تصحیح یک نقل قول

احمد اشرف در مقاله‌ای از کتاب «هویت ایرانی؛ از دوران باستان تا پایان پهلوی» با تدوین حمید احمدی سه روایت از هویت ملی ایران را پیش روی می‌گذارد. نخست روایت افراطی ناسیونالیسم رومانتیک که ملیت و هویت ملی ایران را به دورهٔ پیشامدرن مربوط می‌داند و آن را در دورهٔ باستانی جست‌وجو می‌کند. دوم روایت‌های تفریطی مدرن و پست‌مدرن که ملت را پدیده‌ای کاملاً نو و در گسستی تمام با گذشتهٔ پیشامدرن می‌دانند. و در نهایت روایت معتدل تاریخی‌نگر که اشرف خود را بدان منتسب می‌داند، با تمایز گذاردن میان هویت ملی و هویت تاریخی اولی را امری تازه و مربوط به دوران مدرن و مبدأ دومی را ایرانشهر ساسانی می‌داند که تا عصر جدید تداوم یافته، و در قالب هویت ملی بازپردازی شده است. اشرف در دفاع از هویت ایرانی و تمایز ملیت ایرانی با بسیاری از ملت-دولت‌ها به لحاظ پایهٔ تاریخی داشتن شواهد و ارجاعات گوناگونی ارائه می‌دهد. از جمله چند خطی را از اریک هابسبام، تاریخ‌نگار مارکسیست فقید بریتانیایی نقل می‌کند که کنکاش در آن موضوع این نوشته است. در کتاب مذکور از اشرف می‌خوانیم:«اما با این که هابسبام از منتقدان بنام ناسیونالیسم رومانتیک و تعصبات ملی است و اعتقاد دارد که هویت ملّی بسیاری از ملل و اقوام امروزی پایه و اساس تاریخی ندارد و چند صباحی از ساختن قباله‌ی ملّی برای آنان نمی‌گذرد، بر این نظر است که جز کشورهای چین، کره، ویتنام، ایران و مصر که دارای موجودیت سیاسی بالنسبه دائمی و قدیمی بوده‌اند، و اگر در اروپا واقع می‌شدند آن‌ها را با عنوان "ملل تاریخی" می‌شناختند، بسیاری از ملل دیگر که عمرشان هنگام استقلال از چند دهه فراتر نمی‌رفته است، یا زاییده‌ی فتوحات امپراتوری‌های غربی و یا نماینده‌ی مناطق "مذهبی-فرهنگی" بوده‌اند و موجودیتی نداشته‌اند که با معیارهای جدید ملّیت بتوان بر آن‌ها نام ملت نهاد.» (هویت ایرانی؛ از دوران باستان تا پایان پهلوی، صفحهٔ ۳۱)آن چه نقل شد را اشرف بدون نقل مستقیم و ارجاع دقیق به هابسبام در پیش نهاده بود. به گمان نگارنده در این «نقل به مضمون» سه خطا قابل مشاهده است که به کلی معنای متن را دگرگون ساخته‌اند و منظوری غیر از چیزی که هابسبام در نظر داشته، منتقل کرده است. به ترتیب به آن‌ها می‌پردازیم. اما نخست بهتر است اصل نوشتهٔ هابسبام را بیاوریم:«علاوه بر این، غیر از موجودیت‌های سیاسی به نسبت همیشگی نظیر چین، کره، ویتنام و شاید ایران و مصر، که اگر در اروپا بودند "ملت‌های تاریخی" شناخته می‌شدند، واحدهای سرزمینی‌ای که جنبش‌های به اصطلاح ملی برای رسیدن به آن خواهان استقلال بودند تا حد زیادی در عمل مخلوق استیلای امپریالیستی به شمار می‌آمدند و اغلب عمرشان به چند دهه هم نمی‌کشید یا در غیر این صورت بیش‌تر بازنمود مناطق دینی-فرهنگی بودند تا هر چیزی که می‌توانست در اروپا "ملت" خوانده شود.» (ملت‌ها و ناسیونالیسم پس از ۱۷۸۰؛ برنامه، افسانه، واقعیت، صفحهٔ ۱۶۴)۱. همان گونه که مشاهده می‌شود نویسنده در مستثنی کردن ایران و مصر با لفظ «شاید» کمی شک و تردید به خرج داده است. در حالی که در نقل اشرف از آن، چنین احتیاطی به چشم نمی‌خورد و هر پنج موجودیت سیاسی با اطمینانی یکسان مستثنی شده‌اند.۲. هابسبام از «واحدهای سرزمینی‌ای که جنبش‌های به اصطلاح ملی برای رسیدن به آن خواهان استقلال بودند [و] تا حد زیادی در عمل مخلوق استیلای امپریالیستی به شمار می‌آمدند و اغلب عمرشان به چند دهه هم نمی‌کشید» سخن می‌گوید، در حالی که اشرف از «ملل دیگر که عمرشان هنگام استقلال از چند دهه فراتر نمی‌رفته است، یا زاییده‌ی فتوحات امپراتوری‌های غربی... بوده‌اند» سخن گفته است. همان گونه که هویداست هابسبام از ملت خواندن «واحدهای سرزمینی» مذکور خودداری نموده است. در حالی که در هویت ایرانی از استقلال «ملل» با چند دهه عمر سخن گفته شده است. این تعبیر با گزاره‌ای از هابسبام که در ادامهٔ مطلب یادشده آمده است سازگار نیست.«شایسته نیست دولت‌هایی را "ملت" بخوانیم که به ویژه پس از ۱۹۴۵ از دل استعمارزدایی سر برآورده‌اند.» (همان، ۱۶۵)در واقع هابسبام حتی استقلال و تشکیل دولت در این واحدهای سرزمینی تحت استیلای امپریالیستی را نیز به معنای ملت شدن نمی‌داند، چه برسد به آن که در هنگام استقلال، عمری چند دهه‌ای برای این «ملل» در نظر بگیرد. ایران، مصر، کره، چین و ویتنام نیز نه با تعبیر «کشور» که دارای بار ملی است، بلکه با «موجودیت‌های سیاسی» به نسبت همیشگی معرفی شده‌اند‌. پس با این حساب اگر نویسنده اصرار دارد که از الفاظ با بار ملی برای معرفی استفاده ننماید، چرا در ادامه می‌افزاید این واحدهای سیاسی در صورت حضور در اروپا «ملت‌های تاریخی» دانسته می‌شدند؟ فهم این موضوع در پیوند با تصحیح سومین اشتباه صورت گرفته است.۳. فهم دقیق گفتار هابسبام نیازمند بررسی‌اش در بافتی است که آن را مطرح کرده است. این جملات در صفحات نخستین پنجمین فصل کتاب با عنوان «اوج ناسیونالیسم، ۱۹۱۸-۱۹۵۰» ذکر شده است و نگارنده می‌کوشد وضعیت ملی‌گرایی را در بازه‌ای از پایان جنگ جهانی اول تا چند سالی بعد از جنگ جهانی دوم را بر برسد. فصل تا آن جا که بحث ما مربوط می‌شود با وضعیت اروپا در آستانهٔ پیمان ورسای آغاز می‌شود. فروپاشی امپراتوری‌های چندملیتی عثمانی، آلمان، روسیه و اتریش-مجارستان در اروپا، در کنار اصل حق تعیین سرنوشت توسط رییس‌جمهور آمریکا، وودرو ویلسون، زمینه را برای بازترسیم نقشهٔ اروپا بر اساس اصل ملیت فراهم می‌آورد. هابسبام سپس به چالش‌های پیرامون این بازترسیم، از جمله ناهمسانی میان تعلقات ملی و زبانی در برخی مناطق و لزوم اخراج یا نسل‌کشی اقلیت‌ها در صورت فهم ویلسونی از ملت، واحدی به لحاظ زبانی و قومی همگن، می‌پردازد. آن گاه سرایت گفتمان و خواست‌های ملی ناشی از اصول ویلسونی به خارج از جغرافیای اروپایی و چالش‌های ناشی از آن را مطرح می‌کند که به لحاظ بحث ما بسیار واجد اهمیت است و جملاتی که موضوع کنکاش این متن قرار گرفته‌اند، تنها در ارتباط با آن معنایی درست می‌یابند. به همین جهت به عینه آن را نقل می‌کنیم:«پیمان ورسای از پدیده‌ی تازه‌ی دیگری پرده برداشت: گسترش جغرافیایی جنبش‌های ناسیونالیستی و تفاوت جنبش‌های ناسیونالیستی جدید با الگوی اروپایی. نظر به تعهد رسمی قدرت‌های پیروز به ناسیونالیسم ویلسونی، طبیعی بود که هر کس مدعی سخن گفتن از جانب مردمی تحت ستم یا به رسمیت شناخته‌نشده باشد -و در شماری انبوه، با مقامات عالی مذاکرات صلح مذاکره کند- ناگزیر این کار را در چارچوب اصل ملی، و به ویژه در چاچوب حق تعیین سرنوشت، پیش ببرد. با این حال، این استدلالی بسیار مؤثر برای مذاکره بود. رهبران و ایدئولوگ‌های جنبش‌های رهایی‌بخش کشورهای مستعمره و نیمه‌مستعمره صادقانه به زبان ناسیونالیسم اروپایی، که اغلب در غرب یا از غرب آموخته بودند، صحبت می‌کردند، حتی هنگامی که این زبان با شرایط‌شان هم‌ساز نبود». (همان، ۱۶۳)«تعهد رسمی قدرت‌های پیروز به ناسیونالیسم ویلسونی» سبب شد تا «رهبران و ایدئولوگ‌های جنبش‌های رهایی‌بخش کشورهای مستعمره و نیمه‌مستعمره» با وجود «هم‌ساز» نبودن گفتمان ناسیونالیستی با واحدهای سرزمینی متبوعشان به «اصل ملی» و «حق تعیین سرنوشت» چنگ بزنند. در حالی که به «غیر از موجودیت‌های سیاسی به نسبت همیشگی» که اگر جغرافیایی اروپایی بودند، خواستشان برای استقلال به عنوان ملت در مذاکرات ورسای مورد قبول می‌افتاد، مابقی موجودیت‌های سیاسی «در عمل مخلوق استیلای امپریالیستی به شمار می‌آمدند... [یا] بیش‌تر بازنمود مناطق دینی-فرهنگی بودند». در واقع آن چه هابسبام گفته است، بر خلاف آن چه از بازپردازی اشرف برداشت می‌شود، به هیچ وجه این نیست که کره، چین، ویتنام، ایران و مصر بر خلاف سایر ملت‌ها که نو و فاقد سنت تاریخی هستند، ملت-کشورهایی با پایهٔ تاریخی طولانی و استثنائی در سطح جهان هستند؛ بلکه تنها ناظر بر این نکته است که اگر این موجودیت‌های سیاسی از شانس اروپایی بودن برخوردار بودند(که نبودند)، بر خلاف سایر واحدهای مستعمره و نیمه‌مستعمره، ادعاهای «جنبش‌های به اصطلاح ملی‌»شان برای استقلال و حق تعیین سرنوشت، مانند انبوه اقوام و ملل نوپدیدی که در اروپا با کمک پیمان ورسای به استقلال رسیدند، به رسمیت شناخته می‌شد.نیز باید یادآور شد که هابسبام در مورد پذیرش این ادعاها در سال ۱۹۱۸ سخن می‌گوید، نه آن که در مقام توضیح باور خود باشد. زیرا همان گونه که در ذیل بخش ۲ مشاهده کردیم یک واحد سرزمینی می‌تواند استقلال خود را در قالب دولتی سرزمینی به دست آورد، و به لحاظ رسمی ملت شناخته شود؛ حال آن که هابسبام ملت بودنش را نپذیرد. بنابراین این گزاره اصولاً باور نویسنده راجع به ایران را باز نمی‌نمایاند.در مورد چرایی خطای آشکار صورت گرفته دو گمانه را می‌‌توان در پیش نهاد.نخست این که در هویت ایرانی می‌خوانیم اشرف شیوهٔ خود برای بررسی «ایران» و مفاهیم هویتی وابسته به آن در کتاب‌های تاریخی و دیوان‌های شعری را رجوع به نمایه‌ها و فهرست اعلام و جست‌وجوی واژگان مرتبط در آن‌ها معرفی کرده است. (هویت ایرانی؛ از دوران باستان تا پایان پهلوی، ۱۰۱)در صورتی که اشرف این شیوه را راجع به اثر کلاسیک هابزبام نیز به کار بسته باشد و با استفاده از نمایهٔ اثر صفحاتی که نامی از «ایران» در آن رفته را مطالعه کرده و به مطالب قبلی که زمینهٔ فهم درست مطلب یادشده‌اند التفاتی نکرده باشد، اشتباه صورت‌گرفته دور از انتظار نخواهد بود.حدس دوم این که اشرف همان گونه که خود نیز تصریح کرده است «با رعایت موازین علمی و متون تاریخی» خود را از «ایران‌پرستان دوآتشه» جدا نمی‌داند و عاشقانه ایران را دوست می‌دارد. (هویت ایرانی در گذر تاریخ؛ نقد و ارزیابی کتاب هویت ایرانی، صفحهٔ ۲۰)ممکن است همین شور و علاقهٔ ملی بر اصول پژوهش‌گرانه غلبه کرده، موجب این خطا شده باشد. در هر صورت علی رغم ابهام در چرایی این اشتباه توسط استاد احمد اشرف، یک چیز روشن است. اشتباهی رخ داده که باید تصحیح شود.منابع:احمد اشرف، هویت ایرانی؛ از دوران باستان تا پایان پهلوی، ترجمه و تدوین حمید احمدی، نشر نی، ۱۳۹۵اریک هابسبام، ملت‌ها و ناسیونالیسم پس از ۱۷۸۰؛ برنامه، افسانه، واقعیت، ترجمهٔ مهدی صابری، نشر چرخ، ۱۴۰۰عماد افروغ، هویت ایرانی در گذر تاریخ؛ نقد و ارزیابی کتاب هویت ایرانی، با پیشگفتاری از احمد اشرف، نشر علم، ۱۳۹۹