از کاف تا الف کرونا

در وبینارهای شریف‌کرونا چه می‌گذرد؟معاونت فرهنگی اجتماعی دانشگاه با همکاری مدارس میان‌رشته‌ای از شنبه قبلی سلسله وبینارهای شریف‌کرونا را راه انداخته‌اند و هرشب به یکی از ابعاد مختلف علمی، پزشکی، اجتماعی، فلسفی، روان‌شناختی و ... شیوع و همه‌گیری جهانی ویروس کرونا می‌پردازند. از شنبه تا چهارشنبه هفته قبل پنج نشست مجازی اول این برنامه برگزار شد و این هفته نیز پنج نشست دوم در کنداکتور برنامه‌های مجازی شریف قرار گرفته است. در این صفحه گلچینی از مباحث مطرح‌شده در هفته نخست شریف‌کرونا را آورده‌ایم. گزارش کامل‌تر این وبینارها را در کانال و سایت روزنامه می‌توانید بخوانید.مهمان شب اول شریف‌کرونا دکتر احسان عارفیان، ویروس‌شناس از دانشگاه تهران و دکتر شراره اسکندریه، متخصص اپیدمی از دانشگاه علوم پزشکی تهران بودند و صحبت‌هایشان بیشتر ساختار و عملکرد ویروس SARS-Cov-2 یا همان کرونای خودمان از منظر زیست‌شناسی و بیولوژی و شیوع بیماری‌های عفونی در جامعه و انتقال آن بین انسان‌ها و اهمیت بهداشت عمومی و رعایت توصیه‌های بهداشتی در کنترل اپیدمی کرونا را پوشش می‌داد.بعد از کرونا دوباره دست خواهیم داد؟یک‌شنبه‌شب دکتر هادی صمدی، زیست‌شناس و فیلسوف تکاملی از دانشگاه آزاد اسلامی موضوع بحث را هم‌تکاملی انسان‌ها و میکروب‌ها قرار داده بود. صمدی در ابتدا گفت که پایه ارائه‌اش فلسفه ترکیبی‌ست به جای فلسفه تحلیلی؛ فلسفه‌ای که به پدیده‌های علمی بازمی‌گردد و بر اساس آزمایش و داده‌های علمی‌ست: «امروزه صحبت در مورد دنیای پس از کرونا داغ است ولی به تغییرات ایجاد شده و زمینه آن تغییرات پرداخته نمی‌شود و حرف‌های کلی زده می‌شود. جلوی این پیش‌بینی‌ها را نمی‌توان گرفت، زیرا انسان به پیش‌بینی علاقه‌مند است و این از ویژگی‌های تکاملی اوست، حتی گاهی پیش‌بینی نادرست را به نبود پیش‌بینی ترجیح می‌دهد.»صمدی در ادامه حذف‌شدن دست دادن از تعاملات اجتماعی آینده را یکی از پیش‌بینی‌های با دقت بالا مطرح کرد و همچنین شست‌وشوی مرتب دست‌ها و استفاده زیاد از شوینده‌ها را دارای اثرات جسمی و روانی و اخلاقی روی زندگی آینده انسان‌ها دانست.«میکروبیوم انسان متأثر از عوامل متعددی است و از تنوع بسیاری هم برخوردار است. اگر تنوع میکروب‌ها در بدن انسان کم شود، مشکلاتی نظیر آسم، آلرژی، سندرم روده تحریک‌پذیر و افزایش استرس‌های کم ولی همیشگی و افسردگی‌های طولانی ولی خفیف را به دنبال دارد. از جمله علل کاهش میکروبیوم‌ها به مصرف آنتی‌بیوتیک و شستن زیادی دست‌ها می‌توان اشاره کرد.»دکتر صمدی اختلالات شناختی وخطاهای اجتماعی را هم از پیامدهای موردانتظار رعایت ویژه مسائل بهداشتی در بحران کرونا عنوان کرد و به رابطه بین میکروبیوم و بیماری‌ها پرداخت: «بسیاری از بیماری‌ها با میکروبیوم افراد در تعامل است، به گونه‌ای که در افراد مبتلا به اوتیسم میکروبیوم متفاوت بوده. حتی روش تولد در تنوع میکروبیوم اثر دارد، به صورتی که کودکان متولد به روش سزارین تنوع کمری را نستب به روش طبیعی دارند.»به گفته او تغیر میکروبیوم بدن انسان نقش اساسی در سلامت او بازی می‌کند: «انقلاب کشاورزی اولین اثر عمده را در ایجاد تغییرات در میکروبیوم‌های انسان ایجاد کرد. به دنبال آن استفاده از صابون به صورت فراگیر در قرن نوزدهم و ابتدای قرن بیستم و اضافه شدن پودر رخت‌شویی به زندگی انسان‌ها و کشف آنتی‌بیوتیک این تغییر را شدت بخشید. نکته جالب توجه پیدایش و فراگیرشدن بیماری‌هایی نظیر حساسیت فصلی و سندرم روده تحریک‌پذیر در همین قرن است. همین‌طور انتظار می‌رود نقطه عطف بعدی پس از شیوع کرونا باشد، چرا که دست‌دادن یکی از روش‌های افزایش تنوع میکروبیوم بوده که الان از آن اجتناب می‌شود. باید در نظر داشت که واکسن هم اثری مشابه شست‌وشوی مرتب دست‌ها دارد.»صمدی افزایش بیماری‌هایی نظیر آسم، سندرم‌های ایمونولوژیک، اضطراب، افسردگی و تغییر در شناخت به‌ویژه شناخت‌های مربوط به فعالیت‌های اجتماعی را از اتفاقات مورد انتظار برشمرد: «البته به هیچ‌وجه توصیه به عدم رعایت بهداشت نیست، چرا که در قرن اخیر با بالا رفتن سطح بهداشت مرگ‌ومیرهای ناشی از وبا و دیگر بیماری‌ها کاهش یافته است ولی کاهش ورود این مواد شوینده به طبیعت و آب نکته حیاتی‌ست.»صمدی در آخر صحبت‌هایش رعایت بیشتر مسائل بهداشتی و نظافت شخصی را باعث اخلاقی‌تر شدن جهان دانست: «این موضوع ریشه در مسائل تکاملی دارد؛ مثلا نژادپرستی حاصل بیگانه‌هراسی‌ست و یکی از علل بیگانه‌هراسی در معرض میکروبیوم‌های جدید قرار گرفتن. همچنین دست دادن اثر زیادی در ایجاد حس اعتماد در انسان دارد و با تولید اکسیتوسین سطح اعتماد را بالا می‌برد و سطح اعتماد عامل اساسی در معاملات اقتصادی ایفا می‌کند.»پزشکی هم دیگر پزشکی سابق نمی‌شودشب سوم، دکتر عبدالرضا ناصرمقدسی، متخصص بیماری‌های مغز و اعصاب(نورولوژی) از دانشگا علوم‌پزشکی تهران به وبینار شریف‌کرونا آمد. او حرف‌هایش را با خبر از اطلاعات دروغ چین و اشاره به شوخی دکتر جهان‌پور شروع کرد، با این توضیح که به خطر آمار غلطی که چینی‌ها به دنیا دادند، خیلی از کشورها تمهیدات و پیش‌گیری‌های لازم را در نظر نگرفتند. ناصرمقدسی همان ابتدا چند خبر بد داشت: رویت دوباره ابولا در آفریقا، مشاهده صد مورد جدید در ووهان چین و البته خوشه‌های کووید۱۹ در کشورهایی مثل افغانستان که اوضاع بهداشتی مناسبی ندارند و ویروس را زنده نگه می‌دارند. او از ماندن یک‌ساله ویروس با انسان‌ها و عادت کردن به زندگی در کنار آن گفت؛ خطر بسیاربزرگی که تاکنون صدهزار کشته از دنیا گرفته و فقط مشکل بهداشتی ایجاد نمی‌کند و اقتصاد هم به شدت از این مسئله آسیب می‌بینید. از طرف دیگر تناقضی بین قرنطینه برای حفظ سلامتی افراد جامعه و فشارهای اقتصادی ناشی از آن روی دوش افراد شکل می‌گیرد.به عقیده ناصرمقدسی تفکر دولت برای نجات اقتصاد و کنترل بیماری، تفکر مناسبی نیست، چرا که سیستم بهداشت کشور ظرفیت محدودی دارد و کادر درمان هم به شدت آسیب‌پذیر است و اگر کادر درمانی خسته شود بحران جدی‌تر می‌شود. او این پاندمی را بزرگترین پاندمی بعد از 1918 خواند؛ آن هم پاندمی‌ای که ما به هیچ‌به‌عنوان منتظرش نبودیم. دکتر در ادامه به این موضوع اشاره کرد که خودش درمانگر بیماری ام‌اس است که برای درمان آن سیستم ایمنی به شدت سرکوب می‌شود و حالا پزشکان با این چالش مواجه شده‌اند که با کرونا باید چه کنند؟آخرین حرف‌های ناصرمقدسی هم مقایسه‌ای بود میان پاندمی ۱۹۱۸ و همه‌گیری کووید۱۹.هم کرونا پیچیده است و هم مقابله با آنسه‌شنبه، ۲۶ فروردین دکتر سیدحسن حسینی، معاون فرهنگی اجتماعی دانشگاه در شریف‌کرونا کمی از مسائل غیرکورنایی کرونا حرف زد و بعد از آن هم گفت‌وگوی استادان برقرار بود.در شب پنجم دکتر نسترن کشاورزمحمدی از دانشگاه علوم‌پزشکی شهید بهشتی و دکتر سیدعلی حسینی از دانشگاه شهید بهشتی همه‌گیری کرونا را از منظر سیستم‌های پیچیده واکاوی کردند.کشاورزمحمدی صحبتش را در سه سرفصل ارتقای سلامت، سیستم‌های پیچیده و مدیریت همه‌گیری ارائه داد: «اولین رویکرد به سلامت بعد از اختراع میکروسکوپ و فراموشی دیدگاه‌های خرافی بود که باعث شد انسان به سمت ارتقای سلامت برود.در واقع اینجا شروع مسیر پرچالشی بود که با روان‌شناسی و جامعه‌شناسی همراه شد، یعنی علاوه بر مسائل پزشکی، عوامل روانی و اجتماعی هم در سلامت به شدت تأثیر‌گذار شناخته شدند. حالا ما اصطلاحا در آستانه انقلاب چهارم هستیم که در آن سیستم‌ها سراغ سلامت می‌روند.»به گفته دبیر کمیته علمی کرسی سلامت یونسکو ما باید توجه کنیم با کدام یک از این دیدگاه‌ها به بیماری نگاه می‌کنیم، چون راهکارها متفاوت است؛ پزشک دارو می‌دهد، روان‌شناس سراغ اصول روان‌شناختی می‌رود و جامعه‌شناس سراغ مسائل اجتماعی مثل مقابله با فقر. کشورهایی مثل کانادا که شاخص‌های سلامت مناسبی دارند، سال‌هاست که به سلامت رویکرد اجتماعی دارند و فقط از دیدگاه فیزیولوژیک به این مسئله نگاه نمی‌کنند، در واقع دیدگاه صرف پزشکی و فردی به سلامت عوامل پایین‌دستی حساب می‌شوند: «اینکه در اخبار عمدتا از مردم خواهش می‌شود رعایت کنند، فقط نگاه به مسائل پایین‌دستی است و توصیه‌کردن تنها راه اعمال تغییر نیست. در منشور اوتاوا در انقلاب سوم سلامت ذکر شده که باید کاری کرد تا مردم بتوانند شرایط را به نفع حفظ سلامت کنترل کنند اما این‌روزها مردم به‌خاطر مسائل اقتصادی مجبورند قرنطینه را بشکنند و نمی‌توانند در خانه بمانند.»او در ادامه سراغ دیدگاه سیستمی رفت: «این دیدگاه علمی تعریف می‌شود که تمرکزش بر مطالعه رفتار سیستم‌های پیچیده است. در این دیدگاه ترکیب علوم مخلتف از زیست‌شناسی تا فیزیک وارد تصمیم‌گیری می‌شود. سیستم پیچیده، مجموعه‌ای از اجزای متنوع در تعامل یک‌دیگر است که این اجزا از هم تأثیر می‌گیرند و بر هم تأثیر می‌گذارند. کرونا هم یک سیستم پیچیده است.»کشاورزمحمدی پیشنهاد داد که در بحث سلامت یک قدم عقب برویم و با دیدسیستمی تشخیص دهیم که بهترین گلوگاه برای اعمال تصمیم‌ها کجاست.سیدعلی حسینی حرفش را به بررسی مسائل اقتصادی شیوع کرونا اختصاص داد: همه ما توقع داشتیم کرونا یک ماه دیرتر وارد ایران بشود. بعد از ورود کرونا همه مسئولین امید دادند که کرونا یک هفته‌ای سرکوب می‌شود. آن موقع‌ داده‌ها به شدت کم بود و هنوز نرخ رشدی در دست نبود ولی بعد از به‌دست‌آمدن اولین نمودار، ما تلاش کردیم با مسئولین ارتباط بگیریم و هشدار بدهیم تا اینکه نهایتا یک هفته بعد از اولین تشخیص کرونا، سوگیری کشور نسبت به کرونا عوض شد. اگر این سوگیری عوض نمی‌شد باید با اوضاع به‌شدت بدتری روبه‌رو می‌شدیم.حسینی در حال حاضر سه راهکار را جلوی پای کشور می‌گذارد:هشدار بدهیم که مردم در خانه بمانند. این درحالی‌ست که مردم به‌خاطر مسائل اقتصادی نمی‌توانند در خانه ماندن را تاب بیاورند.دومین راهبر‌د ایمنی گله‌ای است، یعنی همه بیرون بیایند، همه مبتلا شوند و درنهایت همه نسبت به بیماری ایمنی پیدا کنند.سیاست سوم که اکثر دنیا در پیش‌گرفته، سیاست تهاجمی‌ست، مثل کره جنوبی؛ فقط برای تهیه اقلام ضروری می‌توانید خارج شوید و کارهای دیگر ممنوع است. بعد از حدود دو ماه که نرخ ابتلا به بیماری شکست، با سامانه‌ای مثل اپلیکیشن ماسک، می‌توانیم گسترش بیماری را سرکوب کنیم.به گفته حسینی که هرکدام از این راهبردها هزینه‌های متفاوتی دارد و مسئله اینجاست که سراغ کدام سیاست باید رفت؟ و شرایط خاص ایران و محدودکننده‌هایی مثل تحریم را هم باید در نظر گرفت.نکته قابل توجه اینجاست که تا زمان کشف واکسن 40 الی 50 درصد مردم خودبه‌خود در خانه می‌مانند و این یعنی کاهش شدید مصرف؛ مثلا اگر دولت به رستوران‌ها اجازه بازگشایی و فعالیت بدهد، مردم به سادگی وارد رستوران‌ها نمی‌شوند، جشن‌ها کم می‌شود، مهمانی کم می‌شود، مصرف پوشاک کم می‌شود. حدود50 درصد تولید ناخالص ملی ما از خدمات است و این دسته قربانی مهم کروناست. البته صنعت‌های خاصی مثل فروش آنلاین در این مدت صعود داشته‌اند: خیلی‌ها معتقد هستند که بحرانی که قرار است سراغ ایران بیاید با دوران جنگ تحمیلی برابری می‌کند.پیشنهاد حسینی این بود که دولت با هزینه‌تراشی مردم را به سمت‌ کارهای غیرحضوری و غیراتصالی بکشاند و از این طریق اتصالات و ارتباطات انسانی را از بین ببرد تا مانع شیوع بیشتر ویروس کرونا شود.علی صالحی - کیمیا جورابچی