دانشجو به مثابه میانجی

نویسنده: آرش چایچیدر مذمت دانشجویِ «امروز» بسیار گفته‌اند. روزی گذشته‌اش را به رخ اکنون آن کشیده‌اند و برای دانشگاه خاکسپاری گرفته‌ و روز دیگر او را روشنفکر بی‌درد و طبقه‌متوسطی خوانده‌اند. همین چندسال پیش بود که افسوس دانشگاهِ 88 و اوج‌گیری کنش دانشجویی در آن سال‌ها، نسل به نسل همچون سوگنامه‌ای میان فعالان دانشجویی می‌چرخید. نوستالژی که خاطرات ازدست‌رفته را طلب می‌کرد، بی‌آنکه رابطه اکنونِ خود و آن خاطرات و گذشته را روشن کند. اما آن خاطره بازی‌ها تنها به جرقه‌ی دی‌ماه نیاز داشت تا به‌کلی فراموش شود و حتی جای خود را به پوشاندن گذشته دهد. درس گرفتن از همین تجربه نزدیک کافی است تا مطمئن باشیم خاطره بازی‌ها با سال‌ 98، سال اوج‌گیری دوباره دانشگاه، نیز عاقبت دیگری نخواهد داشت. به همین منوال دانشجوی مجازی امروز نیز فردا تاریخ دانشجویی خود را رقم خواهد زد. وظیفه تاریخی امروز ما نیز نوستالژی بازی با سال‌های گذشته ازدست‌رفته نیست بلکه برقراری رابطه انتقادی با گذشته پیموده شده برای آینده است. به همین سبب در این یادداشت سعی خواهم کرد به سویه‌های محدودی از امروزِ دانشجو و امروزِ دانشگاه بپردازم تا شروعِ بابی باشد برای گفتگو بر سر آینده گشوده که در انتظار ماست.کارگر شدن دانشجوکنش دانشجویی خصوصاً در سال‌های اخیر در تلاش بوده است تا پیوندی میان خود و کارگران و مزدبگیران برقرار کند. پیوندی با اشکال مختلف، همچون همبستگی نسبت به سرکوب با حمایت از کارگران و معلمان دستگیر شده و یا در سطح بالاتر همبستگی با مطالباتِ اعتصابات و یا مبارزه مشترک بر سر مسائلی همچون خصوصی‌سازی و سلامت.اما امروز به‌واسطه‌ی مجازی شدن آموزش، دانشجویان بسیاری به شکل تمام‌وقت، هم‌زمان با دانشگاه به سرکار می‌روند (البته که این کلمه‌ی نچندان دقیق «بسیار» از یک برآورد سرانگشتی از دوستان و اطرافیانم است نه یک تحقیق واقعی). همین کار تمام‌وقت دانشجویان مجازی مسئله کارگران را به مسئله بسیاری از دانشجویان بدل کرده است. امروزه حداقل حقوق، بیمه تأمین‌ اجتماعی، قرارداد کار، ساعت کاری و اجاره خانه مسئله خود دانشجوی مجازی است. امروز همبستگی با کارگر همان همبستگی با خود دانشجوِ کارگر شده است. دانشجوی مجازی بد یا خوب، آن فراغت دانشگاهی دیروز از کار را ندارد و برعکس، کارگری است که یک شیفت از روز را به سر کار می‌رود و شیفت دیگر را به دانشگاه. روایت زندگی دانشجو امروز، روایت دانشجوی فلسفه‌ای است که برای کلمه‌ای 40 تومان برای کارخانه‌ی لوبیاچیتی تولید محتوا می‌کند، روایت دانشجوی جامعه‌شناسی است که برای حداقل حقوق مصوب، لوازم‌آرایش می‌فروشد، روایت دانشجوی مهندسی است که راننده شبانه‌روزی اسنپ است.طبقاتی شدن دانشگاهطبقاتی شدن آموزش در ایران قصه‌ی تازه‌ای نیست. همین یک رقم 760 هزار دبیرستانی که ترک تحصیل‌کرده‌اند1، کافی است تا اوج شکاف در آموزش را ببینیم. طبقاتی شدن آموزش عالی هم امتداد منطقی همان روابط طبقاتی ساخته‌شده به دست دبیرستان‌های خصوصی و دبیرستان‌های دولتی است، میان دبیرستان‌های پایتخت و دبیرستان‌های شهرهای کوچک و روستاها.دانشگاه ایرانی، هم به‌واسطه‌ی انباشت پیشین فرادستان و در نتیجه فرادستی‌شان در دبیرستان و کنکور، هم به سبب کاهش سهم آموزش عالی رایگان و در نتیجه کاهش حق انتخاب فرودستان و هم به سبب انباشت امکانات و اساتید در تهران تثبیت ‌شده است. همه‌گیری کرونا نیز چهره‌ی ناعادلانه‌ی این نظم طبقاتی را رسوا کرده و با تشدید نابرابری در امکانات آموزش مجازی، حق آموزش را از بسیاری از فرودستان سلب کرده است. بازگشت رؤسای دانشگاه دوران احمدی‌نژاد نیز به نظر می‌آید با تشدید همین برنامه‌های پولی سازی، طبقاتی‌سازی آموزش و سوق‌دهی دانشگاه به سمت پروژه‌های امنیتی-نظامی، همان قاعده گذشته را به شکل تمام و کمال اجرا کند.محیط زیست و دانش طبقاتیتبعات بهره‌کشی وحشیانه از زیست‌بوم ایران کم‌کم به بحرانی بزرگ تبدیل‌شده است. از بحران آب‌گرفته تا فرسایش و نابودی خاک در جای‌جای کشور. با این همه هنوز نگاه‌های تردیدآمیز به واقعیت این بحران‌ها و علل و ریشه‌های آن‌ها وجود دارد. هژمونی مسلط یا بحران را کتمان می‌کند و مسئله را به خشک‌سالی در امسال و سال بعد تقلیل می‌دهد و یا با پیشنهاد کردن همان راه‌حل‌های همیشگی یعنی مهاجرت دادن کشاورزان بیکارشده و روستاییان بی‌خانمان شده، همه چیز را به کمبود منابع مالی برای این انتقال مردم و پرولتاریا تازه متولد شده از دل نابودی زیست‌بوم تقلیل می‌دهد؛ اما واقعیت هراسناک دورانِ ما، بحران عمیق محیط‌زیستی است. واقعیت ریشه در آن سازوکار انباشت و سودآوری دارد که ترجیح می‌دهد حاشیه را نابود کند تا آب آن را با طرح انتقال آب به مرکز انتقال دهد، اما خشکاندن حاشیه، آبی نیز برای مرکز نخواهد گذاشت.واقعیتی که هرچند کتمانش کنیم بازهم خود را در بحرانی جدید و شکلی جدید عریان می‌کند، یعنی نابودی طبیعت و انسانی است که زیر بهره‌کشی وحشیانه حتی لحظه‌ای اجازه بازتولید خود را نداشته است. برای مایِ ایرانی شاید تغییرات اقلیمی یادآور فیلم‌های هالیوودی باشد تا واقعیت روزمره، اما این بحران جهانی از رگ گردن نیز به ما نزدیک‌تر است. در بازه‌ی زمانی 1343 تا 1395 دمای کشور ما هر دهه 0.4 درجه افزایش‌یافته است. افزایش تعداد ساعات آفتابی در سال، تغییرات شدید بارش، خشکسالی انباشته‌شده از سال 1384 تاکنون و ... تنها گوشه‌ای از تبعات تغییرات اقلیمی در ایران است.2 درباره‌ی تبعات آب شدن یخ‌های قطبی و زیر آب رفتن بسیاری از مناطق بسیار توضیح داده‌اند اما تکرار تجربه‌ی کرونا، آن‌هم با همه‌گیری ویروس‌هایی که سالیان سال در زیر یخ‌های قطبی فسیل‌شده بودند، شاید بتواند وضعیت هراسناک امروز را ملموس‌تر کند. بحران زیست‌محیطی از سر و کولمان بالا می‌رود ولی نبود افقی روشن برای ایستادن در برابر این بحران، اندیشیدن به آن را هم محدود کرده است. در افق سرمایه‌داری به‌راستی چه راه‌حلی برای فولاد اصفهانی که آب شیرین را می‌بلعد قابل ‌تصور است، یا برای کشت و صنعت هفت‌تپه‌ای که مبارزاتش سرمشق مبارزه کارگران است ولی خود از بزرگ‌ترین آلوده‌کنندگان کارون نیز هست. به‌راستی چه افقی جز بیکاری و بستن این کارخانه‌ها و یا تداوم وضع موجود در تصور است؟ اینجاست که ضرورت حضورِ میانجی حس می‌شود، میانجی که افق را محدود به سازوکار سرمایه‌داری نداند، میانجی که بتواند میان تداوم مبارزات کارگری در کارخانه و مبارزه برای حفظ زیست‌بوم پیوندی برقرار کند. میانجی که نمی‌تواند ساخته‌ی روابط اتمیزه‌شده و مصرف‌گرای سرمایه‌داری باشد، همچنان نمی‌تواند بر اساس نوعی از فلسفه‌ی هیپی‌گرایانه فهم شود که به‌طوری کلی تولید جمعی و جامعه‌ی مدرن را نادیده گرفته و همه چیز را به رابطه‌ی انسان و طبیعت تقلیل دهد. برعکس این میانجی زاییده‌ی فهم روابط درونی جامعه و همزمان رابطه‌ی انسان و طبیعت است. میانجی که به‌زعم من دانشی است طبقاتی که می‌تواند مازادی باشد که «دانشجوی جدید کارگر شده» به میدان می‌آورد. دانشی که نه از جایگاه کارشناسی بلکه از جایگاه فرودست تولید می‌شود. برای گشودن وضعیت بحرانی امروز نیاز داریم تا در دانشگاه، دانش دیگری تولید شود، دانشی که بخواهد آلترناتیوی برای کل ساختار سوخت فسیلی بسازد، دانشی که به‌جای تمرکز بر خودروسازی شخصی، حمل نقلی عمومی کارآمد و رایگان را دستور کار خود قرار دهد، دانشی که به‌جای تحقیقات نظامی به باز توزیع منابع عمومی برای مبارزه با بحران زیست‌محیطی بپردازد، به‌جای ویلا سازی در کنار دریا، از چشم‌انداز دریا محافظت کند و به‌جای ساخت داروهای تکراری، به ساخت درمان‌های ارزان ‌قیمت عمومی بپردازد. به‌هم زدن چارچوب‌های سفت و سخت سرمایه‌دارانه دانشگاه شاید ناممکن به نظر برسد ولی فراموش نکنیم دانشگاه ساخته‌ی دانشجویی است که خود امروز کارگر شده‌اند و نظم طبقاتی دانشگاه را به چشم دیده‌اند. اتفاقاً چیزی که غیرطبیعی است تمرکز امروز دانشگاه بر برج‌سازی، تحقیقات نظامی و ساخت داروهای تکراری است.منابع:1- علیرضا کاظمی سرپرست وزارت آموزش‌وپرورش: «در حال حاضر حدود ۲۱۰ هزار دانش‌آموز دوره ابتدایی و ۷۶۰ هزار دانش‌آموز دوره متوسطه، تارک تحصیل‌داریم» - ایرنا، آبان 14002- «کجا ایستاده‌ایم؟ کوتاه درباره‌ تغییر اقلیم، گرمایش جهانی، راه‌ها و روش‌های پیموده و ناپیموده.»، محمدرضا جعفری.