هنر و ساحت‌های آن

نقاشی آفرینش اثر میکل‌آنژهر چه تاریخ به پیش می‌رود، دامنه هنر گسترده‌تر و مرز شناخت و تعریف آن مبهم‌تر می‌گردد. گفتن اینکه چه چیز هنر است بسیار دشوار شده. این پرسش که "هنر چیست" یک پرسش فلسفی است و مقوله‌ای هستی‌شناسانه. اما پرسش می‌تواند این باشد که "چه چیز هنر شناخته می‌شود". پرسش دومی، پرسشی معرفت‌شناسانه و در حیطه جامعه‌شناسی است و با نگاه مردم سنجیده می‌شود. هنر را به نحو دیگری هم می‌توان نگریست و به جای تعیین مرزهای تعریف و یا شناخت هنر، از کارکرد یا رسالت و هدف آن سخن گفت.مؤلفه‌ها و ویژگی‌های هنر زمانی بهتر مورد مداقه قرار می‌گیرد که با دیگر حوزه‌ها از جمله "علم" مقایسه گردد. علم در پی کشف واقعیات موجود است. در پی استخراج قوانین حاکم بر واقعیات و پیش‌بینی‌پذیر ساختن و کنترل‌پذیر کردن طبیعت است. چه طبیعت اولیه و چه ثانویه. چه علمی که بر اشیاء یا فیزیک انسان می‌پوید چه علمی که در ذهن انسان و جامعه می‌کاود. هنر هم در حوزه طبیعت خود را نمایان می‌سازد. اما بیشتر با طبیعت ثانویه سر و کار دارد. با تجارب ذهنی انسان. یا در پی درک و بازنمون محتوای ذهنی انسان است یا در پی بخشیدن تجربه‌های حسی جدید به او.از علم زمانی استفاده می‌گردد، که انسان در پی کاربردی ساختن آن قدم برمی‌دارد. چه در قامت مهندسی یا پزشکی و چه در قامت علوم اجتماعی. لذا استفاده از علوم معمولاً ملازم است با "کاربرد". اما برای هنر به جای سخن گفتن از کاربرد، باید از "کارکرد" بگوییم. هنر مستقیما بر روی تجارب حسی و ذهنی کار می‌کند، مهندسی و پزشکی با فیزیک انسان. نوازنده با ظرافت‌های ساز خود نظمی از اصوات را به گوش انسان می‌رساند که به او حسی از اندوه یا هیجان القا می‌کند. مهندس با طراحی صندلی ماساژ عضلات بدن را ورز می‌دهد و پزشک با ساختن واکسن کرونا از گرفتار شدن بدن افراد به ویروس جلوگیری می‌کند.این دو حیطه بسیار دست به دست هم داده‌اند، اما دغدغه‌های متفاوتی دارند. مثلاً یک آشپز برای بخشیدن تجربه حسی یک طعم ناب، از دستگاه فری استفاده می‌کند که علم در اختیارش گذاشته تا هنر آشپزی خود را پیاده کند. مهندسان دوربین فیلمبرداری با کیفیت لنز بالا می‌سازند و کارگردان هنر خود را در قالب فیلم سینمایی به منصه ظهور در می‌آورد. مهندس در پی ساختن یک صندلی ارگونومیک است تا کمترین خستگی را به فرد منتقل کند و هنرمند می‌خواهد نیمکتی زیبا طراحی کند تا با دیدن آن حس مثبتی به فرد منتقل گردد.همانطور که مسلم است همه هنرها در پی جستن یک هدف نیستند. هنر ساحات مختلفی دارد و اثر هنری می‌تواند در یک یا چند ساحت بگنجد و هنرمند به دنبال خلق اثری است تا کارکرد و رسالتی که مد نظر دارد را پیاده کند. در ادامه به ۶ ساحت هنر اشاره گردیده است:1. گاهی هنرمند صرفاً در پی تصویر کردن واقعیت بیرونی و عینی است. ارزش این اثر هنری می‌تواند در این باشد که تا چه حد ظرافت‌های ابژه خارجی را پیاده کرده باشد، مانند نقاشی رئال، و یا اینکه تا چه حد از اصول زیبایی شناسانه استفاده شده باشد، مانند عکاسی. به عبارتی هنرمند در پی این است که اثرش علاوه بر اینکه زیبایی را منتقل کند، تا جای ممکن با واقعیت تطابق داشته باشد. مجسمه‌سازان در یونان باستان به دنبال این جنس تصویرگری بودند و سعی داشتند تا تمامی جزئیات و ظرافت‌های موجود در تصویر عینی را اجرا کنند و به آنچه واقعیت بیرونی دارد نزدیک‌تر شوند.2. هنرمند ممکن است به المان‌های موجود در یک موجود عینی، عناصر زیبایی‌‌بخش بیافزاید و از آن اثری زیبا بیافریند. مثل معماری که آجرهای دیوار یک ساختمان را چنان نظمی می‌دهد که صرفاً به عنوان مرز یک خانه تلقی نشود. هویتی به آن می‌بخشد و آن را تبدیل به نمای ساختمان به عنوان جلوه‌ای زیبا از ساختمان می‌کند. یا ترکیبی که در چیدمان و یا رنگ دکوراسیون داخلی صورت می‌گیرد و به زیبایی منزل می‌افزاید.3. هنر می‌تواند در خدمت این باشد که یک پیام یا مفهوم را به نحوی رساتر یا به نحوی زیباتر به مخاطب برساند. می‌تواند درگیر ساختن حس و اندیشه مخاطب اثرگذاری پیام خود را دوچندان کند. مثل پیامی که از خلال یک فیلم منتقل می‌گردد. کارگردان یا فیلمنامه‌نویس می‌تواند با مهارت خود تراژدی‌ای خلق کند که هر فردی را به هم‌دردی با قهرمان آن وادارد و مخاطب را بر آن دارد تا در باب ارزش‌های خود بازاندیشی کند. می‌تواند طنزی بسازد تا مخاطب همراه نویسنده به مسخرگی جامعه و تعینات ذهنی ساخته بشر بخندد. اثربخشی هنر با مهارت‌هایی که هنرمند در کار خود به کار می‌گیرد بیشتر می‌شود. مثلاً با رمزآلود کردن یا سمبلیک کردن محتوای اثر و تلاش مخاطب برای رمزگشایی و استخراج پیام آن ایده و مفهوم نهفته در اثر، تأثیرگذاری آن به مراتب بیشتر خواهد شد.هنر بعضاً تلاش می‌کند تا یک مفهومی را به مخاطب آموزش دهد و آن را در جامعه نهادینه کند. مثلاً در یک جامعه مذهبی، مناسک و آداب و رسوم و اعمال، بعضاً در قالب هنر مخصوص به خود پیاده می‌گردد، مانند تعزیه.4. گاهی هنر بهترین راه یا حتی تنها راهی‌ست که هنرمند می‌تواند به میانجی آن احساسات و احوالات درونی خودش را بیان و متجلی سازد. اثر هنری این کیفیات ذهنی را زیباتر و گیراتر به مخاطب انتقال می‌دهد.در این ساحت، هنرمند با مفاهیم انسانی درگیر است و در واقع در پی دستکاری در مفاهیم طبیعت ثانویه است، به گونه‌ای که به نحوی خودآگاه و به نحو مطلوب خود آنها را بازآفرینی می‌کند. مثل موسیقی، که فرایند عینیت بخشیدن به حال و هوای درونی نوازنده است که در قالب اصوات متجلی گشته. یک داستان‌نویس از دل روابط انسانی، تأملات پنهانی را بیرون می‌کشد و بدان عینیت می‌بخشد که افراد در موقعیت مشابه شخصیت‌های داستان، همان را در سر دارد و با آن هم ذات پنداری می‌کند. یک نمایشنامه‌نویس، به پیروی از مکتب رمانتیسم، جزئی‌ترین تأملات را در روابط عاشقانه، می‌پروراند و بر روی صحنه به تصویر می‌کشد. هنرمند اکپرسیونیست احساسات انسانی خود را در تجربه خود از واقعیت بیرونی دخیل کند. هنرمند احوالات ذهنی را عینی و احساسات درونی را صورت‌بندی می‌کند و آن در یک اثر هنری متجلی می‌سازد.5. برخی آثار در راستای خلق یک موجود جدید یا یک روایتی ایجاد شده‌اند که در خارج از ذهن انسان و در جهان واقعیت‌ها وجود خارجی ندارد. چیزی شبیه به خیال یا یک ایده. داستانی که جهانی محتمل یا محال را خلق می‌کند و شخصیت‌ها و وقایعی در آنها رخ می‌دهد که می‌توانسته به واقعیت بپویندد یا همچون داستان‌های سورئال ناممکن‌ها را به تصویر بکشد. تا مدت‌ها هدف هنرهای تجسمی‌ این بود که هنرمند بتواند واقعیت بیرونی را به بهترین نحو در اثر خود پیاده کند و تا جای ممکن با آن تطابق داشته باشد (ساحت اول). اما به مرور وظیفه خالق بودن و آفرینش بر عهده هنرمند نهاده شد. به وجود آوردن چیزی که در هیچ جای طبیعت به خودی خود وجود ندارد. ایجاد تجربه‌ای در ذهن مخاطب که تنها به دست یک عامل انسانی قابلیت تحقق دارد. به قول سارتر در کتاب تهوع، هنر بازنمون مادی یک ایده است، برای اینکه هنرمند ایده و امر تخیلی و انتزاعی خود را در ذهن مخاطب شکل دهد و تداعی کند. یا به قول نیچه، هنرمند حقیقت را به گونه دیگری جعل می‌کند و بر جهان واقعیت‌ها می‌پوشاند.6. شاید بتوان عالی‌ترین شکل هنر را در این دانست که هنرمند با اثر خود یک رویکرد و نگاه تازه‌ای به جهان ارائه دهد و جهان‌بینی جدیدی را مطرح سازد و در الگویی که ذهن از واقعیت بیرونی برای ما ساخته است دگرگونی ایجاد کند. مثل یک تئاتر کمدی که مخاطب را بر آن می‌دارد تا به مسخرگی دنیا بخندد و قالب‌های ساختگی و مصنوعی جامعه را بشکند.هنرمند همچون یک پیامبر، از نگاه عادی‌شده مردم به جامعه و تفکرات پوسیده فراتر رفته و بیداری و رهایی را برای آنها تمنا می‌کند. هنرمند می‌تواند در قامت یک کنشگر چپ خود را نمایان ساخته و به تصورات بدیهی و مسلم انگاشته شده در اذهان مردم خدشه وارد کند، و آنها را به بازآفرینی چارچوب‌ها و ساختارهای ذهنی خود وا دارد. چیزی که مارکوزه به آن اشاره دارد و غایت هنر را ناساگاری با وضع موجود و عدم همزیستی با ساختار موجود می‌داند. او "خیال" را عنصری می‌داند که واقعیت و تجربه‌های روزمره را نابود می‌سازد.فراتر از این هنرمند در جهان‌بینی خود می‌تواند عنصری معنابخش به جهان بیفزاید. هنر عنصری رازآلود به واقعیت خارجی عطا می‌کند. عنصری که دین به جهان می‌افزود و به آن معنا می‌بخشید. هنر به نوعی می‌تواند کارکرد دین را داشته باشد، و معنای جهان را بسازد. هنرمند از دل اتفاقات بی‌جان، موجودی خلق می‌کند معنادار و معنابخش به رویدادهای بی‌جان مخاطب. جهان‌بینی و رویکردی را به جهان مطرح می‌سازد که انسان را از واقعیات سرد و بی‌معنا، وارد دنیایی می‌کند که خود ساخته و از مخاطب انتظار دارد که با منطق او دنیا را نگاه کند.