اسطوره و زنان

اسطوره و زناندرس: مطالعات انتقادی زندگی روزمره در ایراناستاد: دکتر نهال نفیسیحنانه دری دولت آبادیدر صندلی عقب ماشین نشسته و بیلبوردهای تبلیغاتی به‌سرعت از جلوی چشمانم فرار می‌کنند اما از هنگامی که درباره اسطوره از نگاه بارت در کلاس صحبت شد، تبلیغات، عکس، فیلم، بیلبوردها و... برای من همچون خلافکارانی هستند که در یک خلاف بزرگ گیر افتاده‌اند و سعی دارند بالادستی‌هایشان را «لو» ندهند. گاهی قاضی باهوش می‌شوم و دست آنها را «رو» می‌کنم و می‌فهمم که ورای این ظاهر رنگین و مهربان و آرامشان چه قصدهای متفاوتی پنهان شده است. می‌توانم بگویم قاضی باهوش بودن کار خیلی دشواری نیست. فقط نباید فراموش کرد که این عکس‌ها، تبلیغات و... و تمام این تکرارها و طبیعی‌بودن‌ها رشوه‌ای برای فراموشی واقعیت زندگی است.از رولان بارت یادی کرده‌ام. در ابتدا باید دید حرف اصلی بارت و در ادامه یوسف اباذری در بحث اسطوره چیست؟ لازم است ابتدا به سراغ حرف اصلی دو مقاله «اسطوره در زمان حاضر» نوشته رولان بارت و «رولان بارت و اسطوره و مطالعات فرهنگی» نوشته یوسف اباذری بروم تا در ادامه از اسطوره که بحث شد، بدانیم چه چیز مدنظر است و حرف‌ها به حاشیه نرود.چکیدهاستدلال بارت این بود که هر چیز، قابلیت تبدیل به اسطوره را دارد و در زمان حاضر هر چیز می‌تواند اسطوره باشد. تلاش ایدئولوژی‌ها شکل‌دادن به زندگی ماست. پرده برداشتن از این مسائل منجر به عاملیت ما می‌شود و ما خالق معانی خودمان می‌شویم و دیگر صرفاً مخاطبی منفعل و مصرف‌کننده معناهای ساخته‌شده توسط قدرت نیستیم و این‌گونه بازسازی اسطوره شکل می‌گیرد.برای تکمیل استدلال‌های بارت، سری به سوسور می‌زنیم. سوسور معتقد است بین زبان و گفتار تفاوت وجود دارد. زبان مجموعه قواعد و دستور زبان و گفتار نوع استفاده از زبان است که همین گفتار خوانش‌های متفاوتی را ایجاد می‌کند و از طرف دیگر سوسور به مطالعه هم‌زمانی و در زمانی معتقد است.در مطالعه هم‌زمانی نشانه‌ها به‌صورت زنجیره‌ای به‌هم‌پیوسته مطالعه می‌شوند و تحولات یک چیز در نظر گرفته می‌شود و در مطالعه در زمانی تغییراتی که نشانه‌ها در طول زمان متحمل شده‌اند مطالعه می‌شود. همین امر موجب می‌شود که ما از مهم بودن صحنه اجرا و زمانه حاضر غافل نشویم و با خود فکر کنیم امروز این اسطوره چه معنایی می‌دهد؟گفته‌های اباذری نیز از این چارچوب دور نیست و معتقد است عناصر فرهنگی که بارت از آن به نام اسطوره یاد می‌کند، می‌تواند پیامی را برساند و با استناد به بارت اشاره می‌کند که جامعه امور زندگی روزمره را طبیعی جلوه می‌دهد و به‌اصطلاح سوءاستفاده‌های ایدئولوژیک را می‌پوشاند. اباذری سعی دارد نشان دهد تلاش بارت مبنی بر این بود که مکانیسم اسطوره را به دیگران نشان دهد و به دیگران بگوید کار اسطوره‌ای که در قالب‌های مختلف ظاهر می‌شود طبیعی جلوه‌دادن امور تاریخی است. در اینجا پای نشانه‌شناسی برای رسیدن به مطلب اصلی اسطوره باز می‌شود.تمام زبان‌ها در مقابل اسطوره قرار می‌گیرند اما به طور یکسان مقاومتی نمی‌کنند. گاهی مثل زبان شعر مقاومتی زیاد انجام می‌دهند و گاهی برعکس. البته نباید این نکته را فراموش کنیم اسطوره چیزی را پنهان نمی‌کند بلکه کارکرد آن، تحریف و مخدوش کردن اصل مطلب است. در جمع‌بندی صحبت‌ها هم می‌توان گفت آموزش‌وپرورش، خانواده، رسانه، دولت، هنر و قدرت نظامی همه در راستای هم هستند و در کنار یکدیگر منافع را تأمین می‌کنند و دولت‌های مدرن و دموکراتیک با روش‌هایی که منجر به اقناع شود و رضایت ما را به همراه داشته باشد، هژمونی‌های خود را بر ما حاکم می‌کنند؛ به‌گونه‌ای که ما فکر می‌کنیم تمام آن‌ها به نفع ما هستند. اعمال قدرت از دو طریق انجام می‌شود: یکی توسط مد و تبلیغات و دیگری با تفنگ و زور و جنگ و... . در زمان حاضر وظیفه اعمال قدرت بر دوش اسطوره‌های به‌کاررفته در زندگی روزمره است.ویژگی عصر حاضر یگانگی بین انسان و واقعیت اطرافش است. انسان ارتباطی با جهان پیرامونش آن‌گونه که خودش می‌خواهد نمی‌تواند داشته باشد و امروز آگاهی او برآمده از واقعیت زندگی روزمره خودش نیست. آمال و امیال انسان را رسانه و اسطوره‌ها شکل می‌دهد. بنابراین اسطوره مفهوم را جعل می‌کند و تحلیل هم‌زمانی در راستای تحلیل اتفاقات مدرن کاری می‌کند که اسطوره از معنای اولیه دور شود و در پرانتز قرار گیرد و فقط در صورتی می‌توانیم مخاطب فعالی باشیم که به واقعیت تاریخی‌مان آگاه باشیم و هنگامی که دسترسی نداریم، اسطوره‌ها معنای واقعیت را مخدوش می‌کند و چیز دیگری به‌جای آن می‌گذارد.زنان و اسطوره‌سازی از آنان برای فراموش‌کردن جایگاه واقعی‌شان و همچنین رسیدن به اهداف دیگر در طول تاریخ تا رسیدن به زندگی امروزی باعث شده تا من درباره آن صحبت کنم اسطوره‌هایی که در تبلیغات فیلم و غیره به‌راحتی دیده می‌شوند و از آن‌ها برای رسیدن به اهداف جامعه استفاده می‌کنند بدون آنکه سؤالی را ایجاد کنند.اسطوره روز زن از روز زن چند وقتی است که می‌گذرد. روزی که با نمایش‌هایش تبدیل به رشوه‌ای شده است برای گردن نهادن به تمام نقش‌هایی که برای یک زن در نظر گرفته‌اند، برای فراموشی تمام آرزوهایی که در جریان زن بودن فراموش و یا محدود می‌شوند و برای فراموشی درنظرگرفتن سقف شیشه‌ای در محیط اجتماعی برای رشد زنان فارغ از اینکه فردای آن روز دوباره زن، زن است با تمام فراموشی‌های تاریخی. روز ما را با کادوها، شاخه گل‌ها، نوشته‌ها و حتی با نام نهادن روزی برای مقام زن و مادر گرامی می‌دارند اما قدرت آن‌چنان هم مهربان نیست. این روز برای این است که فراموش کنیم اگر مادر هم باشیم باید برای رفتن به خارج از کشور به اجازه نیاز داریم؛ درحالی‌که سعی دارند به ما بفهمانند موجودیت داریم، همچنان با روش‌های مختلف در تلویزیون، عکس‌ها، قوانین و... می‌بینیم که ابژه بودنمان در گرو مردانمان است. ما مدرن‌تر شده‌ایم. حتی ممکن است با خود بگویید دستشان درد نکند به فکر ما هستند و مقام ما را بالا می‌برند، غافل از آنکه ما به‌صورت گروه طبیعی و مدرن بازسازی شده‌ایم. روز زن سرپوشی است برای پذیرفتن تمام قواعد و قوانینی که برای ما در نظر گرفتند. بیولوژیک بدنمان را در مقام مادر تحسین می‌کنند آن‌وقت تمام قوانین مبتنی بر این است که تو اگر مادری باز باید استقلال پوشالی‌ات را از یاد ببری. باید پوشش تو را مردت در قالب غیرت و قداست و در قالب محافظت از تو انتخاب کند. گویی تو هرگز از پس خودت برنمی‌آیی. باید همیشه آفرینش زنانه‌ات را حفظ کنی و قبل از آنکه خودت باشی، دختر، زن و مادری با تمام وظایفی که برای تو انتخاب کرده‌اند باشی. ما تبدیل به ابژه‌ای شده‌ایم که قدرت‌ها راحت می‌توانند بر ما سلطه یابند.روز زن مصاحبه کنیم و متوجه شویم زنان چقدر از این‌که زن هستند حس خوشحالی دارند؟ چرا زنان ما باید در روزی که به نامشان ثبت شده دختری کمر باریک را در تلویزیون ببینند و خودشان را مقایسه کنند و چون آن‌گونه نیستند ناراحت باشند؟این گفته‌ها تأییدی بر آن نیست که زنان فقط درگیر چنین مسائلی هستند. در محیط کار هم ‌داستان همین‌گونه است. زنان کار بیشتری نسبت به مردان می‌کنند و هنگامی که در محیط کار قرار می‌گیرند استرس این موضوع را دارند تا مبادا کارها را خراب کند. همه این‌ها ناشی از آن است که زنان سخت به مقامی می‌رسند و از ابتدا به آن‌ها اعتمادبه‌نفس داده نمی‌شود.مرد و زن بودن را کنار بگذاریم. آن‌ها در مقابل هم نیستند بلکه توسط قدرت‌ها در مقابل هم قرار داده می‌شوند. ما باید بدانیم که مرد و زن باید در مقابل قدرت و هژمونی‌های حاکم قرار بگیرند. ما باید اسطوره زن را بکشیم و سعی کنیم خودمان باشیم نه اسطوره صبر، تحمل و وفاداری. از زنان در مکان‌های مختلفی استفاده می‌کنند؛ مانند تبلیغات، تبلیغاتی که موقعیت مناسبی را فراهم می‌کند تا مطالب طبیعی‌تر جلوه کند تا یادمان برود در پس کالاها چه اهداف دیگری وجود دارد.اسطوره در تبلیغات از بین تبلیغات، تبلیغ مایع ظرف‌شویی «دورتو» را انتخاب کردم. تبلیغی که می‌توان گفت از نظر تبلیغاتی در گروه مثبت است؛ چراکه اطلاعاتی درباره خود محصول هم در پس این داستان داده می‌شود. داستان این تبلیغ از آنجا شروع می‌شود که دختر کوچک خانواده از عمه‌خانم و ویژگی‌های اخلاقی‌اش صحبت می‌کند و او را فردی سخت‌گیر می‌داند که به نقل از مادرش خود عمه‌خانم کسی است که «مو را از ماست بیرون می‌کشد».در ادامه عمه‌خانم برای شام دعوت می‌شود و همچون کارآگاهان به بررسی مشغول می‌شود. از نظر عمه‌خانم لیوان دارای «لکه» است و باید لیوان دیگری برای او آورده شود و در ادامه و روز بعدی می‌بینیم که مرد خانواده به‌صورت طلبکارانه از لکه‌های ظرف ایراد می‌گیرد که زن از قبل برای آن فکری کرده است و هر دو به فروشگاه می‌روند و «دورتو» را خریداری می‌کنند. زن درحالی‌که از خواص این مایع می‌گوید، با واکنشی از جانب همسر مواجه می‌شود که به گفته او در آخر نظر خانم مهم است. در قسمت بعد که عمه خانم بر سر میز می‌نشیند، لبخند رضایت از تمیزی ظروف روی لبانش نشان‌دهنده پایان تبلیغات است. این تبلیغ نشان می‌دهد که طبیعت زندگی هرزن متأهل ایرانی این است که فردی کمال‌گرا باشد. زنی که همه چیزش تک، نمونه و بدون عیب‌ونقص است و زمانی مورد تأیید قرار می‌گیرد که بتواند لبخند رضایت را بر روی لبان فامیل و اعضای خانواده خود بنشاند. در نگاه اول این تبلیغ طبیعی است و وظیفه‌اش را که نشان‌دادن مایع ظرف‌شویی مفید برای تمیزی ظرف‌ها است، انجام می‌دهد و زن هم طبق معمول زندگی روزمره انجام‌وظیفه می‌کند و چه‌بهتر که چیزی باشد که کار او را آسان‌تر کند اما بیاییم طبیعی بودن و اسطوره‌سازی را در این تحقیق کنار بگذاریم و به واسازی آن بپردازیم:اول: این تبلیغ به تعریف زن، اولویت‌های زندگی او (همان‌طور که در قسمت قبل اشاره کردم) می‌پردازد و زنان باید محدود به شستشو، محیط خانه، غذا پختن و ... باشند. این تبلیغ در پس طبیعی بودنش به این اشاره دارد که زن باید حواسش به تمام مسائل خانه حتی لکه‌های شکل‌گرفته هم باشد تا زن نمونه محسوب شود.دوم: در وهله دوم جداسازی مرد و زن و وظایف آن‌ها به‌راحتی دیده می‌شود. در این تبلیغ مرد وظیفه‌ای برای پاکیزگی اشیا ندارد و نقص موجود و کوتاهی از چشم زن دیده می‌شود. دوباره مرد و زن باید در مقابل هم باشند نه در مقابل هژمونی‌های صورت‌گرفته. گذشته از تبلیغ بودن و امثال آن ناخودآگاه به ذهن زن دستور می‌دهد که وظیفه تو این است که می‌بینی. باید دغدغه تو وظایف خانه و چالش‌های آن باشد تا فراموش کنی موجودی هستی با تمام خواسته‌های مختص به خودت. اگرچه ممکن است نقش‌هایی به‌جز نقش زنانه در سر داشته باشی. در این کشور به آن نقش‌ها بهایی داده نمی‌شود و اگر یک مکانیک، خلبان و فوتبالیست و... خوب هستی در ابتدا باید ظرف‌هایت تمیز باشد تا تحسین شوی. برای آرزوهای تو و خواسته‌های غیرزنانه‌ات در تلویزیون و تبلیغات جایگاهی نیست. تو را بالاتر از سقف شیشه‌ای جای نمی‌دهند و همین‌که بتوانی با شوهرت به فروشگاه روی یعنی پیشرفت کرده‌ای.سوم: در این تبلیغ زن رضایت از خودش را در گرو رضایت دیگری (خانواده همسر) می‌بیند و این نشان از همان مطلب دارد که ما ابژه‌ای هستیم تحت سلطه قدرت که موجودیت این ابژه در دست افراد دیگر است. این تبلیغ زنی را پرورش می‌دهد که دنبال کمال‌گرایی و اهداف و موفقیت در آن نیست. زنی که باید تک باشد و تمام حواسش معطوف به ریز جزئیات مسائل زندگی غیر از خودش باشد تا دیگران را از خود راضی نگه دارد. بنابراین توسط همین تبلیغات دختران و زنان و مادرانی تربیت می‌شوند که طبیعت زندگی زنان را در کمال‌گرایی می‌بینند. اینکه حتماً از خانم فلانی تمیزتر باشند برای آن‌ها دغدغه و راهی می‌شود برای فراموشی دغدغه‌های اصلی خود زن برای رسیدن به کمال انسانی و شکوفا شدن استعدادهایش. زنانی تربیت می‌شوند که زندگی اجتماعی و فردی خود را در با استرس می‌گذرانند و هرگز به آن‌ها گفته نمی‌شود شما می‌توانید مانند مردان نقص داشته باشید. چهارم: در این آگهی لبخند عمه‌خانم در مقام دال و رضایت از کیفیت محصول مدلول اولیه است و این رضایت از محصول در مقام دلالت ثانویه‌ای هست که به زنان به طور ضمنی این مفهوم را القا می‌کند که هنگامی که خانواده همسر و اعضای خانواده رضایت دارند پس کالای تبلیغ شده بی‌نقص است. این باعث می‌شود هنگامی که در فروشگاه‌ها مایع ظرف‌شویی دورتو را می‌بینیم به یاد رضایت زن نمونه بیفتیم و با خرید محصول به خصوصیات گفته‌شده نزدیک شویم و هویت پیدا کنیم. در این تبلیغ اگرچه زن را در حال شستشو نمی‌بینیم اما نقش کلیشه‌ای او تکرار می‌شود. پنجم: در پایان مکالمه بین زن و همسرش، مرد در جواب اطلاعات همسرش می‌گوید باید ببینیم نظر عمه‌خانم چیست و این پلان قطع می‌شود. مرد زن را وادار به سکوت می‌کند و قطع پلان هم با آن همراه می‌شود تا سرنوشت رضایت بر دست عمه خانم سپرده شود. این مسئله حاکی از آن است که زن خانواده و نظرات و حرف‌هایش در درجه دوم قرار دارد و کسی که بیشترین زحمت را در خانه می‌کشد نظرش در آخر اهمیت دارد و این‌گونه موجودیت زن به دست ابهام سپرده می‌شود. در آخر ما در این تبلیغ زنان علیه زنان را می‌بینیم. پدیده‌ای که در قالب‌های مختلف از گذشته‌های دور با زندگی زنان متأهل ایرانی همراه بوده است. پدیده‌ای که در روابط مادر دختری، مادرشوهر و عروس، خواهرشوهر و عروس‌بازی و دیگر نمایش‌ها ردپای آن را می‌بینیم. ترسی که زنان از یکدیگر دارند حاکی از آن است که زنان علیه زنان قرار گرفته‌اند و نمی‌توانند پشت هم باشند.این تبلیغ نشان می‌دهد خانواده همسر که در مقام یک زن نمایش داده شده است (عمه خانم) چگونه باعث خجالت عروس خانواده در حضور دیگران می‌شود و چگونه خانم خانه از ترس به مایع ظرفشویی پناه می‌برد. در نگاه اول شاید هر زن ایرانی بگوید خانواده شوهر همین است دیگر اما با کمی دقت می‌توانیم بفهمیم که هیچ‌کس و هیچ‌چیز حق ندارد زنان را در مقابل یکدیگر قرار دهد. محبت زنان باید شامل یکدیگر شود تا بتوانند به خواسته‌های خود و به حق‌هایی که جامعه از آن‌ها سلب کرده، برسند. اگر در این‌گونه فیلم‌ها و تبلیغات می‌بینیم که مانند سالیان قبل زنان در مقابل هم هستند، به‌خصوص در قالب‌های یادشده نشان‌دهنده این است که ما را تشویق به فراموشی حق‌های زنانه‌مان می‌کنند. سرمان را به مشکلات این‌چنینی گرم می‌کنند تا از اتحاد زنان که می‌تواند تمام چارچوب‌ها را به هم بریزد، جلوگیری کند تا یادمان برود ما زن آفریده شده‌ایم برای اینکه پشت هم باشیم و باعث شکوفایی استعدادهای یکدیگر شویم.در نتیجه باید با واسازی، جای پای واقعیت را ببینیم و با اسطوره‌شکنی واقعیت پشت هر اسطوره را عریان کنیم.