ترکیه و میراث عثمانی ۲

بسم الله الرحمن الرحیم⚫ ترکان عثمانی قرن‌های متمادی با تکیه بر حدیث نبوی "بدون شک قسطنطنیه فتح خواهد شد، چه نیکو امیری است آن امیر و چه نیکو سپاهی است آن سپاه"، خود را ام‌القرای جهان اسلام می‌دانستند و همواره سعی می‌کردند حکومتشان را در جایگاه خلافت مسلمین و در امتداد دوران طلایی اسلام تثبیت کنند. امپراطوری عثمانی از مصر و شمال آفریقا تا عراق و از شبه‌جزیره عربستان تا شبه‌جزیره بالکان گسترده شده بود و شهرها و مناطق اسلامی بسیاری را در بر می‌گرفت.فتح قسطنطنیه (استانبول فعلی) توسط سلطان محمد فاتح⚫ با پایان جنگ جهانی اول و فروپاشی امپراطوری عثمانی، مصطفی کمال پاشا ملقب به آتاترک، پس از پیروزی مردم آناتولی در جنگ استقلال ترکیه علیه متفقین، جمهوری ترکیه را در محدوده تعیین شده در پیمان لوزان و بر پایه جدایی دین از سیاست بنا نهاد. آتاترک مسیر پیشرفت را در جدا شدن از سنت‌های عثمانی و درآغوش گرفتن فرهنگ غرب می‌دید. از این رو تا حدی پیش رفت که سکولاریسم را نه به معنای جدایی دین از سیاست، که در مفهوم مقابله سیاست با دین قرار داد. سال ها ترکیه امروزی مرکز جهان اسلام بود، از این رو اسلام‌زدایی در آن کار آسانی به شمار نمی‌رفت. تقویت روحیه ملی‌گرایی افراطی که می‌توان آن را اصلی‌ترین حربه برای اسلام زدایی دانست، تغییر هنجارهای اجتماعی خاصتا هنجارهای مربوط به زنان، تعطیلی مراکز اسلامی بسیار نظیر مسجد ایاصوفیه و اقدامات بسیار دیگر که امروز در ترکیه آثار آن مشاهده می‌شود، میراث کمالیسم آتاترک به شمار می‌روند.پس از سقوط عثمانی، ملی گرایی به شکلی شدید در ترکیه بروز یافت⚫ ترکیه در مسیر تجدد و صنعتی شدن، ارزش های اسلامی بسیاری را پشت سر گذاشت و قله‌های اسلامگرایی رو به افول رفتند. اگر چه با درگذشت آتاترک، دوره‌ی ‌خفقان وسرکوب گروه های اسلامی در ترکیه به پایان رسید اما کمالیسم و اسلامزدایی دوران آتاترک چنان تاثیرات عمیق و جبران‌ناپذیری بر جامعه ترکیه گذاشت که تا زمان نخست وزیری پدر اسلامگرایی ترکیه در دوره معاصر یعنی نجم‌الدین اربکان در سال ۱۹۹۶، اسلام به حاشیه رانده شده‌‍ بود. نجم الدین اربکان با حمایت گروه های اسلامگرا و در دولت سلیمان دمیرل به نخست وزیری رسید و در پی آن گروه های اسلامگرا در ترکیه بطور جدی اقدام به فعالیت کردند. اگرچه در ۱۹۹۷، اربکان بوسیله کودتای نظامی طرفداران سکولاریسم برکنار شد، اما اقدامات او باعث تقویت اسلامگرایان و تشکیل حزب «عدالت و توسعه» توسط عبدالله گل و رجب طیب اردوغان شد. بگونه ای که در رویارویی جدید سکولارها و اسلامگراها در کودتای ۲۰۱۶ ترکیه، اینبار اسلامگرایان پیروز میدان بودند.⚫ شاید کمتر کسی از علاقه اردوغان به اندیشه اخوانی خبر نداشته ‌باشد. اردوغان که رویای احیای امپراطوری عثمانی را دارد، از مدت ها پیش همواره برای احیای اخوان المسلمین تلاش کرده است. در این راه قطر نیز به عنوان یک تامین کننده مالی در کنار ترک ها ایستاده تا آبشخوری برای جریان اخوان شود. تلاش های اخوان المسلمین برای براندازی حکومت اسد در سوریه، در راستای پیوند دادن ترکیه با شمال آفریقا و ایجاد اتصال بین اخوانی ها بوده که با این کار، عملا موانع از بین رفته و امپراتوری نوعثمانی با عقاید اخوانی احیا می‌شود.اردوغان در بازگشایی مسجد ایاصوفیه⚫ امروز که قریب به ۱۸ سال از حاکمیت سیاسی حزب عدالت و توسعه به عنوان یک حزب اسلامگرا می گذرد، کارنامه اسلامگرایان محکم و درخشان به‌نظر نمی‌رسد. گواه این موضوع می تواند شرایط نامناسب فرهنگی در ترکیه، تلاش های پی در پی ترکیه در راستای غربگرایی علی‌رغم اتفاقات اخیر، حمایت ترکیه از داعش و گروه های تروریستی، دخالت آشکار سیاسی و نظامی در کشورهای منطقه و همینطور رگه های تمدنی غرب در بدنه‌ی جامعه ترکیه باشد. علت این موضوع را می توان در تنزل یافتن قله های اسلامگرایی ترکیه در اثر کمالیسم و سکولاریسم آتاترک دانست. سطح کار جریانسازان اسلامگرای حاضر در حکومت، به حدی تنزل یافته است که اسلامگرایی را نه در ساحت ورود اسلام در سیاست، جبهه گیری بین المللی و قانون گذاری بلکه فقط در عدم مخالفت حکومت با دین به همراه رعایت منساک فردی دنبال میکنند. به تعبیر دقیق می توان گفت که اسلامگرایان در ساحت سیاسی ترکیه، سکولار هستند!⚫ با توجه به عقبه بیان شده، مسلمان بودن یا اسلامگرایی در میان مردم ترکیه به معنی حفظ حجاب، حضور در مسجد، دوری از مفاسد اخلاقی و از این دست مناسک فردی می باشد. طبیعتا این نوع اسلامگرایان، طرفدار دولت اسلامگرای سکولار (!) اردوغان می باشند؛ منتها باید دقت شود که بعضی اسلامگرایان واقعی که دین را نه فقط در ساحت فردی بلکه در ساحت اجتماعی و جهانی نیز می بینند، به ناچار با دولت همراه هستند چراکه در صورت حذف دولت فعلی، ترسی جدی از دوباره بدست گرفتن قدرت در ترکیه توسط مخالفان سرسخت اسلام وجود دارد. مطالب مرتبط:⬛ ترکیه و میراث عثمانی ۱⬛ عراق پس از داعش، میدان جنگی نیمه تمام/ ٢⬛ عراق پس از داعش، میدان جنگی نیمه تمام/ ۱