IN DIE HOOGSTE HOF VAN APPèL
VAN SUID-AFRIKA
In die saak tussen:
SANTAM BEPERK
Appellant
en
MARGARITA ANNE HENERY
Respondent
CORAM : Hefer, Vivier, Nienaber, Plewman, Streicher ARR
VERHOOR : 23 Maart 1999
GELEWER : 30 Maart 1999
Aksie van afhanklikes - geskeide vrou met ’n bevel tot onderhoud in haar guns - gewese man
gedood - aksie in beginsel erken.
UITSPRAAK
NIENABER AR:
[1] Waar ’n broodwinner op nalatige wyse gedood word, het sy afhanklikes ’n aksie
teen die persoon wat sy dood veroorsaak het (Boberg, The Law of Persons and the Family,
302-3). Is die afhanklike ’n weduwee, is daar regtens nie ’n probleem nie. Maar wat nou as sy
van haar man geskei is en ingevolge art 7(2) van die Wet op Egskeiding, 70 van 1979,
kragtens ’n hofbevel op ’n bepaalde bedrag aan onderhoud geregtig was? Is sy dan teenoor die
dader (of teenoor die derdeparty-versekeraar indien sy dood deur die nalatige bestuur van ’n
motorvoertuig veroorsaak is) op skadevergoeding geregtig? Dit is die primêre vraag. En wat
as sy en die broodwinner na die egskeiding steeds as man en vrou saamgeleef het en hy haar,
ten tyde van sy dood, ten volle onderhou het? Is sy dan, ondanks die bestaande
onderhoudsbevel, as ’n party tot ’n sogenaamde "gebruiklike verbinding" op skadevergoeding
geregtig selfs al oorskry dit die bedrag van die onderhoudsbevel? Dit is die tweede vraag. En
wat nou as die [2] partye, na die egskeiding, ’n formele skikkingsooreenkoms aangegaan het
waarin hy onderneem om haar ten volle te onderhou en sy instem om, solank as wat die partye
saamwoon, nie op nakoming van die hofbevel aan te dring nie? Het sy dan, afgesien van die
bestaan van die onderhoudsbevel en bloot op grond van die inmenging met haar kontraktuele
reg op onderhoud, ’n eis teen die derdeparty- versekeraar? Dit is die derde vraag. Al drie
hierdie vrae, wat as alternatiewe eise ingeklee is, het in ’n aksie in die Transvaalse Provinsiale
Afdeling ter sprake gekom waarin die respondent as eiseres skadevergoeding gevorder het van
die appellant as die derdeparty-versekeraar van ’n voertuig wat op ’n nalatige wyse bestuur is
as gevolg waarvan die eiseres se gewese man sy lewe verloor het. In ’n gestelde saak
ooreenkomstig hofreël 33(4) beantwoord Du Plessis R die eerste vraag bevestigend en die

tweede en derde ontkennend. Met verlof van die hof a quo dien al drie vrae tans voor hierdie
hof, die eerste by wyse van ’n appèl, die tweede en derde by wyse van ’n kruis-appèl.
[3] Die eiseres is op 22 Januarie 1983 binne gemeenskap van goed met haar man, na wie ek
voortaan as die oorledene verwys, getroud. Twee kinders is uit die huwelik gebore.
Op 20 September 1991 is hulle geskei. Ingevolge die hofbevel wat kragtens art 7(2) van die
Wet op Egskeiding, 70 van 1979, verleen is, was die eiseres op onderhoud vir haarself teen ’n
koers van R1000 per maand geregtig. (Onderhoud vir die kinders is op R800 per maand per
kind bepaal.)
Op 2 Oktober 1991, twaalf dae na die egskeiding, gaan die eiseres en die oorledene ’n
skriftelike ooreenkoms aan wat vir die verdeling van hul gemeenskaplike boedel voorsiening
maak en wat voorts bepaal dat die onderhoudsbevel opgeskort word vir solank as wat die
eiseres en die kinders in die gemeenskaplike woning te Flamboyantstraat 24, Witkoppies,
Klerksdorp, bly woon.
Vir doeleindes van die gestelde saak is aanvaar dat die eiseres en die [4] oorledene na die
egskeiding ooreengekom het dat hulle
"ongeag die egskeidingsbevel ... en sonder onderbreking in tydsverloop ... hul
huweliksverhouding en gemeenskaplike huishouding voortgesit en ten minste in die
vorm van ’n Gebruiklike Verbinding as man en vrou saamgeleef het tot en met die
Oorledene se dood, en die Eiseres en die Oorledene voortgegaan om mekaar as
eggenote te ondersteun, te voldoen aan hulle pligte as eggenote en om hul pligte met
betrekking tot die gemeenskaplike huishouding na te kom, en die Oorledene
voortgegaan om die Eiseres en die minderjariges tot die dag van sy dood te onderhou
en te versorg ooreenkomstig dieselfde lewenstandaard as voor die datum van
egskeiding, tot so ’n mate dat sy onderhoud aan en versorging van die Eiseres en die
minderjariges sy verpligtinge kragtens die egskeidingsbevel te bowe gegaan het."
Die ooreengekome feite meld egter nie dat die eiseres en die kinders by die gegewe adres bly
woon het nie.
Amper ’n jaar later, op 6 Oktober 1992, is die oorledene in ’n motorbotsing oorlede. Die
botsing was te wyte aan die nalatigheid van die bestuurder van die versekerde voertuig.
Die verweerder was ’n "benoemde agent" vir doeleindes van die destyds [5] geldende
Multilaterale Motorvoertuigongelukkefondswet, 93 van 1989 wat as sodanig kragtens a 40
van die Ooreenkoms (soos omskryf)
"verplig [was] om enigeen wie ook al (in hierdie Ooreenkoms die derde partye
genoem) te vergoed vir verlies of skade wat die derde party gely het as gevolg van -
a) ...
b) die dood of liggaamlike besering van iemand anders, wat .... veroorsaak is
deur of voortvloei uit die bestuur van ’n motorvoertuig ... indien die ... dood te
wyte is aan die nalatigheid of ... van die persoon wat die motorvoertuig bestuur
het ..."

Ingevolge a 48(a) is die benoemde agent egter
" ... nie verplig om iemand ... vir enige verlies of skade te vergoed nie -
a) waarvoor nòg die bestuurder nòg die eienaar van die betrokke
motorvoertuig aanspreeklik sou gewees het indien Hoofstuk XVI nie by hierdie
Ooreenkoms ingesluit was nie."
Die pertinente regsvraag is dus of die bestuurder, was dit nie vir die bepalings van die Wet nie,
teenoor die eiseres aanspreeklik sou wees omdat hy vir die dood van haar gewese man wat
kragtens ’n hofbevel onderhoud aan haar [6] verskuldig was, verantwoordelik was.
Die kinders se eis teen die appellant is geskik; die eiseres s'n nie. Ingevolge die gestelde saak
staan die kwantum van die eis vir latere beslegting oor.
Die aanloop tot die aksie wat hedendaags vir bepaalde afhanklikes beskikbaar is om teen die
dader op te tree wat die dood van hul broodwinner veroorsaak het, is meermale al beskryf en
is vir huidige doeleindes nie omstrede nie. Daar kan volstaan word met die opsomming in 8
LAWSA (Eerste her-uitgawe) par 11:
"The action of dependants for the recovery of loss suffered as a result of the
wrongful killing of their breadwinner was unknown to Roman law. An action
for the recovery of compensation for loss occasioned by the wrongful killing of
a breadwinner was, however, available to the dependants in Roman-Dutch law.
The exact origins of the action are uncertain. It probably evolved under the
influence of the indigenous Germanic law concerning the institution of
zoengeld and the concepts of natural law as formulated by medieval and
sixteenth century theologians."
[7] Presies wat die ontstaansbron van die onderhoudsplig was en watter afhanklikes volgens
die ou skrywers daarby betrek is, is kwessies waaroor daar nie volkome duidelikheid bestaan
nie.
In sy De Jure Belli ac Pacis (2.17.13) skryf De Groot dat die aksie toekom:
"... iis quos occisus alere ex officio solebat, puta parentibus uxoribus liberis ..."
(wat deur Feenstra, 1972 Acta Juridica 234 vertaal is as
"... those whom the deceased was accustomed to aliment ex officio, for example his
parents, his widow, his children ...")
In sy Inleidinge (3.33.2) meld De Groot weer dat die aksie toekom aan
"... de weduwe, kinderen, oock anderen zoo daer eenighen zijn, die door des
nedergeslagens arbeid plagen onderhouden te werden. ..."
Of die woorde "oock anderen zoo daer eenighen zijn" op die "ouers" slaan na wie hy in De
Jure Belli ac Pacis verwys het, dan wel of dit op ander bloedverwante betrekking het of selfs
op iemand wat bloot feitelik deur die broodwinner [8] onderhou is, kan nie met sekerheid

bepaal word nie. Waarskynlik het hy, benewens huweliksgenote, naaste aanverwante in
gedagte want in die Inleidinge 3.33.3. praat hy weer van
" ... oock de weduwe, weduwenaer, kinderen ende by ghebreecke van dien andere
naeste maghen, de klachte moghen doen."
En later van:
"... echtgenoten, kinderen ofte maghen van den overleden"
wat op ’n noue familieverwantskap dui.
Dieselfde soort onduidelikheid tref mens ook by die latere skrywers aan na wie Davel,
Skadevergoeding aan Afhanklikes, 38 en volgende verwys. So byvoorbeeld noem Voet 9.2.11
"uxori liberisque fuis aut aliis propinquis" ("wife, children or other close relatives") asook
"uxori, liberis, similibusque" (dit wil sê, "wife, children and the like" (Gane se vertaling)).
Uit frases soos "oock anderen zoo daer enighen zijn" van De Groot en "and [9] the like" van
Voet kan kwalik ’n beginsel afgelei word. Die frase word nie toegevoeg by ’n register van ál
die erkende lede van die klas nie. Die moontlikheid bly dus bestaan dat dit ook betrekking kan
hê op ontbrekende lede van die klas. Gevolglik is dit onmoontlik om tot ’n vaste
gevolgtrekking te kom of die ou skrywers slegs huweliks- en bloedverwante bedoel het, en
indien wel, of daar onder die bloedverwante ’n numerus clausus was (vgl Davel aw, 46).
In Union Government (Minister of Railways & Harbours) v Warneke 1911 AD 657 word daar
nietemin wel, na aanleiding van die ou skrywers, van ’n beginsel gepraat. Daar het dit gegaan
oor die eis van ’n wewenaar vir die skade wat hy as gevolg van die dood van sy gade gely het.
Met verwysing na Voet 9.2.11 verklaar Lord De Villiers op 663:
"It would be no undue extension of this right to hold that, where a wife during her
lifetime actively assisted her husband in the support and education of their children, he
would be entitled, upon her being killed through negligence, to claim such pecuniary
damages as he can be proved to have sustained by reason of the permanent loss of such
[10] assistance."
Innes R verklaar op 664-5 weer soos volg:
"The books agree, in confining the remedy to certain relatives dependent on the
deceased for support. A wife whose husband has been killed is universally recognised
as being entitled to claim it, yet strange to say there is no express authority for the
existence of a corresponding right in a husband. Among the many commentators who
discuss the question, some in considerable detail, there is not one who states that an
action of this nature is competent to a widower. The omission is highly significant; but
in the absence of express authority the other way, one would not be justified in
regarding it as decisive. Recognising, as I think we must, that it never occurred to the
jurists of the seventeenth century to extend this remedy to a husband, and that there is
no reported decision so extending it, we are still at liberty to inquire whether there is
any reason why we should not make it available now. The position of our law with
regard to negligence to-day is the result of the growth and the regulated expansion of
the original provisions of the Lex Aquilia. Crude and archaic in some respects, their
operation was gradually widened by the application of the utilis actio, and by the
interpretation of the Roman jurists. The broadening process was continued by Dutch

lawyers on the same lines; and there is no reason why our Courts should not similarly
adapt the doctrine and reasoning of the law to the conditions of modern life, so far as
that can be done without doing violence to its principles."
[11] Of mens hier werklik met ’n uitbreiding van die aksie te doen het (vgl De Groot Inleidin
ge 3.33.3 en Matthaeus II 48, 5, 7, 11), is vir huidige doeleindes nie ter sake nie; wat eerder
van belang is, is dat die hof dit as ’n uitbreiding met die oog op die eise van die moderne
samelewing ingesien het en bereid was om die kategorie van afhanklikes aan wie ’n aksie
verleen word, daarvolgens aan te pas (vgl Ongevallekommissaris v Santam Bpk 1999 (1) SA
251 (A) 258E-H).Die beginsel waarna in Warneke se saak verwys word, word op 661 so
geformuleer:
"With regard to the particular form of utilis actio of which the plaintiff desires to avail
himself, the authorities allowed it only to near relatives who were dependent in whole
or in part on the deceased for support. And they give full effect to the principles
regulating claims for damage under the Lex Aquilia, because the only cases in which
they recognise the action are cases in which the deceased was under an obligation to
support the claimant. They do not as a rule make special reference to this obligation,
because the relationship of the parties imports it. For they deal in terms only with the
claims of the wife, children or parents, to all of whom of course the deceased owed a
legal duty. Yet some of them make special reference to the existence of this duty.
Matthaeus (De Crim. 48, 5, 11) says that the action is competent to the spouse, the
children and others whom the deceased man was bound to support. And Vinnius (Inst.
4, 3, 1) gives it to those whom the deceased was wont ex officio to maintain. So that
in all the cases actually mentioned in the books, the right of the claimant to demand
assistance was a right of property, the deprivation of which by the culpa of the
defendant would quite naturally found a claim for patrimonial damages. I can find no
authority for the proposition that the law of Holland would have given an action of this
nature to any relation not damnified by being deprived of benefits supplied by the
deceased under a legal duty to do so. I do not think that we should depart from the
principles to which I have drawn attention, and it only remains to consider whether
consistently with their observance the statements in the declaration make out a case for
relief".
Hoe die beginsel ook al geformuleer word, die geval van die geskeide vrou kan nie daaronder
tuisgebring word nie. Gemeenregtelik het sy, na ontbinding van die huwelik, geen aanspraak
op onderhoud teen haar gewese man gehad nie. So ’n aanspraak het trouens eers in 1953 in
Suid-Afrika ontstaan met die aanvaarding van die Wet op Huweliksaangeleenthede, 37 van
1953.
’n Aksie soos die onderhawige, waar ’n geskeide vrou met ’n hofbevel tot [13] onderhoud in
haar guns teen die dader optree wat vir haar gewese man se dood verantwoordelik is, kan na
my mening dus nie op grond van die geskrifte van die ou skrywers geregverdig word nie.
En dit is presies wat in Suid-Afrikaanse Nasionale Trust en Assuransiemaatskappy v Fondo
1960 (2) SA 467 (A) ook gesê is. Die Fondo-saak was nie gemoeid met die lot van die
geskeide vrou nie, maar begaan oor die sogenaamde "naturelle-weduwee" wie se man op
nalatige wyse gedood is. Die hof bevind dat so iemand wat in ’n gebruiklike verbinding
volgens naturellereg en -gebruik as man en vrou saamgeleef het, nie ’n afhanklike vir
doeleindes van die gemeenregtelike aksie aan afhanklikes was nie. Botha Wnd AR verklaar op

471E-F:
"Die regsmiddel wat deur die respondent aangewend word, is die actio sui generis wat
ons reg aan die afhanklikes van ’n oorledene verleen om op hul eie naam en uit eie reg
vergoeding van die vermoënskade, d.w.s. die verlies van onderhoud, wat die dood
hulle veroorsaak het, op die wandader te verhaal."
[14] Die ratio van die beslissings is myns insiens te vind in die volgende dictum op 472G-H:
"Dit is duidelik uit die boeke sowel as die doel van die regsmiddel dat dit beperk was
tot persone wat vir hul onderhoud van die arbeid van die oorledene afhanklik was, en
aangesien volgens die Romeins-Hollandse Reg niemand verplig was om ’n ander buite
sy familiekring te onderhou nie, en gesien die waarskynlike oorsprong daarvan in die
gebruik van soengeld, volg dit myns insiens uit die aanhalings hierbo dat die
regsmiddel nooit anders as beperk was nie tot die vrou en daardie familielede van die
oorledene wat hy verplig was om te onderhou en daadwerklik onderhou het."
Ter illustrasie word dan op 472H-473A gesê:
"Indien ’n reg op onderhoud deur die oorledene die enigste voorwaarde vir die
aanwending van die regsmiddel vir die verhaal van vermoënskade as gevolg van die
dood was, sou die aanname van iedere wetsbepaling wat iemand onder ’n verpligting
stel om aan ’n ander onderhoud te betaal, ’n uitbreiding van die regsmiddel meebring.
So sou, byvoorbeeld, ’n bevel tot onderhoud kragtens art. 10 van Wet 37 van 1953 ten
gunste van ’n vrou wat van haar man geskei is, ’n uitbreiding van die regsmiddel
meebring tot die vrou om by die dood van haar gewese man skadevergoeding te
vorder. Dit is myns insiens uit die aard en doel van die regsmiddel duidelik dat dit vir
so ’n uitbreiding nie vatbaar is nie."
[15] Hierdie illustrasie dek presies die geval wat tans onder bespreking is. Vir die beslissing in
Fondo was die stelling egter nie essensieel nie en myns insiens was dit klaarblyklik obiter. Die
uitspraak vervolg:
"Die vraag of die respondent die regsmiddel tot verhaal van haar vermoënskade wat sy
gely het as gevolg van die dood van haar man, kan aanwend, hang dus af nie slegs van
die vraag of die oorledene teenoor haar onder ’n regsverpligting gestaan het om haar
gedurende die bestaan van die gebruiklike verbinding te onderhou en daadwerklik
onderhou het nie, maar ook of sy volgens die gemenereg, wat die enigste regstelsel is
wat by ’n in die Hooggeregshof ingestelde geding toegepas kan word, daarop kan
staatmaak dat sy die vrou van die oorledene was volgens ’n huwelik wat
ooreenkomstig die gemenereg as ’n wettige huwelik erken word, want slegs so ’n
huwelik kan aan haar die status van ’n getroude vrou in ons reg verleen" (op 473C-D).
En aangesien ’n gebruiklike verbinding nie ’n huwelik was wat ooreenkomstig die gemenereg
as ’n wettige huwelik erken is nie, word die eis afgewys.
Die Fondo-beslissing is deur akademici aan skerp kritiek onderwerp (vgl Boberg, The Law of
Delict, 728; Van der Merwe en Olivier, Die Onregmatige Daad in die Suid-Afrikaanse Reg,
6de uitg 344 en volgende; Neethling, Potgieter en Visser, Deliktereg 277-8; Davel, aw, 49 en

volgende) en ook nie deur die Zimbabwiese hof gevolg nie (Chawanda v Zimnat Insurance Co
Ltd 1990 (1) SA 1019 (ZH); Zimnat Insurance Co Ltd v Chawanda 1991 (2) SA 825 (ZS)).
Tans gaan dit nie soseer oor die korrektheid van die Fondo-beslissing as sodanig nie maar oor
die juistheid van die obiter dictum, hierbo aangehaal, wat die geskeide vrou ondanks die reg
op onderhoud wat sy aan die hofbevel ontleen ’n aksie teen die dader sou ontsê. In effek
beteken die obiter dictum dat haar eis om vergoeding, waar haar onderhoud vanweë die dood
van haar gewese man in gedrang kom, regtens nie erken word nie; anders gestel, dat haar
onbetwiste reg op onderhoud, anders as dié van ander afhanklikes, regtens nie teen sodanige
optrede as beskermingswaardig geag word en dat die optrede van die dader dus nie teenoor
haar as onregmatig beskou word nie.
Die dictum raak die aksie wat die gemenereg aan sekere afhanklikes verleen. [17] Dat so ’n
aksie, soos dit in ons reg ontplooi het, in ’n sin anomalies van aard is, word deur die moderne
skrywers sterk beklemtoon (vgl die vroeëre verwysings) en is lank reeds deur hierdie hof
toegegee. Vandaar dat dit as sui generis bestempel is. Aldus is in Legal Insurance Co Ltd v
Botes 1963 (1) SA 608 (A) op 614D gesê:
"The remedy has continued its evolution in South Africa - particularly during the
course of this century - through judicial pronouncements, including judgments of this
Court, and it has kept abreast of the times in regard to such matters as benefits from
insurance policies. The remedy relates to material loss "caused to the dependants of the
deceased man by his death". It aims at placing them in as good a position, as regards
maintenance, as they would have been in if the deceased had not been killed. To this
end, material losses as well as benefits and prospects must be considered. The remedy
has been described as anomalous, peculiar, and sui generis - but it is effective."
En in Evins v Shield Insurance Co Ltd 1980 (2) SA 814 (A) op 837H tot 838A is verklaar:
"An essential and unusual feature of the remedy is that, while the defendant incurs
liability because he has acted wrongfully and negligently (or with dolus) towards the
deceased and thereby caused the death of the deceased, the claimant (the dependant)
derives his right of action not through the deceased or from his estate but from the
facts that he has been injured by the death of the deceased and that the defendant is in
law responsible therefor. Only a dependant to whom the deceased was under a legal
duty to provide maintenance and support may sue and in such action the dependant
must establish actual patrimonial loss, accrued and prospective, as a consequence of
the death of the breadwinner."
Die anomalieë waarna verwys word, is tipies van die aksie van die afhanklikes as sodanig en is
nie eie aan die geval van die geskeide vrou wat ’n hofbevel tot onderhoud in haar guns het nie.
Die betoog van die appellant dat dié soort aksie wat haar betref derhalwe eerder beperk as
uitgebrei moet word, gaan dus nie op nie. Of daar, om die onthalwe van regselegansie en
toekomstige regsontwikkeling, ’n noodsaak bestaan om die erkende anomalieë uit ons
regspraak te weer, en wat die praktiese implikasies daarvan in ’n gegewe geval sou wees, is
kwessies waaroor daar in hierdie saak nie na behore betoog is nie en wat gevolglik nie beslis
hoef te word nie. Die enigste vraag wat tans ter sprake is, is of die klas van afhanklikes
uitgebrei behoort te word om ook die geval van die geskeide vrou met ’n hofbevel in haar
guns daarby te betrek. Die geleentheid om opnuut oor die dogmatiese kwelvrae te besin, sal te

pas kom wanneer die uitslag van ’n geding pertinent daarvan afhang - wat hier nie die geval is
nie.
Die verlies aan onderhoud wat ’n afhanklike ondervind wanneer die broodwinner gedood
word, word allerweë as ’n verskyningsvorm van sogenaamde suiwer ekonomiese verlies erken
(vgl Boberg, aw 104, 123, 499; 8 LAWSA Deel I (Eerste her-uitgawe) par 62), dit wil sê,
waar die skade nie-fisies van aard is (vgl Burchell, Principles of Delict, 47; Neethling,
Potgieter en Visser, aw 286).
Dat daar sedert die vroeë sestigerjare, toe Fondo beslis is, ’n enorme ontwikkeling op die
gebied van die erkenning van instansies van eise om suiwer ekonomiese verlies plaasgevind
het, weliswaar in situasies waar ’n omskrewe reg makeer, is oorbekend. Die ontwikkeling
word in al die bekende handboeke oor die deliktereg beskryf. In Neethling, Potgieter en Visser
aw 288, om maar een te noem, word dit soos volg saamgevat:
"Die maatstaf wat by hierdie beoordeling aangewend moet word, is die algemene
redelikheids- of boni mores-onregmatigheidskriterium. Soos bekend, vereis dié
kriterium dat die hof "a value judgement embracing all relevant facts and involving
considerations of policy" moet uitspreek. Dit word gewoonlik beskryf as die
"policy-based aspect of the 'duty of care' concept, by means of which the scope of
delictual liability is judicially controlled". Die boni mores -kriterium behels basies ’n
noukeurige afweging van die belange van die betrokke partye met inagneming van die
gemeenskapsbelang."
Word hierdie benadering en gedagterigting op die onderhawige geval toegepas, waar die
Fondo-dictum ’n leemte geskep het, is daar in my gemoed weinig twyfel dat die
gemeenskapsbelang verg dat ’n geskeide vrou se aanspraak op onderhoud, net soos dié van
enige ander afhanklike, beskermingswaardig is. Logies, regspolities en op billikheidsgronde
bestaan daar na my mening geen rede om die geval van die geskeide vrou van dié van ander
afhanklikes te onderskei nie; dat die bron van die reg in die een geval gemeenregtelik en in die
ander statutêr is, kom nie daarop aan nie - trouens, die statutêre verlening van die reg op
onderhoud aan die geskeide vrou is op sigself die produk van langdurige regsontwikkeling
gegrond op die gemeenskapsoortuiging van wat reg en billik is. Die onderhoud post huwelik is
in ’n sin bloot die voortsetting van die man se onderhoudsplig stante matrimonio. Akademiese
skrywers begunstig omtrent almal die verlening van so ’n aksie. En die vrees wat soms om
regspolitiese redes teen die toestaan van ’n aksie om suiwer ekonomiese verlies uitgespreek
word ("liability in an indeterminate amount, for an indeterminate time to an indeterminate
class: Ultra Mares Corporation v Toche (1931) 255 NY 170, aangehaal deur Burchell aw 47),
geld nie hier nie.
Na my mening bestaan daar dus geen gegronde rede om iemand in die eiseres se posisie in
beginsel’n aksie om skadevergoeding te ontsê nie.
Namens die appellant is egter betoog dat daar sekere addisionele anomalieë bestaan wat aan
die eis van die geskeide vrou eie is. Wat in die besonder [22] beklemtoon is, is dat haar eis,
anders as dié van ander afhanklikes, gegrond is op ’n hofbevel wat ’n spesifieke bedrag
vermeld, sodat die omvang van haar eis aan die hand van daardie bedrag bepaal word en nie
aan die hand van haar daadwerklike behoeftes nie. Die argument oortuig nie. Solank as wat
daar ’n onderhoudsplig uit hoofde van ’n hofbevel bestaan, soos hier die geval is, sal die

bedrag in die hofbevel stellig die eerste faktor wees by die bepaling van die bedrag wat
uiteindelik aan ’n eiseres in so ’n geval toegeken word, maar dit is nie die enigste of selfs ’n
deurslaggewende faktor nie. Die feitelike vraag bly telkens watter bedrag die eiseres by wyse
van onderhoud van haar gewese man sou ontvang het. Daardie bedrag verg, soos elke geval
waar dié tipe eis gekwantifiseer moet word, ’n veelvoud van oorwegings en vooruitskouings
(vgl Boberg, The Law of Persons and the Family 304-5; Ongevallekommissaris v Santam Bpk
1999 (1) SA 251 (A) 258E-H). Na my oordeel steek daar in hierdie aspek niks anomalies nie.
[23] ’n Verdere argument, gegrond op die bepalings van die Wet op Onderhoud van
Langslewende Gades, Wet 27 van 1990, is myns insiens ewe onoortuigend. Die Wet bepaal
dat indien ’n huwelik deur dood ontbind word die langslewende ’n vordering teen die boedel
van die afgestorwe gade het vir die voorsiening in sy of haar redelike onderhoudsbehoeftes tot
by sy of haar dood of hertroue vir sover hy of sy nie uit eie middele en verdienste daartoe in
staat is nie. Omdat die Wetgewer beskerming verleen aan die gade, en nie aan die gewese gade
nie, is dit ’n aanduiding, so is betoog, dat die gemeenskap die posisie van die voormalige gade
nie as beskermingswaardig beskou nie. Dit volg nie. Dat die Wetgewer een euwel of leemte
besweer, regverdig nie die afleiding dat ’n ander euwel of leemte óf nie bestaan nie óf nie
aandag verdien nie.
Kortom, daar is enersyds genoegsame positiewe redes om die geskeide vrou wat oor ’n
hofbevel in haar guns beskik tegemoet te kom deur haar by die klas van afhanklikes in te sluit
aan wie so ’n aksie verleen word; en andersyds, in die [24] woorde van Innes R in Union
Government (Minister of Railways and Harbours) v Warneke, supra, 665:
"... there is no reason why our Courts should not similarly adapt the doctrine and
reasoning of the law to the conditions of modern life, so far as that can be done
without doing violence to its principles."
Om gemelde redes behoort die appèl na my mening te misluk.
Dit laat die twee vrae wat by wyse van kruisappèl geopper is. Albei is in die alternatief tot die
hoofeis ingeklee. En waar dit die geval is, het die advokaat vir die eiseres die hof tydens
betoog meegedeel dat hy dié kwessies laat vaar. Ten opsigte van albei bestaan daar, op die
feite waarop ooreengekom is, op die oog af in elk geval afdoende antwoorde, waarop dit,
vanweë die toegewing, egter nie nodig is om verder in te gaan nie.
Die appèl word van die hand gewys met koste, insluitend die koste van twee advokate. Die
kruisappèl misluk met koste.
P M NIENABER AR
Stem saam:
Hefer AR
Vivier AR
Plewman AR
Streicher AR