State aid — The Netherlands — Aid C 2/04 (ex NN 170/03) — Ad-hoc measures to Dutch public broadcasters and NOB — Invitation to submit comments pursuant to Article 88(2) of the EC Treaty (Text with EEA relevance)
Date: 2004-03-10
Institutions: European Commission
Subjects: Netherlands, State aid, broadcasting, control of State aid, public sector

C 61/8

EN

Official Journal of the European Union

10.3.2004

STATE AID — THE NETHERLANDS

Aid C 2/04 (ex NN 170/03) — Ad-hoc measures to Dutch public broadcasters and NOB

Invitation to submit comments pursuant to Article 88(2) of the EC Treaty

(2004/C 61/05)

(Text with EEA relevance)

By means of the letter dated 3 February 2004 reproduced in the authentic language on the pages following
this summary, the Commission notified the Netherlands of its decision to initiate the procedure laid down
in Article 88(2) of the EC Treaty concerning the abovementioned aid.

Interested parties may submit their comments on the aid in respect of which the Commission is initiating
the procedure within one month of the date of publication of this summary and the following letter, to:

European Commission
Directorate-General for Competition
Directorate State Aid II
B-1049 Brussels
Fax (32-2) 296 98 16.

These comments will be communicated to the Netherlands. Confidential treatment of the identity of the
interested party submitting the comments may be requested in writing, stating the reasons for the request.

SUMMARY

Procedures: Several commercial broadcasters and publishing
companies complained about the financing of Dutch public
broadcasters. The present decision focuses on the financing
of national public broadcasters from 1992 onwards. The
decision does not deal with the compatibility with the Treaty
of annual State contributions and the Stimulation Fund (NN
32/91). This will be dealt with in a separate procedure.

Description of the measures in respect of which the
Commission is initiating the procedure: The Dutch public
broadcasting system includes eight associations with members
and an umbrella organisation (NOS), which are licensed to
broadcast on three public channels
(public broadcasters).
Furthermore,
the Dutch Broadcasting Company (NOB), a
publicly owned facility company, is part of the system.

The public broadcasters transmit programmes through radio
and TV (main task) and supply programme material through
other means (side tasks). These activities are considered a
public service (Article 13c MA). Furthermore, the public broad-
casters perform non-public service activities
for
example, sponsoring, publishing of programme guides and
sale of programme rights.

such as,

cable providers

Assessment: The ad-hoc funding, the free facilities from the
NOB and the financing from the CoBo-Fund constitute a loss
of state resources. No state resources are involved in the legal
provision obliging private
to relay the
programmes of
(must-carry). The
the public broadcasters
different measures distort competition by favouring public
broadcasters compared to their competitors. The measures
affect trade between Member States, as Dutch public broad-
casters compete in intra-Community trade. Therefore,
the
for the free access to cable, have to be
measures, except
qualified as state aid under Article 87(1) of the EC Treaty.

On the basis of Articles 106a and 170c of the Media Act (MA)
public broadcasters
received EUR 261,1 million ad-hoc
funding from the Dutch State in 1996-2002. Public broad-
casters are ensured of
free distribution of programmes via
the cable, as cable operators are legally obliged (must-carry)
to transmit
(Article 82i MA). They
received EUR 28,4 million of subsidies from the Co-Production
Fund (CoBo) to finance co-productions with third parties. The
public broadcasters get free technical facilities from the NOB.
The Dutch State paid the NOB directly for these facilities for an
amount of EUR 187,7 million in 1992-2002 (Article 89 and
90 MA).

their programmes

Possible compatibility of the financing to public broadcasters
needs to be assessed under Article 86(2) of the EC Treaty, as
they fulfil a service of general economic interest (SGEI). A
Communication lays down how the Commission applies
State aid rules to the field of public service broadcasting
(Broadcasting Communication) (1). At the present stage of the
procedure, the Commission has doubts whether all criteria of
Article 86(2) of the EC Treaty, as interpreted in the Broad-
casting Communication, are met.

(1) OJ C 320, 15.11.2001, p. 5.

10.3.2004

EN

Official Journal of the European Union

C 61/9

tasks.

service

their
for
activities

the Broadcasting Communication). Furthermore,

The Commission has doubts whether all side public service
tasks of the public broadcasters are clearly defined (Article
6.1 of
it
cannot be excluded that the public broadcasters have been
Furthermore,
over-compensated
public
seem to have been cross-
non-public
subsidised. Not all profits
stemming from public service
activities are taken into account when calculating the need
for State funding (Article 6.3.3 of the Broadcasting Communi-
cation). Certain loss-making association activities have been
investigate,
financed. Moreover,
allegations of
following
the market
the
conformity of
the behaviour of public broadcasters with
respect
to participations in commercial companies and the
market for sport transmission rights.

the Commission will
complainants,

In addition, the Commission has doubts whether the payments
to the NOB constitute State aid to the NOB. This would be the
case when the price that the Dutch authorities paid for the
NOB services was higher than market value and therefore an
advantage would be granted to the NOB. All the other criteria
of Article 87(1) of the EC Treaty seem to be fulfilled.

In accordance with Article 14 of Council Regulation (EC) No
659/1999, all unlawful aid can be subject to recovery from the
recipient.

TEXT OF THE LETTER

‘Excellentie,

Met dit schrijven stelt de Commissie Nederland ervan in kennis,
dat zij na onderzoek van de door Uw autoriteiten met betrek-
king tot de bovengenoemde steunmaatregel verstrekte inlichtin-
gen, heeft besloten de procedure van artikel 88, lid 2, van het
EG-Verdrag in te leiden.

PROCEDURE

1. Bij brief van 24 mei 2002 heeft de Commissie een klacht
ontvangen van CLT-UFA SA en de daarmee verbonden
dochtermaatschappijen RTL/de Holland Media Groep SA
en Yorin tv BV inzake de financiering van de Nederlandse
publieke omroep (2). Op 10 oktober en 28 november
2002 en 29 september 2003 hebben de commerciële
omroep SBS, de vereniging van commerciële omroepen
(VESTRA) en een onafhankelijke advocaat over hetzelfde
onderwerp een klacht ingediend.

2. De diensten van de Commissie hebben de Nederlandse
autoriteiten bij brief van 24 juni 2002 een verzoek om
informatie toegezonden. De Nederlandse autoriteiten heb-
ben bij brieven van 12 en 18 september 2002 op dit
verzoek gereageerd. Op 24 juli 2002 is met de Neder-
landse autoriteiten vergaderd.

(2) De klager heeft bij brieven van 29 juli en 28 oktober 2002, en 21
februari en 19 juni 2003 aanvullende informatie verstrekt. Met de
klager hebben een aantal vergaderingen plaatsgevonden, namelijk
op 23 november 2001, 11 maart, 5 juni en 28 oktober 2002, en
op 23 april 2003.

3. Vereniging De Nederlandse Dagbladpers en Uitgevers-
maatschappij de Telegraaf hebben op 3 en 19 juni
2003 een klacht ingediend over de nieuwemedia-activi-
teiten van de publieke omroepen.

4. De onderhavige inleiding van de procedure heeft voor-
namelijk betrekking op organisaties die onderdeel zijn
van het nationale publiekeomroepstelsel. Deze procedure
heeft betrekking op de periode vanaf 1992.

5. Deze brief heeft geen betrekking op de juridische kwali-
ficatie of de verenigbaarheid met het Verdrag van de
jaarlijkse rijksbijdragen aan de publieke omroeporganisa-
ties. Dat wordt in een aparte procedure behandeld. Deze
beschikking houdt zich niet bezig met de verenigbaarheid
van het Stimuleringsfonds Nederlandse culturele omroep-
producties (Stifo), aangezien de Commissie deze steun
reeds heeft goedgekeurd in 1991 (3), en derhalve moet
het worden aangemerkt als bestaande steun (4).

6.

In deze brief zal de Commissie verwijzen naar de jaar-
lijkse rijksbijdragen en de door Stifo uitgekeerde voor-
delen, voor zover dit nodig is om een volledig beeld te
krijgen van de financiële relaties tussen de Nederlandse
Staat en de publieke omroepen.

7. Met de inwerkingtreding van het Verdrag van Amsterdam
op 1 mei 1999, is het Protocol betreffende het publieke
omroepstelsel in de lidstaten aan het Verdrag toegevoegd
(hierna „het protocol” genoemd).

8. Op 15 november 2001 heeft de Commissie een Medede-
ling betreffende de toepassing van de regels inzake staats-
steun op openbare omroepen (hierna „de omroepmede-
deling” genoemd) (5) bekendgemaakt. In de omroepmede-
deling zijn de beginselen en methoden voor de beoor-
deling van de verenigbaarheid van financiering op het
gebied van de publieke omroep vastgesteld.

1.1. Beweringen van de klagers

9. De commerciële omroepen voeren aan dat het financie-
ringssysteem voor de Nederlandse publieke omroepen
onrechtmatige en onverenigbare staatssteun vormt.

10. In de eerste plaats beweren zij dat de definitie van open-
bare dienst ontbreekt of onduidelijk is. Ten tweede voe-
ren zij aan dat het toezicht op de correcte vervulling van
de openbare dienstverleningstaak ontoereikend is. Ten
derde stellen zij dat de financiering geen verband houdt
met de kosten van de openbare dienst, dat zij buitenspo-
rig is, zoals blijkt uit de beschikbare bedragen in verschil-
lende reserves, en dat niet op de juiste wijze rekening
gehouden wordt met andere opbrengsten. Ten vierde
voeren zij aan dat deze overcompensatie marktverstorin-
gen tot gevolg heeft, zoals blijkt uit het gedrag van de
publieke omroepen op de markt voor sportuitzendrech-
ten en de advertentiemarkt.

(3) NN 32/91 van juli 1991.
(4) Artikel 1, onder b), punt ii), van Verordening (EG) nr. 659/1999
van de Raad tot vaststelling van nadere bepalingen voor de toepas-
sing van artikel 93 van het EG-Verdrag [thans artikel 88] (PB L 83
van 27.3.1999, blz. 1-9).

(5) PB C 320 van 15.11.2001, blz. 5.

C 61/10

EN

Official Journal of the European Union

10.3.2004

11. De uitgevers beweren dat de nieuwemedia-activiteiten van
de publieke omroepen niet als openbare dienst zijn ge-
definieerd en als commerciële activiteiten zouden moeten
worden beschouwd. Zij beklagen zich erover dat de
structurele overfinanciering van de publieke omroepen
het risico in zich draagt dat grote hoeveelheden geld
zullen worden uitgegeven aan commerciële activiteiten
op de nieuwemediamarkt. Verder voeren zij aan dat de
prijzen voor advertenties van de publieke omroepen op
het internet te laag zijn, waardoor commerciële bedrijven
geen internetactiviteiten kunnen ontwikkelen.

BESCHRIJVING VAN DE MAATREGELEN

1.3. Activiteiten van omroeporganisaties

15. De publieke omroepen houden zich bezig met zowel
activiteiten in het kader van de openbare dienst (in de
mediawet gedefinieerd als hoofdtaak en neventaak) als
commerciële activiteiten (in de mediawet gedefinieerd
als nevenactiviteiten en verenigingsactiviteiten). De activi-
teiten in het kader van de openbare dienst komen voor
financiering door het Rijk in aanmerking.

1.3.1. Activiteiten in het kader van de openbare dienst

16. De uitzending van programma's wordt als hoofdtaak be-
schouwd en wordt in artikel 13c van de mediawet be-
schreven. Lid 1 van dat artikel luidt als volgt:

1.2. De organisaties binnen het publiekeomroepstelsel

„De publieke omroep heeft tot taak:

12. Op dit moment wordt de omroepsector in Nederland
gereguleerd door de mediawet (MW) en het mediabesluit.

13. Het publiekeomroepstelsel bestaat uit verschillende soor-
ten organisaties, waaraan zendtijd wordt toegewezen op
drie landelijke televisiekanalen (hierna „publieke omroe-
pen” genoemd). Er zijn zendercoördinatoren aangesteld
om de beschikbare zendtijd op ieder kanaal toe te wijzen
aan de verschillende programma's van de verschillende
publieke omroepen. Het betreft de volgende omroepen:

— acht autonome particuliere omroepverenigingen met
genoemd) (6).
leden (hierna
„omroepverenigingen”
Verenigingen kunnen als „omroepvereniging” worden
erkend wanneer zij tenminste 300 000 leden hebben
en een maatschappelijke, culturele of religieuze over-
tuiging vertegenwoordigen. Deze verenigingen moe-
ten als hun voornaamste statutaire doelstelling heb-
ben het bieden van programma's voor landelijke om-
roep (artikel 14 MW),

— tien omroepen zonder leden die op basis van hun
religieuze of politieke overtuiging zendtijd krijgen (ar-
tikel 39f MW),

— de NOS (Nederlandse Omroepstichting). De NOS
zendt programma's uit via NOS RTV (radio en TV),
is houdster van de publieke-omroepconcessies en
coördineert de omroepverenigingen,

— de NPS (Nederlandse Programmastichting) is een pu-
blieke omroep voor speciale doeleinden en zendt in-
formatieve en culturele programma's uit,

— de STER (Stichting etherreclame) heeft de exclusieve
verantwoordelijkheid om reclameboodschappen uit te
zenden en om namens de publieke omroepen actief te
zijn op de advertentiemarkt.

14. Het NOB (het Nederlands Omroepproductiebedrijf) is een
publiek bedrijf dat actief is op de markt van facilitaire
diensten en dat advies en assistentie geeft aan media-
bedrijven (waaronder publieke omroepen) op het gebied
van opslag, vervoer en distributie van bewegende beel-
den, geluid en gegevens.

a) het op landelijk, regionaal en lokaal niveau verzorgen
van een pluriform en kwalitatief hoogstaand aanbod
van programma's voor algemene omroep op het ge-
bied van informatie, cultuur, educatie en verstrooiing
en deze uit te zenden of te doen zenden op open
netten;

b) het verrichten van alle activiteiten met betrekking tot
programmaverzorging en uitzending die daartoe no-
dig zijn;

c) het verzorgen en uitzenden van programma's, be-
stemd voor landen en gebieden buiten Nederland en
voor Nederlanders die buiten de landsgrenzen verblij-
ven.”

17. In lid 2 zijn algemene beginselen vastgesteld die in de
programma's moeten worden nageleefd (7). Verder is de
totale hoeveelheid zendtijd die aan verschillende catego-
rieën onderwerpen (zoals cultuur, verstrooiing en educa-
tie) moet worden besteed, gereguleerd (8).

18. Overeenkomstig artikel 13c, lid 3, kan de publieke om-

roep:

„mede invulling geven aan zijn taak, bedoeld in het eerste
lid, door tevens te voorzien in andere dan de in het eerste
lid, onderdeel a, bedoelde wijzen van aanbod en versprei-
ding van programmamateriaal” (neventaak).

19. De diensten die het NOB verricht voor de publieke om-
roepen worden beschouwd als openbare dienst en wor-
den gefinancierd uit de openbare middelen. De openbare
dienstverlening van het NOB bestaat uit het gereedmaken
voor uitzending van programma's van organisaties die
zendtijd voor landelijke omroep hebben verkregen, en
uit het doen uitzenden van die programma's (artikel
83 MW).

(7) Artikel 13c, lid 2, MW: „De programma's van de publieke omroep
geven op evenwichtige wijze een beeld van de samenleving en van
de onder de bevolking levende interesses en inzichten op maat-
schappelijk, cultureel en levensbeschouwelijk gebied, en: a) zijn
toegankelijk voor de gehele bevolking in het verzorgingsgebied
waarvoor de programma's zijn bestemd; b) dragen bij aan de ont-
wikkeling en verspreiding van de pluriformiteit en culturele diver-
siteit in Nederland; c) zijn onafhankelijk van commerciële invloeden
en, behoudens het bepaalde bij of krachtens de wet, van overheids-
invloeden; en d) zijn gericht op zowel een breed en algemeen
publiek als op bevolkings- en leeftijdsgroepen van verschillende
omvang en samenstelling”.

(8) De artikelen 16 en 17, Hoofdstuk III, titel 5 en de artikelen 50 en

(6) EO, NRCV, KRO, TROS, VARA, AVRO, VPRO, BNN.

54 MW.

10.3.2004

EN

Official Journal of the European Union

C 61/11

1.3.2. Activiteiten die buiten de openbare dienst vallen

20. De STER verricht alleen commerciële reclameactiviteiten.
De publieke omroepen verrichten commerciële activitei-
ten als sponsoring en verkoop van programmarechten en
van met programma's samenhangend materiaal. Verder
geven zij programmagidsen uit, organiseren zij drive-in-
shows, verhuren zij kantoorruimte en vergaderaccom-
modatie, leveren zij drukkerij- en postdiensten voor der-
den, zijn zij coproducenten van bioscoopfilms en zijn zij
internetdienstverleners. Bovendien nemen publieke om-
roepen deel
in andere bedrijven, voornamelijk met een
minderheidsbelang.

21. De omroepverenigingen verrichten ook activiteiten voor
hun leden (verenigingsactiviteiten), zoals het organiseren
van algemene vergaderingen, het uitgeven van leden-
magazines en de verkoop van reizen. Het lidmaatschap
van een omroepvereniging kost 5,73 EUR per jaar. Het
abonnement op een programmagids geeft de mogelijk-
heid van gratis lidmaatschap.

22. Behalve zijn taak als openbare dienst verricht het NOB
ook andere activiteiten. Het NOB maakt opnamen, be-
reidt uitzendingen voor en zendt geluid, bewegende beel-
den en gegevens naar alle mogelijke distributiekanalen.
De klanten van het NOB zijn omroepen, kabelexploitan-
ten, internetproviders en anderen.

zendtijd per dag en 20 % per uur. De reclame op pu-
blieke zenders is beperkt tot 6,5 % van de totale jaarlijkse
kijktijd en mag, op enkele uitzonderingen na, de pro-
gramma's niet onderbreken.

24. De STER, IP en SBS zijn de drie voornaamste tv-reclame-
verkopers op de Nederlandse markt. De STER werkt in
opdracht van de publieke omroepen. Het bestuur van de
STER stelt de tarieven vast voor de reclameboodschap-
pen; de minister moet hieraan zijn goedkeuring hechten
(artikel 27 MW). De tarieven worden regelmatig bere-
kend (9).
IP verkoopt reclame namens de commerciële
omroepen RTL4, RTL5 en Yorin. SBS verkoopt reclame
namens de commerciële omroepen SBS6, Net 5 en V8.
Verder wordt advertentieruimte verkocht door een aantal
omroepen met een beperkt marktaandeel van 3 % (Fox
Kids, Kindernet, TMF en Cartoon Network).

25. In onderstaande tabel wordt een overzicht gegeven van
de bestedingen door adverteerders voor de reclamezend-
tijd van publieke en commerciële omroepen in Neder-
land. Getoond worden de werkelijke bestedingen, de ver-
leende kortingen en de marktaandelen van de reclame-
verkopers.

1.3.2.1. A d v e r t e n t i e m a r k t

23. Het uitzenden van reclame is voor zowel commerciële als
publieke omroepen wettelijk beperkt tot 15 % van de

(9) De STER berekent de tarieven voor de verschillende doelpublieken
op basis van (i) de voorspellingen van reclamebureaus, (ii) de tarie-
ven van de concurrentie en (iii) de prijsgeschiedenis (geraamde
prijzen en werkelijke prijzen).

Tabel 1: Gegevens tv-reclame 1992-2001

1992

1993

1994

1995

1996

1997

1998

1999

2000

2001

Publieke omroep (STER)

Bestedingen (in miljoenen euro's)

191

195

223

202

153

150

176

187

218

197

Kortingen op gepubliceerde tarieven

27 % 29 % 32 % 32 % 32 % 36 % 32 % 36 % 37 % 43 %

Marktaandeel

53 % 50 % 48 % 42 % 32 % 28 % 30 % 29 % 30 % 29 %

Commerciëlen (IP, SBS, andere)

Bestedingen (in miljoenen euro's)

168

198

239

281

324

378

405

448

508

484

Kortingen op gepubliceerde tarieven

28 % 27 % 34 % 36 % 39 % 40 % 43 % 49 % 51 % 55 %

Marktaandeel

47 % 50 % 52 % 58 % 68 % 72 % 70 % 71 % 70 % 71 %

Bron: Brief Nederlandse autoriteiten van 18.9.2002 (op basis van gegevens BBC/VEA en SPOT).

C 61/12

EN

Official Journal of the European Union

10.3.2004

26. Onderstaande tabel geeft informatie over de brutokosten per GRP (gross rating point) (10) in de

doelgroep 20-49 jaar tussen 18.00 en 24.00 uur voor de periode 1995-2001.

Tabel 2: Brutokosten GRP 20-49 jaar tussen 18.00 en 24.00 uur

1995

1996

1997

1998

1999

2000

2001

gemiddeld

(in euro's)

Publieke omroep (STER)

1 470

1 496

1 499

1 315

1 485

1 541

1 562

1 481

Commerciële omroep

1 337

1 314

1 366

1 399

1 438

1 637

1 667

1 451

Bron: Brief Nederlandse autoriteiten van 18.9.2002 (op basis van gegevens HMI).

1.3.2.2. S p o r t u i t z e n d r e c h t e n m a r k t

1.4. Toekenning van publieke taken en controle

27. Van de totale zendtijd van de publieke omroep is 9 tot
11 % aan sportprogramma's gewijd. De NOS heeft de
volgende uitzendrechten voor voetbal: de eindronde van
het wereldkampioenschap 2002, de Champions League
2002/2003, de samenvattingsrechten van de eredivisie
2003/2004, het Europees kampioenschap 2004, de
meeste Europacupwedstrijden van Nederlandse voetbal-
clubs en het wereldkampioenschap 2006.

28. Het commerciële betaaltelevisiekanaal Canal+ heeft de
rechten van de live uitzendingen van de Eredivisie. Verder
heeft de NOS haar Champions-Leaguerechten gedeeltelijk
in sublicentie gegeven aan Canal+.

29. De commerciële omroep SBS heeft de uitzendrechten van
het nationale bekertoernooi (de Amstel Cup), de nationale
Super Cup (de Johan Cruijff Schaal), de Nederlandse eer-
ste divisie en de kwalificatiewedstrijden van het Neder-
landse team voor het Europees kampioenschap in 2004.

30. De commerciële omroep HMG beschikt over uitzendrech-
ten van verschillende buitenlandse voetbalcompetities.

31. De NOS betaalt op grond van het bestaande contract
jaarlijks een bedrag van EUR [. . .] (*) voor de samenvat-
tingsrechten van de Nederlandse eredivisie. Aan het einde
van de onderhandelingsprocedure bood SBS een bedrag
dat EUR [. . .] hoger lag dan het bod van de publieke
omroep. Om redenen van continuïteit, zekerheid en kwa-
liteit hebben de voetbalclubs ervoor gekozen om een
contract af te sluiten met de publieke omroep.

32. De NOS heeft EUR [. . .] betaald voor de UEFA Champi-
ons League voor vier seizoenen. De oorspronkelijk door
de UEFA gevraagde prijs bedroeg EUR [. . .]. Voor de
seizoenen 2002/2003 is een bedrag van EUR [. . .] be-
taald voor 33 avonden van voornamelijk live internatio-
naal voetbal (EUR [. . .] per avond).

33. Voor de kwalificatiewedstrijden van het Nederlandse team
voor het Europees kampioenschap heeft SBS EUR [. . .]
betaald voor elke in Nederland gespeelde wedstrijd en
EUR [. . .] voor elke in het buitenland gespeelde wedstrijd.

(10) Gemiddelde kosten voor adverteerders om 1 % van het kijkerspu-
bliek in een bepaalde doelgroep te bereiken gedurende 30 secon-
den reclamezendtijd.

(*) Zakengeheim.

34. De NOS heeft een concessie voor 10 jaar gekregen om de
in artikel 13c MW omschreven taak van de publieke
omroep te vervullen (artikel 30a,
leden 1 en 2, MW).
Verder geeft de mediawet erkende omroepverenigingen
het recht op zendtijd en een financiële bijdrage voor de
verzorging van een radio- en televisieprogramma voor
landelijke omroep (artikel 31, lid 4, MW). In artikel 39
is het aantal beschikbare uren zendtijd voor de omroep-
verenigingen vastgesteld. Ook voor de NPS, de STER en
de omroepen zonder leden is de hoeveelheid zendtijd
vastgesteld (artikelen 39a, 39b en 39f MW).

35. Publieke omroepen die nieuwe neventaken of commerci-
ële activiteiten willen ontplooien, moeten dat voornemen
melden aan de raad van bestuur van de NOS (artikel 55b
MW). De activiteiten worden stilzwijgend goedgekeurd,
indien de raad van bestuur van de NOS niet binnen 2
maanden na kennisgeving bezwaar maakt.

36. Een onafhankelijk Commissariaat voor de Media is inge-
steld om ervoor te zorgen dat de bepalingen op het
gebied van programmering en financiering van de medi-
awet en de uitvoeringswetgeving worden nageleefd (arti-
kel 9 MW). Het Commissariaat voor de Media heeft een
wettelijke taak (artikel 134 MW) om ervoor te zorgen dat
de publieke omroepen aan hun programmaverplichtingen
voldoen, met inbegrip van de voor de verschillende soor-
ten programma's vastgestelde quota. Het Commissariaat
voor de Media voert controle achteraf uit en kan boetes
opleggen wanneer niet aan programmaverplichtingen is
voldaan (artikel 135 MW).

37. Verder controleert het Commissariaat voor de Media of
door de omroepen aan de wettelijke beperkingen inzake
sponsoring en reclame is voldaan. Publieke omroepen
moeten het Commissariaat voor de Media informeren
over nieuwe neventaken en nevenactiviteiten. Het Com-
missariaat voor de Media registreert deze activiteiten in
een openbaar register. Op verzoek van derden kan het
Commissariaat voor de Media controleren of neventaken
en nevenactiviteiten aan bepaalde criteria voldoen: de
activiteit houdt verband met de hoofdtaak, beïnvloedt
de hoofdtaak niet negatief, leidt niet tot concurrentiever-
valsing en is niet dienstbaar aan het maken van winst
door derden (artikelen 55 en 57a MW).

10.3.2004

EN

Official Journal of the European Union

C 61/13

38. Het Commissariaat voor de Media heeft zijn interpretatie
van de naleving van de bovengenoemde criteria neerge-
legd in het document „Richtlijn Neven- en Verenigings-
activiteiten publieke omroep”.

39. Het Commissariaat voor de Media controleert jaarlijks op
basis van de ingediende accountantsverklaringen of de
jaarrekeningen van de publieke omroep kloppen met de
voorschriften van de mediawet en het mediabesluit, het
Handboek Financiële Verantwoording en de Richtlijn Ne-
ven- en Verenigingsactiviteiten.
is,
hecht het Commissariaat voor de Media zijn goedkeuring
aan de (begrote) bedragen die aan de verschillende om-
roepen ter beschikking waren gesteld.

Indien dit het geval

1.5. Begroting en boekhouding

40.

(Begroting) De raad van bestuur van de NOS stuurt de
begroting van alle publieke omroepen van alle drie de
landelijke netten naar het Commissariaat van de Media
(artikel 99 MW) (11). Nadat de minister het commentaar
op de begroting van het Commissariaat van de Media
heeft ontvangen, stelt hij de beschikbare financiering
vast voor de reguliere verzorging van programma's (ar-
tikelen 100 en 101 MW).

41. De minister stelt de middelen voor de reguliere verzor-
ging van de programma's aan de raad van bestuur van de
NOS ter beschikking, die ze vervolgens verder over de
verschillende omroepinstellingen verdeelt. Van het totale
budget moet 75 % gelijkelijk worden verdeeld over de
omroepverenigingen en de NOS (artikel 103,
lid 1,
MW), maar 25 % mag anders worden verdeeld, om de
programmering te versterken, op basis van specifieke
voorstellen van de omroepverenigingen (artikel 101,
lid 3, MW).

42.

(Boekhouding) De publieke omroepen moeten de kosten
infor-
voor verschillende soorten programma's (cultuur,
matie) en voor neventaken specificeren. De publieke om-
roepen moeten hun jaarrekening opstellen overeenkom-
stig de richtsnoeren van het Handboek Financiële Verant-
woording. In het handboek wordt een model voor finan-
ciële verslaglegging gegeven en is een aantal boekhoud-
regels vastgesteld (bijvoorbeeld voor de waardering en
afschrijving van vaste activa). De boekhouding van de
publieke omroepen wordt op basis van dit handboek
door een accountant beoordeeld. De jaarrekeningen en
accountantsverklaringen worden aan het Commissariaat
voor de Media toegezonden.

1.6. Verleende maatregelen

43. Hoewel de jaarlijkse rijksbijdragen (artikelen 31, 102 en
110 MW) en het Stifo (Stimuleringsfonds Nederlandse
culturele omroepproducties artikel 170 MW) buiten het
bereik van de onderhavige inleiding van de procedure
vallen, zal een korte beschrijving worden gegeven van
deze middelen, om een compleet beeld te krijgen van
het bestaande financieringssysteem.

(11) De raad van bestuur van de NOS is verantwoordelijk voor het
dagelijks beheer van de taken van de NOS en wordt gecontroleerd
door de raad van toezicht. De voorzitter van de raad van toezicht
wordt bij koninklijk besluit benoemd. Een meerderheid van de raad
van toezicht bestaat uit vertegenwoordigers van de publieke om-
roepen.

44. De volgende maatregelen zijn voorwerp van de onder-

havige inleiding van de procedure:

— ad-hocbetalingen (artikelen 106a en 170c MW),

— de vrije toegang tot de kabel (artikel 82i MW),

— het Coproductiefonds Binnenlandse Omroep (CoBO),

— de door het NOB gratis geleverde technische facilitei-
ten, welke door het Rijk worden vergoed (artikelen 89
en 90 MW).

45. Verder werd in de klachten beweerd dat het Commissa-
riaat voor de Media tot 1995 ook de kosten voor inves-
teringen in nieuwe gebouwen heeft vergoed (artikelen
99-103 oud MW). Hoewel de Commissie op dit moment
nog niet over gegevens met betrekking tot dit financie-
ringsmechanisme beschikt, moet met alle vormen van
financiering rekening worden gehouden bij de beoor-
deling van de proportionaliteit van de ad-hocmaatregelen.

1.6.1. Jaarlijkse rijksbijdragen en Stifo

46. De publieke omroeporganisaties ontvangen een jaarlijkse
bijdrage uit de mediabegroting (5 619,4 miljoen EUR). De
mediabegroting bestaat uit verschillende componenten:
de rijksomroepbijdrage, de advertentie-inkomsten uit de
STER en rente-inkomsten uit de Algemene omroepre-
serve.

47. Voor de periode 2001-2006 is 1,5 % van de mediabegro-
ting gereserveerd voor nieuwe media (113,4 miljoen
EUR). In 2001 is hiervoor 9,6 miljoen EUR toegewezen
en in 2002 19,5 miljoen EUR. Volgens plannen van de
NOS zal in de periode 2000-2006 186,4 miljoen EUR
aan internetactiviteiten worden besteed.

48. De publieke omroepen ontvangen financiële bijdragen
van Stifo voor de ontwikkeling van programma's met
een belangrijke culturele waarde (125,1 miljoen EUR in
de periode 1994-2001).

1.6.2. Ad-hocbetalingen

49. Bij verschillende gelegenheden zijn ad-hocmiddelen ver-
leend aan publieke omroepen bovenop de jaarlijkse bij-
dragen uit de Algemene omroepreserve. Tussen 1996 en
2002 is 261,1 miljoen EUR ad hoc betaald.

50. Allereerst is in de periode 1996-2000 in het kader van de
zogenaamde „matching funds” 79,4 miljoen EUR over-
gedragen van de (door de minister beheerde) Algemene
omroepreserve naar de publieke omroepen, om daarvan
de gestegen prijzen voor programmarechten te betalen.

51. Verder is in 1998 aan de minister de mogelijkheid gege-
ven (artikel 106a MW) om ad-hoc geld over te maken
van de (door de minister beheerde) Algemene omroepre-
serve naar het (door de NOS beheerde) Fonds omroepre-
serve. Het doel en de voorwaarden van de ad-hocfinan-
ciering worden in het zogenaamde „protocollen van over-
dracht” vastgesteld op het moment waarop zij daadwer-
kelijk wordt verstrekt. In de periode 1999-2002 is een
bedrag van 181,7 miljoen EUR overgemaakt naar het
Fonds omroepreserve.

C 61/14

EN

Official Journal of the European Union

10.3.2004

1.6.3. Het Coproductiefonds (CoBO)

52. Het Coproductiefonds (CoBO) draagt bij in de financie-
ring van coproducties van Nederlandse omroepen met
Belgische en Duitse omroepen, onafhankelijke filmprodu-
centen of instellingen op het gebied van de podiumkun-
sten. De inkomsten komen uit vergoedingen voor de uit-
zending van Nederlandse programma's op Belgische en
Duitse kabelnetten en uit de mediabegroting. Het bestuur
van het fonds bestaat uit vertegenwoordigers van de pu-
blieke omroepen. Het Rijk heeft wettelijke voorwaarden
vastgesteld voor de verkrijging van subsidies uit het
fonds (12). Gedurende de onderzochte periode hebben
de publieke omroepen in totaal 28,4 miljoen EUR uit
het CoBO-fonds ontvangen.

a) tot en met c), MW). Commerciële omroepen moeten
betalen voor doorgifte op de kabel.

1.6.5. Technische faciliteiten

54. De publieke omroepen krijgen gratis technische facilitei-
ten van het NOB, aangezien het NOB de publieke om-
roepen niets voor deze diensten in rekening mag bren-
gen. Het NOB wordt voor deze diensten betaald door de
Nederlandse overheid.

55. De minister verstrekt het NOB middelen voor de open-
bare dienst die het voor de publieke omroepen verricht.
In de periode 1992-2002 is aan het NOB in totaal 187,7
miljoen EUR verstrekt.

1.6.4. Gratis doorgifte op de kabel

1.7. Financiële positie van de publieke omroepen

53. Publieke omroepen wordt gegarandeerd dat hun pro-
gramma's gratis via de kabel worden doorgegeven. Kabel-
maatschappijen, die particuliere bedrijven zijn, zijn wet-
telijk verplicht om alle radio- en tv-programma's van de
publieke omroepen („must-carry”) door te geven en mo-
gen hier geen geld voor vragen (artikel 82i, lid 1, onder

(12) Zie bijvoorbeeld Bekostigingsbesluit cultuuruitingen (Staatsblad

1994, 473).

56. De Nederlandse autoriteiten hebben informatie verstrekt
over de kosten van de openbare dienstverlening en over
het financiële voordeel dat de publieke omroepen hebben
ontvangen (zie onderstaande tabel). In dit stadium van de
procedure heeft de Commissie echter nog geen volledig
overzicht van de werkelijke jaarlijkse exploitatiekosten en
inkomsten van de publieke omroepen, aangezien de in-
formatie in onderstaande tabel gebaseerd is op begrote
kosten en op inkomsten uit niet-publieke dienstverlening
(inkomsten nevenactiviteiten en verenigingsactiviteiten).

Tabel 3: Kosten en financiering van de landelijke publieke omroepen

Jaar

1992

1993

1994

1995

1996

1997

1998

1999

2000

2001

2002

Totaal

(in miljoenen euro's)

Bruto begrote
kosten

Jaarlijkse rijks-
bijdragen

Inkomsten
nevenactivitei-
ten (1)

Inkomsten
verenigings-
activiteiten (2)

Nettokosten
(begroot)

489,2

510,5

543,6

578,6

617,6

606,7

630,3

656,6

695,2

766,0

771,9 6 866,2

399,3

422,7

444,4

452,9

477,3

495,2

570,4

517,3

583

601,8

655,1 5 619,4

n.v.t.

n.v.t.

36,1

33,3

47,4

42,5

45,9

62,8

66,3

56,7

53,7

444,7

n.v.t.

n.v.t.

0

0

n.v.t.

– 5,4

2,2

– 3,2

– 6,8

2,9

– 2,7

– 13,0

89,9

87,8

63,1

92,4

92,9

74,4

11,8

79,7

52,7

104,6

65,8

815,1

CoBO en Stifo

Ad-hocbeta-
lingen

0

0

0

0

17,6

16,8

19,3

17,8

18,0

16,5

12,4

20,1

15,0

153,5

0

0

10,4

24,2

18,6

18,6

82,8

63,5

43,0

261,1

(1) Sponsoring, andere bijdragen, nettoinkomsten nevenactiviteiten, andere nettowinsten, programmagidsen.
(2) Voor de jaren 1994-1995 is het resultaat van de verenigingsactiviteiten en de nevenactiviteiten niet gespecificeerd.
Bron: Brief van de Nederlandse autoriteiten van 18.9.2002 en Protocol van overdracht 2002.

10.3.2004

EN

Official Journal of the European Union

C 61/15

57. In onderstaande tabel staat informatie over de hoeveelheid beschikbare middelen (tot 2001)

in
reserves ten behoeve van de publieke omroepen, zowel van het Rijk (Algemene omroepreserve)
als van de publieke omroepen.

Tabel 4: Reserves van organisaties binnen het publiekeomroepstelsel

1992

1993

1994

1995

1996

1997

1998

1999

2000

2001 Gemiddeld

(in miljoenen euro's)

Algemene omroep-
reserve

Fonds omroep-
reserve

Programmareserves
omroepen

Reserves NOS/om-
roepen zonder leden

Verenigingsreserves
publieke omroepen

154,6

181,2

257,1

270,2

165,5

164

155,6

157,6

155,9

149,7

181,1

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

70,9

49,9

70,5

63,8

27,6

40,8

41,3

35,8

63,4

68,8

46,4

19,1

20,6

20,6

18,1

26,7

19,4

22,5

29,5

29,7

33,1

23,9

199,2

209,4

212,3

183,6

167,9

158,9

158,9

171,3

169,5

168,0

159,0

Bron: Brief Nederlandse autoriteiten van 18.9.2002.

58. De Algemene omroepreserve wordt gecontroleerd door
het ministerie van OC en W. Het doel van de Algemene
omroepreserve is om als buffer te dienen voor fluctuerin-
gen in de advertentie-inkomsten van de STER (13) en
functioneert als reserve in het geval van liquidaties van
omroepen (14). Het maximum van de reserve is vast-
gesteld op 90 miljoen EUR. In de jaren waarop dit onder-
zoek betrekking heeft, was gemiddeld 181,1 miljoen EUR
beschikbaar in deze reserve.

59. Het Fonds omroepreserve wordt beheerd door de NOS.
Het geld uit deze reserve is afkomstig van de afroming
van overschotten in bovengenoemde Algemene omroep-
reserve door middel van ad-hocbetalingen. Voor deze
reserve is geen wettelijk maximum vastgesteld. Deze re-
serve is bedoeld om als buffer te dienen voor fluctuerin-
gen in de advertentie-inkomsten, om impulsen te geven
aan de versterking van de programmering en om in de
publieke omroep te investeren. Gemiddeld bevatte dit
fonds 63,8 miljoen EUR.

financiering

60. Verder hebben de omroepverenigingen elk hun eigen
programmareserves
van pro-
voor de
gramma's. De middelen zijn afkomstig uit activiteiten
die buiten de openbare dienst vallen (inkomsten uit ne-
venactiviteiten en verenigingsactiviteiten) en uit over-
schotten uit de Rijksbijdragen. De NOS kan deze reserves
aan een maximum binden (artikel 109a MW). Deze re-
serves zijn niet aan een wettelijk maximum gebonden (15).
Gemiddeld bevatten deze reserves 46,4 miljoen EUR.

(13) In 1992-2002 varieerden de inkomsten van de STER tussen de

223 miljoen EUR (1994) en 150 miljoen EUR (1997).

(14) Het Rijk heeft geen wettelijke verplichting om het bestaan van

omroepverenigingen te garanderen.

(15) Volgens de Nederlandse regering treedt de NOS met de omroep-
verenigingen in overleg wanneer de reserves meer bedragen dan
5 % van het jaarlijks budget. In sommige gevallen accepteert de
NOS dat 20-30 % van het jaarlijks budget als programmareserve
wordt achtergehouden (besluit van het Commissariaat van de Me-
dia van 24.10.2003 inzake HOS).

61. Volgens de Nederlandse autoriteiten worden de algemene
reserves van de NOS en de omroepen zonder leden voor-
namelijk beschouwd als stichtingskapitaal en als onder-
deel van de programmareserve. Gemiddeld bevatten deze
reserves 23,9 miljoen EUR.

62. De verenigingsreserves van de omroepen zijn samen-
gesteld uit bijdragen van de leden van de omroepvereni-
gingen en andere inkomsten. De minister heeft in 1993
bepaald dat de reserves moesten worden bevroren en dat
de omroepverenigingen met de inkomsten uit de reserves
moesten bijdragen in de programmeringskosten. Er zijn
toen een aantal uitzonderingen gemaakt (16). Vier om-
roepverenigingen hebben hun verenigingsreserves na
1993 verder verhoogd tot 17,5 miljoen EUR. Gemiddeld
bevatten deze reserves 159 miljoen EUR.

BEOORDELING

63. Om vast te stellen of de in punt 44 hierboven bedoelde
steunmaatregelen ten behoeve van de publieke omroepen
steun in de zin van artikel 87,
lid 1, van het Verdrag
vormen, moet de Commissie beoordelen of de steun
wordt verleend uit staatsmiddelen en of de steun in staat
is de concurrentie te vervalsen door sommige onder-
nemingen te bevoordelen, voorzover de handel tussen
de lidstaten daaronder lijdt.

1.8. Vormt de financiering van de publieke omroepen
staatssteun?

1.8.1. Middelen van de staat

64. Allereerst vormt de overdracht van ad-hocmiddelen van
de Algemene omroepreserve naar de publieke omroepen

(16) Tot 1999 konden de exploitatieoverschotten van sommige pu-
blieke omroepen aan de verenigingsreserves worden toegevoegd,
aangezien de omroepen met particuliere middelen aan de openbare
dienst bijdroegen. Verder kon de boekwinst uit de verkoop van
bestaande gebouwen worden toegevoegd wanneer deze werd ge-
bruikt om vervangende gebouwen mee te financieren.

C 61/16

EN

Official Journal of the European Union

10.3.2004

in het kader van het „matching fund” (1996-2000) en
protocollen van overdracht (sinds 1999) een verlies van
staatsmiddelen. Zoals hierboven beschreven, beheert de
minister de Algemene omroepreserve en hebben de over-
drachten plaatsgevonden na een ministerieel besluit.

len ter compensatie van de netto extra kosten van een
dergelijke dienst van algemeen economisch belang gelden
niet als staatssteun, indien aan alle vier door het Europese
Hof van Justitie in het Altmark-arrest (20) gestelde voor-
waarden is voldaan.

65. Ten tweede is de Commissie ten aanzien van de wettelijke
bepaling die de kabelmaatschappijen verplicht om de
programma's van de publieke omroepen gratis via hun
installaties door te geven (must-carry), tot de voorlopige
conclusie gekomen dat deze verplichting, hoewel zij een
duidelijk voordeel voor de publieke omroepen oplevert,
niet uit staatsmiddelen is gefinancierd. Door de bepalin-
gen inzake de toegang tot het kabelnetwerk loopt het
Rijk geen inkomsten mis, noch draagt het actief geld
over. Alleen voordelen die rechtstreeks of
indirect uit
staatsmiddelen worden gefinancierd vallen onder het be-
grip staatssteun als bedoeld in artikel 87, lid 1, van het
Verdrag (17).

66. Ten derde mag het NOB de publieke omroepen op grond
van de mediawet (artikel 90) geen geld vragen voor de
technische faciliteiten die het verplicht is te verstrekken.
Om de kosten voor deze diensten te verhalen, ontvangt
het NOB in plaats daarvan rijksbijdragen, die in de onder-
zochte periode 187,7 miljoen EUR beliepen. Deze bijdra-
gen komen uit staatsmiddelen en komen uiteindelijk ten
gunste van de publieke omroepen (vgl. het arrest van het
Hof van Justitie van 20 november 2003 in Zaak
C-126/01 — GEMO). Verder is het duidelijk dat de over-
heid betrokken was bij de goedkeuring van de betrokken
steunmaatregel
(toerekenbaarheid), aangezien de maat-
regel door het NOB was getroffen op grond van in de
mediawet gestelde eisen (18).

67. Ten vierde wordt het CoBO-fonds gefinancierd uit in-
komsten van publieke omroepen uit copyright en uit
de mediabegroting (beheerd door het Rijk). Alleen pu-
blieke omroepen kunnen gebruik maken van het fonds.
Het Rijk heeft wettelijke voorwaarden vastgesteld voor de
verkrijging van subsidies uit het fonds (19). Rekening hou-
dend met het bovenstaande is de Commissie in dit sta-
dium van de procedure van mening dat (in ieder geval
ten dele) staatsmiddelen zijn gebruikt bij de overdrachten
van het CoBO-fonds naar de publieke omroepen.

68. De Commissie concludeert in dit stadium dan ook dat
staatsmiddelen zijn gebruikt bij de ad-hocfinanciering, bij
de gratis technische dienstverlening door het NOB en
(tenminste ten dele) bij de overdrachten vanuit het CoBO-
fonds.

1.8.2. Het bevoordelen van bepaalde ondernemingen

69. De publieke omroepen is opgedragen een dienst van alge-
meen economisch belang te leveren. Overheidsmaatrege-

(17) Zie Staatssteun nr. NN 70/98, „Staatssteun voor de openbare tele-
visiekanalen Kinderkanal en Phoenix” (PB C 238 van 21.8.1999,
blz. 3).

(18) Arrest van 16.5.2002, Zaak C-482/99, Frankrijk tegen Commissie,

Jurispr. 2002, blz. I-4397, punt 52.

70. In de eerste plaats moet de begunstigde onderneming
daadwerkelijk belast zijn met de uitvoering van openbare-
dienstverplichtingen, en moeten die verplichtingen duide-
lijk omschreven zijn. In de tweede plaats moeten de pa-
rameters op basis waarvan de compensatie wordt bere-
kend, vooraf op objectieve en doorzichtige wijze worden
vastgesteld, om te vermijden dat de compensatie een eco-
nomisch voordeel bevat waardoor de begunstigde onder-
neming ten opzichte van concurrerende ondernemingen
kan worden bevoordeeld. In de derde plaats mag de com-
pensatie niet hoger zijn dan nodig is om de kosten van
de uitvoering van de openbaredienstverplichtingen, reke-
ning houdend met de opbrengsten alsmede met een re-
delijke winst uit de uitvoering van die verplichtingen,
geheel of gedeeltelijk te dekken. In de vierde plaats, wan-
neer de met de uitvoering van openbaredienstverplichtin-
gen te belasten onderneming niet is gekozen in het kader
van een openbare aanbesteding, moet de noodzakelijke
compensatie worden vastgesteld op basis van de kosten
die een gemiddelde, goed beheerde en uitgeruste onder-
neming zou hebben gemaakt om deze verplichtingen uit
te voeren, rekening houdend met de opbrengsten en een
redelijke winst uit de uitoefening van deze verplichtingen.

71. Voor de doeleinden van dit besluit is het niet nodig na te
gaan of aan alle criteria van het Altmark-arrest is vol-
daan. De onderzochte maatregelen maken geen deel uit
van een regulier compensatiestelsel, zoals hierboven in de
punten 40 en 41 beschreven.
In dit stadium van de
procedure heeft de Commissie geen indicaties dat de pa-
rameters van de ad-hoccompensatie vooraf worden vast-
gesteld (tweede criterium). Verder lijkt er geen mecha-
nisme te bestaan om te waarborgen dat de ad-hocfinan-
ciering beperkt blijft tot de nettokosten van de publieke
omroepen (derde criterium). Ten aanzien van de vierde
voorwaarde is duidelijk dat de publieke omroepen niet op
basis van een openbare aanbesteding zijn gekozen. De
Commissie heeft in dit stadium ook geen aanwijzingen
dat de noodzakelijke compensatie is vastgesteld op basis
van een analyse van de nettokosten, die een gemiddelde,
goed beheerde en uitgeruste onderneming zou hebben
gemaakt om deze verplichtingen uit te voeren.

72. Rekening houdend met het bovenstaande, is de Commis-
sie in dit stadium van de procedure van mening dat niet
aan alle criteria van het Altmark-arrest lijkt te zijn vol-
daan. Daarom lijken de overheidsmaatregelen de publieke
omroepen een voordeel als bedoeld in artikel 87, lid 1,
van het Verdrag te geven.

1.8.3. Concurrentievervalsing en het effect op de handel tussen lid-

staten

73. De Nederlandse publieke omroepen concurreren op de
televisiemarkt met particuliere omroepen (de klagers),
en daarom wordt de concurrentie vervalst.

(19) Zie bijvoorbeeld Bekostigingsbesluit cultuuruitingen (Staatsblad

(20) Arrest van 24.7.2003, Zaak C-280/00, Altmarkt Trans, nog niet

1994, 473).

gepubliceerd.

10.3.2004

EN

Official Journal of the European Union

C 61/17

74. De Nederlandse publieke omroepen concurreren met de
commerciële omroepen op de
internationale markt
waarop programmarechten worden gekocht en verkocht.
Door hun lidmaatschap van de European Broadcasting
Union (EBU) wisselen zij televisieprogramma's uit en ne-
men zij deel in het Eurovisiesysteem (21).

75. Bovendien strekt de eigendomsstructuur van hun concur-
renten zich uit tot meer dan één lidstaat. Een van de
klagers in het onderhavige geval, de commerciële omroep
RTL/de Holland Media Groep, is in Luxemburg gevestigd.
Het Hof van Justitie heeft bevestigd dat wanneer financi-
ële steun van een staat de positie van een onderneming
ten opzichte van andere concurrerende ondernemingen
in het intracommunautaire handelsverkeer versterkt, dit
handelsverkeer moet worden geacht door de steun te
worden beïnvloed (22). De financiering van de publieke
omroepen vervalst derhalve de concurrentie en heeft
een effect op de handel tussen de lidstaten.

76. Rekening houdend met het bovenstaande, is de Commissie
in dit stadium van de procedure van mening dat de ad-
hocfinanciering, de gratis voorziening van technische faci-
liteiten door het NOB en het CoBO-fonds staatssteun in de
zin van artikel 87, lid 1, van het Verdrag lijken te zijn.

1.9. Verenigbaarheid van de steun op grond van artikel 86,
lid 2, van het Verdrag

77. Volgens de constante jurisprudentie van het Hof vormt
artikel 86, lid 2, van het Verdrag, voor bedrijven waaraan
een dienst van algemeen economisch belang is toever-
trouwd, een afwijking van het verbod op staatssteun (23).

78. Volgens de omroepmededeling, waarin de interpretatie
van artikel 86, lid 2, van het Verdrag in deze sector is
vastgesteld, moet de Commissie beoordelen of (24):

— de openbaredienstverplichtingen een dienst van alge-
meen economisch belang zijn en duidelijk als dusda-
nig omschreven zijn door de lidstaat (omschrijving),

— de betrokken omroepen door de Nederlandse autori-
teiten officieel belast zijn met de verlening van die
dienst (toewijzing en toezicht),

— de financiering evenredig is met de nettokosten van
de activiteiten in het kader van de openbare dienst
(evenredigheid).

1.9.1. Omschrijving

79. De Commissie heeft tot taak om ervoor te zorgen dat er
geen misbruik wordt gemaakt van de omschrijving van

(21) Zie gevoegde zaken T-185/00, T-216/00 en T-300/00, M6 en

anderen tegen Commissie, Jurispr. 2002, blz. II-3805.
(22) Zaak 730/79, Philip Morris Holland tegen Commissie,

Jurispr.
1980, blz. 2671, punt 11; zaak C-303/88, Italië tegen Commissie,
Jurispr. 1991, blz.
I-1433, punt 17; zaak C-156/98, Duitsland
tegen Commissie, Jurispr. 2000, blz. I-6857, punt 33.

(23) Zaak T-106/95, FFSA e.a. tegen Commissie, Jurispr. 1997, blz.

II-229.

(24) Omroepmededeling, punt 29.

diensten die op grond van artikel 86, lid 2, als „diensten
van algemeen economisch belang” moeten worden be-
schouwd. Zolang geen misbruik kan worden waargeno-
men, is het niet aan de Commissie om te beslissen of een
programma of dienst door de markt of als dienst van
algemeen economisch belang in de zin van artikel 86,
lid 2, moet worden verstrekt (25).

80. De hoofdtaak van de Nederlandse publieke omroepen is
om programma's voor algemene omroep te verzorgen,
waarvoor enkele programma-eisen zijn vastgesteld (zoals
omschreven in punt 16). Hoewel de term „openbare
dienst” vóór 2000 niet werd gebruikt om de activiteiten
op het gebied van de publieke omroep te omschrijven, is
de Commissie van mening dat de voormalige wetgeving
duidelijk maakte dat de programma's van de publieke
omroep van algemeen belang waren (26). Zoals aange-
geven in BBC 24 hours (27) is het aan de lidstaat om de
openbare opdracht vast te stellen en te organiseren op
een manier die het best tegemoet komt aan de behoeften
van zijn burgers.

81. De hoofdtaak is vrij breed gedefinieerd, maar de pro-
gramma-activiteiten van de publieke omroepen en de
inhoud van de programma's komen tegemoet aan — in
de bewoordingen van het protocol — „de democratische,
sociale en culturele behoeften van iedere samenleving” en
de definitie lijkt derhalve geen kennelijke fouten te bevat-
ten. Daarom is de Commissie in dit stadium van de pro-
cedure van mening dat de hoofdtaak een dienst van alge-
meen economisch belang in de zin van artikel 86, lid 2,
van het Verdrag is.

82. De neventaken zijn in artikel 13c, lid 3, MW gedefinieerd
(zie punt 18). De Commissie is voorlopig van mening dat
de wettelijke definitie van de neventaak „te voorzien in
andere wijzen van aanbod en verspreiding van program-
mamateriaal” ruimte laat voor twijfel over welke soorten
activiteiten door de publieke omroepen als neventaak
zouden moeten worden uitgeoefend. De Commissie is
in dit stadium derhalve van mening dat de neventaken
niet duidelijk en nauwkeurig zijn omschreven.

83. De volgende activiteiten lijken door de Nederlandse pu-
blieke omroepen op basis van de bepalingen inzake „ne-
te zijn uitgevoerd: nieuwemedia-activiteiten,
ventaken”
internetinhoud, SMS en
het verstrekken van gratis
i-mode-diensten (teletekst op mobiele telefoons).

84. De Commissie wijst erop dat in de afgeleide communau-
taire wetgeving een belangrijk onderscheid wordt ge-
maakt tussen omroepdiensten en diensten in het kader

(25) Omroepmededeling, punt 36.
(26) De regelgeving inzake de inhoud van de programma's van de
Nederlandse omroepverenigingen is reeds in 1956 vastgesteld. Ver-
der was in de Omroepwet van 1967 bepaald dat de autoriteiten de
door de publieke omroep te verstrekken programma's als „van
algemeen belang” beschouwden.

(27) NN 88/98 BBC 24-hour news channel, punt 46.

C 61/18

EN

Official Journal of the European Union

10.3.2004

van de informatiemaatschappij (28). De reikwijdte van de
omroepmededeling is beperkt
tot de activiteit van de
omroep en omvat in beginsel geen diensten van de in-
formatiemaatschappij. Hoewel de omroepmededeling niet
alle internetactiviteiten van de publieke omroepen van
haar toepassing uitsluit (29), betekent dit niet dat alle
door een publieke omroep geleverde nieuwemediadien-
sten binnen de toepassing van de omroepmededeling val-
len. Zoals reeds toegelicht in BBC Digital Curriculum (30),
kunnen dergelijke diensten alleen aan de hand van de
omroepmededeling worden beoordeeld als ze „nauw ver-
want” blijven aan de omroepdiensten.

85. De lidstaten zijn vrij om zelf te bepalen welke diensten zij
als „van algemeen economisch belang” beschouwen. De
rol van de Commissie is beperkt tot controle bij kenne-
lijke fouten. Dit betekent dat de lidstaten in beginsel
bepaalde gratis informatiediensten op internet als dienst
van algemeen economisch belang kunnen definiëren,
wanneer de noodzaak en de speciale eigenschappen van
dergelijke openbare diensten zijn aangetoond (31).

86. In dit stadium van de procedure twijfelt de Commissie of
bepaalde nieuwemedia-activiteiten die door de Neder-
landse omroepen worden uitgevoerd, die duidelijk dis-
socieerbaar zijn van de omroepactiviteiten (32), die geen
algemeen economisch belang dienen dat deze onder-
scheidt van andere economische activiteiten (33) en die

(28) In artikel 1 van Richtlijn 89/552/EEG (de richtlijn „Televisie zonder
grenzen”) wordt televisie-omroep omschreven als „het oorspronke-
lijke uitzenden via de kabel of draadloos, via de ether of via satel-
liet, in al dan niet gecodeerde vorm van voor ontvangst door het
publiek bestemde televisieprogramma's (. . .). Hieronder zijn niet
begrepen communicatiediensten die informatieve gegevens of an-
dere prestaties op individueel verzoek verstrekken zoals telekopie-
diensten, elektronische databanken en andere soortgelijke dien-
sten”. Diensten van de informatiemaatschappij worden in artikel
1, punt 2, van Richtlijn 98/48/EG gedefinieerd als „diensten die
gewoonlijk tegen vergoeding, langs elektronische weg, op afstand
en op individueel verzoek van een afnemer van diensten verricht
worden”. Zie ook de beschikkingen van de Commissie Matsushita/
MCA, IV/M 037, 10.1.1991, AOL/Time Warner, punt 35 en Ber-
telsmann/Burda/Springer — HOS-MM, IV/M 972. In de zaak Telia/
Telenor/Schibsted punt 16 heeft de Commissie opgemerkt dat de
productie van websites in voldoende mate technisch van aard was
— aangezien er ontwerp- en computervaardigheden voor nodig
waren — om als aparte markt te worden beschouwd.

(29) Volgens punt 34 kan de openbare opdracht van publieke omroe-
pen eventueel bepaalde diensten omvatten die geen „programma's”
in de traditionele zin zijn, zoals on-line informatiediensten, voor-
zover daarmee wordt voldaan aan dezelfde democratische, sociale
en culturele behoeften van de betrokken samenleving.

(30) In zaak N 37/2003 heeft de Commissie uitgesproken dat een
nieuwe „Digital Curriculum”-dienst van de BBC niet onder de be-
staande definitie van het begrip „omroep” van de BBC viel, aange-
zien er geen nauwe band bestond met radio- en televisiediensten.
De steun werd goedgekeurd op grond van artikel 86, lid 2, van het
Verdrag, als openbare dienst op het gebied van educatie.

(31) Zie punt 9 van de Mededeling van de Commissie over diensten van
algemeen belang (2001/C 17/04) „(. . .) de betrokken overheids-
instanties [moeten] volledige transparantie in acht nemen, door
met enige nauwkeurigheid vast te leggen wat de behoeften van
de gebruikers zijn voor wie de diensten van algemeen belang in
het leven worden geroepen (. . .)”.

(32) Arrest van 19.5.1993, zaak C-320/91, Paul Corbeau, Jurispr. 1993,

blz. I-02533, punten 19 en 21.

(33) Arrest van 10.12.1991, zaak C-179/90, Merci convenzionali porto
Jurispr. 1991, blz.

di Genova SpA/Siderurgica Gabrielli SpA,
I-5889, punt 27.

door andere commerciële bedrijven worden geëxploi-
teerd (34), een kennelijke fout zijn. Dit geldt met name
voor de SMS- en i-mode-diensten, die op individueel ver-
zoek van de gebruikers tegen vergoeding worden gele-
verd.

87. Verder zijn bepaalde activiteiten in de mediawet duidelijk
omschreven als niet-openbare dienstverleningsactiviteiten,
zoals het uitgeven van programmabladen en verenigings-
activiteiten. De Nederlandse autoriteiten lijken echter te
aanvaarden dat dezelfde dienstverlening, wanneer deze
via het internet wordt geleverd, onderdeel is van de open-
bare dienst. In dit stadium twijfelt de Commissie of het
karakter van de activiteiten kan afhangen van het distri-
butieplatform. De Commissie zal deze mogelijke kenne-
lijke fouten verder onderzoeken in het kader van de on-
derhavige inleiding van de procedure.

1.9.2. Toewijzing en toezicht

88. De Commissie is van mening dat de mediawet (artikel
30a, leden 1 en 2) het verzorgen van taken in het kader
van de openbare dienstverplichtingen als bedoeld in ar-
tikel 13c, aan de NOS toewijst.

89. Hoewel de omroepverenigingen louter het recht hebben
gekregen om programma's op de publieke zenders uit te
zenden (artikel 31 MW), is de Commissie van mening dat
het duidelijk is dat de hoofdtaak van het uitzenden van
programma's in voldoende duidelijke termen aan de pu-
blieke omroepen is opgedragen.

90. Zoals in BBC 24 hours reeds is uiteengezet, moet, wan-
neer de wettelijke definitie van activiteiten die als open-
bare dienst zijn toegestaan, niet voldoende duidelijk is,
een publieke omroep vooraf een formele opdracht krijgen
voor elke activiteit die die omroep bij wijze van openbare
dienst wil starten (35). In het onderhavige geval mogen
publieke omroepen echter nieuwe neventaken starten
zonder enige formele goedkeuring. De procedure op
grond waarvan de NOS op voorhand moet worden geïn-
formeerd volstaat niet. De Commissie kan de NOS niet
aanmerken als toezichthoudend orgaan. De NOS voert
namelijk zelf neventaken uit, is zelf een publieke omroep
en wordt gecontroleerd door andere publieke omroepen.

91. Hoewel het Commissariaat voor de Media de neventaak
uiteindelijk achteraf kan beoordelen, kan een dergelijke
procedure niet worden beschouwd als gelijkwaardig aan
de vereiste formele opdracht door het Rijk. Verder geeft
de onduidelijke definitie het Commissariaat voor de Me-
dia veel ruimte om een eigen interpretatie te geven van
de reikwijdte van de neventaken. De Commissie conclu-
deert derhalve in dit stadium van de procedure dat de
neventaken niet in voldoende duidelijke termen aan de
publieke omroepen zijn opgedragen (36).

92. Niet alleen moet de publieke omroep formeel de op-
dracht krijgen tot het verstrekken van de openbare dienst,
ook moet gegarandeerd zijn dat de openbare dienst daad-
werkelijk overeenkomstig de opdracht wordt geleverd.

(34) Arrest van 13.12.1991, Zaak 18/88, Régie des télégraphes et des
téléphones/GB-Inno-BM, Jurispr. 1991, blz. I-05941, punt 22.

(35) NN 88/98 BBC 24-hour news, punt 70.
(36) Omroepmededeling, punten 37 en 38.

10.3.2004

EN

Official Journal of the European Union

C 61/19

93. De Commissie is van mening dat er een onafhankelijk
orgaan is dat erop moet toezien of de publieke omroepen
voldoen aan hun opdrachten in het kader van de open-
bare dienst en aan de financiële eisen. Het Commissariaat
voor de Media is wettelijk verplicht de opdrachten in het
kader van de openbare dienst te controleren. De Com-
missie zal echter verder onderzoeken of in de praktijk
daadwerkelijk doeltreffend toezicht wordt gehouden.

1.9.3. Evenredigheid

94. Volgens het derde criterium moet de Commissie beoor-
delen of de financiering in een evenredige verhouding
staat tot de nettokosten van de openbare dienst. Volgens
de omroepmededeling 1. moet er een gescheiden boek-
houding zijn voor activiteiten in het kader van de open-
bare dienst en voor activiteiten die daarbuiten vallen, 2.
mag de staatssteun niet meer bedragen dan de nettokos-
ten van de openbare opdracht, en 3. mogen er geen
marktverstoringen zijn, die niet noodzakelijk zijn voor
het vervullen van de openbare opdracht (37).

95. Om de kosten van de activiteiten in het kader van de
openbare dienst op correcte wijze vast te stellen, vereist
de omroepmededeling een behoorlijke toerekening van
de kosten en baten tussen de openbare dienst en de
commerciële activiteiten. Een publieke omroep die finan-
ciering van de staat ontvangt voor de uitvoering van zijn
openbare taken, zou voor zijn verschillende activiteiten
een aparte boekhouding moeten voeren.

96. De regels ten aanzien van de kostenallocatie voor de
Nederlandse publieke omroepen lijken niet voldoende
duidelijk te zijn. Hoewel het Handboek Financiële Verant-
woording enige richtsnoeren op het gebied van boekhou-
ding geeft, worden er geen aanwijzingen gegeven over
hoe gemeenschappelijke kosten moeten worden toegere-
kend aan de activiteiten die binnen en buiten het kader
van de openbare dienst vallen. De boekhouding van de
publieke omroepen wordt op basis van dit handboek
door een accountant beoordeeld. Het enige document
waarin criteria zijn opgenomen voor kostenallocatie is
de Richtlijn Neven- en Verenigingsactiviteiten publieke
omroep 1999 waarin het Commissariaat voor de Media
uiteenzet hoe het zal beoordelen of mogelijk sprake is
van concurrentievervalsing. Deze beoordeling wordt niet
stelselmatig uitgevoerd, maar alleen als het Commissa-
riaat een klacht ontvangt of besluit zelf een onderzoek
uit te voeren.

97. Zoals blijkt uit een accountantsverslag uit 2001 over het
lijken de pu-
jaarverslag publieke omroep”,
„financieel
blieke omroepen geen consistente boekhoudkundige prin-
cipes toe te passen. Volgens het accountantsverslag reke-
nen de publieke omroepen hun kosten en baten op ver-
schillende manieren toe aan de verschillende activiteiten
en programma's (38).

98. De Commissie twijfelt in dit stadium van de procedure
derhalve of alle kosten en baten correct zijn toegerekend
op grond van consequent toegepaste en objectief te recht-
vaardigen beginselen inzake kostprijsadministratie.

(37) Omroepmededeling, punten 49-58.
(38) Rapport van bevindingen, bijlage 6, bladzijde 6, gevoegd bij bijlage
2 bij de Brief van de Nederlandse autoriteiten van 18.9.2002.

99. Daarnaast vereist de omroepmededeling, om de nettokos-
ten van de activiteiten op het gebied van de openbare
dienst vast te stellen, dat rekening wordt gehouden met
de commerciële winsten, die door de activiteiten in het
kader van de openbare dienst worden gegenereerd (39).
Volgens de mediawet moeten de publieke omroepen re-
kening houden met de nettowinsten van hun activiteiten
buiten het kader van de openbare dienst bij de bereke-
ning van hun behoefte aan financiering door het Rijk. De
Commissie betwijfelt echter of dit structureel is gebeurd.
Zoals in punt 60 beschreven, voegen de openbare om-
roepen hun buiten het kader van de openbare dienst
gegenereerde inkomsten toe aan hun programmareserves.
Rekening houdend met het feit dat deze programmare-
is de
serves structureel zijn toegenomen (zie tabel 4)
Commissie voorlopig van mening dat niet volledig reke-
ning is gehouden met de buiten het kader van de open-
bare dienst gegenereerde inkomsten bij de berekening van
de behoeften aan financiering door het Rijk, en dat daar-
bij het risico is gelopen dat de financiering verder gaat
dan de nettokosten van de openbare dienst.

100. Bovendien merkt de Commissie op dat een aantal publieke
omroepen minderheidsbelangen hebben in aparte entitei-
ten of via ondoorzichtige constructies deelnemen in com-
merciële ondernemingen (40). Wanneer commerciële activi-
teiten niet onder normale marktvoorwaarden worden uit-
gevoerd, is de financiering door het Rijk wellicht hoger dan
noodzakelijk voor het verrichten van de openbare dienst.
Dit is met name het geval wanneer geen kostenallocatie van
enige betekenis mogelijk is, en wanneer buitensporige win-
sten worden gegenereerd die niet volledig opnieuw over de
publieke omroepen worden verdeeld. Dit is ook het geval
wanneer publieke omroepen producten van commerciële
dochtermaatschappijen kopen tegen prijzen die de markt-
waarde niet tot uitdrukking brengen. Het Commissariaat
voor de Media heeft dan ook commentaar geleverd op de
winstmarges en de hoge prijzen die publieke omroepen
betalen voor de producten van bedrijven waarin zij een
(minderheids)belang hebben (41).

101. Zoals uiteengezet in punt 57 van de omroepmededeling,
mag de staatssteun, om de evenredigheidstest te doorstaan,
de nettokosten van de openbare opdracht niet te boven
gaan. In dit stadium van de procedure twijfelt de Commissie
of de nettokosten voor de openbare dienst van de publieke
omroepen in de jaren waarop het onderzoek betrekking
heeft, zijn overgecompenseerd. Hoewel uit tabel 3 naar
voren lijkt te komen dat de nettokosten voor de openbare
dienst (d.w.z. na aftrek van de jaarlijkse financiering door
het Rijk en van de inkomsten uit andere dan openbare
diensten) hoger zijn dan de verleende ad-hocfinanciering
en CoBO-middelen, moet worden opgemerkt dat de infor-
matie van tabel 3 gebaseerd is op begrote kosten en inkom-
sten. In werkelijkheid hebben de publieke omroepen geen
financieringstekort. Integendeel: 110,2 miljoen EUR (cijfers

(39) Omroepmededeling, punt 57.
(40) De TROS neemt bijvoorbeeld deel in een commanditaire vennoot-
schap, samen met een dochtermaatschappij. Kenmerkend voor een
commanditaire vennootschap is dat niet alle vennoten bekend zijn
en dat de winst van de vennoten contractueel is vastgelegd.
(41) Zie besluit van het Commissariaat voor de Media van 27.11.2002
met betrekking tot de deelneming van de TROS in After the Break
Productions BV en besluit van 1.6.2001 over de deelneming van
de AVRO in Medical Multi Media Productions.

C 61/20

EN

Official Journal of the European Union

10.3.2004

2001) is beschikbaar in het Fonds omroepreserve en in
individuele programmareserves.

102. In feite bestaat de financieringsoverschrijding door het
Rijk uit de middelen van het Fonds omroepreserve (dat
uit ad-hocbetalingen wordt gefinancierd) en de individu-
ele programmareserves (die door inkomsten uit andere
dan openbare diensten en door het overschot aan finan-
ciering van het Rijk worden gefinancierd).

103. Volgens de Nederlandse autoriteiten zijn de reserves nodig
om het functioneren van het systeem veilig te stellen. De
Commissie zou kunnen accepteren dat specifieke reserves
worden aangehouden om daarmee investeringen voor de
openbare dienst te doen of om te dienen als buffer voor
mogelijke jaarlijkse verschillen in de kosten voor de open-
bare dienst. Wanneer reserves echter structureel toenemen
zonder enige economische reden, zijn dergelijke reserves
niet nodig voor het vervullen van de openbare dienst.

104. De Commissie is voorlopig van mening dat het doel van
het Fonds omroepreserve (als buffer voor fluctueringen in
de advertentie-inkomsten,
ter versterking van de pro-
grammering en voor investeringen) geen economische
reden heeft; er bestaat reeds een reserve op rijksniveau
(Algemene omroepreserve) om als buffer voor de fluctu-
eringen in advertentie-inkomsten te dienen en 25 % van
de jaarlijkse financiering door het Rijk gaat reeds naar de
versterking van de programmering. Het Fonds omroepre-
serve blijft op een constant hoog niveau. Ook voor de
individuele programmareserves van de omroepen lijkt
geen economische reden te bestaan, aangezien deze con-
stant zijn aangegroeid.

105. Daarom is de Commissie in dit stadium van de procedure
van mening dat de beschikbare bedragen in het Fonds
omroepreserve en in de programmareserves van de om-
roepen een indicatie zijn voor de overfinanciering van
nettokosten voor de openbare dienst van de publieke
omroepen. Van het totaalbedrag aan ad-hocmaatregelen
is 110 miljoen EUR (cijfers 2001) niet gebruikt.

106. Wanneer een openbaredienstverlener structureel wordt
overgecompenseerd, bestaat een groot risico op kruissub-
sidiëring van activiteiten die niet tot de openbare dienst
behoren, en op marktverstoringen die niet noodzakelijk
zijn voor het vervullen van de openbare opdracht.

107. De Commissie beschikt inderdaad over aanwijzingen dat
er kruissubsidiëring heeft plaatsgevonden van activiteiten
van publieke omroepen buiten de openbare dienst.

108. Ten eerste worden structurele verliezen van bepaalde
dienstverleningsactiviteiten buiten de openbare dienst
(verenigingsactiviteiten) toegevoegd aan de kosten voor
de openbare dienst (zie tabel 3), ondanks het feit dat
de publieke omroepen 159 miljoen EUR aan verenigi-
gingsreserves hebben (zie tabel 4). Dit lijkt een kruissub-
sidiëring van verenigingsactiviteiten te zijn. Ten tweede
heeft het Commissariaat voor de Media discretionaire
bevoegdheden om te besluiten dat sommige activiteiten
buiten de openbare dienst met overheidsmiddelen (42)
mogen worden gefinancierd.

(42) Zie hoofdstukken 2.3, 3.2 en 3.3 van de Richtlijn Neven- en Ver-

enigingsactiviteiten, en besluit van 13.8.2003 inzake BNN.

109. Ten derde wil de Commissie verder de aard en oorsprong
van bepaalde reserves buiten de openbare dienst onder-
zoeken om te zien of kruissubsidiëring heeft plaatsgevon-
den. De verenigingsreserves van de omroepverenigingen
(159 miljoen EUR) zijn voornamelijk opgebouwd uit le-
denbijdragen. Omdat het statutaire doel van omroepver-
enigingen echter vergelijkbaar is met hun voornaamste
hoofdtaak als openbare dienst, twijfelt de Commissie of
deze bijdragen niet moeten worden beschouwd als winst
van de activiteiten in het kader van de openbare dienst.
Volgens punt 57 van de omroepmededeling moet met
dergelijke winsten rekening worden gehouden bij de be-
rekening van de nettokosten voor de openbare dienst. De
Commissie wil ook verder onderzoek verrichten naar de
oorsprong van de middelen in de stichtingsreserves van
de NOS en de omroepen zonder leden (23 miljoen EUR).

110. Tot slot, zoals uitgelegd in de omroepmededeling (punt
58), moet het gedrag van publieke omroepen bij de uit-
voering van activiteiten buiten het kader van de openbare
dienst overeenkomen met dat van andere ondernemingen
in vergelijkbare omstandigheden. Dat gedrag mag niet
resulteren in marktverstoringen, die niet nodig zijn
voor de vervulling van de openbare opdracht. Volgens
klagers wordt de buitensporige overheidssubsidie gebruikt
om de concurrentie op de markten buiten de openbare
dienst, zoals doorgifte op de kabel, advertentiemarkten en
de verwerving van sportuitzendrechten, te verstoren.

111. (Doorgifte op de kabel) Volgens de Nederlandse jurispru-
dentie moeten kabelexploitanten een vergoeding betalen
voor de doorgifte van programma's. De Commissie twij-
felt of het modelcontract dat in 1985 tussen kabelexploi-
tanten en houders van auteursrechten (43) is overeengeko-
men, niet tot onnodige marktverstoringen heeft geleid.
Op verzoek van de Nederlandse regering is gesteld dat
kabelexploitanten geen intellectuele-eigendomsrechten be-
talen voor de doorgifte van programma's van de Neder-
landse publieke omroep. Op grond van dit modelcontract
betalen de exploitanten wel voor auteursrechten van bui-
tenlandse publieke omroepen. Door de kabelexploitanten
geen intellectuele-eigendomsrechten te laten betalen, heeft
de NOS zich niet als een normale marktdeelnemer gedra-
gen, aangezien zij heeft afgezien van commerciële inkom-
sten, waardoor de noodzaak voor financiering door het
Rijk is toegenomen en waardoor kabelexploitanten zijn
bevoordeeld.

112. (Advertentiemarkt) Om te beoordelen of de STER moge-
lijk de prijzen op de advertentiemarkt heeft onderboden,
is de Commissie van mening dat een vergelijking tussen
de prijzen van de publieke en particuliere advertentiever-
kopers een betekenisvolle maatstaf van de in punt 58 van
de omroepmededeling genoemde criteria (44) zou kunnen
zijn. Op basis van de momenteel beschikbare informatie,

(43) Organisaties die de Nederlandse omroepen (NOS), buitenlandse
omroepen en de Nederlandse Vereniging Bureau voor Muziek-
auteursrecht (BUMA) vertegenwoordigen.

(44) Punt 58 van de omroepmededeling luidt: „Wanneer een openbare
omroep de prijzen voor activiteiten die buiten het kader van de
openbare dienst vallen, verlaagt tot onder het niveau dat nodig is
om de stand-alonekosten die een efficiënte, commerciële exploitant
welke zich in een gelijkaardige situatie bevindt, doorgaans had
moeten terugverdienen, kan een dergelijke handelwijze aangeven
dat er overcompensatie van openbare-dienstverplichtingen is (. . .)”.

10.3.2004

EN

Official Journal of the European Union

C 61/21

heeft de Commissie het gemiddelde GRP (gross rating
point) in de doelgroep van 20-49 jaar tussen 18.00 en
24.00 uur van de STER en de commerciële exploitanten
vergeleken (zie tabel 2) (45). Om een andere indicatie van
het gedrag van de STER te krijgen, heeft de Commissie de
gegevens betreffende het GRP vergeleken met gegevens
betreffende de totale advertentie-inkomsten van de STER
en de commerciële exploitanten (zie tabel 1).

113. In dit stadium van de procedure beschikt de Commissie
over onvoldoende aanwijzingen dat de STER de prijzen
op de advertentiemarkt heeft onderboden. Zoals blijkt uit
tabel 2,
lijkt het gemiddelde netto-GRP van de STER
hoger dan dat van haar commerciële concurrenten (46).
Zoals blijkt uit tabel 1 hebben de commerciële exploitan-
ten hogere kortingen gegeven op de gepubliceerde tarie-
ven dan de STER. Bovendien zijn de totale inkomsten uit
advertenties van de commerciële exploitanten structureel
toegenomen, terwijl die van de STER vrijwel gelijk zijn
gebleven. Ook is het marktaandeel van de commerciële
exploitanten gestegen, terwijl dat van de STER is gedaald.

114. (Voetbaluitzendrechten) In dit stadium van de procedure
heeft de Commissie onvoldoende aanwijzingen om te
kunnen concluderen dat de prijs die publieke omroepen
voor voetbaluitzendrechten hebben betaald structureel
boven de marktwaarde lagen, aangezien de commerciële
exploitanten tijdens de onderhandelingsprocedure hogere
bedragen boden dan de publieke omroepen (zie punt 31).
Gezien de beweringen van de klagers, zal de Commissie
dit punt echter nader onderzoeken.

1.10. Rijksbijdragen NOB

115. De Commissie twijfelt bovendien of de rijksbijdragen aan
het NOB voor de technische faciliteiten ten behoeve van
de publieke omroepen als staatssteun moeten worden
beschouwd. Het NOB wordt rechtstreeks uit de rijks-
begroting (staatsmiddelen) betaald, concurreert met an-
dere faciliteitenleveranciers
(concurrentievervalsing), en
is actief
in de intracommunautaire handel, aangezien
het dochterbedrijven heeft in België en Duitsland (beïn-
vloeding van het handelsverkeer).

116. Van staatssteun zou sprake zijn wanneer de prijzen die de
Nederlandse autoriteiten voor de diensten van het NOB
betalen hoger is dan de marktprijs. In dat geval heeft de
staat niet volgens de marktpraktijk gehandeld en zou het
NOB een voordeel hebben gekregen boven andere facili-
teitenleveranciers. De Commissie zal deze kwestie tijdens
de inleiding van de procedure nader onderzoeken.

117. Conclusies inzake de kwalificatie als staatssteun van de
betrokken financiering laten enige actie van de Commis-
sie tegen inbreuk op de bepalingen van artikel 49 van het
Verdrag betreffende het vrij verrichten van diensten on-
verlet.

BESLUIT

Rekening houdend met het bovenstaande is de Commissie in
dit stadium van de procedure tot de voorlopige conclusie ge-
komen dat de ad-hocfinanciering, de rijksbijdragen aan het
NOB in ruil voor de gratis levering van technische faciliteiten
door het NOB aan de publieke omroepen, en het CoBO-fonds
staatssteun aan de Nederlandse publieke omroepen vormen in
de zin van artikel 87, lid 1, van het Verdrag. De Commissie
betwijfelt of de rijksbijdragen aan het NOB staatssteun voor die
onderneming zijn in de zin van artikel 87,
lid 1, van het
In dit stadium van de procedure is de Commissie
Verdrag.
van mening dat, wat de staatssteun aan de publieke omroepen
betreft, niet aan alle voorwaarden voor de toepassing van ar-
tikel 86, lid 2 van het Verdrag is voldaan.

In het licht van de bovenstaande overwegingen verzoekt de
Commissie, uit hoofde van de procedure van artikel 88,
lid
2, van het EG-Verdrag, Nederland zijn opmerkingen kenbaar
te maken en binnen een maand na de datum van ontvangst
van deze brief alle informatie te verstrekken op grond waarvan
de maatregel zou kunnen worden onderzocht. Zij verzoekt uw
autoriteiten onverwijld een afschrift van deze brief aan de po-
tentiële ontvanger van de steun te zenden.

De Commissie herinnert Nederland eraan dat artikel 88, lid 3,
van het EG-Verdrag opschortende werking heeft, en vestigt uw
aandacht op artikel 14 van Verordening (EG) nr. 659/1999 van
de Raad, waarin is bepaald dat alle onrechtmatig verleende
steun van de begunstigde kan worden teruggevorderd.

De Commissie zal de belanghebbenden in kennis stellen door
dit schrijven en een substantiële samenvatting te publiceren in
het Publicatieblad van de Europese Unie. Tevens zal zij belang-
hebbenden in de EVA-landen die partij zijn bij de EER-over-
eenkomst, van de brief in kennis stellen via een bekendmaking
in de EER-bijlage bij het Publicatieblad van de Europese Unie en
zal zij een kopie van de brief doen toekomen aan de Toezicht-
houdende Autoriteit van de EVA. Alle belanghebbenden zullen
worden uitgenodigd hun opmerkingen kenbaar te maken bin-
nen één maand vanaf de datum van de bekendmaking.’

(45) De prijzen voor het GRP kunnen echter niet rechtstreeks worden
vergeleken, aangezien in de GRP-prijs het publieksaandeel en de
samenstelling van het publiek moeten worden meegewogen.

(46) Zie vorige voetnoot.