جمهوریت، فراتر از صندوق

نگاهی به راهکار های مشارکت مردم در روند حکمرانییکی از اتفاقات مهم دهه شصت، ظهور جمهوریت فراتر از صندوق رای بود. ما قبل از انقلاب هم صندوق داشتیم. صندوقی که می توانست رای شهید مدرس را به صفر تغییر بدهد. همین صندوق بعد از انقلاب اسلامی ارزشمند شد؛ چرا که امتداد واقعی جمهوریت بود و نه نمای آن. به قول رهبر انقلاب، مردم با هدایت امام از پیر و جوان گرفته و از زن و مرد همه و همه نقش خودشان را پیدا کرده بودند و در دفاع از کشور مشارکت جدی داشتند. سرباز در جبهه مقدم دفاع می‎کرد، پزشک و مهندس در کنار او در جبهه بودند. در پشت جبهه افرادی کار های تدارکات و پشتیبانی را انجام می دادند. مادران لباس می دوختند، دختران کوچک برای این که سهمی در این میدان داشته باشند برای رزمندگان اسلام نامه می نوشتند. این ظهور جمهوریت محدود به میدان دفاع نبود. در سازندگی های مناطق محروم، در تشکیل کمیته های انقلاب اسلامی برای تامین امنیت روز های ابتدایی و سایر اتفاقات دهه شصت قابل پیگیری است. بعد ها به علت دولت گرایی سیاستمداران و شرایط بحرانی آن موقع این نهاد های مردمی انقلابی هضم در دولت شدند. این اتفاق را شاید بتوان یک عقب گرد طبیعی در آرمان مردم سالاری تلقی کرد. بروز مردم سالاری را که در سال هایی ابتدایی انقلاب اسلامی تحت هدایت امام (ره) انجام گرفت، می توان نام دیگری هم نهاد؛ بسط نظام امت و امامت. یکی از مهم ترین پروژه هایی که امامین انقلاب دنبال میکردند، بسط نظام امت و امامت یا همان افزایش مشارکت مردم در حاکمیت بود. بعد از رحلت امام (ره)، رهبر انقلاب با دو جریان عمده نخبگان که می‌توانستند حلقه وصل امام و امت باشند، روبه‌رو بود. اولی دولت بروکراتیک و دومی رزمنده های خسته ی از جنگ برگشته. اولی به کلی درگیر سازندگی و سیاست و اشرافیت و دومی در حال زیست غریبانه و بهت زده در جهان پسا جبهه بود. به همین دلیل، تلاش ابتدایی برای حفظ گام اول انقلاب از سوی رهبر انقلاب باید صورت می‌گرفت: حفظ و زنده نگه داشتن این جریان حزب اللهی. شاید بتوان کارهای یادواره شهدا و راهیان و اردوهای جهادی و ... آن دوره را با تمامی نواقصی که فی نفسه داشتند، برای غایت حفظ جریان حزب اللهی توجیه کرد. دهه هفتاد را دهه‎ی احیا و برگشت حزب الله به صحنه های اجتماعی و سیاسی کشور می‎توان نامید. دهه هشتاد همزمان دو گفتمان توسط رهبر انقلاب کلید می خورد؛ اولی گفتمان علمی جنبش نرم افزاری که حرکت های علمی فلسفی در حوزه و دانشگاه را نتیجه می دهد، و دومی گفتمان عدالت خواهی در برابر روند اشرافیت زده‎ای که در دولت شدید تر از گذشته دنبال می شد. گفتمان اول به علت ناتوانی نخبگان متولی آن در یارگیری، بعد از چند سال کم رمق می‎شود ولی گفتمان عدالت خواهی با همراه کردن مردم با خود، می تواند در سال 84 یک دولت عدالت خواه را راس کار بیاورد. سال های 84 تا 90 یک جلوه ای دیگر از مردم سالاری بود. بخش مهمی از مردم دولت را از خود می دانستند. دهه‎ی 90 به علت اینکه نسل حزب اللهی های انقلاب پس از امام خمینی به دوران جوانی و نقش آفرینی خودشان رسیده بودند، رهبر انقلاب واضح تر از دهه های قبلی ضعف کارآمدی دولت مرکزی اعلام کرد و فرمان آتش به اختیار را به جریان جوان حزب اللهی کشور داد. این یعنی جوانان توسعه‎ی نظام امت و امامت و آرمان های انقلاب را بیش از پیش باید پی می گرفتند. اواخر دهه ی نود پیام گام دوم با ایده ی عملیاتی حلقه های میانی به کلی بر عهده ی جوانان گذاشته شد. از آخرین اقدامات رهبری برای بسط مشارکت مردم در حاکمیت، بحث مواسات در ماه رمضان بود که به تعبیر خودشان، آنگونه که باید وارد سبک زندگی مردم نشد. بعد از انتخابات ریاست جمهوری 1400، به خاطر کاهش نسبی مشارکت مردم در رای گیری، عده ای ساده انگارانه شورای نگهبان را مقصر دانستند. ولی توجه نمی کنند، رای گیری یک مدل حداقلی و ناپایدار از مشارکت مردمی در حاکیمت هاست. ما انتخابات 96 را تجربه کرده ایم؛ به خاطر ایجاد دوقطبی های غیرواقعی مشارکت بالا می رود و بعد از چندین ماه تعداد زیادی از رای دهندگان از رای خود پشیمان می شوند. این پدیده می تواند ناپایداری و نازل بودن حقیقت مشارکت در صندوق را نشان دهد. نمود دیگر ضعف صندوق رای در به بار کشیدن آرمان جمهوریت، می تواند مراجعه ی هر چهارسال یکبار مردم برای انتخاب دولت و رها شدن آن ها تا چهار سال دیگر است. صندوق رای یک شان نازلی از جمهوریت هست که قبل از انقلاب فتح شده بود. انقلاب اسلامی مشارکت مردمی پایدارتر و فراگیرتری را بروز داد. به عبارت دیگر، انقلاب اسلامی فراتر از صندوق مردم را به حاکمیت نزدیک کرد. جمهوریت را نمی توان فقط از صندوق رای انتظار داشت و با آن سنجید. جمهوریت برآیند مشارکت اقتصادی، سیاسی، امنیتی، فرهنگی مردم در حکمرانی و اداره جامعه است. صندوق رای در کنار شورا ها و تحزب فقط یک بخش اندکی از جمهوریت را تحقق می‌بخشد. دغدغه مندان جمهوریت، باید تمام ابعاد آن را مطالبه و اقامه کنند. به نظر نگارنده، طرح حلقه های میانی که در توضیح گام دوم بیان شد، یکی از مسیر های اقامه‌ی جمهوریت به تمامی ابعاد آن است. علی اکبر کارگر | كارشناسی ارشد مهندسی نفت