پناه به رویا

مریم تاواتاویادداشت درباره انیمیشن " کلاوس "چاپ شده در روزنامه سازندگی در تاریخ 1399.07.26نویسنده یادداشت : مریم تاواتاوما پناه بردگان به جهانِ رویاهاییم ؛ آن جا که می توان از پسِ هضم تنهایی خود برآمد و قصه ها را مرهم کرد بر غصه هایی که امانمان را در دنیای واقعی بریده اند . ما پناه برده ایم به جهان جادو و خیال ؛ آن جا که توانِ باز پس گرفتن امید ، تصوری دور و مبهم نیست و تجربۀ مزه مزه کردن لحظه های آرام زندگی ، وعدۀ غذای هر روز روح می شود ؛ قوت غالبی که فراغت می بخشد ، درد را می شوید و با خود می برد . نه آن که قرار به انکار حقیقتِ پخش شده در جهان هستی حتی در طول تماشای یک اثر هنری باشد . ما فقط لحظاتی کوتاه از آغاز تا پایان یک کتاب یا فیلم ، خود را می سپاریم به بی وزنی خیال تا شاید نیرو بگیریم برای بازگشت به دنیایی که باید آجر به آجر ، دیوار زندگیمان را روی زمین واقعیتش بنا کنیم.انیمیشن " کلاوس " محصول کشور اسپانیا از جنس همین رویاپردازی های پیش برنده است . جسپر ، جوانی تن پرور و پسر مالک یک شرکت پستی است . او به دستور پدرش و با تهدید محرومیت از ارثیه خانوادگی به اداره‌ی پست جزیره‌ای به‌اسم اسمیرنزبرگ در نزدیکی قطب شمال تبعید می شود ؛ جزیره ای که هیچ کس تا به حال نتوانسته در آن جا دوام بیاورد . شرط بازگشت جسپر به زندگی پرناز و نعمتش این است که شش هزار نامه را پست کند و این گونه او وارد شهری می شود که اهالیش سالهاست با هم دشمنند و فقط در حال دعوا و جدل و زدن یکدیگر هستند و البته در آن جا هیچ کس نامه نمی نویسد . حتی بچه ها به مدرسه فرستاده نشده اند تا سواد نوشتن پیدا کنند به همین خاطر مدرسه ، تغییر کاربری داده . تنها معلم جزیره هم دختر جوانی است که سال هاست در حال کار و جمع کردن پول است تا بتواند از این شهر دیوانه کننده فرار کند . انگار جسپر در مکانی با روابطی سردتر از جغرافیای حاکم ، گیر افتاده . در همین اوضاع ، با پیرمردی نجار که اسباب بازی می سازد ملاقات می کند و راه حلی به نظرش می رسد . این راه حل ، سرآغاز تغییر اوضاع می شود .کلاوس ، پیامی از جنس نجات دهندگی عشق دارد . اما جالب آن جاست که این عشق ، لباس شعارزدگی را به تن نکرده . بلکه با جدیت ، راه حل را در مهر می¬بیند و البته این عشق را ازکودکان شروع می کند . چه بهتر ازین که در زمانۀ هجوم ناامیدی ها و سیاهی ها ، در شهری که نفرت و دشمنی ، هوا را پر از سم کرده ، کسی راه نجات را بیابد ؟! راهی که رازش ، ایمان به دوست داشتنی است که با تاثیر از آن ، جنگ افروزی و نفرت به کناری رانده می شود .بعضی می¬گویند عظمت یک اثر هنری در بخش نوشتار فراتر از آن است که صرفا در یک دیالوگ طلایی خلاصه شود . شاید چون گاه این دیالوگ¬ها در زبانی غیرقابل باور و تنها با هدف این که دهان به دهان منتقل شود و حتی بعد از اتمام تماشا و یا مطالعه اثر در یادها بماند ساخته می شوند و البته دل بستن به حافظه افکار عمومی ، می تواند برای مدتی کوتاه جذاب و پایدار باشد اما درنهایت ، عمق حقیقی اثر ، وابسته به قدرت ساخت تصاویری در قالب احساسات و کلمات است . کلاوس در کنار جذابیت فراوانش در سایه توجه به جزییات ، حتی در کاربرد جمله کلیدی های فیلمش نوآورانه برخورد کرده و عبارت : " کار خیر تاثیرش را می گذارد " را چنان پراعتقاد و در جاهای مناسب کاشت و برداشت کرده که می توان تاثیر تصویر جذاب این جمله را هم راستای قصه به طور مشهود دید .چسپر یک راننده شده است ؛ انسان¬ها در برهه های مختلفی از زندگی از بهشت خود در این دنیا رانده می شوند . این بهشت گاه یک رابطه است گاه هم¬جواری با ثروت و قدرت و یا خو گرفتن با روزمرگی خاص و امنیتی که در پناه آن به دست آمده . جسپر این امنیت را از دست می دهد و شاید به امید بازگشت به آن بهشت قبلی ، زندگی خود را تغییر می دهد اما در انتهای این تغییر ، دیگر دل در گروی موقعیت قبلی ندارد ؛ شاید چون بهشت جدیدی را یافته که خودش در ساخته شدنش آن سهیم بوده . این نگاه در نتیجه بلوغی است که کارآمدی فعالیت های او برایش به ارمغان آورده است . بلوغی که نصیب بسیاری از رانده شده ها می شود تنها اگر برای تغییر شرایط قدم بردارند و نگذارند در طوفان ناامیدی ، اراده شان را هم از دست بدهند .فیلم پر از نماد است . بی¬مهریِ شهر ، سمبلی از جهان امروز است که مکان و زمان ، درگیر جنگ های بزرگ و کوچک است و عشق ، همان کلید گمشده ای که نبودش آرامش را از انسان ربوده و تنهایی را در اقلیمی مشابه اسمیرنزبرگ به نقطه انجماد رسانده ؛ اقلیمی به پهناوری یک سیاره که تا بنِ دندان ، ساکنانش را در اسارت لمس نکردن عشق و دوستی ، غرق در تنهایی کرده است . در نگاه نخست شاید این حجم از زیرلایه های اخلاقیِ بسط داده شده در روایت کلاوس ، احتمال گیرافتادن در کلیشه را بالا می برد اما با تماشای ادامه فیلم ودنبال کردن ماجرا ، مشخص می شود که بهره گیری از داستان های فرعی¬تر و آمیختن موضوع با نوعی کمدی سیاه ، کل فیلم را از گیرافتادن در یک چارچوب تکراری شعاردهنده صرف ، خارج کرده است .برای مثال ، تمهید توجه به ریشه های قصه بابانوئل ، در نقاط عطف پلات به کمک فیلم آمده . این که پدربزرگی چاق و با ریش های سفید در شب سال نو هدایایی را برای کودکان با رفتار خوب می آورد و این هدایا در کارگاهی اسباب بازی در قطب شمال ساخته می شود . مساله اصلی این است که باید تغییری ایجاد کرد تا بابانوئل متوجه شود که رفتار بچه ها خوب بوده تا بهشان هدیه بدهد . کاربرد این افسانه قدیمی در کالبدی داستانی و با زیرلایه پیام اخلاقی ، یک روایت تمام عیار انسانی ساخته .از طرفی طنز نفهته در انیمیشن از کسالت جدیت پیام ها کاسته . کلاوس توانسته دست روی یک موضوع تکراری اما با پرداختی خلاقانه بگذارد و این ویژگی ، تماشای آن را تنها منحصر به رده سنی کودک نمی کند بلکه تمام رده های سنی می توانند مخاطب داستانی باشد که پایه آن تغییر جهان به سمت محبت است . این تغییر البته برپایه تصمیم گیری شخصی افراد است که می تواند آنها را به سمت ایجاد ارتباط سوق دهد و در این راه به نوعی استدلال سازی در جهت ساخت دیوار قدرتمند علت و معلولی در طرح داستان می پردازد و سعی می کند تا قصه را روی پایه های محکم منطقی پیش ببرد . هم چنین حضور شخصیت های فرعی تر که هر یک داستانی منحصر به فرد برای روایت ارائه می دهند تا حد زیادی منجر به غنی تر شدن ماجرا و امکان باور پذیری بیشتر را مهیا کرده است .کلاوس از موفقیت ترین انیمشن های سال های اخیر است که با یک مفهوم انسانی و پایانی خاص توانسته آرام آرام در روح مخاطبانش نفوذ کند و به زودی از ذهن مخاطبانش نرود . حضور مفاهیم روان شناسی و نگاه ستایشگر نسبت به امید و تلاش در سرتاسر فیلم ، دیده می شود . نگاهی که با کمک ایجاد پیوند عاطفی و در راس آن مفهوم خانواده و محبت ، جهان بینی ویژه تری را برای مواجهه با ناملایمات زندگی ، پیش روی مخاطب قرار می دهد و این موهبتی است که سفر به رویا و خیال به انسان می دهد ؛ موهبت قوی و رها بودن در برابر حقایق تلخ جهان .