چرایی «کندی» توسعه در اصفهان

در بخش خصلت های متمایز توسعه در اصفهان، بیان شد که توسعه در این شهر «کند» است. در این نوشتار سعی داریم تا واکاوی نماییم چرا توسعه در این شهر این چین است. دلایلی گفته می شود که برآورد کلی نویسنده است. این مطالب می تواند مورد خدشه باشد و می تواند مواردی هم به آن ها اضافه شود.1- در هم تنیدگی اجزااصفهان به گونه ای است که اگر در آن جزئی تکان بخورد، تمام اجزاء دیگر نیز به دنبال آن تکان می خورد. همه اجزا نسبت به این تغییر واکنش نشان می دهند. این خاصیت از زمان حکومت صفویه در اصفهان پدید آمده است زیرا میراث صفویه در این شهر جامعیت مدنی است. اصفهان مدینه ای است که به صورت جامع و هماهنگ از دیرباز اجزا مختلفی داشته است که حالتی منسجم با یکدیگر داشته اند. این درهم تندیگی و به هم پیوستگی، از سرعت توسعه می کاهد وبه عبارتی سرعت حرکت شهر را مانند یک تریلی سنگین می کند و نه وارد موتور سواری که به هر حالت دلخواه می تواند ویراژ دهد. البته این کل بودن و وزین بودن خاصیتی به شهر می دهد که با هر حرکتی، قدرت عظیمی به تکان در می آید.بازار اصفهان2- تار و پوداصفهان سنتی دارد که به مثابه پودهایی است که هر رشته ای را نمی توان به هر شکلی تار آن ساخت. بلکه تنتها باید تاری به آن زد که در هماهنگی با آن پود باشد. این درست در برابر شهرهایی است که در تاریخ توسعه خود محتاج حرکات طولی نیستند و هر رشد و گسترشی می تواند در قسمتی از شهر به صورت عرضی رخ بنماید. تهران نمونه مشخصی از شهری است که به صورت جزیره ای می تواند زمینه ساز بروز فرصت ها باشد اما در اصفهان شاهد ترکیبی از سنت و مدرنیته هستیم و البته هر فرمولی از مدرنیته هم در این شهر جواب مثبت نمی دهد بلکه هماهنگی با سنت پیشین، امری مهم در موفقیت این ترکیب است. برای مثال ما در اصفهان تلاش هایی در برخی از هنرها داشته ایم اما هیچ گاه نتوانستیم در آن درخششی داشته باشیم گویی تار این امور با پود این شهر نمی خواند و در نقطه مقابل مثال های عکس هم موجود است.3- در قصه نبودنانگار سی سالی است که اصفهان در قصه نیست. به طور مشخص اصفهان با برچسب برخوردار بودن از بسیاری از توجهات دور مانده است. در مرکز حتی نوعی از اصفهان ستیزی نیز دیده می شود. شاید این تعبیر کمی دور از انصاف باشد اما سیر بودجه های اختصاصی به اصفهان خود گواه آن است که اصفهان شهری است که از نگاه ها و عنایت های دور مانده است. وقتی ماجرای ایران بدون در نظرگرفتن نقش کلان و جدی برای اصفهان نوشته شود در ادامه شاهد دور افتادن و دور کند توسعه در آن هستیم.4- عدم رویاپردازیتوسعه همواره با رویاپردازی افراد خاص به جلو رفته است. رویای پردازی و کسب آرزو و تسلط بر مقصود از شئون مدرن است و بهترین انگیزه و جهت دهی برای توسعه داشتن رویای جمعی است. متاسفانه سال هاست در این شهر رویایی شکل نگرفته است. پس از دفاع مقدس و مسائل اطراف آن انگار حرکت ایرانیان دچار فقدان رویا بوده است. توسعه نیز نتوانسته آن شان رویایی کامل را برای عموم بازی کند. یکی از مشخص ترین مسائلی که برای اصفهانی ها رویا شد، جاری بودن آب در زاینده رود است که البته رسیدن به این مهم مشکلاتی را حل می کند اما هرکز نمی تواند قله ای باشد که جلوبرنده باشد یا توسعه را شتاب دهد.5- خواهان بودن و عاشق نبودناین مطلب در مطلبی مفصل و مجزا شرح داده شد. بی شک در زمان معاصر مردم اصفهان شوقی نسبت به توسعه پیدا کردند و این مسیر توانست تمامی نگاه ها را به خود جذب کند به طوری که کمتر مسئله ای در خارج از ماجرای توسعه قابل دید و فهم بود اما این خواهان بودن هرگز به عاشق بودن نینجامید و مشاهده نشد که مردمان برای رسیدن به توسعه سنگ تمام گذاشته و تمامی عوارض آن ر بپذیرند و به دنبال لوازم آن بروند. درک عوارض توسعه موجب کند شدن مسیر آن می شد و نگاه های فرازمینی، چسبندگی روح و روان مردم به توسعه غربی را می کاست.سیتی نستر اصفهان6- مکشلات توسعه های انفجاریتوسعه های انفجاری مشکلاتی برای ما ایجاد کردند و به عنوان رقیب و یا نابودکننده برخی مسیرها ظاهر شدند. یکی از مصادیق مشخص توسعه انفجاری در اصفهان ظهور فولادمبارکه است. مسائل پولی که در این مجتمع صنعتی مطرح است به قدر هنگفت است که به راحتی بخشی از آن می تواند بخشی از اصفهان را دچار اختلال کند. یکی از مسیرهای پیشرفت صنعتی در اصفهان کارگاه های کوچک و قطعه سازانی بود که عمدتا به نام شاپوری شناخته می شدند و از این دست استعدادهایی در اصفهان بود که حتی کارهای فوق العاده ای هم انجام می دادند اما ظهور فولاد مبارکه باعث شد که جریان صنعتی آنان هیچ وقت مورد دقت و عنایت ویژه قرار نگیرد و ماجرای پول های درشت در صنعت فولاد همه نگاه های صنعت را به جای دیگر ببرد. جایی که تابع فولاد بود و این مجموعه دولتی با سیاست هایش نکاه ها را تغییر می داد. پس توسعه انفجاری که از مصادیق توسعه تند بود با ضرر رسانی به مسیرهای پیشرفت پیشین و نادیده گرفتن حرکت آن ها، نمی توانست یک مجموعه ای توسعه ای را شکل دهد.7- اهل زرق و برق نبودناین گونه نیست که اصفهانی ها اهل شیک بودن نباشند. این را از درون خانه هایشان می توان فهمید. آن ها به موقع خرج می کنند و اهل مصرف زیاد هم هستند اما در مجموع فرهنگ سنتی اصفهان میل به زرق و برق ندارد و با نوعی صرفه گرایی و چسبندگی به زندگانی معقول از این دست امور پرهیز دارد. نماد این صحبت همان پیرموردهای دوچرخه سوار ساده پوشی است که چندین مغازه دارند و در بازار قدر هستند. همین نگاه بدون زرق و برق تا چند سال اصفهان را شهری نشان می داد که در آن اختلاف طبقاتی اندک است یعنی شهر بدون تجمل، از آشکارگی اختلاف طبقاتی می کاست و این بسیار نکته مثبتی بود. طبیعی است که اگر مدیر بزرگی عزم کارهای زرق و برقی داشته باشد از چشم مردم می افتد و چندان جلوه نمی کند. همین نگاه ها در مجموع از سرعت توسعه که به هر حال بخشی از آن با قدرت ظواهر همراه است، می کاهد.8- پایین بودن قدرت ریسکتوان ریسک کردن در اصفهان پایین است. البته ایرانی ها نسبت به غربی ها مثلا آمریکایی ذاتا ریسک پذیری کمتری دارند. اصل سنت گرایی، ریسک پذیری را کاهش می دهد زیرا در عالم سنت به دلیل وجود گزاره ای مذهبی و معنوی قطعی، همه چیز بر مبنایی از ثبات استوار است و انسان سنت قرار نیست که بر سطحی لغزنده باشد حال آن که نسبیتی که در مدرنیته جاری است انسان را برای دنیای پر ریسک و لغزنده آماده می کند. البته روحیات خاص اصفهانی نیز مزید ر علت می شود. هری که در آن کاسبان موفق و بازیان پولدار وجود دارد اما تاجر پر کوه کمتر دیده می شود و این مطلب را به پای همین روحیه باید نوشت. پروژه های عالم توسعه نیازمند سینه ای گشاده است که بر روی آینده نیامده حساب باز می کند.9- مشکل سازی برای نخبگاناصفهان شهر چالش و اصطکاک است. منازعات همیشگی در این شهر باعث می شود که نخبگان نتوانند بر فرآِیند پیشرفت خود متمرکز شوند. بزرگان بعد از مدتی برای رشد مجبور می شوند که از این ارض مهاجرات کنند. در واقع اصفهان شهری قله ساز نیست. شخصیت های بزرگی در همین سال ها در اصفهان رشد کرده اند و محصول داده اند اما این بخش کوچکی از ظرفیت اصفهان بوده است و ما همواره دچار پدیده مهاجرت نخبگان به شهرها و کشورهای دیگر بوده ایم. گویی اصفهان می تواند تا حدی شاهد بزرگ شدن فرزندانش باشد اما قله شدن بحثی دیگر است. عوامل ناشایست فراوانی دست به دست هم می دهد که قله برای رسیدن به آن افق های باز، عزم دیار دیگر کند. توسعه برای کنده شدن نیازمند این قله هاست، حال آن که در میان قدهای متوسط، توسعه مسیری معمول را طی خواهد کرد.10- سنت آرامش و توسعه افسردگی است!سنت به انسان قرار می دهد در حالی که توسعه مرتب هدفی را جلوی پای انسان می گذارد که انسان از او دور است و برای کسب آن به تلاطم می افتد. همین دور بودن از هدف، پیوسته نوعی از اضطراب را در ماجرای توسعه برای انسان ایجاد می کند. بعد از مدتی انسانی که بیچاره اهداف است از توجه به خود غافل می شود و کمتر به خودش بسنده می کند، او به دنبال همه چیز در بیرون است. این هم سرآغازی بر ظهور افسردگی هاست. حال آن که انسان دنیای سنت بر بستری قرار دارد که مورد عزت است و نفس بودنش، اهمیت انسانی دارد و دیگر احتیاج نیست حتما به قضیه ای مادی ضمیمه شود.میدان نقش جهان، سر در قیصیریه