State aid — The Netherlands — State aid C 53/06 (ex N 262/05) — Citynet Amsterdam: investment by the city of Amsterdam in a fibre-to-the home (FTTH) network — Invitation to submit comments pursuant to Article 88(2) of the EC Treaty   (Text with EEA relevance)
Date: 2007-06-16
Institutions: European Commission
Subjects: Netherlands, State aid, control of State aid, investment, telecommunications, telecommunications equipment, transmission network

16.6.2007

EN

Official Journal of the European Union

C 134/9

V

(Announcements)

PROCEDURES RELATING TO THE IMPLEMENTATION OF THE COMPETITION
POLICY

COMMISSION

STATE AID — THE NETHERLANDS

State aid C 53/06 (ex N 262/05) — Citynet Amsterdam: investment by the city of Amsterdam in a
fibre-to-the home (FTTH) network

Invitation to submit comments pursuant to Article 88(2) of the EC Treaty

(Text with EEA relevance)

(2007/C 134/06)

By means of the letter dated 20 December 2006, reproduced in the authentic language on the pages
following this summary, the Commission notified the Netherlands of its decision to initiate the procedure
laid down in Article 88(2) of the EC Treaty concerning the abovementioned measure.

Interested parties may submit their comments within one month of the date of publication of this summary
and the following letter, to:

European Commission
Directorate-General for Competition
State Aid Greffe
SPA 3, 6/05
B-1049 Brussels
Fax: (32-2) 296 12 42

These comments will be communicated to the Netherlands. Confidential treatment of the identity of the
interested party submitting the comments may be requested in writing, stating the reasons for the request.

TEXT OF SUMMARY

PROCEDURE

municipality is not in line with the Market Economy Investor
Principle and therefore amounts to State aid within the meaning
of Article 87(1) EC Treaty.

reasons of

By letter registered on 17 May 2005, the Dutch authorities noti-
fied the measure to the Commission for
legal
certainty. The authorities seek confirmation from the Commis-
sion that the investment by the municipality of Amsterdam in a
fibre-to-the-home telecommunications access network is in line
with the Market Economy Investor Principle and does not
constitute State aid. The Commission requested additional infor-
mation from the Dutch authorities several times. During 2005,
the Commission received two complaints regarding the project
from VECAI (the association of cable operators in the Nether-
lands) and UPC (an international cable operator present in the
Netherlands). Both parties argue that the participation of the

DESCRIPTION OF THE MEASURE

The municipality of Amsterdam invests, together with other
shareholders,
in the undertaking Glasvezelnet Amsterdam cv
(‘GNA’) which will build a fibre access network covering 37 000
households in Amsterdam. This passive network will be acti-
vated and operated by a wholesale operator selected by means
of an open tender procedure. This operator, BBNed, will offer
wholesale services to retail service providers offering television,
broadband and telephony to end customers.

C 134/10

EN

Official Journal of the European Union

16.6.2007

GNA is a partnership of the municipality, two private investors
(ING Real Estate and Reggefiber) and five subsidiaries of social
housing corporations. The municipality of Amsterdam invests
EUR 6 million, ING Real Estate and Reggefiber invest each EUR
3 million, three social housing corporations invest each EUR
1,5 million and two housing corporations invest each EUR
750 000. The total equity investment amounts to EUR 18
million. In addition, GNA acquired a loan amounting to EUR
[…] (*) from […]. The total planned budget for the project
amounts to EUR […].

ASSESSMENT OF THE MEASURE

The Commission has, following its preliminary assessment of
the measure, doubts whether the investment by the municipality
of Amsterdam is in line with the Market Economy Investor Prin-
ciple. Apart from some doubts related to the submitted business
plan, the Commission has both doubts as to whether the invest-
ment by Amsterdam has taken place at the same time and
under the same conditions as the investment by the other share-
holders of GNA.

In case the investment by Amsterdam is not in line with the
Market Economy Investor Principle, it may grant an economic
advantage through public funds to GNA and its shareholders,
BBned and retail operators. Moreover, the project has the poten-
tial to distort competition and has an effect on trade between
Member States. Therefore, at this stage and based on its preli-
minary assessment, the Commission cannot exclude that the
notified measure includes elements of State aid.

information
Although the Commission requested additional
from the Dutch authorities on several occasions, the doubts
related to the project persist. Given these doubts and taking into
account the difficulties encountered by the Commission, and in
view of the impact of potential State aid on the investments of
private operators, the Commission has decided to open the
formal investigation procedure.

In addition, the Commission finds it also necessary to open the
formal investigation procedure due to the length of the preli-
minary investigation phase and to enable interested third parties
to comment on the questions raised by this project, including
the compatibility of any aid present.

In accordance with Article 14 of Council Regulation (EC) No
659/1999, all unlawful aid can be subject to recovery from the
recipient.

TEXT OF LETTER

‘Met dit schrijven stelt de Commissie Nederland ervan in kennis,
dat zij na onderzoek van de door uw autoriteiten met betrek-
king tot de bovengenoemde steunmaatregel verstrekte inlich-
tingen heeft besloten de procedure van artikel 88, lid 2, van het
EG-Verdrag in te leiden.

(*) Covered by the obligation of professional secrecy.

I. PROCEDURE

(1) In april 2004 nam de gemeente Amsterdam contact op
met de Commissie met betrekking tot de openbare-
aanbestedingsaspecten van de uitrol van een FTTH (fibre-
to-the-home)
toegangsnetwerk. Daarnaast verzocht de
gemeente de Commissie om te bevestigen dat het project
geen staatssteun inhield in de zin van artikel 87, lid 1,
EG-Verdrag. Bij brief van 22 juli 2004 deelde de
Commissie de gemeente Amsterdam mee dat een derge-
lijke bevestiging alleen kon worden gegeven nadat de
maatregel door de Nederlandse autoriteiten was aange-
meld. Zij zond de Nederlandse autoriteiten een afschrift
van deze brief toe. De Commissie verzocht de Neder-
landse autoriteiten op 23 juli 2004 de nodige informatie
te verstrekken zodat zij de maatregel
in het licht van
artikel 87, lid 1, EG-Verdrag zou kunnen beoordelen. In
augustus 2004 verzochten de autoriteiten om een verlen-
ging van de uiterste indieningstermijn, een verzoek dat
door de Commissie op 7 september 2004 werd ingewil-
ligd.

(2) In september 2004 vond een bijeenkomst plaats tussen
de Nederlandse autoriteiten en de Commissie waarop de
plannen van de gemeente Amsterdam werden voorgelegd
en besproken. Op 7 oktober 2004 verklaarden de autori-
teiten in hun antwoord op de brief van de Commissie
van 23 juli 2004 dat het Amsterdamse project binnen-
kort zou worden aangemeld.

(3) De Nederlandse autoriteiten meldden het project — de
deelname van de gemeente Amsterdam aan een onder-
neming die met de uitrol is belast en tevens eigenaar van
het netwerk is — uiteindelijk op 17 mei 2005 bij aange-
tekend schrijven aan. Hierbij merkten de autoriteiten op
dat de aanmelding was verricht om rechtszekerheid te
verkrijgen; zij vroegen de Commissie te bevestigen dat de
investering van de gemeente Amsterdam in de rechtsper-
soon die eigenaar was van het netwerk, in overeenstem-
ming is met het beginsel van de investeerder in een mark-
teconomie, en derhalve geen staatssteun vormde.

(4) Na de verstrekking van aanvullende inlichtingen door de
Nederlandse autoriteiten op 23 juni en een bijeenkomst
op 28 juni 2005 tussen vertegenwoordigers van de
ging de
gemeente Amsterdam en de Commissie,
Commissie bij schrijven van 15 juli 2005 nader in op de
toepassing van het beginsel van een investeerder in een
markteconomie; verder verzocht zij de Nederlandse auto-
riteiten opnieuw om inlichtingen.

(5) In een brief die op 18 november 2005 werd ingeschreven
verklaarden de Nederlandse autoriteiten dat de planning
vertraging had opgelopen en dat Amsterdam nog steeds
bezig was met de opzet van het project en de uitwerking
van de investeringsvoorwaarden. Daardoor zouden de
investeringsovereenkomsten niet vóór het voorjaar van
2006 worden gesloten. De autoriteiten deelden mee dat
zij meer tijd nodig hadden om de gevraagde informatie te
verstrekken en verzochten de Commissie haar beoor-
deling op te schorten tot alle gegevens beschikbaar
zouden zijn.

16.6.2007

EN

Official Journal of the European Union

C 134/11

(6) Vervolgens deelde de gemeente Amsterdam de Commissie
per e-mail, ingeschreven op 23 december 2005, mee dat
de gemeenteraad van Amsterdam unaniem had besloten
In
in de uitrol van het FTTH-netwerk te investeren.
dezelfde e-mail verklaarde de vertegenwoordiger van de
gemeente verder dat de onderhandelingen met BAM/
DRAKA (voor de aanleg van het netwerk) en met BBned
(voor de exploitatie van het netwerk) alsmede de onder-
handelingen met ING en vijf woningcorporaties (mede-
investeerders) alle volgens plan verliepen en waarschijnlijk
in januari 2006 zouden worden afgerond.

die met name

(7) Bij brief van 27 december 2005 ontving de Commissie
een klacht over het project van VECAI (de branche-orga-
nisatie van kabelbedrijven in Nederland) (1). UPC Neder-
land BV [een kabelexploitant
in
Amsterdam actief is, hierna: UPC (2)] had de Commissie
voor het eerst in maart 2005 in kennis gesteld van haar
bezwaren. Met beide klagers heeft een aantal bijeenkom-
sten plaatsgevonden; zij betogen dat de participatie van
de gemeente niet in overeenstemming is met het beginsel
van de investeerder in een markteconomie en daarom
neerkomt op staatssteun in de zin van artikel 87, lid 1,
EG-Verdrag.

(8) Op 3 maart 2006 zond de Commissie de Nederlandse
autoriteiten een herinneringsbrief
toe, waarin werd
verwezen naar de verklaring van de Nederlandse autori-
teiten van november 2005 dat verdere informatie zou
worden verstrekt wanneer verdere vooruitgang zou zijn
geboekt met de opzet van het project, volgens de
verwachting in het voorjaar van 2006. De Commissie
herinnerde de Nederlandse autoriteiten tevens aan de
standstill-verplichting van artikel 88, lid 3, EG-Verdrag.

(9) De Nederlandse autoriteiten beantwoordden de brief van
de Commissie op 3 april 2006 en zonden op 2 mei
2006 aanvullende inlichtingen. Op 19 mei 2006 zonden
de diensten van de Commissie nogmaals een brief aan de
Nederlandse autoriteiten waarin zij stelden dat zij infor-
matie van UPC hadden ontvangen die twijfels opriep
inzake de toepassing van het beginsel van een inves-
teerder in een markteconomie; zij brachten de autori-
teiten opnieuw de
in herin-
nering (3).

standstill-verplichting

(10) In mei en juni 2006 zonden de Nederlandse autoriteiten
opnieuw informatie toe (4). Na een derde verzoek om
inlichtingen van de Commissie van 24 juli 2006 dienden
zij enkele pakketten informatie in, waarvan het laatste op
8 september 2006 werd ingeschreven (5). De gegevens

(1) VECAI heeft verdere inlichtingen verstrekt bij e-mails die op 27
december 2005, 11 januari en 31 januari 2006 werden ingeschreven.
(2) UPC Nederland BV is een dochteronderneming van Liberty Global Inc.
UPC Nederland BV is in Nederland onder de naam UPC actief. Liberty
Global, Inc. („Liberty Global”) is een internationale kabelexploitant die
diensten aanbiedt op het gebied van video, telefoon en internettoegang.
Zij exploiteert breedbandcommunicatienetwerken in 17 landen, voor-
namelijk in Europa, Japan, Chili en Australië. De activiteiten van Liberty
Global omvatten tevens media- en programmeringsbedrijven zoals
Jupiter TV in Japan en Chello media in Europa.

(3) Informatie die door UPC bij brief van 12 mei, geregistreerd op 15 mei

2006, werd verstrekt.

(4) Op 19 en 31 mei en 1, 7 en 13 juni 2006.
(5) Op 18, 25 en 29 augustus 2006.

de

aan

die in september 2006 werden ontvangen riepen een
aantal nieuwe vragen op. Daarom werd in een vierde
brief
op
Nederlandse
29 september 2006 opnieuw om aanvullende inlich-
tingen verzocht. De Nederlandse autoriteiten vroegen
vervolgens op 13 oktober 2006 om een termijnverlen-
ging.

autoriteiten

(11) Intussen

de

het

van

ging

uitrol

netwerk

op
12 oktober 2006 officieel van start (6). In het licht van
deze ontwikkeling werd de door de Nederlandse autori-
teiten gevraagde termijnverlenging geweigerd. De autori-
teiten dienden een deel van hun antwoorden vóór de
uiterste datum van 26 oktober in, doch een aanzienlijke
hoeveelheid informatie werd verstrekt op 30 oktober en
16, 20 en 21 november 2006.

(12) UPC

de

verzocht

arrondissementsrechtbank

in
Amsterdam in kort geding om de gemeente Amsterdam
te gelasten de standstill-verplichting van artikel 88, lid 3,
EG-Verdrag na te komen en het project te staken totdat
de Commissie een beslissing zou hebben genomen. Dit
verzoek van UPC werd door de arrondissementsrecht-
bank afgewezen; de rechtbank stelde in haar vonnis van
22 juni 2006 dat niet aannemelijk werd geacht dat de
deelname van de gemeente in het project op staatssteun
duidde. Volgens de rechtbank kon het loutere feit dat de
gemeente het initiatief tot het project had genomen niet
als
steunmaatregel worden aangemerkt. Bovendien
concludeerde het Hof dat de initiële kosten die door
Amsterdam waren gemaakt (studies enz.) door de joint-
venture Glasvezelnet Amsterdam CV zouden worden
terugbetaald en daarom geen staatssteun vormden.

de

arrondissementsrechtbank (7). UPC en
de Commissie

(13) UPC deelde de Commissie op 20 september 2006 per e-
mail mee dat zij in beroep was gegaan tegen de uitspraak
van
de
gemeente Amsterdam deelden
in
november 2006 mee dat het Gerechtshof UPC en de
gemeente Amsterdam had voorgesteld de beslissing van
de Commissie af te wachten voordat het Hof vonnis zou
wijzen. Beide partijen hebben dit voorstel aanvaard (8).

II. BESCHRIJVING VAN DE MAATREGEL

(FTTH)

(14) De gemeente Amsterdam besloot in 2004 de mogelij-
kheden te onderzoeken voor een investering in een
„fibre-to-the-home”
toegangsnetwerk op het
gebied van elektronische communicatie. Na de opstelling
van een rapport door de Commissie Andriessen, een
marktonderzoek en eerste contacten met potentiële inves-
teerders besloot de gemeente in december 2005 officieel
om tot de investering over te gaan en stelde zij de voor-
waarden vast waaronder deze investering zou plaats-
vinden.

(15) Het Amsterdamse project is gebaseerd op een „drielagen-
model” en wordt in figuur 1 schematisch weergegeven.

(6) Zie bijvoorbeeld artikelen in de dagbladen Het Parool (7 oktober 2006)

en Trouw (13.10.2006).

(7) Deze e-mail werd op 22 september 2006 ingeschreven.
(8) Notulen van het Gerechtshof van 21 november 2006, nr. 200601252.

C 134/12

EN

Official Journal of the European Union

16.6.2007

Vereenvoudigd overzicht van het FTTH-project in Amsterdam

Figuur 1

(16) De eerste laag is de zogenaamde „passieve netwerkinfras-
tructuur” die buizen, glasvezelkabels en bedrijfsruimten
voor apparatuur omvat. Deze passieve infrastructuur
wordt door middel van telecommunicatieapparatuur (de
tweede of „actieve laag”) geactiveerd door een wholesale
provider die het netwerk beheert en onderhoudt en
wholesale-diensten aan dienstenleveranciers aanbiedt.

deelgemeenten (Zeeburg, Osdorp, Oost-Watergraafsmeer).
Het aangemelde project bestrijkt derhalve 10 % van de
gemeente Amsterdam. Circa één derde van de woningen
(13 000) in dit gebied zijn eigendom van woningcorpora-
ties.

(17) De derde laag betreft de dienstenleveranciers die diensten
(telefoon, breedband, televisie en radio) aanbieden aan
particuliere gebruikers en bedrijven („dienstenlaag”). Om
deze diensten te kunnen aanbieden moeten deze dien-
stenleveranciers onder meer
investeren in apparatuur,
moeten zij voor inhoud zorgen en hun eigen diensten-
platform exploiteren
en
facturering).

(onderhoud,

klantenzorg

(20) De gemeente, twee investeerders (ING Real Estate (hierna:
ING RE), Reggefiber (11) en vijf dochterondernemingen
van woningcorporaties (12) hebben het samenwerkings-
verband GNA (13) opgericht. Hiertoe is op 11 april 2006
een
op
26 mei 2006 werd een investeringsovereenkomst („CV-
overeenkomst”) gesloten.

samenwerkingsovereenkomst

ondertekend;

(21) De gemeente Amsterdam investeert 6 miljoen EUR, ING
ieder 3 miljoen, drie

en Reggefiber

Estate

Real

(18) De gemeente startte in 2004 een aanbestedingsprocedure
voor de aanleg van het netwerk („de passieve laag”), en in
2005 voor de exploitatie van het netwerk („actieve
laag”) (9). Beide contracten werden in [ ...] (*) gesloten.

(19) De onderneming Glasvezelnet Amsterdam CV (hierna:
GNA) wordt de eigenaar van het passieve netwerk dat
circa 37 000 huishoudens in Amsterdam met elkaar zal
verbinden (10). Dit gebied omvat drie Amsterdamse

(9) Het contract voor de aanleg van het netwerk werd gegund aan Van den
Berg Infrastructuren (BAM)/Draka Comteq Telecom. Van den Berg is
een dochteronderneming van BAM, een grote bouwonderneming, en
Draka Comteq is een kabelproducent. De exploitatie van het netwerk
werd via aanbesteding 2005/S 79-076325 gegund aan BBned.
(*) […]: De informatie tussen de haakjes valt onder de geheimhoudingsplicht.
(10) De gemeente Amsterdam heeft aangekondigd dat zij voornemens is
het project naar andere delen van Amsterdam uit te breiden, tot in
totaal 400 000 aangesloten huishoudens. Deze mogelijke uitbreiding
maakt echter geen deel uit van het aangemelde project, het onderlig-
gende businessplan en de beoordeling van de Commissie.

(11) ING RE is een dochteronderneming van ING, een conglomeraat op het
gebied van financiële diensten (bank- en verzekeringsbedrijf). Regge-
fiber is een dochteronderneming van Reggeborgh, een investeringsve-
hikel van de de familie Wessels, die ook een belang heeft in het bouw-
concern Volker Wessels. Volker Wessels is tevens betrokken bij een
glasvezelproject in Nuenen (Nederland) en heeft onlangs Eurofiber
verworven, een onderneming die onder meer in Amsterdam glasvezel-
infrastructuur bezit. Eurofiber heeft het contract verworven voor de
levering van de „backhaul”-verbindingen voor het GNA-project. Deze
informatie is uit openbare bron verkregen, de Nederlandse autoriteiten
hebben geen verdere inlichtingen verstrekt.

(12) De bijzondere status en rol van de woningcorporatie zal in het onder-
staande verder worden besproken. Opgemerkt zij dat de Commissie
momenteel een procedure inzake bestaande steun heeft ingeleid met
betrekking tot de financiering van woningcorporaties in Nederland
(Zaak nr. E-2/2005 Bestaande woonwet en financieringsmethoden voor
woningbouwcorporaties).

(13) De samenwerkingsovereenkomst werd door de gemeente Amsterdam
ondertekend, maar de CV-overeenkomst is niet door de gemeente
maar door Participatie A.G.C. BV ondertekend. Participatie AGC lijkt
door de gemeente of door de ontwikkelingsmaatschappij Amsterdam
te zijn opgezet. De Nederlandse autoriteiten verklaren in de
aanmelding dat de gemeente Amsterdam in het project investeert.

16.6.2007

EN

Official Journal of the European Union

C 134/13

woningcorporaties elk 1,5 miljoen EUR en twee woning-
corporaties elk 750 000 EUR. De totale kapitaalinvester-
ingen bedragen 18 miljoen EUR. Daarnaast heeft GNA
van […] een lening gekregen van […] miljoen EUR (14).
De geraamde uitgaven voor het project bedragen in totaal
[…] miljoen EUR.

(22) Het passieve netwerk van GNA zal door BBned worden
geactiveerd en geëxploiteerd, op basis van een contract
tussen GNA en BBned dat op 12 juni 2006 is gesloten.
De actieve laag omvat alle actieve apparatuur in de wijk-
centrales en bij de eindgebruiker, evenals de beheers-,
controle- en onderhoudssystemen die nodig zijn om deze
apparatuur te exploiteren. De noodzakelijke investeringen
in deze apparatuur zullen door BBned worden verricht.
BBned zal vezel van GNA leasen en het
[…] recht
hebben om op eigen risico het wholesale-transport en
daarmee samenhangende diensten aan de dienstenleveran-
ciers te verschaffen. BBned zal voor het gebruik van het
passieve netwerk een vergoeding betalen […].

(23) Gedurende […] van exploitatie is deze vergoeding vast-
gesteld op […] EUR en in […] behoeft BBned slechts
[…] % te betalen van de vergoeding die verschuldigd is
voor het gebruik van de passieve infrastructuur. […] (15).

(24) De Commissie merkt op dat BBned niet alleen met KPN
(het gevestigde telecombedrijf in Nederland) op whole-
sale-niveau (16) zal concurreren, maar dat zij, via haar
dochterondernemingen Pilmo en Bbeyond,
tevens als
dienstenleverancier actief zal zijn. Het is waarschijnlijk dat
een […] vergoeding voor BBned zal doorwerken naar de
dienstenleveranciers die, via marktpenetrerend prijsbeleid,
agressief zullen concurreren met bestaande operatoren als
UPC (chello) of KPN (xs4all) om de klanten van deze
exploitanten naar het op het netwerk van GNA geba-
seerde platform te lokken. Het is derhalve waarschijnlijk
dat het project op het niveau van de mededinging zeer
verstrekkende gevolgen zal hebben voor de bestaande
aanbieders.

III. HET STANDPUNT VAN DE NEDERLANDSE AUTORI-

TEITEN

(25) De Nederlandse autoriteiten hebben de maatregel aange-
meld om rechtszekerheid te verkrijgen; zij zijn van
mening dat de maatregel geen staatssteun vormt. De
autoriteiten betogen dat de investering door de gemeente
Amsterdam GNA of een andere partij niet begunstigt in
de zin van artikel 87, lid 1, EG.

(14) […]. Afgezien van de genoemde lening verstrekt zij tevens een krediet-

faciliteit van […] EUR aan GNA.

(15) […].
(16) KPN moet andere operatoren toegang bieden tot haar eigen koperen
aansluitnetten en mag de tarieven voor deze producten niet verlagen
omdat zij officieel moeten worden goedgekeurd. De operatoren
kunnen derhalve wellicht geneigd zijn om, althans in de eerste fase,
over te schakelen op de producten van BBned, ook om de productaan-
biedingen op basis van het wholesale-aanbod van BBned uit te
proberen.

is

Voorts

investeert

publiek-private-samenwerking

(26) Ten eerste investeert de gemeente Amsterdam volgens de
Nederlandse autoriteiten gelijktijdig met de overige inves-
teerders. De
op
26 mei 2006 van start gegaan met de sluiting van de
samenwerkingsovereenkomst.
de
gemeente onder dezelfde voorwaarden als marktinvesteer-
ders ING RE en Reggefiber. De investering zou derhalve
in overeenstemming zijn met het beginsel van de inves-
teerder in een markteconomie. Bovendien betogen de
autoriteiten dat, aangezien zelfs een voor 100 % door de
overheid gefinancierd vehikel met succes aanspraak kan
maken op het beginsel van de marktinvesteerder, bijvoor-
beeld op basis van door deskundigen geleverd bewijsma-
teriaal waaruit blijkt dat de business case gezond is en
aantrekkelijk zou zijn voor een investeerder, het niet van
belang is of investeerders een belang hebben van 20 %,
30 % of 50 % zolang het geen immateriële investering
betreft.

(27) Ten tweede is de vraag of de (dochterondernemingen van)
woningcorporaties met overheidsmiddelen investeren
volgens de autoriteiten irrelevant omdat de woningcor-
poraties eveneens in overeenstemming met het beginsel
van de investeerder in een markteconomie investeren. In
hun brief van 20 november 2006 stellen de Nederlandse
indien de Commissie tot de conclusie
autoriteiten dat,
zou komen dat bij de door de dochterondernemingen
van
in GNA geïnvesteerde
middelen sprake is van staatssteun, de Commissie deze
investeringen in een afzonderlijk onderzoek zou moeten
in het kader van de aangemelde
beoordelen en niet
maatregel.

de woningcorporaties

(28) Tenslotte betogen de autoriteiten dat het

feit dat de
gemeente Amsterdam overeenkomstig het beginsel van
de marktinvesteerder te werk gaat, eveneens wordt beves-
tigd door het businessplan van GNA, dat door alle inves-
teerders is aanvaard. De Nederlandse autoriteiten hebben
schriftelijke verklaringen van ING en Reggefiber overge-
legd waarin deze investeerders met het businessplan van
GNA en de onderliggende hypothesen instemmen.

(29) De autoriteiten hebben geen argumenten naar voren
gebracht waaruit zou blijken dat,
indien de investering
door de gemeente niet aan het beginsel van de marktin-
vesteerder zou voldoen en er derhalve sprake zou zijn
van staatssteun, deze steun hetzij op grond van artikel 87,
lid 3, hetzij van artikel 86, lid 2, EG, toch als verenigbaar
zou kunnen worden beschouwd met het EG-Verdrag.

IV. HET STANDPUNT VAN DE BELANGHEBBENDEN

(30) De klagers VECAI en UPC beweren dat de investering van
de gemeente Amsterdam niet in overeenstemming is met
het beginsel van de investeerder in een markteconomie
en dat er derhalve sprake is van staatssteun. Beide partijen
betogen dat deze steun onverenigbaar is met het EG-
Verdrag.

C 134/14

EN

Official Journal of the European Union

16.6.2007

(31) UPC heeft opdracht gegeven voor een studie waarin op
een aantal punten twijfels worden geuit ten aanzien van
het businessplan voor het project (17). De studie stelt vast
dat de business case van GNA gebaseerd is op een onrea-
listisch hoge penetratiegraad, een veel lager opzeggings-
cijfer dan in vergelijkbare gevallen en een relatief hoge
(wholesale) opbrengst per gebruiker. Het businessplan
werd tevens onrealistisch geacht omdat de dienstenlever-
anciers die via BBned van het GNA-netwerk gebruik
maken, zullen concurreren in een omgeving die geken-
merkt wordt door een dalende prijs van bandbreedte en
prijsgevoelige consumenten terwijl de uitrol van het
nieuwe netwerk voor een groot deel zal plaatsvinden op
een markt waar concurrenten als UPC, KPN en Tele2
reeds aanwezig zijn en kwaliteitsdiensten op het gebied
van „triple play” (televisie, breedband, telefonie) aanbieden
tegen concurrerende prijzen.

(32) De studie komt

tot de conclusie dat

„de aannames
waarop de business case gebaseerd is, onrealistisch zijn
en dat derhalve de investering in GNA niet commercieel
levensvatbaar lijkt”. Volgens UPC moet hieruit worden
geconcludeerd dat geen enkele aandeelhouder van GNA
overeenkomstig het beginsel van de investeerder in een
markteconomie handelt. Dit zou betekenen dat de deel-
neming van zowel de gemeente Amsterdam als mogelij-
kerwijs van de woningcorporaties, neerkomt op staats-
steun.

(33) VECAI heeft de Commissie middels een aantal brieven
informatie verstrekt over het Citynet-project. Deze organi-
satie benadrukt dat haar leden de afgelopen jaren grote
investeringen in hun kabelnetwerken hebben gedaan, en
dat deze ook in de komende jaren zullen worden voort-
gezet. VECAI verwijst naar een rapport van het Ministerie
van Economische Zaken en het Centraal Planbureau
waarin wordt gesteld dat financiële overheidssteun voor
investeringen in breedbandnetwerken niet nodig is (18).

(34) VECAI maakt zich verder grote zorgen over de concur-
rentieverstoring die wordt veroorzaakt door de deelne-
ming van de commerciële dochterondernemingen van de
woningcorporaties in GNA. Ten eerste zijn de aanzienlijke
financiële middelen die aan deze commerciële dochteron-
dernemingen zijn toegewezen, door de houdstermaat-
schappijen van de woningcorporaties opgebouwd met
staatsmiddelen. Ten tweede wordt volgens VECAI, als
kernactiviteit van de woningcorporaties, waarvoor dus
staatsmiddelen worden gebruikt, de verbinding van hun
woningen met het dichtstbijzijnde aansluitpunt van het
netwerk tot stand gebracht. Door hun financiële middelen
en bepaalde kernactiviteiten met betrekking tot hun
activiteiten op het gebied van sociale huisvesting te
combineren met een investering in GNA brengen deze

(17) De studie „Amsterdam's investment in the FTTH Citynet project and
the Market Economy Investor Principle” van april 2006 werd uitge-
voerd door RBB Economics op basis van gegevens uit het analistenrap-
port van ING „European Telecoms” van 24 februari 2006, waarin van
openbare toegankelijke gegevens gebruik werd gemaakt. Het hypothe-
tische businessplan dat voor de studie werd gebruikt vertoont enige
gelijkenis met het daadwerkelijke businessplan dat door de Neder-
landse autoriteiten is ingediend, doch enkele aannames wijken hiervan
af. In november 2006 werd een aanvulling op dit rapport door UPC
ingediend, getiteld „Supplement to the RBB Report on Amsterdam's
investment in the FttH CityNet project — an assessment of the retail
services provided and its implications for CityNet's business case”.
(18) Er wordt verwezen naar het rapport „Voortgangrapportage breedband”
van december 2005 en het verslag van het Centraal Planbureau: „Do
market failures hamper the perspectives of broadband”, van december 2005.

woningcorporaties volgens VECAI echter een uniek voor-
deel in het partnerschap GNA dat zowel de andere inves-
teerders als BBned ten goede komt.

(35) De Commissie heeft ook opmerkingen van KPN over het
Citynet-project ontvangen. Volgens KPN, is de aanleg van
FTTH in dit stadium te duur en zijn er momenteel geen
diensten waarvoor een dergelijk netwerk specifiek zou
moeten worden aangelegd, omdat alle diensten via de
bestaande netwerken kunnen worden aangeboden. KPN
kondigde tevens plannen aan om haar koperen netwerk
door vezel te vervangen, maar kiest voor „Fibre to the
street Curb” (FTTC) in plaats van de aanleg van FTTH
waarbij elk gebouw via glasvezelkabel wordt verbonden.
Volgens dit plan zal KPN de vezel geleidelijk dichter bij de
klant brengen, dat wil zeggen naar één aansluitpunt per
straat. Het bestaande koperen netwerk zal worden
gebruikt voor het laatste deel van de aansluiting met de
eindgebruikers (19).

(36) Bovendien gaf KPN aan dat een nieuwe netwerkexploitant
eerst nieuwe klanten zou moeten aantrekken om een
minimale penetratiegraad te bereiken. KPN daarentegen
kan voor de uitrol van haar netwerk gebruik maken van
haar uitgebreide klantenbestand.

V. REIKWIJDTE VAN DEZE PROCEDURE

(37) De notificatie van de Nederlandse autoriteiten betreft de
investering van de gemeente Amsterdam in GNA. In deze
procedure moet bijgevolg worden onderzocht of deze
investering staatssteun vormt in de zin van artikel 87, lid
1, van het EG-Verdrag.

(38) In zijn klacht verklaarde VECAI zich bezorgd om de
concurrentievervalsing ten gevolge van de deelname van
de commerciële dochtermaatschappijen van de woning-
aan GNA. De klacht van VECAI kan
corporaties
aanleiding zijn voor een onderzoek naar het verlenen van
leningen door de houdstermaatschappijen van de woning-
corporaties aan hun commerciële dochtermaatschappijen,
indien de daarvoor gebruikte middelen staatssteun
vormen (20) en indien de lening niet tegen marktvoor-
waarden werd verleend. Aangezien het verlenen van deze
leningen niet direct verband houdt met de vraag of
Amsterdam investeert overeenkomstig het beginsel van
een investeerder in een markteconomie, kan de door
VECAI opgeworpen kwestie afzonderlijk en buiten deze
procedure worden behandeld (21).

(19) Middels VDSL (very high digital subscriber line)-technologie en in het
kader van de modernisering van haar infrastructuur, zie OPTA: KPN's
Next Generation Network: All-IP, Issue Paper, 22 mei 2006.

(20) Zie zaak E-2/2005 inzake de financiering van de Nederlandse woning-
corporaties. Het gebrek aan voldoende gescheiden rekeningen is een
van de belangrijke punten in die procedure.

(21) De Commissie verzocht op 27 september 2006 om de leningsovereen-
komsten; de Nederlandse autoriteiten repliceerden daarop dat deze
nog niet waren opgesteld. De autoriteiten verstrekten de leningsover-
eenkomsten aan de Commissie op 21 november 2006. De rentevoet is
gelijk aan […]. De leningsovereenkomst tussen GNA en […] kan als
referentie dienen om na te gaan of de lening tegen marktvoorwaarden
is verleend. […] rekent GNA een rentevoet aan die gelijk is aan […].
Op het eerste gezicht zijn dus de voorwaarden voor de commerciële
dochterondernemingen gunstiger dan de voorwaarden die […] aan
GNA verleent. In dit stadium kan daarom niet worden uitgesloten dat
de lening een voordeel biedt aan deze commerciële dochteronderne-
mingen.

16.6.2007

EN

Official Journal of the European Union

C 134/15

(39) De Commissie merkt evenwel op dat de woningcorpora-
ties aan bepaalde beperkingen zijn onderworpen inzake
het type investeringen dat zij mogen doen en dat zij in
bepaalde omstandigheden de toestemming van de over-
heid moeten vragen. Dit betekent dat hun investerings-
mogelijkheden niet volledig vergelijkbaar zijn met die van
een normale markteconomisch handelende investeerder.
De Commissie is daarom van oordeel dat de invester-
ingen van ING Real Estate en Reggefiber een betrouw-
baarder criterium zijn om vast te stellen of Amsterdam
investeert volgens het beginsel van een investeerder in
een markteconomie.

overheidsbedrijven in de industriesector en de besluitvor-
mingspraktijk van de Commissie (23).

(44) Indien de betrokken overheid samen met andere inves-
teerders investeert, moet ten eerste worden vastgesteld of
deze investeerders marktinvesteerders zijn en of de inves-
teringen van de particuliere investeerders een reële econo-
mische impact hebben. Deze impact moet in absolute
termen worden geëvalueerd (een significant onderdeel
van de totale investering) en in verhouding tot de finan-
ciële draagkracht van de particuliere investeerder.

VI. BEOORDELING VAN DE STAATSSTEUN

(45) Ten tweede moet worden onderzocht of er zogenaamde
gelijktijdigheid is. Dit betekent dat de investeringen van alle
betrokkenen tegelijkertijd plaatsvinden (24).

1.1. Staatsmiddelen

(46) Ten derde moet worden nagetrokken of de voorwaarden

voor de investering identiek zijn.

(40) De gemeente Amsterdam investeert 6 miljoen EUR in het
partnerschap GNA. Aangezien een gemeente als een over-
heid geldt, moet deze investering worden beschouwd als
een investering met staatsmiddelen in de zin van artikel
87, lid 1, van het EG-Verdrag (22).

1.2. Voordeel

(41) De tweede vraag die moet worden aangekaart is of de
investering van de gemeente Amsterdam in GNA moet
gelden als een begunstiging in de zin van artikel 87, lid 1,
van het EG-Verdrag. Daarnaast moet worden nagegaan
aan wie deze begunstigingen ten goede komen.

(42) Om vast te stellen of een financiële transactie tussen de
overheid en een onderneming een voordeel oplevert in de
zin van artikel 87,
lid 1, van het EG-Verdrag, past de
Commissie het beginsel van een investeerder in een mark-
teconomie toe. Volgens dit principe vormt een transactie
geen staatssteun indien de steunmaatregel op hetzelfde
ogenblik en onder dezelfde voorwaarden plaatsvindt die
aanvaardbaar zouden zijn onder normale marktomstan-
digheden voor een particuliere investeerder.

(43) Om na te gaan of dit beginsel van toepassing is, evalueert
de Commissie de betrokken steunmaatregel op basis van
diverse criteria en op basis van het businessplan. De
criteria voor de beoordeling worden bepaald door de
jurisprudentie van het Hof van Justitie, de mededeling
inzake de toepassing van de artikelen 92 en 93 op

(22) Zie ook voetnoot 13. Wettelijk gesproken is het niet de gemeente zelf
die in GNA investeert, maar een entiteit dat speciaal voor dit doel is
opgezet (Participatie A.G.C. BV) en dat kennelijk eigendom is van de
gemeente Amsterdam of de OGA Amsterdam (waarvan de gemeente
Amsterdam eigenaar is). In dit stadium wordt daarom verondersteld
dat de investering uit staatsmiddelelen voortkomt en dat deze staats-
middelen aan de Staat kunnen worden toegerekend (de dochter-
maatschappij is kennelijk eigendom van de gemeente en de eigenlijke
beslissing tot investering is door de gemeente getroffen en wordt op
initiatief van de gemeente via de dochtermaatschappij doorgevoerd. In
dit stadium kan worden aangenomen dat aan de voorwaarden van
Zaak C-482/99, Stardust Marine is voldaan).

(47) Ten vierde: indien de overheid, andere investeerders of de
begunstigde buiten deze investering om nog andere
betrekkingen onderhouden (bijvoorbeeld in de vorm van
een bijlage waarmee een garantie van de staat wordt
verleend), kan er althans aan worden getwijfeld of de
equivalentie
investeringsvoorwaarden alleen
volstaat (25). In het onderhavige geval moet worden nage-
gaan of er buiten de samenwerking en de investeringso-
vereenkomst om nog andere betrekkingen waren die rele-
vant zijn voor de vaststelling of de investering volgens
het beginsel van een investeerder in een markteconomie
is geschied.

van de

1.2.1. Significante participatie van particuliere investeerders

(48) Behalve de gemeente investeren ook Reggefiber en ING
RE in GNA. ING RE en Reggefiber kunnen zonder twijfel
worden beschouwd als „particuliere investeerders”. ING
RE en Reggefiber
investeren in absolute termen een
aanzienlijk bedrag, hoewel zowel voor ING RE als voor
Reggefiber 3 miljoen EUR relatief gesproken wellicht een
kleine investering vormt. Samen nemen zij echter wel een
in
derde van de totale investering voor hun rekening;
deze context lijkt dit een significant onderdeel van de
totale uitgaven voor het project.

(23) Cf. Mededeling van de Commissie aan de lidstaten — Toepassing van
de artikelen 92 en 93 van het EEG-Verdrag en van artikel 5 van Rich-
tlijn 80/723/EEG op openbare bedrijven in de industriesector, PB C
307 van 13.11.1993, blz. 3, Beschikking 94/1073/EG van de
Commissie van 12 oktober 1994 betreffende de niet-aangemelde
verhoging van het kapitaal van het Bull-concern door Frankrijk, PB L
386 van 31.12.1994, blz. 1,
recent, Beschikking
2006/621/EG van de Commissie van 2 augustus 2004 betreffende de
door Frankrijk ten uitvoer gelegde steunmaatregel ten gunste van
France Télécom, PB L 257 van 20.9.2006, blz. 11.

en meer

(24) Cf. de beschikking van de Commissie betreffende de door Frankrijk ten
uitvoer gelegde steunmaatregel ten gunste van France Télécom, hier-
boven geciteerd.

(25) Met andere woorden, de voorwaarden van een welbepaalde overeen-
komst kunnen identiek zijn, maar andere overeenkomsten kunnen
daarnaast tegelijkertijd extra voorwaarden vastleggen met verschil-
lende rechten en verplichtingen.

C 134/16

EN

Official Journal of the European Union

16.6.2007

1.2.2. Gelijktijdigheid

(49) Gebaseerd op de

voorlopige beoordeling

van de
Commissie, investeert de gemeente formeel gezien tegelijk
met de particuliere investeerders in het partnerschap
GNA. Uiteindelijk gebeurt de investering op het ogenblik
In de praktijk heeft de
van de oprichting van GNA.
gemeente Amsterdam echter al vanaf 2004 het project
voorbereid vóór er sprake was van investeringen van de
particuliere investeerders.

(50) Ter voorbereiding van het project bestelde de gemeente
in 2003 en 2004 diverse studies. Tot op zekere hoogte
kan dit nog worden beschouwd als een interne beoor-
deling van de haalbaarheid van het project. De gemeente
nam echter een aantal
initiatieven die verder lijken te
gaan dan deze voorbereidende stappen. Ondanks het feit
dat geen particuliere investeerder had toegezegd, publi-
ceerde en organiseerde de gemeente aanbestedingen en
onderhandelde zij zelfs over contracten voor het opzetten
en het beheren van het netwerk. Daarnaast financierde de
gemeente Amsterdam bepaalde graafwerkzaamheden,
schafte zij programmatuur aan voor het opzetten van het
netwerk […] (26).

(51) Gezien het feit dat de gemeente reeds een aantal initia-
tieven had genomen alvorens een definitieve overeen-
komst met alle andere investeerders was gesloten, is het
twijfelachtig of er in dit geval gelijktijdigheid is. Daarnaast
moet, zoals gesteld door de Commissie in de beschikking
betreffende de door Frankrijk ten uitvoer gelegde steun-
van France Télécom (27), bij
maatregel
toepassing van het gelijktijdigheidscriterium de beoor-
deling van het gedrag van de staat
(in dit geval de
gemeente Amsterdam) worden gebaseerd op het gedrag
van de particuliere investeerders die niet door het gedrag
van de staat zijn beïnvloed. Het is de vraag of onder deze
omstandigheden sprake kan zijn van een dergelijke
situatie.

ten gunste

1.2.3. Voorwaarden

(54) De kosten die verband houden met de initiatieven van de
gemeente vóór de oprichting van GNA (bijvoorbeeld voor
de voorbereiding van het project en de aanbestedingen,
de aanschaf van programmatuur, de prefinanciering van
de voorafgaande graafwerkzaamheden en […]) werden
bijvoorbeeld door de gemeente gedragen.

(55) In de schriftelijke verbintenissen tussen Amsterdam aan
de ene kant en de particuliere investeerders aan de
andere, wordt algemeen naar deze kosten verwezen en
naar het
feit dat deze kosten uiteindelijk door GNA
zullen worden gedragen (28). Aan een van de overeen-
komsten is een overzicht van de kosten gehecht. In de
documentatie die de Commissie bij verschillende gelegen-
heden van de Nederlandse autoriteiten ontving, werden
echter door de gemeente Amsterdam uiteenlopende
bedragen en kostencategorieën voor deze „pre-invester-
ingen” aangegeven.

(56) In haar schrijven van 29 september 2006 verzocht de
Commissie specifiek om een volledig overzicht van deze
kosten. Hoewel de autoriteiten in november 2006 een
overzicht van de vereffeningen tussen Amsterdam en
GNA en zijn aandeelhouders verstrekten, werden hierin
niet alle „prefinancierings”-activiteiten van de gemeente
duidelijk aangegeven, met inbegrip van de bedragen die
de gemeente Amsterdam volgens eerdere documenten
effectief had uitgegeven.

(57) In hun antwoorden van 26 oktober en 20 november
stellen de autoriteiten dat alle kosten aan GNA zullen
worden gefactureerd en als zodanig gedragen door de
investeerders van GNA. De autoriteiten deelden de
Commissie ook mede dat rente zou worden geheven. De
toepasselijke rentevoet werd echter niet aangegeven.

(58) Op basis van deze gegevens van de Nederlandse autori-
teiten kan de Commissie momenteel niet het
totale
bedrag van deze „pre-investeringen” berekenen of nagaan.
Kennelijk loopt dit bedrag op tot ongeveer 1,5 miljoen
EUR (inclusief de bedragen waartoe sommige aandeelhou-
ders zich schriftelijk hadden verbonden). Dit bedrag lijkt
overigens niet een te verwaarlozen percentage van het
algemene budget van het project uit te maken. Op dit
ogenblik is ook nog niet volledig duidelijk hoe deze
kosten werden verdeeld tussen de aandeelhouders en hoe
zij in het businessplan van GNA werden geïntegreerd.

(52) Indien de beoordeling van de investeringsvoorwaarden
absoluut zou worden uitgevoerd, dat wil zeggen exclusief
gebaseerd op de samenwerkingsovereenkomst en de CV-
overeenkomst tussen alle investeerders, lijkt het of parti-
culiere en publieke investeerders aan dezelfde voor-
waarden zijn onderworpen.

(53) Er moet echter ook rekening worden gehouden met de
context van de

ontwikkeling van het project, de
akkoorden en de investeringen door alle betrokkenen.

(26) Dit betreft de verbinding tussen de onderdelen van het toegangsnet

van GNA en de verbinding met andere netwerken.

(27) Zie voetnoot 23.

(59) Over het algemeen blijken de activiteiten van Amsterdam
vóór het ondertekenen van de schriftelijke verbintenissen
en vóór de sluiting van de overeenkomsten de met het
project verbonden risico's voor alle betrokken investeer-
ders aanzienlijk te hebben verminderd. Een deel van het
startrisico van de activiteiten die aan de basis liggen van
het businessplan van GNA kan door de gemeente
Amsterdam zijn opgenomen of verminderd vóór de
investeringen van ING en Reggefiber in GNA.

(28) De intentieverklaring tussen ING en Amsterdam werd op 14 december
2005 ondertekend; die tussen de woningcorporaties en Amsterdam in
april 2005 (de precieze datum wordt niet aangegeven) en tussen
Reggefiber en Amsterdam waarschijnlijk op 15 maart 2006 (datum
niet duidelijk aangegeven).

16.6.2007

EN

Official Journal of the European Union

C 134/17

(60) De door de Nederlandse autoriteiten verstrekte informatie
twijfels (29) van de
heeft daarom de voorafgaande
Commissie dat de „prefinanciering” door de gemeente
(ten dele zonder de expliciete toestemming van sommige
andere investeerders) het investeringsrisico van de andere
investeerders in GNA heeft verminderd en hun invester-
ingsbereidheid heeft aangewakkerd, niet weggenomen.

(61) In het licht van deze twijfels is het in dit stadium bijge-
volg onduidelijk of alle aandeelhouders van GNA onder
dezelfde voorwaarden hebben geïnvesteerd.

1.2.4. Andere betrekkingen

(62) Op een specifiek punt naar voren gebracht door de
Commissie, reageerden de autoriteiten met een verklaring
dat er tussen de betrokken partijen geen andere betrek-
kingen bestaan, namelijk betrekkingen buiten de schrifte-
lijke verbintenissen om, die van belang zouden zijn voor
de vaststelling of de investering wel volgens het beginsel
van een investeerder in een markteconomie is geschied.

1.2.5. Beoordeling van het businessplan

(63) Om de investeringsvoorwaarden in GNA na te gaan,
heeft de Commissie een voorafgaand onderzoek van het
businessplan van GNA doorgevoerd. Vergelijkbaar met de
beoordeling van de Commissie in andere gevallen (30), zal
worden nagegaan of het ingebrachte kapitaal een markt-
conform rendement mogelijk maakt. Indien kapitaalinjec-
ties van een openbare investeerder geen rekening houden
met het te verwachten rendement, ook niet op de lange
termijn, vormt een dergelijke kapitaalinjectie staatssteun
in de zin van artikel 87 van het EG-Verdrag (31).

(64) Een gedetailleerde analyse van het businessplan bleek ook
noodzakelijk, aangezien de klager UPC, gebaseerd op het
voornoemde verslag van RBB Economics, staande houdt
dat de veronderstellingen waarop het bedrijfsplan van
GNA is gebaseerd, niet realistisch zijn en het project niet
levensvatbaar
is. Volgens UPC investeren noch de
gemeente, noch de andere aandeelhouders overeenkom-
stig het beginsel van een investeerder in een markteco-
nomie (32).

F i n a n c i ë l e i n d i c a to r e n

(65) GNA Amsterdam paste drie belangrijke prestatie-indica-
toren toe om het succes van het project te meten, name-
lijk het genereren van cashflow, het rendement op het
eigen vermogen en het interne rendement.

(29) Twijfels die bestonden op het moment dat de brief d.d. 29 september

2006 werd verstuurd.

(30) Beschikking 2006/176/EG van de Commissie van 7 juni 2005 betref-
fende het bedrijfsherstructureringsplan van Alitalia, PB L 69 van
8.3.2006, blz. 1; Beschikking van de Commissie betreffende de niet-
aangemelde verhoging van het kapitaal van het Bull-concern door
Frankrijk, zie voetnoot 23.

(31) Zie punt 44 van de conclusie van advocaat-generaal Geelhoed van 27
september 2000 in gevoegde zaken C-382/99 en C-399/00, Italië/
Commissie, Jurispr. 2001, blz. I-4035.

(32) RBB Economics „Amsterdam's investment in the FTTH Citynet project

and the Market Economy Investor Principle”. Zie voetnoot 17.

(66) Na een functioneren van […]wordt een positieve cash-
flow verwacht. Gestoeld op haar voorafgaande analyse is
de Commissie van oordeel dat er een groot risico bestaat
dat het doel niet wordt bereikt, vooral vanwege de lange
startperiode (constructie van het netwerk, […]) tijdens
welke GNA geen opbrengsten zal genereren.

(67) De Commissie meent dat de indicator „rendement op het
eigen vermogen” die door de autoriteiten is verstrekt, niet
gemakkelijk kan worden vergeleken met andere projecten
op de markt waarvoor informatie openbaar beschikbaar
is en dat daarom deze indicator van beperkte waarde is
voor de beoordeling van de toepassing van het beginsel
van een investeerder in een markteconomie. […]. Het
project heeft een veel
langere terugverdientijd […] dan
andere telecommunicatieprojecten. Er is meer tijd nodig
om de verwachte winst voor de investeerders op te
leveren en naarmate de duur langer is, zijn de onzeker-
heid en het risico voor de investeerders groter.

(68) Het

interne-rendementspercentage wordt gebruikt om
besluiten te nemen over
langetermijninvesteringen en
verschillende investeringsprojecten met elkaar te verge-
lijken. Het interne-rendementspercentage voor GNA ligt
op […] %. Er zijn slechts in beperkte mate interne-rende-
mentspercentages voor vergelijkbare projecten beschik-
baar (33). De meest relevante openbaar beschikbare verge-
lijkende gegevens zijn gegevens over kapitaalkosten zoals
de gewogen gemiddelde vermogenskosten (34) van andere
bedrijven in dezelfde bedrijfstak. Volgens gegevens van de
Commissie schommelen deze cijfers tussen 8,1 % en
10,6 % (35), terwijl een verslag van ING (36) inzake het
GNA-project voor de kapitaalkosten een percentage van
[…] aannam. [ ...].

(69) In het algemeen lijken de drie nagestreefde indicatoren
niet onrealistisch te zijn; zij hangen echter in grote mate
af van de prestatie van de belangrijkste succesfactoren.
Ramingen zijn onzeker door de relatieve nieuwheid van
het project inzake technologie (vezeltechnologie), bedrijfs-
model
(drielagenmodel), de beperkte projectgrootte
(vanwaar beperkte schaalvoordelen) en de verwachte
vraag van de verbruiker naar breedbanddiensten.

(70) Voorts moet worden nagegaan of de gemiddelde kapi-
taalkosten een goed referentiepunt zijn om de rentabiliteit
van de betrokken investering te toetsen. Dit is alleen dan
het geval indien het project een risico heeft dat vergelijk-
baar is met dat van een gemiddeld ander project in deze
bedrijfstak. Onder meer om de hierboven nader verk-
te zijn. De
laarde redenen lijkt dit niet het geval
Commissie verzoekt belanghebbenden hierover opmer-
kingen te maken.

(33) Ondanks het verzoek van de Commissie hebben de Nederlandse auto-
riteiten geen ijkpunten verstrekt voor de interne rendementspercen-
tages.

(34) De zogenaamde WACC (weighted average cost of capital), waarmee de
relatieve kosten van het eigen en vreemde vermogen van een bedrijf
worden uitgedrukt.

(35) UPC (een Nederlandse kabelmaatschappij) 10,6 %, Fastweb (een
(een Vlaamse kabel-
Italiaanse breedbandoperator) 9 %, Telenet
maatschappij) 8,5 %, KPN (de Nederlandse gevestigde exploitant)
8,1 %.

(36) ING-analistenverslag „European telecoms” van 24 februari 2006.

C 134/18

EN

Official Journal of the European Union

16.6.2007

de

van

(71) Zoals hierboven gesteld, kan een relevant gedeelte van het
startrisico
gemeente
activiteiten
Amsterdam zijn geabsorbeerd of verminderd vóór de
eigenlijke investeringen van ING en Reggefiber, aangezien
Amsterdam tussen 2004 en 2006 het project „prefinan-
cierde”.

door

de

I n ve s t e r i n g s ko s t e n p e r v e r b i n d i n g

(72) De Commissie heeft ook de geplande investeringskosten
geëvalueerd. […]. Dit leidt tot een globale kostprijs voor
de passieve laag van […] EUR per huishouden. De refer-
entiecijfers die de Commissie heeft verzameld voor de
complete infrastructuur
(actieve en passieve samen),
schommelen tussen 1 000 EUR en 2 000 EUR (37),
terwijl de verhouding tussen de investeringsbehoeften
voor een passieve en actieve verbinding grofweg twee op
één bedraagt.

(73) De referentiecijfers wijzen erop dat de door GNA
geraamde kapitaaluitgaven per connectie […] in verge-
lijking met de gegevens die op de markt en van andere
bronnen beschikbaar zijn.

Pe n e t r a t i e g r a a d

(76) Een andere belangrijke factor voor het businessplan is de
beoogde penetratiegraad. Aangezien de inkomsten van
GNA in ruime mate afhankelijk zullen zijn van de
behaalde penetratiegraad (de aangesloten huishoudens) —
en niet van het tarief en de service die zij de klanten kan
berekenen — is de haalbaarheid van het bereiken van de
beoogde penetratiegraad van cruciaal belang voor het
welslagen van GNA's activiteiten.

(77) GNA rekent erop binnen […] maanden een penetratie-
graad van […] % van alle huishoudens te halen (en naar
verwachting zal het penetratieniveau ongeveer op dit peil
verzadigd zijn). […] (40).

(78) Op basis van de beschikbare gegevens lijkt het behalen
van minstens […] % penetratie in het minimumscenario
optimistisch. Bovendien lijkt de doelstelling van […] %
van alle huishoudens na […]maanden agressief te zijn en
alleen mogelijk, zo ze al haalbaar is, met een […] stra-
tegie waarbij bestaande klanten van bijvoorbeeld UPC en
KPN overstappen naar de operators die van het GNA-
netwerk gebruikmaken.

R e s t w a a r d e v a n h e t p a s s i e v e gl a s v e z e l n e t w e r k

Ta r i f e r i n g

(74) De geschatte restwaarde van het passieve netwerk speelt
in het businessplan van GNA een cruciale rol bij het
behalen van de financiële doelstellingen en om de inves-
teerders de nodige zekerheden te bieden. Aangezien er
geen relevante marktgegevens voor deze parameter voor-
handen waren (geen publiek beschikbare gegevens over
fusies of acquisities van een FTTH-onderneming), heeft de
Commissie een analyse van de restwaarde uitgevoerd in
de aanname dat een geïntegreerde exploitant
in […]
wordt verkocht, en rekening houdende met de invester-
ingskosten van het passieve netwerk (38). Deze beide
waarden indiceren voor het netwerk een prijsrange van
[…] tot […] miljoen EUR bij een penetratiegraad van
[…] % in […] — ten opzichte van GNA's eigen bere-
kening die op […] miljoen EUR uitkomt.

(75) Toch geeft GNA aan dat in een worstcasescenario (39) de
passieve infrastructuur zo'n […] tot […] miljoen EUR
waard zou zijn voor een potentiële nieuwe investeerder.
[…]. Kortom, de berekeningen van de restwaarde die in
het businessplan worden gegeven, laten enige ruimte voor
twijfel.

(37) Voor de complete infrastructuur (actief en passief) raamt UPC/RBB de
kosten op 1 500 EUR per aangesloten woning (respectievelijk 1 000/
500 EUR), KPN op 1 300 EUR, Hillegom (een Nederlands FTTH-
bedrijf) op 1 200 EUR, Corning (een glasvezelfabrikant) op
1 200 EUR, ADL (een consultingbedrijf) op 1 000 EUR (respectie-
velijk 600/400 EUR), Fastweb (een Italiaanse breedbandoperator) op
1 200 EUR, ARCEP (Franse regelgever) op 2 000 EUR (gegevens van
2005 en 2006).

(38) Bij een recente fusieoperatie op de Nederlandse kabelmarkt (Casema/
Multikabel) bedroeg de waarde 1 700 EUR per abonnee — hetgeen
door analisten als een bovengrens werd beschouwd. De aangenomen
investeringskosten van GNA (750 EUR per abonnee) kunnen een
ondergrens voor de waarde van de activa bieden.

(39) Indien het voorgestelde businessplan niet wordt uitgevoerd en er geen
actieve operator (bv. UPC en KPN) bereid is het passieve netwerk over
te nemen. Alleen een nieuwkomer op de markt zou bereid zijn het
netwerk over te nemen en te exploiteren.

(79) Omdat hier sprake is van een innoverend en nog niet
(afzonderlijke lagen: passief net,
getest businessmodel
actief net en diensten), is het moeilijk de door GNA bere-
kende tarieven af
te toetsen aan publiek beschikbare
informatie.

(80) Volgens het businessplan van GNA, […].[…].

C o n c l u s i e s t e n a a n z i e n v a n h e t b u s i n e s s p l a n

(81) Bijgevolg lijken, na dit eerste onderzoek, niet alleen de
nagestreefde performantie-indicatoren, maar ook alle
aannames waarop het businessplan berust, bij toetsing
aan andere projecten, bijzonder optimistisch (41). Boven-
dien is er een hoge gevoeligheidsgraad voor het welslagen
van het project indien een van de doelstellingen (zoals de
penetratiegraad) niet wordt gehaald.

[…]

investeren.

(82) ING en Reggefiber hebben beide in brieven aan de
Commissie verklaard dat zij
[…].
Misschien zien beide ondernemingen deze opkomende
netwerktechnologie/leveringsplatform zelfs als een groei-
kans voor hun bestaande activiteiten. Het feit dat het
project steun krijgt van zowel de gemeente (financiële
middelen, bouwvergunningen) als de woningcorporaties
(financiële middelen, eigen gebouwen die worden aange-
sloten), maakt dit voorstel nog aantrekkelijker. Voorts
blijft ook de vraag of alle kosten en alle daarmee
verbonden risico's — met name de initiële investeringen
van de Gemeente Amsterdam — in het businessplan zijn
verwerkt.

(40) […].
(41) De Commissie heeft ook een aantal methodologische bezwaren ten

aanzien van het businessplan van GNA. […].

16.6.2007

EN

Official Journal of the European Union

C 134/19

(83) Zoals in punt 41 werd aangegeven, dient te worden nage-

gaan aan wie het voordeel wordt verleend.

hetgeen een sterke economische impact zal hebben op
andere providers die niet van het GNA-netwerk en de
diensten van BBned gebruikmaken.

B e g u n s t i g d e n v a n h e t v o o r d e e l

(84) Indien de investering van Amsterdam niet in overeen-
stemming is met het beginsel van de investeerder in een
markteconomie, wordt mogelijk een economisch voordeel
verleend aan GNA — en dus ook aan haar aandeelhou-
ders. Daarnaast kunnen misschien ook andere onderne-
mingen
het
verschafte voordeel profiteren.

bedrijfsniveaus

verschillende

van

op

is

gerespecteerd. Het

(85) Wat het niveau van de wholesaleoperator betreft, kreeg
BBned het recht om het netwerk te exploiteren toege-
wezen na een tenderprocedure die in het Publicatieblad
is aangekondigd (42). Zodoende
van de Europese Unie
transparantie en
werden de beginselen van openheid,
gelijke behandeling
algemeen
aanvaard dat een dergelijke open tenderprocedure voor
het beheer van infrastructuur als het Amsterdamse FTTH-
netwerk het eventuele voordeel voor de inschrijver die de
opdracht krijgt toegewezen, tot een minimum beperkt.
Niettemin zal BBned, ook al zou zij, weliswaar als resul-
taat van de tender, geen buitensporige return op het
project behalen, toch in staat zijn op basis van het GNA-
netwerk een bedrijf op te zetten en de markt voor whole-
salediensten kunnen betreden tegen voorwaarden die
anders niet op de markt beschikbaar zijn. De investering
door de Gemeente Amsterdam zou BBned dus een econ-
omisch voordeel kunnen opleveren.

(86) Bovendien valt in dit stadium niet uit te sluiten dat retai-
loperators die van BBneds diensten gebruikmaken om
hun klanten via het GNA-netwerk te bedienen, indirect
een voordeel genieten. Zij krijgen toegang tot geavan-
ceerde infrastructuur die, op het eerste gezicht, zonder de
deelname van de Gemeente Amsterdam en de woningcor-
poraties niet beschikbaar zou komen en hoeven dus niet
hetzelfde volume investeringen uit te voeren als andere
operators die hun eigen of gehuurde (kabel- en koper-)
netwerken gebruiken (43).

1.3. Verstoring van de mededinging

(87) Indien het optreden van de Gemeente Amsterdam niet
aan het beginsel van een investeerder in een markteco-
nomie voldoet, wordt de bestaande marktsituatie veran-
derd door voor GNA en haar aandeelhouders — en dus
de wholesaleprovider BBned — de gesubsidieerde toetre-
ding tot de markt van geavanceerde breedbanddiensten
mogelijk te maken en door serviceproviders in staat te
stellen downstream-retailmarkten te betreden. Het feit dat
een nieuw netwerk beschikbaar komt, mogelijk tegen
voorwaarden onder de marktprijs,
resulteert ook in
vervalsing van de mededinging op de downstream-
markten voor retail breedbanddiensten en andere elektro-
nische communicatiediensten. In de eerste fase dat whole-
sale- en retaildiensten op basis van het GNA-netwerk
worden aangeboden, zal de prijsconcurrentie bijzonder
scherp zijn door de […] strategie die GNA voorstaat,

(42) Referentie: 2004/S 138 — 118456 van 17.7.2004.
(43) RBB Economics, Supplement to the RBB Report on Amsterdam's investment

in the FTTH CityNet project.

1.4. Beïnvloeding van het handelsverkeer

(88) Het project en het daaruit resulterende marktresultaat kan
een ongunstige invloed hebben op telecombedrijven en
serviceproviders uit andere lidstaten. De telecommarkten
staan open voor concurrentie tussen aanbieders van elek-
tronische communicatiediensten en serviceproviders, die
doorgaans
activiteiten ontplooien waarvoor handels-
verkeer tussen de lidstaten plaatsvindt. Diverse teleco-
mondernemingen die in Amsterdam actief zijn, maken
deel uit van internationale groepen die in heel Europa
actief zijn en investeringen hebben in Nederland, maar
ook in andere landen. Een effect op het handelsverkeer
mag dus worden aangenomen.

1.5. Conclusie

(89) Gelet op het bovenstaande betwijfelt de Commissie in
deze fase dat de aangemelde maatregel in overeenstem-
ming is met het beginsel van de investeerder in een mark-
teconomie. De Commissie betwijfelt dat alle partijen
daadwerkelijk op dezelfde voorwaarden investeren en dat
de Gemeente Amsterdam niet accepteert om bepaalde
initiële risico's alleen te dragen zonder dat zij daarvoor
op passende wijze wordt gecompenseerd. Bovendien valt
ook te betwijfelen of alle partijen de facto wel gelijktijdig
hebben geïnvesteerd. Ingeval de maatregel niet aan het
in een markteconomie
beginsel van een investeerder
voldoet, wordt mogelijk uit overheidsmiddelen een econ-
omisch voordeel verleend aan GNA en haar aandeelhou-
ders, aan BBned en aan andere wholesale- en retailopera-
tors. Het project kan de mededinging dus potentieel
verstoren en beïnvloedt mogelijk het handelsverkeer
tussen lidstaten. Daarom kan de Commissie in dit
stadium, op basis van een eerste beoordeling, niet
uitsluiten dat de aangemelde maatregelen staatssteun in
de zin van artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag omvat.

(90) Onder de hier genoemde voorwaarden, dient te worden
nagegaan of de maatregel met de gemeenschappelijke
markt verenigbaar kan worden verklaard.

VII. DE MAATREGEL OP ZIJN VERENIGBAARHEID

GETOETST

(91) Het onderzoek van de Commissie was — in dit stadium
— toegespitst op de vraag of het beginsel van de inves-
teerder in een markteconomie van toepassing is en of er
sprake is van steun. In dit stadium heeft geen beoordeling
ten gronde van de verenigbaarheid plaatsgevonden. De
Nederlandse autoriteiten hebben niet aangevoerd dat,
mocht er sprake zijn van steun, deze met het Verdrag
verenigbaar zou zijn. Toch hebben zij informatie meege-
deeld over de beweerde positieve aspecten van de
maatregel voor de economische ontwikkeling en de
potentiële voordelen van de maatregel voor de burgers
van Amsterdam.

C 134/20

EN

Official Journal of the European Union

16.6.2007

de

(92) Een onderzoek naar de verenigbaarheid van de maatregel
met
zal wellicht
gemeenschappelijke markt
rechtstreeks op artikel 87, lid 3, onder c), van het EG-
Verdrag moeten worden gebaseerd (44). Volgens artikel
87, lid 3, onder c), moet een steunmaatregel een doels-
telling van gemeenschappelijk belang op noodzakelijke en
evenredige wijze nastreven.

(93) In dat verband zou de Commissie moeten nagaan of er
op de breedbandmarkt in Nederland en meer bepaald in
Amsterdam sprake is van marktfalen dat met staatssteun
zou kunnen worden ondervangen.

(94) Zoals de Commissie heeft aangegeven in haar beschikking
betreffende uitrol van een FTTH-netwerk in zaak C 35/05
(hierna „de zaak-Appingedam” genoemd) (45), bevestigen
recente gegevens (46) dat er op de Nederlandse markt
sprake is van felle concurrentie en een zeer divers aanbod
aan breedbanddiensten. Bovendien heeft Nederland de
hoogste breedbandpenetratie in de EU en is de Neder-
landse breedbandmarkt een van de meest geavanceerde
innovatie en concurrentie.
wat betreft dienstenaanbod,
Voorts zullen aanbieders van elektronische communica-
tiediensten, kabelexploitanten en internetaanbieders (ISP's)
in de nabije toekomst breedbanddiensten met zeer hoge
capaciteit op de Nederlandse markt gaan aanbieden (47).

(95) In de zaak-Appingedam oordeelde de Commissie dat de
aanleg van een extra netwerk met staatssteun niet nood-
zakelijk was om marktfalen of onbetaalbare tarieven voor
breedbanddiensten aan te pakken. De Commissie kwam
tot de bevinding dat de
voorgenomen steun de
mededinging zou verstoren en zodanig ten koste zou
gaan van particuliere
zou
opwegen tegen de positieve effecten van het project.
Daarom concludeerde de Commissie dat de maatregel
niet voldeed aan de criteria van artikel 87, lid 3, onder c),
en dus met het Verdrag onverenigbaar bleek te zijn.

investeringen dat zulks

(96) In dat verband vertoont de voorliggende maatregel een
aantal overeenkomsten met het project in Appingedam,
hetgeen enige twijfel doet rijzen ten aanzien van de vere-
nigbaarheid van de steun die eventueel
in het hier te
onderzoeken project is vervat. Toch zal, mocht de aanwe-
zigheid van steun worden bevestigd, de Commissie een
grondig onderzoek moeten voeren naar de verenigbaar-
heid van de voorliggende maatregel, waarbij zij alle posi-
tieve en negatieve aspecten van de maatregel tegen elkaar
afweegt. De Commissie neemt nota van een aantal uit
mededingingsoogpunt positieve aspecten van het project-
ontwerp, zoals de openheid van het FTTH-netwerk dat

(44) Deze benadering werd door de Commissie ook gevolgd in zaken in
verband met staatssteun ten behoeve van breedband; zie bv. Steunmaa-
tregel nr. N 284/2005 — Ierland — Regionaal breedbandprogramma
— fase II en fase III van het Metropolitan Area Network-programma
(MAN), besluit van de Commissie van 8 maart 2006, en Steunmaa-
tregel nr. N 157/06 — Verenigd Koninkrijk — Zuid-Yorkshire Digitale
Regio, besluit van de Commissie van 22 november 2006.

(45) Zaak C 35/2005, Ontwikkeling breedbandnetwerk Appingedam,

beschikking van de Commissie van 19 juli 2006.

(46) Europese Commissie, De Europese elektronische-communicatieregelgeving
en -markten in 2005 (11e verslag), COM (2006)68 definitief van
20.2.2006.

(47) Volgens de informatie waarover de Commissie beschikt, is Essent bezig
met het testen van een symmetrische Ethernet-to-the-Home-oplossing
met een snelheid van 100Mbit/s, bereidt UPC in Nederland de
invoering van een product met een snelheid van 50 Mbit/s voor, en is
KPN bezig met het uitrollen van VDSL met een snelheid van >50 Mbit/
s.

niet-discriminerende toegang zal verlenen aan operators,
hetgeen de concurrentie en de keuze voor consumenten
zal vergroten. Toch merkt de Commissie ook op dat,
indien er sprake is van steun, het project sterk verstorend
kan werken voor de activiteiten en investeringen van
bestaande operators.

VIII. CONCLUSIE

(97) Op grond van de door de Nederlandse autoriteiten en
belanghebbenden verstrekte
informatie betwijfelt de
Commissie na een eerste onderzoek dat de investering
van de Gemeente Amsterdam in GNA — binnen de alge-
mene context van het project zoals die hier werd
geschetst — in lijn is met het beginsel van de investeerder
in een markteconomie.

(98) De Commissie erkent dat bij het project twee particuliere
investeerders betrokken zijn die aanzienlijke investeringen
doen. Ook neemt de Commissie nota van de verklaring
van de Nederlandse autoriteiten dat er geen andere rele-
vante betrekkingen tussen de partijen zijn. In dat stadium
is de Commissie er echter niet van overtuigd dat de inves-
tering gelijktijdig heeft plaatsgevonden met de invester-
ingen van ING en Reggefiber. Voorts is de Commissie er
niet van overtuigd dat de voorwaarden van de investering
door de Gemeente Amsterdam gelijk zijn aan de voor-
waarden waarop de overige partijen hebben geïnvesteerd.
Bovendien heeft de Commissie enige twijfel ten aanzien
van de haalbaarheid van het businessplan.

(99) Bijgevolg is het in dit stadium niet mogelijk uit te sluiten
dat er sprake is van staatssteun ten faveure van GNA,
haar aandeelhouders, BBned en de operators die van
BBneds
de
Commissie de Nederlandse autoriteiten meermaals om
aanvullende informatie heeft verzocht, blijft de twijfel ten
aanzien van het project bestaan.

gebruikmaken. Ondanks

diensten

dat

(100) Gezien deze twijfel en rekening houdende met de moeilij-
kheden die de Commissie ondervond (48) en de impact
van mogelijke staatssteun op de investeringen van parti-
culiere operators, lijkt het noodzakelijk dat de Commissie
de formele onderzoekprocedure inleidt.

(101) Voorts acht de Commissie het ook nodig de formele
onderzoekprocedure in te leiden omdat de eerste fase te
lang heeft aangesleept. In de negentien maanden tussen
de aanmelding en dit besluit heeft de Commissie de
Nederlandse regering een aantal afzonderlijke officiële
verzoeken om inlichtingen gezonden. Pas
achttien
maanden na de aanmelding van het steunvoornemen
heeft de Nederlandse regering de Commissie een over-
zicht gezonden van de investeringen die de Gemeente
vóór de oprichting van GNA had gefinancierd.

(102) Tot slot biedt de inleiding van de procedure belangheb-
bende derden de mogelijkheid opmerkingen te maken ten
aanzien van de vragen die dit project doet rijzen.

(48) Arrest van 15 maart 2001, zaak T-73/98, Société chimique Prayon-

Rupel SA/Commissie, Jurispr. 2001, blz. II-867.

16.6.2007

EN

Official Journal of the European Union

C 134/21

(103) Gelet op de bovenstaande overwegingen verzoekt de
Commissie Nederland, in het kader van de procedure van
artikel 88, lid 2, van het EG-Verdrag, binnen één maand
vanaf de datum van ontvangst van dit schrijven zijn
opmerkingen te maken en alle voor de beoordeling van
de steunmaatregel dienstige inlichtingen te verstrekken.
De Commissie verzoekt uw autoriteiten onverwijld een
afschrift van deze brief aan de potentiële begunstigden
van de steunmaatregel te doen toekomen.

(104) De Commissie verzoekt Nederland en alle belangheb-
benden hun opmerkingen te maken over de in dit
schrijven behandelde kwesties. Met name verzoekt de
Commissie de Nederlandse autoriteiten en belangheb-
benden opmerkingen te maken ten aanzien van de vere-
nigbaarheid van potentiële steun die met deze maatregel
gemoeid is. Alle verenigbare steun moet noodzakelijk zijn
en terdege zijn gerechtvaardigd, hetzij wat betreft het
nastreven van een aanvaarde doelstelling van sociale of

economische cohesie, hetzij als een middel om markt-
falen aan te pakken. Bovendien dient de overheidmaa-
tregel evenredig te zijn aan de ermee nagestreefde doels-
telling en moet hij per saldo een positieve impact op de
welvaart en de mededinging hebben.

bekendmaking

(105) Voorts deelt de Commissie Nederland mee dat zij de
belanghebbenden door
van dit
de
schrijven en van een samenvatting ervan in het Publicatie-
blad van de Europese Unie in kennis zal stellen. Tevens zal
zij de belanghebbenden in de lidstaten van de EVA die
partij zijn bij de EER-Overeenkomst, door de bekend-
making van een mededeling in het EER-Supplement van
het Publicatieblad van de Europese Unie in kennis stellen,
alsmede de Toezichthoudende Autoriteit van de EVA
door haar een afschrift van dit schrijven te zenden. Alle
bovengenoemde belanghebbenden zal worden verzocht
hun opmerkingen te maken binnen één maand vanaf de
datum van deze bekendmaking.’