اسلام، بازآفرینی تمدن باستان

آیا جدایی اسلام و ایران امکان‌پذیر است؟محمدمهدی شهبازیاین سوال را می‌توان از وجوه مختلفی مورد بررسی قرار داد. می‌توان گفت پاسخ تا حد زیادی به دیدگاه فرد نسبت به حقیقت این دو مفهوم (ایران و اسلام) بستگی دارد. ایران را می‌توان تکه‌ای خاک دانست یا جمعی از مردم. می‌توان آن را مجموعه‌ای از حوادث تاریخی دانست یا مجموعه‌ای از آداب و سنن انسانی . در مورد اسلام چه؟ مجموعه‌ای از دستورات و محدودیت‌ها یا مجموعه‌ای از عقاید، سبک زندگی یا صرفا مبنایی الهی برای اخلاق؟ هنگام طرح چنین سوال‌هایی معمولا اولین جوابی که به گوش می‌رسد، «همه با هم» است. اگر تنها این پاسخ را نپذیریم و پاسخی عمیق‌تر طلب کنیم به ذات‌گرایی و تفکر سنتی متهم شده‌ایم. نمی‌خواهم وارد بحث‌های پیچیده و غامض فلسفی شوم اما سوال از حقیقت شیء کاری است که فیلسوف باید انجام دهد و چنین حرف‌هایی که «این پرسش‌ها قدیمی است»، شانه خالی کردن از زیر باری است که تنها بر شانه‌ی فیلسوف گذاشته شده است. همین اغماض در بحث از حقیقت وجودی، انسان را مجبور کرده تا به سطوح عینی‌تری مثل فرهنگ، تاریخ، اجتماع، جغرافیا، احکام، عقاید و اخلاق روی آورد. اما همه‌ی این‌ها دربرابر حقیقت وجودی شیء عوارضی هم‌عرض هستند که در سازگاری با هم، ما را متوجه وجود حقیقتی می‌کنند که موجودیت و هم‌آهنگی آنها را متضمن می‌شود.اینکه ترجیح می‌دهم پاسخ سوال اولیه را در چنین سطحی دنبال کنم صرفا به دلیل علایق فلسفی نیست. می توان بررسی تطبیقی بین ایران و اسلام را پیش گرفت و نهایتا به این نتیجه رسید که اسلام و ایران در سطوح عینی با هم سازگاری کامل دارند اما این حرف‌ها تاحد زیادی تخطئه‌پذیر هستند. از طرفی، حرف زدن از حقیقتی که هم‌آهنگی عوارض را پشتیبانی می‌کند متوقف بر این است که سازگاری بین آنها ابات شود تا بتوان به سطوح بالاتر رسید. این سازگاری از آن جهت قابل اثبات است که در صورت وجود تعارض بین اجزاء این سطح، امکان تحلیل تاریخ اندیشه و زندگی بشر و در کل امکان تحلیل تاریخ، غیرممکن می‌شد. بعید می‌دانم بحث زیادی برای اثبات سازگاری در این سطح لازم باشد چرا که نه تنها تاریخ، بلکه وجود تمام علوم انسانی و اجتماعی متوقف بر وجود همین سازگاری بین اجزاء است که مانند چرخ‌دنده‌های یک ساعت بر هم موثر و از هم متاثرند . اما نباید فراموش کرد حقیقتی که این عوارض هم‌عرض را به گونه‌ای سازگار درکنار هم و تاثیرگذار بر هم ساخته، فراتر از خود آن‌هاست.آیا در مورد اسلام و ایران هم می‌توان چنین گفت؟ آیا چنین سازگاری و هماهنگی در سطوح عینی این دو حقیقت قابل اثبات است؟ اینجا همان بزنگاهی است که می‌تواند ما را وارد بحث از جزئیاتی کند که شاید هرگز نتوان بر سر آن‌ها به اجماعی کلی دست یافت. به همین دلیل خود را درگیر اثبات چنین چیزی با مشاهدات جزئی نخواهم کرد. بهتر است نگاهی کلی به تاریخ این مواجهه بیندازیم. در اینجا به خود اجازه می‌دهم به جای ایران از ایرانیان حرف بزنم. ایرانیانی که در ابتدای مواجهه با اسلام حاضر بودند به پادشاه خود در برابر اعراب خیانت ورزند، چند قرن بعد دوباره از جانب اعراب مورد حمله قرار گرفتند اما این بار، با شعار حفظ اسلام، حاضر بودند جان و اموال خود را در این راه فدا کنند. البته که همه‌ی ایرانیان خیانت به میهن خود را نپذیرفتند و سال ها به مبارزه با عناصر بیگانه ادامه دادند اما چرا در نهایت پس از خارج کردن عناصر ناخالص و بیگانه از فرهنگ خود، اسلام را نزد خود نگه داشتند و بیش از پیش پرورش دادند؟ نگاهی گذرا به تاریخ فلسفه، علم، ادب و سیاست ایران پس از اسلام روشن می‌کند پاسخ این سوال در برقراری سازگاری و هماهنگی بین نمودهای عینی این دو حقیقت نهفته است. اسلام نیز در همین سطح عینی‌تر، جایگاه خود را به گونه‌ای در اندیشه و زندگی بشر ایرانی باز کرد و با آن آمیخت که با اطمینان می‌توان گفت این سازگاری نشان از ارتباطی فراتر از صرفا نسبتی اضافی بین حقیقت ایران و اسلام دارد.برقراری نسبت اضافی بین دو امر را می‌توان با ارتباط مالک و مملوک توضیح داد. وقتی مالک چیزی می‌شوید به این معنی نیست که آن شیء خود شما یا حتی جزئی از شما شده باشد، در ثانی این نسبت قابل زوال و ارتباطش قابل انفکاک است. یعنی غیر ممکن نیست شیئی که مالکش هستید را از دست بدهید یا با اراده خود اهدایش کنید. وقتی سخن از نسبتی فرای نسبت اضافه بین دو امر به میان می‌آید به این معناست که ارتباط بین آن دو، به راحتی -و یا اصلا- قابل انفکاک نیست و حتی می تواند به این معنا باشد که نسبت بین دو امر، چیزی بیشتر از یک ارتباط است؛ ممزوج شدن، خود-همانی یا انحلال، مفاهیمی هستند که می‌توانند معنای مورد نظر را القا کنند.این که سازگاری موجود در سطوح عینی دو حقیقت اسلام و ایران را دنبال کردیم برای این بود که نسبت بین حقیقت وجودی این دو امر را جست‌وجو کنیم. به هر حال پیوند اسلام و ایران نتایج غیر قابل انکاری در بر داشته است. تمدن‌سازی، شکل‌گیری فلسفه، علم، هنر، ادبیات و فرهنگ مختص دوران اسلامی در ایران را از هر دیدگاهی که بنگریم نمی‌توان انکار کرد. از اینجا باید پی به همان حقیقت برد که این عوارض را تغذیه می‌کند و موجب قوام آنها شده است. منظور این است که بدون برقراری پیوندی عمیق بین حقیقت اسلام و ایران چنین سازگاری و همگنی بین عوارض این حقایق در سطوح عینی امکان‌ناپذیر بود. استدلال روشنی است؛ وجود سازگاری در سطح عینی، متوقف بر وجود نسبتی انحلالی در سطح حقیقت وجودی است؛ نسبتی انحلالی نسبتی غیر قابل انفکاک است؛ درنتیجه نمی توان پس از برقراری چنین پیوندی بین اسلام و ایران، از آن انتظار جدایی داشت. اما اگر این انحلال، یک انحلال پسین و حادث باشد، باید استعدادی پیشین و قدیم برای برقراری چنین نسبتی بین این دو حقیقت وجود داشته باشد. چگونه می‌توان با اطمینان بر این باور بود که بدون وجود چنین استعدادی، نسبتی انحلالی که غیر قابل انفکاک باشد بین این دو حقیقت برقرار شود؟شاید لازم باشد برای جست‌وجوی پاسخ این پرسش کمی به سطوح عینی‌تر مراجعه کنیم؛ در جایی که می‌بینیم ایران به فرزندان خود می‌آموزد از پادشاهان خود به جهت بهره‌مندی از فره ایزدی اطاعت کنند و اگر او را بی‌بهره از فره ایزدی یافتند به پایین تخت کشانند و اسلام از انسان می‌خواهد برگزیدگان خداوند و جانشینان او بر زمین را بشناسد و از آنها جدا نشود. در یگانه‌پرست بودن ایرانیان دوران باستان و وجود آیین‌های اخلاقی عالی‌قدر در آن زمان شکی نیست اما همانطور که پیش‌تر تاکید شد، حقیقت امر چیزی فراتر از این‌هاست.به آثار دکتر داوری اردکانی که مراجعه کنیم، تفسیر ایشان از حقیقت عالم غرب را بسیار عمیق می‌یابیم. در واقع ایشان به شدت با اینکه تحولات غرب را صرفا اموری روانشناختی تلقی کنیم مخالف هستند. دیدگاه ایشان نسبت به وقوع انقلاب‌های عظیم علمی و صنعتی در غرب، ناظر به حقیقت وجود بشر غربی است. در حقیقت تحول در نحوه‌ی وجود بشر غربی بود که نسبت او با عالم را دستخوش چنین تحولی کرد. اما این تحول در نحوه‌ی وجود، متوقف بر چه چیزی است؟ خود ایشان معتقدند ابتدا باید طلب حقیقی و احساس تشنگی نسبت به چنین تحولی و نتایج آن در وجود بشر پدید آمده باشد تا چنین تحولی در نحوه‌ی وجود را هدایت و موجه کند؛ مانند علت غایی حرکت که اگر نباشد حرکتی رخ نخواهد داد. به طور خاص در مورد بشر ایرانی و اسلام می‌توان چنین چیزی را بر اساس شواهد تاریخی بسیار محتمل دانست. فساد فراگیر در حکومت ساسانی، فاصله‌ی طبقاتی ، ظلم به مستضعفان و چندین عامل کوچک و بزرگ درونی و از طرفی تصویر حکومت اسلامی که در آن زمان هنوز ساده‌زیستی و عدالت آن توسط خلفای اموی و عباسی از بین نرفته بود، چنین طلبی برای مردم پدید آورد. اما این پاسخ، تقلیل دادن مسئله به امری روانشناختی است. تشنگی و طلبی که مراد ماست باید عمیق‌تر باشد.بشر ایرانی طالب ایرانی بودن است. فاصله گرفتن از اصالت خویش می‌تواند چنین تشنگی و طلبی را پدید آورد. بشر ایرانی که حکم‌رانی پادشاهان بی‌بهره از فره ایزدی را پذیرفته بود و نهایتا به ایشان خیانت کرد، از اصالت خود فاصله گرفته بود. اسلام با عرضه‌ی اولیای الهی به عنوان کسانی که، به قول ایرانیان، از فره ایزدی برخوردار بودند به طلب آن‌ها پاسخ داد و از طرفی همگنی و سازگاری حقیقی خود را با حقیقت ایران در سطح عینی به نمایش گذاشت. در واقع ایران، اسلام را در آیینه‌ی خود به عنوان نمودی از ایرانی بودن بازآفرینی کرد و اسلام، ایران را در آیینه‌ی خود نمودی از مسلمان بودن بازآفرینی کرد. اینجا می‌توانم بر مدعای خود صحه گذارم که اسلام، بازآفرینی تمدن ایران باستان بود؛ تمدنی که از روزهای پر شکوه خود فاصله‌ی معناداری را تجربه می‌کرد و برای پر کردن این شکاف، به محرکی محتاج بود.اما صد حیف که این پیوند با مزاحمت عناصر بیگانه و ناخالص اعرابی همراه بود که هنوز فرهنگ جاهلی در جانشان رسوخ داشت و در نهایت باعث شد زمان زیادی صرف بازسازی اصالت و آبروی ایرانی شود. اگر خود ایرانیان وظیفه‌ی رفع تشنگی خود را بر عهده می‌گرفتند، احتیاجی به این نبود که به تصرف سرزمینشان توسط بیگانگان راضی شوند و قطعا این پیوند می‌توانست نتایج پرشکوه‌تری در پی داشته باشد. در اینجا فرصت را غنیمت می‌شمارم تا طعنه‌ای هم به کسانی بزنم که احمقانه گمان کرده‌اند بیگانه برای پر کردن شکاف های ما بهتر از خود ماست و می‌خواهند این‌گونه از زیر بار مسئولیت شانه خالی کنند. بیگانه‌ای که با خود اسلام را آورد آن قدر خسارت و تحقیر برای ایران به همراه داشت؛ حال آن که تنفر دیگر بیگانگان از اصالت ایرانی، کمتر از تنفر اعراب صدر اسلام از ایران نیست.به گمانم منظور از استعداد پیشین که چند بند پیش از آن سخن به میان آمد روشن شده باشد اما دوباره بیان می‌کنم که این استعداد، همان سازگاری حقیقی است که باعث می شود اسلام و ایران، خود را در آیینه‌ی یکدیگر به طور کامل‌تر بیابند. در واقع چنین نبود که ایران برای سازگاری با اسلام می‌بایست در ذات خود دست می‌برد که اگر چنین بود باید از ایران هم، مانند مصر، اسم و آثار باستانی‌اش باقی می‌ماند و به همین طریق، ذات اسلام نیز برای برقراری این پیوند تخریب نشد که اگر چنین بود از اسلام تنها خرده‌فرهنگ‌هایی باقی می‌ماند. البته که این خطر امروز شدیدتر از هر زمان گریبان‌گیر اسلام است. به همین دلیل است که در دورانی که هیچ کس گمان هم نمی‌کرد دین جایگاهی در تمدن‌سازی و عمق زندگی بشر متجدد داشته باشد، اسلام تنها در ایران و تنها ایران با اسلام، بر خلاف چنین ادعایی قد علم کرد، تبر خوردن را تحمل کرد و هنوز هم تحمل می‌کند.