قتل فجیع سفیر آمریکا در تهران - بخش دوم (2-3)

ماژور ایمبریپیرو پست قبلی ، می خواهم موضوع جنایت قتل ماژور ایمبری را کمی بیشتر بشکافم و درباره اتفاقات بعد از آن و مجازات مسببین قدری بیشتر بنویسم . مجازات عوامل این حادثهبا پیگیری های مکرر سفارت آمریکا ، یک دادگاه نظامی فرمایشی و یک هیات بررسی به دستور سردار سپه تشکیل شد . 34 نفر از طرف این هیات متهم شده بودند که از میان آن ها برای سه نفر حکم اعدام صادر شد . آن سه نفر عبارت بودند از : سرباز مرتضی ، علی و سید حسین . یعنی عملاً کلیه مقامات رده بالای نظامی از اتهام کم کاری و جلوگیری نکردن از این جنایت تبرئه شدند . دکتر جردن رئیس کالج آمریکایی تهران که حدود ۲۶ سال با نسل جوان تر ایران در ارتباط بوده و با آنها آشناست ، می گوید که یکی از شاگردان سابقش که حالا در ارتش ایران افسر است ، به طور محرمانه به او گفته است که در شب ۱۸ ژوئیه که سردارسپه در شهر حکومت نظامی اعلام کرد ، به افسرانش فهماند که اگر هر افسری یا هر شخصی در ارتش « زبان بجنباند » ، زبانش را از حلقومش بیرون می کشــد . عنوان اتهام این سه نفر عبارت بود از : مرتضی سرباز نقلیه ارتش ، به جرم تحریک مردم به قتل ایمبری ، سرپیچی از فرمان و شرکت در ضرب و جرح ؛ سید حسین « که به نام اسلام مردم را به اقدامات خشونت آمیز تحریک می کرد و به اعتراف خودش ایمبری را مضروب کرده و در و پنجره های مریض خانه نظمیه را شکسته بود تا جمعیت آسان تر وارد ساختمان شوند » ؛ و علی چهارده ساله « که اعتراف کرده است وقتی ایمبری روی تخت عمل بوده است ، با سنگ بر سر او کوبیده بود . البته دادگاه نظامی بعد از صدور حکم درخواست یک درجه تخفیف در مجازات را نیز کرده بود . در ادامه به توضیح سرنوشت این 3 نفر می پردازیم : سرباز مرتضی :با توجه به در پیش بودن ماه های محرم و صفر ، دولت به سفارت آمریکا اطلاع می دهد که امکان اجرای احکام اعدام تا پایان ماه صفر وجود ندارد . با پیگیری های مستمر سفارت آمریکا در 30 سپتامبر 1924 ، وزیر خارجه ایران (مشارالملک) به سفیر آمریکا اطلاع داد که رضاخان تصمیم گرفته است از سه نفری که به مرگ محکوم شـده اند ، فقط سرباز مرتضی اعدام شـود ، زیرا « اعدام سه نفر به خاطر قتل یک نفر خلاف قانون اسـت . » دلیل اعدام سرباز مرتضی هم این بود که اجرای حکم اعدام درباره او ، درس عبرتی برای ارتش باشـد . بنا به اطلاعی به سفیر می رسد ، برنامه اعدام سرباز مرتضی در ساعت 7:30 صبح 2 اکتبر ، اجرا خواهد شد ، لذا نمایندگان آن سفارتخانه در محل اجرای حکم حاضر باشند . ماری کاردار سفارت آمریکا مراسـم اعدام را این گونه توصیف کرده است : « بعد از آن محکوم را آوردند و دو سرباز که سرنیزه های خود را به سر او نشانه گرفته بودند به دنبالش حرکت می کردند . پیش از آنکه چشمانش را ببندند ، اجازه خواست تا از نهری که آن نزدیکی بود آب بنوشد ، که به او اجازه دادند . وقتی داشتند پارچه را دور چشمانش می پیچیدند ، فریاد زد « بی تقصیرم ، بی تقصیرم ، یا ابوالفضل العباس . » [ ترجمه انگلیسی ماری « بی گناهم ، بی گناهم ، یا ابوالفضل العباس » ] . این امام را سـقا و حامی سقاخانه ها میدانند و یکی از مکرم ترین اولیای شیعه است . فرد محکوم فوق العاده صبور و آرام بود که شاید به این دلیل باشد که مسلمانانی از طبقه او معتقدند که مرگ تحت چنین شرایطی ، ورود به بهشت را تضمین می کند . بعد از آن جوخه اعدام که پانزده نفر بودند سر جایشان قرار گرفتند ، هشت نفر ایستاده و هفت نفر زانو زده بودند و با فرمان افسرشـان شلیک کردند . سرباز مرتضی با شلیک اولین رگبار از پا افتاد ، دو رگبار دیگر هم شلیک شد که تقریباً بلافاصله او را کشت . پزشک حاضر در محل او را معاینه و مرگش را تأیید کرد ، و سپس جنازه اش را با برانکارد از محل بردند . » ترجمه اشتباه موری از آخرین سخنان ســــرباز مرتضی سرنخی درباره هویت جنایتکاران اصلی به دست می دهد . سرباز مرتضی نگفته بود « بی گناهم » ، بلکه گفته بود « بی تقصریم » . بنابراین ، او شرکت در قتـل ایمبری را انکار نمی کرد ، بلکه صرفاً دستورات افراد مافوق خود را اجرا کرده بود . ماری بدون ابراز ذره ای تأسـف از عدم اجرای صحیح عدالت ، اضافه می کند : « باید خاطرنشان ساخت که هرچند سرباز مرتضی بدون شک مستحق مرگ بود ، نوعی طنز در این حقیقت نهفته است که او ، یعنی یک سرباز از همه جا بی خبر ، که دادگاه نظامی به خاطر عدم اطلاعش از مقررات ارتش خواســــــار تخفیف مجازاتش شده بود ، باید اعدام شود ، در حالی که افسران مافوقش که در آن صحنه دلخراش حاضر بوده اند و کوتاهی کرده اند ، احکام سبکی گرفته اند » .علی رشتی : بنا بر گفته خود وی در زمان وقوع جنایت 14 سال داشته است . طبق اسناد موجود بین سفارت آمریکا با وزارت امور خارجه در این خصوص مکاتبه شده است : (( وزارت امور خارجه مایل است به آنها اطلاع دهید که این دولت نظر مساعدی به تخفیف مجازات دو بزرگسالی که در این جنایت مجرم شناخته شده اند ندارد . اعدام یک پسربچه چهارده ساله که احتمالاً به دلیل سن و سال اندکش درک کاملی از جدیت امر نداشته است ، در این کشور قابل درک نیست . شایسته است ابراز امیدواری کنید که چنانچه به طور مقتضی محرز شود که فرد موسوم به علی واقعا چهارده سال دارد ، دولت ایران از اجرای حکم اعدام برای او ممانعت کند . اگر برایتان محرز شد که او مسن تر از چیزی است که ادعا می شـود ، به صلاحدید خود می توانید از عمل به پیشنهاد فوق خـودداری کنید و نتیجه را با تلگراف به وزارت امور خارجه گزارش دهید . )) سفیر آمریکا بعد از دیدن پسربچه چنین گزارش کرد : « علی ، همان پسری که به مرگ محکوم شده است را دیدم . مثل همه ایرانی ها نمیداند چندساله است ، و به نظر می رسد که کمتر از شانزده سال نداشته باشد . در اظهارات مکتوب دکتر پاکارد که او را معاینه کرده آمده است « قطعا مدتی از بلوغ او گذشته است ، و کمتر از شانزده سال ندارد و شاید سنش بیشتر هم باشد ، هفده الی هجده سـال . » با توجه به این مسأله ، دستور وزارت امور خارجه چیست ؟ » کاردار سفارت آمریکا اضافه می کند (( یک شرقی شانزده ساله به مراتب بالغ تر از یک غربی همسن اوست . ضمن اینکه سن بلوغ قانونی 15 سال است )) لذا تقاضایی برای تخفیف مجازات علی نشد . سید حسین :سید حسین را شاید بتوان به عنوان گناهکار و مقصر اصلی این جنایت معرفی کرد . در اسناد مربوطه به هویت وی اشاره ای نشده است . همسر ایمبری درباره سید حسین که در سقاخانه ، ایمبری را یک بهایی خطاب کرده بود ، می نویسد : « کاملاً مطمئنم سیدی که فریاد زده بود ماژور ایمبری یک بهایی است ، همان شخصی بود که ، مجاور کنسولگری مراسم مذهبی برگزار می کرد و حتماً ماژور ایمبری را می شــــناخت . ماژور ایمبری که کاملا مطمئن بود ظرف چند هفته آینده تظاهراتـی علیه خارجی ها بـه راه خواهد افتاد ، و از آنجایی که قبلاً اشخاص نزدیک به رضاخـان گفته بودند که هدف نهایی رضاخان به راه انداختن چنین تظاهراتی اسـت ، از هر فرصتی استفاده می کرد که به اماکن عمومی برود ، و معمولاً من و یکی از کارمندان کنسولگری همراهش بودیم . ما به هیچ وجه قصد نداشتیم به چشم بیاییم ؛ فقط برای اینکه ما را بشناسند همیشه یک نوع لباس می پوشیدیم ؛ ایمبری یک کت و شلوار ابریشمی راجه و من هم لباس ابریشمی و کلاه های آفتابی نظامی انگلیسی ... روزی هم که به ایمبری حمله شد ، همان لباس هایی تنش بود که همیشه در چنین گردش هایی می پوشید ، و چون در محله این سـیـد - همانطور که قبلا هم گفتم - ماژور ایمبری را چند بار دیده بود ، شکی ندارم که لااقل ماژور ایمبری را می شناخت . »اعدام سید حسین و علی « در در ۲۹ اکتبـر ۱۹۲۴ ، وزیر امور خارجه ایران به سفارت آمریکا اطلاع داد که دولت ایران « تصمیم قبلی خود درخصوص مجازات آن افراد تجدید نظر کرده و حاضر است به منظور رضایت کامل دولت آمریکا و حفظ روابط دو کشور ایالات متحده و ایران ، که بدون شک ارزش بی حد و حصری برای ایران دارد ، به خواستهای آن کشور عمل کند . » همان شب رضـاخان به مترجم سفارت اطلاع داده بود که به منظور جلب رضایت دولت آمریکا در حال بررسی مجدد مسئله اعدامهاسـت . ماری کاردار سفارت آمریکا می گوید : « ظاهرا نظرش کاملاً عوض شـده بود ، زیرا گفت که از قتل ایمبری که در دوره ریاست او بر کابینه اتفاق افتاده بسیار شرمسار است و می خواهد تمام تلاش خود را برای زدودن این لکه ننگ انجام بدهد . » احکام اعدام با حضور ماری و فولر ( کنسول آمریکا ) ، و به دستور کلنل محمود پولادین از هنگ پهلوی ، در ساعت شش و چهل دقیقه صبح ۲ نوامبر ۱۹۲۴ ، در پادگان باغ شاه اجرا شد . از آنجایی که ماری محکومین فوق را در ۱۸ اوت در دادگاه دیده بود ، هیچ شکی دربارهٔ هویت دو نفری که اعدام شدند نداشت . ماری گزارش میدهد : « برخلاف شجاعتی که سرباز مرتضی در زمان اعدام نشان داده بود ، مرگ این دو به هیچ وجه شکوه و جلال شهادت در راه اسلام را نداشت . وقتی گروهبانان نظمیه آنها را به طرف محل اعدام می کشیدند ، به طور رقت آوری التماس می کردند و خود را به زمین می انداختند تا پای آنها را ببوسند . در حالی که اولین روشنایی آفتاب سر میزد ، علی رشـتی اجازه خواست تا آخرین نمازش را هم بخواند ، که به او اجازه دادند ، و بعد از آن علی و سید حسین را که عمامه و شال سبزش را باز کرده بودند از وسـط میدان مشـق به کنار دیوار بردند . بعد از آن ، جوخه اعدام که شامل سی تیرانداز ماهر هنگ پهلوی بود از سربازخانه بیرون آمد و در محل خود مستقر شـد ، و تفنگها را به طرف دو زندانی که چشمان شـان بسته بود نشانه رفتند . دو زندانی ناگهان قصد فرار داشتند که چهار رگبار گلوله آنها را به زمین انداخت ، و یک گلوله هم به مغز سید شلیک شد تا کارش را تمام کند . »دکتر ساموئل ام . جردن ، مدیر مدرسه آمریکایی ، که به اقتضای شغلش تماس نزدیکی با تمامی اقشار جامعه ایران داشت ، به ماری اطلاع داد که روز یکشنبه ، ۲ نوامبر ، بازار از شنیدن خبر اعدام سید حسین به اصرار دولت آمریکا بسیار هیجان زده بود . ظاهرا مردم توجه بسیاری به این مسئله داشته اند که برای اولین بار است که در تاریخ امپراتوری ایران یک سید به خاطر جنایت علیه یک کافر اعدام شـده اسـت ، و حتی اعدام یک سید در قبال جان یک ایرانی به غیر از شاهزاده های سلطنتی هم سابقه نداشت . علاوه بر این ، جالب اینجاست که به رغم همه این حقایق ، احساس بازاریان این بود که مطالبات آمریکا کاملاً بحق بوده است ، و همگی راضی بودند که سـید مجبور شـده بود تاوان جنایتش را بپردازد . تنها انتقادی که در این ارتباط به گوشم رسیده این است که ظاهرا ایرانیها ناراضی اند که چرا مقامات مافوق تاوان مسئولیت شـان را نپرداخته اند .کلنل محمود پولادینگفتیم که حکم اعدام توسط سرهنگ محمود پولادین ، فرمانده هنگ پهلوی در پادگان باغشاه اجرا شد . نکته جالب اینجاست که همین شخص ، سه سال بعد به جرم طراحی کودتا علیه رضا شاه در همین پادگان اعدام شد . کسی که فرمان آتش را به جوخه اعدام می داد ، سرانجام خود جلوی جوخه اعدام قرار گرفت . جمع بندیدر پایان باید این نکته نیز اضافه شود که سردار سپه به شدت به دنبال سرنگون کردن سلطنت قاجاریه بود . برای همین ابتدا ماجرای جمهوری خواهی را به راه انداخت . تا شاید با تغییر نوع حکومت از سلطنت به جمهوری ، برای همیشه از شر شاه و قدرتی که در نظام مشروطه داشت خلاص شود . اما نقشه او و هوادارانش با شکست مواجه شد . از طرف دیگر ماجرای قتل میرزاده عشقی نیز سبب تضعیف بیشتر موقعیت وی شده بود . برای همین به دنبال بهانه ای بود که برای اعمال قدرت بیشتر ، تشکیل حکومت نظامی بدهد . سردارسپه که به طور همزمان هم نخست وزیر بود و هم وزیر جنگ و عملا فرمانده کل نیروهای نظامی را بر عهده داشت ، مسلما در شرایط حکومت نظامی ،قدرت مطلقه را بدست می آورد . قتل ماژور ایمبری بهانه لازم برای اعلام حکومت نظامی را فراهم کرد . نکته جالب دیگر در این موضوع این است که آنچه که بین مردم آن روزگار مطرح بوده ، نوعاً بر این مطلب دلالت دارد که رضا خان و عواملش در این قتل نقش داشته اند و هدف نهایی آن ها کشتن یک فرد خارجی بوده تا بدینوسیله اعلام حکومت نظامی کنند . عدم دخالت انبوه نیروهای نظمیه و ارتش که در صحنه حاضر بودند نیز گواهی این مدعاست .