داستان یک موفقیت (بخش دوم)

«گپ‌وگفتی با دکتر شهاب‌الدین آیت‌اللهی» | شماره ۷۸در بخش اول به معرفی و بررسی دوران تحصیلی و دانشجویی دکتر شهاب‌الدین آیت‌اللهی پرداختیم. حال در این بخش قصد داریم حول محور انتخاب‌شدن او به عنوان یکی از ۶۴ برگزیده حوزه پژروهش و فناوری کشور صحبتی داشته باشیم و هم کمی از تجربیاتش در این مسیر بشنویم.پژوهش‌گر برتر و روایت تجربیاتمراسم تجلیل از ۶۴ برگزیده حوزه پژوهش و فناوری کشور | تصویر: مونا هوبه‌فکر- خبرگزاری ایسناسالیانه حدود ده نفر از اعضای هیئت علمی دانشگاه‌های کشور، به عنوان پژوهش‌گران برتر کشوری انتخاب می‌شوند؛ البته خوش‌بختانه این موضوع امسال وسیع‌تر شد و ده عضو هیئت علمی به پانزده نفر افزایش یافت. از سایر دانشگاه‌های تهران خبر ندارم؛ اما از دانشگاه شریف من به‌عنوان پژوهش‌گر برتر کشوری و مرحوم دکتر پزشک به‌عنوان فناور برتر کشوری معرفی شدیم. در کنار پژوهش‌گران برتر امسال مجموعه‌ای هم از فناوران برتر کشوری انتخاب شدند که فعالیتشان بیشتر در ارتباط با کارهای شاخص صنعتی است. چه پژوهش‌گران و چه فناوران باید در کنار حرکت در مرزهای دانش با علوم به مسائل و امور جامعه، خصوصا بخش صنعت بپردازند. امسال از میان این پانزده نفر، فقط پنج نفر از شاخه مهندسی بودیم و بقیه از علوم محض بودند. شاخص‌های انتخاب، خروجی‌های یک عضو هیئت علمی مانند مقالات، تحقیقات، کتاب‌های منتشرشده، پتنت‌های ثبت‎‌شده و کارهای برجسته علمی در طول دو الی پنج سال اخیر است که جمع‌آوری شده و توسط کمیته‌ای برجسته از استادان باسابقه ایران در وزارت علوم یا منتخب دانشگاه‌های کشور ارزیابی می‌شوند. امتیازات و نحوه دقیق امتیازدهی را نمی‌دانم؛ اما بخشی از کارهایم که خودم از آنها رضایت‌ دارم مواردی است که به چالش‌های صنعتی کشورم، خصوصا صنعت نفت، برمی‌گردد. متأسفانه این صنعت دچار مشکلاتی از بیرون و همین‌طور فشار داخلی است و باید فکری به حالش کرد؛ چون محرک چرخ صنعتی کشورمان است. این‌که سالیان گذشته در دانشکده خودمان کسی انتخاب شده یا نه را نمی‌دانم؛ چون خودم هم ۱۰ سالی است که به این‌جا آمده‌ام و پیش از این در دانشگاه شیراز فعالیت می‌کردم. اما خوش‌بختانه در چند سال اخیر، گروه مهندسی نفت دانشکده، تحرک بسیار خوبی در جذب هیئت‌علمی جوان، زمینه های تحقیقاتی جدید و گرفتن پروژه‌های صنعتی از بیرون دانشگاه داشته‌است. به‌همین خاطر است که طبق ارزیابی بین‌المللی، دانشگاه ما در حوزه نفت رتبه ۱۹ام را میان دانشگاه‌های دنیا کسب کرده‌است و به این معنا است که بسیار جلوتر از دانشگاه‌هایی هستیم که ده‌ها و یا صدها برابر بودجه ما را دارند و یا از پشتیبانی‌های صنعتی استفاده می‌برند. این رتبه خوب مرهون زحمات همکاران ما در گروه نفت و هم‌چنین دانشکده مهندسی شیمی است که ما زیر عَلمشان سینه می‌زنیم.مسیر من چیست؟امروز به این فکر می‌کردم که برای این مصاحبه درباره چه چیزهایی با شما حرف بزنم و تصمیم گرفتم بخشی از تجربیاتم را هر چند اندک در اختیارتان بگذارم. بالاخره بعد از ۳۰ سال کار در زمینه‌های نفتی و ازدیاد برداشتی، می‌توانم کسانی را که به این زمینه‌ها علاقه دارند، چه بخواهند در ایران فعالیت کنند و چه قصد ادامه‌دادن مسیر در خارج از کشور را داشته‌باشند، راهنمایی‌هایی بکنم که به دردشان بخورد. اولین نکته‌ای که در هر کاری مهم است، تفکر است؛ یعنی انسان باید به فکر، دانش و اطلاعات ارزش دهد. مطمئنم شما این را درک کرده‌اید و بعضا بیش از ۲۰ سال وقت خود را برای درس‎‌خواندن گذاشته‌اید و می‌دانید که انسان به دنبال راه روشن می‌گردد. این راه روشن به نظر من مسیر اصلی‌اش از تفکر و به کاربردن عقل و اندیشه می‌گذرد. حتما سعی کنید این را در ذهن خود داشته باشید. برای دوستانی که مسائل فرهنگی نیز برایشان مهم است بگویم که در قرآن کریم، خداوند بیش از ۱۵۰ بار تاکید بر تفکر و تعقل داشته‌است و بیش از ۱۵۰ بار در صحبت با پیامبر خود در این زمینه، بحث‌های اثباتی می‌کند. پس در حدود ۳۰۰ آیه درباره به کارگیری اندیشه و تفکر در خلقت است. حالا که ما از این نعمت استفاده می‌کنیم، می‌خواهم درباره تجربه به شما بگویم. من پس از تفکر، مسیر خود را انتخاب می‌کنم؛ مثلا می‌خواهم هیئت علمی بشوم. حالا دنبال چه چیزی می‌روم؟ در سطح یک معلم بمانم و اطلاعات از قبل اندوخته‌ام را به دیگران منتقل کنم؟ نه! هم اطلاعاتم را پیشرفت می‌دهم و هم سطح خودم را بالا می‌کشم. این‎‌جا ما نیاز به معلم بالاتری داریم، همیشه نیاز به مرشد و پیر راهی داریم که دست ما را بگیرد و بالا ببرد، یا کسی باشد که به او نگاه کنیم و بگوییم می‌خواهیم به او برسیم. گاهی اوقات بچه‌ها به من می‌گویند تو موقعیت خوبی داری، ای کاش ما هم مثل تو شویم؛ می‌گویم این خیلی خوب است که الگویی داشته باشید؛ ولی به نظرم باید حتما از آیت‌اللهی فراتر رفته و آن‌قدر بالا بروید تا به خود الله برسید! داشتن الگو همیشه یک اثر جانبی دارد و ممکن است انسان را محدود کند. به عنوان تجربه می‌گویم، زمانی که از واترلو فارغ‌التحصیل شدم، دنبال این بودم که ببینم چه کسی را الگوی خودم قرار دهم. فکر کردم و به این نتیجه رسیدم که دو نفر برجسته -که اتفاقا یکی از آن‌ها هم ایرانی بود- را الگوی خود بگیرم و یعنی در مسیری که فعالیت داشتند قدم بگذارم. تا الان حدود ۳۰۰ مقاله منتشر کرده‌ام؛ وقتی به اولین مقاله‌هایم نگاه می‌کنم، می‌بینم عمدا آن‌ها را زیرمجموعه کارهای آن دو نفر انتخاب کرده‌ام. بعد از مدتی به این رسیدم که نباید خودم را محدود کنم و ببینم دیگری چه کارهایی انجام داده و من در زمین بازی او بازی کنم. برای این‌که قالب را بشکنم، اولین کاری که شاید دیر انجام دادم و توصیه می‌کنم شما زودتر به آن بپردازید، خودشناسی بود. به دنبال آن رفتم که توانایی‌های خودم را بیشتر بشناسم و فهمیدم علاوه بر فعالیت‌های آزمایشگاهی و انجام پروژه و نوشتن مقاله، توانایی‌های دیگری هم دارم؛ توانایی گروه‌بندی و تشویق افراد به کار جمعی. از سال ۸۰، حدود ۲۰ سال است که افراد را دور هم جمع می‌کنم. یعنی سعی می‌کنم مجموعه دانشجویان خوبی که با من کار می‌کنند را طبقه‌بندی کنم و آن‌ها را در کارهای تحقیقاتی‌شان به هم وصل کنم. تا الان چهار شرکت دانش‌بنیان از دل این طبقه‌بندی بیرون آمده‌است که هرکدام از آن‌ها در زمینه‌ای فعالیت می‌کنند. مثلا یکی از آن‌ها فقط در زمینه محصولات و تجهیزات آزمایشگاهی که در شاخه ازدیاد برداشت است فعالیت دارد و به سراسر دنیا محصول صادر می‌کند. حتی اولین پروژه یورویی دانشگاه شریف را هم یک شرکت چینی با ما بست و پروژه‌ای ارزی برای دانشگاه شریف آوردیم که الحمدالله به نتیجه رسید. این پروژه هم کار نرم‌افزاری بود و هم کار آزمایشگاهی. پس اول این‌که خودمان را شناسایی کنیم، دوم این‌که اگر توانایی‌اش را داشته باشیم، از اینکه وارد زمینه های کاری دیگر شویم نهراسیم، و سومین چیز که از همه مهم‌تر است اینکه سعی کنیم ارتباطاتمان را با افراد تقویت کنیم. یکی از افتخاراتم این است که با همه افراد، فارس و آذری، لر و کرد، عرب و بختیاری، با همه و همه کار کرده‌ام و با همه رابطه خوبی داشته‌ام، بسیاری از دانشجویان من در حال حاضر در عمان و دیگر کشورها کار می‌کنند، حالا چه در زمینه‌های نفتی، چه دارویی (ورود به کارهای جدید!) و.... بعد از این‌که توانایی‌هایمان را شناختیم و توانستیم گسترش بدهیم، سعی کنیم عمیق شویم، مثلا دیگر به دنبال انتشار مقاله نیستم. شاید زمانی مقالات زیادی نوشته ام، اما اکنون تمام تلاشم بر این است که به توانایی‌هایم بپردازم و مخصوصا فعالیت‌های بین رشته‌ای انجام دهم. در همین راستا می‌توانم بگویم بزرگترین پروژه نفتی کشور را وارد دانشگاه کردیم؛ یکی پروژه کوپال بود که با همکاران خوبم، آقایان دکتر قطبی، دکتر غضنفری، دکتر فاطمی و دکتر ماهانی میزان توانایی ازدیاد برداشت از آن میدان را ارزیابی می‌کنیم و دیگری نیز واگذاری میدان پارس جنوبی به دانشگاه شریف به عنوان بزرگ‌ترین میدان گازی کشور. این اتفاق از بزرگ‌ترین افتخاراتی بوده که نصیب این دانشگاه شده است.سخن پایانیدر این ترم، با دانشجویان ورودی ۹۹ درس آشنایی با مهندسی نفت داشتم و به نظرم کلاس بسیار خوبی برای یادگیری بود. در همین کلاس‌ها در کنار صحبت‌های خودم از دانشجویان ترم‌های بالاتر دعوت می‌کردم برای ورودی‌ها صحبت کنند و درباره موضوعاتی مانند دورشته‌ای یا ماینور و... صحبت می‌کنیم. برای دانشجویان سال اول بحث دورشته‌ای را واقعا توصیه می‌کنم. توصیه دیگر این است که حتما از الان به فکر این باشند که از کارشان نتیجه بگیرند و به هیچ‌وجه به دنبال کار دولتی نباشند. یک دانشجوی شریفی خودش باید دولت‌ساز باشد؛ نه این‌که برای دولت کار کند. حداقل باید کارآفرین باشید و عده‌ای را دور خودتان جمع کنید و بتوانید محصولی تولید کنید. در دوران دانشجویی تفریح‌کردن، یادگیری، مهارت‌آموزی، دوست پیداکردن و... همه می‌توانند مؤثر باشند. اما نکته علمی‌ای که نباید فراموش کرد و توصیه من به دانشجویان است، بحث هوش مصنوعی است. هوش مصنوعی اکنون در دنیا حرف اول را می‌زند و مدیر آینده دنیا است.به دانشجویان ما مقدار زیادی اطلاعات می‌رسد و آن‌ها نمی‌توانند از این اطلاعات استفاده کنند! کسی می‌تواند از این اطلاعات استفاده کند که به سراغ یادگیری عمیق (Deep Learning) برود. من نمی‌گویم اطلاعات کسب نکنید و به شبکه‌های اجتماعی وصل نباشید. می‌گویم از شبکه‌های اجتماعی به شبکه‌های عصبی بروید! اطلاعات بگیرید و سعی کنید آن‌ها را تحلیل کنید، عمیق یاد بگیرید و برای آینده پیش بینی داشته باشید؛ صرفا آن‌ها را جمع نکنید و مطمئن باشید با عمیق کار کردن، می‌توانید مشکلات را پشت سر بگذارید؛ ان شاءالله.