رهایی یک مسئولیت است

پیشتر در متن "اتوپیای مصلوب بر فراز جلجتا" بر آن شدم لحظه‌ی تراژیک به صلیب آویخته شدن عیسی و جدال یوحنا و مریم بر سر مسئله تئودیسه در چارچوب الهیات مسیحی را ترسیم کنم. خونی که در جلجتا به زمین ریخته شد و بدل به "نماد رهایی" در تاریخ مسیحیت گردید زیرا مگر جز این بود که مسیحا به صلیب کشیده شد تا خون‌بهای رستگاری مردم را بپردازد. اما چنین به نظر می‌آید که رهایی و عدالت در این روایت مسیحی در ستیز با یکدیگرند زیرا می‌توان این پرسش را به میان آورد که مگر به صلیب کشیده شدن یک انسان برای رهایی دیگر انسان‌ها عادلانه است؟ این همان مسئله‌ای است که در نوشتار پیشین من کارکتر یوحنا آن برنمی‌تابد و سرانجام حکم به اهریمنی بودن خداوندگار می‌کند. اما آیا به واقع در روایت انجیلی از سرگذشت هولناک عیسی، خداوندگار به سیمایی اهریمنی ترسیم نشده است؟ در آن هنگامه‌ای که خون از فراز صلیب به زمین می‌چکد و مسیحا دردناکانه بانگ برمی‌آورد: خدای من... خدای من...چرا مرا تنها گذاشته‌ای؟ و خدای مسیحا در سکوت فرو می‌رود و صلیب او در مغرب خونین جلجتا غروب می‌کند. چه کس می‌تواند خداوندگاری را که نظاره‌گر ریخته شدن خون مسیحا بر زمین بوده، عادل بخواند؟ مسیحیت پاسخ خواهد: خداوندگار عادل است زیرا که رنج مسیحا را "آینده" جبران کرد زیرا جز این رخ نداد که با طلوع سومین سپیده‌دم او رستاخیز یافت. اما چنین پاسخی بی‌عدالتی خداوندگار را در نسبت با مسیحا در "لحظه‌ی حال" جبران نمی‌کند. آیا خداوندگار در لحظه‌ی حال از عدالت عدول کرده و آنگاه آن را در آینده جبران نموده است؟ تأکید بر"لحظه‌ی جبران" در الهیات تا چه حد می‌تواند به مسئله تئودیسه پاسخ دهد؟من برآنم به این پرسش‌ها از مجرای ترسیم ستیز و جدال اسلام و مسیحیت بر سر مسئله تصلیب عیسی پاسخ دهم؛ چراکه در کتاب مقدس اسلامی مسئله تصلیب عیسی نفی می‌شود و خداوندگار مصراً تأکید می‌کند که مسیحا هرگز به صلیب آویخته نشده است. باید توجه داشت این تأکید و اصرار حکم تبرئه جستن خداوندگار را دارد و گویا او می‌خواهد خود را از اتهامی تبرئه کند: اینکه او حتی برای لحظه‌ای عیسی را تنها گذاشته باشد. چرا خداوندگار در یک زمان دیگر، در یک آیین دیگر و خطاب به رسول دیگری اصرار دارد که سرگذشت عیسی را به نحو دیگری روایت کند؟ برخلاف نظر دیگران مسئله بر سر فراتری و فروتری یک آیین بر آیین دیگر نیست زیرا در نزد خداوندگار بنیان همه آیین‌ها یکسان است بلکه مسئله بر سر تحریف یک رخداد الهیاتی در گذر زمان است. تفاوت در روایت رخدادهای الهیاتی در کتاب مقدس اسلام و مسیحیت یک امر بسیار حائز اهمیت است و باید این پرسش طرح شود که چرا کتاب مقدس اسلامی اصرار دارد برخی رخدادهای الهیاتی را به گونه‌ی دیگری ترسیم کند؟ ساده‌لوحانه خواهد بود اگر گمان کنیم مسئله نفی مسیحیت و تأیید اسلام است هرگز زیرا چنانچه پیشتر گفتم ادیان ابراهیمی فراتر و فروتر از یکدیگر نیستند. پس مسئله برای خداوند چیست؟ باید در نظر داشت خداوندگار در جایگاه یک تاریخ‌نگار سطحی‌نگر قرار ندارد که وسواس آن را داشته باشد که رخدادها را در جزئی‌ترین دقایق آن ترسیم کند و تمام هم او این باشد که صرفاً روایت راستین یک رخداد را در مقام آگاهِ مطلق افشاء نماید. چرا خداوندگار باید بخواهد که روایت راستینی از رخدادهای الهیاتی را به میان آورد؟ در پاسخ باید گفت: به دلیل تبعات انسانی، فلسفی و اجتماعی که روایت‌های مخدوش از رخدادهای الهیاتی می‌تواند به دنبال داشته باشد. اهمیت این مسئله فهمیده نخواهد شد مگر اینکه تأثیر الهیات مسیحی بر فلسفه غرب از دوره قرون وسطی تا دوره‌ی متأخر مورد تأمل قرار گیرد. فلسفه فیلسوفی مانند سنت آگوستین به شدت از روایت مسیحی رخداد به صلیب آویخته شدن عیسی تأثیر پذیرفته و فهم او از رهاییِ انسان متأثر از چیزی است که در "کتاب اشعیا" پیرامون «خدمتگزار رنج‌دیده‌ی خداوند» روایت شده است. فلسفه نیچه در فرازهای مختلفی از کتاب‌هایش در کشاکش و ستیز با سیمایی از عیسی است که در انجیل ترسیم شده است و باید این پرسش را به میان آورد که اگر نیچه با روایت دیگری از سرگذشت عیسی رو به رو می‌شد آیا فلسفه‌اش در پاره‌ای از وجوه سمت و سوی دیگری نمی‌یافت؟ همین مسئله در مورد فلسفه هگل، سارتر و کیرکگارد هم می‌تواند مطرح باشد. اگر کیرکگارد نه با روایت کتاب عهد عتیق از رخداد قربانی کردن اسحاق بلکه با روایت کتاب مقدس اسلامی از این رخداد مواجه می‌شد آیا تحلیل فلسفی او به راه دیگری نمی‌رفت؟ زیرا در روایت کتاب عهد عتیق از این رخداد، خداوند صراحتاً به ابراهیم می‌گوید که اسحاق را قربانی کند اما در روایت کتاب مقدس اسلامی خداوند در سکوت مطلق به سر می‌برد و مسئله اینگونه روایت می‌شود که ابراهیم تنها در رویا دیده بود که پسرش را سرمی‌برد بدون اینکه حتی خداوند او را در رویا مورد خطاب قرار داده باشد. مشابهتاً اگر کیرکگارد به جای مواجه با روایت عهد عتیق از سرگذشت ایوب با روایت اسلامی از این سرگذشت رو به رو می‌شد آیا بازهم همان چیزی را می‌نگاشت که در کتاب تکرار نگاشته است؟ اهمیت تفاوتِ روایتِ رخدادهای الهیاتی تنها با تأمل در بنیادی‌ترین مسائلی فهمیده می‌شود که فلسفه خصوصا در دروه مدرن به نحو سلبی و ایجابی در واکنش به الهیات مسیحی و یهودی مطرح کرده است. یکی از چالش‌های فلسفی معاصر بر سر مسئله عدالت ِالهیاتی است و تنها با در نظر داشتن چنین امری می‌توان دریافت چرا خداوند در زمان و آیین دیگری اصرار دارد که مسئله تصلیب عیسی را نفی کند. سوال اساسی این است که تصلیب عیسی بدان صورتی که در انجیل روایت شده چه تبعات فلسفی و اجتماعی به دنبال دارد که خداوند موکداً می‌خواهد امکان وقوع چنین رخدادی را نفی کند؟برای پاسخ به این پرسش باید کتاب اشعیا را آنجایی که از خدامتگزار رنجدیده‌ی خداوند سخن می‌گوید، مورد تأمل قرار داد. آنجا خداوند آشکارا می‌گوید: «این خواست من بود که او رنج بکشد و بمیرد. او جانش را قربانی کرد تا آمرزش گناهان را به ارمغان آورد...هنگامی که ببیند عذابی که کشیده چه ثمری به بار آورده راضی و خشنود خواهد شد. خدامتگزار عادل من بار گناهان بسیاری از مردم را به دوش خواهد گرفت و من بخاطر او آنها را خواهم بخشید. به او مقامی بزرگ و قدرتی عظیم خواهم داد زیرا او خود را فدا کرد، از خطاکاران محسوب شد و بار گناهان بسیاری را بر دوش کشید و برای خطاکارن شفاعت کرد.» چنانچه می‌نگرید خدایِ مسیحی صراحتاً می‌پذیرد که به خواست او خون عیسی به زمین ریخته شده است اما خدایِ اسلام اینکه دستان او آغشته به خون مسیحا باشد را انکار می‌کند و کلیت رخداد تصلیب عیسی را زیر سوال می‌برد اما چرا؟ در پاسخ خواهم گفت: به خاطر مسئله رهایی و عدالت. اینکه عیسی در چهره‌ی مسیحا در اورشلیم وارد شود و خداوند خود را مجاز بداند برای رستگاری انسان‌های دیگر به او زخم بزند تا زخم‌های او مرهمی بر زخم‌های دیگران باشد در قاموس عدالت نمی‌گنجد. آن انسان‌های دیگر برای دستیابی به رستگاری چه کرده‌اند و چگونه سزاواری رستگاری و رهایی را یافته‌اند؟ طبق روایت اشعیا آن دیگر انسان‌ها هیچ کاری نکرده‌اند بلکه مرتکب گناه و خطا هم شده‌اند و تنها چیزی که میانجی رستگاری آنها شده خون مسیحاست. آنها بی‌هیچ سزاواری و تنها به صرف اینکه خون‌بهای رهایی‌شان را مسیحا پرداخته است، رستگاری و رهایی را در آغوش کشیده‌اند و این عادلانه نیست. آن تصویری که خداوند با نفی تصلیب عیسی با آن می‌ستیزد از قضا همین تصویر فدیه‌وار از مسیحاست به عنوان کسی که آمده یا خواهد آمد تا با فدا کردن خود رهایی را برای دیگران به ارمغان آورد. خداوند با نفی سیمای فدیه‌وار مسیحا این معنای بنیادی را به انسان منتقل می‌کند که برخلاف تلقی مسیحی، رهایی و نه رستگاری هرگز در ازای سعی و فداکاری دیگری به هیچ کس بخشیده نخواهد شد و این یعنی هرکس برای رهایی باید خود به پا خیزد. در روایت مسیحی، عیسی بارِ دیگران را به مقصد رهایی به دوش می‌کشد و در کتاب مقدس اسلامی این گزاره تکان‌دهنده جایگزین گزاره‌های اشعیا می‌شود که: "هیچ کس بردارنده‌ی بار دیگری نیست و برای انسان چیزی جز حاصل سعی‌اش نیست". رهایی هر انسانی تنها زمانی عادلانه است که نتیجه‌ی سعی و اراده‌مندی خود او باشد و بنابراین در رهایی هبه شده هیچ سزاواری و عدالتی وجود ندارد. اما نفی تصلیب مسیحا معنای دیگری را نیز متبادر می‌کند: اینکه نمی‌توان برای رهایی، عدالت را قربانی کرد و خداوند هرگز خود را مجاز نمی‌داند که برای رهایی دیگران، از عدالت در نسبت با یک انسان عدول کند. به عبارت دیگر عدالت بدون رهایی و رهایی بدون عدالت در قاموس الهیات امری پذیرفته شده نیست. بنابراین هرگز ممکن نیست که خداوند به یک انسان بدون اینکه خطا و ستمی مرتکب شده باشد، زخم بزند و رهایی دیگران را دستاویز این زخم زدن قرار دهد. این شکل از رهایی‌بخشی تنها صورت دیگری از اسارت است زیرا رهایی بدون عدالت چیزی جز ستم نخواهد بود.اهمیت و عمق معنای نفی رخداد تصلیب عیسی در روایت اسلامی زمانی فهمیده خواهد شد که توجه خود را از فلسفه به جنبش‌های رهایی‌بخش در دوره مدرن معطوف کنیم. زیرا در اکثر قریب به اتفاق جنبش‌های رهایی‌بخشی که "گروه پیشتاز" را به عنوان سوژه‌های رهایی‌بخش تئوریزه کرده‌اند جان‌مایه‌ای از تصویر فدیه‌وار یک مسیحای وارسته وجود دارد. حتی در تاریخ معاصر ایران گروه‌ها و سازمان‌هایی با نام "فدائیان خلق" به وجود آمده که مشابه آنها را می‌توان در تاریخ معاصر مصر و سوریه نیز یافت. کافی است که سخنان خسرو گلسرخی در دادگاه نظامی حکومت پهلوی را ببینید وقتی که رئیس دادگاه از او می‌خواهد که برای دفاع از خودش سخن بگوید گلسرخی بی‌درنگ می‌گوید: من از خلقم دفاع می‌کنم و برای دفاع از خود حرفی نمی‌زنم. او سکوت می‌کند و می‌نشیند و سرانجام در آن دادگاه محکوم به اعدام می‌شود. هر چند او خط‌مشی مارکسیستی دارد اما در این دادگاه در همان سیمایی حاضر می‌شود که مسیحیت از عیسی ترسیم می‌کند: خسرو گلسرخی با انتخاب مرگ، خون‌بهایی رهایی مردم را می‌پردازد.اما باید توجه داشت نه تنها در جنبش‌های رهایی بخشی که در خاورمیانه به وجود آمده‌اند بلکه در جنبش‌های رهایی‌بخشی که در اروپا و روسیه نیز شکل گرفته‌اند و مبتنی بر ایده گروه پیشتاز بوده‌اند می‌توان رگه‌هایی از فهم مسیحی از رهایی را یافت. مسئله این است که نفی تصلیب مسیحا ایده فداکاری گروه پیشتاز برای رهایی دیگران را از بنیاد نفی می‌کند و این یعنی گروه پیشتاز نمی‌بایست و نخواهد توانست که رهایی را به مثابه هبه به خلقی منفعل اعطا کنند و این یعنی رهایی یک مسئولیت فردی است. نه بدین معنا که در مواجه با بحران‌های اجتماعی فارغ از پیوند با دیگران باید هر فرد خود رهایی را به دست آورد بلکه بدین معنا که اقلیت نمی‌تواند تاوان و خون‌بهایی رهایی اکثریت را بپردازد ولواینکه در جریان انقلاب 57 مشاهده شد که چنین استراتژی‌هایی چه نتیجه‌ای به بار آورد.اما بگذارید به چارچوب الهیات بازگردیم اگر خداوند با نفی تصلیب عیسی بر این ایده تأکید می‌کند که رهایی به مثابه هبه به کسی بخشیده نخواهد شد بلکه او باید آن را با سعی خود به چنگ آورد در این صورت چرا الهیات مسیحا را منجی یا رهایی‌بخش می‌خواند؟ اگر هر انسانی خود باید خویشتن را رها کند دیگر طرح "ایده منجی" در الهیات چه معنایی دارد؟ این مسئله شباهت نزدیکی به پارادوکس کافکایی در مورد ایده منجی دارد. اما این پارادوکس نه تنها در مورد مسیحا بلکه در مورد خود خداوند نیز صدق می‌کند آنجایی که در کتاب مقدس می‌گوید: "خداوند حال هیچ قومی را تغییر نمی‌دهد تا اینکه آنان حال خود را تغییر دهند." این گزاره الهیاتی پارادوکسی مهیب را در خود دارد که اغلب بدان توجه نمی‌شود و آن اینکه اگر یک قوم خودشان را تغییر دهند دیگر به نیروی خداوند چه احتیاجی هست و او اساساً چه چیزی را تغییر می‌دهد که خود انسان به یمن اراده و سعی تغییرش نداده باشد؟ مسئله در مورد مسیحا و هم خداوند بر سر وجود بن‌بست‌ها و تعین‌هایی است که به هزاران دلیل عینی و واقعی انسان علی‌رغم سعی و اراده خود نمی‌تواند آنها را از میان بردارد و اراده فراتر برای از میان برداشتن این‌هاست که فرامی‌رسد. اما او هرگز این بن‌بست‌های رهایی را از میان برنخواهد داشت مگر اینکه آن قوم برای رهایی خود بپاخاسته باشند. پس باید اول بپاخاستنی برای رهایی به میان آید تا اگر تعینی خارج از اراده و سعی انسان وجود دارد به واسطه خدا یا مسیحا از میان برداشته شود. خواهند گفت: در این صورت رهایی باز هم هبه شده خواهم گفت: هرگز زیرا تا سعی انسان برای رهایی به حد نهایی خود نرسد اراده فراتر راه را نخواهد گشود. در یک وضعیت ممکن است مردم یک جامعه بارها برای رهایی بپاخاسته باشند اما قدرت مطلقه‌ای آنها را سرکوب کرده باشد در این وضعیت اگر خداوند با فراخوانی به جهان انسانی خوانده شود می‌تواند سعی‌ای را که به دیوار قدرت مطلقه برمی‌خورد و سرکوب می‌شود به رهایی رهنمون کند.