شریف بی‌آندره، بایر است

«آندره بایر که بود و چه کرد؟» - شماره ۶۱ - محمدحسین هوائیعکس دست جمعی دانشجویان و دکتر آندره بایر - پاییز ۱۳۹۷تا به حال با چند نفر از استادان خود، چند بار بیرون از دانش‌گاه رفته اید؟ چند بار استاد خود را در روزها یا ساعات غیرمعمول دانش‌گاه ملاقات کرده‌اید؟ اصلاً این‌ها به کنار! چند بار با استادتان تا شریف پلاس رفته‌اید یا ناهار در معیتشان بوده‌اید؟ چند بار استادتان را بدون استفاده از الفاظی چون «استاد»، «دکتر» یا «[جناب] آقای/[سرکار] خانم» یا در یک سطح بالاتر، با اسم کوچک خطاب کرده اید؟ چند بار با استادتان دردِدل کرده‌اید و احساسات خود را با او درمیان گذاشته‌اید؟ چند بار استادتان، احساساتش را با شما درمیان گذاشته‌است؟ چند بار با استادتان روی یکی نیمکت‌های دانش‌گاه یا چمن‌های فضای دانش‌گاه نشسته اید؟ چند بار...اگر دانش‌جوی کارشناسی باشید، بعید است جواب هیچ یک از سؤالات بالا در مجموعه اعداد طبیعی باشد! اگر هم دانش‌جوی کارشناسی ارشد یا دکتری باشید، باید خیلی خوش‎شانس و خاص بوده باشید که به این مقام رسیده باشید. اما بچه‌های کلاس Blue Engineering، جوابشان، حداقل یک است.از غاز بیش‌تر نه که از مرغ کم‌تریم!حالا ممکن است برگردید و بگویید مرغ همسایه غاز است و طرف خارجی بوده و شما دارید پیاز داغش را زیاد می‌کنید! مسئله این‌جا است که در بسیاری از کشورها -از جمله همان آلمان، زادگاه آندره– رابطه استاد-دانش‌جو بسیار رسمی‌تر از چیزی است که ما با آندره داشتیم. یعنی اگر من نویسنده نشریه College Am(آلمانی «دردانشکده») در دانشگاه TU Berlin(دانشگاه آندره) بودم، احتمالا باز هم این سطور به نگارش درمی‌آمد. البته که بر کسی پوشیده نیست که همان استادهای عادی و رسمی، حداقل آن طور که از آن سوی آب‌ها به گوش ما رسیده، خیلی صمیمی‌تر از استادان خودمان هستند ولی فراموش نکنیم که در این مورد، زمینه فرهنگی، بسیار تعیین‌کننده است. در فرهنگ ما، استاد شأن و مقامی دارد و زبان فارسی نیز از سوی دیگر، یک نسخه ویژه برای صحبت محترمانه در خودش گنجانده. از این رو این انتظار که نحوه صحبت و ارتباط ما با استادان مثل اجانب باشد، اگر نادرست نباشد، دستِ کم امر محتملی نیست! از طرف دیگر، آندره، علاوه بر استاد، یک جورهایی مهمان ما هم به شمار می‌رفت. به همین علت، بیرون از کلاس، بیش از آن که ما دانش‌جوی او باشیم، میزبانش بودیم و این موضوع تأثیر به‎سزایی در برخورد ما خارج از کلاس دارد.کلاس چیست؟از هر دانش‌جویی تعریف کلاس را بپرسیم، ابتدا چند صندلی متصور می‌شود احتمالا که آدم‌های نشسته رویشان همه‌گی به یک سمت خیره شده‌اند. بعد یک تخته و یک استاد که جلوی جمعیت ایستاده و یک ساعت و خرده‌ای به تشریح درس می‌پردازد. کلاس آندره در کلاس ۱۴ دانشکده بود. از همان جلسه اول اصرار کرد که صندلی‌ها را گرد بچینیم و وسط کلاس را خالی کنیم. البته که در آن روز وقت کافی نداشتیم و صندلی‌های دانش‌کده ما هم به یک‌دیگر زنجیر شده بودند. فردایش ۲۰ دقیقه زودتر سر کلاس حاضر شد که صندلی‌ها را خودش جابه جا کند! چرا؟ چون در کلاسش، چیزی به نام استاد، اقلا با آن تعریف معمول وجود نداشت! خودش روی یک صندلی از آن دایره متقارن می نشست و هر قسمت کلاس، جایش را عوض می کرد که با آدم‌های جدیدی همسایه شود. از آن جا که روند کلاسش، حول مباحثه می‌چرخید، دانش‌جوها نقش زیادی در کلاس داشتند. می‌گفت اگر می‌خواهید صحبت کنید، صبر کنید صحبت نفر آخر تمام بشود و بعد دستتان را بالا بگیرید. کسی که در حال صحبت است، نفر بعد را انتخاب می‌کند. خودش هم پایبند بود! مثل ما دستش را بلند می‌کرد و برای صحبت کردن اجازه می‌گرفت.تفاوت در چیست؟جلسه اول که به اتمام رسید، از همه بچه‌ها خواست که فردایش (جمعه) با خودشان غذا بیاورند و ناهار را همه‌گی روی چمن‌های جلوی دانشکده بخوریم. خالی از لطف نیست اگر در این قسمت یادآور شوم که یکی از مسئولین دانشگاه در مصاحبه دو سال گذشته‌اش با روزنامه شریف گفته بود که متأسفانه بعضی وقت‌ها صحنه‌هایی را می بینیم که دانش‌جوهای دختر و پسر روی چمن‌های دانشگاه غذا می‌خورند. شما ببینید تفاوت از کجا است تا به کجا! اول هر قسمت کلاس، از بچه‌ها می پرسید که در زمان مابین دو کلاس، چه چیز جدیدی یاد گرفته اند. انتظار نداشت که کسی، باب جدیدی از علم گشوده باشد اما همه ما حدود یک هفته ای خود را ملزم می دانستیم که در اوقات فراغت‌مان، حتی شده در حد ۱۵ دقیقه، به یک چیزی فکر کنیم و باز هم یادآور شوم، چه بسا کلاس‌هایی که حتی در طول کلاس هم چیزی عاید حاضران نمی‌شود!الله مع الجماعهشش روز را وقت گذاشت که به ما ثابت کند، قدرت دست خودمان است. کلاس خودش، بزرگ‌ترین و به‌ترین مثال این حرف بود. وقتی به انتخاب جمع، قوانینی برای کلاس تنظیم کردیم، خودش اولین کسی بود که در اجرای آن‌ها می کوشید، بدون این که نظری درباره هیچ یک از قوانین بدهد. در یکی از جلسات، باید در فعالیتی مشارکت می کردیم که به این شرح بود: ۲۵ خانه روی زمین قرار داشت و هر گروه بر اساس تصادف از خانه‎ای شروع به حرکت می کرد و با تاس ریختن، جلو می‎رفت. یک‌هاریبو (از این پاستیل خارجی‌ها!) هم روی خانه آخر بود. در حالی که داشت خانه‌ها را روی زمین می‌گذاشت حتی یک کلمه هم حرف نزد! روی دو خانه علامت ستاره زد و گفت که هرکس به خانه‌های ستاره دار برسد، می‌تواند یک قانون جدید برای ادامه فعالیت به قوانین اضافه کند و رفت و گوشه‌ای نشست و مشغول تماشا شد. به علت محدودیت فضا از قوانین و شرح اتفاقات می‌گذریم ولی همین قدر بدانید که رقابت سنگینی بود! آخرش وقتی داشتیم درباره فعالیت بحث می‌کردیم و بحث به شروع کردن از نقاط مختلف و شوق گروه‌ها برای رسیدن به هاریبو رسید، آندره وارد بحث شد و گفت: «چه کسی اصرار کرد از خانه‌های مختلف شروع کنید؟ می‌توانستید با هم تصمیم بگیرید که همه‌گی از یک خانه شروع کنید. از طرفی چه کسی گفت که هاریبو متعلق به برنده است؟ شما خودتان قضیه را به یک رقابت تبدیل کردید و این گونه برایش جنگیدید!» واقعیت این است که کل ماجرا همین است. این که راه‌های دیگری هم برای نگاه کردن به مسائل وجود دارد. باور نمی‌کنید؟ از بچه‌های کلاس بپرسید که در جلسه آخر که دکتر تقی خانی مهمان کلاس بودند چه شد.آندره هم نمی‌داندبزرگ‌ترین سؤال کلاس این بود: «دیکتاتور صالح یا دموکراسی؟» بعد از هر فعالیت یا هر بحث، سؤالی که ایجاد می‌شد این بود که پاسخ درست برای حل این مسئله چیست؟ وقتی مسئله‌ای چند راه حل دارد که در هر راه حل، عده‌ای آسیب می‌بینند، باید چه کنیم؟ هروقت به آندره رجوع می کردیم، پاسخش روشن بود: «نمی دانم!» برای مایی که عادت داریم استاد بداند، چندان پذیرفتنی نبود ولی تمام تلاشش این بود که بگوید که مشکل دیکتاتور صالح یا باهوش همین است. هرچه قدر هم که خوش‌نیت و باهوش باشد، باز بعضی وقت‌ها جواب را نمی‌داند و برای همین است که دموکراسی، بارها از آن به‌تر است.منصف باشیم!بعد از این همه مقایسه که در ذهنتان شکل گرفته، یک سری چیزها را هم نباید از یاد ببریم. کسی انتظار ندارد که کلاس‌ترمودینامیک به بحث و مبادله نظرات بگذرد! به هرحال تکلیف درس مشخص است و یک سری روابط و قواعد دارد که استاد بلد است و ما نیستیم و اصلا کسی منتظر نیست که مثلا دکتر خراشه کلاس را گرد بچیند و وسط کلاس به بازی ماروپله بپردازد. البته که این مدل کلاس‌ها به درد‌ترمودینامیک نخورد، به درد مرکز معارف خواهد خورد ولی اصل حرف آن همان سوالاتی است که در ابتدا پرسیدم. با استاد خود چه قدر رابطه دارید؟ خلاصه می‌کنم. روز آخر و ساعات آخر کلاس آندره به خوبی یادم هست. اشک در چشمان سه، چهار نفر، از جمله خود آندره، حلقه زده بود و کمابیش لحن‌ها بغض آلود بود. چند بار در آخر یک ترم و یک کلاس به چنین حسی رسیده‌اید؟ چند بار استادتان با شما این‌قدر صمیمی شده که در گروه تلگرام تان عضو شود و یک ماه بعد از کلاس هم پیام‌های فارسی شما را به گوگل‌ترنسلیت بدهد و باز به شما پیام بدهد که حواستان باشد، من یادم نرفته؟ آندره حتی در گروه شریف پلاس هم عضو است! یک بار برویم و از معاون دانشجویی دانش‌گاه بپرسیم، شما از تحریم شریف پلاس چه‎قدر خبر دارید؟ به هرطریق، کلاس آندره هم به پایان رسید و ما هم برگشتیم سر همان کلاس‌های معمولی مان با استادهایی که گویی عابرانی ناشناس هستند که قرار نیست در آینده ببینیم‌شان و آن‌ها هم قرار نیست ببینندمان؛ البته با دیدی متفاوت نسبت به خیلی از چیزها. این‌جا دانش‌کده‌ای است که صندلی‌ها در آن به هم دیگر زنجیر شده‌اند!