براعت استهلال، صنعت ادبی بگو و مگو!

از پیدایش اسلام، سخنرانی‌های عربی همه با کلماتی در حمد و ثنای پروردگار و ستایش و عرض ارادت به پیامبر(ص) و اهل بیت(ع) شروع می‌شود. این مسئله چنان فراگیر است که سخنرانی زیاد ابن ابیه ملعون در عراق که بدون حمد و ستایش پروردگار بود را «خطبة البتراء» نامیدند. به بخش ابتدایی سخنرانی که دربردارندهٔ حمد و ستایش است، خطبه می‌گویند. این بخش با کلمهٔ فصل الخطاب که به معنای جداکنندهٔ خطبه است از اصل سخنرانی جدا می‌شود. کلمهٔ فصل الخطاب به صورت «و اما بعد»، «اما بعد»، «و بعد» می‌آید. رفته‌رفته با شروع تالیف و کتابت در بین مسلمانان، خطبهٔ آغازین از جایگاه مهمی در تالیفات مسلمین برخوردارد شد. بسیاری از نویسندگان سعی می‌کردند در خطبهٔ کتاب خود با استفاده از صنایع و آرایه‌های ادبی هنرنمایی کنند.شیخ بهایی نابغهٔ عصر صفوی یکی از هنرمندان در زمینهٔ تالیف، و کتاب صمدیهٔ او یکی از این هنرنمایی‌ها است. اینکه صمدیه چیست و شیخ بهایی چگونه در غایت ایجاز تمام امّهات مباحث نحوی را به صورت بسیار دقیق بیان کرده، خود مثنوی هفتاد من کاغذ است. اما راجع به خطبهٔ این کتاب می‌شود مختصری را بیان کرد. شیخ بهایی در خطبهٔ این کتاب از سجع و براعت استهلال استفاده کرده است. سجع در لغت آواز پرندگان و در اصلاح به معنای نثری است آهنگین و شعرگونه؛ نثر مسجع فاقد وزن است اما همانند شعر از موسیقی قافیه و زیبایی‌های ترفندهای ادبی و ظرایف بلاغی بهره دارد. اما براعت استهلال از دو کلمهٔ براعت به معنای برتری و استهلال به معنای آغاز ترکیب شده و اصطلاحاً یعنی در آغاز کتاب کلماتی که مربوط به اصطلاحات آن علم است به گونه‌ای آورده شود که معنای لغوی آن‌ها مراد باشد و نه معنای اصطلاحی. به عبارت دیگر یعنی آن کلمات را بگو اما معنی اصطلاحی آن‌ها را مگو [قصد مکن]. در خطبهٔ مسجع این کتاب از کلماتی برای ستایش پروردگار و عرض ارادت به اهل بیت(ع) استفاده شده است که علاوه بر حمد و ثنا، به صورت غیر مستقیم مخاطب را با موضوع کتاب آشنا می‌کنند. کلمات و عبارات نحوی‌ای که در خطبهٔ صمدیه معنای لغوی آن‌ها [بدون توجه به معنای اصطلاحی‌شان] ذکر شده بدین شرح است: «كلمة، يبتدء، الكلام، خبر، نصبه، عَلَم، رفعه، كسر، جازم، النواصب، واضع علم النحو، و حفظ الكلام»متن و ترجمهٔ خطبهٔ صمدیه:احسن كلمة يبتدء بها الكلامبهترين سخنی که کلام با آن آغاز می‌شودو خير خبر يختتم به المرامو نیکوترین گزاره‌ای که مقصود به آن پایان می‌یابدحمدك اللهم على جزيل الانعامستایش توست بارپروردگارا بر بزرگی نعمت‌هایتو الصلوة و السلام على سيد الانامو درورد قلبی و زبانی بر سرور مردمانمحمد و آله البررة الكراممحمد و خاندان نیکوکار و کریم او بادسيما ابن عمه على علیه السلاممخصوصاً پسر عموی او علی علیه السلامالذى نصبه علما للاسلامهمانکه محمد او را پیشوا اسلام قرار دادو رفعه لكسر الاصنامو او را بالا برد برای شکستن بتانجازم اعناق النواصب اللئامقطع کنندهٔ گردن ناصبیان فرومایهو واضع علم النحو لحفظ الكلام.و واضع دانش نحو برای باقی ماندن کلام عربی.و بعد...این صنعت ادبی در اشعار فارسی نیز یافت می‌شود. مجنون هروی خوش‌نویس و شاعر قرن نهم و دهم، در فن خط قصیده‌ای دارد که در آن از براعت استهلال استفاده کرده است. اصطلاحاتی که در این شعر به شیوهٔ براعت استهلال آمده، از این قرار است: «خامه، انشا، رقم، لوح و قلم، سفیدی، سیاهی، کلک، عین، صاد، قلم کش، خط، نامه، توقیع، رقاع، نسخ» این عبارات اصلاحات فن خطاطی، یا واژگان مربوط به این فن هستند اما مقصود شاعر معنای لغوی آن‌ها است و با آن‌ها ستایش پروردگار کرده و برای خود طلب آمرزش می‌کند. همزمان خواننده نیز از قرار گرفتن این کلمات در کنار هم نسبت به موضوع قصیده آگاهی می‌یابد.بیا ای خامه انشای رقم کنبه نام خالق لوح و قلم کنرقم ساز همه اشیا کماهیپدید آر سفیدی از سیاهینی کلک قضایش زاوستادیگشود از چشم خوبان عین و صادیالهی رحم کن بر جان مجنونقلم کش بر خط عصیان مجنونغبار نامه‌های جرم و عصیانز توقیع رقاعم نسخ گردانبرای خواندن متن و ترجمهٔ دو خطبهٔ مسجع بی‌الف و بی‌نقطهٔ امیرالمومنین(ع) کلیک کنید.