تبارشناسی اخلاق هزاره‌ها

اگرچه هرکسی می‌تواند به صرف زاده شدن در یک خانواده هزاره و زندگی در یک اجتماع هزارگی تا حدی خود را در زمینه اخلاق مردم هزاره آگاه بداند اما شناخت کامل اخلاق هزارگی نیاز به مطالعات بسیار عمیق تاریخی و میدانی دارد. علاوه بر آن تبارشناسی راستمنشی(moral) هزاره‌ها و شناسایی چگونگی تحول و تکوین آن نیاز به مداقه و بهره گرفتن از نظریات متخصصین دارد. در ابتدای این گفتار باید روشن کنم که مقصود از اخلاق در اینجا چگونگی تعریف خیر و شر، عدالت و بی‌عدالتی است که به زبانی اسپینوزایی برآمده از انفعال و تخیل از یکسو و جستجوی منفعت از سوی دیگر است. همچنین منظور از اخلاق در اینجا بهمنشی(ethic) نبوده و به هیچ مجموعه قوانین مدون اخلاقی خاصی اشاره ندارد.در شناسایی اخلاق هزارگی باید به زمینه کلی جغرافیایی و تاریخی هزاره‌ها نگریست؛ زندگی در شیوه تولید آسیایی در کنار سابقه کوتاه یکجانشینی هزاره ها که با انزوای شدید همراه بوده است.از دید من سه خلق خاص در پیکربندی اخلاق هزارگی نقش محوری دارند؛1-جستجو برای یافتن «مهتر»: که در عموم جوامع شرقی و خاورمیانه ای بصورت صفت بارزی قابل مشاهده است و ناشی از سابقه طولانی زندگی فئودالی است. زیربنای مهتردوستی نوعی همسان‌سازی با کمال مطلوب من(ego ideal) است که با مهتر و بزرگتر رخ می‌دهد. در این همسان‌سازی که به رابطه هیپنوتیست و فرد تحت هیپنوز شباهت دارد، رعیت خود را از عاملیت تهی کرده و فنای در مهتر می‌شود.در طول تاریخ هزاره‌ها تمایل شدیدی به دنباله روی بی‌چون و چرا از شخصیت‌های فرهمند داشته‌اند. فقط کافی است فرهنگ عامه برجای مانده در باب «نجف بیگ»، «ابراهیم بیگ گاوسوار» و «کلبی رضا بیگ» را بخوانیم که چطور از تبدیل شدن آنها به چهره هایی نیمه‌خدایی حکایت دارند. همچنین در دوران معاصر ما داستان‌های غریب مردمی در مورد اشخاصی چون آقایان «محمد اکبری»، «محمدحسین صادقی»(اینکه تیر دشمنان به آنها اثر نمی‌کرد یا تیر مجاهدین آنها خلاص نمی‌شد) را مطالعه کنیم و بیاییم تا غرب کابل و ظهور و پرداخته شدن یک ابرقهرمان و ابرمنجی تحت عنوان «بابه مزاری» که برتر از ماندلا و گاندی است. حتی رگه‌هایی از این صفت تا به امروز در مورد آقای علیپور و مقام پرسش‌ناپذیرش وجود دارد. همچنین در سطح گفتگوی عمومی مردمان هزاره «جستجو برای رهبر و مرادی که آنها را نجات دهد» امری کاملا آشکار است.رعیت هزارگی یاد گرفته است که خود را در مقابل مهتر در دو زمینه عقل و اختیار خلع سلاح کند. «خلع عاملیت از خود» برآمده از نوعی همانندسازی با پدر است که ریشه در تعارض ادیپی دارد. مهتر نیز همان «پدر انگارشی» است که هزاره می‌خواهد آن را در قامت یک شخص تاریخی انضمامی بسازد. البته همانطور که می‌دانیم، پدر انگارشی امری دوطرفه است و لذا هزاره‌ها علاوه بر پدران ناجی و الهی، دست به ساختن تعدادی پدر ظالم و شیطانی هم زده‌اند. از این منظر تاریخ هزاره را می‌شود به جنگ بین «پدر الهی من» و «پدر شیطانی من» تقلیل داد که در جاهایی به کشتن و له کردن مهتران هم منتهی شده است. بدین ترتیب آن گونه که هزاره‌ها در عین حال مطیع‌ترین برده‌ها بودند، بیشترین میزان ارباب‌کشی تاریخ را هم به خود اختصاص داده‌اند. همچنین تحولات صفر و صدی و باخت-بردی هزاره‌ها آنها را مستعد تغییر سریع جهت و سمت مهتر(پدر) کرده است. قتل عام کردن ارباب‌ها در دو دوره نسبتا دور از هم(جنگهای عبدالرحمانی و ظهور مجاهدین) و قتل یک شاه و چندین تن از رهبران پرنفوذ تاریخی هم به دست هزاره‌هایی رخ داده است که در قالب و پیکر یک «رعیت» ارباب را کشته‌اند و به دنبال بر تخت نشاندن مهتر نوینی بوده‌اند.2-مذهب: در اینجا باید نخست یاد شود که منظور از مذهب، مذهب نمادین هزاره‌ها(دین اسلام و مذهب امامی) نبوده بلکه مقصود «روح مذهبی» است که متکی به تمامیت دیگری(autre) در انگارش(imaginaire) است. در کنار «ارباب» و «رهبر» که به شکل یک دیگری متجسم درآمده و تبعیت بی چون و چرای رعیت هزارگی را برای خود دارد، باید از نوعی روح مذهبی در تفکر هزاره‌ها سخن گفت که همواره در پی تمامیت دادن به دیگری و همسان‌سازی با آن است. این روح مذهبی حداقل در دو صورت تاریخی رخ نموده است: مذهب تشیع، ناسیونالیسم هزارگی. همانطور که در مطالعات روانکاوی آمده، تمامیت دادن به دیگری، نوعی تلاش برای متعین کردن تمنای دیگری و زدودن این فرایافت است که دیگری محذوف و خالی است. این گزاره فرمول دقیق «روان‌کژی» (perversion) است و به همین دلیل است که مردمان هزاره مستعد افراطی‌گری‌های فرقه‌ای هستند و نظریه‌های توطئه خوراک مناسبی برای ذهن آنان است. جدای از تشیع امامی و ناسیونالیسم هزارگی هر ایده‌ای در بین هزاره‌ها بشدت مستعد افتادن در ورطه خرافی شدن است و علت آن نامشخص بودن مرز بین برنهاد(object)های دینی که متعلَق ایمانند و برنهادهای نظری که متعلق عقلند و مساله متافیزیک در برابر الهیات است. دلیل توفیق بسیار سیاستمداران پوپولیست در بین هزاره ها همین روح مذهبی است.3- دیگرستیزی: در بین هزاره ها مرزگذاری شدت بسیاری دارد. هویت‌گرایی هزاره‌ها بیش از اینکه نوعی تلاش برای تعریف خود باشد، نوعی تقلا برای افتراق خود از دیگران است. گارد بسته هزاره‌ها نسبت به بیگانگان سابقه‌ای به درازای آمدن آنها در سرزمین‌های کنونی هزاره‌جات دارد. اقوال متعدد مستشرقین و جهانگردان از بسته بودن مرزهای هزاره‌جات برای غیر خودی‌ها حکایت دارد. هزاره‌ها در طی قرون نسبت به دیگران کمترین میزان اختلاط قومی با دیگران را داشته‌اند که صدالبته اختلاف مذهبی در شکل گیری آن نقش اساسی داشته است.بیگانه‌ستیزی نوعی جداسازی(spaltung) است که در طی آن فرد میان خوب و بد تمایز می‌گذارد و خوبی را به خود درون می‌افکند و بدی را به دیگری فرا می‌افکند. البته که این بیگانه‌ستیزی تا حدی سبب پیدایش ماهوی هزاره شده، اما در عین حال همزمان باعث تفرقه شدید گشته و حتی به کشیدن مرز بین درون قبیله‌ها(دایزنگی-جاغوری)، طایفه‌ها(مالستانی و جاغوری) و حتی در موارد بسیار عجیبی قریه‌ها(قول خویشگی و سایر بهسودی ها) منجر شده است. همچنین میزان حسادت و رقابت بین هزاره‌ها(بیگانه ستیزی در سطح فردی) هم در حد بسیار بالایی است و خسارات حسادت‌پیشگی و سیال‌داری همیشه بر گرده جامعه هزاره سوار بوده است.