نقش فلسفه در طبابت

نویسندگان: جورج کروسوس، یوآنیس ماماس و دمتریوس اسپاندیدوسترجمه: محسن خادمیبهترین پزشک، فیلسوف هم هست. (جالینوس)تقریباً حدود 2500 سال پیش، در زمان پریکلس، تمدن بزرگ انسانی در آتن، شهر دموکراسی آتن، به اوج خود رسید. این تمدن که تأثیر زیادی بر جهان مدرن داشته است، مبتنی بر اصول، ایده‌ها و ارزش‌های اصلی یونان باستان از جمله اعتدال، آزادی، دموکراسی، عدالت و نیاز به استفاده از عقل برای تفسیر قوانین فیزیکی کیهان است. همان تمدن، علوم امروزه را پایه گذاری کرد، پزشکیِ مبتنی بر شواهد را در انداخت، ادب و معرفت را ترویج داد و هنرهای زیبا (از جمله تئاتر نمایشی) را ارتقا داد.البته نجوم، ریاضیات و پزشکی پیش تر توسط بابلی ها، مصری ها و دیگران، قرن ها قبل از یونانیان توسعه یافته بود. اما آنچه باعث تفاوت واقعی آنها شد، رشد رشتۀ فلسفه و پیاده سازیِ اصول آن در زندگی واقعی بود. (1) فلسفۀ اولیه یونان مربوط به کیهان‌شناسی، قبلاً در دوران پیش از سقراط توسعه یافته بود، اما فلسفۀ ناظر به ماهیت انسان توسط سقراط آغاز شد و بعدها به دست افلاطون و دیگر فیلسوفان یونانی، از جمله ارسطو بهترین شاگرد افلاطون، زنون بنیانگذار مکتب رواقی، و اپیکور مبدع مکتب اپیکوری پرورده شد. در چند قدمیِ آکروپولیس، آکادمی افلاطون، یکی از شناخته شده ترین مکاتب فلسفی در جهان باستان، قرار داشت. فلسفه، آفرینشِ محوریِ تمدن یونان و دستاورد اساسی ذهن بشر بود.حال اگر فلسفه چیزی بود که بر تمدن آتن تأثیر نهاد و آن را تغییر داد، آیا می‌توان گفت که فلسفۀ پزشکی نیز در پزشکی تأثیر چشمگیری گذاشت؟ مسلماً بله. سوگندنامۀ بقراط (Hippocratic Oath) مهم‌ترین میراث پزشکی و اخلاقیِ بقراطِ کوسی است و اصول آن کماکان معتبر است. (2) تکریم و احترام به آموزگاران پزشکی خود («معلم ­ام را در این فن همچون والدینم فرض کنم»)، امتناع از انجام اُتانازی («هیچ زمانی به خواهش اشخاص به هیچ‌کس دارویِ کشنده نخواهم داد، و چنین چیزی را پیشنهاد نخواهم کرد»)، حفظ رازداری در معایناتِ پزشکی («هر چه در مسیر حرفۀ خود و همچنین خارج از حرفۀ خود در رابطه با افراد دیگر ببینم یا بشنوم، همه را اسرار مقدس بدانم») همگی اصول اخلاقی فلسفی هستند [که در پزشکی اهمیت خاصی دارند].امروزه طب غربی مدرن که بر اقتصادی بودن (cost‑effectiveness)، نظام بیمۀ خدمات درمانیِ دولتی و خصوصی و منابع مالی محدود مبتنی است، بر اهمیت فلسفۀ پزشکی در طبابتِ متخصصان سلامت در عصر کنونی تأکید می کند (3). البته شکی نیست که دانش علمی قوی، جزء لاینفکِ طبابتِ مؤثر و نتیجه بخش است. با این حال، بدون درک و ترکیب اصول کلیدی فلسفۀ پزشکی، متخصصان سلامت چه بسا طبابتِ غیراصولی، و بالقوه غیراخلاقی، و حتی زیان آوری انجام دهند. پزشکیِ شواهدبنیاد (Evidence-Based Medicine) نیز مبتنی بر فلسفۀ پزشکی است (4). در کل دانش پزشکی فراوانی وجود دارد که برای طبابت ضروری است؛ با این حال، نحوۀ تفسیر و کاربرد این دانش به اندازۀ خود طبابت حائز اهمیت است، یا حتی [شاید] از آن هم مهمتر است. طبابتِ مبتنی بر شواهد، هم تصمیمی عمَلی و هم تصمیمی فلسفی است. بنابراین، فلسفه، همچون هر علم یا هنری، همراه و ملازم برجسته و مهمِ پزشکی است. به علاوه، پزشکی صرفاً علم نیست، بلکه ترکیبی از علم و هنر (فن) است که هدف مشترک آنها کاهش آلام انسانی است.تأملات فلسفی در پزشکیبه همین دلیل، آموزش پزشکی بدون تردید باید آموزه های فلسفۀ پزشکی را در خود داشته باشد. اما آیا در حال حاضر دوره هایی اختصاص یافته به سوگندنامۀ بقراط و اصول اخلاقی پزشکی در برنامه های درسی دانشکده پزشکی گنجانده شده است؟ احتمالاً خیر، دست کم به صورت نظام مند خیر. اصول فلسفۀ پزشکی را می توان در یک کنفرانس توأم با سخنرانی ها و ارائه های مختلف تدریس کرد. با این حال، محل اولیۀ چنین آموزش مهمی برای دانشجویان و کارآموزان پزشکی، در طول طبابت مستقیم آنها و آموزش مبتنی بر بخش (ward-based training)، کنار بالین بیمار است. (5) متأسفانه، از آنجایی که دانش جدید به طور تصاعدی رو به افزایش است، و در حالی که وقتِ پزشکان معالج رو به کاهش است، اولویت های آموزش پزشکی در درجه اول بر دانش فنی پزشکی متمرکز است و از ابعاد و جوانب اخلاقیِ فلسفی آن غفلت می شود. تدریس امروزی اغلب جزئیات بی‌پایانی از علوم پایه، طب مولکولی و پاتوفیزیولوژیِ مکانیستیِ بیماری‌ها را برجسته می‌کند، بدون آموزش متمایز در مورد نحوۀ بکارگیری این دانش در طبابت بالینی به شیوه‌ای همدلانه و انسانی. (6)اما آیا تدریس فعلی فلسفۀ پزشکی کافی است؟ جای تردید دارد! آنچه واقعاً نیاز است، پیاده سازیِ اصول فلسفۀ پزشکی در طبابت بالینی روزمره است. آیا این اصول به راحتی در زندگی واقعی به کار گرفته می شوند؟ این هم محل تردید است! هنگامی که افلاطون قرار بود از رهبری آکادمی بازنشسته شود، به جای ارسطو، بهترین شاگرد خود، اسپئوسیپوس، خواهرزاده خود را به عنوان رهبر آن انتخاب کرد. (7) به همین دلیل ارسطو آتن را به مقصد آسیای صغیر و بعداً به جزیره لسبوس و شهر مقدونی پِلّا ترک کرد و در آنجا به تدریس اسکندر مقدونی پرداخت. حتی زمانی که وی حدوداً 12 سال بعد به آتن بازگشت، در حالی که اسپئوسیپوس پیش تر وفات یافته بود، دوباره برای رهبری آکادمی انتخاب نشد. با این وجود، در سال ها بعد، ارسطو مدرسۀ خود را به نام لوکئوم [یا لیسیوم] تأسیس کرد و به عنوان بزرگترین فیلسوف جهان یونان باستان شناخته شد.مثال افلاطون این نکته را به ما نشان می دهد که حتی خود این معلم ایده آلیستِ فلسفه، در پیاده سازی اصول فلسفی خود در زندگی واقعی دچار مشکل بوده است. یعنی با اینکه افلاطون پولیتِیای ایده‌آلِ خود [politeia «جـمهوری افلاطون»] را در مورد مساوات و برابری در حقوق سیاسی توصیف کرده بود و در مورد فضایل محوری انسانی، ارزش حقیقت و لزوم گفتگو و تبادل نظر صحبت کرده بود، و همواره به دنبال بهترین ها هم در افراد و هم در جوامع بود، اما شوربختانه، تصمیم او در مورد جانشینی خود [مسئله آمیز بوده و اصلا] چه بسا بر اساس خویشاوندسالاری بوده است. این تصمیم در تضاد با آموزه های خود او بود. دانشورانِ بعدی این تصمیم را به منزلۀ نتیجۀ سیاستِ قانونیِ قویاً اجراشدۀ آتن یا فساد اجتماعیِ آتنی ها پس از از دست دادن آزادی خود به اسپارت ها در جنگ پلوپونز تفسیر کردند. (8)باری، پیاده سازیِ عمَلیِ فلسفۀ پزشکی به دستِ متخصصان سلامت امری دشوار و در عین حال ضروری است. اصول زندگی نباید صرفاً در عرصۀ نظر باقی بمانند، بلکه باید در زندگی واقعی گنجانده شوند و در طبابت بالینی روزمره پیاده شوند. آموزش فلسفۀ پزشکی به متخصصان سلامت، بی شک امری اساسی است و پیاده کردن آن در طبابت بالینی از بالاترین اهمیت اخلاقی و اجتماعی برخوردار است. هنگامی که اصول فلسفی به درستی در پزشکی به کار گرفته شود، طبابت بالینی برای پزشک، بیمار و، در کل، جامعه به حد مطلوب خود می رسد.-----------------------------------------------------------------------------مقالۀ فوق ترجمه ای است از مقالۀ زیر:The role of philosophy in medical practice, By GEORGE P. CHROUSOS, IOANNIS N. MAMMAS and DEMETRIOS A. SPANDIDOSReferences1. Russell B: A History of Western Philosophy. In: Ancient Philosophy, Part II. Socrates, Plato and Aristotle. Book One. Chapter XXII. Simon and Schuster, New York, NY, 1972.2. Hippocrates: Oath (Orkos). In: Hippocrates, Apanta 1. Kaktos Editions, Athens, 1993 (In Greek).3. Mammas IN and Spandidos DA: The future of medical education in neonatology, paediatrics and paediatric virology: An interview with Professor Alan Michael Weindling, Professor of Perinatal Medicine at the University of Liverpool. Exp Ther Med 16: 2805‑2808, 2018.4. Isaacs D: Evidence‑based medicine. J Paediatr Child Health 50: 579‑580, 2014.5. Mammas IN and Spandidos DA: The philosophy of paediatric teaching: An interview with Dr Nikolaos Myriokefalitakis, former Clinical Director of the ‘Penteli’ Children’s Hospital in Athens (Greece). Exp Ther Med 16: 2799‑2802, 2018.6. Mammas IN, Spandidos DA and Weindling AM: The future of paediatric education. Exp Ther Med 16: 2803‑2804, 2018.7. Diogenes Laertius V: Diogenes Laertius. Apanta 2. Kaktos Editions, Athens, 1994 (In Greek).8. Chroust AH: Speusippus succeeds Plato in the Scholarchate of the Academy. Revue des Études Grecques, Année, pp338‑341, 1971.برای مطالعۀ بیشتر دربارۀ «نقش فلسفه در طب مدرن» ر.ک.The Role of Philosophy in Modern Medicine, Mbih Jerome Tosam, Open Journal of Philosophy 4 (1):75-84 (2014)