تحلیل نقاشی کودکان بیش فعال یا دارای  نقص توجه (ADHD)

تحلیل نقاشی کودکان بیش فعال یا دارای نقص توجه (ADHD)در این مقاله ابتدا به شرح مختصری از موقعیت کودکان بیش فعال خواهیم پرداخت و سپس نقاشی و نقش نقاشی یا هنر درمانی در درمان کودکان بیش فعال را به طور کامل بررسی خواهیم کرد.· اختلال نقص توجه یا بیش فعالیاین اختلال به عنوان یک اختلال مبتنی بر دستگاه سیستم عصبی دیده می شود که هم بر یادگیری و هم بر رفتار کودک تاثیر می گذارد. از ویژگی‌های اساسی این اختلال می‌توان به عدم توجه یا حواس پرتی، تکانشگری، بیش‌فعالی، تغییرات ناگهانی مزاج، عدم توانایی در تمرکز کردن و ناتوانی در قرار گرفتن یا ثابت ماندن در یک مکان خاص برای مدت زمانی طولانی اشاره کرد.علاوه بر این کودکان مبتلا به این اختلال در گوش دادن به دیگران، صبور بودن، سازماندهی، برنامه ریزی، همکاری با دیگران، آگاهی نسبت به وضعیت دیگران، به اشتراک گذاشتن فضای شخصی یا وسایل خود و توجه به ساختار و مرز ها با مشکل روبرو هستند.بسیاری از کودکان مبتلا به این اختلال دارای اختلالات یادگیری خاصی هستند که اغلب از خود این اختلال ناشی می‌شود. بنظر میرسد در بسیاری از مواقع آنها از نظر تحصیلی و اجتماعی در محیط مدرسه عملکرد خوبی ندارند و در نتیجه در معرض خطر زیادی برای عزت نفس پایین و اعتماد به نفس پایین هستند.در مدرسه ،که محلی است که نیمی از زمان کودکی و نوجوانی خود را در آن می گذرانند، آنها دائما احساس بی کفایتی و نارضایتی می کنند؛ به همین دلیل حالت تدافعی دارند و از مدرسه رفتن اجتناب می کنند.· راه های درمان و بهبود اختلال بیش فعالی و نقص توجهوالدین کودکان دارای اختلال بیش فعالی یا نقص توجه اغلب برای تامین نیازهای ویژه کودک خود بسیار تلاش می کنند. اقداماتی مانند اصلاحات مورد نیاز در رفتارشان، برنامه ریزی همیشگی، تدریس خصوصی، جلسات با معلمان و اقدامات دارویی تنها لیست کوتاهی از اقدامات والدین می باشد، با این حال هنوز تصویر مناسبی از یک والد کودک دارای اختلال بیش فعالی ارائه نداده‌ ایم.فرسودگی، خستگی و ناامیدی انگیزه های اساسی برای حل معمای چگونگی درمان و بهبود فرزندشان می باشد. شاید والدین تمام راه‌ های درمانی را امتحان کرده باشند، اما ممکن است از یک روش درمانی ساده اما موثر غافل شده باشند روشی به نام"هنر درمانی" و اگر بخواهیم تخصصی تر بگوییم " نقاشی درمانی" .گاهی اوقات بیان کلمات برای کودک مبتلا به اختلال کم توجهی میتواند بسیار دشوار باشد.حال فرض کنید به جای اینکه از کودک خواسته شود که آنچه را که فکر و یا احساس می‌کند به زبان بیاورد از او خواسته شود که یک مسیر و یا یک درخت را روی کاغذ ترسیم کند.هنر درمانی برای کودک ADHD فرصتی برای برقراری ارتباط فراهم می کند؛ زیرا کودک بسیار آسان تر از زمانی که بخواهد افکار خود را بازگو کند توسط نقاشی آنها را بیان می‌کند .این یک روش درمانی بسیار خوب برای اذهان کودکان مبتلا به ADHD میباشد که در درون ذهن خود افکار زیادی دارند اما نمی توانند با کلمات آنها را بازگو کنند. این روش می تواند به طرز عجیبی ذهن آنها را آرام کند و از اضطراب و آشفتگی دور کند.همچنین این روش درمانی " هنر درمانی" می تواند به این کودکان در یادگیری چگونگی سازمان دادن افکار خود کمک کند؛ زیرا همانطور که می‌دانید کودکان بیش فعال یا کودکان با اختلال نقص در توجه در سازمان دهی اطلاعات و یافته های خود دچار مشکل هستند.· هنر درمانی یک روش عالی برای کودکان مبتلا به ADHDیکی از هنرمندان و نقاشان توضیح می دهد:<< هنر درمانی بسیار شبیه روانشناسی است.>> انتخاب بین مداد رنگی و رنگ آمیزی نقاشی نیز تجربه درمانی کاملاً متفاوتی را برای بیماران به وجود می‌آورد. او می گوید وسایل هنری، خود دارای کیفیت‌های خاصی هستند که می توانند ساختار متفاوتی را برای کودک ایجاد کند.در هنگام نقاشی کودک سعی می‌کند یک ساختاربندی مشخص داشته باشد. مدادها را از جای مشخصشان درآورده و سپس آنها را جمع کند و رنگهای مختلف را تشخیص بدهد و در نقاشی درست به کار ببرد. همه اینها باعث می شود تا کودک به تدریج یاد بگیرد که تمرکز کافی بر روی انجام یک فعالیت بگذارد.هنر نقاشی واسطه خوبی برای کار با کودکان مبتلا به اختلال نقص توجه می باشد؛ زیرا فعالیتی است که از مهارت های یادگیری بصری برای ایجاد ساختار استفاده می کند و راهی برای بیان احساسات در طی فرآیند درمان ارائه می‌دهد.فعالیت هنری یا همان نقاشی کشیدن می تواند انرژی زیاد کودک را در راه و مسیری درست هدایت کند.نقاشی که کودک می کشد ، راهی موثر است که او مجدد با برخی احساسات، افکار و مهارت های آموخته شده خود دوباره مواجه شود.نقاشی، یادگیری را نیز تقویت می‌کند و بعد دیگری به رویکرد چند حسی یادگیری اضافه می کند. اما کودکان مبتلا به بیش‌ فعالی به دلیل حواس پرتی نمیتوانند نظم فکری خود را حفظ کنند.· رابطه هنر با ذهندر همین راستا باید گفت آمیگدالا ( amygdala) ناحیه ای از مغز است که بر روی کنترل عاطفه نقش دارد. این ناحیه اغلب در کودکان مبتلا به ADHD رشد کافی ندارد به همین امر باعث می شود که فعالیت هایی که برای یک کودک جذاب است برای کودک دارای اختلال جذابیتی نداشته باشد و لذت آن را مختل کند.همچنین باعث می شود این کودکان در مدیریت تعارض با همسالان خود بیش از سایر کودکان در سنین یکسان مشکل داشته باشند. به این ترتیب اختلال نقص توجه و بیش فعالی ذاتاً روند یادگیری را نیز می تواند مختل کند.این مشکل که مانع از یادگیری می شود می تواند به نوبه خود بر روی تمامی فعالیتهای کودک تاثیر بگذارد.طبق تحقیقات انجام شده روانشناسان دریافته اند که وقتی مغز را تحریک کنید و از آن استفاده کنید مغز ارتباط بیشتری برقرار می کند و بنابراین با انجام کاری ساده در دنیای خارجی و تکرار آن یک ارتباط بیرونی و یا درونی به وجود می آید ( سیگنال های شیمیایی) ؛ پس به همین خاطر است که با روش هنر درمانی مغز کودک یاد می گیرد که جزئیات آموخته شده در حین نقاشی را در زندگی روزمره به کار بگیرد تا بتوانند تصمیمات بهتری در مدرسه و خانه بگیرد.انجام دادن هنر یا به طور اختصاصی نقاشی کشیدن، برای مغز تحریک‌کننده است. خوب است بدانید این روش درمانی اغلب مفید تر از شناخت درمانی است.برای همین روشی مهمی در درمان کودکان مبتلا به اختلال نقص توجه و بیش فعالی می باشد. در واقع وقتی کودک در حال نقاشی کشیدن است محرک های مغزی در حال ترشح هستند. این امر باعث افزایش جذب دوپامین در مغز می‌شود و به کودک کمک می‌کند تا تمرکز خود را حفظ کند (دوپامین یکی از مهمترین پیامرسان‌ های عصبی است و طبق تحقیقات انجام شده کمبود دوپامین باعث عدم تمرکز میشود و دانشمندان در حال انجام تحقیقاتی در رابطه با میزان دوپامین و نقش آن با بیماری ADHD هستند).یافتن کلمات مناسب برای بیان احساس خود برای هر کسی ممکن است دشوار باشد اما برای یک کودک مبتلا به ADHD ممکن است یک تصویر نقاشی شده واقعاً بیش از هزار کلمه ارزش داشته باشد. فاگل(Fogel) یک هنرمند شاخص می گوید:<< آثار هنری پلی است به دنیای درونی هر کس.>>همچنین نشان داده شده است که هنر درمانی با تمرکز در تمرین متمرکز شدن و افزایش میزان و دامنه ی آن ، توجه و تمرکز کودکان مبتلا به اختلال را افزایش می دهد.نقاشی همانطور که در مقالات قبلی نیز به آن اشاره کردیم ، بخش طبیعی در رشد کودکان است، حتی کودکان مبتلا به بیش‌ فعالی نیز می توانند فعالیت هنری مورد علاقه ی خود که میتواند نقاشی باشد را انتخاب کرده و تصویر های مختلفی ترسیم کنند.با ترسیم نقاشی کودک مبتلا به بیش فعالی، او به تدریج یاد می گیرد که بر روی آثاری که از خود به جای می گذارد تمرکز کافی نشان دهد. اگر چه ممکن است مدت زمان طولانی طی شود تا کودک به این مرحله برسد، اما در نهایت این فرایند توانایی کودک بیش فعال را به سوی هدایت مناسب انرژی درونی به روش مثبت سوق می دهد و باعث موفقیت کودک در فرایند درمان میشود.· رابطه نقاشی کودکان ADHD با عزت نفسهنر درمانی (نقاشی) همچنین در عزت نفس کودک مبتلا به اختلال تاثیر شایانی دارد؛ زیرا اغلب کودکان مبتلا به ADHD به دلیل عدم توانایی در توجه یا تمرکز و عدم یادگیری در مدرسه و یا خانه تنبیه می شوند.با آموزش این مهارت اساسی به کودکان، هنر درمانی میتواند پلی مهم برای استفاده از مهارت های تمرکز و توجه چه در مدرسه و چه در خانه برای کودک باشد.هنر درمانی همچنین می تواند زمینه ای برای کشف هویت کودک فراهم کند. این میتواند یک فرایند بسیار ارزشمند و مفید باشد؛ زیرا کودکان مبتلا به بیش‌ فعالی اغلب توسط برچسب ها و رفتارها تعریف می شوند. برای کودکان مبتلا به بیش‌ فعالی، برچسب زدن و توجه به رفتارهای منفی او می تواند تعریف کودک را در یک زمینه مثبت از خود برایش دشوار کند.اما در این جا باز هم هنر و یا همان نقاشی می تواند کودک را به هویتی درونی ، مثبت و درمانی ( کودکی که با شناخت اختلال خود در تلاش برای بهبود آن می باشد) متصل کند.با فراهم آوردن این ارتباط، کودک می‌تواند بر بسیاری از تجربیات منفی روزانه خود غلبه کند . به طور خلاصه نقاشی می‌تواند کودک را نسبت به خودش خوش بین کند. اما باید به این نکته نیز توجه کرد که چندین جلسه و مدت زمانی طول می کشد تا کودک این نتیجه را تجربه کند.پس به عنوان والد و یا مربی فراهم کردن زمینه در جهت این نوع رشد، که به کودک در دستیابی به احساس بهتر نسبت به خود کمک میکند، ضروری است.· انواع نقاشی کودکان ADHD1. ارتباط غیر کلامینقاشی فعالیتی است که با استفاده از مهارت های یادگیری بصری قوی ساختاری را ایجاد می‌کند و همچنین به کسانی که تمایل به تفکر عمیق ندارند و یا تمایل به بیان گفتاری آنچه فکر میکنند ندارند راهی برای بیان احساسات خود در فرایند درمان می دهد.محصول هنردرمانی یعنی نقاشی، یک سابقه تصویری از احساسات و ایده هایی است که کودک به وجود آورد و همیشه و در هر زمان می تواند در اختیار کودک قرار بگیرد.همانطور که کودکان نقاشی می کشند رابطه آنها فقط با کاغذ مقابلشان است. آنها قادرند صادق و شفاف باشند؛ زیرا نقاشی فرد نیست، سوالی نمی پرسد، چالشی به راه نمی اندازد و یا انتقاد نمیکند.نقاشی شکلی از بیان شخصی است که در آن ارتباط کلامی همیشه امکان پذیر نیست. کودکی که به عنوان مثال نمی تواند در مورد مدرسه صحبت کند ممکن است ابتدا ترسیم یک تصویر برایش آسان تر باشد. یعنی با توجه به نقاشی که در مقابل او هست، صحبت در مورد وضعیت موجود در مدرسه برای او قابل گفتمان میشود.2. ابراز احساساتبسیاری از کودکان بیش فعال یا مبتلا به اختلال نقص توجه همانطور که متوجه شدید قادر به بیان کلامی نیستند به‌ خصوص وقتی صحبت از احساساتشان می شود. درست است که بسیاری از آنها مخصوصاً بیش فعالان زیاد صحبت می کنند اما این گفتارها معمولاً حول احساسات آنها نیست؛ زیرا در اغلب موارد آنها به طور عمیق نسبت به احساسات خود آگاه نیستند.نقاشی فرصتی عالی برای کودکان است تا بتوانند احساسات خود را که حتی چندین بار سرکوب شده است را بیان کنند. در طول فرآیند هنردرمانی آنها احساسات منفی را که در زندگی خود بخاطر وجود اختلال خود تجربه می‌کنند، آشکار می‌کنند و اینکه این احساسات چگونه بر زندگی آنها تاثیر می‌گذارد را نشان می‌دهند. نقاشی های مکرر آنها بیانگر درد، انزوای اجتماعی و یک غم بزرگ است.3. هنر درمانی گروهی-_ یادگیری مهارت های اجتماعی و مدیریت رفتاراگر کودک در یک جمعی که دارای هم سالان همانند خود باشد، عضو یک گروه هنر درمانی شود فرصت این را دارد که تجربه کند که تنها نیست و این تقصیر او نیست که نمی تواند در مدرسه موفق شود، در درس ها تمرکز کند و یا پدر و مادر خود را راضی نگه دارد.در این گروه هنر درمانی کودکان می آموزند که مشکلات شان که ناشی از این اختلال است می‌تواند با یادگیری راهکارهای مقابله و درمان‌های مختلف از جمله هنر درمانی یا نقاشی رفع شوند و یا بهبود پیدا کنند.به عنوان مثال می توانید یک گروه شامل همسالان کودک خود با اختلال مشابه تشکیل دهید. گروه هنر درمانی، یک محیط امن و کنترل شده را فراهم می‌کند که در آن کودکان می توانند یک تجربه اجتماعی، درمانی و آموزش موفق داشته باشند.این گروه مکانی است که آنها می‌توانند همسالانی که همان مشکلات مشابه خود را دارند مشاهده کرده و با آنها تعامل داشته و در آنجا درمانگر می تواند آنها را به صورت گروهی مشاهده کند. این یک شروع تازه و یک فرصت جدید برای موفقیت اجتماعی با همسالان است.همانطور که پیش تر نیز ذکر شد، کودکان مبتلا به اختلال نقص توجه و بیش فعالی اغلب مهارت های اجتماعی ضعیف و توسعه نیافته ای دارند. بسیاری از آنها هیچ دوست صمیمی ندارند هرچند که مایل به دوستی هستند. برخی از کودکان ممکن است در دوستیابی مشکلی نداشته باشد به خاطر اینکه بسیار برونگرا هستند ، اما در نگهداری دوستان دچار مشکل می شوند.آنها اغلب در بیان گفته ها اغراق می کنند، حرف طرف مقابل را قطع میکنند، بیش از حد مشتاق بنظر میرسند، به فضای شخصی و مرزها احترام نمی گذارند و احساسات کودکان دیگر را جریحه دار می کنند ( در اینجا منظور کودکان بیش فعال می باشد و نه کودکان دچار اختلال نقص توجه) ، پرحرف هستند، رفتارهای دفاعی دارند و و بیشتر مواقع اطلاعات و آموزه های اجتماعی را فراموش می کنند و یا اشتباه متوجه می شوند. بیشتر این کودکان بینش درستی از رفتارهای نامناسب خود ندارند.با هنر درمانی( نقاشی کشیدن ) و بحث و گفتگو درباره آثار خودشان، می توانند بفهمند که مشکلات شان در ایجاد و نگهداری دوستان و سایر مشکلاتشان از اختلال آنها ناشی می شود.با همکاری بر روی پروژه های هنری آن ها فرصت هایی را برای تجربه موقعیت های مختلف اجتماعی، مانند مشاهده خود در ارتباطات اجتماعی، تمرین ارتباطات اجتماعی در یک محیط امن و ایجاد برخی پیشرفت ها در صورت لزوم پیدا می کنند. نقاشی های گروهی و کار به صورت دوتایی برای حل این نوع مشکلات کودکان بسیار مناسب هستند.درمانگر می تواند از کودکانی که اولین بار است که به گروه ملحق شدند بخواهد که خود را معرفی کنند، سپس به آنها زمان مشخص و محدودی دهد تا نقاشی های دلخواه خود را بکشند. هنگامی که کودکان کارهای هنری مانند نقاشی را انجام می دهند درمانگر نه تنها باید آنچه را که کودکان می‌کشند مشاهده کند، بلکه نحوه استفاده کودک از فضا و مواد در دسترس مانند کاغذ، مداد رنگی، آبرنگ و غیره ، نحوه برقراری ارتباط با کودکان دیگر، نحوه مدیریت زمان و نحوه سازماندهی کودک و رفتار آنها را نیز بررسی کند.مزیت گروه درمانی این است که درمانگر می تواند کودک را در محیط اجتماعی مشاهده کند.در پایان جلسه گروهی کودکان به نقاشی‌های یکدیگر نگاه می‌کنند و درمانگر از آنها می خواهد که در باره احساسات خود بحث کنند. این بحث به توسعه مهارت‌های ارتباط کلامی آنها کمک می‌کند.اینکه کودک از روی نقاشی احساس خود را بیان کند بسیار مهم است زیرا بسیاری از اوقات کودکان مبتلا به ADHD قادر به ارائه اطلاعات به روش روشنی نیستند ( از طریق ذهن).بحث و گفتمان بین کودکان همچنین باعث تقویت گروه و ایجاد اعتماد و صمیمیت بین آنها می‌شود. علاوه بر این، به کودکان کمک می‌کند تا احساسات کشیده شده در نقاشی را به کلمات تبدیل کنند و ارتباط کلامی برقرار کنند.· در ادامه گریزی به تفاوت‌ های نقاشی کودکان بیش فعال و کودکانی که این اختلال را ندارند میزنیم.1. تفاوت کودکان بیش فعال و کودکان عادی در ترسیم آدمک هاo معمولا آدمک هایی که کودکان بیش فعال در نقاشی خود می کشند، به نحوی هستند که تصور می شود از دنیا رو بر گردانده اند . دلیل آن، این است که کودکان بیش فعال معمولا از نظر روانی به شدت آشفته هستند و قادر نیستند با دیگران ارتباطی سازنده ایجاد کنند. این موضوع نیز در نقاشی های آن ها قابل مشاهده است.o آدمک ها در نقاشی این کودکان در پایین برگه و با استفاده از خطوط کم رسم می شوند که دلیل آن این است که اغلب این کودکان به دلیل شرایط خاصی که دارند، دید خوبی نسبت به خود نداشته و دارای سطح بالا اضطراب و افسردگی نیز هستند.2. متفاوت ترسیم کردن خانواده توسط کودکان بیش فعالکودکان بیش فعال خانواده را نسبت به سایر کودکان در نقاشی های خود متفاوتمی کشند و از این تفاوت ها می توان موارد زیر را نام برد:o استفاده کم از خطوط جهت نقاشیo ترسیم آن در قسمت پایین صفحهo ضعف در غناo کشیدن دست اشخاص به شکل باز به سمت اطرافo کشیدن خود به شکل ارزنده سازی شدهo کشیدن پدر و مادر به شکل فاصله دار( دور از هم )این داده ها و ارزیابی ها اغلب نتیجه آزمون های مختلفی مانندDAP و DAF می باشد. DAP به معنای تصویر کشیدن کودک از یک فرد و DAF به معنای تصویر کشیدن و یا نقاشی کردن کودک از خانواده است که این تست ها می توانند در جامعه آماری متفاوتی انجام شوند، ولی اغلب نتایج یکسانی دارند و همانطور که در بالا مشاهده کردید تفاوت‌ هایی بین نقاشی کودکان دارای اختلال بیش فعالی و نقص توجه با کودکان عاری از این اختلال وجود دارد.در آخر، باری دیگر بر ارزشمندی روش درمانی هنر درمانی بر راهبردهای یادگیری در توانمند سازی کودکانADHD و بهبود عزت نفس آنها تاکید می‌ کنیم. پر واضح است که یادگیری کودکان از هنر درمانی یا نقاشی یک قدم بسیار بزرگ در درمان آنها و بهبود روابط روزمره آنهاست که به صبر والدین و آگاهی آنها و نیز آگاه ساختن کودک نیازمند است.اختلال نقص توجه و بیش فعالی یک بیماری مزمن و پیچیده ای است که به راحتی قابل رفع نیست، اما روش هنر درمانی می تواند کودک را به موفقیت خاص برساند .کودک باید تمرینات زیادی انجام دهد و مایل به مشارکت در فرآیند نقاشی کشیدن باشد و همچنین مهارت های آموخته شده را بپذیرد و در ادامه بتواند از آنها استفاده کند.در این صورت می توانیم آینده ای روشن برای کودک دچار اختلالADHD امیدوار باشیم.منابع