خار و خسی در چمنی نبت کن

بی خبر از احوال نهایت و بدایت ابن محمد هادی رضاقلی المتخلص به هدایت. چون نسبت سایر اهل این فن خواست که در خاتمهٔ این کتاب مستطاب به شرح رشحی از حالات خود پردازد و در معنی از خیالات خام خود هر طرف این ریاض فیاض را خاربستی سازد، لهذا خود به طریق مغایبه و ذکر گذشگان از حالات و خیالات خود چنین اظهار می‌کند که ولادت هدایت در شب پانزدهم شهر محرم الحرام تخمیناً ساعتی قبل از طلوع فجر در سنهٔ هزار و دویست و پانزده در دارالخلافهٔ طهران واقع گردید. والدش از اعیان قریهٔ چارده مِن مضافات دامغان و از مبادی شباب ملازمت پیشه نموده و در حضرت قهرمان ایران محمد شاه قاجار اناراللّه برهانه به منصب خزینه داری، محسود اقران بوده. پس از انتقال آن دولت به حضرت سلطان صاحبقران و خدیو زمان شاهنشاه ایران فتحعلی شاه متخلص به خاقان در آن دربار معدلت آثار به منصب مذکور مفتخر و حسب الامر مأمور به خدمتگذاری فرمانفرمای مملکت فارس شده، به شیراز آمده تا در سنهٔ ۱۲۱۸ وفات یافت و به عالم عقبی شتافت و نعشش را به عتبات عالیات نقل کردند و خان ذی شأن محمد مهدی خان بنابر نسبت در تربیت بازماندگان کوشید و جد وجهد بلیغ مرعی داشت و همت به مراقبت حال این حقیر گماشت. پس از چندگاهی والدهٔ حقیر نیز به حکم استطاعت محرم حرم مکّهٔ معظّمهٔ مکرمّه شد و بالاخره در مدینهٔ طیبه وفات یافت و در مقبرهٔ بقیع مدفون شد.فقیر از صغر سن طبعم به معلومات و منظومات راغب و استحضار از اطوار واشعار اهل کمال را طالب و به حسب ذوق فطری در بستان سخن موزون زبان گشاده و اندک اندک پا به دایرهٔ نظم نهاده. روزگاری چند نیز به حکم وراثت، ملازمت نمود. عاقبت با خود، ستیزان و از خدمت گریزان در کنج عزلت پا به دامن کشید. همگان را کارش شگفت آمده و هر یک در این کار رایی زده در بارهٔ وی سخنان مختلفه راندند. بعضی دیوانه و برخی فرزانه خواندند. فقیران گفتند که جذبه‌اش رسیده و امیران گفتند فقیری گزیده، یکی همتش را عالی و یکی طبعش را لاابالی شمرد و انصاف آن است که به مضمون این لطیفه که «هرکس خویش را بهتر شناسد» فرزانه گفتنش قولی و دیوانه خواندنش اولی است. وی جوانی است تیره روزگار و غفلت کردار از صحبت اهل ظاهر رمیده و به حالت اهل باطن نرسیده.خود پندارد که از اهل سلوک و فارغ از اندیشهٔ میر و ملوک است و هر دو طایفه را از صحبتش عار و بر مصاحبتش انکار. در عین جوانی دعویش پیری. با همه در میان ولافش گوشه گیری. خود پندارد که همتش بلند است و نداند که چون خودپسند است. گاهش شوق صحبت پیران و گاهی میل الفت جوانان. مجازش قنطرهٔ حقیقت گشته اما از قنطره نگذشته. طبعش چون طمعش خام و گفتارش چون کردارش ناتمام. تخلصش هدایت ورسمش به خلاف اسمش غوایت. از طریق هدی به نامی قانع و غرور اسمش از مسمی مانع. اکنون که سنهٔ ۱۲۶۰ سنین عمرش به چهل و پنج است و حاصل آن درد و رنج. آری:امروز بر یقین و گمانم ز عمر خویشدانم که چند رفت و ندانم که چند ماندمثنوی در بحر رمل موسوم به هدایت نامه و مثنوی موسوم به گلستان ارم و مثنوی موسوم به انیس العاشقین و مثنوی موسوم به بحر الحقایق به رشتهٔ نظم کشیده و کتاب موسوم به مظاهر الانوار و مثنوی انوارالولایة و مثنوی خرم بهشت و فهرست التواریخ و منهج الهدایه و مفتاح الکنوز و ریاض العارفین و مدارج البلاغه و مجمع الفصحا و سه جلد روضة الصّفا و لطایف المعارف و رسالهٔ موسوم به جامع الاسرار و دیوان غزلیات هشت هزار بیت ترتیب داده و قصاید زیاده از ده هزار بیت جمع کرده و در این عرض مدت به خدمت جمعی از عرفا و حکما و شعرا فیض یاب و به قدر استعداد از هر خرمنی خوشه‌ای یافته. بعضی از آن اشعار که به سیاقت و زبان اهل ذوق است در این دفتر نگاشته می‌شود:طوطی جان مست مستان گشته استمحو یاد شکرستان گشته استگرنه آن شکرستانش جاذب استاو کجا شکرستان را طالب استچون نپوید ذرّهٔ خوار حقیرکه طلبکارش بود مهر منیرچون نیاید قطرهٔ پر اضطرابکه سوی خود خواندش دریای آبنیست نی را قدرتی در این فغاننالهٔ نایی است این در وی عیانهرکه نگرفته دست گوش جان ویصوت نایی داند این آواز نیجرم عاشق چیست ز افغان و خروشچون که درد عشق نگذارد خموشچون تواش می دادی و شد بی ادبمست را ای محتسب کم کن غضبچون تو عمداً جلوه کردی در نظرچیست جرم دیده‌ام ای جلوه گرخود چه مهجورش کنی از اصل خویشپس چه می‌خوانی به سوی وصل خویشسخت باشد سخت ای صاحب جمالعاشقان را فرقتت بعد ازوصالچون کند گر دیده باشد سوی تویک دم و زان پس نبیند روی تویاد ایامی که در هندوستانشاد بودم در میان دوستانگر دو صد بودیم ور صد ور یکیمتحد بودیم با هم بی شکیروز و شب بی روز و شب پابست عشقسال و مه بی سال و مه سرمست عشقجملگی یک جان و آن جان جمله دلپر ز مهر آن نگار غم گسلبی من و ما و تو و او ماه و سالمانده محو شکرستان وصالچون ز غفلت شکر آن نگذاشتمرخت از آن شکرستان برداشتمزان فتادم اندر این کافرستانتا بدانم قدر آن شکرستانتشنه داند قیمت آب فراتمرده داند قدر ایام حیاتهرچه نپسندی به خود ای هم نفسنیست انصاف ار پسندی آن به کسدهر چون کوه و عمل‌ها چون صداستهرچه گوید او به ما هم گفت ماستانبیا واولیا آیینه‌اندنی چو ما پابست مهر و کینه‌اندهرکه مهر آرد بدیشان متقی استهرکه در دل کینشان کبر و شقی استگر تو خوانی نیک او را خود توییور تو بد دانیش هم آن بد توییآینه از نقش‌ها وارسته استنیک و بد خود نقش ناظر بسته استاندرین آتش که در من زد غمشاین قدر سوزم که گردم محرمشگرچه کار آتش آمد سوختنتازه شد جانم ازین افروختنآینه چون عکس صورت وا ندادمرد بینا نام آن آهن نهادقوت مِرآتیش در باطن استفعل مرآتش چو نبود آهن استوجه حق را بندگان آیینه‌اندگنج حق را عارفان گنجینه‌اندخود دو عالم سر به سر مرآت دانجمله را مرآت وجه ذات خوانپیش عارف ذرّه‌ای نبود عیانکافتابی نبودش اندر میانهر که را در دیده نوری شد پدیداو دو عالم جملگی جز حق ندیدعقل را حاصل چه آمد قال و قیلمعرفت کی زاید از قال ای عقیلوهم خود را عقل کل پنداشتیزان لوای خود سری افراشتیعقل کی گوید حسد دار و غضبعقل کی گوید زن و زر کن طلبعقل و عشق از یکدیگر ممتاز نهغیر یک گوهر ز بحر راز نهچیست عقل آن اولین مخلوق ذاتنور احمد پادشاه کایناتچیست آن عشق لطیف پاکزادنور حیدر آن شهنشاه جوادذات یزدان را دو مظهر شد جلیگشت این یک مصطفی و آن یک علیمصطفی شد مظهر نور جمالمرتضی شد مخزن سر جلالبر محمد ختم شد پیغمبرینیست این منصب نصیب دیگریلیک باشد آن ولایت بر دوامبی شک و شبهه الی یوم القیاماولیا خود مظهر نور وی‌انددر تجلی عرصهٔ طور وی اندنور یک نور و مظاهر بی مر استمی یکی می صدهزارش ساغر استاین سخن می‌دان که نبود ز اهل دینهر که در دین نبودش شیخ گزینسخت ار مرآت شد دل ایمن استزان که خود مرآت مؤمن مؤمن استپیر دانی کیست ای یار گزینآنکه او را در جهان نبود قرینذات اودر ذات هو فانی شدهجاودان باقی سبحانی شدهدایماً در قبض و بسط و سکر و صحودیدهٔ جانش به روی دوست محواز برون ساکت نشسته وز درونجان او غرق صلوة دائمونچشم حس، بینای حال صوری استوان چنین بینش به معنی کوری استهر که او یَنْظُر بِنُورِ اللّه نشدجان او از غیر حس آگه نشدچشم دل بینای سر معنوی استکه ز عکس دوست نورش بس قوی استای دریغا ای دریغا دل کجاستخلق را جز نام او حاصل کجاستقلب مؤمن هست بَیْنَ الإصْبَعَینِنور او مافوق نورالمشرقینهست بَیْنَ الاصْبَعَینِ ذُوالجلالوان اصابع خود جلال است و جمالشد دل من سیر ازین فرزانگیهان و هان دارم سر دیوانگیهین بگیرید از کف من خامه راکه بسوزد آتشم مر نامه رابیمم از ویرانی از نادانی استز آنکه آبادی درین ویرانی استبر تو آمد اهرمن، بر من سروشبر تو آمد نیش و بر من گشت نوشیک وجود آمد شرار پر لهببر سمندر آتش و بر بط غضبآن بت من تا که در دیر دل استهرچه آید بر سرم خیر دل استبت پرستی حق پرستی من استعین هشیاریم مستی من استای تو واحد بوده بی توحید ماسر به سر تحقیق کن تقلید ماجمله گر تقلید باشد رای ماوای بر ما وای برما وای ماهرکه از اسرار حق آگاه شداین جهانش همچو قعر چاه شدپیش آن عالم که صاف و روشن استاین جهان مانند چاه بیژن استگر تو نیکی قبر بهرت روضه‌ایستور بدی آن از جحیمت حفره‌ایستسر بده در راه حق گر عاشقیآرزوی موت کن گر صادقیاز لقاء اللهت ار اکراه شدخود لقایت مُکْرَهِ اللّه شدچون علی فرمود الناس نیاممنتبه گردی چو جان جوید خرامپیش تو آتش پرست ار کافر استپیش من از خودپرستان بهتر استباغ او شد آتش تو بی دلیلهم دلیلش آن گلستان خلیلبیم نبود آتش ار پُرتاب شدبر سمندر همچو بر بط آب شدگر توکل آوری بر شاه کلگردد آتش زان توکل بر تو گلجنگ با او آب را آتش کندصلح او چون آبت آتش خوش کندشد زبان‌ها مختلف ای مرد راهاوش رام این تنگری خواند این الهپس تو و او را به هم این جنگ چیستجنگت آخر در نگر جز رنگ چیستعقل من مقهور عشق قاهر استخود جنونم از فنونم ظاهر استدرد من درمان من هم از من استوصل من هجران من هم از من استگاه صید خویش و گه صیاد خویشگاه شیرینم و گه فرهاد خویشنور تابان آفتاب فاش رانیست تاب دیدنش خفاش راظالم آن کوران که از انوار شیددیدهٔ حس‌شان بجز گرمی ندیدتو یکی خاکی ز هستی ذره‌ایمشت خاکی چند بر خود غرّه‌ایتو کفی خاکی و بادی در میانتآن کف خاک تن و آن باد جانتچون ز تن بیرون رود آن باد پاکمشت خاکت باز گردد مشت خاکاُنْظُرُونَا نَقْتَبِسْمِنْنُوْرِکُمْکاندرین ظلمات کردم راه گماولین جبریان ابلیس بودکه بِه مَا اغْوَیْتَنِی گفت از جحودقرب چه بود بعد از پندار خویشگم شدن از خود ز یاد یار خویشای دو عالم سر به سر پر شور تووی دو عالم لمعه‌ای از نور توجان جانی لیک جان جان نه‌ایآنچه گویم آن تویی هم آن نه‌ایاین دوییت چیست چون تو دو نه‌ایاین معیت چیست چون تو ما نه‌ایگر شکستی این صدف را دُرّ شویگر ز خود خالی شوی زو پر شویخودپرستی بت پرستی بی گمانچون برستی حق پرستی آن زمانخلق از کفر حقیقی غافلندزان به اسلام مجازی خوش دلندنخل گر اِنِّی أَنَا اللّهُ گو بودبندهٔ یزدان نه کمتر زو بوددر تجلی بود کوه طور راپس مبین هم در میان منصور راای بری ذاتت ز قیل و قال خلقفارغ از تشبیه و از تعطیل خلقیَا خَفِی النُّوْرِ مِنْفَرْطِ الظُّهُوْرِدر دل تاریک من یک ذره نورلا تُواخِذْاِنْنَسِیْنَا یَا الهکه وجود ما سراپا شد گناهگفت شاه عشق بازان مصطفیلاَ أَقُوْلُ فِی حُضُورِ هُوَ أَنادل ببیند نور علام الغیوبتَعْمَی الأَبْصَارُ ولا تَعْمَی القُلُوبُدیده کی بیند ورا ای مرد دونپاک حق عَمَّا یَقُوْلُ الظَّالِمُوْنگر همی خواهی نشان اولیاگویمت الابتلا الابتلاحال ایشان پیش آن کو آگه استآیتش لا بَیْعٌ عَنْذِکْرِ اللّه استچند نَحْنُ الْغَالِبُونَ ای بر عصاباش تا موسی بیندازد عصاگر بدیدی نور حق هر مرد دونحق نگفتی اَحْمَدَا لاَ یُبْصِرُونَگفت پیغمبر که پیش دادگراز دو قطره نیست چیزی دوست ترآن یکی اشکی که از بیم جلیلوان دگر خونی به راه او سبیلکفر و ایمان قلبی است و غیبی استعالِم ُالغَیب آن شه لارَیْبی استنه سگ کوفی ز هر صوفی به استکز بسی صوفی سگ کوفی به استگفت پیغمبر که سازد چار چیزچار چیزت زایل ای مرد عزیزگشت زایل عقل چون آمد غضبپس غضب کم کن ادب آور ادبگشت زایل دین چو پیدا شد حسدپس مسوزان از حسد خود را جسدگشت زایل شرم چون آمد طمعپس طمع کم کن که عزّ مَنْقَنِعَشد ز غیبت زایل آن اعمال خوبپس مکن غیبت که شد بِئْسَ الذُّنُوبعلم یک نقطه است و جهل جاهلینسوی کثرت بردش از وحدت چنینهست در نزد بسی ز اهل کمالمر کرامت را لقب حیض الرجالزیرکان گویند کای ایزدشناسخیز و ایزد را هم از ایزد شناسگر به هستی خودت بشناختیاین دو هستی گشت و جان کجا باختیور تو گویی نیست گشتم در طریقتا که حق بشناختم من ای رفیقکی شناسد هست را ای نیست نیستیاوه گفتی این موجه نیست نیستور به نور او تواش بشناختیخویش را از اهل ایمان ساختیراست خواهی کس به سوی او نتاختهم خود او خود را طلب کرد و شناختما از آن در رنج و دردیم ای فَضُوحکه بقامان داده ایزد از دو روحآن یکی خود روح حیوانی ماوان دگر آن جان ربانی ماگفت پیغمبر که دنیا ساحر استراست گفت و صدق او خود ظاهر استهر که او سرمست‌تر هشیارترهرکه او خاموش پرگفتارترخامشی گویایی اهل دل استاهل تن را نکتهٔ من مشکل استآخر کار جهان چون خامشی استخامشی ز اول نشان باهشی استخداوندی که در بالا و در پستهمه هستی گواه هستی‌اش هستهمه عالم به نورش گشته پیداولی خود نه عیان و نه هویدابه هر ذره ز نور آفتابشظهوری و ظهورش خود حجابشظهور جمله هستی‌ها به نورشخفای ذاتش از فرط ظهورشهمه کارش عجایب در عجایبز جمله حاضر و از جمله غایباگر خاص است حیران در شهودشاگر عام است نادان در وجودشهمه سرگشته در این آفرینشچه اهل دانش و چه اهل بینشزهی مهری که در سفلی و عالیز نورت نیست خود یک ذره خالیز ما بُعْدت ز راه قدس ذاتتبه ما قرب تو ز اسماء و صفاتتعلو ذات تو عین دنو استدنو ذات تو عین علو استمعطل گو نگر در بعد و تنزیلکه اثبات دنو شد نفی تعطیلمشبه گو نظر کن قرب و تنزیهکه ایجاب علو شد سلب تشبیهمشبه مانده از بُعد تو غافلمعطل بوده در قرب تو جاهلبه یک سو مانده از تعطیل و توسیطز راه افتاده از افراط و تفریطبود ز افراط و تفریطش چو تعدیلبر عارف نه تشبیه و نه تعطیلیکی چون صد ره آید در شمارهبجز صد خواندنش باری چه چارهاگر اندر حضیض آید وگر اوجهمان دریاست اندر صورت موجبلی آن تیز چشم آمد که درتاختبه دریا دید و زان پس موج بشناختکسی از موج دریا را چه داندکه هر دم نو شود موج و نماندز آب خویش دریا ماهیان ساختکس این ماهی در این دریا نینداختمگر دریاست کامد همچو ماهیکه ماهی را نمی‌دانم کماهیچو دریا خویش را خواهد نمایدبر آرد جوش اندر موجه آیدچو در موج اندر آید موج پیداستتو فرمایی که موجش غیر دریاستچو در حسی مسبب را سبب بینچو بگذشتی عجب اندر عجب بینهر آن کو دیده ور شد در عجب‌هامسبب را ببیند در سبب‌هاز عکس مهر تابی بر گل افتادز خود دانست و کارش مشکل افتاددر آن می کوش اگر همت بلندیکه از غیر وی اینجا دیده بندیبلی حق بنده و بنده خدا نیستولیکن خلق و حق از هم جدا نیستموحد را که در توحید غرق استکجا در کلی و جزویش فرق استیکی نور است عشق جلوه آراز هر جایی به رنگی آشکاراازو در کعبه عکسی دید طایفوزو در دل جمالی یافت عارففغان برداشت آن کاینجاش جوییدندا در داد این کز ماش جوییدیکی نور است و تعداد مقامشبه هر جایی دگرگون کرده نامشچو زد بر دیده بیناییش دانندچو زد بر عقل داناییش خوانندچو در تن جلوه گر شد جانش خوانندچو درجان شد عیان جانانش خوانندبه معنی خود یکی اندر میانه استهمه عشقست و ما و او فسانه استبه چشم هر که عقلش شد خردسنججهان نطعی است همچون نطع شطرنجدرو بس مهره‌های گونه گونهوجود هر یک از چیزی نمونهاگر نزدیک شد ور زان که دورندهمه از بهر یک بازی ضرورندمگو دریا چرا موجی برآردبرد موجی و موج دیگر آردچو سلطان قادر است و لاابالیبود علت قیاسات خیالیهمه زو دان اگر ز اهل سلوکیهمه او بین تو نیز ار از ملوکیفزونش از وجود و از عدم دانبرونش از حدوث و از قدم خوانز پندار خودی گر باز رستیبه بزم وحدتی هر جا که هستیای عشق تو چون محیط ودل فُلْکسُبْحَانَ اللّهِ مَالِکِ الْمُلْکِای واحد و وحدت تو ذاتینه بالعددی و ممکناتیذات تو به ذات بوده واحدوانگه غنی از مقر و جاحدذاتت ز قیود مطلق و طاقحتی که ز نام قید واطلاقگر عقل حکیم و کشف عارفکز کنه تو کس نگشته واقفبشناخت ترا کدام ناکسباللّه تو ترا شناسی و بسهر کو ز تو می‌دهد نشانیاز حالت خود کند بیانیعالم همه وهم خودپرستندوز لاف پرستش تو مستندهر چند ز کشف خویش لافندچون من همگی خیال بافنددر علم و عیان چگونه آییکز بینش و عقل ما جداییهر گوشه بسی به گفتگویتآخر همه مرده ز آرزویتنیکو سخنی است بی خم و پیچکز هیچ چه آید ای پسر هیچآه این چه حکایت غریب استلاحول چه قصّهٔ عجیب استآن شعبده باز پردگی کیستزین شعبده‌ها مراد او چیستاندر پس پرده بازی‌اش بینوز ما همه بی نیازی‌اش بیناین سحر نگر چه دلپسند استچشم همه باز و چشم بند استخود در پس پرده نیست پیدالیکن همه آلتش هویداحیرانم ازین عجیب حالتکاین جمله هم اوست یا که آلتگر اوست به سان آلت از چیستور آت اوست مصدرش کیستاین راز به من که می‌کند فاشکاین‌ها نقش است یا که نقاشنقاش به رنگ نقش پیداستیا نقش به رنگ او هویداستاین واقعه بین که بحر عماندر قطرهٔ خویش گشته پنهانزین شعبده حال دل خراب استکاندر دل ذره آفتاب استآنان که به ره بسی دویدندجز حیرت خود رهی ندیدندهر مرغ به قاف گر رسیدیسیمرغ شدی و بر پریدیتا مرد ز خویش در حجاب استحاشا که ز دوست کامیاب استنام والای ایزد ذوالمنهست موج نخست بحر سخنچون که این بحر موج زن آیدموج آغاز نام او بایدروح دریا شد و زبان ساحلدیده ناقد شد و بیان ناقلعقل در بحر جان شناها کردکاین دُر تابناک پیدا کردنام او تا کند به لوح رقمساجد آمد به پیش لوح قلمسجده آرد به نام آن داورخامه برنامه زان گذارد سربی سبب خامه را جگر نشکافتهیبت نام او به جانش تافتمی‌رود زان به سر به هر قدمیتا ز نامش کند مگر رقمیوین نداند که ما که انسانیمهمه در این مقام حیرانیمحاصل ما به غیر نامی نیستپس از آن بهره جز کلامی نیستای روان آفرین پایندهتو خداوند ما و ما بندهاز درون و برون فراز و فرودسال و مه با تو در نماز و درودزین جهانی نهاد و گردونینه کمی در تو و نه افزونیهرچه پاینده هرچه آن پویانهمه نزدیکی تو را جویانهرچه خاموش و هرچه گویندههمه اندر ره تو پویندهای به ظاهر شبان این رمه تووی به باطن حقیقت همه توجان و دل هر دو خاک درگه توکفر و دین هر دو رهرو ره توهرچه جوییم از آن برونی توهرچه گوییم از آن فزونی توگرچه از مابقی گزیدهٔ تستنه خرد نیز آفریدهٔ تستکی رسد پیش عقل بینندهآفریده در آفرینندههیچ کس را به خرگهت ره نهاز تو کس هم بجز تو آگه نههرچه پیدا و هرچه پنهان استبر تو ووحدت تو برهان استابدت چون ازل طلب کاریقدمتت چون حدث پرستاریذات تو خالق وجود و عدمفیض تو باعث حدوث و قدمکفر و دین بیش از اعتباری نیستهیچ کس را بجز تو کاری نیستهرچه در حیز عباراتستاعتبارش نه کاعتباراتستهمه را نعل دل بر آتش تستهمه را زخم جان ز ترکش تستمن چو گبران چرا سخن گویمنام یزدان و اهرمن گویمگر سیاه است وگر سپید ازتستگرچه قفل است و گر کلید از تستاز سیاهی چه غم که در ظلماتهست پنهان همیشه آب حیاتوز سپیدی چه ذوق کاندر قاردیدهٔ اهل دید گردد تارگر نکو ور بدست مشرب منهم تو دانی که چیست مطلب منبنده هر چند پر گنه باشدوز گنه نامه‌اش سیه باشدمی نباید شدش ز حق نومیدکو کند نامهٔ سیاه سپیدهرکه او سوی حق گذر آردحقش از هر بلا نگه داردچون بدو وا گذاشتی کارتشود آسان تمام دشوارتگر تو خواهی که مرغ لاهوتیرهد از حبس نفس ناسوتیجذبه‌ای جوی تات رسته کنداز تو این بندها گسسته کندسالکی کش تجلی صوری استگر خطا کرد مایهٔ دوری استحق منزه ز صورت است ای دوستلیک در آن صور تجلی اوستنخلهٔ طور حق نبود ای جانلیک بودش تجلی رحمانزهد نبود به پیش اهل کمالعدم ثروت و تجمل و مالزاهد آن است پیش هر بالغکه ز غیر خدا بود فارغهر سخن کان ز ذکر خالی، سهوهرخموشی ز فکر عاری، لهواین هفت توی گنبد و این ششدری سرااز شیب و از فراز فرو دیدم و فرادر ذرّه ذرّهٔ صنعت، صانع همی بدیددر پایه پایهٔ حکمت، خالق همی بپاهم منفصل ز جمله و هم جمله زو عیانهم متصل به جمله و هم جمله زو جداهم عقل بر در او جایش برون ز درهم عشق در ره او فرقش به زیر پاغالب برو چگونه شوند این دو کای رفیقمغلوب گشته این ز هوس و آن یک از هواعقل از پی چه از پی تقبیل بندگیعشق از در چه از درِ تحمیل ابتلاوهم است ازو به پیش بزرگان هوشمندباد است ازو به دست حکیمان پارساآن را که او حبیب چو یعقوب در محنو آن را که او طبیب چو ایوب در بلااز معرفت مزن دم و بر عجز تکیه کنکز عجز، عفو خیزد و از کبر کبریابه دانش کوش ای نادان و بینش جوی ای داناکه دانش سروری ذی‌شان وبینش خسرووالامشو خرم،ممان غمگین گرت عزت ورت ذلتمگو تلخ ومجوشیرین، گرت حنظل ورت حلوابه راه بندگی می‌پو، چه در دیر و چه درمسجدنشان بی نشان می‌جو، چه از پیروچه از برناگرازپندارخودرستی،چه در گلخن چه درگلشنگر ازصهبای اومستی، چه برخاک وچه بردیبانباشد غیرکوی او، اگر بتخانه گر کعبهنجویدغیر روی او، اگر فرزانه گرشیدابه معنی راه او پوید اگر مؤمن و گر کافربه باطن قرب او جوید اگر هندو وگر ترساچوکویش‌راشدی‌راغب چه قسطنطین چه کالنجرچورویش راشدی طالب چه جابلقا چه جابلسامخورازبهرجز او غم، چه درعیش وچه درماتمببندازیادجز او دم، چه دردنیا چه درعقبایکی باشد بر صادق، اگر زهر وگر شکریکی باشد بر عاشق، اگرخار واگر خرماهمه‌دُرهای یک معدن،گراین ناقص ورآن کاملهمه‌گل‌های‌یک گلشن، گر این نادان ور آن دانااگرخواهی،بدین‌حالت،رسی، مردی بدست آورکه نتواند رود، بی قایدی در راه، نابینابه فلسی فلسفی مستان، به یونی حکمت یونانکزین حکمت سنایی نی به سینه بوعلی سیناخوش‌آن‌حکمت‌که‌ایمانی،بدان‌حکمت‌که‌یونانیمرو زی عرصهٔ یونان، گرو زی ساحت بطحابه شرع احمد مرسل، هزاران حکمت اکملکه نورش صادر اول، زفیض علت اولیمحمد(ص) خواجهٔ عالم، وجودش مفخر آدمبه خیل انبیا خاتم، به جمع اولیا مولانبندد هیچ مقبل دل براین دنیا واقبالشکه در لوزینه پنهان سیر ودر می زهر قتالشحکیم عقل گریان بروکز حراره مسمومیکرفس آرزوخایی همی از بهر ابطالشترادل خوش که اندک داری از دنیانمی‌دانیکه زهرناب جان گیرد چه خروارش چه مثقالشرمد دارد را چون دیدهٔ دل نیستش بینششیافی باید اول چاره را پس کُحلِ کحالشدودست نفس رابربند پس بگشا درِتقویکه‌تا ناقص نسازی قوتش صعب است اکمالشچونفست ممتلی از لقمهٔ حرص است امعاسدبود راه نفس بستن گشادن عرق قیفالشز نام تهمتن کم گو ز دستان داستان کم جوکه‌درچاه وقفس جویی چوجویی رستم و زالشبپیماید دمادم خرمن عمر تو و غافلکه طاس مهر آمدکیل ودست چرخ کیالشبود پیدا کزین پیدا نخواهد رستم آن شیداکه‌مر دیوش جمل گردیده و غول است جمالشصحیفهٔ تن همی شیرازه‌اش از یکدگر باشدبه داروی طبیبان چند بتوان بود وصالشدلال لولیان داری و مردان مشتری جوییدگرجاکاین‌دلال‌اینجاکم‌ازمویی‌ودلالش‌جهان پر انگبین طاسی و مشتاقش مگس آمدکه خوش‌بربست‌چون‌بنشست‌خوردن‌راسروبالشسگی ماده است دنیا و سگِ نر طالب دنیاکه‌دشوار‌است اخراجش گرآسان است ادخالشمگر از سردی آب قناعت بگسلد این سگوگرنه ناگزیرآمد که پیوندد به دنبالشغزای نفس نی همچون غزای دیگران آمدکه اینجا ناتوانند خود اشجاع ابطالشترا ماری است در این جامه بر کش جامه راازبروگرنه برکشدزودت ز برخوددست غسالشاگرداری خبر آخر بجو تریاقی از جاییکه هرکودشمنش درجامه نیکونیست اهمالشترا تریاق دانی چیست ذکری بی زبان سرکه اسباب ریاآن ذکرکش قیلی است یاقالشگرت کار جهان مشکل شود از عشق یاری جوکه صدمشکل اگرافتد دمی عشق است حلالشهمه درها به رویت بندد ارگیتی زلیخاوشچوبگریزی ازو ایزدگشاید برتو اقفالشنمی‌شاید درین طوفان پناه از کوه چون کنعانکه طوفان بگذردآسان زهرکوه وز اطلالشمگر در کشتی نوح اندر آیی مر سلامت راکه عاصم نیست کوهی هرگزت ازسیل سیالشنجات‌اندرشریعت‌دان و زی صاحب شریعت‌دانسفینهٔ نوح کو خود غیرمهر احمد و آلشکه بهتر قبله را از احمد مکی و از مکهچه پویی راه کوی احمد غزال وغزالشچرا جز آن ولی جویی درین ره رهبری ای دلکه بی ارشاد ازو جبریل نی پربود ونی بالشحسین آسا سراندازی و منصوری و جان بازیسخن ازمستی منصورویاازذوق وازحالشای سلسلهٔ زلفت زنجیر دل شیدااز دیدهٔ ما پنهان وندر دل ما پیداپنهانی تو پیدا پیدایی تو پنهانپیدایی ما از تو پنهانی تو از مااگرعارف وگر نادان رخ هر ذره اندرتوتویی مقصودناقص‌ها تویی مشهود کامل‌هازاهد به زهد خشک مزن راه مرغ دلرندان ز دانه فرق نمایند دام رابودجویی و عجب بین چودرو غرقه شدیمبحر گشتیم و دو عالم همگی ساحل ماز منع می مده ای شیخ خرقه زحمت ماکه سرنوشت چنین شد ز بدو فطرت مااندر میانه شد مایی ما حجابورنه جمال دوست خود هست بی نقابچون علم عاشقی در سینه مختفی استآن به که بستریم این دفتر و کتابهمم با دیر و هم با کعبه کار استکه هرجا پرتوی از روی یار استما چون قلم به پنجهٔ تقلیب او دریمای شیخ عام یاوه مگو اختیار چیستدرون سینه ندانم دلم چه می‌گویدکه سخت می‌طپد و دم به دم به تکراری استپیش خاکسترِمنصور چه خوش گفت آن رندکان که می‌گفت اناالحق به سرِ دار کجاستطاعت و تقوی ما چون زسرصدق نبودترک کردیم که سالوس و ریا زحمت ماستسزد که فخر نمایم به اهل سلسله‌هاکه مر مرا بجز از زلف دوست سلسله نیسترو عشق طلب کن که به سر پنجهٔ فکرتنگشوده کسی پرده ز رخسار حقیقتهرچه گویدهرکسی ازوی مرا اکراه نیستزان که می‌بینم کس ازرازجهان آگاه نیستهرکسی را چون خیالی می‌کشد سوی رهییاهمه گمراه یاخود هیچ کس گمراه نیستاهل ورع و زهد بسی، باده کشان کمهان باده نهان نوش که اسلام ضعیف استدر ذات توهرچیز که گویند بود شرکتوحیدنباشد مگر اسقاط اضافاتاین بوالعجب حالت نگر اطورما بایکدگرنه منفصل نه متصل نه منفرد نه مزدوجعکس می‌دید به پیمانه مگر آن سرمستکه دگر در نظرش باز نیامد اقداحپرتو جام گر از باده ببینی زاهدباز دانی به عیان سر زجاج و مصباحزاهد چرا به من دگراین کبر وناز کردمن نیز باده خوردم اگر او نماز کردکوته کنم حدیث که یک حرف بیش نیستواعظ نکرد فهم و حکایت دراز کردآن مرد ره که در نظرش زر چو خاک شدنبود عجب که از نظرش خاک زر شودهرکه شد ز اهل نظر محو رخ یار بماندورنه چون زاهد بیچاره به گفتار بماندامتحان را بت دیرین چو به رخ برقع بستآشنا آمد و بیگانه به انکار بماندعارف آن است که بی پرده رخ یار بدیدسالک آن است که در پردهٔ پندار بماندبربند چشم حس، بگشادیدهٔ شهودتا بنگری که لَیْسَ سِوَی اللّهِ فی الوُجُودای برهمن که در بر بت سجده می‌کنینیکو نظاره کن که نکو می‌کنی سجودلاف صاحبدلی شیخ مناجاتم کشتزرِ قلب همه را کاش عیاری گیرندبرآر سر که صبوحی کشان وقت سحربدند لیک به از خفتگان صبحگه‌انددر جوانی شده‌ام پیر معارف زان روکه بجز عشق جوانان دگرم پیر نبودبه هدایت چه زنی طعنه که صوفی گردیدهمه را پیر مغان کاش هدایت می‌کردگفتی تو که بی پرده کس آن روی ندیدهآن دیده که از پردهٔ پندار برآمدیکی حدیث سرودند لیک بس فرق استمیان بادهٔ فرعون و نکتهٔ منصورزاهدا دم ز تجرد مزن و آزادیکه سراپای تو در قید نماز است هنوزسالک ار کعبه و بتخانه ز هم فرق کنداو نه صوفی است که نامحرم راز است هنوزتجلیات رخ یار زان نبیند شیخکه چشم ماست به جانان و چشم او به لباستا چند همچو اهل طمع روزه و نمازشرمی ز حق بدار هدایت گناه بسز هرچه منع کنندم بدان فزاید حرصاز آن به باده حریصم کزو شدم ممنوعای صوفی صاحب صفا لَیْسَ التَّصوّفُ بِالخِرَقاِنّ التّصّوفَ یافَتَی قَلْبُ یَذُوْقُ مِنْحِرَقْگرچه بس معرفتت هست ولی العارفچیست ادراک درین مرحله عجز از ادراکرخ خوبان نه من از چشم خطا می‌بینمبه خدادر رُخِشان نور خدا می‌بینمجام دیگر بده ای ساقی مستم که هنوزجام از باده، می از جام، جدا می‌بینمگو واعظ از این شیوهٔخوش منکر من شومن بر روش هیچ کس انکار ندارمشاهد ما روز و شب، با همه و بی همهبا همه‌اش آشنا وز همه بیگانه بینهدایت رَبِّ أرِنِی چندموسی‌وش به طور دلبجو چشمی که بینی هر طرف روی نکوی اومرا فرزانگان دیوانه می‌دانند و من شادمکه جز دیوانگان را من ندانم مرد فرزانهتو مرده‌ای چنانکه نیابی دگر حیاتورنه ز هر طرف وزد انفاس عیسویچه تفاوت است صوفی زتوتافقیه خودبینبرو ای فقیه تن زن ز حدیث خودستاییگفتگوی درویشان برزبان مرغان استرازشان کسی داند کش بود سلیمانیتمام اهل دو عالم به جستجوی تو پویانکدام اهل و چه عالم که پیش ما تو تمامیوقت آن دیوانهٔ شوریده خوش کاندر خیالشروز وشب محواست و نداند صیامی نه صلاتیاعتباراتست ای دل هرچه بینی غیرذاتشراست خواهی اعتباری نیست اندر اعتباریکیست آن شاهد پری رخسارکه نماید ز هر طرف دیدارهمه جویای او و او همراههمه سرمست او و او هشیارگاه پنهان به خلوت واعظگاه پیدا به خانهٔ خمارگفته زاهد به نام او تسبیحبسته ترسا به یاد او زنارآگه از ذات او نبینم کسور بود نیست جز یکی ز هزاردی شدم در کلیسیا از دردچون دلم خون گرفت از غم یارگفتم ای پیر دیر رازی گویتا شوم آگه از حقیقت کارگفت خاموش شو که خود سازدمنکشف بر تو سری از اسرارناله برداشت ناگهان ناقوسوین سخن کرد در نهان اظهارکه درین خانه نیست کس جز اوهو هو لا اله الا هوای دل ما به طرّهٔ تو اسیرپای جانها نهاده در زنجیرنشود دل ز یاد رویت دورنشود جان ز مهر مویت سیرتا صف محشرت بدیدن زودتا دم دیگرت ندیدن دیرعارفان را ز تست نالهٔ زارعاشقان را ز تست نغمهٔ زیراشک آن، بی رخ تو، همچو بقمروی این، از غم تو، همچو زریرشکرگویان بی زبان و دهنپادشاهانِ بی کلاه و سریردُردنوشان و ننگشان از صافدلق پوشان و عارشان ز حریرزاهدا علم عشق و رندی راصد بیان عاجز است از تقریرگر بخوانند خادمت رندانسجدهٔ شکر کن که گشتی میرهمچو من خاکشان بکش در چشمتا نبینی عیان به عین بصیرکه درین خانه نیست کس جز اوهو هو لا اله الا هوای عیان گشته از تو جمله جهانوی تو اندر جهانیان پنهانمست جام تو عیسی مریممحو نام تو موسیِ عمرانهم تو دل بوده هم تویی دلبرهم تو جان بوده هم تویی جاناندر میانی و از همه به کناردر کناری و با همه به میانمن و جز فکر تو زهی تهمتمن و جز ذکر تو زهی بهتاناز جلال و جمال تو دارندمؤمنان کفر و کافران ایمانعاشقان گلِ رُخت دایمبلبل آسا کشیده این الحانکه درین خانه نیست کس جز اوهو هو لا اله الا هودوش از شور عشق جانانهسوی میخانه رفتم از خانهدر خرابات خرقه کردم رهندرکشیدم سه چار پیمانهباده نوشیده بازگشتم و رفتاز دلم یاد خویش و بیگانهره سپردم ولیک از مستیره نبردم به سوی کاشانهگذر افتاد سوی بتکدهامناگهان پای کوب و مستانهگرد شمعِ رخ بتی دیدمبت پرستان به سان پروانهگفتم ای صانعان صانع خویشبت کجا سجده کرده فرزانهبت پرستان فغان برآوردندوز دو سو درگرفت افسانهناگهان بت زبان گشاد که هیندم مزن ای دو بین دیوانهکه درین خانه نیست کس جز اوهو هو لا اله الا هوخود چهل روز حسن ذات ازلریخت خوش آب عشق بر گل دلتا که دل عکس حسن خود بیندداشت آیینه در مقابل دلاز پی فتح قفل دل دل راداد مفتاح پیر کامل دلچون درِ دل گشوده شد دیدمروی لیلی وشی به محفل دلگشت ظاهر که این سپهر بلندمنزلی بود از منازل دلهرچه از نظم و نثر بنوشتندنکتهای بود از مسائل دلدل چه از هفت پرده عکسی دادهفت افلاک شد مماثل دلبحر دل چون که موج زن گردیداوفتاد این گهر به ساحل دلکه درین خانه نیست کس جز اوهو هو لا اله الا هوشاهد بی نقاب میبینیمبر مهش مشک ناب میبینمعکس رخسار ساقی اندر جامماه در آفتاب میبینمبر سر بحر عشق اکوان راهمچو موج و حباب میبینمفرع در اصل و اصل اندر فرعهمچو مه در سحاب میبینمگاه خور بر سپهر مینگرمگاه عکسش در آب میبینمیار بی پرده لیک پیش رخشخویشتن را حجاب میبینمعاقبت هادی هدایت رابر عدو کامیاب میبینمسر گیتی ز هر که میپرسمهمه را این جواب میبینمکه درین خانه نیست کس جز اوهو هو لا اله الا هوتَمّ الکتابُ وَهُوَ تَذکرةٌ لِلعارِفینَ و تَبصِرةٌ لِلسّالکینَ و موسومٌ بِریاضِ العارفینَ حَفَظَهُ اللّهُ تَعالَی مِنْشَرِّ المُنْکِریْنَ بِحُرْمَةِ محمّدٍ صَلَّی اللّهُ علیه و آلِهِ الطّاهِرِیْنَ صلواتُ اللّهِ و سَلامُهُ عَلَیْهِمِ اَجْمَعِیْنَ.در وقت انتظام و اختتام این کتاب مستطاب جناب فضیلت و حکمت مآب حکیم عارف و شاعر واقف میرزا ابراهیم کازرونی متخلص به نادری سلمه اللّه ناظم مشرق الاشراق و غیره این چند بین گفته و حسب الخواهش آن جناب نوشته شد:ساقی وارسته زکل جز خداجام می‌ات هادی راه هداکوثر باقیم عنایت نماروی دلم سوی هدایت نماتا به هدایت رخ جان آورمشرح غم دل به بیان آورمای ز تو انوار هدایت منیرجان تو آگاه ز بالا و زیرتازه جوان فرخ و فرخنده پیمرده ز مادون و به حق گشته طیسالک راه صمدی آمدهمالک ملک ابدی آمدهروی تو انوار جمال ازلبارزِ اسرار کمال ازلجامع منقولی و معقول نیزرفته دلیلت سوی مدلول نیزباخبر از سرّ سراسر کتبوین همه دانی حجب اندر حجبزآنچه علوم آمده در هر کتابمخبر صادق بشمردش حجاباو که شبان آمده عالم رمهخوانده حجاب اللّه اکبر همهای تو زکل رسته و بسته به حقیافته از مشرب بینش سبقمست شده از می جام الستدیده حجب هر چه بجز ذات هستساقی باقیت سقایت نمودروی دلت سوی هدایت نمودغیرت جان است تن خاکیتعقل مجرد دل افلاکیتهشته علایق به حقایق رختحاق حقایق گهر فرختفرخ و فرخنده و فرخ کلامپختهٔ تو مایه ده هرچه خامصورت و معنی سخن آرا توییملک سخن را همه دارا توییشد شجر طور نی خامه‌اتبارقهٔ نور از آن نامه‌اتباخبر از راز کمون و بروزشارق سیر تو بود و هم سوزرسته ز قید چه و چون ذات تودوست نما آمده مرآت توعبد چو از کنه خود آگاه گشترسته شد از بندگی و شاه گشتاز بندگی و خسروی رسته‌ایملک سخن را تو خدیو نویمشرق اشراق معانی دلتمحو جمال ازل آمد گلتای زجمال تو هویدا کمالوی ز کمال تو هویدا جلالآنکه نه بگذشته ترا وقت زیستیک دو سه سال سنه افزون ز بیستای تو جوان بخت جوان دبیربخت جوانت گهر عقل پیردانشت آئینهٔ بینش شدهگوهر بینش ز تو دانش شدهداده ز کف دانش و بینش تمامپختهٔ تو رسته بکلی ز خامسرخوش صهبای جمال ازلوجد و طرب قسمت تو لم یزلتذکره‌ای کامده‌ای ناظمشاحسن تقویم بحق لازمشروضه به روضه روضات جنانساخته‌‌ای ختم به شعر خود آنباغ بهشتی اثری وجد و حالمزرع و کشتی ثمر آن کمالوه که اساس خوشی آورده‌ایتذکرهٔ دلکشی آورده‌ایرحمت حق بر تو و طبع خوشتروح فزا این سخن دلکشتنادری آن بی سپر راه عشقبندهٔ تو باخبر از شاه عشقکرد به مدحت رقم این چند فردذکر تو در مشرق اشراق کردتا که کنی درج در آن تذکرهبو که بماند ز پی تبصرهگر سزد آن خاتمه را ثبت کنخار و خسی در چمنی نبت کندر صدف است این ونه رخشان در استمشرق اشراق مرا در خور استای آنکه تویی شبان و عالم رمه شدگفتار تو ختم گفته‌های همه شدمانند کتاب حق که شد ختم به ناسابیات تو این کتاب را خاتمه شدعَلَی یَدِ العبدِ الرّاجی إلَی رَحْمَةِ المَلِکِ الوَهّابِ ابن مرحوم حاجی میرزا حبیب اللّه المتخلص بخاقانی محلاتی حاجی محمد رضا المتخلص بالصفا و الملقب بسلطان الکتاب سنة ۱۳۰۵.