مرگ انديشي در ضيافت كرونا

برای من به عنوان یک انکولوژیست، مواجهه با مرگ، تجربه غریب و دور از ذهنی نیست. بارها برای بیماران محتضر و همراهان مضطرب آنها از قریب الوقوع بودن مرگ سخن گفته ام، اگر چه کوشیده ام واژه های امید بخش را به خدمت بگیرم تا تلخی شرنگ مرگ را در کام مخاطبم کمتر کنم. با این وجود، به استثنای مواردی انگشت شمار، جز مواجهه ای هراس آلود و خشم آمیز در میان بیمارانم ندیده ام. به خاطر ندارم کسی از میانشان به استقبال مرگ رفته و آرام و رضایتمندانه آن را در آغوش کشیده باشد. من خود نیز در این کارزار مرگ و زندگی، میان یک تماشاچی مغموم و بازیگری فعال به مدد قوه خیال، در رفت و آمد بوده ام. کوشیده ام با رعایت اصول حرفه ای، ناظر بی طرفی باقی بمانم اما به گواهی اشک های ریخته و روح در هم شکسته ام، در پاره ای موارد چندان موفق نبوده ام. با این وجود، فاصله سنی که با بیشتربیمارانم داشته ام و تکیه بر رعایت دستورالعمل هایی که بر اساس شواهد علمی شانس ابتلا به سرطان را می کاهند، علاوه بر غفلت خوشایندی که در همه انسان ها مرگ را حادثه ای در زندگی دیگران می انگارد، اغلب مسافتی بعید میان خود و بیمار مقابلم را مفروض گرفته ام.،اما مواجهه اخیر با پاندمی کرونا، تجربه زیسته منحصر به فردی است که مرگ را حتی برای انکولوژیست مرگ دیده، از پستوی غبار گرفته ذهن به در آورده و در شاه نشین مهمان کرده است. مرگی که تا دیروز ژنوم معیوب انسان های سالمند بی توجه به توصیه های زندگی سالم را هدف گرفته بود، امروز در کمین خرد و کلان، فقیر و غنی، پزشک و بیمار نشسته است. شنیدن خبرهای غم انگیز پی در پی از مرگ همکارانی که در بسیاری از جنبه های زندگی با آنها شریک بوده ام، حجاب ذهنی میان این "من" و مرگ را دریده و سایه هراس انگیز آن بر همه ابعاد زندگی، توان انکار را از من ستانده است.این جاست که پرسشهای عافیت سوزی از چیستی و چرایی مرگ گریبان انسان را می گیرد و تا پاسخی در خور نیابد، آرامش از دست رفته را باز نمی یابد.آموزه های دینی از غنی ترین منابع معرفتی در حوزه مرگ اندیشی است. در تعالیم ادیان، "مرگ" مسئله ای کلیدی است که با مفاهیم پیچیده ای چون غایتمندی هستی، معنای زندگی و جاودانگی روح، پیوندی وثیق دارد، لذا مورد کمال توجه پیامبران و مبلغین بوده و صراحتا از آن با مردم سخن گفته اند.مولانا شکایت قوم سبا از پیامبران به دلیل نقشی که در مرگ اندیش شدن آنها و منقص کردن شادی فراغت از یاد مرگ داشته اند، در داستانی در دفتر سوم چنین آورده است:جان ما بد فارغ از اندیشه ها در غم افکندید ما را و عناذوق جمعیت که بود و اتفاق شد ز فال زشتتان صد افتراقطوطی نقل شکر بودیم ما مرغ مرگ اندیش گشتیم از شمااما به نظر می رسد این ادعا از جنس "شکر و شکایت" است. اگر دردی از رهگذر توصیه دین به مرگ اندیشی، متوجه انسان شده و جانش را خلیده است، داروی این درد و مرهم این زخم هم نزد خود اوست. در چارچوب اندیشه ای که حیات انسان را جاودانه و مرگ را دروازه ورود به شکل دیگری از حیات ترسیم کرده است، هراس از مرگ و غم افزا بودن مرگ اندیشی بلاموجه می نماید. باید فرصت زندگی را دریافت و چنان ار آن کام گرفت که به قول اروین یالوم جز "زمین سوخته ای برای مرگ" باقی نماند. بیهوده نیست که برخی چون فروید سر اقبال به دین از سوی انسان ها را در تسلای خاطری دیده اند که آموزه های دینی در برابر اندوه و اضطراب مرگ فراهم کرده است.ادبیات و سنت عرفانی ما نیز مشحون از توجه به مرگ و آمادگی رویارویی با آن، چه بسا بیش از خود زندگی است. شمس تبریزی، مرگ را عین حیات می داند و اشتیاق در رسیدن مرگ را نشانه بلوغ و رسیدگی آدمی می پندارد.مرگ حیات است و حیات است مرگ عکس نماید نظر کافریخانه تن گر شکند هین منال خواجه یقین دان که به زندان دریمولانا نیز به اقتفای مراد خود، نهراسیدن از مرگ و در آغوش کشیدن آن را نشان صدق ایمان و اکمال دین می داند.شد نشان صدق ایمان ای جوان آنکه آید خوش تو را مرگ اندر آنگر نشد ایمان تو ای جان چنین نیست کامل، رو بجو اکمال دینهر که اندر کار تو شد مرگ دوست بر دل تو بی کراهت دوست اوستاما به نظر می رسد چنین نگاه دور از ذهنی به مقوله مرگ، حاصل تجربه های عرفانی بلندی است که برای بسیاری از آدمیان معمولی، دست نیافتنی و باورنکردنی است. زندان دیدن دنیا با وجود این همه ظواهر دلفریب و کوشیدن برای شکستن قفل و پرواز به وسعتی فراسوی مرگ، نظر کردن در هستی از ارتفاع بلندی است که جز نوادری در این عالم را بدان راه نیست و این در حالی است که جان شیرین برای کثیری از انسان ها به مثابه بزرگترین سرمایه هستی است.علیرغم حسرتی که در اعماق وجود هر یک از ما برای رسیدن به چنان نظرگاهی باقی است، این پرسش مهم کماکان درانداختنی است که اگر حیات، فی نفسه ارزشمند نیست، فلسفه آفرینش و این تاکید مکرر بر حرمت جان و نفس چیست؟ به نظر می رسد تفسیر انسانی که ادیان از زندگی و مرگ به دست می دهند چنان که تعادلی سازنده میان این دو برقرار شود و حق هر یک به تمامی ادا گردد، برای آدمیان باورپذیرتر و بسی سهل الوصول تر است. از منظر تعالیم دینی که واقع بینانه، پیمانه خرد انسان های متوسط را معیار گرفته و نه دریای بیکران روح نوادری از این عالم را، تار زندگی و پود مرگ چنان در هم تنیده است که فروکوفتن هر یک به نفع دیگری، نه ممکن است و نه مطلوب. مرگ همان اندازه جدی است که کار، تولید مثل و حتی جنگ و جهاد. انسان دین باوری که در عین جدی گرفتن زندگی، همواره مرگ را در پیش چشم دارد، همان انسان اخلاقی مطمح نظر ادیان است، همو که سعادت را از رهگذر ادای دین به جسم و روح، هر دو، نصیب برده است.علیرغم فربهی مفهوم مرگ در دین و فرهنگ سنتی، شتاب زندگی در دوران پر هیاهو و غفلت زده مدرن، مشغولیت های پرشمار انسان جدید و تلاش هایی که همه معطوف به برکشیدن زندگی در برابر مرگ است، عرصه را بر طرح یکی از بنیادی ترین مفاهیم هستی در روزگار ما تنگ کرده است. گویی انسان مدرن فراموش کرد که زندگی، همانا فرصت کوتاه وی در میانه دو ابدیت و نیستی است. چنان زندگی را حرمت نهاد و اصالت بخشید که مرگ را مجالی برای عرض اندام نماند و مرگ اندیشی، پهلو به پهلوی افسردگی و اختلالات روانشناختی نیازمند درمان نشست.به راستی، قطعیت کدام پدیده در زندگی با مرگ و زوال برابری می کند؟ مگر اساسا زندگی چیزی جز حرکت مداوم به سوی مرگ است؟ آیا فروکوفتن مرگ و پس زدن آن، تعبیر باژگونه ای از فلسفه حیات نیست؟تفطن دوباره به این مفهوم کلیدی است که فیلسوفان اگزیستانسیل را در روزگار اصالت زندگی، مجددا دلمشغول مرگ کرده است، تا جاییکه آلبر کامو پرسش از ارزش زیستن در حضور مرگ و یافتن معنایی برای تداوم حیات را مطرح می کند و نیچه مرگ اندیشی را نقطه آغاز زندگی می داند.به نظر می رسد مواجهه اخیر با اپیدمی کرونا فرصت مغتنمی برای مرگ اندیش شدن انسان مدرن است. اینک در ضیافتی که ویروس برایمان تدارک دیده، مواجهه ای بی واسطه و ناگزیر با مرگ را شاهدیم و ما را از اندیشیدن به او گریز نیست. چه بسا این مرگ اندیشی مبارک، به تولد انسانی بیانجامد که نه تنها اخلاقی تر می زید بلکه آموخته است تا در روند پرشتاب زندگی،لختی درنگ کند تا مجالی برای درک معنای زندگی بیابد.