وجه ممیزۀ انقلاب اسلامی

مقایسۀ انقلاب اسلامی با سایر انقلاب‌های مشهور جهانلغت انقلاب دارای معانی متفاوتی است و در زمینه‌های مختلف علمی به کاربرده می‌شود. اما در تمام آن‌ها به اشکال متفاوتی، مفهوم«دگرگونی» نهفته است. در علوم سیاسی انقلاب یک تغییر اساسی در قدرت و سازمان سیاسی است و زمانی رخ می‌دهد که به نوعی جامعه تحت حکومت قرار گرفته از قدرت حاکم ناراضی باشد.در انقلاب‌ها، هم ساختار های موجود و هم ارزش‌هایی که به صورت اقتدارآمیز از طریق این ساختارها به جامعه منتقل می‌شود، دگرگون می‌گردد. در این جستار بحث بر سر ارزش‌هایی است که انقلاب‌ها پس از پیروزی در پی عملی کردن آن‌ها هستند. این ارزش‌هادر واقع تحولات گوناگونی در زیست انسان و نگرش او به جهان ایجاد میکند.ارزش‌هایی که انقلاب‌ها داعیه‌دار آن هستند گاهی اوقات در مقیاس محلی، گاهی منطقه‌ای و گاهی در مقیاس جهانی مطرح می‌شوند. از این منظر انقلاب‌های فرانسه، روسیه و انقلاب اسلامی با یکدیگر قابل مقایسه‌اند. البته انقلاب‌های گوناگونی را می‌توان در این سه دسته قرار داد، اما در این جا به صورت مشخص بحث برسر این سه انقلاب بزرگ استکه تحولات عظیمی را موجب شدند.هر سه این انقلاب‌ها ارزش‌هایی را پشتیبانی می‌کنند که ادعای راهبری بشریت در زمینه‌های گوناگون را دارا هستند. نگارنده بر این باور است که با وجود تعدد انقلاب ها در دوران مدرن، می‌توان پارامترهای یکسانی در نگرش آن‌ها به انسان مشاهده کرد؛ در دوره‌ی جدید انسان مدرن در نگاه به خدا، انسان، سیاست، اجتماع، علم و غیره دیگر نیازی به رجوع به کتب الهی نمی‌بیند، بلکهعقل خودبنیاد است که پاسخگوی سوالات فراوان انسان و حلال مشکلات او در زمینه‌های گوناگون است. همانطور که کانت می‌گوید انسان باید شهامت دانستن داشته باشد. به قول بیکن انسان در دوره‌ی جدید بت‌های ذهنی خود را باید کنار بگذارد و به نگاهی علمی روی بیاورد، چه در آن بعد معرفتی و چه در نگاه علمی دوران مدرن انسان دیگر نیازی به غیر خود نمی‌بیند. خداوند مهمترین غایب دوران مدرن در زمینه‌های گوناگون است.حال اگر از دعوای ظاهری این دو انقلاب (لیبرالیسم و مارکسیسم ) گذر کنیم، شاهد آن هستیم که در هر دوی آن‌ها این ارزش‌ها ساری و جاری است . هر دوی این انقلاب‌ها به دنبال پی‌ریزی سازمان سیاسی بودند که عاری از مشخصه‌های دینی سابق باشد؛ در واقع مانند دیگر زمینه‌ها در زمینه‌ی سیاسی هم، انسان است که منطق نهایی را تعریف می‌کند.حال در شرایطی که گمان می‌شد این ارزش‌ها متکامل‌ترین ارزش‌های انسانی است و تمام جهان را در می‌نوردد، انقلاب اسلامی ایران در سال 57 مؤلفه‌های انسانی متفاوتی را نمایان ساخت. بشریت در مدرنیته‌ی متأخر شاهد انقلابی بود که ارزش‌های متفاوتی را دنبال می‌کرد. در این نوع نگاه عقل بشر نه به تنهایی بلکه در ذیل توحید است که با مسائل گوناگون انسانی مواجه می‌شود. این نوع نگاه عقل‌گرا نه تنها با مدرنیته بلکه با دوره‌ی قرون وسطی نیز متمایز می‌شود . قرون وسطی انسان‌هایی را طلب می‌کرد که ارزش‌های آن را مؤمنانه پذیرا باشند. در این فضا ورود عقل مزاحمی برای قدرت حاکم تلقی می‌شود. راه سعادت انسان ایمان بی چون و چرا به ارزش‌های حاکم است . اما انقلاب اسلامی راه رسیدن به ایمان را هم از طریق تعقل می‌داند،اما نه آن تعقل افراطی که در دوران روشنگری مطرح می‌شود و نه آن نگاهی که جایی را برای تعقل انسان در نظر نمی‌گیرد.سخنان حضرت امام (ره) و رهبر انقلاب هم مؤید این نکته است که عقلانیت توحیدی از مهم‌ترین ابعاد حکومت اسلامی است. سامان سیاسی در این نگاه از طریق تعقل و معارف توحیدی به صورت توامان است که سامان می‌یابد. در این نگرش قدرت سیاسی در خدمت معارفی است که انبیا و اولیای الهی در صدد پیاده‌سازی آن‌ها در بین جوامع مختلف بوده‌اند. با توجه به مطالبی که مطرح شد، مشخص می‌شود که انقلاب اسلامی فاصله‌ی بسیاری با تمام انقلاب‌های دوره‌ی مدرن داشته و راه جدیدی را برای انسان کنونی در نظر گرفته است.فؤاد حسینی