مطالبه‌گری؛ ملاحظات و ظرافت‌ها

به روایت: مهدی فردحسینی؛ معاون راهبردی سازمان بسیج دانشجوییدر یادداشت قبلی به ملاحظاتی که در مطالبه‌گری باید مورد توجه قرار بگیرد اشاره کردیم. در این شماره می‌خواهیم به تعدادی از این ملاحظات بپردازیم. یکی از مهم‌ترین ملاحظاتی که باید به آن پرداخته شود این است که مطالبه‌گری مستقلاً اصالت ندارد؛ یعنی چیزی نیست که دارای حُسن و قبح ذاتی باشد. آن چیزی که مهم است اصلاح در جامعه اسلامی و حکومت اسلامی به سمت بهبود است و اصالت با اصلاح است و این اصلاح گاهی اوقات نیاز به مطالبه‌گری دارد.چیزی که اصطلاحاً به ‌عنوان مطالبه‌گری معروف است و یا حالت طلب و طلبکاری درون خودش دارد در بعضی از شرایط وجود دارد که موجب اصلاح می‌شود. ممکن است ما از طُرُق دیگری هم بتوانیم اصلاح را محقق کنیم. به عنوان مثال گاهی نیاز به مطالبه نیست و ما باید مشارکت کنیم، باید حضور پیدا کنیم. پس پیش‌فرض برای حل مسئله همیشه مطالبه نیست. مطالبه یکی از حالت‌هایی است که به شرایط بستگی دارد و می‌تواند منجر به حل مسئله ‌شود.در فلسفه سیاسی جهان غرب یکی از مشهورترین نکات این است که انسان گرگ انسان‌ساز است و ما جامعه‌ای از گرگ‌ها داریم. اما در جامعه اسلامی جامعه گرگ‌ها نداریم، در جامعه اسلامی این گونه نیست که برای هر گرگی تهدید مقابلی باید لازم باشد که دیگران را ندارد. فلسفه سیاسی و اجتماعی جامعه اسلامی چنین نیست و اصل بر خدمت است و اساسا فلسفه سیاسی ما مسئولیت را یک توفیق می‌داند نه یک فرصت؛ همچنین مناسبات سیاسی - اجتماعی ما مبتنی بر این فلسفه بنا گردیده است. چون ابتناء مناسبات بر فلسفه‌های غلط موجب می‌شود که جامعه به همان شکل غلط باز تولید شود و با ارزش‌ها و رویکرد غلط در فراگردی شکل گرفته و تقویت شود و به شکل جامعه گرگ سالار دربیاید.اما جامعه ما جامعه گرگ‌ها نیست که از ترس تهدید مجبور شود که جلوی دریدن بیشتر را بگیرد؛ پس این موضوع نباید پیش‌فرض ما باشد. به عبارت دیگر مراقبت تهدیدآمیز و در مقابل هم، اصالت دارد که اساسا ما اینگونه نیستیم. ما قائلیم که می‌خواهیم جامعه‌ای را بنا کنیم که دولت در مقابل مردم تعریف نمی‌شود. دولت از مردم و در بین مردم است و دولت مردمی دولتی است که از میان مردم شایستگان بر می‌خیزند و اصل برخدمت کردن آنان است. شواهد بسیاری موجود است، به‌ویژه اوایل انقلاب که جهت گیری ما به سمت ایجاد این جامعه است. پس بنای ما بر خدمت‌گذاری است و همانطور که گفته شد جامعه‌ ما جامعه گرگ‌ها نیست که بنا بر دریدن باشد. اما در این خدمت، انسان‌ها نقایصی دارند؛ بعضی هم توفیقات بیشتری در خدمت دارند. بعضی‌ها هم حتماً سوءاستفاده گر، فاسد، شیاد و ذی‌نفع هستند. ولی این فرض که همه مسئولین فاسد هستند فرض غلط، کودکانه و ناشی از عدم شناخت تاریخی و جغرافیایی ایران و جهان معاصر و عدم شناخت دقیق از مسائل و نظام حکمرانی کشور است. فرض بر اینکه همه مسئولین فاسد هستند و رفتارهایی که منبعث از این فرض باشد و متناسب این فرض‌ها باشد، محکوم است و کمکی به پیشرفت کشور نمی‌کند. حال فرض درست چیست؟فرض اصلی این است که مسئولین برای خدمت در مناصب قرار دارند. اگر فرض اصلی این باشد بسیاری از جهت‌گیری‌ها، رفتارها و تصمیمات را تغییر می‌دهد. مثلا اصل برائت در اسلام یعنی افراد را مورد تفتیش قرار نمی‌دهند و با افراد به عنوان متهم احتمالی برخورد نمی شود، است. در نگاه ما و فلسفه سیاسی ما اصل بر خدمت کردن حاکمان است، پس ما برای رسیدن به هدف اصلی که از آن به عنوان اصلاح مراتب نام بردیم مراحل را گام به گام (پله به پله) طی خواهیم کرد؛ مانند امربه‌معروف و نهی‌ازمنکر. حتی خداوند وقتی به حضرت موسی علیه السلام می‌فرماید: به نزد فرعون برو، توصیه به قول لَیّن می‌کند. حال حاکمان ما که فرعون نیستند پس باید به مراتب و با دلسوزی و قول لَیّن مطالب را مطرح کنیم.اما افراد متفاوت هستند و اساسا انسانها دچار نقص و نسیان هستند؛ نقص دانشی، نقص اراده دارند. پس نیاز به کمک و معاونت دیگران دارند. می‌شود خیلی‌ اوقات توجه باشد، مثلا یکی از مسئولین از این جهت که انسان است، ضعف دارد، مطلع نیست، حواسش نیست، دچار عدم توجه شده است. در ابتدا ما او را متوجه ضعف‌ها می‌کنیم، طبق تجربه در خیلی از موارد مسئولین تشکر می‌کنند و رسیدگی می‌شود و خیلی از مسائل حل می‌شود. اما خیلی از مسائل هم حل نمیشود برای چه؟ زیرا نقص و نسیان‌ها شدت‌های مختلف دارد در بعضی از مسئولین ممکن است مسئله عدم دانش یا نقص آن نباشد، مسئولی تنبل باشد، ترسو باشد و بعضی‌ها هم مبانی فکری متفاوتی داشته باشند و مسئله‌ را به گونه دیگری بشناسندکه نیاز به چالش‌های فنی باشد؛ برای ایجاد اِدراک در حل مسئله و بعضی‌ها هم ذی‌نفع یا فاسد هستند. جمع بندی مطالب بدین صورت است که ما در هر مسئله‌ای که حل نشده است ترکیبی از مسئولین مختلف داریم، این خیلی مهم است.کسی که دلسوز است و می‌داند ولی‌ در این ترکیب توانایی ندارد؛کسی که دلسوز است و نمی‌داند اینجا نقص دانشی دارد؛برخی‌ها تنبل هستند و برخی‌ها ترسو هستند به این معنا که برای تغییرات چون نیازمند رویارویی با منافع دیگران است می‌ترسد؛برخی هم مبانی فکری متفاوت دارند و برخی هم ذی‌نفع هستند.ما با مطالبه چه‌کاری می‌کنیم؟ با نیروی خارجی، برآیند جمعی ترکیب این مسئولین را به سمت دلسوز دانا و به سمت دلسوزی که آگاه از مسائل هست تغییر می‌دهیم. به چه صورت؟ وقتی ما مطالبه می‌کنیم کسی که دلسوز است ولی نمی‌داند آگاه می‌شود. این‌ها مورد به مورد فرق دارد. فردی که با تنبلی و نقص اراده مواجه بود در یک مسئله تنبل است اما در مسئله دیگر فعال و خیلی مهم است که ما دیگران را تکفیر نکنیم و حتی در ذی‌نفعی هم همینطور است. در بعضی از مسائل ذی‌نفع هستند و در برخی دیگر نیستند و حتی می‌توانند به حل مسئله کمک کنند. پس در زمانی که مطالبه می‌کنیم مادامی که فرد تنبل است به‌خاطر به حرکت آمدن مسئولین دلسوز داخل مجموعه و مطلع شدن و پیگیری آنها فرد تنبل هم به حرکت وادار می‌شود. فرد ترسو شجاع می‌شود و فعال می‌شود.اگر مطالبه تخصصی و مبتنی بر استدلال و دست برتر استدلالی باشد فردی که مسئله‌اش مبانی فکری بود هم تا حدی همراه خواهد شد و یا کم‌تر مخالفت می‌کند و میدان برای مسئولی که ذی‌نفع یا فاسد است کم می‌شود وکفه به سمت حل مسئله تغییر می‌کند. پس نگاه‌ِمان نگاه کاریکاتوری نباشد که بگوییم: کلاً مسئولین فاسد هستند. مسئولین ترکیبی از حالت‌های مختلف هستند از دلسوزی که نمی‌داند، تنبلی، ترس، اختلاف فکری و ذی‌نفعی. ترکیب مسئولین در مسائل مختلف فرق می‌کند پس باید در هر مسئله گام به گام این‌ها کشف‌شده تحلیل شود و متناسب آن مطالبه شکل گیرد و اگر همه مسئولین را متهم کنیم قطعاً نمی‌توانیم به حرکت مسئول دلسوز مسئولی که می‌ترسد و نمیتواند درگیر با مسئله بشود و چالش با ذی‌نفعان شود امید داشته باشیم و آنها را هم به سمت بی‌عملی، درگیری و حاشیه می‌بریم.نکته دیگر این‌که مطالبه باید منطبق بر اصول باشد، اصول یعنی چی؟ مانند عدالت، برادری، معنویت، استقلال، جمهوریت، ولایت، استکبارستیزی و آزادی که مقام معظم رهبری هم در گام دوم از این اصول نام می‌برند. مطالبه باید با اصول نسبت داشته باشد وگرنه مطالبه دل‌بخواهی، صنفی و قومی؛ مطالبه صحیحی نیست. مثلا یکی از نکات مهم این است که بسیج به صنف تبدیل نشود. بوم ذاتی بسیج تناسب با مردم است و این جمله حضرت آقاست که بسیج پاره‌ی تن مردم است و به‌هیچ ‌وجه نباید مصالح مردم را فراموش کند. یعنی اگر در سازمان بسیج اقشاری را شکل می‌دهیم کنش آن اقشار و مطالبه آنها باید مسائل مردم در آن حوزه باشد نه مسائل صنفی آنها. در بسیج دانشجویی هم همین‌طوراست و نباید مسائل صنفی را مورد مطالبه قرارداد. جایگاه این نوع مطالبه در بسیج نیست، جزِ وظایف صنف است یا در مسائل قومیتی نباید قومی یا منطقه‌ای در برابر دیگری قرارگیرد. نباید کشور را از یکپارچگی خارج کنیم پس این موارد مبانی درستی برای تولید مطالبه و طراحی شکل‌گیری مطالبات نیست.نکته دیگر این است که مطالبه باید ضمن این‌که طلبکارانه باشد (در فرمایشات مقام معظم رهبری هم هست ) باید طبیبانه هم باشد. یعنی ما دلسوز کشور و نظام هستیم و این تصویر نباید تغییر کند که فقط افراد را به تخاصم بر می‌انگیزیم و این به حاشیه رفتن مسئله منجرمی‌شود نه حل مسئله. پس باید طبیبانه باشد و مراحل امربه‌معروف و نهی‌ازمنکر را طی کند. اول با فرض مثبت و بدون قضاوت و اگر شواهد در هر مرحله مؤید مقصر بودن مسئول بود مطالبه گسترده‌تر می‌شود. اگر مسئولین مربوطه قاصر یا مقصر نباشند طبیعتا خیلی زود به نتیجه روشنی میرسد ولی اگر قصور و تقصیر اتفاق افتاد و با گسترده کردن دایره مطالبه آن فشار اجتماعی را بالا می‌بریم و مطالبه حقوقی هم ظرفیت بالقوه‌ای است که وجود دارد و ظرفیت‌های قانونی آن هم برای بسیج دیده شده است. مثل بحث‌های ترک فعل یا بحث های مجرمانه‌ای که ممکن است متوجه بخشی از اقدامات برخی از مسئولین باشد که ظرفیت مطالبه گری آن برای بسیج دیده شده و می‌تواند باب جدیدی را باز کند.نکته بعدی در مطالبه‌گری لحن مطالبه است. لحن مطالبه نباید حس نفرت و جمع‌بندی منفی ایجاد کند، چون جمع‌بندی منفی ارزش‌های نظام را هدف میگیرد و درنظام ارزشی حاکم تعریف نظام همان ارشهای نظام است و در واقع نظامی نداریم که استقلال درآن منفی باشد و وابستگی در آن مثبت در نظام ما ارزش‌های رسمی، مؤید استقلال، مؤید عدالت و مؤید جمهوریت است. پس ما نظامی نداریم که جمع‌بندی نسبت ‌به کل آن منفی باشد. اگر نظامی بود که مخالف عدالت و ارزش‌های عدالت بود یا در نظام سیاسی حاکمان بالا به پایین را قبول داشت (نظام شاه و رعیتی)، یا تئوری پیشرفت نظام مبتنی بر وابستگی بود آن نظام کلیتی منفی داشت. اما وقتی‌که نظام ارزشی درست است، ما نمی‌خواهیم نظام ارزشی را تغییر بدهیم؛ بلکه می‌خواهیم در جهت تحقق آن ارزش‌ها اصلاح‌گری کنیم. در تفسیر نظام می‌دانیم که ارزش‌های رسمی همان نظام‌ها هستند پس اگر ارزش‌های رسمی یک نظام منفی باشند و مخرب نیازمند تغییر نظام است و تا وقتی‌که ارزش‌ها درست هستند مطالبات ما از نوع اصلاح‌گرایانه (reform) و نه از نوع (deform)پس ایجاد جمع‌بندی منفی ما را به مسیر غلطی می‌برد و هزینه‌های جبران‌ناپذیری را ایجاد می‌کند.کشورهایی که قدرتمند هستند کشورهایی هستند که حاکمیت کلانشان سال‌هاست عمر دارند. مثلاً انگلیس سیصد و پنجاه سال و فرانسه دویست و پنجاه سال آمریکا دویست و پنجاه سال، ولی در کشورهای ضعیف زود به زود کودتا می‌شود و دولت حاکمیت تغییر می‌کند. در نظام کنونی ما اصل ارزش‌های رسمی کشور را قبول داریم و نظام را قبول داریم و این ارزش‌های رسمی که با هزینه‌ی بسیار هنگفت و با دریای خون توانسته مستقر شود به راحتی نباید از بین بروند. پس مطالبه را دقیق انجام می‌دهیم و کلی گویی و نفرت‌پراکنی فعالیت‌های ضد پیشرفت است و باعث به عقب انداختن کشور و مستهلک کردن کشور می‌شود. اگر کسی تاریخ دویست ساله ایران معاصر و جهان معاصر را بخواند و از مناسبات سیاسی جهان امروز مطلع باشد هیچ موج منفی و جمع‌بندی منفی را در هیچ قابی که به کل مجموعه نظام اطلاق شود ترسیم نمی‌کند.زیرا قدر این نعمت عظمای نظام اسلامی و ارزش‌های فطری حاکم بر نظام را می‌داند. اجمالاً این‌که اگر کسی تاریخ دویست سال گذشته ایران و جهان را بخواند و از مناسبات سیاسی و رفتارها و دیکتاتوری‌های کشورهای دنیا مطلع باشد لذا ارزش‌های حاکم بر بسیاری از نظامات را الغاء سیاسی دنیا را می‌شناسد و به‌شدت قدر نظام مقدس جمهوری اسلامی را می‌داند.با همه ضعف‌هایی که ما در اجرا داریم ولی این تصویر در ذهنش روشن است که جمع‌بندی منفی را در هیچ قابی ایجاد نکند و دشمن کمین گرفته که با دریای خون هزاران شهید فعلاً از مرز جغرافی کشور کمی دور شده است را در ادامه این مسیر پیشرفت و اعتلای کشور فراموش نمی‌کند؛ ولی نمی‌تواند بی‌توجه باشد و رفتار غیرمسئولانه‌ای نسبت ‌به این دستاورد عظیم و این خون آورد داشته باشد.( حضرت آقا که به‌درستی این نظام را خون آورد یادکردند) و این نظام را که آرزوی هزاران نفر از مسلمین و مؤمنین بود را به بازی نمی‌گیرد. و قدردان جمهوری اسلامی است که ثمره خون هزاران شهید است و متوجه موقعیت تاریخی موقع متوجه موقعیت خود می باشد.منبع: ماهنامه تخصصی گرای انقلاب