به آرزوی نور سبز

ایوان دوم/ بهار 98/ ادبیات، سینما، تکنولوژی/ اقتباس/ گتسبی بزرگ/ متینه محمودی ورودی 95 مهندسی عمران دانشگاه صنعتی شریفگتسبی بزرگ (The Great Gatsby)نامیست متعلق به سه وجود. اول نام کتابی که اف. اسکات فیتزجرالد(F. Scott Fitzgerald) ، نویسنده‌ی آمریکایی در سال 1925 نوشت. کتاب مورد توجه زیادی قرار نگرفت و نویسنده تا پایان عمر خود موفقیت کتاب را ندید و آن را یک رمان شکست خورده دانست. اما بعد از جنگ جهانی دوم تا اکنون روز به روز بیشتر خوانده شد و بیشتر دیده شد تا اینکه به عنوان یکی از بهترین رمانهای قرن بیستم شناخته شد، تا جایی که در دانشگاه‌ها و مدارس دنیا به عنوان یک کتاب استاندارد در ادبیات آمریکایی تدریس می‌شود. درباره‌ی چاپ این کتاب در ایران که با ترجمه‌ها و از انتشارات مختلف بوده‌است می‌توان به نشر نیلوفر و ترجمه‌ی کریم امامی اشاره کرد. از روی کتاب تا به حال چند بار اقتباس تصویری شده و به سینماها رفته است که در اینجا به اقتباس جدیدتر آن می‌پردازیم. پس دوم، گتسبی بزرگ نام این فیلم نیز هست که در سال 2013 (امتیاز :IMDB 3/7) به کارگردانی باز لورمن (Baz Luhrmann) ساخته شد و توانست دو جایزه‌ی اسکار و چندین جایزه و نامزدی دیگر را کسب کند. نهایتا گتسبی بزرگ نام انتخاب شده برای مردی مرموز است که نامش معلوم نیست! و حتی اینکه نامش چیست برای مردمِ سیاهی لشکرِ داستان زیاد مهم هم نیست! اینکه او کیست و کجاست، اصلا هست یا نیست، برای آن‌ها مهم نیست. آنها فقط شایعه‌هایی درباره‌ی او رد و بدل می‌کنند و در مهمانی‌های پر از شور و خوش‌گذرانی او شرکت می‌کنند. و او مردی ست پنهان شده پشت این زرق و برق و در دل او پنهان شده، یک عشق قدیمیست. او که با رفتن به جنگ عشق نوجوانی‌اش، دختری به نام دیزی (Daisy Buchanan) را در مقابل تام (Tom Buchanan) که مردی از طبقه مرفه است از دست داده‌است، اکنون بازگشته و در محله‌ی وست اگ که به روایتِ راوی محله‌ی تازه به دوران رسیده است، مهمانی‌های مجللی می‌گیرد که همه به آن دعوت‌اند. و دائم به امید آن است که دیزی، از ایست اگ، از محله پولدارهای جاافتاده، از آن طرفِ خلیج، یک شب به مهمانی بیاید. پس این قسمت ماجرا مانند یک مثلث عشقی به نظر می‌آید. کتاب و فیلم هر دو از زبان نیک (Nick Carraway)، که به تازگی همسایه‌ی گتسبی شده است و از اقوام دیزی است روایت می‌شود.خاطب هم‌پای نیک با شخصیت‌ها آشنا می‌شود و از لحاظ روایت فیلم و کتاب انطباق دارند و بر این نکته که نیک با روایت داستان در واقع در حال نوشتن کتاب است، در فیلم بیشتر تاکید شده‌است. فضای ایجاد شده یک فضای خیالی و می‌توان گفت کمی شبیه به سبک مینیمال است، تشکیل شده از محله‌ی فقیر نشین در مقایسه با مرفه، وست اگ در مقابل ایست اگ که با یک خلیج جدا شده‌اند، و دو چشم بزرگ شاهد بر همه چیز و یک نور سبز. هر دو ویژگی مربوط به فضا در فیلم نیز ایجاد شده‌اند، و چون در هنر سینما آیتم تصویر و موسیقی به ابزارهای هنرمند اضافه می‌شوند، می‌توان گفت فیلم این خیال‌انگیزی را حتی با شدت بیشتری منتقل می‌کند. رنگ‌ها، حرکات، نحوه فیلم برداری، و موسیقی فیلم همگی به کمک هم این فضا را ایجاد کرده‌اند. در مورد داستان نیز فیلم تقریبا در اکثر موارد بر کتاب منطبق است به غیر از چند نکته. مثلا در کتاب اشاره می‌شود که در خانه‌ی نیک خانم خدمتکاری وجود دارد که در فیلم این شخصیت اصلا وجود ندارد یا نکته‌ی دیگر تفاوت‌های رابطه‌ی نیک و جوردن(Jordan Baker) که از دوستان دیزی است، می‌باشد. در پس این داستان عاشقانه، مفاهیم دیگری نیز نهفته است. اولین مفهوم، مفهوم رویای آمریکاییست. نیک که فردی تحصیل‌کرده است ولی بی‌پول، با هدف کسب درآمد به نیویورک آمده‌است. این‌مفهومِ نردبان مانند برای رسیدن به رویاها، همان رویای آمریکایی است. اما مفهوم دیگری که واقعی‌تر می‌نماید مفهوم اختلاف طبقاتی است، یعنی منطقه‌ی فقیر نشین و مرفه که از هم جدا شده‌اند و مردم و فرهنگ و زبان و پوشش و رفتار هر کدام. این مفهومِ پشت داستانِ کتاب نیز به خوبی در فیلم نمایان شده‌است. دیگر نکته‌ی مثبت فیلم بازی خوب بازیگران از جمله لئوناردو دیکاپریو در نقش گتسبی بزرگ است که احساسات و شخصیت را به خوبی منتقل می‌کند. تنها اینکه شخصیت دیزی در فیلم کمی معصوم‌تر می‌نماید اما جای تفکر درباره‌ی این شخصیت و عدم قطعیت این معصومیت همچنان باقی است. مرموز بودن یا یهتر است بگویم پیچیدگی شخصیت‌های کتاب در فیلم نیز مشهود است و این مخاطب را دائما به چالش می‌کشاند. مرگ گتسبی و خاکسپاری او و پایان داستان به شکل پر احساسی تصویر شده است. نکته‌ی نهایی اینکه شکی نیست که کتاب یک شاهکار به حساب می‌آید ولی بسیار وابسته به فرهنگ و تاریخ آمریکا است و نیز بخش بزرگی از ارزش اثر به ناچار تحت ترجمه کمرنگ میشود. همچنین چون تصویر چیزی است که مرز زبانی ندارد و نمی‌شناسد، اگر هنرمندِ فیلم‌ساز کار خود را به بهترین شکل انجام بدهد، میتواند بخش‌های از دست رفته در ترجمه را ترمیم نموده و اثر را همگانی کند. پس برای کسانی که می‌خواهند کتاب را به فارسی بخوانند پیشنهاد خوبی است که برای تکمیل فیلم را نیز به تماشا بنشیند. .