نگاشت اجتماعی (برنامه محافظت از منابع طبیعی، معیشت و حکمرانی-ابزارهایی برای رویکردهای مشارکتی)

نگاشت اجتماعی روشی بصری برای نشان دادن موقعیت نسبی خانوارها و پراکنش مختلف مردم (نظیر مرد، زن،‌ کودک، بزرگسال، دارای زمین، فاقد زمین، بی‌سواد، باسواد و ...) با یکدیگر درون ساختارها، گروه‌ها و نهادهای اجتماعی هر منطقه است.نگاشت اجتماعی برای چه اهدافی سودمند است؟کشف ساختار، نهادها و فرآیندهای موجود در اجتماع.شناسایی کسانی که در یک اجتماع زندگی می‌کنند.شناسایی گروه‌های مختلف اجتماعی با استفاده از معیارهای تعریف شده محلی و گفتگو در خصوص نابرابری‌های اجتماعی.شناسایی موقعیت گروه‌های مختلف اجتماعی در ارتباط با منابع کلیدی از جمله تنوع زیستی و خدمات اکوسیستمی و ساختارها و فرآیندهای اجتماعی که ممکن است مرتبط با تاثیرگذاری بر توزیع منافع باشد.شناسایی افرادی از اجتماع که ممکن است در برابر مخاطرات و آسیب‌های مختلف، آسیب‌پذیرتر باشند، از جمله کسانی که با تغییرات اقلیمی مواجه می‌شوند و استراتژی‌ها و فرصت‌های مواجهه آن‌ها با مخاطرات، محل مناقشه است.شناسایی موقعیت،‌دسترسی و استفاده از منابع کلیدی، از جمله تنوع زیستی و خدمات اکوسیستمی در ارتباط با اطلاع‌رسانی در خصوص ارزیابی خدمات اکوسیستمی و مکانیسم‌های تقسیم سود عادلانه.سه گام پیشنهادی:سه ساعت را برای چنین کاری اختصاص دهید.1) با مشارکت کنندگان توافق کنید که نگاشت (نقشه) چه محدوده‌ای را نشان خواهد داد، مثلا روستا، را در برخواهد گرفت یا قلمروی سنتی آبا و اجدادی را و یا حوضه آبریز و ...، را نشان خواهد داد. نگاشت‌های اجتماعی از نقشه‌های فیزیکی مناطق مسکونی یک اجتماع آغاز می‌شود. اصولی که در آماده شدن برای تمرین و رفتن به سوی نگاشت اجتماعی دنبال می‌شود، کم و بیش مشابه همان‌هایی است که در نقشه منابع طبیعی اجتماع به کار گرفته می‌شود. حتی ممکن و مفید است که هر دو با یکدیگر ترکیب شود و یک نقشه واحد برای نشان‌ دادن جنبه‌های اجتماعی و منابع طبیعی در جامعه به کار گرفته شود.2) از مشارکت کنندگان بخواهید که مکان و محیط مناسبی را برگزینند، مثلاً زمینی که در آن بتوانند اشیایی نظیر سنگ‌ها، دانه‌ها، چوب، برگ و پودرهای رنگی بر زمین به کار برند و یا روی زمین با استفاده از گچ بنویسند و یا مستقیما آن را بر روی ورق کاغذ بزرگی با استفاده از مداد و خودکار بکشند. موادی نظیر دانه‌ها که به صورت محلی جمع‌آوری شده است، به ویژه در توانمندسازی بردم برای نگاشت به موقع و سریع توزیع منطقه‌ای مفید است.3) مشارکت‌کنندگان در ابتدا برای طرح‌ کلی و یا مرزبندی یک نقشه باید آماده شوند. این امر ممکن است برایشان با قراردهی سنگ یا برگی که یک نقطه مرکزی و یا نقاط برجسته را نشان دهد آغاز شود. گزینه دیگر کشیدن یک نقشه روستایی ساده است که در آن برخی ویژگی‌ها نظیر جادهها، راه‌ها، و مسیرهای آبی برای جهت‌یابی نشان داده شده است. اگرچه ممکن است چنین کاری کمی طول بکشد تا شروع شود، اما نباید در این فرآیند عجله کرد.4) دیگر نقاط برجسته برای مشارکت‌کنندگان باید شناسایی شود و بر روی نقشه کشیده شود. این نقاط ممکن است شامل ابنیه مذهبی، مدارس، مراکز بهداشت، اطبای سنتی و مکان‌هایی که مردم به طور مداوم مردم به آن‌جا مراجعه می‌کنند، یعنی مراکز اجتماع و سایر ساختمان‌های عمومی و تجاری باشد. ساختمان‌ها و یا خدماتی نظیر آبیاری، آب، برق، گاز، تلفن و ...، باید بر روی نقشه علامت‌گذاری شود.5) موقعیت خانه‌ها در جامعه باید بر روی نقشه مشخص شود (در صورت تمایل،‌ اگر کاغذ و خودکار به کار گرفته شده است، هرخانه می‌تواند به عنوان یک مربع خالی کوچک ترسیم شود). شرکت‌کنندگان می‌توانند خانه‌ها، یا مناطق مسکونی را با رنگ‌های متفاوتی علامت‌گذاری کنند تا مشخص شود که به کدام خانوار با چه وضعیت رفاهی متفاوتی تعلق دارد (مثلا ثروتمند، بسیار ثروتمند، فقیر و بسیار فقیر). مهم است که همه ضوابطی را برای تشخیص معیارهای مختلف رفاهی به کار برده می‌شود، بر روی نقشه ذکر شود تا همه شرکت‌کننگان درک یکسانی از معیارها و ویژگی‌ها داشته باشند.6) نقشه می‌تواند برای شناسایی خانه‌هایی که متعلق به مردمی از دسته‌بندی‌های متفاوت اجتماعی است به کار رود(نظیر قومیت، زنان سرپرست خانوار و یا خانوارهای بزرگ)، یا مردمی با وظایف خاص (نظیر کدخداری روستا)، یا خانوارهای مغازه دار یا دیگر تجارت‌های کوچک و خانوارهایی با خویشاوندانی در خارج از محدوده روستا. این دسته‌بندی‌ها می‌تواند با نمایه‌های اختصاصی، که در حاشیه نقشه توضیح داده ‌می‌شوند، به ترسیم کشیده شود.7) وقتی نقشه در دست تهیه است، عقب بنشینید و مشاهده کنید و فقط وقتی مداخله کنید که نیاز مبرمی به توضیح چیزی و یا کمک به مشارکت‌کنندگانی سردرگم هستند، پیش آمده باشد.8) اگر نقشه بر روی زمین ترسیم شده است، هنگامی‌که طرح کلی مشخص شد، مشارکت‌کنندگان محلی می‌توانند شروع به کپی کردن آن بر روی کاغذی بکنند (که در آن جهت شمال مشخص شده است). این فرآیند از آنجایی مهم است که اطلاعات اضافی و تصحیحات، اغلب می‌تواند انجام گردد،‌اما در عین حال مهم است که یک کپی یا نسخه دائمی از نقشه اولیه در صورتی که بخواهند،‌ در دسترسشان باشد.9) نتایج را تجزیه و تحلیل کنید و در خصوصش گفتگو کنید. از شرکت‌کنندگان بخواهید که نقشه را توصیف کنند و سوالاتشان را درباره هر چیزی که مبهم است، بیان کنند. اگر چندین گروه کوچک وجود دارد، از هر گروه بخواهید که نقشه‌اش را برای دیگر گروه‌ها ارائه دهد تا واکنش‌ها و کامنت‌هایشان را دریافت کنند. آیا تفاوت عمده‌ای بین آن‌ها وجود دارد؟ اگر چنین است، به این تفاوت‌ها و همچنین اینکه موارد اختلاف چگونه حل شده‌اند، توجه کنید.سوالاتی برای هدایت بحث و تحلیل‌هاسوالات زیر می توان برای هدایت گفتگوها به کار گرفته شود اما باید مناسب‌سازی شود و با توجه به نقطه تمرکز تمرین، تطبیق داده شود. مرزهای تقریبی اجتماع بر اساس خدمات و تعاملات اجتماعی، کجاست؟ چند خانوار در اجتماع هستند و در چه موقعیتی قرار دارند؟ آیا مناسبات زندگی آن‌ها خانواده هسته‌ای است یا خانواده گسترده‌؟ گروه‌های اجتماعی-اقتصادی اصلی کدام هستند و در کجا زندگی می‌کنند؟ گروه‌های مذهبیچطور؟ گروه‌های قومی چطور؟ کدام خانوارها، سرپرست خانوار خانم دارند و در کجا قرار گرفته‌اند؟ آیا تعدادشان در حال رشد است؟ اگر بله، چرا؟ چگونه زمین در میان خانوارها توزیع می‌شود؟ آیا مناطق خاصی هستند که مردم فقیرتر در آن سکنی گزیده باشند؟ چه خانوارهایی (و یا مناطقی) ثروتمندتر هستند؟ و یا کمتر فقیر؟ کدام فقیرتر؟ ثروتمند، متوسط، بسیار فقیر و فقیر چگونه تعریف می‌شوند؟ آیا تعداد کل خانوارها در حال رشد است یا در حال کاهش؟ چرا؟ میزان‌های موالید، مهاجرت به داخل و مهاجرت به خارج، و ... چگونه است؟ آیا این میزان‌ها، برخاسته از مشکلاتی برای خانوارهایی خاص از اجتماع است، یا به صورت کلی میزان‌ها همین اندازه است؟ آیا ساختارها و نهادهای اجتماعی در اجتماعی قابل شناسایی است؟ چه کسانی از مراکز اجتماعی استفاده می‌کنند؟ چه کسانی از دیگر خدمات بهره می‌برند؟ آیا دسترسی به منابع اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و طبیعی از خانواری به خانوار دیگر و یا بر اساس گروه اجتماعی تفاوت پیدا می‌کند؟ کدام مناطق در معرض مخاطرات ناشی از وقایع آب‌ و هوایی هستند؟ کداک گروه از مردم نسبت به دیگران در برابر مخاطرات خاص، آسیب‌پذیرتر هستند؟ تا چه اندازه ممکن است که طرح پیشنهادی یا تاثیر مداخله‌ای به منابع، خانوارها و دیگر فرصت‌ها در گروه‌های مختلف اجتماعی در یک اجتماع دسترسی داشته باشد؟نکاتی برای به خاطر سپردن مهم نیست که یک نگاشت (نقشه) مطلقا درست را توسعه دهید- هدف کشف ادراک محلی نسبت به ساختار فیزیکی و اجتماعی یک جامعه است. نگاشت اجتماعی، هنگامی‌که جوامع کوچک هستند، آسان‌تر می‌شود، در عوض، هنگامی که تعداد خانوارها زیاد می‌شود، فرآیندها پیچیده‌تر می‌شود. بنابراین، ممکن است ضرورت داشته باشد که ابزار مورد استفاده در تطابق با چنین بسترهایی انعطاف پذیر باشد. برای تحلیلی ساد‌ه‌تر از گروه‌های اجتماعی-اقتصادی مختلف و توزیع دارایی‌ها در میان این‌گروه‌ها، یک ابزار اندازه ‌گیری رفاه و یا سطح بندی ثروت می‌تواند مناسب‌تر باشد. نگاشت اجتماعی ممکن است تنها به عنوان یک عکس فوری از وضعیت کنونی، تولید شود. اگر رویکرد تاریخی مورد نیاز است و یا می‌طلبد و مشارکت‌کنندگان زمان کافی دارند، ممکن است مفید باشد که یک سری نقشه‌ها برای توصیف تغییر در گذر زمان استخراج شود. مشارکت‌کنندگان محلی باید تشویق شوند تا هر اندازه که ممکن است، دیاگرام‌هایی را بدون مداخله بسازند و هر آیتم دیگری را که نیاز است ثبت شود، پیشنهاد دهند. پیش از به کار بردن این وسیله، سند همراهش را، راهنمایی برای به‌کارگیری رویکردهای مشارکتی را مطالعه کنید.