شمارۀ 15 - تحریم، شاید وقتی دیگر

هنگامی که صحبت از تحریم می‌شود، باید رویدادی هنری فرهنگی را از رویدادهای سیاسی جدا کرده و با توجه به شرایط کنونی جامعه و اتفاقات، آن را مورد بررسی قرار دهیم؛ زیرا هنر تاثیر به‌سزایی بر فرهنگ جوامع دارد و با مفاهیمی چون آزادی و عدالت در یک دسته قرار می‌گیرد.ازین جهت که نبود آن به مانند نبود نان و یا آب نیست، اما کالایی است که هویت انسانی می‌بخشد و می‌تواند بر سرنوشت جوامع نیز تاثیر بگذارد؛به‌طور مثال شاید بتوان گفت فرهنگِ اسلامیِ جامعهٔ ایران در دههٔ ۵۰ خورشیدی تاثیر به‌سزایی در شکل‌گیری و جهت‌گیری انقلاب ایران و تشکیل حکومت بعدی داشت. پس از اتفاقات آبان ماه و سقوط هواپیمای اکراینی و پیش از شروع جشنواره، زمزمه‌هایی از تحریم جشنواره از طرف سینماگران برای احترام به تمام قربانیان، شهدا و خانواده‌های آنان شنیده می‌شد.اعتراضات در جشنوارهٔ کن در راستای جنبش دانشجویی-کارگری در سال ۱۹۶۸اما آیا این حرکت بهترین راه برای رسیدن به این مهم بود؟مسیر تحریم را باید مانند هر مسیر دیگر از نظر کارآمدی مورد بررسی قرارداد. جشنوارهٔ فیلم فجر جشنواره‌ای است که در آن افرادی با تفکرات و عقاید مختلف شرکت می‌کنند. کافیست با چند جست‌وجوی ساده دربارهٔ فیلم‌های ارائه شده و پول‌هایی که این فیلم‌ها را می‌سازند، متوجه آن شویم که ردپای گردن‌باریکان در سینما بسیار پررنگ است و اساسا تحریم جشنواره توسط هنرمندان و بازیگران مردمی نمی‌تواند این جشنواره را تعطیل کند. اما حتی اگر مردم و هنرمندان یک‌صدا جشنواره را تحریم می‌کردند و جشنواره به حالت تعلیق درمی‌آمد، چه اتفاق ویژه‌ای در کشور می‌افتاد؟ در شرایطی که برای اتفاقات آبان ماه ۹۸ هنوز در مجامع عمومی و اذهان عمومی توضیحی داده نشده و از طرف خبرگزاری‌های مختلف روایات مختلفی ارائه شده و برخی از ۱۵۰۰ کشته صحبت می‌کنند، آن اعتراضات نتوانست تغییری در کشور ایجاد کند و با گذشتن زمان، در کشوری که هر روز در آن اتفاق عجیب جدیدی می‌افتد، آبان ماه ۹۸ و اتفاقاتش انگار از یادها می‌روند، آیا تحریم یا تعلیق جشنواره بیشتر از خوراکی برای شبکه‌های اجتماعی آن هم برای چند روز بود؟ برای رسیدن به چنین نتیجه‌ای می‌توان از روش‌های کم‌هزینه‌تری نیز استفاده کرد، آن‌چنان که برای شخم زدن زمین کشاورزی نیازی به تانک نیست. هزینهٔ تعطیلی جشنوارهٔ فجر نیز باید بررسی شود که می‌تواند به ازبین‌رفتن بزرگترین رویداد هنری کشور منجر شود که تنها در عرصهٔ فیلم فعالیت نمی‌کند و شرکت‌کنندگان آن سال‌ها تلاش کرده‌اند و از نقاطی با کمترین امکانات به امید دیده‌شدن شرکت می‌کنند و گرفتن این صحنه از آنان موجب بازگشت هنر ایران به چندسال عقب‌تر است. اما هر حرکتی هزینهٔ خود را دارد. مثلاً در شرایطی که در سال ۱۹۶۸ برای فرانسه اتفاق افتاد، تعطیلی جشنواره کن هزینه‌ای منطقی بود؛ زیرا جشنوارهٔ کن جشنواره‌ای کاملا مستقل بود نه جشنواره‌ای دولتی در سینمایی نیمه خصوصی و در آن زمان صحبت از تعلیق فستیوال کن، برای پیوستن به جنبش نیم‌میلیونیِ زنده‌ای بود که توسط کارگران و دانشجویان آغاز شد و یک ماه به طول انجامید، نه اعتراضاتی ۴ روزه که چند هفته قبل از شروع جشنواره به پایان رسانیده‌شد.مسئله مهم‌تر این است که هنر برای بازتاب اتفاقات و حوادث راه خود را دارد و هر بخشی از هنر معمولاً به خلق آثاری می‌پردازد؛ مثلاً در مورد سینما، سینمای اعتراضی همواره در جهان زنده بوده و به خلق اثرمی‌پرداخته. احتمالاً همهٔ ما فیلم‌هایی مانند «گوزن‌ها» و یا «آژانس شیشه‌ای» را دیده یا در موردشان شنیده‌ایم که از فیلم‌های شاخص سینمای اعتراضی در ایران هستند. در این میان باید پرسید تاثیر کدام یک بیشتر است؛ ساخت آثاری هنری و اعتراضی و یا تحریم جشنواره؟ هر چند انتخاب مسیر تحریم از نظر نویسنده می‌توانست تاثیرات منفی‌ای بر بدنه و آیندهٔ سینمای ایران بگذارد، از آن جهت که سینمای ایران سینمای مستقلی نیست و حیات داخلی‌اش وابسته به نظر حاکمان است، اما به‌طور کلی از میان این دو مسیر مجبور به انتخاب یک گزینه نیستیم. بااین‌حال از جهت تاثیرگذاری، احتمالاً ساخت آثاری هنری و اعتراضی می‌تواند تاثیر بیشتری در جامعه داشته باشد؛ به‌طور مثال، امروزه آیا صحبتی از تحریم فستیوال کن در سال ۱۹۶۸ می‌شود و یا چه بخشی از مردم عادی که سینما را سطحی یا عمیق دنبال می‌کنند، دربارهٔ آن می‌دانند. درحالی‌که فیلم «دیکتاتور بزرگ» چاپلین که در سال ۱۹۴۰ ساخته شده، صدایش امروز نیز شنیده می‌شود و سکانس‌هایش در شبکه‌های اجتماعی بازنشر می‌شود.فرانسیس تروفو درحال درخواست برای لغو جشنوارهٔ کن در سال ۱۹۶۸ به دلیل جنبش دانشجویی-کارگری￼￼￼اینکه تحریم جشنواره را به‌عنوان تنها راه اعتراضی معرفی کنیم و ملاحظات ذکر شده را نبینیم یا بیان نکنیم، کار درستی نیست و باید خاطرنشان کرد که برای سینماگران، همواره تریبون‌هایی چون کنفرانس خبریِ اکران فیلم و سخنرانیِ دریافت جایزه وجود داشته که ابراز نظر و عقیده از این تریبون‌ها کاری بسیار مرسوم و کم‌هزینه‌تر بوده و بُرد خبری آن نیز به میزان ارزش حرف‌های مطرح شده‌است و به نظر نویسنده، بیان حرف و مشکلات مردم در اجتماع اگر ارزشی بیش‌تر از تحریم جشنواره توسط چند هنرمند دغدغه‌مند، که به تعلیق جشنواره بدل نمی‌شد، نداشته ارزش کمتری نیز نمی‌داشت.پاسخ سؤال اول این است که برای هنرمندان، مسیر اعتراض منحصر به تحریم جشنواره نبوده و آن‌ها می‌توانند مانند سایر هنرمندان جهان در هر عصری، به خلق آثاری اعتراضی بپردازند؛ آثاری که در یادها ماندگار شود و بر فرهنگ و بینش مردم تاثیر بگذارد، در عین آن که صدای آن‌ها نیز باشد و اگر قرار است هنرمندان برای هم‌صدایی با مردم از راه‌هایی عامیانه استفاده کنند، بهتر است روش خود را با زیرکی و جسارت انتخاب کنند.در انتها نیز باید اشاره شود که سخن به‌میان‌آوردن از تحریم جشنواره باعث باز شدن درب‌ گفتمان و بحث دربارهٔ موضوعاتی شد که مطرح شدن آن‌ها، سازنده و باعث از بین رفتن جوّ رخوت بی‌اعتنایی است که شاید در ماه‌های اخیر توسط افرادی دیده‌شده که از هنر به‌مثابه ابزاری برای شهرت و پول استفاده کردند و بی‌توجه به جایگاهشان در جامعه، از طریق شبکه‌های اجتماعی سمّ بی‌خیالی و بی‌ریشه‌گی را پخش کردند.ما را در تلگرام دنبال کنید!