یک قصه و هزاران ارجاع

توصیفی نقادانه به برخی ارجاعات تاریخی که گوش‌هایمان را لبریز کرده‌اندامیررضا شوبی/ کارشناسی، مهندسی برق، صنعتی شریف/ واحد مطالعات اندیشهمراجعه به متون تاریخی و اتفاقاتی که در گذشته‌ی دور و نزدیک به شکلی مهم و کلیدی اتفاق افتاده، از جمله روش‌های خردمندانه برای اطمینان بیشتر از تصمیماتی است که نیاز به دقت و ذکاوت بیشتر دارد. اقتباس از وقایع قدیمی، بالاخص آن‌هایی که ارتباط و پیوند نزدیکی با فرهنگ عرفی آن جامعه دارند، بسیار رایج است. از جمله مهمترین این ترویج‌ها شاید در توجیه گام‌ها و پیش‌بردهای مدیران و سیاست‌گذاران یک جامعه باشد. چرا که مطابق با این ارجاع، این تصور در ذهن شهروندان و زیردستان بوجود آید که این تصمیم گرفته‌شده از سر هوی و هوس و یا مهمتر از آن، برگرفته از علایق شخصی نیست. اما نکته‌ی مهم آن‌جایی است که این بیان شاید تنها پوششی برای همان تصمیم‌گیری بر اساس علایق باشد. یعنی آن شخص مدیر بتواند به آنچه که عمل و اقدام کرده، قالبی مستدل بپوشاند و نشان دهد که مقتبس از فلان عمل تاریخی است. مورد اول که واقعیت و جان عمل، ناشی از درس‌آموزی و عبرت‌گیری از تاریخ است، بسیار پسندیده و نیک است. اما دقیقا در نقطه‌ی مقابل آن، هدف پوشش و حجابی است بر مقاصد فردی و حزبی که نکوهیده است. منافع جمعی مدنظر نبوده، بلکه تنها آراستگی وجهه فردی-انحصاری و منافع خصوصی مدنظر بوده است. در این نوشته هدف نه آن که تشخیص منظر و مقصد درونی افراد باشد برای آن که در یکی از دو دسته‌ی فوق قرار دهیم، بلکه سعی می‌شود تا به تشریح امکان عقلی چنین ارجاعات تاریخی در جامعه‌ی امروزی پرداخته شود.نکته‌ی مهم آن‌جایی است که این بیان شاید تنها پوششی برای همان تصمیم‌گیری بر اساس علایق باشد. یعنی آن شخص مدیر بتواند به آنچه که عمل و اقدام کرده، قالبی مستدل بپوشاند.به نظر نگارنده، این موضوع بسیار مهم است که تا جای ممکن از حواله‌ی اتفاقات امروزی با رخدادهای تاریخی که تطبیق کلی و چندجانبه (و نه همه‌جانبه) ندارند، دوری کرد. یعنی اگر قرار است برداشتی صورت گیرد و تصمیمی گرفته شود، بیشتر از اینکه نیاز باشد آن را به منطق صدها یا ده‌ها سال پیش واگذار کنیم، زیباتر و عقلانی‌تر است که به توصیف و توضیح آن در مقولاتی امروزی‌تر بپردازیم. چرا که ذاتا ارجاع به گذشته، در درون خود ناسازگاری‌ها دارد. برای مثال، بسیاری از مکاتب فکری و سلایق فردی، این ارجاع به گذشته را نمی‌پذیرند و شرایط مدرنیته و پسامدرنیته که در آن تنفس می‌کنیم را استثنا می‌دادند. در حقیقت، جوامع و شرایط، آن‌قدر دچار پیچیدگی و گره‌خوردگی شده‌اند، که یافتن یک پدیده‌ی تاریخی که بتواند توصیفی ملموس (نه عینی حتی) ارائه دهد، بسیار بسیار سخت و کم‌یاب است! زیرا این نوع از ارتباطات ماحصل صدها سال پیشرفت تکنولوژیک و زیرساختی‌ای بوده که بالاخره در دو سده‌ی اخیر به ثمر نشسته و این ثمره، بسیار نو و کم‌سابقه است. البته که ارجاع به دهه‌ها‌ی گذشته شاید از این حیث کمی مستثنا باشند، لکن جوامع بشری کنونی نسبت به سده‌های پیشین، تحولاتی شگرف را تجربه کرده‌اند. در اینجا به تمثیل این تفاوت‌ها نمی‌پردازیم و تنها ازینکه ذهن خواننده به این گسست کاربردی پی‌ببرد، رضایت می‌دهیم.چرا که ذاتا ارجاع به گذشته، در درون خود ناسازگاری‌ها دارد.با اشارات یادشده، انگیزه این بود که به جستار ایران امروزی بازگردیم و به تحلیل آن دسته از حواله‌های تاریخی جاری بر زبان‌ها بپردازیم. از جمله‌ی ارجاعات مکرری که از سوی مسئولین کشوری می‌توان شنید، وقایع تاریخ صدر اسلام و پررنگ‌تر از آن تاریخ پس از شروع خلافت خلیفه‌ی پنجم یا نخستین امام تا اتفاقات پس از شهادت سومین امام شیعیان است. بازه‌ی زمانی دوم که حدودا سی سال به طول انجامید، بارها و بارها دستاویز بازفرستادن‌های افراد مختلف (چه در گفتار و چه در نوشتار) بوده است. از رجال سیاسی گرفته تا مفسرین و تحلیل‌گران که اکثرا افکاری نزدیک به صاحبان قدرت دارند (البته این‌که اساسا جان‌مایه‌ی تفکر شیعی-انقلابی از چندسال پیش از اتفاقات سال 57 تا کنون به اتفاقات سی سال مذکور پیوند خورده است، نکته‌ی جدیدی نیست و بنیان اسلام سیاسی مدنظر می‌توان در همین دوران واکاوی کرد). آنچه که مربوط به این مقاله می‌شود، نحوه‌ی ارجاعات به اتفاقات در دوران مذکور، در گلوگاه‌های مختلف است که از قضا با توجه به ساختار این حکومت، بر مبنای همین مستندات، به نمایندگی بسیاری از مردم جامعه (خواه‌ناخواه) تصمیم‌گیری می‌شود.از جمله‌ی ارجاعات مکرری که از سوی مسئولین کشوری می‌توان شنید، وقایع تاریخ صدر اسلام و پررنگ‌تر از آن تاریخ پس از شروع خلافت خلیفه‌ی پنجم یا نخستین امام تا اتفاقات پس از شهادت سومین امام شیعیان است.نقدی که نگارنده به نحوه‌ی اشارات به مسائل تاریخی توسط افراد مذکور در تریبون‌های مختلف دارد بر دو پایه است. مساله‌ی نخست بر سر تکرار و دفعات موضوع است. یعنی شما می‌توانید بارها و بارها فقط حتی از قول افراد متفاوت ببینید که در مشکلات و تصمیمات مختلف، تنها به یک واقعه‌ی تاریخی مشهور در این سی‌ سال اشاره شده است. بسیار واضح و عیان است که یک اتفاق تاریخی می‌تواند دارای درس‌های مهم و گهربار برای آیندگان و همچنین حاوی پیامی مهم برای الگوگیری محققین و اهل خرد باشد. باری، باید بپذیریم که هر واقعه با هر میزان اهمیت و هر میزان پررنگ بودن افراد حاضر در آن، بالاخره یک حجم محدودی از درس عبرت را برای آیندگان به ارمغان خواهد داشت (نمی‌شود گفت تنها یک درس، اما شاید چند درس با چارچوب معین و مشخص). اما اگر در استفاده‌ی به‌جا و سنجیده‌ از یک چنین موضوعی، ظرافت و دقت خرج نشود، چه می‌شود؟ با تکرار گاه و بی‌گاه و حواله‌دادن‌های مکرر دیگر ارجاعات را از معنا به دور می‌کند به نوعی، این حرکت مبتذل خطاب می‌شود. یعنی هر عقل سلیمی تشخیص می‌دهد که دیگر هدف عبرت‌گیری نیست و دیگر پوشش و قالبی برای تصمیمات فردی شده است.باری، باید بپذیریم که هر واقعه با هر اهمیتی هر میزان پررنگ بودن افراد حاضر در آن، بالاخره یک حجم محدودی از درس عبرت را برای آیندگان به ارمغان خواهد داشت.یکی از مثال‌های از این نوع، می‌تواند موضوع صلح امام دوم شیعیان با معاویه که مصادف است با سال 41 هجری قمری باشد. این حادثه، چه بخواهیم و چه نخواهیم، یک سلسله موضوعاتی داشته که در یک دسته‌ای معلوم طبقه‌بندی می‌شود و در آن مورد خاص اعتبار و ارزش ارجاع دارد. اما این نمی‌شود که هربار پای گفتگو، مذاکره، تبادل، امتیازدهی و امتیازگیری در میان است به این موضوع اشاره کنیم. با این‌کار ذهن شنونده با هر سطح سواد و درکی، این را درک می‌کند که پدیده‌ی فوق یک پوشش ساده برای اجرای تصمیمات لحظه‌ای و آنی افراد شده است و اسف‌بارتر آن که اگر در دفعاتی درخور و مستدل هم از این ارجاع تاریخی استمداد شود، دیگر باور نمی‌کند و حتی بدتر از آن، ممکن است به تمام چنین ساختاری بدبین شود!ساده‌ترین و نازل‌ترین طبقه‌ی استدلال برای این است که یادآور شویم، چقدر واضح و مبرهن است که مسائل هزاره‌ی نخست با هزاره‌ی دوم، بسیار بسیار تفاوت دارد.بصورت کلی نقد اول به تکرار بیش از حد ارجاع به یک واقعه، طوری که دیگر از حیز انتفاع ساقط می‌شود، اشاره داشت. نقد دوم به عدم تطبیق بسیاری از این بازفرستادن‌ها اشاره دارد که واضحا نقد اول را بازتولید می‌کند و ارتباط تنگاتنگی با آن دارد. همانطور که پیشتر اشاره شد، ارجاعات تاریخی ذاتا در درون خود نقص و کاستی دارند و این موضوع وقتی با مسائل و موضوعات دنیای مدرن آمیخته می‌شوند، کاستی‌ها جدی‌تر و آشکارتر خواهند شد! ایران پس از 57، با صدر اسلام تفاوت‌های فاحش و آشکاری دارد. این تفاوت‌ها اصلا زمینه‌ای و ریشه‌ای هستند که به نظر نویسنده در بسیاری از موارد، باید از چنین مقایسه‌هایی حذر کرد. برای مثال این تفاوت‌های ریشه را در فقره‌هایی همچون موارد زیر می‌توان مشاهده کرد: ارتباطات بین‌الملل و توافقات جهان شمول، نحوه‌ی ارضای نیازهای اولیه بشر، موضوعات حقوق بشری، تجربیات تاریخی (همچون مارکسیسم، ناتزیسم، جنگ‌های جهانی، رنسانس و غیره)، دسترسی به آموزش برای همگان و یا حتی دموکراسی! مفاهیمی که در عقل بشریت آن زمان جایی نداشت و حالا امروزه، از بدیهی‌ترین روزمرگی‌های او شده است. این اشارات در ساده‌ترین و نازل‌ترین طبقه‌ی استدلال برای این است که یادآور شویم، چقدر واضح و مبرهن است که مسائل هزاره‌ی نخست با هزاره‌ی دوم، بسیار بسیار تفاوت دارد. وگرنه می‌توان در تک‌تک دقائق سپری شده در این چند ده سال اخیر ریز شد و هر بار دلایلی بلندبالا از عدم تطبیق‌های بی‌شمار حکایت کرد. اما نیک چو بنگریم، بسیار عیان است که ارجاعات مذکور توسط تریبون‌ها و کتب مذکور، به دفعات با هدف یادآوری ایدئولوژیک موضوع بوده و همان ایدئولوژی برای اثبات ماهوی و وجودی خود، تمایلی ندارد تا از مکاتب امروزی بهره‌جوید. او همچنین اصرار دارد تا تمام پرسش‌ها و مشکلات را در درون خودش حل کند (ارجاع به بیگانه داده نشود). مثلا شاید بارها شنیده‌اید که اقتصاد ما شکست خورده است و برای حل این بحران بایستی به اقتصاد اسلامی و نحوه‌ی مدیریت تشریح شده در نهج‌البلاغه بازگردیم. این از جمله همان ارجاعاتی است که به نظر می‌رسد واقعا قیاس مع‌الفارق است. چرا که نه بانکداری در چهارده قرن پیش وجود داشته و به تبع آن نه تورم و تحریم و بازار جهانی که بر ارز یک کشور اثر بگذارد.در این مقاله، تلاش شده است تا با یک یادآوری، اندکی نگاهی نقادانه به نقل‌های مکرری که گوش‌های بسیاری را آکنده از حرف‌های نه چندان مستدل می‌کنند، تزریق شود. بدین طریق حداقل صاحب تریبون کمی بیشتر به فکر فرو رود، سخنانی نغز جاری کند و هر چه که ایدئولوژی بر او دیکته کرده است را به آغوش نکشد. خرد در این میان حکم می‌کند تا کمی دنیا را بزرگتر و وسیع‌تر بیابیم و تنها به دلایل خصمانه و تندروانه، تاریخ را در سی سال خلاصه نکنیم. این‌ها البته تنها برداشت‌های شخصی نویسنده است از آنچه در جامعه‌ی سراسر تلاطم ایران لمس کرده است و با تحریر آن فقط قصد یادآوری و پررنگ کردن آنچه که شاید دیگر حواس بسیاری را کـــرخــــت کرده بود را داشت.برای ورود به کانال پیام‌رسان تلگرام دوهفته‌نامه‌ی دانشجویی «داد» کلیک کنید.