تفکر به عنوان یک شغل

یک سوال در کودکی شگفت‌زده ‌ام می‌کرد و آن این که متفکران، دانشمندان و به ویژه فیلسوف‌ها از چه راهی گذران زندگی می‌کنند؟ مگر کار آن‌ها ارزش اقتصادی دارد؟ اکثر نویسنده‌ها یا پژوهشگران برایم بیشتر شبیه به کسانی بودند که مانند هر فرد دیگری علاقه دارد در اوقات فراغتش به موضوعاتی فکر کند و به بحث و پژوهش بپردازد. با این تفاوت که این آدم‌ها سرگرمی‌شان را زیادی جدی گرفته‌اند و کار، به معنای شغل با درآمد خوب، انجام نمی‌دهند.مدت زیادی است که نظرم کاملا دگرگون شده. همچنان به عنوان یک واقعیت قبول دارم که اکثر کسانی که در زبان انگلیسی به آنان «intellectual» می‌گویند (که به «انتلکت» ترجمه می‌شود اما اینجا انتلکت در معنای متداولش مد نظرم نیست) درآمد پولی چندانی ندارند، نهایتا بتوانند کمینه نیازهای مادی خود را برآورده سازند. اما ارزش کار آنان که برایم پوشیده بود هر روز بیش از روز قبل برایم اشکار می‌شود. اثر آنان حتی در چرخه اقتصادی نیز می‌تواند بسیار چشمگیر و ای بسا تغییردهنده مسیر اقتصاد یک کشور باشد.با این شروع میکنم که برای اشاره به این دسته افراد مناسب‌ترین کلمه‌ای که به ذهنم می‌رسد «متفکر» یا «اندیشمند» است. از این رو این اسم تناسب دارد که کار عمده این افراد را فکر کردن و پژوهیدن در نظر می‌گیرم. ممکن است از نظر بعضی افراد «فکر کردن» اصلا در شمار کار نرود. یا در دید آن‌ها کاری ساده و پیش‌پاافتاده است یا کاری عبث یا در بهترین حالت کم‌سود. اما شواهد نشان می‌دهند که اصلا چنین نیست. اعتقاد خود من این است که تفکر پیوسته، منسجم و متمرکز یک فعالیت دشوار، دردناک و سهمگین است. برای فراهم کردن پشتوانه این مدعا قصد ندارم به آثار فیلسوفان کلاسیک یا دوره روشنگری یا به علومی چون بیولوژی، روانشناسی و جامعه‌شناسی مراجعه کنم. به نظرم کافی است کمی به زندگی خود و اطرافیان فکر کنیم و ببینم هریک از ما برای فرار از اندیشیدن به مسائل مختلف آماده‌ایم تا دست به هر کاری بزنیم: اکثر ما تماشای یک سریال بد را به فکر کردن به مسائل چالش‌برانگیز زندگی خودمان ترجیح می‌دهیم، چه رسد به پرسش‌های کلان‌تر و غیرشخصی‌تر.واقعیت این است که هر جامعه‌ای همان‌گونه که به طور بالقوه نیروی کار محدود، نیروی درمانی محدود، مهندسان محدود و نیروی نظامی محدود و الخ دارد، نیروی «فکر» محدودی نیز دارد. معنای این حرف این است که به دلایل متعدد و متنوعی نمی‌توان از همه افراد جامعه انتظار داشت که در کارهای یدی مورد نیاز جامعه مشارکت مفیدی داشته باشند یا از همگان انتظار داشت که در ساخت و ساز پل‌ها، جاده‌ها، ساختمان‌ها و ... قادر به فعالیت مفید باشند. به همین ترتیب نباید از تمامی افراد یک جامعه انتظار داشت که به «فکر کردن» بپردازند. در اینجا فکر کردن به نحوه تامین هزینه اجاره ماه بعد یا انتخاب مسیر جاده برای رسیدن به شهر مقصد در یک سفر خانوادگی مد نظر نیست، بلکه پرسش‌هایی که فکر کردن به آن‌ها نیاز به پیوستگی، تداوم، گستردگی یا عمق بیشتری دارند؛ مانند این که «آموزش کودکان باید چگونه باشد؟» یا «حکومت و دولت تا چه اندازه و به چه شکلی باید در اقتصاد و بازار دخالت کند؟» یا «اختراع و توسعه یک دارو یا یک ماشین جدید چه تاثیراتی بر زندگی افراد جامعه خواهد داشت؟» یا «برای بهبود کلی سلامت جسمی و روانی انسان‌ها و کاهش رنج آن‌ها در ابعاد مختلف زندگی‌شان چه میتوان کرد؟» یا «چگونه می‌توان از وقوع یک جنگ ویرانگر جلوگیری کرد؟» و شمار بسیاری از این دست پرسش‌ها.نیروی فکر یک جامعه را، مانند هر نیروی دیگری در عرصه‌های دیگر، کسانی می‌سازند که دشواری‌ها و هزینه‌‌های گزاف تفکر را تحمل می‌کنند تا سودی از نتیجه تفکرشان به خود و جامعه برسانند. اگر مهمترین ابزار نیروی کار یک جامعه دست‌های آنان باشد، مهم‌ترین ابزار نیروی فکر جامعه ذهن آن‌هاست. در یک جامعه ایده‌آل، مدیریت نیروی فکر یک جامعه، برقراری ارتباط مناسب میان این گروه و گروه‌های دیگر جامعه و فراهم کردن شرایطی که به رشد این نیرو کمک کند باید حتما مورد توجه سیاستمداران جامعه و چه بسا از مهم‌ترین موضوعات در سیاست آن کشور باشد.توجیه سود مالی کمی که نصیب این قشر از جامعه می‌شود و زندگی محقر آنان، چندان پیچیده نیست. حتی با فرایض کلاسیک مانند متن آدام اسمیت (The Wealth of nations) می‌توان گفت سود غیرمالی عظیمی که نصیب نیروی فکر یک جامعه می‌شود جبران‌کننده سود مالی پایینی است که نصیب این قشر می‌شود و آن را پایین نگه می‌دارد. این سود غیرمالی شامل تاثیر عظیمی است که فعالیت این قشر دارد و در نتیجه احترام و جایگاه بالایی که این افراد در جامعه پیدا می‌کنند و شاید بیش از همه این‌ها لذت بسیاری که این گروه از افراد می‌برند از کاری که انجام می‌دهند. عواملی مانند این‌ها دست به دست می‌دهند تا متفکران جامعه خواهان دستمزد بالاتری نباشند و با سود مالی کم به کارشان ادامه دهند.