خاکستری: رنگ مغفول در پژوهش‌های داخلی

گمانم وقتی این متن را می‌خوانید من را بالای این منبر با چنین ژستی تصور می‌کنید که البته بیراه نیست! :) یکی از چیزهایی که در تحقیقات دانشگاهی از نظر من بسیار کراهت‌آمیز است، تقلیل مفاهیم کیفی به عدد و رقم است. پژوهشگران این کار را می‌کنند تا به تحقیقاتشان اعتبار علمی ببخشند اما این امر وقتی از حدی فراتر می‌رود، خواننده‌ی منتقد را که در قید و بند معیارهایی چون پایایی و روایی تحقیق نیست، آزار می‌دهد.یکی از فاحش‌ترین موارد این تقلیل‌ها در مطالعات جامعه‌شناسانه‌ی سینما، تقسیم کارکترهای داستان در دو گروه مثبت و منفی است. می‌دانیم که این روزها در دوره‌های آموزش فیلمسازی، داستان‌نویسی، خوانش و نقد انواع متون داستانی و... همواره تاکید بر این است که هیچ مرز سیاه و سفیدی وجود ندارد و هرقدر واقع‌گرایانه‌تر به مسائل بنگریم، مرزهای سیاهی و سفیدی کمرنگ‌تر و خاکستری قابل فهم‌تر می‌شود.هیچ کس خوب مطلق یا بد مطلق نیست. درصورتی که فیلمی این قاعده را رعایت نکند، شکست‌خورده محسوب می‌شود. چنان‌که می‌بینیم امروزه سینمای جهان حتی در شخصیت‌پردازی داستان‌های فانتزی یا کمیک‌استریپ به شدت بر این قاعده تمرکز دارد. فلسفه مدرنیسم نیز بر این مسئله تمرکز دارد که هیچ حقیقت مطلقی وجود ندارد. واقعیت به عنوان یک پدیده خارجی دامنه‌‌ی محدودتری نسبت به حقیقت دارد، اما حقیقت یک مفهوم انتزاعی است که از هر دیدگاهی به طرزی متفاوت ادراک می‌شود چرا که وابسته به پیشینه تجربه‌ی زندگی و اندیشه و حالات درونی یک فرد است. اگر بخواهیم آیتم‌هایی را برای خوب یا بد، مثبت یا منفی تعیین کنیم، در خوانش داستان‌ها و فیلم‌ها به نقاطی برخورد می‌کنیم که عملا بن‌بست این طرز تقسیم‌بندی است و مردود بودن آن را اثبات می‌کند. برای مثال به یک فیلم که همه‌ی ما قطعا بارها دیده‌ایم ارجاع می‌دهم. سوال من از شمای بیننده این است. در فیلم مارمولک آیا می‌توانید مشخص کنید شخصیت رضا مارمولک یک شخصیت مثبت است یا منفی؟به دلیل محبوبیت شخصیت جواب اول ما یک مثبت سریع و قاطع خواهد بود. اما بیایید از منظر اخلاق و واقعگرایی مسئله را بررسی کنیم.اگر دزدی به خانه‌ی شما بیاید و ارزشمند‌ترین اموال شما را به یغما ببرد، می‌توانید او را انسانی مثبت تصور کنید؟ حتی اگر رضا مارمولک باشد، در نهایت او سرقت کرده و از هر منظری دزدی کاری ناپسند است. در همه‌جای دنیا و در تمامی جهان‌بینی‌ها.آیا می‌توانید بگویید شخصیت مجاور یک شخصیت منفی است؟تصور کنید یک رئیس زندان هستید، برای کنترل طیفی از آدم‌ها که از محکومین اشتباهی و زندانیان بدهی شروع می‌شوند تا قاتل عمد، برای کنترل این جماعت باید چه کنید ؟ به شدیدترین نوع اقتدار و درعین حال سلامت روان و شرافت و اخلاق نیاز دارید که در دام تاریک خشونت این شغل گرفتار نشوید. البته که سلامت روان و اخلاق و شرافت فاکتورهای ایده‌آلیستی و آرمانی هستند و در عالم واقع، کمتر در چنین محیطی یافت می‌شود. آزمایش زندان استنفورد که فیلمی اقتباسی نیز براساس آن ساخته شده است اثبات این نظر است. (دیدن این فیلم را بسیار توصیه می‌کنم.) در هیچ کجای جهان افرادی که در محیط خشونت‌آمیز کار می‌کنند به تدریج سلامت روانشان را از دست می‌دهند، و همه جا و همیشه شرارت روی دیگر قدرت است. در هر جایی که قدرت به طور مطلق در دست یک فرد یا گروه باشد شرارت وجود دارد.اما در فیلم مارمولک، به جز صحنه‌ای که مجاور زمین تمیزشده را گل می‌کند، آیا می‌توانید نقطه دیگری پیدا کنید که با اقتدار زندان‌بانی لازم تضاد داشته باشد؟به جز همان یک صحنه که به قصد القای بار عاطفی منفی نسبت به مجاور در فیلم گنجانده شده، تمامی اکت‌های مجاور منطقی است. او یک رئیس زندان است که باید مجرمان را آنجا نگاه دارد، فرارشان اعتبار او را لکه‌دار می‌کند و به‌علاوه اگر هر کسی از زندان فرار کند امنیت جامعه به خطر می‌افتد، او به دنبال یک زندانی فراری می‌گردد و نسبت به این مسئله حساسیتی منطقی دارد.آیا با در نظر گرفتن این حقایق فارغ از بار دراماتیک فیلم می‌توانید بگویید مجاور آدم بد قصه است؟حال اینکه شخصیتی پویا دارد که در گذر زمان به ضرورت کرامت زندانی پی میبرد و در پایان فیلم تفاوت نوع برخورد او با مارمولک نشان میدهد مجاور الزاما انسانی فینفسه پلید نیست. چه بسا این تصویر ما را متوجه نوعی نگرش انسانی و نسبتا روانکاوانه در فیلم کند که به غلبهی اتمسفر محیط شغلی بر حالات روانی و ادراکی افراد داشته باشد و فرار مارمولک چالش مجاور بود و او را به سفری بیرون از مرزهای حال و روز روتینش کرد و منجر به بازنگری مجاور در احوال خودش شد. سخنرانی مارمولک در زندان درمورد اینکه «مگر زندانی‌ها خدا ندارند؟ و مگر آن‌ها بندگان خدا نیستند؟» در حینی که مجاور تقریبا او را شناسایی کرده بود، در همان لحظه نه اما به تدریج بر گوش جان مجاور اثر میگذارد و توجه او را به حقیقت کرامت انسانی مجرمان و حقوق آنها به‌عنوان انسان در عین مجرم بودن جلب میکند، کرامتی که به واسطه قدرت مطلق در فضای زندان فراموش کرده بود.آیا با در نظر گرفتن این مسائل می‌توانید قاطعانه بگویید مجاور آدم بد فیلم است؟ آیا می‌توانید بگویید مارمولک از ابتدای فیلم کارکتر روشن و مثبت فیلم بوده؟اگر چه در تمام طول فیلم مارمولک هم سفر درونی خودش را طی می‌کند و متوجه تحول او در جهان‌بینی‌اش می‌شویم. کودکی که همیشه در سکوت به رضا مارمولک نگاه می‌کند، سمبلی از وجدان اوست که تاکید می‌کند هیچ شخصیتی در هیچ کجای جهان مجرم یا سیاه متولد نشده و وضعیت فعلی انسان‌ها نتیجه‌ی یک مجموعه از تجربیات و اتفاقات و تنگناها و انتخاب‌ها و ظرفیت‌ها بوده است و هیچ کس در ذات خود سیاه نیست. کارکتر کودک سمبلیک داستان همواره برای تاکید بر خاکستری بودن شخصیت‌ها رخ می‌نماید.به این ترتیب، نادیده گیری حقایق جامعه برای بالا بردن فاکتور reliability و validity پژوهش، درواقع خیانت به میزان صدق یافته‌ها در عالم واقع است که در تحقیقات اجتماعی اهمیت بالایی دارد اما آکادمی بروکراتیک ایران به دلیل اینکه صرفا درگیر چارچوب‌های تحقیق است تا کارآمدی یافته‌های آن و گسترش دیدگاه فلسفی خوانندگان کمترین اهمیت را دارد (احتمالا به این دلیل که خیالشان راحت است کسی تحقیقات را نمی‌خواند) با کمی‌گرایی در تحقیقات _حتی در پژوهش‌های کیفی! _ این مسائل را نادیده می‌گیرند.اگر تحقیقات اجتماعی که در خارج از ایران و در ژورنال‌های معتبر منتشر شده‌اند بخوانید و با نمونه‌های ایرانی مقایسه کنید، حتما به این فکر خواهید افتاد که اگر این پژوهش‌ها در ایران انجام می‌شد اکثرا به دلیل «روش‌شناسی» رد می‌شدند و در هیچ ژورنال داخلی پذیرفته نمی‌شدند!تحقیقات ژورنال‌های ایرانی صفحات بیشتری را به بیان تکراری روش تحقیق می‌پردازند تا به یافته‌های تحقیق و تحلیل آن.و این غم‌انگیز است. خیلی غم‌انگیز که عمرمان به جای بیشتر اندیشیدن و واکاوی، صرف حفظ کردن چارچوب‌ها و تلاش برای تبدیل همه چیز به عدد و رقم می‌شود. به امید روزی که کیفیت درکمان از جهان پیرامونمان بهتر شود و با مفهوم «نسبی‌گرایی» آشتی کنیم.