صمصام؛ شروع باطنی انقلاب از نقطه صفر رهایی

نظرات فراوان و متنوعی وجود دارد که علل یک انقلاب را توضیح می دهد اما در میان این پراکندگی ها همیشه یک مطلب ثابت است و آن هسته سختی است که در وجود و نهاد انقلابیون پدید می آید. انقلاب ها با هر جهت فکری در یک واقعیت مشترک هستند. انقلابی ها در نهاد خود به حالتی رسیده اند که می توانند بسیاری از امور معمول را نادیده بگیرند و رها باشند. این مطلب مشترک تمام انقلاب های چپ و راست، دینی یا غیر دینی است و چنانچه این حالت عظیم در میان قشری از انقلابی ها پدیدار نشود، حرکت به سمت منقلب شدن اجتماعی صورت نمی گیرد.در این حالت شخص یا اشخاص باید بتوانند بخشی قابل توجهی از مسائل روزمره و معمول زندگانی را با حالت قلبی ویژه خود کنار بزنند و به عبارتی بی خیال و بی توجه به آنان شده تنها به آرمان خود بیندیشند. برای رسیدن به چنین حالتی خاصی عواملی می تواند در میان باشد اما یکی از مهم ترین آن ها وجود انسان هایی است که رجوع به سیره آنان به ما خواهد گفت که می توان امور مرسوم دنیا را نادیده گرفت. این مطلب ثقیل در کتاب ها هست اما مطالعه آن موجب دگرگونی حال انسان ها نمی شود بلکه شرایط دیگر نیاز است که از جمله مهم ترین آن ها وجود الگویی در کنار خود افراد جامعه است که زیست او الهام بخش این رهایی است.بی شک سید محمد صمصمام، آن پیرمرد بذله گوی اصفهانی که سوار بر چهارپایش در همین کوچه خیابان های اصفهان می گشت، با سکوت و کلامش پراکنده کننده این روحیه بود در زمانی که جامعه ایران بر روی اصول اساسی حکومت پهلوی بنایی نهاده بود و حرکتی سکون ناپذیر داشت. این حرکت حکومتی بر سه مبنای اساسی استوار بود. شاه و دربار، بروکراسی و تکنولوژی وارداتی از غرب.صمصام در منش و روش خود به صورت هایی لطیفه وار هر سه را به مضحکه برده بود و از این جهت داتان ها و حکایت هایش تا همین امروز هم نقل مجالس است. پدربزرگ من نقل می کرد که صمصام می آمد و در خانه را می زد و می گفت شهنار من کاه و یونجه می خواهد. پول کاه و یونجه شهناز من را بدهید.در آن هنگام بود که به صورت ریزی لبخندی بر لب اهالی خانه می نشست زیرا آن ها می دانستند که شهناز نام دختر اول محمدرضا شاه است و این نامگذاری دقیقا یک عمل سیاسی است که عامل آن بدجوری دست از دنیا شسته است و در فضایی که دیگر مجالی برای صحبت و اقدام معقول سیاسی نمانده است و کمیته مشترک ها در حال پر شدن است، حالا فقط می توان به ظرافت های زبان آن هم از نوع نیش و کنایه های اصفهانی پناه برد تا رهایی از ظلم روزگار را به مردم کوچه و بازار نشان داد.صمصام تکنولوژی را هم به سخره می گیرد و نشانش همین چهارپای سفیدی است که حالا هر روز با آن راه می افتد و وقعی به مشاین ها که دیگر فرمانروای خیابان ها هستند، نمی نهد. با همین یار دیرین راه می افتد و از مردم تقاضا دارد که به یتیمان کمک کنند. گاهی هم نگفته حاجتش تامین می رسد آن وقت اگر کسی او را تعقیب بکند متوجه می شود که صمصام در خانه کدام پیرزن از کار افتاده ای را می زند یا برای کدام طفل پدر از دست داده، پدری می کند.بروکراسی که اکنون مثل اژدهایی همه چیز را بلعیده و کل زمان را مطیع خود کرده نیز بی عنایت صمصام نمی ماند. پلیسی تذکری به حیوانش می دهد که داری خلاف می کنی او هم دم موجود زبان بسته را بالا می دهد و می گوید بیا و شماره پلاکش را بردار.همان صمصام که برایش قدرتمندان و ضعفا پیش چشمش یکی هستند و گاه و بی گاه موی دماغ ثروتمندان می شود. به صارم الدوله نفر اول ثروت اول شهر که راه به دستگاه حکومتی تا حد وزیر امور خارجه هم یافته، می رسد و می گوید پول بده. می گوید: ندارمبلافاصله صمصام نهیب می زند که مگر غیرت خواسته ام که می گویی نداری.و چه زیبا از غیرت گفته است در نزد کسی که نقش او در قرارداد ننگین 1919 حکایت از دیاثت سیاسی او دارد.یا در 15 خرداد که امام خمینی را گرفتند و صمصام بالای منبر گفت درست زمانی که همه صداها خفه شده بود. به این سید گفتم پا روی دم سگ نگذار.یا زمانی که بالای منبر گفت اعلی حضرت همایونی رضا شاه، از بنده برای اشرف شان خواستگاری کردند. این حرف ها زدنش ساده نیست. بازداشت بعدش طبیعی است. حالا این که یک عده وساطت می کردند یا آن که شخصیت صمصام آن قدر عجیب و غریب زیسته بود که دیگر کسی کارش نداشته باشد، بماند.القصه صمصام رهایی است. آزادگی است و نوعی از بی خیالی و کنار گذاشتن کل دنیا و مافیها. حالا این ها به معنای ترک مبارزه نیست برای هر زمانی نوعی از مبارزه تعیین می شود. صمصام الگویی بود که پراکنده می شد. این طنز فقط یک قابلیت زبانی نبوده است. برای فهم این مطالب باید رجوع به تاریخی کنیم که در آن بهلول ها زیسته اند آن ها که در عین نوری از دانش، شکلی نامتعارف زیسته اند و البته کار خود را هم کرده اند و گامی که باید برداشته اند و حالا هم ببیندی که چگونه عکس صمصام بر دیوار مغازه های اصفهانی ما می درخشد از پس این سال ها حتی همان چهره خاصش با آن عمامه سبز متفاوتش بر نصب آن دیوار دارد با ما حرف می زند.صمصمام ساخت نیست که آن را بتوان به درس تبدیل کرد و از کلماتش مطلب آموخت. اتفاقا صمصام عبور از ساختارهاست. همه چیز در قالب کلاسیک و معمول انتقال نمی یابد. آن قدر حد ویرانی بالا هست که دیگر نتوان به مستندها استناد کرد گاهی اوقات فقط باید متوجه حالی خوش و متفاوت شد و از رهگذار آن حال ویژه دریافت که هنوز هم می توان دنیا و مافیها را شوخی انگاشت و درون را آماده انقلابی بودن کرد. زیرا انقلاب یعنی کنار گذاشتن نظمی پیچیده و مسلط بر انسان. انقلاب که مشت گره کردن و خیابان را بستن نیست. انقلاب داستان پرماجرایی است که آن کس که متوجه شود می فهمد، دل کندن زمینه اصلی آن است. ما برای آن که بتوانیم دل بکنیم باید از میراث تاریخی خود نمونه هایی داشته باشیم که چنین مشعلی بیفروزند و این غیر از تیر و تفنگ بازی است. مطلبی عمیق است که برای فراگیر شدن احتیاج به پیوند با تاریخ و سنت دارد و صمصام دقیقا از بطن همین ماجرای گذشته است و در این نظم مثلا مدرن اعوجاج ایجاد می کند و می گوید که در بی ساختاری و عبور از تمام ساختارهای مسلط و جهنمی، راهی برای راهگشایی وجود دارد هر چند که صمصام را کسی برای راهکار نمی خواهد و رسالت او نیز نقش آفرینی در چنین مقامی نیست.و اتفاقا چه خوب و به موقع صمصام از میان ما پرکشید در سال 1359 درست چند روز بعد آغاز شروع جنگ. حالا دیگر نوبت صمصمام بود و انگار قصه او به سر رسیده بود. دیگر قرار نیست به حکومت و امر مسلط تکه ای انداخته شود یا آن که تنبهی حاصل شود. حالا دشمن وارد خاک ایران شده است و باید همه با هم بیایند و امر دفاع را مستحکم کنند و دیواری در برابرش بسازند. دهه شصت در راه است دهه ای که انقلاب اسلامی باید بخشی از ادعاهای خود را اثبات کند و تمام با ساختارهای اثباتی اش به صحنه بیاید. صمصام کارش را در زمان خودش انجام داد. حالا وقت رفتن است هر چند که هنوز از سر دغدغه به مدرن شهرش نظر دارد و چه دل رحمانه خلوت کنندگان بالای سرمکان آرمیدن خود را به حاجتشان می رساند.