عدالت یا مواسات؟!

صحبت کردن از مواسات و معنا و مفهوم آن، برای نگارنده لقمه‌ای بزرگتر از دهان است. مواسات، مفهومی دینی است که در روایات و آیات از آن صحبت شده و طبیعتا فهم آن، وابسته به سواد فقهی است و نکات مطرح شده برداشت‌هایی از اندیشه‌ و کتاب یک عالِم است. پیش از شروع هر بحثی درباره نسبت و رابطه عدالتخواهی و مواسات با یکدیگر، خوب است زمینه‌های این بحث، یعنی آن‌چه باعث مطرح شدن این موضوع شده و آن‌چه موجب روشن شدن ابعاد بحث می‌شود را مرور کنیم: 1- فروردین 99، رهبر انقلاب، با توجه به خسارت‌های مادی ناشی از محدودیت‌های کرونایی و در سخنرانی به مناسبت نیمه شعبان فرمودند: «عدّه‌ای هستند که در این شرایط حقیقتاً زندگی‌شان به سختی قابل گذران است، مردمی که توانایی دارند بایستی در این زمینه فعّالیّت وسیعی را شروع کنند. به خصوص که ماه رمضان در پیش است، ماه انفاق و ایثار. چه خوب است که یک رزمایش گسترده‌ای در کشور به وجود بیاید برای مواسات و همدلی و کمک مؤمنانه به نیازمندان.» بعد از این بود که گروه‌های جهادی و خیریه‌ها، فعالیت‌های قبلی خود را ذیل عنوان «کمک مؤمنانه»، «مواسات» و «رزمایش همدلی»، گسترده کرده و سامان بخشیدند. 2- واژه «مواسات» در کتاب الحیات، اینگونه معنا شده است: «مواسات یعنی دیگری را در مال خویش شریک قرار دادن تا آن‌جا که هرگونه از مال خویش استفاده و در آن تصرف می‌کند، دیگری نیز چنان باشد! مواسات وقتی است که شخص به اندازه کفاف خود داشته باشد نه بیشتر، و دیگری را در همان مقدار کفاف شریک سازد، لیکن اگر افزون از اندازه کفاف داشت و از آن مال افزون به کسی داد، «مواسات» نیست...» ابتدا توجه به این نکته ضروری است که مطرح شدن طرح مواسات و کمک مؤمنانه، در ابتدا به‌عنوان پیشنهادی بدیع از جانب رهبر انقلاب مطرح شد. تا قبل از پیشنهاد رهبر انقلاب و اصلا فارغ از شیوع بیماری کرونا، خیریه‌ها و گروه‌های جهادی، همواره مشغول به فعالیت بوده و دامنه فعالیتشان، متناسب با مناسبت‌ها یا وقایع روز، کم یا زیاد می‌شده است. پخش ارزاق و لوازم بهداشتی بین نیازمندان، به لحاظ ماهیت، تفاوتی با فعالیت‌های سابق خیریه‌ای ندارد. پس بنابراین، نیازی به طرح مسئله توسط رهبر انقلاب نیست. از اینجا، مشخص می‌شود که گویی «مواسات»، فرقی ماهوی با فعالیت‌های خیریه‌ای پیشین دارد. برای فهم درست مفهوم مواسات، ضروری است این مفهوم، در نظام مفاهیم اسلامی و در نسبت با آن‌ها دیده شود. طبق آیات و روایات، اموال و دارایی، همگی متعلق به خدای متعال و امانتی از جانب خدا به انسان، به‌عنوان پشتوانه و باعث قوام زندگی اوست؛ - آیه 33 سوره نور: به آنان از مال خدا که به شما داده شده است بدهید... - حدیث عنوان بصری: ... گفتم: یااباعبدالله! حقیقت بندگی چیست؟ فرمود: سه چیز: اینکه بنده در آنچه خدا بر او منت گذاشته و بخشیده، برای خود مالکیت نبیند، چرا که بندگان را مِلکی نیست، مال را مال خدا می‌دانند و آن را در جایی که خدا فرموده قرار می‌دهند... - سوره حدید آیه 5: ... از آنچه خدا شما را در آن جانشین قرار داده است، انفاق کنید... - امام صادق: (المال مال الله...) مال، مال خداست که آن را به‌صورت امانت به آفریدگان خود سپرده است... - سوره فرقان آیه 67: (بندگان خدا) کسانی‌اند که در خرج کردن برای هر چیز، نه اسراف می‌کنند و نه خساست می‌ورزند و با میانه‌روی (به زندگی خود) قوام می‌بخشند. - سوره نساء آیه 5: اموال خود را- که خداوند سبب برپایی زندگی شما قرار داده است- به دست سفیهان ندهید... اما آن‌چه مال را از حالت میانه و قوام بودن خارج می‌کند و متعارض با آن است، افزون‌طلبی و تکاثر است. در حدیث مشهور به «جنود عقل و جهل»، حضرت امام صادق در توصیف سپاهیان عقل و معارضین آن‌ها در سپاهیان جهل، می‌فرمایند: تکاثر و افزون‌طلبی را در مقابل اعتدال قرار داده‌اند.متکاثرین، با افزون‌طلبی، بیش از سهم خود مال‌اندوزی می‌کنند و بدین ترتیب، خود از حد اسلامی جمع‌آوری مال بالاتر رفته و عده‌ای را از آن طرف، به زیر خط فقر می‌فرستند. - پیامبر می‌فرمایند: ان الله جعل ارزاق الفقراء فی أموال الأغنیاء...خداوند روزی مستمندان را در میان اموال توانگران و اغنیا قرار داده است. پس اگر مستمندان گرسنه و برهنه بمانند، از گناه توانگران است. بدین ترتیب، مشخص می‌شود که در نظام اقتصادی مطلوب اسلام، جمع‌آوری و استفاده از مال، در محدوده‌ای که «حد قوام» نام‌گذاری می‌شود، مجاز و مطلوب است. افزون‌طلبی و تکاثر، مانندقارون، انسان را به هلاکت می‌کشد و فقر و گرسنگی و برهنگی، انسان را به آستانه کفر و نابودی می‌کشاند. همانطور که پیامبر فرموده‌اند: فقر، انسان را در آستانه کفر قرار می‌دهد. در نظام اقتصادی اسلامی، راه‌های زیاد و متنوعی برای کنترل اموال و دارایی‌ها و حفظ حدی متعادل برای زندگی همگان تعبیه شده است.حرمت ربا، رشوه‌خواری، اضرار به غیر و أکل مال بالباطل از یک سو و وجوب پرداخت خمس و زکات و استحباب انفاق و صدقه از سوی دیگر، از جمله راهکارهای اسلامی برای کنترل وضعیت اقتصادی و تحقق عدالت است. یکی از راه‌های اسلامی برای کنترل فاصله طبقاتی و از میان برداشتن فقر و نزدیکی همگان به حد قوام زندگی، مواسات است. مواسات، آن‌طور که تعریف شد، یعنی شراکت در استفاده از مال، مشابه استفاده صاحب اصلی مال از آن. گفتگوی امام باقر با یکی از اصحاب، مفهوم مواسات را روشن‌تر می‌کند: امام باقر فرمودند: (أَ یَجِی‏ءُ أَحَدُکُمْ إِلَی أَخِیهِ فَیُدْخِلُ یَدَهُ فِی کِیسِهِ...)آیا چنین هست که کسی از شما نزد برادرش بیاید و دست خود را در جیب او برد و نیاز خود را بردارد و آن کس او را از این کار بازندارد؟ راوی حدیث پاسخ داد: در میان خود چنین کسی را نمی‌شناسم. امام فرمودند: در این صورت، (از اخلاق دینی) خبری نیست. راوی گفت: با این وضع همه هلاک شدیم؟ امام فرمودند: این جماعت هنوز به رشد و ظرفیت لازم نرسیده‌اند. در واقع با این تعریف، پخش مواد غذایی و بهداشتی بین محرومین، نه مواسات، که صدقه دادن است. مواسات، برخاسته از نوع نگاهی خاص به مقوله مال و مالکیت اموال و مسئله برادری دینی است. در اجتماع ایده‌آل شیعی، افراد، به‌خاطر آن که مال را امانتی از جانب خدا فرض می‌کنند و به دنبال تکاثر و افزون‌طلبی نیستند و با متکاثران دشمن‌اند، برادران دینی خود را در اموال خود شریک می‌دارند تا در صورت نیاز، همان‌طور که صاحب مال از مال استفاده می‌کند، آن‌ها نیز از آن استفاده کنند. بدین ترتیب مواسات، نه تنها منافاتی با عدالت‌خواهی ندارد، بلکه حد اعلای عدالت‌خواهی است. مؤمنین، همانطور که برادران خود را در مال خود شریک می‌دارند، به‌نحوی اجتماعی و سیاسی نیز از مطالبه تحقق عدالت فروگذار نمی‌کنند تا لحظه‌ای که هیچ کس مرتکب افزون‌طلبی و تکاثر نشود و عدالت به‌طور کامل محقق شود. درواقع، اصلا در صورتی که در جامعه، افرادی دست به تکاثر و افزون‌طلبی نزنند، عده‌ای محروم و مستعضف واقع نمی‌شوند که بعد با صدقه، انفاق و نهایتا مواسات، به دنبال رفع این نیازها باشیم. آن‌طور که امام صادق فرموده‌اند: (إن الناس یستغنون إذا عُدلَ بینهم)اگر در میان مردم، عدالت اجرا شود، همه مردم بی‌نیاز می‌شوند. نکته آخر اینکه، در اندیشه اسلامی، این جمهور مردم هستند که باید قسط و عدل را اقامه کنند، نه اینکه به بهانه بهبود اوضاع در یک قوه، شیپور پایان دوران عدالت‌خواهی بنوازیم و وظیفه ترویج عدالت‌طلبی را متوجه خود ندانیم. در آیه 25 سوره حدید، هدف نزول کتاب آسمانی، میزان و پیامبران، اقامه عدالت توسط مردم بیان شده است: ما رسولان خود را با دلایل روشن فرستادیم، و با آنها کتاب (آسمانی) و میزان (شناسایی حقّ از باطل و قوانین عادلانه) نازل کردیم تا مردم قیام به عدالت کنند... طبق این آیه، 124 هزار پیامبر نازل شده‌اند تا مردم، به اقامه عدالت بپردازند و برای تبلیغ و تشویق به اقامه عدل نیز، بعد از نزول 124 هزار پیامبر، نقطه پایانی اعلام نشده که امروز برخی‌ها، دوره تبلیغ و ترویج آن را تمام شده می‌دانند./ روح‌الله اکبری