عطر جنوب در " آه ای مامان "

مریم تاواتاویادداشت درباره کتاب " آه ای مامان " نوشته احمد حسن زاده چاپ شده در روزنامه سازندگی در تاریخ 1399.04.01نویسنده یادداشت : مریم تاواتاوکتاب " آه ای مامان " نوشته احمد حسن ­زاده ، برنده بهترین مجموعه داستان کوتاهِ جایزه مهرگان ادب ، شامل یازده داستان است که شش داستان ابتداییِ آن به ­نوعی با محوریت رابطه یک مادر و پسر در موقعیت­های مختلف ، پیش می­ رود. پنج قصۀ بعدی برگرفته از داستان های اول و با موضوعاتی از روابط انسانی روایت شده . داستان­ها اغلب در فضای اواخر دهه شصت و در جنوب ایران رخ داده و جزییات جالبی از جغرافیای آن خطه را در کالبد داستان وارد کرده است.مفهوم مادر ، جدای از غریزه ­ای که او را به فرزندش وصل می­ کند و سوای از تمام نشانه­ های وابستگی­ ای که می­ آفریند ، در بین داستان­های حسن­­ زاده برپایه روابط انسانی و منطبق با تاروپود قصه ، بیان شده است ؛ همان­طور که حضور جغرافیای جنوب کشور ، نفت و در راس آن­ ، مفهوم جنگ ، مفاهیمی نبودند که به اجبار پایشان به این داستان­ها کشیده شوند ؛ بلکه آمده ­اند چون منطبق با شخصیت داستان ، بسترِ اتفاق در چنین اتمسفری روی داده است . به جا آوردن درست این مفاهیم ، آجرهای یک دیوار علت و معلولی از وقایع را آن­قدر محکم چیده که برای خواننده ملموس می­شود که خطای تنها گذاشتن فرزند چه روحی و چه دوری فیزیکی ، چگونه در این داستان­ها تبدیل به گناهی نابخشودنی شده است ؛ چرا که کالبد عریان تنهایی و تلخیِ نوشانده شده به کودک دیروز و جوان امروز ، بی ­پرده پیش روی مخاطب قرار گرفته است و حال از پس این تجربه ، مخاطب می­داند که بستن چتر حمایت از فرزند ، او را به چه جهان غریبی وارد می­کند ؛ از طرفی با تاکید بر ارزش پدر به ویژه در جایی از کتاب که حضور پدر حتی در رویاهای یک پسربچه او را آرام کرده است ،نویسنده سعی داشته به روابط آسیب­ دیدۀ خانواده و تاثیری که بر کودک می­ گذارد ، توجه کند . هدایت این تمرکز به مفهوم خانواده و تنهایی ،در بستر روایت و تلفیق آن با فضای فکری راوی در هر داستان ، با پرهیز از شعارزدگی اتفاق افتاده است .عرصۀ داستان ، جولانگاه عرضۀ صِرفِ توانایی در طولانی­ نویسی نیست ؛ گواهش تمام داستان­های کوتاه معروف دنیا که در کم­ترین واژگان ، گسترده­ ترین معنای مفاهیم انسانی را ثبت کردند و با تزریق تاثیرشان در همان زمان کوتاهِ خواندن ، درون­مایۀ منظورِ موردِ نظرِ نویسنده را تا مدت­ها بعد در جوهرۀ وجود خواننده باقی می­گذارد . از طرفی قرار نیست چیدمان واژگان متکلف ، ارزشی داستانی­ تر به ماجرای روایت بیفزاید ؛ آن­جا که طرح کلی داستان برای نویسنده مشخص است و مفهوم زیربنایی قصه در ابرهای تردید پنهان نگردد ، حس داستان از طریق جادوی کلمات ، منتقل می­شود و نیازی به فرم­های پیچیده زبانی نیست. این دو اتفاق ، برگ برنده ­ای است که در کتاب آه ای مامان ، به وفور دیده می­شود ؛ آن­جا که ایدۀ داستانی ، قربانیِ در لفافه قرار گرفتن در میان واژگان سخت برای به رخ کشیدن اطلاعات ادبی نویسنده نمی­ شود و زبان قصه­ گو ماجرا را پیش می­ برد . یکی از نشانه های داستان موفق مدرن ، انتقال همین حس از ذهن نویسنده به روح خواننده است .داستان­های آه ای مامان ، به سراغ عادی­ ترین مسایل در برهه تاریخی مشخص ماجرا رفته و سعی داشته با ساده ­ترین واژه­ها ، این حسِ جریان­یافته در زمان وقوع آن اتفاق را نشان دهد . انتخاب ویژۀ جنوب به عنوان ظرف مکانی ، به شیوه­ ای باورپذیر رخ داده است و بازگویی تازه­ ای از آن خطه محسوب می­شود.برخی ماجراهای این کتاب ، مسایل تازه و تاکنون پرداخت­ نشده ­ای نیستند اما نوع پرداخت نویسنده به آن­ها ، زاویه تازه­ تری از ورود به ماجرا را در دست دارد . همین اتفاقات تکراری ، قرن­هاست زیربنای زندگی انسان را ساخته و وظیفه و شاید نبوغ هنرمند و نویسنده آن باشد که بتواند از دل همین مسایل به ظاهر نخ­ نما ، داستان عمیقی را دربیاورد ؛ چراکه نوع پرداخت به یک داستان است که می­ تواند آن را منحصر­به­ فرد جلوه دهد وگرنه در بنیان ، اکثر مفاهیم کلی و دسته­ بندی شده در ماجرای زندگی انسان مانند غم ، ترس ، اندوه ، شکست و احساساتی از این دست ، در طول تاریخ ادبیات جهان بارها مورد پرداخت داستانی قرار گرفته ­اند اما نوع نگاه نویسنده بوده که در هر برهه توانسته ماجرا را از نمایی تازه ­تر عنوان کند و مخاطب با تماشای این زاویه جدید ، کل مساله را از بُعدی جدید ببیند و به جهان ­بینی متفاوت­ تری در مواجهه با آن برسد .البته این موضوع ، از ارزش تلاش برای یافتن ایده ­های ناب و تازه نمی­کاهد . نکته جالب ، آن است که مفاهیم ساده ­ای که قبلا به آن پرداخت شده هم می­ تواند جولانگاه نوعی بارش خلاقیت در پرداخت ، قرار گیرد . همان­طور که در برخی داستان­های آه ای مامان ، دغدغه­ های انسان مدرن در ترکیبی با آشفتگی­ هایش ، جایی که توان بشر در تحمل وزن گرفتاری­های جامعه مدرن ، ته می­ کشد ، با جزییاتی متفاوت­ تر نمایش داده شده ؛ نمایشی که در راس آن توانسته با تکیه بر تسلط نویسنده به جغرافیای جنوب ، رنگ و بوی خاص­تری به داستان بدهد .یکی از نتایج امپراتوری داستان ، تلفیق و گاه تجزیۀ نگاه­ها به یک ماجرای واحد است که اگرچه آن موضوع ، هر روز در برابر دیدگان مخاطب قرار داشته اما مصادیق و مفاهیم خاص آن ، از صافیِ تمرکز ِ خواننده عبور کرده ؛ مانند رهگذری که از کوچه­ای قدیمی عبور می­کند اما هرگز کنجکاو نمی­شود خانه قدیمی انتهای کوچه را که چه بسا دارای ارزش تاریخی و معماری باشد ببیند . اینجاست که هنر نویسنده می­تواند دست رهگذر را بگیرد ، او را مقابل ساختمان قدیمی قرار دهد و از طریق عناصر داستان و شخصیت ­پردازی ، جذابیتی را ایجاد کند و برای آجر به آجر آن خانه ، سوال بسازد تا خواننده هم کنجکاو شود از ماجرای خانه سر دربیاورد .یکی از مشکلات اصلی ادبیات ، با توجه به شتاب­زدگی­ ای که مدرنیته در زندگی انسان وارد کرده است ، همین ک م­حوصله­ تر شدن در برابر شنیدن داستان است . شاید مزیت وجود داستان­های کوتاه ، همین باشد که در کم­ترین تعداد واژگان ، این فرصت به نویسنده داده می­ شود که خود را در برابر شکار توجه خواننده محک بزند و ببیند می­تواند در مقیاس کوچک­تری از داستان ، خواننده را کنار خود نگه­ دارد یا نه . از این رو ، ورود به حوزۀ داستان کوتاه­نویسی ، به واسطه ظرف زمانی محدودتری که در اختیار نویسنده قرار می ­دهد ، کار چندان راحتی نیست . آه ای مامان ، از جنبۀ شروع داستان­ها توانسته این مقیاس از جذابیت را برای مهمان کردن مخاطب به شنیدن یک قصه در فضای معاصر ، مهیا کند . اگرچه ابهام برخی داستان­های کتاب می­توانست کم­تر شود اما این چیزی از ارزش نهفته در داستان­ها که توانسته حس هم ذات­ پنداری مخاطب را تا حد زیادی تحریک کند ، نمی کاهد. ­