مکان‌نگاری «سَل»

بازمی‌گردم به کودکی‌هایم. جایی که هنوز سوزِ تیغ‌های تمشک سرانگشتانم باقی مانده. دوباره طعم شور خون را روی زبانم بازمی‌گردانم، وقتی سر انگشتِ تیغ‌خورده‌ام را می‌مکم. و بعد یک تمشک سیاه و شیرین می‌اندازم درون دهانم تا خون من و تمشک درهم بیامیزد. می‌روم به مخفی‌گاهم بین بوته‌های تیغ‌دار. جایی در امتداد رودخانه و نزدیک به دریا. جایی کنار مزارع برنج که معروف است به «سَل.»سل‌ها همان استخرهای طبیعی‌اند که اتاقکی بلوکی کنارشان جا خوش کرده. یک موتورخانه‌ی کوچک با یک پمپ، که برنج‌کارها آب را از آن‌جا پمپ می‌کنند به مزارع. داخل اتاقک‌ها صدای آب است و نرمه‌بادی اگر بوزد قطرات سبکِ آب را روی صورتِ کودکی‌های آدم می‌پاشد. حتی همین حالا که دارم در ذهن می‌سازمش، در دمای چهل درجه‌ی قم احساس نم‌دار و خنکی اندامم را پوشانده.این اتاقک‌های بلوکی هزارجور سوراخ‌سمبه دارند، و یکی از چیزهایی که به درون‌شان می‌آید نوارِ نور است. صدای وحشی آب با نورِ لای سوراخ بلوک‌ها درهم می‌آمیزد. توی گیلان رُستنی‌ها از هر نوع خودشان را از لالوهای بلوک‌ها به داخل می‌کشند. از زمین و در و دیوار، سبزه و علف هرز و نِی بالا می‌رود. بوی علفِ خیس آدم را مدهوش می‌کند. باقی، حیواناتِ ریز و درشت هستند. مارهای باریک و کوچک، با پوستی خیس و لزج که حال و حوصله‌ی گریختن ندارند. مارمولک‌های فرز، وزغ‌هایی که دَم و بازدم‌شان را می‌شود از روی پوست سبز و قهوه‌ای‌شان دید. لاک‌پشت‌های ریز و درشت و خسته را هم می‌شود پیدا کرد.با قلاب ماهی‌گیری‌ام صبح پیش از طلوع رفتم نشستم روی شیبِ ماسه‌ای یک سل. یک سطح چندهکتاری وسیع بود و نوک‌نوکِ حشره‌ها را روی سطح آب می‌شد تماشا کرد. بچه بودم. حدودهای ده‌یازده‌ساله شاید. روی میکال خمیر زدم و تا جایی که می‌توانستم دورتر پرتاب کردم روی سطح سل. چوب‌پنبه‌ی سفیدقرمزم تالاپ روی آب شناور ماند و موج‌های دوارِ ریز انداخت روی سطح آب. بوی ماهی در فضا پیچیده بود و کافی بود آدم یک نفس عمیق بکشد تا هزارهزار خاطره با بوی ماهی‌مرده و نا و ساقه‌های پوسیده‌ی نِی‌ها درهم بیامیزد. غشای قهوه‌ای گوش‌کرکُن‌ها در انتهای سل با باد می‌خمیدند و بازمی‌گشتند. چه رقص آرامی بود. انگار بادِ ساحلی گهواره‌ی طبیعت را حرکت می‌داد. سرخیِ تیغ آفتاب داشت از شرق جوانه می‌زد اما هنوز خبری از ماهی نبود. چوب‌پنبه تکان نمی‌خورد. همان‌طور روی شیبِ ماسه‌ای دمپایی‌هام را درآوردم و پاهای برهنه‌ام را دراز کردم. برای خودم فکر و خیال می‌کردم. یک ماهی بزرگ، خیلی بزرگ را انتظار می‌کشیدم. همیشه در زندگی‌ام منتظر همان ماهی بزرگ مانده‌ام. اما آن روز یک ماهی کوچک هم نگرفته بودم. باقی روزها همین‌طور و انگار تنها فایده‌ی ماهی‌گیری این است که تخیل آدمی برانگیخته شود و انتظار را تمرین کند. من سال‌ها در کودکی این انتظار را تمرین کرده‌ام، برای همین است که هنوز که هنوزه انتظارِ وصل کسی را از خودِ وصل بیشتر دوست می‌دارم.چندباری قلاب را کشیدم و دیدم نه، خمیرِ خیس سر جایش است و خبری از ماهی خیلی بزرگ نیست. توی همین فکر و خیال‌ها بودم که صدایی از پشت سر گفت: «چندتا ماهی گرفتی؟»سر برنگرداندم. خیلی پیش می‌آمد که رهگذرانی این سوال را بپرسند. خیلی طبیعی است اگر در کنار سل یا رودخانه کسانی ماهی‌گیری‌ات را تماشا کنند و همان انتظاری را بکشند که تو می‌کشی. گاهی همه‌ی ماهی‌گیران یک شهرِ ساحلی، انتظاری مشترک می‌کشند. نیازی نیست برگردی و به چهره‌ی پرسش‌گرشان نگاه کنی. همین‌که از روی صدا تشخیص بدهی عاقله‌مردی پشتت ایستاده و شاید دست به کمر زده و یک کلاه لبه‌بلند حصیری روی سرش دارد و دانه‌دانه عرق روی پیشانی‌اش با طلوع آفتاب می‌درخشد، کافی است. گفتم: «هیچی... این‌جا اصلاً ماهی نداره... یه نوک هم نمی‌زنه.»ناگهان صدایی مهیب پسِ گردنم را سوزاند. مرد با تمام توانش پشت گردنم کشیده زد. از سوزش شدید داد کشیدم و اشک‌هایم سرازیر شد. گفتم: «چـــــرا می‌زنــــی؟»مردِ میانسال سبیل‌هایش را می‌جوید و یک داس در دست راستش داشت. از ترس می‌لرزیدم و از سوزش پشت گردنم گریه می‌کردم. گوشم را گرفت و گفت: «برای چی بدون اجازه اومدی این‌جا؟»چشمانم انگار از شدت پس‌گردنی سیاهی می‌رفتند. گفتم: «آقا به‌خدا ما نمی‌دونستیم این‌جا مال شماست.»گوشم را بیشتر پیچاند و گفت: «اومدی استخر پرورش ماهی، ماهی‌گیری کنی ها؟ اسمت چیه؟ پسر کی هستی؟»اشک و مفم درهم آمیخته بود و فقط می‌خواستم یک‌جوری آن ماجرا را تمام کنم و در بروم. گفتم: «پدر ما سالاریه... به خدا نمی‌دونستیم این‌جا استخر شماست. ماهی هم نگرفتیم...»مرد میانسال آن روز چه قاضی عجیبی بود. هنوز بعد از بیست و پنج سال سوزشی پشت گردنم حس می‌کنم. سوزشی که به انتظار صید یک ماهی بزرگ نصیبم شد. ماهی‌های بزرگِ زندگی همیشه می‌گریزند و فقط سوزش پس‌گردنی را تا آخر عمر برای آدمی باقی می‌گذراند.مرد که هنوز دلش از کتک زدن سیر نشده بود ناگهان خندید. خنده‌ای عصبی که مو به تن آدم سیخ می‌کند. خنده‌ای که بعدها وقتی بزرگ‌تر شدم و بوف کور را خواندم، در صورت پیرمرد خنزرپنزی دوباره برایم پدیدار شد.گفت: «حاج مختار سالاری چیِ تو میشه؟»همان‌طور با گریه گفتم: «بابابزرگم آقا، بابابزرگمه.»خنده‌اش خشک شد. دست از گوشم کشید و رهایم کرد. یک‌جوری که صدا ته حلقش خفه شود به سختی گفت: «برو پسر، دیگه این‌جا نیا.» اما پیش از آن‌که من بروم، خودش راهش را کشید و رفت. چی شد یک‌دفعه؟ من ماندم و یک سل بزرگ، با صدای بلند قورباغه‌ها و پرواز سنجاقک‌های رنگی. گوشم داغ شده بود. پشت گردنم انگار تیغ خورده باشد، می‌سوخت. با آستین صورت خیسم را پاک کردم و قلابم را جمع کردم. راه افتادم سمت خانه‌ی باباحاجی. راز را فقط او می‌دانست. با بغض ماجرا را برای باباحاجی تعریف کردم. آدرس سل را پرسید و جواب دادم. لبخند زد، رفت توی خیالات خودش. لبخندِ تلخی داشت، لبخندی که هرچه حسرت درونش می‌ریختی پُر نمی‌شد. آخرش گفت: «همه‌ی اون زمین‌های کنار دریا یه روزی مال من بود. اون زمان زمین قیمتی نداشت رهاش کردم. حالا مردم اومدن صاحب زمین‌هام شدن.»روز بعد دوباره راه افتادم رفتم به سمت دریا، رسیدم به سل. هیچ ردی از مرد میانسال آن‌جا نبود. رفتم سمت موتورخانه‌ی بلوکی، از دیوارش بالا رفتم. روی سقف اتاقک ایستادم تا شاید از آن بالا مرد میانسال را پیدا کنم. فقط سطح روشن سل پیدا بود که دورتادورش را شیبِ ماسه‌ای و علف پوشانده بود. دست‌هایم را دوسمت دهانم گرفتم و صدای بلند داد کشیدم: «عـــــوضی، آهــــــای عوضـــــــی تمام این ســــل مال مـــاست، می‌فهمی؟ به من پس‌گردنی می‌زنی؟ من نوه‌ی حاج مختارم، می‌فهمی؟ تمــــام این سل مال ماست. با تمـــــام ماهی‌های بزرگش. با همــــه‌ی سنجاقک‌ها و مارها و قورباغه‌هاش.»دلم که خنک شد از اتاقک بلوکی پریدم پایین و یک دل سیر گریه کردم. حالا که در سی و پنج سالگی به آن ماجراها فکر می‌کنم می‌بینم همه‌ی ما مردم در زندگی‌مان مالک خیلی سل‌ها و ماهی‌های بزرگ بوده‌ایم، اما به‌جای دادن حق‌مان، به‌ما پس‌گردنی‌ها زده‌اند و گوش‌هایمان را بدجوری پیچانده‌اند. ما کنار همین سل بزرگ، خیلی انتظار کشیده‌ایم.اسماعیل سالاری