پرسه در بازار کهنه قم

مردم نگاری محله بازار کهنه قم بر اساس نظریات جین جیکوبزاز زمان طرح3 شهرسازی شد محله مورد علاقه‌م؛ که میتونستم چشمهام رو باز کنم و فکر کنم قم قدیم چجوری بوده، از یه طرف یکی بود اونور دنیا که یه سری حرف‌های خوب خوب زده به اسم جین جیکوبز (البته معتقدم که حرف‌های خودمون رو به خودمون برگردونده مثلا همین نظریه چشمان خیابان همون نظارت اجتماعی هست که تو محله‌های ما بوده)تلفیق این دوتا با روش مردم‌نگاری می‌تونه جالب باشه:)هشدار: ساختار علمی‌ست.چکیدهمردم نگاری شهری به مثابه ی یکی از روشهای تحقیق کیفی که برآن است که برای مطالعه ی شهر باید از رویکرد انسان گرایانه استفاده کرد زیرا این انسانها هستند که شهر را میسازند؛ در واقع مردم نگاری به مشاهده ی جهان براساس چارچوب مرجع افراد مورد بررسی میپردازد و محقق به گونه ای فعال در زندگی افراد و موقعیت مورد مطالعه مشارکت می‌کند؛ به سبب اینکه در شهرسازی به جنبه های کالبدی محیط توجه فراوان شده است این نوشتار تلاشی است برای برجسته سازی جنبه های اجتماعی و فرهنگی یک محله در قلب تاریخی شهر قم که احتیاج به نوسازی دارد.در طی تحقیقات از محله بازار کهنه در شهر قم متوجه شدیم محله و بومیان آن جا حتی بدون وام گیری ذره ای از دانش غربی و نظریات جیکوبز به حیات خود به صورت کارا و پایا ادامه میدهد.این نوشتار دلیلی است بر این نکته که شهرها به سبب پویایی درونی و خود کنترلی شان, می تواند زنده بماند و همین طور,سعی در تطبیق نظریات خانم جین جیکوبز و ساختار اجتماعی محله مذکور است که گواهی بر تایید دانش بومی و ادامه ی آن در عصر حاضر می باشد.روش تحقیق مردم نگاری شهری می باشد.در آخر,طبق اندیشه های جیکوبز که علاقه به بی نظمی ظاهری بافت تاریخی دارد و نظریه چشمان ناظر را مطرح می کند,محله راسته بازار کهنه خود دارای نظمی باشکوه می باشد که چالش های به وجود آمده را رتق فتق می کند و دانش شهرسازی می تواند هدایتگر مسیر بالندگی محلات باشد.کلیدواژه: مردم نگاری شهری, جین جیکوبز, محله بازار کهنه قممردم نگاری شامل مشاهده، ثبت و ضبط روابط اجتماعی، مکان ها و فرهنگ ها می باشد(ایندا 11:2005). مردم نگاری ریشه در مردم شناسی دارد و به عنوان یک روش تحقیقی اجتماعی وسیعر به تازگی شناخته شده است. مشاهده ی وقایع عادی و فعالیتهای روزمره به گونه ای که در محیط های طبیعی رخ میدهد. افزون بر آن، وقایع غیرعادی نیز مورد مشاهده قرار میگیرد. محقق به طور مستقیم در زندگی افراد مورد مطالعه مشارکت می ً ورزد و شخصا فرایند زندگی اجتماعی روزمره را در محیط و میدان تحقیق تجربه می‌کند. تاریخچه ی مردم نگاری شهری از شهر شیکاگو آغاز میشود. تامس نخستین چهره ی برجسته و بنیانگذار مکتب شیکاگو بود که تحقیقات اجتماعی خود را در زمینه ی مشکلات شهر شیکاگو به ویژه موضوع هایی چون مهاجران، زنان، گروههای اقلیت قومی، انحرافات اجتماعی و غیره پیش از جنگ جهانی اول آغاز کرده بود.(غفاری نسب,ایمان: 1395, 1)مردم نگاری یک راهبرد تحقیقاتی است که برای محقق امکان بررسی فرهنگ جوامع و گروههای انسانی در محل زیست آنها از جمله شهرها را فراهم میآورد و یکی از روشهای تحقیق کیفی است که محقق از طریق آن به توصیف یا تفسیر ارزش ها، رفتارها، عقاید و زبان مشترک یک گروه فرهنگی را میدهد. مردم نگاری شهری به مطالعه ی زندگی افراد و گروهها و نوع روابط آنها در شهر میپردازد و سعی می‌کند که به شناخت و درک زندگی روزمره و تجربه های افراد نائل آید.(همان: 12) یکی از ویژگی مهم مردم نگاری این است که مانند روش های آماری و پیمایشی تحقیقاتی "نظریه محور" است و نه توصیف های خام و ذوقی از جوامع و فرهنگ ها(فاضلی, 1392: 120)روش مشاهده مشارکتی و مصاحبه ای می باشد.یکی از چالش های پیش رو, "خطر مشاهده سطحی" می باشد. در واقع فقط آنچه را که دیده ایم کافی نیست و نباید باور کنیم که به دلیل دیدن, درک درستی از آن داریم و هرگز نباید هیچ گونه قضاوت اخلاقی کرد.(عسکری خانقاه, 1391: 84) به همین سبب در این نوشته سعی بر این است که از تمامی ابعاد قضاوت پرهیز شود." هركجا كه شهر قديمي موفق به نظر مي رسد، در پشت بي نظمي ظاهري آن نظمي شگفت انگيز جهت حفظ امنيت خيابان ها و آزادي شهر وجود دارد. اين نظمي پيچيده است كه از فايده پياده روها برمي خيزد كه با خود نوعي توالي بي وقفه چشم ها و نگاه ها را به همراه مي آورند. نظمي است كه سراسر از حركت و تغيير شكل مي گيرد"(جیکوبز: 1960)بازار کهنه یکی از چند محله قدیمی و محل شکل گیری هسته اصلی شهر قم می باشد.در حال حاضر بافت تاریخی و فرسوده محسوب می شود. این محدوده درواقع بخشی از ده منیجان که هسته شکل گیري شهر بوده است می باشد.ساکنان این محدوده عموما زردشتی و دهقان بوده اند.(فتاحی, 1387: 19)بازار کهنه قم منطقه یک شهرداریاین منطقه در مسیر کهن عراق – ري قرار داشته و همین موضوع بر اهمیت منطقه حتی قبل از اسلام صحه می گذارد.به سبب وجود مراکز فرهنگی- مذهبی در محدوده از جمله مدرسه جهانگیرخان، بقعه اباصلت و از همه مهم تر مسجد جامع قم، این محدوده صاحب موقعیت ویژه و متمایزي در بافت قدیم قم بوده و به تبع آن وجود همین ابنیه بر غناي فرهنگی و احساس تعلق ساکنان افزوده است. با توجه به کارکرد فرهنگی- مذهبی مدرسه جهانگیرخان وبرگزاري مراسم نماز جماعت و ایام سوگواري،مسجد جامع محله از این نظر هنوز هم موقعیت خود را در حدود زیادي حفظ کرده است.دو گذر مهم محدوده ( گذر دروازه ري و کوچه مسجد جامع )که به علت عدم تغییر در نحوه ي ارتباط با دیگرمعابر ، همچنان اهمیت خود را حفظ کرده اند.به زعم گال و بورگ(1383) "فرهنگ" مفهوم محوری پژوهش های مردم نگارانه است. فرهنگ در حال حاضر به صنعت بزرگ و منبع اقتصادی شهرها تبدیل شده است؛ مسئله ای که به تعبیر ژوکین "ابزار قدرتمند کنترل شهرهاست."(فاضلی, 1392: 62) پس در ابتدا مروری اجمالی و کتابخانه ای در مورد فرهنگ قم خواهیم داشت.حق این است که به آسانی نمیتوان درباره مردم شهری قضاوت کرد, عبور از یک شهر یا معاشرت چند روز نمی تواند ملاک اخلاقی و روحیات عمومی آنان قرار بگیرد.باید گفت بیشتر عقایدی که درباره مردم شهرهای مختلف ابراز شده است یا از روی اغراض خاصی بوده یا در اظهار عقیده عجله شده است.(فقیهی, 1390: 58)از حق نباید گذشت قمی های اصلی یعنی آنهایی که تحت تاثیر محیط ها و اشخاص دیگر قرار نگرفته اند, اخلاق و عواطف شان خوب و مخصوصا مناعت طبع ایشان معروف است ولی از اظهار این حقیقت تلخ هم ناگریزیم که اغلب قمی ها فکرشان بلند نیست و حاضر نیستند از اینکه هستند, کمی ترقی کنند.(همان:12)همین طور از نظر شاردن فرانسوی مردم قم بسیار معقول, مودب و قابل معاشرت می باشند و مرحوم نظام العلمای تبریزی اهل قم آرام, کاسبکار, سالم به نظر آمد.(همان:59)در اسناد و سفرنامه ها وضعیت بازار قم به این شرح آمده است:قم از دید بروگش مستشرق آلمانی در عهد ناصری "از اینجا به بعد قیافه ی غم انگیز و خراب شهر قم عوض می شد و ما وارد بازارهای متعدد دیگر می شدیم که همه تمیز بودند و وضع آبرومندی داشتند. در دکان های این بازارها, کالاهای مختلفی از قبیل انواع زین های اسب, کالای چرمی, ظروف سفالی و قماش فروخته می شد. (بنایی, 1390: 34)جیکوبز وجود فضای قابل دفاع را در گرو وجود عنصری به نام پرسه زدن و چشم پنهانی خیابان می بیند(شوای, 1384)در طی مدت دو سال آشنایی با محله و ساختار و تعاملات اجتماعی آن به طول انجامید.زمان ورود به محله برای شروع مردم نگاریها, عموما بعدازظهر میباشد.محله خلوت و در سکوت ظهر به کار خود ادامه می دهد.اکثر مغازه های راسته بازار بسته و عابران کمی در بازار دیده می شود.با آقایی 51 ساله روبرو می شویم که بعد از گرفتن نذری به سمت خانه خود در حرکت بود.با کمی تردید به سوالات جواب می داد. در حقیقت همکاری نکرد و به همسایه خود ارجاع داد. علت عدم همکاری را نحوه سوال پرسیدن حدس زدیم که به زعم پرسش شونده نوعی بدگویی از محله و یا ترس نهادینه شده در مردم به شمار می آمد.از نظر جيكوبز مهمترين معيارهاي يك طراحي شهري "خوب" عبارتند از؛ فعاليتهاي مناسب،استفاده از كاربري مختلط، تنوع در عنصر خيابان، نفوذپذير بودن ,قابل دسترس بودن بافت، اختلاط اجتماعي و انعطاف پذير بودن فضاها.(گلكار, 1379)بعد از طی مسافتی در راسته بازار به مغازه ای عطاری شیکی رسیدیم که مغازه دار آقایی 20 ساله بود که در حدود 7سال در محله سکنی داشت. وی محله را "امن" خواند چون دارای ساختاری سنتی و نظارت اجتماعی و محل اقامت افراد شاخصی چون دکتر رستگار مقدم و مداح مذهبی آقای میرداماد می باشد."60 درصد یه گذر فامیلند و همو میشناسن برا همین محله امنه" این عبارت دقیقا موضوع مورد بحث خانم جیکوبز "چشمان ناظر" می باشد همان مالکان طبیعی خیابان.از نظر مصاحبه شونده هر نوع جرمی اعم از مواد فروشی, دعوا و.. توسط افراد غیر ساکن و غیر بومی اتفاق می افتد.و این محله بیشتر مکان ملاقات و قرار این افراد می باشد.سؤال همواره‌ی خانم جیکوبز این بود که آیا ما شهرها را برای مردم می‌سازیم و یا برای ماشین‌ها.در محله مذکور راسته بازار هم پذیرای ماشین های بی شماری است که ایمنی را پایین آورده است. این گونه بافت در خدمت پیاده را به محل سواری تغییر داده اند.وی معتقد است منطقه و هر تعداد از بخشهای درونی ممکن آن باید در خدمت بیش از یک و ترجیحاً بیش از دو کارکرد اصلی باشد؛ غالب بلوکها باید کوتاه باشند، منطقه باید ترکیبی از ساختمانهایی با سن و شرایط متفاوت باشند، تراکم فشرده کافی مردم صرفنظر از علت حضورشان، باید وجود داشته باشد. این شامل تراکم فشرده مردمی که ساکن آنجا هستند نیز میشود.(سالانقوچ, 1395: 3)مصاحبه شونده بعدی آهنگری 50 ساله بومی قم اما حدود 8 ماه شاغل در محله شده بود. این مورد کمتر به محله تعصب بیجا داشت.از نظر وی محله هم "امن" و علت را بومی بودن مردمانش می دانست "همدیگه رو میشناسن, میشه بگی خوبه و بافت سنتیه. جرم ها رو هم غیر بومیا انجام میدن." اختلاط اجتماعی را کم ارزیابی کرد و خود را نوعی غریبه بین ساکنین محله می پنداشت.از شغل خود راضی نبود اما به علت شهرت محله به ساخت و فروش لوازم چوبی مثل تخت و کرسی ما را به سمت دوست و همسایه چوب بر خود انتقال داد.وقتی از مکانهای ناامن و فضاهای غیرقابل دفاع از وی پرسیدیم, کوچه های پشت و گذرهای باریک را محل وقوع جرم ذکر کرد. ریز دانه بودن بافت هم نوعی فرصت برای ایجاد چنین فضاهای جرم خیزی را به وجود آورده است. آقای دیگر, محل وقوع جرم را "قهوه خانه یاد ایام" ذکر کرده که این قهوه خانه در محل آب انبار محله بنا شده که می توانست کاربری مناسب فرهنگی دیگری را به خود اختصاص دهد.گذر را برعکس ببینید:)نمونه گذر موجود در محله بازار کهنه-قم(نگارنده)"چشمان ناظر" جیکوبز در نظر این آقا, چشم چرونی متجلی شد و این کار را توسط خانم ها درست و مناسب تلقی کرد اما برای مردان امری ناپسند دانست.جین جیکوبز، در تبیین امنیت شهری بر فعال بودن فضا به عنوان عاملي در ايجاد محيط امن و موفق تأکید كرده است.او معتقد است استفاده بیش تر مردم از خیابان ها، فرصت های بیش تری را برای نظارت های غیر رسمی ایجاد می کند، که این به خودی خود، موجب جلوگیری از فعالیت های مجرمانه خواهد شد.از نظر جیکوبز چشم خیابان به معنای یک "پاسداری غیر رسمی" و دو جانبه از فضای شهری است.(تانکیس,1968: 34)در این باره ,پسر پادوی مغازه میوه فروشی در میدون کهنه قضیه جالب "شب پا" را مطرح کرد. چون غرفه های موجود در میدان طراحی و چارچوب مناسب ندارند و اجناس بیرون از غرفه ها هستند به افرادی نیاز داریم که شبانه سرک بکشند و امنیت را حفظ نمایند. این افراد خودجوش و بدون دخالت گشت پلیس و با دستمزد هفتگی(هفته ای پنج هزار تومن از هر غرفه) از مغازه داران به کار خود ادامه می دهند. این مصداق نظر "اسکار نیومن" می باشد که عقیده داشت فضاهای شهری باید دوباره به طریقی ساخته شوندکه قابل زندگی باشند و به جای پلیس توسط مردمی که در آن زندگی می کنند,کنترل شود.( لطیفی و همکاران, 1394: 120)تصویر میدان کهنه یا تره بار,انتهای راسته بازار-قم (منبع:نگارنده)تراکم، اختلاطی از کاربری ها و ساختمان های گوناگون به اضافه شلوغی و جنب جوش مردم، تصویر یک مرکز شهر ایده آل را در اندیشه خانم جیکوبز فراهم می-آورد(حبیبی و سلیمی، 1376: 35 )پارک ها به مثابه محل جنایت: به طور سنتی به پارک های محلی یا فضاهای باز پارک مانند, همچون موهبتی اعطا شده برای جمعیت محروم, نگریسته می شود.بگذارید این فکر را کنار گذاشته. پارک ها مکان های دمدمی هستند.آنها تمایل به دو افراط دارند: مردم پسندی یا مردم ناپسندی(جیکوبز:1960, 93)نبود مکان فراغت و فضای سبز از مشکلات جدی این بافت می باشد به گفته ی آقای 45 ساله مهندس ساختمان پارک و فضای طراحی شده در محله وجود ندارد در حالی که بوستان به نام دی در پشت مغازه وجود داشت که خود اثباتی است از استفاده نکردن از پارک توسط ساکنین میباشد و فقط جوان های محله هر از چندگاهی برای گذران وقت به پارک بی امکانات دی می روند.در نهایت از دید نظریات خانم جیکوبز به عنوان یک نظریه پرداز آماتور که دنیای شهرسازی را دگرگون ساخت, از پیچیدگی و تراکم مرکز شهری نباید هراسید بلکه با ایجاد نظم و ساماندهی جمعی باید از آثار مثبت آنها بهره گرفت.مراکز شهری مثل محله مورد بررسی از یک سو همواره فعال بوده و از سویی دیگر توسط مردمی که در آنجا کار و زندگی می کنند تحت نظارت و کنترل دائمی باشد.از نظر او شهر یک ارگانیسم اجتماعی متشکل از واحدهای زنده است. طبق اندیشه های وی که علاقه به بی نظمی ظاهری بافت تاریخی دارد محله راسته بازار کهنه خود دارای نظمی باشکوه می باشد که چالش های به وجود آمده را رتق فتق می کند و برنامه ریزی شهری هدایتگر و حتی ناظر این پیچیدگی سازوکار بافت قدیمی باشد تا مخرب. همین طور طبق گفته ساکنین که محله را به سبب وجود امنیت که در گروی حضور شهروند و ساکن در محله است, قابل زندگی و زیست می دانند.در انتها می توان به سوال مهم جیکوبز پاسخ داد که شهرها قبل انقلابات صنعتی به علت رشد بطئی و تدریجی و هم زیستی مسالمت آمیزشان, برای مردم ساخته می شدند اما به مرور, این اصل مهم به فراموشی سپرده شد و "اتومبیل"مالک شهرها شد.محله قدیمی مذکور هم از این قبیل بلایا جان سالم به در نبرد و با مشکل ورود اتومبیل به راسته بازار درگیر است.این تنها یک نمونه کوچکی از تغییر رویکرد از شهر مردمی به شهر ماشینی می باشد.منابعبنایی علی,1390,"شناخت نامه قم جلد6:سفرنامه ها",نشر نور مطافتانکیس فرن, 1968,"فضا,شهر و نظریه اجتماعی: مناسبات اجتماعی و شکل های شهری", ترجمه ی دکتر پارسی و افلاطونی, نشر دانشگاه تهرانحبیبی محسن, سلیمی جواد,1376,"استخوان بندی شهر تهران",سازمان مهندسی و عمران شهر تهرانجیکوبز جین,1386,"مرگ و زندگی شهرهای بزرگ امریکایی",ترجمه حمیدرضا پارسی- آرزو افلاطونی,نشر دانشگاه تهرانسالانقوچ مسعود و همکاران,1395,"نظریه هنجاری و ویژگی های آن در مطالعات شهری", فصلنامه علمی پژوهشی روش شناسی علوم انسانی,شماره 89شوای فرانسواز,1384,"شهرسازی از تخیلات و واقعیات", ترجمه محسن حبیبی,نشر دانشگاه تهرانعسکری خانقاه اصغر, 1391,"مردم شناسی(روش, بینش, تجزیه)"نشر علم,تهرانغفاری نسب اسفندیار، ایمان محمدتقی,1395," مردم نگاری شهری روشی برای واکاوی مسائل اجتماعی و فرهنگی شهرها", نشریه مطالعات جامعه شناختی شهری, سال 6, شماره 18فاضلی نعمت الله, 1392,"پشت دریاها شهری است(فرایندها,روشها و کاربردهای مردم نگاری شهری)", نشر تیسافتاحی محمدمهدی,1387,"ویژگی های استان قم از نظر جغرافیایی طبیعی و تاریخی", نشر زمزمه زندگی,پائیز 87فقیهی علی اصغر,1390,"دیروز و امروز قم",نشر نور مطافکلگار کوروش,1379,"مولفه های سازنده کیفیت طراحی شهری",نشریه علمی-پژوهشی صفهلطیفی غلامرضا,خاکساری علی و همکار,1394,"فضای شهری ,حیات اجتماعی(بستری در تحقق تعاملات اجتماعی)", انتشارات نگارستان اندیشهInda, J. (2005). ‘Analytics of the Modern: An Introduction’, in Inda, J. (ed.), Anthropologies of Modernity: Foucault, Governmentality, and Life Politics. Oxford: Blackwell: 1–22.