علم بهتر است یا ثروت؟*

نمی‌دانم چرا آن موقع که ما بچه بودیم عجیب، علم بهتر از ثروت بود! پول که هیچ، به چیز دیگری هم فکر نمی‌کردیم، اصلا چیزهای دیگر مهم نبود. عشقمان این بود که در کتاب خانه مدرسه مادر کتاب‌های عکس‌دار، مخصوصا نجوم ورق بزنیم. از دانستن لذت می‌بردیم. یادم می آید همان وقت ها بود که یک شب پدر صدایم کرد، که «مصطفی بیا ماه گرفتگی را ببین». اولین بار بود که ماه گرفتگی می‌دیدم، ماه گرفتگی کامل بود و ماه سرخ شده بود، وقتی این صحنه را دیدم خیلی ترسیدم، تا حالا ماه را اینطور ندیده بودم، اما همان ماه گرفتگی بود که باعث شد تصمیم بگیرم فضانورد شوم، بچه بودم دیگر... بچه‌ای که بعد‌ها نوجوان شد و هم‌چنان معصومانه به علم عشق می ورزید و همچنان رویای فضانورد شدن و فتح قله های علمی را در سر می‌پروراند.تقریبا همان زمان که کامپیوتر خریدن مد شده بود، ما هم راستش، خریدیم که راحت تر و بیش‌تر بازی کنیم، انصافاً هم خوب بازی کردیم، GTA san andreas را فکر کنم ۲۴ بار تا آخر بازی کردیم! خب تنها بازی نبود، البته انگیزه اصلی بازی بود و به خاطر تلاش‌هایی که در نصب بازی‌ها می‌کردیم کلی کامیپوتر یاد گرفتیم از نصب ویندوز گرفته تا رایت و کپی انواع دیسک، حتی یاد گرفته بودیم CD های خش‌دار را کپی کنیم که در آن زمان برای خودش یک تکنولوژی سری محسوب می‌شد، داشتیم به راه خلاف کشیده می‌شدیم که یک فامیل خیرخواه گفت بیا و برو کلاس های فنی‌حرفه‌ای آفیس یاد بگیر ما هم با این که سنمان کم بود با سفارش فامیلمان رفتیم آفیس یاد گرفتیم، پس از آن در مدرسه خدایی می‌کردیم چون ورد و پاورپوینت و اکسل بلد بودیم و معلم ها تازه داشتند کار کردن با کامیپوتر را یاد می‌گرفتند، که همان را هم یاد نگرفتند. همین شد که بعد ها در دانشگاه رشته کامپیوتر را انتخاب کردیم.در آن وقت ها مرتب مجله دانشمند میخریدم، زندگی نامه دانشمندان را می‌خواندم و چهار سوی علم شبکه چهار را می‌دیدم و game می‌زدم. نمی‌دانم چه مرضی داشتیم که با آنکه از مفاهیم پیچیده فیزیک کوانتوم سر در نمی‌آوردیم باز مقالات آن را در مجله دانشمند می‌خواندیم و خوش‌حال بودیم، آزمایشگاه مدرسه همیشه برایم یک جای راز آمیز و جالب بود ولی آن چیزی که دلم می‌خواست نبود، معلم‌ها هم همیشه به ما می‌گفتند که الان باید درس بخوانید و جای دنبال کردن آزمایش و تحقیق دانشگاه است! ما هم توی کتمان نمی‌رفت و چند بار در مسابقات آزمایشگاه و کارگاه شرکت کردیم و رتبه آوردیم، اما سعی می‌کردیم گوش کنیم و از همان نوجوانی آزمون های تستی شرکت می‌کردیم آزمون‌هایی که هیچ وقت نسبتش با دانشمند شدن را نفهمیدم. خب جو مدرسه و دوستان هم خیلی موثر بود، و رویای مشترک دانشمند شدن. این بود که در یک رقابت که بعد‌ها فهمیدم بیهوده بوده برای دانشگاه رفتن تلاش می‌کردیم.برای ما که در مدرسه نمونه بودیم همیشه خبر هایی از مدارس تیزهوشان می‌رسید که در آنجا به فلان روش آموزشی درس می‌دهند و خلاصه‌اش این بود که خیلی خفن هستند. ما هم تصورمان از تیزهوشان این بود که یک عده با لباس سفید دانشمندان صبح تا شب مشغول آزمایش و یادگیری هستند، اما بعدها که در دانشگاه بچه‌های تیزهوشان را دیدم فهمیدم که از آن خبرها هم نبوده و برخی از آن ها کندهوشان هم نیستند چه برسد به تیزهوشان. در دبیرستان اوضاع از راهنمایی هم بدتر بود و غول کنکور سال به سال بزرگ‌تر می‌شد و بیش‌تر ما را می‌ترساند یا بیش‌تر ما را می‌ترساندند. هر چه می‌گفتیم در پاسخ می‌گفتند کنکور...کنکور...کنکور... ما هم راستش باور کرده بودیم، چیزی به ذهنمان نمی‌رسید، راه دیگری بلد نبودیم. اما واقعاً حالمان از آزمون و امتحان تستی بهم می‌خورد. حداقل من این‌طور بودم. به همین دلیل هم از میان سه،چهار نفری که که قرار بود شریف قبول شویم فقط من قبول نشدم. خب احتمالا باید حس می‌کردم که شکست خورده‌ام اما واقعا این‌طور نبود، تقریباً خوش‌حال بودم که به دانشگاه رفته‌ام و آماده بودم کارهایی که در دبیرستان نکرده بودم (نگذاشته بودند بکنیم) انجام دهم. البته منظورم از آن کارها نیست بچه خوبی بودم. در دانشگاه مثل همه صفری ها(ورودی های جدید) شور و شوق زیادی داشتم. کلاس ها که شروع شد و تصورات عجیبی داشتم مخصوصاً کلاس های تالاری با آن شکل جالب و تخته های عمودی اش حس خوبی به من می‌داد. هیچ وقت با صبح زود بیدار شدن کنار نیامدم به همین خاطر هم معمولا ته تالار می‌نشستم همین هم شد که با یک دانشجوی لبنانی که او هم مثل من دیر می‌آمد و فارسی هم خوب بلد نبود دوست شدم. مدتی در همین خیالات بودم. اما زیاد طول نکشید. خیلی زود متوجه شدم که دانشگاه هم همان دبیرستان است با کمی تفاوت. درس ها همان‌طور بود، همان‌طور یعنی بدون این‌که بدانیم چرا و برای چه و اصلا چه شد که این موضوع علم شد، داشتیم تعدادی فرمول و قضیه می‌خواندیم و حفظ می‌کردیم مثل دبیرستان. فقط یک تلنگر دیگر کافی بود و آن مواجه شدن با پدیده‌ای به نام کپ( همان کپی) بود. کپی کردن تکالیف که در آخر تحصیل به راحتی آب، خوردن آن را انجام می‌دادم در اوایل برایم قابل هضم نبود. نه اینکه خیلی بچه مثبت باشم، با این سوال برخورد کردم که چطور کسی که میخواهد دانشمند شود می‌تواند کپی کند؟! می‌شود کپ زد و موفق بود؟ همین کافی بود که متوجه شوم خبر خاصی نیست، قرار نیست کسی دانشمند شود قرار نیست کسی پژوهشگر شود، چرا؟ چون خبری از تجربه نبود یا باید میشدی ماشین حل سوال و ۲۴ ساعته سوالات تکالیف را حل میکردی یا باید کپ میزدی، برنامه این بود: کلاس برو، گاهی کپ بزن، درس را پاس کن و به چیز های دیگر کاری نداشته باش این الگوی دانشجوی خوب بود(کمی پیاز داغش را زیاد کردم!). سخت بود اما باید با آن مواجه می‌شدم وگرنه در همان خیالات خام می‌ماندم. این بود که راستش دیگر انگیزه زیادی برای خواندن آن درس‌ها نداشتم. در اول ترم اگر می‌توانستم بر اساس اساتید درس را انتخاب می‌کردم بر این اساس که آیا آن استاد آدمی بود که بشود کمی از او یاد گرفت، نه درس را، کمی علم را، کمی روش علمی را، کمی توضیح جهان را، در کلاس هم سعی می‌کردم درس را به مفاهیمی که خودم از قبل میدانستم یا در موردش شنیده بودم ارتباط دهم، نمی‌شد آن همه انتزاعی و ذهنی درس را دنبال کرد، باید میفهمیدم که این موضوع برای حل چه مشکلی به وجود آمده، طبیعتا خیلی وقت ها هم موفق نبودم. نمی‌دانم شاید برای شما مهم نباشد ولی بدون این چیز ها برایم خواندن درس بی معنی بود. چیزی من را آزار می‌داد اما نمی‌دانستم چیست. همیشه برایم سوال بود چطور کسی مثل اویلر توانسته بود به تنهایی آن همه علوم مختلف را پیش ببرد؟ آیا او هم این‌طور درس می‌خواند؟ معلوم است که این‌طور درس نمی‌خواند، اما این مهم نیست، مهم این است که او چرا درس می‌خواند؟ به چه دلیل علم را دنبال می‌کرد؟ قطعا اگر او هم انگیزه های ما را داشت نمی‌توانست این‌کار را بکند. بعدها که بیش‌تر به ریشه‌های علم علاقه‌مند شدم و در آن مورد مطالعه کردم فهمیدم که هیچ کدام از دانشمندان بزرگ به این صورت علم را دنبال نکرده‌اند پس عجیب نیست که در این روزگار دانشمند بزرگ نداریم و نمی‌توانیم داشته باشیم، خب دلایل دیگر هم دارد. البته کلی گفتن و همه را یک جور قضاوت کردن کار درستی نیست در این میان واقعا اساتیدی هم بودند که خیلی چیز ها از آن ها یاد گرفتم که بیش از درسی که به من می‌دادند به دردم خورد، تعهد، مسئولیت پذیری، شجاعت تغییر، کار پیوسته چیزی بود که بدون درس دادن یاد گرفتم. اگر همان ها هم نبودند دیگر نمیشد ادامه داد! والا!چند ورژن عقب‌ترش میشه کلاسای ما ولی با ارفاق همین شکلی بودخسته بودم از انبوه درس و تکلیفی که نه حس و حالی برای انجامشان داشتم نه برایم معنای خاصی داشت. از طرفی سختگیری های عجیب در این موارد هم اوضاع را بدتر می‌کرد. دلمان خوش بود به همان آزمایشگاه لینوکسی که با دوستانم می‌رفتیم. دوران خوشی بود. چه قدر چیز یاد گرفتیم چه قدر پروژه شروع کردیم که تمام نشد همان ها هم بود که باعث شد چیز هایی که الان بلدم را بدانم. چه قدر به صورت شبکه گیم زدیم. خب حسرت گذشته، چیزی را درست نمی‌کند به گذشته بازگشتن هم غیر ممکن است باید همین الان را چسبید و سعی کرد در حال فکر کرد. خسته بودم، باید کاری می‌کردیم، اینطور نمیشد، تنها من هم نبودم هر روز با دوستانی برخورد میکردم که آنها هم حس من را داشتند‌، چه میشد کرد؟ آیا حرف توی گوش کسی می‌رفت؟ آیا تاثیری داشت؟ همین حرف ها و صحبت ها بود که باعث شد با دوستانم کمپینی به نام «پاطوق» را کلید بزنیم. کاری که فکر می‌کنم از مفیدترین کارهایم در دانشگاه بود. رفتیم با دانشجو ها و اساتید صحبت کردیم. آخر تا حالا کسی این کار را نکرده بود. نه که صحبت نشده باشد، خب ما هم باید تراژدی را تجربه می‌کردیم! باید می‌فهمیدیم مشکل از کجاست و چرا حل نمی‌شود. چرا هیچ کس راضی نیست. چرا هم اساتید ناراضی هستند و هم دانشجویان. خب اوایل همه چیز خوب بود داشتیم پر شور اشتیاق فکر می‌کردیم، صحبت میکردیم، اما مگر به این سادگی‌ها بود، که ای کاش همه چیز ساده بود ای کاش مسئولین صحبت‌ها را گوش می‌کردند و اجرا می‌شد، ای کاش استادها دانشجویان را درک می‌کردند و ای کاش دانشجویان این‌قدر ضعیف و بی‌انگیزه نبودند و ای کاش اینقدر همه چیز نابسامان نبود ای کاش... خیلی وقت ها همه چیز از دور ساده به نظر می‌رسد اما وقتی در آن عمیق شوی متوجه می‌شوی که به این سادگی ها و به این دو دو تا چهار تا های ما نیست. پاطوق جای حرف زدن بود، جای درد و دل، جای گله و شکایت، گاهی جای فریاد زدن. باید حرف می‌زدیم باید می‌توانستیم حرف دلمان را بزنیم هم دانشجو ها و هم اساتید. خب نمی‌دانم چقدر موفق شدیم. ولی راه همین بود و همین است، باید سوال پرسیده می‌شد، سوالات سخت! چرا همه چیز شده مقاله، چرا به گفته آمار فرهنگستان علوم هفتاد درصد از مقالات ISI ما مربوط به رشته شیمی است! چرا با وجود این همه مقاله در شیمی هنوز بَنزَن بنزینمان بالاست و دارد ما را می‌کشد، خب این که علمش هم وجود دارد. چرا در تعداد مقالات تولیدی در جهان رتبه داریم اما ارجاعی به مقالاتمان نمی‌شود(آفتابه لگن هفت دس، شام و ناهار هیچی) و هزار چرای دیگر که جوابشان را نمی‌دانم. اساتید هم نمی‌دانند. رئیس دانشگاه هم نمیداند،‌ حدس میزنم احتمالا خود وزیر هم نمیداند. مهم این نیست که چرا کسی نمی‌داند مهم این است که چرا برای کسی مهم نیست.گفتم دانشگاه مثل دبیرستان است، چون این جا هم هنوز برای کنکور درس می‌خواندیم نمی‌دانم می‌شود انگیزه دیگری هم برای درس خواندن پیدا کرد یا نه، اساتید هم همیشه نگرانیشان این بود که فلان مبحث که در کنکور می آید را حتما درس داده باشند، اصلا من با همین مشکل داشتم با اینکه حتما مباحث را تمام کنیم، مشکل داشتم همیشه هم مباحث زیاد بود و وقت کم. نمیدانم این درس ها را چه کسانی برنامه ریزی کرده بودند. حدس میزنم کسانی که خودشان حتی درس نداده‌اند. اما حتما هر طور شده درس باید تمام می‌شد این خیلی مهم بود. یادم می‌آید یک بار اُپنهیم نویسنده کتاب معروف سیگنال ها و سیستم ها در ویدیوی کلاسش در استنفورد می‌گفت استاد خوب کسی نیست که همه چیز را به دانشجویان بگوید بلکه استادی است که بداند از میان انبوه مطالب درسی چه چیزهایی را نباید بگوید! آزمایشگاه دانشگاه هم همین طور بود. حتما همه چیز باید تمام می‌شد اصلا هدف انجام آزمایش نبود. زیاد مهم نبود دلیلش را بفهمیم هدف تمام کردن همه آزمایش ها بود. نمی‌دانم چه کسی این فکر را که اگر درس یا آزمایش را تمام نکنیم بد می‌شود در ذهن ما انداخته نه اینکه فکر تمام کردن به ما کمک می کند در بقیه عمر این موارد را به یاد داشته باشیم! به دلمان ماند یک بار بتوانیم کار جدیدی در آزمایشگاه بکنیم و به صورت تجربی علم را یاد بگیریم آخر خیر سرمان داریم علوم تجربی می‌خوانیم. گاهی با خودم فکر می‌کردم درس بخوانیم که چه؟ لابد جواب راحتش این می‌شود: درس بخوانیم که کنکور بدهیم که دانشگاه برویم که دوباره کنکور بدهیم که سربازی اجباری نرویم که اپلای کنیم که پول در آوریم. اگر صادق باشیم می‌بینیم که قضیه همان پول در آوردن است ما کمی پیچیده‌اش کرده‌ایم‌. اگر این‌طور است پس بهتر است که با خودمان روراست باشیم و این قدر خیال نبافیم. حداقل می‌دانیم چه کار کنیم، حداقل تکلیفمان مشخص است و این‌قدر راحت لیسانس و فوق لیسانس و دکتری نمی‌گریم و به اندازه کشور آمریکا مهندس تولید نمی‌کنیم. البته باید خیلی نگران هم باشیم، اگر دانشگاه ما فقط به فکر پول باشد دیگر کارش تمام می‌شود، حرف من نیست اساتید امر می‌گویند. فکر می‌کنم این روز ها اصلا نمی‌شود به علم فکر کرد. یا لااقل اگر هم می‌شود باید شخصی و فردی باشد. نشانه‌اش هم این است که می‌دیدم دانشجویان کم سن‌تر از من چه تلاشی می‌کنند که هر چه زودتر به سر کار بروند. آخر آن ها زودتر از ما فهمیدند که کسی به فکر ما نیست باید خودمان به فکر باشیم. دیگر کمتر می‌دیدم دانشجویی را که خود علم برایش مهم باشد، راستش من هم تغییر کرده بودم. دیگر به فضانورد شدن فکر نمی‌کردم، دیگر مسئله ام دانشمند شدن نبود. حالا به این فکر بودم که چطور کار پیدا کنم. چطور سربازی را بپیچانم. این اتفاقی بود که بعد از ۱۷ سال تحصیل برایم افتاد.می‌گویند امیدواری با یک بلاهت همراه است. اما من خوشبخت هستم که کمی از این بلاهت را دارم. معمولا تسلیم شرایط نمی‌شوم. سخت بود ولی وقتی فهمیدم راهی که می‌روم را دوست ندارم تصمیم گرفتم تغییرش دهم. با این سوال که اگر فلان کار را نکنم بعدا پشیمان می‌شوم یا نه! همین بود که تصمیم گرفتم دیگر ارشد کامپیوتر نخوانم. راستش دوست نداشتم دوباره با چیزهایی که به آن ها علاقه ندارم و مطمئنم به کارم نمی آید درگیر شوم، دوست نداشتم با استادی که نمی‌شود سوالات سخت از او پرسید درگیر شوم، دوست داشتم متمرکز به علاقه ام بپردازم. مگر ما چند سال زنده هستیم! البته وقتی راهی که همه می‌روند را نروی هزینه هایی هم دارد. در اولین تجربه‌ام فهمیدم من آدم دانشگاه نیستم(چه کسی می‌داند شاید آدم دانشگاه و رشته دیگری بودم! هر چند که به کامپیوتر علاقه دارم). اما آدم آزمایشگاه لینوکس هستم. فعلا که شرایط در دانشگاه فراهم نیست خودم باید پی آن را بگیرم و برایش تلاش کنم. چه بسا زودتر و راحت تر به آن برسم. امیدوارم. :)*این نوشتار با الهام از سخنرانی دکتر محمد حسین بادامچی در اردوی ورودی های جدید دانشگاه شریف نوشته شده است