درباره‌ی کورش‌نامه‌ی گزنفُن، یک داستان با ظاهری تاریخی

متن‌های مکتوب و روایات شفاهی خیلی قدیمی را هم که مرور کنیم، عناصر قابل توجهی از داستان و قصه و افسانه در آن‌ها خواهیم یافت. گویی انسان اصرار داشته که سخن و پیام خود را در پوششی از داستان عرضه کند و در این گونه از انتقال پیام، اثرگذاری بیش‌تر و ماندگاری افزون‌تری می‌دیده است.نکته آن است که در این داستان‌ها همزمان رد و نشانی از آنچه واقعاً بوده است و آنچه انسان آرزو داشته که باشد، می‌توان دید. ترکیبی از واقعیت‌های تلخ و شیرین، تخیلات عجیب و غریب، آرزوهای دور و دراز و بایدها و نبایدها.به این ترتیب داستان و تاریخ را می‌توان دو یار و همراه دیرین دانست، به درازای زندگی انسان.مایکل استنفورد، در کتاب ارزشمند «درآمدی بر تاریخ‌پژوهی» برخی وجوه تمایز داستان و تاریخ را برشمرده است. در ادامه گزیده و فشرده‌ای از این نکات می‌آید.تاریخ و داستان، با وجود مشابهت‌های ظاهری فراوان، تفاوت‌های جدی با هم دارند. بسیاری دچار اشتباه و این برداشت نادرست می‌شوند که گویا داستان‌هایی که آب و رنگی از تاریخ دارند، در حکم تاریخ‌اند و قابل اعتماد و استناد.داستان، از نقطه‌ای مشخص آغاز می‌شود، سیر و حرکتی خطی و منظم را طی می‌کند و در جایی معین به پایان می‌رسد. در جای‌جای داستان، تحریک احساسات ایفای نقش می‌کند و مخاطب در فضایی هیجانی و احساسی قرار می‌گیرد.در داستان، نویسنده تعهدی ندارد که حتماً به یک رویداد قطعی و اثبات‌شده اشاره کند، او حتی وقایع و شخصیت‌ها را بر پایه‌ی نگاه و گرایش خود می‌آفریند.نویسنده‌ی داستان، بر خلاف پژوهش‌گر تاریخ، الزامی ندارد که انچه می‌نویسد، مستند و برخوردار از پشتوانه‌ای از منابع باشد. گاهی تخیل نویسنده جانشین منابع تاریخی می‌شود.او در پی روشن کردن ابعاد یک واقعیت یا چند و چون وقوع رویداد تاریخی نیست، بلکه تمرکز اصلی نویسنده در داستان، بر پی‌گیری یک خط ممتد از تحریک احساسات و تخیلاتی‌ست که ممکن است بر محورهای گوناگونی از قهرمان‌سازی، جعل رویداد، بزرگ‌نمایی یا کوچک‌نمایی در بیان مسائل قومی و مذهبی و نژادی و سیاسی و مانند آن شکل گرفته و دنبال شود.(پایان خلاصه‌ی وجوه تمایز داستان و تاریخ از کتاب استنفورد)نمونه‌ی برجسته‌ای از آثار داستانی که رنگ و لعابی تاریخی دارد، کتاب کورش‌نامه اثر گزنفُن است. در این کتاب، خواننده می‌تواند تلاش نویسنده برای قهرمان‌سازی را مشاهده کند. مترجم کورش‌نامه در مقدمه‌ گفته است که این کتاب «تاریخ را با افسانه و پند و عبرت درآمیخته» و به نقل از برخی محققان دیگر نیز افزوده است که در این کتاب «حقایق تاریخی فدای اصول و نظرات اخلاقی» شده است.داندامایف در کتاب ایران در دوره‌ی نخستین پادشاهان هخامنشی تصریح کرده که «گزنفن چون می خواست کورش را به عنوان یک حکمران نمونه و بزرگ معرفی کند از این رو در تحریف حقایق تاریخی کوتاهی نکرده است.» دیاکنف نیز در کتاب تاریخ ایران باستان، کورش‌نامه‌ی گزنفن را یک داستان غیرموثق دانسته و پی‌یر بریان در کتاب تاریخ امپراتوری هخامنشی، آن را یک «رمان تاریخی» به‌شمار آورده است.محمدعلی اسلامی ندوشن در کتاب ایران، لوک پیر، اشاره کرده که کورش‌نامه‌ی گزنفن یک اثر داستانی‌ست اما در عین حال معتقد است از آنجا که یک پادشاه شرقی در این کتاب مورد تمجید قرار گرفته و همچون نمونه‌ای اخلاقی ستوده شده، غربی‌ها در بیان بی‌اعتباری این کتاب اغراق می‌کنند.از نگاه نویسندگانِ تاریخ هخامنشیانِ دانشگاه کمبریج نیز کورش‌نامه نه یک اثر تاریخی بلکه یک متن داستانی آرمان‌گرایانه به‌شمار می‌رود و «برداشت ذهنی نویسنده از یک حکومت استبدادی خیرخواه» است.پرویز رجبی در کتاب تاریخ ایران از ایلامی‌ها و آریایی‌ها تا پایان دوره‌ی هخامنشی، کورش‌نامه را یک «رمان تربیتی» می‌داند که از نظر تاریخی اعتباری ندارد. هم‌چنین علیرضا شاپور شهبازی در کتاب زندگی و جهانداری کورش بزرگ، کورش‌نامه‌ی گزنفن را یک «داستان دلکش و شیرین» دانسته که «ارزش تاریخی ندارد.»با این اوصاف، جذابیت داستان در تاریخ چنان است که گاه نویسنده و پژوهش‌گر را به خود جذب می‌کند. چنان‌که شیرین بیانی در کتاب تاریخ ایران باستان، در عین اشاره به خیالی بودن وصیت‌نامه‌ی کورش در کتاب گزنفن، آن را دارای «نکته‌های جالب» می‌داند.نقطه‌ی تمایز اصلی داستان از تاریخ در آنجاست که متن تاریخی قابل استناد و ارجاع است و داستان قابل استناد نیست. دل کندن از جذابیت‌های داستان‌های تاریخی از آنجا که گاه با احساسات و تعصب و علاقه‌مندی‌های شخص پیوند می‌خورد، چندان آسان نیست.