بازی بزرگ

نگاهی به قرارداد سایکس-پیکو و نتایج آنخاورمیانه‌‏ای که امروزه در عنوان‌‏های خبری نامش را می‏‌شنویم محصول تصمیمات متفقین در جنگ جهانی اول و پس از آن است. متفقین به محوریت انگلیس در پی طرح‌ریزی نظم جدیدی بر مبنای جهان‌بینی خود قرار داشتند تا قلمرو قدرت‌های شکست‌خورده به انضمام حوزه‌های نفوذ و مستعمرات آنها، تجزیه شده و مستقیم یا غیرمستقیم تحت نفوذشان قرار بگیرند. قرارداد سایکس-پیکو توافقی محرمانه بین امپراتوری انگلیس و فرانسه در میانۀ جنگ جهانی اول و با رضایت روسیه برای تقسیم امپراتوری عثمانی بود. بر اساس این توافق‌نامه سرزمین‌هایی که امروزه سوریه، عراق، اردن، کویت، لبنان، فلسطین، ترکیه، ارمنستان و عربستان نامیده می‌شوند میان فرانسه، بریتانیا، ایتالیا و روسیه تقسیم شد. این سرزمین‌ها در طول ۴۰۰ سال گذشته پیوسته داخل قلمرو امپراتوری عثمانی قرار داشتند. این قرارداد نام خود را از مؤلفان اصلی‌اش وام‌گرفته است: سر مارک سایکس انگلیسی و فرانسوا ژرژ پیکو فرانسوی. مذاکرات اولیه تقریباً قبل از نبرد گالیپولی آغاز شد و طبیعتاً پیش‌شرط این توافق، شکست امپراتوری عثمانی در جنگ بود. همچنین به‌صورت موازی با مذاکرات با طرف‌های روسی و ایتالیایی، قرار بود مناطق ارمنی‌نشین در شرق ترکیۀ امروزی و استانبول و تنگۀ بسفور به امپراتوری روسیه واگذار و قسمت جنوبی شبه‌جزیرۀ آناتولی تحت کنترل ایتالیا قرار بگیرد. همچنین اداره فلسطین نیز صورت مشترک و تحت کنترل بین‌المللی قرار بگیرد. پس از پیروزی متفقین در تمامی جبهه‌ها در ۱۹۱۸، این قرارداد به‌عنوان مبنای اصلی توافقات بین متفقین برای مدیریت و تقسیم اراضی اشغالی در جغرافیایی از غرب آسیا شد که امروزه خاورمیانه نامیده می‌شود؛ قیمومیت انگلستان بر فلسطین تا ۱۹۴۸ ادامه داشت و این موضوع برای سایر کشورهای ساخته شده در منطقه یعنی سوریه، عراق و لبنان تا ۱۹۴۶(پس از جنگ جهانی دوم) ادامه داشت. پروسۀ تعیین تکلیف مناطق باقی‌مانده از آناتولی، تا پایان جنگ استقلال ترکیه یعنی بین بازۀ زمانی ۱۹۱۹ تا ۱۹۲۳ طول کشید و پس از آن کشور ترکیه بنا شد.نقشۀ جدید منطقه را سیاستمداران انگلیسی، بعد از جنگ جهانی اول، در صفحه‏ای خالی کشیدند. حدود مرزی عربستان و کویت و عراق را یک کارمند دولت انگلیس در سال ۱۹۲۲ تعیین کرد و مرزهای میان مسلمانان و مسیحیان را فرانسه بین سوریه و لبنان، و روسیه بین ارمنستان و آذربایجان شوروی، کشید. هدف این بود، که با ایجاد نوعی نظام مصنوعی در منطقه، اساس موجودیت سیاسی آسیای مسلمان را تغییر دهند. به همین علت خاورمیانه به مجموعه‏ای از کشورهایی تبدیل شد که هنوز که هنوز است ملت نشده و در افق قابل رؤیت نخواهند شد.روس‏ها با کمونیسم انقلابی و انگلیسی‏ها با ناسیونالیسم سلطنتی یا وفاداری دودمانی تلاش کردند تا مبنای هویت سیاسی مردم و گروه‌ها در منطقه را زیر سؤال ببرند. دولت فرانسه، در ظاهر تلاشی برای تغییر هویت سیاسی سرزمین‌های تحت اشغالش انجام نداد؛ اما در عمل با درپیش‌گرفتن سیاست فرقه‌ای و با باز نگه‌داشتن پروندۀ مناقشات فرقه‏ای موجب جنگ داخلی‌ای شد که در دهه‏های هفتاد و هشتاد لبنان را به خاک و خون کشید.و این‌گونه از سال ۱۹۲۲، خاورمیانه عملاً راهی بی‌بازگشت را در پیش گرفت که به درگیری‌های بی‏پایان (مثلاً بین اسرائیل و همسایگانش، یا بین گروه‌های مسلح در لبنان یا سوریه) ختم شد و بستری برای اقدامات روزافزون تروریستی (هواپیماربایی، سوءقصد، کشتارهای پیاپی) قرار گرفت که به یکی از ویژگی‏های بارز هویت جغرافیای سیاسی منطقه بدل شد. به‌عبارت‌دیگر، نظم جدید منطقه در ۱۹۲۰ بنا شد، در دهه‏‌های ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰ با درگیری‌های خونین در جای‌جای منطقه استحکام یافت و امروز، با آخرین دور از نبردهای اسرائیل و فلسطین بدل به بخشی جداناشدنی از هویت مردم منطقه شده است.مسئلۀ اصلی در نگاه استعماری بود. این نگاه فاقد جایگاه واقعی برای مردم این منطقه بود، برای همین در توافقات میان قدرت‌ها در نظر گرفته نمی‌شدند. از نظر دولت انگلیس و نماینده‌اش سایکس، مسئلۀ خاورمیانه از بیش از یک قرن پیش تا کشاکش نبردهای خونین در میانۀ جنگ جهانی، تغییری نکرده بود. منطقه تنها زمین رقابت «بازی بزرگ» میان قدرت‌ها بود و پرسش اصلی، تعادل سیاسی منطقه و محدودۀ نفوذ هریک از قدرت‌های آن تلقی می‌شد.این رقابت‌ها در واقع تلاش امپراتوری‌های انگلیس و روسیه برای افزایش حوزۀ نفوذ سیاسی-جغرافیایی خود و محدود ساختن رقیب در منطقۀ آسیای مرکزی و غربی بود. «بازی بزرگ» از اوائل قرن نوزدهم یعنی تقریباً پس از معاهدۀ گلستان بین روسیه و ایران آغاز شد و با جنگ کریمه در اواسط این قرن استمرار یافت. همچنین به قرارداد تقسیم ایران در ۱۹۰۷ منجر شد و درنهایت با انقلاب اکتبر روسیه پایان یافت.خطوط مستقیمی که سایکس و پیکو بر نقشه‌های خود ترسیم کردند کارایی خود را برای دولت‌های متبوعشان ثابت کرد، اما مردم منطقه را از لبۀ پرتگاه عمیقی از درگیری‌های بی‌انتها پایین انداخت.آرچیبالد وِیوِل، افسر و سیاستمدار معروف انگلیسی که حوزۀ مأموریتی‌اش فلسطین بوده، درمورد قرارداد سایکس-پیکو می‌گوید:«بعد از جنگی که به همۀ جنگ‏ها پایان داد، ظاهراً در پاریس به صلحی دست یافتند که همۀ صلح‏ها را بر باد داد.»