درباره اهمیت ناتوانی

هیچ چیزی همچون عدمِ درک درست از نتوانستن، انسان را ناتوان و اسیر نمی‌سازد. آن کسی که از آنچه می تواند بکند، جدا می‌شود، می‌تواند همچنان مقاومت کند، می‌تواند هنوز نکند. آن کسی که از نتوانستن خود دور بیفتد اول از همه توان مقاومت را از دست می‌دهد. تنها نوعی آگاهی سوزان ‌از آنچه نمی‌توانیم باشیم، ضامن حقیقت چیزی است که هستیم؛ پس فقط با درکی روشن از آنچه نمی‌توانیم یا می‌توانیم نکنیم است که کنش‌مان قوام می‌یابد. جورجو آگامبن - پیلاطس و عیسیآلبرت لند (Albert Londe) عکاس فرانسوی اواخر قرن نوزدهم در پروژه‌ای مشترک همراه با دکتر ژان ماتین شارکوت، معلولین جسمی و ذهنی را سوژه‌های عکاسی خود قرار داد. او مجموعه عکس‌هایی را از معلولان در هنگام کارهای روزمره و فرآیندهای درمانی‌شان گرفت.در عکس‌ها و تصاویر او بالقوگی (Potentiality) را می‌توان دید. بالقوگی یعنی تجربه نقصان و محرومیت. چیزی که فعلیت نیافته و {هنوز} فاقد توان است. نکته مهم این است که تاب آوردنِ نقصان و محرومیت، تجربه‌ی حقیقی آزادی است. بالقوگی صرفاً نبودن نیست، بلکه نوعی هستیِ نبودن است. حضور یک غیاب؛ این چیزی است که «قوه» یا «توان» می‌نامیم.عکس‌های آلبرت لند ماهیت نبودن، نتوانستن و فقدان را نشان می‌دهند. اما به این نمی‌توان اکتفا کرد. در بالقوگی یا بودنِ نبودن است که می‌توان به تجربه‌ی ناب و ویژه‌ی یک پدیده نزدیک شد. تنها در لحظه قدم برداشتن یک معلول جسمی است که کنش قدم برداشتن را می‌توان عمیقاً ادراک کرد. ما در برابر انسان‌های سالم که روزی چندین بار قدم بر می‌دارند و حتی نسبت به قدم برداشتن خودمان، هیچگاه به ماهیت قدم برداشتن دست پیدا نمی‌کنیم. به تعبیر ارسطویی ادراکِ فعلیت ریشه در بالقوگی دارد و بدون آن ممکن نیست. معلول‌ها انباشتی هستند از بالقوگیِ راه رفتن، دویدن، حرف زدن و غیره. آنها در واقع به سبب ایستادن در آستانه‌ی هر کنشی، تکین بودن آن را یادآوری می‌کنند؛ چیزهایی که در خلال فرایندهای عادی و روزمره‌ی زندگی مغفول و گم شده‌اند.شاید اینجا بد نباشد از معلولیت خودم که رایج است، مثال بزنم: بی‌خوابی. بی‌خوابی به عنوان یک مشکل عمومی در جهان مدرن، چیزی نیست جز ناتوانی در کاری بسیار معمول در حیات بیولوژیک انسان. فرد نمی‌تواند بخوابد در حالی که دلیلی برای بیدار ماندن هم ندارد. بدن، خواب را طلب می‌کند اما ذهن از آن سر باز می‌زند و بلعکس. ‏بی‌خوابی، تجربه پرتکرار «ناتوانی» است. کاری ساده و بغایت عادی وقتی نمی‌تواند انجام شود، مثل معلولی که نمی‌تواند قدمی بردارد، یعنی در موقعیت بالقوگی، دقیقاً همانجاست که مثلاً لذت خواب ادراک می‌شود.معجزه، در متن دینی، لحظه‌ی تبدیل بالقوگی به فعلیت یا بیرون کشیدن توانایی از ناتوانی است: خروج از عجز. اهمیت معجزه در ساختن امر مقدس همینجاست. معجزه عیسی در قبال بیماران (یا کاری که پزشکان بعدها بدان نزدیک‌تر شدند) در همین مسأله بالقوگی پنهان است. کسی که بتواند بالقوگی را پایان بخشد، مقدس می‌شود.اهمیتِ خواب آرام را فقط آنهایی درک می‌کنند که نمی‌توانند آن را به خوبی انجام دهند. فرد معلول به ازای «داشتن»، بالقوه است. او تمامی امکانات قدم برداشتن را «دارد» اما نمی‌تواند. اینجا دقیقا جایی است که فلسفه را به سمت اندیشیدن درباره چیستی توانستن می‌کشاند. من می‌توانم/نمی‌توانم؟ ما می‌توانیم/نمی‌توانیم؟نکته‌ای که ارسطو درباره مفهوم توانایی گفت این بود که نوعی بالقوگی است که صرفاً توانایی انجام این یا آن چیز نیست، بلکه توانایی انجام‌ندادن و عدم گذر به فعلیت است. او می‌نویسد که این سوال‌ها وقتی در ابعاد بزرگ و غیر شخصی مطرح شوند بی‌شک سوال‌هایی سیاسی‌اند. او در «رساله متافیزیک» می‌نویسد که:«آنچه بالقوه (dynatos) است، توانا (endekhetai) به نبودن در فعلیت است. آنچه بالقوه است هم می‌تواند باشد و هم نباشد، زیرا امر واحد، توانا به بودن و نبودن هر دو است.» در واقع آنچه بالقوه است، توانایی در بودن و نبودن هر دو است. او اضافه می‌کند که محرومیت همچون نوعی چهره، ایدوس یا ژست است. به نظر می‌رسد که برای رابرت لند و همکارش همین فیگور و ایدوس، اهمیت پیدا کرده ست. او در واقع از ژستِ محرومیت عکس گرفته است؛ عکس هایی از بالقوگی.بودن و توانایی‌ همواره در یک نبودن و نتوانستن خود را نشان می‌دهد. کار لند نمایش این معناست. نکته اصلی اینجاست که در تفسیر آگامبن از ارسطو موجوداتی که در حالتِ بالقوگی هستند، توانا به بالقوگیِ منفی خویشﺍند و فقط از این جهت بالقوه می‌شوند. آنها می‌توانند باشند زیرا در نسبت با نبودِ خویش‌اند. توانایی‌های ما در ارتباط - و به تعبیری ساده شده، مدیون ناتوانایی‌های ما هستند. معلولین و ناتوانان در تصاویر آلبرت لند بهترین تصاویر برای نشان دادن توانایی‌ها هستند.بیایید خوانشی سیاسی و جمعی کنیم: فعلیت هر دستاورد جمعی‌ای مدیون و وابسته به لحظات ناتوانی و محرومیت‌های ماست. دستاوردهای سیاسی و اجتماعیِ فردای ما کاملا وابسته به این است که در امروز (یعنی موقعیت ناتوانی و بالقوگی) چگونه رفتار کرده‌ایم و چه چیزهایی ساخته‌ایم. آینده، آنگونه که با امید به دنبال ساختنش هستیم در همین لحظات ناامیدی، بالقوگی و محرومیت امروزمان نهفته است. تاب آوردن این محرومیت، یگانه تجربه‌ی حقیقی آزادی است که جامعه از سر می‌گذراند. کنش‌های رهایی بخش در واقع چیزی نیستند جز بالفعل کردنِ ناتوانی و معجزه. این معلولیت را نباید دست کم گرفت.