همه مردم باید از گردشگری منفعت ببرند

محمد زاهدی معتقد است مردم اصفهان از حضور گردشگران احساس سود نمی کنندمحمد زاهديدکتر محمد زاهدی از صاحب نظران حوزه گردشگری است. وی چندین اثر در مورد صنعت گردشگری دارد. «شناخت گردشگری»، «بازاریابی گردشگری» و «خدمات صنعت گردشگری» از جمله آثار او هستند. زاهدی از گردشگری و آینده آن در شهری مانند اصفهان یک سینه سخن دارد. اصفهانی که او در آینده برای گردشگران مناسب می بیند تنها یک شهر تاریخی نیست بلکه شهری است که پیوسته در خلق مدام است و هر بار برای مهمانان خود جاذبه های جدیدی را آشکار می کند. با او پیرامون آینده گردشگری در اصفهان به گفتگو نشستیم.جناب دکتر زاهدی! چرا تا به حال از ظرفیت‌های گردشگری اصفهان استفاده نشده است؟دلایل متعددی برای این که از ظرفیت‌های گردشگری استفاده نشده، وجود دارد. دلیل اولش شاید این باشد که از ظرفیت‌هایمان اطلاع کافی نداریم. یکی از مهم‌ترین چالش‌هایی که پیش روی صنعت گردشگری وجود دارد، آگاهی از امکانات و واقعیات موجود در یک جامعه است. یک شهر یا منطقه وقتی می‌خواهد به عنوان مقصد گردشگری معرفی شود، باید اول از همه بتواند داشته‌هایش را برشمارد، به این معنی که دقیقا چه دارد. من فکر می‌کنم ما دقیقا نمی‌‌دانیم چه داریم. وقتی دقیقا ندانیم چه داریم، برنامه ریزی‌ای هم برای آن ممکن است انجام نشود.دلیل دومی که از داشته‌هایمان استفاده نکرده‌ایم، فارغ از این که یک تعدادی را می‌شناسیم و تعدادی دیگر را نه، این است که اصولا عزم جدی‌ای برای توسعه گردشگری نه در اصفهان، که در کشور هم وجود ندارد. وقتی به محدودیت‌هایی مثل تحریم‌های صادرات نفتی می‌رسیم، فیلمان یاد هندوستان گردشگری می‌افتد. وقتی هم که این مسئله رفع شود، طبیعتا به آن بی‌توجه می‌شویم. بنابراین گرایش ما به گردشگری، یک گرایش واقعی، منسجم و نظام مند نیست. این گونه نیست که به این نتیجه رسیده باشیم گردشگری راه کار برون رفت از بسیاری از مشکلات است.نظر شما گردشگری راهکاری برای برون رفت از مشکلات هست؟برای بسیاری از مشکلات ممکن است باشد. من نمی‌توانم حل همه‌ مشکلات را به گردشگری حواله دهم. من فکر می‌کنم انسان باید واقع بین باشد. مثلا برخی می‌گویند گردشگری صنعت بدون دود است. من هیچ صنعتی را بدون دود سراغ ندارم. می‌گویم، باید منافع و هزینه‌هایش را با هم مقایسه کرد.بنابراین من معتقدم ما عزم جدی برای توسعه گردشگری نداریم. به خصوص بخش‌هایی از جامعه شاید به دلیل این که شناخت کافی از زوایای مختلف گردشگری ندارند، اصولا روی خوشی به توسعه‌ گردشگری نشان نمی‌دهند و این را نباید از یاد برد.همچنین بسیاری از مردم از گردشگری منفعتی ندیده اند. آن ها راجع به این‌که گردشگری چقدر می تواند برایشان سودمند باشد، تردید دارند. بنابراین، این تفکر که همه می‌دانند گردشگری مفید است و همه می‌دانند که گردشگری اثرات مثبت دارد و باید توسعه پیدا کند، خود این ادعا محل تردید است. واقعا رویکردها این قدر مثبت نیست و همین الان وجود دارند کسانی که با گردشگری مشکل دارند.ما منابعمان را نشناختیم و عزم جدی برای بهره برداری از این منابع نداشتیم. به فرض که این شناخت فراهم شود، بعد از آن نیازمند یک برنامه برای توسعه گردشگری هستیم. فقدان برنامه برای توسعه گردشگری کاملا مشخص است. در کشور، آخرین باری که تلاش شد، برنامه‌ توسعه برای گردشگری نوشته شود، سال 1382 بود و آن برنامه هم رها شد و به تصویب نرسید. در اصفهان در سال 1388 برنامه مصوبی برای توسعه گردشگری استان نوشته شد که 40 و اندی جلد است، اما من تا به حال ندیده‌ام که کسی هیچ اقدام عملیاتی‌ جامعی در این زمینه بکند.چه کسی باید اقدام بکند؟ آیا دولت موظف به عملیاتی کردن است یا این مهم بر عهده مردم است؟متولی توسعه‌ گردشگری در کشور، بر اساس قانون سازمان میراث فرهنگی و صنایع گردشگری است. این سازمان تکلیف قانونی‌اش در واقع سیاست گذاری و برنامه ریزی است. اجرای حوزه گردشگری، بسیاری از آن در دامنه بخش خصوصی است. اما بخش خصوصی باید احساس کند که تمایلی برای توسعه گردشگری وجود دارد و از او حمایت‌های لازم می‌شود. من اعتقاد ندارم که این حمایت‌ها مثل وام کم بهره یا بخشش مالیاتی یا چیزهایی شبیه این باید باشد. این‌ها خوب هست.خیلی وقت‌ها لازم هم هستند. اما الزاما همه مسیر این نیست.باید عزم جدی برای توسعه گردشگری وجود داشته باشد. فعالان گردشگری امروز به عزم مسئولان به دیده تردید می نگرند. یعنی بخش خصوصی مطمئن نیست که بخش دولتی واقعا دوستدار گردشگری و توسعه آن است.گردشگری به جز پول و منافع اقتصادی چه منافعی برای مردم اصفهان دارد؟محدود کردن منافع گردشگری به منافع مالی اشتباهی بزرگ است. گردشگری منافع متعددی را برای جامعه به دنبال خودش دارد. یک بحث آن ورود درآمد به شهر هست. یک بحث ایجاد اشتغال با ورود گردشگر داخلی یا خارجی به شهر هست. در بخش بین الملل برای جوامعی مثل ما که زیر فشار خاص سیاسی هستیم و در دنیا راجع به ما بد گفته می‌شود، گردشگری به عنوان ابزار ترویجی و تبلیغی شناخته می‌شود. یعنی گردشگرانی که به ایران می‌آیند، متوجه می‌شوند آن تصوری که سابق در مورد ایران برایشان درست کرده بودند، غلط بوده است. بنابراین این‌ها وقتی بر می‌گردند، سفیران فرهنگی ما در جوامع دیگر هستند. به نظر من این نکته، برای جوامعی مثل ایران، حتی از منافع اقتصادی مهم‌تر است. این مظلومیت و این تصویر اشتباهی که از ایرانی ساخته شده را، گردشگران می‌توانند تغییر دهند.گردشگری در بعد داخلی، باعث می‌شود که پیوند‌های بین مردم شهرهای مختلف بیشتر شود. بنابراین ورود گردشگر به اصفهان و مهمان نوازی ما از او، سبب می‌شود که تصویر ما نزد هموطنانمان نیز بهبود پیدا کند. گردشگری کمک می‌کند تا ارتباط ما با اقوام و مردم دیگر سرزمینان منسجم‌تر شود. همچنین گردشگری کمک می‌کند درآمد در بخش‌های مختلف کشور و مناطق محروم به گردش در بیاید.گردشگری داخلی و خارجی در شهر اصفهان، اگر درست برنامه ریزی شود، باعث می‌شود منافع حاصل از آن فقط در بخش‌های خاصی از شهر هزینه نشود. به طور مثال الان منافع گردشگری شهر اصفهان، در چندجای این شهر متمرکز هست مانند منطقه جلفا یا منطقه 1 که هتل‌ها در آن متمرکز است یا منطقه 3، اما بسیاری از بخش‌های اصفهان از منافع گردشگری بهره چندانی نمی‌برند. اگر برنامه ریزی درستی برای توسعه گردشگری در مناطق وجود می‌داشت و آن شناختی که عرض کردم راجع به داشته‌هایمان تکمیل می‌شد، می‌توانستیم راجع به بخش‌های مختلف، این منافع را توزیع کنیم.با این شرایط به نظر می رسد شما معتقد باشید که تغییر نگرش مهم‌تر از صرف بودجه است؟حتما همین طور است. نکته کلیدی برای من این است که روی فرهنگ مردم در حوزه گردشگری کار بشود. نه فقط در مورد گردشگر پذیرفتن، بلکه حتی در مورد سفر رفتن. ببینید ما در دو سه دهه گذشته، به خصوص دو دهه اخیر، با تشویق مردم به سفر کردن در فصل‌های خاص که البته نباید این قدر تشویق می کردیم، مثل نزدیک عید نوروز، تلاش کرده‌ایم که مردم را به هر قیمت راه بیندازیم. شما ببینید، صدا و سیما قبل از عید شروع می‌کند گزارش از استان‌های مختلف پخش می کند که همه چیز برای شما آماده است. اما کسی که در عید سفر می‌کند، در چه شرایطی سفر می‌کند؟ خسته، خواب آلود، با جاده‌های پرترافیک، شرایط آب و هوایی که خیلی مطلوب نیست و با تمام این شرایط وارد یک شهر می‌شود. مثلا در اصفهان آماری گاهی اوقات تا 3 میلیون بیان می‌شود. مردم را در زمانی به سفر سوق داده‌ایم که توان و آمادگی کافی برای سفر را نداریم. مسافر می‌آید و می‌خواهد در چادر یا یک کلاس بخوابد. همراه خودش مواد غذایی مورد نیازش را هم آورده است! مدت ماندگاری‌اش در اصفهان با توجه به نوع اقامتش محدود است. جاذبه‌های معرفی شده اصفهان به مسافر نیز محدود است و بسیاری از امکانات را نمی‌شناسد. با این شرایط مسافر زود بر می‌گردد. نتیجه چنین سفری این است که شهروند اصفهانی ترافیک و شلوغی و آلودگی و زباله‌ و دیگر مسائل را متحمل می‌شود، گردش مالی و خرج هزینه‌ای هم در اصفهان، از طرف مسافر اتفاق نیفتاده‌ است. معرفی فرهنگی و امکانات اصفهان هم به درستی اتفاق نیفتاده است. پس هم فرهنگ گردشگر پذیری و هم فرهنگ سفر رفتن مردم باید تغییر کند.آیا باید اصفهان را از یک شهر متراکم به شهری تبدیل کنیم که دارای چندین قطب‌ گردشگری باشد؟حتما باید چنین کاری بکنیم و منابع آن هم فراهم است. در بحث گردشگردی از یک طرف بحث «جاذبه» مطرح است و از طرف دیگر بحث «منبع». جاذبه منبعی است که برای بهره برداری آماده و تجهیز شده باشد. به طور مثال حمام تاریخ رهنان، یکی از زیبایی‌های گردشگری است که در شهر اصفهان داریم. اما آیا در مورد آن کار شده است؟ آیا در سطح شهر معرفی شده است؟ وقتی چنین چیزهایی معرفی نمی‌شود، تراکم گردشگر تنها در محدوده میدان نقش جهان پدید می‌آید. این ازدحام موجب آلودگی و فرسایش و کاهش کیفیت تجربه گردشگر است. دفعه بعد هم که به اصفهان بیاید، می‌گوید هر داشت ما دیدیم.در جای جای اصفهان جاذبه‌های مختلفی وجود دارد. حمام رهنان یک مورد بود. مورد دیگر مناره‌های ساربان و چهل دختران در محله جوباره هست. نه تنها این موارد که ما می‌توانیم جاذبه‌های گردشگری مدرن‌تری هم ایجاد کنیم.این توزیع سبب می‌شود، منافع اقتصادی به بخش‌های مختلف شهر سرازیر ‌شود و تمایل قسمت‌های مختلف شهر به پذیرش گردشگر بالا برود. از تراکم و ازدحام در بخش‌های مرکزی کاسته می‌شود و انگیزه برای سفر‌های بعدی به اصفهان نیز بالا می‌رود. گردشگران باید حس کنند که اصفهان، هر بار چیزهای جدیدی برای ارائه دارد وگرنه دلیلی برای تکرار، به خصوص با این وضعیت رودخانه، کمتر پیدا می‌شود.آیا ایجاد فضاهای جدیدی مثل کوه صفه یا سیتی سنتر که در این سال ها به فضای شهر اضافه شده اند، در جذب گردشگر نقش موثری داشته اند؟حتما موثر بوده و اهمیت دارد، اما با ظرفیت‌های شهر اصفهان تناسب ندارد. ما در دهه هفتاد آمدیم وقتی در هیچ کجای کشور باغ گل‌ها و باغ پرندگان وجود نداشت، ما باغ گل‌ها و باغ پرندگان ایجاد کردیم. اما بعدا زمانی که اصفهان متوقف کرد، مشهد شروع به کار کرد. مشهد، ابتدا مقصد گردشگری زیارت بود، هست و خواهد بود. سپس تبدیل شد به مرکز گردشگری، زیارت و خرید. بازارها تقویت شد. بعد مشهد تبدیل شد به مرکز گردشگری، زیارت، خرید، غذا. مرحله بعد تبدیل شد به مرکز گردشگری زیارت، خرید، غذا، تفریح. همان طور که می‌بینیم، مشهد جاذبه گردشگری‌اش مرتب پوست انداخته و نو شده و قدرتمندتر شده است. آیا این اتفاق برای اصفهان هم افتاده است؟ ما زودتر از همه در کشور شروع کردیم ولی متاسفانه عقب افتادیم. سیتی سنتر شیراز زودتر شروع به کار کرد. نمایشگاه‌ها یکی از قطب‌های جذب گردشگر به شهرهای مدرن است. نمایشگاه‌های این شهر چقدر فعال هستند؟الا و لابد مکلف هستیم سرمایه گذاری کنیم روی زیرساخت‌هایمان و البته زمینه‌های مساعد را برای سرمایه گذاری فراهم کنیم. مثلا شورای اسلامی شهر اصفهان، هتل‌ها را از عوارض برای اخذ پروانه معافیت کرد. همین تصمیم به توسعه صنعت اقامت کمک می‌کند. پس حمایت قانونی هم مهم است. فرهنگ سازی هم اهمیت دارد. اگر این حمایت ها باشد، آن وقت بخش خصوصی دیگر باید کار کند و نمی‌تواند طلبکار باشد.فرودگاه‌ها از جمله نقاط حیاتی است که باید توسعه پیدا کند. سیستم حمل و نقل ریلی هم باید توسعه پیدا کند تا در گردشگری داخلی بتوانیم موفق عمل کنیم.عده‌ای معتقدند، ما با محدودیت‌هایی که در مذهبمان داریم، نمی‌توانیم به کاروان گردشگری جهان ملحق شویم. با این مسئله چگونه باید روبه رو شد؟این حرف کاملا نادرست است. یک میلیارد و سیصد میلیون گردشگر در سال در جهان جابه جا می‌شوند. از این تعداد حدود 39 درصد آن‌ها گردشگران فرهنگی تاریخی هستند. این یعنی حدود چهارصد و سی میلیون نفر. میزان ورود گردشگر به کشور ما حدود پنج میلیون نفر است. از این پنج میلیون نفر هم حدود دو تا دو و نیم میلیون از کشور عراق و کشورهای همسایه هستند که معمولا برای زیارت می‌آیند. حدود 2 میلیون هم ترددهای مرزی داریم و با این حساب تنها حدود پانصدهزار نفر به داخل کشور می‌آیند. ویژگی گردشگر فرهنگی تاریخی این است که برای «یادگرفتن» و برای «احترام گذاشتن» سفر می‌کند. هرگز گردشگر فرهنگی نمی‌آید تا رفتاری انجام دهد که مخل مبانی فرهنگی ما باشد. بنابراین از گردشگر فرهنگی تاریخی نباید ترسید.از این ها گذشته، مگر سفر ما به خارج بدون آسیب است؟ حتی اگر برای زیارت باشد، همراه با آسیب و تبعاتی برای جامعه محلی هست. این طور نیست که گردشگر هیچ آسیبی نزند اما آیا اساسا می‌شود کسب و کاری داشت که آثار خارجی نداشته باشد؟بنابراین منعی برای این که بتوانیم پذیرای گردشگرانی در دنیا باشیم که آماده‌اند به قواعد حاکم بر ما تن بدهند نداریم و این نگرانی اغراق شده‌ای است.پیشنهاداتی مطرح هست که گردشگران خارجی در آینده بیشتر با مردم در ارتباط باشند و درگیر زندگی اصفهانی ها بشوند مثلا این که به خانه هایشان بیایند و یا چیزهایی از این دست...گردشگرانی که در حوزه فرهنگ فعال هستند، به زندگی شهروندان تمایل بیشتری دارند. نکته مهم این هست که این تعامل باید نظام مند باشد. ارتباط گرفتن با گردشگر هم قواعد خاص خودش را دارد که باید رعایت شود. این که می‌گویم کار فرهنگی باید روی جامعه میزبان اتفاق بیفتد، به همین منظور است. یکی از این فرهنگ سازی‌های این هست که هر کسی باید کار خودش را انجام بدهد. وقتی کسی گردشگر را به خانه خودش می‌برد، سرمایه گذاری را که میلیاردها تومان هزینه کرده تا اقامتگاهی را فراهم کند، زمین می‌زند. وقتی با ماشین خودتان گردشگر را جابه جا می‌کنید، راننده‌ای را که زحمت کشیده و در این حوزه سرمایه گذاری کرده، زمین می‌زنید. وقتی گردشگر را مجانی به مکان‌های مختلف می‌برید و برایش خودتان توضیح می‌دهید، فردی را که دوره دیده و تخصص در این زمینه دارد و با سختی مجوزهای لازم را کسب کرده، زمین می‌زنید. بنابراین، این رفتارها، آسیب‌های اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و حتی امنیتی را در پی دارد. منکر این آسیب‌ها نباید شد. قبول کنیم که این اتفاقات دارد می‌افتد و باید در آسیب‌هایش صحبت و اطلاع رسانی شود.سخن آخرامیدوارم صاحبان قدرت به اهمیت توسعه گردشگری پی ببرند و این مهم برایشان روشن شود. گردشگری می‌تواند چاره ساز برخی از نیازهای ما باشد. ما نیازمند توسعه عرضی هستیم. نیازمند توزیع ثروت و درآمد در قسمت‌های مختلف کشور هستیم. معظل بیکاری جوان‌ها و تحصیل کرده‌ها جدی است. گردشگری در این زمینه هم هم می‌تواند نیازهای فعلی را برآورده کند.