چه کسی سیّاره‌ی ما را نام‌گذاری کرد؟

تمامی سیّارات منظومه‌ی شمسی بر اساس نام خدایان باستان نام‌گذاری شده‌اند: Mercury - Venus - Mars - Jupiter - Saturn - Uranus - Neptune - Pluto (البته در حال حاضر پلوتو در لیست سیّارک‌ها طبقه‌بندی می‌شود)؛ بجز یک استثنا: سیّاره‌ی خودمان! سیّاره‌ی ما تنها سیّاره در منظومه‌ی شمسی است که نام اساطیر و خدایان باستان روی آن گذاشته نشده است. امّا چرا؟ و اصلاً چگونه نام سیّاره‌ی ما زمین شد و چه کسی این نام را انتخاب کرد؟طلوع زمین از دید آپولو 8 واقع در مدار ماه واقعیت این است که سیّاره‌ی ما اصلاً نامی ندارد! منظور از نام، اختصاص عبارتی مَعرفه برای اشاره کردن به سیّاره است، درست همانند سایر سیّارات منظومه‌ی شمسی. انسان‌ها از دیرباز با مفهوم کلّی سیّاره، کم و بیش آشنایی داشتند. نیاکان ما به آسمان می‌نگریستند و علاقه داشتند وضعیت «نقاط کوچک و روشن» موجود در آسمان را ثبت کنند. آنان به تدریج دریافتند که بیشتر این «نقطه‌ها» ثابت هستند؛ امّا چندتایی نیز ویژگی‌های متفاوتی دارند. مکان‌ها هر شب تغییر می‌کند. چشمک نیز نمی‌زنند. یونانیان باستان، آن‌ها را "آوارگان" می‌نامیدند. به تدریج دو مفهوم "سیّاره" و "ستاره" نزد بشر از یک دیگر متمایز گشتند. مشاهده و مطالعه بیشتر شد. به تدریج دریافته شد که حرکت هر سیّاره، الگوی منظّمی نیز دارد. هر سیّاره برای خود نام منحصر به فردی گرفت... امّا هنوز بشر از یک موضوع بی‌خبر بود: علاوه بر این که نمی‌دانست سیّارات (و ستارگان) دقیقاً چه هستند، خبر نداشت که زیستگاه خودش نیز درواقع یک سیّاره است!!برای قرن‌ها تصوّر می‌شد که زمین پهنه‌ای است در مرکز کائنات و تمامی ستارگان و سیّارات در کنار ماه و خورشید، به سقفی گنبدی در بالای زمین چسبیده‌اند. حتّی برخی همچون اسکندر مقدونی، رؤیای رسیدن به "انتهای زمین" را در ذهن پرورش می‌دادند. تصوّر از زمین به عنوان جسمی معلّق در فضا وجود نداشت (چرا که تصوّری از خود فضا هم وجود نداشت!) بجای آن، درواقع سامانه‌ی زمین (شامل پهنه‌ی زمین به همراه گنبد آسمان)، کلّ دنیا تصوّر می‌شد. برخی خود این سیستم را نیز به عنوان باری بر دوش یک گاو، فیل و یا یکی از خدایان می‌دانستند! لذا برای مدّت‌های مدید، زمین اصلاً به عنوان یک سیّاره در نظر گرفته نمی‌شد که همچون سیّارات نیز نام‌گذاری شود.درک این واقعیت که زمین مرکز کیهان نیست و صرفاً سیّاره‌ای مثل سایر سیّارات است (و متقابلاً سایر سیّارات نیز اجسامی مثل زمین هستند) نیز پروسه‌ای تدریجی بوده و کم‌کم در میان عموم تفهیم شده است (حتّی سال‌ها پس از گالیله و کوپرنیک نیز مدل‌هایی از کیهان که زمین در آن اکثریت نداشت، بیشتر در میان دانشمندان مطرح بود و عموم مردم همچنان مطابق باورهای سنّتی فکر می‌کردند). از همین رو، هیچگاه نیازی نیز پیش نیامد که برای زمین نیز نام مَعرفه و منحصر به فردی در نظر گرفته شود. بجای این کار، ما صرفاً و ناخواسته، کلمه‌ای را برای اشاره به سیّاره‌ی خودمان به کار بردیم که در اصل یکی این معانی را دارد: کَف (و سطحی که روی آن می‌ایستیم) / خشکی / قلمرو / جهان. این موضوع تقریباً (یا شاید حتماً؟ - نیازمند اثبات) در مورد تمامی زبان‌های طبیعی صادق هست. برای مثال در تمامی زبان‌های زیر، نام سیّاره‌ی ما در اصل معنی کَف، خشکی، یا قلمرو (و یا همزمان چندتای آن‌ها) را می‌دهد:• انگلیسی: Earth• آلمانی: Erde• فرانسوی Terre• لاتین: Terra• اسپانیایی: Tierra• روسی: Земля (zyemla)• فارسی: زمین• لهستانی: Ziemia• یونانی: Γη (gi)• چینی ماندارین: 地球 (diqiu)• کره‌ای: 지구 (jigu)• هندی: पृथ्वी (prthvi)• عربی: الأرضهمچنین همان‌طور که گفته شد، در برخی زبان‌ها نیز کلمه‌ای که برای نام‌گذاری سیّاره‌ی ما به کار رفته است، معنیِ خودِ «جهان» را می‌دهد؛ برای مثال:• تُرکی: Dünya• عِبری: כדור הארץ (kador haàretz)راه‌پیمایی فضایی، ایستگاه فضایی بین‌المللی (ISS)، مدار پایینی زمین (LEO)بنا بر باور شخصی من، همین سناریو ممکن است برای هر تمدّن بیگانه‌ی دیگری نیز رخ بدهد؛ مگر آن‌که زبانشان طبق روشی ناشناخته و بسیار متفاوت از ما تکامل پیدا کند و یا طبیعت سکونت‌گاهشان به گونه‌ای باشد که خیلی زود و از همان اوایل شکل‌گیری تمدّنشان بتوانند درک کنند که زیستگاهشان مرکز کائنات نیست! (مثلاً تمدّنشان نه روی یک قمر یا سیّاره بلکه به صورت کلونی‌وار و توزیع‌شده، روی خرده سنگ‌های تشکیل‌دهنده‌ی حلقه‌ی دور یک سیّاره شکل گرفته باشد و از همان ابتدا به نوعی با ساکنان سایر خرده سنگ‌ها نیز تعامل داشته و بدانند که تنها خرده سنگ زیرپای خود، مرکز کیهان نیست!! در آن صورت شاید تصمیم بگیرند برای خرده‌سنگ زیستگاه خود نیز نامی مَعرفه و خاص انتخاب کنند.)پی‌نوشت α: بنده زبان‌شناس نیستم و این مطلب صرفاً بر اساس مطالعات شخصی است. پذیرای هرگونه نقد یا توضیح تکمیلی هستم.پی‌نوشت β: نام سیّاره‌ی ما در زبان/گویش محلّی شما چیست؟ معنای واقعیِ آن چه می‌باشد؟