همزاد آفتاب، ‌هم‌طالع خاکستر۱

چه بر سر دانشجو می‌آید وقتی دانشگاه هم امنیتی باشد؟مجتبی نظری، مدیرمسئول/ دانشجوی دوره‌ی کارشناسی ارشد رشته‌ی علوم اقتصادی دانشگاه صنعتی شریفبرای صورت‌نگرفتن یک تجمع کوچک دانشجویی در محوطه‌ی دانشگاه، با تعداد زیادی تماس گرفته بودند و تهدید کرده بودند. از بچه‌هایی که آن موقع صدها کیلومتر با پای‌تخت فاصله داشتند، گرفته تا کسانی که صرفاً یک پیام مربوط به تجمع را به گروهی تلگرامی فرستاده بودند. این البته نرم‌ترین نوع برخوردی بود که دانشجویان دانشگاه در دی‌ماه با آن روبه‌رو شدند. آن‌ها فکر نمی‌کردند به این سادگی فضای اورولی۲ را با پوست و گوشت خود لمس کنند.در آن روز، دانشگاه سرد و بی‌حرکت ماند. برخی می‌گفتند این «دانشگاه امنیتی» که می‌گویید چیست؟ چرا ما نمی‌بینیم؟! طرفه آن که خود آن‌ها و البته کسانی که دیدشان نسبت به دانشگاه همان جلوه‌ی «دبیرستان»، یعنی محل صرف درس‌خواندن است، از ستون‌های اصلی یک دانشگاه سربه‌زیر برای سیاست و بی‌تفاوت به مردم هستند. خاصیت فضای امنیتی این است که نامرئی بنماید؛ طوری که حتی وقتی طبق معمول یک اقدام واپس‌گرایانه از سوی مدیریت دانشگاه، معلول «فشار نهادهای بیرونی» خوانده می‌شود، نمی‌فهمیم دقیقا کدام نهاد یا سازمان یا وزارتخانه این بار حریم استقلال دانشگاه را دریده است.مجموعه‌ای بی‌روح از آجر و سیمان؟جامعه‌ی دانشجویی در طول عمر خود، شیوه‌های خاص کنش و واکنش نسبت به تمامیت‌طلبی‌ها و بی‌عدالتی‌های حاکمیت را در خود پرورش داده، ارزش‌هایی حول آزادی‌خواهی و دموکراسی را دنبال کرده و به نمادها و مفاهیم کم‌وبیش مشترکی برای درک مسئولیت خود رسیده است. در واقع دانشگاه در تاریخ معاصر ایران به تعبیری یک نهاد اثرگذار در جامعه‌ی مدنی بوده است و نه صرفاً محل ساختمان‌های چند دانشکده! قدرت این نهاد همان است که یک قدرت سیاسی انحصاری را مجبور می‌کند تحت کنترلش بگیرد تا در پس کژروی‌هایش فریادی نشنود؛ دانشگاه را از توجه به سیاست و زایش اندیشه‌های نو عقیم می‌کند، به یک ماشین پرونده‌سازی برای کنشگران تبدیل می‌شود، فعالیت‌های دغدغه‌مندانه‌ در دانشگاه را خفه می‌کند و آتش توقیف و سانسور و بازخواست را به جان کسانی می‌اندازد که بیش از هرکسی نگران کشور و جامعه‌شان هستند. با این حال وقتی می‌بینیم آن همه اقدامات در سال‌های سال باز هم نتوانسته است جنبش دانشجویی را متوقف کند، قدرت این نهاد عیان می‌شود. قلب این جنبش در دی‌ماه دوباره تپیدنش را به رخ کشید، هرچند که پیش‌تر در همراهی با دغدغه‌های جامعه در آبان‌ماه چندان موفق ظاهر نشده و دچار رخوت بود.دانشگاه را از توجه به سیاست و زایش اندیشه‌های نو عقیم می‌کند، به یک ماشین پرونده‌سازی برای کنشگران تبدیل می‌شود، فعالیت‌های دغدغه‌مندانه‌ در دانشگاه را خفه می‌کند و آتش توقیف و سانسور و بازخواست را به جان کسانی می‌اندازد که بیش از هرکسی نگران کشور و جامعه‌شان هستند.مهر خاموشی را چگونه بر لب‌هایت می‌زنند؟این نقد را می‌توان بر عبارت «دانشگاه امنیتی»‌ وارد دانست که این فضا را محدود به دانشگاه نشان می‌دهد. حال آن که ما با یک مدیریت امنیتی در تمام عرصه‌ها روبه‌رو هستیم. در واقع در نهاد سیاست ایران، این روش برای حذف مخالف و حفظ اندک‌سالاری موجود نهادینه شده است؛ به طوری که وجود یک دستگاه امنیتی فربه‌ جدا از بخش‌های شبه انتخابی بیش از شصت سال سابقه دارد. بنابراین رویکرد امنیتی یک واقعیت کلی ایران بوده اما به دلیل ویژگی‌های نهاد دانشگاه، همواره حساسیت خاصی روی دانشگاه بوده است. شگفت‌آور است که در قرن بیست‌ویک، پاسخ واژه هنوز زور است و ضرب و بازداشت؛ انگار کلمات یک نوشته یا یک فریاد دادخواهی، کتک می‌زنند و کبود می‌کنند، شکنجه می‌کنند یا دهان کسی را به زور می‌بندند که جواب‌هایی آنچنان ناجور نثارشان می‌شود. شاید این فقط یک کابوس باشد نه یک واقعیت تلخ.سرکوب فیزیکی البته واضح‌ترین نوع خاموش‌کردن منتقد وضع موجود است. به طور خاص برای دانشجویان، سرکوب خاموش بیشتر به کار می‌رود. این سرکوب می‌تواند سیاست‌های بلندمدتی برای تضعیف بدنه‌ی فعال دانشجویی باشد؛ طرح‌ بومی‌گزینی دانشگاه‌ها و کاهش سنوات مجاز تحصیلی از مواردی هستند که گفته می‌شود با این هدف پیاده شده‌اند. به شکلی عیان‌تر، توقیف تشکل‌ها، کانون‌ها و نشریات را هم می‌توان دید؛ اما اگر برخورد با تفکر مخالف تا همین حد هم بود، باز جای شکری باقی می‌ماند! واقعیت این است که دانشجویان فعال به درجات مختلف مورد تهدید یا برخورد قضایی و امنیتی قرار می‌گیرند. ساختاری که برای دانشگاه، دم از آزاداندیشی می‌زند، سیاسی‌ترین افراد را غیرسیاسی یا خواهان فرار هرچه زودتر از وطن خود می‌کند؛ این مشت‌های نابه‌کار پیاپی نمی‌تواند از دستگاهی خیرخواه ملت خارج شده باشد.خنجر از پشتواقعیت این است که ساختار روابط گروه‌ها در دانشگاه تافته‌ی جدابافته‌ای از جامعه نیست. بنابراین تجلی پدرسالاریِ نهاد خانواده و سیاست و همچنین کلیشه‌های استاد-شاگردی در دانشگاه، به وضوح حقوق نابرابری میان استادان و دانشجویان برقرار کرده است. ارزیابی این رابطه به طور خاص یک پرونده‌ی جداگانه می‌طلبد اما با بحث دانشگاه امنیتی نیز درهم‌تنیده است. از سویی سرکوب دغدغه‌مندی‌ها از همین رابطه آغاز می‌شود؛ از سویی دیگر بی‌تفاوتی استادان و مدیران دانشگاه نسبت به فشارهای امنیتی وارد بر دانشجویان و حتی همکاری با بیرونی‌ها (!) برعهده‌گرفتن نقش بازوی سرکوب است.انگار کلمات یک نوشته یا یک فریاد دادخواهی، کتک می‌زنند و کبود می‌کنند، شکنجه می‌کنند یا دهان کسی را به زور می‌بندند که جواب‌هایی آنچنان ناجور نثارشان می‌شود.آنچه پرونده‌ی این شماره می‌گوید!بعد از این مقدمه از بحث دانشگاه امنیتی، مقالات متنوعی حول این مبحث در پی هم خواهند آمد. «داد» این بار بخشی از یک مسئولیت رسانه‌ای نسبت به جامعه‌ی دانشگاهی را که از دی‌ماه روی زمین مانده بود و با اتفاقات اخیر سنگین‌تر شده بود بر دوش خود حس کرده‌ است. در این راستا نشریه سعی کرده است مصداق‌های نقش منفی مدیریت دانشگاه در کمک به فضای امنیتی را بشکافد؛ در ابتدا ایمان وافقی در مقاله‌ای از دانشگاه به عنوان محوری برای کشاکش قدرت یاد کرده است، سپس مرتضی ملکیان در نوشته‌ی «میز»، به تعادل نامیمون ایجادشده میان رؤسای دانشگاه شریف با دستگاه امنیتی نگریسته است و سید رضا فتاحی معصوم در بررسی «سرکوب مردمان شریف؛ از ۸۴ تا ۹۹»، به گفتن حقایقی قلم رانده که خیلی از دانشجویان این دانشگاه هم بدان آگاهی ندارند؛ محمد صالح انصاری هم «خانواده‌ی شریف» را مورد نقد قرار داده و مصداق‌های حمایت‌نکردن مدیریت دانشگاه شریف از دانشجویان را نوشته است. این سه مقاله گرچه نمونه‌ها را به طور خاص در صنعتی شریف واکاوی کرده‌اند، اما به صورت عام‌تر برای دریافتن فضای دانشگاه‌های ایران یاری‌رسانند.در نگاهی جامع‌تر به «جنبش دانشجویی»، احسان دلارامی‌فر، فراز و نشیب آن را در بستر تاریخ معاصر ایران روایت کرده و شهریار جاویدی، به جنبش دانشجویی مه ۱۹۶۸ در اروپا پرداخته؛ علی سورچاپ نیز این جنبش‌ها را در شرق آسیا و به خصوص هنگ‌کنگ روایت و صورت‌بندی می‌کند. این مقاله‌ مخصوصاً سرکوب‌های عیان را بررسی می‌کند؛ در سوی دیگر کیوان مهتدی در گفت‌وگویی که نیما امینی با وی داشته، پیرامون سرکوب خاموش در ایران تحلیل‌هایی ارائه می‌دهد.این مشت‌های نابه‌کار پیاپی نمی‌تواند از دستگاهی خیرخواه ملت خارج شده باشد.در ادامه ابوذر تمسکی مقاله‌ای در باب آزادی آکادمیک و نیما امینی مقاله‌ای در نقد افراد بی‌تفاوت‌ اطرافمان نوشته است. همچنین حسین محب‌زاده به گزارشی تحلیلی از تجمع دانشجویی روز 23 اردیبهشت 98 در دانشگاه تهران در اعتراض به برخورد حراست با دانشجویان دختر در خصوص پوشش و حجاب اجباری پرداخته است.نوشته‌ی فرناز نصیری با بهره‌گیری از نقد مارکس در باب سانسور و آزادی مطبوعات، منطق سانسور را زیر سوال برده است؛ علیرضا جعفراسماعیلی هم نمونه‌ای از ارتباط سینمای این سال‌ها با بحث دانشگاه امنیتی را با «عصبانی نیستم» نمایش داده است. به نظر می‌آید در این پرونده برای هرکسی نکته‌ای جهت آموختن یافت خوهد شد!پاورقی:۱. الهام‌گرفته از شعری سروده‌ی هوشنگ ابتهاج -«سایه»- با نام «کیوان ستاره بود»۲. به واسطه‌ی فضای رمان‌های «جرج اورول»، به خصوص کتاب «۱۹۸۴»، این عبارت به شرایط کنترل شدید شهروندان توسط حکومت اطلاق می‌شود.برای ورود به کانال پیام‌رسان تلگرام دوهفته‌نامه‌ی دانشجویی «داد» کلیک کنید.