حقیقت یا کارکرد

نقاشی توماس شکاکانسان همیشه به دنبال جستن حقیقت بوده و حقیقت را نزدیک شدن به آنچه هست تلقی می‌شده. "بود"، "جوهر" یا "وجود"، یا به اصطلاحی عنصر "متافیزیکی" جهان، مفاهیمی هستند که فلاسفه همواره به دنبال شناخت آن و نزدیک شدن به آن بوده‌اند. همچنین در ساحت تجویز و عمل، از همین حقایق وام گرفته و قوانین یا هنجارهایی وضع می‌کردند. مانند افلاطون که عالم مثل را ترسیم نمود و آیین حکومتداری را در جهت رسیدن به غایت آن جهان گره زد. اما انسان رویکرد دیگری هم داشته و به نحو دیگری با مسائل مواجه می‌شود. و به جای محوریت قرار دادن حقیقت، نتیجه یا اثرات عمل خود را ملاک قرار می‌دهد. بحث اصلی بر سر این خواهد بود که عمل با چه معیاری ارزش‌داوری می‌شود. اینکه عمل سود یا فایده‌ای خواهد داشت یا خیر، نتیجه را باید در ساحت فرد نگاه کرد یا جامعه، پیامد عمل در چه بازه‌ای باید بررسی شود، و بحث‌هایی از این دست.به عبارتی انسان همیشه دو راه در پیش خود می‌دیده و می‌بیند:۱- حقیقت را بشناسد و جانب آن را بگیرد و به دنبال تطابق با واقعیت باشد و از آن تخطی نکند. (رویکرد هستی‌شناسانه)۲- به دنبال عملکرد مطلوب یا کارکرد مناسب عمل باشد و به نوعی مصلحت را مد نظر قرار دهد. (رویکرد پراگماتیستی یا فایده‌گرایانه)در سیاست‌ورزی این دوگانه اهمیت زیادی پیدا می‌کند. چرا که هر یک از این سویه‌ها می‌تواند منجر به یک حکومت ناکارآمد یا توتالیتر شود.حقیقت‌جویی در سیاست همان چیزی است که اوکشات از آن به "عقل‌گرایی" تعبیر می‌کند و در حکومت‌های ایدئولوژیک دیده می‌شود. دوگانه‌هایی مثل حق و باطل، ما و دیگری که توسط این حکومت‌ها ساخته می‌شود و تمام اراده خود را در جهت تحقق آنچه حق است می‌گمارد، که می‌تواند بسیاری از روش‌ها فدای این ارزش‌ها شود. حقیقت نباید با مقولات ایدئولوژیک آغشته شود و در عین حال که منافع مردم جامعه می‌تواند هدف غایی حاکم باشد.از طرف دیگر حکومت مصلحت‌اندیش هم می‌تواند تبدیل به حکومتی توتالیتر شود. مصلحت‌اندیشی باید بر اساس اجماع جامعه باشد و ارجحیت یک حقیقت بر دیگری با موافقت جامعه باشد. مصلحت‌اندیشی انتخابی است که بین چند حقیقت انجام می‌شود، حقایق اخلاقی یا حاکمیتی مختلف. البته که گاهی لازم است حاکم بر اساس حقیقتی عمل کند که مردم روی آن اجماع ندارند ولی به صلاح آنها بوده که آنها تخصص ندارند. اما اگر حاکم به نحوی افراطی در پی پیاده کردن نتایجی باشد که با خواسته‌های مردم مغایر باشد، و مصلحت را در چیزی مثل حفظ حکومت و اقتدار خود بداند، شاهد اجرای سیاست‌های ماکیاولیستی بدون هیچ اصول و حدود اخلاقی خواهیم بود. مصلحت‌اندیشی بر اساس منافع شخصی زمامدار منجر به دیکتاتوری می‌شود. دعوای بین حقیقت و کارکرد در ساحت اخلاق هم دعوایی دیرینه است . اخلاق وظیفه‌گرا یا اصول‌گرایی اخلاقی در مقابل پیامدگرایی اخلاقی یا فایده‌گرایی قرار می‌گیرند. وظیفه‌گرایانی همچون کانت به اخلاقی معتقد هستند که برخاسته از اصولی است که تغییری در آنها راه ندارد و فرد در هر شرایطی وظیفه دارد که مطابق این اصولی اخلاقی رفتار کند. با وجود اینکه مرزها و اصول اخلاقی می‌تواند شفاف و دقیق باشند، ولی نگرش غایی و جهان‌شمول داشتن به معیارهای اخلاقی می‌تواند از ضعف‌های این نگرش باشد. در مقابل پیامدگرایانی همچون جرمی بنتام، نوعی پراگماتیسم را در نظریات خود گنجانده‌اند و اخلاق را معطوف به نتیجه می‌بینند. نتیجه بر طبق ملاک‌هایی مثل فایده داشتن برای فرد یا جامعه سنجیده می‌شود و عمل، اخلاقی یا غیراخلاقی نامیده می‌شود. هرچند تطبیق پیدا کردن سنجش اخلاقی با شرایط مکانی و زمانی در این نظریه جای دارد، اما همچنان تلقی‌هایی که از پیامد مطلوب یا نحوه ارزش‌گذاری نتیجه یک عمل می‌شود قائم به فرد یا گروه خواهد بود و می‌تواند نادقیق و تفسیرپذیر باشد. مانند نگرشی که در تفکر پسامدرن وجود دارد که حقیقت متأثر از تاریخ و جامعه است و به نوعی، حقیقت واحدی وجود ندارد. که این خود دیدگاهی نسبی‌گرایانه است.نگرش دیگری که از جانب جامعه‌شناسان، به خصوص دورکیم مطرح می‌شود، این است که اخلاق باید از دید جامعه بررسی شود. دورکیم جامعه‌شناسی را علم اخلاق (نه فلسفه اخلاق) می‌دانست، که به بررسی هنجارهای جاری و کارکرد آنها در جامعه می‌پردازد که چگونه این هنجارها در قامت اخلاق، ضامن نظم و همبستگی میان اعضای یک جامعه شده است، و در یک جامعه با ثبات بدل به قوانین تنبیهی می‌شود. اخلاق در جامعه مدرن، اخلاقی است که ضامن همبستگی جامعه است، همانطور که کارکرد جامعه همبستگی و یپوند میان اعضای آن است. در مقابل اخلاق سنتی که ریشه در آرای فلاسفه و احکام الهیاتی دارد. اخلاق آن چیزی است که نااندیشیده امری موجه محسوب می‌شود که از دل تاریخ و ضرورت‌های تاریخی شکل گرفته است. اخلاق را نمی‌توان به شکل فلسفی و یقینی اندیشید، بلکه چیزی است که از دل جامعه بیرون می‌آید، و کاملاً امری است عینی نه ذهنی.این دوگانه را در مورد دین هم می‌توان مورد بررسی قرار داد. اصولاً ادیان همانند فلاسفه داعیه جستن حقیقت را دارند و حقیقت مد نظر خود را بر حق می‌دانند. حقیقتی که در جهان‌بینی نظام اعتقادی ادیان دیده می‌شود و اهداف و عقاید و رفتارهای خاص خود را برای پیروانش ایجاب می‌کند.اگر به ریشه شکل‌گیری ادیان بنگریم، جنبه حقیقت‌جویی را می‌توان در "علت حدوثی" دین جستجو کرد، عللی که باعث پیدایش ادیان شده است که در ادامه به دو علت مهم اشاره می‌شود: ۱- انسان در ابتدای تاریخ که علوم طبیعی به هیچ وجه محلی از اعراب نداشته، نیاز داشت تا برای پیش‌بردن زندگی روزمره خود و ارتباط خود با طبیعت و برطرف ساختن مجهولات ذهنی‌شان، توجیهاتی برای پدیده‌های فیزیکی و طبیعی که با آنها درگیر هستند دست و پا کند تا بتواند برای این وقایع طبیعی، پیش‌بینی‌هایی اتخاذ کند. مثلاً برای باروری زمین خود، از خداوند طلب کند و یا علت خشکسالی را عذاب الهی بداند تا با اهدای قربانی آن را برطرف کند.۲- بعد از اینکه انسان از مرگ آگاهی پیدا کرد و دریافت که به هر طریقی سرانجام خواهد مرد و اجتناب‌ناپذیر بودن آن برایش مسجل شد، به علت عدم علم و مجهول بودن احوالات مرده پس از مرگ، انسان لازم دانست تا برای آسودگی خاطر خود از آنچه پس از مرگ در انتظارش است، آن را نیز تبیین کند و یک سری دل‌نگرانی‌هایش را برطرف سازد. در نتیجه جهان پس از مرگی برای خود ترسیم نمود و اموری را در این جهان بر خود لازم دانست تا از دنیای پس از مرگ فراغت بال پیدا کند و دغدغه فکری‌اش نسبت به جهان پس از مرگ کمتر شود.از سوی دیگر، دین برای بشر همیشه جنبه کارکردی هم داشته، جنبه‌ای که از دلایل مهم بقای ادیان و پایداری آنها بوده است. به عبارتی دین علاوه بر علل حدوثی، "علل استمراری" هم داشته که می‌توان به علل زیر اشاره کرد: ۱- از جمله کارکردهای دین، همبستگی میان مردم یک قبیله یا جامعه بوده است. دین با اقتضائات فرهنگی که با خود به همراه داشته، باعث وحدت و یکپارچگی میان اعضای آن جامعه می‌شود و عاملی خواهد بود تا انسان‌ها به شکل جمعی بدان متوسل شوند. این همبستگی میان توده مردم به واسطه اعتقاد مشترک و آداب و رسوم جمعی است، که آنها را حول یک ایده جمع می‌کند.۲- کارکرد دیگر دین کارکردی‌ست برای طبقه فرادست و دارای قدرت. طبقه فرادست جهت ایجاد نظم در میان ناعدالتی و تضادهای موجود در ساختار حاکم بر جامعه از دین استفاده‌ای ابزاری می‌کند و بر طبقه فرودست مسلط شوند. دین با ویژگی‌هایی نظیر توجیه وضع نابسامان موجود، به طبقه فرادست کمک می‌کند تا طبقه فرودست به حاکمیت آنها تمکین کرده و فکر شورش و غلبه کمتر به ذهنشان خطور کند. نگاه بدبینانه‌ای که مارکس به دین داشت و از آن تعبیر به ایدئولوژی یا روبنا می‌کرد برای سرپوش گذاشتن بر تناقضات زیربنای جامعه.۳- کارکرد دیگر دین که در دوره مدرن و دوره کمرنگ شدن امر دینی در جامعه بهتر قابل درک است، هدایت مردم است به سوی جمع‌گرایی. برای انسان‌ها باید عاملی بیرونی وجود داشته باشد که منفعت جمع را بر خودش ترجیح دهد. این عامل تا مدتها برای جوامع، دین بوده که با وضع قواعد اخلاقی آنها را به سوی برآورده کردن منافع جامعه هدایت می‌کرد.خالی از لطف نیست که این دوگانه را در باب فلسفه، علم نیز بررسی نماییم و مرز میان این دو را بشناسیم. حوزه "فلسفه" با امور ذهنی و مفاهیم سر و کار دارد. فلسفه، نظریات و نظام فکری خود را بدون تجربه فیزیکی و آزمایشگاهی ایجاد می‌کند و تنها به استفاده از عقل جهت تحلیل ذهنی مفاهیم انتزاعی داده‌های تاریخی به شکل منطقی می‌پردازد و دغدغه رسیدن به حقیقت امور و تطابق با واقع را در حوزه هستی‌شناسی و معرفت‌شناسی رسیدن به گزاره‌های قطعی درست یا غلط دارد. همچنین که اثبات امور در حوزه فلسفه به شکل عقلی انجام می‌گیرد نه حسی. فلسفه به چیستی مفاهیم و کنکاش در معانی مفاهیم کار دارد.در حالیکه "علم"، شأن خود را از عینیت می‌گیرد. امور مورد بررسی علم عینیت دارند و صرفاً پدیده‌های ذهنی نیستند. پدیده‌هایی که قابل مشاهده، آزمایش و اثبات به نحو حسی هستند. علم با امور واقع سر و کار دارد و به دنبال نظریات و مفاهیمی‌ست که به وسیله آن جهان واقع را بشناسد. علم هم مانند فسلفه دغدغه درک واقعیت جهان را دارد. اما هیچگاه داعیه یقینی بودن و قطعی بودن ندارد. علم سعی در نزدیک شدن به واقعیت را دارد نه رسیدن به حقیقت. گزاره‌های قطعی وضع نمی‌کند، بلکه قوانینی می‌سازد تا نزدیکترین توجیه را از واقعیت به دست دهد.در ساحت عمل نیز، عموماً از دل فلسفه گزاره‌هایی اخلاقی استخراج می‌گردد که ریشه در نظامی فکری دارد. اما علم نگاهی کاربردی به امور دارد و به دنبال آن است که از منظر ملاک‌هایی همچون سلامت جسمی و فیزیکی یا سلامت روانی و رفاه و آسایش. یعنی باور غلطی که ممکن است برای انسان مفید باشد، در مقابل باور صحیحی قرار می‌گیرد که سلامت روان را سلب می‌کند!به عنوان مطلب آخر، اگر فلسفه را تلاشی در جهت رسیدن به حقیقت و علم را تلاشی در جهت نزدیک شدن به واقعیت بدانیم، هنر را می‌توان ساحت خلق حقیقت یا واقعیت جدید دانست. هرچند هنر درجات مختلفی دارد، اما در درجاتی از هنر، هنرمند جهان خارج را آنگونه که ادراک می‌شود می‌شکند و واقعیت یا حقیقتی را که در ذهن دارد، در قالب اثر خود بر دنیای بیرون می‌پوشاند. او نه در صدد جستن حقیقت است و نه به دنبال کارکرد اثر خود. بلکه در پی این است تا با جهان‌بینی خود، جامه‌ای نو بر جهان بپوشاند.