تکنولوژی و محیط زیست

از سالها قبل انتقاد به نحوه برخورد تکنولوژی و نظام سرمایه داری با طبیعت یا به اصطلاح محیط زیست در آثار سنت گرایان، برخی سوسیالیست‌ها و بومیان وجود داشت ولی متاسفانه موضوع ویرانی طبیعت دغدغه بیشتر متفکران و فعالان اجتماعی یا سیاسی نبوده است. البته امروزه موضوع کمی فرق کرده و گرمایش زمین زنگ خطر را برای همه به صدا درآورده است. فارغ از اینکه چه ارزش‌هایی دارید و به کدام فرقه و گروه تعلق دارید، چپ هستید یا راست، مذهبی یا آتئیست، بحران محیط زیست را باید جدی بگیرید. تخریب طبیعت در اثر سبک زندگی نادرست و گناهکارانه‌ی انسان مدرن، سامان مادی حیات خود انسان و دیگر موجودات را به خطر انداخته است. بیش از هفتاد درصد گونه‌ها منقرض شده‌اند و آینده گونه‌ی هوموساپینس تیره و تار است. من چندان به تکنولوژی خوشبین نیستم و آن را بیش از آنکه قسمتی از راه حل ببینم قسمتی از مشکل میبینم. در ادامه به اختصار و در خور مجال تنگی که در این نوشته وجود دارد، چند دلیل کلی برای این بدبینی ذکر می‌کنم. طبیعتا فرصتی برای ارایه شواهد و آمار و ارقام نیست ولی خوانندگان می‌توانند در این زمینه به تحقیقات و مقالات مرتبط مراجعه کنند.تکنولوژی نوعی بهره‌کشی از طبیعت است و رشد و گسترش تکنولوژی یعنی بیشینه کردن بهره‌کشی. انسان‌ها به یک معنا از ابتدا اهل تکنولوژی و ابزارساز بوده‌اند. با این حال این واقعیت نباید این موضوع را پنهان کند که جایگاه، سامان و هدف تکنولوژی در همه ادوار تاریخ زندگی انسان‌ها مشابه نبوده است. به عبارت دیگر باید تکنولوژی را تاریخی دید و به آن در دل سامان اجتماعی و اقتصادی که به وجود آورنده و گسترش دهنده‌اش است نگاه کرد. بنابراین باید از مقایسه‌های سطحی ابزارهای امروزی با ابزارهای قدیمی مثلا تراکتور با گاوآهن برحذر بود و برای شناخت تکنولوژی امروزی باید در درجه اول به بررسی نظام بازار و سرمایه داری پرداخت. اگر صرفا به خود تکنولوژی نگاه کنیم امکانات و بالقوگی‌هایی برای حفظ محیط زیست می‌بینیم و می‌توانیم تخیل خود را به کار بیندازیم و دنیایی را تصور کنیم که در آن تکنولوژی مخرب طبیعت نباشد و حتی حافظ و کامل کننده آن باشد. اما وقتی به تکنولوژی در دل نظام بازار می‌اندیشیم اوضاع عوض می‌شود. به عنوان مثال ما از ابتدای انقلاب صنعتی در کار سوزاندن سوختهای فسیلی بوده‌ایم و بعد از گذشت بیش از دو قرن در این زمینه پیشرفت چندانی نکرده‌ایم. ما از لحاظ تکنولوژیک این توانایی را داشتیم که به سمت سوخت‌های احتمالا پاک‌تر و سازگارتر با محیط زیست برویم. چرا نرفتیم؟ چون کشورهایی مثل آمریکا، روسیه و عربستان مانع این کار شدند. چون شرکتهای نفتی مثل اکسون موبیل، شوران، بی‌پی و... در دست خاندان یهودی راکفلر بود و از اهداف دولت جهانییهود، کنترل منابع انرژی است. آن‌ها در تحقیقات مرتبط با نقش سوخت‌های فسیلی در تغییرات اقلیمی خلل ایجاد کردند و مانع سرمایه گذاری در انرژی‌های تجدیدپذیر شدند.در نظام بازار کارکرد یک کالا عارضه‌ی جانبی آن است و هدف اصلی تولید، بیشینه کردن سود است. گندم تولید نمی‌شود که انسان‌ها را سیر کند و خودرو برای حمل و نقل نیست! همه برای گردش مالی سرمایه است. تکنولوژی در جاهایی گسترش پیدا می‌کند که بتواند این چرخه را بهتر بچرخاند نه در جایی که نیاز طبیعت یا انسان‌هاست، آنجایی که بتوانیم به داد طبیعت یا انسان‌ها برسیم. سرمایه گذاری‌های کلان برای گسترش تسلیحات نظامی، صنعت مد، لوازم آرایشی، اسباب بازی و چیزهای این چنینی می‌شود که در نهایت تخریب محیط زیست را سرعت می‌بخشد و انسان‌ها را فاسد می‌کند. مهندسان، دانشمندان و فیلسوفان فقط امکان تکنولوژیک حفظ طبیعت را بررسی می‌کنند در حالی که در اینجا تقریبا مثل همه جا باید اول از اقتصاد سیاسی جهان باخبر باشیم.اما بدون درنظر گرفتن نظام سرمایه داری هم دلایلی وجود دارد که به تکنولوژی بدبین باشیم. تکنولوژی نوعی بهره‌کشی از طبیعت است و رشد و گسترش تکنولوژی یعنی بیشینه کردن بهره‌کشی. شاید تا یک جایی بتوانیم امید داشته باشیم که این بهره‌کشی به شکلی باشد که نظام طبیعت را به خطر نیندازد ولی شتاب سرسام آور تسلط ماشین در هر نظام سیاسی-اجتماعی لاجرم به فروپاشی نظم طبیعی می‌انجامد. ماشین‌های پیشرفته حتی اگر در یک زمینه سازگار با محیط زیست باشند در زمینه‌ای دیگر بهره‌کشی از طبیعت و تخریب را بیشتر می‌کنند. یک نمونه جالب خودروهای برقی است که بسیاری از سبزها هم طرفدار آن هستند. درست است که هوا را کمتر آلوده می‌کنند اما برای ساخت باتری این خودروها باید از کف اقیانوس‌ها کبالت استخراج کنیم. استخراج کبالت صدها نوع آلودگی چه از نوع شیمایی چه صوتی و نوری ایجاد می‌کند که در نهایت حیات را در اعماق اقیانوس‌ها به خطر می‌اندازد. بنابراین به نظر می‌رسد که ما نمی‌توانیم نظام بسیار پیشرفته تکنولوژیک داشته باشیم و در عین حال بتوانیم همه چیز را جوری کنترل کنیم که به نظام‌های طبیعی که ما در نهایت به آن‌ها وابسته هستیم، آسیب وارد نکند. آنچه را در بند بالا به صورت تلویحی گفتم می‌توان به شکل دیگری هم بیان کرد. ما در هر عملی که انجام می‌دهیم انگیزه و هدفی داریم. اما آنچه نهایتا در جهان واقع رخ می‌دهد و نتیجه اعمال ماست، لزوما منطبق بر اهداف ما نیست. هر کنش ما پیامدهای ناخواسته‌ای هم دارد. وقتی که شما سرعت نوآوری را بالا ببرید و تکنولوژی‌های جدید را با شتاب هر چه بیشتر وارد زندگی کنید این پیامدهای ناخواسته بیشتر و بیشتر می‌شود. حتی یکی از این پیامدهای ناخواسته می‌تواند همه چیز را به نابودی بکشاند. نابودی لایه ازن در اثر استفاده از گازهایی که در یخچال به کار می‌رفت یک نمونه کلاسیک است. نمونه جالب‌تر پلاستیک است. پلاستیک یکی از مخربترین مصنوعات بشری است. امروزه حتی در دورافتاده‌ترین نقاط کره زمین هم می‌توان میکروپلاستیک‌ها را یافت. بدن ما و سایر موجودات پر شده از ذرات پلاستیک و این ذرات هر روز قربانی می‌گیرد. ولی نکته جالب این است که سازندگان پلاستیک در ابتدا فکر می‌کردند تولید آن استفاده از کاغذ را کاهش می‌دهد و باعث حفظ درختان و جنگلها می‌شود. ما نمی‌دانیم تکنولوژی‌هایی که امروز برای حفظ طبیعت گسترش می‌دهیم فردا چه مشکلات و دشواری‌هایی در پیش ما قرار می‌دهد و چگونه طبیعت را تهدید خواهد کرد.