خطاب به متولیان کتابخوانی

نظر به فعالیت‌های داوطلبانه‌ای که در عرصۀ ترویج کتابخوانی داشته‌ام، سال گذشته به چهارمین جلسۀ انجمن کتابخانه‌های عمومی شهرستان که مورخ 10 دی ماه در محل فرمانداری کرمانشاه برگزار گردید دعوت شدم و نکاتی عرض کردم.چهارمین جلسۀ انجمن کتابخانه‌های عمومی شهرستان کرمانشاهرئیس انجمن کتابخانه‌های عمومی شهرستان (فرماندار کرمانشاه) از نظراتم استقبال و پیشنهاد کرد جهت هم‌فکری و مشارکت با فعالان غیررسمی این عرصه (شامل نگارنده و سایر دوستانی که حین صحبت‌هایم به فعّالیت‌های ارزشمند و قابلیت‌هایشان اشاره کردم)، در اداره‌کل کتابخانه‌های عمومی استان اتاق فکری تشکیل شود. به‌صورتی‌که ایده‌ها در این اتاق فکر ارائه شده، مورد گفتگو قرار گرفته، پخته گردیده و پس از تبدیل به یک طرح عملیاتی، در جلسات آتی انجمن مطرح شوند.نگارنده، در کنار رضا کریمی، دوست عزیزم و معاون مدیرکل نهادکتابخانه‌های عمومی استاناین مسئله موجب شد نظرات و ایده‌هایی که به‌عنوان یکی از دغدغه‌مندان ارتقاء فرهنگ مطالعه از قبل در ذهن داشتم را منسجم کرده و جهت طرح در اتاق فکر مزبور آماده کنم، امّا عدم تشکیل اتاق فکر مورد نظر مرا بر آن داشت که اهمّ و رئوس برخی از نظرات و ایده‌هایم را از طریق این یادداشت به‌صورت خلاصه در معرض دید اعضای انجمن کتابخانه‌های عمومی شهرستان و سایر کسانی که ممکن است این موضوع به حیطۀ مسئولیت‌شان مرتبط باشد و برای شنیدن نظرات سایرین گوش شنوایی داشته‌باشند، قرار دهم.ترویج کتابخوانی؛ از جنس «نرم و سخت»دکتر محمّد فاضلی، در یادداشتی با عنوان «هستۀ سخت توسعه» مجموعه کارهایی که برای توسعۀ جامعه لازم است را به دو دستۀ «سخت و سهل» و «نرم و سخت» تقسیم می‌کند. منظور از کارهای «سخت و سهل» چیزهایی از قبیل ساخت جاده، کارخانه، بیمارستان، مدرسه، دانشگاه، تهیۀ تجهیزات، خرید ساز و امثال آن است؛ انجام دادن این اقدامات که از نوع سخت‌افزاری هستند، ساده است و برای آن فقط کافیست که پول داشته‌باشیم. در مقابل، کارهایی از قبیل بر پا کردن سیستم حمل و نقل به‌گونه‌ای که تصادفات آن به عامل اصلی مرگ‌ومیر تبدیل نشود، کنترل و کاهش بیماری‌ها، پرورش و توانمندسازی دانش‌آموزان و دانشجویان برای ایفای نقش مطلوب در توسعۀ جامعه -که مستلزم تقویت خلاقیت، تفکر انتقادی و مهارت‌های زندگی در آنان است- و نوازنده‌شدن از نوع «نرم و سخت» محسوب می‌شوند. تحقق این امور که جنبۀ نرم‌افزاری داشته و قابل خرید با پول نیستند، سخت است.ترویج کتابخوانی و ارتقاء فرهنگ مطالعه نیز بیشتر نیازمند فعالیت‌های «نرم و سخت» بوده و با صِرف ساخت کتابخانه یا خرید و توزیع کتاب -که از نوع «سخت و سهل» هستند- به جایی نمی‌رسد. بنابراین، چنانچه واقعاً برای ارتقاء فرهنگ مطالعه «عزمی» وجود دارد، باید بر روی جنبه‌های نرم‌افزاری مسئله تأکید و تمرکز بیشتری صورت گیرد.نیاز به آدم خاص خودشبه نظرم، پیش‌برد جنبه‌های نرم‌افزاری مسئله، به‌صورت بخشنامه‌ای، اداری و از بالابه‌پایین امکان‌پذیر نیست، کار هر کسی نبوده و آدم خاص خود را می‌طلبد. علاقه‌مند کردن سایرین به کتاب و کتابخوانی، فقط از کسانی بر می‌آید که اوّلاً، خودشان با کتاب مأنوس باشند، ثانیاً، در نتیجۀ انس با کتاب به غنا و نشاطی درونی رسیده‌باشند و ثالثاً، عاشق انسان‌ها، فرهنگ و جامعه بوده و از عمق جان طالب ارتقاء فرهنگ مطالعه باشند. علاوه بر این، پیچیدگی‌های جامعۀ ما موجب می‌شود که در عمل، حتّی تمام کسانی که سه ویژگی نامبرده را دارند نیز لزوما در این عرصه موفق نباشند. بنابراین، به نظرم، چنانچه برای حرکت در زمینۀ بعد نرم‌افزاری امر ارادۀ راستینی وجود دارد، در اوّلین گام، باید افرادی که در عمل توانسته‌اند در این عرصه موفق عمل کنند (چه از میان کارکنان رسمی ادارات ذیربط، چه از میان اعضای سمن‌ها و چه از میان فعالان داوطلب) شناسایی شوند، یعنی کسانی که در هر یک از نقاط استان توانسته‌اند عدّه‌ای را برای انواع برنامه‌های کتابخوانی گرد هم آورده و بر افراد کتابخوان بیفزایند.تقویت جوانه‌هااگر چه جامعۀ ما در مجموع با کتاب و مطالعه رابطۀ چندانی ندارد، اگر نیک بنگریم، می‌بینیم که در گوشه‌وکنار همین «دشت کم‌فرهنگی»، جوانه‌های خودجوشی از خاک سربرآورده‌اند و باغچه‌های هر چند کوچکی ایجاد کرده‌اند. اگر واقعاً می‌خواهیم که این دشت را به باغی خرّم تبدیل کنیم، در اوّلین گام، باید به تقویت همین جوانه‌ها و باغچه‌های خودجوش پرداخته و کار را از همین جا شروع کنیم.نگارنده اشخاص و مراکز غیردولتی را می‌شناسم که در این زمینه خیلی موفق عمل کرده‌اند. به‌نظرم، اوّلین گام ساختار رسمی ذیربط برای ورود به جنبۀ نرم‌افزاری مسئله این است که سراغ این افراد و مراکز برود، از آنها قدردانی کند، از آنها یاد بگیرد و به آنها کمک کند که دغدغه‌ها، ایدها و برنامه‌هایشان را پیش برده و گسترۀ فعالیت‌ها و مخاطبانشان را افزایش دهند.به عنوان مثال، جا دارد از خانم هدی حسینی یاد کنم. او فعّالیت‌های خود در زمینۀ ترویج کتابخوانی برای کودکان در شهر ثلاث بالاجانی را به صورت داوطلبانه و بر روی چمن‌های وسط بلوارها شروع می‌کند. به قدری با عشق و علاقه کار کرده و موفق عمل می‌کند که از او دعوت می‌کنند فعالیت‌هایش را به‌عنوان نیروی داوطلب در کتابخانۀ شهر دنبال کند. پس از مدّتی، کتابخانۀ شهر به محل بسیار پررونق و بانشاطی برای تجمع کودکانان و نوجوانان (و خانواده‌های آنها) تبدیل شده و افراد زیادی با علاقۀ فراوان در برنامه‌های کتاب‌محور متنوّعی که به مناسبت‌های مختلف برگزار می‌کند شرکت می‌کنند. این اتّفاق، آشکارا به مثابه جوانه‌ای است که باید کمک و تقویتش کنیم.شاید بشود خانم حسینی را مأمور کرد که به‌صورت چرخشی به چند کتابخانۀ منطقه (مثلا روستاهای اطراف) سرکشی و همین فرآیندی را که در کتابخانۀ ثلاث باباجانی دنبال کرده‌است‌ در کتابخانه‌های دیگری نیز دنبال کند. اگر به مرور بتواند دستیاران قابلی برای خود پیدا کند، می‌شود گسترۀ فعالیتش را بیشتر کرد و مثلا کار را به جایی رساند که طبق برنامۀ مشخصی به تمام کتابخانه‌های شهرستان سرکشی کند.سرمایۀ اصلی: سرمایۀ انسانیوقتی از سرمایۀ انسانی صحبت می‌کنیم، باید متوجه باشیم که برخی انسان‌ها قابلیت و ارزش سرمایه‌ای‌شان بسیار بیشتر از سایرین است. شخصی که در این شرایط مشکلات معیشتی، پایین بودن سرمایۀ اجتماعی، شیوع ناامیدی و فاصلۀ عمومی از مطالعه و کتابخوانی، بدون استفاده از بودجه و امکانات خاصّی موفق می‌شود افراد زیادی را با کتاب انس دهد، سرمایۀ انسانی بسیار بزرگ، بسیار ارزشمند و خیلی نادری است. به‌نظرم، ارزش چنین انسان‌های شاخصی، از تمام کتابخانه‌های استان بیشتر است. بنابراین، قدر این سرمایه‌های ذیقیمت را دانسته و عرصه را برای افزایش سطح تأثیرگذاری‌شان فراهم کنیم.علاوه بر خانم حسینی، در این زمینه افراد شاخص دیگری را نیز می‌شناسم که در این یادداشت مجال معرّفی آنها نیست؛ چنانچه مسئولان امر واقعاً بخواهند که برای ارتقاء فرهنگ کتابخوانی در استان کاری کنند، حتما این اشخاص را شناسایی و با آنها ارتباط برقرار خواهند کرد.به نظرم، این که مسئولان ذیربط حتّی یکبار هم که شده به پررونق‌ترین جلسات کتاب‌محور کرمانشاه (مانند جلسات عصرگفتگو که تا پیش از شیوع کرونا، به‌صورت هفتگی در شهرکتاب برگزار می‌شد) سرکشی نکرده‌اند، حاکی از این است که متأسفانه به جنبۀ نرم‌افزاری مسئله و جوانه‌های خودجوش برآمده از بطن جامعه توجه شایسته و بایسته‌ای نداشته‌اند.لزوم هزینه‌کرد برای جنبۀ نرم‌افزاری کارایکاش بخشی از بودجه‌هایی که صرف ساخت کتابخانه، خرید کتاب و امثال می‌شود به فعالیت‌هایی که در بخش قبل اشاره شد اختصاص یابد.اگر مردم اهمّیت مطالعه را درک کرده و با کتاب مأنوس شوند، از هر جا و طریقی که شده کتاب تهیه کرده و مطالعه خواهند کرد و در مقابل، اگر احساس نیاز به دانستن و انس با کتاب ضعیف باشد، با ساخت کتابخانه در هر کوچه از شهر نیز چیزی عوض نمی‌شود. مگر کتابخانه‌های فعلی چقدر مخاطب دارند (به جز سالن مطالعۀ آنها برای افراد پشت کنکور!) که تمام بودجۀ بخش کتابخوانی را صرف ساخت کتابخانه کنیم؟!به نظرم، اگر یک درصد از بودجه‌ای که به جنبۀ سخت‌افزاری کار و برنامه‌های از بالابه‌پایین، اداری و دستوری تعلّق می‌گیرد، در اختیار فعّالان شاخص این عرصه قرار گیرد که دغدغه‌ها، ایده‌ها و برنامه‌های خودشان را با نظارت نهادهای رسمی مربوط دنبال کنند، نتایج خیلی بهتری حاصل شده و تغییرات محسوسی رخ می‌دهد.به امید ارتقاء فرهنگ مطالعه در استان و کشور؛به امید فردایی بهتر؛به امید ایرانی آباد.سایر یادداشت‌هایم را می‌توانید از طریق پیوند‌های زیر ببینید:کانال وحید احسانی در تلگرامصفحه‌ام در اینستاگرامصفحه‌ام در ریسرچ‌گیت