چرا فضا

وقتی صحبت از پرداختن به صنعت فضایی م­ی‌شود، یکی از سوالاتی که همیشه به وجود می­آید این است که چرا باید روی این حوزه دست گذاشت وقتی هزینه­‌های بالایی دارد و از طرفی احساس نمی­‌شود که جزو نیازهای اصلی و مهم فعلی کشور باشد.به این مسئله می­‌توان از چند جنبه مثل بحث‌­های اقتصادی، فناورانه، اقتداری، مدیریت بحران و حفظ محیط زیست و حتی فرهنگی پرداخت که به برخی از آن­ها در ادامه نگاهی خواهیم داشت.یکی از مسائل مهم سرمایه‌­گذاری در حوزه فضا این است که آیا این کار می­تواند به لحاظ اقتصادی به صرفه باشد یا خیر؟!بیایید ابتدا به صورت ریزتر کاربردهای مستقیم فناوری فضایی را ببینیم. عرصه­‌های اصلی مزایای صنعت فضایی، کشاورزی، آموزش، بهداشت عمومی، محیط زیست، توسعه پایدار، مدیریت بحران در بلایای طبیعی، ارتباطات، حمل و نقل و... هستند. این موارد اگرچه تاثیر مستقیم در اقتصاد ندارند اما به طور قطع در آن به صورت غیرمستقیم تاثیر می­گذارند و پیشرفت در هرکدام از این زمینه‌­ها منافع اقتصادی نیز دارد؛ یکی از مثال‌­های آن پایش ماهی­‌های تن است که با کمک تصاویر ماهواره­ای محل مناسب صید مشخص می­شود، مقدار صید افزایش می­یابد که خود منجر به سودآوری اقتصادی است. و یا مثلا در حوزه کشاورزی، امروزه شاهد هستیم که دنیا به سمت کشاورزی دقیق حرکت می­کند تا با کمترین مصرف در منابعی مثل آب و انتخاب زمان و مکان مناسب کشت، بیشترین بازدهی را ایجاد کند. رکن مهم دست­یابی به این بازدهی، استفاده از فناوری فضایی است!اگر این آورده‌­های اقتصادی غیرمستقیم را کنار بگذاریم (که البته ما فقط از لحاظ اقتصادی به آن موارد نگاه کردیم وگرنه هرکدام مزایای دیگری هم دارند مثلا بحث صرفه جویی درمصرف و کاهش هدررفت منابع و ...) باز هم صنعت فضایی می­تواند به لحاظ اقتصادی بسیار سودآور باشد.انسان همواره مایل بوده شرایطی برایش فراهم بشود که از فضا استفاده کند. از همان دوران باستان و تلاش­های ایکاروس و دیدالوس در افسانه های یونان برای پرواز بگیرید تا اولین ایده­‌های هواپیماها و سپس پیشرفت‌شان در جنگ جهانی دوم توسط آلمان ها، که بعدها به صورت هواپیما و موشک­‌ها به طور جدی مطرح شد و نهایتا تا امروز که حوزه­‌ها و شرکت‌­های زیادی در این صنعت فعالیت می­کنند. حالا و بعد از گذار از تمام این دوران حتی ما شاهد تلاش انسان­ها برای آسان­‌سازی سفرهای فضایی هم هستیم که هرچند در حال حاضر شاید بشود گفت مقوله­ای تماما لوکس و لاکچری است اما خبر از گسترده‌­تر شدن و بزرگتر شدن بازار این صنعت می‌­دهد چرا که پابه‌­پای پیشرفت این حوزه، بخش‌های دیگری هم پیشرفت خواهند کرد­ از حوزه‌های حامل­‌ها و پادهای فضایی گرفته تا حتی استخراج و معدن کاوی فضایی! که حالا البته ما خیلی با این بخش­‌هایش کاری نداریم و این­ها را گفتیم که به این بخش از نگاه به این صنعت برسیم و بگوییم از دو منظر اقتصادی دیگر هم می­شود به آن پرداخت:1- حوزه فناوری­‌های فضا: ساخت و فروش ماهواره و کپسول­های فضایی و یا پرتاب ماهواره­ها2- ارائه خدمات فضاپایه: فروش تصاویر فضایی، ارائه تحلیل از داده­های فضاییدر هر دو حوزه جهان به سرعت در حال پیشرفت است و اتفاقا سودآوری اقتصادی بالایی هم به دنبال دارد. در کشور ما در چهار سال گذشته بیشتر تمرکز بر بخش دوم بوده و هرچند این بخش در واقع به طور غیرمستقیم هم درآمدزایی می‌کند (اگر در نظر بگیریم بخش عمده­‌ی این خدمات به داخل کشور ارائه شود و باعث بهبود در حوزه‌­های دیگر مثل کشاورزی و شیلات و ... شود) اما هنوز راه زیادی برای پیشرفت در کشور دارد تا بتوانیم بگوییم به یک صنعت واقعی (با مشتری واقعی و جریان مالی مناسب) رسیده‌­ایم. در بخش اول اما پای صنعت داخلی­‌مان خیلی لنگ می­زند و با اینکه پرداخت به آن و سرمایه‌­گذاری روی این بخش با استفاده حداکثری از ابزار دیپلماسی تکنولوژی می­تواند به یکی از بازوهای اصلی اقتصاد دانش‌بنیان در کشور تبدیل شود، عملا در این حوزه تنها پسرفت داشته‌­ایم. در حالی­که می‌­بینیم چطور کشورهایی مثل ژاپن و هند و شرکت­هایی مثل اسپیس ایکس از این حوزه سود سرشاری به دست می‌­آورند. همه‌ی این­ها را بگذارید کنار این گزاره که " اقتصاد فضایی در ۱۰ تا ۱۵ سال آینده ۴۰۰ درصد رشد خواهد داشت" و خودتان تا آخر داستان را بخوانید.از دیگر علل اهمیت بالای این صنعت اگر بخواهیم بگوییم باید به اقتدار ناشی از آن اشاره کرد. در جهان امروز سه صنعت "هسته ای"، "فضایی" و "موشکی" بعنوان صنایع اقتداری کشورها شناخته می­شوند. نقل قول از صحبت‌های مطرح شده در برنامه انتخاب فنی: صنعت فضایی در همین خردادماه امسال کفایت می­‌کند. دکتر علی‌پرست، استاد پژوهشگاه هوافضای وزارت علوم در این جلسه، جمله خوبی در این مورد دارد که می­گوید : "اقتدار اقتصاد می­‌آفریند در حالی­که این بحث در کشور ما خیلی کمرنگ دیده می­شود. تعریف اقتدار دقیقا همین است که شما بدون کوچک­ترین هزینه‌ای یک کاری را انجام بدهید؛ اقتدار خودش اقتصاد می‌آفریند یعنی باعث صرفه جویی بسیار زیادی در یک سری هزینه‌ها می­‌شود ".دکتر فارسی که دیگر استاد حاضر در این برنامه بوده، در مورد همین موضوع می­گوید:"اقتدار یعنی کشوری دارای تکنولوژی شود و قابلیت توزیع آن را داشته باشد." این استاد در ادامه به جایگاه ناسا و بار روانی و پیش زمینه ذهنی ای که تنها شنیدن اسم آن به همراه می اورد اشاره می‌کند و به توضیح بیشتر تاثیر اقتدار در این حوزه‌­ها می‌پردازد و با بیان دیدگاه مردم سایر کشورها در استفاده از محصول کشوری که می­دانند فناوری‌­های پیشرفته و جایگاه بالایی در حوزه­ای مثل صنعت فضایی دارد می­گوید:" مطمئن باشید درصد بسیار بالایی از افراد جهان این را می­‌پذیرند که کشوری که می­‌تواند آدم به مریخ بفرستد، محصولاتی که تولید می­‌کند با کیفیت است و اقبال به خرید محصولات آن کشور افزایش پیدا می‌­کند".این­ها که گفته شد تنها گوشه‌­ای از اهمیت سرمایه‌­گذاری در حوزه فضایی­‌است و همچنان می‌­توان به موارد بیشتر دیگری هم اشاره کرد اما بگذارید صحبت پایانی ما در پاسخ به این سوال باشد که "بالفرض این صنعت تا این حد ضروری اما آیا ما با این وضع بودجه مملکت توانایی پرداخت به آن را داریم؟" جواب این است که : بله، مشکل این صنعت فقط نبود بودجه نیست بلکه اصل مشکل آن در مدیریت نادرست این بودجه و عدم باور دولت پیشین به توانایی پیشرفت در این حوزه است که عقب ماندگی و هدررفت بسیار به دنبال داشت. از طرفی اگر دولت بجای تلاش برای پیشبرد بخش اعظم کار توسط نهادهای حکومتی، راه را برای ورود بخش خصوصی هموار کند بخش زیادی از هزینه‌­ها از دوش خودش برداشته می‌­شود. همچنین برنامه‌­ریزی برای ایجاد فرصت همکاری با سایر کشورها به ویژه کشورهای آفریقایی و آسیایی، می‌­تواند به حل مشکل بودجه کمک کند. در کنار این­ها باید این را هم در نظر داشت که سرمایه‌­گذاری در حوزه صنعت فضایی در کشورها براساس GDP آن­هاست که به طور مرسوم در کشورهای پیش روی این صنعت بین 0.2 تا 0.15 درصد تولید ناخالص داخلی آن­ها را شامل می­شود. اما در کشور ما حجم سرمایه‌­گذاری این حوزه به شدت کمتر از دیگر کشورها و چیزی حدود یک دهم این مقدار ست!! با این حال تدوین شدن برنامه ده ساله فضایی و پیگیری و اجرای دقیق آن می‌تواند گام موثری باشد تا ما شاهد سرریز شدن فواید این صنعت در حوزه های مختلف باشیم!مینا لطیف.