آن ده دقیقه پایانی

در بازی دربی سال نود، استقلال دو بر صفر از پرسپولیس جلو بود تا اینکه در ده دقیقه پایانی تیم پرسپولیس با وجود یک بازیکن کمتر بازی را با نتیجه سه بر دو به نفع خود به پایان رساند. این متن فردای همان‌روز نوشته شد.یک:پرسپولیس در ده دقیقه پایانی بازی باخته را با یک بازیکن کمتر برد. چیزی که این بازی را ارتقا داد همین اضافاتی است که به این خبر اضافه شده است. در واقع مازادها (ده دقیقه پایانی و یک نفرکمتر بودن) بازی را برای طرفداران استقلال، تراژدی و طرفداران پرسپولیس، حماسه کرد. تراژدی و حماسه همواره متکی به مازادها هستند. این مازادها ابژه مطالعات علوم انسانی نیز هستند. یکی از مهمترین مبانی علم اقتصاد مازاد سرمایه است. مارکس در تعریفی سرمایه‌داری را مدیریت مازاد سرمایه می‌دانست. روان‌شناسی، به تعبیری چیزی نیست جز بررسی مازاد غرایز و رفتار انسانی، و جامعه‌شناسی به مازاد رفتارها و مناسبات اجتماعی توجه می‌کند. پیروزی معمولی پرسپولیس هیچگاه نمی‌توانست واجد چنین توجهی شود که به تعبیر تمامی گزارشگران فوتبال: بازی برد وباخت دارد.مازادها بر روی خاطرات و زخم‌ها حکاکی می‌شوند. در واقع حافظه جمعی را مازادها می‌سازند. مازادها سازنده‌ی وضعیت ویژه‌اند. نُرم‌های پذیرفته شده‌ی معمول را کپسول و تجمیع می‌کنند و عیان می‌سازند. در واقع از امر آشنا، آشنازدایی می‌کنند. زیست عادی پر است از فاجعه‌ها، زخم‌ها، شادی‌ها و خوشی‌های پراکنده. در لحظات ویژه از تاریخ، با تجمیع فاجعه یا شادی روبرو می‌شویم. این تجمیع به گفته گافمن پای جمع و عموم را به میان می‌کشد و خاطرات فردی را به خاطره جمعی متصل می‌کند. پس به تعبیری مازادها سازنده‌ی کلان روایت‌های تاریخی و حافظه جمعی‌اند؛ چیزهایی که همواره با اجتماع مردم پیوند خورده‌اند.دو:در این میان «یک نفر کم بودن» واجد اهمیتی ویژه است. در اینجا پیروزی از فروکاسته شدن، از دست دادن یا ضعف حاصل شده است. از نظر ذهنی و تجربی، موفقیت به پُر بودن و برخوردار بودن متکی است. این منطق هرچند ریشه در دوره تاریخی کشاورزی و جمع آوری دارد اما در ساختار سرمایه‌داری به گونه‌ای متورم تقویت شده است. جمع کردن، انباشتن و برخورداری با اتکا به ایدئال تایپ پول، مقدمات سعادت می‌شوند. در این دوره تاریخی است که مازادها به درون زندگی عادی کشیده می‌شوند و در قانون و سیستم وارد شده و عادی شده‌اند. منطق سرمایه، مازاد اسلحه، مازاد آلودگی، مازاد مصرف و مازاد سرکوب را عادی سازی کرده است. بیراه نیست که هرجا پای موفقیت به میان می‌آید، مکانیزم‌هایی ساخته می‌شوند که ذهن و بدن را به انباشتن و برخورداری (امر ايجابی) راهنمایی می‌کنند.شاید تنها در پارادایم ایمان دینی است که امکان ارتقا از طریق از دست دادن، لحاظ شده باشد. ایمان ابراهیم با از دست دادن اسماعیل پیوند خورده است. نوعی ارتقا از طریق شکست یا به تعبیر کیرکگارد «شور فقدان».در منطق ایجابی، افراد و چيزها به سطحی يكسان و گمنامی همگون تقليل می‌یابند. در این وضعیت، تنوع پديده‌ها به گونه‌ای سیستماتیک حذف می‌شود و مردمان و چيزها به سبب هدف و کار مشترک (برخورداری) به «ذره» تقليل می‌یابند. در این میان چیزی که می‌تواند تفاوت‌ها را برجسته سازد نوعی توجه به امر منفی و بر هم زدن معنای هژمونیک شکست و پیروزی است. آن پیوندی که بنیامین بین الهیات و رهایی بخشی می‌دید، اینجا بهتر قابل فهم است.تایید بر روی یک نفر کم بودن، بیرون کشیدن و برجسته ساختن این است که در فقدان و از دست رفتگی (امر منفی) امکانات رهایی بخشی وجود دارد که باید بدان‌ها توجه کرد.سه:امید، چیزی است که از درون فقدان‌ها سربر می‌آورد. بدون شکست، امید امکان ظهور را ندارد. آن ناامیدی مطلق به پیروزی با یک بازیکن کمتر، در آن دقایق کم باقی‌مانده، تنها همین ناممکنی، مجال به تخیل می‌داد . تخیل بازیکنان و هواداران پرسپولیس، موقع عقب افتادگی و ناتوانی به کار افتاد و پس از گل اول، امید زنده شد. رهایی و پیروزی از تخیل در زمانه شکست و عسرت آغاز می‌شود.لحظه یکی شدن تخیل و واقعیت، لحظه یگانه انقلاب است. شاید بیراه نبود که این لحظه را کسی برای پرسپولیسی‌ها به ارمغان آورد که از درون یک انقلاب واقعی آمده بود؛ بهار عرب(۱).ده دقیقه پایانی آن بازی ما را به تخیلاتمان امیدوار کرد.مادر ایمون زاید اهل لیبی است.