DIE   HOOGSTE  HOF  VAN  APPèL

VAN  SUID-AFRIKA

Saak Nr 39/97

In die saak tussen :

QAMBELENI BUTHELEZI
Eerste Appellant

(Beskuldigde 2 in Hof a quo)
BHEKINKOSI MBHEKISENI MKHIZE
Tweede Appellant

(Beskuldigde 9 in Hof a quo)
TEBOGO MAGUBANE
Derde Appellant

(Beskuldigde 14 in Hof a quo)
PETRUS MDINISO
Vierde Appellant

(Beskuldigde 31 in Hof a quo)
SITHEMBISO KHUBEKA
Vyfde Appellant

(Beskuldigde 36 in Hof a quo)
MXOLISENI SIBONGELENI MKHIZE
Sesde Appellant

(Beskuldigde 55 in Hof a quo)
VINCENT KHANYILE
Sewende Appellant

(Beskuldigde 58 in Hof a quo)
SIPHO BUTHELEZI
Agste Appellant

(Beskuldigde 59 in Hof a quo)
TIMOTHY STALS MAZIBUKO
Negende Appellant

(Beskuldigde 60 in Hof a quo)
PAULOS MCIKELENI MBATHA
Tiende Appellant

(Beskuldigde 62 in Hof a quo)
JACK MBELE
Elfde Appellant

(Beskuldigde 64 in Hof a quo)
SONNY MICHAEL MKWANAZI
Twaalfde Appellant

(Beskuldigde 65 in Hof a quo)
VICTOR  MTHEMBU
Dertiende Appellant

(Beskuldigde 68 in Hof a quo)
THOMAS  MAKHEHLENI  LUKHOZI
Veertiende Appellant

(Beskuldigde 70 in Hof a quo)
RICHARD DLAMINI
Vyftiende Appellant

(Beskuldigde 71 in Hof a quo)
MOSES   MTHEMBU
Sestiende Appellant

(Beskuldigde 73 in Hof a quo)
MHLUPHEKI SAMUEL TSHABANGU
Sewentiende Appellant

(Beskuldigde 74 in Hof a quo)

en

DIE     STAAT
Respondent

CORAM :

VIVIER,   HARMS  ARR    et    MELUNSKY   Wnd AR

VERHOOR :

24   AUGUSTUS 1999

GELEWER :

21  SEPTEMBER 1999

U I T S P R A A K

VIVIER    AR:

Om ongeveer tienuur die aand van 17 Junie 1992 het =n paar honderd
mans, gewapen met vuurwapens,  assegaaie en kieries, die woonbuurt
Boipatong en die aangrensende plakkerskamp,  Slovopark,  binnegeval,
eiendom beskadig en geplunder en inwoners beseer en gedood.
Voortspruitende uit hierdie gebeure het 74 beskuldigdes voor Smit R
in die Transvaalse Provinsiale Afdeling tereggestaan op 45 aanklagte van
moord,  een aanklag van openbare geweld,   22 aanklagte van poging tot
moord  en 85 aanklagte van opsetlike saakbeskadiging.     By die aanvang van
die verhoor is die saak teen 42 beskuldigdes teruggetrek.       Aan die einde
van die Staatsaak is beskuldigdes 44 en 45 op alle aanklagte onskuldig bevind
en ontslaan.   Beskuldigdes 39 en 67 is tydens die verhoor oorlede.   Van die
oorblywende 28 beskuldigdes is beskuldigdes 2, 9, 14, 31, 36, 55, 58, 59, 60,
62, 64, 65, 68, 70, 71, 73 en 74, na wie ek hierna as Adie beskuldigdes@ sal
verwys,   skuldig bevind aan al 45 aanklagte van moord, die aanklag van

openbare geweld  en aan 14 aanklagte van poging tot moord (aanklagte 47, 48,
50, 55, 57, 58, 59, 60, 61, 64, 65, 66, 67 en 68).  Hulle is tot verskillende
tydperke van gevangenisstraf gevonnis.      Met die verlof van hierdie Hof
appelleer die beskuldigdes slegs teen hul skuldigbevindings.
Die pleging van die misdade waaraan die beskuldigdes skuldig bevind
is, was nie voor ons in geskil nie.    Wat wel in geskil was, was die identiteit
van die deelnemers aan die aanval.     Die beskuldigdes se verweer was dat
hulle nie deelgeneem het aan die aanval nie, dat hulle nie die betrokke aand in
Boipatong was nie en niks van die pleging van die misdade weet nie.
Die Staatsaak was dat die beskuldigdes ten tyde van die aanval almal
inwoners was van die KwaMadala hostel (AKwaMadala@)   wat geleë is
ongeveer een kilometer ten weste van  Boipatong binne die gronde van Iscor
naby Vanderbijlpark.     Tussen KwaMadala en Boipatong is =n oop veld.
Ongeveer in die middel van die oop veld loop =n teerpad van suid na noord

tussen Vanderbijlpark en Vereeniging  wat bekend staan as  Frikkie Meyer
Boulevard.      Aan die noordekant van Boipatong loop =n ander teerpad van
wes na oos wat  Frikkie Meyer Boulevard reghoekig kruis en wat bekend staan
as Nobel Boulevard.   Aan die noordekant van Nobel Boulevard is verskeie
nywerheidsgeboue,   een waarvan dié van Cape Gate is.
Die getuienis omtrent die ontstaan en ontwikkeling  van KwaMadala
was nie in geskil nie.        KwaMadala is aanvanklik opgerig vir werknemers
van Iscor.   Na die voltooiing van die KwaMazisa hostel in Sebokeng
gedurende die sewentigerjare is KwaMadala gesluit en die inwoners na
KwaMazisa oorgeplaas.    Nadat  onluste gedurende 1990 tussen lede van die
Inkatha Vryheidsparty  (AInkatha@)  en die ANC in Sebokeng uitgebreek het,
het sommige inwoners van KwaMazisa weer in KwaMadala gaan woon.
Hulle is gevolg deur Inkatha-ondersteuners uit ander hostelle en  omringende
woonbuurte wat vir hul veiligheid gevrees het.    Baie van hierdie mense was

nie Iscor-werknemers nie.  Ten tyde van die pleging van die huidige misdade
was daar ongeveer 600 na 700 inwoners by KwaMadala, waarvan maar
ongeveer die helfte by Iscor  gewerk het.    Voor die gebeure van 17 Junie
1992  was daar vir geruime tyd konflik tussen ondersteuners van die ANC en
Inkatha in woonbuurte  in die omgewing.  Feitlik sonder uitsondering was die
getuienis van die beskuldigdes en ander  inwoners van KwaMadala by die
verhoor dat hulle Zoeloes en/of Inkatha ondersteuners was en dat hulle by
KwaMadala gaan woon het nadat hulle  moeilikheid met ondersteuners van
die ANC ondervind het.   Terwyl KwaMadala gevolglik tot =n toevlugsoord vir
Zoeloes en Inkatha ondersteuners ontwikkel het, was die meerderheid van die
inwoners van Boipatong en Slovopark ANC ondersteuners of simpatiseerders.
Vir die uitkenning van die beskuldigdes as deelnemers aan die aanval
het die Staat hoofsaaklik op die getuienis van drie medepligtiges gesteun.
Isaac Moswabudi Bojosi (ABojosi@) het getuig dat hy sedert 22 April 1992 in

KwaMadala gewoon het.    Hy ken al die beskuldigdes.    Hy het beskuldigdes
2, 9, 14, 31, 55, 58, 62, 65, 68, 71, 73 en 74  by vergaderings van die
inwoners van KwaMadala leer ken.    Beskuldigde 36  het hy leer ken toe
laasgenoemde hom gehelp het  om die kamer wat aan hom toegewys is, skoon
te maak.  Beskuldigde 59  het =n kamer met hom gedeel.    Beskuldigde 60 het
hy geken nog voordat hy na KwaMadala gekom het.   Hulle het aanvanklik =n
kamer in KwaMadala gedeel maar hy  het later =n ander kamer gekry en
beskuldigde 60 het toe by die   vorige   kamer  agtergebly.    Beskuldigde 64
het in =n kamer langs dié van Bojosi se broer gewoon.    Beskuldigde 70 het hy
reeds ongeveer vyf jaar vantevore ontmoet.
Bojosi het getuig dat =n komitee van tien lede die inwoners se
gemeenskaplike sake behartig het.      Beskuldigde 73 was die president,
beskuldigdes 2 en 9 die gesamentlike voorsitters en beskuldigde 58 die
sekretaris van die komitee.   Beskuldigde 9 was verder die indoena van die

sogenaamde Mbotho-groep van ou manne en beskuldigde 2 was die leier van
die jeug.
Bojosi het getuig dat hy die eerste keer van die beplande aanval op
Boipatong gehoor het by =n vergadering van inwoners wat by die stadion op
die binneplein van KwaMadala  gehou is ongeveer =n week of twee voor 17
Junie 1992.    By hierdie vergadering het beskuldigdes 2 en 73  eerste die
inwoners toegespreek oor =n byeenkoms wat by Jabulani gehou sou word.
Daarna is die dames gevra om die vergadering te verlaat en toe het
beskuldigde 9 aan die woord gekom.     Hy het gesê dat die inwoners hulle
gereed moes maak om =n aanval op Boipatong te loods in weerwraak vir die
aanvalle wat vantevore op die inwoners van KwaMadala gemaak  is.    Hy het
verder gesê dat diegene wat vuurwapens wou hê,  hul name by die hek moes
gaan opgee.     Beskuldigdes  31, 62, 68, 70 en 73 was ook by die vergadering.
Die Verhoorhof, wat deurgaans die medepligtiges se getuienis met groot

versigtigheid benader het,  het bevind dat daar by gebrek aan  stawing vir
Bojosi se getuienis oor hierdie vergadering  dit buite rekening gelaat moet
word.
Bojosi het verder getuig dat sommige  van die inwoners  hul eie
vuurwapens gehad het en dat daar  twee AK-47 gewere in =n stoorkamer
versteek  was wat hy op =n dag gesien het toe beskuldigde 73 hom daarheen
geneem het om =n mat te gaan haal.  Geld is gereeld van die inwoners
ingesamel  vir uitgawes soos begrafniskoste en dies meer en sy indruk was dat
vuurwapens aangekoop is van die geld wat oorbly.    So het beskuldigde 70 op
=n dag sy voertuig geleen om vuurwapens te gaan koop.
Bojosi het getuig dat hy die  aand van 17 Junie 1992 in sy kamer was
wat hy  met onder andere beskuldigde 59 gedeel het,  toe die sirene drie keer
afgaan wat =n teken was dat die inwoners moes vergader.    Een van die

inwoners het hom terselfdertyd aangesê  om =n   wapen saam te vat.   Hy het =n
stuk yster geneem  en na die stadion gegaan  waar hy ongeveer 300 van die
inwoners aangetref het.  Beskuldigde 9 het almal beveel om hul wapens te
gaan haal.   Die inwoners is aangesê om =n muti wat Ntelezi genoem word, te
drink wat  beskuldigde 9 uit groot plastiese houers geskink het.    Beskuldigde
31   het  van die muti op die inwoners gesprinkel.     Daar is gesê dat die
gebruik van die muti  hulle dapper sou maak en dat dit sou verhinder dat hulle
raak geskiet word.  Almal is  aangesê om wit bandjies om hulle koppe  te bind.
Ene Damara het by die stadion in =n voertuig aangekom waaruit hy en
beskuldigde 9 =n aantal   AK-47 gewere gehaal  het wat hulle aan verskillende
mense, onder andere beskuldigde  2, oorhandig het.  Beskuldigde 9 het een
van die wapens vir homself gehou.  Beskuldigde 70 het ook =n  AK-47 gedra
en gesê dat hy =n sekere persoon in Boipatong wou skiet.  Bojosi het gevolglik
vir beskuldigde 68 gevra om die geweer by beskuldigde 70 af te neem.   Hy

weet nie of beskuldigde 68 dit gedoen het nie.
Bojosi het voorts getuig dat om ongeveer halftien die betrokke aand  >n
groep van ongeveer 350 tot 400 inwoners van KwaMadala vertrek het na
Boipatong.  Hy was saam met die groep.   Toe hulle by die hoofhek van die
kompleks uitgaan,  het hy vir beskuldigde 73 by die hek sien staan.   Die groep
het oor Frikkie Meyer Boulevard beweeg  en by =n boom in die oop  veld wes
van Boipatong in twee kleiner groepe verdeel.     Terwyl hulle Frikkie Meyer
Boulevard  kruis,  het >n voertuig daar >n U-draai voor hulle gemaak.    In sy
groep was beskuldigde 2 een van dié wat heel voor geloop het.    Hulle het
Boipatong  langs  Moshoeshoestraat binnegegaan en op die hoek van Lekoa-
en Moshoeshoestrate het =n groep van die Boipatong-inwoners op hulle
geskiet.   Hulle het teruggeskiet en die Boipatong-inwoners het gevlug.
Beskuldigde 9 is een van drie lede van hulle groep wat op die Boipatong-

inwoners geskiet het met =n  AK-47.    Onder kruisverhoor het Bojosi sy
getuienis verander en gesê dat hy die eerste keer die betrokke aand gesien het
dat  beskuldigde 9  =n vuurwapen  het toe hulle by Boipatong uitkom.    Na die
aanvanklike skietery het  die invallers  opbeweeg in Lekoastraat en na huise
geskiet en vensters stukkend geslaan.  Beskuldigde 74 het met =n haelgeweer
geskiet.       Vanuit Lekoastraat het hulle  regs gedraai in Bapedistraat en
daarna links in Senqustraat waar ene Zondo se taverne geplunder is.
Beskuldigde 14 was een van die wat by die taverne was.     Uit Senqustraat het
hulle regs gedraai in Batsoanastraat.  Bojosi was nie presies seker van hul
bewegings daarna nie,  maar volgens hom het sy groep op =n stadium in
Tugelastraat aan die oostekant van Boipatong beweeg van waar hulle weer
terug beweeg het in Lekoastraat tot by die kruising met  Hlubistraat waar =n
hoekhuis en =n voertuig geplunder is.    Bojosi het vir beide beskuldigdes 64
en 65 op die perseel van hierdie huis gesien. Laasgenoemde het =n 7,65 pistool

gedra.     Daarvandaan het hulle langs Hlubistraat tot in Bafokengstraat
beweeg en daarna tot in  Thembastraat aan die noordekant van Boipatong
waar die ander groep by hulle aangesluit het.  Daarvandaan is hulle direk terug
na KwaMadala en teen halfelf die aand was Bojosi terug in sy kamer.
Bojosi het getuig dat by een van die huise waarvan hulle die vensters
stukkend geslaan het, het  beskuldigde 59 =n persoon wat probeer  ontvlug het,
met =n haelgeweer platgeskiet.   Dié  haelgeweer het =n sekere merk op die kolf
gehad.   Volgens Bojosi was daar drie sulke gemerkte gewere in KwaMadala.
By Hlubistraat 773 is =n Sierra-voertuig beskadig.   Een het die bandspeler
probeer verwyder, =n ander het die brandstoftenk met =n spies stukkend gesteek
en =n derde het die ruite gebreek.  In Tugelastraat het hulle =n Peugeot-voertuig
teengekom.   Die insittendes het uitgespring en gevlug.  Beskuldigde 62 het
een van die voortvlugtendes met =n spies in die hand gejaag,  teruggekom en
die Peugeot  se bande met die spies stukkend gesteek.  Beskuldigde 14 het =n

groot sak gedra toe hulle Boipatong verlaat het.     Bojosi het nie vir
beskuldigde 31 gedurende die aanval gesien nie,  maar toe hy Ntelezi op die
ander gesprinkel het,  het hy =n spies en =n kierie gehad.    Beskuldigde 58 het
ook =n spies en =n kierie by die stadion gehad maar Bojosi het hom nie ten tyde
van die inval gesien nie.   Later in sy getuienis het Bojosi gesê dat hy nie kan
onthou of beskuldigde 58 by die stadion gewapen was of  nie.     Terwyl hulle
vir die ander gewag het buite Boipatong na die aanval het hy vir beskuldigde
60 met  =n Z 88-handwapen  in sy hand gesien.        Vir beskuldigde 68  het hy
nie gedurende die aanval gesien nie.      Bojosi het gesien dat beskuldigde 70
gewapen was met =n   AK-47 op pad na Boipatong.  Vir beskuldigde 73 het hy
nie weer gesien nadat hulle KwaMadala verlaat het nie.
Bojosi het getuig dat die dag na die aanval daar weer =n vergadering van
inwoners gehou is by die stadion wat deur ene Themba Khosa, ene Humphrey
Ndlovu en beskuldigde 58 toegespreek is.   Beskuldigde 58 het gesê dat  al die

goed wat in Boipatong geroof is,  bymekaar gebring en verbrand moes word.
Dit is daarna gedoen.     Later in sy getuienis het Bojosi gesê dat dit nie
beskuldigde 58 is wat so gesê het nie maar ene Khumalo.    Bojosi het getuig
dat beskuldigde  71  gehelp het met die insameling en verbranding van die
goed.   Tydens =n gesprek daardie dag oor die aanval op Boipatong het
beskuldigde 36 gespog dat hy =n persoon gesteek het tydens die aanval.
Bojosi is op 3 Augustus 1992 gearresteer en later dieselfde dag het hy =n
verklaring aan die polisie gemaak waarin hy onder andere die volgende gesê
het:
ABy Boipatong is ons gesê dat die wat nie wapens het nie,
moet skei van die wat wapens het.    Die sonder wapens is
aan die onderkant van die lokasie langs die skool gestuur
saam met plus-minus 4 gewapende mans.  Hulle moes kyk
dat ons nie aangeval word nie.  ...   Ons het begin vensters
breek met klippe wat ons langs die pad opgetel het.    Ek
het nie gesien of die ander met wapens iemand gesteek het

nie.   Ons het net vensters gebreek.@

Die volgende dag, 4 Augustus 1992,  het Bojosi =n verklaring voor =n landdros
gemaak wat in  breë trekke ooreenstem met sy verklaring aan die polisie.
Die verklaring, wat opvallend geen name noem nie, verskil wesenlik van
Bojosi se getuienis by die verhoor.     Bojosi het toe  gesê dat die verklarings
alles leuens was omdat  hy  net vrygelaat wou word.
Die tweede medepligtige wat by die verhoor getuig het,  was Kgobi
Oupa Moloi (AMoloi@).  Volgens hom het hy sedert Januarie 1992 in
KwaMadala gewoon.     Hy het vir beskuldigde 14  reeds voorheen geken en
daar was toe  moeilikheid tussen  hulle.   Beskuldigde 14 het  hom met =n
hamer op die kop gekap en wou hy vir beskuldigde 14 met =n skroewedraaier
steek.   Beskuldigde 74 was op daardie stadium =n polisieman en hy het vrede
gemaak tussen Moloi en beskuldigde 14.     Hy het ook vir beskuldigde 65
voorheen  geken.    Die orige beskuldigdes het hy almal leer ken by

KwaMadala.   Beskuldigde 2 was die leier van die jeug en beskuldigde 9 =n
indoena.

Moloi het getuig dat hy die aand van 17 Junie 1992 by =n drinkplek in
KwaMadala was toe die sirene afgaan wat =n teken was  dat die inwoners moet
vergader.  Hy en die ander mense by die drinkplek het nie reageer nie en
beskuldigde 58 het hulle  kom roep om na die vergadering te gaan.   Hy is na
die stadion waar reeds  baie mense was.     Die inwoners is aangesê om
Boipatong te gaan aanval.    Beskuldigde 9 het gesê dat almal hul wapens
moes gaan haal.    Beskuldigde 58 het gesê dat hulle wit lappies om hul  koppe
moes bind.    Moloi het =n kierie gaan haal.  Toe die mense  terugkom met
wapens is hulle met Ntelezi besprinkel deur beskuldigdes  9, 58 en 73.
Beskuldigde 74 het aan Moloi gesê  dat hy nie kan saamgaan nie omdat  die

mense in Boipatong hom ken.  Beskuldigde 73 het  gesê dat hy vyf AK-47=s
het.      Beskuldigdes  2 en 58 het elkeen een daarvan geneem.     Beskuldigde
59 en twee ander het elk =n haelgeweer gehad.    Beskuldigde 58 het aan Moloi
gesê dat omdat hy Afrikaans kan praat hy voor moes loop sodat  hy aan die
polisie kon sê,  indien hulle voorgekeer word,  dat die comrades  hulle
aangeval het en dat hulle  besig was om die comrades weg te jaag.  Voordat
hulle KwaMadala verlaat het, het Moloi  verder gesien dat beskuldigdes 60 en
65 elkeen met =n kierie,   beskuldigdes 55 en 62 elkeen met =n assegaai en
beskuldigdes 64 en 68 elkeen met =n pistool gewapen was. Beskuldigde 70 het
=n  AK-47 gehad.   Moloi het getuig dat  hulle kort voor tienuur die aand
KwaMadala verlaat het op pad na Boipatong.    Beskuldigde 9 het voor
geloop.   Hulle was ongeveer 200 na 250 mense.     Hulle het tot by =n sekere
plek in die veld gestap waar beskuldigdes 9 en 31 gesê het dat hulle  vir die
ander moes wag.  Nadat nog mense by hulle aangesluit het, is hulle na

Boipatong.     Op die hoek van Moshoeshoe- en Lekoastrate het =n groepie
comrades op hulle geskiet en drie van hulle, waaronder beskuldigde 9, het
teruggeskiet, waarop die comrades  weggehardloop het.    Die aanvallers het
versprei en deur Boipatong beweeg terwyl hulle die vensters van huise met
klippe stukkend  gooi,  by sommige huise ingaan en plunder en mense
doodmaak en beseer.   In Tugelastraat het hy self die vensters van =n Peugeot
stukkend geslaan.   Moloi het in fyn besonderhede beskryf hoedat beskuldigde
71 in =n huis in Hlubistraat =n vrou en =n kind met =n assegaai doodgesteek het
terwyl beskuldigde 67 (wat tydens die verhoor oorlede is) =n  ander kind met
=n 9 mm pistool doodgeskiet het.  Hy het beskryf hoe hy die ma van die een
kind in =n hangkas in =n ander vertrek gekry het en hoe hy =n fiets by daardie
huis gesteel het.    Hy het gesien dat beskuldigde 2 =n  perseel, wat later
geïdentifiseer is as Bafokengstraat 805,  verlaat.   Beskuldigde 36, gewapen
met =n assegaai, het saam met Moloi by =n sekere perseel ingegaan.

Beskuldigde 70 het by =n ander huis ingegaan met =n AK-47 in die hand.   Die
huis op die hoek van Hlubi- en Bafonkengstrate is aan die brand gesteek.   Hy
het  gesien dat beskuldigde 64 Boipatong met gesteelde goed  verlaat.    Die
aanvallers is  met dieselfde roete terug na KwaMadala.    By die hoofhek het
hulle vir beskuldigde 73 gekry.
Moloi het voorts getuig dat die dag na die aanval hy die gebeure met
beskuldigdes 36, 59 en 65 bespreek het terwyl hulle bier gedrink het.
Beskuldigde 36 het toe gesê dat sy Aassegaai iemand opgeëet het@.
Beskuldigde 59 het gesê dat hy =n kind met sy haelgeweer geskiet het en
beskuldigde 65 het bygevoeg dat hy iemand verkrag het.   Dieselfde dag het
die polisie die kamers deursoek en beslag gelê op wapens.   In beskuldigde 14
se kamer het hulle =n TV-stel,  =n video-masjien, =n   M-Net dekodeerder en =n
hoëtroustel gekry wat beskuldigde 14 gedurende die aanval in Boipatong
gesteel het.   Moloi  het so heftig beswaar gemaak dat die polisie dit net daar

gelaat het.   By =n vergadering van inwoners van KwaMadala daardie dag het
beskuldigdes 9 en 73 gesê dat al die goed wat by Boipatong geroof is,
verbrand moes word.   Moloi en beskuldigdes 31 en 64 het gehelp om  die
goed bymekaar te maak en te verbrand.
Moloi het getuig dat daar voor die aanval vuurwapens  onder die grond
en in =n kantoor by KwaMadala versteek was.     By =n vergadering van
inwoners is gesê dat nog vuurwapens aangekoop moes word met geld wat van
die inwoners gekollekteer is.
Moloi het getuig dat hy op 3 Augustus 1992 gearresteer is en dat hy
dieselfde dag =n verklaring aan =n landdros gemaak het.   Op 6 Augustus 1992
het hy ingewillig om vir die Staat te getuig.     Sedertdien was hy in
beskermende aanhouding.   Sy verklaring stem in wesenlike opsigte ooreen
met sy getuienis alhoewel geen name daarin genoem word nie.
Hy het in sy getuienis verduidelik dat hy nie die name van die

aanvallers in die verklaring genoem het nie omdat hy nog Adeurmekaar in die
kop@ was van die gebeure van die betrokke aand en omdat hy bang was.
Die laaste medepligtige wat getuig het,  was Eugenius Ntobeka Mnqithi
(AMnqithi@).    Sy getuienis was dat alhoewel hy aan die aanval deelgeneem
het, hy nooit gearresteer of in aanhouding was vir sy deelname nie en dat hy
self na vore gekom en sy getuienis aan die Staat aangebied het.
Mnqithi het getuig dat hy en ene Shimi, ene Todi en =n paar meisies
saam met  Bojosi in =n kamer in KwaMadala gewoon het.   Kort voor agtuur
die aand van 17 Junie 1992 het die sirene wat =n vergadering afkondig, gelui
en die mans is na die stadion waar beskuldigde 9 besig was om die inwoners
toe te spreek.   Beskuldigde 9 het gesê dat hulle Boipatong moes gaan aanval
en dat hulle wapens moes gaan haal vir daardie doel.   Beskuldigde 9 het
bygevoeg dat hy vier AK-47=s by hom het.     Beskuldigde 9 het ook gesê dat

hulle wit doeke om hul koppe moes bind.  Beskuldigde 2 het =n AK-47 in sy
hand gehad.    Almal het daarna opgestaan, wapens gaan haal en teruggekeer
na die stadion waar hulle met Ntelezi besprinkel is deur beskuldigdes 9 en 73.
Hulle is daarna by die hoofhek uit waar sommige  met =n bekertjie Ntelezi  uit
twee emmers wat daar gestaan het, geskep en gedrink het.   By die hek het
beskuldigde 9 gesê dat hulle in twee groepe moet verdeel wanneer hulle
Boipatong nader.  Die een groep moes na Boipatong en die ander groep na
Slovopark gaan.   Hy het hulle gewaarsku om nie hul eie mense te beseer nie
en om in stilte te beweeg.   Hierna is hulle oor die veld na Boipatong waar sy
groep in Moshoeshoestraat,  links op in Lekoastraat en regs in Bapedistraat
beweeg het.   Beskuldigde 9 was die leier van sy groep en het heel voor
geloop.     In Moshoeshoestraat  het Mnqithi gehoor dat met =n AK-47  vanuit
sy groep geskiet word.     Daarna het hulle begin om die vensters van huise
met klippe stukkend te gooi.   Ene Themba van hulle groep het twee skote

geskiet op =n  groep inwoners wat hulle teengekom het.   Hulle het by huise
ingegaan en goedere geroof.  By een huis het hy =n bierhouer vol musiekplate
geneem.  By =n ander huis het =n Sierra-voertuig gestaan en hy het met =n
hamer die vensters van die voertuig stukkend geslaan nadat een die
brandstoftenk van die voertuig probeer stukkend steek het.  By =n ander huis
het een van die inwoners uitgekom en Mnqithi het die indruk gekry dat hy in
sy maag gesteek was.   By =n sekere hoekhuis  het hulle =n brandende
buiteband in die huis gegooi.   Hulle het daarna die woonbuurt verlaat en is
terug na KwaMadala langs dieselfde roete as wat hulle gekom het.   Party
mense het goedere gedra wat hulle gebuit het.   Die volgende dag is hierdie
goed aan die brand gesteek nadat hulle gehoor het dat die polisie die plek sou
kom deursoek.
Mnqithi het getuig dat hy na die aanval op =n ander aanklag gearresteer
is.   Na sy vrylating het hy nie weer teruggekeer na KwaMadala nie.   Hy is

deur lede van die ANC gered van sekere persone wat sy lewe bedreig het en
hy het toe vir die organisasie vertel van sy betrokkenheid by die aanval.   Deur
bemiddeling van die ANC het hy sy getuienis aan die Staat aangebied en hy is
deur die ANC na die Verhoorhof gebring.
Daar is stawing vir gedeeltes van die medepligtiges se getuienis te vind
in die getuienis van Theresa Mofokeng.   Sy het getuig dat sy vanaf Maart
1992 in KwaMadala gewoon het.   Sy het aanvanklik =n kamer gedeel met
Bojosi, beskuldigde 70 en =n aantal ander persone.   Voor 17 Junie 1992 het sy
=n verhouding met beskuldigde 74 aangeknoop en sy het toe in sy kamer
ingetrek wat hy met onder andere beskuldigdes 60, 65, 68 en 73 gedeel het.
Die aand van 17 Junie 1992 het =n sirene =n vergadering van inwoners in die
stadion aangekondig.    By die stadion het  mense  die liedjie  An spies wat rooi
is@,  gesing.  Die vrouens is weggestuur voor die vergadering begin het en op
pad terug na haar kamer het sy Damara se voertuig voor die stadion sien staan

wat nie sy gewone plek was nie.   Later die aand het die mans wat in die
kamer woon ingekom om lappies vir hul koppe te kry.   Hulle het ook hul
kieries en assegaaie geneem en weer uitgegaan.   Op =n stadium daarna het sy
en haar kamermaat, ene Manosi, by die stadion gaan inloer om te sien wat
aangaan maar daar was toe niemand nie.   Die mans het later die aand
teruggekom met hul wapens en die lappies om hul koppe.   Daarna is sy na die
kamer van beskuldigde 64 om vir ene Busisiwe te sien.   Beskuldigdes 64, 65
en =n  paar ander mans was in die afgeskorte kombuisgedeelte van die kamer.
Sy het gehoor dat hulle onder mekaar praat dat hulle =n  Aonrus@  gemaak het
by Boipatong.  Sy is later terug na haar kamer en het gaan slaap.   Die
volgende oggend  het sy =n bloedbevlekte duvet op beskuldigde 60 se bed
gesien wat Manosi later gewas het.
Theresa Mofokeng het voorts getuig dat daar op 18 Junie 1992 weer =n
vergadering van inwoners gehou is waarop beskuldigde 73 opdrag gegee het

dat alle goed wat by Boipatong gebuit is, verbrand moet word voordat die
polisie die plek kom deursoek.   Daarna het sy gesien dat beskuldigde 74 met
=n TV-stel uit sy moeder se kamer kom.     Sy het nie gesien dat hy dit in die
vuur gooi nie.    Sy het ook gesien dat  beskuldigde 64  goed verband.
Daar is verdere sterk stawing vir die medepligtiges se getuienis dat die
aanvallers uit  KwaMadala gekom het, te vind in die getuienis van Albertus de
Jager, Salmon Roberts, Hendrik Cloete en Jakob Botha.    De Jager het getuig
dat hy by Cape Gate in Nobel Boulevard werk en ongeveer vyf tot ses minute
per motor daarvandaan woon.     Om ongeveer vyf-en-twintig voor tien die
aand van 17 Junie 1992 was hy in sy motor van suid na noord in Frikkie
Meyer Boulevard op pad vanaf sy huis na Cape Gate waar sy nagskof om
tienuur sou begin.    Hy het =n groep van ongeveer 150 mense vanuit die
rigting van KwaMadala in die rigting van Boipatong die pad voor hom sien
kruis.    Hy het omgedraai en is terug huis toe van waar  hy die polisie en die

onluste-eenheid in Vereniging gebel het.  Toe hy verneem  dat die polisie
bewus is van die gebeure het hy weer na Cape Gate vertrek en kort voor
tienuur daar aangekom.    Toe hy by die ingang van Cape Gate kom, het hy =n
groep mense vanaf  Boipatong na Cape Gate sien hardloop en hy het =n tweede
keer teruggekeer na sy huis.    Hy het weer die onluste-eenheid gebel en is toe
aangesê om  oor =n halfuur weer werk toe te gaan.  Ongeveer halfelf die aand
het hy weer vertrek en in die omgewing van KwaMadala het hy =n groep
mense so groot as die eerste  keer vanaf  Boipatong in die rigting van
KwaMadala  Frikkie Meyer Boulevard sien kruis.   Hy het weer omgedraai en
is huis toe.
Cloete en Roberts was lede van =n weermag-eenheid van vyf persone
wat die betrokke aand in =n onluste-voertuig op =n roetine  patrollie in die
omgewing was.   Kort na tienuur die aand het hulle in Nobel Boulevard voor

Cape Gate gestop en  geweerskote vanuit Boipatong gehoor.    Hulle het  te
voet in Nobel Boulevard al langs die grens van Boipatong beweeg en Cloete
het getuig dat hy mense in die woonbuurt sien beweeg en gille gehoor het. =n
Man het by hulle gekom en gesê dat hulle hom moet help aangesien sy vrou en
kind doodgemaak is.    Hulle het versterkings aangevra en Cloete het by een
van die twee Buffel-voertuie wat opgedaag het, ingeklim.      Die voertuig het
suid in Frikkie Meyer Boulevard gery en Cloete het =n groot groep mense uit
Boipatong sien  kom wat  in die veld in twee groepe verdeel en besig was om
in die rigting van Frikkie Meyer Boulevard te beweeg.       Die Buffel het
gestop en beide groepe is ongeveer vyftig meter voor die Buffel oor Frikkie
Meyer Boulevard in die rigting van KwaMadala.  Cloete het getuig dat die
groep gewapen was met spiese en stokke en dat een =n wapen wat soos =n AK-
47 gelyk het, gedra het.     Hulle het  wit kopdoeke op gehad.       Die Buffel
het omgedraai en tot by KwaMadala gery waar hulle die ander Buffel sowel as

die eenheid se onluste-voertuig en die polisie se Casspir-voertuie by die
parkeerarea voor die ingang van KwaMadala aangetref het.
Botha was lid van =n ander weermag-eenheid wat die betrokke aand
busse met werkers vanaf Iscor  na KwaMazisa,  wat ongeveer vyftien
kilometer vanaf KwaMadala geleë is, in =n Buffel  begelei  het.      Om kwart-
oor-tien het sy eenheid =n berig ontvang en die Buffel is na  Frikkie Meyer
Boulevard vanwaar hulle =n groep van ongeveer 500 mense in die veld tussen
die pad en Boipatong gewaar het.     Die groep het Frikkie Meyer Boulevard
oorgesteek in die rigting van KwaMadala.     Die Buffel het gestop en die
seksie-leier het uitgeklim en aankomende verkeer gestop terwyl die groep
mense oor die pad beweeg het.   Die Buffel is daarvandaan na KwaMadala
waar hulle omstreeks kwart-voor-elf aangekom het en waar hulle
bevelvoerder, majoor Jordaan, by hulle aangesluit het.     Kort na hul aankoms
by KwaMadala het twee polisie-voertuie daar aangekom en ook twee

weermag-voertuie.
Oor die gebeure in Boipatong self is daar stawing vir die medepligtiges
se getuienis in die getuienis van polisie-sersant Schlebusch en dié van
inwoners van Boipatong.    Volgens Schlebusch is =n berig om ongeveer kwart
voor tien die aand van 17 Junie 1992 ontvang dat Boipatong deur =n groep
mense aangeval word.     Schlebusch is in =n Casspir-voertuig na Boipatong
waar hy in Hlubistraat gesien het dat huise se vensters gebreek is.  Voor huis
961 op die hoek van Lekoa- en Hlubistrate het Abednego Mabuza die  polisie
gestop en hulp gevra.       Schlebusch is saam met hom sy huis binne.   In die
ingang het =n vrou met verskeie kap- en steekwonde gelê.    Sy was reeds
dood.  In die kamer het nog =n beseerde vrou op die bed gelê en kreun.    Die
deure en vensters was gebreek en binne was alles deurmekaar en omgekeer.
Schlebusch het dadelik sy beheerstasie per radio in kennis gestel en versoek
dat =n ambulans sowel as ander eenhede van die polisie na die toneel gestuur

word.    Volgens Schlebusch was dit halfelf die aand toe hy by die huis
aangekom het.  Vanaf huis 761 is Schlebusch na huis 765 in Hlubistraat waar
hy nog twee lyke en =n beseerde vrou met kap-,  steek- en skietwonde
aangetref het.    In die straat voor hierdie huis het =n groep gewapende
jeugdiges  saamgedrom en geskreeu dat hulle KwaMadala gaan aanval.
Schlebusch en sersant Kruger, wat intussen om tien voor elf in sy Njala-
voertuig by hom aangesluit het, het per radio opdrag gekry om die veld tussen
Boipatong en KwaMadala te patrolleer en te verhoed dat mense van die een
gebied na die ander beweeg.   Voordat hulle die gebied by huis 765 verlaat
het, het die ambulans en ander polisie-eenhede ook daar aangekom.
Schlebusch en Kruger het hierna in die veld wes van Boipatong gaan wag en
is later saam met weermagversterkings terug na Boipatong waar hulle die res
van die nag behulpsaam was met die polisieondersoek.
Meer as =n honderd inwoners van Boipatong het by die verhoor oor die

aanval getuig.   In sowel breë trekke as in fyner detail steun hulle die
weergawes van die medepligtiges oor die aanval.    Baie inwoners het getuig
dat die aanvallers wit lappies om hul koppe gehad het en dat hulle Zoeloe-
sprekend was.   Bojosi en Moloi se getuienis oor die beskadiging van =n
Peugeot in Tugelastraat word gestaaf deur die getuienis van Aaron Pesa voor
wie se huis die voertuig gestaan het en wat die beskadiging gesien het.   Bojosi
se getuienis dat =n Sierra-voertuig by Hlubistraat 773 geplunder is en Mnqithi
se getuienis dat hy die ruite van =n Sierra-voertuig met =n hamer stukkend
geslaan het nadat een probeer het om die brandstoftenk stukkend te steek,
welke getuienis klaarblyklik na dieselfde voertuig verwys,  is bevestig deur
Rachel Mbhele wat by daardie adres woon en oor die skade aan die voertuig
getuig het.
Moloi se getuienis oor die drie moorde by een huis word in belangrike
opsigte gestaaf deur Alice Nonjoli, die moeder van een van die kinders.

Volgens Nonjoli was sy in die hangkas en die twee oorlede kinders onder die
bed in =n kamer by hul  huis te Hlubistraat 765 toe drie aanvallers die kamer
binnegekom het.  Die een kind is doodgesteek met =n spies en die ander is
doodgeskiet met =n  handwapen.   Nonjoli het later haar skoonmoeder in =n
ander kamer dood aangetref.    Nonjoli het bevestig dat =n kinderfiets uit die
huis gesteel is.   Moloi se getuienis dat beskuldigde 67 die een oorledene met
=n 9 mm pistool doodgeskiet het, is verder gestaaf deur die getuienis van
Patrick Nonjoli en luitenant Dirk Cornelius van der Merwe ten effekte dat vyf
9 mm patroondoppies in die betrokke huis gevind is.
Moloi se getuienis oor die plundering by Lekoastraat 761 word
wesenlik gestaaf deur Samuel Mashope en sy getuienis oor die brand by die
huis op die hoek van Hlubi- en Bafokengstrate word gestaaf deur die getuienis
van Dinah Manyika en Ernest Mtimkulu.
Mnqithi se getuienis dat hy by =n huis ingegaan het en =n bierhouer met

musiekplate daarin gesteel het, word bevestig deur Mary Baloyi van wie die
plate gesteel is.   Sy getuienis dat hulle =n brandende buiteband by =n sekere
hoekhuis ingegooi het, word gestaaf deur Ernest Mthimkulu en Dinah
Manyika.   Laasgenoemde het getuig dat sy by haar ouers op die hoek van
Hlubi- en Bafokengstrate woon en dat sy gesien het dat =n brandende
buiteband deur die venster by die huis ingegooi word.
Soos die Verhoorhof in sy uitspraak op die meriete  daarop wys, is daar
vele punte van ooreenkoms tussen die getuienis van die drie medepligtiges,
nie net in die breë trekke daarvan nie maar ook wat die fyner detail betref.   So
meld al drie die vergadering vooraf, dieselfde roete wat gevolg is, die skietery
by die kruising van Moshoeshoe- en Lekoastrate, die teen- woordigheid van
weermagvoertuie, dat beskuldigde 67 per ongeluk deur een van sy makkers
beseer is en dat  die gesteelde goed die volgende dag verbrand is.   Beide
Bojosi en Mnqithi noem verder die musiekplate wat laasgenoemde gesteel het

en die beskadiging van die Sierra-voertuig.   Bojosi en Moloi noem beide die
plundering van die Peugeot-voertuig.
Soos ek reeds gemeld het, is daar verder sterk stawing vir die
medepligtiges se getuienis in dié van Theresa Mofokeng.    Sy bevestig dat =n
vergadering van inwoners die aand van 17 Junie 1992 gehou is,  dat
gewapende inwoners met wit lappies om hul koppe  op =n ekspedisie vertrek
het en dat goedere wat hulle daar aangebring het,  die volgende dag verbrand
is.   Haar getuienis is deur die Verhoorhof as betroubaar aanvaar en geen
voldoende rede is aangevoer om met hierdie bevinding in te meng nie.
Die Verhoorhof het bevind dat Bojosi en Moloi, ten spyte van gebreke
en foute in hul getuienis, eerlike en betroubare getuies was.  Van Mnqithi het
die Verhoorhof gesê dat, alhoewel daar in verskeie opsigte objektiewe stawing
vir sy getuienis is, hy nie altyd =n betroubare getuie was nie.  Die Verhoorhof
was egter nie bereid om sy getuienis in die geheel te verwerp nie.

Wat die algemene strekking van die medepligtiges se getuienis betref,
is daar afdoende stawing deur onbetwisbare getuienis dat die aanvallers uit
KwaMadala gekom het.   Daar is verder afdoende stawing vir hul getuienis dat
die aanval vooraf beplan en georganiseerd was en dat die aanvallers in =n
groep en tot die tande gewapen saam uit KwaMadala na Boipatong opgeruk
het.   Die moontlikheid, soos betoog, dat die aanvallers spontaan en  verspreid
uit alle rigtings Boipatong binnegeval het nadat hulle een vir een deur die
omheining agter die geboue in KwaMadala geglip het, is totaal strydig met die
getuienis van De Jager en die weermaglede waarna ek reeds verwys het.   Soos
ek ook reeds gemeld het, is daar in talle opsigte stawing uit die mond van
inwoners van Boipatong vir die medepligtiges se weergawe van die gebeure in
Boipatong.
By die verhoor is namens die beskuldigdes aangevoer dat die polisie
betrokke was by die aanval op Boipatong.   Die Verhoorhof het bevind dat

daar geen polisiebetrokkenheid by die aanval was nie en hierdie bevinding is
nie voor ons aangeveg nie.
Namens die beskuldigdes is egter betoog dat daar =n sameswering tussen
Bojosi en Moloi was, met of sonder beïnvloeding deur die polisie, om vals te
getuig.   Ter ondersteuning van hierdie betoog is genoem dat hulle op
dieselfde dag gearresteer is en daarna gelyktydig besluit het om vir die Staat te
getuig.   Die betoog berus op blote spekulasie.   Daar is geen aanduiding dat
hulle met mekaar in verbinding was tydens hul aanhouding nie.   Indien daar
=n sameswering was,  sou ek ook =n groter mate van ooreenstemming tussen
hul getuienis verwag het.
Namens die beskuldigdes is veel gewag gemaak van verskille en
weersprekings tussen die getuienis van die medepligtiges.   Ek vind dit nie
nodig om enige daarvan in besonderhede te behandel nie.  Dit is almal van
nie-wesenlike aard en is te verwagte en doen nie afbreuk aan die

geloofwaardigheidsbevindings van die Verhoorhof nie.
Wat die inhoud van die voorafgaande afspraak betref, is namens die
beskuldigdes betoog dat dit slegs was om die sogenaamde comrades aan te val
en nie Boipatong as geheel nie.   Daar is geen feitebasis vir hierdie betoog nie.
Dit is natuurlik so dat die aanvallers wraak wou neem vir optrede deur die
comrades.   Alle aanduidings is egter dat die afspraak was om Boipatong en
nie slegs die comrades nie, aan te val.  Al drie die medepligtiges het getuig ten
effekte dat besluit is om Boipatong aan te val.   Die wyse waarop die aanval
uitgevoer is, staaf hierdie getuienis. Na my mening is daar voldoende bewys
van =n voorafbestaande ooreenkoms om die misdade te pleeg.   In die
omstandighede van hierdie saak is die afleiding onafwendbaar dat elkeen wat
deel gehad het aan die afspraak,  gehandel het met óf die direkte opset om die
misdade te pleeg óf die risiko van die pleging daarvan voorsien en onverskillig
daarteenoor gestaan het.

Die kernvraag bly natuurlik of daar stawing is vir die medepligtiges se
getuienis ten opsigte van elke individuele beskuldigde.    Sodanige stawing
kan in die getuienis van =n ander medepligtige gevind word mits hy =n
betroubare getuie is (S v Hlapezula and Others   1965(4) SA 439 (A) op 441
A-C.)
In hierdie verband moet die vraag oorweeg word of die medepligtiges
moontlike motiewe gehad het om onskuldige persone,  en in besonder hierdie
beskuldigdes valslik te impliseer (cf  R v Ncanana  1948(4) SA 399 (A) op
405).     In die omstandighede van hierdie saak is ek tevrede dat daar geen
algemene sodanige motief was nie.  Die medepligtiges het hul eie deelname
erken en daar was geen rede  om wat hulle self gedoen het op ander af te skuif
nie.
Dit is vervolgens nodig om die getuienis teen elke beskuldigde
afsonderlik te oorweeg.   Die beskuldigdes het almal getuig en sommige het

ander getuies geroep om namens hulle te getuig.
Beskuldigde 2
Volgens Bojosi was beskuldigde 2 een van die gesamentlike voorsitters
van die beheerkomitee by KwaMadala asook die leier van die jeug.   Dit is
ondenkbaar dat hy nie deel gehad het aan die voorafgaande afspraak om
Boipatong aan te val nie.    Volgens Bojosi was hy die betrokke  aand met =n
AK-47 gewapen en was hy een van dié wat  voor geloop het op pad na
Boipatong.      Moloi het ook getuig dat beskuldigde 2 die jeugleier was en die
aand =n AK-47 gehad het en aan die aanval deelgeneem het.    Mnqithi het ook
vir beskuldigde 2 in besit van =n AK-47 gesien by die vergadering die
betrokke aand.
Beskuldigde 2 het getuig dat hy =n lid van Inkatha was, dat hy voorheen
in =n  hostel in Sebokeng gewoon het maar dat hy in 1990 as gevolg van =n
twis tussen die ANC en Inkatha uit die hostel gedryf is en in KwaMadala gaan

woon het.  Hy het die betrokke aand kort na agtuur gaan slaap en weet niks
van enige vergadering wat daardie aand gehou is of van enige aanval op
Boipatong nie.   Hy was die aand alleen in sy kamer en het niks gehoor nie.
Beskuldigde 2 het erken dat hy die jeugleier in KwaMadala was en het
aanvanklik erken dat hy as sodanig sitting op die beheerkomitee gehad het
maar het dit later ontken.    Beskuldigde 2 het getuig dat die sirene vir die hou
van =n vergadering nie die betrokke aand gelui het nie want as dit gelui het sou
hy dit gehoor het.   Die volgende dag was  hy om vieruur die middag terug by
KwaMadala nadat hy gaan inkopies doen het in die dorp en daar is geen
vergaderings die res van die dag gehou nie.   Hy weet niks van goed wat
verbrand is nie.   Mense word met Ntelezi besprinkel om hulle te kalmeer
wanneer hulle kwaad is.   Hy weet van geen vuurwapens wat in KwaMadala
was nie.    Die enigste rede waarom mense bandjies om hulle kop vasbind,  is
om hulle mooi te laat lyk.

Die Verhoorhof het beskuldigde 2 se getuienis as vals verwerp.   Soos
die Verhoorhof tereg daarop wys, kom sy getuienis neer op =n ontkenning dat
Boipatong hoegenaamd die betrokke aand deur inwoners van KwaMadala
aangeval was,   terwyl die onbetwiste getuienis oorweldigend daarop dui dat
dit wel die geval was.    As een van die leiersfigure in KwaMadala, maar selfs
as =n  gewone inwoner, is dit ondenkbaar dat die aanval uit KwaMadala
geloods was  sonder dat hy daarvan bewus was.   Sy getuienis is dus tereg as
vals verwerp.   Sy verduideliking van die gebruik van Ntelezi is deur die
Verhoorhof as onwaarskynlik beskryf in die lig van die onbetwiste getuienis
van kolonel Davidson dat Ntelezi volgens Zoeloe-gewoontes aangewend word
om mense te beskerm teen gevaar of beserings in =n geveg-situasie.   Na my
mening is die afleiding uit die omstandigheidsgetuienis onafwendbaar dat
beskuldigde 2 deelgeneem het aan =n voorafgaande afspraak om Boipatong
aan te val en is hy korrek skuldig bevind.

Beskuldigde 9
Volgens al drie die medepligtiges het beskuldigde 9 =n leiersrol gespeel
in die aanval.   Volgens hulle was hy =n indoena of leier, was dit hy wat by die
vergadering die betrokke aand gesê het dat Boipatong aangeval moet word en
dat die mense hulle moet bewapen.   Volgens al drie medepligtiges het
beskuldigde 9 gehelp om Ntelezi uit te deel en het hy self =n vuurwapen gedra.
Volgens Moloi en Mnqithi was beskuldigde 9 een van dié wat voor geloop
het op pad na Boipatong en was dit hy wat teruggeskiet het toe daar deur
mense van Boipatong op hulle gevuur is.
Beskuldigde 9 het in sy getuienis gesê dat hy =n lid van Inkatha is en dat
hy op =n soortgelyke wyse as beskuldigde 2 in KwaMadala beland het.   Hy
het erken dat hy =n indoena en tradisionele leier van die Zoeloes is.   Hy het
die betrokke aand tussen nege-uur en tienuur gaan slaap en weet niks van die
aanval nie.   Hy weet van geen vergadering of die uitbrand van goedere die

volgende dag nie.   Alhoewel hy in =n borgaansoek beweer het dat hy =n lid
van die beheerkomitee was en Bojosi ook so getuig het, het beskuldigde 9
ontken dat hy =n lid van die komitee was of dat hy ooit so aan sy
regsverteenwoordigers gesê het vir doeleindes van die borgaansoek.    Soos in
die geval van beskuldigde 2 kom sy getuienis ook daarop neer dat hy ontken
dat die aanval vanuit KwaMadala geloods is.    Dit is strydig met die
onbetwisbare  getuienis en die waarskynlikhede en sy getuienis is korrek deur
die Verhoorhof verwerp as nie redelik moontlik waar nie.   Hy is korrek
skuldig bevind op dieselfde basis as beskuldigde 2.
Beskuldigde 14
Beide Bojosi en Moloi het getuig dat beskuldigde 14 aan die aanval
deelgeneem het.   Volgens Bojosi was beskuldigde 14 een van dié wat by
Zondo se  taverne in Boipatong ingegaan het en het hy =n groot sak gedra toe

hulle Boipatong verlaat.    Moloi het getuig dat beskuldigde 14 =n TV-stel in
Boipatong gesteel het.     Moloi het die volgende dag die polisie gekeer  toe
hulle op die gesteelde goedere in beskuldigde 14 se kamer wou beslag lê.

Beskuldigde 14 het getuig dat hy na KwaMadala gevlug het, dat hy die
betrokke aand vroeg gaan slaap het in sy kamer in KwaMadala en dat hy van
niks weet nie.    Soos in die geval van beskuldigdes 2 en 9 kom sy getuienis
daarop neer dat daar nie =n aanval vanuit KwaMadala was nie en vir dieselfde
redes as in hulle geval is sy getuienis tereg deur die Verhoorhof verwerp.
Selfs al het hy nie deel gehad aan die voorafgaande ooreenkoms om
Boipatong aan te val nie, het hy aan die aanval deelgeneem met die
klaarblyklike opset om gemeensaak te maak met die ander wat die misdade
gepleeg het, terwyl hy die moontlikheid voorsien het dat die ander die misdade
kon pleeg in die bereiking van hulle gemeenskaplike doel en hy onverskillig
was daaromtrent.  Sy optrede voldoen aan die vyf voorvereistes vir

aanspreeklikheid op die basis van gemeenskaplike doel wat hierdie Hof in S v
Mgedezi 1989(1) SA 687(A) op 705 I - 706 C gestel het.  Hy is korrek skuldig
bevind.
Beskuldigde 31
Bojosi het getuig dat beskuldigde 31 by die vergadering gehelp het om
Ntelezi te sprinkel en dat hy toe met =n kierie en =n spies gewapen was.
Volgens Moloi het beskuldigde 31 in die veld op pad na Boipatong vir die
groep gesê dat hulle vir die ander moes wag.   Hy het getuig dat beskuldigde
31 met  =n assegaai deelgeneem het aan die aanval.    Beskuldigde 31 het
verder die dag daarna gehelp om die goed wat verbrand moes word, bymekaar
te maak.
Beskuldigde 31 het getuig dat hy =n Zoeloe en =n Inkatha-ondersteuner
is en dat hy  vanaf  KwaMazisa verdryf is na KwaMadala.  Hy het erken dat
hy in =n gesagsposisie in die hostel was.   Die betrokke aand het hy om agtuur

gaan slaap en weet van niks.  Indien die alarm afgegaan het, sou hy dit gehoor
het.   Verder weet hy niks daarvan dat goed die volgende dag uitgebrand is
nie.
Die Hof a quo wys in sy uitspraak op sekere onbevredigende aspekte in
beskuldigde 31 se getuienis.   So byvoorbeeld is hy gevra om =n koerantberig
te bevestig waarvolgens hy as die segsman van KwaMadala se inwoners  aan
=n joernalis sou gesê het dat hulle (die Zoeloes) sou veg indien hulle aangeval
word.   Hy het die vraag ontwyk en was nie bereid om te sê wat hy aan die
koerant gesê het nie.   Hy het verder  getuig dat hy Boipatong goed ken omdat
sy broers daar verhoudings aangeknoop het.   Later het dit geblyk dat hy self
voorheen daar gewoon het.   Beskuldigde 31 het erken dat toe die sirene  die
dag na die gebeure afgaan,  hy dadelik sy wapen gegryp het en saam met die
ander tot by die kruising van Frikkie Meyer Boulevard en Nobel Boulevard
gegaan het omdat  =n weerwraak-aanval deur inwoners van Boipatong verwag

was.   Hy het ook gesê dat Ntelezi gebruik word indien mense kwaad word.
Sy algehele ontkenning van enige kennis van of deelname aan die aanval is
deur die Hof a quo as vals verwerp.     Na my mening is bo redelike twyfel
bewys dat hy deel gehad het aan die voorafgaande afspraak om Boipatong aan
te val en dat hy deelgeneem het aan die aanval.      Hy is korrek skuldig
bevind.
Beskuldigde 36
Bojosi het getuig dat beskuldigde 36 die dag na die aanval en tydens =n
gesprek oor die gebeure, gespog het dat hy =n persoon gesteek het.   Volgens
Moloi het beskuldigde 36, gewapen met =n assegaai, saam met hom by =n
sekere perseel in Boipatong ingegaan.    Die dag na die moorde het
beskuldigde 36 gespog dat Asy assegaai het iemand opgeëet@.    Die
Verhoorhof het by die beoordeling van Moloi se getuienis teen beskuldigde 36
in ag geneem dat hy moontlik =n motief kon hê om beskuldigde 36 valslik te

impliseer omdat, volgens Moloi, beskuldigde 36 vantevore sy dogtertjie
verkrag het.
Beskuldigde 36 het getuig dat hy =n Zoeloe is en dat hy gedurende 1991
vanuit Evaton waar sy ouerhuis afgebrand is deur die ANC, na KwaMadala
gevlug het.   Op 17 Junie 1992 was hy so siek dat hy slegs opgestaan het om
toilet toe te gaan.   Hy het die aand vroeg gaan slaap en weet van niks.  Indien
die sirene gelui het, sou hy dit gehoor het.    Die volgende oggend het hy egter
saam met die groep uitgegaan  om die verwagte aanval vanaf Boipatong te
ontmoet.     Beskuldigde 36 se getuienis is onoortuigend en is tereg deur die
Verhoorhof verwerp.   Hy is op die basis van gemeenskaplike doel  tereg
skuldig bevind.
Beskuldigde 55
Van die medepligtiges het slegs Moloi gesê dat beskuldigde 55 aan die
aanval  deelgeneem het en wel met =n assegaai.   Een van die inwoners van

Boipatong, Richard Msibi,  het egter vir beskuldigde 55 uitgeken as een van
die aanvallers wat in sy huis ingekom en  hom met =n spies gesteek het.   Hy
het beskuldigde 55 aan =n merk tussen sy oë uitgeken in =n foto-album van die
polisie waarin daar honderde foto=s was.
Beskuldigde 55 het getuig dat hy gedurende 1991 vanuit Sebokeng na
KwaMadala gevlug het.   Hy het die betrokke aand gaan slaap en dra geen
kennis van die aanval nie.
Die Verhoorhof het beskuldigde 55 se alibi verwerp en sy uitkenning
deur Msibi as betroubaar aanvaar.    Daar bestaan geen rede om met hierdie
bevinding in te meng nie en beskuldigde 55 is op die basis van
gemeenskaplike doel tereg skuldig bevind.
Beskuldigde  58
Bojosi het getuig dat beskuldigde 58 die sekretaris van die
beheerkomitee was.   Sy getuienis oor beskuldigde 58 se deelname aan die

aanval was egter nie oortuigend nie.   Hy getuig eers dat beskuldigde 58 by die
stadion gewapen was met =n assegaai en =n kierie maar later sê hy dat hy nie
kan onthou hoe beskuldigde 58 gewapen was nie.    Sy getuienis is verder dat
hy nie vir beskuldigde 58 in Boipatong gesien het nie.  Verder getuig  Bojosi
eers dat beskuldigde 58 die opdrag gegee het om die geroofde goed te
verbrand maar later sê hy dat die opdrag van ene Khumalo gekom het.   Moloi
se getuienis was dat beskuldigde 58 hulle kom roep het om na die vergadering
te gaan, dat hy by die stadion die inwoners aangesê het om wit lappies om
hulle koppe te bind en dat hy gehelp het om die inwoners met Ntelezi te
besprinkel.  Hy getuig ook dat beskuldigde 58 by die stadion een van die AK-
47=s geneem en vir hom gesê het dat omdat hy Afrikaans kan praat hy aan die
polisie moes sê,  indien hulle voorgekeer word, dat die comrades hulle
aangeval het en dat hulle besig was om die comrades te verdryf.
Beskuldigde 58 se getuienis was dat hy uit Sebokeng verdryf is na

KwaMadala.   Die betrokke aand het hy om halfagt gaan slaap en hy weet van
niks.   Volgens sy eie getuienis is dit duidelik dat hy een van die leiers in
KwaMadala was.   Dit was sy taak om van elke inwoner R10 in te samel
wanneer iemand gesterf het,  om die geld te bestee en daarna by =n vergadering
van inwoners verslag te doen.  Dit was verder sy funksie om vir beskuldigde 2
te help om vergaderings van die jeug byeen te roep.
Beskuldigde 58 het  getuig dat die polisie na sy arrestasie aan hom gesê
het dat,  indien hy hulle sou help,  hulle vir hom =n huis in Kaapstad sou bou
en hom R250,000 betaal.     By sy huis sou die polisie hom oppas soos hulle
met die Staatspresident doen.     Beskuldigde 58 was =n opsigtelike leuenaar en
sy getuienis is tereg deur die Verhoorhof verwerp.     Moloi se getuienis oor sy
rol by die voorafgaande vergadering was indrukwekkend en oortuigend en
word deur beskuldigde 58 se leuenagtigheid en tot =n mate deur Bojosi gestaaf.
Daarvolgens was hy een van dié wat vooraf afgespreek het om Boipatong

aan te val en gehelp het om die aanval te organiseer.   Hy was self gewapen
met =n AK-47 en die afleiding is onvermydelik dat hy saam na Boipatong toe
is en aan die aanval deelgeneem het.    Hy is korrek skuldig bevind.
Beskuldigde 59
Bojosi het getuig dat beskuldigde 59 in Boipatong met =n haelgeweer
met die merk  A4 x 4@  op die kolf op =n persoon gevuur het.     Moloi het
bevestig dat beskuldigde 59 die betrokke aand met =n haelgeweer gewapen
was.     Volgens Moloi het beskuldigde 59 die volgende dag aan hulle gesê dat
hy =n kind met die geweer geskiet het.   =n Haelgeweer,  soortgelyk aan die een
wat Bojosi beskryf het,  is by die Verhoorhof as bewysstuk ingehandig.
Volgens beskuldigde 59 was hy teenwoordig toe die polisie hierdie
haelgeweer in KwaMadala gekry het.   Hy het egter ontken dat hy enigsins
bewus was van hierdie of ander versteekte wapens.  Gedurende die
kruisverhoor van Bojosi was dit egter namens beskuldigde 59 gestel dat hy

gesien het toe die geweer begrawe is.    Beskuldigde 59 kon hierdie aspek nie
in sy getuienis verduidelik nie.
In die lig van die getuienis van Bojosi en Moloi en beskuldigde 59 se
onvermoë om sy verbintenis met die haelgeweer te verduidelik, het die
Verhoorhof tereg sy ontkenning van sy deelname aan die aanval verwerp.
Hy is korrek skuldig bevind op die grondslag van gemeenskaplike doel.
Beskuldigde 60
Hierdie beskuldigde word deur die getuienis van Bojosi, Moloi en
Theresa Mofokeng met die pleging van die misdade verbind.   Volgens Bojosi
het hy vir beskuldigde 60 met =n  Z 88-handwapen in Boipatong gesien
deelneem aan die aanval.    Volgens Moloi het hy vir beskuldigde 60 by die
stadion  in besit van =n kierie gesien.       Theresa Mofokeng se getuienis was
dat beskuldigde 60 op die betrokke aand na die stadion gegaan het nadat die
sirene gelui het en dat hy later na die kamer teruggekeer het om =n wapen en =n

lappie vir sy kop te kry.   Hy het later met =n bebloede duvet teruggekeer wat
die volgende dag gewas is.
Beskuldigde 60 het getuig dat hy pas vantevore in Sebokeng in =n geveg
met die comrades betrokke was en dat hy in die rug, kop, been en voorarm
geskiet is.  Hy het daarna na KwaMadala gevlug waar hy in dieselfde kamer as
beskuldigde 74 was.    Hy weet niks van die aanval nie en sou weens sy
beserings in elk geval nie daaraan kon deelneem nie.    Theresa Mofokeng se
getuienis dat sy op 17 Junie 1992 in dieselfde kamer as beskuldigdes 60 en 74
gewoon het, is nooit betwis nie.  In sy getuienis het beskuldigde 60 egter
ontken dat Theresa saam met hom in =n kamer gebly het op daardie stadium.
Sy getuie,  Augustina Tsotetsi,  weerspreek sy getuienis in hierdie verband
waar sy beweer dat Theresa op daardie stadium wel daar geslaap maar nooit
daar ingetrek het nie.    Die Verhoorhof het Augustina Tsotetsi se getuienis
verwerp as bevooroordeeld en onwaarskynlik en Theresa se getuienis aanvaar.

Beskuldigde 60 se weergawe is na my mening deur die Verhoorhof verwerp.
Hy is tereg skuldig bevind op die grondslag van gesamentlike doel.
Beskuldigde  62
Volgens beide Bojosi en Moloi het beskuldigde 62, gewapen met =n
spies,  aan die aanval deelgeneem.   Volgens eersgenoemde het hy in
Tugelastraat  die bande van =n Peugeot met die spies stukkend gesteek.
Beskuldigde 62 het getuig dat hy gedurende Januarie 1992 uit Sebokeng
na KwaMadala gevlug het en dat hy niks van die gebeure weet nie.  As daar
wel =n aanval uit KwaMadala was,  sou hy daarvan geweet het.     Sy getuienis
is tereg as vals verwerp.       Sy deelname aan die aanval het met
gemeenskaplike doel geskied en hy is tereg skuldig bevind.
Beskuldigde 64
Bojosi het getuig dat beskuldigde 64 deelgeneem het aan die aanval en
in besonder dat hy by die huis op die hoek van Hlubi- en Lekoastrate

ingegaan het.     Moloi het getuig dat beskuldigde 64 met =n pistool gewapen
was voordat hulle KwaMadala verlaat het en dat hy  Boipatong met gesteelde
goed verlaat het.  Hy het ook die volgende dag die gesteelde goed help
verbrand.  Theresa Mofokeng impliseer ook beskuldigde 64 in die sin dat hy
na die tyd erken het dat hy deelgeneem het aan die aanval.
Beskuldigde 64 het getuig dat hy sedert 1991 in KwaMadala woon.
Vroeg in  Junie 1992 is hy in die been deur die comrades geskiet en hy is eers
twee weke voor die betrokke dag uit die hospitaal ontslaan.    Hy kon toe slegs
met die hulp van krukke beweeg.    In kruisondervraging het hy toegegee dat
hy eers gedurende Augustus 1992 geskiet is en dat hy op 17 Junie 1992 niks
makeer het nie. Onbewus van hierdie toegewing het Busisiwe Mguli, wat
direk na beskuldigde 64 namens hom getuig het, ook gesê dat sy beskuldigde
64 op 17 Junie 1992 met krukke sien loop het.   Dit is duidelik dat dié getuie
en beskuldigde 64 vooraf saamgespan het om =n valse weergawe aan die hof

voor te lê, soos die Verhoorhof ook  bevind het.    Die Verhoorhof het tereg
bevind dat beskuldigde 64 met =n gemeenskaplike doel deelgeneem het aan die
aanval en hy is korrek skuldig bevind.
Beskuldigde 65
Bojosi het getuig dat beskuldigde 65 deelgeneem het aan die aanval
terwyl hy met =n 7,65 mm pistool gewapen was, in  besonder dat hy een van
dié was wat die huis op die hoek van Lekoa- en Hlubistrate binnegegaan het.
Moloi het getuig dat beskuldigde 65 met =n kierie gewapen was, dat hy in =n
groep was wat vensters gebreek het, dat hy saam met ander goedere  by =n huis
uitgedra het en dat hy die volgende dag gesê het dat hy iemand verkrag het in
Boipatong.   Theresa Mofokeng het getuig dat beskuldigde 65 deel was van
die groepie wat gepraat het oor die Aonrus@  wat hulle in Boipatong gemaak
het.
Beskuldigde 65 het getuig dat hy eers op 27 Junie 1992  by KwaMadala

ingetrek het en dat hy niks van die gebeure af weet nie.  Volgens =n video wat
die polisie op 18 Junie 1992 by KwaMadala geneem het en wat aan
beskuldigde 65 in die hof getoon is, blyk dit dat hy reeds op daardie datum by
KwaMadala was.     Sy ontkenning dat hy op die video verskyn is deur die
Verhoorhof as leuenagtig bevind.   Daar bestaan geen rede om met die
Verhoorhof se verwerping van sy getuienis in te meng nie.    Hy is tereg op die
basis van gemeenskaplike doel skuldig bevind.
Beskuldigde  68
Beide Bojosi en Moloi impliseer beskuldigde 68 by die aanval op
Boipatong.  Bojosi het getuig dat hy by die vergadering die betrokke aand  vir
beskuldigde 68 gevra het om beskuldigde 70 se AK-47 af te neem omdat
laasgenoemde gedreig het om =n inwoner te skiet.   Moloi het getuig dat hy vir
beskuldigde 68  gesien deelneem  het aan die aanval met  =n 9 mm pistool in
die hand.

Beskuldigde 68 het erken dat hy twee pistole besit  wat gelisensieer is.
Hy het getuig dat hy een van die persone is wat vanaf  KwaMazisa verdryf is
na  KwaMadala.    Die betrokke aand het hy omstreeks negeuur gaan slaap en
dra geen kennis van die gebeure nie.       Sy ontkenning dat hy aan die aanval
deelgeneem het,  is tereg deur die Verhoorhof verwerp.  Hy is op die
grondslag van gemeenskaplike doel skuldig bevind.
Beskuldigde 70
Beide Bojosi en Moloi  het getuig dat beskuldigde 70, gewapen met =n
AK-47,  aan die aanval deelgeneem het.
Beskuldigde 70 het getuig dat hy gedurende 1991 deur die comrades uit
Sebokeng verdryf is en dat hy daarna by KwaMadala gaan woon het.    Vanaf
6 Junie tot 19 Junie 1992 was hy in Vereeniging in =n hofsaak betrokke.   Hy
het gedurende hierdie tyd by ene Ethel Mamato tuisgegaan en was op geen
stadium  by KwaMadala nie.      Ethel Mamato is nie  as =n getuie geroep nie.

Beskuldigde 70 verskyn op die video wat die polisie op 18 Junie 1992 by
KwaMadala geneem het. Beskuldigde 70 se getuienis is tereg deur die
Verhoorhof verwerp.   Hy is korrek skuldig bevind op die basis van
gemeenskaplike doel.
Beskuldigde  71
Bojosi het getuig dat beskuldigde 71 die dag na die aanval gehelp het
met die insameling en verbranding van die gesteelde goedere.     Moloi het
getuig dat beskuldigde 71 twee persone met =n assegaai doodgesteek het by die
huis in Hlubistraat.     Moloi se getuienis oor die moorde by hierdie huis is,
soos reeds daarop gewys, in belangrike opsigte deur die moeder van die een
slagoffer, Alice Nonjoli, bevestig.   Gedurende die kruisverhoor van Bojosi en
Moloi is dit namens beskuldigde 71 aan hulle gestel dat beskuldigde 71 in die
tydperk vanaf Mei tot September 1992 in Natal was.   Hy verskyn egter op die
video wat op 18 Junie 1992 by KwaMadala geneem is.      In sy getuienis het

hy erken dat hy reeds by sy arrestasie besluit het om =n leuen te vertel oor waar
hy op 17 Junie 1992 was.   In die lig van sy valse alibi het die Verhoorhof
tereg bevind dat die Staat sy saak teen beskuldigde 71 op die grondslag van
gesamentlike doel  bo redelike twyfel bewys het.
Beskuldigde 73
Dit is uit al die getuienis duidelik dat beskuldigde 73 =n leiersrol in
KwaMadala gespeel het.    Hy was die president van die beheerkomitee en
hoof-behuisingsbeampte.   Volgens sy eie getuienis is geen vergadering van
inwoners sonder sy goedkeuring gehou nie.      Volgens Moloi en Mnqithi het
beskuldigde 73 by die vergadering die betrokke aand die aanvallers met
Ntelezi besprinkel.    Hy was by die hek toe die groep uitgaan en het daar vir
hulle gewag toe hulle terugkom.     Moloi en Theresa Mofokeng het getuig dat
beskuldigde 73 die volgende dag opdrag gegee het dat die gesteelde goedere
verbrand moet word.

Beskuldigde 73 het getuig dat hy een van diegene is wat uit KwaMazisa
gevlug het na KwaMadala.     Hy was werksaam by Iscor  en is aan die begin
van Maart 1992 deur die inwoners gekies as die verantwoordelike
behuisingsbeampte om beheer uit te oefen oor nuwe intrekkers by
KwaMadala.    Hy het bevestig dat KwaMadala =n toevlugsoord geword het vir
Inkatha-lede  wat uit ander woonbuurtes verdryf is.   Die besluit oor wie
toegelaat word by KwaMadala het vanaf  Maart 1992 by hom berus.   Hy was
in beheer van die stoorkamer waar vuurwapens gestoor is.     Beskuldigde 73
het ontken dat daar enige vergadering van inwoners die betrokke aand in
KwaMadala gehou is of dat enige aanval op Boipatong vanuit KwaMadala
geloods is.    Sy getuienis is tereg as vals deur die Verhoorhof verwerp.  In al
die omstandighede kan daar nie die geringste twyfel bestaan nie dat hy een
van die beplanners van die aanval was wat =n voorafgaande ooreenkoms
gesluit het om =n gewapende aanval op Boipatong te loods.    Hy is gevolglik

korrek skuldig bevind.
Beskuldigde 74
Bojosi het getuig dat beskuldigde 74 deelgeneem het aan die aanval met
=n haelgeweer.    Moloi het getuig dat beskuldigde 74 by die vergadering gesê
het dat hy nie kan saamgaan na Boipatong toe nie omdat die mense daar hom
ken.   Hy het ook nie vir beskuldigde 74 daar gesien nie.   Theresa Mofokeng
het getuig dat sy saam met beskuldigde 74 en ander in dieselfde kamer
gewoon het.    Die betrokke aand het beskuldigde 74 =n vergadering in die
stadion bygewoon en na =n rukkie het hy =n lap en wapens in die kamer kom
haal.    Die dag na die aanval het sy gesien dat beskuldigde 74 =n televisiestel
na die vuur dra.
Beskuldigde 74 het getuig dat hy voorheen =n polisiebeampte was en dat
hy na aanvalle op homself en sy familie gedurende 1991 in KwaMadala gaan
woon het.     Theresa Mofokeng het soms by hom in sy kamer geslaap.  Op die

betrokke aand was sy by hom in sy kamer.      Hy weet niks van enige
vergadering wat op die betrokke aand gehou is nie en dra ook geen kennis van
enige aanval op Boipatong nie.   Sy getuienis is tereg as vals deur die
Verhoorhof verwerp en hy is korrek skuldig bevind op die basis van
gemeenskaplike doel.
Bygevolg word die appèlle van al die beskuldigdes afgewys.

W     VIVIER    AR.

HARMS    AR)
MELUNSKY  Wnd AR)      Stem saam.