سهراب حرفی از جنس زمان / ۱۱

درآمدی بر درون‌مایه عرفانی شعر سپهری / ۶عبور / ۵بایسته‌ها و پیش‌نیازها / قسمت اولاحمد اسلامی «عبور / گریز و گذار» بمثابه بن‌مایه‌ی کانونیِ زیست‌جهان سپهری، فرایندی است با این ویژگی‌ها، از آن جمله:۱- ریشه هستی‌شناسانه دارد.به اشاره گذشت (نک: سهراب حرفی از جنس زمان / ۹، هستی شناسی عبور) که:گریز و گذار / عبور در نظام اندیشگی سپهری - بمثابه تجربه شاعرانگی- بر آمده از انگیزه و انگاره‌های قدرتمندی است که، گذشتن از غربتکده درونی و نیز گذشتن از زیست‌گاه انسانی / اجتماعیِ بن‌بست‌گونه را موجب گشته و انسان / سالک را به جوش‌وخروش در می‌آورد.چنانکه در گفته آمد:«عبور» افزون بر سرشت خیال‌انگیز، کارکردی انفسی و آفاقی دارد و در جان و جهان قلمرو دارد و پوشش می‌دهد.«عبور» در واقع فر‌آورده و زاییده وضعیت تراژیک زندگی است که همواره در کشمکش و کشاکش میان وضع کنونی و وضع نمونی است و البته این امکان زمانی چهره نموده و گل کرده و بار و بر می‌گیرد که «منِ» موجود در مواجهه با «منِ» ممکن شود و «جهنم» خویش را حس و لمس کند.بدین بیان، گریز و گذار / عبور - چنانکه در نوشته آمد - ریشه در گوشه‌ای از هستی‌شناسی انسان داشته و به روانشناسی او بر می‌گردد و آهنگ شکوفایی و رهایی دارد، تعابیری چنان: «تا نگاهم رها گردد / تا اوج / تا دشت طلا / تا گل هیچ / تا هوای خنک استغنا و ... » (به ترتیب در: د / زندگی خوابها، ق / پرده، د / آوار آفتاب، ق / گردش سایه‌ها، د / شرق اندوه، ق / نیایش و نیز تا گل هیچ و د / صدای پای آب) گواه بر این گزاره و خوانش است و این - البته - روشن است، به رغم آن، اما تاکید بر این نکته همچنان بایسته و شایسته است که این ایده و اندیشه در تجربه شاعرانگی سپهری، به هیچ روی، مفهومی انتزاعی و بیگانه از جامعه انسانی و از سرِ نا‌ بودگی بر هم کنش مردم و نهادهای مردمی و یا از سرِ بیماری هذیان و یا سودا‌زدگی و پریشان‌اندیشی نبوده و نیست و - بلکه - به بیانی که آورده شد، ریشه هستی شناسانه و انسانشناختی دارد.۲- میوه، تا گل هیچدر این تجربه، «عبور» با توجه به بن‌مایه‌های هستی‌شناسانه‌ و انسانشناختی‌اش - چنان‌که بر دوش «آب نگر و بوی دگر» (به ترتیب: د / شرق اندوه، قطعه‌های / تراو و تا) بار و سوار است - نیز بر دوش دو‌گانه «کران‌سوزی و کران‌آفرینی» (به ترتیب: د / شرق اندوه، ق / تراو و د / آوار آفتاب، ق / سایبان آرامش ما ماییم) استوار است و در واقع نکته پارادایمیِ این پارادوکس «هیچ» است. «تا گل هیچ» ( د / شرق اندوه، ق / تا گل هیچ)۳- مولفه‌های ساختاری۳ / الف- افقی استاز آموزه‌هایی که در فهم فلسفه سپهری بایسته است، فرا رفتن از ثنویت / دوئالیسم دکارتی و برکشیدن و برجسته سازی طبیعت‌گرایی است.در این نگاه -که، اجمالا، ریشه در رمانتیسم آلمانی دارد و از آراء اسپینوزا تبار میگیرد- طبیعت دارای نوعی از هوشمندی است و با انسان به یگانگی می‌رسد و سرانجام از ایده و اندیشه خدا / طبیعت= خدا همه انکاری سر بر می‌کشد.چنین نگاهی در شعر سپهری بر‌جسته و نمودهای فراوان دارد. برای نمونه:«و / خدایی که دراین نزدیکی است؛ / لای این شب‌بوها پای آن کاج بلند / روی آگاهی آب / روی قانون گیاه / من مسلمانم / قبله‌ام یک گل سرخ / جانمازم چشمه / مهرم نور / دشت سجاده من ...» (صدای پای آب)بازخورد این نگاه در زیست معنوی، سلوک افقی است در برابر سلوک عمودیدر سلوک عمودی، سالک، بر پایه باور‌مندی به سلسله مراتب و هرمِ هستی، هرمی که از بالا وجهان لاهوت آغاز می‌شود و پایین می‌آید و تخته بند زمان و مکان می گردد و جهان ناسوت را رقم می زند، بسان آبشاری که فرو میریزد. در این سیر و سلوک، سالک می‌کوشد که «خضروار پای افزار در پای کند» و از زندان تن و طبیعت عبور کند.در سلوک افقی -اما- سالک از پیش خود راه می‌افتد و به مدد خودشناسی، خودکاوی و خودپالایی، مسیری پر فراز و نشیب را در می نوردد و دو باره به پیش خود باز می‌گردد. در سلوک افقی، زندگیِ این جهانی، برجسته می‌شود و فرا رفتن از زندان تن و طبیعت به محاق می رود. پایان بی‌پایان چنین سلوکی، فرا چنگ آوردنِ امید‌، آرامش و شادی، خوش‌باشی و خرسندی، مواجه با «داده‌های هستی» و در آغوش کشیدنِ آنهاست؛ داده‌هایی چون مرگ، تنهایی و معنای زندگی. در پیوند با این گزاره شعر نشانی از جمله قطعه‌هایی است که جای درنگ دارد:«خانه دوست کجاست / در فلق بود که پرسید سوار / آسمان مکثی کرد / رهگذر شاخه نوری که به لب داشت به تاریکی شن‌ها بخشید / و به انگشت نشان داد / سپیداری و گفت: / نرسیده به درخت / کوچه باغی است که از خواب خدا سبزتر است / و در آن عشق به اندازه‌ی پرهای صداقت آبی است / می‌روی تا ته آن کوچه که از پشت بلوغ سر بدر می‌آرد / پس به سمت گل تنهایی می‌پیچی / دو قدم مانده به گل / پای فواره جاوید اساطیر زمین می‌مانی / و ترا ترسی شفاف فرا می‌گیرد / در صمیمیت سیّال فضا خش خشی می‌شنوی / کودکی می‌بینی / رفته از کاج بلندی بالا جوجه بردارد از لانه نور / و از او می پرسی؛ / خانه دوست کجاست؟» (د / حجم سبز، ق / نشانی)۳ / ب- اندیشیدن در هستیدر نظام اندیشگی سپهری - چنانکه در گفته آمد و بر نبشته شد - «عبور» از جنس فراموشی هستی نیست، بلکه اندیشیدن در هستی است.‌ با این توضیح که:سپهری - چنان هایدگر، البته بطور نا‌نوشته - از دو گونه «بودن» یاد می‌کند.· گونه‌ای که دچار روز مرَّگی و روز‌مرگی است، گرفتار گمشتگی و غرقگی است، گمشتگی در تجزیه اشیا و شخاص، و مقایسه و مسابقه، و ارزش‌گذاری و داوری و ... و سرانجام غرقگی در آه و اشک و اسف و حسرت. بندهایی از صدای پای روایت چنین «بودن» است:«شهر پیدا بود ؛... / رویش هندسی سیمان، آهن، سنگ / سقف بی‌کفتر صدها اتوبوس / گل فروشی گلهایش را می‌کرد حراج / در میان دو درخت گل یاس شاعری تابی می‌بست / پسری سنگ به دیوار دبستان میزد / کودکی هسته زردآلو را روی سجاده بیرنگ پدر تف می‌کرد / و بزی از خزر نقشه‌ی جغرافی آب می‌خورد / بند رختی پیدا بود: سینه بندی بی‌تاب / چرخ یک گاری در حسرت واماندن اسب / اسب در حسرت خوابیدن گاری چی / مرد گاریچی در حسرت مرگ / ...» (صدای پای آب)باز‌خورد این گمشتگی و غرقگی، فراموشی هستی و سر برآوردن ترس و تهدید و دلهره و اضطراب است، ترس متعارف که متعلق دارد و متعلق آن، گذشته است، آینده است، اشتغال و اسکان و ... نگاه دیگران است.چنین «بودن»ی در نگاه سپهری، غیر اصیل، مبتذل و بی‌معناست.· و گونه دیگر، که، رهایی و شناوری و از جنس «غفلت پاک» است.برابر آموزه‌های او، بایسته معنویت، اصالت زندگی است و زندگی اصیل، در چشیدن «وزن بودن» است: «لب دريا برويم‌ / تور در آب بيندازيم / و بگيريم طراوت را از آب‌ / ريگي از روي زمين برداريم / وزن بودن را احساس كنيم‌.» (صدای پای آب)و چنین احساسی در گرو عبور از «فراموشی هستی به مواجهه با هستی» است. باز‌خورد این مواجهه هم، گونه‌ای از ترس است، اما ترس وجودی، ترس اگزیستانسیال، ترسی که متعلق ندارد و به تعبیر سپهری: «ترس شفاف» (د / حجم سبز، ق / نشانی)، ترس شفاف، ترسی که از مواجهه با هستی سر بر آورده و ژرفا دارد، «سمت گل تنهایی» (د / حجم سبز، ق / نشانی) است، «وسعت بی‌واژه» (د / حجم سبز، ق / ندای آغاز) است و از هندسه «هجوم خالی اطراف، ارتباط گمشده پاک، ترنم موزون حزن» (د / مسافر) حکایت دارد و «‌غفلت پاک و تن هوشیار» ‌(د / حجم سبز، ق / در گلستانه) را در پی دارد و به بار می‌آورد.شعر «نشانیِ» را -چنانکه در اشاره آمد- می‌توان روایت این «گونه از بودن» و گذر از مرتبه «فراموشی هستی» و پای نهادن در مرتبه «اندیشیدن به هستی» قلمداد کرد.۳ / ج- حال‌زیستیاشاره شد که، سلوک افقی، جنبۀ اینجایی و اکنونی دارد و از مولفه‌های آن در چرخه زندگی و در مواجهه با هستی تبدیل رنج رهزن به رنج رهگشاست.معنویت، خوب‌زیستی و خوشباشی در گرو حال‌زیستی است و این یکی از ستونهای معنای زندگی و از مقومات نگرش رواقی‌گری است.حال‌زیستی (اکهارت توله)، دم‌زیستی (خیام)، آن‌زیستی (حافظ)، ابن‌الوقت بودن (مولانا) و به تعبیر سپهری: «آب‌تنی در حوضچه اکنون» از ویژگی‌های انسان معنوی است.«حال‌زیستی / اینجایی و اکنونی بودن»‌ در خوب‌زیستی وخوشباشی نقش فراوان دارد، لذت زندگی‌ را افزایش و درد و رنج‌ را کاهش داده و می‌دهد.و از این زاویه است که پاره‌ای از عارفان گفته‌اند: «ما از توبه، در توبه‌ایم» یعنی، آه و ناله امروز برای گناه دیروز، چه فایده‌ای دارد؟! توبة، به مثابه فرایندی در فرگشت برین‌گرایانه، بایسته خروج از وضع کنونی / موجود و عبور به سمت وضع نمونی / ممکن و مطلوب است.یادداشت‌های پیشین:سهراب، حرفی از جنس زمان / 1سهراب، حرفی از جنس زمان / 2سهراب، حرفی از جنس زمان / 3سهراب، حرفی از جنس زمان / 4سهراب، حرفی از جنس زمان / 5سهراب، حرفی از جنس زمان / 6سهراب حرفی از جنس زمان / 7سهراب حرفی از جنس زمان / 8سهراب حرفی از جنس زمان / 9سهراب حرفی از جنس زمان / 10 - (1)سهراب حرفی از جنس زمان / 10 - (2)