ظهور و سقوط تمدنها

حوزه تمدنی امپراطوری ایران هخامنشیتاریخ شاهد ظهور و سقوط تمدنهای بسیاری بوده است. اگر نگاهی کلی به این تمدنها بیاندازیم، می توانیم آنها را به اینصورت دسته بندی کنیم:1- تمدنهایی که در دوران باستان ظهور کرده و پس از مدتی از میان رفتند. مثلا تمدن سومریان و آشوریان در آسیا، و اینکاها و آزتک ها در آمریکا.2- تمدنهایی که در دوران باستان ظهور کرده و تا امروز ادامه داشته اند. مانند ایران، هند، چین و ژاپن.3- تمدنهایی که اخیرا ظهور کرده اند. مانند تمدن انگلوساکسن آمریکایی.دسته اول معمولا مغلوب تمدنهای بزرگتری شده و در آنها ذوب و حل شده اند. مثلا آثار تمدنهای سومری و آشوری هنوز در مردمان منطقه غرب آسیا وجود دارد. اما اینها هرگز بعنوان یک تمدن مستقل مجددا کمر راست نکردند.دسته دوم تمدنهایی هستند که تا حدی رشد کردند که توانستند به مرحله ساختن امپراطوری برسند. و دسته سوم هم که هنوز تکلیفشان مشخص نیست و با مطالعه دو دسته قبل سعی میکنیم آینده آنها را پیش بینی کنیم.ابتدا تکلیفمان را با تعریف تمدن مشخص کنیم. انسانهای اولیه معیشت دست به دهان داشتند. یعنی فقط به اندازه نیاز و مصرف شخصی توان تولید داشتند. اینها معمولا از طریق شکار حیوانات وحشی، یا چیدن میوه های خودرو در جنگلها ارتزاق می نمودند. بنابراین اگر هم بصورت گله ای زندگی می کردند، همکاری میان آنها برای شکار یا دفاع در برابر مخاطرات طبیعی و از این قبیل مسایل بود.اما با دستیابی انسان به دانش کشاورزی و دامداری، برای اولین بار انسانها توانستند مازاد بر مصرف شخصی تولید کنند. یعنی مثلا کشاورزی که روی زمین کار می کرد میزان محصولی که برداشت می کرد هم برای سیر کردن شکم خودش کافی بود، هم خانواده اش، و هم مقداری مازاد اضافه بر مصرف خود و خانواده اش باقی می ماند. شکل گیری مازاد تولید به این معنی بود که عده ای از انسانها می توانستند از کار برای معیشت فارغ شده و به مسایل دیگری بپردازند. تمدن از همینجا آغاز شد.شواهد باستان شناسی نشان می دهد، تمدنهای اولیه اقتصادهایی ترکیبی داشتند. یعنی هم برده داری و کار بردگی در آنها رواج داشت و هم کار مزدی توسط کارگران حرفه ای و آزاد. بعنوان مثال، معمولا همه تصور می کنند اهرام مصر را بردگان ساخته اند. اما شواهد و مدارک باستان شناسی نشان می دهد تعداد کثیری کارگران آزاد و مزد بگیر روی این بناها کار می کرده اند. همچنین در طول زمان ساخت این بناها، جشن ها و میهمانی های مفصلی گرفته می شده و این کارگران مقادیر زیادی گوشت و مشروبات مصرف می کرده اند.رشد و گسترش علوم هم از برکات تمدن و مازاد اقتصادی است. بعنوان مثال، علم ریاضیات را روحانیون مصری ابداع کردند. آب و هوای گرم مصر و دسترسی به رود نیل باعث می شد تا هزینه های زندگی بسیار پایین بیاید. حتی نیازی به تولید و پوشیدن لباسهای مفصل هم نبود. عده کثیری می توانستند پای برهنه و با رخت و لباسی مختصر در طول سال مشغول کار باشند. مازاد اقتصادی عظیمی که توسط این تمدن تولید می شد مصروف مقاصدی می گردید که شکوه و جلال تمدن ایشان را افزایش می داد. همین روند کلی را در سایر تمدنها هم مشاهده می کنیم. اما تمدن هم مانند ژنتیک یک جنبه تصادفی و یک جنبه محیطی دارد. تمدنهای مختلف کیفیات متفاوتی پیدا می کنند. برخی از این تمدنها از حدی بیشتر رشد نکرده و حتی پس از مدتی دچار اضمحلال می شدند. از عوامل اصلی اضمحلال تمدنها هم پیدایش نظام اعتباری و رباخواری بوده است. میزان بازده و خروجی واقعی اقتصادی تابعی از شرایط طبیعی است. لذا با تغییرات شرایط جوی (که ماهیتی تصادفی دارد) می تواند سیر صعودی یا نزولی پیدا کند. اما نرخ بهره بدهی و ربا همیشه تصاعدی است. به همین دلیل تمایل عمومی اکثر تمدنها به سمت رکود و سکون ناشی از انباشت بدهی ها بوده است (یعنی دقیقا مساله ای که در اقتصاد جوامع غربی امروز هم مشاهده می شود).تمدنهای باستانی برای حل این معضل از سنتی استفاده می کردند که توسط پادشاهان و حاکمان اجرا می شده. یعنی هر پادشاه یا حاکمی که به قدرت می رسید بدهی های گذشته را ملغی اعلام می کرد. بعنوان مثال بخشش بدهی ها را در قوانین حمورابی مشاهده می کنیم. همچنین در تمدن یهود هم چیزی بنام Jubilee وجود داشته که همان بخشش دوره ای بدهی ها بوده است.لیکن مشخص است که با انباشت ثروت، قدرت و نفوذ طبقه بستانکار هم افزایش می یابد. لذا پس از مدتی بستانکاران بر نظام سیاسی این جوامع مسلط شده و سنت بخشش بدهی ها را ملغی می کرده اند. شواهد نشان می دهد که قیام عیسی مسیح هم یکی از اصلی ترین خواسته هایش بخشش بدهی ها بوده، و به همین دلیل هم ثروتمندان یهودی وی را به صلیب کشیدند.ابن خلدون، دانشمند برجسته مسلمان و تونسی در قرن هشتم هجری بوده است. معروف است که بنیانگذار علم جامعه شناسی آگوست کمت فرانسوی بوده. اما در واقع ابن خلدون پایه گذار این علم بود و نام آن را علم عمران گذاشت. ابن خلدون نظریه ای دارد که هر تمدن را شامل چند دوره می داند:1- دوران فتح2- دوران خودکامگی3- دوران اوج قدرت4- دوران انحطاط5- دوران سقوطابن خلدون انحطاط جوامع و تمدنها را ناشی از ارتقای سطح رفاه عمومی و بوجود آمدن روحیه عافیت طلبی و هوی و هوس می داند. بعنوان مثال زوال حکومت صفویه در زمانی بود که تمدن صفوی به اوج شکوه و عظمت رسیده و تجمل گرایی و هوس بازی خوی غالب پادشاهان و بزرگان صفوی شده بود. مثال دیگر آمریکاست که پایینتر توضیح خواهیم داد.نظریه ابن خلدون همچنین با آنچه پیشتر گفتیم قابل انطباق است. یعنی از زمانی که تمدنی شکل می گیرد، حاکمان "خودکامه" با بخشش ادواری بدهی های اقتصادی از قطبی شدن اقتصاد و جامعه جلوگیری می کنند. اما به تدریج با افزایش و رشد توان اقتصادی جامعه، طبقه اشراف و ثروتمندان قدرت بیشتری پیدا کرده و فساد ناشی از تجمل گرایی و حرص و طمع به ثروت موجب انحطاط جامعه و فروپاشی آن می شود.مایکل هادسون، اقتصاددان برجسته آمریکایی، همین رویه را در روند ظهور و سقوط امپراطوری روم هم دیده است. بطور خلاصه، رومیان پاتریسین به تدریج چنان قدرت سیاسی پیدا کردند که امپراطور توان مقابله با ایشان را نداشت. لذا به تدریج بخش وسیعی از جمعیت روم به بردگی کشیده شده، و از طرفی اخذ بهره بدهی ها و رباخواری موجب خروج نقدینگی از چرخه اقتصادی و نتیجتا رکود اقتصادی شد. نهایتا روم آنقدر تضعیف شد که در برابر هجوم بربرها به زانو در آمد.تمدن آمریکایی هم امروز همین علایم را دارد. از طرفی عافیت طلبی و تجمل گرایی موجب شده تا ارتش آمریکا توان رزم زمینی گسترده را نداشته باشد. پدیده ای که به سندرم ویتنام معروف شد. برای مدتی این عارضه را از طریق برتری تکنولوژیکی مخفی می کردند. مثلا جنگها را با استفاده از هواپیماهای رادار گریز و پهبادهای بدون سرنشین پیش می بردند. اما این برتری تکنولوژیکی هم امروز از میان رفته، هم دشمنان آمریکا، از جمله روسیه و چین و ایران، به این تکنولوژی ها دست پیدا کرده و بلکه از آنها فراتر هم رفته اند، و هم هواپیماهای رادار گریز آمریکایی دیگر قادر به گریز از رادارهای پیشرفته امروزی نیستند. پس توان نظامی آمریکا به شدت تحلیل رفته. تنها چیزی که برایشان باقی مانده همان سلاح ها و کلاهک های هسته ای هستند، که در مورد آن هم به قول جرج کنان، تحلیلگر برجسته آمریکایی در جنگ سرد، می شود گفت بمب اتمی بی ارزش ترین سلاحی است که بشر در طول تاریخ ساخته، چون هیچکس نمی تواند از آن استفاده کند. سلاح هسته ای زمانی معنا و مفهومی داشت که در انحصار آمریکا بود. یعنی همان چند سال از 1945 تا 1949 که شوروی اولین بمب اتمی خود را آزمایش کرد. اتفاقا تنها باری هم که کشوری از بمب اتمی در جنگ علیه کشور دیگری استفاده کرده در همان مقطع بود، یعنی دو بمبی که آمریکاییها در هیروشیما و ناگازاکی منفجر کردند. بعد از آن حتی در بحرانی ترین شرایط جنگهای کره و ویتنام هم آمریکاییها از بمب اتم استفاده نکردند. یعنی شکست خفت بار را پذیرفتند، اما از سلاح هسته ای استفاده نکردند. نه اینکه خیلی بشر دوست باشند، بلکه چون نمی توانستند استفاده کنند. چون انحصارشان شکسته شده بود.از طرف دیگر میزان بدهی های انباشته شده در اقتصاد آمریکا هم به شدت بالاست. یک آمریکایی برای اینکه وارد دانشگاه شود تا مدرکی اخذ کند و به پشتوانه آن کاری پیدا کند، از همان ابتدا باید زیر بار ده ها هزار دلار بدهی وام دانشجویی برود. قوانین آمریکا طوری است که برای خلاص شدن از وام دانشجویی حتی امکان اعلام ورشکستگی هم وجود ندارد. یعنی ممکن است تا آخر عمر فردی زیر بار این بدهی باقی بماند. کما اینکه بسیاری افراد هستند عمری کار کرده اند و بدهی وام دانشجویی ایشان کمتر که نشده هیچ، بیشتر هم شده، چون دایما بهره بدهی روی آن اضافه می شود. تازه این یکی از انواع بدهی است. بدهی وام خودرو، وام مسکن، کارت های اعتباری، خط اعتبار بانکی و غیره را هم اضافه کنید، می شود همان بردگی که در تمدنهای باستانی هم بوده. پس تعجبی هم ندارد اگر تمدن آمریکایی اینطور گرفتار مشکلات و تلاطمات اجتماعی، سیاسی و اقتصادی شده که نشاندهنده انحطاط آن هستند.اما نکته دیگر اینجاست که تمدنها وقتی به مرحله امپراطوری می رسند یک خاصیت جاودانگی پیدا می کنند. یعنی ممکن است یک امپراطوری بطور عینی از هم بپاشد، اما در بعد ذهنی تداوم پیدا می کند و ممکن است در آینده مجددا شکل عینی هم به خود بگیرد. بعنوان مثال امپراطوری روم سقوط کرد، اما شکوه و عظمت آن در اذهان باقی ماند و مجددا در فاشیسم و ناسیونال سوسیالیسم ظهور کرد. یا امپراطوری هخامنشی که اولین امپراطوری در تاریخ جهان بود، مغلوب امپراطوری اسکندر شد که اولین امپراطوری غربی بود. اما پس از مدتی مجددا امپراطوری ایرانیان با ظهور اشکانیان و ساسانیان احیا شد. یاد و خاطره امپراطوری عثمانی که در جنگ جهانی اول از هم پاشید همچنان در اذهان بسیاری از مسلمانان زنده است و تداوم آن را در جنبش اخوان المسلمین و سیاست های رجب طیب اردوغان در ترکیه می بینیم.امپراطوری ها فقط جنبه نظامی ندارند. بلکه بعد تمدنی آنها بسیار مهمتر است. بعنوان مثال امپراطوری مغولها بزرگترین و وسیعترین امپراطوری در طول تاریخ جهان بوده است. اما همین مغولها وقتی به ایران یورش آوردند، هنگام بازگشت فارسی حرف می زدند و مسلمان شده بودند. اسلام در شرق آسیا با شمشیر مغولها گسترش یافت، اگر نه عروب حجاز هرگز پایشان به آن نواحی نرسیده بود. امروز هم از امپراطوری مغول چیز زیادی باقی نمانده، چون مغولها غیر از بعد نظامی در سایر ابعاد تمدنی چیز دیگری نداشتند.به همین دلیل است که برخی تمدنها به کلی محو و نابود شدند، اما برخی دیگر اگر هم مغلوب تمدنی دیگر شدند، باز مانند ققنوس سر از خاکستر برداشته و با اخذ کردن جنبه های برتر تمدن غالب، خود را غنی تر و قوی تر کردند. بعنوان مثال تمدن ایرانی بعد از ورود اسلام به مهد تشیع تبدیل شد و همچنانکه ایرانیان اسلام را پذیرفتند، بسیاری از آداب و سنن ایرانی هم وارد اسلام شدند.این مبحث بسیار مفصل است، پس ادامه آن را به فرصتی دیگر موکول می کنیم.