کوه بی سایه

مهری بابالو/تربیت‌بدنی دانشگاه خوارزمیکانون و پايگاه خانواده مرکب از پدر، مادر و فرزندان به عنوان اصلي ترين نهاد اجتماعي، محل زندگي و رشد افراد و محل شکل‌گيري باورها و هنجارهاي اجتماعي آن‌هاست. در خانواده‌هايي که هر دو عضو مرد و زن حضور دارند، اين پدر است که مسئوليت مديريت امور کلي و معيشتي را برعهده دارد و هرگاه پدر از خانواده دور بماند، مادر با مسائل و مشکلات عديده‌اي روبرو خواهد شد. زن و مرد دو جنس از يک نفس انساني هستند و بودن پدر و مادر در کنار هم موجب يکپارچگي خانواده مي‌شود. در واقع اين کانون منظم درصورت حذف يکي از طرفين که حکم ستون هاي اصلي خانواده را دارند، تقارن منظم خود را از دست مي‌دهد و اين فروپاشي آغازگر مشکلات گوناگوني مانند مسائل اقتصادي، آموزشي، فرهنگي، رفتاري و اجتماعي خواهد بود.مشارکت اقتصادي در خانوادهدر نگاهي اجمالي شکل و مدل‌هاي مختلف تقسيم کار در اين کانون را بررسي مي کنيم. در حالت اول، مرد وظيفه‌ي اصلي امرار معاش و کار در بيرون منزل را به عهده مي‌گيرد و زن به ميل خودش وظيفه تربيت فرزندان و تدبير امور داخل خانه را انجام مي‌دهد. در حالت دوم مرد وظيفه امرار معاش دارد و زن نيز رغبت بيشتري به کار در اجتماع نشان مي‌دهد و هم سو با مرد در جامعه مشغول به کار و فعاليت مي‌شود و وظيفه‌ي مراقبت از فرزند را به مهدکودک يا خانواده‌ي خود مي‌سپارند. در حالت سوم؛ مرد خانواده به دلايلي از اين چرخه متعادل حذف مي‌شود و بار وظايف او بر دوش زن قرار مي‌گيرد و عنوان «زن سرپرست خانوار» از سوي جامعه به او اطلاق مي‌شود.تعريف و دسته‌بنديبطور کلي زنان سرپرست خانوار زناني هستند که بدون حضور منظم يا حمايت يک مرد سرپرستي خانواده را بر عهده دارند و مسئوليت اداره اقتصادي خانواده و تصميم‌گيري‌هاي عمده و حياتي، تنها بر عهده‌ي آن‌هاست. در تعريفي ديگر از سوي سازمان بهزيستي، زنان سرپرست خانوار، زناني هستند که عهده‌دار تامين معاش مادي و معنوي خود و اعضاي خانوار هستند.1در يک دسته‌بندي کلي زنان سرپرست خانوار به چند گروه عمده تقسيم مي‌شوند:گروه اول خانواري هستند که در آن مرد به طور دائمي حضور ندارد و زنان به دليل فوت همسر يا طلاق بيوه شده‌اند يا دختراني که ازدواج نکرده و تنها زندگي مي‌کنند و سرپرستي خانواده را عهده‌دار مي‌شوند.گروه دوم خانواري هستند که مرد به‌طور موقت و به دليل مهاجرت، مفقودالاثر، متواري يا زنداني بودن، ازدواج موقت و مواردي از اين دست غايب مي‌باشد و زن مجبور است به تهيه معاش زندگي خود و احيانا فرزندانشان بپردازد.گروه سوم نيز خانواري هستند که مرد در آن‌ها حضور دارد اما به دليل بيکاري، از کار افتادگي، اعتياد و سربازي و... نقشي در امرار معاش ندارد و زنان عملا مسئوليت زندگي خود و احيانا فرزندانشان را عهده‌دار هستند.اما آنچه قابل تامل است؛ عوارض و نتايج زيان بار اين مسئله‌ي مهم است. چرا که افزايش خانوار زن سرپرست سبب ايجاد شکاف عميق و برهم خوردن چرخه متعادل کانون خانواده مي‌شود که خود زمينه‌ساز بسياري از ناهنجاري‌ها و آسيب‌هاي اجتماعي از جمله اعتياد، طلاق، کودکان خياباني، کودک‌آزاري، فرار از خانه و... است.براساس تحقيقاتي که در سال1395صورت گرفته است، بيشترين درصد خانوارهاي زن سرپرست مربوط به استان سيستان و بلوچستان به ميزان 0/18 درصد است و پس از آن، استان‌هاي تهران، خراسان رضوي، خراسان شمالي، سمنان، فارس، کرمان، کرمانشاه، گيلان و لرستان با 0/13 درصد در جايگاه دوم قرار دارند. همچنين کمترين درصد خانوارهاي زن سرپرست متعلق به استان‌هاي آذربايجان غربي، اردبيل، زنجان، قزوين، کردستان و يزد با 0/10 درصد است.مريم پويا مديرکل دفتر امور خانواده و بانوان سيستان و بلوچستان در خصوص علت ازدياد زنان سرپرست خانوار در اين استان گفت: «سيستان و بلوچستان رتبه نخست ازدواج زنان با اتباع بيگانه را داراست و اين ازدواج‌ها که به صورت غيرقانوني صورت مي‌گيرد سبب افزايش و سهولت طلاق و همچنين افزايش آمار زنان بي‌سرپرست شده و بخش عمده‌اي از کودکان حاصل از اين ازدواج‌ها، کودکان بازمانده از تحصيل هستند. چرا که ازدواج والدين آنان در جايي ثبت نشده و غير قانوني بوده‌است.»2مشکلات زنان سرپرست خانواربطور کلي مشکلاتي که زنان سرپرست خانوار با آن مواجه هستند را مي‌توان در 4 دسته اقتصادي، اجتماعي، فرهنگي-آموزشي و روحي-رواني قرار داد. بُعد روحي و رواني اين مشکل را مي توان به دلايل: فقر و تنگدستي، نداشتن حامي و سرپرست، طرد شدن از اجتماع و عدم دسترسي به فرصت‌هاي شغلي و تحصيلي دانست. در رابطه با مسائل اقتصادي مي‌توان به دوگانگي نقش زنان اشاره کرد؛ به اين معنا که اين دسته از زنان علاوه بر مسئوليت سنتي خود يعني کارهاي خانه، مراقبت و نگهداري از فرزندان و مديريت خانواده؛ کسب درآمد جهت اداره امور زندگي را نيز بر عهده دارند. در واقع، آنها علاوه بر نقش‌هايي که عنوان شد، نقش اقتصادي مرد را نيز برعهده مي‌گيرند.در زمينه‌ي مشکلات اجتماعي مي‌توان به وجود مراکز متعدد تصميم‌گيري در مورد اين قشر اشاره کرد. از اين نظر که سياست‌هاي يکساني به کار گرفته نمي‌شود و خدمات‌رساني به اين افراد يکسان نيست و حتي در بعضي موارد دوباره‌کاري صورت مي‌گيرد و يا خانوارهاي نيازمند واقعي تحت پوشش هيچ نهادي قرار نمي‌گيرند. نبود سياست‌ها و برنامه‌هاي کارآمد و مواجه شدن زنان با مشکلات اقتصادي بسيار، سبب شده زنان سرپرست خانوار دچار نوعي انزواي اجتماعي شده و در معرض آسيب‌هاي اجتماعي قرار گيرند.همچنين بيشتر زنان سرپرست خانواده از نظر جايگاه فرهنگي و سطح تحصيلات در موقعيتي نيستند که بتوانند در جهان امروز با همه مسائل و معضلات اجتماعي، با مسئوليت تربيت و پرورش روحي و معنوي فرزندانشان به طور مطلوب مواجه شوند. آن‌ها به دليل نقش‌هاي متعدد نسبت به زنان همطراز خود، امکان تحصيلات کمتري دارند و نسبت باسوادي در بين‌شان پايين است. اين امر خود مشکلات ديگري بوجود مي‌آورد، از جمله اينکه اين دسته از زنان به دليل نياز مالي به دنبال شغل هستند اما با توجه به پايين بودن سطح تحصيلات، شغل مناسبي به دست نمي‌آورند.از طرف ديگر اين زنان به دليل مشغله‌ي بسيار، تسلط کافي جهت رسيدگي به وضعيت تحصيلي فرزندان خود را ندارند و حتي به دليل بالا بودن هزينه تحصيل، فرزندان آنها قادر به ادامه تحصيل نيستند و بيشتر به دليل وضعيت اقتصادي خانواده خواهان اشتغال از سنين کودکي هستند که اين امر نيز خود بر پديده کودک کار دامن مي‌زند.از طرف ديگر کاهش يا قطع رابطه زنان سرپرست خانوار از اقوام و خويشاوندان بخصوص در مورد زنان بيوه و مطلقه موجب تنهايي آنها شده‌است. جامعه‌شناسان بعد از مشکلات اقتصادي، مهمترين مشکل را بهداشت رواني زنان سرپرست خانوار مي‌دانند که دچار نوعي خلا عاطفي هستند و از نشانه‌هاي آن استرس، افسردگي و زود رنجي است. آن‌ها چون کوهي هستند که از داشتن سايه‌اي از جنس خود، محروم‌اند.1,2-www.irna.ir/news/83639637