آدام اسمیت

قرن هجدهم قرن انقلاب های بزرگ است. انقلاب هایی که تغییرات عظیمی در نحوه‌ی زندگی و تفکر بشری پدید آورده است و جالب آن که اندیشمندانی که هر کدام به نوعی در این تغییرات عظیم نقش داشته‌اند، یک دیگر را از نزدیک می شناخته‌اند و درباره‌ی عقاید خویش به گفت و گو می پرداختند.یکی از این اندیشمندان ژان ژاک روسو فرانسوی است که اندیشه‌هایش درباره‌ی فلسفه سیاسی تاثیر مهمی در انقلاب فرانسه داشته است. دیگری هیوم است، فیلسوفی که با تشکیک در فلسفه‌ی زمانه‌ی خویش، کانت را از خواب جزنی خود بیدار کرد و غیر مستقیم، موجب انقلاب عظیمی در فلسفه شد و نفر سوم، دوست صمیمی هیوم و شخصیت مورد بحث ما، آدام اسمیت است. کسی با نظریاتش در خصوص اقتصاد سیاسی به عنوان پدر علم اقتصاد شناخته می شود.آدام اسمیت در سال ۱۷۲۳ در اسکاتلند دیده به جهان گشود. پدرش حقوقدان بود و در همان سال تولد اسمیت بدون دیدار فرزندش چشم از جهان فروبست.هر چند که آدام اسمیت به عنوان یک اقتصاددان و اندیشمند حوزه اقتصاد سیاسی شناخته می شود. اما اسمیت قبل از نوشتن مهم‌ترین اثرش به نام ثروت ملل، کتاب مهمی در زمینه‌ی فلسفه اخلاق به نام "احساسات اخلاقی" نگاشت.در زمانه‌ی اسمیت دو دیدگاه رایج درباب اخلاق وجود داشت. در یک دیدگاه اخلاق امری مطلق تلقی می شد، به این معنا که خوبی یا بدی یک عمل از نظر اخلاقی نه ارتباطی به فرد دارد و نه جامعه‌ای که فرد در آن زندگی می کند، بلکه فارغ از همه‌ی این موارد مطلقا خوب یا بد است. در دیدگاه دوم، برعکس نگرش اول "موازین اخلاقی نه از نهاد انسان بلکه از منافع فردی و اجتماعی بر می خیزد. و به همین دلیل ممکن است، از مرحله‌ای به مرحله دیگر تفاوت کند."*اسمیت در کتاب احساسات اخلاقی راه میانه‌ای را بر می گزیند. او مطلق گرایی را نقد می کند به این دلیل که معتقد است. خود-دوستی عامل مهمی در تصمیم گیری های اخلاقی است اما وجود این نمی توان ان را تنها دلیل برای تصمیمات آدمی دانست علاوه بر خود-دوستی حس همدردی و نوع ‌دوستی نیز در انسان وجود دارد که غیر قابل تقلیل به خود-دوستی است. اسمیت از این نتیجه در کتاب ثروت ملل نیز استفاده می کند.اسمیت کتاب ثروت ملل را در ۱۷۷۶ تکمیل کرد د کتاب در همان سال منتشر شد و توجه بسیاری را به خود جلب کرد. هیوم نیز کسی بود که در نامه‌ای این موفقیت را به اسمیت تبریک گفت:( انتظار خودت و دوستانت و عموم مردم از این اثر ان قدر زیاد بود که من از انتشار کتاب وحشت داشتم، ولی اکنون ترسم فرو نشسته است.)* ص۳۳مفاهیم مطرح شده در کتاب ثروت ملل اکنون به عنوان پایه‌های علم اقتصاد شناخته می شود.به عنوان مثال یکی از نوآوری‌های اسمیت در این کتاب تبیین دو مفهوم متفاوت از ارزش یعنی، ارزش استعمال و ارزش مبادله‌ای است. " ارزش استعمال ناشی از فایده‌ی هر چیز در استفاده از آن است. اما ارزش مبادله از مبادله‌ی چیزی برای چیز دیگر بر می خیزد و این دو دست کم هیچ گونه رابطه‌ی کمی با یک دیگر ندارند."ص۸۶به عنوان مثال هر چند که هوا بسیار ارزشمند و مفید است ولی مبادله نمی شود در حالی که الماس بی فایده دارای ارزش مبادله‌ای فراوانی است.تقسیم کار نیز از مباحث مهمی که در کتاب ثروت ملل به آن پرداخته می شود. او فوایدی را درباره‌ی تقسیم کار بر می شمرد:" نخست افزایش مهارت و قابلیت هر یک از کارگران، صرفه جویی در مدت زمانی که معمولا بر اثر پرداختن از یک جنبه تولید به جنبه دیگر آن تلف می شود، و بالاخره، اختراع تعداد زیادی ماشین که سبب تسهیل و سادگی کار می شود و انجام کار چندین کارگر را به وسیله یک تن ممکن می سازد."ص۱۰۷از مباحث دیگر کتاب "دست نامرئی" است. اسمیت "مدعی است. در صورتی که انسان ها برای پی گیری اهداف شخصی خود آزاد گذاشته شوند، بر حسب میل طبیعی خود به مبادله، وارد روابط اجتماعی داوطلبانه‌ای با یک دیگر خواهند شد که نتیجه آن تامین منافع همگانی است."ص۵۰شاید در پایان بیان یکی از تمثیل های اسمیت در کتاب ثروت ملل خالی از لطف نباشد، اسمیت در این تمثیل بیان می کند که باید محصولاتی که تولیدشان در داخل کشور به زیان است از خارج وارد شود و در مقابل صنایعی که در داخل به صرفه هستند، تقویت شوند."اعطای انحصار بازار ملی، در هر فن یا صنعتی، به تولید صناعت داخلی تا اندازه‌ای مانند راهنمایی افراد به استفاده از سرمایه خود در شیوه های معین است، چنین کاری می باید تقریبا در همه‌ی موارد یا بی فایده یا زیان آور باشد[...] این اصل مسلم هر خانه سالار بخردی است که آنچه را که می تواند با هزینه کمتر از بازار خرید کند، خود در خانه نسازد. خیاط کفش خود را خود نمی سازد و از کفاش خرید می کند. کفاش رخت خود را نمی دوزد بلکه به خیاط رجوع می کند."ص۷۷منبع: کتاب آدام اسمیت و ثروت ملل نوشته همایون کاتوزیان