متروکه‌های درآمدزا

شهرها، همان مکان‌هایی هستند که هر روز رفت و آمد در آنها جریان دارد و از حرکت باز نمی‌ایستند، شهرها درواقع همان مکان‌هایی هستند که قرار است انسان‌ها در آنها با آرامش و آسایش زندگی و کیفیت بالایی از زیستن را در آن تجربه کنند؛ اما همین شهرها گاهی به دلایل متعددی چون خشک‌سالی، توسعه، قحطی و ده‌ها علت دیگر شاید از میان بروند یا بخشی از خود را از دست بدهند و به خاطره‌ها سپرده شوند. البته این فضاهای فیزیکی شهر هستند که متروک یا دچار تحولات اساسی می‌شوند و این بدان معناست که بخشی از شهر بی استفاده باقی می‌ماند. اما دنیا برای این بخش از شهرها نیز برنامه دارد؛ یعنی شهرسازان امروز و برنامه‌ریزان شهری بر این باورند که این فضاهای متروک که به هر دلیلی در شهرها ایجاد می‌شوند نه‌تنها بخش‌های سوخته نیستند بلکه می‌توانند برای اقتصاد شهر درآمدزا باشند. اگر بخواهیم در این زمینه مثال بزنیم در کشورهای توسعه‌یافته این موضوع کاملا مشهود است. در کشوری مثل آمـریـکا در بـسـیــاری از شــهــرهــا ایستگاه‌های قطار ذغال سنگی به دلیل پیشرفت تکنولوژی یا دچار تغییرات اساسی یا کلا به دست تاریخ سپرده شده‌انـد؛ اما مدیران شهری آنها را فراموش نکرده و به چرخه اقتصادی شهر بازگردانده‌اند. شهر گلدفیلد آریزونا را هم می توان در این زمینه مثال زد؛ شهری که در 1890 برای جست‌وجوی طلا ساخته، اما در 1920 متروکه شد و حالا به عنوان مقصد گردشگری در نزدیکی آریزونا مورد استفاده است. در واقع مدیران شهری در کشورهای توسعه یافته دنیا این پیام شهرسازان و برنامه‌‌ریزان شهری را دریافت کرده‌اند که می‌توان از کارخانه‌های مخروبه و متروکه، از مدارس قدیمی و از ایستگاه‌های بی‌استفاده، ردی از تاریخ جست و همه آنها قابلیت بازگشت به چرخه شهر را دارند ؛ حتی می‌توانند فعال‌تر از قبل عنصری مهم در خدمت شهر و شهروندان باشند. در اصفهان از این دست خانه‌ها، کارخانه‌ها و مدارس کم نیست و شاید به خیال کسی خطور هم نکند که در کدام کوچه یا محله نشسته‌اند. این بناها همه توانایی نقش‌آفرینی در شهر را دارند. امروز اصفهانی‌ها خانه‌های قدیمی را که همگی رخت کهنه بر تنشان بود، یکی یکی رخت نو می‌پوشانند و آنها را به رستوران یا اقامتگاه تبدیل می‌کنند. در واقع آنها با این حرکت به همه مدیران اصفهان این پیام را مخابره می‌کنند که متروکه‌ها حرف‌های زیادی برای گفتن دارند. عصارخانه شاهی، حمام علی قلی‌آقا، حمام دردشت، حمام رهنان و ... نمونه‌هایی از این متروکه‌ها هستند که حالا به قلب شهر بازگشته‌اند و می‌توانند عنصرهای فعال شهر اصفهان شوند. هرچند پس از احیای آنها نباید همانند گذشته به آنها نگاه کرد، بلکه پس از احیا باید تعریف‌هایی برای آنها در نظر گرفت تا جهان مدرن را به گذشته پیوند دهد و مردم از آن استفاده کنند.اشـــتـــبــاه‌های ‌مــحــاسـبـاتی ‌در استفاده از متروکه‌هامدیران اصفهانی در گذشته دچار اشتــبــاه‌های محاسباتی در این زمینه شدند. آنها فضاهای گمشده شهری مثل میدان عتیق و بدنه شرقی چهارباغ را نوسازی و تعریفی جدید برای آن ارائه کردند؛ اما به دلیل اینکه فضای گذشته و هویت آنها از میان رفت، این بناها مثل سیلی به شهر زده شد.این سیلی به‌قدری محکم است که هنوز و پس از گذشت ده‌ها سال از ساخت برج جهان‌نما و بدنه شرقی چهارباغ و حتی میدان امام علی(ع) فروشنده‌ای تمایل به حضور در آن را ندارد و مردم نیز علاقه‌ای به گذران وقت خود در این محدوده‌ها ندارند؛ چراکه این اتفاق، خواسته یا ناخواسته تضاد هویتی برای مردم شهر ایجاد و روح شهر اصفهان را دچار چالش کرده است. فضاهای گمشده شهری باید پیوندی نو با روزگار امروز ایجاد کنند و در عین حال روح مخاطب را به گذشته‌های دور ببرند.ارزش افزوده فضاهای متروکجالب است بدانیم که در پاریس همین فضاهای گمشده شهری هر کدام امروز به هتل‌هایی بدل شده‌اند که قیمت‌های آنها با هتل‌های لوکس دنیا برابری می‌کند. درواقع ارزش افزوده‌ای که یک فضای متروکه می‌تواند به شهر ارائه کند شاید مکان‌های مجلل امروز نتوانند برای شهر ایجاد کنند. درحال‌حاضریک مثال بزرگ و مهم در اصفهان وجود دارد: فضایی متروکه به نام کارخانه ریسباف که اگر از آن درست استفاده شود می‌تواند برای شهر ارزش افزوده بی‌نظیر فراهم کند و اگر از آن درست بهره‌برداری نشده و پیوند مدرنیته و گذشته درست انجام نشود در شهر یک جهان‌نمای دیگر یا یک بدنه شرقی چهارباغ دیگر خواهیم داشت. پس فضاهای گمشده، مــتــروکه و خــالــی شــهــر، فـضـاهـایی هستند که مدیران را بر لبه تیغ حرکت می‌دهند. اگر مدیران بتوانند همانند مردم اصفهان که خانه های متروک خود را حالا به رستوران‌های پردرآمد بدل کرده‌اند از فضاهای متروکه شهری درست استفاده کنند، بی‌شک چرخ اقتصاد شهری اصفهان به حرکت درمی‌آید. طی سالیان اخیر ظاهرا در میان اتفاقات ریز و درشت شهر اصفهان استفاده از فضاهای گمشده و متروکه شهری حتی به ذهن‌ها هم خطور نکرده است. اصفهان از پاریس نه تنها چیزی کمتر ندارد، بلکه می‌تواند در این زمینه درآمدزا تر باشد. زیر پل‌های بتونی حاشیه زاینده رود و مغازه‌های قدیمی خیابان چهارباغ که رها شده‌اند نمونه‌ای از فضاهای متروکی هستند که همین امروز می‌توانند به محلی برای درآمدزایی بدل شوند. مردم از فضاهای متروک و خانه‌های در حال تخریبشان همین امروز در محله جلفا، در کوچه‌های خیابان طیب، مسجد سید، ابن‌سینا و... درآمدزایی می‌کنند، پس مدیران شهری هم می‌توانند از مغازه‌های درون چهارباغ عباسی، کارخانه‌های متروک خیابان چهارباغ بالا و زیر پل‌ها سود ببرند؛ بنابراین هرچه سریع‌تر باید اقدام کنند.اقتصاد شهر از دل همین متروکه‌ها شاید چون سیمرغی بال بگشاید و نجات دهنده اقتصاد اصفهان باشد.