دربارۀ فیلم «طلای سرخ»

معرفیفیلم «طلای سرخ» به سال ۱۳٨۲ توسط جعفر پناهی ساخته شده است. این فیلم روایتی جمع‌وجور از یک رزمنده سابق جبهه است که شب ها در پیک موتوری کار می‌کند و در گیرودار زندگیِ تلخِ جنگ زده اش، از نفس می افتد. جعفر پناهی در این فیلم از زاویه‌ای به دغدغه‌های پسا جنگ یک رزمنده می‌نگرد که شاید تا آن موقع کسی جسارت و توانایی انجام آن را نداشته. احتمالا دلیل اینکه این فیلم در ایران هیچ جایزه و تقدیری دریافت نکرده و برچسب "سیاه‌نمایی" نیز خورده است، همین تهور دوربینِ پناهی و تلخیِ قلم کیارستمیِ فقید باشد. با این حال طلای سرخ جایزه هیئت داوران فستیوال کَن و جایزه بهترین فیلم فستیوال شیکاگو را با خود به خانه برده است.بررسیِ فیلم، بدونِ خطرِ لو رفتنِ داستانِ اصلیمقدمهفیلم طلای سرخ، از ابتدا بر مشکلاتِ طبقاتی و اقتصادیِ موجود در جامعه تاکید می‌ورزد. در صحنه‌های متفاوت، چه مستقیم و چه غیرمستقیم، اشاراتی به اقشار مختلفِ جامعه و البته مصائب آنها را شاهد هستیم و نقطه اوج این تاکید، مواجه حسین‌آقا(شخصیتِ اصلیِ فیلم) و پورنگ(یکی از شخصیت‌های فرعی) و آن تقابلِ دیدنی است. فیلم جامعه‌ای را تصویر می‌کند که کمتر از دو دهه است که از شرِ جنگ خلاص شده و حال آمیزه‌ای از خوب و بدهای باقی مانده از آن‌را در خود جای داده است. البته ظاهرا در این جامعه، جنگ نه تنها تاثیرِ مثبتی در افراد نداشته بلکه باعث پس‌رفت و یا درجازدن آنها در زمینه‌های مختلف نیز شده است. جنگ که به نوعی مقصر همه بدبختی‌های شخصیت اول فیلم است، شاکله‌ای دینی و مقدس ندارد؛ یا لااقل تجلیِ آسمانی آن در افراد بازمانده دیده نمی شود. جنگ در این فیلم، همان پدیده سیاه و خشنی‌ است که احتمالا در نمونه‌های هالیوودی نیز دیده‌ایم. و البته این‌گونه تصویر کردنِ جنگ، خوب و لازم است. چرا که ابعاد جدیدی از ذاتِ این واقعیت را برملا می‌کند. شاید یکی از دلایلی که فیلم در آن زمان خوشایند مسئولان فرهنگی کشور نبوده است، همین نقطه دید فیلم باشد که دقیقا مخالف برخی از فیلم های مثبت‌اندیش است.(فیلم هایی که معمولا جامعه پس از "جنگ" را جامعه ای شامل بازماندگانِ وارسته از آن به تصویر می‌کشند. این بازماندگان بدون خستگی همچنان به رسالت خود، حتی پس از پایان یافتنِ جنگ نیز ادامه می دهند.) در این نقطه ی دید، جامعهٔ پس از جنگ جامعه‌ای بدون تاثیراتِ معنوی جبهه انگاشته می شود و سقوط رزمندگانش، سقوطی با احتمال صعود دوباره نیست، بلکه سقوطی است به قعر جهنم. این نوع نگاهِ "غیرمعصومانه" و "شکننده" به بازماندگانِ جنگ، در شخصیت اصلی داستان یعنی «حسین آقا» و البته به گونه‌ای دیگر در شخصیت «حاج‌آقا شایسته» به خوبی دیده می شود.کلیشه‌شکنیِ فیلم، همین است که می‌خواهد انسان بودن و فرشته نبودنِ رزمنده را نشان دهد. نشان دهد که یک انسان، حتی اگر جانباز و رزمنده هم باشد، در سختی‌ها و ناروهای زندگی کمر خم می‌کند و اینجا دیگر امر قدسی و معنوی در او پوچ می‌شود. خدا در درونِ او می‌میرد و باید با یک دنیای بی رحم و توحشِ جاری در آن بجنگد؛ تا شاید دوام بیاورد. او دیگر زنده نیست که زندگی کند، بلکه زنده است تا هر چه زودتر بمیرد.سخندر ابتدای فیلم شاهد نطقی از یک دزدِ متمدن هستیم. این فرد، از پرستیژ و فنونِ شغلِ پرطرفدارِ دزدی سخن می گوید و کیف‌قاپ های قصه را به انصاف در شغلشان نصیحت میکند. در پسِ برخورد و سخنان این دزدِ کارکشته، به ما گفته می شود دزدی هم شغل شریفی است که باید به رسمیت شناخته شود. دزدی هم حیثیت خاص خودش را دارد و به عنوان یک حرفه، قواعد و قوانینی بر آن حکم‌فرماست. همانگونه که مثلا فردی برای موفقیت در شغلِ جواهرفروشی نیازمند سخت‌کوشی و تلاش است، دزدی هم مستلزم یادگیری و رعایت یک‌سری اصول است. در همین حوالی است که ما با شخصیتِ بی‌رگ و رنگِ حسین آقا به آرامی آشنا می‌شویم. شخصیتی که آنقدر سختی کشیده است که تندی و تلخی سیگار، کامش را نمی‌خراشد. او به معنای تام کلمه، لَخت و لَمس شده است. تلخیِ زندگیِ حسین آقا در تندیِ سیگارش متبلور میشود؛ سیگار و زندگی‌ای که هرکسی توان کشیدن و تجربه کردن آن را ندارد. حسین آقا در هیاهوی خاموش زندگی اش، باید با یک مریدِ پرحرف و حرارت نیز همراهی کند. مریدی که از قضا برادر زن او هم هست و تباین شخصیتیِ این دو رفیق است که به درک عمیق‌تری از شخصیت حسین‌آقا منجر می‌شود. پرچانگی و جنب و جوشِ بالا، درمقابل سکون و سکوت و مُرداب صفتی. علی یا برادر زن حسین‌آقا، نماد معضلات و مشکلاتِ جوانان اوایل دهه هشتاد است. او معجونی از نیازِ جنسی، عاطفی، مالی و البته هویتی است. او خود را یک جیب‌بُر نمی‌داند و برایش سوال است که یک جیب‌بر چه شکلی است. او بی‌پروا به زنان و دختران در پیاده رو و خیابان نگاه می کند و گاهی از میزانِ پولِ همراه آنها حرف می‌زند و گاهی از جذابیتِ پیکر و بدنِ آنها. البته این حسرتِ خفته و سرکوبی که در علی دیده می شود، در سربازِ نوجوانی که برای دستگیریِ افراد حاضر در یک پارتی شبانه گماشته شده است نیز دیده می‌شود. نگاهِ علی به دختران و زنانِ شهر، همان نگاه حسرت‌آمیزِ سرباز ۱۵ ساله است به سایه ی جوانان مستی که با یکدیگر می رقصند. هر دو حسرت دارند؛ هر دو سرکوب شده اند و تواناییِ دستیابی به مطلوب خود را ندارند؛ اما سرباز بیچاره وضعیت بغرنج تری دارد.او حتی از به زبان آوردن عمل آن بچه پولدارها(رقصیدن و نوشیدن) نیز امتناع می کند. زیرا وظیفه او متضاد با خواست درونی‌اش است و به همین خاطر مجبور است که از خواسته‌ی دست‌نیافتنی، اما اغواگرِ خود فرار کند و فقط از رایحهٔ دور‌دستِ تنِ آن دختران لذت ببرد. در فیلم چند سکانس تاثیرگذار وجود دارد که علاوه بر تصویر کردن تفاوت های فاحش طبقاتی، در تکوین و تکمیل سیرِ داستان و بروز اتفاقِ نهایی نقش درخوری را ایفا می کنند:1. اولین ملاقاتِ جواهر فروش و حسین‌آقادر همین دیدار است که روح حسین آقا از برخورد تحقیرآمیز آقای وزیری زخم می‌خورد و در نهایت به انحطاطِ او منجر می شود. زیرا حسین‌آقا به سبب ظاهر ساده و کارگری‌اش( که آشکارا تعلقِ طبقاتیِ او را بازنمایی می‌کند)، حتی اجازه ورود به داخل جواهر فروشی را پیدا نمی‌کند و از پشتِ‌ در رانده می شود.2. دیدار دوباره حسین‌آقا با فرمانده قدیمی اش، حاج‌آقا شایستهدیدار این دو سرباز و فرمانده‌ی پیشین، در حالی تازه می‌شود که فرمانده در یک پارتیِ مختلط در حال خوش‌گذرانی است و سربازِ زخم خورده‌اش برای چندرغاز پول جان می‌کَنَد. احتمالا همین تقابل است که انگاشته‌های پیشینِ حسین‌آقا درباره فرمانده مخلصِ مومنش را برهم می زند و به آشفتگی بیشترِ او کمک میکند. همان‌گونه که گفتم نباید انتظار ترسیمِ تصویری خوب از رزمندگان جبهه یا به صورت کلی، مدعیان دین یا همان دین‌داران را داشته باشیم. چون در جای‌جای فیلم، این بدبینی نسبت به دین‌داران(چه حکومتی و چه غیرحکومتی) مشاهده و آنها به چالش کشیده می‌شوند. احتمالا همین چالش باعث می شود مخاطب خود به خود رفتار و کنش دین‌دار را به دین تعمیم بدهد و از دینِ تصویر شده در فیلم(که در حقیقت تصویر دین‌داران است) منزجر و دلزده شود. مثلا در سکانسی دیگر که گشتی‎‌های حکومتی برای دستگیریِ افرادِ حاضر در یک پارتیِ شبانه اقدام می‌کنند، یک حاجیِ بیسیم به‌دستِ بداخلاقِ پیراهن روی شلوار را می‌بینیم که آمده تا به فساد شبانه‌ی جوانان پایان دهد. او در راه نیل به هدفش(که دستگیریِ تمام افراد حاضر در پارتی است) از هیچ عملی دریغ نمی‌کند؛ مثلا حاضر است نیروهایش را گرسنه و خسته تا ۴صبح نگه دارد، حق دیگرانی که هیچ نقشی در آن "فساد" ندارند را ضایع و به آنها توهین کند و همچنین با متهمین اصلی مثل حیوان رفتار کند. این فرد درحالی که با هدف حفظ و نجات دین، عملیات دستگیری را انجام می‌دهد، خودش بسیاری از موازین و اصولِ همان دین را زیر پا می‌گذارد و باکی هم ندارد. هرچند نمی‌توانیم منکر وجود چنین افرادی در جامعه مذهبی( یا به ظاهر مذهبی) بشویم، اما وقتی چنین شخصیتی در فیلم تصویر می‌شود و نمایندگیِ یک اجتماعِ بزرگ و گونه‌گون را بر عهده دارد، دریافت برچسب‌هایی چون "سیاه‌نمایی" چندان چیزِ غریبی نیست.3. ملاقات دوم حسین‌آقا و جواهر فروشدر دیدار قبلی، حسین آقا به شکل تحقیرآمیزی از سوی آقای وزیری طرد شد و حتی به او اجازه ورود هم داده نشد. اما حسین این‌بار در اقدامی هوشمندانه، خود و همسرش را با ظاهری "بالاشهری" آراست تا بتواند وارد جواهرفروشی شود. حسین‌آقا فهمیده بود که در وهله اول، برای این مردمان بورژوا مسلک، ظاهر و لباس است که تعیین‌کننده است. اما او هرچقدر هم ظاهر خود را بیاراید، نمی‌تواند رفتارِ پایین شهری و نامتمدن خود را مخفی کند. پس او، گام اول را در ظاهرسازی خوب برداشته بود اما در برداشتن گام دوم برای رخنه به جرگهٔ اشراف ناتوان بود. در نهایت تلاش او برای داشتن برخوردی مسالمت آمیز، به بن‌بست رسید و احتمالا به همین خاطر است که در ملاقات سوم وارد فازِ سخت شد.حسین‌آقا قبل از اینکه وارد فاز پایانی فیلم شود، شاهد حادثه‌ای برای یکی از دوستانش است. در اینجا ضرب‌المثل "هرچی سنگه مال پای لنگه" تجلبی می‌یابد. حادثه‌ای تلخ که برای یک جوانِ ساده و مَشَنگ رخ می‌دهد و او را در ابتدای زندگی به تباهی می‌کشاند. شاید دلیل وجود این سکانس، نشان دادن عمق مشکلات قشر ضعیف(و همینطور بدشانسی) و البته بدبینیِ سازندگان نسبت به ماموران حکومتی(البته این بار غیر دینی) باشد. مثلا رفتارِ افسر پلیس با مرد فقیرِ کارتن‌خواب در خلالِ آن حادثه، توجیه معقولی ندارد. آن مردِ بی‌نوا و درمانده آمده تا از صحنه مرگِ پسری جوان، برای زنده ماندن خود استفاده کند. حال دلیل برخورد دَدمنشانه‌ی آن افسر پلیس با او مشخص نیست. و البته مشخص هم نمی‌شود که چرا برخی از مردم این شهر(به خصوص حکومتی ها) تا این حد خشن و وحشی و تاریک هستند. دلیل قانع کننده‌ای برای وجود بعضی از صحنه های فیلم مانند سکانس مذکور نداریم؛ و شائبه اغراق و سیاه‌نمایی نیز از همین‌جا نشات می‌گیرد.4. دیدار حسین‌آقا با کاخ‌نشینِ جوانی به نام پورنگحسین‌آقا بعد از عبور از وادیِ حیرت، باید پیکی را که به همراه داشت به مقصد می رساند و رسالت خود را تکمیل می‌کرد. اما مقصد او این‌بار کمی متفاوت بود. سفارش دهنده مرد جوانی است که تازه از آمریکا آمده و در کاخی لوکس به تنهایی زندگی می‌کند. طرز رفتار و تفکر پورنگ، علاوه بر اینکه متعلق به طبقه مرفه و اشرافِ جامعه است، از فرهنگ آمریکا نیز تاثیر پذیرفته است. و همین موضوع است که باعث می‌شود تقابل این دو فرد که از دو طبقه(پایین،بالا) و دو جامعه‌ی(ایران،آمریکا) کاملا متفاوت هستند جذابیت دو چندانی پیدا کند و دیالوگ های گیرا تری شکل بگیرد.پورنگ:«من تنهام، چطوره باهم بریم بشینیم غذا بخوریم؟!»حسین‌آقا:«نه من جایی کار دارم باید برم.»پورنگ به ساعتش نگاه می‌کند و با خنده‌ای از روی تعجب می گوید:«الان ساعت دوازده شبه، کجا کارداری همه جا بسته س، بیا تو.»مثلا در دیالوگ بالا می بینیم که کار در ساعت دوازده شب برای پورنگ معنایی ندارد و وقتِ استراحت و خوش‌گذرانی و سرگرمی است. رفتار های پورنگ نشان می دهد که او تا چه پایه از دنیای اطرافش بی خبر و پرت است؛ تا جایی که نمی‌داند عده ای از مردمی که خانه هایشان از بام پنت هاوس او معلوم نیست، صبح تا شب که هیچ، شب تا صبح هم کار می‌کنند تا زندگی را فقط بگذرانند. از طرفی پورنگ با دیگر هم قشر هایش، کمی تفاوت دارد. آقای وزیری را که یادتان هست، که دفعه اول حتی حاضر نشد حسین آقا را در عتیقه فروشی خود راه دهد؛ حال پورنگ را در کنار او قرار دهید. پورنگ حسین‌آقایی که بیگانه و ناآراسته است را در حریم شخصی‌اش راه می‌دهد و با او هم‌کلام و هم‌غذا می‌شود. شاید یکی از دلایل این طرز رفتار وی، از زندگی او در فرهنگِ غربی نشات می گیرد. پورنگ از واکنش‌های برخی ایرانیان متعجب است؛ مثلا از رفتار دخترانی که قبل از حسین‌آقا آنجا بودند و اصلا غذا برای آنها سفارش داده شده بود، تعجب می کند. نمی تواند با مردم این شهر کنار بیاید. این شهر برایش شهر دیوانه‌هاست و زندگی در آن برایش آزار دهنده است. او در این قصرِ پهناوری که در رویای خیلی‌ها هم نمی‌گنجد، تنها نفس می‌کشد. اما ناگهان با کسی مواجه می‌شود که انگار کمی او را می‌فهمد؛ و او حسین‎آقاست. شاید تنها فردی که در ایران، پورنگ از او تعجب نمی کند. جالب است حسین‌آقا هم زیاد با پورنگ احساس غریبگی نمی کند و خیلی زود در آن قصرِ اعیانی، جاگیر می شود. انگار او هم از دنیایی دیگر آمده و قرار است یک شبی را در خانه‌ی این مکملِ تنهای خود بگذراند و خوب هم بگذراند.حرفِ آخرصحنه آخر فیلم، شاید تنها واکنشِ فعالانه حسین‌آقا به جریان زندگی است. او در طول این مدت، تحقیرها، بی‌عدالتی‌ها، بی‌اخلاقی‌ها و تلخی‌های زمانه را دیده و مانند یک پیکره‌ی بی احساس، هیچ واکنشی نشان نداده است. اما جریان حیات و انسانیت به ناگاه در رگ‌هایش فوران می‌کند و او را علیه این جبرِ سفاک می‌شورانَد.پ.ن: متنی که خواندید، برای یک سال‌ونیمِ پیش است و با اندکی ویرایش منتشرش کردم.