مشخصات یک کتاب نفیس چیست؟

کتاب نفیس چیست؟در صحافی کتابهای نفیس نکته‌هایی وجود دارند که به شرط رعایت شدن توسط صحاف می‌تواند به ظرافت و تمیزی کار بیفزاید. موضوعی که در این میان مطرح است این است که اغلب این نکته‌ها اغلب به خاطر اینکه زمان بیشتری نیاز دارد تا اجرا شود توسط صحاف نادیده گرفته می‌شوند تا محصول بیشتری در زمانی کمتر تولید شود. نکته دیگر کیفیت مواد بکار رفته است. کیفیت مواد به کار رفته تاثیر به سزایی در کیفیت محصول نهایی دارد. در بازار رقابتی امروز کسب و کارها تلاش میکنند که محصول خود را هرچه ارزانتر به دست مصرف کننده برسانند. به همین سبب است که برخی از تولید کننده‌ها به سمت استفاده از مواد و کار بی‌کیفیت می‌روند تا قیمت کتاب را پایین بیاورند. در زیر به نکاتی اشاره می‌کنیم که در صورت رعایت شدن می‌تواند به کیفیت یک کتاب نفیس بیفزاید.تا کردن ورق و ترتیب آنهاابتدا ورق های چاپی ارسالی از چاپخانه تا می شود. طبیعتا کیفیت دستگاه تا کنی و دقت اپراتور آن موجب میشود که فرمهای چاپی تمیز و بدون آسیب به مرحله بعدی برود. این فرمهای چاپی سپس از صفحه اول تا صفحه آخر کتاب در کنار هم قرار داده میشوند که اصطلاحا ترتیب نامیده میشود. این کار به دو صورت دستی و ماشینی انجام میگیرد که نوع ماشینی آن امکان خطا را از بین میبرد. اشتباه در نوع دستی بدین صورت است که گاها در یک کتاب مشاهده میشود که چند صفحه موجود نیست و یا از چند صفحه دوبار موجود است.دوختکتاب‌های ته دوخت از چند صفحه‌ی کنار هم که فرم نامیده می‌شود تشکیل شده است. این فرم‌ها کنار هم قرار می‌گیرد و با استفاده از دستگاه دوخت اصطلاحا ته‌دوزی می‌شود. در این میان کیفیت دستگاه، کیفیت نخ، سوزن قلاب و دقت و مهارت اپراتور دستگاه دوخت بسیار حائز اهمیت است. در صورتی که دقت کافی صورت نگیرد، اولا دوخت در وسط کتاب کاملا مشخص است و این از زیبایی کتاب می‌کاهد، دوما فرم‌ها یا صفحات از ابتدا یا بعد از مدتی از وسط کتاب جدا می‌شود. بعد از جدا شدن صفحات، تعمیر این کتاب به شکل اولیه تقریبا غیر ممکن است.ته بندی کتابته بندی کتاب نیز مورد دیگری است که بسیار اهمیت دارد. برای این کار باید از چسب، نخ و تنظیف با کیفیت استفاده شود. تنظیف را در قسمت عطف کتاب جایی که کتاب دوخته شده است میچسبانند. این تنظیف از جنس پارچه است و باعث استحکام دوخت کتاب می شود. بعضا مشاهده میشود که به جای تنظیف از کاغذ برای این قسمت استفاده شده است که بالطبع استحکام کتابهای تنظیف شده را ندارد. مورد دیگر گرد کردن ته کتاب است. این کار اگر با دقت انجام شود ته یا عطف کتاب به صورت تمیز و یکدست به نظر میرسد و زیبایی دوچندانی به کتاب میبخشد.لب طلالبه های کتب نفیس را اغلب بوسیله فویل، طلایی میکنند تا کتاب کیفیت یک کتاب نفیس را دارا باشد. این لبه های طلایی اولا جلای خاصی به لب کتاب میدهد، به طوری که نور از آن انعکاس پیدا میکند و دوما آن را بسیار زیباتر میکند. البته در این میان برخی، بدلیل قیمت ارزانتر، از اسپری رنگ به جای فویل طلایی استفاده میکنند. اسپری شفافیت و یکنواختی طلا را ندارد و اغلب به خاطر حالت مایعی که رنگ دارد به داخل کتاب نفوذ و صفحات کتاب را خراب میکند. ضمن اینکه اسپری، با دست پاک میشود و ماندگاری لب طلا با فویل را ندارد.ضربکیفیت ضرب یا داغکوب یا طلاکوب نکته ای است که در کتابهای نفیس بسیار اهمیت دارد. ضرب باید به گونه ای باشد که تمام نقش و نگارهای اسلیمی و ایرانی تذهیب که معمولا توسط استادان زبردست طراحی شده است، بر روی کار به صورت کاملا شفاف، تمیز و قابل تفکیک باشد. طرح‌ها به صورت برجسته بر روی کلیشه فلزی ساخته می‌شود. و این طرح‌های روی کلیشه بوسیله دستگاه داغکوب بر روی جلد اصطلاحا ضرب می‌شود. در طلاکوب یا نقره کوب جنس نوار طلا یا نقره تاثیر به سزایی در کیفیت ضرب دارد. در کارهای به اصطلاح بازاری از نوار طلا و یا نقره‌ی بی کیفیت استفاده می‌کنند تا قیمت تمام شده کتاب را پایین بیاورند. این موضوع باعث می‌شود که طلا و نقره بر روی کار پخش شود و بعد از مدتی از روی کتاب از بین می‌رود. بعلاوه مهارت متصدی دستگاه داغکوب یا طلاکوب نیز در تنظیم دما و زمان ضرب تاثیر شایانی در کیفیت کتاب دارد. برای اینکه سریعتر کار تمام شود از زمان ضرب می‌کاهند و دما را افزایش می‌دهند. این موضوع سبب می‌شود که ضرب به طور یکسان در سطح کتاب پخش نشود و در کارهای چرمی باعث می‌شود که جلد در برخی نقاط تیره‌تر و در برخی نقاط روشنتر باشد.جلد سازی و جلد ریزییکی دیگر از مواردی که در صحافی کتابهای نفیس اهمیت دارد جلدسازی و بویژه دقت در لب برگردان کردن روکش کتاب است. لب برگردان نباید روی هم قرار گیرد. برای اینکه لب برگردان روی هم نباشد و لبه‌ها با ظرافت و تمیزی کنار هم قرار گیرند، باید زمان و دقت بیشتری صرف شود. این زمان بیشتر است که باعث می‌شود برخی از صحاف‌ها از کنار آن به آسانی بگذرند.سایز مناسب کتاب و قاباز آنجایی که کتابهای نفیس غالبا دارای قاب کشویی و یا جعبه باز شو هستند، اندازه بودن کتاب به نسبت قاب و جعبه‌ بسیار حائز اهمیت است. اگر جعبه یا قاب، بزرگ ساخته شود که کتاب داخل آن لق میزند و امکان دارد در حمل و نقل خصوصا بین شهری آسیب ببیند و اگر کوچک ساخته شود که خارج کردن کتاب از داخل قاب و جعبه دشوار خواهد بود. از همه مهتر اینکه این موضوع از زیبایی و ظرافت کتاب میکاهد.محیط تمیزنکته مهم دیگری که میتوان از آن نام برد، تمیز بودن محیط کار است. اگر محیط کار، میز کار و همچنین دستان کارکنان صحافی تمیز نباشد، کتابها هنگام جابجایی و زمانی که کارکنان مشغول کار بر روی کتاب هستند کثیف خواهند شد. این موضوع کاملا بر روی برخی از کتابها با جای انگشتان دست کارکنان، چسب اضافی و لک کاملا مشهود است. به همین خاطر است که در صحافی های با کیفیت هروز چند بار محیط و میز کار تمیز می‌شود.طرح و تذهیب و خطجدا از کیفیت جلد و جعبه، کیفیت محتوا نیز باید در کتب نفیس مد نظر قرار گیرد. سوالاتی که باید مطرح شود این است: آیا طرح و تذهیب هایی که در کتب نفیس استفاده ‌شده، از اصالت کافی برخوردار است؟ آیا طرح و تذهیب استفاده شده، توسط استادان برجسته این هنر کشیده شده است؟ یا فقط از طرح و تذهیبهایی پیش پا افتاده و کپی استفاده شده و از اینترنت گردآوری شده است و یا حداکثر توسط تذهیب کاری تازه کار و ناوارد کشیده شده است؟ در مورد تذهیب در این مقاله توضیح بیشتری داده ایم.این موضوع در مورد خط نیز صدق میکند. در کتب نفیس معمولا از سه خط تایپی، نستعلیق و نسخ استفاده می‌شود. خط تایپی توسط رایانه انجام می‌شود و ساده‌ترین نوع خط است. خط نستعلیق خط خوشنویسی فارسی است که در ایران رواج دارد و خوشنویسان فارسی با آن به هنرمندی می‌پردازند و عمدتا در دیوان اشعار نفیس مانند دیوان حافظ، رباعیات خیام، شاهنامه و غیره استفاده می‌شود. و در نهایت خط نسخ خطی است که از نظر شکل حروف به ثلث و ریحان شباهت دارد و خواندن آن ساده است. این خط بیشتر در قرآن به کار می‌رود که نمونه معروف آن خط نسخ عثمان طه است که توسط عثمان طه، کاتب معروف قرآن نوشته شده است. نمونه‌های دیگری نیز مانند خط نیریزی وجود دارند که در قرآنهای نفیس کاربرد کمتری دارد. در مورد انواع خط در این مقاله بیشتر توضیح داده شده است.مواد به کار رفتهمواد بکار رفته در کتاب نیز نکته‌ای دیگر است که از اهمیت بسزایی برخوردار است. از جمله این مواد می‌توان کیفیت مواد زیر را نام برد: روکش ترمو، گالینگور و جیر، چسب صحافی، چسب یک دو سه، روبان، تنظیف و شیرازه، نوار طلا و نقره، جیر داخل جعبه، نخ و غیره. هر کدام از این موارد در کیفیت‌های مختلف در بازار موجود است. بدیهی است که در یک کتاب واقعا نفیس از باکیفیت‌ترین این مواد استفاده می‌شود.جنس جلد کتاب و جعبه:در ساخت جلد و جعبه کتاب نفیس عمدتا از سلفون، گالینگور، ترمو و چرم طبیعی استفاده میشود. که با توجه به سلیقه و بودجه ای که دارید میتوانید یکی از آنها را انتخاب کنید. به طور مثال چرم طبیعی از اصالت بیشتری برخوردار است ولی قاعدتا قیمت آن از انواع دیگر بسیار گرانتر است. در این خصوص، ترمو که خصوصیاتی کاملا شبیه به چرم طبیعی دارد توصیه می‌شود که در عین ارزانتر بودن از کیفیت بسیار بالایی نیز برخوردار است. مقاله روکش های مختلف در کتاب را از اینجا مطالعه بفرمایید.جنس کاغذ:در کتابهای نفیس عمدتا از کاغذ تحریر، کاغذ گلاسه و کاغذ معطر استفاده می‌شود که در این میان کاغذ معطر نسبت به دو نوع دیگر قیمت بیشتری دارد و طبیعتا از زیبایی بیشتری نیز برخوردار است. همچنین باید به ضخامت کاغذ (که اصطلاحا به آن گراماژ می‌گویند) نیز توجه نمود. طبیعتا کاغذهای با ضخامت بالا از کیفیت بیشتری برخوردار هستند، ولی در کتابهایی با صفحات زیاد به دلیل وزن زیاد توصیه نمی‌شود. کاغذ گلاسه راه حلی مابین کاغذ تحریر و کاغذ عطری است که اولا با توجه به شفافیتی که دارد، زیبائی خاصی به ورق‌های کتاب می‌بخشد، ثانیا قیمت آن به گرانی کاغذ عطری نیست و در نهایت برای کسانی که به بوی عطر حساسیت دارند مناسبتر است. انواع کاغذ در این مقاله شرح داده شده است.قطع کتاب:سه قطع رایج در کتابهای نفیس قطعهای جیبی، وزیری و رحلی هستند که اگر بخواهیم آنها را به سانتیمتر شرح دهیم باید گفت که قطع جیبی تقریبا 12*17 سانتیمتر، قطع وزیری 17*25 سانتیمتر و قطع رحلی 25*35 سانتیمتر است. در میان این سه قطع، قطع وزیری بدلیل اینکه نه خیلی بزرگ است و نه خیلی کوچک، متداول‌تر است. در مورد قطع یا اندازه کتاب در این مقاله به طور کامل توضیح داده ایم.چاپ کتاب:چاپی که در کتابهای نفیس استفاده میشود معمولا ترکیبی از چهار رنگ اصلی (زرد، آبی، قرمز و مشکی) است که اصطلاحا به آن چاپ چهار رنگ گفته میشود. ولی با استفاده از این چهار رنگ اصلی طیف بی‌شماری از رنگهای مختلف می‌توان ایجاد کرد. در چاپ کتاب باید چند نکته را مد نظر قرار داد. اولا اینکه چاپ واضح باشد و سایه نزده باشد. دوما در چاپ کتاب از مرکب مرغوب استفاده شده باشد که این مورد را می‌توان از بوی ناخوشایند آن تشخیص داد. مراحل چاپ کتاب در این مقاله به طور کامل شرح داده شده است.کاور کتاب:برای اینکه کتب نفیس زیباتر جلوه کنند، برای آنها قاب یا جعبه نیز طراحی می‌شود. این موضوع به دوام بیشتر کتاب کمک می‌کند و باعث می‌شود کتاب شکل خود را حفظ کند. کاور کتاب نفیس عمدتا به دو صورت موجود است. قاب کشویی که کتاب به صورت کشویی داخل قاب قرار می‌گیرد و جعبه درب دار که کتاب داخل جعبه قرار می‌گیرد و درب آن بسته می‌شود.ترجمه قرآن:ترجمه های بسیار زیادی برای قرآن کریم نوشته شده است که از ترجمه الهی قمشه‌ای، مهدی فولادوند، مکارم شیرازی، انصاریان، بهرامپور، حداد عادل و طاهره صفارزاده می‌توان به عنوان معروفترین آنها نام برد. از میان این ترجمه‌ها، ترجمه الهی قمشه‌ای به دلیل روانی خاصی که دارد بیشتر مورد اقبال عامه مردم قرار گرفته است و مخصوصا در قرآنهای نفیس رواج بیشتری دارد.منبع:برگرفته از مقاله"مشخصات یک کتاب نفیس چیست؟"در سایت انتشارات هلیاhttps://www.heliapub.com/%da%a9%d8%aa%d8%a7%d8%a8-%d9%86%d9%81%db%8c%d8%b3-%da%86%db%8c%d8%b3%d8%aa%d8%9f/