شمارۀ 15 - تقدیر از تکرار و تکراری؛ تا کی؟!

جشنوارۀ سی‌وهشتم، امیدوارکننده یا گامی به عقب؟نوآوری، شاید اصلی‌ترین معیار سنجش حیات و سرزندگی هنر و هنرمند باشد. این خلاقیت در سینما از مناظر متفاوتی قابلیت بروز و ظهور دارد که وظیفۀ هر کارگردان، پیش از ساخت و پرداخت ایده و اثر، دوری از تکرار گذشتگان و هم‌چنین، پای‌بند ماندن به استانداردهای سینماست؛ که این امر، لزوم آشنایی نسبی با تاریخ سینما و ذوق منحصربه‌فرد برای کارگردان را آشکار می‌کند.​در این میان، باید اذعان کنم که در نظر حقیر، بی‌نقصی و وجود توازن میان عناصر مختلف اثر نسبت به نوآوری اولویت دارد؛ نباید به بهانۀ خلاقیت، از فرم خارج شد و یا محتوا را نادیده گرفت. همین موضوع، اصلی‌ترین نقطۀ لغزش آثار نوآور سینماست.​در ادامه به صورت اجمالی، نگاهی به روی‌کردهای نوی آثار حاضر در جشنوارۀ فجر اخیر کرده‌ام؛ اگرچه که موفّق به تماشای همۀ فیلم‌ها نشدم، امّا دربارۀ آن‌هایی که دیدم، نظر خود را لحاظ کرده و اندکی هم از شنیده‌های پیرامون دیگر آثار استفاده کرده‌‌ام.تابوشکنی، قمارباز قهّار و پوست!ابتدا سراغ نقاط مثبت و جلوه‌های جدید جشنواره برویم. برخلاف مستند اخیر «قاضی و مرگ»، که به مسئلۀ حساس قصاص می‌پرداخت و در سینماهای هنروتجربه اکران شد، «قصیدۀ گاو سفید» اصل جنس است. دست گذاشتن روی نقاطی جنجالی ( در کنار حفظ سیر منطقی) و سکانس‌هایی که برای مخاطب ایرانی در سینمای خودمان تازگی دارند، قصیدۀ گاو سفید را به اثری نو تبدیل می‌کند؛ هم‌چنین ظرافت‌های زیبایی در تدوین و صداگذاری فیلم یافت می‌شود که قصیده را تبدیل به تجربه‌ای خاص کرده است. تابوشکنی‌های فیلم محدود به قانون قضایی کشور نمی‌شود؛ «بهتاش صناعی‌ها» پا را فراتر گذاشته و روابط نامشروع و زیرسوال بردن عقاید مذهبی را هم در روایتش می‌گنجاند.«مریم مقدم»، بازیگر و نویسندۀ فیلم قصیدۀ گاوسفید​«تومان»، ساختۀ «مرتضی فرشباف» را شاید بتوان ارزشمندترین «تومانِ» این روزها خطاب کرد. نوآوری و نبوغ در فیلم‌برداری تومان، سیمرغ بهترین فیلم‌برداری را برایش به ارمغان آورد و نمی‌توان به‌سادگی نورپردازی و میزانسن ظریف و کارشدۀ آن را نادیده گرفت. دنیای‌تومان و شخصیت‌هایش، آن‌قدر دوست‌داشتنی و زیبا پرداخت می‌‌شوند که تزلزل ایجاد شده در ساختار فیلم به‌خاطر این نبوغ بی‌اندازه، لذّت ورود به دنیای فیلم را دوچندان می‌کند.در این دوران، شاهد آثار کمی دربارۀ خود هنر هفتم بوده‌ایم؛ امّا خوش‌بختانه، «سینما شهر قصه» دست روی سوژۀ مناسبی گذاشته و با بهره‌گیری از خاطرات تلخ و شیرین مخاطب از سینما و فیلم‌های گذشته، در دلربایی از تماشاگر موفّق عمل کرده‌است.در سمت بی‌سروصداتر جشنواره، «علی درخشنده» با فیلم «دشمنان» کاری کرده که باید به احترامش کلاه از سر برداشت. یک درام اجتماعی آپارتمانی و آرام که با هنرمندی، طعم جنون را در سالن سینما پخش کرده و برای هر دیوانه‌ای، ماه شب چهاردهم است. شاید دشمنان را، بیش از آن که بتوان نوآور خواندش، باید مستحق توصیف بی‌نقص دانست؛ چه بسا همین بی‌نقصی برای سینمای ما نوآوری محسوب می‌شود!​برادران «ارک» بعد از فیلم کوتاه «حیوان» که اعتبار قابل‌توجّهی نصیبشان کرد، با «پوست» وارد جشنواره شدند و خوش‌بختانه، دست‌‌ پُر به خانه رفتند؛ حتّی به جرأت می‌توان گفت که درست‌ترین انتخاب بین همۀ سیمرغ‌ها، خواندن نام پوست برای بهترین اثر هنروتجربه بود؛ اثری جسور، با زمینه‌های بومی خاص و جالب توجّه و همراه با عصاره‌ای از عشق، جادو و خرافه‌پرستی!غر می‌زنم آی غر می‌زنموقت شکایت از فیلم‌سازان، داوران جشنواره، و حتّی بینندگان سینماست! دسته‌ای از فیلم‌های جشنواره را که باید پوسیده، منقضی و خارج از مدیوم سینما خواند و تکلیفشان روشن است؛ آثاری مثل «آبادان یازده 60»، «روز بلوا»، «من می‌ترسم» و مطمئناً شماری دیگر، که سعادت تماشای زجرآورشان نصیبم نشد! این موارد، آن‌قدر ضعیف و مضحک ساخته شده‌اند که سطح جشنواره را زیر سؤال می‌برند. فقدان زبانی شیوا برای بیان مقصود فیلم، عدم توجّه به شعور مخاطب و بی‌اعتنایی به فرم، این آثار را بی‌ارزش و تجربه‌ای مضر می‌کند.​در جبهۀ دیگر، عدّه‌ای با سودجویی و ذکاوتی مخرّب، سوار بر جریان غالب سینما می‌شوند و با همان فرمانی که مطمئن هستند جواب می‌دهد، به پیش می‌تازند. «درخت گردو» و «شنای پروانه»، دو نمونۀ آشکار از این سودجویی هنرمندانه به شمار می‌روند. بدون ذرّه‌ای خلاقیت و ابتکار، با فرمولی معیّن فیلم‌ می‌سازند و هیچ ریسکی تهدیدشان نمی‌کند. استفاده از نام‌های آشنا در بازیگری و عدم استفادۀ بهینه از این فرصت نادر(شخصیت‌پردازی‌های ناامیدکننده و ایفای نقش‌های ساده و ابتدایی)، پرداخت محتاطانۀ سیر روایت فیلم، فرار از پذیرش خطر به کارگیری نبوغ در همۀ جوانب فیلم و آسیب به سینما با کهنه‌گرایی و تکرار، شمایل اصلی آفت سینمای امروز را می‌سازند؛ و اوج فاجعه آن‌جاست که تقدیر داوران جشنواره و استقبال مردم از این تکراری‌ها، منبع تغذیه‌ای مقوّی برای این انگل خوش‌صورت به شمار می‌رود.​در این میان، حتّی شاهد خلاقیت‌هایی در فیلم «خوب، بد، جلف 2» هم شدم که بسیار جالب توجّه و تعجّب برانگیز بود. در بسیاری از لحظات فیلم، دیالوگ‌هایی به قصد مسخره کردن خود اثر و مشابه‌هایش، که این روزها گیشه را قورت داده‌اند، توسط بازیگرانش (که آن‌ها هم ستارۀ سینما بودن خود را مسخره می‌کردند)، ادا می‌شد؛ تمسخرهایی که کاملاً درست و صادق بودند و نه از روی فروتنی. مثل این می‌ماند که مسجد بسازی و داخلش فتوا بدهی که مسجدها را باید تخریب کرد؛ این که نشد فیلم مرد مؤمن!ما را در تلگرام دنبال کنید!