جامعه‌شناسی دین

این مطلب در شماره هفتم فصلنامه آوای فطرت (نشریه انجمن علمی ادیان و عرفان تطبیقی دانشگاه فردوسی مشهد) نیز منتشر شده است.همانطور که از اسم جامعه‌شناسی دین مشخص است این علم نقش دین را در جامعه مورد مطالعه قرار می‌دهد و به سوالاتی چون، دین در جامعه چه عملکردی دارد؟، آیا دین سبب همبستگی اجتماعی می‌شود یا نابرابری‌ها را افزایش می‌دهد؟، چطور ادیان مختلف بر هنجارهای اجتماعی در جامعه تاثیر می‌گذارند؟، پاسخ می‌دهد.در قرون گذشته عالمان دینی دین را با نگاهی درون دینی و اعتقادی مورد بررسی قرار می‌دادند اما در دو سه قرن اخیر با ظهور جامعه‌شناسی نگاه تازه‌ای برای دین‌پژوهی ایجاد شده است. جامعه‌شناسی، دین را از نگاه برون دینی و انتقادی مطالعه می‌کند.مباحث و نظریات جامعه‌شناسی دین باتوجه به انتقادی‌ اندیشی‌ این رشته برای اعتقادی اندیشان، یعنی عالمان دینی و دینداران که تعلق عاطفی فراوانی به دین دارند، ناخوشایند است چرا که با توجه به اینکه دین امری قدسی است، طبیعتا داشتن نگاهی انتقادی به آن سبب سخن گفتن از تمامی کارکردهای دین می‌شود؛ چه کارکردهای مثبت دین و چه کارکردهای منفی آن. این نگاه انتقادی فشارهایی را بر فرد پژوهشگر وارد خواهد کرد و پذیرش و حتی شنیدن نتایجی که پژوهشگر به آن می‌رسد را برای عموم دینداران و عالمان سخت می‌کند.تفاوت نگاه جامعه‌شناس و عالم دین یا دینداران به این علت است که عالمان و دینداران از دین آنطورکه باید باشد، اما جامعه‌شناسان از دین آنطور که در جامعه وجود دارد صحبت می‌کنند. عالمان از دینی آرمانی سخن می‌گویند و جامعه‌شناسان از دین واقعی که ممکن است سبب جنگ، فتنه، نفاق و اعمال ضد انسانی در جامعه شود. جامعه‌شناسان دین آرمانی را رد نمی‌کنند، چه بسا ممکن است که خودشان دیندار باشند اما وقتی می‌خواهند دین را از منظر جامعه‌شناسی مورد مطالعه قرار دهند به دین فعلیت یافته در جامعه توجه کرده و دین را با تمام کارکردهای مثبت و منفی‌اش مورد مطالعه قرار می‌دهند.جامعه‌شناس برای مطالعه دین، دین را در فرا متن مورد مطالعه قرار می‌دهد. یعنی اینکه دینی را که درون جامعه و درون تاریخ در جریان است، دینی که در رفتار و افکار مردم دیده می‌شود، مطالعه می‌کند. هر چند که گاه باید دین در متن را نیز مورد مطالعه قرار دهد چرا که او برای اثبات گفته هایش از نتایجی که از فرامتن دریافته است باید به دنبال استناداتی از آن در متن دین باشد.یکی از مهم ترین مسائلی که به جامعه شناس دین نسبت می‌دهند این است که جامعه‌شناسان دین الهی و وحیانی بودن دین را رد کرده و دین را این جهانی و ساخته دست بشر می‌دانند. این گزاره با توجه به سخنان برخی از بنیان‌گزاران رشته جامعه‌شناسی مانند کارل مارکس، امیل دورکیم و ماکس وبر که سعی داشتند دین را امری این جهانی معرفی کرده و الهی بودن آن را نفی کنند درست است اما بعد از آنها این گزاره رد شد چرا که جامعه‌شناسی علمی است تجربی و علوم تجربی صلاحیت بررسی مسائل مرتبط با ماورا الطبیعه را ندارند. جامعه‌شناسان دین نمی‌توانند وحیانی بودن دین را تایید یا رد کنند آنها فقط از این منظر که دین در جامعه بشری رواج دارد می‌توانند ابعاد اجتماعی آن را مطالعه کنند اما در رابطه با منشا آن نمی‌توانند اظهار نظر کنند.در قرن 19 متفکرانی چون فوئر باخ، کارل مارکس، ماکس وبر و فروید دین را به اموری چون امور انسان شناختی، اجتماعی و روانی فرو می‌کاستند و ابعاد دیگر دین را مورد بررسی قرار نمی‌دانند اما به مرور در نیمه دوم قرن بیستم آرام آرام این دیدگاه‌های تقلیل‌گرایانه که برای دین صرفا خواستگاه اجتماعی یا روانی پیدا می‌کردند مورد نقد جدی قرار گرفت. پدیدارشناسان دیدگاه های تقلیل‌گرایانه رو به طور جدی مورد نقد قرار دادند و همین انتقادات سبب شد که جامعه‌شناسی دین به سمتی حرکت کند که دین را واقعیتی چند ضلعی بداند و به تبع این باور، به این نتیجه برسد که پدیده‌ای چند ضلعی چون دین را نمی‌توان تنها توسط یک رشته خاص مورد بررسی قرار داد بلکه نیازمند مطالعات بین رشته‌ای، رشته‌هایی چون روانشناسی، انسان‌شناسی، جامعه‌شناسی، الهیات، فلسفه و تاریخ است. امروزه جامعه‌شناسان فقط بعد اجتماعی دین را مورد مطالعه قرار می‌دهند و به این اعتقاد دارند که دین ابعاد مختلفی دارد که فقط آنها می‌توانند در رابطه با بعد اجتماعی آن سخن بگویند.یکی دیگر از تفاوت جامعه‌شناسان با عالمان دین در مطالعه دین این است که جامعه شناسان معتقدند دین با توجه به جامعه و فرهنگی که در آن ظهور کرده است تغییر می‌کند یعنی جامعه شناس، دین را آغشته به عناصر فرهنگی اجتماعی روانشناسی مردم‌شناسی و زیبایی‌شناسی جامعه‌ای که در آن ظهور می‌کند، می‌داند و معتقد است که دین با فرهنگ و جامعه‌ای که در ظهور کرده است پیوند برقرار کرده و تغییر می‌کند چرا که دین برای اینکه بتواند در جامعه کارکرد داشته باشد باید بتواند به نیازهای مختلف افراد آن جامعه پاسخ دهد پس باید از جهاتی دچار دگرگونی شود. برای همین جامعه‌شناس میان اسلام ایرانی، اسلام اروپایی، اسلام آفریقایی و اسلام اندونزیایی و... تفاوتی جدی قائل می‌شود و با توجه به این تفاوت های فرهنگی مورد مطالعه قرار دهد.به طور خلاصه می‌توان گفت که جامعه‌شناسی دین، دین را از نظر جامعه‌شناختی مورد مطالعه قرار می‌دهد و نگاهی برون دینی و انتقادی به دین دارد. او دینی را که در افکار و رفتار انسان‌ها جریان دارد مورد مطالعه قرار می‌دهد و از دین آرمانی سخن نمی‌گوید او برای مطالعه دین به اسناد تاریخی و مشاهدات و بررسی‌های خود متکی است. جامعه‌شناسی دین، به منشا الهی و بشری بودن دین توجهی ندارد و صرفا دین را به علت حضورش در جامعه مورد بررسی قرار می‌دهد و از کارکردهای دین در جامعه سخن می‌گوید.