State aid — The Netherlands — State aid C 4/08 (ex N 97/07) — Investment of the municipality of Rotterdam in the Ahoy complex — Invitation to submit comments pursuant to Article 88(2) of the EC Treaty (Text with EEA relevance)
Date: 2008-03-13
Institutions: European Commission
Subjects: Netherlands, State aid, competition policy, control of State aid, exchange of information, investment aid

C 68/14

EN

Official Journal of the European Union

13.3.2008

PROCEDURES RELATING TO THE IMPLEMENTATION OF THE COMPETITION
POLICY

COMMISSION

STATE AID — THE NETHERLANDS

State aid C 4/08 (ex N 97/07) — Investment of the municipality of Rotterdam in the Ahoy complex

Invitation to submit comments pursuant to Article 88(2) of the EC Treaty

(Text with EEA relevance)

(2008/C 68/10)

By means of the letter dated 30 January 2008 reproduced in the authentic language on the pages following
this summary, the Commission notified the Netherlands of its decision to initiate the procedure laid down
in Article 88(2) of the EC Treaty concerning the abovementioned measure.

Interested parties may submit their comments on the measure in respect of which the Commission is initi-
ating the procedure within one month of the date of publication of this summary and the following letter,
to:

European Commission
Directorate-General Competition
State aid Registry
B-1049 Brussels
Fax (32-2) 296 12 42

These comments will be communicated to the Netherlands. Confidential treatment of the identity of the
interested party submitting the comments may be requested in writing, stating the reasons for the request.

TEXT OF SUMMARY

DESCRIPTION OF THE MEASURE

PROCEDURE

By letter registered on 22 February 2007, the Dutch authorities
notified the measure to the Commission for reasons of legal
certainty. The authorities seek confirmation from the Commis-
sion that the investment by the municipality of Rotterdam in
the renovation and upgrade/expansion of the Ahoy complex
does not constitute State aid. The Commission requested addi-
information from the Dutch authorities several times.
tional
the Commission received a joint complaint
During 2007,
regarding the project from Mojo Concerts BV and Amsterdam
Music Dome Exploitatie BV. Both complainants argue that the
planned investment by the municipality of Rotterdam contains
illegal State aid. Furthermore, the complainants claim that illegal
State aid was also involved in the sale of operation of Ahoy
Rotterdam NV and the lease of the Ahoy complex to the priva-
tised operator — transactions carried out by the municipality of
Rotterdam in 2006.

The municipality of Rotterdam intends
to invest up to
EUR 42 million in renovation and development of the Sports
Palace, forming part of the Ahoy complex. The municipality of
Rotterdam is owner of the Ahoy complex, the operation of the
complex was privatised in 2006 through a management buyout
and the municipality has leased the complex to the (private)
operator.

The management considered that this investment was necessary
to maintain the value of the complex but would not lead to
additional revenues for the operator. Therefore, during the nego-
tiations with the municipality, it submitted that it should not be
taken into account in establishing the price of the shares in
Ahoy Rotterdam NV or the rent for the Ahoy complex. The
municipality of Rotterdam appreciated this argument and did
not require an adaptation to the price of the shares in Ahoy
the Ahoy complex.
Rotterdam NV or
However,
the rent
following the planned investment, the municipality opted for a

in order to ensure the market

the fixed rent

level of

for

13.3.2008

EN

Official Journal of the European Union

C 68/15

benefit-sharing mechanism included in the lease contract, which
is designed to ensure that the level of the rent is in line with
market conditions following the completion of the investment if
this proves to bring extra value to the operator. This arrange-
ment is based on the level of annual gross margin achieved by
the operator reduced by the rent for the Ahoy complex paid to
the municipality. Once this value exceeds a stipulated threshold
of EUR 16,5 million, the excess will be shared between the
operator and the municipality in a pre-determined manner
increasing the rent paid to by the operator to the municipality
by up to 100 %.

ASSESSMENT OF THE MEASURE

The Commission has, following its preliminary assessment of
the measure, doubts whether the investment by the municipality
of Rotterdam does not constitute State aid. Furthermore, in view
of the close link between the planned investment and the trans-
actions of sale of operation of Ahoy Rotterdam NV and the
lease of the complex to the (privatised) operator, the Commis-
sion considers it necessary to verify whether these transactions
did not involve State aid.

In case the investment by the municipality of Rotterdam consti-
tutes State aid,
it may grant an economic advantage through
public funds to the privatised operator of the Ahoy complex,
Ahoy — Rotterdam NV. Moreover, the project has the potential
to distort competition and has an effect on trade between
Member States. Therefore, at this stage and based on its preli-
minary assessment, the Commission cannot exclude that the
notified measure includes elements of State aid.

Although the Commission requested additional
information
from the Dutch authorities on several occasions, the doubts
related to the project persist. Given these doubts and in view of
the impact of potential State aid on the investments of private
operators, the Commission has decided to open the formal
investigation procedure.

In addition, the Commission finds it also necessary to open the
formal investigation procedure due to the length of the preli-
minary investigation phase and to enable interested third parties
to comment on the questions raised by this project, including
the compatibility of any aid present.

In accordance with Article 14 of Council Regulation (EC)
No 659/1999, all unlawful aid can be subject to recovery from
the recipient.

TEXT OF LETTER

I. PROCEDURE

1. Op 20 december 2006 vond een bijeenkomst tussen de
Commissie en de Nederlandse autoriteiten plaats over de
bovengenoemde investering voordat deze werd aangemeld.
Na deze bijeenkomst meldden de Nederlandse autoriteiten
de investering formeel aan bij brief van 22 februari 2007,
die op dezelfde dag werd ingeschreven.

2. In het kader van een aanverwante procedure (CP 91/2007)
ontving de Commissie op 22 maart 2007 een gezamenlijke
klacht van Mojo Concerts BV („Mojo”) en Amsterdam
Music Dome Exploitatie BV („Music Dome”), welke betrek-
king had op de voorgenomen investering door de gemeente
Rotterdam in het Ahoy-complex maar die tevens verwees
naar andere transacties die reeds door de gemeente waren
verricht, namelijk de privatisering van de exploitatie van
Ahoy Rotterdam NV (hierna ook „de exploitant” genoemd)
en de verhuur van het Ahoy-complex aan de (geprivati-
seerde) exploitant. Op 14 september 2007 en 5 oktober
2007 werden aanvullende documenten van de klagers
ontvangen.

3. Bij brief van 16 april 2007 verzocht de Commissie de
Nederlandse autoriteiten hun opmerkingen over de boven-
genoemde klacht kenbaar te maken. De Nederlandse autori-
teiten zonden hun opmerkingen vervolgens op 20 juni
2007 toe. De Commissie vroeg de Nederlandse autoriteiten
op 10 augustus en 16 november 2007 om aanvullende
verstrekten
inlichtingen. De Nederlandse
aanvullende inlichtingen op 17 september, 15 november en
7 december 2007.

autoriteiten

II. ACHTERGRONDINFORMATIE EN BESCHRIJVING VAN

DE MAATREGEL

4. Het Ahoy-complex, dat bestaat uit het Sportpaleis, zes
tentoonstellingshallen en een groot vergader- en congres-
centrum, heeft tot doel onderdak te bieden aan een groot
aantal verschillende evenementen zoals tentoonstellingen,
conferenties, handelsbeurzen, shows, concerten, sport- en
maatschappelijke evenementen. De
exploitant van het
complex, Ahoy Rotterdam NV, is tevens actief op de inter-
nationale markt en exporteert zijn eigen beurstitels (1).

5. Tot 1 juli 2006 werd het Ahoy-complex beheerd door
Ahoy Rotterdam NV, met de gemeente als enige aandeel-
houder. Na het besluit om de eigendom en de exploitatie te
scheiden, bleef de gemeente eigenares van het complex en
verkocht zij op 1 juli 2006 de exploitatie van Ahoy
Rotterdam NV via
voor
1,7 miljoen EUR. Aangezien geen openbare aanbesteding
werd georganiseerd was de verkoopprijs rechtstreeks geba-
seerd op de bepaling van de marktwaarde door de onafhan-
kelijke deskundige Deloitte Financial Advisory Services BV
in Rotterdam; Real Estate Valuation („Deloitte”).

een management buy-out

‘De Commissie deelt Nederland mee dat zij, na de informatie te
hebben onderzocht die uw autoriteiten over de bovengenoemde
maatregel hebben verstrekt, besloten heeft de procedure van
artikel 88, lid 2, van het EG-Verdrag in te leiden.

(1) Volgens het Ahoy Waarderingsrapport, dat door Deloitte in 2006 is
opgesteld, heeft Ahoy Rotterdam NV zijn eigen beurstitel Holland
Marine Expo naar Roemenië geëxporteerd en Infra Tech en AFG-Total
naar Polen en heeft de onderneming het evenement RecreaPro samen
met Xpo Kortrijk in België gehouden.

C 68/16

EN

Official Journal of the European Union

13.3.2008

6. Tegelijkertijd verhuurde de gemeente het Ahoy-complex per
1 juli 2006 aan de (geprivatiseerde) onderneming Ahoy
Rotterdam NV voor een periode van 15 jaar (met de moge-
legde de
lijkheid van verlenging). De huurovereenkomst
huurder
strenge verplichtingen op inzake de instand-
houding en de bevordering van het multifunctionele
karakter van het Ahoy-complex (2). De aanvangshuur van
2,6 miljoen EUR (3) per jaar zoals in de huurovereen-
komst bepaald, was rechtstreeks gebaseerd op de door
Deloitte vastgestelde marktconforme huurprijs voor het
Ahoy-complex.

7. In het kader van de huurovereenkomst zegde de gemeente
toe maximaal 42 miljoen EUR te zullen investeren in de
renovatie en upgrade/uitbreiding van het Sportpaleis. Deze
investering is het voorwerp van het aangemelde project. De
betrokken werkzaamheden zullen volgens het tijdschema
tussen mei 2008 en eind december 2009 worden uitge-
voerd, met een aantal onderbrekingen in verband met
belangrijke evenementen.

8. Ongeveer 50 % van de betrokken investering door de
gemeente zal gebruikt worden voor het onderhoud van het
Sportpaleis, terwijl de overige 50 % bestemd is voor de
modernisering/uitbreiding ervan. Hierbij zal de nadruk
liggen op de aanpassing van de volgende elementen in het
Sportpaleis: verbetering van de akoestiek, klimaatregeling,
indeling en toegankelijkheid, de versterking van de dakcon-
structie om geluidsapparatuur en videowalls te kunnen
ophangen, uitbreiding van het aantal en de kwaliteit van de
zitplaatsen en verbetering van de backstage-faciliteiten.
Oorspronkelijk was het de bedoeling de capaciteit van het
Sportpaleis met 5 000 zitplaatsen uit te breiden. Dit aantal
is thans teruggebracht tot 2 000 zitplaatsen en 500 staan-
plaatsen.

tot

9. Het management was van oordeel dat deze investering
nodig was om de waarde van het complex te handhaven
zonder dat zij
additionele opbrengsten voor de
exploitant zou leiden. Daarom betoogde het management
tijdens de besprekingen met de gemeente dat hiermee geen
rekening diende te worden gehouden bij de vaststelling van
de prijs van de aandelen in Ahoy Rotterdam NV en van de
huurprijs van het Ahoy-complex.

10. De gemeente Rotterdam heeft met dit argument ingestemd
en geen aanpassing geëist van de prijs van de aandelen in
Ahoy Rotterdam NV en van de voor het Ahoy-complex
vastgestelde huurprijs. Om ervoor te zorgen dat de huur na
de geplande investering marktconform zou zijn, heeft de
gemeente echter een benefit-sharing-regeling in de huuro-
vereenkomst laten opnemen, waarbij Ahoy Rotterdam NV
(de exploitant) een toeslag op de huur zou betalen indien
de brutomarge een vooraf bepaald niveau zou over-
schrijden. Deze toeslag zou worden geheven indien de
brutomarge (verminderd met de huur die voor het desbe-
treffende
zou bedragen dan
16,5 miljoen EUR. De toeslag wordt bepaald aan de hand
van het volgende schema:

is betaald) meer

jaar

(2) Volgens clausule 4.1 van de huurovereenkomst zal het programma
(openbare tentoonstellingen en handelsbeurzen, evenementen) dat in
de jaren 2003/2004 en 2004/2005 is uitgevoerd, gedurende de loop-
tijd van de overeenkomst worden voortgezet.

(3) Volgens de huurovereenkomst zal de huur worden aangepast op basis
van de meest recente maandelijkse index van de consumentenprijzen
die door het Centraal Bureau voor de Statistiek wordt gepubliceerd.

Schijf

Brutomarge (minus huurprijs)

Toeslag

1e schijf

16,5 miljoen EUR tot 18,0 miljoen EUR

50 %

2e schijf

18,0 miljoen EUR tot 21,0 miljoen EUR

35 %

3e schijf

21,0 miljoen EUR tot 25,0 miljoen EUR

20 %

De drie schijven zijn cumulatief. Indien bijvoorbeeld in een
jaar een brutomarge (minus de aan de gemeente betaalde
huur) van 20 miljoen EUR wordt behaald, wordt de huur
verhoogd met een toeslag die bestaat uit 50 % van
1,5 miljoen EUR (de eerste schijf) en 35 % van 2 miljoen
EUR (het resterende bedrag dat in de tweede schijf valt),
voor een totale toeslag van 1,45 miljoen EUR.

III. HET

STANDPUNT

DE
VAN
AUTORITEITEN

NEDERLANDSE

Aangemeld investeringsproject

11. De Nederlandse autoriteiten hebben het investeringsproject
aangemeld om rechtszekerheid te verkrijgen; zij zijn van
oordeel dat de maatregel geen staatssteun vormt. De autori-
teiten betogen dat de investering door de gemeente
Rotterdam de exploitant van het Ahoy-complex of enig
in de zin van artikel 87,
andere partij niet begunstigt
lid 1, EG.

12. De Nederlandse autoriteiten beschouwen de aangemelde
maatregel als een investering in openbare infrastructuur en
betogen dat het beschikbaar stellen van dergelijke infrastruc-
tuur, die van oudsher met openbare middelen wordt gefi-
nancierd, geen staatssteun vormt. Volgens hen moet het
de
verschaffen van
gemeente ten behoeve van de stad Rotterdam, zoals het
Ahoy-complex, worden gezien als het vervullen van haar
publieke taak om een openbare accommodatie aan het alge-
mene publiek ter beschikking te stellen; zij benadrukten het
belang van het Ahoy-complex voor de stad Rotterdam
zowel in economisch als in maatschappelijk opzicht.

infrastructuurvoorzieningen door

13. De Nederlandse autoriteiten onderstrepen verder het multi-
functionele karakter van het Ahoy-complex en betogen dat
een private onderneming een dergelijk gebouw met een zo
grote diversiteit aan evenementen waarschijnlijk niet
in
stand zou kunnen of willen houden. Volgens hen zou een
particuliere onderneming vooral geïnteresseerd zijn in de
commerciële exploitatie van het complex en zou zij het
huidige diverse en unieke aanbod van evenementen niet
handhaven en geen rekening houden met de maatschappe-
lijke, culturele en economische functie die het complex in
Rotterdam vervult. De autoriteiten vestigen de aandacht op
de geringe rentabiliteit van het Ahoy-complex — in de acht
jaar tussen 1997/1998 en 2004/2005 leed de exploitant
een verlies van gemiddeld circa 71 000 EUR per jaar.

13.3.2008

EN

Official Journal of the European Union

C 68/17

14. In verband met hun bewering dat de aangemelde maatregel
een investering in openbare infrastructuur betreft verwijzen
de Nederlandse autoriteiten naar een brief van DG Concur-
rentie met betrekking tot de investering van de Nederlandse
overheid in een voetbalstadion, die in 2002 naar de Perma-
nente Vertegenwoordiger van Nederland werd gezonden, en
waarin werd opgemerkt:

„[…] de bouw van een plaats van samenkomst voor
publieke evenementen, waar verschillende soorten activi-
teiten plaatsvinden die bovendien ten goede komen aan de
algemene bevolking, kan worden beschouwd als een
typische overheidstaak ten aanzien van zijn bevolking.” (4).

15. In de onderhavige brief stelt DG Concurrentie zich op het
standpunt dat de financiering van een stadion waar
verschillende soorten activiteiten plaatsvinden, kan worden
beschouwd als een financiering van infrastructuur en dat
een dergelijke financiering niet als staatssteun moet worden
aangemerkt
indien aan de volgende voorwaarden is
voldaan (5):

— er mag geen sprake zijn van selectieve bevoordeling van

een of meer ondernemingen of producties;

— indien het management van de faciliteit is toevertrouwd
aan particuliere ondernemingen dan moet de inves-
tering afhankelijk worden gesteld van instemming met
een exploitatievereiste, welke garandeert dat de faciliteit
open blijft staan voor verschillende gebruikers en activi-
teiten;

— de staatsfinanciering moet worden toegekend door
middel van een open, transparante, niet-discriminerende
procedure, bij voorkeur door middel van een openbare
aanbesteding.

Volgens de autoriteiten is in dit geval aan al deze voor-
waarden voldaan.

16. Wat de eerste voorwaarde betreft betogen de autoriteiten
dat de aangemelde investering geen selectieve bevoordeling
van een of meer ondernemingen, zoals de exploitant Ahoy
Rotterdam NV, inhoudt. De Nederlandse autoriteiten verk-
laren dat het benefit-sharing-mechanisme een passende
regeling vormt die in overeenstemming is met de markt-
voorwaarden, waardoor wordt voorkomen dat Ahoy
Rotterdam NV onevenredig profiteert van investeringen
door de gemeente,
indien deze investering toegevoegde
waarde zou genereren.

17. Ten tweede stellen de autoriteiten wat de voorwaarde
betreft dat de faciliteit open blijft staan voor verschillende
gebruikers en activiteiten, dat aan deze voorwaarde wordt
voldaan omdat de exploitant in de huurovereenkomst de
verplichting is opgelegd om de multifunctionele opzet van
Ahoy in stand te houden en te bevorderen.

(4) Brief van DG Concurrentie aan de Permanente Vertegenwoordiging

van Nederland, Brussel D(2002).

(5) Reeds aangehaalde brief aan de Permanente Vertegenwoordiging van

Nederland, blz. 2.

18. Ten slotte bevestigen de autoriteiten eveneens dat de over-
heidsmiddelen voor de
renovatie/upgradingswerkzaam-
heden middels een open, transparante, niet-discriminerende
aanbestedingsprocedure zullen worden toegekend.

19. De autoriteiten betogen dat hun opvatting dat de inves-
tering niet als staatssteun kan worden beschouwd, op 29
juni 2006 is bevestigd door een uitspraak van de rechtbank
Rotterdam.

20. Wat de opzet van de benefit-sharing-regeling betreft
hebben de Nederlandse
autoriteiten verklaard dat de
gemeente Rotterdam advies heeft ingewonnen van Deloitte.
Op basis van de prognoses van Deloitte met betrekking tot
de toekomstige ontwikkeling van de brutomarge van Ahoy
werd de drempel van de brutomarge (6) op 16,5 miljoen EUR
vastgesteld. De Nederlandse autoriteiten verklaarden echter
dat de opzet van de benefit-sharing-regeling tijdens bespre-
kingen was gewijzigd. Besloten werd dat de brutomarge in
het kader van de benefit-sharing-regeling zou worden
verlaagd met het bedrag dat de exploitant in het dienover-
eenkomstige boekjaar aan huur verschuldigd was. De
Nederlandse autoriteiten bevestigen dat de definitieve versie
van de benefit-sharing-regeling niet door Deloitte of een
andere onafhankelijke deskundige is geëvalueerd.

totale eindresultaat van de besprekingen dat

21. Niettemin betogen de Nederlandse autoriteiten dat de
benefit-sharing-regeling ook in haar definitieve vorm in
overeenstemming is met de marktvoorwaarden. Zij stellen
dat de benefit-sharing-regeling slechts één van de gesprek-
sonderwerpen tussen de gemeente en de exploitant was en
dat het
in
verscheidene overeenkomsten is vastgelegd, marktconform
is. Verder merken zij op dat de benefit-sharing-regeling
beoogt de additionele opbrengsten van de investering, die
volgens de huidige planning pas in het najaar van 2009 zal
zijn voltooid, te delen. Volgens de autoriteiten is het, gezien
de aard van de investering, zeer de vraag of de investering
onmiddellijk additionele inkomsten zal opleveren. Ten
slotte menen de Nederlandse autoriteiten dat de brutomarge
die door Ahoy Rotterdam NV wordt behaald in werkelijk-
heid hoger zou kunnen uitvallen dan door Deloitte wordt
voorzien. De autoriteiten verklaren dat dit in de boekjaren
2005/2006 en 2006/2007 het geval is geweest.

deze

investering

beschouwd,

22. Ten slotte betogen de Nederlandse autoriteiten dat, indien
de Commissie het niet eens is met hun opvatting dat de
aangemelde overheidsinvestering niet als staatssteun kan
worden
de
gemeenschappelijke markt verenigbare steun moet worden
beschouwd omdat zij de cultuur en het behoud van het
cultureel erfgoed bevordert zonder dat de intracommunau-
taire handel of de mededinging zodanig worden veranderd
dat het gemeenschappelijk belang wordt geschaad. Immers,
de investering heeft tot doel het unieke en kenmerkende
karakter van het Ahoy-complex als cultureel onderdeel van
de stad Rotterdam voor de toekomst te behouden.

als met

(6) Zie punt 10.

C 68/18

EN

Official Journal of the European Union

13.3.2008

Verkoop van de exploitatie van Ahoy Rotterdam NV
en verhuur van het Ahoy-complex

23. Wat de verkoop van Ahoy Rotterdam NV aan het huidige
management en de verhuur van het complex aan de (gepri-
vatiseerde) exploitant betreft beweren de Nederlandse auto-
riteiten dat deze transacties geen staatssteun inhouden
omdat zowel de prijs van de aandelen van Ahoy Rotterdam
NV als de huurprijs rechtstreeks gebaseerd zijn op de door
de onafhankelijke deskundige Deloitte verrichte marktwaar-
dering. In dit verband wijzen de Nederlandse autoriteiten
erop dat de huurprijs en de prijs van de aandelen in Ahoy
Rotterdam NV omgekeerd gerelateerd zijn — een hogere
huur betekent hogere kosten voor de exploitant en daar-
door een lagere waarde van de exploiterende onderneming.

24. De Nederlandse autoriteiten menen dat er geen verband is
tussen de bovengenoemde transacties en de aangemelde
investering en dat de aangemelde investering derhalve apart
dient te worden beoordeeld. Volgens hen had de gemeente
ook zonder de gedeeltelijke privatisering een substantiële
investering moeten doen om bouwkundig onderhoud dat
in de loop der jaren was blijven liggen, uit te voeren en
tevens om ervoor te zorgen dat haar 36 jaar oude locatie
qua faciliteiten zou blijven voldoen aan de zich ontwikke-
lende eisen van de tijd.

25. Verder verklaren de autoriteiten dat er ten tijde van de
vaststelling van de aandelenprijs en de huurprijs geen gede-
tailleerde overeenstemming bestond over de besteding van
het bedrag van 42 miljoen EUR, en dat de daadwerkelijke
uitvoering van de investering nog een aantal jaren op zich
zal laten wachten. Verder is de gemeente van mening dat de
opname van een benefit-sharing-regeling in de huurover-
eenkomst haar in staat stelt te voorkomen dat de huurder
op oneigenlijke wijze profiteert van betere exploitatiemoge-
lijkheden die uit deze investeringen voortvloeien. Ook in
die zin staan dus de vragen naar het staatssteunkarakter van
de twee genoemde transacties los van de beoordeling van
de investering.

IV. OPMERKINGEN VAN BELANGHEBBENDEN

gebruikte methoden evenals de betrouwbaarheid van de
informatie die door het management is verstrekt en waarop
Deloitte zich in zijn rapporten heeft gebaseerd, waarbij zij
stellen dat er sprake was van een belangenconflict omdat
het management van Ahoy Rotterdam NV zowel de
verstrekker van de informatie als de koper/huurder was.

27. Verder hebben de klagers met betrekking tot de huurover-
eenkomst en de marktwaarde van het Ahoy-complex een
rapport van een andere onafhankelijke deskundige, DTZ
Zadelhoff voorgelegd, waarin de marktconforme huur voor
het Ahoy-complex op 3,9 miljoen EUR wordt geschat.

28. Ten aanzien van de aangemelde investering beweren de
klagers dat deze ongetwijfeld de exploitant ten goede zal
komen (met name de uitbreiding van het aantal zitplaatsen
in het Sportpaleis) en dat de investering daarom zowel in
de aankoopprijs van Ahoy Rotterdam NV als in de huurprijs
die in de huurovereenkomst is vastgelegd, verdisconteerd
had moeten worden. De klagers betogen dat de gemeente
zich ervan bewust was dat de investering onrendabel is en
als enig doel heeft om de concurrentie op de markt tegen
te gaan (Music Dome in Amsterdam).

29. Hoewel zij erkennen dat de benefit-sharing-regeling die in
de huurovereenkomst is vastgelegd het aan Ahoy Rotterdam
NV (de exploitant)
toegekende steunbedrag zou kunnen
verlagen, betogen de klagers dat dit mechanisme niet
adequaat is. In hun ogen komt dit vooral door het degres-
sieve verloop, waardoor de procentuele huurtoeslag daalt
wanneer de brutomarge die door de exploitant wordt
behaald stijgt, en door het feit dat de regeling gebaseerd is
op het vermogen van het management (en dus de koper)
om het Ahoy complex succesvol te exploiteren en niet op
de marktwaarde van het uitgebreide
en opgeknapte
complex.

30. Ten slotte vermelden de klagers het vonnis van de
rechtbank Rotterdam; weliswaar heeft de rechter de eisen
van de klagers tegen de gemeente afgewezen, doch hij heeft
niettemin verklaard dat er op het eerste gezicht wel degelijk
twijfels waren over de marktconformiteit van de transac-
ties (9).

26. Volgens de klagers, Mojo (7) en Music Dome (8), heeft de
gemeente Rotterdam onverenigbare steun verleend door
aandelen in Ahoy Rotterdam NV onder de marktwaarde te
verkopen en door in de huurovereenkomst met de (gepriva-
tiseerde) onderneming Ahoy Rotterdam NV een huurprijs
voor het Ahoy-complex vast te stellen die lager is dan het
marktniveau. De klagers zijn het niet eens met de conclusies
van de waarderingsrapporten van Deloitte op basis waarvan
zowel de aandelenprijs als de huurprijs werden bepaald. De
klagers bestrijden de door Deloitte in deze rapporten

(7) De kernactiviteiten van Mojo omvatten festivalorganisatie, en de opzet
en ontwikkeling van evenementen. Mojo is nauw betrokken bij de
ontwikkeling van de Heineken Music Hall en Music Dome in
Amsterdam.

(8) De onderneming werd in 2006 opgericht om zorg te dragen voor de

exploitatie van Music Dome in Amsterdam.

V. HET VOORWERP VAN DE ONDERHAVIGE PROCEDURE

31. De aanmelding van de Nederlandse autoriteiten heeft
uitsluitend betrekking op de investering van de gemeente
Rotterdam in de renovatie en uitbreiding van het Sport-
paleis dat deel uitmaakt van het Ahoy-complex.
In het
kader van de onderhavige procedure moet derhalve worden
beoordeeld of deze investering staatssteun vormt in de zin
van artikel 87, lid 1 van het EG-Verdrag.

(9) De rechter concludeerde dat niet kon worden uitgesloten dat er sprake
was van begunstiging; hij meende echter dat dit onvoldoende aanneme-
lijk kon worden gemaakt om in kort geding tot een verbod tot
uitvoering van de plannen te beslissen. Daarom werd de eis van de
klagers afgewezen.

13.3.2008

EN

Official Journal of the European Union

C 68/19

32. Verder heeft de procedure betrekking op de verkoop van
Ahoy Rotterdam NV en de verhuur van het Ahoy-complex
aan de (geprivatiseerde) exploitant, welke transacties door
de gemeente Rotterdam werden verricht zonder dat zij door
de Nederlandse autoriteiten bij de Commissie waren aange-
meld. Deze drie transacties hangen namelijk nauw samen,
hoewel de investering op een ander tijdstip plaatsvindt dan
de andere twee transacties.

33. De door de gemeente voorgenomen investering in het
Sportpaleis was, hoewel niet in detail, reeds bekend voor de
verkoop van Ahoy Rotterdam en de verhuur van het
complex. Bovendien was de aangemelde investering door de
gemeente in de huurovereenkomst met de exploitant toege-
zegd. Verder hebben de Nederlandse autoriteiten verklaard
dat het ook vanuit het oogpunt van de huurder/exploitant
duidelijk was dat de huurovereenkomst slechts tot stand
kon komen nadat de gemeente als verhuurder had toege-
zegd dat zij een aanzienlijk bedrag zou investeren in het
onderhoud, de renovatie en de uitbreiding van het Sport-
paleis als onderdeel van het Ahoy-complex. Daarom meent
de Commissie dat het noodzakelijk is om te onderzoeken
of er bij de verkoop van de exploitatie van Ahoy Rotterdam
NV en de verhuur van het Ahoy-complex door de gemeente
Rotterdam sprake was van staatssteun.

VI. STAATSSTEUNONDERZOEK

Staatssteun in de zin van artikel 87,

lid 1, van het

EG-Verdrag

34. Krachtens artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag „zijn steun-
maatregelen van de staten of in welke vorm ook met staatsmid-
delen bekostigd, die de mededinging door begunstiging van
bepaalde ondernemingen of bepaalde producties vervalsen of
dreigen te vervalsen, onverenigbaar met de gemeenschappelijke
markt, voor zover deze steun het handelsverkeer tussen de lidstaten
ongunstig beïnvloedt”.

35. Om als staatssteun te worden aangemerkt moet de aange-
melde investering van de gemeente Rotterdam derhalve aan
alle volgende voorwaarden voldoen: 1. de maatregel moet
met staatsmiddelen zijn bekostigd; 2. zij moet een econo-
misch voordeel voor ondernemingen inhouden; 3. dit voor-
deel moet selectief zijn en de mededinging vervalsen of
dreigen te vervalsen; en 4. de maatregel moet het handels-
verkeer tussen de lidstaten ongunstig beïnvloeden.

1.1. Aanwezigheid van staatsmiddelen

36. In de onderhavige zaak is de gemeente Rotterdam voorne-
mens maximaal 42 miljoen EUR te investeren in de reno-
vatie en uitbreiding van het Sportpaleis dat deel uitmaakt
van het Ahoy-complex. Aangezien een gemeente als deel
van de overheid moet worden beschouwd, moet deze inves-
tering als een investering met staatsmiddelen worden aange-
merkt in de zin van artikel 87, lid 1 van het EG-Verdrag.

37. Evenzo kunnen bij de andere transacties die door de
gemeente zijn verricht, namelijk de verkoop van de exploi-
tatie van Ahoy Rotterdam NV aan het management en het
afsluiten van een huurovereenkomst met de (particuliere)
exploitant, staatsmiddelen betrokken zijn in de zin van
artikel 87, lid 1 van het EG-Verdrag.

1.2. Voordeel

38. De verkoop van de exploitatie van Ahoy Rotterdam NV en
de verhuur van het Ahoy-complex zouden de koper/
huurder slechts een economisch voordeel opleveren indien
de prijs van de aandelen in Ahoy Rotterdam NV of de huur-
prijs voor het Ahoy-complex niet marktconform zouden
zijn.

39. In dit verband merkt de Commissie op dat zowel de prijs
voor Ahoy Rotterdam NV als de huurprijs voor het
Ahoy-complex rechtstreeks werden vastgesteld op basis van
de waarderingsrapporten van Deloitte, een onafhankelijke
taxateur met een goede reputatie. Gezien evenwel de nauwe
samenhang tussen deze transacties en de aangemelde inves-
tering acht de Commissie het noodzakelijk om de voor-
waarden van deze transacties te onderzoeken, waarbij zij er
rekening mee houdt dat de rapporten van Deloitte tot op
zekere hoogte gebaseerd waren op informatie die was
verstrekt door het management van Ahoy Rotterdam NV,
dat in deze situatie als potentiële koper/huurder een belan-
genconflict had.

40. Wat de aangemelde investering in het Sportpaleis betreft
meent de Commissie dat de investering, en met name het
gedeelte dat bestemd is voor de verbetering en uitbreiding
van de capaciteit, de exploitant van het Ahoy-complex na
de voltooiing daarvan mogelijk een economisch voordeel
zal opleveren. Een verbeterd Sportpaleis met een uitgebreide
capaciteit kan de inkomsten van de exploitant van het
complex in de toekomst verhogen.

41. De Nederlandse autoriteiten betogen dat de in de huurover-
eenkomst vastgelegde benefit-sharing-regeling adequaat is
ontworpen om een marktconforme huurprijs voor het
Ahoy-complex te garanderen, ingeval de exploitant profit-
eert van de door de gemeente geplande investering.
Daarom heeft de Commissie de Nederlandse autoriteiten
verzocht om de opzet waarop deze regeling is gebaseerd
uitvoerig uiteen te zetten.

42. De door de Nederlandse autoriteiten aangevoerde argu-
menten (10) hebben volgens de voorlopige beoordeling van
de Commissie vooralsnog niet aangetoond dat de opzet van
de benefit-sharing-regeling geschikt is om de marktconfor-
miteit van de huurprijs na de investering te garanderen en
daarmee een potentieel economisch voordeel voor de
exploitant van het complex na de voltooiing van de inves-
tering uit te sluiten.

(10) Zie punten 20 en 21.

C 68/20

EN

Official Journal of the European Union

13.3.2008

43. Hoewel de Nederlandse autoriteiten beweren dat Deloitte
hun adviseerde inzake de opzet van de benefit-sharing-
regeling, erkennen zij dat deze regeling tijdens de bespre-
kingen is gewijzigd. Terwijl de drempelwaarde van de bruto-
marge, bij overschrijding waarvan de brutomarge van de
exploitant na de investering met de gemeente zou worden
gedeeld,
van
16,5 miljoen EUR,
is de in het kader van deze regeling
berekende brutomarge verlaagd met het bedrag van de huur
dat de exploitant aan de gemeente moet betalen. De defini-
tieve benefit-sharing-regeling is niet door Deloitte of een
andere deskundige onderzocht.

gehandhaafd werd

bedrag

een

op

44. Gezien het bovenstaande kan de Commissie op grond van
de thans beschikbare informatie niet uitsluiten dat de aange-
melde investering de exploitant van het Ahoy-complex een
selectief voordeel biedt. In dit stadium is er namelijk niet
voldoende bewijsmateriaal om aan te tonen dat de exploi-
tant een adequate compensatie zal betalen, met name met
betrekking tot het benefit-sharing-mechanisme, en dat hij
derhalve geen voordeel ontvangt dat de normale markt-
voorwaarden te boven gaat (11).

45. Concluderend stelt de Commissie dat zij betwijfelt of de
benefit-sharing-regeling die in de huurovereenkomst is vast-
gelegd, voorkomt dat de exploitant van het Ahoy-complex
als gevolg van de aangemelde investering een economisch
voordeel behaalt dat de normale marktvoorwaarden te
boven gaat. Daarom kan de Commissie in dit stadium en
op basis van haar voorlopige beoordeling niet uitsluiten dat
de aangemelde maatregel staatssteun inhoudt in de zin van
artikel 87, lid 1 van het EG-Verdrag.

46. Vooralsnog sluit de Commissie uit dat de onderneming die
de investeringswerkzaamheden uitvoert een economisch
voordeel zal ontvangen dat de normale marktvoorwaarden
te boven gaat, mits de Nederlandse aurtoriteiten hun
toezegging nakomen dat deze onderneming, volledig in
overeenstemming met
Richtlijn
het
2004/18/EG, via een openbare aanbesteding zal worden
geselecteerd.

bepaalde

in

47. Op basis van de beschikbare informatie bestaat verder de
indruk dat er geen selectief voordeel zal worden verleend
aan specifieke gebruikers van het Ahoy-complex gezien het
polyvalente karakter ervan en de verplichtingen inzake de
instandhouding en bevordering van deze multifunctionali-
teit. Immers, de huurovereenkomst eist van de exploitant
dat hij garandeert dat de faciliteit beschikbaar blijft voor
verschillende gebruikers en activiteiten. Terzake merkt de
Commissie op dat het Ahoy-complex onderdak biedt aan
verschillende soorten activiteiten, die bovendien de alge-
mene bevolking ten goede komen. Het bestaan van een
infrastructuur als deze kan worden beschouwd als een
typische verantwoordelijkheid van de overheid ten opzichte
van de algemene bevolking. Gegeven de aard van de facili-
teit
is het
onwaarschijnlijk dat de markt zelfstandig in staat zou zijn
om hetzelfde niveau van beschikbaarheid voor verschillende
typen activiteiten te garanderen.

en de hierin georganiseerde

activiteiten,

(11) Deze voorwaarde werd tevens genoemd in de hierboven aangehaalde
brief van DG Concurrentie aan de Nederlandse autoriteiten. Zie voet-
noot 4.

1.3. Concurrentievervalsing

48. Indien de voorgenomen steun van de gemeente Rotterdam
een economisch voordeel biedt aan Ahoy Rotterdam NV
zou de exploitant selectief worden begunstigd waardoor
deze diensten onder de marktprijs kan aanbieden en aldus
de bestaande marktvoorwaarden kan verstoren.

1.4. Gevolgen voor de handel

49. De markt voor het organiseren van internationale evene-
menten staat open voor concurrentie tussen de aanbieders
van accommodatie en de organisatoren van deze evene-
menten, die zich over het algemeen bezighouden met activi-
teiten die het voorwerp zijn van handel tussen de lidstaten.
Er bestaat in geheel Europa concurrentie op het gebied van
het organiseren en promoten van internationale evene-
menten zoals beurzen,
tentoonstellingen, en sport- en
muziekevenementen. Bovendien kan Ahoy Rotterdam NV
net als zijn concurrenten activiteiten ontplooien op de
internationale markt en bijvoorbeeld zijn eigen beurstitels
naar andere lidstaten exporteren. In het onderhavige geval
kan derhalve worden aangenomen dat er sprake is van
gevolgen voor de handel.

1.5. Conclusie

50. Gezien het bovenstaande betwijfelt de Commissie voor-
alsnog of de aangemelde maatregel en de daarmee verband-
houdende privatisering van de exploitatie van het Ahoy
complex en de verhuur van het complex door de gemeente
aan de exploitant geen staatssteun vormt. Zij betwijfelt of
de maatregel geen voordeel biedt aan de particuliere exploi-
tant van het Ahoy-complex.

51. Het project kan de mededinging verstoren en gevolgen
lidstaten.
hebben voor het handelsverkeer
Daarom kan de Commissie in dit stadium en op basis van
haar voorlopige beoordeling niet uitsluiten dat de aange-
melde maatregel staatssteunelementen bevat in de zin van
artikel 87, lid 1 van het EG-Verdrag.

tussen de

52. Onder genoemde omstandigheden moet derhalve worden
de

onderzocht
gemeenschappelijke markt kan worden geacht.

verenigbaar met

de maatregel

of

VII. BEOORDELING VAN DE VERENIGBAARHEID

53. De Nederlandse autoriteiten hebben in hun aanmelding
verklaard dat indien de Commissie de maatregel als staats-
steun aanmerkt, de
investering zou moeten worden
beschouwd als met de gemeenschappelijke markt verenig-
bare steun omdat zij de cultuur en de instandhouding van
het cultureel erfgoed bevordert zonder dat zij de intracom-
munautaire handel of de mededinging zodanig verandert
dat het gemeenschappelijk belang wordt geschaad. Daarbij
impliceren de autoriteiten dat de maatregel verenigbaar is
uit hoofde van de cultuurderogatie van artikel 87,
lid 3,
onder d), van het EG-Verdrag. De autoriteiten betoogden
dat de investering bedoeld is om het unieke en kenmer-
kende karakter van het Ahoy-complex als cultureel onder-
deel van de stad Rotterdam voor de toekomst te behouden.

13.3.2008

EN

Official Journal of the European Union

C 68/21

54. Krachtens artikel 87, lid 3, onder d) van het EG-Verdrag zijn
verenigbaar met de gemeenschappelijke markt steunmaatregelen
om de cultuur en de instandhouding van het culturele erfgoed te
bevorderen, wanneer door deze maatregelen de voorwaarden inzake
en de mededingingsvoorwaarden in de
het handelsverkeer
Gemeenschap
het
zodanig worden
niet
gemeenschappelijk belang wordt geschaad.

veranderd

dat

55. De Commissie is van mening dat de cultuurderogatie van
artikel 87, lid 3, onder d), van het EG-Verdrag zoals alle
uitzonderingen op de algemene bepalingen van het Verdrag,
restrictief moet worden uitgelegd.

56. In het onderhavige geval, meent de Commissie, ook
rekening houdend met het feit dat de Nederlandse autori-
teiten verwijzen naar het unieke en kenmerkende karakter
van het Ahoy complex verwijzend naar haar multifunctio-
naliteit, dat de cultuurderogatie beoordeeld zou moeten
worden door te kijken naar de aard en de inhoud van de
activiteiten die worden georganiseerd in het Ahoy-complex
(inclusief het Sportpaleis).

57. Na het voorlopig onderzoek betwijfelt de Commissie of alle
activiteiten die door de exploitant in het Ahoy-complex,
met inbegrip van het Sportpaleis worden verricht, zoals
handelsbeurzen of
een overwegend
sportevenementen,
culturele inhoud hebben en aldus onder de cultuurderogatie
van artikel 87, lid 3, onder d) van het EG-Verdrag kunnen
vallen (hoewel niet kan worden uitgesloten dat de onder-
steuning van bepaalde activiteiten die in het Ahoy-complex
worden georganiseerd eventueel zou kunnen worden
beschouwd als vrijgesteld uit hoofde van de cultuurdero-
gatie).

58. De Commissie betwijfelt derhalve vooralsnog of de aange-
melde maatregel, indien deze staatssteun inhoudt, verenig-
baar kan worden geacht uit hoofde van artikel 87, lid 3,
onder d) van het EG-Verdrag.

59. De Commissie heeft tot dusverre nog geen onderzoek uitge-
voerd naar eventuele andere uitzonderingen op grond
waarvan de maatregel mogelijk verenigbaar kan worden
geacht met de gemeenschappelijke markt. De Nederlandse
autoriteiten hebben terzake geen verdere specifieke argu-
menten naar voren gebracht.

60. De autoriteiten hebben echter wel informatie verstrekt over
de positieve aspecten van de maatregel op het vlak van
economische ontwikkeling en de potentiële economische en
maatschappelijke voordelen van het Ahoy-complex voor de
burgers van Rotterdam. Daarom zou een eventueel verenig-
baarheidsonderzoek van de maatregel met de gemeenschap-
pelijke markt ook rechtstreeks kunnen worden gebaseerd
op artikel 87, lid 3, onder c), van het EG-Verdrag. Krachtens
artikel 87,
lid 3, onder c), moet een steunmaatregel de
verwezenlijking van een project van gemeenschappelijk
belang op noodzakelijke en evenredige wijze bevorderen.
Indien de aanwezigheid van steun wordt bevestigd, zal de
Commissie echter een diepgaand verenigbaarheidsonder-
zoek moeten instellen naar de onderhavige maatregel,
waarbij zij alle positieve en negatieve aspecten van de
afweegt. Vooralsnog heeft de
maatregel

tegen elkaar

Commissie niet voldoende informatie ontvangen om een
dergelijk onderzoek te kunnen uitvoeren.

VIII. CONCLUSIE

61. Op basis van de door de Nederlandse autoriteiten en belan-
ghebbenden verstrekte informatie betwijfelt de Commissie
na een eerste onderzoek of de investering van de gemeente
Rotterdam in de renovatie en upgrading/uitbreiding van het
Ahoy-complex — binnen de totale context van het project
zoals hierboven is beschreven — geen staatssteun vormt in
de zin van artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag.

62. De Commissie erkent dat de gemeente Rotterdam optreedt
in haar hoedanigheid van eigenares van het Ahoy-complex
en neemt nota van de verklaringen van de Nederlandse
autoriteiten over het karakter van het Ahoy-complex als
openbare infrastructuurvoorziening, die dankzij de multi-
functionele opzet de mogelijkheid biedt om een groot
aantal verschillende evenementen te organiseren, ook ten
behoeve van de algemene bevolking. Vooralsnog is de
Commissie er echter niet van overtuigd dat de investering,
die ook de uitbreiding van de capaciteit van het Sportpaleis
omvat, de exploitant van het complex geen economisch
voordeel biedt dat de normale marktvoorwaarden te boven
gaat, zelfs indien rekening wordt gehouden met de voor-
zorgsmaatregel in de vorm van een benefit-sharing-mechan-
isme zoals in de huurovereenkomst tussen de gemeente en
Ahoy Rotterdam NV is vastgelegd. De Commissie kan de
aangemelde investering in dit stadium niet beschouwen als
de terbeschikkingstelling van openbare infrastructuur door
de gemeente Rotterdam, waarmee geen staatssteun in de
zin van artikel 87, lid 1 van het EG-Verdrag gemoeid is.

63. Bovendien acht de Commissie het, gezien de samenhang
tussen de aangemelde maatregel enerzijds en de verkoop
van de exploitatie van Ahoy Rotterdam NV en de verhuur
van het Ahoy-complex door de gemeente Rotterdam ander-
zijds, noodzakelijk om na te gaan of de voorwaarden van
deze transacties marktconform waren en derhalve geen
staatssteun omvatten. Het is derhalve vooralsnog niet moge-
lijk om de aanwezigheid van staatssteun ten gunste van de
exploitant van het Ahoy-complex uit te sluiten.

64. Verder betwijfelt de Commissie of de mogelijke staatssteun,
zoals de Nederlandse autoriteiten suggereren, verenigbaar
zou zijn met de gemeenschappelijke markt op basis van de
cultuurderogatie van artikel 87,
lid 3, onder d) van het
EG-Verdrag.

65. Gezien deze twijfels en de gevolgen van mogelijke staats-
steun voor de investeringen van particuliere marktdeelne-
mers, ziet de Commissie zich genoodzaakt de formele
onderzoekprocedure in te leiden.

66. In de loop van de procedure heeft de Commissie een reeks
verzoeken om inlichtingen aan de Nederlandse regering
toegezonden. De door de Nederlandse autoriteiten gegeven
additionele informatie heeft de Commissie echter niet in
staat gesteld alle aan het project gerelateerde twijfels weg te
nemen.

C 68/22

EN

Official Journal of the European Union

13.3.2008

67. Ten slotte stelt de inleiding van de procedure belangheb-
benden in staat hun opmerkingen te maken over de in
verband met dit project opgeworpen vragen.

landse autoriteiten en belanghebbenden met name om hun
opmerkingen te maken over de verenigbaarheid van de
steun die mogelijk in de maatregel besloten ligt.

68. Gelet

op

verzoekt

bovenstaande

overwegingen

de
Commissie Nederland in het kader van de procedure van
artikel 88,
lid 2, van het EG-Verdrag binnen een maand
vanaf de datum van ontvangst van dit schrijven zijn opmer-
inlichtingen te
kingen te maken en alle dienstige
verstrekken voor de beoordeling van de steunmaatregel. Zij
verzoekt uw autoriteiten onverwijld een afschrift van deze
brief aan de potentiële begunstigde van de steunmaatregel
te doen toekomen.

69. De Commissie verzoekt Nederland en alle belanghebbenden
hun opmerkingen over de in deze brief aan de orde gestelde
vraagstukken te maken. De Commissie verzoekt de Neder-

70. De Commissie deelt Nederland mee dat zij de belangheb-
benden door de bekendmaking van dit schrijven en van een
betekenisvolle samenvatting ervan in het Publicatieblad van
de Europese Unie in kennis zal stellen. Tevens zal zij de
belanghebbenden in de lidstaten van de EVA die partij zijn
bij de EER-Overeenkomst door de bekendmaking van een
mededeling in het EER-Supplement van het Publicatieblad
in kennis stellen, alsmede de Toezichthoudende Autoriteit
van de EVA door haar een afschrift van dit schrijven toe te
zenden. Alle bovengenoemde belanghebbenden zal worden
verzocht hun opmerkingen te maken binnen een maand
vanaf de datum van deze bekendmaking.’.