مدل کسب و کار چیست؟

اصطلاح مدل کسب و کار (Business Model) در مدیریت، اصطلاحی نو در دنیای تجارت امروزی محسوب می شود. به این نکته توجه داشته باشید که بحث طرح کسب و کار (Business Plan) دقیقاً با همین نام، حدود دو قرن قدمت دارد. در حالی که قدمت اصطلاح مدل کسب و کار نزدیک به دو دهه است.تعريف مدل کسب و کار یا «بیزینس مدل»مدل کسب و کار یا «بیزینس مدل» ساختار ساده‌ای از واقعيت است. تعريف مدل کسب‌ و کار کمی دشوار است زيرا در زمينه‌های مختلف کسب‌ و کار، معانی متفاوتی از آن برداشت میشود، تعاريف ارائه‌شده از مدل کسب‌ و کار بر اساس ديدگاه‌های ارائه ‌دهندگان، ممکن است متفاوت باشد. به گفته‌ی خوان ماگرتا استفاده از واژه‌ی مدل کسب و کار (‌بیزینس مدل) با ظهور رایانه‌ی شخصی و صفحات وب، رواج یافته است.این ابزارها به کارآفرینان اجازه می‌دهند راه‌های مختلف سازماندهی هزینه‌ها و مجاری درآمد خود را تجربه کنند، بیازمایند، و البته مدل‌سازی کنند. صفحات وب امکان ایجاد تغییرات فرضی سریع در مدل کسب و کار را برای کارآفرینان فراهم نموده و اجازه می‌دهند نحوه‌ی اثرگذاری این تغییر بر بیزینس مدل خود در حال و آینده را فوراً ببینند.مدل کسب و کار، کلیاتی در مورد انتخاب مشتریان، انجام وظایف و برون سپاری، ترکیب منابع، رفتن به بازار، ایجاد رضایت برای مشتریان و کسب سود است. برخی مدل کسب و کار را شبکه ای از شرکتها که هدف آنان ایجاد ارزش از طریق استقرار فرصتهای فناوری است می دانند که به دلیل تفاوت آنها در موارد فنی، کاربر، سازمان و نیازمندی های مالی باید با یکدیگر تطبيق داشته باشند. مدل های کسب و کار موفق، با ایجاد ابتکارات، قابلیتهای فنی را با ارزشهای واقعی اقتصادی مرتبط می کنند. مدل کسب و کار نشان دهنده فرضیه مدیریت در مورد آنچه مشتریان می خواهند، چطور آنها آن را می خواهند و چگونه یک شرکت می تواند به بهترین شکل این نیاز ها را برآورده کند و برای ارائه آن چه پرداختی باید انجام دهند.تعاريفی دیگر از مدل کسب و کار یا «بیزینس مدل»:• چکیده ای از اينکه چطور مجموعه‌ای از متغيرهای تصميم‌گيری در رابطه با استراتژی‌های بنگاه، معماری و اقتصاد جهت ايجاد مزيت رقابتی در بازارهای تعريف‌شده فعالیت می‌کنند. • بيان چگونگی منطق اسایس و انتخاب استراتژيک جهت خلق و دريافت ارزش درون يک شبکه ارزشی. • مدل کسب‌ و کار، ساختاري است که فرآيند خلق ارزش را با انتخاب گزينش تکنولوژي‌ها و ايده‌ها فراهم می آورد و آن‌ها را در قالب یک پک خاص بسته‌بندی میکند تا به بازار هدف موردنظر ارائه دهد. • مدل کسب ‌و کار، سیستمی از فعاليت‌هایی به‌هم‌پيوسته است که به بنگاه مرکزي کمک مي‌کند تا فراتر از مرزهاي خود برود. آن‌ها دو دسته فعاليت را در خلق ارزش سيستم شرح مي‌دهند: عناصر طراحي (محتوای تراکنش، ساختار، اداره تراکنش) و زمينه‌هاي طراحي (ابتکار، کارایی، مکمل‌ها و قفل‌کردن روي مشتری)به زبانی ساده تر می توان این گونه بیان کرد که بیزینس مدل (یا همان مدل کسب و کار) برنامه‌ای است که شما برای کسب درآمد دارید!در واقع هنگامی که از شما می‌پرسند: "مدل کسب و کارتان چیست؟" منظورش این است:"چه برنامه‌ای برای کسب درآمد دارید؟"تعیین و تبیین مدل کسب و کار یکی از فرایند های اصلی در روند مدیریت استراتژیک است و در تدوین استراتژی های کسب و کار نقش مهمی ایفا می کند. امروزه شرکت ها برای رسیدن و کسب جایگاه مطلوب خود در بازار باید بتوانند یک مدل کسب و کار رقابت پذیر را طراحی کنند. تاریخچه طراحی مدل کسب و کاربراساس یک پایگاه داده از ادبیات سراسر جهان (EBSCO)، اصطلاح مدل کسب و کار، اولین بار در بازی های کسب و کار مورد استفاده در آموزش های مدیریت مطرح شد. «آلفرد چندلر» در سال ۱۹۶۱ در «استراتژی و ساختار» گزارشی جامع و مفصل از رشد سریع و تغییرات حاصل از آن در شرکت های صنعتی جدید ارائه نمود و این که چگونه شرکت ها باید به چالش های متفاوتی که به دلیل تغییرات محیطی یا داخلی شرکت ایجاد می شود پاسخ دهند را مورد تجزیه و تحلیل قرار داد.ایگور آنسف نیز با درک عقاید جالب «آلفرد چندلر» در کتابش با نام «استراتژی سازمان» به بررسی جنبه های بیشتری از این موضوع پرداخت و چارچوبی ارائه نمود تا هر شرکت بر اساس فرصت ها و تهدیدهای محیطی، بازار رقابت، شرایط اقتصادی در سطح کلان، سیاست های دولت، قوانین، محیط طبیعی، مرزهای ملی و تغییرات تکنولوژیکی، به تطبيق و تدوین استراتژی شرکتش بپردازد. پس از آن تعداد دیگری از نویسندگان ادبیات مدیریت از جمله؛ «سیلورمن مینتزبرگ، پراهالد» و «بتیس» در توسعه مفهوم استراتژی شرکت و توسعه و بهبود مفهوم مدل کسب و کار سهم قابل توجهی ایفا نمودند و با عرضه راهکارها و پیشنهاداتی سعی کردند مدیران شرکت ها را در اتخاذ تصمیمات مناسب یاری دهند. در سال ۱۹۷۱ آندروس در کتاب “شرکت و استراتژی شرکت” بین استراتژی کسب و کار و استراتژی شرکت تفاوت قائل شد.او استراتژی کسب و کار را به معنای انتخاب بازار محصول توسط بخش مشخصی از شرکت و استراتژی شرکت را مجموعه ای از استراتژی های کسب و کار بخش های مختلف شرکت دانست و در نهایت مفهوم مدل کسب و کار براساس تجارب حاصل از استراتژی شرکت و استراتژی کسب و کار بنیان نهاده شد. مقاله پائول تایمرز با عنوان مدل های کسب و کار برای تجارت الکترونیک نیز در سال ۱۹۹۸ یکی از اولین کارهای علمی است که در این خصوص انجام شده است.او به معرفی ویژگی های کسب و کار الکترونیکی و مدل های کسب و کار در بخش ها و موقعیت های مختلف اقتصادی در این زمینه پرداخت. دیگران نیز به معرفی و طبقه بندی انواع مدل های کسب و کار پرداختند. کارهای بعدی در این زمینه، تجزیه مدل های کسب و کار به عناصر تشکیل دهنده آنها بود که توسط محققان دیگر انجام گرفت. سپس به بررسی مدل های کسب و کار در صنایع مشخص پرداختند. در ادامه نیز تشریح مدل های مرجع و متا مدل ها یا انتولوژی ها از جمله کارهایی هستند که در سال های اخیر در این زمینه انجام شده است. «هاوکینز» نیز با انجام تحقیقاتی در این زمینه بیان می کند که نقطه قوت مدل های کسب و کار در این است که موجب می شوند چگونگی بهره برداری از فناوری های جدید در بازار مورد توجه قرار بگیرند.این موضوع در کتاب «نوآوری باز – لازمه ایجاد و بهره برداری از فناوری بیشتر» مورد بررسی و تایید واقع شد. در این کتاب او به طور دقیق شرح می دهد که چگونه مدل های کسب و کار می توانند با بهره برداری از نوآوری ها، تغییر و اصلاح پیدا کنند. نکته اساسی که در این تحقیق مورد توجه قرار گرفته، این است که مدل های کسب و کار با توجه به پیشرفت های حاصله در تکنولوژی باید به نحوی تغییر پیدا کنند که برای آن تکنولوژی مشخص مناسب باشند و در عین حال با مدل های موجود یکپارچه شوند. پس از مطرح شدن این مفهوم، مدل های کسب و کار متعدد و ویژه ی هر صنعت و تکنولوژی، معرفی شدند. ارائه مقالات و کتب مختلف از جمله؛ کتاب «استراتژی ها و مدل های کسب و کار اینترنت» و مقاله «شبکه های محلی بیسیم» از نمونه هایی از تلاش های آکادمیک در این زمینه هستند.جایگاه مدل کسب و کار در سازمان کجاست؟برای درک بهتر مدل کسب و کار و جایگاه آن، شناخت جایگاه مدل کسب و کار در شرکت ها الزامی است. همانطور که قبلا شرح داده شد، مدل کسب و کار منطق کسب پول توسط شرکت را به صورت سیستم های اطلاعاتی، فرایندها، استراتژی و مدل های کسب و کار بیان می شود. مفهومی در می آورد و بین استراتژی، فناوری اطلاعات و ارتباطات و کسب و کار سازمان ارتباط برقرار می کند.زمانی که کسب‌ و کاری را راه‌اندازی می‌کنید، برنامه‌ریزی از مهم‌ترین اقداماتی است که در همان ابتدای کار باید انجام دهید. اگرچه این کار فرایندی خسته‌کننده به‌ نظر می‌رسد، باید برای تعیین این‌که چه محصول یا خدماتی را ارائه می‌دهید، مشتریان شما چه کسانی خواهند بود و از چه راهی درآمد کسب خواهید کرد، زمان بگذارید. باید یک مدل کسب ‌و کار را برگزینید و در برنامه‌ریزی و تحقیقاتتان از آن استفاده کنید.نکته کلیدی که باید به خاطر داشته باشید این است که در شروع کارتان نیازی نیست مدل تازه‌ای ابداع کنید. استفاده از مدل‌های موجود می‌توانند شما را به موفقیت برسانند چرا که ثمربخشی این مدل‌ها اثبات شده است. از طرفی می‌توانید در همان مدل موجود دست به ابداع بزنید تا کسب و کار خود را ارتقا دهید.متداول‌ترین الگوهای مدل کسب ‌و کاراکنون که دریافتید مدل کسب و کار یا بیزینس مدل چیست و با اجزای اصلی آن آشنا شدید، وقت آن است که انواع مختلف مدل‌های کسب‌وکار را نیز بشناسید.۱. مدل اشتراکی (Subscription model)۲. مدل کسب و کار باندلینگ (Bundling model)۳. مدل فریمیوم (Freemium)۴. مدل تیغ و ریش تراش (Razor and blades)۵. مدل کسب و کار خدمات به‌جای محصول (Product to service model)۶. مدل کسب و کار لیزینگ (Leasing)۷. مدل جمع‌سپاری (Crowdsourcing)۸. مدل کسب و کار One-for-one۹. مدل اعطای حق امتیاز (Franchise)۱۰. مدل توزیعی (Distribution model)۱۱. مدل تولیدکننده (Manufacturer model)۱۲. مدل خرده‌فروش (Retailer model)مدیران آینده