwoord op die respondent se beroep op

hierdie faktor in die onderhawige saak, dat daar hoegenaamd geen getuienis
is wat daarop dui dat die respondent tydens kontraksluiting inderdaad in 'n
swakker bedingingsposisie as die appellant verkeer het nie.
[13] Die respondent se tweede grond van beswaar wat op die potensiële
trefwydte van klousule 2.2, betrekking het sluit in 'n mate by sy derde grond
aan. Hiervolgens is die respondent se beswaar dat, terwyl dit die appellant se
plig as hospitaal is om mediese behandeling op 'n professionele en sorgsame
wyse te verskaf, klousule 2.2 so ver gaan as om die appellant selfs teen die
growwe nalatigheid van sy verpleegpersoneel te vrywaar.   Dit, so voer die
respondent aan, is in stryd met die openbare belang.   Hoewel daar in
Strauss, Doctor, Patient and the Law 3e uitgawe 305, direkte steun te vinde
is vir die betoog, dat die vrywaring van 'n hospitaal teen die growwe
nalatigheid van sy verpleegpersoneel met die openbare belang strydig sal
wees, moet by die beoordeling van die onderhawige grond van beswaar in

gedagte gehou word dat die respondent hom nie in sy pleitstukke op growwe
nalatigheid aan die kant van die appellant se verpleegpersoneel beroep nie.
Hy steun op nalatigheid sonder meer.   Die vraag, of die kontraktuele
uitsluiting van 'n hospitaal se aanspreeklikheid vir skade wat deur die
growwe nalatigheid van sy verpleegpersoneel veroorsaak is, met die
openbare belang in stryd sal wees, kom dus nie in hierdie saak ter sprake nie.
Selfs die aanvaarding dat dit wel die geval is, sou nie outomaties die
ongeldigheid van klousule 2.2 meebring nie.   Waarskynlik sou die bepalings
van die klousule in dié geval eerder by wyse van uitleg beperk word om
growwe nalatigheid uit te sluit.   Weereens bied die beslissing in Wells v
South African Alumenite Company (supra) 'n treffende illustrasie.  Nadat
Innes HR beslis het dat die uitsluitingsklousule wat in die Wells saak ter
sprake was, by 'n letterlike uitleg daarvan, wyd genoeg was om ook
aanspreeklikheid vir bedrog uit te sluit en dat 'n kontraksbeding wat

aanspreeklikheid vir bedrog uitsluit, weens redes van openbare belang
ongeldig is, laat hy hom op 72 in fine - 73 soos volg uit:
'Hence contractual conditions by which one of the parties engages to verify all
representations for himself, and not to rely upon them as inducing the contract, must be
confined to honest mistake or honest representations.   However wide the language, the
Court will cut down and confine its operations within those limits (my beklemtoning).

[14] Die derde grond waarop die respondent vir sy beroep op openbare
belang steun, hou verband met die feit dat die appellant die verskaffer van
mediese sorg is.   Hiervolgens sou dit vir verskaffers van mediese sorg in die
algemeen ontoelaatbaar wees om 'n vrywaringklousule soos klousule 2.2 in
standaard kontrakte in te voeg.   Vir hierdie standpunt verlaat die respondent
hom op artikel 27(1)(a) van die Grondwet, 1996 waarin elke persoon se reg
op mediese sorg onderskryf word.   Soos ek die uitspraak van die Hof a quo
verstaan, is dit by uitstek die grond waarop die beslissing ten gunste van die
respondent gefundeer is.

[15] Die respondent beroep hom nie daarop dat klousule 2.2 op 'n direkte
wyse op die konstitusionele waardes wat in artikel 27(1)(a) verskans is,
inbreuk maak nie.   So 'n beroep nie sou kennelik kon slaag nie.   Selfs op
die aanvaarding dat artikel 27(1)(a) ingevolge artikel 8(2) van die Grondwet
ook horisontale werking het en gevolglik ook privaat hospitale bind - welke
vraag nie pertinent in hierdie saak beslis hoef te word nie - verhoed klousule
2.2 immers nie die toegang van enige persoon tot mediese sorg nie.   Steeds
uitgaande van die veronderstelling dat artikel 27(1)(a) privaat hospitale bind,
sal hierdie artikel klaarblyklik ook nie privaat hospitale verhoed om
vergoeding vir mediese dienste te vra of om regtens afdwingbare
voorwaardes vir die verskaffing daarvan te stel nie.   Die vraag bly dus
steeds of klousule 2.2 so 'n regtens afdwingbare voorwaarde is, al dan nie.
[16] Volgens die respondent se betoog word die rol van artikel 27(1)(a) in
onderhawige verband ingelui deur die bepaling van artikel 39(2) van die

Grondwet, waarvolgens elke hof verplig is om by die ontwikkeling van die
gemenereg, die gees, strekking en oogmerke wat in die Handves van Regte
vervat is, te bevorder.   Die effek van artikel 39(2), so is namens die
respondent betoog, is dat daar by die oorweging van die vraag of 'n bepaalde
kontraksbepaling met die openbare belang in stryd is, aggeslaan moet word
op die fundamentele regte wat in die Grondwet onderskryf word.   Op die
aanname dat klousule 2.2 vóór die aanvaarding van die Grondwet
afdwingbaar was, so het die betoog voorts gelui, is dit nou na die
aanvaarding in stryd met die 'gees, strekking en oogmerk' van artikel
27(1)(a) en gevolglik is dit met die openbare belang in stryd.
[17] Aangesien die Grondwet eers op 4 Februarie 1997 in werking getree
het, terwyl die ooreenkoms tussen die partye reeds op 15 Augustus 1995
aangegaan is, is die eerste vraag wat by beoordeling van hierdie argument
ontstaan of artikel 39(2) die Hof magtig - en verplig - om op konstitusionele

bepalings ag te slaan wat nog nie in werking was toe die kontraktuele
verhouding tussen die partye ontstaan het nie.   Wat direkte skending betref,
het die Grondwet geen terugwerkende krag nie.   Handelinge wat geldig was
toe dit aangegaan is, word dus nie retrospektief vanweë die direkte werking
van die Grondwet met ongeldigheid getref nie.   (Sien, byvoorbeeld,) Du
Plessis and Others v De Klerk and Another 1996 (3) SA 850 (CC) par 14;
Gardener v Whitaker 1996 (4) SA 337 (CC) par 13.)   Die vraag aangaande
die moontlike terugwerkende invloed van die Grondwet op die indirekte
wyse wat in artikel 39(2) beoog word, is egter nog nie pertinent beslis nie.
Dat hierdie vraag nie so eenvoudig is nie blyk byvoorbeeld uit Ryland v
Edros 1997 (2) SA 690 (C) op 709G - 710C en Amod v Multilateral Motor
Vehicle Accidents Fund (Commission for Gender Equality Intervening) 1999
(4) SA 1319 (SCA) op 1329 A-E par 22.   Ek vind dit onnodig om 'n
afdoende antwoord op hierdie vraag te probeer gee.   In die lig van die

mening wat ek oor die effek van artikel 27(1)(a) op die geldigheid van
klousule 2.2 nahou, is ek bereid om ten gunste van die respondent te aanvaar
dat die bepalings van artikel 27(1)(a) wel in ag geneem moet word ofskoon
dit nie gegeld het toe die onderhawige ooreenkoms op 15 Augustus 1995
aangegaan is en daar ook geen ooreenstemmende bepaling in die interim
Grondwet, 200 van 1992, was nie.
[18] In Carmichele v Minister of Safety and Security and Another (Center
for Applied Legal Studies Intervening) 2001 (4) SA 938 (CC) par 35 ev is
beslis dat, by die toepassing van artikel 39(2) van die Grondwet, die
vasstelling van wat die opvattings van die gemeenskap vir doeleindes van
die deliktereg voorskryf, nie sonder inagneming van die waardes wat die
Grondwet onderskryf, kan geskied nie.   Ek het geen twyfel dat dieselfde
beginsel ook by die oorweging geld of 'n bepaalde kontraksbepaling met die

belange van die gemeenskap in stryd is nie.   Of, soos Cameron AR dit in
Brisley v Drotsky (supra) par 4 stel:
'Public policy ... nullifies agreements offensive in themselves - a doctrine of considerable
antiquity.   In its modern guise "public policy" is now rooted in our Constitution and the
fundamental values it enshrines.'

[19] By die toepassing van hierdie beginsel is die enigste grondwetlike
waarde waarop die respondent hom beroep dié wat onderskryf word in
artikel 27(1)(a).   Dit lei onmiddellik tot die vraag: hoekom is klousule 2.2
nou juis strydig met artikel 27(1)(a)?   Dit is immers - en tereg - deur die
respondent toegegee dat klousule 2.2 nie in die weg van die verskaffing van
mediese dienste aan enige persoon staan nie en dat 'n hospitaal se aandrang
op regtens aanvaarbare voorwaardes vir die verskaffing van mediese dienste
ook nie strydig met artikel 27(1)(a) is nie.
[20] Die respondent se antwoord op die gestelde vraag is gebaseer op die
uitgangspunt dat terwyl die grondwetlike waarde wat in artikel 27(1)(a)

onderskryf word, nie slegs die verskaffing van mediese dienste sonder meer
nie, maar die verskaffing van sodanige dienste op 'n professionele en
sorgsame - oftewel nie-nalatige wyse - behels klousule 2.2 juis
onprofessionele optrede en nalatigheid in die verskaffing van mediese
dienste bevorder deur die sanksie daarteen uit die weg te ruim.   Gevolglik is
klousule 2.2 strydig met die waardes wat in artikel 27(1)(a) onderskryf word
en derhalwe in stryd  met die openbare belang.
[21] Die antwoord op hierdie argument is na my oordeel dat die hele
onderbou daarvan naamlik dat klousule 2.2 nalatige en onprofessionele
optrede deur die appellant se verpleegpersoneel sou bevorder, op 'n non
sequitur berus.   Eerstens is die appellant se verpleegpersoneel steeds aan
hulle professionele kode gebonde en is hulle steeds aan die statutêre gesag
van hul professionele liggaam onderworpe.   Tweedens sal nalatige optrede
deur die appellant se verpleegpersoneel nouliks vir die appellant se

reputasie en mededingendheid as 'n privaat hospitaal bevorderlik wees.
Derdens kom die respondent se argumentin effek daarop neer dat die
appellant se verpleegpersoneel weens die bestaan van klousule 2.2
doelbewus (oftewel opsetlik), nalatig sal wees, iets wat uiteraard op 'n
selfweerspreking neerkom.
[22] Hierbenewens is artikel 27(1)(a) nie die enigste konstitusionele
waarde wat in onderhawige verband ter sprake kom nie.   Soos Cameron AR
dit in Brisley v Drotsky (supra) par 7 stel:
'[T]he Constitutional values of dignity and equality and freedom require that the courts
approach their task of striking down contracts or declining to enforce them with
perceptive restraint ... contractual autonomy is part of freedom.   Shorn of its obscene
excesses, contractual autonomy informs also the constitutional value of dignity.'

[23] Die grondwetlike waarde van kontrakteersvryheid omvat, op sy beurt
weer die beginsel wat in die stelreël 'pacta sunt servanda' uitdrukking vind.
Hierdie beginsel word deur Steyn HR in SA Sentrale Ko-op

Graanmaatskappy Beperk v Shifren en Andere 1964 (4) SA 760 (A) op
767A saamgevat as synde:
'die elementêre en grondliggende algemene beginsel dat kontrakte wat vryelik en in alle
erns deur bevoegde partye aangegaan is, in die openbare belang afgedwing word.'

[24] In die lig van hierdie oorwegings kan die respondent se standpunt dat
'n kontraktuele beding waarvolgens 'n hospitaal teen die nalatige optrede van
sy verpleegpersoneel gevrywaar word in beginsel strydig is met die
openbare belang, dus nie gehandhaaf word nie.
[25] 'n Aangeleentheid wat nie direk verband hou met die uitslag van
hierdie saak nie, maar wat na my mening tog enkele opmerkings verdien,
spruit voort uit die volgende uitlating deur die Hof a quo:
'Section 39 [van die Grondwet] implicitly enjoins every court to develop common law or
customary law.   In my mind the tendency of lower courts blindly following the path
chartered many years ago until altered by the higher court (stare decisis) is not consonant
with the provisions of section 39 of the Constitution.'

[26] Indien die Verhoorhof hiermee bedoel het dat die beginsels van stare
decisis as 'n algemene reël nie by die toepassing van artikel 39(2) geld nie is
hy, minstens wat post-konstitusionele beslissings betref, duidelik verkeerd.
Dit blyk uit die volgende dicta van Kriegler R in Ex Parte The Minister of
Safety and Security and Others. In Re: The State v Walters and Another
(CCT 28/01, gelewer op 21 Mei 2002) ('die Walters saak') par 60:
'[T]he Constitution enjoins all courts to interpret legislation and to develop the common
law in accordance with the spirit, purport and objects of the Bill of Rights.   In doing so,
courts are bound to accept the authority and the binding force of applicable decisions of
higher tribunals.'

En in par 61:

'High courts are obliged to follow legal interpretations of the SCA, whether they relate to
constitutional issues or to other issues, and remain so obliged unless and until the SCA
itself decides otherwise or this Court does so in respect of a constitutional issue.   It
should be made plain, however, that this part of the judgment does not deal with the
binding effect of decisions of higher tribunals given before the constitutional era.'

[27] Wat pre-konstitusionele beslissings van hierdie Hof aangaande die
gemenereg betref, moet myns insiens onderskei word tussen drie situasies

wat in die konstitusionele konteks kan ontstaan.   Eerstens, die situasie waar
die Hooggeregshof oortuig is dat die betrokke reël van die gemenereg in
stryd is met 'n grondwetlike bepaling.   In dié geval is die Hooggeregshof
verplig om van die gemenereg af te wyk.   Die feit dat die betrokke reël van
die gemenereg pre-kontitusioneel deur hierdie Hof neergelê is, maak geen
verskil nie.   Die Grondwet is die hoogste reg en waar 'n reël van die
gemenereg daarmee in stryd is, moet laasgenoemde wyk.
[28] Die tweede moontlike situasie is waar die pre-konstitusionele
beslissing van hierdie Hof gebaseer was op oorwegings soos boni mores of
openbare belang.   Indien die Hooggeregshof van oordeel is dat hierdie
beslissing, met inagneming van konstitusionele waardes, nie meer die boni
mores of die oorwegings van openbare belang juis reflekteer nie, is die
Hooggeregshof verplig om daarvan af te wyk.   So 'n afwyking is nie in stryd
met die beginsels van stare decisis nie aangesien in elk geval aanvaar  word

dat die boni mores en oorwegings van openbare belang nie staties bly nie.
Voorbeelde hiervan is te vinde in Ryland v Edros (supra), Amod v
Multilateral Motor Vehicle Accident Fund(Commission for Gender Equality
Intervening (supra) asook Carmichelle v Minister of Safety and Security and
Another (Center for Applied Legal Studies Intervening) (supra).
[29] Die derde situasie wat kan ontstaan, is die volgende:  die reël van die
gemenereg wat in 'n pre-konstitusionele beslissing van hierdie Hof neergelê
is, is nie direk in stryd met enige spesifieke bepaling van die Grondwet nie.
Dit is ook nie afhanklik van veranderende oorwegings soos boni mores of
openbare belang nie.   Desondanks is die Hooggeregshof oortuig dat die
betrokke gemeneregtelike reël, by die toepassing van artikel 39(2), verander
moet word ten einde die gees, strekking en oogmerk van die Grondwet te
bevorder.   Is die Hooggeregshof in hierdie geval by magte om uiting te gee
aan sy oortuigings of is hy steeds deur die beginsels van stare decisis

gebonde om die gemenereg toe te pas soos pre-konstitusioneel deur hierdie
Hof neergelê?   Die antwoord is dat die beginsels van stare decisis steeds
geld en dat die Hooggeregshof nie deur artikel 39(2) gemagtig word om van
die beslissings van hierdie Hof, hetsy pre- hetsy post-konstitusioneel, af te
wyk nie.   Artikel 39(2) moet saamgelees word met artikel 173 van die
Grondwet.   Kragtens laasgenoemde artikel word erkenning verleen aan die
inherente bevoegdheid van 'n Hooggeregshof om - saam met die
Konstitusionele Hof en hierdie Hof - die gemenereg te ontwikkel.   Dit is by
die uitoefening van hierdie inherente bevoegdheid wat die bepalings van
artikel 39(2) ter sprake kom.   Voor die Grondwet het die Hooggeregshof
uiteraard ook, netsoos hierdie Hof, die inherente bevoegdheid gehad om die
gemenereg te ontwikkel.   Hierdie inherente bevoegdheid was egter
onderworpe aan die reëls wat in die leerstuk van stare decisis uitdrukking
vind.   Na my mening word hierdie reël nóg uitdruklik nóg by noodwendige

implikasie deur die Grondwet verdring.  Kortom, onderliggend aan die
opdrag vervat in artikel 39(2), is die veronderstelling dat die betrokke Hof
die bevoegdheid het om die gemenereg te wysig.   Of die betrokke Hof
inderdaad daardie bevoegdheid het, word onder meer deur die  stare decisis-
reël bepaal.
[30] Hierbenewens is die oorwegings wat die leerstuk van stare decisis ten
grondslag lê steeds van toepassing, ook wat die pre-konstitutionele
beslissing van hierdie Hof betref.   Hierdie oorwegings blyk uit die volgende
verklaring deur Hahlo en Kahn, The South African Legal System and its
Background, 214 wat ook met instemming aangehaal word deur Kriegler R
in par 57 van die Walters-saak:
'The advantages of a principle of stare decisis are many.   It enables the citizen, if
necessary with the aid of practising lawyers, to plan his private and professional activities
with some degree of assurance as to their legal effects;  it prevents the dislocation of
rights, particularly contractual and proprietary ones, created in the belief of an existing
rule of law;  it cuts down the prospect of litigation;  it keeps the weaker judge along right

and rational  paths, drastically limiting the play allowed to partiality, caprice or prejudice,
thereby not only securing justice in the instance but also retaining public confidence in
the judicial machine through like being dealt with alike ... Certainty, predictability,
reliability, equality, uniformity, convenience:  these are the principal advantages to be
gained by a legal system from the principle of stare decisis.'

Daarby moet in gedagte gehou word dat die bepalings van die Grondwet nie
soseer 'n stel reëls is nie maar 'n hele waardesisteem.   Van die waardes in
die sisteem verkeer soms in onderlinge spanning wat dan versigtige
opweging en versoening verg.   By implementering van hierdie
waardesisteem sal individuele regters dikwels van mekaar verskil.   In die
omstandighede sal die verlening van die bevoegdheid aan elke regter om op
grond van sy individuele beskouinge aangaande die toepassing van hierdie
waardesisteem van die beslissings van hierdie Hof af te wyk, noodwendig
tot 'n gebrek aan eenvormigheid en sekerheid lei.

Goeie Trou.

[31] As alternatiewe basis vir sy saak het die respondent aangevoer dat
selfs al sou klousule 2.2 nie met die openbare belang in stryd wees nie, dit
steeds onafdwingbaar is omrede dit onredelik, onbillik en strydig met die
beginsel van bona fides of goeie trou is.   Hierdie basis, wat die Hof a quo
blyk te onderskryf het, vind sy oorsprong in die minderheidsuitspraak van
Olivier AR  in Eerste Nasionale Bank van Suidelike-Afrika Bpk  v Saayman
N O 1997 (4) SA 302 (SCA) op 318 ev en die beslissings van die Kaapse
Hooggeregshof wat in navolging daarvan gegee is.
[32] In Brisley v Drotsky (supra) het hierdie Hof egter, by wyse van 'n
meerderheidsbeslissing, die uitspraak van Olivier AR in perspektief gestel.
Aangaande die plek en rol van abstrakte idees soos goeie trou, redelikheid,
billikheid en geregtigheid het die meerderheid in die Brisley-saak beslis dat,
ofskoon hierdie oorwegings onderliggend is tot ons kontraktereg, dit nie 'n
onafhanklike, oftewel 'n 'free floating' grondslag vir die tersydestelling of die

nie-afdwinging van kontraktuele bepalings daarstel nie (par 22); anders
gestel, alhoewel hierdie abstrakte oorwegings die grondslag en bestaansreg
van regsreëls verteenwoordig en ook tot die vorming en die verandering van
regsreëls kan lei, hulle op sigself geen regsreëls is nie.   Wanneer dit by die
afdwinging van kontraksbepaling kom, het die Hof geen diskresie en handel
hy nie op die basis van abstrakte idees nie, maar juis op die basis van
uitgekristaliseerde en neergelegde regsreëls.   (Sien, byvoorbeeld, Brummer
v Gorfil Brothers Investments (supra) 419F-420G.)   Derhalwe bied die
alternatiewe basis waarop die respondent steun, inderwaarheid geen
onafhanklike basis vir sy saak nie.
Wanvoorstelling en dwaling.
[33] Die verdere alternatief waarop die respondent hom in laaste instansie
beroep, is dat hy nie aan klousule 2.2 gebonde is nie, omdat hy, by die
ondertekening van die toelatingsdokument, van die bepalings daarvan

onbewus was.   Die oorweging van hierdie alternatief verg dat die
agtergrondsfeite in ietwat meer besonderhede uiteengesit word.   Die
respondent se getuienis was dat hy die toelatingsdokument sonder om dit te
lees, geteken het op die plek wat Buitendag met 'n kruisie aangedui het.   Dit
blyk ook dat Buitendag nie die respondent se aandag op die inhoud van
klousule 2.2 gevestig het nie.   Gevolglik moet, by ontstentenis aan enige
getuienis tot die teendeel, aanvaar word dat die respondent nie van die
inhoud van die klousule 2.2 bewus was toe hy die ooreenkoms aangegaan
het nie.   Daarteenoor het die respondent toegegee dat hy geweet het dat die
toelatingsdokument bepalings van die voorgenome kontrak tussen hom en
die appellant bevat.   Hy het dit ook nie betwis dan hy volle geleentheid
gehad het om die dokument te lees nie.
[34] In hierdie omstandighede sou die feit dat die respondent die dokument
geteken het sonder om dit te lees as 'n reël nie tot gevolg hê dat hy nie aan

die bepalings wat daarin vervat isgebonde is nie.   Reeds bykans 'n eeu
gelede het Innes HR immers, in Burger v Central SAR 1903 TS 571 te 578,
beslis dat 'n persoon wat 'n skriftelike ooreenkoms teken sonder om dit te
lees, dit op eie risiko doen en gevolglik gebonde is aan die bepalings wat
daarin vervat is asof hy daarvan bewus was en uitdruklik daartoe ingestem
het.   (Sien byvoorbeeld ook George v Fairmead (Pty) Ltd 1958 (2) SA 465
(A).)
[35] Op hierdie algemene reël is daar sekere erkende uitsonderings (sien
byvoorbeeld Christie, The Law of Contract, 4e uitgawe 202).   Die
uitsondering waarop die respondent hom beroep, is dat Buitendag 'n regsplig
gehad het om hom oor die inhoud van klousule 2.2 in te lig en dat hy
versuim het om dit te doen.   Die respondent gee toe dat as 'n algemene
beginsel daar geen regsplig op 'n kontraksparty rus om sy teenparty oor die
inhoud van hulle voorgenome ooreenkoms in te lig nie.   Die rede waarom

daar volgens die respondent so 'n verpligting op Buitendag gerus het, is
omdat hy (die respondent) nie 'n bepaling soos klousule 2.2 in 'n
ooreenkoms met 'n hospitaal verwag het nie.   Aangesien dat 'n hospitaal juis
veronderstel is om mediese dienste op professionele en sorgsame wyse te
verskaf, so het die respondent aangevoer, het hy nie verwag dat die appellant
hom teen die nalatigheid van sy eie verpleegpersoneel sou probeer vrywaar
nie.
[36] Die antwoord hierop is dat die respondent se subjektiewe verwagtings
oor wat die kontrak tussen hom en die appellant sou bevat, geen rol te speel
het by die vraag of daar 'n regsplig op Buitendag was om klousule 2.2 aan
hom uit te wys nie.   Wat wel by hierdie vraag van belang is, is of 'n
bepaling soos klousule 2.2 redelikerwys te wagte was, oftewel, of dit
objektief gesproke onverwags was.   Soos ek reeds vroeër aangedui het, is
vrywaringsklousules soos klousule 2.2 hedendaags in standaard kontrakte

eerder die reël as die uitsondering.   Ondanks die respondent se betoog tot
die teendeel kan ek ook geen rede sien om in hierdie opsig privaathospitale
in beginsel van ander verskaffers van dienste te onderskei nie.   Derhalwe
kan nie gesê word dat 'n bepaling soos klousule 2.2 in die
toelatingsdokument objektief gesproke onverwags was nie.   Bygevolg was
daar geen regsplig op Buitendag om dit pertinent onder die respondent se
aandag te gebring het nie.   Derhalwe is die respondent aan die terme van die
klousule gebonde asof hy dit gelees en uitdruklik daartoe ingestem het.
Slotsom
[37] Om hierdie redes moes die Hof a quo bevind het dat klousule 2.2
teenoor die respondent afdwingbaar is.   Ingevolge die ooreenkoms wat die
partye by die voorverhoor-konferensie aangegaan het, moes die Hof die
respondent se vordering met koste van die hand wys.
[38] Die volgende bevel word gemaak:

(1)
Die appèl slaag met koste, insluitende die koste van twee advokate.
(2)
Die bevel van die Hof a quo word vervang met die volgende:

'Eiser se eis word van die hand gewys met koste.'

____________________
FDJ BRAND
APPèLREGTER

STEM SAAM:

NIENABER  AR
HARMS  AR
ZULMAN  AR
MPATI  AR