فتح الفتوحی

«چرا الان؟ بعد از هفت سال آمده‌اید و درباره رئیس‌ دانشگاه صحبت می‌کنید؟ کجا بودید تا الان؟» انسان بهتر است در مقابل کلام حق سکوت کند و قصور خودش را با ابراز شرمندگی جبران کند و این موقفی است که باید شرمنده بود. نویسنده و خواننده؛ همه ما باید شرمنده باشیم. چرا که در مورد یکی از حساس ترین مسائل‌مان، یعنی حوزه ریاست دانشگاه شریف ورود نکردیم و حرف نزدیم و سؤال نپرسیدیم. در حالی که هفت سال از بهترین فرصت‌ها در اختیار چنین امری می‌توانست قرار بگیرد. شاید نقطه شروع همه مشکلات و کاستی‌ها، چه ما و چه دکتر فتوحی همین است: علاقه بیش از حد به حالت «اتوپایلوت». تحول خواه یا امتداد دهنده وضع موجود؟ شاید مهمترین نقد عملکرد دوران فتوحی، معمولی بودن، قابل پیش‌بینی بودن و راهبرد تحول خواهانه نداشتن است. درست است که دانشگاه سند راهبردی دارد، اما سندی که اولویت‌بندی ندارد و بخش خوبی از آن، شاخص‌گذاری و ارزیابی است، بیشتر شبیه شوخی خواهد بود. برنامه تحولی واضح و زمان بندی رسیدن به آن، جوهره یک سند راهبردی است. در غیر این صورت می‌شویم همان آدم های معمولی که در همه زمینه‌ها می‌خواهند کمی پیشرفت کنند! در موقفی هستیم که باید بین برنامه ها و اهداف خوش رنگ و لعاب، تعدادی را انتخاب و بقیه را کنار بگذاریم. بدون تعارف! شخصیت یک رئیس دانشگاه؛ آنچه بود و آنچه نیست. قطعا یکی از نقاط مثبت و وجه تمایز دکتر فتوحی به‌کارگیری خرد جمعی در لایه اطرافیان است. حضور پررنگ همکاران دکتر فتوحی در تصمیم‌گیری‌ها و واگذار شدن امور به مشاوران و معاونان، مانند دکتر افشین، دکتر آراستی و دکتر سیم‌چی، راهنمای ماست تا قضاوت دقیق‌تری از شخص رئیس دانشگاه داشته باشیم. اما از اهم ویژگی های شخصیتی که رئیس شریف باید داشته باشد و لازمه حل مشکلات چند‌وجهی دانشگاه است، همین چند‌وجهی بودن است. چه از لحاظ درونی و احاطه آقای رئیس به حوزه‌های سیاستگذاری، فرهنگ، علم و فناوری و چه از لحاظ ارتباط حاکمیتی و شناخته شده بودن در پهنه‌ی صنعت و سیاست کشور. که این چند بعدی بودن لازمه اثرگذاری است. که قاعدتاً یک استاد سنتی دانشکده برق که وجهه‌ی علمی غالبی دارد، از آن بی بهره است. بحث حول شخصیت رئیس دانشگاه است. فضای دانشگاه با آن شور و حرارت، رئیسی را می‌طلبد که حداقل در حضور بچه‌ها چندباری خوابگاه رفته باشد و با بچه‌ها در صحن عمومی دانشگاه تخاطب داشته باشد. آقای رئیس باید خیلی بهتر از این‌ها از ظرفیت نخبگانی که دور و برش ریخته بودند، استفاده می‌کرد. برای تصمیماتی که مربوط به خود آنهاست. که ظاهرا در شریف گوهر نایابی شده این در میان دانشجوها بودن! مهاجرت، اعتیاد، افسردگی!کم نبودند خانواده‌هایی که با هزار امید و آرزو، جوان خود را راهی «ام آی تی» ایران کردند و چندی بعد با انبوهی از مشکلات روحی، روانی و جسمی رو برو شدند و درگیر با مسائلی که از نگاه بیرونی به دانشگاه پیدا نیست. اینکه مسئله خودکشی جدی است، اعتیاد جدی است، مشکلات روحی و عاطفی در دانشگاه جدی است، ما را به این پرسش وادار می‌کند که حوزه ریاست چه آسیب شناسی علمی انجام داده و بنابر همان آسیب شناسی، چه عملکردی داشته است. و البته مهاجرت نخبگان، که از درد های کهنه‌ای است که گویی همه بر پنهان کردنش به اتفاق نظر رسیده‌ایم! شریف فقط کلاس نیست! ناحیه نوآوری، پژوهشکده‌ها و شرکت‌هایی که بار ارتباط با صنعت دانشگاه را به دوش گرفته‌اند، اینها هم از بی‌راهبردی و محافظه‌کاری مسئولان دانشگاه کم‌ضرر ندیده‌اند. هنوز معلوم نیست نسبت ناحیه نوآوری با مسائل جدی مملکت چیست؟ چرا نقش اساتید و مقاله‌ها و کارهای علمی ایشان در ناحیه نوآوری کمرنگ است؟ نهاد واسط که علم تولید شده در دانشگاه را به صنعت برساند کجاست؟ آیا خود دانشگاه باید وظیفه بیزینس در ابعاد خرد را هم برعهده داشته باشد؟ چرا اساتید زیادی ترجیح می‌دهند کار صنعتی خود را بیرون از دانشگاه پی‌بگیرند؟ آیا دانشگاه نباید فعالانه برای صنایع حیاتی کشور برنامه‌ریزی کند و پیش قدم بشود برای ارائه راهکار؟ علت رخوت پژوهشکده‌ها چیست؟ چرا دوره علمی برگزار نمی‌کنند؟ چرا جذب دانشجو ندارند؟ چرا در شورای دانشگاه حضور ندارند؟ چرا پژوهشکده ها در حاشیه هستند در حالی که حرکت به سمت علوم و رشته‌های جدید و ایجاد فضاهای بین رشته‌ای، از پژوهشکده‌ها می‌جوشد. و سوالات بی جواب دیگری درباره ملحقات شریف از آقای رئیس.فضای آموزشی؛ طبق روال به شدت معمولی شاید دلیل رخوت آموزشی و پایین آمدن رتبه شریف در این چند سال، خلأ ایده خلاقانه و حرکت های رو به جلو در زمینه آموزش باشد. در حالی که نبودن فضای میان رشته‌ای و پیوند نخوردن رشته‌های مختلف با یکدیگر، ما را از دنیا عقب انداخته.ایده‌هایی از قبیل تأسیس دانشکده های جدید، مثل علوم شناختی و مهندسی پزشکی و یا آزمایشگاه‌های مشترک بین دانشکده‌ها و رفتن به سمت تجمیع علوم و دوره‌های نزدیک به هم در دانشکده‌ها، در دانشگاه ما آنچنان رونقی که باید را ندارد. باز همان مسئله تحول‌خواه بودن و حاضر به هزینه دادن رئیس دانشگاه! آنهم در موقعیتی که غالب اساتید، به دنبال حفظ وضع موجودند و تغییرات زیربنایی را پس می‌زنند. و اینجاست که آقای رئیس باید خلاف اراده شورای دانشگاه و جمعیت اساتید، تصمیم بگیرد و هزینه بدهد. یکی دیگر از چالش‌ها کرونا بوده و هست. آیا آموزش دانشگاه قبل و بعد از پاندمی، تفاوت خواهد کرد؟ آیا هیچ استفاده‌ای از تجربه کرونا و مجازی شدن در زمان حضوری شدن خواهیم داشت؟ امیدواریم. اما در همین دوره هم تنها ایده خلاقانه به کار بردن اسکای‌روم بود. نه تلاشی برای تعاملی‌تر کردن و نه راه‌حلی برای بی‌اعتبار شدن نمره ها و نه چاره‌اندیشی برای آزمایشگاه‌های برباد رفته و فضای حضوری دانشگاه. انگار امر، واگذار شده است تا هر استادی و هر دانشکده با هر سلیقه و شکلی که صلاح می‌داند عمل کند و نظارت آموزشی یعنی کشک. اصلا چرا نباید نهادی متصدی امر نظارت بر فضای آموزشی باشد؟ نه با کارکرد معاونت آموزشی فعلی بلکه آینده پژوه و ارزیابی دقیق باشد تا بتوانند تصمیمات تحولی بگیرد و فضای آینده رشته‌ها رصد کند تا در صورت نیاز تغییر دهد و یا مسئله محور و بومی سازی کند. بتواند برای اساتید دوره آموزشی برگزار کند و راه‌های تدریس و تربیت را آموزش دهد. مرکزی برای تحقیق و توسعه در دانشگاه، که به شیوه های جدید آموزش یا مدل های جدید ارزیابی فکر می‌کند. مرکزی که حتی نحوه قرارداد اساتید را ارزیابی کند. ببیند مدل قرارداد پیمانی با اساتید و شیوه جذب فعلی مطلوب است یا خیر. شیوه‌ای که می‌گوید اگر مقاله دادی که هیچ، وگرنه در شریف جایی نداری! و اما پول، فرهنگ و سیاست موفقیت دکتر فتوحی در زمینه به کارگیری از خیران و فعال کردن ظرفیت بنیاد حامیان، غیر قابل انکار است. همچنین در جذب سرمایه از معاونت علمی ریاست جمهوری و نهادهای حاکمیتی. اما سوال اینجاست که از تمام ظرفیت‌های جذب سرمایه استفاده کرده‌ایم؟ دانشگاهی که زمانی بودجه قرارداد صنعتی آن با بودجه دولتی‌اش برابری می‌کرده، چرا تغییر رویکرد داده و دست خودش را بسته؟ البته که ابهام و عدم شفافیت در این زمینه اجازه قضاوت و نمره دادن به عملکرد ریاست را گرفته است. و اما فرهنگ؛ سوال اینجاست که در دوران دکتر فتوحی، جریان فرهنگی از دانشگاه به جامعه سرازیر بوده، یا این فضای فرهنگی جامعه است که دانشگاه را رام و مطیع خودش کرده؟ آیا دانشگاه دکتر فتوحی، مبدا تحولات کشور بوده؟ یا از آرمان خواهی و عدالت‌طلبی تهی شده و استاد و دانشجو و مدیر و کارمند، طریق منفعت‌گرایی را برگزیده‌اند؟ چرا با وجود این همه کانون و تشکل و گروه‌های مختلف با عقاید متفاوت و جهان‌بینی های متضاد، رخوت فرهنگی در شریف بیداد می‌کند؟ شاید در نگاه اول، علت این ماجرا، اتمسفر تربیتی ماقبل دانشگاه و اوضاع معیشتی مردم باشد. شاید بسته بودن و بها ندادن به دانشجو و دانشگاه از لایه دولت و حاکمیت باشد. شاید دخالت‌های بیجا و سنگ‌اندازی‌های نهاد امنیتی باشد. اما هر چه که هست رئیس دانشگاه در شکستن این قفل فرهنگی باید خود را به آب و آتش بزند! باز برمی‌گردیم به همان ویژگی هزینه‌ده بودن و محافظه‌کار نبودن رئیس، که از نان شب واجب‌تر است. فرهنگ در شریف فراتر از معاونت فرهنگی است. در بطن کلاس ها و مجازی شدن ها و ارتباط‌ هاست و برآمده از فضای فرهنگی اساتید. برای اساتید چه برنامه‌ای داشتیم؟ و مهم‌تر از آن، آیا برای هر برنامه‌ و توسعه‌ای در دانشگاه، پیوست فرهنگی در نظر گرفته بودیم؟ و اما سیاست؛ رویکرد سیاست زدایی و جدایی دانشگاه از امر سیاسی، در وهله اول از وزارت علوم سرریز می‌کند. اما بازهم امان از نداشتن برنامه فعالانه از طرف مسئولان دانشگاه و عدم اثربخشی در بحران‌های سیاسی اجتماعی و بی‌چون و چرا تسلیم شدن دانشگاه! چرا که دانشگاه مغز است. دیده‌بان و مسئول مقابله با عوام فریبی‌ها و شبه علم‌ها و حرف‌های بی‌اساس و ریل‌گذاری‌های اشتباه و هر آن چیزی که حاکمیت تصمیم می‌گیرد. همان موذن جامعه. همان مبدا همه تحولات. دانشگاه صنعتی شریف که نباید برای زنده ماندن دست و پا بزند! او باید روح تازه به جامعه‌اش بدمد. اما دانشگاه ما هنوز زنده است و این آغاز راهی دشوار برای رئیس جدید.