نرخ تعادلی و نرخ بازار ارز

تعطیلات عید و خانه نشینی کرونایی فرصتی مغتنم برای پرداختن به برخی سرگرمی های علمی بود که بنا به جبر زمانه مدتی بود از آنها دور بودم. یکی از آنها بررسی نرخ ارز و تلاش برای پیش بینی آن در سال جاری بود که نتیجه آن را در پیامی توئیتری به اطلاع علاقمندان رساندم. بر حسب آن محاسبات نرخ تعادلی دلار در انتهای سال 98 رقمی نزدیک 22 هزارتومان بود که قریب به 7 هزار تومان از نرخ روز دلار بیشتر بود. البته همانجا متذکر شدم که منظور از نرخ تعادلی، پیش بینی نرخ بازار نیست و دولت ها معمولا با دخالت در بازار مانع از تحقق نسبی نرخ تعادلی می شوند و نشان داده شد که حداقل در 20 سال گذشته نرخ بازار همواره از نرخ تعادلی کمتر بوده و فقط در مقاطعی شاهد پرش هائی برای نزدیکی هر چه بیشتر به نرخ تعادلی از جانب آن بوده ایم. در ابتدای سال این نرخ خیلی بالا به نظر می رسید و عده ای را خوش نیامد و گفتند بسیاری را که نباید می گفتند اما با گذشت زمان متاسفانه نرخ دلار بالا رفت و در سطحی بسیار فراتر از آنکه تصور می شد قرار گرفت و امروز که این متن را می نویسم نرخی که در سایت ها برای دلار عنوان می شود قریب به 32 هزارتومان است. مجددا فرصتی پیش آمد و آن محاسبات را با اطلاعات (برخی تقریبی) سال جاری بهنگام کردم و نتیجه آن را (نمودار 1) مجدداَ توئیت کردم که در آن نرخ تعادلی دلار برای سال جاری رقمی بین 23 تا 25 هزار تومان است. افزایش کمتر این نرخ نسبت به سالهای پیش را باید بیشتر مدیون وضع نامناسب اقتصاد جهان ناشی از نمودار 1شیوع ویروس کرونا دانست تا عملکرد اقتصاد خودمان و جالب تر اینکه شاید برای اولین بار در تاریخ این کشور نرخ تعادلی از نرخی که الان به عنوان نرخ بازار شناخته می شود کمتر است که می بایست ریشه آن را در مسائل ناشی از تحریم ها و مدیریت بازار داخلی جستجو کرد.در پی این توئیت استاد بزرگواری توصیه فرمودند که مفاهیم نرخ تعادلی و نرخ بازار را به زبان ساده توضیح دهم چرا که در فضای کنونی کشور این مفاهیم بسیار مغشوش شده اند و هرکس از ظن خود تعادل و بازار را تعریف می کند. لذا در ادامه سعی می کنم این مفاهیم را به ساده ترین شکل بیان کنم.نرخ ارز رابطه برابری بین دو واحد پولی را بیان می کند به عبارت دیگر نشان می دهد برای یک دلار چند ریال حاضر هستیم بپردازیم. طبیعی است که هر دو کاغذ هستند و جز نقش و نگار روی آنها، با یکدیگر تفاوتی ندارند اما آنچه به آنها بها می دهد قدرت خرید آنها و کالاهائی است که با هر یک نه فقط در حال حاضر بلکه در آینده نیز قابل خرید و ابتیاع است. نرخ ارز همانند یک تبدیل لوله که دو لوله با سایز مختلف را به یکدیگر پیوند می دهد محل اتصال دو اقتصاد متفاوت با یکدیگر است و از این رو اندازه آن ناشی از عملکرد( مثل قطر لوله) دو اقتصاد طرف رابطه برابری است. به عنوان مثال عملکرد نسبی اقتصاد آمریکا و اقتصاد ایران نهایتاَ در نرخ برابری ریال-دلار تجلی می کند. اجازه دهید برای سادگی بر یک وجه عملکرد اقتصاد و البته مهمترین، یعنی قدرت خرید ریال و دلار در حال حاضر متمرکز شویم. ارزش ریال و قدرت خرید آن در داخل کشور به نرخ تورمی که در ایران جاری است بستگی دارد به طوریکه با افزایش تورم انتظار داریم از قدرت خرید ریال کم شود و بالعکس با کاهش تورم بر قدرت خرید آن افزوده شود و همین رابطه بین دلار آمریکا و تورم آن کشور برقرار است. به نمودار 2 توجه کنید:نمودار 2در این نمودار تورم در دو کشور مورد نظر در دو سوی یک الاکلنگ قرار داده شده است. اگر فرض کنیم که تورم در هر دو کشور یکسان است دو بازوی الاکلنگ برابر و گوه ای که در زیر الاکلنگ قرار داده شده است دقیقا در وسط میله افقی قرار می گیرد، این نقطه دقیقا نرخ تعادلی ارز است یعنی جائی که قدرت خرید ریال و دلار برابر می شود. حال فرض کنید تورم در ایران افزایش بیابد ( نمودار 3)، طبیعی است که توازن این الاکلنگ به نمودار 3می خورد و دیگر محل قراردادن گوه در زیر محور افقی الاکلنگ مناسب برای برقراری برابری بین دو طرف الاکلنگ نیست. برای برقراری تعادل یا می بایست از تورم در ایران کاست و یا محل گوه را تغییر داد ( نمودار 4).نمودار 4با تغییر محل گوه و دراز کردن بازوی دلار به قیمت کوتاه کردن بازوی ریال به نقطه دیگری برای قرار دادن گوه می رسیم که مجدداَ تعادل را بین این دو اقتصاد برقرار می کند. روشن است که تغییر نرخ تعادلی به زیان ریال در واکنش به افزایش تورم در ایران بوده است. علاوه بر آن ویژگی نرخ تعادلی این است که حفظ ثبات این الاکلنگ به نیروی خارجی دیگری نیاز ندارد از این جهت است که به ادعاهائی که گفته می شود قیمت تعادلی دلار مثلاَ همان 4200 تومان بود اما دولت نتوانست آن را اجرا کند نباید وقعی گذاشت چرا که مفهوم تعادل در علم را هم در نظر نمی گیرند، مثل اینکه بگوئیم در نمودار 3 محل گوه را تغییر ندهیم اما کسی کمک کند سمت ایران به طرف بالا کشیده شود!! امیدوارم توانسته باشم با مثال فوق منظور از نرخ تعادلی را روشن کرده باشم. البته در تعیین آن نقطه علاوه بر تورم عوامل دیگری همچون نرخ بهره و یا انتظارات نسبت به آتی اقتصاد هم موثر هستند. اگر چه این نرخ تعادلی بین هر جفت ارزی در اقتصاد بین الملل برقرار است اما به این مفهوم نیست که رابطه برابری و یا آنچه قیمت بازار می نامیم همواره معادل این نرخ است. نرخی که در بازار ارز جاری است از بسیاری عوامل کوتاه مدت دیگر نیز متاثر می شود و همواره با این نرخ متفاوت است اما در اقتصادهائی که در آنها بازار ارز به صورت کارا عمل می کند نرخ بازار نمی تواند زیاد از نرخ تعادلی دور شود و با دور شدن از هر سو گرایش بازگشت به نرخ تعادلی بیشتر می شود. طبیعی است که بسته به میزان کارائی بازار ارز نوسانات نرخ بازار حول نرخ تعادلی هم کم یا زیاد می شود.اما شاید سوال شود چرا در کشور ما هیچوقت این اتفاق نیافتاده و در سالهای گذشته نرخ بازار همواره پائینتر از نرخ تعادلی بوده است و آیا الان که نرخ بازار بالاتر از نرخ تعادلی است باید انتظار داشته باشیم کاهش بیابد و به نرخ تعادلی نزدیک شود؟پاسخی که من به این سوال دارم این است که ما اساساَ بازاری به مفهوم بازار به شکلی که در بالا توضیح داده شد برای ارز نداریم. بازار مولفه هائی دارد و میزان کارائی و عملکرد آن با "بودن یا نبودن" و یا "عملکرد" آن مولفه ها سنجیده می شود. درست است از گذشته صرافیهائی وجود داشته اند و با تمرکز در مناطقی خاص به مبادله ارز می پرداخته اند و نرخی شکل می گرفته است و ما نیز بر آن بازار نام نهاده ایم اما در اقتصاد دولت-محور ما که همواره قریب به 90% از عرضه ارز و 70% از تقاضای آن ( اعداد تقریبی است) از سوی دولت بوده است و علاوه بر آن بر باقیمانده سهم عرضه و تقاضای ارز نیز کنترل مستقیم داشته است نمی توان انتظار داشت که نرخ بازار خارج از تاثیر این بازیگر بزرگ تعیین شود و چنان انعطاف پذیری داشته باشد که نسبت به انحراف از تعادل به سرعت موضع بگیرد. در سال های گذشته دولت همواره با تکیه بر درآمدهای ارزی حاصل از فروش نفت و عرضه آن با نرخ پائین سعی داشته است که قصور خود در خلق تورم را پوشش بدهد مثل اینکه بگوئیم در نمودار 3 به جای اینکه جای گوه را تغییر دهد بسته های دلار حاصل از فروش نفت را زیر محور سمت ایران می گذاشته است شاید که سمت ایران پائین تر نیاید! در حال حاضر نیز که دولت محروم از درآمدهای ارزی است ملغمه ای از محدودیت ها خارجی ( ناشی از تحریم) و داخلی چنان دست و پای این به اصطلاح بازار ارز را بسته اند که انتظار کارائی و به موقع عکس العمل نشان دادن از آن عبث و بیهوده است. اولین ویژگی هر بازاری خرید و فروش آزادانه در آن است که الان عملا در بازار-گونه ارز ما ممکن نیست. داشتن و همراه داشتن آن قاچاق محسوب می شود و به راحتی می تواند مصادره شود، خرید آن به تعداد محدود و با دردسرهای خود و ثبت مشخصات و ترس از عواقب آن ممکن است. حتی اگر از دلال های غیر رسمی بخواهید دلار تهیه کنید با مشکل انتقال پول و ترس از جعلی بودن دلار روبرو هستید و شاید بسیاری محدودیت های دیگر که من از آن بی خبرم. لذا با در نظر گرفتن تمامی این عوامل بسیار سخت بتوان گفت که آیا نرخی که در این مثلا بازار هست نسبت به این تعادل عکس العملی نشان می دهد و گرایشی دارد. آن نرخ در حال حاضر بیشتر اسیر محدودیت های خودساخته بر بازار، سرریز اتفاقات و تصمیم های سیاسی بر اقتصاد و متاسفانه بازیگرانی است که از این بلبشو منافع می برند، است.