آن سوی نقاب سرمایه داری

نویسنده یادداشت : مریم تاواتاویادداشت درباره فیلم « رییس خوب» به کارگردانی "فرناندو لئون د آرانوا"چاپ شده در روزنامه سازندگی در تاریخ 1400.11.28نویسنده یادداشت : مریم تاواتاو (داستان نویس و منتقد ادبی )«رییس خوب» به کارگردانی «فرناندو لئون د آرانوا » نماینده سینمای اسپانیا در اسکار سال 2022 است که سراغ جوامع مبتنی برنظام های سیاسی-اقتصادی و سرمایه داری رفته و از به هر قیمتی اول شدن در فضای کاری حرف زده."بلانکو "رییس یک کارخانه ترازوسازی است. همین انتخابِ ترازو و عدالت، زنجیره نمادهای این فیلم را آغاز می‌کند. بلانکو در ابتدای داستان و در قالب سخنرانی ها و برخوردهایش به دیگران می-قبولاند که رییسی دلسوز است و برای کارگران کارخانه اش حاضر است هرکاری کند. جمله کلیدی او که می-گوید: "مشکل هرکدام از کارکنان، مشکل من هم هست" بیانیه دهان پرکنی است و آن قدر در طول تاریخ آن سازمان، تکرار شده که تمام پرسنل ظاهرا به حقانیت آن ایمان آورده اند. اما در فرایند فیلم، حقیقت دیگری رو می شود.تمرکز اصلی فیلم در این سوال است که پشت تمام شعارهای رنگارنگ در حمایت از کارگران آیا چهره واقعی سرمایه داران، همین قیافه دلسوز و خیرخواهی است که در مقابل رسانه و جمع به خود می گیرند؟ باید در عمل دید که وقتی گوشه ای از این سرمایه به خطر بیفتد، همین سرمایه دارانِ مدعی، تاچه حد به بیانه های اخلاق پای بند می مانند. این دیدگاه به مقابله با حضور مفهوم سرمایه نمی پردازد. چراکه حتما گردش سرمایه در جامعه همان نقطه رونق اقتصادی است که منفعت آن می تواند نصیب مردم شود. اما نکته اصلی نحوه تقسیم این منفعت است. آیا مردم به همان میزانی که در تولید ثروت شریک بوده اند در عایدی منافع آن هم شریک اند؟! چرخه و نحوه دست یابی به طبقه بالاتری از دارایی، تابع چه عناصری است؟ این نقطه، تعارض اصلی را ایجاد می کند. جایی که مکاتب مختلف اقتصادی و سیاسی سعی در یافتن پاسخی برای آن نموده اند. فیلمنامه رییس خوب هم به میزان پای-بندی به اصولی می پردازد که با تقابل یک بحران مالی و منفعت کارکنان به چالش کشیده می شود. این که در مرکز بروز یک مشکل برای کارخانه، نیروی انسانی ای که بلانکو آن همه سنگشان را به سینه می زد، وسیله ای می شوند تا به هرقیمتی تنها یک تندیس دیگر به روی دیوار افتخارات منزل مدیرعامل اضافه کنند. ماهیت کمدی فیلم، در بستری سیاه، همین نگاه سطحی بلانکو به سرنوشت کارگرانش را به سخره می گیرد. صحنه پایانی فیلم، جایی که تابلوها با متن هایی شعاری هم چون عدالت، از سروکول دیوار کارخانه بالا رفته اما اتمسفر آن هنوز مملو از فساد ونابرابری است. رییس خوب، به دلیل همین استفاده از سمبل های پرمعنا، پرنمادترین فیلم امسال است. طعنه ای که جریان فیلم به مفهوم عدالت و خیرخواهی زده نشان می دهد مساله فیلم، مهم تر از یک ناسازگاری کارگر وکارفرما در محل کار است. در پسِ خوش اخلاقی ظاهری بلانکوکه خود را در نقابِ پدرمعنوی فرو برده، انسان دیگری زندگی می کند: انسان میراث خواری که حاضر است برای حفظ سرمایه اش هرکاری انجام دهد تا بتواند یک قاب به قاب های افتخارات کارخانه اش اضافه کند تا مبادا اسکناسی از سرمایه اش کم شود؛ او نماینده گوشه ای از جامعه سرمایه داری است که حاضرند هرچیزی را زیر پوتین های قدرت له کنند تا به اهداف مادی خود برسند.در این میان بازی قدرت و این که قدرت در دست عده ای خاص می-گردد و سایرین تنها با فریب می توانند ازسفره ان ها لقمه ای به چنگ بیاورند. درواقعیت، مفهوم شایسته سالاری و تلاش، مهره فراموش شده چنین تفکری است.اصل غافل گیری که حلقه گمشده بسیاری از فیلم های این روزهاست، دراین فیلم به خوبی رعایت شده.به طوری که تصور ابتدایی تماشاگر از بلانکو، یک مدیر دلسوز و از طرفداران مکاتب مدرن علم مدیریت است که نیروی انسانی را سرمایه سازمان می بیند اما در نیمه دوم فیلم، با قرار دادن بلانکو در یک موقعیت که منفعت او را به خطر می اندازد، پرده از شخصیت واقعی او برمی دارد.نمی توان از بازی درخشان "خاویر باردم "در نقش اول این فیلم گذشت. او چنان تحول شخصیتی در نقش خود ایجاد کرده که تماشاگر کاملا متوجه خصوصیات او می شود؛ بازی اوکاملا در اختیار فیلم است و روایت را پیش می برد. حضور شخصیت های فرعی موثر نیز توانسته این پازل را تکمیل کند و جریانی موثر از تحول را بسازد. رییس خوب، صاحب یک گروه حرفه ای از بازیگرانی است که به خوبی از پس نقش خود برآمدند. استفاده از نمادها، توجه به جزییات در بیان مفهوم ودرون مایه اصلی فیلم نقش داشته. ویژه آن که در پایان بندی هم از این نمادها و بذرهای ابتدایی استفاده شده.این فیلم نشان می دهدکه با استفاده درست و اصولی از طنز وکمدی می توان مفاهیم عمیق سیاسی اقتصادی را نیز موردانتقاد جدی قرار داد؛ مفاهیمی که حضورشان دغدغه های مهمی در زندگی بشر محسوب می شود. برای نقد ساختارهای سیاسی و اقتصادی الزاما نیاز به ساخت فیلم های جدی نیست بلکه می توان با ساخت یک فیلم کمدی، جدی ترین نقدها را مطرح کرد و تماشاگر را به فکر فرو برد.