غرور میکل‌آنژی و سوگی بر اخلاق هنر مدرن

مجسمه پیه‌تا(یا سوگ مریم) اثر میکل‌آنژاولین اثری که از میکل‌آنژ، مجسمه‌ساز شهیر ایتالیایی، به نمایش عمومی درآمد، مجسمه پیه‌تا بود. اثری که مریم مقدس را در حال سوگواری دربرابر پیکر بی‌جان مسیح نشان می‌داد. سال ۱۴۹۹، در روزهای اول نمایشگاه، میکل‌آنژ وقتی شنید یکی از هنرمندان ایتالیایی ادعای ساخت این‌ مجسمه را کرده، خشمش به جوش آمد و دست به کار شد. او روی حمایلی که از گردن حضرت مریم آویزان بود به زبان لاتین حک کرد: «میکل آنجلو بوناروتی، فلورنتین، این را ساخته است» جورجیو واساری، نویسنده زندگینامه میکل‌آنژ، حکایت می‌کند که او بعداً از انفجار غرور خود پشیمان شد و سوگند یاد کرد که هرگز اثر دیگری از دستان خود را امضا نکند."امضا"، به مثابه خط اتصال هنرمند به اثرش، همواره یک عنصر تطوریافته، در طول تاریخ هنر به شمار می‌رود. در اروپا پیش از رنسانس، آثار هنری غالبا امضا نمی‌شد. هنرمند اصراری بر تحمیل خود بر اثرش نداشت. زیرا در این دوران، تصور براین بود که کسی نمی‌تواند کار بزرگان را باز تولید کند. آنها برای همین تاکید بر اثر خود نداشتند. این رویه در قرون ۱۷ و ۱۸و عصر رمانتیسیسم هم کم‌وبیش در بعضی از هنرمندان دیده می‌شد. در ایران، اخلاق هنرمند سنتی، بیش از اینها به الهامات و تشعشعات قدسی وابسته بود و به همین علت آنها از امضای آثار سرباز می‌زدند. آنها هنر را اثری کشف شده می‌دانستند و نه خلق شده. این جهان‌بینی بر نسبت آنها با اثر، تاثیر عمیقی می‌گذاشت و همین امر سبب می‌شد تا بلافاصله بعد از خلق اثر از آن جدا می‌شدند. میرزا محمدرضا کلهر، از خوشنویسان برجسته دوران ناصری، از آن جمله است. می‌گویند او هیچ‌گاه پای آثارش را امضا نمی‌کرد. همچنین گفته‌اند هنرمندان نگارگر ایرانی هم به دلیل کار گروهی و همینطور دید عارفانه‌ای که داشتند، آثار نگارگری خود را امضا نمی‌کردند و اگر هم اثری امضا می‌شد، از نامهای مستعار استفاده می‌شد. رفته‌رفته با ظهور معیارهای زیبایی شناسی کانتی و افروخته شدن چراغ خلاقیت‌های نو در هنرمندان، امضا، عنصری غیر قابل انفکاک شد. انسان هنرمند عصر مدرن، هر چه بیشتر پیش رفت و در دریای اومانیسم مغروق‌تر شد، نتوانست خود را مانند سلفای خود، از اثرش جدا ببیند. هنری که در دوران کلاسیسیم شانیت یافته بود، هنر برپایه تقلید و تجربه بود. رفته‌رفته ماهیت زیبایی‌شناسی، به ایده‌گرایی و خلاقیت روی آورد. ایده‌های نو، یکی پس از دیگری سر برآوردند و موضوع؛ تکنیک، ساختار زیبایی‌شناسی، گفتمان عناصر هنر و... به مسیر خلاقانه‌ای افتاد . پس هنرمند باید اصالت را در اثرش تایید می کرد و از این جهت، امضا اهمیت پیدا کرد. "یان وان آیک"، از نقاشان دوره رنسانس، یکی از نخستین نقاشانی بود که روی آثارش امضای خود را ثبت کرد. او در کنار نام خود، یک جمله هم به منظور معرفی خود می‌نوشت. مثلا روی یک اثر چهره‌نگاره که احتمالا خودنگاره‌ی اوست، جمله‌ی «به بهترین شکلی که می‌توانم» As well as I can را ثبت کرده است. با ورود به دوره روشنگری، و تقریر هنر به عنوان دریافتی منحصربه‌فرد از احساس و غریزه، (و نه صرفا واسطه‌ای میان انسان و حقیقت)، لزوم وجود ردپای هنرمند در آثارش، پررنگ‌تر شد. در اواخر قرن ۱۹، هنر اشکال جدیدی به خود گرفت. تاریخ هنر به نقطه‌ای رسیده بود، که در آن آنقدر هنرمند مهم بود که حتی لحظه‌ای نمی‌شد حیات اثر را بی نام او متصور شد. و آن نقطه ظهور سینما بود. سینما، آن فرزند چموش هنر بود که شباهتهایش به مادر خود، یعنی عکاسی را هم خیلی زود فراموش کرد. نه مانند هنر سنتی، تجلی خداگونه حقیقت بود و نه مانند هنر قدسی، زاده الهامات رازآلود هستی. آمده بود که از انسان بگوید و از واقعیات. انسان‌محوری که غرب سالها متولدش کرده بود حالا در او باز هم بارور شده بود. در حقیقت سینما تنها نوعی از هنر بود که بدون نام هنرمندش ناقص بود. همین باعث شد تا مفهوم "ستاره‌محوری" در ادبیات قرن بیستم به اوج برسد. و تا امروز هم شاهد نوع مبتذل آن تحت عنوان "سلبریتیسم" هستیم. نسبت هنر با هنرمند، اگرچه یک سیر تاریخی طبیعی را طی می‌کند، اما سرگذشت غمگینی‌ را برایمان روایت می‌کند. آینه‌ای است که برایمان روشن می‌کند کجا ایستادیم: در خداانگارانه‌ترین نقطه باور هنرمند. آنجا که اثرش را میبیند و "تبارک‌الله" می‌گوید. جایی که نه تنها ستارگان سینما، که حتی جزیی‌ترین هنرمندان فعال در فضای مجازی هم آن را بر ما می‌تازانند.هنری که در عصر ما عرضه می‌شود، دو محصول دارد: اول "شهرت موثر" است و بعد "کیفیت اثر". آنها نه می‌خواهند و نه می‌توانند از آثارشان جدا شوند. انگار هر لحظه خود را بر اثر تحمیل می‌کنند.تمام نمی‌شوند و هستند. انگار غروری که میکل‌آنژ را دقایقی به حصر "خود" کشید، آنها را به اندازه تمام دقایق عمرشان دربر گرفته‌ا‌‌ست. استمرار غرورِ آنی میکل‌آنژی، ذاتی هنر مدرن امروز است.