تو مو می‌بینی و من پیچش مو

هم اهل فلسفه است، هم آلمانی خوب صحبت می‌کند و هم حوزه درس خوانده و هم در جو دانشگاه زیاد تنفس کرده؛ روحانی خوش‌سیما و مهمتر از آن خوش‌اخلاق و خوش‌مشربی که از اوایل سال تحصیلی فعلی سکان نهاد رهبری شریف را در دست گرفته و در این چندماه بیشتر سعی کرده فضای دانشگاه را بشناسد و با گروه‌ها و طیف‌های مختلف نشست و برخاست کرده و گفتگو کند.به بهانه موضوع امر به معروف و نهی از منکر گفتیم سراغ شخصی برویم که احتمالا از جمله مهمترین دغدغه‌هایش در محیط دانشگاه همین بحث است و حرف برای گفتن زیاد دارد. گپ‌وگفت کوتاه حیات با حاج آقا طباطبایی را در ادامه بخوانید و حتما نظرات خود را درباره آن برای ما بفرستید.حیات: برای شروع با خود مفهوم امر به معروف و نهی از منکر شروع کنیم. در قرآن این مفهوم نسبتا پرتکرار است و در آیات مختلف آن را مشاهده می‌کنیم آیات زیادی را با موضوع امر به معروف و نهی از منکر می‌بینیم؛ مومنان با «یامرون بالمعروف و ینهون عن المنکر» و منافقین با «یامرون بالمنکر و ینهون عن المعروف» توصیف شده‌اند. در سوره آل عمران هم می‌خوانیم: «ولتکن منکم امه یدعون الی الخیر و یامرون بالمعروف و ینهون عن المنکر»، یعنی دعوت به خیر، امر به معروف و نهی از منکر با هم آمده‌اند. ابتدا خوب است بدانیمببینیم معنی و تعریف و منظور از امر به معروف و نهی از منکر هرکدام از این مفاهیم چیست و به چه کارهایی اطلاق می‌شود؟ چه تفاوتی با هم دارند؟در سوره آل عمران می‌خوانیم: «ولتکن منکم امه یدعون الی الخیر و یامرون بالمعروف و ینهون عن المنکر و اولئک هم المفلحون» ترجمه روان این آیه می‌شود: باید از شما گروهی باشند که مردم را به سوی خیر دعوت کنندمی‌کنند، این خیر چیست؟ در ادامه آمده امر به معروف و نهی از منکر کنند و بعد خداوند وعده فلاح می‌دهداز فلاح استفاده می‌کنند؛ یعنی این افرادها یقینا اهل فلاح و رستگاری هستند. مشخص است که خدا در این آیه امت اسلامیپیامبر(ص) را به کاری امر می‌کند؛ از شما تعدادی باید موظف باشند که امر به معروف و نهی از منکر انجام دهند. به همین دلیل مراجع امر به معروف و نهی از منکر را واجب کفایی می‌دانند، یعنی فریضه‌ای است بر عهده تمام مسلمینن هست ولی اگر به اندازه کفایت تعدادی از مسلمانان این واجب را به جا آورند از عهده سایر مسلمین ساقط می‌شوداست. امر به معروف و نهی از منکر مانند نماز و روزه بر هر مسلمان مکلفی که مکلف است که، توانایی دارد و به بلوغ رسیده واجب است. اگر امر به معروف و نهی از منکر در جامعه انجام شود، خدا به جامعه وعده فلاح و رستگاری داده است.جامعه را داده است.حیات: معیار این معروف و منکر چیست؟ مردم از کجا باید تشخیص بدهند که چیزی معروف یا منکر است؟ فقط آیات قرآن و روایات است یا ممکن است زمانی حکومت اسلامی هم معروف و منکر را تعیین کند؟وجوب این عمل از طرف خداوند است و به همین دلیل حدود آن نیز در آیات الهی و روایات باید باشد. در فقه شیعه معروف شامل همان واجبات و مستحبات است، کارهای پسندیده‌ای که باید انجام شود یا شایسته است انجام شود. منکر هم شامل همان محرمات و مکروهات است؛، کارهایی که خداوند از آنها نهی کرده یا کارهایی که بهتر است انجام نشود. به همین منوال امر به مستحب مستحب و امر به واجب واجب است و نهی از محرمات واجب و نهی از مکروهات مستحب است. ولی آنچه وظیفه ماست این است که اگر واجبی ترک شده، به آن امر کرده و اگر حرامی انجام می‌شود از آن نهی کنیم.حیات: کمی بیاییم سمت دانشگاه. دانشگاه مگر جای امر به معروف و نهی از منکر است؟ اینجا مگر یک محیط آکادمیک نایست که افراد در آن مشغول تحصیل و پژوهش هستند. در این فضا، پس امر به معروف و نهی از منکر چه جایگاهی دارد؟امر به معروف و نهی از منکر مشورط به جا و مکان خاصی نیست و هرجا مسلمان مکلفی حضور دارد، باید این فریضه را وظیفه خود بداند و تفاوتی میان بازار و خیابان و دانشگاه نیست.تفاوتی ندارد. در واقع مثل نماز خواندن است.حیات: بعضا این ابهام پیش می‌آید که امر به معروف و نهی از منکر با حفظ حریم خصوصی افراد منافاتی ندارد؟ یعنی این عمل به معنای دخالت در زندگی مردم و نقض حریم خصوصی آنها نیست؟احکام الهی را باید به صورت یک شبکه به‌هم‌پیوسته دید.، نمی‌توان به یک قسمت از اسلام متعهد شد و قسمت دیگر را نادیده گرفت، یک قسمت را تأکید کرد و قسمت دیگر را رها نمود. خدا از یک طرف امر به معروف و نهی از منکر را واجب کرده و از سوی دیگر تفحص در زندگی مردم را ممنوعگفته که تفحص نکنید، ما حق تفحص در زندگی خصوصی دیگران را نداریم. سنت پیامبر و ائمه نیز این بوده که از تفحص در زندگی مردم ابا داشتند. ولی اگر منکری به صورت علنی انجام شود یا واجبی ترک گردد، اینجا دیگر بحث دیگر تفحص و دخالت در زندگی خصوصی افراد نیست، در واقع آن فرد و در واقع نظام اجتماعی اسلامی را نادیده گرفتهرا به هم زده و تعهدات تکلیفی اسلامی خود را زیرپا گذاشته استمی‌گذارد. پس وقتی آشکار شد، دیگر بحث حریم خصوصی مطرح نیست و اگر منکر آشکار نشده باشد، فرض ما این است که ما اصلا اطلاعی نداریم.حیات: اگر عده‌ای معیارشان از معروف و منکر متفاوت باشد، چاره‌شان چیست؟ یعنی افرادی که به اسلام معتقد نیستند یا قرائت متفاوتی از اسلام را قبول دارند؟ آیا اقتضای زندگی در جامعه اسلامی رعایت این معروف‌ها و منکرهاست؟اولا باید توجه کنیم که متن دینی و سبک استنباط از آن و قائده فهم احکام دینی مشخص و روشن است. معمولا منکراتی که ما الآن دچار آنها هستیم، بحث‌های اختلافی نیست؛ مثلا حجاب که معمولا به آن اشاره می‌شود، جزء ضروریات دین است و تمام فرق اسلامی به آن معتقد هستند. وقتی چیزی جزء ضروریات دین باشد، اعتراض به آن دیگر معنا ندارد. اصل حجاب در قرآن آمده و همه علمای اسلامی به آن معتقد هستند ولی روی حدود آن اختلاف وجود دارد. در احکام ضروری اختلاف قرائت معنایی ندارد. البته ما فرض می‌گیریم که در جامعه اسلامی یهودیان، مسیحیان و زرتشتیان هم زندگی می‌کنند ولی آنها هم در جایی که مسلمانان زندگی می‌کنند، باید تابع قوانین حکومت اسلامی باشند. این عزیزان نیز در فضای عمومی خود را ملزم به رعایت قوانین حکومت اسلامی می‌دانند و در صورت عدم رعایت بر اساس قانون از این کارشان نهی می‌شوند.حیات: پس می‌توانیم بگوییم در جامعه اسلامی که حکومت اسلامی در آن تشکیل شده و احکام اسلامی در قوانین آن آمده، مجریان قانون می‌توانند امر به معروف و نهی از منکر انجام دهند؟بله؛ وظیفه آنها همین است و در کنار آنها مردم نیز وظیفه امر به معروف و نهی از منکر را دارند.حیات: حال اگر در جامعه‌ای حکومت اسلامی برقرار نباشد، مجریان قانون نسبت به رعایت احکام اسلامی ساکت خواهند بود. در این جامعه وظیفه مسلمانان چیست؟وظیفه مردم بازهم برقرار است. البته خدا از ما تکلیف «ما لایطاق» نخواسته است؛ یعنی در حدی که به خود انسان ضرر و زیان غیر قابل تحمل وارد نشود، وظیفه امر به معروف و نهی از منکر پابرجا خواهد بود.حیات: دوباره برگردیم به مسئله دانشگاه. شما حدودا هشت ماه است که در شریف حضور دارید و قبل از آن هم در دیگر دانشگاه‌ها بوده‌اید. از نظر شما در سطح دانشگاه‌ها مهمترین معروف‌هایی که باید به آن امر شود و منکرهایی که باید از آنها نهی شود چیست؟منکرها و معروف‌ها در اسلام در طبقه‌های مختلفی از اهمیت قرار می‌گیرند. به نظر من مهمترین منکر در سطح دانشگاه‌ها فهم نادرست از احکام اسلامی است. دین ما قرار نبوده فقط در پستوها باشد، دین ما کاملا یک دین اجتماعی است و از همان زمان پیامبر(ص) این قضیه مشخص بوده و احکام اسلامی هم قرار بوده در زندگی اجتماعی نقش‌آفرینی کنند ولی در دانشگاه‌ها کم‌کم این دین به سمت سکولار شدن و فردی شدن می‌رود. این در کل جامعه دیده می‌شود ولی در دانشگاه شدت بیشتری دارد چون اینجا مرکز فکر و اندیشه جامعه است.حیات: یک ترس و نگرانی که بین افراد وجود دارد که امر به معروف و نهی از منکر منجر به انشقاق و چندپاره شدن جامعه و ایجاد دعوا و اختلاف بین اعضای جامعه شود. این نگرانی را چگونه می‌توان توجیه کرد؟من همیشه در زمینه امر به معروف و نهی از منکر این مثال را یادآور می‌شوم که آمر به معروف و ناهی از منکر به کسی تشبیه شده‌اند که مانع سوراخ شدن کشتی می‌شوند. در واقع ترک معروف و انجام منکر مثل سوراخ کردن کشتی جامعه است و امر به معروف و نهی از منکر ممانعت از این کار برای حفظ سلامت و بقای جامعه. پس هیچ موقع آمر و ناهی موجب انشقاق در کشتی نخواهند شد؛ البته به شرطی که قبل از انجام عمل حکم صادر نشود و آبروی کسی با یک برداشت اشتباه از بین نرود. در واقع شیوه امر به معروف و نهی از منکر بسیار مهم است. در جامعه اسلامی که پیش‌فرض آن اعتقاد و مکلف بودن به احکام اسلامی است، امر به معروف و نهی از منکر نباید باعث انشقاق شود؛ خصوصا در زمینه منکرهایی که ما در دانشگاه می‌بینیم، نهی از منکر موجب تفرقه و اختلاف نمی‌شود، البته اگر با شیوه درست و صحیح و بیان لین انجام شود. اتفاقا کسی که منکر را انجام می‌دهد، باعث انشقاق و اختلاف است که پا روی پیش‌فرض‌های جامعه می‌گذارد.حیات: در دانشگاه هم مثل جامعه معمولا امر به معروف و نهی از منکر به ظواهر و احکامی مثل حجاب اطلاق می‌شود. حال اگر ببینیم مسئولین خطایی می‌کنند، وظیفه چیست؟ مثلا قانونی تصویب شده که نتیجه آن یک منکر یا ممانعت از یک معروف است؟ یا فسادی در سیستم مدیریت دانشگاه دیده می‌شود؟ یا حقی از دانشجویی ضایع می‌شود؟ما باید منکرها و معروف‌ها را مرتبه‌بندی کرده و توان خود را هم ببینیم تا مشخص شود کدام را می‌توانیم پیگیری کنیم و روی کدام می‌توانیم تأثیر بگذاریم. همه دین در حجاب و نماز خلاصه نشده هرچند این اعمال جزء اصول لاینفک اسلام هستند. چون ما فرض کردیم اسلام یک دین اجتماعی است، پس معروف‌ها و منکرهای اجتماعی اولویت بیشتری دارند و اهمیت و تأکید روی حجاب هم به دلیل تأثیر آن بر روی اجتماع است. خطا و فساد در هرجایی دیده شود، وظیفه ما هست که نسبت به آن واکنش نشان دهیم. ولی این نکته را باید درنظر داشت که ابتدا باید اطلاع دقیق کسب کنیم که منکری اتفاق افتاده و نباید همیشه نگاه بدبینانه داشته باشیم، یعنی نباید صرفا با ظاهر قضیه قضاوت کنیم و بهتر است قبل از هرکاری اطلاع کسب کرده و با مسئولین صحبت کنیم و حرف و استدلال‌های آنها را هم بشنویم. نکته مهم در امر به معروف و نهی از منکر این است که واقعا معروفی ترک شده یا منکری اتفاق افتاده باشد، مخصوصا در جایی که هیاهو ممکن است آبروی افراد را ببرد.حیات: با گذشت چهار دهه از تشکیل حکومت اسلامی و در نظر گرفتن احکام اسلامی در قوانین حکومتی و نیز تشکیل ستاد احیای امر به معروف و نهی از منکر و تصویب قانون حمایت از آمرین به معروف و ناهین از منکر بازهم احساس می‌کنیم که این واجب فراموش شده و الآن در این زمینه مشکل داریم. مردم سمت آن نرفته‌اند، حالا یا به دلیل ترس از آبرو بوده یا شیوه درست را بلد نبوده‌اند یا معروف و منکر را درست نشناخته‌اند. از سوی دیگر مجریان قانون هم آنطور که باید به توفیقی دست پیدا نکرده‌ و قضیه حالت کاریکاتوری به خود گرفته که در یک زمینه خیلی سختگیری شده و یک زمینه دیگر رها شده و همین بدبینی جامعه را سبب شده است. به نظر شما چرا به اینجا رسیده‌ایم و راه چاره چیست؟همه قبول داریم که این فریضه شکل کاریکاتوری به خود گرفته و عده‌ای با شنیدن امر به معروف و نهی از منکر فقط فکر می‌کنند بحث حجاب مطرح است یا موسیقی و غنا و ... . در حالی که چون دین ما یک دین اجتماعی است، واجبات و منکرات اجتماعی هم مهمتر هستند. در کل کار اساسی در این زمینه انجام نشده و بیشتر کارهای مقطعی و تبلیغاتی و شوآف بوده. هنوز جریان‌سازی صورت نگرفته، بلکه در مقطعی کاری انجام شده و بعد رها شده است. به همین دلیل ما از امر به معروف و نهی از منکر خجالت می‌کشیم چون احساس می‌کنیم خلاف جهت جامعه داریم عمل می‌کنیم. در واقع دین به نحوی به مردم توضیح داده شده که گویا این فریضه جزء اسلام نیست. مهمترین کار در این زمینه توضیح دقیق و درست معروف و منکر در اسلام است. یک دانشجو وقتی وارد دانشگاه می‌شود باید با معروف و منکرهای قانونی و شرعی آشنا باشد. به همین دلیل ما طرحی را به دانشگاه ارائه داده‌ایم که یک درس صفر واحدی برای ورودی‌های دانشگاه گذاشته شود و در آن به مقررات قانونی و شرعی آگاهی پیدا کنند. هدف از این طرح این است که دانشجو بداند جای مهمی آمده و کار مهمی باید انجام دهد و یک سطح بالاتر از سطح جامعه باید رفتار کند. همیشه در امر به معروف و نهی از منکر می‌گویند که جامعه خراب است و دانشگاه هم به تبع آن خراب. شکی نیست که دانشگاه از جامعه تأثیر می‌گیرد ولی فرض کنید خانواده شما در یک خیابان فاسد ساکن است و شما امکان نقل مکان ندارید. آیا در برابر تأثیر پذیرفتن خانواده از جامعه تسلیم می‌شوید یا قوانینی می‌گذارید که خانواده شما تا حد ممکن از مشکلات مصون بماند. دانشگاه هم باید قوانینی فرای خیابان کنارش و شهری که در آن قرار گرفته داشته باشد.حیات: تجربه شخصی شما در زمینه امر به معروف و نهی از منکر مخصوصا در دانشگاه چطور بوده؟در دانشگاه با کسانی روبه‌رو شده‌ام که مثلا بدحجابی داشته‌اند و سعی کرده‌ام تذکر مهربانانه بدهم، حتی در ذهن داشتم که گل یا شیرینی هم تهیه کنم و به آن عزیزان در حین گفتگو بدهم. مشکلی هم ایجاد نشده و احترام‌ها حفظ شده و این عزیزان به تذکر بنده گوش داده‌اند.حیات: در زمینه جلوگیری از سکولار شدن دانشگاه هم که آن را مهمترین منکر دانستید، کاری کرده‌اید؟به نظر بنده اگر جلوی سکولار کردن احکام و مسائل دینی گرفته شود، خیلی اتفاقات ناگوار بعدی هم رفع خواهد شد. البته کار خیلی بنیادی است، چراکه غرب برای نهادینه کردن این سکولاریسم در جوامع سالها کار کرده و ما با یکسال و دوسال نمی‌توانیم مشکل را حل کنیم. اولین کاری که به ذهن من می‌آید، تأسیس یک رشته مهم و قوی برای کار در زمینه سبک زندگی است. ما که مدعی اسلام و برتری آن هستیم، تقریبا کار خاصی در این زمینه نکرده‌ایم درحالی که غرب بسیار کار کرده است. ما الآن تقریبا تفاوت خاصی با یک فرد غربی نداریم؛ تفریحاتمان غربی است، درآمدمان غربی است، سبک زندگی‌مان غربی است، خوابیدمان غربی است. غرب وسایل و مصنوعات تکنولوژی را بر اساس تمدنش ساخته و ما بدون هیچ فکری فقط تبعیت کرده‌ایم. از سبک زندگی اسلامی برای ما فقط نماز و روزه و چند حکم فردی باقی مانده و ما به صورت اتوماتیک به سمت سکولاریسم کامل در حال حرکت هستیم.