تاملی پیرامون انجمن حجتیه

انجمن حجتیه در اصفهان منشا خدمات بسیاری شد. این انجمن که در اصل انجمنی خیریه بود، در اصفهان و در دهه های 40 و 50، هم بیمارستان داشت و هم دبیرستان. هم قرض الحسنه داشت و هم خیریه. خیریه هایشان به نابینایان، ایتام و بانوان توجه می کرد. بزرگان آن هم حسینیه ساخته بودند و هم مسجد. اما اصل تاسیس انجمن حجتیه به خاطر هدف دیگری بود. انجمن توسط شیخ محمود حلبی در مشهد ساخته شده بود تا با عقاید بهاییان مقابله کند و راه ترویج آنان را سد کند[1].بهاییت دین نبود، فرقه ای بود که توسط استعمار در ایران ساخته شد تا بر پیکر نیمه جان ایران بعد از جنگ های ایران و روس، ضربه ای وارد کند. اختلاف افکنی مذهبی حیله ای بود که روباه پیر استعمار، انگلیس معمولا از آن استفاده می کرد. بهاییان معتقد بودند که منجی آخرالزمانی آنان ظهور کرده است و بعد از آن دینی آمده است که به واسطه آمدن آن دین، اسلام نسخ شده است[2]. همین کلمات موجب ارتداد است و بدیهی است که هیچ روحانی مسلمانی در برابر این سخنان سکوت نکند.با همین انگیزه ها انجمن خیریه مهدویه حجتیه شکل گرفت و روز به روز فعالیتش در شهرهای ایران گسترش یافت. مهم ترین کار آنان آموزش بود. آنان در زمانی که کمتر خبری از آموزش مسائل دینی و مذهبی بود، دانش آموزان را جذب می کردند و به آنان عقاید شیعی را آموزش می داند. شاید این مهم ترین فایده انجمن حجتیه در زمان پهلوی دوم باشد. یعنی درست در زمانی که قرار بود سیل بیاید و مدرنیزاسیون و غرب گرایی همه را با خود ببرد، جمعیتی پیدا شدند برآمده از پول و توان مردم و سعی داشتند از راه فرهنگی در برابر این هجوم بایستند و الحق از حیث کمیت موفق هم بودند. حتی بسیاری از شخصیت هایی که بعدها در نظام جمهوری اسلامی مسئولیتی رابر عهده داشتند در ابتدا تحت تعالیم این انجمن بودند. به هر حال انجمن حجتیه خوب یا بد، نظام آموزشی مذهبی آنان در بیابان حکم لنگه کفشی را داشت که قطعا غنیمت بود و شکر چنین نعمتی طبیعتا واجب بود.برای همین بود که مراجع بزرگ حرکت و تلاش حلبی را ستودند و آن را تایید کردند. اولین تایید از جانب آیت الله العظمی بروجردی رسید. امام خمنیی هم در ابتدا ایشان را تایید کرد[3]. آیات عظام گلپایگانی، مرعشی و میلانی و دیگران نیز این چنین بودند. حتی آنان اجازه داده بودند که مقداری از سهم امام به این انجمن و فعالیت هایش تعلق بگیرد[4]. همین تایید ها و کمک ها در کنار حمایت بازریان سنتی .و مذهبی کار انجمن را شتاب بخشید. اما کارهای انجمن در اصفهان حال و هوای دیگری داشت و با خلاقیت ذاتی اصفهانی ها ابعاد گوناگونی به خود گرفته بود.ناگاه جرقه های اختلاف پدیدار شد. پس از نهضت امام خمینی در اوایل دهه 40 حالا عده ای از مذهبی ها بودند که مبارزه سیاسی را راه نجات می دیدند. در مقابل انجمن حجتیه شدیدا با فعالیت سیاسی مخالف بود. حتی گفته می شود در مقطعی انجمن از اعضای اصلی خود تعهد می گرفت مادامی که عوض تشکیلاتی انجمن هستند، مبادا وارد فعالیت های سیاسی شوند[5]. این نکته که قطعا از برای رژیم سلطنتی یک حسن محسوب می شد برای انقلابیون بی شک عیبی بزرگ به حساب می آمد. به خصوص آن که با چنین رویکردی یک پای مبارزات هم لنگ می شد وباعث می شد بخشی از بدنه مذهبیون سنتی از مبارزه دست بردارند.سرانجام انقلاب اسلامی پیروز شد و با لحن تند امام خمینی، انجمن حجتیه مجبور شد که در سال 1362 تعطیلی کلیه فعالیت های خود را اعلام کند[6]. از آن روزگار سال های فراوانی می گذرد اما همچنان کم و بیش و گاه و بی گاه خبر از زنده شدن انجمن حجتیه به گوش می رسد. حال سوال این است که مگر این انجمن چیست که پس از این همه سال همچنان نامش بر سر زبان هاست و چرا علی رغم آن که تحرکات تشکیلاتی چندانی از این جماعت گزارش نشده است اما همچنان محل بحث هستند.نگاه فلسفه تاریخی انجمن حجتیهپاسخ مشخص است. انجمن حجتیه تلاش کرد پرسشی را پاسخ دهد که پرداختن به این پرسش همواره برای بشر محل مناقشه بوده است. انجمن حجتیه معتقد به «سقوط تاریخ» بود. آن ها معتقد بوودند که تاریخ سیری خطی را طی می کند و این سیر همواره رو به زوال و پستی است. در واقع زمانی می رود که فرودگاه شیطان و نماینده اش دجال بشود و پس از آن که چنین حالتی شد به یک باره منجی ظهور می کند و تمام پلیدی ها را از بین می برد. در واقع آنان قائل به سقوط تاریخ و پس از آن جهش تاریخ داشتند. در چنین دیدگاهی هر گونه فعالیت و حرکت سیاسی به منظور اصلاح یا براندازی طاغوت بیهوده است زیرا در نهایت قرار است جهان پر از ظلم و وجور شود.آنان در این راه به این حدیث تکیه می کردند که هر پرچمی که پیش از قائم ما برافراشته شود، طاغوت است. مطابق با ظاهر این حدیث، پس قیام امام خمینی هم نوعی از طاغوت بود و از اینجا اختلافات میان این دو گروه مذهبی بالا می گرفت. زیرا طرفداران امام خمینی می گفتند که برای ظهور امام زمان باید بشریت را آماده ساخت و برای آن که منجی بیاید باید مردم به حدی از آمادگی رسیده باشند. پس کنار زدن رژیم پهلوی نه پرچمی مقابل پرچم امام زمان بلکه مقدمه ای برای حکومت ایشان است.از این جا به بعد موضع نهضت امام خمینی با انجمن حجتیه وضعیتی دوگانه پیدا می کرد. از یک طرف مسائلی مانند آموزش و آمادگی جوانان برای مباحثه با عقاید انحرافی مصداق نیروسازی بود و از طرف دیگر موضع سیاسی انجمن، کاملا مردود بود. حتی کار به جایی رسید که برخی مبارزان معتقد بودند که انجمن حجتیه را ساواک حمایت می کند. آن ها می گفتند بنا بر شواهد ایشان ساواک گاهی انجمن و گاهی بهاییان را تقویت می کند تا آن دو به هم مشغول باشند و خلاصه سر مذهبی ها گرم باشد و کسی به سراغ مبارزه و مقابله با رژیم نرود[7].البته ممکن است میان انجمن و ساواک روابط حسنه ای بوده باشد اما ذات به وجود آمدن چنین پدیده ای را نمی توان حاصل یک توطئه داخلی یا خارجی دانست و این بی انصافی است بلکه انجمن حجتیه درون فرآیند تاریخی به صورت معمول متولد شد. انجمن حجتیه در ابتدا حرف صحیحی می زد. آن ها می گفتند بدون وجود امام معصوم نمی توان حکومت عدل و جامعه آرمانی را تشکیل داد. این سخن صحیح است و هیچ قدرتی نمی تواند جامعه ای شبیه جامعه مهدوی و حکومت عدل مطلق را برپا سازد. اما نتیجه ای که انجمنی ها از این مقدمه می گرفتند به شدت خطا بود. آن ها می گفتند که مبارزه و فعالیت سیاسی امری بیهوده است و ماجرای دین را کاملا جدا از امر سیاست معرفی می کردند.این در حالی است که می توان از مقدمه اول نتیجه بگیریم که شیعیان در عصر غیبت باید بیش از پیش تلاش کنند و با تمام توان در جهت برقراری عدل و داد بکوشند. در واقع این سخن که ما بدون امام معصوم نمی توانیم گزاره ای است که موجب خوف ما می شود و ما را از غرور بازمی دارد. اما از طرف دیگر رجا هم در کار است. رجایی که به ما می گوید که در قدمی در راه حکومت عدل، به منزله همان هدف است. یعنی همان در راه بودن و نفس جهاد خودش پیروزی و به مطلوب رسیدن است. لذا اهل جهاد گفته اند که چه در این مسیر کشته شویم و چه بکشیم، پیروزیم. مهم به نتیجه رسیدن نیست بلکه مهم در راه بودن است.اما چه شد که به یک باره حلبی و همفکران او به این نتیجه رسیدند و چنین نتیجه ای را از این مقدمه برداشت کردند؟ تصور من بر آن است که سرخوردگی 28 مرداد سال 1332 آنان را به چنین حال و روزی دچار کرده است. زیرا حلبی خود شخصی بود که در نهضت ملی شدن نفت فعالیت سیاسی داشت اما بعد از کودتا بود که از این گونه فعالیت ها دست کشید[8].شیخ محمود حلبی موسس انجمن حجتیه در ابتدا از مبارزین سیاسی نهضت ملی نفت بودالبته این بستر به وجود آمدن انجمن بود و جوهر آن مطلب دیگری است. جوهر به وجود آمدن تفکرات حجتیه را باید در نگاه اخباری گری به متون دین دانست. شاید راز مخالفت سفت و سخت آنان با فلسفه و علوم عقلی نیز از همین جا معلوم شود. مثلا آن ها آیه ای از قرآن را به دست می گیرند و می گویند: خود را با دست خود به هلاکت نیندازید[9].سپس از آن نفی مبارزه با حکومت پهلوی را برداشت می کنند[10]و می گویند جوانان خون خود را هدر ندهید و هنگامی که با شهیدان مواجه می شدند به جای آن که نهضت را تقویت کنند می گفتند چه کسی می خواهد جواب این خون ها را بدهد و با این کنایه آشکارا از امام خمینی بدگویی می کردند.اما انجمن حجتیه هرگز نمی گذاشت که نخ اتصال آن با جامعه مذهبی گسسته شود حتی در زمانه ای که سران آن نسبت به امام خمینی تند شده بودند. زیرا حجتیه ای ها همواره خود را در سایه مرجعیت شیعه تعریف می کردند و به خاطر همین پوشش بود که همراهی جامعه مذهبی و بدنه ای از روحانیت را با خود داشتند. در واقع مهم ترین اصل اجتماعی حجتیه «تقیه» بود.[11] برای کسی که نخواهد با حکومت باطل مبارزه کند بهترین پوشش استفاده از همین اصل است. این در حالی است که اهل مبارزه می گفتند که اصل بر جهاد است و گاهی تقیه هم واجب می شود. اما حجتیه بقای خود را کاملا در پرتو این اصل تعریف می کرد. از طرفی با انقلابیون وارد ستیز نمی شدو از طرفی حساسیت پهلوی را نسبت به خود برنمی انگیخت. بدین ترتیب توانست بقا داشته باشد. بماند که گاهی این تقیه آن قدر می تواند محور قرار بگیرد که شخصیت یک گروه را تا مرز نفاق ببرد.انجمنی ها نسبت به دنیای بیرون و تحولات مدرن نیز همین حالت تقیه وار و تعاملی را داشتند. آن ها مطلقا با ابزار مدرن سر ستیز نداشتند و بلکه از آنان جهت اهداف خود استفاده هم می کردند. انجمنی ها معمولا خوش پوش و مرتب بودند برعکس برخی انقلابیون که ظاهری ژنده داشتند و ابای از کهنه پوشی نداشتند. اما انجمنی ها می خواستند با دنیای امروز تعامل کنند. آن ها سر ستیز با شاه که هیچ، طبیعتا با آمریکا هم چنین تضادی نداشتند و در درجات بالاتر برای امر مدرن و روال زمانه هم مخالف خوانی نمی کردند.آن ها شیعیانی بودند که به حداقل ها اکتفا می کردند. مطابق با روحیات کلی حجتیه قرار نیست که ما دنیای اطراف خود را به صورت آرمانی تغییر دهیم بلکه باید از شعائر کلی دینمان حفاظت کنیم تا دست آخر این میراث گرانبها را به دست صاحب خود حضرت مهدی برسانیم. حجتیه با آن روحیه اخباری خود هر چند که بر مرجعیت و اجتهاد اصولی تاکید داشت اما چندان تمایلی برای درک ضرورت ها و مباحث اقتضائی زمان و مکان نداشت. حجتیه می خواست سه اصل را در این سیل بنیان افکن غرب نگه دارد و از برای شیعه همین سه اصل برای ارائه کردن در روز قیامت و بهشت رفتن کافی است. امام علی (ع)، امام حسین (ع) و امام مهدی (ع).به همین ترتیب امام علی در غدیر دیده می شود و امام حسین در عاشورا و عزاداری برای او و امام مهدی در ظهور دیده می شود. تلقی این جماعت از ظهور هم همان است که گفته شد. امری که به یک باره و دفعتا رخ می دهد و مردم در آن دخیل نیستند بلکه ما فقط و فقط باید دعا بکنیم. حجتیه تا دلتان بخواهد با مجالس ذکر و عزا موافق است اما چندان تکلیف و وظیفه اجتماعی را صلاح نمی داند. اگر هم از وظایف اجتماعی صحبت می شود معمولا منظور همان ارشاد و تبلیغ است و الا نهی از منکری که به قیام و چالش سیاسی بینجامد در اینجا مدنظر نیست.انجمن حجتیه پس از پیروزی انقلاب اسلامیدر هر صورت ماجرای انجمن حجتیه با پیروزی انقلاب اسلامی به حاشیه رفت. سران آن بعد از پیروزی انقلاب سعی داشتند حساسیت خود را از بهاییت به سمت مارکسیسم ببرند[12]و هر چند که چپ گرایان هر بار برای حذف نیروهای مذهبی از برچسب حجتیه استفاده می کردند[13]و زمانی که پاکسازی ادارات و مناصب حکومتی از حجتیه ای ها آغاز شد چه بسا کار به افراط هم کشیده شد تا آن که علی اکبر پرورش هم از این انگ در امان نماند و سوابق حجتیه ای بودن او سبب شد که در مجل برای وزارت آموزش و پرورش رای لازم را نیاورد.گفته می شود شهید مطهری برای پیش نویس قانون اساسی هم از انجمن حجتیه کمک خواست[14]شاید تشکیلاتی بودن این جماعت موجب تحسین شهید مطهری بوده است و الا شهید مطهری که در کتاب های خود عقاید ایشان در مورد آخرالزمان را مورد نقد قرار بوده است.[15]شیخ محمود حلبی در کنار استاد مرتضی مطهریدر هر صورت میل تشکیلاتی بودن و اساسنامه داشتن در زمانی که مذهبیون کمتر به این امور واقف بودند، مهم بود. زمانه ای که حزب جمهوری اسلامی شکل نگرفته بود و در ایران تنها حزب توده چنین قدرتی داشت و مجاهدین خلق نیز به سمت کادرسازی رفته بودند. در چنین ایامی انجمن حجتیه چنان شبکه سازی کرده بود که در صورت انهدام سطوح بالا باز هم رگه های آن در روضه های خانگی دیده می شد. روضه هایی که هم به نوعی سبب کلیات شیعه است و هم مراودات انسان موجب تحکیم قلوب است.سخت گیری ها بعد از انقلاب جدایی ها را بیشتر کرد. این در حالی است که بزرگانی چون آیت الله خامنه ای[16] و حجت الاسلام رفسنجانی[17]بر این اعتقاد بودند که در میان این انجمن آدم های خوب هم فراوان پیدا می شوند. اما در هر صورت شدت انقلاب اسلامی نصیب این گروه رقیب هم شد. گروهی که ترویج عقایدش همیشه برای انقلابیون یک توقف گاه است. به بیان دیگر می توان گفت امام خمینی در زمان انقلاب اسلامی دو همسایه داشت. همسایه ای که رو به تجدد داشت و نامش نهضت آزادی بود و خود را به انقلاب چسبانده تا جایی که دولت موقت از همین گروه بودند و همسایه ای که رو به سنت داشت و نامش انجمن حجتیه بود. همسایه ای که در مجالس مذهبی خود پیوسته در این سال ها مخاطبان مشترک را جذب کرده است. همسایه ها به دلیل داشتن اشتراکاتشان همیشه می توانند مورد بهترین استفاده ها قرار گیرند کما آن که ذکر و یاد امام زمان و برجسته کردن مهدویت قطعا می تواند بخشی از ماجرای انقلاب اسلامی باشد. اما چه می شود کرد که همواره برای هویت بخشی و تمایزیافتن اندیشه حق، برخورد و اصطکاک بیشتری با همسایه ها پدید می آید و چه بسا در این میانه خشک و تر با هم بسوزد.[1] کتاب جریان شناسی انجمن حجتیه، سیدضیاءالدین علیانسب، سلمان علوی نیک، وثوق، 1389، صفحات 13 ال 17[2] یان ، علی محمد باب ، واحد اول ، باب ۱۵ ؛ واحد دوم ، باب اول ؛ واحد سوم ، باب ۱۴؛ همچنین ر.ک : شخصیت و اندیشه های کاشف الغطاء کتاب «الایات البینات» به کوشش احمد بهشتی، کانون نشر اندیشه اسلامی ، ص ۱۰۹[3] صحیفه امام، ج ۲، ص ۳۰[4] عماد باقی، ۱۳۶۲، ص ۲۸۲ و ۲۸۴.[5] حمد رضا اخگری، ولایتی های بی ولایت، ص 25[6] عبدالحسین خسروپناه، جریان شناسی ضد فرهنگ‌ها، ص ۴۹۲.[7] باقی، ۱۳۶۲، ص ۳۵.[8] جعفریان، جریان‌ها و سازمان‌های مذهبی-سیاسی، ص ۵۲۸.[9] وَلَا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ آیه 195 سوره بقره[10] حلبی معتقد بود تنها امام معصوم می تواند اذن جهاد صادر کند.[11] در شناخت حزب قاعدین، ص 44.[12] خسروپناه، جریان شناسی ضد فرهنگ‌ها، ص ۴۹۰.[13] خسروپناه، جریان شناسی ضد فرهنگ‌ها، ص ۴۹۲[14] کتاب خاطرات آیت الله سید منیر الدین حسینی شیرازی: سال 1383-انتشار مرکز اسناد انقلاب اسلامی – صفحه 248[15] رجوع شود به کتاب «قیام و انقلاب مهدی» از شهید مرتضی مطهری[16] روزنامه اطلاعات، ۶۰/۱۱/۶.[17] خاطرات هاشمی رفسنجانی، سال ۶۰، ص ۳۶۶.