نقدی بر "دنیای قشنگ نو"

خلاصه ی کتاب:"دنیای قشنگ نو" پادآرمانشهری را در حدود 500 سال آینده توصیف میکند که از یک دولت جهانی با شعار "اشتراک، یگانگی، ثبات" ، با هدف ایجاد یک جامعهٔ طبقاتی تشکیل شده؛ با پیشرفت علم ژنتیک انسان هایی با ویژگی ها و سرنوشت های از پیش تعیین شده در کارخانه‌های تخم‌گیری و شرطی‌سازی در سراسر دنیا تولید می کند. "فورد" که از نام هنری فورد گرفته شده، در جایگاه خدا و حضرت مسیح، پرستش می شود و بنیان گذار این دولت جهانی است. نظام به وجود آمده با هدف از بین بردن فقر، جنگ و درد های غیر ضروری شکل گرفته و از طرف دیگر مفاهیمی مانند خانواده، مطالعه و تفکر را از بین برده.در این میان فردی کمی متفاوت از بقیه به نام برنارد مارکس وجود دارد که یک روانشناس آلفا مثبت است. او به خاطر ناهنجاری تصادفی جسمانی خود را از جامعه جدا می‌بیند. تنها کسی که برنارد او را دوست خود می‌داند، یک استاد مهندسی اجتماعی به نام هلمهولتز واتسون است که برخلاف برنارد، بسیار محبوب و در شغل خود و تعامل با دیگران موفق است.برنارد، لنینا کراون -دختر بتامنفی «پَروار» و محبوب بین همهٔ مردان- را برای تعطیلات به یکی از وحشی کده ها دعوت می‌کند. برنارد و لنینا در آنجا با «جان» روبرو می‌شوند و او و مادرش را به تمدن (به دنیای قشنگ نو به تعبیر جان) بازمی‌گردانند. جان که اکنون به لقب «آقای وحشی» خوانده می‌شود، نقل مجلس جماعت شادخوار می‌گردد و برنارد هم از صدقهٔ سر او اعتباری در جامعه می‌یابد. اما جان نمی‌تواند با جنبه‌های تمدن کنار بیاید و بعد از اینکه از لنینا به تعبیر خودش «هرزگی» می‌بیند و به دلیل مرگ مادرش - که خود را در سوما(ماده ی مخدری تخیلی) غرق کرده و از دنیا می‌رود - ضربه‌ای به او وارد می‌شود، آغاز به طغیان می‌کند. برنارد و هلمهولتز واتسون هم به جرم همدستی با او گیر می‌افتند. بازرس این دو را به جزایر (جایی که اصول فوردی حاکم نیست) تبعید می‌کند، اما جان را نگه می‌دارد. جان تمدن را رها می‌کند و در برجی متروکه آشیان می‌گزیند و رفتاری تارک دنیا می‌یابد و با سخت‌گرفتن بر خود در جستجوی پاک شدن از تمدن است، در این راه حتی گاهی خود را شلاق هم می زند. مردم اما او را رها نمی‌کنند. خبرنگارها و طراحان بازی های جدید او را پیدا می کنند و اینکه او خودش را شلاق می زند برایشان بسیار جالب توجه می شود و تنهایی اش را به طرز رقت باری به هم می زنند. یک روز عده خیلی زیادی دور او جمع می شوند و از او می خواهند که نمایش شلاق زنی را اجرا کند. جان زنی را در آن میان می بیند که مانند لنینا است و کنترل خودش را از دست می دهد و شروع به شلاق زدن خودش می کند. این رفتار جان باعث برانگیخته شدن بقیه می شود و آنها نیز به هم حمله ور می شوند.صبح فردا جان که از خواب برمی خیزد یاد خاطره روز قبل می افتد و از شرم و پشیمانی خود را حلق آویز می کند. گروه بعدی بازدید کنندگانش با جسد او روبرو می شوند.نقد کتابهاکسلی عنوان کتابش را از یک عبارت شکسپیر در نمایشنامه "طوفان" the tempest گرفته است. چنانچه یکی از اشخاص این نمایشنامه به نام میراندا می گوید:How many godly creatures are there here!How beautiful mankind is! O brave new worldThat has such people in’t.(چاپ پنگوئن، 1958، صفحه 91)آلدوس هاکسلی در کتابی که در ابتدا تنها رمانی در ژانر علمی-تخیلی به نظر می آید، با استفاده از طنز ظریفش دنیایی را به تصویر کشیده که خیلی هم دور از واقعیت نیست. تبلیغات فراوان و سیاست بازی های دنیای امروز گرچه ساده انگارانه به نظر می آید اما به همین شدت ذهن ها را به سمت و سویی تعیین شده می برد. هاکسلی در دنیایش نشان میدهد چطور برای رسیدن به صلح و آرامش و لذت و ثروت مفاهیم مختلف فدا می شوند و ترکیب علم با لذت و خوشی می تواند به تشکیل جامعه ی فئودالیسم بیانجامد. هنر میتواند به سطحی نازل و مبتذل برسد که هدف آن در به دست آوردن لذت جنسی محدود شود. خانواده و صحبت از آن زشت و قبیح به شمار بیاید و خانه ای که در آن چند نفر با هم زندگی کنند و صمیمیتی بینشان ایجاد شود، روابط خاصی که فقط به یک نفر محدود می شود و تک عشقی به دلیل به وجود آوردن احساسی قوی که جنون آسا هم خوانده می شد دیوانگی به نظر بیاید زیرا با ثبات در تناقض است و "تمدن بدون ثبات اجتماعی امکان ندارد و ثبات اجتماعی هم بدون ثبات فردی ممکن نیست."در دنیای هاکسلی، تاریخ و اخلاقیات و فلسفه و ادیان و خدا را منسوخ شده می دانستند زیرا در نظرشان در عصر ماشین، این چیز ها جنایتی به حال اجتماع بود. فرآیند تولد، در کارخانه های تخم گیری و شرطی سازی، دستکاری می شود و در نتیجه چند گروه از انسانها بعنوان محصول از این کارخانه‌ها خارج می‌شوند؛ آلفاها، بتاها، گاماها، دلتاها و اپسیلون‌ها. این رده‌بندی‌ نزولی بر حسب هوش و کارآیی ذهنی و اجتماعی انسانهای تولیدشده تنظیم شده است و هر رده یک تقسیم‌بندی داخلی مثبت و منفی نیز دارد. بنابر این رده‌بندی، آلفامثبت‌ها از نظر هوش و ویژگی‌های اجتماعی از همه برتر و والاترند و تقریبا شبیه به انسانهای معمولی هستند و در مقابل آنها اپسیلون منفی ها دارای هوش کمتر و ظاهر نامتعارف تری هستند و به هدف کار کردن در کارخانه ها و سمت های پایین تر تولید می شوند. در ابتدا شاید این صنعت گرایی بیش از حد و دور از ذهن به نظر بیاید، اما مشابه آن در دنیای امروز کاملا قابل لمس است. انسان هایی که به آنها اجازه ی پیشرفت داده نمی شود تا استفاده ای که دولت ها میخواهند ازشان برده شود. "اپسیلون" هایی که صرفا برای رشد صنعت و دیگر انسان ها به دنیا می آیند، انگار که سرنوشتی از پیش برایشان توسط جامعه تعیین شده.در بخش ابتدایی کتاب که مدیر کارخانه ی تخم گیری و شرطی سازی در حال معرفی کارخانه به شاگردانش است، در قسمت شرطی سازی کارخانه، مدیر توضیح می دهد که "تمام هدف های شرطی سازی در این خلاصه می شود: علاقه مند ساختن آدم ها به سرنوشت اجتماعی گریز ناپذیرشان." ص 41 در جای دیگری هم می گوید" ما سرنوشت و موقعیت ها را هم تعیین میکنیم" ص 38در تعلیمات خواب‌آموزی که جزوی از فرایند تولید انسان هاست، به هر گروه تلقین می‌کنند تا فقط اعضای گروه خود را دوست بدارد و از گروه‌های دیگر متنفر باشد، زیرا تنها در همین صورت است که اهداف روسا و سیاستگذاران کارخانه تامین خواهد شد. آلفاها و بتاها طبقات عالی‌تر را تشکیل می‌دهند و برای سروری بر دیگران ساخته شده‌اند، در حالی که اپسیلون‌ها از ابتدا چنان تقدیرشان را می‌سازند که در تابستان‌های داغ به معدن کنی در آفریقا بپردازند، و البته هیچ گروهی از خلقت خود ابراز ناخرسندی نکنند و همواره راضی و قانع بدان باشند که برایشان مقدر شده است.صنعت گرایی دیوانه وار تا جایی پیش میرود که حتی علم روانشناسی هم با پیشرفت های وسیعی که داشته در خدمت آن است. حالا در بخش های شرطی سازی با برنامه ای منظم، تلقینات دولت به کودکان از طریق شیوه ی خواب آموزی و غیره به عنوان چیزی که بعد تر روانشناسان آن را "غریزه" می نامند انتقال داده می شود. برای مثال در کودکی کتاب و گل ها را همراه با صدای بلند و شوک الکتریکی همراه میکنند تا کم کم نفرت غریزی در آنها نسبت به کتاب و گیاهان شکل بگیرد. در صفحه ی 47 کتاب، جایی که برای یکی از شاگردان مدیر سوال پیش می آید که "گرچه نباید اجازه داد افراد طیقه ی پایین وقت جامعه را با کتاب تلف کنند، و اینکه همیشه این خطر وجود دارد که مطالعه کردن بعضی از انعکاس هایشان را به نحو نامطلوبی نامشروط کند... اما هم چرا باید کاری کنیم که دلتاها از نظر روانی نتوانند گل ها را دوست بدارند؟" مدیر توضیح میدهد که چطور همه ی اینها برای مقاصد اقتصادی است و چطور در ابتدا همه ی دسته بندی ها را طوری رشد میدادند تا گل ها را دوست بدارند و در نتیجه ی آن به طبیعت وحشی علاقه مند شوند و به این خاطر در هر فرصتی قصد رفتن به جاهای مختلف کشور کنند و به این صورت از وسایل حمل و نقل عمومی استفاده کنند. اما بعد عیب لذت بردن از مناظر طبیعی بی فایده بودنش بود و اینکه در حین آن هیچ کاری صورت نمی گرفت. پس عشق به طبیغت منسوخ شد اما میل به حمل و نقل نه، زیرا به هر جهت نیاز می شد تا با وسایل حمل و نقل عمومی به جاهای مختلف کشور بروند، ولو اینکه از آن نفرت داشته باشند. مدیر در ادامه توضیح میدهد :"ما توده ها را طوری شرطی میکنیم که از میهن متنفر باشند اما همرمان طوری شرطی شان میکنیم که به تمام مسابفات فهرمانی میهنی عشق بورزند. در عین حال به صرافت این موضوع هستیم که تمام مسابقات میهنی استفاده از وسایل ساخته و پرداخته را ایجاب می کند."در مورد طنز ظریفی که هاکسلی در کتابش استفاده کرده میتوان به موارد مختلفی مثل استفاده از نام هنری فورد، موسس کارخانه آمریکایی خودروسازی فورد اشاره کرد. او برای به کمال رساندن تولید انبوه و خطوط تولید مشهور شد. در دنیایی که هاکسلی ترسیم می کند حتی انسان ها هم به تولید انبوه می رسند و به کمک خطوط تولید پرورش می یابند؛ این یکی از طعنه های متعدد این کتاب به رشد استفاده ابزاری از انسان هاست. در دنیای قشنگ نو، تاریخ روی کار آمدن اولین مدل T"حضرت فورد" را مبدا تاریخ عصر جدید قرار دادند. سر همه ی صلیب ها را زدند و به صورت Tدر آوردند و برای احترام به فورد، علامت Tرا روی شکم هایشان رسم می کردند. در چند جا نیز به جای عباراتی مثل Our lord و the day of the lord از our Ford (فورد ما) و the day of the Ford (یوم الفورد) استفاده شده.از دیگر خصیصه های کتاب میتوان به قسمت های مختلف آن که به طور مداوم و متناوب نقل قولهایی از نمایشنامه های متفاوت شکسپیر چون اتلو، طوفان، هملت و مکبث را از قول شخصیت های داستان، به خصوص جان یا "وحشی" بیان می کند و حتی از نظر رویداد های دراماتیک به گونه ای وامدار شخصیت ها و داستان های شکسپیر است اشاره کرد.بسیاری از نقادان کتاب "دنیای قشنگ نو" را در کنار کتاب 1984 جورج اورول می آورند. خود هاکسلی می‌گوید: "در سال ۱۹۴۸، رمان ۱۹۸۴به شکل وحشتناکی قانع کننده به‌ نظر می‌آمد، اما ظالمان به هر حال می‌میرند و شرایط تغییر می‌کند. پیشرفت‌های اخیر در روسیه و پیشرفت‌های علم و تکنولوژی بخشی از احتمالات فریبنده کتاب اورول را ربوده است... می‌توانیم بگوییم که الان، شانس وقوع چیزی شبیه دنیای قشنگ نو، بیشتر از چیزی شبیه رمان ۱۹۸۴است."اما آنچه مشخص است، اهمیت بالای مطالعه هر دوی این کتاب‌ها و نتیجه‌گیری شخصی بر اساس آن است. دنیای قشنگ نو اگرچه در نوشتار و نثر خود نمی‌تواند کتاب اورول را شکست دهد، اما در زمینه پیشگویی، رقیبی جدی برای آن به شمار می‌رود.در کتاب اورول، آدم هایی بودند که کتاب خواندن را ممنوع می کردند، اما در کتاب هاکسلی دلیلی برای ممنوع کردن کتاب وجود نداشت چون سیاست های جامعه کاری کرده بود که کسی خودش نخواهد که کتابی بخواند. اورول از کسانی میترسید که ما را از دسترسی به اطلاعات محروم کنند؛ اما هاکسلی از کسانی میترسید که ما را آنقدر غرق در اطلاعات کنند که ذهن ما مصرف کننده ی غیر فعال اطلاعات یا تبدیل به آدم های پوچ حودشیفته شویم. اورول از این میترسید که حقیقت از ما پنهان شود؛ هاکسلی هراس داشت که حفیفت در انبوهی از اخبار غیر مرتبط دیگر پنهان شود. اورول میترسید که ملت ها اسیر و دربند شوند؛ اما هاکسلی از مبتذل شدن و کم مایه شدن فرهنگ ها می ترسید. از اینکه عواطف انسانی خود را از دست بدهیم و کم ارزش ترین محتواهای فرهنگی را مصرف کنیم. هاکسلی در دنیای قشنگ نو از ناتوانی طرفداران آزادی مدنی و خردگراهای مخالف دولت های خودکامه، از به خود آوردن مردم و مهار اشتهای سیری ناپذیر آنها برای تمرکز روی چیز های پوچ نالان بود.در 1984، مردم با زور کنترل می شدند. در دنیای قشنگ نو مردم با ترفند دادن لذت های خوشایند پوسته ای کنترل می شدند.اورول هراس داشت چیز هایی که از آنها متنفر هستیم، نابودمان کنند. هاکسلی میترسید چیز هایی که دوستشان داریم باعث نابودیمان بشوند. (برگفته از کمیک استوارت مک میلان از کتاب نیل پستمن)ناکجا آباد ها بسیار پیش از آنچه سابقا تصور می کردند تحقق پذیر است. ما اکنون در برابر مسئله ی بسیار دلهره آور تری قرار داریم و آن این است که از تحقق نهایی ناکجا آباد ها چگونه احتراز کنیم؟... ناکجا آباد ها تحقق پذیر است. زندگی به سوی ناکجا آباد ها پیش می رود. شاید هم قرن تازه ای آغاز شده باشد که در آن، روشنفکران و طبقه ی فرهیخته آرزوی احتراز از ناکجا آباد و بازگشت به جامعه ای را دارند که ناکجا آباد نیست، یعنی به اندازه ی ناکجا آباد کامل نیست ولی آزاد تر از آن است. (نیکولاس بردیائف)نفرت هاکسلی از سیاست بازی ها و صنعت زدگی های امروز، از "دنیای قشنگ نو" سر بر آورده. بعضی از منتقدان طنز این کتاب را بیش از حد تلخ و تند می دانند. پرخاش توفنده ای که هاکسلی به صنغت گرایی دیوانه وار انسان امروز می کند، در عین حال هم امید او را به بشر و هم نومیدی او را از بشر نشان می دهد. به یک اعتبار در تحلیل آخر، این کتاب را باید خوشبینانه دانست زیرا با وجود تهدید همه جانبه ای که حیات بشر را احاطه کرده است، هاکسلی به بقای آن اعتقاد دارد. از طرف دیگر شاید بتوان گفت که هاکسلی "امروز" را هجو می کند، نه آینده را. ناکجا آباد فردای او همین خراب آباد امروز ماست. "دنیای قشنگ نو" از اعقاب جمهوریت افلاطون است و به گفته ی یکی از ناقدان، هاکسلی اتوپیا را از آن جهت علم می کند که دیگر هرگز علم نشود. (سعید حمیدیان، از پیشگفتار مترجم همین کتاب)منابع شخصیت ها:هاکسلی نام بیشتر شخصیت‌های رمان خود را از نام شخصیت‌های شناخته شده واقعی که تعدادی از آن‌ها در هنگام انتشار کتاب زنده بودند، برگرفته‌است:· برنارد مارکس: برگرفته از جرج برنارد شاو نمایشنامه‌نویس انگلیسی و کارل مارکس اندیشمند آلمانی و خالق آثاری چون سرمایه و مانیفست کمونیست.· لنینا کراون: برگرفته از ولادیمیر لنین رهبر بلشویک‌های انقلابی شوروی.· فانی کراون: برگرفته از فانی کاپلان که تلاش ناموفقی برای ترور لنین داشت. هاکسلی به شکل طنزآمیزی لنینا و فانی را دو دوست صمیمی قرار داده‌است.· جان وحشی: برگرفته از وحشی نجیب (Noble Savage) اصطلاحی که نخستین بار توسط جان درایدن نویسنده انگلیسی قرن هفدهم در توصیف مردمان جوامع ابتدایی و غیرمتمدن به کار رفت. وحشی نجیب یکی از اصطلاحات مورد علاقه ژان ژاک روسو فیلسوف آزادی‌خواه عصر روشنگری نیز بود.· پولی تروتسکی: برگرفته از لئون تروتسکی، از شخصیت‌های اصلی انقلاب شوروی و مهم‌ترین نظریه‌پرداز بلشویک‌ها. پولی نقش بسیار کوتاهی در داستان دارد. او دختربچه کوچکیست که در حین بازی جنسی (در دنیای قشنگ نو کودکان به انجام بازی‌های جنسی و وررفتن با هم تشویق می‌شوند) پارتنر کوچک خود را به گریه انداخته.· توماس یا توماکین: برگرفته از توماس مالتوس جمعیت‌شناس انگلیسی که هشدارهای او در مورد خطرات افزایش جمعیت نقش مهمی در کاهش زاد و ولد در اروپا داشت.· بنیتو هوور: برگرفته از بنیتو موسولینی دیکتاتور ایتالیا و هربرت هوور رئیس‌جمهور آمریکا.· هلمهولتز واتسون: برگرفته از پزشک و فیزیکدان آلمانی هرمان فون هلمولتز و روانشناس رفتارگرای آمریکایی جان واتسون.· داروین بناپارت: برگرفته از چارلز داروین زیست‌شناس انگلیسی، نویسنده اصل انواع و ناپلئون بناپارت رهبر امپراتوری پس از انقلاب فرانسه.· هربرت باکونین: برگرفته از میخائیل باکونین نظریه‌پرداز و انقلابی آنارشیست روس.· مصطفی موند: برگرفته از مصطفی کمال آتاتورک بنیان‌گذار ترکیه نوین و آلفرد موند تاجر و سیاست‌مدار نابغه انگلیسی.· ساروجینی انگلس: برگرفته از ساروجینی نایدو سیاست‌مدار هندی و فردریک انگلس همکار کارل مارکس.· فیفی برادلو: برگرفته از سیاست‌مدار ملحد انگلیسی چارلز برادلو.· جوانا دیِزِل: برگرفته از رودلف دیزل از مهندس آلمانی و مخترع موتور دیزل.· کلارا دتردینگ: برگرفته از هنری دتردینگ بنیان‌گذار شرکت نفتی رویال داچ.· تام کاواگوچی: برگرفته از اکای کاواگوچی راهب بودائی ژاپنی و نخستین سفرنامه‌نویس ژاپنی از نپال و تبت.· ژان ژاک حبیب‌الله: برگرفته از ژان ژاک روسو فیلسوف اومانیست فرانسوی و حبیب‌الله خان رهبر افغانستان در ابتدای قرن بیستم.· خانم کیت: مدیر کارخانه اتون، برگرفته از جان کیت مدیر انگلیسی قرن نوزدهم.· پوپه: برگرفته از پوپه شورشی سرخ‌پوست که مسبب ناآرامی مهمی در آمریکا معروف به شورش پوپه است.شخصبت های تاریخی:همه این شخصیت‌ها واقعی هستند و البته پیش از پیدایش دنیای قشنگ نو درگذشته‌اند، اما در کتاب به نام و گفته‌ها و نظریات آن‌ها اشاره می‌شود:· هنری فورد: مؤسس کارخانجات اتومبیل‌سازی فورد و مخترع خط تولید که با سیاست هزینهٔ کم، دستمزد بالا و تولید انبوه باعث موفقیت عظیمی در بازارهای جهانی شد. بسیاری از این بابت برخورد او را با انسان‌ها ابزاری توصیف می‌کردند.∗ فورد در این کتاب جایگاهی پیامبرگونه یافته‌است و جملاتی همچون یا حضرت فورد و فورد به دادمان برسد به کرات از زبان اشخاص مختلف شنیده می‌شود.· زیگموند فروید: به نظر می‌رسد که در آن هنگام مردم فروید و فورد را یک شخص واحدی می‌پندارند. تنها جمله کتاب که در آن از نام فروید استفاده شده: «حضرت فورد موقع صحبت از روانشناسی به دلایل نامعلومی خود را حضرت فروید می‌نامید».· مسیح: در کتاب بسیاری از گفته‌های منسوب به وی در اناجیل از زبان هنری فورد با تغییراتی در کلمات و مفهوم گفته می‌شوند. مثال: «آسوده باشید! ارباب ما بر عرش نشسته‌است» به «آسوده باشید! فورد ما در ماشین نشسته‌است». همچنین جان و بومیان مالپائیس اعتقادی عمیق به مسیح و قربانی شدن او برای نجات انسان دارند.· ایوان پتروویچ پاولوف: روانشناس پیشگام روس اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم: در داستان از کلمه شرطی سازی نئوپاولفی در توصیف یکی از تکنیک‌های آموزش کودکان استفاده می‌شود. علاوه بر این تأثیر نگاه کارکردگرایانه پاولف و همچنین تأکید او بر فرایندهای واقع شده در مغز و سیستم عصبی بر رفتارها و خلقیات انسان بر روان‌شناسی دنیای قشنگ نو به روشنی آشکار است.· ویلیام شکسپیر: مجموعه آثار او تنها همدم تنهایی جان از کودکی تا هنگام ورود به دنیای قشنگ نو بوده و بر شکل‌گیری ذهنیت متفاوت او تأثیر به سزایی داشته‌است. جملات نمایشنامه‌های مختلف او به ویژه؛ مکبث، هملت، رومئو و ژولیت، لیر شاه و اتلو بارها از زبان جان نقل می‌شوند. مصطفی موند هم شکسپیر را خوانده‌است. در دنیای قشنگ نو انتشار آثار شکسپیر مانند بسیاری از دیگر نویسندگان بزرگ ممنوع است.· هربرت جرج ولز: نویسنده انگلیسی و خالق رمان‌های علمی تخیلی با گرایش سوسیالیستی. اثری از او به نام خدایان انسان‌وار (Men Like Gods) او الهام بخشِ هاکسلی در نگارش دنیای قشنگ نو بوده‌است.· توماس مالتوس: اقتصاددان مشهوری که در اوج انقلاب صنعتی اروپا به خطرات افزایش جمعیت اشاره کرد. نوعی کمربند ضد بارداری وجود دارد که زن‌ها در هنگام آمیزش جنسی از آن استفاده می‌کنند و کمربند مالتوسی نامیده می‌شود.· جرج برنارد شاو: نمایشنامه‌نویس و طنزپرداز شهیر انگلیسی. شاو از نادر ادیبانی ست که کتاب‌هایش ممنوع نیستند. روبن رابینوویچ (شخصیت تخیلی) یک کودک لهستانی در قرن بیستم یا نوزدهم، در کودکی پای رادیویی که سخنرانی جرج برنارد شاو را پخش می‌کرده، به خواب رفته‌است. او که کلمه‌ای زبان انگلیسی نمی‌دانسته پس از بیداری خطابه شاو را کلمه به کلمه تکرار می‌کند! این امر باعث کشف خواب‌آموزی (hypnopædia) می‌شود.منابع:The Perennial Philosophy, Aldous Haxley , Harper Perennial Modern Classics, 2009Id. (2006b) The Brave New Worldدنیای قشنگ نو، ترجمه حمیدیان ، سعید، نشر نیلوفرگفت و شنودی با آلدوس هاکسلی ، ترجمه صالح پور، محمدرضا ، مجله نگین، شماره 11https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D9%86%DB%8C%D8%A7%DB%8C_%D9%82%D8%B4%D9%86%DA%AF_%D9%86%D9%88