4. متن چهارم چالش تاریخ و ادبیات جهان، اِنومااِلیش

مردوکپس از خواندن کتاب گیلگمش و لذت بردن از آن و پیش از دل کندن از بابل و سفر به هند، لازم است سری هم به کتاب اِنومااِلیش بزنم. در تاریخ ادبیات جهان نامی از این نوشته برده نشده بود ولی در اساطیر بابل، انوماالیش داستان آفرینش جهان و نبرد خدایان است و به قدرت رسیدن مردوک، خدای بابل، را توضیح می‌دهد.برخلاف گیلگمش که مرا مسحور خودش کرد اِنومااِلیش جذابیت خاصی نداشت و همین موضوع مرا به فکر واداشت! چرا یک اسطوره مربوط به یک تاریخ و جغرافیا برایم آنچنان جذاب بود و اسطوره‌ای دیگر از همان مکان و زمان کسالت‌بار؟ در ادامه در این مورد صحبت می‌کنم.در اِنومااِلیش ما با خدایان سر و کار داریم خدایانی که همه اراده می‌کنند و هر چه می‌خواهند انجام می‌دهند. می‌دانند و می‌توانند؛ اما در گیلگمش ما با فردی نیمه‌خدا روبرو هستیم. او که در زمانه خود قهرمان و پادشاه است، ناگاه متوجه می‌شود عمرش روزی به پایان خواهد رسید و می‌ترسد! برای رفع این ترس نمی‌داند چه کند، تلاش‌ها می‌کند تا بفهمد و سپس تلاش‌ها می‌کند تا بتواند ولی باز هم نمی‌تواند. ما در گیلگمش نشانه‌هایی از خود می‌بینیم و این جذاب است.در اِنومااِلیش داستان برایم تکراری بود هر چند که از نظر قدمت بابلیان بر یونانیان مقدم‌اند ولی من اساطیر یونان را زودتر شناخته بودم. داستان اِنومااِلیش تا حد زیادی شبیه به داستان گایا و اورانوس است و ماجراهایی که با فرندانشان داشتند؛ با یک تفاوت بزرگ، در اساطیر یونان پردازش داستان و جلوه‌های انسانی خدایان بسیار زیاد و ماهرانه است در حالی‌که در اِنومااِلیش چنین نیست. البته نقص‌ها و افتادگی لغاتی در الواح اِنومااِلیش بسیار است و شاید این دلیل مخدوش بودن داستان است ولی به هر حال کشش داستان بسیار کم است.با اینکه از آشنایی با مردوک و شیوه قدرت یافتنش خوشحال شدم ولی اگر ده بار دیگر گیلگمش را بخوانم یکبار دیگر اِنومااِلیش را نخواهم خواند.با این حال دو نکته در اِنومااِلیش برایم جذاب بود؛اول آنکه موضوعی در قالب پیام در محافل مختلف نقل می‌شود و متن، این انتقالِ پیام را با تکرار واژه به واژه آن انجام می‌دهد. یعنی اگر پیام پنج بار منتقل می‌شود ما پنج بار مجدد و کامل پیام را -که روایت حادثه اصلی داستان است- می‌خوانیم و این شیوه برای من دلپذیر است. شیوه‌ای که در ادب عامه و نیز داستان کودکان پرتکرار است و هنوز کارایی خود را با قوتی در خور اهمیت حفظ کرده است.دوم آنکه در این روایت نیز مثل بیشتر متون اساطیری به این موضوع اشاره شده است که "نام" یک واژه ساده نیست که بدون هیچ دلیلی انتخاب شود بلکه نام هر فرد ذات آن مفهوم را نیز با خود به آن فرد می‌دهد. به طور مثال اگر نام من ساحل است پس تمام ویژگی‌های ساحل (زمین کنار دریا) در من است و گرنه این نام به من تعلق نمی‌گرفت و اگر زمانی من تغییر کنم به طوری که دیگر ویژگی‌های ساحل را نداشته باشم نامم خواه ناخواه تغییر خواهد کرد. این رابطه درونی و ضروری نام و ذات در اسطوره برای من بسیار جذاب است.جلوه این نگاه در آخرین بخش داستان است در انتهای اِنومااِلیش به پاس قدردانی از مردوک هر خدا نامی به او می‌دهد تا مردوک پنجاه نام می‌گیرد. دقت کنید اهدای نام از طرف خدایان به مثابه اهدای قدرت آن نام است. اگر نام اَساری -یعنی خدای کشت و کار- را به مردک می‌دهند یعنی قدرت تسلط به کشت و کار به او اعطا شده است. خدایان برای قدردانی از مردوک به او پاداش می‌دهند و این پاداش همین نام‌هاست. جالب نیست؟ شکلی از جادو با خود دارد و بر قدرت کلام اشاره دارد. (شاید زمانی دیگر درباره این موضوع جذاب بیشتر نوشتم.)در انتها خواستم به داستان آفرینش در نگاه بابلیان اشاره کنم ولی حیف است، شاید بعد از گذر از ادب جهان باستان از اساطیر آفرینش نوشتم، به شکل یک جمع‌بندی و متنی تطبیقی.و اینک بابل و آشور را رها می‌کنم و به هند سفر می‌کنم. پست بعدی در مورد هند باستان است.