آسیب شناسی عدم کامیابی در تولید علم دینی

چرا بعد از 42 سال از انقلاب اسلامی همچنان در علم دینی وضعیت رضایت بخشی نداریم؟این سوال را اگر نتوان درست و صحیح پاسخ داد، ناگزیر ذهن را به لبۀ پرتگاهی از نومیدی و یأس می‌برد که شاید اساساً علم دینی وجود ندارد و ما اشتباه کردیم که انقلاب کردیم و حکومتی مبتنی بر قوانین و ساختارهای اسلامی را مطالبه کردیم. گمان ما برای توان اسلام در ادارۀ حکومت و پاسخ نیازهای دنیا و آخرت چندان صحیح نبوده است. اما مروری بر تاریخ ارتباط درونی دو نهاد حوزه و دانشگاه، به ما کمک می‌کند تا با آسیب‌شناسی گذشته، هم علت ناکامی ها را بشناسیم و ناامید نشویم و هم از گذشته درس گرفته و در مسیر صحیح پیش برویم.1. جریان علم دینی در کشور ما، از ساده لوحی و سهل‌اندیشی رنج میبرد. گویی یک نظریه جدید یا مقاله نو می‌دهیم که هیچ دشمن و حریف غرض‌ورزی ندارد. لذا مسئلۀ علم دینی، بی‌دفاع مانده است و علم دینی نباید همچون بحث در باب دوگانه‌های غیرارزشی در علم سکولار باشد. در نوع انتخاب این دوگانه‌هاست که تکلیف دنیا و آخرت دانشمند تعیین میشود و متاسفانه اکثر اندیشمندان این حوزه، نگاهی تهاجمی یا مقاومت‌محور ندارند، بلکه علم دینی را به عنوان گونه‌ای از نظریات، می‌خواهند در دانشگاه طرح کنند و بدون آنکه در تقابل با اندیشه‌های مادیّین قرار گیرد، آن را حفظ کنند. این رفتار، علمی ایزوله و دور از عرصۀ آزمون و ناتوان از دفاع ایجاد می‌کند که هیچ دردی را دوا نخواهد کرد. برای مثال، عملکرد امام را مرور کنید؛ نظریه ولایت فقیه، حرف جدیدی در اندیشه شیعه نبوده و نیست؛ ابتکار امام راحل آن بود که مسئلۀ ولایت فقیه را از بحث محدود فقهی، تبدیل به یک بحث کلامی کرد و در عرصۀ عمومی، اجتماع شاگردانی را برای تبلیغ این اعتقاد راهگشا، تربیت کرد. او با بالابردن فهم مردم نسبت به این راهبرد اجتماعی سیاسی شیعه در عصر غیبت، دست فقیه مبارز را برای انقلاب و تشکیل حکومت باز کرد. مادامی که امام قصد اثبات فقهی امکان ولایت فقیه و حکومت اسلامی را داشت، راه به جایی نمی‌برد، چه این که ادلۀ عقلی و حکمی ولایت فقیه به فرمودۀ حضرت امام محکم‌تر بود و ما را از ادلۀ فقهی نیز بی‌نیاز می‌کرد. این رفتار امام دقیقاً تلاش برای ساختن یک روحیۀ دفاعی از این امر بود که شیعه در عرصۀ اعتقادات، چنین رفتاری از خود بروز می‌دهد.2. تشکیلاتی کار نمی‌کنیم چون به تربیت سرباز برای این جبهه توجه نداریم.اگر پذیرفتیم که علم دینی نهالی است که در میانۀ میدان جنگ تاریخی‌- تمدنی اسلام و کفر در حال تولید شدن است، نیاز مبرم به نیروی انسانی پای کار، عقبه‌‌ی مستحکم فکری- فرهنگی، نهادهای قانون‌گذار تسهیل‌گر، ابزار رسانه و در یک کلام تشکیلاتی منجسم برای پیروزی در نبرد نرم‌افزاری نیاز دارد. امروزه چه کسانی و با چه رسانه‌ای از جبهه‌ی خودی دفاع می‌کنند؟ حجم ریزش دانشجویان مذهبی از ورود به دانشگاه و گذراندن پیچ و خم آموزش عالی تا رسیدن به دکتری چقدر است؟ لازم نیست همه دانشگاه را مسلمان کنیم؛ با یک حساب سرانگشتی از بچه‌های مذهبی ورودی چند درصد همچنان با اعتقاد صحیح نسبت به مبانی اسلام به مقاطع بالاتر می‌رسند؟ اگر نظریه‌ای در علم دینی تولید شود و بخواهد اجرا شود چقدر نسبت به آن هجمه ایجاد می‌شود؟ آیا تشکیلاتی برای هجمه بر نقاط ضعف و ناکارآمدی نظریات رقیب وجود دارد؟در این میان جز دورۀ طرح ولایت که مبتنی بر فلسفه به عنوان غیر قابل خدشه ترین راه معرفتی برای تقابل با دشمنان دین و بر محور نقد آراء جبهه مقابل است و دورۀ اسلام ناب، چه طراحی دیگری برای دفاع از نیروی انسانی انقلاب در این عرصه طراحی شده است؟ کتب علما و بیانات رهبران انقلاب بسیار مفید هستند؛ لکن طراحی کارآمد و جامعی، خارج از تلاش‌های فردی برای ایجاد جریان اجتماعی را کجا می‌توان دید؟3. علم دینی رهبر یا رهبرانی می‌خواهد. راهبری علم دینی با چه کسی است؟ چطور برای جنگ سخت معتقدیم بدون راهبری واحد نمیتوان پیروز شد اما در جنگ فکری راهبری واحد را نمی پذیریم. اگر ما تحت سنگین‌ترین دشمنی‌ها در عصر غلبه تمدن غرب قرار داریم، باید این را بپذیریم. امامین انقلاب همواره دغدغه‌ی تولید علم دینی داشته‌اند اما این دغدغه را چگونه پیش برده‌اند؟ چقدر در راهبری این جنگ به آن‌ها رجوع شده است و اگر فرماندهی برای جنگ علمی معرفی شده چقدر از آن تبعیت شده است؟ پیش از انقلاب اسلامی در بحث‌های بین اصحاب امام، تقسیم کاری بین اصحاب وجود داشته است. در بین یاران امام دو شخصیت برجسته به طور ویژه‌تری با آراء و اندیشه‌های غربی در علوم مختلف آشنا بودند و مأموریت راهبری ایدئولوژیک نهضت را بر عهده داشته‎اند. علامه مطهری و علامه مصباح دو عنصر مطمئن و مورد تأکید پیوسته‌ی امامین انقلاب بوده‌اند و بارها مورد تأیید رهبری قرار گرفته‌اند. این دو عالم مجاهد در اوج جنگ، با بودجه‌ی امام از وجوهات، به تولید کتب علمی در رشته‌های مختلف انقلاب فرهنگی مشغول شده و دفتر همکاری حوزه و دانشگاه را تاسیس کردند. در مقام دفاع در برابر موج غربزدگی جوانان مذهبی، طرح ولایت را به دستور رهبر انقلاب راه اندازی کرده و در سخنرانی سال 97 خود با موضوع وحدت حوزه و دانشگاه تأکید کردند هیچ راهی را برای وحدت حوزه و دانشگاه بهتر از طرح ولایت نمی‎شناسند. لکن آیا به این سخنان آنطور که بایسته است، توجه شده است؟4. علم دینی‎مان هم غیراجتماعی است. چون هم آسان‎تر است و هم ضمانت اجرا و انتفاع مادی احتمالی آن بیشتر است. همچنین این حوزه از علم دینی بسیار امن بوده و مادامی که به جریانات فرهنگی و اقتصادی و سیاسی دشمنان دین کاری نداشته باشد مورد حمایت و تأیید آنان نیز هست. اساسا علم اگر دینی و اجتماعی باشد یقینا دشمنانی را به جدال می‌طلبد و مرد میدان جدال بودن و دوری از عافیت طلبی نیز بسیار دشوار است.5. اهل علم اغلب سیاست را جدی نگرفته اند و به تکالیف سیاسی خود عمل نمیکنند.اما با این وجود همان قدر هم که علم دینی اجتماعی قابل دفاع تولید شده است و نیروهای معتقد برای اجرای آن هم هست، به عرصه عمل نرسیده است و می‌دانیم تا نظریه در عرصه عمل تجربه نشود چندان قابل بسط و توسعه نیست. حکومت عرصه‌ی آزمایش نظریات در علوم انسانی جامعه‌محور است؛ لکن به دلیل ضعف در تشکیلات سیاسی انقلاب اسلامی است که جایگاه‌های تصمیم‌گیر را برای تجربه‌ی این نظریات و رشد آن در اختیار نداشته‌ایم و در عرصه‌ی حکمرانی اغلب غرب‌گرایان در قوای قانون‌گذار و مجری در رأس امور بوده‌اند. افرادی که یا به دلیل منفعت، سستی و یا عدم اعتقاد به علوم دینی، تلاشی برای عملیاتی کردن آن نداشته‌اند.در مجموع باید گفت با توجه به نظایر تاریخی در غرب فرصت 40 سال برای تولید علم، زمان بسیار کمی است درحالی که مشکلات و موانع راه نیز کم نبوده‌اند؛ فلذا زود است از تولید علم دینی ناامید شویم. لازم است بدانیم جبهه‌ی علم دینی نه به نوادر نابغه، که به جبهه‌ای معتقد، متشکل، با فهمی عمیق از اسلام اجتماعی، آماده برای صرف هزینه‌های اجتماعی تحت راهبری فرماندهان جبهه فرهنگی، و مسلح به سلاح استدلال و فلسفه نیاز دارد تا بتوان این خط را هم در عرصه‌ی فرهنگ علمی و هم در بسترسازی سیاسی برای تحقق این علوم پیش برد. / علی افشاری مهر، کارشناسی ارشد روانشناسی شناختی