State aid — Belgium — State aid No C 27/06 (ex NN 22/2004) — R&D aid scheme for the aircraft industry — Invitation to submit comments pursuant to Article 88(2) of the EC Treaty   (Text with EEA relevance)
Date: 2006-08-19
Institutions: European Commission
Subjects: Belgium, State aid, aeronautical industry, aircraft, control of State aid, exchange of information, research and development

19.8.2006

EN

Official Journal of the European Union

C 196/7

STATE AID — BELGIUM

State aid No C 27/06 (ex NN 22/2004) — R&D aid scheme for the aircraft industry

Invitation to submit comments pursuant to Article 88(2) of the EC Treaty

(2006/C 196/04)

(Text with EEA relevance)

By means of the letter dated 22 June 2006 and reproduced in the authentic language on the pages
following this summary, the Commission notified Belgium of its decision to initiate the procedure laid
down in Article 88(2) of the EC Treaty concerning the above-mentioned aid.

Interested parties may submit their comments within one month of the date of publication of this
summary and the following letter to:

European Commission
Directorate-General for Competition
State Aid Registry
B-1049 Brussels
Fax No: (32-2) 296 12 42

These comments will be communicated to Belgium. Confidential treatment of the identity of the interested
party submitting the comments may be requested in writing, stating the reasons for the request.

TEXT OF SUMMARY

concerned. All repayments cease when the principal of the
advance has been reimbursed. No interest is due to the Federal
Government.

1. PROCEDURE AND DESCRIPTION OF THE AID

By letter of 13 February 2004, registered as received by the
Commission on 18 February, Belgium notified the Commission
of an aid scheme for research and development (R&D) in the
aircraft industry. The aim of the scheme is to boost the techno-
logical capabilities of Belgian enterprises taking part in a civil
aircraft development programme.

The aid is granted by way of repayable advances corresponding
to a maximum of 75 % (a basic 60 % plus any applicable
bonuses, but never more than 75 %) of the costs of industrial
research within the meaning of Annex I to the Community
framework for state aid for research and development (1) (‘the
R&D framework’), plus a maximum of 50 % (a basic 40 % plus
any applicable bonuses, but never more than 50 %) of the costs
of pre-competitive development activity within the meaning of
the R&D framework. The scheme has a total budget of
EUR 195 038 000.

At
its meeting on 1 December 2000 the Belgian Cabinet
decided on the granting of the aid. The aid is awarded by the
Federal Government under an agreement it concluded with the
regional authorities on 20 November 2001 and has been paid
in the form of repayable advances to enterprises between 2002
and 2006. There is no clause suspending payment of
the
advance until the scheme has been examined by the Commis-
sion under the Community rules on state aid.

The advance is to be repaid, according to the success of the
programme, by way of payments to the Federal Government
technologies
linked to the marketing of

the products or

(1) OJ C 45, 17.2.1996, p. 5.

2. ASSESSMENT

The Commission first takes the view that the aid has to be
classed as non-notified aid since the scheme was put into effect
before being approved by the Commission.

The Commission has examined the aid in the light of the R&D
framework, prompting it to raise doubts regarding the amount
of the advance in relation to the way in which it is to be
repaid.

When applying point 5.6 of the R&D framework, which sets
out the rules for authorising repayable advances of this type,
the Commission has consistently taken the approach that,
where programmes are successful, advances must be repaid
with interest. In this context, the Commission allows the prin-
cipal of the advances to reach an aid level of 40 % in the case
of pre-competitive development activities and 60 % in the case
of industrial research (plus any bonuses provided for in point
5.10 of the framework).

In the scheme at issue, however, Belgium is applying these
favourable aid levels while allowing the beneficiary firms not to
pay interest, which adds to the advantage they receive. The
overall conditions are therefore more advantageous for the
enterprises benefiting from the scheme than the conditions
usually authorised by the Commission. Accordingly,
the
Commission doubts whether the aid can be approved.

C 196/8

EN

Official Journal of the European Union

19.8.2006

3. CONCLUSION

régime pourra engendrer la création de 2 500 à 3 000
nouveaux emplois dans les 20 prochaines années.

In view of the foregoing and in the context of the procedure
laid down by Article 88(2) of the EC Treaty, the Commission
invites Belgium to submit its comments and to provide any
useful information for assessing this aid scheme.

In accordance with Article 14 of Council Regulation (EC)
No 659/1999, any unlawful aid may have to be recovered
from the beneficiary.

2.2. Base légale du régime

(7) Les aides sont octroyées sur la base de la loi budgétaire
(Loi concernant le premier ajustement du budget général
des dépenses de l'année budgétaire 2001 — Loi du 27
juillet 2001, Moniteur belge du 14 mai 2002).

TEXT OF THE LETTER

2.3. Instrument et intensité de l'aide

‘Par la présente,
la Commission a l'honneur d'informer la
Belgique qu'après avoir examiné les informations fournies par
les autorités belges sur la mesure citée en objet, elle a décidé
d'ouvrir la procédure prévue à l'article 88, paragraphe 2, du
traité CE.

1. PROCÉDURE

(1) Par courrier daté du 13 février 2004, enregistré par la
Commission le 18 février 2004, les autorités belges ont
notifié un régime d'aide à la recherche et au développe-
ment (“R&D”) dans le secteur de l'aéronautique (ci-après
“le régime”).

(2) Par courrier réf. D/57170 du 7 octobre 2004, la Commis-
sion a indiqué à la Belgique qu'elle considérait le régime
comme une aide non notifiée, enregistrée au registre des
aides NN, et a demandé à la Belgique des informations
complémentaires sur ce régime. Les autorités belges ont
transmis ces
informations par courrier daté du 23
décembre 2004, enregistré par la Commission le 3 janvier
2005.

(3) Par courrier réf. D/50593 du 20 janvier 2005, la Commis-
sion a demandé à la Belgique des informations complé-
mentaires sur le régime. Les autorités belges ont transmis
ces informations par courrier daté du 1er
juillet 2005,
enregistré par la Commission le 5 juillet 2005.

(4) Une réunion à propos de ce régime d'aide a eu lieu entre
les autorités belges et les représentants de la Commission
le 20 octobre 2005.

2. DESCRIPTION DU RÉGIME

(5) Le Conseil des Ministres du 1er décembre 2000 a décidé
d'octroyer des aides pour le financement d'un régime
d'aide à la recherche et au développement dans le secteur
de l'aéronautique. L'aide est octroyée par l'Etat
fédéral
selon un accord conclu le 20 novembre 2001 entre l'Etat
et les Régions.

2.1. Objectif du régime

(6) L'objectif du régime est de renforcer les capacités techno-
logiques des entreprises belges du secteur de l'aéronau-
tique participant à un programme de développement
d'avion civil, ainsi que de maintenir et de développer l'em-
ploi dans ce secteur. Les autorités belges estiment que le

(8) L'intervention de l'Etat belge consiste en un support dans
les coûts de recherche industrielle au sens de l'annexe I de
la
l'encadrement
recherche et au développement (2) (“l'encadrement R&D”),
et dans les coûts de développement préconcurrentiel au
sens de l'encadrement R&D.

communautaire des

aides d'Etat

à

(9) L'aide est attribuée sous la forme d'avances remboursables
sur la base de paiements à l'Etat indexés sur la commercia-
lisation des produits ou des technologies concernés, corre-
spondant à maximum 75 % (base de 60 %, majorée
d'éventuels boni mais ne pouvant jamais excéder 75 %)
des coûts de recherche industrielle plus maximum 50 %
(base de 40 %, majoré d'éventuels boni mais ne pouvant
jamais excéder 50 %) des coûts de développement précon-
currentiel.

(10) L'avance est remboursée selon un principe prévoyant le
paiement d'une contribution sur le chiffre d'affaires généré
par le projet et visant
le remboursement complet de
l'avance. Le modèle type de convention à conclure entre
l'entreprise bénéficiaire prévoit que la
l'Etat belge et
société
à
rembourser des
la somme avancée. Les
sur
remboursements cessent lorsque le principal de l'avance a
été remboursé.

concernée n'aura

circonstance

en aucune

intérêts

2.4. Budget et durée du régime

(11) Dans le cadre de ce régime, des aides peuvent être payées
par
l'Etat aux entreprises bénéficiaires entre 2002 et
2006. Le budget global de 195 038 000 d'euros ne fait
pas de distinction entre la recherche industrielle et le déve-
loppement préconcurrentiel. La répartition du budget
prévue dans la décision du Conseil des Ministres du 1er
décembre 2000 est la suivante: 112 457 000 euros pour
les cellulistes, 41 307 000 euros pour les équipementiers,
et 41 274 000 euros pour le motoriste.

2.5. Bénéficiaires du régime

(12) Le régime est ouvert aux entreprises établies en Belgique
partenaires ou sous-traitants des fournisseurs du moteur
ou des équipements destinés à un programme de dévelop-
pement d'avion civil. Ces entreprises doivent disposer
d'une technologie susceptible de susciter
l'intérêt du
constructeur ou de ses partenaires en vue de son applica-
tion pour le type d'avion concerné.

(2) JO C 45 du 17.2.1996, p. 5.

19.8.2006

EN

Official Journal of the European Union

C 196/9

(13) Le nombre de bénéficiaires du régime est estimé à 10. Les
autorités belges ont soumis une liste de projets sélec-
tionnés dans le cadre de ce régime. Cette liste mentionne
en particulier la société Techspace Aero pour la réalisation
de la partie basse pression du moteur GP7000/7200 (ce
projet fait l'objet d'une notification individuelle en applica-
tion du point 4.7 de l'encadrement R&D; ladite mesure
fait l'objet d'une procédure d'analyse par la Commission
séparée, portant le numéro d'aide NN 23/2004).

(14) Dans le cadre de l'enveloppe budgétaire allouée par le
gouvernement le 1er décembre 2000, d'autres dossiers de
financement sont en cours d'examen.

2.6. Coûts éligibles

(15) Les coûts de recherche industrielle et de développement
préconcurrentiel admissibles sont ceux directement liés au
projet, à l'exclusion de tous les coûts commerciaux et/ou
de marketing nécessaires pour obtenir des contrats, à
condition qu'ils soient encourus après le 1er décembre
2000, qu'ils soient justifiés par l'entreprise, contrôles et
acceptés par l'Etat fédéral, et qu'ils soient nécessaires à
l'exécution des tâches de recherche industrielle (ou de
telles que définies ci-
développement préconcurrentiel)
dessus. Les coûts admissibles doivent répondre aux défini-
tions de l'annexe II de l'encadrement R&D et sont ventilés
selon les chapitres de coûts suivants:

— dépenses de personnel

(chercheurs,

techniciens et
autres personnels d'appui employés exclusivement
pour l'activité de recherche), qui sont calculées en
multipliant le nombre d'heures prestées par le coût
horaire complet justifié par l'entreprise et contrôlé par
l'Etat;

— coûts des instruments, du matériel et des terrains
locaux utilisés exclusivement et de manière perma-
nente (sauf en cas de cession sur une base commer-
ciale) pour l'activité de recherche;

— coûts des services de consultants et des services équi-
valents utilisés
l'activité de
les connaissances
recherche, y compris la recherche,
techniques, les brevets, etc. achetés auprès de sources
extérieures;

exclusivement pour

— frais généraux additionnels supportés directement du

fait de l'activité de recherche;

— autres frais d'exploitation (par exemple coûts des
matériaux, fournitures et produits similaires) supportés
directement du fait de l'activité de recherche.

(16) Les coûts de certification sont exclus des aides.

2.7. Effet incitatif de l'aide

incitatif de

(17) Le régime prévoit le respect des conditions de nécessité et
éligible doit
d'effet
comporter un degré de risque technique et/ou financier
qui empêche le financement complet par l'entreprise qui
demande l'aide. L'entreprise requérante doit introduire un

l'aide. Tout projet

les

dossier technique et financier complet avant l'octroi éven-
tuel de l'aide. Tout dossier fera l'objet d'une analyse indivi-
duelle par
services du ministre compétent pour
l'économie et la politique scientifique. Les autorités belges
s'engagent à vérifier également l'effet incitatif de l'aide sur
la base d'enquêtes auprès des firmes bénéficiaires et de
démontrer l'effet incitatif dans des rapports annuels à la
Commission.

2.8. Cumulation

(18) Les autorités belges s'engagent à respecter les règles de
cumulation et de limiter l'intensité de l'aide aux maxima
prévus dans
l'encadrement R&D. Aucune autre aide
publique que celle de l'Etat fédéral ne sera accordée pour
le même projet.

2.9. Notification individuelle de grands projets

(19) Les autorités belges s'engagent à respecter les règles de
l'encadrement R&D. Elles ont notifié un projet individuel
en faveur de la société Techspace Aero (numéro d'aide
NN 23/2004).

3. ANALYSE

3.1. Sur l'existence de l'aide

(20) Les avances sont attribuées sur les fonds de l'Etat fédéral
belge. Le régime confère un avantage à certaines entre-
prises d'un segment particulier du secteur aéronautique.
Les avances ne sont remboursées qu'en cas de succès
commercial du produit faisant l'objet de la recherche et
leurs modalités de remboursement ne prévoient le paie-
ment d'aucun intérêt. Cela constitue un avantage par
rapport à des prêts selon des conditions de marché. Enfin,
le régime est susceptible de fausser la concurrence et d'af-
fecter les échanges entre Etats membres, vu que des entre-
prises d'autres Etats membres sont actives dans ce secteur
(e.a. MTU en Allemagne, ITP en Espagne, Avio en Italie,
Volvo-Aero en Suède ou Rolls-Royce au Royaume-Uni).

(21) La mesure remplit donc les quatre critères cumulatifs
constitutifs d'une aide d'Etat au sens de l'article 87, para-
graphe 1, du traité CE.

3.2. Sur l'illégalité de l'aide

(22) Les aides sont attribuées sur la base d'un accord conclu le
20 novembre 2001 entre l'Etat et les Régions. Chaque
aide individuelle fait l'objet d'une convention entre l'Etat
et l'entreprise bénéficiaire, dont les autorités belges ont
fourni un modèle à la Commission.

(23) Les conventions ne prévoient pas de clause suspensive au
versement des avances relative à leur analyse par la
Commission au titre des règles communautaires concer-
les aides d'Etat. De plus, au moins une de ces
nant
conventions a déjà été signée le 1.10.2003 (3).

(3) Le bénéficiaire de cette convention est la société Techspace Aero.

C 196/10

EN

Official Journal of the European Union

19.8.2006

(24) Les autorités belges indiquent

l'existence d'une clause
selon laquelle toute modification imposée par la Commis-
sion au titre des règles concernant les aides d'Etat devrait
être mise en œuvre. Ainsi, par exemple, dans le cas où la
Commission déclarerait une partie de l'avance incompa-
tible avec le marché commun, cette clause conduirait au
remboursement de ladite partie.

(32) Le point 5.6 de l'encadrement R&D prévoit précisément la
possibilité de ce type d'avance. Il indique que, pour de tels
outils, une intensité d'aide supérieure aux taux habituels
(25 % pour le développement préconcurrentiel et 50 %
pour la recherche industriel), pourra être acceptée, sur la
base d'une appréciation au cas par cas des conditions de
remboursement prévues.

(25) La Commission note que cette clause n'apparaît pas dans
le modèle de convention qui lui a été communiqué. Elle
ne peut donc évaluer avec précision quelles seraient les
modalités d'un tel remboursement, et en particulier si elles
comprennent le paiement d'intérêts.

(26) En tout état de cause, même dans l'hypothèse où la clause
comprendrait le paiement d'intérêts, la Commission note
qu'elle ne contiendrait aucun effet allant au-delà des
conséquences normales d'une déclaration d'incompatibilité
totale ou partielle d'une aide par la Commission. En effet,
une éventuelle déclaration d'incompatibilité a précisément
pour but le remboursement des montants incompatibles.
La clause n'a donc pas du tout un effet suspensif, effet
destiné à prévenir précisément le besoin d'un tel rembour-
sement. Elle ne peut donc pas être considérée comme une
clause suspendant la mise à exécution des aides.

(27) Le régime ayant déjà été mis en œuvre au moins une fois,
et ses modalités de mise en œuvre n'incluant pas de clause
suspensive suffisante, le régime doit donc être considéré
comme illégal au sens de l'article premier, lettre b), et f),
du Règlement (CE) No 659/1999 du Conseil du 22 mars
1999 portant modalités d'application de l'article 93 du
traité CE (4).

3.3. Doutes de la Commission sur la compatibilité de

l'aide

(28) S'agissant d'une aide à la recherche et au développement
(ci-après “R&D”), la Commission a analysé la mesure à la
lumière de l'encadrement R&D.

(29) Cette analyse a conduit la Commission au doute exprimé
ci-dessous sur la compatibilité de l'aide avec les disposi-
tions de cet encadrement.

sont

la forme d'une avance dont

(30) La Commission note tout d'abord que l'aide est attribuée
les modalités de
sous
liées à la commercialisation du
remboursement
produit
résultant de l'activité de recherche. L'avance
couvre au maximum 50 % des coûts éligibles pour les
activités
au
maximum 75 % des coûts éligibles pour les activités de
recherche industrielle.

développement préconcurrentiel

de

et

(31) Ce type d'avances est très classique dans le secteur aéro-
nautique. Puisque le degré de remboursement de l'avance
est lié à la commercialisation, donc au succès du produit,
on parle habituellement d'“avance remboursable en cas de
succès”.

(4) JO L 83 du 27.3.1999, p. 1.

(33) De nombreux cas d'aides sous forme d'avance rembour-
sable en cas de succès ont été notifiés à la Commission
depuis l'entrée en vigueur de l'encadrement R&D.

(34) A cette occasion, la Commission a développé une pratique
d'interprétation du point 5.6 de cet encadrement (5).

(35) Cette pratique part de la constatation qu'il n'est pas
possible de calculer ex ante l'équivalent-subvention brut
de telles avances. En effet,
les remboursements effectifs
dépendant entre autres du nombre des ventes, le montant
réel de l'aide ne peut être connu qu'à l'achèvement du
programme, parfois plusieurs décennies après son lance-
ment. On ne peut pas non plus se fonder statistiquement
sur des prévisions, les scénarios de ventes étant souvent
contestés et fondés sur de nombreuses hypothèses incer-
taines. L'utilisation de la disposition de la deuxième phrase
du point 5.6 de l'encadrement n'est donc pas possible en
pratique.

(36) En l'absence de la possibilité de faire un calcul d'équi-
la Commission a choisi
valent-subvention brut ex ante,
d'utiliser une approche fondée sur l'analyse du rapport du
montant de l'avance elle-même sur les coûts éligibles,
rapport qui, lui, est connu ex ante.

(37) Dans les cas analysés à ce jour par la Commission, les
modalités de remboursement des avances prévoyaient, en
cas de succès du programme,
le remboursement non
seulement du principal de l'avance, mais aussi des intérêts,
calculés en application du taux de référence et d'actualisa-
tion prévu par
l'Etat Membre
la Commission pour
concerné au moment de l'octroi de l'aide. Dans tous les
cas concernant le même projet de moteur ainsi que son
concurrent,
le remboursement était même supérieur en
cas de succès particulièrement marquant du programme.

(38) Dans ces circonstances, la pratique de la Commission a
été de fixer pour le rapport montant de l'avance sur coûts
éligibles un maximum de 40 % pour les activités de déve-
loppement préconcurrentiel et de 60 % pour les activités
de recherche industrielle, ces taux de base pouvant éven-
tuellement faire l'objet des boni de pourcentage prévus au
point 5.10 de l'encadrement R&D.

(39) Or, dans le cas du régime en examen, la Commission note
que les autorités belges ont appliqué ces seuils de 40 % et
60 % (plus d'éventuelles bonifications en ligne avec le
point 5.10 de l'encadrement R&D), alors même que les
modalités de
l'avance versée ne
prévoient le versement d'aucun intérêt, même en cas de
succès du programme.

remboursement de

(5) Voir par exemple le cas N 234/01 (France — Aide à la R&D à la
société SNECMA — JO C 133 du 5.6.2002, p. 10) et le cas N 120/
01 (Royaume-Uni — Aide à la société Rolls-Royce pour les projets
TRENT 600 et 900 — JO C 67 du 16.3.2002, p. 33).

19.8.2006

EN

Official Journal of the European Union

C 196/11

(40) Comme le prévoit le dernier paragraphe du point 5.6 de
l'encadrement R&D,
la
compatibilité avec le traité des avances remboursables en
tenant compte de leurs modalités précises de rembourse-
ment.

la Commission doit analyser

(41) Dans le cas d'espèce, les modalités de remboursement des
aides sont considérablement plus favorables aux entre-
prises bénéficiaires du régime que ne l'étaient les moda-
lités de remboursement classiques prévues pour les bénéfi-
ciaires des aides examinées jusqu'à ce jour par la Commis-
sion. En effet,
l'absence de remboursement d'intérêts
conduit à la certitude de recevoir un élément d'aide dans
tous les cas, alors que, selon des modalités de rembourse-
ment classiques, cet élément d'aide peut être complète-
ment absent en cas de succès (et peut même devenir
négatif en cas de grand succès, l'entreprise faisant gagner
de l'argent à l'Etat, y compris en termes réels).

(42) Dans des circonstances aussi clairement plus favorables, la
Commission émet de sérieux doutes sur le fait que le
même rapport maximal montant de l'avance sur coûts
éligibles puisse être accepté que dans les cas classiques. La
Commission estime en effet que cela conduirait à un avan-
tage concurrentiel
important en faveur des entreprises
éligibles dans le cadre de ce régime, ces entreprises étant
autorisées à recevoir en proportion les mêmes fonds que
leurs concurrentes dans d'autres Etats membres, mais dans
des conditions de remboursement plus favorables.

(43) Cette constatation est renforcée par le fait que la plupart
des dossiers examinés par la Commission (ayant fondé sa
pratique constante d'interprétation du point 5.6 de l'enca-
drement R&D) concernaient des entreprises communau-
taires du même secteur, travaillant souvent sur des projets
similaires voire identiques ou directement concurrents.

4. CONCLUSION

(44) Compte

tenu des

considérations qui précédent,

la
Commission invite la Belgique, dans le cadre de la procé-
dure de l'article 88, paragraphe 2, du traité CE, à présenter
ses observations et à fournir toute information utile pour
l'évaluation de la mesure, dans un délai d'un mois à
compter de la date de réception de la présente.

(45) Ces informations devront en particulier inclure la liste des
entreprises ayant à ce jour bénéficié des aides, ainsi que
les modalités précises de ces aides (montant, date d'octroi,
conditions de remboursement).

(46) La Belgique est invitée à transmettre une copie de cette

lettre aux éventuels bénéficiaires de l'aide.

(47) La Commission rappelle à la Belgique l'effet suspensif de
l'article 88, paragraphe 3, du traité CE et se réfère à l'ar-
ticle 14 du règlement (CE) No 659/1999 du Conseil qui
prévoit que toute aide illégale pourra faire l'objet d'une
récupération auprès de son bénéficiaire.

(48) Par la présente,

la Commission avise la Belgique qu'elle
informera les intéressés par la publication de la présente
lettre et d'un résumé de celle-ci au Journal officiel de l'
Union européenne. Elle informera également les intéressés
dans les pays de l'AELE signataires de l'accord EEE par la

publication d'une communication dans le supplément EEE
du Journal officiel, ainsi que l'autorité de surveillance de
l'AELE en leur envoyant une copie de la présente. Tous les
intéressés susmentionnés seront invités à présenter leurs
observations dans un délai d'un mois à compter de la date
de cette publication.’

‘Hierbij stelt de Commissie België ervan in kennis dat zij, na
onderzoek van de door de Belgische autoriteiten met betrek-
king tot de bovengenoemde steunmaatregel verstrekte inlich-
tingen, heeft besloten de procedure van artikel 88, lid 2, van
het EG-Verdrag in te leiden.

1. PROCEDURE

(1) Bij schrijven van 13 februari 2004, geregistreerd door de
Commissie op 18 februari 2004, hebben de Belgische
autoriteiten aanmelding gedaan van een steunregeling
voor
in de
en ontwikkeling
luchtvaartindustrie (hierna „de steunregeling” genoemd).

onderzoek

(„O&O”)

zij de

steunregeling als niet-aangemelde

(2) Bij schrijven met ref. D/57170 van 7 oktober 2004 heeft
de Commissie aan de Belgische autoriteiten medegedeeld
dat
steun
beschouwde, welke in het NN-register van niet aange-
melde steunregelingen is ingeschreven en heeft zij België
om aanvullende
steunregeling
verzocht. De Belgische autoriteiten deden deze gegevens
aan de Commissie toekomen bij
schrijven van 23
december 2004, dat op 3 januari 2005 bij de Commissie
werd ingeschreven.

gegevens over

deze

(3) Bij schrijven met ref. D/50593 van 20 januari 2005
verzocht de Commissie België om aanvullende gegevens
over de steunregeling. De Belgische autoriteiten deden
deze gegevens aan de Commissie toekomen bij schrijven
van 1 juli 2005, dat op 5 juli 2005 bij de Commissie
werd ingeschreven.

(4) Een bijeenkomst met betrekking tot deze steunregeling
had op 20 oktober 2005 plaats tussen de Belgische auto-
riteiten en de vertegenwoordigers van de Commissie.

2. BESCHRIJVING VAN DE STEUNREGELING

(5) De ministerraad van 1 december 2000 heeft besloten
steun te verlenen voor de financiering van een steunre-
geling voor onderzoek en ontwikkeling in de luchtvaartin-
dustrie. De steun wordt door de federale overheid verleend
op grond van een overeenkomst van 20 november 2001
tussen de federale overheid en de gewesten.

2.1. Doel van de steunregeling

te

versterken

(6) De steunregeling heeft tot doel de technologische capaci-
teiten van de Belgische ondernemingen uit de luchtvaar-
tindustrie
een
programma voor de ontwikkeling van een vliegtuig voor
de burgerluchtvaart alsmede de werkgelegenheid in deze
sector te behouden en te ontwikkelen. De Belgische auto-
riteiten zijn van mening dat door de steunregeling in de
komende twintig jaar 2 500 tot 3 000 nieuwe arbeids-
plaatsen kunnen worden geschapen.

deelname

door

aan

C 196/12

EN

Official Journal of the European Union

19.8.2006

2.2. Rechtsgrondslag van de steunregeling

(7) De steun wordt toegekend op basis van de begrotingswet
(Wet houdende eerste aanpassing van de algemene uitga-
venbegroting van het begrotingsjaar 2001 — wet van 27
juli 2001, bekendgemaakt in het Belgisch Staatsblad van
14 mei 2002).

2.3. Vorm en intensiteit van de steun

(8) De bijdrage van de Belgische overheid bestaat in een tege-
moetkoming in de kosten voor industrieel onderzoek in
de zin van bijlage I van de communautaire kaderregeling
inzake staatssteun voor onderzoek en ontwikkeling (6)
(hierna „kaderregeling O&O” genoemd) en in de kosten
voor pre-concurrentiële ontwikkeling in de zin van de
kaderregeling O&O.

(9) De steun wordt toegekend in de vorm van terugbetaalbare
voorschotten door middel van betalingen aan de overheid
die gekoppeld zijn aan de commercialisering van de
desbetreffende producten of technologieën ten belope van
ten hoogste 75 % (basis van 60 %, verhoogd met even-
tuele procentpunten maar nooit hoger dan 75 %), van de
kosten voor industrieel onderzoek, plus maximum 50 %
(basis van 40 %, verhoogd met eventuele procentpunten
maar nooit hoger dan 50 %) van de kosten voor pre-
concurrentiële ontwikkeling.

(10) Het voorschot wordt terugbetaald volgens een regeling
waarbij een bijdrage wordt betaald op de door het project
tot stand gebrachte omzet en de volledige terugbetaling
van het voorschot wordt beoogd. In de modelovereen-
komst die tussen de Belgische staat en de begunstigde
onderneming wordt afgesloten, wordt bepaald dat de
desbetreffende onderneming geenszins
rente op het
voorschot zal hoeven te betalen. De terugbetalingen
worden beëindigd wanneer de hoofdsom van het
voorschot is terugbetaald.

2.4. Begroting en looptijd van de steunregeling

In

de

algemene

begroting

industrieel

(11) In het kader van deze steunregeling kan de staat in de
periode 2002-2006 steun verlenen aan begunstigde
ondernemingen.
van
195 038 000 EUR wordt geen onderscheid gemaakt
tussen
pre-concurrentiële
ontwikkeling. De verdeling van de in het besluit van de
ministerraad van 1 december 2000 vastgestelde begroting
is
de
112 457 000
vliegtuigcascobouwers, 41 307 000 EUR voor de leveran-
ciers van uitrustingen en 41 274 000 EUR voor de
motorist.

onderzoek

volgt:

voor

EUR

als

en

een technologie die de belangstelling van de constructeur
of zijn partners kan opwekken met het oog op het
gebruik voor het desbetreffende type vliegtuig.

(13) Het aantal ondernemingen dat op de

steunregeling
aanspraak kan maken, wordt op tien geraamd. De
Belgische autoriteiten hebben een lijst
ingediend met
projecten die in het kader van deze regeling zijn geselec-
teerd. In deze lijst wordt in het bijzonder de onderneming
Techspace Aero vermeld voor het vervaardigen van het
lagedrukonderdeel van de motor GP7000/7200 (overeen-
komstig punt 4.7 van de kaderregeling O&O werd dit
project afzonderlijk aangemeld; deze maatregel wordt in
een
de
Commissie beoordeeld, met als nummer NN 23/2004).

onderzoeksprocedure

afzonderlijke

door

(14) In het kader van de door regering op 1 december 2000
toegekende kredieten worden nog andere financierings-
dossiers onderzocht.

2.6. Voor steun in aanmerking komende kosten

(15) De subsidiabele kosten voor industrieel onderzoek en pre-
concurrentiële ontwikkeling zijn die welke direct met het
project
zijn verbonden, met uitzondering van alle
commerciële en/of marketingkosten die noodzakelijk zijn
voor het verkrijgen van contracten, op voorwaarde dat zij
na 1 december 2000 werden gemaakt, door de onder-
neming worden gerechtvaardigd, door de federale over-
heid worden gecontroleerd en aanvaard en noodzakelijk
zijn voor
van de hieronder
omschreven taken op het vlak van industrieel onderzoek
(of pre-concurrentiële ontwikkeling). De
subsidiabele
kosten moeten beantwoorden aan de definities van bijlage
II van de kaderregeling O&O en worden uitgesplitst over
de volgende kostenposten:

tenuitvoerlegging

de

— personeelskosten (onderzoekers,

technici en ander
ondersteunend personeel dat zich uitsluitend met
onderzoek bezighoudt) die worden berekend door het
aantal gepresteerde uren te vermenigvuldigen met de
door de onderneming gerechtvaardigde en door de
overheid gecontroleerde volledige kosten per uur;

— de kosten van instrumenten, materiaal, terreinen en
lokalen die uitsluitend en permanent (behalve in geval
van overdracht op commerciële basis) voor de onder-
zoeksactiviteiten worden gebruikt;

— kosten van advies en van soortgelijke diensten die
uitsluitend voor het onderzoek worden gebruikt, met
inbegrip van aangekocht onderzoek, aangekochte
technische kennis, octrooien enz.;

2.5. Begunstigden van de steunregeling

— extra algemene kosten die rechtstreeks uit het onder-

zoek voortvloeien;

(12) De Belgische ondernemingen die partners of onderaanne-
mers zijn van leveranciers van de motor of de uitrustingen
voor een ontwikkelingsprogramma van een vliegtuig voor
de burgerluchtvaart kunnen een beroep doen op de
regeling. Deze ondernemingen moeten beschikken over

— andere

exploitatiekosten (bijvoorbeeld kosten van
materialen, benodigdheden en soortgelijke producten)
die rechtstreeks uit het onderzoek voortvloeien.

(16) De certifiëringskosten komen niet voor de steun in

(6) PB C 45 van 17.2.1996, blz. 5.

aanmerking.

19.8.2006

EN

Official Journal of the European Union

C 196/13

2.7. Stimulerend karakter van de steun

(17) De steunregeling voorziet in de naleving van de voor-
waarden inzake de noodzakelijkheid en het stimulerend
karakter van de steun. Elk subsidiabel project moet op
technisch en/of op financieel vlak een zodanige risico-
graad inhouden dat de volledige financiering niet geheel
door de aanvragende onderneming kan worden gedragen.
De aanvragende onderneming moet voorafgaandelijk aan
een eventuele toekenningsbeslissing een volledig technisch
en financieel dossier indienen. Elk dossier zal afzonderlijk
worden beoordeeld door de diensten van de minister die
bevoegd is voor economie en wetenschapsbeleid. De
Belgische autoriteiten hebben zich ook ertoe verbonden
het stimulerend karakter van de steun na te gaan op
grond van onderzoeken bij de begunstigde onderne-
mingen en in jaarlijkse verslagen voor de Commissie dit
stimulerend effect aan te tonen.

2.8. Cumulatie

(18) De Belgische autoriteiten hebben zich ertoe verbonden de
cumulatieregels na te leven en de steunintensiteit
te
beperken tot de in de kaderregeling O&O vastgelegde
maxima. Voor hetzelfde project zal geen andere over-
heidssteun dan die van de federale overheid worden
verleend.

2.9. Afzonderlijke aanmelding van grote projecten

(19) De Belgische autoriteiten hebben de verbintenis aangegaan
de regels van de kaderregeling O&O na te leven. Zij
hebben een afzonderlijk project
ten voordele van de
onderneming Techspace Aero (steunmaatregel met als
nummer NN 23/2004) aangemeld.

3. ANALYSE

3.1. De vraag of er sprake is van steun

(20) De voorschotten worden betaald uit de Belgische federale
staatskas. In het kader van de regeling wordt een voordeel
toegekend aan bepaalde ondernemingen uit een specifiek
segment van de luchtvaartindustrie. De voorschotten
worden alleen terugbetaald wanneer het product
ten
aanzien waarvan het onderzoek plaatsvindt een commer-
cieel succes is en de terugbetalingsregeling geen bepaling
over de betaling van rente bevat. Dit is een voordeel ten
opzichte van een lening op marktvoorwaarden. Ten slotte
kan de regeling mededinging vervalsen en de handel
tussen lidstaten ongunstig beïnvloeden, aangezien onder-
nemingen van andere lidstaten in deze sector actief zijn
(zoals MTU (Duitsland), ITP (Spanje), Avio (Italië), Volvo-
Aero (Zweden) en Rolls-Royce (Verenigd Koninkrijk)).

(21) De steunmaatregel voldoet derhalve aan de vier cumula-
tieve voorwaarden om als staatssteun in de zin van artikel
87, lid 1, van het EG-Verdrag te worden aangemerkt.

3.2. De vraag of de steun onrechtmatig is

gewesten is gesloten. Over elke afzonderlijke steun wordt
een contract gesloten tussen de overheid en de begun-
stigde onderneming, waarvan de Belgische autoriteiten
een model aan de Commissie ter beschikking hebben
gesteld.

(23) In de

contracten is geen opschortende voorwaarde
opgenomen voor de uitbetaling van de voorschotten in
verband met het onderzoek ervan door de Commissie uit
hoofde van de communautaire regels inzake staatssteun.
Bovendien is minstens een van deze contracten reeds op 1
oktober 2003 ondertekend (7).

(24) De Belgische autoriteiten wijzen op het bestaan van een
bepaling volgens welke iedere wijziging die door de
Commissie op grond van de regels inzake staatssteun
wordt opgelegd, moet worden uitgevoerd. Zo zou bijvoor-
beeld, ingeval de Commissie een deel van het voorschot
onverenigbaar met de gemeenschappelijke markt zou
verklaren, deze voorwaarde de terugbetaling van dat deel
tot gevolg hebben.

(25) De Commissie merkt op dat deze bepaling niet voorkomt
in de modelovereenkomst die aan haar is voorgelegd. Zij
kan derhalve niet precies nagaan wat de regeling voor een
dergelijke terugbetaling zou zijn, en met name of deze de
betaling van rente zou inhouden.

(26) In ieder geval merkt de Commissie op dat, zelfs indien
men ervan uitgaat dat de bepaling de betaling van rente
zou behelzen, deze geen enkele werking zou hebben die
verder gaat dan de normale gevolgen van een verklaring
van volledige of gedeeltelijke onverenigbaarheid van een
steunmaatregel door de Commissie. Een dergelijke verk-
laring van onverenigbaarheid heeft immers juist de terug-
betaling van de onverenigbare bedragen tot doel. De
bepaling heeft dan ook geenszins een opschortende
werking, welke werking juist is bedoeld om de noodzaak
van een dergelijke
terugbetaling te voorkomen. De
Commissie is van mening dat een dergelijke bepaling niet
kan worden beschouwd als een bepaling die de tenuit-
voerlegging van de steun opschort.

(27) De regeling is reeds ten minste één keer ten uitvoer
gelegd, waarbij in de uitvoeringsbepalingen geen afdoende
opschortende bepaling is opgenomen. De steunregeling
moet derhalve als onrechtmatig worden beschouwd in de
zin van artikel 1, onder b) en onder f), van Verordening
(EG) nr. 659/1999 van de Raad van 22 maart 1999 tot
vaststelling van nadere bepalingen voor de toepassing van
artikel 93 van het EG-Verdrag (8).

3.3. Twijfel van de Commissie over de verenigbaar-

heid van de steun

(28) Aangezien het steun voor onderzoek en ontwikkeling
(hierna: „O&O”) betreft, heeft de Commissie de maatregel
aan de O&O-kaderregeling getoetst.

(29) Deze analyse heeft bij de Commissie de twijfel over de
verenigbaarheid van de steun met de bepalingen van deze
kaderregeling doen rijzen, die hieronder wordt uiteen-
gezet.

(22) De steun wordt verleend op basis van een akkoord dat op
20 november 2001 tussen de federale overheid en de

(7) De onderneming Techspace Aero is de begunstigde van deze over-

eenkomst.

(8) PB C 83 van 27.3.1999, blz. 1.

C 196/14

EN

Official Journal of the European Union

19.8.2006

(30) De Commissie merkt ten eerste op dat de steun wordt
verleend in de vorm van een voorschot waarvan de terug-
betalingsvoorwaarden zijn gekoppeld aan de commerciali-
sering van het product dat op basis van de onderzoeksac-
tiviteit is ontwikkeld. Het voorschot heeft betrekking op
ten hoogste 50 % van de subsidiabele kosten voor activi-
teiten op het vlak van pre-concurrentiële ontwikkeling en
ten hoogste 75 % van de subsidiabele kosten voor activi-
teiten met betrekking tot industrieel onderzoek.

(31) Dit soort voorschotten is zeer klassiek in de luchtvaartin-
dustrie. Aangezien de mate waarin het voorschot wordt
terugbetaald, aan de commercialisering — en dus aan het
succes — van het product is gekoppeld, wordt meestal
gesproken over „voorschotten die uitsluitend behoeven te
worden terugbetaald indien de onderzoeksactiviteiten
succesvol zijn”.

(32) In punt 5.6 van de kaderregeling O&O komt de mogelijk-
heid van dit soort voorschot specifiek aan de orde. In dit
punt wordt aangegeven dat voor dergelijke vormen van
steun een hogere steunintensiteit dan de gebruikelijke
percentages (25 % voor pre-concurrentiële ontwikkeling
en 50 % voor industrieel onderzoek) kan worden toege-
staan waarbij de gestelde terugbetalingsvoorwaarden per
geval worden beoordeeld.

(33) Talrijke steunmaatregelen in de vorm van voorschotten
die uitsluitend behoeven te worden terugbetaald indien de
onderzoeksactiviteiten succesvol zijn, zijn sedert de inwer-
kingtreding van de kaderregeling O&O bij de Commissie
aangemeld.

(34) Naar aanleiding hiervan heeft de Commissie een uitle-
ggingspraktijk van punt 5.6 van deze kaderregeling
ontwikkeld (9).

(35) Deze praktijk steunt op de vaststelling dat het bruto-
subsidie-equivalent van dergelijke voorschotten niet ex
ante kan worden berekend. Aangezien de daadwerkelijke
terugbetalingen namelijk onder andere van het aantal
verkopen afhangen, kan het reële steunbedrag slechts bij
de afloop van het programma — soms verscheidene
decennia na de start van het programma — bekend zijn.
Het is ook niet mogelijk zich op statistisch vlak te baseren
op prognoses,
aangezien de verkoopscenario's vaak
worden betwist en op talrijke onzekere hypotheses
steunen. Het gebruik van de bepaling uit de tweede zin
van punt 5.6 van de kaderregeling is dus in de praktijk
onmogelijk.

(36) Bij gebrek aan mogelijkheden om ex ante een bruto-
te berekenen, heeft de Commissie
subsidie-equivalent
gekozen voor een benadering die steunt op een beoor-
deling van de verhouding van het bedrag van het
voorschot tot de subsidiabele kosten. Deze verhouding is
wel vooraf bekend.

(37) In de gevallen die tot nu toe door de Commissie zijn
beoordeeld, werd in de terugbetalingsvoorwaarden van de

(9) Zie bijvoorbeeld zaak N 234/01 (Frankrijk — Steun voor onderzoek
en ontwikkeling ten gunste van de onderneming SNECMA —
PB C 133 van 5.6.2002, blz. 10) en zaak N 120/01 (Verenigd
Koninkrijk — Steun voor Rolls-Royce voor de ontwikkeling van
motoren — PB C 67 van 16.3.2002, blz. 33).

voorschotten bepaald dat bij succes van het programma
niet alleen de hoofdsom van het voorschot, maar de over-
eenkomstig de door de Commissie voor de desbetreffende
lidstaat op het ogenblik van de toekenning van de steun
bepaalde referentie- en disconteringspercentages bere-
kende rente diende te worden terugbetaald.
In alle
gevallen die betrekking hebben op hetzelfde motorproject
alsmede in het geval van het concurrerende project, was
de terugbetaling zelfs hoger bij een eclatant succes van het
programma.

(38) In deze omstandigheden wordt volgens de praktijk van de
Commissie de verhouding van het bedrag van het
voorschot tot de subsidiabele kosten vastgesteld op ten
hoogste 40 % voor de activiteiten inzake pre-concurren-
tiële ontwikkeling en 60 % voor de activiteiten inzake
industrieel
kunnen
evenwel worden verhoogd met de in punt 5.10 van de
kaderregeling O&O vermelde percentagepunten.

onderzoek. De

basispercentages

(39) Bij de hier onderzochte steunregeling stelt de Commissie
vast dat de Belgische autoriteiten deze drempels van 40 %
en 60 % hebben toegepast
(plus eventuele percentage-
punten overeenkomstig punt 5.10 van de kaderregeling
O&O), maar dat in de terugbetalingsvoorwaarden van het
betaalde voorschot niet is voorzien in de terugbetaling
van rente, zelfs bij succes van het programma.

(40) Zoals in de laatste alinea van punt 5.6 van de kaderre-
geling O&O wordt bepaald, moet de Commissie bij de
beoordeling van de verenigbaarheid van de terugbetaal-
bare voorschotten met het EG-Verdrag rekening houden
met hun exacte terugbetalingsvoorwaarden.

(41) In deze zaak zijn de terugbetalingsvoorwaarden van de
steun aanzienlijk gunstiger voor de voor de steunregeling
in aanmerking komende ondernemingen dan de klassieke
terugbetalingsvoorwaarden die waren vastgesteld voor de
begunstigden van de tot nu toe door de Commissie onder-
zochte steunmaatregelen. De afwezigheid van terugbe-
taling van rente leidt namelijk tot de zekerheid dat alles-
zins een steunbestanddeel zal worden ontvangen, terwijl
volgens de klassieke terugbetalingsvoorwaarden dit steune-
lement bij succes volledig afwezig kan zijn (en zelfs nega-
tief kan worden bij eclatant succes, waarbij de onder-
neming zorgt voor een financieel voordeel voor de over-
heid, ook in reële termen).

(42) In deze omstandigheden die dan ook duidelijk gunstiger
zijn, heeft de Commissie ernstige twijfel bij het feit of
dezelfde verhouding van het maximumbedrag van het
voorschot tot de subsidiabele kosten kan worden aanvaard
als in de klassieke gevallen. De Commissie is namelijk van
mening dat dit zou leiden tot een aanzienlijk concurren-
tievoordeel voor de ondernemingen die in het kader van
deze regeling subsidiabel zijn, aangezien deze onderne-
mingen in verhouding dezelfde bedragen als hun concur-
renten in de andere lidstaten zouden kunnen ontvangen,
maar tegen gunstigere terugbetalingsvoorwaarden.

19.8.2006

EN

Official Journal of the European Union

C 196/15

(43) Deze vaststelling wordt versterkt door het

feit dat de
meeste door de Commissie (die haar constante uitlegging-
spraktijk van het punt 5.6 van de kaderregeling O&O had
vastgelegd) onderzochte dossiers betrekking hadden op
communautaire ondernemingen van dezelfde sector, die
vaak werkten voor projecten die soortgelijk of identiek of
zelfs direct concurrerend waren.

4. CONCLUSIE

(44) Naar

aanleiding van de bovenstaande overwegingen
verzoekt de Commissie België om in het kader van de
procedure van artikel 88,
lid 2, van het EG-Verdrag
binnen een maand na de ontvangst van dit schrijven
opmerkingen te maken en alle informatie in te dienen die
nuttig is voor de beoordeling van de steunmaatregel.

(45) In deze gegevens moet

in het bijzonder de lijst zijn
opgenomen van de ondernemingen die tot nu toe voor
steun in aanmerking zijn gekomen, alsook de precieze
voorwaarden van deze steun (bedrag, toekenningsdatum,
terugbetalingsvoorwaarden).

(46) De Commissie verzoekt België onverwijld een afschrift
van dit schrijven aan de potentiële begunstigden van de
steunmaatregel te doen toekomen.

(47) De Commissie wijst België op de opschortende werking
van artikel 88, lid 3, van het EG-Verdrag. Zij verwijst naar
artikel 14 van Verordening (EG) nr. 659/1999 van de
Raad volgens hetwelk elke onrechtmatige steun van de
begunstigde kan worden teruggevorderd.

(48) De Commissie wijst België erop dat zij derde belangheb-
benden van dit schrijven in kennis zal stellen via een
bekendmaking van dit schrijven en een samenvatting
daarvan in het Publicatieblad van de Europese Unie.
Tevens zal zij de belanghebbenden in de lidstaten van de
EVA die partij zijn bij de EER-Overeenkomst door de
bekendmaking van een mededeling in het EER-Supple-
ment van het Publicatieblad in kennis stellen, alsmede de
Toezichthoudende Autoriteit van de EVA door haar een
afschrift van dit schrijven toe te zenden. Alle belangheb-
benden zullen worden aangemaand binnen een maand na
deze publicatie hun opmerkingen kenbaar te maken.’