نقش تاریخی اصحاب امام حسین (ع) در نهضت عاشورا (1)

... اللَّهُمَّ إِنِّی أَحْمَدُکَ عَلَی أَنْ أَکْرَمْتَنَا بِالنُّبُوَّةِ،وَ عَلَّمْتَنَا الْقُرْآنَ، وَ فَقَّهْتَنَا فِی الدِّینِ ...أَمَّا بَعْدُ، فَإِنِّی لَا أَعْلَمُ أَصْحَاباً أَوْفَی وَ لَا خَیْراً مِنْ أَصْحَابِی،وَ لَا أَهْلَ بَیْتٍ أَبَرَّ وَ لَا أَوْصَلَ مِنْ أَهْلِ بَیْتِی،فَجَزَاکُمُ اللَّهُ عَنِّی خَیْراً...از سخنان امام حسین(ع) خطاب به همراهان در کربلا (غروب تاسوعا)1 درآمد1) در چند دهه اخیر پژوهش‌های زیادی درباره اصحاب و یاران امام حسین(ع) انجام شده و کتاب‌های متعددی در این زمینه انتشار یافته است[1]. بااین‌وجود هنوز نقش واقعی اصحاب و یاران امام در نهضت عاشورا، به‌عنوان موضوعی مستقل، در مراسم و عزاداری‌های محرم جایگاه ویژه‌ای ندارد و ذکر مناقب آنان در کنار مناقب امام معمول نیست و یا به‌ندرت به آن پرداخته می‌شود. این غفلت تا حدی طبیعی و قابل درک است. خیره‌کنندگی خورشید امام حسین (ع)؛ جاذبه قمر بنی‌هاشم و حیرت ناشی از صبر حضرت زینب(س) در کانون اولاد پیامبر، موجب می‌شود ستاره‌های اصحاب و یاران امام در محاق قرار گیرند.2) اما خود امام حسین(ع)، با تمجید و تجلیل بی‌نظیر و شگفت‌آوری که از اصحاب و یارانش فرموده است، شکوه آن ستارگان درخشان را در آسمان عاشورا، جلوه‌گر کرده است. امام در غروب روز تاسوعا، در خطبه‌ای که بخشی از آن در مطلع این یادداشت آمده است، بلافاصله پس از حمد و ثنای پروردگار، می‌فرماید: «فَإِنِّی لَا أَعْلَمُ أَصْحَاباً أَوْفَی وَ لَا خَیْراً مِنْ أَصْحَابِی» (من اصحابی باوفاتر و بهتر از اصحاب خود نمی‌شناسم)؛ و سپس، در جمله بعد، به تمجید خاندان خود می‌پردازد: «وَ لَا أَهْلَ بَیْتٍ أَبَرَّ وَ لَا أَوْصَلَ مِنْ أَهْلِ بَیْتِی» (و نه خاندانی باوفاتر و نیکوتر از خاندان خودم).در بازخوانی این خطبه کوتاه، آموزه‌ها و نکته‌های نغزی نهفته است:اول، آنکه حضرت برای تمجید از یاران خود، نسبت به تمجید از خاندان پیامبر و بنی‌هاشم، اولویت قائل می‌شود و ابتدا اصحاب خود را می‌ستاید. این، علاوه بر آنکه بیانگر اوج ادب مدیر کاروان عاشورا است، آموزه‌ای برای اهمیت‌دادن به نقش اصحاب و یاران خود نیز هست.ثانیاً، با توجه به اینکه در سخن معصوم مبالغه راه ندارد، این جمله امام که «اصحابی باوفاتر از اصحاب خود نمی‌شناسم» یک گزاره تاریخی مطلق است[2]، یعنی اصحابی باوفاتر از اصحاب امام حسین(ع) وجود نداشته و ندارد!؛ نه در گذشته وجود داشته است- حتی در زمان پیامبر(ص)[3]- و نه در آینده - قبل از ظهور- نظیر خواهد داشت! امام حسین(ع) در روز عاشورا و در بحبوحه جنگ نیز در چند نوبت اصحاب خود را با صفت‌های بزرگی و بزرگ‌زادگی (الکِرام و بَنِی الْکِرَامِ) به نبرد[4]و صبر در نبرد[5]، دعوت می‌کند.3) شواهد تاریخی و قرآنی نیز، مؤید بی‌نظیربودن اصحاب امام، در مقایسه با یاران پیامبر است:§ به تعبیر قرآن، یاران پیامبر در برابر لشگر دشمن، در برابر دو سرنوشت خیرقرار داشتند: پیروزی در جنگ و یا شهادت! (قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنَا إِلَّا إِحْدَی الْحُسْنَیَینْ، وَ نحَنُ نَترَبَّصُ بِکُمْ أَن یُصِیبَکمُ اللَّهُ بِعَذَابٍ مِّنْ عِندِهِ أَوْ بِأَیْدِینَا ... توبه 52)، درحالی‌که برای اصحاب امام حسین(ع) پیروزی نظامی مطرح نبود. آرایش جنگی ده تا بیست‌هزارنفره دشمن، در برابر جمعیت حدود صد نفر یاران امام، احتمالی برای پیروزی نظامی و راهی جز شهادت، باقی نمی‌گذاشت.§ در زمان پیامبر، بسیاری از پیروان از شرکت در جنگ‌ها اکراه داشتند و به بهانه‌های مختلف، از آن طفره می‌رفتند:فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ خِلافَ رَسُولِ اللَّهِ وَ کَرِهُوا أَنْ یُجاهِدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فی سَبیلِ اللَّهِ وَ قالُوا لا تَنْفِرُوا فِی الْحَرِّ قُلْ نارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا لَوْ کانُوا یَفْقَهُونَ (توبه-81) فَإِذا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ مُحْکَمَةٌ وَ ذُکِرَ فیهَا الْقِتالُ رَأَیْتَ الَّذینَ فی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یَنْظُرُونَ إِلَیْکَ نَظَرَ الْمَغْشِیِّ عَلَیْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَأَوْلی لَهُمْ (محمد-20)درحالی‌که اصحاب امام، به اعتراف دشمن، به استقبال مرگ می‌رفتند و تمنای مرگ داشتند[6]؛ بنابراین مبالغه نخواهد بود اگر بگوییم اصحاب امام حسین(ع) با نقش‌آفرینی خود در عاشورا، وفاداری را در تاریخ بشر تعریف و معنی کردند! و خود معنای وفاداری شدند![7].4) اهمیت پرداختن به نقش اصحاب و یاران امام در نهضت عاشورا، از منظر دیگری نیز قابل طرح و توجه است؛ و آن غیر معصوم‌بودن یاران امام و درنتیجه نزدیک‌تربودن به ما و ساده‌تربودن درس‌گرفتن از آنان برای ما است. آنان هم مثل دیگر مردم، در برابر فتنه‌ها و فریب‌های زمانه آسیب‌پذیر بوده‌اند؛ اما نهایتاً موفق شده‌اند به بهترین انتخاب زندگی خود دست زده و به فوز عظیمی نائل شوند که ازآن‌پس شیعیان واقعی نیز همواره آرزوی آن دارند: یا لَیتَنا کُنا مَعَکُم فَنَفوزَ فوزا عَظیما. مثال بارز این قبیل افراد غیر معصوم، زُهیر است. وی که در فتوحات اسلامی مشارکت داشت و خطیب زبردستی نیز بود، طرفدار عثمان بود و اعتقاد به مظلومیت وی داشت. زهیر، به دلیل ضعف تحلیل عمیق سیاسی، در فتنه قتل عثمان دچار شبهه می‌شود و از خاندان پیامبر فاصله می‌گیرد و با امام حسین در نوعی قهر به سر می‌برد؛ تا آنجا که هنگامی هم که کاروانش به نزدیکی محل توقف کاروان امام در منزل زُرود می‌رسد، در فاصله‌ای دورتر اطراق می‌کند. تا آنکه امام وی را به چادر خود می‌خواند و به همراهی خود دعوت می‌کند و او، ناگاه دگرگون می‌شود و با آزاد کردن همسر و خانواده و رها کردن آنچه دارد، به کاروان امام می‌پیوندد و نهایتاً به‌عنوان فرمانده جناح راست امام، در کنار شخصیتی چون حبیب بن مظاهر (فرمانده جناح چپ) در نبرد عاشورا شرکت می‌کند و با نقش‌آفرینی در صحنه نبرد، به فوز شهادت می‌رسد. مثال دیگر حر بن ریاحی است که قهرمان مشهور والاترین انتخاب بشری، سعادت[8]، در برابر شقاوت است.در شماره‌های بعد ادامه داردمراجع1) تاریخ قیام و مقتل جامع سیدالشهدا (ع)، جلد اول، گروهی از تاریخ‌پژوهان، زیر نظر استاد مهدی پیشوایی، موسسه آموزش و پژوهشی امام خمینی، چاپ هیجدهم، تابستان 97.2) سخنان حسین بن علی (ع)، از مدینه تا کربلا، محمدصادق نجمی، چاپ شانزدهم قم، بوستان کتاب، 1391.3) آیینه در کربلا است، پژوهش و نگارشی نو در بازشناخت نهضت عاشورا، دکتر محمدرضا سنگری، تهران، قدیانی، 1388.4) یاران شیدای حسین بن علی(ع)، مرتضی آقا تهرانی، چاپ پنجم، 1387، انتشارات باقیات.5) یاران امام حسین، علی‌محمد دخیل، ترجمه عدنان طهماسبی، کانون فرهنگ و هنر اسلامی، 13856) رایحه دلاویز، زندگی جون، انتشارات دلیل، قم، 1385.7) تفسیر تاریخ سرخ، بررسی انتقادی تاریخ نهضت حسینی، محمدجواد صاحبی، بهمن 1384، انتشارات پازینه8) زنان عاشورایی، زهرا یزدان پناه قره‌تپه، انتشارات هلال، 1383، تهران، موعود9) سلحشوران طف، محمد بن طاهر السماوی، ترجمه عباس جلالی، انتشارات زائر، آستانه مقدسه قم، 1381.10) پژوهشی پیرامون شهدای کربلا، جمعی از نویسندگان، پژوهشکده تحقیقات اسلامی سپاه انتشارات یاقوت، 1381.11) از مدینه تا نینوا، دکتر عباس علاقه بندیان، گلشن راز، 1380.12) منظومه عشق ارغوانی (رجزهای واقعه کربلا)، دکتر علی‌رضا میرزامحمد، دفتر مطالعات اسلامی بنیاد بعثت، قم، 138013) در آیینه عاشورا، سید محمدصادق موسوی گرمارودی، سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد، 1380.14) رجزهای یورشی در کلام حماسه‌آفرینان کربلا، دکتر غلامرضا رحم‌دل، انتشارات دانشگاه گیلان، پاییز 1375.15) قیام حسینی در آیینه اسناد تاریخی، عبدالکریم الحسینی القزوینی، ترجمه علی علوی، دفتر تحقیقات و انتشارات بدر، 1373.[1]- در مراجع این یادداشت به تعدادی از آن‌ها اشاره شده است.[2]- در این خطبه گفته نشده اصحابی از اصحاب خود باوفاتر نمی‌بینم، بلکه تأکید شده است در علم امام جای ندارد (فَإِنِّی لَا أَعْلَمُ.)![3]-«اگر امام می‌فرماید باوفاتر- و بهتر- از اصحاب خود سراغ ندارم، پس باید اصحاب دارای صفات کمالی باشند که هیچ وفاداری درعایم به عظمت و رفعت صفات آنان دست نیافته است که اگر یافته بود، از اصحاب امام باوفاتر بود» (آیینه عاشورا، م.گرمارودی، ص 22)[4]- قُومُوا ایهاالکرام إِلَی الْمَوْتِ الَّذِی لَا بُدَّ مِنْهُ، فَإِنَّ هَذِهِ السِّهَامَ رُسُلُ الْقَوْمِ إِلَیْکُمْ ...(سخنان امام پس از خطبه اول و دوم در صبح عاشورا؛ مذاکره بدون نتیجه با ابن سعد و شروع نبرد با تیر او).[5] - صَبْراً بَنِی الْکِرَامِ، فَمَا الْمَوْتُ إِلَّا قَنْطَرَةٌ تَعْبُرُ بِکُمْ عَنِ الْبُؤْسِ وَ الضُّرِّ إِلَی الْجِنَانِ الْوَاسِعَةِ وَ النِّعَمِ الدَّائِمَةِ،...(سخنان امام پس از حمله اول در روز عاشورا؛ و شهادت حدود 50 تن از یاران امام).[6] - «تقاتلون فرسان المصر و اهل البصائر و قوما مستمیتین...» با کسانی می‌جنگید که فاتحان مصر، اهل بصیرت و قومی در تمنای مرگ‌اند» (سخن حجاج، فرمانده سپاه عمر سعدبه لشگریان خود)[7]- سعید بن عبدالله حنفی، پس‌ازآنکه در ظهر عاشورا خود را با چند تن دیگر (زهیر، ابوثمامه عمروبن صاعدی، عمروبن قرضه انصاری...) سپر بلای نماز امام می‌کند و تیرهای دشمن را به جان می‌خرد و سپس با تنی به‌شدت مجروح به زمین می‌افتد، تنها سؤالی که از امام می‌کند این است که «هل اوفیت؟» (آیا وفا کردم؟) و پاسخی از امام دریافت می‌کند که التیام‌بخش جسم و جان اوست: «آری، تو پیشگام ما در ورود به بهشت خواهی بود».[8]- سعید در دنیا و آخرت، والاترین لقبی که امام حسین(ع) پس از جدا شدن حر از لشکر ابن سعد و پیوستن به امام، به وی عطا فرمود.