تنها حکومت شیعه‌ی تاریخ؟

شخصی در توییتر این سوال را پرسیده که اگر «تنها حکومت شیعه‌ی جهان» برود آیا مخالفان مذهبی جمهوری اسلامی همچنان می‌توانند شیعه بمانند یا خیر، که فکر کنم منظور این شخص از «جهان» در واقع تاریخ باشد و بحث‌های زیر این توییت نیز همین را نشان می‌دهد وگرنه در «جهان» مگر جز ایران کشور دیگری هست که اکثریت مردمش شیعه باشند و قابلیت ایجاد حکومت شیعه را داشته باشد.در روایات رسمی که پای منبرها شنیده می‌شود و به عنوان تاریخ تبلیغ می‌شود، امامان شیعه نتوانستند حکومت کنند و روحانیون شیعه به عنوان وارثان امامان قریب ۱۴۰۰ سال صبر کردند تا به حکومت دست یابند. لذا تنها حکومت شیعه بعد از حکومت پنج ساله‌ی امیرالمومنین و دوران کوتاه خلافت امام حسن حکومت جمهوری اسلامی است. اما در این مطلب با ذکر مواردی نشان می‌دهیم که صرف‌نظر از مقایسه‌ی حکومت‌ها، تنها حکومت شیعه‌ی تاریخ نظام جمهوری اسلامی نیست. جدای از حکومت صفویان و آل بویه که همه در موردشان می‌دانند در این مطلب به مواردی می‌پردازیم که یا کمتر شنیده شده و یا اتفاقا از نمونه‌های بسیار موفق و عبرت آموز حکومت شیعه (نه حتی به معنی حکومت افراد شیعه بلکه به معنای حکمرانی تشیع) هستند و این ادعای غلط را که تنها حکومت شیعه جمهوری اسلامی است یا جمهوری اسلامی وارث بلافصل حکومت امیرالمومنین است را نقض می‌کنند. ویژگی جالب همه‌ی این حکومت‌ها وجود دو وجه معنوی و سیاسی است که یا هر دو در شخص حاکم مسجل می‌شوند و یا بین دو شخصیت سیاسی و مذهبی و تقریبا به یک اندازه تقسیم می‌شوند. لذا اینکه تصور کنیم این حکومت‌ها صرفا حکومت افراد شیعه هستند (مثل پادشاهی قاجارها) درست نیست و رهبران مذهبی نقشی همسان با رهبران سیاسی در این حکومت‌ها داشته‌اند. حکومت سادات علوی طبرستاندر قرن سوم خاندان طاهری (سلسله‌ی طاهریان) مردی به نام محمد بن اوس را به حکومت آمل و چالوس انتخاب می‌کنند که مالیات‌های کلان از مردم می‌گرفت و این ظلم به حدی می‌رسد که گروهی از مردم زمین‌های خود را رها کرده و به مناطق دیگر کوچ می‌کنند. پیش از این تاریخ عده‌ای از سادات بودند که برای رهایی از جور خلفای عباسی به این مناطق آمده بودند. حسن بن زید یکی از این افراد سادات بود و مردم او را راضی می‌کنند تا حکومت طبرستان را به عهده بگیرد. حسن بن زید قبول می‌کند و با عنوان «داعی کبیر» سلسله‌ی سادات علوی طبرستان را تاسیس می‌کند که حکومتی متعصب در زمینه‌ی اجرا کردن آیین‌های تشیع بود. اما حسن بن زید به محض رسیدن به قدرت با مردم خشونت می‌کند و برای آنکه پایه‌های قدرت خود را مستحکم کند و از بروز شورش‌ها جلوگیری کند، عده‌ی زیادی از سادات علویه و بنی‌هاشم را از حجاز و اطراف شام و عراق را به خدمت خود فرا می‌خواند. به طوری که می‌گویند هر موقع پای در رکاب اسب می‌نهاد سیصد نفر علوی با شمشیرهای برکشیده گرداگرد او جمع بودند. فرزند او با عنوان داعی صفیر نیز همین روش را در پی می‌گیرد تا جایی که مردم برای رهایی از آنها دست به دامان یعقوب لیث صفاری می‌شوند. هر چند که در زمان یعقوب هم اوضاع برای مردم طبرستان بهتر که نه بلکه بدتر می‌شود.فاطمیون مصرفاطمیون مصر یکی از درخشان‌ترین و مترقی‌ترین دوره‌ی حکومت‌های سرزمین‌های مسلمین به حساب می‌آیند که در عین آرامش و بهبود وضع معیشتی جامعه، مردمان با عقاید و مذاهب مختلف به خوبی در کنار هم زندگی می‌کردند. ناصرخسرو که یک شخصیت انقلابی و سیاسی است و مدح هیچیک از پادشاهان و بزرگان ایران را نمی‌کند (من آنم که در پای خودکان نریزم، مر این قیمتی درّ لفظ دری را) از طرف خلیفه‌ی فاطمی مامور تبلیغ مذهب فاطمی در خراسان شده بود.وضع اجتماعی و سیاسی زمان خلفای فاطمی بسیار جالب است. ناصرخسرو می‌نویسد که سه مقام قدرتمند به ترتیب سلطان، وزیر و بعد قاضی‌القضات هستند و به هر قاضی آنقدر از طرف دولت مال و اموال می‌دهند که چشم طمع به مال مردم نداشته باشد. این در حالیست که در تمام حکومت‌های ایرانی قضات نه دارای چنین قدرتی هستند (در مقابل اشراف و شاهزادگان و مالکان بزرگ) و نه چنین امکاناتی از سوی دولت دریافت می‌کنند. به لحاظ اقتصادی نیز آنچنان که از توصیفات ناصرخسرو برمی‌آید در هیچ جای ممالک اسلامی چنین حجمی از تجارت با انبوهی از بازارهای متعدد وجود نداشته و این خود نشانه‌ی رونق اقتصادی توام با امنیت در دوران خلفای فاطمی است. به لحاظ عقیدتی نیز پیروان هر مذهب قاضی مختص خود را داشتند و در اجرای احکام بر اساس قواعد مذهب خود عمل می‌کردند به نحوی که قضات بسیاری از محلات سنّی بودند و حتی در پاره‌ای از موارد سمت‌های بالای قضایی مانند قاضی‌القضات به عهده‌ی شخصی شافعی یا حنبلی مذهب بوده است.خلافت فاطمی نهایتا به دست صلاح‌الدین ایوبی منقرض می‌شود.قرمطیانابوسعید حسن جنابی (گناوه‌ای) پایه‌گذار سیاسی حکومت قرمطیان در نواحی جنوبی ایران به مرکزیت بحرین بود. رهبر مذهبی این گروه نیز حمدان قرمط نام داشت که از مبلغان فاطمیون بود. ویژگی جالب حکومت قرمطیان اقتصاد اشتراکی است که درآمدها بین افراد جامعه به نسبت نیازشان تقسیم می‌شود (یادآور آن حرف معروف مارکس برای کمونیسم ایده‌آل). این قضیه دو دلیل داشت. یکی اینکه جنبش قرمطی از اساس میان طبقات محروم شکل گرفته و ماهیت برابری و عدالت اقتصادی داشت و از همین روی به تشیع گرایش پیدا کرد و نه بالعکس، زیرا تشیع در آن زمان در نقطه‌ی مقابل ایدئولوژی حکومت عباسی قرار داشت و ساداتی که از جور خلفای عباسی در مناطق مختلف پراکنده شده بودند پایگاه مردمی خوبی میان مستضعفان پیدا کرده بودند. دوم اینکه اراضی بحرین چندان قابلیت کشت و زرع نداشتند و راه‌های اصلی کسب درآمد محدود میشد به دریافت باج و خراج از کشتی‌ها و راه‌های بصره و کوفه و نیز باج سالیانه از سرزمین عمان. همه‌ی این موارد نیازمند مشارکت جمعی توده‌ها بود. لذا برخلاف کشاورزان که مطیع و فرمان‌پذیر هستند، حکمرانی بر گروهی که درآمدشان از راه باج و خراج تامین می‌شود نیازمند آن است که حاکمان همسطح مردم عادی باشند.نکته‌ی جالب دیگر اینکه روش حكومتداری قرامطه جمهوری گونه بود و گروهی از بزرگان بـه نام شورای سـادات وظیفه داشتند تا بـر كـار حكومـت نظـارت داشـته باشند. این شورا آنچنان قدرتمند بود که در زمانی تصمیم می‌گیرد حکومت را از خاندان جنابی سلب و به شخص دیگری واگذار کند.پیروان حسن صباححسن صباح رهبر فرقه‌ی اسماعیلیه در ایران بود که مقر آنها عمدتا در قلعه‌های نفوذناپذیر دره‌ی الموت قزوین از جمله مهمترین آنها «آشیانه‌ی عقاب» و قلعه‌های دیگر در مناطقی همچون طبس و شهرهای جنوب خراسان قرار داشت. یک دلیل شهرت آنها برای خارجی‌ها روش تروریستی پیروان این فرقه است به نحوی که لفظ Assassinate (کشتار یا ترور) از Assossins (حشاشین) گرفته شده است، به این دلیل که فدائیان حسن صباح به منظور شستشوی کامل مغزی حشیش مصرف می‌کردند. ظاهرا حسن صباح در قسمتی از قلعه‌ی الموت باغچه‌ای مخصوص به این کار داشته که فدائیان بعد از آنکه تمام فنون آدم‌کشی را فرا می‌گرفتند به استعمال این ماده‌ی مخدر می‌پرداختند و بعد از رسیدن به درجاتی از نشئگی اینطور به آنها تلقین میشد که وارد بهشت شده‌اند. این افراد نمی‌فهمیدند که چگونه وارد بهشت شده و چگونه از آن خارج شده‌اند و همه‌ی اینها مانند رویایی بود که سه روز به طول می‌انجامید. اما وجود همین رویا باعث میشد که هیچ هراسی از مرگ و شکنجه در صورت زنده ماندن نداشته باشند و به رهبر خود وفاداری کامل داشته باشند.قلعه‌های اسماعیلیون نهایتا بعد از حدود ۲۰۰ سال به دست سپاه هلاکوخان فتح می‌شود و این فرقه دیگر به قدرت سیاسی نمی‌رسد و به لحاظ مذهبی هم از آن زمان تاکنون در اقلیت قرار دارد.حکومت سربدارانسربداران علیه ایلخانان مغول در سبزوار قیام کرده و یک حکومت محلی شیعه را تشکیل می‌دهند که بیش از صد سال در خراسان دوام پیدا می‌کند. رهبر معنوی قیام شیخ خلیفه‌ی مازندرانی است که در ابتدا یکی از صوفیان آن ناحیه بوده اما تصمیم به مبارزه با ظلم و ستم ایلخانیان می‌گیرد. شیخ خلیفه مدتی پیش بزرگان مذهبی شاگردی می‌کند اما همانند ناصرخسرو چیزی که به درد فعالیت سیاسی‌اش بخورد را پیدا نمی‌کند تا اینکه در نهایت شیعه می‌شود. می‌گویند یکی از این اساتید مذهبی با مغول‌ها مشکلی نداشت و سیاسی نبود و کاری نداشت که چه حکومتی سر کار است. زمانی که از شیخ خلیفه مذهبش را می‌پرسد پاسخ می‌شوند که «آنچه من مى جویم از این مذاهب اعلاست»، پس استاد از این پاسخ او ناراحت می‌شود و شیشه‌ی دوات را به سر شیخ خلیفه می‌کوبد. در نهایت شیخ خلیفه در مسجدی در سبزوار زمانی که مردم را به جهاد فرامی‌خواند به فتوای فقهای متعصب کشته می‌شود و قیام سربداران با این اعدام آغاز می‌شود. شیخ حسن جوری که شاگرد شیخ خلیفه بود راه او را به عنوان رهبر مذهبی قیام ادامه می‌دهد. از بُعد نظامی نیز مردم عادی همزمان به مقابله با مغول‌ها و قتل آنها اقدام می‌کنند.به لحاظ سیاسی حکومت سربداران همانند حکومت‌های مردمی شیعی یک حکومت عادلانه و موفق بود به نحوی که دهقانان مالیات بسیار کمی پرداخت می‌کردند، فرمانروایان و نظامیان زندگی ساده‌ای داشتند، و محافلی وجود داشت که همه کس می‌توانستند در آنجا غذا بخورند و ابدا کسی گرسنه نمی‌ماند.