حل اختلاف با طعم فتح سفارت

چگونه اشغال سفارت آمریکا در دوران انقلاب به چالش اجماع بر قانون اساسی پایان داد؟ حسام‌الدین میرجلیلی/ دانشجوی مقطع کارشناسی رشته‌ی مهندسی شیمی دانشگاه صنعتی شریف شرح دوباره‌ی این واقعه‌ی تاریخی شاید ملال‌آور باشد و خواننده با خود بگوید چه لزومی وجود دارد به بازخوانی رخدادی که هم حکومت و هم مخالفانش روایاتشان را از هر مجرای رسانه‌ای به گوش دل‌زده‌ی مخاطبانشان رسانده‌اند و می‌رسانند؟ امام خمینی در سخنرانی خویش در چهاردهم آبان سال 1358، فردای روز تسخیر سفارت، این تصرف را وقوع انقلابی دیگر نامید. و اگر از آن دسته هم‌وطنانید که می‌اندیشید این سخنان شعاری بیش نیست، گوش به سخنان صادق زیباکلام بسپارید که در هر سخنرانی‌اش فریاد می‌کشد که استکبارستیزی و یا برابرش برای نظام جمهوری اسلامی ایران، آمریکاستیزی، در ذات انقلاب پنجاه‌وهفت نبوده و بعدا بدان افزوده شده است. پس انقلابی دوباره رخ داده بود. اگر انقلاب نخستین به پشتوانه‌ی یک ملت در بیست‌ودوم بهمن به پیروزی رسید، یک سال نگذشته بود که جنبشی روی داد به حمایت جمعیتی کم‌تر از پانصد نفر از دانشجویانی که خود را «پیرو خط امام» می‌دانستند. جنبشی که قرار بود تنها به تصرف سه یا چهارروزه‌ی سفارت پایان یابد اما گردش روزگار بر آن شد که نهضت بناشده با آغازگرانش خاتمه نیابد و تسخیر چهارروزه به گروگان‌گیری چهارصدوچهل‌وچهارروزه مبدل گردد و نهایت به کشمکشی چهل‌ساله.اما آن چه که در روز سیزدهم آبان پنجاه‌وهشت روی داد نخستین یورش به سفارت آمریکا نبود. نخستین حمله به سفارت ایالات متحده در تاریخ بیست‌وپنجم بهمن ماه پنجاه‌وهفت روی می‌دهد. تنها سه روز پس از پیروزی انقلاب‌ست که گروهی مسلح از «سازمان چریک‌های فدایی خلق ایران» به خیابان «تخت‌جمشید» که امروز آن را طالقانی می‌نامند، حمله می‌کنند تا سفارت آمریکا را به تصرف خود درآورند. برخلاف حمله‌ی دوم که امام آن را انقلابی دیگر می‌داند، نشانه‌ای از همراهی ایشان با این حرکت دیده نمی‌شود. عدم همراهی امام سبب می‌شود ابراهیم یزدی، وزیر امور خارجه‌ی دولت موقت، به یاری نیروهای کمیته‌ی انقلاب سفارت را از حمله‌کنندگان چریک باز پس بگیرد. دولت موقت به سفیر وقت آمریکا، ویلیام سالیوان، اطمینان می‌دهد که از این دست حوادث برای سفارت آمریکا دیگر روی نخواهد داد و این رویداد را ناشی از عدم مهار برخی نیروهای انقلابی تندرو در روزهای پیروزی انقلاب عنوان می‌کند. شواهد تاریخی نشان می‌دهند که به صورت کلی مجموعه‌ی دولت موقت به نخست‌وزیری مهدی بازرگان به دنبال برقراری روابطی مستحکم با دولت ایالات متحده بوده است، تلاشی که بار اصلی پیگیری آن بر دوش ابراهیم یزدی قرار داشت. امتناع امام از تأیید تسخیر سفارت از سوی چریک‌های فدایی نیز حاکی از آن بود که انقلاب نوپای ایران سر ستیزی با ابرقدرت غرب ندارد. اما چه می‌شود که پس از نه ماه، چشم‌انداز روابط ایران و ایالات متحده، شرکای استراتژیک منطقه در دوران پهلوی، رو به تیرگی می‌گذارد؟ چرایی این گذار را می‌بایست در وقایع پس از پیروزی انقلاب اسلامی کاوید.با سقوط نظام شاهنشاهی انقلابیون که قشر چشم‌گیری از آنان را روحانیون در بر می‌گرفتند، در آن برهه تصمیم می‌گیرند اداره‌ی امور اجرائی کشور را به طیف ملی-مذهبی انقلاب بسپارند. تصمیمی که به علت ناتوانی آنان در مدیریت مسائل تخصصی متنوع به اجرا درآمده بود و منطقی به نظر می‌رسید. با گذشت چندین ماه، در هرج‌ومرج پیش‌آمده از کشمکش‌های سیاسی گروه‌های گوناگون دخیل در پیروزی انقلاب، شکاف‌ها بیش از پیش آشکارتر می‌گردید. نقطه‌ی اوج این اختلاف‌ها در تدوین قانون اساسی رخ نمود. مجلس خبرگان قانون اساسی در بیست‌وهشتم امرداد سال پنجاه‌وهشت آغاز به کار نمود. مجلسی که قریب به اتفاق آن را روحانیون هوادار امام خمینی تشکیل می‌دادند. روحانیونی که پیش‌تر خود را ناتوان از اداره‌ی امور کشور می‌دانستند اکنون با تمام توان به میدان نگارش اساسی‌ترین قانون اجرائی ممکلت آمده بودند. گذر زمان نشان داد خشم‌های انقلابی جوانان فاتح سفارت جای خود را به متانت تعامل‌گر سیاستمدارانی سال‌خورده برای ارتباطی موثر حتی با آمریکای مستکبر داده است.قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران نگاشته شد. در این قانون مقامی به نام ولی فقیه پیش‌بینی شده بود که اختیارات و قدرت فراوان آن گروه‌های رقیب روحانیون پشتیبان امام را به تکاپو واداشت. در همین هنگامه شاه مخلوع برای درمان قصد ورود به آمریکا را داشت. روابط ایران و آمریکا نیز به علت تصویب قطعنامه‌ای در مجلس سنای ایالات متحده که اعدام‌های صورت‌گرفته در جریان انقلاب را محکوم می‌نمود، اندکی متزلزل گشته بود و شرایط را برای حصول مطلوب دولت موقت، یعنی روابط قوی و دوجانبه با آمریکا، دشوار می‌ساخت. در شرایطی که خشم مردم انقلابی از شاه پیشین و استبدادش فروکش نکرده بود و برای محاکمه‌اش لحظه‌شماری می‌نمودند، دولت جیمی کارتر، رئیس‌جمهوری وقت، سی‌ام مهر همان سال او را برای درمان به خاک آمریکا پذیرفت. تلاش‌های دولت موقت و لابی‌های ابراهیم یزدی جهت ممانعت از موافقت دولت آمریکا با ورود محمدرضا پهلوی به شکست انجامیده بود. این میزبانی آتشی در خرمن آمریکاستیزی گروه‌های چپ انقلابی بود. خیابان‌های نزدیک سفارت آمریکا مملو از گروه‌های چپ آمریکاستیز و مردمی زخم‌خورده از ایالات متحده در کودتای بیست‌وهشتم امرداد شده بود که یک‌صدا تحویل شاه را از دولت کاتر طلب می‌کردند. تظاهرکنندگان هم‌چنین دولت موقت را به سستی در بازپس‌گیری شاه از آمریکا متهم می‌ساختند. دهم آبان ماه، مقامات دولت موقت از جمله مهدی بازرگان، مصطفی چمران و ابراهیم یزدی با زبینگیف برژینسکی (Zbigniew Brzezinski)، مشاور امنیت ملی رئیس‌جمهور آمریکا، که برای مراسم بیست‌وپنجمین سالگرد انقلاب الجزایر به این کشور سفر کرده بود ملاقات کردند. پخش خبر این دیدار از رسانه‌های سراسری آن روز ایران، محرکی برای گروه‌های خشمگین انقلابی بود. سرانجام در روز سیزدهم آبان گروهی از دانشجویان موسوم به «دانشجویان پیرو خط امام» به رهبری محمد موسوی خوئینی‌ها که از افراد نزدیک به امام خمینی به حساب می‌آمد، به سفارت آمریکا حمله کردند. دانشجویانی که خود از موافقت رهبر انقلاب با این اقدام در تردید بودند. ‌در کم‌تر از سه ساعت سفارت به تصرف پیروان خط امام درآمد. حجم زیادی از اسناد محرمانه‌ی سفارت به دست دانشجویان افتاد. دولت موقت این اقدام را نقض قوانین بین‌الملل اعلام کرد و خواستار آزادی فوری کارمندان سفارت شد. بی‌توجهی به خواسته‌های دولت سبب شد تا بازرگان دو روز پس از اشغال، استعفا نماید. هرج‌ومرج ناشی از بحران گروگان‌گیری و استعفای دولت موقت اختلافات بر سر قدرت گسترده‌ی مقام ولایت فقیه در قانون اساسی را به حاشیه رانده بود. هر چند گروه‌های مخالف نیز در اعتراضشان به انسجامی دست نیافته بودند. بنای تسخیر به درازاکشیدن نبود اما جدال‌های سیاسی ایجاب می‌کرد تا این بحران سرپوشی بر اختلافات سرنوشت‌ساز باشد. در این بحبوحه گاهی برخی از اسناد محرمانه‌ای که در اختیار تسخیرکنندگان سفارت قرار گرفته بود، منتشر می‌شد و خیانت‌کنندگان به ملت را رسوا می‌ساخت. نخستین قربانی این افشاگری‌ها عباس امیرانتظام، معاون نخست‌وزیر و سخنگوی دولت موقت، بود. در بیست‌وچهارم آبان ماه 1358، تنها یازده روز پس از تسخیر لانه‌ی جاسوسی، تدوین قانون اساسی با کم‌ترین اختلافات نهایی گردید و در یازدهم و دوازدهم آذر همان سال به همه‌پرسی گذاشته شد و با 98.2 درصد آرای موافق به تصویب رسید.نهایت پرونده‌ی تسخیر سفارت آمریکا در بیست‌ونهم دی سال پنجاه‌ونه با توافق الجزایر بسته شد. این بحران به قطع کامل روابط سیاسی تهران و واشنگتن در سال‌های پیش رو انجامید. سال‌ها بعد این اقدام مرددانه‌ی دانشجویان به هویت سیاست بین‌المللی جمهوری اسلامی مبدل گشت اما گذر زمان نشان داد خشم‌های انقلابی جوانان فاتح سفارت جای خود را به متانت تعامل‌گر سیاستمدارانی سال‌خورده برای ارتباطی موثر حتی با آمریکای مستکبر داده است. گرچه نظام حاکم همان جوان انقلابی سال‌های تسخیر و ستیز است. برای ورود به کانال پیام‌رسان تلگرام دوهفته‌نامه‌ی دانشجویی «داد» کلیک کنید.