محمد ابن ابی بکر  یار صدیق وحواری علی علیه السلام

محمد ابن ابی بکر یار صدیق وحواری علی علیه السلاممحمد بن ابی بکر در ذی قعده سال حجة الوداع در منطقه ذی الحلیفه (منطقه ای در8کیلومتری مسیر مکه) به هنگام سفر پیامبر(ص) به حج، به‌دنیا آمده است. کنیه او ابوالقاسم بود و بر این اساس او هم‌نام و هم‌کنیه پیامبر(ص) است.پدرش ابوبکر(خلیفه اول)بود ، هنگامی که محمد دو سال و چند ماه بیشتر نداشت، درگذشت.مادرش اسماء بنت عمیس از زنان بزرگ صدر اسلام است. وی ابتدا همسر جعفر بن ابی طالب بود، ولی پس از شهادت جعفر، با ابوبکر ازدواج کرد و ثمره این ازدواج محمد بود. پس از فوت ابوبکر، اسماء به ازدواج حضرت علی(ع) درآمد و بدین ترتیب محمد بن ابی بکر به خانه امام علی(ع) راه یافت. او تحت تربیت و پرورش ایشان قرار گرفت. علاقه دو طرفه و متقابل علی (ع) و محمد باعث شد علی (ع) او را «فرزند خود از صُلب ابوبکر» می‌خواند.خواهر او عایشه (همسر رسول گرامی اسلام ) بود.در اکثر منابع تاریخی و روایی از محمد ابن ابی بکر (ره) با اوصافی مانند صداقت، دیانت و نجابت یادشده است . امام صادق(ع)، او را نجیب‌ترینِ نجیبان، از خانواده‌ای بد توصیف کرده است. مقام و منزلت او را نزد امام علی(ع) ،با مقام و منزلت ابوذر غفاری نزد رسول خدا(ص) قابل مقایسه دانسته‌اند. او از حواریون امام علیه‌السلام به‌شمار می‌آمد.اعتقاد محمد ابن ابی بکر (ره) در خصوص خلفای سه گانه ، غاصب بودن آنها بود. ایشان عثمان را می دانست . در جنگ" صواری"، عثمان فرماندهی نیروی دریایی مسلمانان را به عبدالله بن سعد بن ابی سرح داد، در حالی که پیامبر در زمان حیاتش، ریختن خون این فرد را مباح شمرده و او را از سرزمین حجاز تبعید و قرآن نیز به کفر وی تصریح کرده بود. محمد بر این اقدام عثمان واموری مانند: رعایت نکردن عدالت در میان صحابه؛ عدم به کار گیری صحابه بزرگ پیامبر(ص) در اداره امور ، کنار نهادن سنت پیامبر و دو خلیفه پیشین ، عدول کننده از حکم خدا و سنت پیامبر،و... به شدت به عثمان انتقاد می کردو بر عقیده خود مبنی بر مخالفت با عثمان اصرار می‌ورزید. محمد بن ابی‌بکر در تحریک مردم علیه عثمان نقش داشت و در جریان محاصره او نیز به صورت فعال حاضر بود، ولی طبق قول قوی ،وی قاتل عثمان نیستاو علی(ع) را نخستین شخصی می‌دانست که به پیامبر ایمان آورد و در مراحل مختلف به یاری پیامبر شتافت و از جان خویش مایه گذاشت. در همان حال، معاویه و بنی سفیان را مردمی غاصب می‌دانست که با دروغ و ریا و زر و زور به جنگ اسلام شتافته‌اند. وی جنگ در مقابل معاویه را جنگ در راه خدا می‌دانست.محمد در دوره خلافت امام علی(ع) در شمار شرطة الخمیس بود.محمد ابن ابی بکر ناکثین را قاتلان واقعی عثمان دانسته و خون خواهی آنها را بهانه ای برای پیشبرد اهدافشان تلقی می کرد .او پس از پایان جنگجمل ، به عنوان فرمانده نیروی پیاده نظام منصوب از طرف علی علیه السلام ، با شکست‌خوردگان جمل رفتار مناسبی در پیش گرفت و زبیر-به عنوان یکی ازسران جنگ جمل- و خواهرش عایشه را نزد علی (ع) شفاعت نمود.وعایشه به دستور امام، با احترام فراوان، همراه چهل زن دیگر از زنان بصره به مکه و از آنجا به مدینه انتقال دادند .محمد ابن ابی بکر هرچند قبل از شروع جنگ صفین، از سوی امام علی(ع) به فرمانداری مصر منصوب شده بود، ولی شواهد دال بر این است که محمد بن ابی‌بکر در این جنگ در سپاه امام‌، علیه معاویه جنگید.در روایتی از امام صادق(ع) نیز آمده است که در جنگ صفین، پنج نفر از قریش همراه امیرالمؤمنین علی(ع) بودند که محمد بن ابی بکر یکی از آنها بود.محمد در جریان جنگ همراه حسنین (علیهماالسلام) در رکاب امام علی قرار داشت و آن‌حضرت وی را فرمانده پیاده نظام، و به نقلی، فرمانده میسره سپاه خویش قرار داده بود.امام علی(ع) در اول رمضان‌ سال ۳۶ هجری قمری محمد بن ابی بکر را به فرمانداری مصر منصوب کرد. و به انها نامه نوشت و فرمود: ...أحسنوا أهل مصر مؤازرة محمد أمیرکم واثبتوا علی طاعته، تردوا حوض نبیکم صلی الله علیه و آله ؛ ای مردم مصر! محمد، امیرتان را نیکو پشتیبانی کنید و در فرمانبری از او استوار باشید تا بر حوض پیامبرتان -درود خدا بر او و خاندانش- وارد شوید. مفید، الامالی، مجلس ۳۱، حدیث۳، صص۲۶۰-۲۶۹بیشتر منابع بر این عقیده‌اند که محمد، قبل از مالک اشتر برای فرمانداری مصر فرستاده شد.با توجه به دلایل و شواهد موجود، حکومت مصر در ابتدای خلافت امام علی(ع)، به قیس بن سعد بن عباده و پس از وی به محمد بن ابی بکر رسید و هنگامی که اداره اوضاع مصر بر محمد مشکل شد‌، امام تصمیم گرفت مالک اشتر را بر مصر بگمارد.نخستین مسئله‌ای که محمد بن ابی بکر در مصر با آن روبه‌رو گردید، مشکل عزلت‌نشینان بود. آنان کسانی بودند که پس از قتل عثمان به خونخواهی وی و به منظور همدردی در غم کشته شدن او در «خربتا» یکی از مناطق مصر عزلت پیشه کردند و از بیعت با امام علی(ع) سر باز زدند. محمد یک‌ماه پس از ورودش به مصر، به دستور امام علی‌، نامه‌ای به عزلت‌نشینان نوشت و از آنان خواست به فرمانش درآمده با او بیعت کنند و یا از مصر خارج شوند. آنان این پیشنهاد را نپذیرفتند و پاسخ دادند: «در جنگ با ما عجله نکن»[محمد مدتی با آنان مدارا کرد تا جنگ صفین به پایان رسید. آنها نیز ابتدا از رویارویی با محمد بیم داشتند، ولی با پایان یافتن جنگ صفین و مسئله حکمیت و متشنج شدن اوضاع خلافت اسلامی جرأت مخالفت یافته، عَلَم طغیان برافراشتند. جنگ‌هایی بین آنها و سپاه محمد درگرفت که به شکست سپاه محمد انجامید و ظاهرا محمد، با درک این موضوع که قادر به از بین بردن فتنه آنان نیست با آنها قرارداد صلحی بست و آنان پذیرفتند که به فسطاط، مقر حکومت محمد وارد نشوند. آنها سپس به سرزمین‌های تحت حاکمیت معاویة بن ابی سفیان کوچ کرده، سرانجام به او پیوستند.با پیچیده‌تر شدن وضعیت مصر و ناتوانی محمد در سرکوب عزلت‌نشینان و نیز خرده‌گیری برخی از مصریان که او را کم سن و سال می‌دانستند،امام علی تصمیم گرفت فردی قدرتمندتر و با تجربه‌تر را روانه این منطقه نماید. به‌همین‌خاطر، مالک اشتر را راهی مصر کرد.اگر چه مالک پس از حرکت به سوی مصر در منطقه‌ای به نام «قلزم» توسط عوامل معاویه به شهادت رسید، اما محمد از اینکه امام شخص دیگری را به جای وی به حکومت مصر گماشته بود دلگیر شد. امام برای دلجویی از محمد در نامه‌ای به وی چنین نوشت:«خبر یافتم که از فرستادن اشتر برای تصدی کاری که در عهده داری دلتنگ شده‌ای. آنچه کردم نه برای آن است که تو را کندکار شمردم، یا انتظار کوشش بیشتری بردم، و اگر آنچه را در فرمان توست از دستت گرفتم، بر جایی حکومتت دادم که سر و سامان دادن آن بر تو آسان‌تر است و حکمرانی‌ات بر آن تو را خوش‌تر.»معاویه پس از فارغ شدن از جنگ صفین، در صدد حمله به مصر برآمد. او نامه‌ای به سران عزلت‌نشینان نوشت و آنان را به پیوستن به خود فراخواند. هنگامی که سپاه معاویه به فرماندهی عمرو بن عاص بر مصر حمله برد، نیرویی بالغ بر ده هزار نفر از عزلت‌نشینان عثمانی به آنها پیوست. سرانجام در جنگ نابرابری که میان سپاه شش هزار نفری معاویه و به پشتیبانی عزلت‌نشینان عثمانی صورت گرفت، سپاه دو هزار نفری محمد بن ابی بکر به فرماندهی کنانة بن بشر، در منطقه «المسناة» شکست خورد و فرمانده سپاهِ محمد نیز به شهادت رسید.تاریخ شهادت محمد بن ابی بکر را ماه صفر سال ۳۸ هجری دانسته‌اند. وقتی خبر شهادت او به امیرمومنان(ع) رسید، گریان شد و فرمود:«کان لله عبداً صالحاً و لنا ولداً صالحاً» (محمد بنده‌ای صالح برای خدا و فرزندی صالح برای ما بود.)بافت اجتماعی مصر به‌گونه‌ای بود که فرقه‌های مختلف مذهبی با مسلمانان درآمیخته بودند و در برخی موارد در روابط اجتماعی آنان با یکدیگر مشکلاتی بروز می‌کرد و محمد مجبور بود برای حل آنها به امام متوسل گردد.همچنین سوالات فقهی و شرعی محمد در مصر باعث شد که وی طی نامه دیگری از امام در خصوص مسائل کلی قضاوت، حلال و حرام، سنت‌ها و... راهنمایی بخواهد. امام علی از این درخواست محمد به شگفت آمد و خوشحال شد و نامه مفصلی در جواب وی نوشت.پس از هجوم عمرو عاص به مصر، این نامه و نامه‌های دیگر محمد به شام نزد معاویه فرستاده شد. معاویه آنها را حفظ کرد. این نامه‌ها در خزینه‌های بنی امیه ماند تا اینکه عمر بن عبدالعزیز در دوران حکومت خود، آنها را آشکار ساخت.پس از شهادت محمد، مادرش ،اسماء بنت عمیس نیز از غم شهادت پسرش، از دنیا رفت.درباره محل دفن محمد بن ابی بکر نقل شده که وی در محلی که به شهادت رسید، در مسجدی به نام «زمام» در خارج شهر فسطاط به خاک سپرده شد.همسر محمد، دختر یزدگرد، آخرین پادشاه ساسانی بود. بر این اساس گفته شده دو دختر یزدگرد اسیر مسلمانان شدند که یکی به همسری امام حسین(ع) درآمد و دیگری همسر محمد بن ابی‌بکر شد.از بازماندگان محمد بن ابی بکر می‌توان از قاسم بن محمد بن ابی بکر (درگذشت ۹۲ یا ۱۰۸ق)، فقیه و عالم بزرگ مدینه یاد کرد. او از اصحاب و خواص امام سجاد و امام باقر (ع) بود. قاسم دختری به نام ام فروه داشت که با امام محمد باقر(ع) ازدواج کرد و امام جعفر صادق(ع) از وی متولد شد.