شهر و حکمروایی شهری

عباس آخوندی، خردادماه1400زیست‌پذیری و امکان حرکت و جابجایی درشهرها چالش‌های بزرگ زندگی شهری در ایران هستند. لیکن، پرسش بنیادین این است که ریشه‌ی این چالش‌ها چیست؟ این قلم بر این باور است که بزرگ‌ترین چالش زندگی شهری باز می‌گردد به نگاه سیاست‌مدار به شهر که در آن نگاه کالبدی به شهر بر شهر به مثابه سازمان اجتماعی غلبه دارد. هم‌چنین، سیاست‌مدار باور استواری به استقرار حکمروایی شهری ندارد. این ناباوری و مداخله گسترده دولت مرکزی در شهرداری‌ها در عمل شوراها را به واسطه‌ای بین دولت و مردم شهرها تقلیل داده‌است. این نگاه، ناکارآمد و گاهی مستعد فساد است. چرا که از پذیرش رسمی حق حکمروایی شهری برای شوراها را نمی‌پذیرد. و در مقابل، شوراها نیز رابطه‌شان با دولت و مردم بیشتر در مقام چانه‌زنی و کسب امتیاز است. آن‌چه که مهم است پذیرش استقلال هویتی شهرها و هدیت انتخابات شوراهای اسلامی شهرها به سمت و سوی حکمروایی شهری است.رشد شهرنشینی طی شش دهه‌ی گذشته اهمیت این تغییر نگاه بنیادین را بیشتر نمایان می‌کند. بررسی روند شهرنشینی بر مبنای سرشماری‌های عمومی نفوس و مسکن 1395-1335 بیانگر این رشد شتابان است. تعداد شهرهاي کشور از 200 نقطه در سال 1335 به 1245 شهر در سال 1395 رسيده‌است. جمعيت شهرنشين کشور نیز از 6 ميليون نفر در سال 1335 به بيش از 59.1 ميليون نفر در سال 1395 بالغ شده‌است.شهرنشینی فزاینده درکشور، با مجموعه‌ای از چالش‌های لاینحل همراه شده است. ده‌ها مساله چون تداوم تمرکززدایی و تبدیل شدن تهران به یک مساله‌ی شهری پیچیده، تنزل دایمی کیفیت زندگی و رقابت‌پذیری شهری، ضعف جنبه‌های کیفی محیط انسان ساخت، نابرابری‌های فزاینده اقتصادی و فضایی در سطح سرزمین را می‌توان نام برد. افزون بر این‌ها، وقوع مهاجرت‌های ناشی از خشکسالی و دشواری‌های محیط زیستی، وجود شواهد بدمسکنی و مسئله سکونتگاه‌های غیررسمی، تغییرات آب‌وهوایی و اقلیمی، وقوع مسئله فرونشت‌ها و خشکسالی در پهنه‌های مختلف سرزمین، مسائل و مشکلات ریزگردها در پهنه‌های جنوب و مرکز چالش‌هایی هستند که شهرهای ایران با آنها دست‌وپنجه نرم می‌کند. در چنین بستری، مساله‌ی حمل‌ونقل و حرکت سهل و روان در درون شهرها و یا بین شهرها، حمل‌ونقل عمومی و سبز، و ضعف بهره‌وری از شبکه‌های ریلی سبک و یا سنگین در درون شهرهای ایران، نادیده گرفته شدن ابعاد تاب‌آوری شهری، بی‌توجهی به ضرورت نقش‌آفرینی شهرها در فضای فراملی و ارتقاء رقابت‌پذیری شهری و سرانجام تشدید آلودگی هوا بخشی از صدها چالش‌های بنیادی و محتوایی شهرهای‌مان هستند که بر هیچ یک از منتقدان توسعه‌ی شهری پوشیده نیست.اما در کنار این چالش‌های ساختاری، مجموعه‌ای از چالش‌های رویه‌ای نیز قابل طرح است که هرگونه برون‌رفت از وضعیت موجود را بدون داشتن نقشه راهی مشخص و مورد اعتماد جامعه شهری غیرممکن می‌نماید. در میان چالش‌های رویه‌ای شاید بتوان به‌صورت ابتدایی به موضوعاتی چون فرهنگ اقتدارگرای مدیریت شهری، محدودیت منابع مالی و درآمدی شهرداری‌ها، عدم تحول نظام اداره‌ی شهرهای ایران متناسب با شرایط نوین جهانی و ملی، بی‌توجهی به آموزه‌ها و تجربه‌های برتر جهانی، ضعف سرمایه‌ی اجتماعی و اعتماد شهروندان، تمرکز شدید امور در کشور و سطح پایین شفافیت حکمروایی شهری را به صورت سیاهه‌ای مقدماتی فهرست نمود.به نظر می‌رسد در چنین بستری، به منظور تفوق بر چالش‌های رویه‌ای حاکم که رفع آنها ‌می‌تواند در مرتفع کردن چالش‌های رویه‌ای توسعه شهری نیز موثر افتد، توجه ویژه به مقوله حکمروایی از اهمیت ویژه برخوردار است. در سطح محلی نیز توجه به ابعاد هنجاری مفهوم حکمروایی شهری با عنایت به گذار از مدیریت شهری به حکمروایی شهری و با توجه به تاكيد برتوسعه نهادي، به بهبود شاخص‌هايي چون پاسخ‌گويي، شفافيت، قانون‌مداري و... ‌می‌تواند به عنوان اولویتی اساسی مورد پیگیری قرار گیرد. حکمروایی شهري، فرايندي است كه بر اساس كنش متقابل ميان سازمان‌ها و نهادهاي رسمي اداره شهر از يك طرف، و نهادهاي غيررسمي جامعه مدني يا عرصه عمومي از طرف ديگر شكل مي‌گيرد. مشاركت نهادهاي غيررسمي و تقويت عرصه عمومي در اداره شهر مي‌تواند به سازگاري منافع گوناگون و در نتيجه به پايداري توسعه شهري منجر شود.در شرایط کنونی، ناکارآمدی فرآیندهای حکمروایی شهری و تسری بی‌دولتی و چند دولتی به سطح محلی بر هیچ فعال شهری پوشیده نیست. در این شرایط، مدیریت شهری (شهرداری و نهاد شورا) در مقایسه با انتظارات از آن به مجموعه ای بی اختیار و غیر پاسخگو بدل شده است. از سویی دیگر، دولت ملی نیز تمایلی به تمرکززدایی ندارد و ده‌ها چالش در حوزه حکمروایی شهری پیش روی ما قرار دارند که چاره اندیشی در این بستر را ضروری می‌سازند. کاهش فساد به‌عنوان محصول آزادی، عدالت و رقابت منصفانه، بهبود کیفیت معاش و افزایش زندگی برای همه شهروندان، تحقق و حفظ دموکراسی و تعریف سطح های جدیدی از حکمروایی، ایجاد فرصت و امکان برای مردم به منظور نشان دادن خواسته‌ها و آمالشان در زندگی و اعتلای امنیت، برابری و پایداری نتیجه حکمروایی خوب شهری خواهدبود که باید از مجرای انتخابات شوراهای اسلامی شهرها بدان سمت حرکت کرد.