جامعه شناسی تصوف (۲)

در مطلب پیشین گفته شد که تصوف انقلابی در نقطه‌ی مقابل شریعت قرار دارد. شریعت در جهت استمرار نظام خلافت بنی عباس بود و کارکرد اقتصادی روحانیون و فقها به عنوان صاحبان شریعت این بود که از یک طرف به ظلم و جور حاکمان مشروعیت ببخشند و از سویی دیگر به مردمان وعده‌ی «بهشت» در آسمان بدهند و آنان را به «صبر» در برابر ظلمی که «تقدیر» الهی آنهاست وادارند. لذا طبقات جامعه‌ی فئودالی را تقریبا مشابه چیزی که در اروپا بود شاهد هستیم با این تفاوت که یک جامعه‌ی فئودالی شدیدا متمرکز وجود دارد که تمامی بنگاه‌های اقتصادی پربازده در انحصار خلیفه است و این انحصار ماموران خلیفه را قادر می‌سازد تا به انحاء مختلف کشاورزان رعیت را برای دریافت حداکثر سود ممکن مورد آزار و اذیت قرار دهند. لذا خرده مالکان و دهقانان ناچار می‌شوند زمین‌های خود را رها کرده و به شهرها بیایند و این سبب گسترش صنعتگری و بازرگانی و تضعیف نظام فئودالی می‌شود.تقریبا همان روندی که در اروپا منجر به رنسانس گردید هزار سال پیشتر در حوزه‌ی تمدن اسلام به وقوع پیوست. گسترش نظام پیشه‌وری در شهرها برخلاف نظام فئودالی همواره با رونق سازمان‌ها و سندیکاهای مخفی و پیمان‌های اخوت، تغذیه‌ی دانشمندان برای استثمار هر چه بیشتر طبیعت، مخالفت با روحانیون و مذاهب آسمانی و ترویج عقاید زمینی به شکل فلسفه (عقل انسان برای هدایت او کافیست) و هنر (آفرینش مجدد طبیعت به دست انسان و در جهان انسانی) همراه است چنانکه در اروپا نیز همینگونه بوده است.توسعه‌ی نظام پیشه‌وری منجر به تبادلات گسترده با نواحی مختلف دنیا و تقابل افکار و عقاید گوناگون شد به گونه‌ای که مناظرات متعددی از شخصیت‌های مهم مذهبی نظیر امام صادق با کفار و ملحدین ثبت گردیده که آزادانه عقاید خود را بیان می‌کردند. تمایل خلفای عباسی (به خصوص هارون و مامون) به کسب سود بیشتر به پیاده شدن نوعی از سکولاریسم در حکومت انجامید. خاندان برامکه که ایرانی بودند و چندان معتقد به اسلام نبودند وظیفه‌ی سازمان دادن به امور مالیاتی و دیوانی (اداره‌ی دولت) را به عهده داشتند و این به لحاظ منافع مادی برای خلفا ارزشمند بود. نفوذ ایرانی‌های تازه مسلمان در دستگاه دولت به نوبه‌ی خود به گسترش سکولاریسم کمک کرد. یکی دیگر از آثار جدایی دین از حکومت «نهضت ترجمه» بود که منجر به وارد شدن انبوهی از علوم تمدن بشری از فرهنگ‌های ایرانی، هندی، چینی، یونانی، رومی، سریانی، و عبری به حوزه‌ی اسلامی گردید. این علوم جدید به نوبه‌ی خود برای تقویت سازمان‌های پیشه وری لازم بودند تا هم به تسلط انسان بر طبیعت کمک کنند و هم به سبب ذات «این جهانی» که دارند به مقابله با نظام فئودالی که در پناه مذهب استوار است کمک نمایند. اما این سازمان‌ها در پوسته و بدنه‌ی خود همچنان نیاز به مذهب داشتند تا بتوانند مردم عادی را جذب کنند. لذا در مذهب این سازمان‌ها همواره اشکال مختلفی از التقاط مانند ثنویت زرتشتی، اشتراک کمونیستی مانوی، تناسخ هندی، الحاد و بی‌خدایی، و تثلیث مسیحی را در کنار عقایدی از تشیع شاهد هستیم که حاصل تلاقی افکار متعدد و متضادی بود که وارد حوزه‌ی تمدن اسلامی میشد.قرامطه (قرمطیان) یکی از موفق‌ترین این سازمان‌ها بودند. پایگاه مهم قرامطه نواحی جنوبی ایران به مرکزیت بحرین بود که بیشتر مردم این نواحی هنوز مسلمان نشده بودند. یکی از رهبران مهم این سازمان «ابوسعید جنابی» اهل گناوه بود که خود یک پیشه ور بود (آردفروش). قرمطیان یک سازمان مخفی بودند و نوعی خط رمزی (مقرمط) داشتند به طوری که خیام می‌گوید:اسرار ازل را نه تو دانی و نه من / وین خط مقرمط نه تو خوانی و نه منهمچنین این سازمان نوعی تشکل «برادری» مشابه فراماسونری بود که «راز»های اصلی سازمان تنها به کسانی که به درجات بالا صعود می‌کردند آموخته میشد. این ویژگی در میان مزدکیان و فیثاغوریان نیز دیده میشود و از آنجایی که پیروان فیثاغورث با ایران باستان مرتبط بودند شاید سابقه‌ای خیلی کهن در تمدن ایران داشته باشد. ویژگی دیگر این سازمان‌ها این است که اعضا موظف هستند خمس درآمدشان را به سازمان بپردازند. همین امروز این کار بین پیروان فرقه‌ی اسماعیلیه انجام می‌شود و رهبر این سازمان یکی از ثروتمند ترین افراد زمین است.قرامطه همه‌ی ویژگی‌های یک سازمان پیشه‌وری ضدفئودالی را شامل می‌شدند. قرمطیان باقیمانده‌ی مزدکیان هستند که از زمان ساسانیان به طور مخفیانه در خراسان، یمن، سوریه، عراق و بحرین می‌زیستند لذا اینکه علمای اسلام در آن زمان آنها را مجوسی یا زرتشتی تصور می‌کردند واقعیت دارد و یک تهمت نیست. ویژگی دیگر این سازمان‌ها موفقیت قابل توجه اقتصادی آنها در برابر نظام فاسد و سنتی فئودالی مبتنی بر شریعت است. قرامطه ۱۵۰ سال بر بحرین و نواحی جنوبی خلیج فارس حکومت راندند و به دلیل نظام اشتراکی و کمونیستی (ادامه‌ی جنبش مزدک) که داشتند و نبود ظلم و فساد دولتی و عقیده‌ی این جهانی، بسیار موفق بودند. این در حالی بود که گستره‌ی عظیم جغرافیایی خلافت عباسیان دچار تزلزل بیشتر میشد و ناتوانی خلفا از اداره‌ی حکومت منجر به این شد که سیستم حکومتی از مالیاتی دیوانی (مشابه شاهان ساسانی) به مالیات‌گیری شهریاری تبدیل شود. به این صورت هر ناحیه‌ای از حوزه‌ی خلافت اسلامی به دست حاکمی سپرده میشد که عموما از زبان و فرهنگی غیربومی آمده بود و او وظیفه داشت در قبال اطاعت از خلیفه حاکم مطلق سرزمین خود باشد. این وضعیت الیگارشی به نوبه‌ی خود منجر به افزایش ظلم و ستم و فشار مالیاتی بر مردم شد. به عنوان مثال، در سیستم مالیاتی دیوانی اگر فارس دچار خشکسالی و قحطی میشد برای خلیفه این امکان وجود داشت که مالیات فارس را کم کند و از جاهای دیگر مالیات بیشتر بگیرد اما در سیستم جدید خلیفه و حاکم محلی هدفی جز افزایش هر چه بیشتر سود و منافع شخصی حتی به قیمت نابودی زندگی رعیت نداشتند. لذا تضعیف اقتدار خلافت عباسی در کنار افزایش ظلم سبب تقویت و دامنه‌دارتر شدن فعالیت سازمان‌های پیشه وری گردید.گفته شد که این سازمان‌ها با آنکه ماهیت الحادی و این جهانی دارند اما برای جذب حمایت مردم چاره‌ای جز این ندارند که در لوای ایدئولوژی فعالیت کنند. اسلام مذهب رسمی نظام فئودالی و تصوف ایدئولوژی غیررسمی سازمان‌های پیشه وری است و تفاوت فرم و محتوای آموزه‌های تصوف با شیوه‌ی اسلامی که در مطلب قبل گفته شد از همینجا ناشی می‌شود. وحدت وجود که به قولی همان انکار مودبانه‌ی خداست، انسان-خدایی که در گفته‌ی اناالحق منصور حلاج دیده می‌شود، بهشت زمینی که در ادامه‌ی جنبش مزدک در سیستم حکومتی قرمطیان به طور واقعی پیاده شد، گرایش به موضوعات ذهنی فلسفی، و حتی زهد که نوعی انکار و اعتراض منفعلانه به اشرافیت لجام گسیخته است روش ایدئولوژیک تصوف است.با اینحال ریشه و عمق این ایدئولوژی همچنان برای عموم مردم ملموس نیست. همانطور که انگلس می‌گوید، در دوره‌ای که مردم جز دین و الهیات باورهای دیگر را نمی‌شناسند، استفاده‌ی رهبران جنبش‌های مترقی از لفافه‌ی مذهبی، یک ضرورت برای کسب پایگاه اجتماعی سیاسی است. در حالیکه این جنبش‌ها اساسا ضد مذهبی هستند. برای مثال قرمطیان یکبار به مکه حمله کردند و حجرالاسود و محتویات کعبه را با خود به بحرین بردند. این گفته از آنهاست که وقتی کعبه را غارت می‌کردند می‌گفتند:چون خدای شما به آسمان رود و خانه را بر زمین ضایع گذارد، خانه اش را غارت و ویران می‌کنند.ابوسعید جنابی یک شعبده‌باز و جادوگر بود و مردم او را خدا می‌دانستند. برای جذب اکثریت مردم همین مقدار کافیست. اما این سازمان‌های مخفی از توجه روشنفکران نیز غافل نبودند. منصور حلاج که خود یک پیشه ور بود و با قرمطیان ارتباط مخفیانه داشت مدتی در هندوستان زندگی کرده بود با جادوگری آشنا بود و به همین سبب پیروانی پیدا کرده بود که او را خدا می‌دانستند.روحانیون در همه‌ی ادوار تاریخ (و همین حالا) خود را صاحب شریعت می‌دانند و مثال پزشک را می‌زنند که تا کسی تخصص نداشته باشد حق اظهار نظر در مسائل مذهبی را ندارد و همه باید فقط مقلد باشند تا رستگار شوند. اما تصوف برای مقابله با این انحصار این موضوع را کاملا فردی می‌کند. لذا گفته‌ی «اناالحق» نه یک عبارت عرفانی و کنایی و رمزی، بلکه یک جمله‌ی واقعی است: من خدا هستم.ارتباط دوطرفه و بلاواسطه‌ی انسان و خدا و مکاشفات روحانی میان صوفیان که نوعی از وحی تلقی می‌شد، حتی بین متفکران معتدل‌تر مانند مولانا مجددا به همین رفع انحصار مربوط می‌شود. در این وضعیت وجود تنها یک مرشد مراد و راهنما برای شخص کافیست. جالبتر اینکه هر چقدر که مناسبات خانقاهی، مرید و مرادی و تقلیدی توسعه پیدا می‌کند و فرقه‌هایی نظیر شاه نعمت‌الله و صفی الدین اردبیلی شکل می‌گیرند، تصوف از ایدئولوژی مبارزاتی خارج و به مذهب اسلام نزدیکتر می‌شود و کاملا شکل محافظه‌کارانه به خود می‌گیرد.