درباره‌ی "داستان"

"که چه بشود؟ فایده‌اش چیست؟"سوالی که امید از من پرسید، مردی تکیده و کوتاه‌قامت، حدودا چهل‌ساله با موهای کم‌پشت جوگندمی که همگام با من و هزاران‌تن دیگر در تهران، برای امرار معاش و بدون اندکی علاقه، به شغلی پرزحمت تن داده بود.این سوال زمانی پرسیده شد که من، بخش بزرگی از پس‌اندازم را صرف خرید چند جلد رمان و مجموعه‌داستان کرده بودم. در آن لحظه دلایلی سر هم کردم و تحویل امید دادم؛ اما سوال همچنان در سرم رژه می‌رفت."چرا داستان می‌خوانیم؟"بارها و بارها در کودکی و بزرگسالی، شرحی از یک حادثه، مواجهه یا اتفاق را برای دیگران تعریف کرده‌ایم، در جمع دوستان با لحنی و در خانواده و دیگر اجتماعات با لحن و قالبی دیگر. انگیزه تعریف‌کردن یک واقعه برای دیگران، می‌تواند هرچیزی باشد. خندیدن و خنداندن دیگری با اشاره‌ای به فعل و عمل دیگری، باخبر کردن کسی از موضوع و مسئله‌ای حقیقی که در تمثیل تجربه خود یا دیگری انجام می‌شود، انتقال مفهومی پندآموز و بسیاری انگیزه دیگر برای سخن‌راندن و بی‌کار نگذاشتن آرواره انسانی. اما داستان منثور یا منظوم، گویی لایه‌ای فراتر از انتقال یک گذاره و خبر به دیگری است؛ داستان، پروازی است از مبدأ واژه و عبارت، به مقصد "انتقال حس".خورخه لوییس بورخس در دیباچه "در ستایش تاریکی" چنین نگاشته است:"..شعر و داستان، کمتر از سایر عناصر این کره، مرموز نیستند. یک بیت موفق در اینجا یا زیبایی بخشی از یک داستان در آن‌جا، نباید باعث گردد که نویسنده خویش را برتر بپندارد، زیرا چنین ابیات و بریده‌هایی هدیه روح و تعمق است؛ فقط خطاها از آن ماست. امیدوارم که خواننده در صفحات آثار من چیزی بیابد که شایسته و سزاوار به یاد ماندن باشد. در این دنیا، زیبایی بسیار رایج است".در نگاه بورخس، عبارات تحسین‌برانگیز یک داستان یا یک قطعه شعر، هدیه "روح و تعمق درونی" به نگارنده است. پس می‌توان چنین گفت که عبارات یک نویسنده و قطعات و مفردات یک شاعر، آینه‌هایی هستند که روح و عمق فکری/عاطفی نگارنده‌شان را به خواننده می‌نمایند. از این گذشته، خود مفهوم "زیبایی" و خلق منظری زیبا با واژگان، در تمامی دستگاه‌های فکری زیبایی‌شناختی قابل نمود است.از نگاه من، انسان فی‌نفسه موجودی علاقه‌مند به پازل‌هاست. روند هر روز از زندگی روزمره، خود به مثابه چیدن پازلی با قطعات کار، تفکر و دیدن مناظر مختلف است. حال اگر انسانی به شرح پازل ذهنی خویش با ابزار واژه بپردازد، یا پازلی انتزاعی را در ذهن خویش چیده باشد و با واژگان به روی کاغذ درآورد، و دیگری در نوشته وی بخشی از پازل خویش را بیابد، با نویسنده حس قرابت خواهد کرد. از نگاه من، ادبیات آنجا متولد شد که اولین انسان، چیزی را به چیز دیگری "تشبیه" کرد. تشبیه، نخستین آرایه ادبی است.از طرفی داستان و به طور کلی ادبیات، می‌تواند به مثابه آیینه‌ای از نحوه زندگی و دغدغه‌های یک جمعیت انسانی قرار گیرد. فی‌المثل، در مطالعه رمان "سور بز" از ماریو بارگاس یوسا، خواننده خود را بازیگری در صحنه سیاست و اجتماع جمهوری دومینیکن در دوره دیکتاتوری رافائل لئونیداس تروخیو حس می‌کند. یا در "مرگ آرتمیو کروز" کارلوس فوئنتس، گویی خواننده اثر نیز همگام با آرتمیو، با جامعه مکزیک و فساد و تلذذ حیوانی و در نهایت، احتضار روبرو می‌گردد. این است جادوی داستان؛ داستان می‌تواند کوزه‌ای باشد، که نویسنده بحر را در آن می‌گنجاند.تاثیر ادبیات بر جوامع مختلف آن‌چنان مفصل هست که در این مقال نگنجد، اما خالی از لطف نیست که به یاد آوریم تاثیر شاعران مشروطه‌خواه بر روند اجتماعی ایران در اواخر دوره حکومت قاجار تا چه اندازه پررنگ بوده است. یا تاثیر مستقیم نویسندگان و شاعران در عرصه سیاست کشورهای امریکای لاتین و اثر حضور هنرمندان مختلف بر حضور حداکثری مردم، در انقلاب ۱۹۶۸ فرانسه.درنهایت، می‌توان گفت داستان، جام جهان‌نمایی است که برخلاف کلام و حکایت شفاهی، مانا است. در خلال داستان است که می‌توان با چشم دیگری دید، با پوست دیگری لمس کرد و با قلب دیگری عشق ورزید. بارها شده است که در مواجهه با صحنه‌ای از زندگی، احساس کرده‌ام که این مواجهه را پیشتر هم زیسته بودم، در اثنای صفحات یک رمان یا داستانی کوتاه. داستان، ضمیر مُنیر روح انسانی است.حامد هروی - یکشنبه ۲۳ آبان ۱۴۰۰