بحث بر سر یک دوگانه

دو نشریه‌ی «داد» و «میدان انقلاب» طی یک همکاری قصد دارند دو دیدگاه متفاوت پیرامون دوگانه‌ی مذاکره و مقاومت ارائه دهند. هر دو مقاله‌ی برآمده از این دو دیدگاه، در هفته‌ی جاری درون صفحات دو نشریه قرار می‌گیرند. در اینجا ابتدا نوشته‌ی یکی از اعضای نشریه‌ی «داد» در دفاع از مذاکره و در ادامه، نوشته‌ی یکی از اعضای نشریه‌ی «میدان انقلاب» در دفاع از مقاومت، قرار می‌گیرند.تردید در منطقِ پرهیزچرا پافشاری به عدم مذاکره با دولت آمریکا منطقی نیست؟حسام‌الدین میرجلیلی/ دانشجوی دوره‌ی کارشناسی رشته‌ی مهندسی شیمی دانشگاه صنعتی شریفسخن‌راندن پیرامون مسئله‌ی تعامل یا پرهیز از ارتباط با ایالات متحد آمریکا هم آسان است و هم دشوار. می‌تواند آسان باشد اگر بخواهیم خود را به دست عواطف شکل‌گرفته‌مان در این دو سویه دهیم بنابراین از نخست، پایان سخن را می‌دانیم که «کدام طرف مناقشه به نادرست رفته است و کدام طرف بی‌تقصیر بوده است». اما در همین جمله‌ی به ظاهر ساده‌ی اخیر پیچیدگی‌هایی نهفته است که هر فرد منصف و جویای دقت در پدیده‌ها به آسودگی نمی‌تواند از آن بگذرد. بگذارید پیش از آن که به واکاوی آن جمله بپردازم تا حد توان زمینه‌ای را برای قضاوت در این باره آماده سازم.منظور ما از سازش چیست؟ من تعریف خویش را از سازش بیان می‌کنم و پیش از ارائه از خواننده پوزش می‌خواهم که شاید نتوانم دقت کافی‌ای در بیان تعریف داشته باشم و به دام ابهام بیافتم. از نظر من سازش در روابط یک کشور، اعم از روابط سیاسی، اقتصادی، امنیتی، نظامی، آموزشی و فرهنگی، با کشور دیگر آن است که کشور طرف نخست پیمان‌هایی را بپذیرد که عملاً دستیابی ملت خود به منافع ملی را برای همیشه مخدوش سازد. منافع ملی در این جا به معنای دستاوردهایی عینی، ممکن و مورد اجماع برای ملت مدنظر است که تا حد قابل درکی دستیابی به آن ضرری برای دیگر ملت‌ها به همراه ندارد.در روابط میان کشورها، دستیابی به منافع ملی خود نیازمند تغییر آرایش مؤلفه‌های مؤثر در راستای فراهم‌آوری شرایط برای دستیابی به آن منفعت است.برای آن که مقصودم از تعریف سازش روشن‌تر شود، می‌خواهم به یک نمونه از پرسش‌هایی که با خواندن این تعریف به سراغ ذهن خواننده می‌آید، بپردازم. این که چرا قید «همیشه» در تعریف سازش آورده شده است؟ و من می‌گویم: «در روابط میان کشورها، دستیابی به منافع ملی خود نیازمند تغییر آرایش مؤلفه‌های مؤثر در راستای فراهم‌آوری شرایط برای دستیابی به آن منفعت است. و انجام این تغییر نیازمند راهبردهای هوشمندانه‌یِ مطابق با واقعیتِ پیچیده‌یِ میان کشورهاست. و تدوین و اجرایی‌نمودن چنین راهبردهایی لااقل نیازمند به زمان زیادیست». از این رو آوردن قید همیشه از این بابت است که بگوید ممکن است یک ملت در زمان کوتاهی و یا درازی به منفعت مدنظر خود که وابسته به کنش‌های عرصه‌ی بین‌المللیست، دست نیابد چون دستیابی به منفعت یک ملت در حضور رقبای پرشمار و چه بسا قدرتمندتر و هوشمندتر کار آسانی نیست و نمی‌شود درنگی پس از طرح خواسته‌ی خود انتظار دستیابی به آن را داشت. اما این که انتظار برود ملتی برای همیشه از منفعت خود چشم بپوشد امریست نپذیرفتنی خصوصاً هنگامی که دیگر ملت‌هایی باشند که به آن منفعت دست یافته‌اند و اگر سران آن کشور به این چشم‌پوشی تن دهند، بر پایه‌ی تعریف، آن ملت و حکومت به سازش دچار شده‌اند.تا این جا کوشیده‌ام تعریفی از سازش ارائه دهم. اکنون باری دیگر به آغاز نوشتار باز می‌گردم. همان جمله را دگر بار با بیانی دقیق‌تر مطرح می‌کنم. کدام طرف ارتباط مقصر است و کدام بی‌تقصیر؟ دو سوی ارتباط چه کسانی‌اند؟ دو ملت و حکومت‌هایی برآمده از دو ملت که می‌شوند ایران و ایالات متحد آمریکا. آیا اهمیت دارد که کدام طرف مقصر است و کدام بی‌تقصیر؟ در ادامه چند پرسش را مطرح می‌کنم و پاسخ به این پرسش‌ها را تا حدی به خواننده واگذار می‌کنم و در عین حال برخی دیدگاه‌ها و تردیدهای خویش را در کنار آن می‌گویم. چون از نظرم مسئله‌ای پیچیده در جریان است و پاسخ به یک پرسش شاید نیازمند پاسخ به هزاران پرسش دیگر باشد که برداشت از هر کدام از آن پاسخ‌ها می‌تواند راهکاری ناهمسو با دیگری به ما ارائه دهد؛ به بیانی دیگر این که ممکن است از یک پاسخ برداشت نمائیم که ما باید با کشور مقصود ارتباط داشته باشیم و از دیگری خلاف آن را.اما این که انتظار برود ملتی برای همیشه از منفعت خود چشم بپوشد امریست نپذیرفتنی خصوصاً هنگامی که دیگر ملت‌هایی باشند که به آن منفعت دست یافته‌اند.نخستین گزاره‌ای که به ذهن می‌آید و در قالب پرسش است، آن است که آیا ما به ارتباط با آمریکا نیازمندیم؟ این پرسش پاسخ‌های فراوانی در زمینه‌های گوناگون دارد. یک پاسخ فراگیر آن است که آمریکا بزرگترین قدرت اقتصادی جهان است و تقریباً همه‌ی کشورهای توسعه‌یافته‌ی اقتصادی پیوند تجاری استواری با این کشور دارند. گواه این سخن می‌تواند این باشد که آمریکا تا به امروز بزرگترین بازار مصرف را در میان کشورها داراست. همچنین باید بدانیم که پیوندهای اقتصادی این کشور با دیگر کشورها سبب می‌شود که این کشور بر ارتباط اقتصادی ما با دیگر کشورها اثر گذارد. نمونه‌ی خوبی این از اثرگذاری همان تحریم‌هاییست که پس از پیروزی انقلاب پنجاه‌وهفت به کشور اعمال شده است؛ این که تعاملات کلان اقتصادی ما با دیگر کشورها همواره متأثر از ارتباط اقتصادی نداشته و ناچیزمان با کشور ایالات متحد آمریکاست. از همین پاسخ فراگیر به پرسش‌های دیگری خواهیم رسید. یک پرسش آن است که ناشی از تنش در روابطمان با کشور یادشده، از حجم اقتصاد ما چه قدر کاسته شده است؟ بعید بدانم که پاسخ این باشد که نه تنها کاسته نشده بلکه افزوده شده است. و اگر همان پاسخ محتمل را بگوییم که کاسته شده است، این پرسش مطرح می‌شود که چرا ما باید این کاهش، یک ازدست‌رفتن منفعت ملی، را تحمل کنیم؟ بخواهیم یا نخواهیم دستیابی به هر دستاوردی در سطح کلان برای یک کشور مطمئناً نیازمند منابع مادیست. این قاعده حتی برای اجرایی‌نمودن آسمانی‌ترین اهداف هم صدق می‌کند. و این گمان مطرح می‌شود که آیا راهی نیست که برای دستیابی به منابع مادی بیشتر برای پیاده‌سازی اهداف ملی و آسمانی‌مان بر این عامل کاستن از حجم اقتصادمان فائق آییم؟ کسی نمی‌تواند به این پرسش پاسخ قطعی «نه» دهد؛ زیرا با سرشت جست‌وجوگر انسانی در تضاد است. حتی قاطع‌ترین پشتیبانان عدم مذاکره در اقداماتشان به دنبال راه‌هایی برای عبور از این تنگنای قدیمی‌اند زیرا می‌دانند که ناامیدی از گشایشی در این بن‌بست به معنای چشم‌پوشی از توان آزاد‌نشده‌ی کشورمان برای داشتن ثروتی بیش‌تر است. آنان که حتی از گفتن لفظ «مذاکره» پرهیز می‌کنند، باید بدانند که در گروه دیگر نیز کوشش برای اهداف یکسانی در جریان است.بخواهیم یا نخواهیم دستیابی به هر دستاوردی در سطح کلان برای یک کشور مطمئناً نیازمند منابع مادیست. این قاعده حتی برای اجرایی‌نمودن آسمانی‌ترین اهداف هم صدق می‌کند.تجربه‌ی تاریخی به ما نشان داده است که ما در مذاکره منفعتی ملی را برای همیشه از دست نداده‌ایم حتی اگر چیزی را به دست نیاورده باشیم. کابوس آن بود که یکی از دو طرف توافق برآمده از مذاکره به آن پشتِ پا بزند و در پایان تعهدی لغو شود و ما همان را در لغو یک‌طرفه‌ی برجام از سوی آمریکا نیز تجربه کرده‌ایم و سیاه‌ترین تصور نیز برایمان اکنون قابل درک است و اگر واقع‌نگر باشیم می‌توان گره این مسئله را نیز باز نمود. با هیچ برآوردی هزینه‌های ناشی از مذاکره برای برداشتن بن‌بست ارتباط، با ازدست‌رفتن درازمدت فرصت‌های اقتصادی ناشی از نداشتن ارتباط برابری نمی‌کند. ما چهل سال از مذاکره‌ای که دربرگیرنده‌ی همه‌ی موضوعات اختلافی باشد تا ارتباط دو طرف را به سوی عادی‌سازی بَرَد، چشم پوشیده‌ایم و چه کسی می‌تواند بگوید که برهه‌ای مذاکره که نمی‌توان دستیابی به توافق برای آن را ناشدنی ارزیابی کرد، ضرری به ما خواهد زد که این چهل سال نداشتن مذاکره و انفعال در کوشیدن برای حل اختلاف به ما نزده است؟به همان پرسش نخستین نوشتار باز می‌گردم. در ارتباط پرتنش این چهار دهه میان دو کشور، کدام یک بیش از دیگری مقصر بوده است؟ شاید اگر به پرسش از نیازمندی کشورمان به ارتباط با آمریکا بخواهیم بازگردیم و پاسخ‌های دیگری از جنبه‌های گوناگون بدهیم و گوشه‌چشمی به تعریف گفته‌شده از سازش داشته باشیم، اهمیت مؤلفه‌ی تقصیرکاری چندان همان اهمیت را به هنگام خوانش نخستین جملات نوشته نداشته باشد.حکم است استقامتعلی فلاحی/ دانشجوی دوره‌ی کارشناسی رشته‌ی مهندسی هوافضا دانشگاه صنعتی شریفبعد از پایان جنگ جهانی دوم و آغاز جنگ سرد، نظام سیاسی جهان به سرعت به سوی تبدیل‌شدن به دوقطبی بلوک شرق به رهبری اتحاد جماهیر شوروی و بلوک غرب به رهبری آمریکا حرکت کرد. در نیمه‌ی دوم قرن بیستم کمتر کشوری را می‌شناسیم که نتوان آن را در یکی از دو بلوک یادشده قرار داد و یا حداقل آن را به یکی از آن دو نزدیکتر ندانست. اما در سال‌های پایانی این جنگ پدیده‌ای به نام انقلاب اسلامی در ایران رخ می‌دهد که معادلات سیاسی دنیا را تغییر می‌دهد. ایران، کشوری که پیش‌تر در کنار اسرائیل رسماً نماینده‌ی آمریکا در غرب آسیا به شمار می‌آمد در اثر این پدیده ناگهان تبدیل می‌شود به نقطه‌ی مقابل آن. برای اولین بار در این نظام دوقطبی ملتی ظهور می‌کند که با هر دو قطب نسبتی مشابه دارد. این پدیده متکی به پشتوانه‌ی دینی خود، رئوس هر دو قطب را طاغوت می‌خواند و علناً دشمنی خود را با هردو اعلام می‌کند. تنها ظهور چنین پدیده‌ای می‌توانست آمریکا و شوروی را در مقابل یک کشور در کنار هم قرار دهد و تناقضی عجیب و ناسازگار با نظام سیاسی جهان رقم زند.برای انقلاب اسلامی هم مانند هر انقلاب و تحول اجتماعی دیگری، ارزش‌ها و ضدارزش‌هایی مطرح است و بلافاصله پس از پیروزی انقلاب، چالش‌ها برای دفاع از آن ارزش‌ها و مقابله با ضدارزش‌ها آغاز می‌شود. جمهوری اول فرانسه که مولود انقلاب کبیر بود، تنها دوازده سال دوام آورد و ناپلئون پانزده سال پس از نخستین جرقه‌های انقلاب به قدرت می‌رسد و نظام حکومتی فرانسه به پادشاهی باز می‌گردد. انقلاب اسلامی ایران نیز از روز اول تا همین امروز با چالش‌های متناسب با اهداف و ارزش‌های خود دست‌وپنجه نرم می‌کند. ابرقدرت‌های سیاسی که از ده‌ها سال پیش از پیروزی انقلاب، متوجه خطر اسلام برای اهدافشان شده بودند با پیروزی انقلاب اسلامی و بازگشت اسلام در قالب یک حکومت به عرصه‌ی سیاست بین‌المللی پس از حدود چهارده قرن، وارد مرحله‌ی جدیدی از مبارزه با اسلام ظلم‌ستیز و حامی مظلوم شدند. در این شرایط انقلاب اسلامی با هر گامی که در راستای اهدافش برمی‌دارد با دوراهی و دوگانه‌ای روبه‌روست که معمولاً از آن به عنوان دوراهی «سازش» و «مقاومت» یاد می‌شود.آیا نقطه‌ی میانی‌ای وجود ندارد؟ یعنی نمی‌شود پای برخی از ارزش‌ها ایستاد و برای کمترشدن آزارواذیت دشمن از خیر برخی ارزش‌ها گذشت؟با توجه به مقدمه‌ای که گفته شد، لازم است این دو واژه را بار دیگر برای خود تعریف و تبیین کنیم تا گرفتار خوانش‌های متفاوت و بعضاً سیاست‌زده از این دو واژه که زیاد به گوشمان می‌خورد، نشویم.در منطق اسلامی و قرآنی مقاومت به این معناست که انسان راهی را که معتقد به درستی آن است انتخاب کند و در راه آن حرکت کند بدون این که موانع و سختی‌ها او را از ادامه‌ی راه منصرف سازد. طبیعی است که افراد و گروه‌هایی هستند که منافعی متعارض با اهداف اسلام دارند و در برابر این حرکت ساکت نمی‌مانند و علیه آن اقدام می‌نمایند.در این منطق کوتاه‌آمدن از ارزش‌ها و اهداف مسیر صحیح در برابر فشارها و موانع سازش خوانده می‌شود.سوالی که اینجا مطرح می‌شود این است که آیا نقطه‌ی میانی‌ای وجود ندارد؟ یعنی نمی‌شود پای برخی از ارزش‌ها ایستاد و برای کمترشدن آزارواذیت دشمن از خیر برخی ارزش‌ها گذشت؟ پاسخ قرآن به این سوال منفی است. قرآن در آیه‌ی 150 سوره‌ی نساء، کسانی را که می‌خواهند راهی میان کفر و ایمان انتخاب کنند، کافر می‌خواند و در آیه‌ی هشتادوپنج سوره‌ی بقره، سرنوشت چنین ایمان نصفه‌ونیمه‌ای را -که در حقیقت کفر است- خواری در حیات دنیا می‌داند. خلاصه اینکه دین همه‌ی دین است و اسلام همه‌ی اسلام است و با اسلام ناقص نه به دنیا خواهیم رسید نه آخرت. از سویی قرآن پایان دشمنی دشمنان و راضی‌شدن آن‌ها از ما را در گرو گذشتن از برخی ارزش‌ها نمی‌داند، بلکه طبق آیه‌ی 120 سوره‌ی بقره، آن‌ها تنها زمانی از ما راضی می‌شوند و به دشمنی خود پایان می‌دهند که کاملاً از اهدافمان دست برداشته باشیم و از آن‌ها پیروی کنیم.البته قرآن به هیچ وجه از خطرات و مشکلات مقاومت غافل نیست، اما همیشه در کنار ذکر موانع به مقاومت‌کنندگان بشارت می‌دهد و پیروزی آنان را حتمی می‌داند.جدا از پشتوانه‌ی دینی و قرآنی، مقاومت واکنش طبیعی هر ملت آزاده و شرافتمند در برابر ظلم و زورگویی است. اگر تهدیدی متوجه استقلال و شرف ملتی باشد، هیچ عقلِ سالمی نیست که فارغ از هر ایدئولوژی، مقاومت و ایستادگی در برابر تهدید را رد کند.با بررسی مقدماتی معنای سازش و مقاومت و بررسی پشتوانه‌ی دینی و عقلی مقاومت، به صحنه‌ی امروز درگیری انقلاب اسلامی با دشمنانش می‌رسیم. آمریکا در چهل سال گذشته پرچمدار مبارزه با انقلاب اسلامی بوده است. زیرا از طرفی بزرگترین خطری است که متوجه اهداف ظالمانه‌اش است و از طرف دیگر مقاومت جمهوری اسلامی باعث تخریب هژمونی سیاسی و حتی نظامی آمریکا و پایان‌دادن به افسانه‌ی شکست‌ناپذیری آن و ترغیب دیگر ملت‌های ستم‌دیده به مقاومت در برابرش شده است.[آمریکایی‌ها] تنها ایرانی را می‌پسندند که با اسلام سیاسی بیگانه و حامی منافع آمریکا باشد و نباید انتظار داشته باشیم تا قبل از تبدیل شدن به چنین ایرانی دست از دشمنی با ما بردارند.برای یافتن هدف [آمریکایی‌ها] تنها ایرانی را می‌پسندند که با اسلام سیاسی بیگانه و حامی منافع آمریکا باشد و نباید انتظار داشته باشیم تا قبل از تبدیل شدن به چنین ایرانی دست از دشمنی با ما بردارند.دشمنی آمریکا با انقلاب اسلامی نیازی به محاسبات سیاسی و یا استفاده از منطق قرآنی که پیش‌تر گفته شد نیست، زیرا سران آمریکا بارها و در دوره‌های مختلف سیاسی صراحتاً هدف خود را نابودی حکومت اسلامی ایران ذکر کرده‌اند و تنها ایرانی را می‌پسندند که با اسلام سیاسی بیگانه و حامی و مدافع منافع آمریکا در منطقه باشد و نباید انتظار داشته باشیم تا قبل از تبدیل شدن به چنین ایرانی دست از دشمنی با ما بردارند. چیزی شبیه به حکومت ایران پیش از انقلاب اسلامی و یا حکومت فعلی عربستان، که هم بخش قابل توجهی از بودجه‌اش صرف اهداف مدنظر آمریکا می‌شود، هم طبق خواسته‌های آمریکا موضع‌گیری می‌کند و هم هر چند وقت یک بار توهین و تمسخر جدید از کاخ سفید می‌شنود.هر از چند گاهی سخنانی در کشور شنیده می‌شود که تا کی می‌خواهیم با دنیا دائماً در مبارزه و تقابل باشیم؟ برای پاسخ به این سؤال ابتدا باید دید که منظور از دنیا چه کسانی هستند؟ اگر منظور کشورهایی‌اند که هدف خود را نابودی انقلاب اسلامی نمی‌دانند به جرأت می‌توان گفت که در کشور هیچ کسی نیست که مخالف ارتباط و تعامل سازنده با آن‌ها باشد. اما اگر منظور کشورهایی مثل آمریکا هستند که تا عقب‌نشینی ما از همه‌ی ارزش‌ها و اهدافمان دست از مبارزه با ما برنمی‌دارند و با هر گام عقب‌نشینی ما جری‌تر می‌شوند، بدیهی است که همانطور که گفته شد باید به پشتوانه‌ی عقل و دین با تمام توان از خود دفاع کنیم و ذره‌ای عقب نشینی نکنیم که تجربه نشان داده است که آغاز عقب‌نشینی در برابر آمریکا و دنباله‌روهایش شاید با ما باشد اما توقف آن دیگر با ما نیست و پایانی جز دست‌کشیدن از تمام اهدافمان نمی‌توان برای آن متصور شد.«فلا تَهِنوا و تَدعوا اِلَی السَّلم و اَنتمُ الاَعلَون و الله مَعَکُم»(محمد/35)سست نشوید و به سازش دعوت نکنید که شما برترید و خدا با شماست.برای ورود به کانال پیام‌رسان تلگرام دوهفته‌نامه‌ی دانشجویی «داد» کلیک کنید.