عاشورا، آن‌گونه که تاریخ می‌گوید

نوشتار ١؛ نحوه‌ی مواجهه با گزارش‌های تاریخی١. یکی از دوستانم پرسید که منبعی تاریخی درباره‌ی عاشورا وجود دارد - که به تعبیر او - بی‌طرفانه باشد؟ پاسخ به این پرسش سخت بود. حتی اگر محدود به عاشورا نباشیم، اصولا در تاریخ، چه نقلِ گزارش‌های کلاسیک و چه تاریخ‌‌نگاری‌های امروزی‌تر، بی‌طرفی به معنای واقعی امر کم‌یابی‌ست. ٢. دلیلش ساده است. وقایع تاریخی در گذشته رخ داده‌اند و به هر صورت، گزارش‌هایی از آن وقایع در مجموعه‌هایی ثبت شده که امروزه آن را به عنوان منابع تاریخی می‌شناسیم. اما این منابع ثابت‌اند و بازتولید گزارش‌ها در منابع تاریخی، همان چیزی‌ست که به آن جعل تاریخی گفته می‌شود. ٣. دو گام برای رسیدن به بی‌واسطه‌ترین تصویر از خود واقعه‌ی تاریخی وجود دارد: نخست این که گزارش‌های جعلی را از گزارش‌های حقیقی بازبشناسیم. و دوم آن‌که همان گزارش‌های حقیقی را تحلیل کنیم. زیرا نقل یک گزارش توسط فردی در تاریخ، لزوما به معنای روایت صحیحِ او از ماجرا نیست. حب و بغض و بدفهمی و انگیزه‌های سیاسی یا مذهبی، ممکن است زاویه‌ی دید راوی را نسبت به اصل ماجرا تغییر دهد.۴. بازشناسی گزارش حقیقی از گزارش جعلی راهکارهایی دارد که متخصصان علم تاریخ در این باره سخن گفته‌اند. برای نمونه یکی از مهم‌ترین ملاک‌های شناخت گزارش جعلی، آن است که یک واقعه‌ی تاریخی مهم و موثر، توسط یک یا چند نفر و فقط در منابعی محدود ذکر شود. مثل این که کسی بگوید پیامبر اسلام در جنگ کربلا در سپاه امام حسین بود. خب اگر این اتفاق واقعیت داشت، تمامی افرادی که این جنگ را روایت کرده‌اند باید به این حضور اشاره می‌کردند. حالا که نکرده‌اند، پس نمی‌توان به تاریخیّت این گزارش اعتماد کرد.۵. گزارش‌های تاریخی از منظر دینی، در سطوح متفاوتی حائز اهمیت هستند. برخی از باورهای اعتقادی در قالب گزارش‌های تاریخی - یا همان احادیث - به روزگار ما رسیده‌اند. در مواجهه با گزارشی که بناست یک عقیده و باور را به ما منتقل کند، باید نهایت دقت را به کار گرفت و در صورت کوچک‌ترین خدشه و ابهامی در معنای گزارش و تردید در اصالت آن، پذیرش آن عقلاً و شرعاً روا نیست. زیرا در بحث باور و اعتقاد نمی‌توان به موارد غیرقطعی اعتماد کرد.۶. سطح بعدی، گزارش‌هایی‌ست که در علم فقه کاربرد دارد و درصدد بیان حکمی شرعی است. در این مورد، هرچند بررسی اصالت گزارش و معنای آن ضروری‌ست، اما حساسیت سابق در پذیرش آن وجود ندارد. چه بسا گزارشی صد در صد مورد اطمینان نباشد، اما به اندازه‌ای معتبر باشد که مسامحتا پذیرش آن، منطقی‌تر از رد آن باشد. در فقه نوع نگاه به گزارش‌ها کمی آسان‌گیرانه‌تر است، البته به این شرط که در مورد تمامی گزارش‌ها در کنار هم و به عنوان یک کل، بررسی محتوایی و اصالت انتقال صورت بگیرد.٧. اما در مورد تاریخ، ماجرا به کلی متفاوت می‌شود. چرا که هدف از بررسی گزارش‌های تاریخی، تلاش برای بازسازی تاریخِ حقیقی‌ست. در این مسیر حتی گزارش‌های جعلی و فهم انگیزه‌های جعل نیز اهمیت دارد. پس بدون آن‌که در ابتدا گزارشی را کنار بگذاریم، از تمام شواهد و مدارک موجود بهره می‌بریم تا تصویری واقعی‌تر از ماجرا بسازیم. البته در این میان هم گزارشی که آشکارا تاریخی نباشد، به قطع رد می‌شود. مثلا اگر یک گزارش درباره‌ی عاشورا به ناگهان در قرن هفتم هجری سربرآورده باشد و پیش‌ از آن هیچ پیشینه‌ای نداشته باشد، اصولا ارزش بررسی اندکی دارد.٨. گزارش‌های تاریخی از واقعه‌ی عاشورا، در هر سه سطح قابل بررسی‌ست. در وهله‌ی اول این رخداد، یک رخداد تاریخی‌ست که مانند هر واقعه‌ی تاریخی دیگری، قابلیت ارزیابی دارد. از سوی دیگر چون شخص امام حسین از منظر شیعیان معصوم است، گفتار و کردار او می‌تواند در شکل‌دهی منظومه‌ی اعتقادی و در مواردی، استنباط احکام فقهی نیز مدنظر باشد.۹. مهم‌تر آن که این واقعه، سویه‌های سیاسی پررنگی دارد که باعث می‌شود هرگروه از راویانِ هم‌سو با طرفین منازعه، انگیزه‌های بسیاری در نحوه‌ی گزارش خود داشته باشند. یکی از تفاوت‌های عاشورا با دیگر وقایع تاریخی این است که آن یک جنگ بوده، و طبیعتا دو جریان مخالف یک‌دیگر در آن نقش داشتند که در بررسی تاریخی باید به آن توجه داشت.١٠. این‌ها همه از آن رو بود که در پاسخ به آن دوست و هر کس دیگری که می‌خواهد با روایتی بی‌طرف از عاشورا رو‌به‌رو شود، بگویم بدون بررسی و ارزیابی گزارش‌ها و تحلیل‌های طرفین ماجرا، نمی‌توان به واقعیت نزدیک شد. چون شخصا هیچ‌گاه نه فرصت و نه تخصص بررسی تمام گزارش‌ها را داشته‌ام، در ادامه راهکاری برای عاشوراخوانی از نگاه تاریخ پیشنهاد می‌دهم که حداقل، برای خودم مفید بوده است.