آمدن زال به نزد مهراب کابلی - معنی اشعار شاهنامه فردوسی

زال (تصویر تولیدشده با هوش مصنوعی) برای مشاهده بخش قبلی شاهنامه (پادشاهی دادن زال، سام زر را)، اینجا کلیک کنید.چنان بُد که روزی چنان کرد رای ... که درْ پادشاهیْ بِجُنبد ز جایبُرون رفت با ویژه‌گُردانِ خویش ... که با او یکی بودِشان رای و کیشسویِ کشورِ هِنْدوان کرد رای ... سویِ کابل و دَنْبَر و مرغ و مایبه هر جایگاهی بیاراستی ... مِی و رود و رامُشگران خواستیگشاده درِ گنج و افگنده رنج ... بر آیین و رسمِ سرای سِپَنْجز زابل به کابل رسید آن زمان ... گرازان و خندان و دلْ شادمانیکی پادشا بود، مهرابْ نام ... زِبَر دستْ با گنج و گسترده کامبه بالا به کردارِ آزاده سرو ... به رخْ چون بهار و به رفتنْ تَذَرْوْدلِ بِخْرَدان داشت و مغز رَدان ... دو کتفِ یَلان و هُش موبدانز ضحاکِ تازی گهر داشتی ... به کابل همه بوم و برداشتیهمی داد هر سال مَرِ سامْ ساو ... که با او به رزمش نبود ایچ تاوچو آگه شد از کارِ دستان سام ... ز کابل بیامد به هنگامِ بامابا گنج و اَسپانِ آراسته ... غلامان و هر گونه‌ای خواستهز دینار و یاقوت و مشک و عَبیر ... ز دیبای زَرْبَفْت و چینی حریریکی تاج با گوهرِ شاهوار ... یکی طوقِ زرینْ زِبَرْجَدْ نگارچو آمد به دستانِ سام آگهی ... که مهرابْ آمد بدین فرهیپذیره شدش زال و بِنْواخْتَش ... به آیینْ یکی پایگه ساختشسوی تخت پیروزه باز آمدند ... گشاده دل و بزم ساز آمدندیکی پهلوانی نهادند خوان ... نشستند بر خوان با فرخانگسارندهٔ مِی، می آورد و جام ... نگه کرد مهراب را پورِ سامخوش آمد هماناش دیدارِ او ... دلش تیزتَر گشت در کارِ اوچو مهرابْ برخاست از خوانِ زال ... نگه کرد زالْ اندر آن بُرز و یالچنین گفت با مهترانْ زالِ زر ... که زیبنده‌تر زین که بندد کمریکی نامدار از میانِ مهان ... چنین گفت کای پهلوانِ جهانپس پردهٔ او یکی دخترست ... که رویش زِ خورشید روشن‌ترستز سر تا به پایش به کردارِ عاج ... به رخ چون بهشت و به بالا چو ساجبر آن سُفتِ سیمنْش، مشکینْ کمند ... سرش گشته چون حلقهٔ پای‌بندرُخانش چو گلنار و لب ناردان ... ز سیمین بَرَش رُسته دو نارواندو چشمش به سانِ دو نرگس به باغ ... مژه تیرگی برده از پرِ زاغدو ابرو به سانِ کمان طراز ... بر او توز پوشیده از مشکِ نازبهشتیست سرتاسر آراسته ... پر آرایش و رامش و خواستهبرآورد مر زال را دل به جوش ... چنان شد کزو رفت آرام وهوششب آمد پر اندیشه بِنْشَسْت زال ... به نادیده برگشت بی‌خورد و هالچو زد بر سرِ کوه بر تیغْ شید ... چو یاقوتْ شد رویِ گیتی سپیددرِ بار بُگشاد دستانِ سام ... برفتند گردان به زرین نیامدر پهلوان را بیاراستند ... چو بالای پرمایگان خواستندبرون رفت مهرابِ کابلْ خدای ... سوی خیمهٔ زالِ زابلْ خدایچو آمد به نزدیکی بارگاه ... خروش آمد از در، که بگشای راهبرِ پهلوان اندرون رفتْ گو ... به سانِ درختی پر از بار نودلِ زال شد شاد و بِنْواخْتَش ... از آن انجمنْ سر برافراختشبپرسید کز من چه خواهی بخواه ... ز تخت و ز مُهر و ز تیغ و کلاهبدو گفت مهراب، کای پادشا ... سرافراز و پیروز و فرمان روامرا آرزو در زمانه یکیست ... که آن آرزو بر تو دشوار نیستکه آیی به شادی سوی خانِ من ... چو خورشیدْ روشن کنی جانِ منچنین داد پاسخ که این رای نیست ... به خانِ تو اندر مرا جای نیستنباشد بدین سامْ همداستان ... همان شاه چون بشنود داستانکه ما می گساریم و مستان شویم ... سوی خانهٔ بت پرستان شویمجز آن هر چه گویی تو پاسخ دهم ... به دیدار تو رایِ فرخ نَهَمچو بشنید مهراب، کرد آفرین ... به دلْ زال را خواند ناپاک دینخرامان برفت از برِ تخت اوی ... همی آفرین خواند بر بخت اویچو دستانِ سام از پَسَش بنگرید ... ستودش فراوانْ چنان چون سزیداز آن کو نه هم دین و هم راه بود ... زبان از ستودنْشْ کوتاه بودبر او هیچکس چشم نَگْماشتند ... مر او را ز دیوانگان داشتندچو روشن دلِ پهلوان را بِدوی ... چنان گرم دیدند با گفت‌وگویمر او را ستودند یک یک مهان ... همان کز پسِ پرده بودش نهانز بالا و دیدار و آهستگی ... ز بایستگی، هم ز شایستگیدلِ زال یکباره دیوانه گشت ... خرد دور شد، عشق فرزانه گشتسپهدارِ تازی سرِ راستان ... بگوید بر این بر یکی داستانکه تا زنده‌ام چَرمه جفتِ منست ... خمِ چرخ گردان نهفت مَنَسْتعروسم نباید که رعنا شوم ... به نزدِ خردمند، رسوا شوماز اندیشگانْ زال شد خسته دل ... بر آن کار بِنهاد پیوسته دلهمی بود پیچانْ دل از گفت‌وگوی ... مگر تیره گردد از این آبرویهمی گشت یک چند بَر سَرْ سپهر ... دل زال آگنده یکسر به مهرداستان از چه قرار است؟روزی زال به سمت کابلستان به سفر درآمد. مهراب (پادشاه کابلستان) که از نسل ضحاک است، در آنجا به دیدارش آمد. زال او را بزرگ داشت و از او خوشش آمد. پس از رفتن مهراب، همراهان زال برایش از دختر مهراب تعریف کردند و زال عاشق او شد.مهراب دوباره به دیدن زال می‌آید و او را دعوت می‌کند تا به کاخش برود. اما زال می‌گوید نمی‌تواند به خانه‌ی بت‌پرستان برود و منوچهر و پدرش از او ناراحت می‌شوند. مهراب بر او آفرین می‌گوید و می‌رود. زال او را می‌ستاید. اطرافیان زال که می‌ترسیدند از مهراب تعریف کنند، پس از این کار زال سخن می‌گویند و او را ستایش می‌کنند و دوباره درمورد رودابه صحبت می‌کنند. زال دوباره دلش به لرزه می‌افتد ولی زن گرفتن را خلاف پهلوانی می‌داند و فکر می‌کند اینگونه خودپسند و سست می‌شود. زال تصمیم گرفت از رودابه دوری کند اما زمانه مهر او را به دلش می‌اندازد.معنی شعرچنان بُد که روزی چنان کرد رای ... که درْ پادشاهیْ بِجُنبد ز جایروزی زال تصمیم گرفت که از کاخ بیرون رود و در قلمرو پادشاهی سفر کند.چنان بد: اینطور شدبُرون رفت با ویژه‌گُردانِ خویش ... که با او یکی بودِشان رای و کیشبا گردان ویژه‌ی خودش که از افراد هم‌نظر و هم‌دین او تشکیل شده بودند، از قصر خارج شد.سویِ کشورِ هِنْدوان کرد رای ... سویِ کابل و دَنْبَر و مرغ و مایبه سمت کشور هند و شهرهای کابل و دنبر و مرغ و مای رفت.دنبر: شهری در افعانستان کنونیمرغ: سرزمینی است که جغرافیای امروزی آن مشخص نیست. می‌تواند به معنای مرو باشد.مای: شهری در هندبه هر جایگاهی بیاراستی ... مِی و رود و رامُشگران خواستیبه هر شهری که می‌رسیدند توقف می‌کردند و مدتی را به خوشگذرانی اختصاص می‌دادند.رود: نوعی ساز زهی (در اینجا می‌تواند به معنی ساز و نغمه به کار رفته باشد)رامشگر: نوازندهگشاده درِ گنج و افگنده رنج ... بر آیین و رسمِ سرای سِپَنْجدر گنج‌ها را باز می‌کردند و مطابق رسم و رسوم این جهان فانی و گذرا، رنج‌هایشان را فراموش می‌کردند و خوش می‌گذراند.سپنج: موقتسرای سپنج: جهان گذرابر آیین: مطابق رسم و رسومز زابل به کابل رسید آن زمان ... گرازان و خندان و دلْ شادماندر نهایت از زابل (محل اقامت زال و سام)، با خوشی به کابل رسیدند.گرازان: خرامانیکی پادشا بود، مهرابْ نام ... زِبَر دستْ با گنج و گسترده کامپادشاه کابل، مهراب نامی بود، کاردان و صاحب مال و کامرواگسترده کام: کامیاب و کامروابه بالا به کردارِ آزاده سرو ... به رخْ چون بهار و به رفتنْ تَذَرْوْمثل درخت سرو قدبلند بود و مثل فصل بهار خوش‌چهره و مثل قرقاول تیزدلِ بِخْرَدان داشت و مغز رَدان ... دو کتفِ یَلان و هُش موبدانخردمند بود و جوانمرد. هیکل پهلوانی داشت و مثل موبدان باهوش بود.ردان: رادان - جوانمردانهش: مخفف هوشز ضحاکِ تازی گهر داشتی ... به کابل همه بوم و برداشتیاز نوادگان ضحاک بود و کابل به او تعلق داشت.بوم و بر: محله و اقلیمهمی داد هر سال مَرِ سامْ ساو ... که با او به رزمش نبود ایچ تاوهر سال خراجش را به سام پرداخت می‌کرد تا اعلام کند قصد جنگ با او را ندارد و فرمانبردار او است.ساو: خراج و مالیاتایچ: هیچتاو: تاب و توانچو آگه شد از کارِ دستان سام ... ز کابل بیامد به هنگامِ باموقتی از آمدنِ زال باخبر شد، صبح زود به نزد او آمد.بام: هنگام روشنی - صبحگاه ابا گنج و اَسپانِ آراسته ... غلامان و هر گونه‌ای خواستهز دینار و یاقوت و مشک و عَبیر ... ز دیبای زَرْبَفْت و چینی حریریکی تاج با گوهرِ شاهوار ... یکی طوقِ زرینْ زِبَرْجَدْ نگارهمراه خودش هدایا و اسبان آراسته و غلامان بسیار و پول آورد. پول، طلا، مشک، پارچه‌ی زربافت، حریر چینی، تاج مزین به جواهرات شاهانه و گردنبند طلای زمرد نشان با خودش آورد. (با نهایت بزرگداشت و احترام به دیدار زال آمد)ابا: باخواسته: به معنی دارایی و پولعبیر: مشک - عطرزربفت: زربافت – طلا دوزی شدهچو آمد به دستانِ سام آگهی ... که مهرابْ آمد بدین فرهیبه زال خبر رسید که مهراب آمده است.دستانِ سام: دستان، پسرِ سام - زالپذیره شدش زال و بِنْواخْتَش ... به آیینْ یکی پایگه ساختشزال او را با روی باز به استقبال رفت و طبق رسم و آیین برایش جایگاهی شایسته فراهم کرد تا کنار او بشیند.سوی تخت پیروزه باز آمدند ... گشاده دل و بزم ساز آمدندبا روی خوش به سمت محل اقامت زال برگشتند.یکی پهلوانی نهادند خوان ... نشستند بر خوان با فرخانسفره‌ای مناسب پهلوانان پهن کردند و همراه بزرگان سر سفره نشستند.گسارندهٔ مِی، می آورد و جام ... نگه کرد مهراب را پورِ سامساقی می آورد و مهراب نگاهی به پسرِ سام انداختگسارنده‌ی می: ساقی – کسی که می می‌ریزدخوش آمد هماناش دیدارِ او ... دلش تیزتَر گشت در کارِ اواز دیدن او خوشش آمد و به کارها و رفتارهای او دقیق‌تر شد تا بیشتر بشناسدش. (مهر زال بر دل مهراب نشست)چو مهرابْ برخاست از خوانِ زال ... نگه کرد زالْ اندر آن بُرز و یالوقتی مهراب از سر سفره بلند شد، زال هم نگاهی به او انداختچنین گفت با مهترانْ زالِ زر ... که زیبنده‌تر زین که بندد کمربعد از رفتن مهراب، زال به بزرگان همراهش گفت که چه کسی می‌تواند بهتر از مهراب لباس جنگ بپوشد؟ لباس‌هایش بسیار برازنده‌اش بودند.کمر بستن: لباس جنگ پوشیدن و سلاح جنگ برداشتنیکی نامدار از میانِ مهان ... چنین گفت کای پهلوانِ جهانیکی از بزرگان به زال گفت: ای پلهوانپس پردهٔ او یکی دخترست ... که رویش زِ خورشید روشن‌ترستاو دختری دارد که پوستش حتی از خورشید هم زیباتر استپس پرده: در شبستانز سر تا به پایش به کردارِ عاج ... به رخ چون بهشت و به بالا چو ساجقد بلند و خوش هیکل است و چهره‌ای بهشتی دارد.ساج: درختی بلند که چوب گرانبهایی دارد.بر آن سُفتِ سیمنْش، مشکینْ کمند ... سرش گشته چون حلقهٔ پای‌بندموهای سیاه و بلندش روی شانه‌هایش ریخته و مثل حلقه‌های خلخال پیچ و تاب دارند.کمند: موهای بلندسفت: شانهپای‌بند: خلخالرُخانش چو گلنار و لب ناردان ... ز سیمین بَرَش رُسته دو ناروانگونه‌هایش مثل گل انار، لب‌هایش مثل دانه‌های انار و سینه‌هایش مثل دو انار هستند که روی سینه‌ی او روییده‌اند.کوچک بودن لب‌ها یکی از معیارهای زیبایی بوده است. به همین دلیل لب‌های رودابه به دانه‌های انار تشبیه شده است که هم کوچک هستند و هم قرمز و با طراوتدو چشمش به سانِ دو نرگس به باغ ... مژه تیرگی برده از پرِ زاغچشمانش مثل دو گل نرگس در باغِ چهره‌اش هستند و سیاهی پرهای زاغ در مقابل سیاهی مژه‌های او ناچیز است (یا مژه‌هایش سیاهی‌شان را از پر زاغ گرفته‌اند)دو ابرو به سانِ کمان طراز ... بر او توز پوشیده از مشکِ نازابروهایش مثل دو کمان طراز هستند که پوششی از مشک و گل ناز روی آن‌ها کشیده شده است.توز: پوست درخت خندگ که پوشش کمان بوده است. پوستی بسیار لطیف و نازک است.طراز: شهری در ترکستان شرقی که در آنجا کمان‌های خوبی می‌ساختندبهشتیست سرتاسر آراسته ... پر آرایش و رامش و خواستههر چه در وصف او بگوییم کم است، مثل بهشت می‌ماند؛ زیبا و خوش‌چهره و پر از ناز و آرامش (رودابه همه‌چیز تمام است)برآورد مر زال را دل به جوش ... چنان شد کزو رفت آرام وهوشدلِ زال از شنیدن این حرفا لرزید و آرام و قرارش را از دست داد.شب آمد پر اندیشه بِنْشَسْت زال ... به نادیده برگشت بی‌خورد و هالشب که شد، با سری پر از فکر و خیال نشست. ندیده عاشق رودابه شده بود و صبر و قرارش را از دست داده بود.نادیده: کنایه از این که زال، ندیده عاشق رودابه شدهال: آرامش و شکیبایی و آسایشچو زد بر سرِ کوه بر تیغْ شید ... چو یاقوتْ شد رویِ گیتی سپیدصبح که شد و خورشید از پشت کوه بیرون آمد و جهان مثل یاقوت درخشان شد ...تیغ: استعاره از نخستین پرتوی خورشیدسپید: کنایه از درخشان و روشندرِ بار بُگشاد دستانِ سام ... برفتند گردان به زرین نیامدر پهلوان را بیاراستند ... چو بالای پرمایگان خواستندزال و همراهانش از محل اقامتشان بیرون رفتند. اسب زال را برایش آوردند تا سوار بر اسب از قصر خارج شود.خواستن بالای پرمایگان: آیینی قدیمی که در اشعار قبلی درخصوص آن صحبت کردیم. وقتی بزرگی می‌خواسته از محضر پادشاه خارج شود، اسبش را می آوردند تا سوار بر اسب از دیوان خارج شود.بالای: اسببرون رفت مهرابِ کابلْ خدای ... سوی خیمهٔ زالِ زابلْ خدایمهراب (پادشاه کابل) از قصر خودش خارج شد و به سمت خیمه‌ی استراحتگاه زال (پادشاه زابل) رفت.چو آمد به نزدیکی بارگاه ... خروش آمد از در، که بگشای راهبه نزدیکی بارگاه زال رسید و همراهانش فریاد زدند که راه را برای او باز کنند.برِ پهلوان اندرون رفتْ گو ... به سانِ درختی پر از بار نومهراب چون درختی پر از میوه‌های تازه (در نهایت اراستگی و شکوه) نزد زال رفت.پهلوان: کنایه از زالگو: کنایه از مهرابدلِ زال شد شاد و بِنْواخْتَش ... از آن انجمنْ سر برافراختشزال خوشحال شد و از او به گرمی استقبال کرد و او را در جایگاهی بالاتر از سیار حاضرین نشاند. سپس نزد همراهانش از او تعریف کرد.سر برافراختن: تعریف کردن از کسی - افتخار کردن به کسیبپرسید کز من چه خواهی بخواه ... ز تخت و ز مُهر و ز تیغ و کلاهزال به مهراب گفت: هر چه می‌خوای از من بخواه تا تقدیمت کنم.کلاه: کنایه از تاجبدو گفت مهراب، کای پادشا ... سرافراز و پیروز و فرمان روامرا آرزو در زمانه یکیست ... که آن آرزو بر تو دشوار نیستمهرا گفت: ای پادشاه سرافزاز و پیروز، من از تو یک چیز می‌خواهم که انجام دادنش برای تو سهل و آسان است.در نسخه‌های دیگر شاهنامه، واژه‌ی «دشوار» به صورت «دشخوار» نوشته شده است. دُش معنی وارونه و عکس بودن می‌دهد. دشخوار می‌شود آن چیزی که خوار و آسان نیست.که آیی به شادی سوی خانِ من ... چو خورشیدْ روشن کنی جانِ مناز تو می‌خواهم به قصر من بیایی و با حضورت آنجا را روشن کنیچنین داد پاسخ که این رای نیست ... به خانِ تو اندر مرا جای نیستزال پاسخ داد که این کار صلاح نیست و نمی‌توانم سر سفره‌ی تو بشینمنباشد بدین سامْ همداستان ... همان شاه چون بشنود داستانکه ما می گساریم و مستان شویم ... سوی خانهٔ بت پرستان شویمسام با این قضیه موافق نمی‌کند و اگر بشنود به خانه‌ی بت پرستان رفته‌ام و می‌گساری کرده‌ام، ناراحت خواهد شد.همداستان: موافقدر خصوص بت‌پرست خوانده شدن کابلستانی‌ها، اطلاعات دقیقی پیدا نکردم. برخی می‌گویند این بخش بعدها به شاهنامه راه پیدا کرده است و آن زمان بت‌پرستی به معنای امروزی‌اش معنا نداشته. برخی هم می‌گویند چون کابلستان بخشی از هند بوده، احتمال می‌رود که مهراب پیرو آیین بودایی بوده باشد و از این جهت که آیینش با آیین مهرپرستی ایرانیان متفاوت بوده، زال او را بت‌پرست می‌خواند.جز آن هر چه گویی تو پاسخ دهم ... به دیدار تو رایِ فرخ نَهَمبغیر از این، هر چه می‌خواهی بخواه تا اطاعت کنم.چو بشنید مهراب، کرد آفرین ... به دلْ زال را خواند ناپاک دینخرامان برفت از برِ تخت اوی ... همی آفرین خواند بر بخت اویمهراب با شنیدن این سخنانِ زالِ بت‌پرست، او را تحسین کرد و به سمت قصر خودش بازگشت.در اینجا مهراب هم زال را بت‌پرست می‌خواند. یعنی در دل به او برمی‌خورد.چو دستانِ سام از پَسَش بنگرید ... ستودش فراوانْ چنان چون سزیدسام رفتن او را نظاره کرد و آنطور که شایسته‌ بود، او را ستود.از آن کو نه هم دین و هم راه بود ... زبان از ستودنْشْ کوتاه بودبر او هیچکس چشم نَگْماشتند ... مر او را ز دیوانگان داشتندبزرگان از ستودن مهراب می‌ترسیدند؛ چرا که دین متفاوتی داشت.چشم گماشتن: گرامی داشتنداشتن: پنداشتندیوانگان: کسی که دیوپرست است (منظور از دیو، خدایان قدیمی است که ایرانیان قبول ندارند)چو روشن دلِ پهلوان را بِدوی ... چنان گرم دیدند با گفت‌وگویاما وقتی دیدند که زال چه واکنشی نسبت به مهراب دارد و چقدر گرم و صمیمی با او صحبت می‌کند ...مر او را ستودند یک یک مهان ... همان کز پسِ پرده بودش نهانآن‌ها هم زبان به ستایش مهراب باز کردند و باز درمورد رودابه گفتند.مصرع دوم: کنایه از رودابه که در قصر مهراب حضور دارد.ز بالا و دیدار و آهستگی ... ز بایستگی، هم ز شایستگیاز قد و بالا و ناز و وقار و شایستگی‌اش تعریف کردند.آهستگی: کنایه از وقاردلِ زال یکباره دیوانه گشت ... خرد دور شد، عشق فرزانه گشتدلِ زال از دست رفت و عشق روی عقلش سایه انداخت.سپهدارِ تازی سرِ راستان ... بگوید بر این بر یکی داستانکه تا زنده‌ام چَرمه جفتِ منست ... خمِ چرخ گردان نهفت مَنَسْتزال - سر دسته‌ی راستگوییان - در اینجا می‌گوید: تا وقتی زنده‌ام باید روی اسب بنشینم و همواره در مسیر باشم و به جنگ بروم. من نباید زن بگیرم و خانه نشین شوم.چرمه: اسبخم چرخ گردان: کنایه از افق (آسمان در افق با زمین پیوند می‌گیرد و آنجا خم دارد)نهفت: خانه و کاشانهعروسم نباید که رعنا شوم ... به نزدِ خردمند، رسوا شومنباید ازدواج کنم و زن بگیرم؛ چرا که با این کار در نزد خردمندان نادان و سبک مغز شمرده خواهم شد و رسوا می‌شوم.رعنا: نادان - فریفته بر خویشعروسم نباید: نباید ازدواج کنماز اندیشگانْ زال شد خسته دل ... بر آن کار بِنهاد پیوسته دلهمی بود پیچانْ دل از گفت‌وگوی ... مگر تیره گردد از این آبرویزال خسته از این فکر و خیال‌ها، نمی‌توانست رودابه را فراموش کند. مدام با خودش فکر می‌کرد آبرویش خواهد رفت و بین این افکار دست‌وپا می‌زد.همی گشت یک چند بَر سَرْ سپهر ... دل زال آگنده یکسر به مهرچند روزی به همین منوال طی شد و دلِ زال از مهرِ رودابه پر شده بود.برای مشاهده بخش بعدی شاهنامه (پرسیدن همسراب مهراب از دستان ویژگی‌های او را)، اینجا کلیک کنید.