بررسی و نقد فیلم سینمایی "پوست" عاشقانه‌ای در دل خرافات

طلسم کردن یک از باورهایی است که در بین مردم کوچه و بازار ایران رواج دارد. هرچند رفته رفته از میزان این باورها کمتر شده و بعضاً انگ خرافه به پیشانی آنها چسبانده میشود.داستان جن‌ها نیز چیزی شبیه به همین امر است. دین اسلام بر وجود موجوداتی به نام جن صحه میگذارد و قضایایی از ارتباط آنها با پیامبران میگوید. از طرفی امروزه موسسات زیادی در دنیا بر روی موجودات ماوراء الطبیعه کار میکنند و تاکنون هیچ گزارشی از وجود آنها نداده اند.با این حال ادبیات و سینما یکی از بسترهای مناسب برای پرداختن به این گونه باورهایی است که در ناخودآگاه جمعی یک جامعه ریشه دوانده است. پرداختن به این قبیل موضوعات و استفاده از عناصر این چنینی در داستان باعث میشود که ما آن را با عنوان رئالیسم جادویی خطاب کنیم. البته لازم به تذکر است که رئالیسم جادویی یک ژانر رسمی شناخته شده برای فیلم نیست.علیرغم گنجاندن برخی عناصر جادویی، به طور کلی ژانری متفاوت از فانتزی در نظر گرفته می شود زیرا رئالیسم جادویی از مقدار قابل توجهی از جزئیات واقع گرایانه استفاده می کند و از عناصر جادویی برای بیان نکته‌ای در مورد واقعیت استفاده می کند، در حالی که داستان های فانتزی اغلب از واقعیت جدا می شوند.نویسندگان فیلم همانطور که در این سبک باید مورد توجه قرار گیرد جهان‌های جدیدی را اختراع نمی‌کنند، بلکه آن‌ها چیزهای جادویی را در دنیای موجود آشکار می‌کنند.فیلم پوست ساخته برادران اَرک که پیش از این، دو فیلمِ کوتاهِ "نجس" و "حیوان" را از آنها دیده ایم عاشقانه‌ای را روایت میکند که با قصه اجنه و طلسم در هم آمیخته است. به صورت کاملاً واضحی میتوان رد پای این دو فیلم کوتاه را در این فیلم بلند مشاهده کرد.وقتی فیلم در جشنواره فجر اکران شد همه آن را فیلمی متفاوت و جسورانه به عنوان کار اول خطاب میکردند. فیلمی که کاملاً به زبان آذری است و از هیچ سوپراستاری برای بازیگرانش بهره نمیگیرد. لوکیشن فیلم در یک روستای دورافتاده است و در آن از برج میلاد و پس کوچه‌های سعادت آباد خبری نیست. سینمای گریز از مرکز چه در داستان و چه در لوکیشن چیزی است که در این فیلم به حد اعلا و درست خود وجود دارد. در جایی به نظرم رسید اگر فیلم در تهران بود خود جنها هم خوششان نمیآمد. خود موجودات ماورایی هم دوست دارند در جاهایی باشند که مردمی در آنجا به آنها اعتقاد دارند.ایده فیلم را به قدری دوست داشتم که موقع دیدنش با خودم میگفتم ایکاش این ایده برای من بود. هر چند در پرداخت داستان مواردی بود که در ادامه به آنها اشاره میشود.لوکیشن، گریمهای فیلم و میزانسن شلوغ آن به وضوح نشانگر دشواری و سنگینی پروژه را نشان میدهد.یک باور عمومی در مورد جنها این است که پاهایشان شبیه سُم است و هر چقدر هم که بخواهند در جلد انسان خودنمایی بکنند باز از سُم هایشان میشود آنها را شناخت. در این فیلم جنها با گریم های درست، واقعاً باور پذیر بودند و این خودش مرزی بود که اگر خوب درنمیامد فیلم مضحک جلوه میکرد.از باورهای دیگر در مورد جن‌ها این است که بچه ها که روح لطیف تری دارند میتوانند آنها را در آینه ببیند. به همین دلیل زمانی که قرار است از جنها کمک گرفته شود کودکی در مقابل آینه نشانده میشود تا او جواب پرسشی که وجود دارد را در آینه ببیند.روایت داستان از زبان یک خواننده و نوازنده که در زبانی آذری عاشیق نامیده میشود از جنبه های مثبت و خلاقانه فیلم بود. عاشیق هر چند خودش یکی از شخصیتهای فرعی داستان اصلی بود ولی راوی و دانای کل ماجرا نیز بود. خدایی که خودش را در دل داستان شخصیتهایش انداخته است.فیلم تا حدودی ترسناک است. ولی نه از آن ترسهایی که ژانر وحشت سینمای هالیوود به نمایش میکشد. این ترس ریشه در باورهای ما دارد و ما هنگام دیدن فیلم با رجوع به خود ترسهایی را از لایه های درونی ترمان بیرون میکشیم و با آن مواجه میشویم. همین امر نشان میدهد این سبک داستانگویی تا حدود زیادی تکیه به فرا داستان دارد و هرچقدر مخاطب بیشتر در مورد زمینه فولکوریک قضیه بداند بیشتر میتواند با آن ارتباط برقرار کند.نقطه ضعف اصلی داستان کمرنگ بودن و گم شدن عاشقانه‌ی بین شخصیتهاست. عنصری که بیش از اینها باید خودش را نشان میداد.لوئیس لیال، منتقد مکزیکی در مورد اینکه داستانی از این سبک هست یا نه میگوید: «اگر می‌توانید آن را توضیح دهید، پس رئالیسم جادویی نیست.» ولی به هر حال میتوان لاگ لاین قصه را به صورت زیر بیان کرد:مارال دختری است مسیحی یا ارمنی که آراز و سید از جوانان روستا عشق او را در سر میپرورانند. مارال با سید ازدواج میکند و آراز در حسرت عشقش میماند. تا اینکه متوجه میشود مادرش طلسمی کرده و بین او و مارال جدایی انداخته. آراز به کمک پیرمردی که زندگی ای شبیه غارنشینی دارد و قیافه اش ما را یاد جادوگرها و پیرمردهای هابیت و ارباب حلقه ها میاندازد راه از بین بردن این طلسم را پیدا میکند.برای از بین بردن طلسم آراز باید بین سلامتی مادرش و یا رسیدن به مارال یکی را انتخاب کند. عشق کار خودش را میکند و او مارال را انتخاب میکند. مادرش روز به روز بدتر میشود و توی بستر به خودش میپیچد. دوگانه‌ی اخلاقی مادر یا معشوق در داستان برای مخاطب تکان دهنده است.اینجاست که بازی های درست و انتخاب بازیگرهای به جای فیلم خودش را نمایان میکند. نقش مادر آراز برای مخاطب بسیار باور پذیر است. از نقش های فرعی دیگر نقش برادر سید است که یک مشکل گفتاری هم دارد. این نقش برای من بسیار دوست داشتنی بود. همین بازی های خوب و باور پذیر و اعتقاد خود کاراکترها به داستان باعث میشود که مرز بین خیال و واقعیت از بین برود.داستان با «دقت منطقی» پیش می‌رود، گویی هیچ چیز خارق‌العاده‌ای اتفاق نیفتاده است. نویسندگان در انتقال اطلاعات خیلی محتاطانه عمل میکنند. اگر به درستی دقت نشود، تبیین جهان ماوراء الطبیعه یا ارائه آن به عنوان خارق العاده، فوراً مشروعیت آن را نسبت به جهان طبیعی کاهش می دهد.متیو استرچر در مورد رئالیسم جادویی اینگونه میگوید: «آنچه اتفاق می افتد زمانی که یک محیط بسیار دقیق و واقع گرایانه مورد تهاجم چیزی بیش از حد عجیب و غریب قرار می گیرد.» از این حیث فیلم پوست به درستی توانسته تحت ساختار عمل کند.فیلم فضای وهم آلود و تاریکی دارد و متناسب با تم داستان است. هرچند من به شخصه فیلمهای روشن در نماهای بازتر را بیشتر دوست دارم.رئالیسم جادویی یک سبک داستانی و ژانر ادبی قرن بیستم است. هرچند ریشه های آن در نقاشی های آلمانی است ولی اغلب با ادبیات آمریکای لاتین و نویسندگانی مانند گابریل گارسیا مارکز، ایزابل آلنده، خورخه لوئیس بورخس گره خورده است. البته اسم افرادی مانند سلمان رشدی و هاروکی موراکامی نیز در زمره برده میشود. نوبل ادبیات 2018 نیز به داستانی در این سبک به نویسنده لهستانی اولگا توکارچوک رسید.شدت و ضعف استفاده از عناصر جادویی در آثار مختلف متفاوت است.یکی دیگر از اِلِمان های موجود در فیلم شیر تعزیه است. سید یعنی کسی که به مارال میرسد باغ گردو دارد و هرساله این لباس را تنش میکرد. اجنه برای اینکه آراز به مارال برسد گوشواره مادرش را دزدیدند و در یک لانه کلاغ در بالای درختی در باغ سید گذاشتند. سید چشمش به آن خورد و وقتی میخواست آن را بردارد شاخه درخت شکست و او افتاد و بعد از مدتی در اثر جراحات همان هم از دنیا رفت.داستان این شیر نیازمند نوشته ای مفصل است که در اینجا مجالی برای بیان کامل و نقد آن و از طرفی بررسی صحت و سقم آن وجود ندارد.نکته جالب در مورد داستان فیلم این است که چون قصه ریشه عامیانه‌ی آشنا دارد به خوبی در حافظه انسان باقی میماند.زمانی به علوم غریبه و طلسمات علاقه‌ی خاصی داشتم و کتابهایی هم در این زمینه تهیه کرده بودم ولی نتوانسته بودم به طور کامل آنها را مطالعه کنم. بعد از دیدن این فیلم به سراغ قفسه کتابهایم رفتم و مقداری در این باره مطالعه کردم. خدا را چه دیدی شاید روزی خواستیم کسی را برای خودمان طلسم کنیم.مهدی خدایی