نقش تکنولوژی و نظامِ آموزشی در تکوین دولت مدرن در ایرانِ پسامشروطه

ایده دولت مرکزی مقتدر نوین در ایران را شاید کسانی در نوشته ها و ایده ها بجویند ، از شخص ناصرالدین شاه قاجار گرفته تا محمدعلی فروغی و علی اکبر داور و دیگر دولتمردان و متجددان پایان عهد قاجار و طلیعه دوران پهلوی ، اما این داستان به چشم من سویه دیگری نیز دارد که منشایی فنی داشت و در دیگر مناطق جهان نیز نقش مشابهی ایفا کرده بود. در بخش میانی نیمه دوم قرن 19 میلادی ، ناظران خارجی که ایران را گشته بودند از این که عشایر و کوچ نشینان سلاح های انفرادی بهتری از هر واحد نظامی دولتی در ایران داشتند اظهار تعجب می کردند. اما این وضع به روشنی طی یکی دو دهه تغییر کرد ، اگر چه اسناد تاریخی و معاملاتی که دقیقا نشان بدهد چرا را من هنوز ندیده ام . با کنکاش در تاریخ آن عهد ایران اما می شود دریافت ستاره بخت دولت نوین در ایران را دو سلاح بریتانیایی و فرانسوی به درخشش درآوردند : مسلسل ماکسیم و توپ 75 میلی متری اشنایدر . هر دو این سلاح ها در تاریخ جهان نیز نمادینند : "75 میلی متری " افتخار نگه داشتن خطوط دفاعی فرانسه در جبهه غرب را بر دوش می کشد و مسلسل ماکسیم بود که روز سیاه ارتش بریتانیا در نبرد سم را آفرید ، ماکسیم بود که جنگ جهانی اول را به شکل نبرد خندق ها درآورد و ماکسیم بود که ام دورمان را به نماد پیروزی قاطع استعمار اروپایی بر دنیای قدیم بدل کرد. بدون ماکسیم و اشنایدر ، سواران کرد و شاهسون و بختیاری ، تفنچگچیان لرستان و بلوچستان در کوه های سربه فلک کشیده زاگرس و بیابان های بی انتهای بلوچستان برای هر قشون دولتی دشمنی مرگبار به حساب می آمدند . قلعه بمپور و قلعه چهریق پیشتر دژهای ناگشودنی دیده می شدند و هر ستونی که وارد تنگه های لرستان و بختیاری می شد مرگ را به جان خریده بود. دیرزمانی نبود که دوست محمد خان بارکزایی و اسماعیل آقای شکاک و داوودخان کلهر خود را هر یک شاه منطقه ای به حساب می آوردند ، اما ورود سلاح نوین نفس قدرت های عشایری ایران را به شماره انداخت. امان الله جهانبانی و احمد امیراحمدی "نشان ذوالفقار"شان را سوای نظم و نسق نوین مدیون توپخانه نوین و مسلسل نیز بودند . "ماکزیم" نام خود را بر شاه بعدی ایران داشت و کلمه "شنیدر" جای جای صفحات کتب آن عهد به چشم می خورد، چه نوشته های کسروی و چه خاطرات جهانبانی از نبرد شکریازی و نبرد قلعه بمپور . همان طور که توپخانه اروپایی در قرون 15 و 16 قلعه و فئودال را تضعیف کرد و راه به سوی سلطنت مطلقه لویی وار گشود ، ماکسیم و اشنایدر نیز طلیعه دولت مرکزی نوین در بخش مرکزی فلات ایران بودند. توپخانه ای که می توانست بسته به مهارت خدمه اش در یک دقیقه 4 تا 15 گلوله شلیک کند و هدف را در 8 کیلومتری نابود کند ، ناقوس مرگ سواره نظام کوچ نشین در ایران بود که قرن ها بود نیروی اصلی نظامی در پهنه اش محسوب می شد . مسلسل ماکسیم هم خط پایان تفنگچیان نامنظم چریک فاقد از قشون دیوانی را رخ نمود . به قول تئودور جان کازینسکی ، "هر اختراع فنی در دل خود یک تحول بزرگ اجتماعی نیز هست" ، و این قاعده جهان شمول است.اگر نیروی نظامی و امنیتی را بال راست و اصلی برپاکردن و تحکیم قدرت دولت نوین بدانیم، آموزش و پرورش و تبلیغات بال چپ آن خواهند بود. با ورود اندیشه‌های نوین غربی به سایر مناطق جهان لاجرم این سازوکار به تقلید از ایده‌های ریشه گرفته از عصر روشنگری و میوه بزرگ آن، انقلاب فرانسه، نیز در بسیاری جاهای دیگر نیز جاری و ساری شد. از اواسط عهد قاجار آموزش نوین در ایران اندک‌اندک رواج یافت که بخش اعظم آن در دست مدارس میسیونری و دیگر مدارس خصوصی خارجی بود و تا پایان عهد سلسله قاجار نیز برتری خود بر آموزش دولتی را حفظ کرد. مدارس فرانسوی از جمله مدرسه سن ژوزف ، مدارس آمریکایی در تهران و ارومیه و مجموعه مدارس آلیانس از این جمله بودند. در سال 1305 شمسی و در آغاز عهد دولت پهلوی ، 45 مدرسه خارجی در ایران فعال بودند. اندک اندک کاری که با مسلسل‌های ماکسیم و توپ‌های اشنایدر آغاز شده بود اکنون باید با کلاس درس و مدرسه دولتی کامل می شد. از کتاب Education and the making of modern Iran ، اثر دیوید منشاری، مورخ برجسته صهیونیست(کتاب به فارسی نیز ترجمه شده است) در خصوص روند واقعه چنین ذکر می شود: (ص 95)« در میانه دهه 1920، یک برنامه درسی یکپارچه برای مدارس ابتدایی و متوسطه آماده شد و برای همه مدارس اجباری شد. فارغ‌التحصیلان همه مدارس ابتدایی (کسانی که تا سال ششم ابتدایی را گذرانده بودند)، مدارس راهنمایی(کلاس نهم) و دبیرستان‌ها(کلاس دوازدهم) ملزم به گذراندن امتحانات تعیین شده توسط وزارت فرهنگ شدند. مدارس خصوصی تحت نظارت این وزارت قرار گرفتند و وادار شدند از برنامه رسمی پیروی کنند.در سال 1928 یک فرمان دولتی همه مدارس خصوصی را ملزم کرد تا پایه چهارم ابتدایی از برنامه درسی رسمی پیروی کنند و از فارسی به عنوان تنها زبان تدریس استفاده کنند. در مقاطع بالاتر آنان ملزم شدند برنامه زبان و ادبیات مصوب رسمی فارسی و عربی و تاریخ و جغرافیای ایران را در برنامه‌شان بگنجانند اما مجاز بودند در سایر موضوعات از برنامه خود پیروی کنند. سرانجام در 1937 دولت همه مدارس ابتدایی خارجی را ملی کرد، و در 1939 مدارس متوسطه خارجی نیز به همین سرنوشت دچار شدند. یک گام مهم دیگر تهیه کتب درسی استانداردشده برای همه مناطق در سال 1928 بود...»میراث مدرسه و دانشگاه مطلقا دولتی و تحت کنترل دولت و حامل ارزش‌های مطلوب آن و ممنوعیت و پیگرد آموزش خارج از این چهارچوب به یکی بنیان‌های دولت مدرن در ایران بدل شد و باقی ماند. مدرنیست‌های غیراروپایی در این حوزه از دولت‌های نوین برآمده از انقلاب فرانسه پیشی گرفته بودند: در نیمه دوم قرن 19 هنوز هم شمار محصلان مدارس خصوصی در فرانسه از مدارس دولتی سراسری بیشتر بود.در هر صورت این دو بازوی قدرتِ دولت مدرن نقش مهمی در تاریخ معاصر ایران بازی کردن و میکنننویسنده:شاهو صالحانتشار این پست به منظور جمع آوری نوشته های تلگرامی کسانی است که دنبال میکنم هست نه تایید و رد نوشته های آنها.