آموزش برای پرورش؟

کاوشی در کاستی‌های آموزش و پرورشعلی مظفری/ فارغ‌التحصیل رشته‌ی مهندسی مکانیک دانشگاه صنعتی شریفدست‌گذاشتن بر پیکری که تمامش زخم است همان‌قدر سخت است که دست‌نزدن و زوالش را به تماشا نشستن. نمی‌دانم کسی که نخستین‌بار «دپارتمان اجوکیشن» را به وزارت «آموزش و پرورش» یا «تعلیم وتربیت» ترجمه کرد۱ مرادش تأکید بر روی پرورش و لزوم همگامی آن با آموزش بوده یا چیزی دیگر، هر چه که بوده، امروز اما این «واوِ» میانِ آموزش و پرورش می‌تواند مثال شایسته‌ای در کنار «مسلمان و دروغ!» برای آموزش «واو» مباینت یا استبعاد در کتاب درسی زبان فارسی دبیرستان باشد. وقتی بنیان آموزش و پرورش، به گواه محتویاتش، بر به‌حاشیه‌راندن وجوه اندیشه‌ورزی نهاده شده و کارکردش تربیت انسانِ مکانیکی یا تربیت مکانیکی انسان باشد، یعنی نامی شایسته بر آن نهاده‌اند. خروجی این نهاد، هر چه که باشد، غالباً در خدمت اهداف همان نهادِ کم‌بهره از معرفت خواهد بود، رسالتش هم بازتولید خود، معرفی خود به مثابه‌ی یک ضرورت اجتناب‌ناپذیر و نهایتاً به‌عنوان سوژه‌ا‌ی باارزش. در چنین وضعی، آشنایی‌زدایی از نهادی که خود را چون همایِ سعادت در اذهان عموم جای‌گیر کرده است، به‌راحتی امکان‌پذیر نخواهد بود.خروجی این نهاد، هر چه که باشد، غالباً در خدمت اهداف همان نهادِ کم‌بهره از معرفت خواهد بود، رسالتش هم بازتولید خود، معرفی خود به مثابه‌ی یک ضرورت اجتناب‌ناپذیر و نهایتاً به‌عنوان سوژه‌ا‌ی باارزش.مافیایی که به‌دنبال سود‌آوری خود سوار بر دانش‌آموز/دانشجو او را با رویای پوچ موفقیت در تست‌زنی به جلو می‌برد، دریغ از پرورشی که در این آموزش باشد.آموزشِ منهای پرورش، ابزار دست حکومت‌هابه قول حافظ، «عیب می جمله چو گفتی هنرش نیز بگو»؛ بارزترین هنر چنین آموزش و پرورشی که از نقد و نقادی فاصله گرفته، تحکیم پایه‌های حکومتِ وقت و استمرار حیات خویش در نقش خدمت‌گزار گوش‌به‌فرمان آن است. اینکه گفتم دستگاه حکومت وقت، دلیلش این است که حکومت‌ها می‌آیند و می‌روند اما کم‌ و بیش مشی و منش آن‌ها دست‌نخورده باقی می‌ماند؛ این‌که امروز دانشجویان می‌شنوند: «مطالبه‌گری طبعاً نوعی اعتراض و تأکید بر رفع مشکلات و نقایص موجود است اما باید جداً مراقب و هوشیار بود که نحوه‌ی بیان و ارائه‌ی مطالبات به گونه‌ای نباشد که اعتراض به نظام تلقی شود و یا دشمن بتواند آن را اعتراض به نظام القاء کند[۱]»؛ یعنی وقت آن رسیده که دانشجویان امتحان خویش را پس داده و نشان دهند درس‌هایی را که پیش‌تر آموخته‌اند، خوب یاد گرفته‌اند. البته این مسئله چندان جدید نیست، نوعاً دنباله‌ی همانی است که عیسی صدیق در تز دکترایش در مورد ویژگی‌های نظام آموزش و پرورش آورده بود، وی با بیانی لطیف‌تر از نقل‌ قول قبلی گفته بود: «باید از طریق اهتمام به فرهنگ عمومی، میراث معنوی [...] و گذشته‌ی ملت، اتحاد ملی پدید آورد و به نسل جوان آموخت که شهروندان خوب ایران مدرن باشند[۲].» یا آنچه علی دشتی در جریان مذاکرات مجلس نهم شورای ملی اذعان کرد، وی برای همسو جلوه‌دادن دیدگاهش با شاه بیان ‌داشت: «مدارس ابتدایی باید روحیه‌ی تعهد و احترام به قانون و حاکمان بلندمرتبه‌ی کشور را ترزیق کنند[۳].» همان‌طور که مشخص است تلاش حکومت برای ایفای نقش در جایگاه یک ناظم و به‌کارگرفتن نظام آموزش و پرورش به عنوان یک ابزار برای تحقق اغراض خود، اساساً بر درست یا نادرست‌بودن چنین دیدگاهی اولویت داشته و عمری به قدمت خودِ این نظام دارد. نوع دیگری از این تشابه رویکردِ حکومت‌ها را در مواجهه‌ی آن‌‌ها با مسئله‌ی مهاجرت دانشجویان می‌توان مشاهده کرد؛ این که امروز، مهاجرت دانشجویان به شیوه‌های مختلف هر روز سخت و سخت‌تر می‌شود ادامه‌ی همان واکنشی است که شاهان قاجار و پهلوی نسبت به کنش دانشجویان اعزامی به خارج اتخاذ کردند. مثلاً رضاشاه که معتقد بود شهروندان باید مطیع محض دولت باشند و آموزش اگر راهی برای پدیدآوردن شهروندان وفادار نباشد، هیچ نیست، در سخنرانی‌اش برای نخستین گروه اعزامی به اروپا گفت: «هر چند این برای کشور شاهنشاهی ایران عجیب به نظر می‌رسد که دانشجویانش را به فرانسه‌ی جمهوری‌خواه بفرستد، دلیل ما اینست که شما باید روحیه‌ی فرانسوی میهن‌پرستی را به دست آورید و در اعماق جانتان حفظ کنید[۴].» به همین امید هم دانشجویانی را برای تحصیل علم به فرنگ فرستاد اما دیری نپایید که امیدش به یأس گرایید و نسبت به اعزام آنان سخت‌گیری نمود. از سوی دیگر زمانی که دیدگاهِ مبتنی بر تربیتِ افراد وفادار به حکومت، در ساختار نظام آموزش و پرورش، منزلت یابد، تمام مدعیانی که هر کدام پاره‌ای از قدرت را در دست دارند، خود را محق در اعمال رأی و عقیده در این نظام می‌دانند، این معضل به عنوان مثال در حیطه‌ی آموزش عالی و دانشگاه به وضوح قابل مشاهده است، ما با دانشگاهی مواجهیم که فارغ از قوانین مجلس به عنوان نهاد اصلی قانون‌گذاری، از یک سو زیر یوغ مصوبه‌های شورای‌عالی انقلاب فرهنگی است، از سویی دیگر بند و تبصره‌های وزارت علوم دست‌وپایش را بسته و از سویی طرح‌های معاونت‌ها و مراکز پژوهشی تابعه‌ی ریاست جمهوری به مسیرش جهت می‌دهد، نهادهای امنیتی هم که از فرط رفت‌و‌آمد، حکم صاحب‌خانه پیداکرده‌اند. در چنین فضایی رشد مستقل نهاد علم چگونه میسر خواهد بود؟ اما یادمان نرود همه‌ی این‌ها برای تربیت و نگهداری شهروندان خوب و البته مطیع برای حکومت است.همان‌طور که مشخص است تلاش حکومت برای ایفای نقش در جایگاه یک ناظم و به‌کارگرفتن نظام آموزش و پرورش به عنوان یک ابزار برای تحقق اغراض خود، اساساً بر درست یا نادرست‌بودن چنین دیدگاهی اولویت داشته و عمری به قدمت خودِ این نظام دارد.آموزش همگانی یا آموزش طبقاتی؟در بند پیش بیان شد که آموزش و پرورش به مثابه‌ی ابزاری در دست حاکمیت عمل می‌کند، از سوی دیگر نیز این نهاد در خدمت طبقه‌ی صاحب قدرت و دارای سرمایه است، به بیانی دیگر بر خلاف دیدگاه رایج در غرب تا نیمه‌ی دهه‌ی نود میلادی که نهاد آموزش را نهادی دوشادوش سایر نهادها، به عنوان یک جزء، از یک کل به نام جامعه و در خدمت اعتلای آن می‌پنداشت، امروزه اما دیدگاهی که این نهاد را محصول کشمکش‌های برخاسته‌ی از تعارض منافع، میان طبقات یک جامعه یا به اختصار حاصل نبردی طبقاتی می‌انگارد، ملموس‌تر است. نتیجتاً صاحب و همچنین مخاطب اصلی امروز آموزش و پرورش ما، قشر دارای قدرت، که اکنون مترادف با قشر دارای سرمایه‌ است، خواهد بود. این بدان معناست که آموزش و پرورشی که امید آن می‌رفت در جهت عدالت آموزشی گام بردارد و با فراهم‌آوردن آموزش باکیفیت بدون در نظرگرفتن عقبه‌ی اقتصادی و اجتماعی مخاطبان، فرصتی برابر پیش روی ایشان قرار دهد، خود بر شکاف‌های اقتصادی و اجتماعی دامن می‌زند. این دامن‌زدن به دو صورت رخ می‌نماید از یک سو، توانایی خرید کالای گران آموزش تنها برای قشر خاصی میسر می‌گردد و از سوی دیگر عنان آموزش و پرورش به دستان صاحبان قدرت و سرمایه خواهد بود و به جهتی خواهد رفت که سرمایه طالب آن باشد. این مسئله در دو برهه قابل مشاهده است، اولاً در برهه‌ی تحصیلی پیش از دانشگاه تا کنکور و دوماً برهه‌ی پس از کنکور و آموزش عالی. در برهه‌ی نخست این مسئله مشهود‌تر است، در این دوره ما با سوژه‌ا‌ی به نام «تحصیلات» مواجه‌ایم که مترادف خوشبختی و سعادت انگاشته می‌شود. در چنین وضعی و با دمیدن در آتش چنین سوژه‌ای فرصت برای مدارس غیرانتفاعی مهیاست که با آزادی عمل از هیچگونه اقدام متهورانه برای تبلیغ کالای آموزش فروگذار نبوده و با کنارزدن رقبای ضعیف و نحیف دولتی، در این بازار یکه‌تازی کند، این یکه‌تازی به معنای ارائه‌ی آموزش به قیمتِ ستاندن هر نوع هزینه‌ی گزاف، به هر طریقی، برای رساندن دانش‌آموز به آن سعادت و خوشبختی موعود است. در ادامه‌ی این اوضاع سروکله‌ی بازیگر جدیدی در نظام آموزش پیدا می‌شود که وعده‌ی کمک به تحقق عدالت آموزشی را به قیمتی ارزان‌تر می‌دهد. اوج این نوع بازیگری در شمایل مؤسسات آموزشی کنکور قابل مشاهده است. اما متأسفانه آنچه به بازار این بازیگران رونق می‌بخشد نه تحقق وعده‌های خوش رنگ و لعابی چون عدالت آموزشی، که امیدِ واهی بازماندگان از نظام آموزش پولی است که به این مؤسسات در حکم آخرین سنگر برای واندادن کارزار تحصیلات (سعادت و خوشبختی) می‌نگرند. این که امروز می‌بینم در نشست‌های تخصصی شورای عالی انقلاب فرهنگی۲ از مدیران مدارس شاخص غیرانتفاعی و صاحبان مؤسسات کنکوری دعوت به عمل می‌آید اما از مدیران مدارس دولتی نه، بیش از آن که نشانگر اهمیت‌دادن این شورا در به‌کارگیری آرا و نظرات گوناگون باشد نشان از باختن قافیه و وانهادن افسار آموزش به دستان سرمایه است. همان‌طور که پیش‌تر بحث شد در برهه‌ی پس از کنکور، یعنی دانشگاه و آموزش عالی نیز تحویل تمام و کمال دانشگاه به دستان سرمایه و سرسپردگی مطلق آن به بازار، پازل تبدیل‌شدن نهاد آموزش به یک بنگاه مالی را تکمیل می‌کند که این به معنای وانهادن وجوه متعدد و مهم آموزش و پرورش و هم‌چنین تقلیل آن به حرکت تک‌بعدیِ این نهاد به سمتی است که صرفاً تقاضای بازار برای آن موجود بوده و سودآور باشد. به بیان دیگر آموزش و پرورش و مشخصاً دانشگاه که باید پیش‌ران توسعه‌ی متوازن فرد و جامعه در تمام سطوح مادی و معنوی باشد، سطوحی که الزاماً با سودآوری مالی-به آن معنا که مورد نظر صاحب سرمایه است-همراه نیست، به یک ابزار سودآوریِ صرف فروکاسته می‌شود.ما با دانشگاهی مواجهیم که فارغ از قوانین مجلس به عنوان نهاد اصلی قانون‌گذاری، از یک سو زیر یوغ مصوبه‌های شورای‌عالی انقلاب فرهنگی است، از سویی دیگر بند و تبصره‌های وزارت علوم دست‌وپایش را بسته و از سویی طرح‌های معاونت‌ها و مراکز پژوهشی تابعه‌ی ریاست جمهوری به مسیرش جهت می‌دهد، نهادهای امنیتی هم که از فرط رفت‌و‌آمد، حکم صاحب‌خانه پیداکرده‌اند.آنچه تا بدین‌جا ذکر مصیبتش رفت به نوعی از اساسی‌ترین مشکلاتی است که گریبان‌گیر نظام آموزش و پرورش ایران است البته که به همین‌جا ختم نمی‌شود و عوارض بسیار دیگری نیز وجود دارد همچون مسئله‌ی انحصاری‌بودن المپیادهای علمی در چند شهر و مدرسه‌ی خاص، نبود زیرساخت‌های نوین برای شرایط خاص نظیر وضعی که الآن به آن مبتلاییم و حذف حدود سی‌درصد از دانش‌آموزان از آموزش مجازی به خاطر در اختیارنداشتن ابزار لازم و بسیاری مسائل دیگر.آموزش و پرورش و مشخصاً دانشگاه که باید پیش‌ران توسعه‌ی متوازن فرد و جامعه در تمام سطوح مادی و معنوی باشد، سطوحی که الزاماً با سودآوری مالی-به آن معنا که مورد نظر صاحب سرمایه است-همراه نیست، به یک ابزار سودآوریِ صرف فروکاسته می‌شود.پاورقی:۱- این ترجمه نخستین بار در دوره‌ی ناصری صورت گرفته است، مناشری، دیوید، نظام آموزشی و ساختن ایران مدرن، ترجمه‌ی بادامچی و مصلح، نشر سینا، چاپ اول،1397، صفحه‌ی 12۲- چهارمین جلسه از سلسله نشست‌های تخصصی بررسی کنکور، 17/7/1398، sccr.ir/News، کد خبر:6717مراجع: بیانات رهبر انقلاب در ارتباط تصویری با نمایندگان تشکل‌های دانشجویی، 28/2/1399، farsi.khamenei.ir/news، کد خبر:45630 مناشری، دیوید، نظام آموزشی و ساختن ایران مدرن، ترجمه‌ی بادامچی و مصلح، نشر سینا، چاپ اول،1397، صفحه‌ی 173 همان، صفحه‌ی 172 همان، صفحه‌ی 164برای ورود به کانال پیام‌رسان تلگرام دوهفته‌نامه‌ی دانشجویی «داد» کلیک کنید.