شاهنامه، یک مقایسه سریع

تصویر صفحۀ اول دستنویس شاهنامه در کتابخانۀ ملی فلورانس که سال ۶۱۴ق / ۱۲۱۷م کتابت شده و قدیمی‌ترین نسخۀ موجود از این اثر است.داستان‌های حماسی مربوط به اعمال پهلوانان، از قدیمی‌ترین گونه‌های داستانی هستند. این به خاطر کارکردی است که این داستان‌ها در ایجاد انگیزه و آرمان در میان جوامع بشری دارند. کهن‌ترین داستانی که ذهن بشر خلق کرده حماسه «گیلگمش» است که در میانه‌های هزارۀ سوم پیش از میلاد با خط میخی سومری بر روی ۱۲ لوح گلی نوشته شده. پس از آن هم هر ملت و قومی، حماسه یا حماسه‌های مخصوص به خودش را داشته. در میان حماسه‌های مختلف، ادیبان و منتقدان معمولاً حماسه‌های هندی «مهابهاراتا» سرودۀ گروه مولفان و «رامایانا» سرودۀ والمیکی، آثار یونانی «ایلیاد» و «اودیسه» سرودۀ هومر و «شاهنامه» فردوسی را به عنوان ادیبانه‌ترین و مهمترین آثار حماسی می‌شناسند. این هر پنج اثر، ویژگی‌های مشابهی دارند، مثلاً همگی به شعر و نظم هستند. یا همگی دربارۀ پیشینۀ اساطیری یک سرزمین حرف می‌زنند و عمده اتفاقاتشان حول محور جنگها و دلاوری‌هاست. اما این آثار تفاوتهایی هم با همدیگر دارند.۱- ساده‌ترین مقایسه بین این آثار، عددی و مربوط به حجم آنهاست. از این نظر شاهنامه جایگاه دوم را دارد. «مهابهاراتا» حدوداً 100هزار بیت است و «شاهنامه» حدوداً 50هزار بیت دارد (در تصحیح‌های مختلف البته این عدد تا 60هزرا بیت هم می‌رسد، اما تصحیح دکتر خالقی مطلق 50هزار بیت است). «رامایانا» حاوی ۲۴۰۰۰ بیت است، «ایلیاد» 15هزار بیت و «ادیسه» کمی کمتر از این تعداد ابیات را شامل می‌شود. حالا اگر بدانیم که بخش اولیه «مهابهاراتا» در قرن پنجم یا ششم پیش از میلاد توسط شخصی به نام ویاسه سروده شده ولی مولفان دیگری به آن اضافه کردند و تکمیلش تا قرن سوم میلادی ادامه داشته، معلوم می‌شود که فردوسی به تنهایی اثری بزرگتر از سایر حماسه‌سرایان جهان خلق کرده. متنی که فردوسی سروده این ویژگی را هم دارد که به تنهایی اثری کامل و مستقل است که بخش‌های مختلف آن یک داستان کلی را می‌سازند. درحالی که مثلاً «ایلیاد» و «اودیسه» اگرچه به هم مربوط هستند و «اودیسه» شرح سفر یکی از قهرمان‌های حاضر در «ایلیاد» است، اما در واقع این اثر، داستانی جدا از «ایلیاد» است که محتوا و موضوعی متفاوت با هم دارند.۲- نکتۀ دوم برای مقایسه، زمان سرودن این آثار است. هومر در قرن هشتم قبل از میلاد زندگی می‌کرد و «مهابهاراتا» و «رامایانا» در قرن‌های پنجم پیش از میلاد سروده شدند. اما زمان زندگی فردوسی قرن دهم میلادی است. در واقع حماسه‌های یونانی و هندی، در زمان‌های کهن و در جوانی فرهنگ خودشان سروده شدند، اما «شاهنامه» سرودن داستان‌های کهن را در زمانه‌ای بسیار بعدتر انجام داد و کار سختتری برای پذیرفته شدن به عنوان یک اثر بزرگ تاریخساز داشت. حماسه‌های بزرگ دیگر در ابتدای شکل‌گیری یک تمدن پدید آمدند، اما «شاهنامه» از میانۀ راه به تمدن و فرهنگ ایرانی اضافه شد ولی باز هم توانست اثری هویت‌ساز باشد. در مورد یونان و هند، این آثار حماسی بودند که به یکپارچگی و وحدت ملی آنها کمک دادند، اما در ایران از حدود 16 قرن قبل از «شاهنامه» این یکپارچگی شکل گرفته بود. با این حال «شاهنامه» توانست به فرهنگ مردمان این کشور چیز جدیدی اضافه کند.۳- مقایسه از نظر محتوایی هم نشان می‌دهد که «شاهنامه» یک فرق اساسی با چهار اثر دیگر دارد. در آن حماسه‌ها، نیروهای آسمانی و مافوق بشری، نقش ویژه‌ای دارند. در حماسه‌های هندی بخش زیادی از داستان، نبردهای خدایان با همدیگر است و در دو داستان به هم مربوطِ «ایلیاد» و «اودیسه»، قهرمانان داستان، اسیر هوس‌های خدایان اساطیری هستند. اما در «شاهنامه» جز در زمان ضحاک که شیطان شانه‌هایش را می‌بوسد و از جای بوسه شیطان، مارها سر برمی‌آورند، دیگر خبری از موجودات ماورایی نیست. همه جا خود انسان‌ها هستند با خوبی‌ها و بدی‌هایشان. فقط «دیو»ها هستند که در چند مورد با رستم پهلوان می‌جنگند. اما همین موجود غیرطبیعی را هم فردوسی می‌گوید که «تو مر دیو را مردم بد شناس/ کسی کو ندارد ز یزدان سپاس» تا داستان را باز هم زمینی‌تر کند و اثرش را به کارنامه‌ای از تلاش بشری تبدیل کند.۴- برای مقایسه جزئی‌تر در مورد شعر و هنر فردوسی با سایر حماسه‌سرایان، باید به سراغ نمونه‌های درون‌متنی برویم. مثلاً در «ایلیاد» پهلوان غول‌پیکری داریم به اسم آژاکس که از نظر جثه شبیه رستم «شاهنامه» است، اما فقط به زور بازویش متکی است و این اودیسه است که اهل تفکر و نقشه کشیدن است. در شاهنامه، رستم جمع هر دوی اینهاست و «تن پیل و هوش و دلِ موبدان» دارد و مثلاً در هفت خوان دشوارش، سه مرحله را با هوش و تدبیر رد کرد. (معادل یونانی رستم، یعنی هرکول قبل از جنگ تروا و «ایلیاد» مرده است.) یا داستان پهلوان رویین‌تن را در نظر بگیرید. در «شاهنامه» اسفندیار رویین‌تن است و در حماسه‌های یونانی، آشیل. (البته در «ایلیاد» به رویین‌تنی آشیل اشاره نشده و این داستان، ظاهراً بعد از «ایلیاد» رواج پیدا کرد. حتی مرگ آشیل هم در «ایلیاد» نیامده و فقط در ابتدای «اودیسه» به کشته شدن آشیل اشاره می‌شود.) در مورد آشیل، مادر او که ایزدبانویی بوده، آشیل را به رودخانه استوکس که از جهان مردگان می‌گذرد برد و او را داخل آب آنجا فروبرد تا آشیل رویین‌تن شود. اما چون وقتی پسرش را داخل آب می‌برد، او را از پاشنۀ پا گرفته بود، آب به این قسمت از بدنش نرسید و همین شد نقطۀ ضعف او که بعدها باعث از پا درآمدنش شد. در مورد رویین‌تنی اسفندیار داستان تاحدی مشابه همین است (باز پیشنیۀ این اتفاق در «شاهنامه» نیست و فقط در جنگ او با رستم از رویین‌تنی و نقطه ضعفش می‌خوانیم). قصه می‌گوید به دستور زردشت پیامبر، اسفندیار در رودخانه اساطیری داهیتی آب‌تنی کرد و رویین‌تن شد. اما او موقع غوطه خوردن در آب، چشم‌هایش را بسته بود و برای همین آب به چشمش نرسید. دو داستان تا حد زیادی شبیه هستند، رودخانه‌ای با خواص ویژه و جادویی. با این حال جزئیات تفاوت چشمگیری دارد. در مورد آشیل، معلوم نیست چرا مادر، بچه‌اش را از پاشنه گرفته و چرا او که ایزدبانویی داناست متوجه نرسیدن آب به این محل نشده. اما در مورد اسفندیار، بستن چشم در زیر آب، عملی فردی و طبیعی است. از لحاظ داستانی بین این دو نقطه ضعف و روش قتل دو پهلوان، مورد اسفندیار باورپذیرتر است.