روزگار̊  پس از بحران

محمدرضا جعفریصدای انفجار یا لرزه‌ی زمین و زمان، نتیجه یکی است: سقفی که آوار می‌شود جانی که می‌رمد. بحرانی پیش می‌آید و هرآنچه بر سر راه باشد ویران می کند. نظم طبیعی اشیاء برهم می‌خورد و وضعیت موجود به سمت ناپایداری و آسیب‌ فزاینده حرکت می‌کند. در جنگ یا حوادثی چون زلزله، مرزی مشخص بین گذشته و اکنون کشیده شده است. خط معیار جابجا شده، تعادل به هم خورده و تکه های واقعیت در چینشی غیرمنظم و خودبخودی متاثر از تکانه‌های نیرومند بحران، در جستجوی روالی جدید و نظمی تازه درکنار هم به سر می‌برند. در چنین شرایطی خواه ناخواه وضعیت به سمت تعادلی نو میل می کند. این تعادل یا ناشی از حضور تصادفی، غیرهدفمند و فکرنشده‌ی مولفه های برسازنده‌ی موقعیت است یا به شیوه‌ای برنامه‌ریزی و حساب‌شده شکل می‌گیرد. در جنگ یا زلزله، زیرساخت‌ها و سرمایه‌های مادی و انسانی دست‌خوش تغییرات بنیادین یا نابودی می شود. در مقابلِ آسیب و تخریب، بنیادهای اجتماعی و نهادهای انسانی با تهدید مضاعف مواجه می‌شوند. ضعف ساختارهای اقتصادی و توسعه‌ی نامتوازن و عقب‌ماندگی، زمینه‌ و شرایط را برای ویرانی گسترده تر و پیامدهای وخیم‌تر مهیا می‌کند. آن‌چه در حین و ایام پس از زلزله مشهود است ناتوانی وضعیت در حفظ قوام خویش و کنترل و هدایت بحران است. این امر ناشی از ضعف‌های پیشینی در پیش‌بینی جوانب مختلف و دوراندیشی برای پاسخ به هر بحران احتمالی است.در مورد زلزله‌ی کرمانشاه، باید تاثیرات مخرب و ادامه‌دار جنگ هشت‌ساله بر شرایط زیستی و فیزیکی مناطق زلزله‌زده را نیز مدنظر قرار داد. گستردگی ویرانی‌های جنگ و عدم بازسازی بهینه و باکیفیت این مناطق، که خود را در فقر اقتصادی و عدم استحکام بناها و ضعف زیرساخت‌ها نشان داد، خود به عنوان عاملی برای گسترش عوارض زلزله تبدیل شده است. سوال اصلی این است که پس از جنگ در جنوب و جنوب‌غرب کشور، یا وقوع زلزله‌، فرآیند بازسازی فیزیکی و توسعه‌ی شهری در ترمیم خرابی‌ها، از بین بردن ناکارآمدی‌ها، بازتوانی روانی و اجتماعی شهروندان و مهم‌تر از همه ارتقای کیفیت زیست و تضمین رفاه اجتماعی، صورت گرفته است یا نه. آیا توسعه‌ی شهری در مناطق بحران‌زده به صورت پایدار برای تامین مداوم نیازهای اساسی و ثانوی افراد، افزایش سرمایه‌ی انسانی، کاهش نابرابری‌ها و افزایش تاب‌آوری شهرها صورت گرفته است؟ آیا وضعیت شهری و رضایت از زندگی در آبادان و خرمشهر و بستان پس از جنگ، بم و رودبار و ورزقان بعد از زلزله، نسبت به قبل تغییری رو به جلو داشته است؟ پاسخ، چه با بازدیدی میدانی چه با رجوع به آمارهای رسمی، منفی است. در واقع فرصت پیش آمده در ایجاد تحول بنیادی به سوی شهرسازی مشارکتی و شهروندمحور و ایمن و برپایی ساختارهایی عدالت‌زا و افزایش سطح خدمات اجتماعی، با اهمال و تغافل از بین رفته است.با توجه به اینکه ضربه‌ها و پیامدهای بحران‌های سخت معمولا تهیدستان و طبقه‌ی کارگر را باتوجه به بافت ناایمن محل سکونت و عدم توانایی در جابجایی کوتاه‌مدت یا مهاجرت، با آسیب بیش‌تری مواجه می‌کند و از بین رفتن سرمایه و فضای کسب وکار به فقر بیش‌تر و محرومیت و حاشیه‌نشینی منجر می شود، مساله در روزگار پس از بحران، توسعه‌ی شهری مبتنی بر معیارهای پایداری اقتصادی و عدالت اجتماعی است. حرکت به سمت کارآیی شهرها و کارآمدی فضاهای شهری در توزیع امکانات و سرمایه‌های عمومی و حفاظت از جان انسان‌ها، تسهیل در دسترسی به خدمات آموزشی و بهداشتی و قدرتمند‌سازی جوامع محلی برای مشارکت در ساخت و پرداخت فیزیک و چهره‌ی شهرها متناسب با فرهنگ و زیست‌بوم منطقه از جمله راهبردهای اساسی در بازسازی مناطق بحران‌زده است. با کاهش حجم احساسی‌گری مردم و گذشت زمان، بی نظمی بحران، راه به سوی استقرار روالی عادی می‌جوید. اما این روال نباید تن به گذشته بساید. آینده درک چالش‌های پیشین و هدایت عقلانی برساخت وضعیتی نو مبتنی بر معیارهای انسانی است. تنها در این صورت سقف ریخته و دیوار ترکش خورده و انسانی زجردیده، تبدیل به نمادی از یک گذشته‌ی ویران می‌شود نه آیینه‌ای از آینده ای در راه.