به نام انقلاب، به کام احباب

آرمان های انقلاب دستخوش امیالعمر 43 سالۀ جمهوری اسلامی، از آغاز آن در انقلاب 1357 تا حال حاضر، داستان کسانی است که زمانی خود نسل اول انقلاب را تشکیل می‌دادند، زیست و رفتاری متفاوت داشتند و تحول‌خواه بودند. اما اکنون به عنوان مسئول، به بهره‌برداری از جایگاهشان مشغول‌اند، منتهی با همان نام و شعارهای ۴۳ سال پیش. همچنین عمر جمهوری اسلامی مصداق روشنی است بر آنچه که علی شریعتی در "تشیع علوی، تشیع صفوی" توصیف کرد. افرادی که درون یک نهضت پر جنب و جوش هستند، به مسئولین یک نظام تبدیل می‌شوند که بیشتر به دنبال حفظ جایگاه خود و وضع موجود هستند و دیگر آرمان‌های گذشته خود را پی نمی‌گیرند. همۀ آن کسانی که امروز آن‌ها را در مسئولیت‌‌های گوناگون نظام می‌بینیم و بخاطر پاسخگو نبودن، مردمی نبودن، خلف وعده کردن و سبک زندگی‌شان منتقدشان هستیم، نسل اول انقلابی بودند که همگی زیست شخصی و سیاسی متفاوتی نسبت به الآن خود داشتند. یک نمونه‌اش را در ماجرای انتصاب پر سر و صدای اخیر در شهرداری مشاهده کردیم. گرچه صفوی شدن این افراد امری ناگزیر، محتوم و تبدیل نهضت به نهاد و نظام ایستا نیز امری اجتناب ناپذیر است، لکن در چگونگی صفوی بودن و وظیفه نخبگان و مردم در حال حاضر باید بررسی شود.مثال‌های بسیاری برای توضیح وضعیتی که امروزه ما در آن هستیم وجود دارد. وضعیتی که همان کسانی که بعضا نسل اول انقلابی مردمی را شکل می‌دادند، اکنون در جایگاه خود در نظام به کسی پاسخگو نیستند. برخلاف وعده هایشان عمل می‌کنند و از آرمان‌های انقلابی که آن‌ها را به این جایگاه رسانده فاصله گرفته‌اند و می‌خواهند با بی‌توجهی به مطالبۀ مردم و نخبگان، آن‌ها را از صحنۀ مشارکت سیاسی حذف کنند. به عنوان مثال در ماجرای انتصاب داماد علیرضا زاکانی -کسی که در جنگ هشت ساله تحمیلی حضور داشت، جانباز شده بود و کسی که در مناظرات انتخاباتی وعدۀ عدم استفاده از فامیل و اقوام را در مسئولیت‌ها داده بود- نمونۀ کوچکی را از تغییر رویکرد افرادی از نسل انقلاب 57 دیدیم. آن‌هایی که بخشی از انقلاب یا به زبان شریعتی، "نهضت" بودند حال خود در "نظام" جایی برای خود درست کرده‌اند و بی توجه به همه، کار مد نظر خود را پیش می‌برند. اما همان‌طور که گفتیم این اتفاق امری اجتناب ناپذیر است. اما آیا این بدین معنی است که باید در مقابل این تغییر رویکرد افراد سکوت کرد؟تبدیل نهضت به نظام و تغییر افراد تحول‌خواه نهضت به محافطه‌کاران اجتناب ناپذیر است. اما تاثرناپذیر نیز نیست. به عبارت بهتر، اینکه چگونه نظامی باشد، متأثر از ساختار سیاسی و ساختار اجتماعی است. هیچ کشوری خالی از سیاستمدارن محافظه‌کار، الیگارشی‌ها و کسانی که می‌خواهند روابط خانوادگی را بر ضوابط ترجیح دهند نیست. آنچه که نظامات سیاسی و سیاستمداران را از یکدیگر متمایز می‌کند ساختار سیاسی و اجتماعی است که در این موضوع نقش تعیین‌کننده‌ای دارد و رفتار سیاستمدار با مردم و نخبگان را رقم می‌زند. منظور از ساختار سیاسی قوانین، رویه‌های رسمی و همچنین فرم نظام سیاسی است و ساختار اجتماعی، نوع مواجه کمابیش ثابت و مداوم مردم و نخبگان با رفتارهایی است که یک مسؤل را به سمت خودکامگی می‌کشاند. در ماجرایی که از شهردار تهران ذکر شد، اگر مطالبۀ نخبگانی و مردمی نبود، انتصاب مذکور هم لغو نمی‌شد. گرچه در این میان این نام و راه انقلاب بود که خدشه‌دار شد.از سوی ديگر، چگونگی ساختار سیاسی، خود بحث مفصل دیگری را می‌طلبد. لکن به نحو اجمالی باید به این نکته اشاره کرد که بعد از گذشت نزدیک به نیم قرن از انقلاب اسلامی، ما با نهادهایی مواجه شده‌ایم که هیچ رویۀ رسمی برای پاسخگویی‌شان وجود ندارد. و هیچ تضمینی وجود ندارد که آن‌ها را از بی‌توجهی به خواست مردم منع کند. هرچند که ساختار اجتماعی و افکار عمومی منتقد آن‌ها باشد. در دوران شکل‌گیری این نهادها در سال‌های نخستین انقلاب، بدون توجه به موضوع تبدیل نهضت به نظام و تغییر ذهنیت و رفتار افراد در گذر زمان، هیچ ضمانتی برای جلوگیری از بی توجهی‌ به مطالبه مردم درنظر گرفته نشد.تمامی نکاتی که ذکرشد، نافی تأکید و توجه بر اخلاق و رفتار مسئولین نبود. به عبارت دیگر، نباید با پیشفرض گرفتن انحراف یک مسئول از صفات نخستین خود، صرفا بر ساختارها تأکید کرد که در نتیجه به ساختارزدگی می‌انجامد. این دو موضوع یعنی توجه به اخلاق و ساختار باید به موازات همدیگر پیش بروند.یاران او به برج‌نشینی رسیده‌اندمردی که گفت کاخ‌نشینی نخواستیم/ عرفان علمشاهی، کارشناسی علوم سیاسی