در دفاع از حاشیه دانشگاه

تقریباً دو ترم است که دانشجوی کارشناسی ارشدم. دو ترم از حضور از قبول شدن در دانشگاه می‌گذرد و من هنوز یک بار هم پای به دانشگاه جدید نگذاشته‌ام. بله چه بخواهیم و چه نخواهیم، دانشگاه‌ها به واسطۀ همه‌گیری کرونا مجازی شده‌اند. امروز تصور دانشگاه باز با انبوهی از دانشجویان هم برای من حسرت‌آمیز است. تصور چهرۀ قدیمی دانشگاه، گمشده‌ای است میان خاطرات که گویی دیگر تکرار نخواهدشد. کلاس، تخته، صحبت‌های درگوشی، جَدَل ها با استاد معارف، غذاهای سلف، شب‌های خوابگاه، پشت دانشکده، پارک آسا، تجمع، تحصن، انجمن هرکدام گویی تنها به خاطره‌ای دوردست تبدیل‌شده‌اند. این فاصله‌گیری از واقعیت دانشگاه با آنکه غم‌انگیز است اما با در حاشیه قراردادن دانشجو از روزمرگی معمول دانشجویی، شاید بتواند امکان فهم دوباره وضعیت پیشین دانشگاه و امکان طرح سؤالات بنیادینی من‌باب چیستی دانشگاه را برای ما فراهم کند. برای من، دانشجوی ارشد بودن، آن‌هم به شکل مجازی فهم نهاد دانشگاه را پیچیده‌تر کرده است. وقتی ارشد می‌خوانی با انواع و اقسام القاب و عناوینی طرف هستی که دانشگاه به اعضای خود می‌دهد، نوع مواجهۀ یک دانشجوی ارشد با مسئله بسیار جزئی است و دانشگاه از هر پیوندی با کلیات سر باز می‌زند. در ادامه این سطور سعی خواهم کرد به نقدِ چشم‌اندازی بپردازم که نهاد دانشگاه برای دانشجوی ارشد خود ترسیم می‌کند.جهت‌گیری علمهمانطور که یاسپرس تأکید می‌کند؛ علم به‌خودی‌خود پیشرفت نمی‌کند، این عطش ما به دانستن است که به علم جان می‌بخشد، عطشی که در جستجوی حقیقت و یافتن یک فهم کلی است. درواقع این فهم ما از جهل خود و عطش ما برای افسون‌زداییِ به وسیلۀ علم، ما را با «وحشت از ناهماهنگی‌ها، بی‌معنایی و ویرانیِ وصف‌ناپذیر امور مواجه می‌کند». از این حیث؛ نقد نهاد دانشگاه در نفی شورش انقلابی علم علیه خرافه، نیست برعکس در امتداد و برای تداوم دادن ایده دانشگاه -است. فهم یاسپرس از علم، به قول خودش زمین سختی نیست که باید به آن تکیه کرد بلکه مسیری است که باید در آن سفر کنیم. مسیری نه به دور خود بلکه در سویه و جهتی مشخص. البته که این جهت به معنای نفی صداقت در پژوهش نیست، برعکس پیش گرفتن راهی است که توهمات نابود می‌کند و ساختارهای نقد ناپذیر در ما یا خارج از ما را فرو می‌ریزاند و منظور از جهت؛ تعیین رشته، تعیین گرایش، تعیین خود مسئله، تعیین نوع مواجهه ما با مسئله و جهت طی کردن مسیر است که به شکل پیشینی در هر پژوهشی مستتر است. حق تعیین این جهت، حق بنیادین هر پژوهشگری است. ایده دانشگاه نیز گره‌خورده با ایجاد امکان، برای پیگیری جهت‌های مختلف و ابزارهای لازم برای پیمودن این مسیر پژوهش است.پژوهش‌های ما چه سویه‌ای دارد؟آیا به‌راستی ما حقی برای تعیین جهت پژوهش داریم؟ چگونه می‌توان از آزادی‌ها آکادمیک حرف زد وقتی دخالت مداوم ساختارها تعیین می‌کند ما چه رشته‌ای انتخاب کنیم. چگونه است که اکثریت رتبه‌های برتر کنکور در چند رشته محدود تحصیل می‌کنند؟ انتخاب چگونه ممکن است وقتی انواع اقسام تبعیضات طبقاتی، جنسیتی و زبانی و فشارهای خانواده‌ها، پیشاپیش برای ما تعیین می‌کند چه رشته‌‌ای، چه گرایشی باید انتخاب کنیم! به‌راستی آیا موضوع پژوهش‌های ما بر اساس امکان پذیرش در دانشگاه‌های خارجی تعیین می‌شود و یا یک انتخاب آگاهانه است؟ آیا موضوع پژوهش‌های انواع و اقسام آزمایشگاه‌ها و مؤسسات تحقیقاتی درون دانشگاهی بر اساس پیشنهادهای دولتی، نظامی و سرمایه‌دارانه تعیین می‌گردد و یا بر اساس وظیفه این نهادها در قبال علم؟ اینجاست که دانشگاه برخلاف ایده بنیادین خود، پرورش‌دهندۀ انواع و اقسام «متخصصانی» می‌شود که از آزادی آکادمیک خود چشم پوشیده‌اند و پژوهش‌های خود را در همان جهت غالب تکرار می‌کنند سؤال اینجاست که: آیا می‌توان پژوهشی انتقادی درباره اینترنت ملی در دانشکده کامپیوتر انجام داد یا می‌توان نقد استفاده از انرژی هسته‌ای و جلسه‌ای آکادمیک برگزار کرد؟ آیا جهت‌گیری پژوهش یک دانشجوی عمران برای رشد تکنولوژی ساخت خانه‌های ارزان قیمت است یا برای ساختن انواع اقسام مال‌ها؟حاشیه دانشگاهوقتی نهاد دانشگاه به شکل ساختاری علیه ایده دانشگاه عمل می‌کند، اینجاست که حاشیه‌های دانشگاه مهم می‌شود. حاشیه‌هایی که امکان مداخله در امر کلی را می‌دهد، آنجایی که می‌توان خارج از جو غالب، از فضای تنفسی که در حاشیه دانشگاه ایجاد شده‌است به این اندیشید که چه باید کرد. از حلقه‌های مطالعاتی تا انجمن‌ها، شوراها، نشریات و گروه‌ها دانشگاهی «می‌توانند» نقشِ حاشیه دانشگاه را ایفا کنند و نیز می‌توانند نکنند. حاشیه‌ای که امکان سخن گفتن آزاد پیرامون امر کلی را از طریق چالش کشیدن رشته، به پیش کشیدن فلسفه و نقد و کنش سیاسی فراهم می‌کند. این امکان‌ها در مقابل آن نوع از تخصص‌گرایی و حرفه‌ایگری قد علم می‌کند که می‌خواهد جهت علم را به انضباط خود دربیاورد. حاشیه‌ها می‌توانند غیر روشمند، غیردقیق و حتی دچار بدفهمی‌های سیستماتیک باشند اما هنوز آنچه مهم است و امکان فراروی از این محدودیت‌ها را می‌دهد وفاداری آن‌ها به ایده دانشگاه است. به دانشجویانی بنگرید که در همین حاشیه‌های کوچک فضایی یافته‌اند و مسیر خود را تغییر داده‌اند. از گالیله گرفته تا گالوا به دانشمندانی بنگرید که از انواع اقسام نهادهای دانشگاهی طرد شدند، به این واسطه که جهت‌گیری غالب نخواست به دستاوردهای آن‌ها تن دهد.