آهسته با جنگ و صلح

اين روزها نمايش «آهسته با گل سرخ» نوشته ی اكبر رادی در تماشاخانه ی سنگلج تهران روی صحنه است و باز هم هادی مرزبان كارگردانی نمايش را بر عهده دارد.در نخستين قدم برای قلم زدن در مورد «آهسته با گل سرخ» بايد به سراغ متنی كه رادی نوشته برويم؛ قصه ی دو خانواده با دو خط فكری متفاوت در جامعه‌ای كه هميشه در حال گذار است. البته گذاری كه در فضای اين نمايشنامه وجود دارد، گذار از سنت به مدرنيته يا چيزهايی مشابه اين نيست گرچه اشاره‌هايی از گذار را هم در دل خانواده‌ها مي‌بينيم. جامعه در آستانه ی يك انقلاب قرار دارد و در بطن اثر از خانواده‌های بی ثباتی گفته می شود كه تصويری از يك جامعه و كشور بی ثبات هستند. كشوری كه فاصله ی جنگ و صلح در آن كمتر از آن است كه تنها و تنها يك نسل از مردم آن آرامش و امنيت را تجربه كنند! اين جنگ و صلح فقط در ارتباط با يك عامل بيگانه مطرح نمی شود بلكه بيانگر آن است كه مشكلات اصلی از اختلافات و ناهماهنگی های داخلی سرچشمه مي‌گيرد. دو برادر گيلانی كه از گذشته‌ای نه چندان دور با هم اختلاف داشته اند حالا در دو نقطه ی متفاوت از زندگی ايستاده‌اند. اين تفاوت در زندگی خانوادگی و اجتماعی از تفاوت در ديدگاه دو برادر نشات می گيرد. هرچه نمايش جلو می رود بيشتر به دليل اختلاف دو برادر پی می بريم. برادری كه در رشت زندگی می كند و به جز فقر و بيماری چيزی در بساط ندارد پسری را تحويل جامعه داده كه هم با كارگری سرمايه ای برای كاسبی به پدر بخشيده و هم با رتبه ی خوب در دانشگاه پذيرفته شده. اما در طرف مقابل برادری را مي بينيم كه سرمايه دار است و در بازار تهران حجره دارد اما نتوانسته ابتدایی ترين نكات تربيتی را به فرزندانش بياموزد. فرزندان او نه تنها كار نمی كنند و در دانشگاه قبول نمی شوند بلكه آداب و معاشرت با ديگران را هم نمی دانند. پسران عبدالحسين خان ديلمی تنها به جيب پدر چشم دوخته اند و روياهايشان را در آن سوی آب ها می بينند. آنها هيتلر را خدای خود می دانند و وطن دوستان دلسوز را به سُخره می گيرند. فرزندان اين برادر مُتمول كوتوله‌های عصر مدرن هستند كه در شناخت هويت خود مانده اند و در ساده ترين برهه‌ها نميتوانند برای زندگی خود تصميم بگيرند. اما اين حجم از تفاوت از كجا ناشی می شود؟ می خواهم در درامی كه اكبر رادی خلق كرده دنبال قهرمان بگردم. كدام برادر قهرمان است؟ برادری كه به دليل كارگری در كارخانه ی دخانيات رشت يك كليه‌اش را از دست داده و پسرش جلال را در اوج فلاكت بزرگ كرده و يا برادری كه كارخانه ی چای دارد و نمايندگی آن را در خارج از ايران نيز گسترش داده و فرزندانش را در ناز و نعمت بزرگ كرده؟ در ابتدا برادر ثروتمند قهرمان شناخته می شود چرا كه خانواده دوستی و تامين رفاه زن و فرزند از وظايف و امتيازات يك مرد محسوب می شود اما وقتی كمی روی نمايشنامه دقيق می شويم به نتايج ديگری می رسيم. عبدالحسين خان ديلمی در خانواده دوستی يك نگاه فاشيستی دارد. او هركس جز اعضای خانواده را قربانی می كند تا يك مرد خانواده دوست لقب بگيرد. برای او صلح و امنيت در جامعه هيچ اهميتی ندارد و تنها به امنيت خانواده اش می انديشد. او بارها و بارها خدمتكار خانه اش رمضان را سرزنش می كند كه چرا كارش را رها كرده و رفته. وقتي برادرزاده اش جلال يك هموطن تير خورده را به خانه می آورد او از شدت عصبانيت جلال را از خانه بيرون می كند. اينكه زير دست اين پدر، پسری چون سينا پرورش يافته كه هيتلر را قهرمان می داند و همه ی انسان های روی زمين از جمله جلال را به چشم نوكری چون رمضان مي بيند، كاملا منطقی به نظر می رسد. حالا سينا مانند آينه‌ای پدر را به او نشان می دهد و اين پدر خويشتن خود را برنمی تابد. اين پدر هرگز از خود نپرسيد آيا ممكن است كشور در جنگ و نابسامانی باشد و خانواده رنگ صلح ببيند؟ چگونه ممكن است بيرون از خانه حكومت نظامی باشد و داخل خانه امن و امان؟ اين پدر قهرمان نيست چراكه هرگز به انسان و انسانيت فكر نكرد و تنها به فرزندان و نسل خود بها داد. او در اوج ميانسالی، هنوز بيدار نشده و به جای آنكه لحظه ای به آسايش و آرامش مردمی كه در خيابان كشته می شوند بينديشد از پسرش (سينا) می خواهد برايش سه ميراث خور درست كند چرا كه هديه ای به ارزش يك ويلای چهار خوابه برايشان در نظر گرفته. اما در سوی ديگر با برادری روبرو هستيم كه هرگز دغدغه ی قدرت نداشته و ناخودآگاه به صلح و رفاه در سطح جامعه می انديشيده و به همين دليل چيزی جز تربيت و انسان دوستی برای خانواده اش به ارث نگذاشته است. جلال و پدرش در جنگ با زندگی به يك صلح مسالمت آميز ميان خودشان رسيده اند و حالا خواهان برقراری اين صلح در نهادهای بزرگتر هستند. به همين دليل است كه جلال در اسلحه ی مامور حكومت گل می گذارد. اين پدر و پسر دغدغه ی برقراری صلح و امنيت در جهان را دارند و در اين راه از اينكه امنيت شخصی و خانوادگی خودشان به خطر بيفتد، نمی ترسند. آنها حتی برای رسيدن به آرمان هايشان از جان خود می گذرند و جلال با پرتاب خود جلوی گلوله ای كه قرار بود به ساناز بخورد، اين را ثابت مي كند. عبدالحسين خان ديلمی هرگز نفهميد كه اگر قهرمان های از خود گذشته‌ای چون جلال و پدرش نبودند، او هرگز به چنين جايگاهی نمی رسيد! جلال و پدرش قهرمان‌های تاريخند چرا كه هم به يكديگر عشق می ورزند و هم با همت خود روزهای سخت زندگی را پشت سر گذاشته اند. آنها از زور و بازو و تمام استعداد خود كمك گرفته اند تا دست به دامان كسی نباشند؛ برعكس سينا و پدرش كه با تمام ثروت و شهرت از نردبان ديگران بالا رفته اند. جلال و پدرش آهسته با صلح و گل سرخ خود پيش رفته اند تا آن را در جهان گسترش دهند اما سينا و پدرش آهسته آهسته با جنگ در درون ِ خود و جنگ با دنيای اطراف می سوزند و محو مي شوند. شخصيت ساناز در شناخت ديگر شخصيت ها به مخاطب كمك می كند. او نماد عشق است و يك عاشق واقعی را از يك مدعی توخالی تميز می دهد، به همين دليل پس از آشنایی با جلال ديگر به سينا ميلی ندارد. پس از نمايشنامه ی درخشان اكبر رادی بايد به اجرای هادی مرزبان پرداخت. طراحی صحنه بسيار خوب به باورپذيری مخاطبان كمك كرده و نور و موسيقی هم قابل قبول به نظر می رسد. در مورد انتخاب بازيگران به جز ميترا حجار كه گويی بيشتر برای موفقيت در گيشه بوده، ساير افراد كنار هم درست چيده شده اند. حبيب اسماعيلی در كنار فريبا كوثری آزاردهنده نيست و تقابل محمد حاتمی و سام قريبيان همان چيزی است كه بايد باشد. محمد حاتمی با صدای رسا و بيان قوی خود، كلمه به كلمه ديالوگ هايش را به گوش تماشاگرانی كه در انتهايی ترين نقطه ی سالن نشسته بودند، می رساند. اگرچه اين نمايش هم مانند هر نمايشی می توانست بهتر از اين اجرا شود اما بايد بگويم هادی مرزبان با شناخت دقيق و كاملی كه از محتوای آثار اكبر رادی دارد، حق مطلب را در اين نمايش ادا كرده است.آذر نَوَدوهفتتهران