امامت و رهبری شهید مطهری 35

من این مطلب را از مرحوم آقای بروجردی شنیدم ولی یادم نیست که در جای دیگری هم دیده ام یا نه، یعنی دنبالش نبوده ام؛ ایشان می فرمود این جمله از آن جمله هایی است که حضرت در بصره بیان کرده اند و شیعه و سنی به طور متواتر آن را نقل کرده اند. این جمله دنبال حدیث معروف کمیل است که کمیل گفت روزی علی دست مرا گرفت و با خودش برد تا از شهر خارج شدیم و به محلی به نام جَبّان رسیدیم. همینکه از شهر خارج شدیم و خلوت شد فَتَنَفَّسَ الصُّداءَ نفس عمیقی کشید، آهی کشید و بعد فرمود: یا کُمَیلُ! اِنَّ هذِهِ القُلوبَ اَوعِیَةٌ فَخَیرُها اَوعاها، فَاحفَظ عَنّی ما اَقولُ لَکَ دلهای فرزندان آدم به منزله ظرف ها هستند و بهترین ظرف ها آن است که بهتر می تواند نگه دارد یعنی سوراخ نداشته باشد، هرچه به تو می گویم ضبط کن. ابتدا آن تقسیم معروف را ذکر کرد: اَلنّاسُ ثَلاثَةٌ فَعالِمٌ رَبّانِیٌّ وَ مُتَعَلِّمٌ عَلی سَبیلِ نَجاةٍ وَ هَمَجٌ رَعاعٌ مردم سه دسته اند: یک دسته علمای ربّانی هستند. ( البته در اصطلاح حضرت علی عالم ربّانی غیر از عالم ربّانی ای است که ما به هر کسی تعارف می کنیم؛ یعنی یک عالم واقعاً و صد در صد الوهی و خالص برای خدا که شاید این تعبیر جز بر پیغمبران و ائمه صادق نیست. ) وَ مُتَعَلِّمٌ عَلی سَبیلِ نَجاةٍ (چون آن عالم را در مقابل این متعلم گرفته، مقصود عالمی است که از بشری تعلم نمی کند.) دسته دوم متعلمان هستند، شاگردان آنها هستند، کسانی که از آنها استفاده می کنند. دسته سوم مردمان هَمَجٌ رَعاعٌ هستند که لَم یَستَضیئوا بِنورِ العِلمِ وَ لَم یَلجَأوا اِلی رُکنِ وَثیقِ از نور علم پرتوی نگرفته اند و به پایگاه محکمی هم تکیه ندارند. بعد شروع کرد از اهل زمان شکایت کردن؛ فرمود من علوم زیادی دارم ولی فردی که صلاحیت [ دریافت آن را ] داشته باشد پیدا نمی کنم. دسته بندی کرد، فرمود هستند افرادی که زیر کند اما زیرک هایی که هرچه یاد بگیرند می خواهند به نفع خودشان به کار برند، می خواهند دین را به نفع دنیای خودشان استفاده کنند. مجبورم از آنها خود داری کنم. عده دیگری آدم های خوبی هستند اما احمقند، دریافت نمی کنند یا عوضی دریافت می کنند. تا اینجا تقریباً سخن حضرت یأس آور است [ زیرا به نظر می رسد که ] پس کسی پیدا نمی شود. ولی در ذیلش می فرماید: اَلّهُمَّ بَلی ... نه، این طور هم نیست که هیچ کس پیدا نشود، من اکثریت مردم را می گویم(1): اَلّهُمَّ بَلی لا تَخلُو الاَرضُ مِن قائِمٍ لِلهِ بِحُجَّةٍ اِمّا ظاهِراً مَشهوراً وَ اِمّا خائِفاً مَغموراً لِئَلّا تَبطُلَ حُجَجُ اللهِ وَ بَیِّناتُهُ وَ کَم ذا وَ اَینَ؟ اوُلئِکَ - وَ اللهِ - الاَقَلّونَ عَدَداً وَ الاَعظَمونَ عِندَ اللهِ قَدراً، یَحفَظُ اللهُ بِهِم حُجَجَهُ وَ بَیِّناتِهِ حَتِی یُدِعوها نُظَرائَهُم وَ یَزرَعوها فی قُلوبِ اَشباهِهِم، هَجَمَ بِهِمُ العِلمُ عَلی حَقیقَةِ البَصیرَةِ وَ باشَروا رَوحَ الیَقینِ وَ استَلانوا مَا استَوعَرَهُ المُترَفونَ وَ اَنسوا بِمَا استَوحَشَ مِنهُ الجاهِلونَ وَ صَحِبُوا الدُّنیا بِاَبدانٍ اَرواحُها مُعَلَّقَهٌ بِالمَحَلِّ الاَعلی(2).فرمود: آری؛ زمین هرگز خالی از حجت نیست، حال یا حجت ظاهر در میان مردم و یا حجت مکتوم، هست ولی مردم او را نمی بینند، از نظر ها پنهان است. به وسیله همان حجت هاست که خداوند دلایل خود را در میان مردم حفظ و نگه داری می کند و آنها هم آنچه را می دانند، این بذر ها را در دل اشباه خودشان ( که آنها نیز مانند خودشان هستند ) می کارند و می روند.چنین نیست که نکارند و بروند یعنی چنین نیست که من آنچه دارم نگفته بگذارم و بروم. آنگاه راجع به افراد که از یک مبدأ ملکوتی استفاده می کنند می فرماید: هَجَمَ بِهِمُ العِلمُ عَلی حَقیقَةِ البَصیرَةِ علم بر آنها تهاجم می کند نه آنها بر علم ( مقصود این است که علمشان افاضی است )، و آن علمی که به آنها هجوم می آورد بصیرت را به معنای حقیقی به آنها می دهد یعنی در آن علم، اشتباهی، نقصی، خطایی وجود ندارد. وَ استَلانوا مَا استَوعَرَهُ المُترَفونَ آن چیز هایی که مردمان مترف (یعنی خو گرفتگان به عیش و ناز و نعمت ) خیلی سخت می شمارند، برای آنها آسان است. مثلاً برای مردمانی که به عیش و نعمت دنیا خو گرفته اند، یک ساعت مأنوس بودن با خلوت با خدا بسیار سخت است، از هر کار سختی برایشان سخت تر است، ولی آنها انسشان به این است. وَ اَنسوا بِمَا استَوحَشَ مِنهُ الجاهِلونَ آن چیز هایی که نادانان از آنها وحشت می کنند، اینان به آنها مأنوسند. وَ صَحِبُوا الدُّنیا بِاَبدانٍ اَرواحُها مُعَلَّقَةٌ بِالمَحَلِّ الاَعلی با مردم همراهی می کنند با بدن های خودشان در حالی که در همان وقت روحشان به محلّ اعلی پیوستگی دارد؛ یعنی بدنشان با مردم هست اما روحشان اینجا نیست. مردمی که با اینها محشورند آنها را انسان هایی مثل خودشان می دانند و هیچ فرقی بین خودشان و آنها قائل نیستند ولی نمی دانند که باطن او به جای دیگری وابسته است.به هر حال چنین منطقی است و لذا در کافی هم بابی تحت عنوان ((باب الحجّة)) باز کرده است و می گوید اگر در دنیا دو نفر باقی بمانند یکی از آنها چنین انسانی خواهد بود کما اینکه اولین باری که یک انسان پیدا شد چنین انسانی بود. من برای اینکه شما با روح این منطق بیشتر آشنا شوید کتاب الحجّه کافی را آوردم تا قسمت هایی را در این زمینه بخوانم و معنی کنم. سایر مسائل - مثل این که امام باید باشد تا در میان مردم به عدالت حکومت کند یا مرجع اختلافات مردم در امور دینی باشد - همه طفیلی این اصل است نه اینکه امام را به خاطر اینکه در میان مردم حکومت کند باید امام قرار بدهند. مسئله بالاتر از این حرف هاست. اینها به اصطلاح از فواید استجاری یعنی از فواید تبعی است. از هر حدیثی جمله هایی را انتخاب می کنم و برایتان عض می کنم تا معلوم شود این منطق چه منطقی است.روایتی از امام صادقروایتی است مربوط به انبیاء و رسل که یک مرد زندیق(1) از امام صادق سؤال کرد: مِن اَینَ اَثبَتَّ الاَنبِیاءَ وَ الرُّسُلَ؟ تو انبیاء و رسل را به چه دلیل اثبات کنی؟1 .از اینجاست که آقای بروجردی می گفت حضرت آن را در خطبه ای در بصره انشاء کرده اند و الّا این در ذیل کلام کمیل هم هست.2 .نهج البلاغه ، حکمت 1393. کلمه ((زندیق)) عنوان فحش ندارد مثل امروز که ما به هر کس بخواهیم فحش بدهیم می گوییم ((زندیق)). در آن زمان عده ای به این نام معروف بودند و از نظر خودشان این نام فحش نبوده. مثل کلمه ((ماتریالیست)) در عصر ما. البته کسی که موحد است از این کلمه برای خودش خوشش نمی آید ولی آن کسی که ماتریالیست است، به این کلمه افتخار هم می کند. راجع به اینکه ریشه کلمه ((زندیق)) چیست خیلی حرف ها زده اند و بیشتر نظرشان این است که زنادقه مانوی بودند و در اوایل قرن دوم ظهور کردند که قرن امام صادق است. بسیاری از اروپاییها و غیر آنان برای کشف ریشه زنادقه در اسلام بحث ها کرده اند و بیشتر نظرشان این است که اینها همان مانوی ها بوده اند. البته کیش مانی کیش ضد خدایی نیست بلکه مانی خودش ادعای پیغمبری داشت، البته توحیدی نبود، ثنوی بود. مانی از زردشت ثنوی تر بوده است و بسیاری احتمال می دهند که زردشت خودش موحد بوده، لااقل توحید ذاتی را قائل بوده است گو اینکه توحید در خالقیت را در کلمات او نمی شود اثبات کرد. ولی به هر حال او یک مبدأ ازلی برای کل عالم قائل بوده است. اما مانی قطعاً ثنوی بوده و خود را از طرف خدای پیغمبر می دانست. ولی مانویهایی که بعد ظهور کردند به طبیعت گری و مادیگری گرایش پیدا کردند و اساساً به هیچ چیز اعتقاد نداشتند.