پیامبر از زبان خالو هند

تصویر منسوب به نوجوانی حضرت محمد(ص)باعظمت در چشم‌ها و باشکوه در دل‌ها[ماه‌نامه دوست نوجوانان، فروردین ۹۶]طبق برخی گزارش‌های تاریخی، بانوی بزرگ، خدیجه(س)، قبل از ازدواج با پیامبر اسلام(ص)، از شوهر سابقش، اَبو هالَه، پسری به نام «هند» داشت. شاید شما با شنیدن «هند»، یاد همسر ابوسفیان و مادر معاویه بیفتید که در جنگ اُحُد به غلامش دستور داده بود جگر عموی پیامبر، حمزه سید الشهداء را برایش بیاورد؛ اما تعجب نکنید، در میان اعراب، «هند» نامی مشترک است و برای پسران و دختران می‌گذاشتند.هند، پسر ابوهاله، به حضرت محمد(ص) علاقه زیادی داشت و به رفتار ایشان خیلی دقت می‌کرد. او در میان مردم، ادیب و سخنور مشهوری بود و هر وقت از ویژگی‌های پیامبر خدا سخن می‌گفت، مردم به دورش جمع می‌شدند و از او درباره اخلاق و رفتار پیامبر می‌پرسیدند. خود هند هم واقعاً عاشق پیامبر و اهل‌بیتش بود. با خواهر ناتنی‌اش، حضرت فاطمه(س) و دو خواهرزاده‌اش، حسن(ع) و حسین(ع) مهربان بود. او داستان شب هجرت پیامبر را نیز تعریف کرده است؛ شبی که امام علی(ع) در بستر پیامبر خدا(ص) خوابید و ... . نوشته‌اند که در جنگ بَدر و اُحد حضور داشته است و در دوران حکومت امام علی(ع) و در جنگ جَمَل، به شهادت می‌رسد.شیخ صدوق، از دانشمندان شیعه قرن چهارم هجری، در دو کتابش، «مَعانِیُ الاَخبار»[1] (ص ۷۹) و «عُیونُ اَخبارِ الرِّضا(ع)»[2] (ج ۱، ص ۳۱۶)، از زبان هند پسر ابو هاله، روایتی را درباره اوصاف پیامبر آورده است که خیلی جالب است و می‌خواهم تا آخر امسال، تکه‌هایی از آن را با هم بخوانیم و درباره‌اش صحبت کنیم. همچنین در قرن ششم هجری نیز این روایت در کتاب «مَکارِمُ الاَخلاق» نوشته حسن طبرسی (ص ۱۱) نقل شده است. جالب است بدانید که درباره اوصاف شخصی و نیز اخلاق و رفتار پیامبر اسلام(ص) کتاب‌های زیادی با نام «مکارم الاخلاق» نوشته شده است اما کتاب طبرسی از همه مشهورتر و مهم‌تر است. علت این نام‌گذاری هم حدیث مشهور پیامبر است که فرمود: «بُعِثتُ لِاُتَمِّمَ مَکارِمَ الاَخلاق‏».داستان از این قرار است که امام حسن(ع) از خالویش، یعنی همین جناب هند، می‌خواهد پدربزرگش پیامبر خدا را توصیف کند. هند هم سنگ تمام می‌گذارد و آن چه از اخلاق و ادب پیامبر می‌داند برای برادرش می‌گوید. به نظر من، این ادب و آدابی را که هند از پیامبر گزارش می کند، در زندگی امروز ما هم به کار می‌آید. درست است که ما پیشرفت کردیم و به لطف فناوری، سبک زندگی کاملاً متفاوتی با دوره پیامبر داریم، اما ما هنوز آدم هستیم! و با همه رشد و توسعه‌ها، باز هم اخلاق و ادب نباید فراموش شود.در این شماره، مقدمه ما زیاد شد. پس فقط صحبت‌های اول هند را می‌آورم که خصوصیات ظاهری و بدنی پیامبر را گفته است. این قسمت را از ترجمه کتاب «مَعانِیُ الاَخبار» به قلم آقای عبدالعلی محمدی شاهرودی بخوانیم:رسول خدا(ص) در دیده‌‏ها، باعظمت مى‌‏نمود و در سینه‌‏ها، مهابت [و شکوه و هیبت] او بود. رویش، از نور مى‌‏درخشید، مانند ماه شب چهارده. از میانه‌بالا، اندکى بلندتر بود و بسیار بلند نبود [= خوش‌اندام] و سر مبارکش بزرگ، و مویش، نه بسیار پیچیده بود و نه بسیار افتاده [= نه کاملاً فرفری و حالت دار و نه کاملاً لَخت، بلکه شانه کشیده با کمی پیچ و موج]، و موى سرش اکثر اوقات از نرمه گوش نمى‏‌گذشت [= موی متناسب با اندازه سر] و اگر بلندتر مى‌‏شد، میانش را مى‏شکافت و بر دو طرف سر مى‌‏افکند. رویش سفید و نورانى، گشاده پیشانى و ابروانش باریک و مقوّس و کشیده بود [= سفید چهره و پیشانی‌بلند و ابروکمانی]. و در میان پیشانى او، رگى بود که به هنگام غضب پر مى‏‌شد و بر مى‌‏آمد. و بینى آن حضرت کشیده بود و میانش اندکى برآمدگى داشت و نورى از آن منعکس مى‏‌شد. محاسن شریفش، انبوه [= موی صورت پر پشت] و دندان‌هایش سفید و برّاق و گشاده بود. و گردنش از صفا و نور و استقامت، مانند گردن صورت‌هایى بود که از نقره مى‏‌سازند و صیقل مى‌‏دهند [= گردنی چون نقره سفید و نه خیلی بلند و نه خیلی کوتاه]. اعضاى بدنش همه معتدل و متناسب، و سینه و شکمش برابر یک دیگر، و میان دو کتفش پهن، و سر استخوان‌بندهای بدنش، قوى و درشت بود [= درشتی استخوان‌های مفاصل]، که این‌ها علامت شجاعت و قوّت، و در میان عرب ممدوح است. بدنش، سفید و نورانى، و از میان سینه تا نافش، خطّ سیاه باریکى از مو بود ... اطراف سینه و شکم آن حضرت، از مو عارى، و ذراع و دوش‌هایش داراى مو بود. انگشتان وى کشیده و بلند، ساعدها و ساقش صاف و کشیده بود. کف پاهایش صاف نبود بلکه قوس داشت.و چون قدم برمی‌داشت ...[ماه‌نامه دوست نوجوانان، اردیبهشت ۹۶]در شماره قبل گفتم که خدیجه کبرا(س)، قبل از ازدواج با پیامبر اسلام(ص)، از شوهر سابقش، اَبو هالَه، پسری به نام «هند» داشت. هند، به حضرت محمد(ص) علاقه زیادی داشت و به رفتار ایشان خیلی دقت می‌کرد. او که سخنور مشهوری بود، در میان مردم از ویژگی‌های پیامبر خدا می‌گفت. هند با خواهر ناتنی‌اش، حضرت فاطمه(س) و دو خواهرزاده‌اش، حسن(ع) و حسین(ع) مهربان بود. شیخ صدوق، از دانشمندان شیعه قرن چهارم هجری، در دو کتابش، «مَعانِیُ الاَخبار» و «عُیونُ اَخبارِ الرِّضا(ع)»، از زبان هند، روایتی را درباره اوصاف پیامبر آورده است که داستانش از این قرار است که امام حسن(ع) از خالویش، یعنی همین جناب هند، می‌خواهد پدربزرگش پیامبر خدا را توصیف کند. هند هم سنگ تمام می‌گذارد و آن چه از خصوصیاتی ظاهری و اخلاقی پیامبر می‌داند برای خواهرزاده‌اش می‌گوید.در شماره فروردین، قسمتی از ابتدای روایت را خواندیم که درباره خصوصیت ظاهری و جسمی پیامبر بود. در این شماره، از یکی دیگر از ویژگی‌های پیامبر صحبت می‌کنیم که هم خصوصیتی ظاهری و هم صفتی اخلاقی از پیامبر را می‌گوید. اما قبل از آن باید مقدمه‌چینی کنم!حتماً یک جاهایی این جمله معروف را خواندید که «... نشانه شخصیت شماست». مثلاً به جای سه‌نقطه، کلماتی مثل «رعایت نظافت»، «رعایت نوبت» و «دادن بلیت» را بگذارید. این جمله‌ها نشان می‌دهد که بعضی ویژگی‌های ظاهری (مثل نظافتت و آراستگی) و خصوصیات رفتاری (مثل دادن بلیت و رعایت نوبت)، نشان‌دهنده شخصیت و باطن ماست. مثلاً با دادن بلیت سینما یا قدیم‌ها با دادن بلیت اتوبوس و حالا پرداخت الکترونیکی کرایه، ما نشان می‌دهیم که به حق مالی دیگران احترام می‌گذاریم و در برابر آن خود را مسئول می‌دانیم.حالا می‌خواهم از زبان خالو هند، رفتاری را از پیامبر بزرگ اسلام بگویم که گوشه‌ای از شخصیت باعظمتش را نشان می‌دهد. مثال‌های بالا هیچ ربطی به این رفتار پیامبر ندارد و نمی‌توانید آن را حدس بزنید. خوب است اول صحبت خالو هند را بشنویم و بعد درباره‌اش صحبت کنیم. این قسمت را از ترجمه کتاب «مَعانِیُ الاَخبار» به قلم آقای عبدالعلی محمدی شاهرودی، با کمی توضیح، می‌آورم:«و چون راه مى‏رفت، قدمش را به روش متکبّران بر زمین نمى‌‏کشید، بلکه باوقار و تأنّى راه مى‏رفت؛ و پایش را به قوّت [و نه مثل افراد ناتوان یا تنبل] از زمین بلند می‌کرد و بر زمین مى‌‏نهاد. هنگام راه رفتن، سر را به زیر مى‌‏افکند؛ همچون کسى که از جاى بلندى به زیر مى‏‌آید [و بدنش کمی به جلو مایل می‌شود]. گام‌ها را نزدیک یکدیگر برمی‌داشت [بدون عجله و متفکرانه]».می‌دانم که از این سخن خالو هند، ویژگی اخلاقی پیامبر عزیز را حدس زده‌اید: فروتنی و تواضع. اگر در شخصیت کسی تکبر باشد، نمی‌تواند آن را مخفی کند و دوست دارد بزرگی خودش را نشان دهد و فخرفروشی کند. یکی از رفتارهای ظاهری که گاهی نشان‌دهنده تکبر است، طریقه راه رفتن و روش نگاه کردن است. این را خودمان می‌توانیم تجربه کنیم یا در دیگران شاید دیده باشیم. پس توضیح واضحات ندهم. نکته مهم این است که پیامبر خدا که طبق نظر قرآن «اسوه حسنه» و الگو همه است، آدم متکبری نیست و این از اخلاق و رفتارش پیداست. و البته حضرت محمد(ص) که بر او قرآن نازل شده است باید چنین باشد؛ چون قرآن، از زشتی تکبر زیاد صحبت کرده است و جالب این که از این نوع راه رفتن که نشانه تکبر است حرف زده است. مثلاً در دو جا گفته است: «لاتَمشِ فِی الارضِ مَرَحاً؛ روی زمین، با تکبر راه مرو» (سوره اِسراء، آیه ۳۷و سوره لقمان، آیه ۱۸). من فرصت ندارم این آیات را توضیح بدهم. پیشنهاد می‌کنم که خودت قرآن را باز کنی و ترجمه آیات قبل و بعد این آیات را بخوانی.اگر حواست باشد، در بالا، به غیر از راه رفتن، اسمی از نشانه دیگری از آدم‌های متکبر بردم و آن طرز نگاه کردن آن‌هاست. این جا خوب است ادامه روایت را بیاورم که می‌گوید پیامبر مانند متکبرها به دیگران نگاه نمی‌کرده است و با وجود مقام نبوّت و اعتبار سیاسی و اجتماعی‌اش، آداب نگاه کردن و سخن گفتن محترمانه و به دور از تکبر و فخرفروشی را رعایت می‌کرده است:«و چون قصد مى‌‏کرد با کسى سخن گوید، به روش ارباب دولت، به گوشه چشم نظر نمى‌‏کرد، بلکه با تمام بدن به سوى او مى‏‌گشت و سخن مى‏‌گفت. در اکثر احوال، دیده‌‏اش به زیر و زیاده نظرش،‏ به سوى زمین بود. و در نظر کردن، دریده‌چشم نبود و به گوشه چشم نگاه نمى‌‏کرد. هر کس را مى‏‌دید به سلام مبادرت مى‌‏کرد».فکرش را بیش از زبانش به کار مى‏‌گرفت[ماه‌نامه دوست نوجوانان، خرداد ۹۶]در دو شماره قبل، با هم قسمت‌هایی از حدیثی را خواندیم که امام حسن(ع) از دایی‌اش، هند، درباره پدربزرگش پیامبر اسلام پرسید. هند، کمی از ویژگی‌های ظاهری و اخلاقی پیامبر گفت. حالا به جایی از حدیث رسیدیم که امام حسن(ع) از خالویش می‌خواهد که برایش کمی هم درباره طرز سخن گفتن پیامبر بگوید.قبل از خواندن ادامه حدیث، خوب است کمی درباره اهمیت زبان و سخن گفتن حرف بزنیم. شاید اصطلاح «ایمان و عمل» را زیاد شنیده باشی. منظور از این حرف این است که هر دوی این‌ها مهم است؛ هم ایمان و هم عمل. حالا می‌خواهم از کار و عمل صحبت کنم. کارها و اعمال ما، بیشترشان به بدن ما مربوط می‌شوند؛ یعنی آن‌ها را با عضوی از بدنمان انجام می‌دهیم. مثلاً با پاهایمان راه می‌رویم اما می‌توانیم به جاهای خوب برویم و کارهای خوبی انجام بدهیم یا برعکس، یا با ذهنمان فکرهای خوب می‌کنیم یا فکرهای بد.اما کارهای ما یک نمره و ارزش مساوی ندارند و با هم خیلی فرق می‌کنند. اگر به اعضای بدن و کارهایی که می‌توانیم با آن انجام بدهیم فکر کنید، می‌فهمید که «زبان» عضو خیلی مهم است و با همین حرف زدن چه کارهای خیر و خوبی یا خیلی خیلی بدی می‌شود انجام داد. فکر کن با دروغ، تهمت، غیبت، سخن‌چینی، بگومگو و ... چه غوغایی می‌شود به پا کرد یا با راست‌گویی، مشورت دادن، خیرخواهی، سکوت، حرف‌های تأثیرگذار و ... چه تأثیرهای خوب و فراوانی در بین مردم گذاشت.حفظ زبان یا نظارت بر آن، آن قدر مهم است که پیامبر می‌گوید: «آن کسی که زبانش را نگه ندارد، واقعاً عمل و کاری نکرده است!». (بِحارُ الاَنوار، ج ۷۷، ص ۸۵).حالا که صحبتمان به پیامبر رسید، ادامه حدیث را بخوانیم تا بفهمیم که خالو هند درباره اخلاق زبانی پیامبر چه گفته است. این قسمت را از ترجمه کتاب «مَعانِیُ الاَخبار» به قلم آقای عبدالعلی محمدی شاهرودی، با کمی توضیح، می‌آورم:حضرت مجتبى (ع) فرمود: به دائی‌ام گفتم: قدرى از طرز سخن گفتنش برایم بگو! جواب داد: اندوهش پیوسته و تفکرش دائمى بود، فکرش را بیش از زبانش به کار مى‌‏گرفت، سکوتش طولانى بود و تا لازم نمى‏‌گشت سخنى نمى‌‏فرمود، کلامش کوتاه و پرمعنا بود، آشکار [و واضح] و شمرده سخن مى‏‌گفت، سخنش زیاد [و حرّاف] نبود و در فهماندن مقصود [و منظورش] نیز قاصر [و ناتوان] نبود، نرم و ملایم و بدون گستاخى [و فحش و بی‌ادبی] و درشتى [و تندی] سخن مى‏‌گفت، کسى را حقیر نمى‏‌شمرد ... هنگامى که [به کسی] اشاره مى‏‌کرد، با [تمام کف] دست اشاره مى‏‌نمود نه با چشم و ابرو. و هر گاه شگفت‌زده مى‏شد کف دست را برمی‌گردانید. و هنگام گفتگو، دست را حرکت مى‌‏داد و انگشت ابهام دست چپ را به کف دست راست مى‏‌زد و چون خشم مى‏‌گرفت، روى مى‏‌گرداند و جداً خود را دور مى‌‏ساخت. و گاه که شاد مى‌‏گردید، دیده فرومی‌بست. خندیدنش بیشتر تبسّم بود و در همان حال دندان‌هایش مانند دانه‏‌هاى‏ تگرگ ظاهر مى‏‌شد. کم اتفاق مى‏‌افتاد که صداى خنده‏‌ا‌ش آشکار گردد (معانی الاَخبار، ترجمه محمدى، ج ‏۱، ص ۱۹۳).---[1]. کتابی درباره مفهوم و معانی برخی واژگان و اصطلاحاتی که در روایت‌های پیامبر و امامان آمده است.[2]. این کتاب، چشمه‌هایی از روایت‌هایی است که درباره امام رضا(ع) نقل شده است و نیز روایت‌هایی که از ایشان نقل شده است.این یادداشت قبلاً در سه شماره فروردین، اردیبهشت و خرداد ۹۶ ماه‌نامه «دوست نوجوانان» منتشر شده است.