text:
6Ads155/2009
 6 Ads 155/2009-42
 ROZSUDEK JMÉNEM REPUBLIKY Nejvy11í správní soud rozhodl v senátu slo3⁄4eném z pøedsedy JUDr. Bohuslava Hnízdila a soudkyò JUDr. Kateøiny ©imáèkové a JUDr. Milady Tomkové v právní vìci 3⁄4alobce: E. B., zastoupeného JUDr. Lubomírem Müllerem, advokátem, se sídlem Symfonická 1496/9, Praha 5, proti 3⁄4alované: Èeská správa sociálního zabezpeèení, se sídlem Køí3⁄4ová 25, Praha 5, proti rozhodnutí 3⁄4alované ze dne 27. 6. 2008, v øízení o kasaèní stí3⁄4nosti 3⁄4alobce proti rozsudku Krajského soudu v Plzni ze dne 24. 6. 2009, è. j. 16 Cad 238/2008-24,
 ®alobce (dále jen stì3⁄4ovatel ) napadá rozsudek Krajského soudu v Plzni ze dne 24. 6. 2009, è. j. 16 Cad 238/2008-24, o zamítnutí jeho 3⁄4aloby proti rozhodnutí 3⁄4alované ze dne 27. 6. 2008, è. X, jím3⁄4 byla zamítnuta jeho 3⁄4ádost o pøíplatek k dùchodu podle naøízení vlády è. 622/2004 Sb., o poskytování pøíplatku k dùchodu ke zmírnìní nìkterých køivd zpùsobených komunistickým re3⁄4imem v oblasti sociální, nebo» není obèanem Èeské republiky.
 Krajský soud 3⁄4alobu zamítl s tím, 3⁄4e na poskytnutí pøíplatku k dùchodu podle § 1 odst. 1 písm. a) naøízení vlády è. 622/2004 Sb. stì3⁄4ovateli nevznikl právní nárok, proto3⁄4e ke dni podání 3⁄4ádosti nebyl státním obèanem Èeské republiky, co3⁄4 je jedna z výslovnì stanovených podmínek pro vznik nároku na tento pøíplatek k dùchodu. Pokud se pak stì3⁄4ovatel odvolává na Listinu základních práv Evropské unie, která zakazuje diskriminaci na základì státní pøíslu1nosti, k tomu soud odkázal, 3⁄4e vycházel z právního stavu ke dni 27. 6. 2008. Krajský soud pak uzavøel svou argumentaci s tím, 3⁄4e nárok na pøíplatek k dùchodu vzniká pøi kumulativním splnìní nìkolika podmínek, z nich3⁄4 jedna je podmínka státního obèanství ÈR. S ohledem na to, 3⁄4e stì3⁄4ovatel jednu z podmínek pro vznik nároku na pøíplatek k dùchodu nesplnil, nedochází ke vzniku nároku na pøíplatek k dùchodu.
 Ve své kasaèní stí3⁄4nosti se 3⁄4alobce dovolává kasaèního dùvodu podle § 103 odst. 1 písm. a) zákona è. 150/2002 Sb., soudního øádu správního, ve znìní pozdìj1ích pøedpisù (dále jen s. ø. s. ), a namítá nesprávné právní posouzení. Stì3⁄4ovatel poukazuje na to, 3⁄4e je jako obèan Spolkové republiky Nìmecko obèanem Evropské unie a Listina základních práv Evropské unie ve svém èlánku 21 zakazuje diskriminaci na základì státní pøíslu1nosti. Stì3⁄4ovatel poukazuje na to, 3⁄4e má Listina základních práv Evropské unie aplikaèní pøednost pøed naøízením vlády. Dále stì3⁄4ovatel upozoròuje, 3⁄4e pro pøíplatek k dùchodu podle § 25 zákona è. 119/1990 Sb., o soudní rehabilitaci, pro od1kodnìní podle § 23 odst. 1 tého3⁄4 zákona èi pro získání jednorázové èástky podle naøízení vlády è. 165/1997 Sb. není státní obèanství ÈR podmínkou. V posuzovaném pøípadì tedy moc zákonodárná v zákonì è. 119/1990 Sb. pøiznala pøíplatek k dùchodu bez ohledu na státní obèanství, moc výkonná pak vá3⁄4e nárok na pøíplatek dle vládního naøízení è. 622/2004 Sb. na státní obèanství ÈR. Stì3⁄4ovatel odkazuje na rozsudek Nejvy11ího správního soudu ze dne 28. 6. 2007, è. j. 4 Ads 10/2006-76, které konstatovalo, 3⁄4e aktivity zákonodárce a moci výkonné v oblasti nápravy køivd zpùsobených v letech 1948-1989 postrádají mnohdy vzájemnou provázanost. Dále stì3⁄4ovatel upozornil i na nález Ústavního soudu ÈR ze dne 12. 3. 2001, sp. zn. II ÚS 187/2000, ve vìci J. M., podle nìj3⁄4 ustanovení rehabilitaèních pøedpisù je právì s ohledem na jejich smysl a úèel zapotøebí interpretovat extenzivnì ve prospìch posti3⁄4ených osob .
 Nejvy11í správní soud ze správního spisu konstatuje, 3⁄4e stì3⁄4ovatel byl od svého narození nìmeckým státním obèanem, poté se stal ve svých tøiceti letech, tedy v roce 1958, státním obèanem Èeskoslovenska a z toho titulu byl pøedvolán k odvodu a povolán k výkonu vojenské slu3⁄4by, co3⁄4 z dùvodù svého nábo3⁄4enského pøesvìdèení nerespektoval. Proto byl stì3⁄4ovatel odsouzen pro trestné èiny nenastoupení slu3⁄4by v branné moci a vyhýbání se výkonu vojenské slu3⁄4by. V rámci soudních rehabilitací byl stì3⁄4ovatel ob3⁄4alob zpro1tìn. ®alovaná eviduje, 3⁄4e stì3⁄4ovatel byl v dobì od 9. 9. 1946 do 28. 3. 1967 na území Èeskoslovenska zamìstnán a za dobu vìznìní (62 mìsícù) vyplácí stì3⁄4ovateli dávku podle § 25 odst. 7 zákona o soudní rehabilitaci. Od roku 1967 stì3⁄4ovatel 3⁄4ije v Nìmecké spolkové republice a v souèasnosti má pouze nìmecké státní obèanství.
 Stì3⁄4ovatel je osobou oprávnìnou k podání kasaèní stí3⁄4nosti, nebo» byl úèastníkem øízení, z nìho3⁄4 napadené rozhodnutí krajského soudu vze1lo (§ 102 s. ø. s.). V kasaèní stí3⁄4nosti, kterou podal vèas (§ 106 odst. 2 s. ø. s.), uplatòuje námitku nezákonnosti napadeného rozhodnutí spoèívající v nesprávném posouzení právní otázky soudem v pøedcházejícím øízení, tedy námitku z dùvodu dle § 103 odst. 1 písm. a) s. ø. s.
 Nejvy11í správní soud pro tento dùvod shledává kasaèní stí3⁄4nost pøípustnou. Nejvy11í správní soud za této situace napadený rozsudek krajského soudu v mezích øádnì uplatnìného kasaèního dùvodu podle § 109 odst. 2 a 3 s. ø. s. pøezkoumal, pøitom dospìl k závìru, 3⁄4e kasaèní stí3⁄4nost není dùvodná.
 Nejvy11í správní soud pøi posuzování stí3⁄4nostních námitek se nejprve zabýval tím, zda právní úprava pøíplatku k dùchodu podle naøízení vlády è. 622/2004 Sb., která podmiòuje vznik nároku na tento pøíplatek státním obèanstvím Èeské republiky, není v rozporu s unijním právem, a to zejména zákazem diskriminace na základì státního obèanství.
 Podle aktuálního znìní Smlouvy o Evropské unii, úèinného od 1. 12. 2009 (a to èl. 6 odst. 1): Unie uznává práva, svobody a zásady obsa3⁄4ené v Listinì základních práv Evropské unie . Nicménì i pùvodní znìní Smlouvy o Evropské unii v èl. 6 zakotvovalo, 3⁄4e Unie je zalo3⁄4ena na zásadách svobody, demokracie, dodr3⁄4ování lidských práv a základních svobod a právního státu, zásadách, které jsou spoleèné èlenským státùm. Stejnì jako ochrana základních práv a svobod v rámci Evropské unie, ani zákaz diskriminace na základì státní pøíslu1nosti není novým institutem unijního práva. Obdobné ustanovení jako v èl. 21 odst. 1 Listiny základních práv Evropské unie obsahovalo primární evropské právo ji3⁄4 pøed úèinností posledního znìní Smlouvy o Evropské unii (tedy Lisabonské smlouvy úèinné od 1. 12. 2009), nebo» èl. 12 Smlouvy o zalo3⁄4ení Evropského spoleèenství stanovil i pøed úèinností Lisabonské smlouvy zákaz diskriminace na základì státní pøíslu1nosti. Tento zákaz se v1ak uplatòoval jen v rámci pou3⁄4ití Smlouvy o Evropské unii, tedy v oblastech, v nich3⁄4 byla dána pravomoc orgánù Evropské unie. Obdobné omezení pou3⁄4ití práv vyplývajících z Listiny základních práv Evropské unie v1ak obsahuje i stávající úprava primárního evropského práva. V èl. 51 Listiny základních práv EU jsou ustanovení Listiny základních práv Evropské unie pøi dodr3⁄4ení zásady subsidiarity urèena orgánùm, institucím a jiným subjektùm Unie, a dále èlenským státùm, výhradnì pokud uplatòují právo Unie.
 Nejvy11í správní soud musel zhodnotit, zda pøíplatek k dùchodu podle naøízení vlády è. 622/2004 Sb. je souèástí uplatòování práva Unie, tedy jaký je jeho právní charakter a k jakému úèelu byl zaveden. Nejvy11í správní soud se domnívá, 3⁄4e se jedná o plnìní ze strany státu z titulu odstranìní nìkterých køivd zpùsobených komunistickým re3⁄4imem, èemu3⁄4 napovídá i uvozovací ustanovení vládního naøízení, které uvádí, 3⁄4e posuzované vládní naøízení provádí ustanovení § 8 zákona è. 198/1993 Sb., o protiprávnosti komunistického re3⁄4imu a o odporu proti nìmu. Toto ustanovení zmocòuje vládu, aby naøízením napravila nìkteré køivdy spáchané na odpùrcích komunistického re3⁄4imu a na osobách, které byly posti3⁄4eny jeho perzekucemi, v oblasti sociální, zdravotní a finanèní. Sám stì3⁄4ovatel úèel posuzovaného pøíplatku k dùchodu spatøuje v od1kodnìní osob nevinnì vìznìných v období komunistické vlády a dále jej oznaèuje jako rehabilitaèní pøedpis. Z textu vládního naøízení i ze zákonné úpravy, kterou vládní naøízení provádí, vyplývá, 3⁄4e úèelem bylo vedle od1kodnìní køivdy i vyjádøení urèité satisfakce (tedy uznání èi podìkování) vìznìným obìtem komunistického re3⁄4imu a úèastníkùm odporu proti komunistickému re3⁄4imu. Problematika od1kodòování obìtí èi odpùrcù komunistického re3⁄4imu a odstranìní køivd zpùsobených komunistickým re3⁄4imem nespadá do uplatòování práva Unie, a proto na právní úpravu èlenského státu v této oblasti nelze bez dal1ího vztáhnout zákaz diskriminace na základì státní pøíslu1nosti vyplývající z primárního evropského práva. Úèelem pøíplatku k dùchodu podle naøízení vlády è. 622/2004 Sb. je odstranìní køivd komunistického re3⁄4imu, satisfakce obìtí a úèastníkù odporu proti komunistickému re3⁄4imu; nepodléhá tedy unijnímu právu, neuplatní se na nìj právo Evropské unie a Listina základních práv Evropské unie a nespadal ani do rámce pou3⁄4ití Smlouvy o zalo3⁄4ení Evropského spoleèenství.
 Nejvy11í správní soud se dále zabýval tím, zda je mo3⁄4no na posuzovaný pøíplatek k dùchodu podle naøízení vlády è. 622/2004 Sb. pohlí3⁄4et jako na dávku sociálního zabezpeèení, co3⁄4 by evokoval jeho název. Pokud by toti3⁄4 posuzovaný pøíplatek k dùchodu podle naøízení vlády è. 622/2004 Sb. byl dávkou sociálního zabezpeèení, pak by výplata tohoto pøíplatku podléhala koordinaci podle právní úpravy Evropské unie, tedy podle v rozhodné dobì úèinného naøízení Rady EHS è. 1408/71 ze dne 14. èervna 1971 o uplatòování systémù sociálního zabezpeèení na zamìstnané osoby a jejich rodiny pohybující se v rámci Spoleèenství a naøízení Rady EHS è. 574/72, stanovujícího postup pøi provádìní naøízení è. 1408/71. Obì naøízení byla v rozhodné dobì pøímo aplikovatelná. Zásada rovného zacházení byla i pøed pøijetím Listiny práv Evropské unie stì3⁄4ejním principem, na nìm3⁄4 byla budována koordinace národních systémù sociálního zabezpeèení. Je v1ak nutno zodpovìdìt otázku, zda má pøíplatek k dùchodu charakter dávky sociálního zabezpeèení spadající do vìcného rozsahu naøízení Rady EHS è. 1408/71 (dále jen Naøízení ). Tak tomu v1ak v posuzovaném pøípadì není. Naøízení se toti3⁄4 vztahuje na v1echny právní pøedpisy týkající se následujících odvìtví sociálního zabezpeèení, zmínìných v èlánku 4 odst. 1 Naøízení: a) dávky v nemoci a mateøství b) dávky v invaliditì, vèetnì tìch, je3⁄4 jsou urèeny k udr3⁄4ení nebo zlep1ení výdìleèné èinnosti c) dávky ve stáøí d) dávky pozùstalých e) dávky pøi pracovních úrazech a nemocích z povolání f) pohøebné g) dávky v nezamìstnanosti h) rodinné dávky. Dále se jedná o preventivní zdravotní opatøení, pomoc pøi odborném vzdìlávání-druh podpor v nezamìstnanosti a nepøíspìvkové dávky smí1eného typu pramenící z integrace sociálního zabezpeèení a péèe. Rozhodujícím kritériem pro zahrnutí dávky do pùsobnosti Naøízení je, 3⁄4e musí být spojena s jednou z dávek vyjmenovaných v èl. 4 odst. 1. Je zcela zøejmé, 3⁄4e posuzovaný pøíplatek k dùchodu le3⁄4í mimo vìcný rozsah Naøízení, nebo» úèelem rehabilitaèních a na nì navazujících pøedpisù je zmírnìní køivd spáchaných pøedchozím re3⁄4imem; tato dávka nepatøí mezi dávky sociálního zabezpeèení Èeské republiky. Ve výsledku tak není mo3⁄4né se k této èástce dovolávat èlánku 3 Naøízení, zakotvujícího rovnost zacházení bez ohledu na státní pøíslu1nost (k tomu srov. rozsudek Nejvy11ího správního soudu ze dne 26. 8. 2009, è. j. 3 Ads 75/2009-30). K charakteru pøíplatku k dùchodu podle naøízení vlády è. 622/2004 Sb. konstatoval Nejvy11í správní soud ve svém rozsudku ze dne 27. 6. 2007, è. j. 6 Ads 73/2006-82, 3⁄4e má charakter od1kodòovací èi rehabilitaèní dávky: Pøíplatek k dùchodu podle naøízení vlády má tedy s dùchody vyplácenými z dùchodového poji1tìní podle zákona o dùchodovém poji1tìní spoleèné pouze technikálie výplaty a pøíslu1ný orgán státní správy; pokud jde o samu podstatu pøíplatku, nemá s dùchody z dùchodového poji1tìní spoleèného nic. Jde stále o samostatnou dávku, která není v nejmen1ím od dávky dùchodového poji1tìní odvozena, nestává se její souèástí a existuje bez ohledu na spoleènou výplatu stále jako samostatný nárok odvozený z jiných právních pøedpisù, ne3⁄4 jsou pøedpisy dùchodového poji1tìní. (obì citovaná rozhodnutí Nejvy11ího správního soudu jsou dostupná na www.nssoud.cz).
 S odkazem na vý1e uvedené lze tedy konstatovat, 3⁄4e posuzovaný pøíspìvek k dùchodu podle naøízení vlády è. 622/2004 Sb. má charakter od1kodòovací a rehabilitaèní dávky, není dávkou sociálního zabezpeèení a nespadá ani do 3⁄4ádné jiné oblasti, upravované evropským právem, neuplatní se na nìj právo Evropské unie a ani nepatøí do rámce pou3⁄4ití Smlouvy o zalo3⁄4ení Evropského spoleèenství. Z tohoto dùvodu tedy pøi jeho posuzování není mo3⁄4no zohlednit zákaz diskriminace dle státní pøíslu1nosti èi státního obèanství, který vyplývá z èl. 21 odst. 1 Listiny základních práv Evropské unie a z døívìj1ího èl. 12 Smlouvy o zalo3⁄4ení Evropského spoleèenství.
 Právní názor 3⁄4alované a Krajského soudu v Plzni nikterak v obecné rovinì nezpochybòuje ani stì3⁄4ovatelem citovaný nález Ústavního soudu ze dne 12. 3. 2001, sp. zn. II. ÚS 187/2000, který pøikazuje rehabilitaèní pøedpisy s ohledem na jejich smysl a úèel interpretovat extenzivnì ve prospìch posti3⁄4ených osob. Stì3⁄4ovatelem citované rozhodnutí Ústavního soudu ÈR nesmìøuje k posuzovanému problému, tedy ke skuteènosti, zda je ústavnì konformní rozli1ování mezi obèany Èeské republiky a cizinci v oblasti restituèní, tedy v oblasti odstraòování nìkterých køivd komunistického re3⁄4imu.
 Ústavní soud ji3⁄4 mnohokrát vyslovil-a to v souvislosti s restituèními pøedpisy-3⁄4e je základním oprávnìním státu, aby stanovil hranice, v nich3⁄4 chce odèinit, resp. zmírnit nìkteré køivdy spáchané døívìj1ím re3⁄4imem. (srov. usnesení Ústavního soudu ze dne 16. 9. 2008, sp. zn. I. ÚS 1335/08, dostupné na http://nalus.usoud.cz). Ústavní soud ÈR rovnì3⁄4 opakovanì konstatoval, 3⁄4e èeskoslovenský stát, který se po listopadu 1989 rozhodl odèinit majetkové a jiné køivdy, k nim3⁄4 do1lo v pøedcházejícím období v dùsledku nedemokratických postupù pøedchozího re3⁄4imu, se rozhodl vyjít z principu alespoò èásteèného zmírnìní vzniklých køivd, vìdom si toho, 3⁄4e provést úplnou rehabilitaci nebo úplné od1kodnìní tìch, kteøí byli v minulosti po1kozeni, není mo3⁄4né (srov. nález Ústavního soudu ze dne 6. 6. 2001, sp. zn. Pl. ÚS 46/2000, publikovaný pod è. 279/2001 Sb.). Rozhodnutí státu o tom, zda pøistoupí k odèinìní majetkových a jiných køivd, a v jakém rozsahu tak uèiní, je zcela v kompetenci samotného státu. Po3⁄4adavek státního obèanství jako podmínka úèasti na majetkových restitucích
 (napø. podle zákona è. 87/1991 Sb., o mimosoudních rehabilitacích) byl shledán Ústavním soudem ÈR jako souladný s èeským ústavním poøádkem, zejména s èl. 11 odst. 2 a èl. 3 Listiny základních práv a svobod, a s mezinárodními smlouvami zakotvujícími lidská práva, zejména èl. 2 a 26 Mezinárodního paktu o obèanských a politických právech, a to nálezem ze dne 4. 6. 1997, sp. zn. Pl. ÚS 33/1996, publikovaným pod è. 185/1997 Sb. Právní úpravu èeského restituèního zákonodárství, zvýhodòujícího v pøístupu k restitucím obèany ÈR, uznal i Evropský soud pro lidská práva v rozhodnutích o stí3⁄4nostech man3⁄4elù P. a G.-ve vìci G. a Gá proti Èeské republice, stí3⁄4nost è. 39794/98, rozhodnutí ze dne 10. 7. 2002, a ve vìci P. a Pá proti Èeské republice, stí3⁄4nost è. 38645/97, rozhodnutí ze dne 10. 7. 2002, uveøejnìné v èasopise Soudní judikatura-Pøehled rozsudkù Evropského soudu pro lidská práva, è. 4/2002. Nejvy11í správní soud si je vìdom odli1ného názoru na tuto otázku ze strany Výboru pro lidská práva, av1ak je pøi svém rozhodování vázán zejména èeskými právními pøedpisy a judikaturou Ústavního soudu ÈR a Evropského soudu pro lidská práva, umo3⁄4òující rùzný pøístup k restitucím a od1kodnìním køivd komunistického re3⁄4imu v návaznosti na státní obèanství.
 Nejvy11í správní soud i Ústavní soud ÈR odsouhlasily podmínku státního obèanství i v pøípadì úèasti na od1kodnìní podle zákona è. 172/2002 Sb., o od1kodnìní osob odvleèených do SSSR nebo do táborù, které SSSR zøídil v jiných státech (srov. rozsudky Nejvy11ího správního soudu ze dne 22. 7. 2008, è. j. 4 Ads 76/2007-68, publ. pod è. 1809/2009 Sb. NSS, ze dne 4. 5. 2005, è. j. 3 Ads 65/2004-63, ze dne 20. 4. 2005, è. j. 3 Ads 66/2004-46, publ. pod è. 614/2005 Sb. NSS, a ze dne 4. 5. 2005, è. j. 3 Ads 67/2004-46, dostupné na www.nssoud.cz, a usnesení Ústavního soudu ÈR ze dne 24. 1. 2006, sp. zn. I. ÚS 435/2005, ze dne 9. 8. 2006, sp. zn. II. ÚS 433/2005, a ze dne 9. 11. 2006, sp. zn. II. ÚS 434/05, dostupné na http://nalus.usoud.cz).
 Ústavní soud ÈR i obecné èeské soudy tedy vycházejí ze zásady, 3⁄4e v pøípadì od1kodnìní obìtí komunistického re3⁄4imu èi restitucí je podmínka státního obèanství pøípustná. Nejvy11í správní soud se zabýval i dal1í stí3⁄4nostní námitkou spoèívající v tom, 3⁄4e státní obèanství není podmínkou pro získání pøíplatku k dùchodu podle § 25 zákona è. 119/1990 Sb., pro získání od1kodnìní podle § 23 odst. 1 tého3⁄4 zákona a pro získání jednorázové èástky podle naøízení vlády è. 165/1997 Sb. Z toho pak stì3⁄4ovatel dovozuje, 3⁄4e pokud moc výkonná vá3⁄4e nárok na pøíplatek dle vládního naøízení è. 622/2004 Sb. na státní obèanství ÈR, pak tím poru1uje vázanost moci výkonné zákony.
 Nejvy11í správní soud konstatuje, 3⁄4e v pùvodním zákonì o soudní rehabilitaci základní od1kodnìní nespravedlivì odsouzených, pøijaté v èasové návaznosti na zmìnu politického re3⁄4imu, vázáno na státní obèanství nebylo. Právì s ohledem na skuteènost, 3⁄4e dal1í pøíplatky k dùchodu navazující na pùvodní trestní rehabilitace a pøiznávané více ne3⁄4 deset let poté (posuzovaný pøíplatek k dùchodu podle vládního naøízení è. 622/2004 Sb., poskytnutí jednorázové penì3⁄4ní èástky podle zákona è. 261/2001 Sb., o poskytnutí jednorázové penì3⁄4ní èástky úèastníkùm národního boje za osvobození, politickým vìzòùm a osobám z rasových nebo nábo3⁄4enských dùvodù soustøedìných do vojenských pracovních táborù a o zmìnì zákona è. 39/2000 Sb., o poskytnutí jednorázové penì3⁄4ní èástky pøíslu1níkùm èeskoslovenských zahranièních armád a spojeneckých armád v letech 1939 a3⁄4 1945, nebo pøiznání zvlá1tního pøíspìvku k dùchodu dle zákona è. 357/2005 Sb., o ocenìní úèastníkù národního boje za vznik a osvobození Èeskoslovenska a nìkterých pozùstalých po nich, o zvlá1tním pøíspìvku k dùchodu nìkterým osobám, o jednorázové penì3⁄4ní èástce nìkterým úèastníkùm národního boje za osvobození v letech 1939 a3⁄4 1945 a o zmìnì nìkterých zákonù) mají charakter spí1e satisfakèní ne3⁄4 sociální a stát tímto pøíplatkem vyjadøuje úctu a podìkování svým obèanùm, kteøí se úèastnili národního boje za osvobození. Proto Nejvy11í správní soud nespatøuje 3⁄4ádný rozpor v tom, 3⁄4e právní úprava, která v tìsné návaznosti na soudní rehabilitace poskytla urèitou dávku v1em obìtem bez ohledu na státní obèanství, av1ak v dal1ích právních úpravách, zdùrazòujících poctu a satisfakci obèanùm, kteøí se úèastnili odboje proti fa1ismu èi komunismu, restituèní dávky podmínila státním obèanstvím.
 Nejvy11í správní soud pøi posuzování argumentace stì3⁄4ovatele vycházel ze své dosavadní judikatury i z konstantní judikatury Ústavního soudu ÈR. Pokud by se v tomto pøípadì rozhodl vyhovìt stì3⁄4ovateli, jednalo by se o vyboèení z dosavadního chápání restituèních pøedpisù a vedlo by to k nespravedlivému zvýhodnìní stì3⁄4ovatele oproti ostatním osobám, v jejich3⁄4 pøípadì èeské i mezinárodní soudy diskreci státu pøi urèení okruhu oprávnìných osob èi od1kodòovaných skuteèností aprobovaly, a z rehabilitací, restitucí èi od1kodnìní vylouèeným osobám, nemajícím èeské státní obèanství, v jejich 3⁄4alobách a stí3⁄4nostech nevyhovìly. Nejvy11í správní soud si je vìdom zásadního dilematu, které øe1ily orgány veøejné moci v postkomunistických státech i mezinárodní orgány ohlednì rozsahu restitucí. Tato tí3⁄4ivá otázka spoèívá v tom, zda je z hlediska obecné ochrany lidských práv pøijatelné odmítnout nápravu nìkterých køivd zpùsobených nìkterým obìtem komunistického re3⁄4imu jen proto, 3⁄4e demokratický stát není (ekonomicky) schopen a (politicky) ochoten napravit ve1keré køivdy v1ech obìtí? Nejvy11í správní soud se ztoto3⁄4òuje s odpovìdí, kterou na tuto otázku pøinesl nìmecký Spolkový ústavní soud v jiném historickém kontextu: Základním zákonem nelze v 3⁄4ádném pøípadì obhájit rigorózní pøístup, vyjádøený vìtou: Das schlechte darf dem Besseren nicht weichen, weil das Beste (oder von diesem Standpunkt aus: das allein Gute) nicht erreichbar ist. Tedy v èeské transpozici: ©patné øe1ení nemù3⁄4eme upøednostnit lep1ímu jen proto, 3⁄4e to nejlep1í èi to nejvy11í dobro není dosa3⁄4itelné (k tomu více Malenovský, J.: Právo na restituci ve státech støední a východní Evropy ve svìtle judikatury Evropské komise a Evropského soudu pro lidská práva, Právník è. 6/2003, str. 537 a násl., Fassbender, B.: Gleichheitssatz und Restitutionsgesetzgebung, EuGRZ, 2002, Heft 5-8 s. 106). Nejvy11í správní soud tedy dospìl k závìru, 3⁄4e pokusy o satisfakci obìtem komunistického re3⁄4imu a úèastníkùm odboje proti fa1ismu èi komunismu nemù3⁄4e zpochybnit èi odmítnout jako nezákonné jen proto, 3⁄4e tuto satisfakci nedostávají v1echny obìti, ale pouze èe1tí obèané jako vyznamenání za úèast na boji za osvobození své vlasti.
 Nejvy11í správní soud tedy závìrem konstatuje, 3⁄4e napadený rozsudek krajského soudu je zákonný a 3⁄4ádná z námitek stì3⁄4ovatele není dùvodná. Z tìchto dùvodù Nejvy11í správní soud kasaèní stí3⁄4nost podle § 110 odst. 1 s. ø. s. zamítl.
 Nejvy11í správní soud dále rozhodl v souladu s § 60 odst. 1 ve spojení s § 120 s. ø. s. o nákladech øízení o kasaèní stí3⁄4nosti. Stì3⁄4ovatel nemìl ve vìci úspìch, a proto nemá právo na náhradu nákladù øízení. Právo na náhradu nákladù v1ak nenále3⁄4í ani 3⁄4alované, aèkoliv mìla ve vìci plný úspìch, nebo» pøiznání nákladù øízení správnímu orgánu ve vìcech dùchodového poji1tìní je podle § 60 odst. 2 s. ø. s. vylouèeno.


type: wikipedia

text:
Violetta Villas, właśc. Czesława Gospodarek z domu Cieślak (ur. 10 czerwca 1938 w Heusy, zm. 5 grudnia 2011 w Lewinie Kłodzkim) – polska artystka estradowa, osobowość sceniczna, śpiewaczka pieśni estradowych, operowych i operetkowych, aktorka filmowa, teatralna i rewiowa, kompozytorka, autorka tekstów.
 Jej głos był charakteryzowany jako sopran koloraturowy o rozszerzonej skali. Miała słuch absolutny. Grała na fortepianie, puzonie oraz skrzypcach. Przez wielu była uważana za legendę polskiej muzyki, w prasie francuskiej i amerykańskiej określana jako „głos ery atomowej” oraz „biały kruk wokalistyki światowej”. Zdaniem niektórych, przez pewien czas uchodziła za „polski symbol seksu”. Mówiła biegle po polsku, francusku i rosyjsku, władała także językiem niemieckim i walońskim.
 Przez całą karierę wydała osiem albumów studyjnych, jeden koncertowy, osiem minialbumów oraz 27 singli. Na repertuar Villas składało się kilkaset piosenek w dziesięciu językach (polski, angielski, francuski, niemiecki, włoski, hiszpański, rosyjski, portugalski, neapolitański oraz łacina). Wykonywała głównie muzykę z gatunku tradycyjnego popu, ale i światowe standardy muzyki jazzowej i rozrywkowej, muzykę filmową, poezję śpiewaną, piosenki dramatyczne, kompozycje klasyczne – arie operowe i operetkowe, przedwojenne tanga, pieśni musicalowe oraz muzykę sakralną. W swoich piosenkach często wykonywała wokalizy obejmujące wszystkie rejestry jej głosu (baryton-sopran koloraturowy). Piosenki dla Villas komponowali kompozytorzy, tacy jak np. Władysław Szpilman, Bogusław Klimczuk, Zbigniew Ciechan czy Wojciech Kilar. Poza działalnością solową, nagrała wiele duetów z innymi artystami, takimi jak np. Bogdan Czyżewski, Tadeusz Woźniakowski i Kazimierz Kowalski czy Michał Wiśniewski.
 Honorowa obywatelka Lewina Kłodzkiego i New Britain.
 Dzieciństwo i młodość
 Urodziła się 10 czerwca 1938 w Belgii w Clinique Sainte-Elisabeth (Klinice św. Elżbiety) w Heusy, obecnie dzielnicy miasta Verviers, w prowincji Liège, w Walonii. Dzieciństwo spędziła w Liège. Jej ojciec, Bolesław Cieślak (ur. 4 grudnia 1907, zm. 9 maja 1960), był górnikiem węgla kamiennego, kapelmistrzem w orkiestrze górniczej i zwrotnicowym na kolei, a matka, Janina z domu Malczyk (ur. 26 stycznia 1914, zm. 17 lutego 1985) zajmowała się domem. Villas dorastała w konserwatywnej rodzinie. W Belgii ochrzczono ją imionami Violetta Élisa, lecz ojciec zarejestrował ją w miejscowym urzędzie jako Czesławę.
 Wychowywała się wśród rodzeństwa: siostry Wandy (1931–2006) i dwóch braci – Jerzego (1933–1987) i Ryszarda (1940–2010). Dzieci Cieślaków znały języki francuski, waloński i niemiecki. Jesienią 1946 rodzina Villas przyjechała do Polski, zamieszkała w Lewinie Kłodzkim.
 We wczesnej młodości uczyła się gry na skrzypcach i fortepianie, a później też na puzonie. Należała do ogniska muzycznego prowadzonego przez Zygmunta Pepela i pobierała lekcje baletu.
 W 1956 podjęła naukę śpiewu solowego w Państwowej Średniej Szkole Muzycznej w Szczecinie. Po roku przeniosła się do Wrocławia, gdzie była uczennicą prof. Giseli Posch, a następnie do Warszawy, gdzie pobierała lekcje śpiewu klasycznego u prof. Eugenii Klopek-Falkowskiej. Śpiewała w szkolnym chórze. Warunki głosowe zapowiadały karierę operową, z której ostatecznie zrezygnowała, przyjmując propozycję występów estradowych. W 1960 zakończyła edukację w szkole muzycznej, nie zdając egzaminów do czwartej klasy.
 Utrzymywała, że pseudonim artystyczny wybrała za radą Władysława Szpilmana, tworząc go z pierwszych liter swojego imienia i słowa las. W rzeczywistości, za powstanie pseudonimu artystycznego piosenkarki odpowiadali muzycy Polskiego Radia, Edward Czerny i Pankracy Zdzitowiecki, którzy nazwisko Villas znaleźli w książce telefonicznej.
 Kariera artystyczna
 Lata 60.
 Z pomocą nauczyciela gry na puzonie, Pankracego Zdzitowieckiego, wzięła udział w przesłuchaniach do Polskiego Radia. Wiosną 1961 zrealizowała pierwsze, próbne nagrania radiowe z zespołem Edwarda Czernego. Jeszcze w 1961 brała udział w audycji Polskiego Radia „Podwieczorek przy mikrofonie” oraz zwyciężyła z utworem „Dla Ciebie, miły” w plebiscycie „Expressu Wieczornego” na najlepszy polski szlagier, otrzymując 67 479 głosów, podczas gdy następna piosenka na liście – „Jeszcze poczekajmy” w wykonaniu Reny Rolskiej – otrzymała ich 33 tysiące. Dzięki wygranej wystąpiła w Międzynarodowym Festiwalu Piosenki w Sopocie, na którym śpiewała piosenki „Dla Ciebie, miły” oraz „Si señor”. Na sopockim festiwalu wystąpiła także w 1962, zajmując 12. miejsce po prezentacji utworów „Ave Maria no morro” i „Spójrz prosto w oczy”. Po udziale w festiwalu zaczęła regularnie grać koncerty w kraju i za granicą. Była związana z Warszawską Estradą, pod której szyldem występowała w zakładach pracy i szkołach. Ponadto grała koncerty m.in. w NRD, Rumunii, Czechosłowacji, Izraelu i Belgii, gdzie 20 lipca 1964 wystąpiła wraz z Orkiestrą Symfoniczną Radia Belgijskiego na Festiwalu Morza Północnego (Noordzeefestival) w sali kasyna w Knokke-Heist. W 1964 wyruszyła też na trzy miesiące z trasą koncertową po ZSRR.
 W okresie 1964–1966 trzykrotnie wzięła udział w Krajowym Festiwalu Piosenki Polskiej w Opolu: w 1964 z piosenką „Przyjdzie na to czas”, w 1965 – z piosenką „Jak nie to nie” oraz w 1966 – z piosenką „Jedno słowo: matka”, jednak za każdym razem bez powodzenia. W dniach 5–7 listopada 1965 brała udział w III Festival International des Variétés et Music-Halls w Rennes, gdzie zdobyła Grand Prix Internationalle za interpretację. Sukces odniosła także na Festival International d’art Contemporain w Royan. 8 listopada wystąpiła z Czesławem Niemenem i Piotrem Szczepanikiem w Teatrze Fontaine w publicznej audycji Office de la Radiodiffusion-Télévision Française „Roue de la chance” realizowanej przez André Chanu. Uczestniczyła w radiowych koncertach o międzynarodowej obsadzie, m.in. w Szwajcarii i Republice Federalnej Niemiec. Na przełomie 1965 i 1966 często dawała koncerty w Paryżu, m.in. w music-hallu Olympia. W 1966, na osobistą prośbę szefa Olympii Bruno Cocquatrixa, znalazła się w gronie artystów polskiego programu rewiowego Grand Musicall de Varsovie. Premiera programu odbyła się 26 lipca 1966, Villas śpiewała m.in. „Ave Maria no morro” oraz „Hiroshima, mon amour”. Koncert jest znany przede wszystkim z epizodu z kryształowym żyrandolem zawieszonym pod sufitem Olympii, który – według wielu źródeł – drżał podczas występu artystki. Ten właśnie fakt stał się inspiracją znanej recenzji mówiącej o „głosie ery atomowej”. Otrzymała recenzje doceniające walor jej głosu i interpretacji pieśni. Również w 1966 zagrała w drugim odcinku serialu Klub profesora Tutki, wykonując piosenkę „Chica Helka”.
 Jeszcze podczas pobytu w Paryżu przyjęła propozycję zagrania koncertów dla Polonii w USA i Kanadzie, a także nawiązała współpracę z Frederikiem Apcarą, na którego zaproszenie wyjechała do Las Vegas. Od grudnia 1966 przez trzy sezony występowała w rewii Casino de Paris, początkowo jako „druga gwiazda” u boku Line Renaud, a następnie jako główna artystka wieczoru. Śpiewała piosenki, arie operetkowe i operowe w dziewięciu językach, w swoim pierwszym programie wykonywała m.in. „Under Paris Skies”, „O sole mio”, „Granadę”, „Libiamo ne’ lieti calici” i „Strangers in the Night”. Występowała m.in. z Frankiem Sinatrą, Paulem Anką, Charles’em Aznavourem, Earthą Kitt, Deanem Martinem czy Sammym Davisem. Koszt przygotowania rewii z jej udziałem wynosił 50 tys. dolarów. Jej osobistym stylistą był Patrick Valette, konsultant domu mody Dior, który projektował jej suknie. Biżuterię dla Villas wykonywała firma Atelier Marangoni z Mediolanu, a buty – włoska firma Quinte. Choreografem artystki był Hermes Pan, a ruchu scenicznego uczył ją mistrz tańca Sandro Mandari. Na scenę wjeżdżała na białym koniu lub Jaguarem XK-E. Występowała ze stuosobowym baletem francuskim. Cieszyła się uznaniem publiczności, miała wielu wielbicieli. Recenzenci z prasy amerykańskie określały ją „fenomenalną Polką”, „głosem ery atomowej” czy „białym krukiem wokalistyki światowej”. Również w 1966 występowała z recitalami m.in. w Baden-Baden, Bazylei i Brukseli.
 W 1968 nagrała program 20 piosenek dla amerykańskiej telewizji i wytwórni Capitol Records. Piosenka i estrada ułatwiły jej kontakt z filmem, a podczas występów w Las Vegas miał dostrzec ją Joe Pasternak, dzięki którego wstawiennictwu miała w marcu 1968 rozpoczęła próbne zdjęcia dla wytwórni filmowej MGM. W wywiadach utrzymywała, że zagrała niewielkie role w filmach z Lee Marvinem (Idę tędy), Bobem Hope (Czy znasz mój uśmiech) oraz Glennem Fordem (Niebo z pistoletem), jednak te informacje zostały w późniejszych latach podważone przez dziennikarzy. W grudniu 1968 w Sali Kongresowej w Warszawie kilkukrotnie występowała w rewii Villas Revue, którą sfinansowała w całości z własnych pieniędzy. Widowisko rozpoczynała wykonaniem arii „Libiamo ne lieti calici” z opery La Traviata z towarzystwem 30-osobowej orkiestry oraz sześciu par tancerzy, następnie śpiewała także piosenki „Love, This Is My Song”, „Oczy czarne”, „Strangers in the Night”, „My Heart Belongs To Daddy” oraz habanerę z opery „Carmen” z towarzystwem 40-osobowego baletu, a finałem każdego z koncertów była piosenka „Hello Dolly”. W widowisku występowały także zespół akrobatyczny Mortale, zespół cygański Czarne Perły oraz kwartet Beltono.
 W 1969 została zaproszona do gościnnych występów w Sahara Hotel & Casino, gdzie śpiewała duety z Connie Francis i Barbrą Streisand. Pod koniec roku Konstanty Ciciszwili nakręcił telewizyjny spektakl rewiowy Śpiewa Violetta Villas, a ideą filmu była chęć przybliżenia stylu piosenkarki. Przeciwnicy Villas, m.in. recenzent Sztandaru Młodych Jerzy Eljasiak, poddali film krytyce, obwołując go „kiczem nad kicze” jako nieprzystający do ówczesnej rzeczywistości socjalistycznej. Zwolennicy, m.in. redaktor Janusz Gazda, podkreślali: pewność siebie, z jaką wkracza na estradę, (...) obnosi swe stroje, demonstruje swe wdzięki i śpiewa najbanalniejsze słowa o miłości (...) ujawniając ekstrawagancję, ale i indywidualność.
 Lata 70.
 W 1970 zagrała Barbarę Tylską w filmie fabularnym Jerzego Gruzy Dzięcioł (1971). W grudniu wyjechała na kilka miesięcy w trasę po Australii i Nowej Zelandii, gdzie występowała z rewią „Casino de Paris” przy wsparciu 140-osobowego zespołu. Podczas premiery w Williamson Theatre w Melbourne została przedstawiona jako „pieśniarka z Las Vegas, na stałe mieszkająca w Paryżu, urodzona w Polsce”, czemu zaprotestowała, podkreślając, że urodziła się w Belgii, ale jest Polką. Spotkało się to z oburzeniem dyrektora teatru, Johna Junga, który zakazywał piosenkarce prezentowania przed publicznością miejsca swego pochodzenia, a podczas kolejnych występów kazał odłączać jej mikrofon. Villas poparł miejscowy związek artystów i lokalne gazety, dzięki czemu piosenkarka po trzech miesiącach występów wróciła z zespołem do USA.
 Po powrocie do Polski zaangażowała się w życie lokalnej parafii, śpiewając na ślubach i uroczystościach kościelnych. 29 maja 1971 zagrała koncert w Melbourne na rzecz Polskiego Komitetu Olimpijskiego. W 1973 wystąpiła m.in. w Tokio, Rio de Janeiro i Paryżu. Janusz Kondratiuk zaproponował piosenkarce rolę w filmie Dziewczyny do wzięcia, Villas odmówiła udziału w produkcji. W 1974 miała zagrać postać Lucy Zuckerowej w Ziemi obiecanej Andrzeja Wajdy, jednak reżyser ostatecznie zrezygnował ze współpracy z artystką, rozczarowany jej spóźnianiem się na spotkania i brakiem regularnego kontaktu. Ona sama wycofała się z projektu, gdy w drodze na próbę kostiumu czarny kot przebiegł jej drogę, co uznała za zły omen; ostatecznie w filmie zagrała Kalina Jędrusik.
 W 1976 odbyła ogólnoświatową trasę koncertową z zespołem „Podwieczorku przy mikrofonie”, z którym wystąpiła m.in. w ośrodkach polonijnych w USA i Kanadzie, w tym na uroczystości z okazji 200-lecia niepodległości Stanów Zjednoczonych. Występowała też w duetach z Kaliną Jędrusik, m.in. w Filadelfii, Nowym Jorku oraz Chicago. Po zakończeniu trasy pozostała w Chicago, co wywołało kontrowersje w Polsce w związku z brakiem uzyskania przez Villas wymaganej zgody na dłuższy pobyt w USA. Ostatecznie wróciła do Polski i ruszyła w trasę koncertową po kraju, którą jednak przerwano po kilku występach. W 1977 nagrała płytę pt. Nie ma miłości bez zazdrości, przy której współpracowała m.in. z Agnieszka Osiecką, Leszkiem Bogdanowiczem i Andrzejem Januszką. W tym samym roku wystąpiła w inscenizowanym recitalu Telewizji Polskiej pt. Sentymenty, w którym śpiewała piosenki Osieckiej. W 1978 wystąpiła w Teatrze Wielkim w Łodzi w widowisku estradowym Kochajmy się, wykonując w towarzystwie męskiego baletu piosenkę „My Heart Belongs to Daddy”.
 Pod koniec lat 70. popadła w ubóstwo. Jesienią 1979 nawiązała współpracę z warszawskim Teatrem Syrena, występując w widowisku rewiowym pt. Trzeci program w reżyserii Stefana Wenty. Po kilku miesiącach występów popadła w konflikt z dyrektorem teatru, Witoldem Fillerem, oraz dyrygentem Ryszardem Poznakowskim, wskutek czego przestała występować w Syrenie. Po rozwiązaniu umowy z teatrem wycofała się z życia publicznego na kilka lat. W czasie przerwy artystycznej rozważała wstąpienie do zakonu.
 Lata 80.
 W 1983 powróciła do aktywnej pracy zawodowej. Zagrała samą siebie w filmie Pawła Pitery Sny i marzenia, który miał premierę 11 marca 1985. W listopadzie 1985 powróciła do Teatru Syrena, a 28 lutego 1986 odbyła się premiera widowiska rewiowego „Violetta”, które stało się popularne w całym kraju. Zagrała ponad 250 przedstawień w Polsce i za granicą, wraz z teatrem wystąpiła m.in. w kilku miastach USA i Kanady. Podczas jednego ze spektakli poznała Elżbietę Budzynską, która w przyszłości została osobistą gosposią Villas.
 W 1986 nagrała nowe piosenki, wydała także singel „Mundial'86”. Powtórnie zaczęła koncertować – wystąpiła m.in. na Festiwalu Piosenki Żołnierskiej w Kołobrzegu, a także w Krakowie jako gwiazda gali Miss Polonia 1986. W tym samym roku za namową Bogusława Kaczyńskiego postanowiła zadebiutować na scenie operowej, w tytułowej roli w operze „Carmen” wystawianej w Teatrze Wielkim w Łodzi.
 We wrześniu 1987 wyjechała wraz z Teatrem Syrena na światową trasę koncertową pt. Violetta, wystąpiła m.in. w USA – zagrała np. w nowojorskim Carnegie Hall, Las Vegas, Miami, Denver i Teksasie, a także w Europie (Szwecja, Wielka Brytania) i Australii. Rewia z jej udziałem wystawiana była także na Broadwayu. Po zakończeniu trasy koncertowej z teatrem została w USA na cykl koncertów w Chicago. W tym czasie poznała, a następnie poślubiła Teda Kowalczyka, z którym planowała otworzyć teatr rewiowy w prowadzonej przez niego restauracji „Orbit”. Realizacja tych planów nigdy nie doszła do skutku. Przed wyborami prezydenckimi w 1988 artystkę w „Orbicie” odwiedził wiceprezydent USA George Bush, zapraszając ją do występu w Białym Domu po jego ewentualnej wygranej. W tym czasie powstał również krótkometrażowy fabularyzowany film dokumentalny Sen o kopciuszku reżyserowany przez Zbigniewa Kowalewskiego i Jerzego Kołata, opowiadający historię Villas, ze szczególnym uwzględnieniem kontrowersyjnych wątków z jej życia. Na bazie filmu fabularnego miał powstać film Rok z Violettą Villas, produkcja nie doszła jednak do skutku.
 Po rozstaniu z mężem artystka występowała w restauracji Eugene’s Fireside w Morton Grove, niedługo później wróciła do Polski. Tam przyjęła propozycję występu w Wesołej wdówce Franza Léhara, wystawianej w Teatrze Wielkim w Łodzi przez Sławomira Pietrasa, jednak z czasem reżyser podziękował jej za współpracę, rozczarowany zbyt wolnym tempem przygotowań artystki. Na przełomie lat 80. i 90. występowała na scenie Operetki Warszawskiej, występy cieszyły się popularnością, co m.in. skutkowało organizowaniem dodatkowych terminów.
 Lata 90.
 W 1990 miała wystąpić jako gość muzyczny podczas wyborów Mistera Polski w Teatrze Wielkim w Łodzi, jednak z powodu niedotrzymania umowy przez organizatorów nie wyszła na scenę. W 1991 uświetniła występem wybory Miss Polonia oraz wyruszyła z programem „Tygrysica z Magdalenki. Violetta Villas Show” w trasę, w której ramach do 2003 zagrała łącznie 15 koncertów w Warszawie, Łodzi, Elblągu, Ciechocinku i Pile. Ponadto w 1992 wystąpiła na Festiwalu Arii i Pieśni im. Jana Kiepury w Krynicy Zdroju. W tym czasie Jerzy Gruza chciał zaangażować Villas do udziału w musicalu Hello, Dolly! wystawianego w Operetce w Krakowie. Po koncercie w Ciechocinku przyjęła od impresario Henryka Michalskiego propozycję wyjazdu na koncerty dla Polonii w Chicago i Nowego Jorku. W 1993 premierę miała książka Witolda Fillera pt. Tygrysica z Magdalenki, w której autor podejmuje istotne wątki biograficzne na temat Villas. Piosenkarka nigdy nie zaakceptowała książki, uważając wiele opisów za niezgodne z prawdą. 23 stycznia 1993 odbył się transmitowany przez telewizję koncert Villas w Teatrze Roma, który artystka rozpoczęła pieśnią „Warszawo, ty moja Warszawo”, a następnie wykonała także arie operowe – „Habanerę” i „Toast Torreadora” z opery Carmen, a także inne piosenki, takie jak „If You Go Away”, „Granada”, „Oczy czarne” czy „Szczęście”. Łącznie ponad dwugodzinny recital składał się z 20 piosenek, do których Villas ośmiokrotnie zmieniała sukienki. Wybrane nagrania z tego recitalu zremasterowano i w 1994 wydano na koncertowym albumie Laleczka.
 W 1994 i 1996 zagrała kolejne koncerty w Chicago i Nowym Jorku. Również w 1996 wraz z Kazikiem Staszewskim nagrała piosenkę „Kochaj mnie, a będę Twoją”, która została wydana na płycie zespołu Kult pt. Tata 2. Duet Staszewskiego z Villas był połączeniem muzyki rewiowej z punk rockową. Piosenka dotarła m.in. do 14 miejsca Listy przebojów Programu Trzeciego. W tym czasie Villas zapraszana była do programów telewizyjnych, w których przeprowadzano z nią wywiady bądź śpiewano jej piosenki. Wystąpiła m.in. w Ibisekcji Krzysztofa Ibisza, Wieczorze z wampirem Wojciecha Jagielskiego, Szansie na sukces Elżbiety Skrętkowskiej, Od przedszkola do Opola Michała Juszczakiewicza, Na każdy temat Mariusza Szczygła, Wideotece dorosłego człowieka Marii Szabłowskiej i Krzysztofa Szewczyka. Koncertowała też po małych miejscowościach.
 W 1998 otrzymała kryształowy klucz jako symbol honorowego obywatela Lewina Kłodzkiego, gdzie przeniosła się z podwarszawskiej Magdalenki, po czym na terenie domu, w którym się wychowała, założyła schronisko dla zwierząt „Moi bracia mniejsi”, a także otrzymała wieczystą dzierżawę wzgórza wokół domu, które nazywała „Skarbkiem”. Wraz z powrotem piosenkarki wiązano wiele oczekiwań, m.in. planowano przebudowę miejscowego kina na rewię. Projekt jednak nie doszedł do skutku, zaś fakt zamieszkania Villas stał się okazją do promocji regionu.
 W 1998 otworzyła galę pięciolecia Szansy na sukces w Sali Kongresowej w Warszawie, wykonując piosenkę „Śpiewać każdy może” razem z Justyną Steczkowską, Katarzyną Cerekwicką i Violą Brzezińską. W 1998 dała recital w pałacu w Antoninie. 29 marca 1998 wystąpiła w widowisku charytatywnym w reżyserii Janusza Józefowicza, w Teatrze Buffo. Dochód z koncertu został przeznaczony na pomoc dzieciom specjalnej troski z ośrodków szkolno-wychowawczych warszawskiej Pragi. W listopadzie 1999 wystąpiła z koncertem swych największych przebojów „Violetta – taka jestem”, reżyserowanym przez Elżbietę Skrętkowską w Teatrze Wielkim w Łodzi, transmitowanym przez TVP2. Podczas koncertu wykonywała swoje przeboje w nowych aranżacjach z udziałem laureatów Szansy na sukces. Zaprezentowała się w czterech sukniach, w tym dwóch według projektu Xymeny Zaniewskiej. Pod koniec lat 90. w Sali Kongresowej wystąpiła gościnnie w koncercie-przeglądzie laureatów Szansy na sukces sezonu 1998/1999. U boku Villas wystąpili wskazani przez nią młodzi artyści, m.in. Weronika Korthals, Małgorzata Markiewicz i Marcin Ziółkowski. Ponadto organizowano recitale piosenkarki w mniejszych miejscowościach.
 Lata 2000–2010
 W 2000 wyleciała do Londynu, gdzie zagrała trzy koncerty. Po powrocie do Polski zagrała m.in. na Jasnej Górze i we Wrocławiu. W tym samym roku zagrała koncert w Copernicus Center w Chicago. W tym czasie wydano dwie składanki z jej przebojami – Złote przeboje oraz Złota kolekcja: Pocałunek ognia. W listopadzie zagrała trzy koncerty w Londynie, na jednym z nich obecny był Ryszard Kaczorowski. 1 grudnia wzięła udział w transmitowanym przez TVP2 benefisie Wojciecha Dzieduszyckiego w Teatrze Muzycznym Operetka Wrocławska we Wrocławiu.
 20 stycznia 2001 wystąpiła z recitalem w teatrze operowym Studio Moliére w Wiedniu. 22 stycznia wystąpiła na scenie Opery Lwowskiej w koncercie z okazji benefisu hrabiego Wojciecha Dzieduszyckiego. Również w 2001 nagrała album świąteczny pt. Gdy się Chrystus rodzi, a Polskie Nagrania wydały ponadto kompaktowe reedycje jej trzech najpopularniejszych albumów: Violetta Villas, Dla ciebie miły oraz Nie ma miłości bez zazdrości. Na każdej z nich znalazły się także piosenki dodatkowe. 19 listopada w magazynie „Viva” ukazał się obszerny wywiad z artystką, opatrzony sesją zdjęciową. Villas była także gościem wielu programów telewizyjnych, takich jak m.in. Wieczór z Jagielskim, Jestem jaki jestem czy Bigosowa – kontrwywiady). W 2001 wystąpiła wraz z zespołem De Mono na X Yach Film Festiwalu. Zagrała też m.in. w Krakowie, Warszawie, a także we Wrocławiu. 12 lipca 2002 była gwiazdą Międzynarodowego Festiwalu Muzyki Uzdrowiskowej w Polanicy-Zdroju.
 W 2003 Polskie Nagrania wydały w ramach serii „Polskie perły” płytę z przebojami Villas pt. Do ciebie mamo. Nagrała też minialbum z tangami pt. Walentynkowe hity wspólnie z Michałem Wiśniewskim z zespołu Ich Troje. Wydawnictwo, wydane jako dodatek do jednej z gazet, osiągnęło nakład ćwierć miliona egzemplarzy, uzyskując status platynowej płyty. W tym samym roku wystąpiła z recitalem na XL Krajowym Festiwalu Piosenki Polskiej w Opolu oraz zagrała serię koncertów w całym kraju. W 2004 wystąpiła w programie Wideoteka dorosłego człowieka, ponadto w duecie z ojcem Bogusławem Palecznym nagrała album świąteczny pt. Kolędy serca oraz zagrała na zamkniętym koncercie w kasynie Hotelu Grand w Warszawie.
 8 września 2005 pojawiła się na Bulwarze Czerwieńskim w Krakowie, gdzie złożyła kwiaty pod pomnikiem psa Dżoka. W tym samym dniu wystąpiła także w sali Florianka krakowskiej Akademii Muzycznej. W jej recitalu gościnnie wystąpił Mieczysław Święcicki. 14 września wystąpiła z okazji XII Międzynarodowego Festiwalu Muzyki Wiedeńskiej w Auli Leopoldyńskiej Uniwersytetu Wrocławskiego. Rok później dała kilkanaście recitali – m.in. w Poznaniu, Kłodzku i Jeleniej Górze. W 2006 Agencja Artystyczna MTJ wydała płytę pt. Ja jestem już taka, będącą reedycją albumu koncertowego Laleczka z 1994.
 Po opuszczeniu szpitala psychiatrycznego poddała się opiece mecenasa i menedżera. Zorganizowano konferencję prasową, na której Villas zapowiedziała powrót na scenę m.in. poprzez nagranie nowej płyty, organizację koncertów w największych polskich miastach. Media żywotnie interesowały się zarówno stanem zdrowia piosenkarki, jak i jej dalszą przyszłością, co zapoczątkowało pojawianiem się Villas w różnych programach telewizyjnych i tytułach prasowych.
 W połowie marca 2007 wystąpiła po raz drugi na nagraniu programu Szansa na sukces, podczas którego wykonywano jej piosenki. Odcinek, wyemitowany 22 kwietnia 2007, obejrzało ponad 4 mln telewidzów. Od 28 kwietnia przez kolejne dwa tygodnie dziennik „Fakt” publikował pamiętniki Villas. W maju artystka podpisała umowę ze studiem nagraniowym MM Studio oraz wytwórnią płytową, która planowała organizację trasy koncertowej po Polsce, USA oraz Kanadzie i zamawiała kreacje dla piosenkarki w Mediolanie. Z powodu złego stanu zdrowia Villas plany nie zostały zrealizowane. 1 czerwca wystąpiła w finale programu Szansa na sukces, który odbył się w Sali Kongresowej Pałacu Kultury i Nauki w Warszawie, a przy akompaniamencie fortepianu i orkiestry zaśpiewała piosenkę „Pocałunek ognia” oraz – w czasie pozaantenowym – „Ja jestem już taka”. 10 czerwca obchodziła 69. urodziny podczas koncertu w pałacu w Jastrowcu.
 24 czerwca 2007 w programie Superwizjer ukazał się materiał pt. „Zarobić na gwieździe” poświęcony Villas. W programie zasugerowano, że piosenkarka była zniewolona przez swojego menedżera Andrzeja Sikorę i adwokata Andrzeja Świta. Dziennikarka prowadząca śledztwo próbowała odnaleźć aktualne miejsce pobytu piosenkarki, które zostało okryte tajemnicą. Jak ustalono, Villas przebywała w jednym z domów we wsi Grzędy. Jak cytowano w reportażu, „piosenkarka jest okupowana przez adwokata i menedżera”, a na dowód przywołano konferencję prasową po wyjściu ze szpitala, na której zwrócono uwagę, że podczas rozmowy z dziennikarzami wypowiedzi artystki są „kontrolowane” i „sterowane”. Z dociekań dziennikarskich wynikało, że Sikora nie ma doświadczenia w show-biznesie, wcześniej „zajmował się skupem złomu”. Od dziennikarki, która pod pretekstem wręczenia prezentu poszukiwała Villas, menedżer miał rzekomo zażądać 8500 zł za możliwość przekazania prezentu artystce. W reportażu wskazano, że dom piosenkarki w Lewinie Kłodzkim nadal pozostaje w stanie ruiny, a zapowiadane remonty wcale nie doszły do skutku. Na początku sierpnia 2007 Villas powróciła do Lewina Kłodzkiego, zrywając współpracę z menedżerem i adwokatem. W grudniu wystąpiła z utworem „W Lewinie koło Kudowy” jako gość specjalny programu Wideoteka dorosłego człowieka.
 Od początku 2008 nie pojawiała się publicznie. Zwracano uwagę na złą sytuację materialną w jej otoczeniu. W połowie marca Villas udała się do siedziby Związku Artystów i Kompozytorów Scenicznych w Warszawie, w celu zarejestrowania kilku piosenek, aby móc uzyskać wpływy z tantiem. W wyniku jednej z inicjatyw wystosowania listu do ministerstwa, otrzymała jednorazowe wsparcie finansowe w wysokości 10 tys. zł, z uwagi za „zasługi dla polskiej kultury”. Na przełomie września i października zwracano uwagę na sytuację piosenkarki, która – zdaniem jej sąsiadów – była zniewolona przez swoją gosposię, Elżbietę Budzyńską. Władze Lewina Kłodzkiego rozważały możliwość wkroczenia do domu artystki, za zgodą prokuratury, by sprawdzić w jakiej formie jest piosenkarka. O niekorzystnej sytuacji artystki wypowiadała się m.in. Dorota Pawlak, która wcześniej przygotowywała reportaże o piosenkarce. Stwierdziła, że Villas jest izolowana od świata zewnętrznego przez swoją opiekunkę. Pod koniec października 2008 Villas została zaproszona do programu Szymon Majewski Show, w którym udzieliła wywiadu oraz zaśpiewała z Michałem Wiśniewskim piosenkę „Pocałunek ognia”. W październiku ukazała się jej płyta pt. Na pocieszenie serca i uniesienie ducha, zawierająca największe przeboje Villas w nowych aranżacjach oraz wcześniej niepublikowane utwory, w tym „Melancholię”, którą miała nagrać na potrzeby ścieżki dźwiękowej do filmu Trędowata. Promowała płytę w Toruniu, pojawiając się 29 października w klubach Moskwa i Forte Club, a także salonie Empik „Starówka”. W listopadzie wystąpiła gościnnie w programie Jak oni śpiewają, wykonując piosenkę „Nie ma miłości bez zazdrości” w duecie z Arturem Chamskim. W lipcu, sierpniu i wrześniu 2009 pojawiła się na Jasnej Górze w Częstochowie, gdzie wspierała budowę Ołtarzy Adoracji Najświętszego Sakramentu, a także sprzedawała swoje płyty.
 28 listopada 2009 w bazylice w Ziębicach zagrała pierwszy koncert po dwuletniej przerwie. W styczniu 2010 dwukrotnie wystąpiła z recitalem w sali balowej pałacu w Jastrowcu, ponadto 22 stycznia wystąpiła w Domu Muzyki i Tańca w Zabrzu i 25 lutego w Filharmonii Wrocławskiej. Po koncercie we Wrocławiu doszło do ostrych przepychanek pomiędzy fanami a pracownikami ochrony, którzy nie chcieli dopuścić ludzi do artystki.
 2011
 14 lutego 2011 wystąpiła w Wojewódzkim Domu Kultury w Kielcach podczas benefisu 50-lecia działalności artystycznej. Podczas uroczystej gali odebrała Srebrny Medal „Zasłużony Kulturze Gloria Artis”, statuetkę Stowarzyszenia Artystów Wykonawców Utworów Muzycznych i Słowno-Muzycznych oraz tytuł Honorowego Śpiewaka Muzeum Polskiej Piosenki w Opolu. Podczas benefisu gościnnie wystąpiła Magdalena Welc. Był to ostatni publiczny występ Villas.
 We wrześniu 2011 premier Donald Tusk z uwagi na zasługi Villas dla polskiej kultury, przyznał jej dożywotnią emeryturę w wysokości 4 tys. złotych, zamiast dotychczasowej w kwocie tysiąca złotych.
 Śmierć
 Villas została znaleziona martwa w swoim domu w Lewinie Kłodzkim 5 grudnia 2011. Policja otrzymała informację od pogotowia ratunkowego o zgonie piosenkarki ok. godz. 21. Wstępnie uznano, że był to zgon naturalny, jednakże następnego dnia Prokuratura Okręgowa w Świdnicy poinformowała o wszczęciu postępowania mającego wyjaśnić jego przyczyny i okoliczności. Wątpliwości prokuratury budziły warunki sanitarne, w jakich żyła piosenkarka oraz wygląd zwłok Villas wskazujący na zaniedbania medyczne – na jej ciele znajdowały się m.in. odleżyny i krwiaki. Śmierć wokalistki komentowały zagraniczne media, m.in. w Austrii, Chinach, Estonii, Francji, Hiszpanii, Meksyku, Izraelu, Niemczech, Rosji i Stanach Zjednoczonych. Smutek z powodu śmierci Villas wyraziła m.in. Barbra Streisand.
 8 grudnia 2011 przeprowadzono sekcję zwłok, która nie wskazała jednoznacznej przyczyny śmierci artystki. Ewa Ścierzyńska, rzeczniczka prasowa Prokuratury Okręgowej w Świdnicy, poinformowała na konferencji prasowej z 9 grudnia 2011, że przyczyną śmierci Villas mogło być zapalenie płuc lub zator tłuszczowy płuc w związku z komplikacjami po złamaniu szyjki kości udowej lewej. 2 lutego 2012 za pośrednictwem Polskiej Agencji Prasowej prokuratura przekazała opinii publicznej pełne wyniki sekcji zwłok, z których wynikało, że nie można stwierdzić jednoznacznej przyczyny śmierci Villas oraz że do zgonu mogły przyczynić się zmiany chorobowe, zmiany pourazowe oraz urazy klatki piersiowej. W 2019 ujawniono, że śmierć piosenkarki poprzedzała kilkunastogodzinna agonia, a wśród schorzeń przebytych przez Villas wymienia się m.in. marskość wątroby, miażdżycę i udar mózgu.
 27 czerwca 2012 Prokuratura Rejonowa w Kłodzku postawiła Elżbiecie Budzyńskiej zarzuty znęcania psychicznego oraz nieudzielenia pomocy, co miało wpływ na śmierć Villas. 14 listopada 2014 Budzyńska została skazana na 10 miesięcy pozbawienia wolności w związku z nieudzieleniem pomocy artystce, sąd uniewinnił ją jednak od zarzutu znęcania się psychicznego nad Villas. W 2019 zapadła kolejna decyzja sądu w sprawie Elżbiety Budzyńskiej – kobieta usłyszała wyrok 1,5 roku bezwzględnego więzienia za psychiczne i fizyczne znęcanie się nad Violettą Villas. Zarzucono jej pojenie alkoholem kobiety, zaniedbanie domu, a także to, że nie zapewniono jej podstawowych warunków do życia (artystka miała niedobory jedzenia i picia). Według prokuratury, przyczyny śmierci artystki nie są znane, nie można więc udowodnić Elżbiecie Budzyńskiej bezpośredniego przyczynienia się do zgonu Villas.
 Pobrany pukiel włosów Villas został przetopiony na dwa diamenty, które przekazano rodzinie artystki.
 Pogrzeb
 Została pochowana w dniu 19 grudnia 2011 w Warszawie. Uroczystości pogrzebowe rozpoczęły się w kościele św. Karola Boromeusza na Powązkach, po czym trumna z ciałem artystki została złożona na cmentarzu Powązkowskim (kwatera 25-6-1).
 W ceremonii wzięło udział kilka tysięcy osób, w tym m.in. rodzina piosenkarki, przedstawiciele Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego, władze gminy Lewin Kłodzki oraz środowiska artystycznego, m.in. Ewa Kasprzyk, Mieczysław Gajda, Waldemar Kocoń, Andrzej Rosiewicz i Michał Wiśniewski. Uroczystość pogrzebową poprowadził bp Antoni Długosz. Grzegorz Wilk wykonał „Ave Maria” Franza Schuberta oraz piosenkę z repertuaru Villas – „Melancholie”. Podczas nabożeństwa żałobnego w imieniu ministra kultury Bogdana Zdrojewskiego odczytano napisany przez niego list pożegnalny.
 Po międzynarodowych sukcesach
 Współpraca z SB MSW
 27 grudnia 1968 dobrowolnie przyjęła propozycję wywiadu SB MSW wystosowaną przez porucznika Zbigniewa Dąbrowskiego, inspektora Wydziału IV (działalność wywiadowcza na Ameryki i Wielką Brytanię), Departamentu I MSW, i podpisała oświadczenie o współpracy z komórką organizacyjną ds. wywiadu Służby Bezpieczeństwa Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, obierając sobie pseudonim operacyjny „Gabriella”. Jej współpraca z SB MSW opierała się na „przekazywaniu informacji o ciekawszych osobach wśród poznanych kontaktów towarzyskich i przypadkowych, które mają bezpośrednie lub pośrednie dotarcie do tajnych materiałów i informacji i pracują w administracji i ośrodkach naukowych w USA (...)”. 3 lutego 1969 teczka kryptonimu „Gabriella” została założona i zarejestrowana w samodzielnej sekcji ewidencji Departamentu I MSW.
 Współpraca Villas (OZI Gabriella) z SB zakończyła się w sierpniu 1973.
 Pozytywne strony sławy
 Po powrocie ze Stanów Zjednoczonych w latach 70. zamieszkała w zakupionej przez siebie wilii w Sękocinie-Lesie, na granicy z Magdalenką. Wzbudzała zainteresowanie nieznanym w owym czasie w Polsce stylem życia. Posiadała dwa samochody marki Mercedes. W Magdalence, gdzie nabyła dom, wybudowano studio do nagrań, w ogrodzie był podgrzewany basen, w domu sauna i kaplica. Uchodziła za „pierwszą celebrytkę PRL-u”.
 W Polsce odbierała dowody uznania: w rodzinnym Lewinie Kłodzkim nazwano jej imieniem dom kultury, a w Stroniu Śląskim uczyniono patronką huty szkła. Zapraszano ją na wywiady, brała udział w programach telewizyjnych, nagraniach radiowych, na scenach w kraju organizowano jej recitale.
 Negatywne strony sławy
 W kraju media krytykowały zindywidualizowany styl Villas, który nie przystawał do rzeczywistości socjalistycznej. Po powrocie z USA zarzucano artystce, że jest m.in. rozkapryszona. Dziennikarze poszukiwali skandali na temat Villas, zarzucali jej też ubarwianie swych opowieści dotyczących kariery i życia prywatnego. Ponadto padała ofiarą cenzury ze strony działaczy rządowych, którzy blokowali publikacje przychylnych artystce artykułów prasowych. Nagrywane przez nią utwory nie były grane w radiu.
 Posterunek MO w Piasecznie odnotował dwa włamania do willi Villas w Magdalence, które były dotkliwe w skutkach. Podczas jednego z nich, w 1975, z jej rezydencji skradziono m.in. trzy futra z norek o wartości 3030 dolarów, złotą biżuterię, kilkaset dolarów oraz 128 tys. złotych; straty szacowano na 600 tys. zł.
 W 1992, po recitalu artystki w Krynicy Zdroju, Bogusław Kaczyński wyraził przekonanie, że Villas „przecierpiała w swoim życiu bardzo wiele, jej życie to wielkie sukcesy, ale jeszcze większe cierpienia”. Zdaniem krytyka muzycznego, pomimo że tępiono ją i niszczono, była ona w stanie to przetrzymać.
 Wizerunek artystyczny
 Od początku kariery Villas przyjęła styl, który poddawano krytyce w Polsce. Autorka książki „Cena sławy” stwierdziła, że indywidualność piosenkarki została niedoceniona oraz że chciano ją „zrównać do szeregu”.
 Podczas 1. Międzynarodowego Festiwalu Piosenki w Sopocie w 1961 podporządkowała się naciskom krytyków, prowadząca koncert Irena Dziedzic zadecydowała, że piosenkarka przed występem ma upiąć włosy w prosty kok.
 W 1965 przeszła operację plastyczną nosa. Podczas pobytu w Las Vegas miała też poddać się operacji plastycznej piersi.
 W USA dostrzeżono jej indywidualizm. Wykreowała styl hollywoodzkiej gwiazdy z lat 60., który realizowała przez całą karierę. Znana była z długich, kręconych blond włosów – często nosiła tresę z własnych włosów. Publicznie często pojawiała się w naturalnych futrach, a na estradzie występowała w balowych, bogato zdobionych sukniach.
 Marta Sztokfisz napisała w jej biografii, że określano ją jako „królową kiczu”. Ponadto w prasie pojawiały się określenia: „Madame Skandal”, „Laleczka”, „Tygrysica”. Zdaniem Karoliny Korwin-Piotrowskiej, Villas w latach 70., spełniała wyobrażenia Polaków o „gwieździe z wielkiego świata”.
 Charakterystyka głosu
 Obdarzona była sopranem spinto, ze zdolnością do wykonywania partii koloraturowych, mogącym osiągnąć brzmienie zarówno liryczne, jak i dramatyczne.
 Kwestia skali głosu Villas pozostaje nierozstrzygnięta. Najczęściej określana jest jako cztero- lub pięciooktawowa. Na wideo mierzącym jej skalę głosu na podstawie zapisów z różnych okresów Villas dysponuje zakumulowaną skalą od c (małego) do a4 (czterokreślnego), czyli cztery oktawy i seksta wielka (4,7 oktawy). Należy pamiętać, że fizyczna możliwość emisji skrajnych tonów nie jest równoznaczna z faktyczną ich dyspozycją w każdych warunkach (zob. tessitura).
 Rozszerzona skala głosu stanowi ewenement głosowy w skali światowej, zarówno w muzyce popularnej, jak i operze. Dzięki możliwościom głosowym nazywana była „białym krukiem wokalistyki światowej”, często była też porównywana do Ymy Sumac, peruwiańskiej śpiewaczki.
 Podczas nagrań muzycznych oraz na koncertach demonstrowała swoją skalę, wykonując glissanda, czyli wokalizy obejmujące wszystkie rejestry jej głosu.
 Pozostała działalność artystki
 Villas, jako wykształcony muzyk, dała się poznać również jako kompozytorka muzyki rozrywkowej. Komponowała utwory zazwyczaj utrzymane w klimacie ballady, jak m.in. „Mechaniczna lalka”, „W Lewinie koło Kudowy”, czy „Kiedy mi przyjdzie zasnąć na dłużej”, ale również swinga i tradycyjnego popu, jak „Nie ma miłości bez zazdrości”, „Kto się komu śni”. Podejmowała się również działalności tekściarskiej, której efektem były piosenki m.in. „Ja już taka jestem”, „Miłością znów żyję” i „Pocałunek ognia”.
 28 kwietnia 2007 miała miejsce premiera „Pamiętników Violetty Villas” – cyklu sześciu obszernych artykułów autobiograficznych prezentowanych na łamach dziennika „Fakt”. Artykuły nosiły tytuły: „Jak wyrwałam się ze wsi”, „Musiałam zostawić syna”, „Jak przestałam być Czesławą”, „W Las Vegas byłam gwiazdą”, „Zazdrość zabiła tę miłość” oraz „Podstępem zamknęli mnie w psychiatryku”.
 Utrzymywała, że podczas pobytu w Stanach Zjednoczonych napisała autobiografię Nie wstydzę się swoich łez. Kolejną książkę, Moje cierniowe korony, Villas miała napisać w latach 90.. Obie książki nie zostały nigdy wydane, a ich rękopisy rzekomo znajdowały się w archiwum artystki.
 Projektowała niektóre swoje suknie i kostiumy sceniczne.
 Zajmowała się działalnością charytatywną. W latach 60. wspierała fundusz budowy Instytut „Pomnik – Centrum Zdrowia Dziecka” w Warszawie, w późniejszym czasie częściowo sfinansowała aparaturę medyczną.
 Była członkinią Stowarzyszenia Artystów Wykonawców Utworów Muzycznych i Słowno-Muzycznych.
 Życie prywatne
 Była blondynką o niebieskich oczach, mierzącą 1,64 m wzrostu. Uważała się za patriotkę, a podczas występów za granicą podkreślała przywiązanie do Polski.
 W mediach często podkreślała swą silną wiarę w Boga, ale nie chodziła do kościoła. Podczas programu Wieczór z Jagielskim wyznała, że marzy o zostaniu świętą.
 Związki
 Była trzykrotnie zamężna, we wszystkich przypadkach po ślubie cywilnym. 21 lutego 1955 za zgodą sądu zawarła związek małżeński z porucznikiem wojsk pogranicza Piotrem Gospodarkiem (ur. 10 maja 1934), z którym ma syna Krzysztofa (ur. 8 stycznia 1956). Po ślubie Gospodarkowie zamieszkali z Cieślakami. W 1957 Villas opuściła rodzinę i wyjechała kształcić się do Szczecina, gdzie mieszkała u swojej siostry. Rok później Gospodarkowie rozwiedli się.
 W latach 60. związana była z Januszem Ekiertem, muzykologiem i dyrektorem hotelu Dunes Majorem Arterburnem Riddle. Według niektórych źródeł miała także romans z Frankiem Sinatrą. W 1967 poślubiła amerykańskiego przedsiębiorcę, Harry'ego Benjamina Maltera, z którym również się rozwiodła.
 W 1987 w Chicago, podczas tournée z Teatrem Syrena, poznała Tadeusza „Teda” Kowalczyka. Po zakończeniu występów została jeszcze dwa tygodnie dłużej w Stanach Zjednoczonych, na prośbę właścicielki polonijnego klubu Polonez. Nawiązała bliższą więź z przedsiębiorcą, a 6 stycznia 1988 wzięli ślub. Na wesele w Chicago, trwające pięć dni, zaproszonych zostało 1500 gości. Panna młoda zaprezentowała się w 21 kreacjach. Nagranie z wesela zostało także wydane na kasecie. Koszt wesela wynosił 300 tys. dolarów. Państwo młodzi swój miesiąc miodowy spędzili w Honolulu. W październiku 1988 Kowalczyk złożył pozew rozwodowy, a po rozwodzie udzielał wielu wywiadów w polonijnej prasie, zarzucając Villas m.in. „wielogodzinne modły i większe umiłowanie do zwierząt niż do seksu”. Zmarł 10 maja 2006 na raka.
 Schronisko dla zwierząt
 Villas znana była ze swej dobroczynności dla zwierząt, które często nazywała „braćmi mniejszymi”. Po powrocie do Polski, w Magdalence zaczęła gromadzić dużą liczbę psów i kotów, które niekontrolowanie rozmnażały się. Z czasem dom wykupili sąsiedzi, państwo Jankilewiczowie, którzy byli poirytowani uciążliwym sąsiedztwem Villas, objawiającym się m.in. nocnym ujadaniem psów.
 Po przeprowadzce do Lewina Kłodzkiego na swojej przydomowej posesji założyła schronisko dla zwierząt „Moi bracia mniejsi”, liczące w chwili powstania ok. 150 psów i ponad 300 kotów, a także wiele kóz. Wokół schroniska dochodziło do wielu kontrowersji – artystce zarzucano, że przyjęła do niego za dużo zwierząt i przestała sobie z nimi radzić, na skutek czego stan czworonogów był zły i zaczął zagrażać epidemiologicznie okolicznym gospodarstwom. Negatywne opinie o jej schronisku wydał wojewódzki inspektor sanitarny, ponadto wszczęto dochodzenie przeciwko Villas, oskarżając ją o znęcanie się nad zwierzętami. Dochodzenie zostało zawieszone, gdy artystka podpisała umowę ze schroniskiem „Azorek” w Obornikach, do którego stopniowo przeniesiono część jej zwierząt, a pozostałe zostały poddane sterylizacji i znajdowały się pod stałą opieką weterynaryjną.
 Występowała z koncertami wspierającymi organizacje charytatywne (m.in. Fundacja Prometeusz). Przeznaczała dochody z recitali na schronisko. Utrzymanie wielu zwierząt rodziło problemy finansowe, dlatego Villas w 2004 zaapelowała o pomoc – na apel odpowiedziała m.in. Edyta Górniak, która wspólnie z rodzicami wybudowała specjalne pomieszczenia dla kotów, a także wspomogła Villas finansowo.
 Na początku 2007 lokalne władze samorządowe zdecydowały się zamknąć schronisko po tym, jak Villas została hospitalizowana po pobycie w szpitalu psychiatrycznym. W jednym z portali internetowych podano, że „blisko 70 psów z przytuliska zostało odwiezionych do dwóch innych schronisk”. Po wyjściu ze szpitala Villas zapowiedziała chęć odzyskania zabranych zwierząt.
 Choroby i uzależnienia
 Istnieją poszlaki, że Villas zmagała się z uzależnieniem od alkoholu, morfiny oraz innych używek. Służba wywiadowcza, z którą była związana, odnotowywała rzekome przypadki zakupu przez Villas narkotyków i wywołanych przez nie anormalnych zachowań artystki za granicą. Podobne notatki SB sporządzała ws. problemów Villas ze zdrowiem psychicznym. 14 lipca 1976 Ambasada PRL w Republice Federalnej Niemiec przez pośrednictwo kierownika działu prasowo-reklamowego Pagart-u Eugeniusza Grubera informowała Służbę Bezpieczeństwa o nerwowej chorobie Villas i wnioskowała o „bezzwłoczny jej powrót do Polski i poddanie leczeniu szpitalnemu”.
 18 lutego 1977, w związku z samowolnym przedłużeniem swojego pobytu w USA i zatrzymaniu się w drodze powrotnej w RFN, by zakupić narkotyki, zastrzeżono jej paszport i wyjazdy z Polski.
 Od końca grudnia 2006 Villas przebywała w szpitalu psychiatrycznym w Stroniu Śląskim. Szwagier artystki, Jan Mulawa, na jej prośbę wezwał pogotowie. Współpracownicy artystki zaprzeczali, jakoby pobyt w szpitalu był spowodowany chorobą psychiczną, jednak, jak przyznała rodzina, Villas od lat cierpiała na zaburzenia urojeniowe. Procedura przyjęcia do szpitala odbyła się w trybie nagłym. Villas była skrajnie wyczerpana z powodu niedożywienia. Otrzymała jednoosobowy pokój, podano jej leki psychiatryczne, jej stan szybko się poprawił. Po dwóch tygodniach adwokatowi udało się uzyskać zgodę sądu na kontakt z piosenkarką, według niego Villas została hospitalizowana bezpodstawnie. W wyniku tych działań sąd okręgowy na wyjazdowym posiedzeniu, które miało miejsce w szpitalu, umorzył sprawę o bezpodstawne hospitalizowanie, gdyż Villas wyraziła wolę dobrowolnego poddania się leczeniu. 19 stycznia 2007 opuściła szpital, a tydzień później wzięła udział w konferencji prasowej, podczas której zarzuciła rodzinie, że próbowała pozbawić ją wolności, a syna Krzysztofa oskarżyła o próbę przejęcia jej majątku. Ponadto wyraziła chęć powrotu do Lewina Kłodzkiego. Podawano informacje, że jej dom jest remontowany, choć dziennikarskie śledztwo nie potwierdziło tej informacji.
 Wpływ na popkulturę
 Od początku kariery Villas stała się jedną z najbardziej charakterystycznych postaci polskiego show-biznesu. Była wielokrotnie parodiowana w programie satyrycznym Szymon Majewski Show, a w jej rolę wcielała się Beatrycze Łukaszewska.
 Powstał szereg filmów biograficznych o artystce, takich jak np. „Violetta Villas”, czy „Sen o kopciuszku”. Villas jest bohaterką książek Witolda Fillera pt. „Tygrysica z Magdalenki”, Marty Sztokfisz pt. „Cena sławy”, Marka Różyckiego pt. „Gwiazdy w oczach, czyli Hollywood po polsku”, Tomasza Raczka pt. „Karuzela z idolami: gwiazdozbiór osobisty”, Marcina Szczygielskiego pt. „Kallas. Opowieść o przyjaźni Violetty Villas i Kaliny Jędrusik” oraz wydanej w 2011 biografii autorstwa Izabeli Michalewicz i Jerzego Danielewicza pt. „Villas. Nic przecież nie mam do ukrycia”.
 W 2000 nakręcono film Bellissima, w którym postać grana przez Ewę Kasprzyk stylizowała się na Villas i była nią zafascynowana.
 W 2012 rodzina artystki złożyła wniosek do Urzędu Patentowego o zastrzeżenie pseudonimu „Violetta Villas” jako znaku towarowego.
 W 2012 na deskach warszawskiego Teatru Kamienica wystawiono opartą na życiu artystki sztukę „Kallas”, w której w rolę Villas wcieliła się Ewa Kasprzyk, a w 2015 w łódzkim Teatrze Nowym odbyła się premiera sztuki „Violetta Villas/Melancholia”, oparta na życiu artystki. We wrześniu 2016 w Nowym Teatrze im. Witkacego w Słupsku odbyła się premiera spektaklu „Las Villas”, w którym w rolę piosenkarki wcieliła się Hanna Piotrowska.
 Znaczenie Villas w kulturze masowej podkreśla Tomasz Raczek w swojej książce „Karuzela z madonnami”.
 Utwór „Czesława” polskiej wokalistki Sanah jest inspirowany jej postacią.
 Filmografia
 Spektakle teatralne i rewiowe
 Trasy koncertowe
 Dyskografia
 Nagrody i odznaczenia
 1961 – „Najlepszy szlagier roku” za piosenkę Dla Ciebie miły
 1964 – „II nagroda w konkursie radiowym na piosenkę KFPP Opole” za piosenkę Przyjdzie na to czas
 1965 – „Grand Prix International d’Interpretation” za piosenkę Ave Maria No Morro
 1987 – „Honorowe Obywatelstwo miasta New Britain”
 1991 – „Sex-kobieta roku”
 1996 – „Order świętej Brygidy”
 1999 – „Honorowe Obywatelstwo miasta Lewin Kłodzki”
 2008 – „Nagroda Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego”
 2011 – Srebrny Medal „Zasłużony Kulturze Gloria Artis”
 2011 – „Nagroda Stowarzyszenia Artystów Wykonawców Utworów Muzycznych i Słowno-Muzycznych”
 2011 – „Nagroda Honorowego Śpiewaka Muzeum Polskiej Piosenki w Opolu”
 Uwagi
 Przypisy
 Bibliografia
 Linki zewnętrzne
 Violetta Villas w bazie Cyfrowej Biblioteki Polskiej Piosenki
 Artyści związani z Wrocławiem
 Honorowi obywatele polskich miejscowości
 Honorowi obywatele w Stanach Zjednoczonych
 Muzycy związani ze Szczecinem
 Muzycy związani z Warszawą
 Odznaczeni Srebrnym Medalem „Zasłużony Kulturze Gloria Artis”
 Piosenkarki tanga
 Pochowani na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie
 Polscy kompozytorzy muzyki rozrywkowej
 Tajni współpracownicy Służby Bezpieczeństwa PRL
 Polscy tekściarze
 Polskie aktorki
 Polskie soprany
 Polskie śpiewaczki klasyczne
 Polskie wokalistki popowe
 Polskie wokalistki jazzowe
 Urodzeni w 1938
 Zmarli w 2011