خلاصهٔ کتاب «منِ دیگرِ ما»، جلد ۱ و ۲، مشکلات تربیتی و گزاره‌های تربیتی

فرزند ما روی دیگر خود ماست. اگر او را «خودمان» بدانیم، وقت‌گذاشتن برای او را وقت‌گذاشتن برای خود می‌دانیم. او «من دیگر ما»ست. امیرمؤمنان (علیه السلام) خطاب به فرزندش امام مجتبی (علیه السلام) می‌فرماید: «پسرکم، تو را جزئی از خود، بلکه همهٔ وجود خود دیدم، چنان‌که اگر آسیبی به تو رسد گویی به من رسیده و اگر مرگ به سراغت آید انگار به سراغ من آمده است».مشکلات تربیتیامروزه مشکلات تربیتی گوناگونی سر راه پدر و مادرهاست:۱) ناآشنایی کافی با مفاهیم دینی؛۲) کمبود منابع تربیتی دین‌محور؛۳) سلطهٔ روانشناسی غرب در تربیت کودک، چنان‌که ضدارزش‌هایی مثل دوستی دختر و پسر به هنجارِ پذیرفته تبدیل شده است؛۴) ناهماهنگی برنامه‌های مذهبی و غیرمذهبی در صدا و سیما، چنان‌که مخاطب احساس دوگانگی می‌کند. مثلاً در برنامه‌های مذهبی از حیا می‌گویند، ولی در سریال‌ها اثری از حیا نیست؛۵) رقیبان قوی ضدتربیتی: در گذشته امکانات ضدتربیتی چندانی نبود، ولی امروز کودکان چه در خانه از طریق گوشی و تبلت و چه در خارج از خانه به همه چیز دسترسی دارند؛۶) نگذاشتن وقت کافی: عوامل انحرافی بیشتر وقت‌گذاری بیشتر برای فرزند می‌طلبد ولی پدر و مادرها در امروز وقت کمتری صرف فرزندان می‌کنند؛ ۷) نداشتن حوصلهٔ (انگیزهٔ) کافی: هنوز به این باور نرسیده که کم گذاشتن وقت در الآن شاید سبب بزهکاری او در آینده شود؛۸) تغییر سبک زندگی: الف) خانه‌ها کوچک و قفس‌وار شده و بدون حیاط و حریم خصوصی خوبی ندارد. بچه نمی‌تواند در آپارتمان بچگی کند. ب) سلطهٔ رسانه: این قدر مسلط شده که افراد برای همدیگر وقت ندارند. مدیریت خانه دست رسانه است، نه افراد. ج) دوری از طبیعت: بسیاری از مشکلات تربیتی ناشی از دوری افراد از طبیعت است. د) اشتغال مادر: برخی مادران شغلشان طوری است که وقت بسیار کمی برای فرزندشان می‌گذارند. ه) تعداد کم فرزندان و فاصلهٔ زیاد سنی آن‌ها و درنتیجه نداشتن تعامل باهم. و) برافتادن فرهنگ قناعت و ایجاد نیازهای کاذبی که سبب تجملاتی‌شدن زندگی شده است. پرداختن وقت بیشتر برای برآوردن این نیازهای کاذب وقت کمتری برای رسیدگی به فرزند باقی می‌گذارد. مثلاً برای تغییر دکوراسیون خانه نیازمند پول‌اند و در نتیجه باید بیشتر کار کنند.عناصر اصلی تربیت: وقت، حوصله (انگیزه)، آگاهیتربیت فراهم‌‌کردن زمینهٔ رشد استعدادها برای رسیدن به هدف آفرینش است که همانا رسیدن به مقام بندگی و عبادت حق است. گرچه دین و خداخواهی در فطرت بشر است، راه و رسم بندگی از طریق تربیت میسر است.تربیت اجزایی دارد که اخلال در هر قسمت باعث اخلال در کل نظام تربیتی می‌شود. برای درک موضوع، دو مثال زیر را درنظر بگیرید:الف) قهر «کوتاه‌مدت» ابزاری تربیتی است، اما در صورتی مؤثر است که فرزند از محبت سیراب شده باشد (بخش دیگر نظام تربیتی)، وگرنه تأثیر مثبتی ندارد. فرزندی که محبت ندیده است، برایش فرقی ندارد که با او قهر کنید یا نه. اما اگر سیراب از محبت باشد، حتی تحمل چند دقیقه قهر را ندارد.ب) از هفت‌سالگی توصیه شده نماز خواندن را آموزش دهید. اما اگر قبل از این سن، هنگام نمازخواندنِ والدین، بچه شیطنت کند و مثلاً مهر نماز را بردارد یا پرت کند و پدر و مادر با اخم و عصبانیت واکنش دهند، ذهنیت بدی در او القا می‌شود. برای او نماز معادل خشونت می‌شود. اگر وقتی بزرگ‌تر شد و فرزند خواست با والدین بازی کند اما مادرش به خاطر از دست ندادن نماز اول وقت به او تشر زد، نماز برای او معادل محرومیت از بازی می‌شود. اگر فرد دیگری کودک نمازخوان دارد و پدر و مادر فرزندشان را با او مقایسه و به خاطر نخواندن نماز سرزنش کنند، نماز نزد او نماد تحقیرشدن خواهد بود.اما اگر به خاطر کودکش کمی نماز را تأخیر انداخت یا از مستحبات گذشت و با لبخند با او بازی کرد یا بعد نماز او را به آغوش گرفت و بوسید یا در صورت برداشتن مهر واکنش تندی نشان نداد یا اگر در سجده بر کول او سوار شد و او سجده را طولانی کرد، نماز برای او نماد محبت می‌شود. در این صورت، اگر بعداً در هفت‌سالگی از او بخواهند نماز بخواند راحت می‌پذیرد یا، اگر به خاطر نخواندن نماز رو ترش کنند، فرزند با خود می‌گوید حتماً این کار مهمی است که به خاطرش با من قهر کرده‌اند.گزاره‌های تربیتی: هر گفتار و کردار و حالتی که پیام تربیتی داردرفتار پدر و مادر با هم و با دیگران گزاره‌ای تصویری است. مثلاً برخورد سرد پدر هنگام ورود به خانه و واکنش سردتر یا همراه با طعنهٔ همسر به رفتار سرد همسرش هر دو پیغامی به ذهن کودک مخابره می‌کند. مثلاً اگر مرد اول سراغ غذا را بگیرد یا یکراست مشغول گوشی خود شود، به کودک می‌رساند که غذا مهم‌تر از احوال‌پرسی است یا کار با گوشی مهم‌تر از بازی با کودک است. یا مثلاً اگر حین غذاخوردن از غذا ایراد گرفت، می‌رساند که ایرادگرفتن مهم‌تر از تشکر است و ایراد را هم باید فوری و علنی جلوی دیگران گفت. اگر خانم هم به این گلایه واکنش تند دهد، به کودک پیام می‌دهد که نباید کم آورد و باید مقابله به مثل کرد و گذشت معنا ندارد. اگر جدل ادامه یاید، به بچه پیام می‌دهد نباید هرگز اشتباه را پذیرفت! اگر مرد سفره را فوری ترک کند و هیچ کمکی نکند، به کودک پیام می‌دهد این کارها فقط وظیفهٔ زن است. مشاهدهٔ این رفتار سبب می‌شود بعدها فرزند دقیقاً همین گونه رفتار کند. مثلاً به محض رسیدن به خانه سلام خشکی بکند و با طلبکاری بگوید غذا حاضر است یا نه. بعد هم از غذا ایراد می‌گیرد و بعد از خوردن بدون تشکر می‌رود سراغ کار خودش.اما اگر مرد هنگام ورود به خانه به رغم خستگی گرم برخورد کند، نشان می‌دهد خانواده برایش مهم‌تر از خستگی کار است. اگر زن به خاطر دیر حاضر شدن غذا عذرخواهی کند و مرد بگوید عیبی ندارد صبر می‌کنیم، زن این فرصتی را که ممکن بود به مشاجره تبدیل شود به فرصتی برای محبتِ بیشتر تبدیل کرده است. اگر مرد به زن کمک کند، به کودک یاد می‌دهد کار در خانهٔ وظیفهٔ همهٔ اعضاست، نه یک نفر.در گزارهٔ تصویری شاید هدفِ ما بدآموزی به کودک نباشد، اما مهم برداشت او از رفتار ماست. او نیت ما را نه می‌داند و نه می‌فهمد. او فقط از رفتار و گفتار ما الگو می‌گیرد، بی‌آنکه بداند قصد ما چیست. در مثال بالا، شاید پرسش مرد از غذا حین ورود به خانه صرفاً به‌خاطر گرسنگی اوست، به به‌سبب کم‌اهمیتی احوال‌پرسی، اما کودک از شکم گرسنهٔ پدر خبر ندارد و همان بی‌اهمیتی احوال‌پرسی را برداشت می‌کند. قدرت گزارهٔ تصویری در حدی است که ما را ترغیب می‌کند رفتارمان را درست کنیم، وگرنه بی‌آنکه بخواهیم فرزندی بی‌تربیت به یادگار می‌گذاریم!گزارهٔ تصویری منفی نیازمند تکرار نیست. حتی برخی خطاها یک بارش هم برای ثبت در ذهن کودک کافی است. مثلاً دو سه بار فریاد کشیدن سر همسر کافی است که قبح داد زدن نزد کودک شکسسته شود و خودش هم همین کار را بکند. یا مشاهدهٔ فقط یک بار رابطهٔ جنسی برای خراب شدن ذهنش کافی است. اما گزاره‌های مثبت نیازمند تکرار است تا در ذهن ثبت شود. مثلاً تشکر از همسر و احترام به او یا کار در خانه باید دائمی باشد که اثر تربیتی داشته باشد. دقیقاً مثل ساختمانی که ساختنش مدت‌ها طول می‌کشد اما با یک بمب یا زلزله در ثانیه‌ای فرومی‌ریزد.انتقال مفهوم ارزش‌ها و ضدارزش‌هابا جملات دستوری نمی‌توان میزان خوبی یا بدی کاری را به کودک فهماند. کودک تک‌تک رفتارها و گفتارهای ما را می‌بیند و الگو می‌گیرد. مثلاً اگر مهمان داشته باشید و تعارف دروغین بزنید یا اگر کسی زنگ زده و به همسرتان بگویید بگو من خانه نیستم، بعداً هر قدر از مذمت دروغ برای فرزندتان بگویید اثر چندانی ندارد. یا مثلاً اگر برای دیدن سریالی تلویزیونی والدین باهم مشاجره کنند یا بر فرض اگر در مهمانی‌اند برای رسیدنِ زودتر به خانه و تماشای سریال خاصی به هم بی‌احترامی کنند یا بر سر هم غر بزنند یا در مسیر رسیدن به خانه در حین رانندگی ناسزا بگویند، به کودک این طور القا می‌شود که تلویزیون این قدر مهم است که به خاطرش می‌توان هم اهانت کرد، هم غر زد، هم ناسزا گفت.با توجه به قدرت گزاره‌های تصویری، اهمیت دادن به آن تربیت را بسیار ساده و بی‌اعتنایی به آن تربیت را بسیار دشوار می‌کند.گزاره‌های رفتاریگزارهٔ رفتاری گزاره‌ای است که مخاطب از نوع رفتارِ مربی با خود برداشت می‌کند، اما در گزارهٔ تصویری مخاطب (کودک) از رفتار مربیان (والدین) خود با دیگران الگو می‌گیرد. پیام گزارهٔ رفتاری باید دو چیز داشته باشد: محبت و احترام.انسان برای رشد هم به محبت‌کردن نیاز دارد و هم به محبت‌دیدن. اگر نیاز فطری محبتِ کودک اشباع نشود، از مسیر خود منحرف خواهد شد. اگر مردم بدانند که محبت‌کردن به کودک و دیگران در اسلام عبادت شمرده شده است، دیگر آن را اتلاف وقت نخواهند دانست. فرزند مخصوصاً وقتی کمبود محبت را حس می‌کند که والدین او برخورد سردی با او بکنند یا حوصلهٔ او را نداشته باشند، اما اگر در همان وقت فرد دیگری ببینند یا تلفن به صدا درآید خیلی گرم و گل بگیرند. این دوگانگی در ذهن او می‌نشیند.آثار محبت محبتْ عشق به والدین را در دل کودک نهادینه می‌کند، چنان‌که مسائل تربیتی را همان طور که پدر و مادر مراعات می‌کنند او هم با میل مراعات می‌کند و اگر هم غافل شود به محض آن‌که متوجه شود فلان کار مورد علاقهٔ آن‌هاست انجام می‌دهد. محبت ابزاری است که دشمنان دین از آن به خوبی استفاده کرده‌اند. کافی است شخصی را محبوب کودکان و نوجوانان کنند (بازیگر، فوتبالیست، …) و آن گاه مطالبی را که باید برایش کتاب‌ها می‌نوشتند یا فیلم‌ها می‌ساختند از زبان همان سلبریتی به مخاطبان او منتقل می‌کنند. مخاطبان هم به خاطر عشق و علاقه‌ای که به آن سلبریتی دارند حرف او را دربست گوش و از کارهایش تقلید می‌کنند. این موضوع حتی درمورد برخی بزرگسالان هم صادق است که به‌سبب علاقه‌ای که به فرد خاصی دارند سعی می‌کنند شبیه او شوند!خداوند در قرآن به پیامبر می‌فرماید: به برکت رحمت الهی، با آنان نرمخو و مهربان شدی و اگر تندخو و سخت‌دل بودی از گردت پراکنده می‌شدند. آنچه مردم را جذب اسلام کرد محبت پیامبر بود. بنابر این آیه، اگر پیامبر بامحبت نبود،‌ هر قدر هم استدلال منطقی می‌آورد نمی‌توانست دل‌ها را جذب خود کند. بنابراین، برای جلوگیری از امر و نهی‌های خسته‌کننده،‌ فرزندتان را از محبت سیراب کنید تا حرفتان را گوش کنند. به‌طور طبیعی، وقتی فردی محبِ کس دیگری شد، روحیهٔ اطاعت در او شکل می‌گیرد. در قرآن می‌فرماید «اگر خدا را دوست می‌دارید، از من (پیامبر) اطاعت کنید».بارها دیده‌ایم که فرزندی در موضوع خاصی گوش به حرف والدینش نمی‌دهد اما اگر والدین از پدربزرگ و مادربزرگ درخواست کنند که همین را از نوه‌شان بخواهد، نوه با رغبت می‌پذیرد، زیرا نوه از پدربزرگ و مادربزرگ محبت بیشتری دیده است. ممکن است گاهی فرزند گوش به حرف مربی مهد کودک یا حتی مجری برنامهٔ کودک بدهد و مثلاً راحت مسواک بزند، اما اگر مادرش از او درخواست کند لج می‌کند. چرا؟ چون از آنان محبت بیشتری دیده یا کلمات محبت‌آمیز بیشتری شنیده است. علت اینکه درخواست‌های دستوری مؤثر نیست این است که همراه با محبت نیست و بیشتر قاطعانه و گاهی خشن است.بالارفتن تحمل و کم‌شدن توقع و جلوگیری از انحراف از دیگر آثار محبت است. حتی در صورت دوریِ فرزند از والدین، اگر از آن‌‌ها محبت دیده باشد، از آن‌ها حرف‌شنوی دارد. ابراز محبت، علاوه بر تمام این آثار مثبت، به فرزند هم محبت‌کردن را می‌آموزد که بعداً در زندگی زناشویی خود بسیار به کار او می‌آید.چرا محبت نمی‌کنیم؟۱) برخی آن را نیازی جانبی می‌دانند و نیازهای اصلی کودک را همان خوراک و پوشاک و اسباب‌بازی و امثال آن می‌دانند.۲) تفسیر نادرست از محبت افراطی: زیاده‌روی در محبت با شدت محبت یکی نیست. زیاده‌روی به این معناست که جایی که نیازمند برخورد جدی است محبت‌ بیجا بکنیم، اما شدت محبت این است که فرزند از آن اشباع شود.۳) برداشت غلط از میزان محبت: فرد خودش را با کودک مقایسه می‌کند و تصور می‌کند او هم به همین مقدار محبت نیاز دارد و اضافه بر آن زیاده‌روی است. بماند که خود بزرگسالان هم به سبب اشتغال شدید دچار کمبود محبت و در نتیجه شخصیتی خشن و خشک می‌شوند.۴) مشغلهٔ فراوان فرصت محبت‌کردن را از خیلی‌ها گرفته است.۵) برخی از والدین خودشان در خانواده از پدر و مادرشان محبت چندانی ندیده‌اند و بنابراین محبت‌کردن را یاد نگرفته‌اند. اگر هم از طریق مطالعه یاد گرفته‌اند، نوعی شرم نابجا مانع ابراز آن است.۶) مقایسهٔ کودکی خود با فرزند خود: می‌گوید من که در کودکی محبت چندانی ندیدم مگر چه اتفاقی برایم افتاد. اتفاقی از این بالاتر که محبت‌کردن را بلد نیستید؟! وانگهی، در قدیم محبت‌های کاذبِ خارج از خانه دیگری نبود که بچه‌ها را به خود جذب کند، اما امروز به سبب تکثر این موارد والدین باید با محبت بیشتر جبران آن‌ها را بکنند.۷) مانع‌دانستن فرزند در مسیر پیشرفت: تصور می‌کند فرزندش مانع پیشرفت او شده است. باید از این افراد پرسید پیشرفت چیست. اصلاً دل‌خوشی زندگی چیست؟ انسان برای چه کاری پا به این دنیا گذاشته؟ انسان پیش‌رفته کسی است که به مقصد بندگی نزدیک شده و آدم پس‌رفته کسی است که از این مقصد بازمانده. آیا تربیت فرزند مانع رسیدن به مقام بندگی است؟! پدری‌کردن و مادری‌کردن باعث رشد معنوی انسان نیست؟ وضع حمل و شیردادن فرزند اجر ندارد؟ بهشت زیر پای مادران نیست؟ امام خمینی در جواب گلهٔ یکی از نوه‌هایش که از شیطنت فرزندش به ستوه آمده بود گفته من حاضرم ثوابی را که از قِبل تحمل شیطنت او می‌بری با ثواب تمام عبادات خودم عوض کنم. پیامبر فرمودند هر کس فرزندش را ببوسد برایش حسنه‌ای می‌نویسند و هر کس فرزندش را شاد کند خداوند در قیامت او را شاد می‌کند.۸) ناامیدی از اثربخشی محبت: گاهی محبت‌کردن شاید به بهترشدن اوضاع کمک نکند، ولی قطعاً مانع بدترشدن اوضاع می‌شود.علت اثر نکردن محبت۱) استفادهٔ‌ انحصاری از یک ابزار محبت: این شبیهِ خوردن یک نوع غذا در تمام روزهای هفته است که سبب دلزدگی می‌شود.۲) غفلت از احترام، مکمل محبت: محبتِ بدون احترام سبب لوسی و پرتوقعی می‌شود.۳) عدم انتقال پیغام محبت: گاهی والدین خیال می‌کنند به فرزندشان محبت کرده‌اند اما او چنین پیامی نگرفته است.۴) سوءاستفاده از محبت: محبت همراه با امر و نهی به بچه می‌فهماند که این محبت صرفاً برای به‌کرسی‌نشاندن حرف پدر و مادر است. او می‌فهمد که این بیشتر معامله است تا محبت. مثلاً کودکی دارد با ظرف‌های آشپزخانه بازی می‌کند و خطری هم برایش ندارد، اما مادر پس از ابراز محبت درخواست می‌کند ظرف‌ها را به او بدهد و از این کار دست بکشد. در این ماجرا، به جای محبت،‌ در حقیقت، آزادی عمل از بچه گرفته شده و او خوب می‌فهمد.۵) عقب‌ماندن از رقیبان: وقتی کودک به مهد یا مدرسه می‌رود و در آنجا از مربی خود محبت بیشتری می‌بیند، آن را با میزان محبت والدینش مقایسه می‌کند. باید محبت پدر و مادر بیشتر باشد تا مؤثر افتد.۶) بسنده‌کردن به محبت‌های عادی: آنچه در دین سفارش شده «محبت شدید» است که فرزند را اشباع کند، نه گفتار و کردار محبت‌آمیز معمولی.شیوه‌های ابراز محبتساده‌ترین راه ابراز محبتْ محبت زبانی است که فقط مختص کودکان نیست و نوجوانان و جوانان را هم دربر می‌گیرد. قربان‌صدقهٔ نوزاد رفتن بیش از آنکه ابراز محبت برای خود نوزاد باشد برای ارضای حس محبت به نوزاد است به‌سبب شیرینی او. اما والدین بسیاری ماه تا ماه یا شاید بیشتر محبتی به نوجوانشان نمی‌کنند، حال آنکه کودک و نوجوان معنای محبت کلامی را بهتر از نوزاد می‌فهمد. سعی کنید در ابراز محبت کلامی تنوع دهید و همیشه کلمات و جملات تکراری نگویید. اگر محبت زبانی با محبت رفتاری توأم نباشد،‌ فرزند آن را باور نخواهد کرد و آن را بیشتر ابزار فریب خواهد دید.محبت از طریق رفتارهر کار نیکی پیام محبت عملی به فرزند منتقل می‌کند. البته برخی از مردم وظایفشان را با محبت عملی اشتباه می‌گیرند. مثلاً خرید لباس و تهیهٔ غذا وظیفه است، نه محبت! هرگز فرزند از اینکه صبحانه‌اش را آماده می‌کنید یا لباسش را می‌شویید برداشت محبت نمی‌‌کند. این‌ها وظایف طبیعی هر پدر و مادری است.چند مصداق محبت رفتاری۱) خوش‌رویی: اگر لبخند و خوشرویی شما صرفاً به خاطر دیدار کسی باشد، این واقعاً محبت است، اما اگر به خاطر کاری است که او می‌تواند برایتان انجام دهد، محبت نیست! بهترین حالت ابراز محبت رفتاری با خوش‌رویی این است که چهره از حالت عادی یا حتی خسته و عصبی (مثل کسی که تازه از سر کار برگشته) با دیدن فرزند ناگهان تغییر کند و خندان شود. در این صورت، فرزند می‌گوید او به خاطر من خندان شد و من آن قدر در دل او جا دارم که به خاطرم حتی حاضر است از حالت خسته و عصبی هم درآید. تأخیر در خوشرویی و لبخند به فرزند شاید به کینه‌هایی انجامد که راحت حل نشود، اما اگر به‌موقع صورت پذیرد جای خود را در دل فرزند باز می‌کند.۲) خوش‌زبانی: لحن کلام و نوع کلمات باید نرم و دلنشین باشد. مثلاً موقع صبحانه‌خوردن اگر فرزند خواب است با کلمات محبت‌آمیز او را بیدار کنید و به او بگویید بدون او صبحانه مزه نمی‌دهد. سعی کنید همه باهم سر سفره بنشینید. از سوی دیگر، اگر مرتب کلمات سرزنش‌آمیز گفته شود، سبب تحقیر فرزند و در نتیجه کینهٔ او در آینده از پدر و مادر می‌شود. خوش‌رویی همراه با خوش‌گویی را خوش‌اخلاقی می‌گویند. اگر وضع مالی‌تان خوب نیست، با خوش‌اخلاقی می‌توانید در زندگی گشایش دهید (حدیثی از پیامبر است) و دل فرزند را به دست آورید و علاقهٔ او به شما دائمی شود. اما اگر تمام نیازهای اقتصادی فرزند را تأمین کنید اما با او خوش‌اخلاق نباشید، دل او را به‌دست نمی‌آورید.۳) طرز صدا زدن: فرق است بین اینکه به فرزند خود بگویید پسر یا پسرم. لحن صدا زدن می‌تواند حاکی از محبت باشد.۴) بوسیدن: در روایات دینی توصیه شده فرزندان را زیاد ببوسید.۵) نوازش: رسول خدا هر روز دست نوازش بر سر فرزندان و نوه‌هایش می‌کشید. نوازش برای فرزند به‌شدت آرام‌بخش است.۶) دست دادن با کودک نه تنها نشان محبت است، که سبب آمرزش هم هست! بوسیدن و نوازش و دست دادن هر سه از توصیه‌های اکید دین است. بخشی از محبت از طریق لمس منتقل می‌شود. از این رو، توصیه شده هر گاه از دست یکی از محارم خود عصبی هستید او را لمس کنید تا آرام شوید.۷) تواضع: ما اجازه نداریم خودمان را از فرزندمان برتر بدانیم، چه کوچک باشد و چه بزرگ، چه نیکوکار و چه گنهکار. برتر دانستن خود بر او و دیگران از نشانه‌های تکبر است که از بزرگ‌ترین گناهان است. تکبر رشته‌های محبت را می‌گسلد. یکی از راه‌های استحکام دوستی با فرزند بازی با او و به‌اصطلاح «بچه‌شدن» است، اما کِی متکبر می‌تواند خود را مثل کودکان کند؟ با تواضع با فرزند نزد او «اقتدار محبتی» پیدا می‌کنید، نه «اقتدار خشونتی». اقتدار خشونتی اولاً فقط تا سنین خاصی جواب می‌دهد و پس از آن گوش فرزند بدهکار نیست و ثانیاً فقط در مکان‌هایی می‌توان از آن استفاده کرد که کس دیگری نباشد. مثلاً در مهمانی پدر و مادر شرم می‌کنند نزد دیگران اقتدار خشونتی نشان دهند! اما اقتدار محبتی نه زمان می‌شناسد و نه مکان و حتی لازم نیست پدر و مادر بالای سر او باشند تا او آن طور که می‌خواهند رفتار کند. همین که فرزند بداند رفتار خاصی مورد پسند والدینش نیست، برای اینکه مبادا آن‌ها ناراحت شوند آن کار را نمی‌کند. پس اقتدار پدر و مادر با خوش‌رویی و محبت‌کردن نه تنها از بین نمی‌رود بلکه عمیق‌تر و ریشه‌دارتر می‌شود.۸) صداقت: راستگویی اقتداری پدید می‌آورد که شبیه اقتدار محبتی است و دروغ انسان را نزد دیگران خوار و ذلیل می‌کند. پس به فرزندتان قولی ندهید که نتوانید به آن عمل کنید،‌ زیرا او شما را دروغ‌گو خواهد دانست.۹) هدیه: ماندگارترین راه ابراز محبتِ‌ رفتاری است. خشک و خالی به فرزندتان هدیه ندهید. مثلاً نوشته‌ای محبت‌آمیز در آن بگذارید و از او بخواهید در مدرسه باز کند. هدیه علاوه بر محبت نشانهٔ سخاوت هم هست و آموزش خوبی است برای کودک.۱۰) آزادی: کودک در ۷ سال اول زندگی باید آزاد باشد، مگر در کارهای خطرناک و کارهای زشت، آن هم نه زشت از نظر ما (مثلاً بازی کردن با غذا و ریختن آن از نظر ما زشت است، ولی واقعاً برای کودک بد نیست).۱۱) بازی: از مؤثرترین رفتارهای تربیتی و یکی از ابزارهای قوی ابراز محبت است.ابراز محبت نوشتاریدر ابراز محبت باید ابزارهای گوناگونی به‌کار برد، اما نوشتن یادداشت یا نامه حس بسیار متفاوتی پدید می‌آورد و ماندگار هم هست. امیرمؤمنان (علیه‌السلام) می‌فرماید نامه گویاترین سخنگوی توست. راستی چرا ایشان که در جوار فرزندشان بودند و به‌راحتی می‌توانستند با ایشان سخن بگویند نامه را انتخاب کردند؟اما چند نکته: ۱) نامه را با خط خودتان بنویسید و تایپ نکنید. پیامک و ایمیل هم جای دست‌خط را نمی‌‌گیرد. ۲) لازم نیست نامه طولانی باشد. چند جملهٔ محبت‌آمیز هم کافی است. ۳) به‌صورت مقطعی از نامه یا یادداشت استفاده شود. اگر دائم استفاده شود کارایی‌اش را از دست می‌دهد. ۴) می‌توان جملاتی مثل «پسر عزیزم» یا «دوستت دارم» را مثلاً در تابلویی حک کرد که ماندگارتر باشد. ۵) آن‌هایی که از طریق زبانی ابراز محبت برایشان سخت است نامه را از دست ندهند. ۶) گاهی فرزند خطایی می‌کند که نمی‌خواهید رو در رو به او بگویید. نامه بهترین ابزار این کار است. اما باید در آن از جملات محبت‌آمیز استفاده شود و قبل از گوشزد خطا خوبی‌های او را هم به او بگویید. اگر لازم باشد، از او بخواهید او هم به‌صورت مکتوب پاسختان را بدهد. همچنین، نامه را وقتی به او بدهید که می‌خواهد از شما جدا شود (مثلاً به مدرسه برود).**********خلاصهٔ جلدهای بعدی را جداگانه خواهم آورد ـــــ ان شاءالله.