واتسون کیتنر، مارکوپولوی قرن بیستم

واتـسون کیتنر ۱:مارکوپولوی قرن بیستممریم باقریدر سال ۲۰۰۴، دکتر کالین هلب۲ به‌طور کاملاً اتفاقی در کتابخانه دانشگاه پنسیلوانیا به مجموعه راش‌هایی برمی‌خورد که حاوی تصاویری شگفت‌انگیز و ناب از مردمان و مکان‌های سرتاسر جهان‌اند. این راش‌ها که در بین سال‌های 1930 تا 1969 فیلم‌برداری شده، مجموعه‌ای است متشکل از 408 حلقه فیلم 16 میلی‌متری کداک کروم رنگی و صامت که از کیفیت تصویر بسیار خوبی برخوردارند. دکتر هلب با پرس‌وجوهای خود متوجه می‌شود که این راش‌ها در چند قسمت و در بین سال‌های ۱۹۶۵ تا ۱۹۷۰، توسط فردی به‌نام واتسون کیتنر به موزه دانشگاه پنسیلوانیا اهدا شده است. کالین هلب که در آن زمان هنوز دکترای خود را نگرفته بود و شغل مشخصی نداشت، الساندرو پزاتی، آرشیویست ارشد کتابخانه پنسیلوانیا را راضی می‌کند که سرمایه‌ای تهیه و هلب را استخدام کند تا بتواند این مجموعه را ببیند و از آن‌ها فهرست تهیه کند. حاصل این تلاش مجموعه‌ای کم‌نظیر از سفرنامه‌های تصویری واتسون کیتنر به بیش از ۳۰ کشور جهان، ازجمله ایران است که در دو وب‌سایت آرشیو موزه پنسیلوانیا3 و اینترنت آرشیو4 به همراه فهرست کامل نماها برای تماشا موجود است. در اینجا لازم می‌دانم از آقای پرهام وفایی، مسئول واحد دیجیتال فیلمخانه ملی ایران که برای اولین بار داستان واتسون کیتنر را از زبان ایشان شنیدم و همچنین آقای الساندرو پزاتی برای در اختیار قرار دادن اطلاعات تکمیلی تشکر کنم.واتسون کیتنر کیست؟واتسون کیتنر، مهندس آمریکایی و فارغ‌التحصیل از دانشگاه پنسیلوانیا است که در طول زندگی 89 ساله خود و در بین سال‌های ۱۹۳۳ تا ۱۹۶۹ میلادی به بیش از ۳۰ کشور جهان سفر کرده و با دوربین ۱۶ میلی‌متری‌اش تصاویری دیدنی و کم‌نظیر از مردمان، حیوانات، غذاها، خانه‌ها، آداب‌ورسوم، پوشش و لباس‌ها، بازارها، پوشش‌های جغرافیایی، ابزارآلات مختلف، وسایل حمل‌ونقل و بسیاری موارد دیگر تهیه کرده و اسنادی منحصربه‌فرد از سفرهای گسترده خود به سرتاسر جهان باقی گذاشته است. فیلم‌هایی آموزشی از فرهنگ‌های گذشته و کهن ممالک مختلف که بررسی و مطالعه آن‌ها برای نسل‌های آینده فوق‌العاده است.واتسون کیتنر فرزند چارلز و کارولین کیتنر و متولد ایالت پنسیلوانیا در ۲۲ آوریل ۱۸۹۰ میلادی است. آنچه از تحصیلات او می‌دانیم این است که او در بین سال‌های ۱۹۱۲ تا ۱۹۱۶ در دانشگاه پنسیلوانیا مشغول به تحصیل بوده و در سال ۱۹۱۶ با مدرک مهندسی شیمی از این دانشگاه فارغ‌التحصیل شده است.واتسون سال‌ها برای RCA(شرکت رادیویی آمریکا) کار کرده است. گذرنامه او در سال ۱۹۴۹ شغل او را مهندسی، در سال ۱۹۵۳ مدیر و در سال ۱۹۵۶ بازنشسته نشان می‌دهد. او هیچ‌گاه ازدواج نکرد و به نظر می‌رسد تنها همراه او در زندگی، تنها خواهرش، فلوی بوده است. او در سال 1979 و در سن 89 سالگی چشم از جهان فروبست.واتسون کیتنر انسان‌شناس، باستان‌شناس یا مردم‌شناس نبود. او هیچ علاقه یا اطلاعات به خصوصی نسبت به فرهنگ یا جغرافیای یک مکان خاص نداشت. هیچ آموزش رسمی یا غیررسمی درزمینهٔ تحقیقات مردم‌شناسی، عکاسی و فیلم‌برداری ندیده بود و به نظر می‌رسد که به هیچ زبان دیگری به‌غیراز انگلیسی تسلط نداشته است. کیتنر در نیمه دوم زندگی‌اش مدت‌زمان زیادی را صرف سفر به مکان‌هایی می‌کند که در آن زمان و در دنیای غرب تنها مردم‌شناسان، آن‌هم به‌ندرت، به آن دسترسی، علاقه و یا دانشی نسبت به آن داشتند. هرچند کیتنر درزمینهٔ فیلم‌برداری آماتور به‌حساب می‌آمد اما فیلم‌هایش نمایشگر برخی از جذاب‌ترین و نادرترین نگاه به فرهنگ غیر غربی است. دوربین تنها همراه او در تمامی این سفرها بوده است. کیتنر سفرهای خود را در سال ۱۹۳۳ و در سن ۴۳ سالگی آغاز کرد و تا ۷۹ سالگی‌اش ادامه داد.اولین سفر واتسون به مکزیک است و او در بین سال‌های ۱۹۳۳ تا ۱۹۳۹ چندین بار به مکزیک سفر می‌کند. از تعداد دفعات سفرهای او به مکزیک در این بازه زمانی اطلاعاتی در دست نیست. فهرستی از تمامی سفرهای واتسون به همراه سالی که به کشورهای مختلف سفر داشته و تعداد حلقه‌هایی که برداشته به شرح زیر است:۱۹۳۳-۱۹۳۹: مکزیک (۱۵ حلقه)۱۹۴۷: گواتمالا (۷ حلقه)۱۹۴۸ : گویان بریتانیا (گویان مدرن) (۸ حلقه)۱۹۴۹ : اکوادور (۱۰ حلقه)۱۹۵۰: پرو (۹ حلقه)۱۹۵۱: مراکش (۱۰ حلقه)۱۹۵۲: موزامبیک (۱۰ حلقه)۱۹۵۳: پاکستان (۱۰ حلقه)۱۹۵۵: اندونزی (۶ حلقه)۱۹۵۵: سریلانکا (۵ حلقه)۱۹۵۵: هندوستان (۶ حلقه)۱۹۵۵: نپال (۵ حلقه)۱۹۵۷: نپال (۱۲ حلقه)۱۹۵۷: تایلند (۱۰ حلقه)۱۹۵۷: استرالیا و گینه‌نو (۱۶ حلقه)۱۹۵۹: هندوستان (۲۷ حلقه)۱۹۶۱: موزامبیک (۳۵ حلقه)۱۹۶۱: سواحل آفریقای ساوثوست (۱۹ حلقه)۱۹۶۳: ایران (۲۵ حلقه)۱۹۶۵: ژاپن (۳۱ حلقه)۱۹۶۵: افغانستان (۹ حلقه)۱۹۶۷: نیجریه (۸ حلقه)۱۹۶۷: چاد (۳ حلقه)۱۹۶۷: تونس (۲۳ حلقه)۱۹۶۷: ترکیه (۱۸ حلقه)۱۹۶۹: اتیوپی (۳۵ حلقه)۱۹۶۹: لبنان و اردن (۱۲ حلقه)۱۹۶۹: قبرس و استانبول ( ۱۸ حلقه)واتسون کیتنر در ایراناز تاریخ فیلم‌هایی که در آرشیو موزه پنسیلوانیا موجود است این‌طور می‌توان نتیجه گرفت که واتسون کیتنر در 29 مارس 1963 مصادف با نهم فروردین‌ماه سال 1342 وارد ایران شده است. از اسامی فهرست نماهایی که در کنار هر حلقه فیلم نوشته شده این‌طور برمی‌آید که اولین مقصد کیتنر شمال کشور بوده است. کیتنر تا 5 آوریل یعنی 16 فروردین را در شهرهای بابلسر، رامسر، بندر انزلی و منجیل اقامت داشته و آنچه او از خطه شمال به تصویر درآورده است شامل تصاویری از طبیعت شمال، دامنه کوه‌ها، رودخانه‌ها، باغ‌ها، خانه‌های روستایی، کاه‌گلی و کومه‌ها، مردان و زنان و کودکان شمالی در لباس‌های محلی، آرامگاه‌ها، خیابان‌ها و کوچه‌پس‌کوچه‌ها، بازار، واگن‌های حمل آب که توسط اسب‌ها جابه‌جا می‌شوند، زمین‌های کشاورزی، فعالیت‌های مربوط به برنج و برنج‌کاری، قایق‌های ماهیگیری، ماهیگیران و فعالیت‌های آنان، هتل رامسر، بازار ماهی‌فروشان، سفال فروشان و صنایع‌دستی و سد سفیدرود است.کیتنر پس از گذراندن یک هفته در شمال ایران و برداشتن سه حلقه فیلم در تاریخ ۱۶ فروردین عازم قم می‌شود و اولین نمایی که از قم برمی‌دارد گنبد طلایی حرم حضرت معصومه است. قم در آن زمان شرایط ملتهبی داشت. تنها ۱۴ روز قبل و در پی اعلام عزای عمومی در نوروز 42، مأموران رژیم پهلوی با هجوم به مجلس عزاداری شهادت امام جعفر صادق(ع) در مدرسه فیضیه قم، ضمن شکستن در و پنجره مدرسه و ضرب‌وجرح طلاب عده زیادی از آنان را مجروح کرده بودند. جامعه روحانیت تهران، قم، مشهد، اصفهان و شیراز و دیگر شهرها، به‌منظور اظهار همدردی و پشتیبانی از حوزه علمیه قم از ششم تا دوازدهم فروردین در اعتصاب بودند و از رفتن به مساجد و اقامه نماز جماعت خودداری کردند. بازار تهران و سایر شهرها نیز به تبعیت از علما و روحانیون به مدت سه روز در اعتصاب روحانیت شرکت کردند. چنین شرایطی بر آن روز ایران حاکم بود. درهرحال ازآنجایی‌که تعداد نماهای مربوط به قم چندان نیست و تنها چند نمای مختلف از گنبد و حرم و یک قهوه‌خانه سنتی و قبرستان را شامل می‌شود مشخص می‌شود کیتنر زمان اندکی را در شهر قم گذرانده اما اقامت او در شهر بعدی که اصفهان است طولانی‌تر بوده و کیتنر در مدت اقامت خود در اصفهان نزدیک به 11 حلقه فیلم از این شهر شگفت‌انگیز برداشته است. تصاویر سی‌وسه‌پل، مسجد شیخ لطف‌الله و کاشی‌کاری‌های بسیار زیبای آن، کاشی‌کاری‌های مسجد شاه، دری نقره‌ای که به گفته سایت موزه پنسیلوانیا ۳۵۰ سال قدمت دارد، کارگاه‌های بافندگی، دختران کوچک در حال فرش‌بافی، نمایی از ابزار فرش‌بافی و دار قالی و طرح‌های فرش، پل‌های زاینده‌رود، سی‌وسه‌پل، پل خواجو و پل شهرستان (یا پل جی) قدیمی‌ترین پل زاینده‌رود که قدمتی بیش از ۱۰۰۰ سال دارد، بازار اصفهان، منارجنبان، قبر عمو عبدالله کارلادانی، معبد زرتشتیان، چهل‌ستون، نقاشی‌ها و دیوارهای کاشی‌کاری شده. هنرمندان اصفهانی در حال میناکاری، منبت‌کاری و حکاکی بر مهر چوبی، صنایع‌دستی مختلف چون معرق، منبت، موزاییک و کاشی، کلیسای وانک، ظرف آب سنگی چهارگوش قدیمی، محراب گچ‌بری شده زیبای مسجد الجایتو، کنیسه و طومار خطی. در این نما خود کیتنر حضور دارد و در حال بررسی طوماری است. ساخت دیگ‌های مسی، مردان در حال نخ‌ریسی، قنات و چاه‌های قنات، کبوتر خانه‌ها، نهرها، خیابان‌ها و خانه‌ها، پختن نان لواش. دروازه روستایی با قدمت ۶۰۰ سال، قفل‌های بسیار قدیمی، دیوارهای روستا، خوش‌نویسی و حکاکی‌های بسیار زیباروی دیوار. آرامگاه، نمایی از قبرستان، سالن موسیقی عالی‌قاپو، کاروانسرای شاه‌عباسی، شترها و چادرنشینان ازجمله تصاویری است که کیتنر از اصفهان برداشته است. کیتنر در تاریخ 25 فروردین اصفهان را ترک کرده و راهی شیراز می‌شود.دژ باستانی ایزد خواست که در شرق جاده اصفهان به شیراز قرار دارد و نخستین اثر تاریخی است که پس از ورود به خاک فارس دیده می‌شود، اولین بنایی است که کیتنر از سفر خود به استان فارس به تصویر درآورده است. مقبره کوروش کبیر، بقایای تخت‌جمشید، خانه‌های کاه‌گلی، آتشکده‌های باستانی. مقبره‌های داخل کوه، نقش داریوش و اهورامزدا، مجسمه‌های سنگی شکسته، کاخ شخصی داریوش کبیر، کاخ آپادانا، کاخ خصوصی خشایارشا، مقبره‌های داریوش سوم و خشایارشا دوم، نمای نزدیک از دیوارها و حکاکی‌ها، نمای داخلی موزه و نمایش آثار سفال، چادرنشینان در حال برپا کردن چادرهای‌شان، زنان و کودکان با لباس‌های محلی‌شان و خیره به دوربین، حصیربافی، قالی‌بافی، خاتم‌کاری، دروازه قرآن، سعدیه، حافظیه، کاشی‌کاری‌های مسجد وکیل، بازار وکیل و حجره‌های مختلفی چون حجره‌های پارچه، قالی و آهن‌فروشان، ظروف مسی، خانه زینت‌الملک، طراحی و ساخت کاشی، موزه و نمایش سفال‌های متعلق به ۴۰۰۰ سال پیش از میلاد، نقاشی‌های قدیمی، کتاب‌های خطی، زنان بختیاری در لباس‌های محلی، قبایل بختیاری و زندگی روزمره آنان چون دوشیدن شیر، پختن نان، درست کردن کره و بسیاری تصویر دیگر، ازجمله نماهای گرفته‌شده توسط کیتنر از شیراز و اطراف آن است.مقصد بعدی کیتنر جنوب ایران و اولین نما، نمای رود کارون است. کیتنر در تاریخ دوم اردیبهشت‌ماه وارد خوزستان شده و از مهم‌ترین مکان‌هایی که به تصویر کشیده است می‌توان رود کارون، قلعه و خرابه‌های شوش، زنان چادرنشین و نمایش جزئیات زندگی‌شان، زیارتگاه دزفول، زیارتگاه دراویش، پل قدیم دزفول (پل رومی)، خانه‌های کنار آب، قبایل مهاجر و سازه‌های رومی را نام برد. در تاریخ ششم اردیبهشت‌ماه کیتنر خوزستان را ترک می‌کند و البته از این بابت بسیار شانس می‌آورد چراکه ده روز بعد، در اثر بارندگی‌های شدید در استان‌های خوزستان، خراسان و اصفهان سیل جاری می‌شود و خسارات زیادی به کشاورزی وارد می‌کند و به دنبال آن مالاریا در جنوب کشور شیوع می‌یابد. کیتنر پس از خوزستان راهی کرمانشاهی می‌شود که در تاریخ چهارم فروردین‌ماه یعنی در حدود یک ماه پیش از ورود او زمین‌لرزه‌ای به بزرگی ۵/۸ ریشتر را از سر گذرانده و ۲۳ قریه‌اش به‌کلی ویران گشته و خسارات زیادی به بار آمده است. بااین‌وجود تصاویری که کیتنر از کرمانشاه ثبت کرده، طاق‌بستان است و بیستون، روستاهای تاریخی و کوزه‌های سفالی، قالی‌بافان، زنان کرد در لباس‌های محلی در حال ساخت کیف‌های چرمی، دوشیدن گوسفندان، مساجد و کاشی‌کاری‌های زیبای آن‌ها، کاروانسرایی قدیمی و در آخر جشنی در روستا که نوازندگان با دف و طبل و تنبک و دیگر آلات می‌نوازند.از دیگر شهرهایی که واتسون کیتنر به آن‌ها سفرکرده و از تاریخ دهم تا ۲۶ اردیبهشت‌ماه را در آن‌ها گذرانده است می‌توان شهرهای همدان، کاشان، یزد، کرمان، زاهدان، مشهد و نیشابور را نام برد. خلاصه تصاویری که از این شهرها توسط دوربین کیتنر به ثبت رسیده‌اند به شرح زیر است:تصاویر از چادرنشینان، شترها، کاشی‌ها و مناره‌های مسجدی در کاشان، برج‌های بادی برای خنک نگاه‌داشتن خانه‌ها، قالی‌بافان، آرامگاه شاه‌عباس، سنگ آسیاب، بازار، باغ فین کاشان، خرابه‌های یک روستا، نخ‌ریسی، سفال‌گری، طراحی روی سفال، کتاب‌های خطی، پارچه‌بافی، دخمه زرتشتیان، برج خاموشان، بازار یزد، آرامگاهی در یزد، کاروانسرایی در یزد، مسجدی در کرمان، ساخت تشت‌های مسی، بازار مسگرها، آتشکده زرتشتیان، ارگ بم، تصاویری از مردم چادرنشین (اطراف زاهدان)، مردم در حال نواختن موسیقی و زندگی روزمره، خانه‌های سنگی (خارج از بیرجند) مدرسه و بچه‌ها در حال قرآن خواندن، کارگاه بافندگی، کوچه‌پس‌کوچه‌های روستا، آرامگاه امام رضا، گنبد طلایی، مناره‌ها، کاشی‌کاری‌ها، کتاب‌های خطی موجود در کتابخانه موزه، آرامگاه عطار نیشابوری و آرامگاه خیام که در سیزدهم فروردین همان سال افتتاح شده است.سفر واتسون کیتنر به ایران در اینجا پایان می‌یابد و کیتنر بدون ثبت هیچ تصویری از تهران، ایران را ترک می‌کند. شاید بزرگ‌ترین ویژگی فیلم‌های کیتنر را بتوان در به تصویر کشیدن جزئیات زندگی روزمره انسان‌ها دانست. او در این سفرها از مقاصد توریستی خودداری کرده و به‌جای آن به ضبط و ثبت زندگی عادی و روزمره از مردمانی پرداخته که با آن‌ها ملاقات کرده است. واتسون کیتنر ده سال انتهایی زندگی‌اش را صرف برگزاری کارگاه‌های عکاسی برای باستان‌شناسان و مردم‌شناسان کرد و زمانی که از دنیا رفت بیشتر آنچه از این سفرها داشت را به موزه پنسیلوانیا بخشید.ارثیه‌ای گران‌بها از یادداشت‌های روزانه، یادداشت‌های مربوط به فیلم‌های گرفته‌شده، صورت‌حساب‌ها، نامه‌نگاری‌ها و یادداشت‌های مقدماتی درباره فرهنگ‌ها، جغرافیا و تاریخ کشورهایی که کیتنر در بین سال‌های ۱۹۵۱ تا ۱۹۶۹ از آن‌ها بازدید داشته، از او به‌جامانده است. آنچه برای ما ایرانی‌ها از کیتنر به یادگار مانده مجموعه تصاویری است زیبا و فوق‌العاده از کشوری که بسیاری ازآنچه در این فیلم‌ها آمده است را به دلایل انسانی یا طبیعی ازدست‌داده است.در پایان لازم می‌دانم یادآوری کنم که فیلم‌های واتسون کیتنر به مالکیت عمومی تعلق ندارد و هرگونه استفاده از این تصاویر ممنوع است مگر این‌که در تماس با آرشیو موزه پنسیلوانیا به آدرس ایمیل photos@pennmuseum.org اجازه استفاده از آن‌ها گرفته شود.1. Watson Kintner2. Colin Helb3. https://www.penn.museum4. https://archive.orgاین مقاله ابتدا در یازدهمین شماره فصلنامه پژوهشی تحلیلی سینماحقیقت (زمستان سال 1395) منتشر شده است.