معماری صفویه

درباره معماری ایرانی و به ویژه معماری ایرانی دوره صفویه، آن گونه که در محافل علمی موسوم است و آن گونه که اروپاییان دانش و بینش ایرانیان را به خواندن نوشتارهای خودشان در زمینه معماری تشویق می‌کنند، هیچ سخن پرقدرتی شنیده نشده است.یکی از درخشان‌ترین دوره‌های هنری ایران پس از اسلام دوره‌ی صفویه است. در سال 907 قمری (1502 م) شاه اسماعیل اول، سلسله صفوی را تاسیس کرد. درابتدای تاسیس این سلسله، تبریز پایتخت بود. در اواخر قرن دهم قمری، در زمان شاه عباس پایتخت از قزوین به اصفهان انتقال یافت. با انتخاب پایتخت جدید، این شهر به عنوان یکی از درخشان‌ترین شهرهای خاورمیانه گسترش پیدا کرد. با توجه به امنیت ایران در این دوره بناهایی بزرگ و عالی مانند کاخ‌های عالی قاپو، چهل ستون، هشت بهشت و تالار اشرف در اصفهان و بقعه ی شاهزاده حسین، سر درب عالی قاپو و چهل‌ ستون در قزوین ساخته شدند. باید پذیرفت که در دوره‌ی صفوی، بار دیگر عصر نوین و درخشانی در هنر ایران طلوع کرد.آنچه در تدوین فضای معماری ایرانی، شکل دادن و مجهز کردن محور اصلی آمد و شد‌ها و توقف‌هاست، در دوران صفویه بار بصری بیشتری دارد. در این دوره شهرسازی ایران به استقبال قرینه‌سازی می‌رود. کاربرد این شگرد در پیشینه‌های معماری ایرانی نزدیکی‌های زیادی دارد که با اندازه‌هایی که در بلندا افزایش داده می‌شوند، معماری‌های دارای کاربرد اجتماعی دوران صفویه را همانند وسیله ارتباط جمعی _ از راه بصری را متمایز می‌کند.بناهای مسجد شیخ لطف‌الله، سر در قیصریه و مسجد امام در میدان نقش جهان با کاشی های معرق مزین شدند. آجرهای مربع کاشی منقوش، ‌ معروف به آجرهای «هفت رنگ» در بناها به مقیاس گسترده مورد استفاده قرار گرفت. نقش و نگار کاشی ها و رنگ های آنها زینت خاصی به بناهای این دوره بخشیده است.نه تنها دیوارها، بلکه گنبدها، ‌ ایوان، ‌ طاق نماها، سردر ورودی ها و مناره با کاشی و موزاییک آراسته شد.ساخت سردرهای بزرگ با کاشیهای شفاف و گچبری مقرنسکاری در عصر صفویه پیشرفت بسیار داشت. ترکیب سردر بزرگ و مناره‌های طرفین آن با صحن چهار ایوانی و ساختمانهای اطراف آن و قراردادن گنبد به گونه‌ای که با همه ساختمان متناسب باشد، در معماری زمان صفوی به درجه کمال رسید.دربین گونه های متنوع معماری دین محور مساجد کوچک از نمونه های استاندارد به شمار می آمدند و بیشتر این بناها در اصفهان ساخته شدند که عمدتا به امر دربار صورت میگرفت. مساجد معبدگونه، گنبدی و ایوانی معروف ترین نمونه مساجد بودند. مدرسه های بزرگ و هدفمند که متمایز از بناهای ترکیبی بودند، و امروزه دیگر آن گونه شناخته نمیشوند، یا مساجدی که حداقل به عنوان بخشی از مدارس مورد استفاده قرار میگرفتند کم کم معروف شدند ولی به بنایی کوچک تر و خودمانی تر الحاق شدند؛ چیزی که شاید بیشتر وابسته به ایده اولیه مدرسه ها باشد. حیاط باقی ماند ولی اندازه آن خیلی کوچک تر شد تا بنا به مقیاس بومی اصلی اش برگردد. درهرحال، بیشتر بناهای دین محور دوران صفویه را زیارتگاه ها تشکیل میدادند. در این بناهای پرتعداد مرتبط با امور دنیوی مراسم ترحیم، خود شاهان هم دفن میشدند برای مثال در زیارتگاه های اردبیل، قم و کاشان. زیارتگاه هایی در مشهد، قم و جاهای دیگر هستند که به طور عمده نمایانگر توسعه مذهب شیعه توسط حکومت با تکثیر امامزاده ها بودند. این بناها فضاهای داخلی وسیعی داشتند و به این ترتیب به آسانی به عنوان محل عبادت و زیارت مورد استفاده قرار میگرفتند. برای مثال، خواجه ربیع نزدیک مشهد و قدمگاه نزدیک نیشابور.معماري مسجد در دوره صفويسلام نقش مؤثري در تكامل و توسعه اغلب هنرها در ادوار مختلف به ويژه در عهد صفويه داشته است. در دوران صفويه هنرهاي معماري، نقاشي، خط، تذهيب، قالي‌بافي، پارچه‌بافي، كاشي سازي و... به اوج تكامل خود رسيدند كه نظير آن در ادوار گذشته و بعد كمتر ديده مي‌شود.فعاليت وسيع معماري دوره صفوي از زمان شاه عباس آغاز شد. در اين دوره نه تنها در اصفهان، بلكه در شيراز، اردبيل، مشهد، تبريز و ديگر شهرهاي ايران بناهاي مختلف احداث شدند. دست راست شاه عباس در عملي ساختن اين طرح معماري بلندپروازانه، مردي بود به راستي برجسته: شيخ بهاء‌الدين محمد عاملي (شيخ بهايي)؛ او به عنوان عالم الهي عالي‌قدر، فيلسوف، مفسر قرآن، فقيه، منجم، معلم، شاعر، مهندس چكيده جامعه ي صفوي عصر شاه عباس كبير بود.در عهد صفوي سبك معماري قديم ايران تجديد شد و در طرح بناها، شكل و مصالح بناها جاي خود را باز كرد. اغلب بناهاي دوره صفوي مانند مساجد، مدارس و كاروان‌سراها به شكل چهار ايواني بنا شد. استفاده از كاشي معرق و هفت رنگ براي تزيينات، رونق فراوان يافت. به طوري كه ساختمان‌هاي مذهبي اين دوره از گنبد، ايوان، طاق نما، سر در ورودي و حتي مناره ها، با كاشي آراسته شد. خطاطي و خوشنويسي روي كاشي نيز در آرايش بناهاي مذهبي عموميت يافت و بناهاي متعددي با خطوط ثلث، نسخ، نستعليق و خطوط ديگر تزيين شدند.در ضمن از آن‌جايي كه مساجد مهم ترين بناهاي اسلامي هستند، مي‌توان گفت هنر اسلامي در حقيقت در مساجد پديد آمد و اين اماكن را مي‌توان مهم‌ترين جايگاه تجلي معماري و هنر اسلامي به صورت توأمان دانست.