هشدار!  الگوریتم‌ها در حال کارند...

مقدمه: امروزه صحبت درباره شبکه‌های و رسانه‌های اجتماعی در جامعه ما و نقد و بررسی آن‌ها کمی سخت شده است، آن هم به لطف برخی از بزرگوارانی که با طرح مسئله‌ها و برخوردهای صفر و یکی و سطحی، مسئله‌‌ی پیچیده‌ای که امروزه در دنیا بحث بر سر آن بالا گرفته است را به احکام شرعی(به معنای مصطلح آن) و نزاع‌های سیاسی تقلیل داده‌اند. اما انصافا دیگر اگر من و شما هم بخواهیم به این مسئله از همان زاویه نگاه‌های عامیانه یا حزبی نگاه کنیم که که دیگر هیچ، اما اگر جسارت مواجهه با این مسئله و ابعاد مختلف آن را دارید با این سیاهه همراه شوید، احتمالا پشیمان نمی‌شوید :)نوشته‌ی محمدحسین اعلمی، ورودی 94 مهندسی کامپیوتربه نظرم بدون تعارفات مرسوم مسئله‌مان را با هم در میان بگذاریم: بالاخره آیا این شبکه‌های اجتماعی فارغ از اظهارنظرهایی که تا کنون راجع به آن‌ها شنیده‌ایم، دنیا را برایمان جای بهتری کرده‌اند یا نه؟ یا به زبان ساده‌تر آیا آورده‌شان به هزینه‌ای که برایشان داده‌ایم می‌ارزیده؟ آیا اعتیاد به این برنامه‌های دوست‌داشتنی و بامزه مانند اعتیاد به هر چیز دیگری است؟ آیا ما را از تنهایی در می‌آورند و جامعه‌مان را به هم نزدیک‌تر می‌کنند یا ما را تنهاتر کرده‌اند و جامعه‌مان را تکه‌تکه‌تر؟ آیا با ظهور این پدیده‌ها، سیاست‌ورزی و مشارکت مردم در سیاست بهتر شده است یا بدتر؟یافتن پاسخ این سؤال‌ها در وهله اول اصلا آسان نیست، از یک طرف کمپین‌های سازنده‌ای که در همین شبکه‌های اجتماعی راه افتاده‌اند، و کنش‌های آزادی‌خواهانه‌ای که به لطف آن‌ها ممکن شده است به چشم می‌آیند و از طرف دیگر آثار منفی روحی روانی که روی کاربران خود می‌گذارند و شکاف‌های سیاسی که بعضا در جوامع به وجود می‌آورند. شاید بهترین شاهد مثال یک تد تاک از زبان وائل غنیم، فعال اینترنتی مصری باشد که در آن از فیس‌بوک هم‌زمان به عنوان عامل رخ دادن انقلاب مصر و سقوط آن به دست نظامیون یاد کرده(1). محصولی به نام شبکهاگر شبکه‌های اجتماعی را محصولاتی صنعتی به حساب بیاوریم، صاحبان و به وجودآورندگان آن‌ها نیز باید مانند سایر بخش‌های صنعت برای تبلیغ پلتفرمشان از کاربران پر و پا قرص محصولشان باشند. اما نکته عجیبی که درباره شبکه‌های اجتماعی وجود دارد این است که الگوی استفاده مدیران ارشد آن‌ها با اعضای عادی شبکه‌ تفاوت چشم‌گیری دارد، خود زاکربرگ حضوری بسیار محتاطانه در فیس‌بوک دارد و کنش‌های معدود و حساب‌شده‌ای انجام می‌دهد. او یا مدیران ارشد شرکتش، به سختی به درخواست‌های دوستی دیگران پاسخ مثبت می‌دهند، پست‌های عمومی انتشار می‌دهند یا وارد بحث‌های چالشی می‌شوند. آن‌ها حتی اکثرا پیشنهادات پیش‌فرض پلتفرم برای به اشتراک گذاشتن اطلاعاتشان را نیز انجام نمی‌دهند. قضیه در مورد توییتر نیز مشابه است و مدیران ارشد آن به طور عادی نرخ فعالیتی بسیار کمتر از کاربران عادی این پلتفرم دارند و معمولا بسیار محتاطانه در آن‌ فعالیت می‌کنند.اما قضیه چیست؟ آیا آن‌ها چیزی در مورد ساخته‌های خود می‌دانند که ما نمی‌دانیم؟شان پارکر، اولین نائب رئیس فیس‌بوک، در مصاحبه‌ای که در سال ۲۰۱۷ و پس از جدایی‌ش از فیس‌بوک داشت، صحبت‌های عجیبی درباره این شبکه کرده است.. «آن خط فکری که صرف ساختن این برنامه‌ها، و قبل از همه‌شان خود فیس‌بوک، شد حول این محور بود که چطور می‌توانیم حداکثر زمان ممکن و توجه هوشیارانۀ شما را مصرف کنیم و این یعنی هر از گاهی باید یک‌جورهایی یک‌کمی نئشگی دوپامین به شما بدهیم، چون مثلاً کسی عکس شما را لایک کرده یا روی یک عکس نظر گذاشته یا چیزهایی از این قبیل. و همین می‌تواند شما را وادار کند که محتوای بیشتری بیافرینید که آن هم برایتان لایک‌ها و نظرهای بیشتری می‌آورد. این فرایند یک حلقۀ بازخورد تأیید اجتماعی می‌سازد... دقیقاً از جنس همان ایده‌ای که به ذهنِ هکری مثل من می‌رسد، چون با این کار از یک ضعف در روان‌شناسی بشر بهره بُرده‌ایم. مخترعان و سازندگان آگاهانه از این موضوع خبر داشتند. و بااین‌حال، این کار را کردیم...».واقعیت این است که توجه کردن به شیوه‌های درآمدزایی شبکه‌های اجتماعی از کاربران خود خیلی چیزها را روشن می‌کند. صحبتی رایج در دنیای تجارت وجود دارد با این مضمون که «اگر خدمات رایگان است، خود شما محصول هستید!». این جمله تا حد خوبی رفتار شبکه‌های اجتماعی را توصیف می‌کند. مهم‌ترین چیز برای این شبکه‌ها، هر چه بیشتر نگاه داشتن شما در شبکه، جلب توجه شما به رفتار بقیه کاربران و وادار کردن شما به جلب توجه بقیه است، و این کار با دادن پاداش به جلب توجه بقیه به وسیله چیزی مانند «لایک» صورت می‌گیرد. و در چنین فضایی که تنها جلب توجه بقیه موضوعیت پیدا می‌‌کند بسیاری از چیزهای دیگر رنگ می‌بازند(شاید برایتان جالب باشد، تحقیقات گروهی از دانشمندان نشان داده که اخبار جعلی در توییتر بسیار سریع‌تر از اخبار درست منتشر می‌شوند)...صحبتی رایج در دنیای تجارت وجود دارد با این مضمون که «اگر خدمات رایگان است، خود شما محصول هستید!». این جمله تا حد خوبی رفتار شبکه‌های اجتماعی را توصیف می‌کند..ورود الگوریتم‌ها به میداناما این حضور فزاینده شما در شبکه به چه درد صاحب آن می‌خورد؟ به سادگی، هر چه حضور و فعالیت شما در شبکه بیشتر شود، شما داده‌های بیشتری در اختیار شبکه می‌گذارید که این داده‌ها به وسیله الگوریتم‌های جورواجور تحلیل شده و اطلاعات گوناگونی در مورد ارتباطات، علایق، مخاطبین و... شما در اختیار شبکه می‌گذارد. با در اختیار داشتن تحلیل‌های شخصی مختلف از هر کاربر، شبکه می‌تواند «تجربه» شما را از حضور در شبکه را با نشان دادن فیدها و پست‌های مختلفی که الگوریتم‌های شبکه مشخص می‌کنند، شخصی‌سازی کرده و چیزی که احتمال لایک کردن یا ریتوییت کردن بیشتری دارد به شما نشان بدهد تا شما «لذت» بیشتری از حضور در شبکه ببرید. شبکه با انجام آزمون‌های مختلف و گرفتن بازخورد شما در قبال آن‌ها می‌تواند «رفتار» شما را نیز مهندسی کند و با پیشنهاد دادن چیزهای مختلف شما را به طور غیرمستقیم وادار به انجام کار خاصی مانند لایک کردن یک پست یا ورود به سایت یک برند بکند. در همین راستا گزارش‌های متنوعی از سمت خود برخی از همین پلتفرم‌ها وجود دارد که چگونه توانسته‌اند فروش یک محصول یا وفاداری کاربران به یک برند را افزایش دهند. طبعا شبکه بایستی این خدمات را به کسی بفروشد، و این‌جاست که پای شرکت‌ها، برندها و حتی سیاست‌مداران به این صحنه باز می‌شود، شبکه امکانات خود را در اختیار هر کس که پول داشته باشد قرار می‌دهد تا او خود را به شکل نامحسوسی به کاربران تحمیل کند.حتی اگر به نظرتان مسئله تا این‌جا نیز مشکلی نداشته باشد، مشکل اصلی زمانی رخ می‌دهد که کاربران شبکه به محتوایی که شبکه به آن‌ها عرضه می‌کند به چشم «واقعیت» نگاه می‌کنند، بر اساس آن تصمیم گرفته و نه تنها در شبکه که در دنیای واقعی کنش می‌کنند، همان محتوایی که پس از گذشتن از فیلتر علایق و سلایق و اضافه شدن کمی چاشنی تبلیغاتی به کاربر خورانده می‌شود و او مجددا بر حسب آن کنش می‌کند و یک لوپ رفتاری شکل می‌گیرد که عملا او را در دنیایی مطلوب خودش (و هر کس که به شبکه پول بدهد) قرار می‌دهد، یک دنیای غیر واقعی، اما جذاب. به همین دلیل است که امروزه در شبکه‌های اجتماعی تعامل‌ها و دیالوگ‌های سیاسی سازنده بسیار کم شکل می‌گیرند و اغلب اختلاف نظرهای سیاسی در قالب تمسخر، طعنه و هجو بروز می‌کند، زیرا شبکه واقعیتی را به هر کس نشان می‌دهد که دوست دارد، و احتمالا من و شما پستی که طرف مقابلمان را با یک کنایه خرد کرده باشد بیشتر از یک پست انتقادی نسبت به طرف خودمان می‌پسندیم(حداقل دیگر لایکش نمی‌کنیم!).این ملاحظات و بسیاری دیگر از اثرگذاری‌های اجتماعی و روانی شبکه‌های اجتماعی، با توجه به رشد و سودآوری عجیب و غریب آن‌ها و تجربه جذاب و جدیدی که برای کاربرانشان فراهم می‌کردند، اغلب در حاشیه قرار می‌گرفت. اما شاید همان‌گونه که انتظار می‌رفت بالاخره این ساختار عجیب و حریصانه شبکه‌های اجتماعی و مشخصا فیس‌بوک، بستر رقم خوردن یکی از اتفاقات عجیب چند سال گذشته را فراهم کرد و به کانون توجهات تبدیل شد، انتخابات ۲۰۱۶ آمریکا. با در اختیار داشتن تحلیل‌های شخصی مختلف از هر کاربر، شبکه می‌تواند «تجربه» شما را از حضور در شبکه را با نشان دادن فیدها و پست‌های مختلفی که الگوریتم‌های شبکه مشخص می‌کنند، شخصی‌سازی کرده و چیزی که احتمال لایک کردن یا ریتوییت کردن بیشتری دارد به شما نشان بدهد تا شما «لذت» بیشتری از حضور در شبکه ببرید.زنگ خطری به نام انتخاباتدر انتخابات ۲۰۱۶، در ابتدا طبق قواعد شناخته‌شده مانند حمایت روزنامه‌ها، تبلیغات تلویزیونی و.. ترامپ شانس چندانی برای پیروزی نداشت. اما ترامپ شبکه را خوب می‌شناخت، و با استفاده تمام و کمال از ویژگی‌های شبکه برای برانگیختن احساس، غریزه و تعصب مخاطبانش، که خود را در توییت‌ها و پست‌های عجیب و غریب و بعضا زننده اما جالب توجه‌ش نشان می‌داد، پیروز میدان شد، و می‌توان به جرئت گفت که این اتفاق بدون شبکه و ساختارش امکان‌پذیر نبود. اما چیزی که حتی برای جامعه آمریکا شوکه‌کننده‌تر بود، شائبه جدی دخالت روس‌ها در انتخابات به وسیله دخالت در فیس‌بوک و ترغیب کاربران به رائ ندادن یا رای دادن به ترامپ به وسیله پست‌هایی سفارشی و شخصی‌سازی شده برای کاربران آمریکایی بود، کاری که گفته می‌شود هزینه‌ای کم‌تر از ۳۰ هزار دلار برای آژانس‌های روسی داشته است. این اتفاقات این زنگ خطر را به صدا درآورد که تهدید‌های شبکه از مرز سلامت روانی و اجتماعی گذشته و اکنون به تهدیدی جدی برای سیاست تبدیل گشته، تا جایی که فریب افکار عمومی به صورت سیستماتیک به وسیله آن‌ها این‌قدر ساده شده است. شاید سازندگان این شبکه‌ها از ابتدا پیش‌بینی حضور در چنین جایگاهی را نمی‌کردند، اما با گسترش و توسعه افسارگسیخته‌شان، و اثرگذاری اجتناب‌ناپذیر شبکه بر جنبه‌های مختلف زندگی جوامع امروزی، و رخ دادن اتفاقاتی نظیر انتخابات ۲۰۱۶ آمریکا ، فرار از مسئولیت‌‌پذیری و پاسخگویی کاری بسیار سخت می‌نماید.جمع‌بندیحال باید چه کرد؟ به سختی می‌توان انتظار اصلاح جدی و اساسی این شبکه‌ها توسط صاحبانشان را داشت، زیرا عامل پخش اخبار غلط، ایجاد شکاف‌های سیاسی و اجتماعی و آسیب‌های روحی روانی ناشی از شبکه‌ها همان چیزی است که به جذب سرمایه و رشد وحشتناک شبکه، مدیران و سرمایه‌گذارانش کمک کرده است. احتمال دخالت دولت‌ها با توجه به اتفاقاتی نظیر انتخابات ۲۰۱۶ بیشتر شده، و حتی عده‌ای نیز نداهایی درباره به پایان آمدن عصر شبکه‌های اجتماعی به مانند خیلی دیگر از پدیده‌های بشری سر می‌دهند. اگر قصد فعالیت در شبکه را دارید، لازم است بدانید که این ما، یعنی کاربران هستیم که در وهله اول این شبکه‌ها را شکل می‌دهیم و شاید در حال حاضر مؤثر ترین سلاح برای مقابله با آسیب‌های این شبکه‌ها، «خودآگاهی» باشد، همین که پیوسته به یاد داشته باشیم که ما برای چه به سراغ شبکه آمده‌ایم و در هر لحظه شبکه ممکن است ما را ناآگاهانه سمت انجام چه کاری سوق دهد. همین که هر بار قبل از لایک کردن و فرستادن یک توییت یا پست با خود فکر کنیم که برای چه این کار را انجام می‌دهیم؟ آیا انجام این کار «واقعا» از نظرمان کار مثبتی محسوب می‌شود؟ یا احساسی لحظه‌ای است یا الگوهای رفتاری سایر کاربران ما را به این کار وادار کرده؟ باشد که روزی در حال استفاده از شبکه به خود نیاییم و ببینیم این ما نیستیم که از شبکه استفاده می‌کنیم، بلکه شبکه است که از ما استفاده می‌کند...-1Wael Ghonim: Inside the Egyptian revolution | TED Talkhttps://www.ted.com/talks/wael_ghonim_inside_the_egyptian_revolution