طالبان در توییتر: نگاهی به هشتگ #فدایان

پس از کارزار اخیر توییتری کاربران افغانستانی عمدتاً هزاره در ترند کردن چندبارهٔ هشتگ #StopHazaraGenocide در توییتر، طالبان به مقابلهٔ رسانه‌ای برخاست. هشتگ #فدایان با بیش از ۳۵ هزار توییت و ریتوییت واکنش نسبتاً سازمان‌یافتهٔ طالبان به این کارزار توییتری بود.نسخه‌ای از این نوشتار در خبرگزاری بانوان افغانستان (awna) در آدرس https://www.awna.af/?p=31885 منتشر شده است.این اولین بار نیست که طالبان از توییتر برای پروپاگاندا استفاده کرده است. وینسنت برناتیس هشت سال پیش در مقالهٔ «The Taliban and Twitter: Tactical Reporting and Strategic Messaging» نمونه‌هایی از تلاش‌های طرفداران طالبان برای انتشار اخبار نادرست و ارائهٔ تصویری غرض‌ورزانه از واقیعت برای مخاطبان غربی را بررسی کرده است. اما راه‌اندازی یک کمپین توییتری با هشتگی مشخص در سال‌های اخیر تازگی دارد.محتواعمدهٔ توییت‌های منتشرشده با هشتگ #فدایان با هدف گرامیداشت کشته‌شدگان طالبان نوشته شده‌اند. بسیاری از این توییت‌ها شامل تصویری از یکی از عوامل مقتول طالبان و جملاتی در بیان فضائل اخلاقی، نوشته‌ای خاطره‌گونه از سرگذشت یا روایتی از داستان انتحار او هستند. با توجه به همزمانی با کارزار توییتری گستردهٔ #StopHazaraGenocide، به نظر می‌رسد مشارکت‌کنندگان کارزار #فدایان سعی دارند تصویری را که از عوامل طالبان به عنوان قاتلان مردم بی‌گناه افغانستان در توییتر ترسیم شده است حداقل در میان طرفداران خودشان ترمیم کنند و مبارزان طالبان را به عنوان مجاهدین علیه خارجی‌های اشغالگر و شهدای راه آزادی معرفی کنند. کشته‌شدگان طالبان در یکی از اولین توییت‌های این کارزار به عنوان «آنهایی که هیچ‌گاه از فداکاری در راه آزادی این کشور دریغ نکردند» توصیف شده‌اند. توییت دیگری یادآوری «فداکاری‌های» «شهدای اسلام آزادی و تازه کردن کارنامه‌هایشان ما را به اصل متوجه می‌سازند و ما را از غفلت نجات می‌دهند».ابر کلمات استفاده‌شده در کارزار توییتری #فدایانکلمات مرتبط با مفهوم شهادت (از جمله شهید، استشهاد، استشهادی و قربانی)، تأکید بر نقش هدف والا (کلماتی مانند اسلامی، اسلام، امت، تعالی و افغانستان) و تقدیس انتحارکنندگان و تشکر از آن‌ها (کلماتی مانند اتل و برکت) از رایج‌ترین عبارات استفاده‌شده در این توییت‌ها هستند.محبوب‌ترین توییت‌ها«آیا خارجی‌ها هستند؟» نقل قولی از بدرالدین حقانی، پسر جلال‌الدین حقانی و از فرماندهان ارشد شبکهٔ حقانی، به همراه فیلمی از نظارت تلفنی او بر یک عملیات تروریستی، محتوای ده‌ها توییت را تشکیل می‌داد. یکی از این توییت‌ها از قاری سعید خوستی با نزدیک به سیصد بازنشر و بیش از هزار و ششصد لایک از پربازنشرترین توییت‌های کارزار #فدایان بود:خارجیان شته کنه؟ بدرالشهداء شهید حافظ بدرالدین حقاني تقبله الله #فدایانhttps://twitter.com/SaeedKhosty/status/1582340256497815552توییت دیگری از عبدالله ریحان با توضیح بیشتری دربارهٔ همین واقعه با بیش از دویست بازنشر و بیش از هزار لایک از دیگر توییت‌های پربازنشر بود:شهید بدرالدین انټر کانټیننټل استشهادیانو ته: بهرنیان شته؟ فدایي: هو شته بېخي ډیر دي کوټو کې پټ دي. بدرالدین: کوټې په نارنجکو پسې وولئ ماتې کړئ او ژر ژر یې ووژنئ وخت مه ضایعه کوئ. استشهادي، بېغمه شه یو به هم ژوندئ نه پاتې کیږي. دا ددوی سرښیندې وې چې نن مونږ ازاد ګرځو. #فدایان https://twitter.com/Raihan313/status/1582311036996444161توییت عکاس ژمن با مضمون «پس از انتظاری طولانی به آغوش رحمت خدا می رود!» با بیش از ۱۵۰ بازنشر و ۷۰۰ لایک از دیگر توییت‌های محبوب بود:پس له ډېره انتظاره ځي د خدای د رحمت غېږ ته! #فدایانhttps://twitter.com/Okkas_313/status/1582223066393821184توییت راضیه سادات منگل با این مضمون که «عامل انتحاری برای آزادی کشور خود را تکه‌تکه می کند» با بیش از ۱۵۰ بازنشر و ۸۰۰ لایک یکی دیگر از توییت‌های محبوب بود:ما فکر کاوه چې د ځانمرګي برید کوونکي ته به پیچکاري کوي خو نن مي دا ویډیو ولیدله واقعیت چې د وطن د ازادي لپاره يئ ځانونه ټوټه ټوټه کول ځانمرګی څخه يئ واوري. خپلي مور ته څه پيغام لرې. ولا چي ژړا راغله? #فدايان https://twitter.com/MRaziaSadat/status/1582248770334781441توییت نصرت‌الله نصرت دربارهٔ پدرش که یک عامل انتحاری بوده است بیش از ۱۵۰۰ لایک دریافت کرد:زما پلار هم دې اسلامي نظام لپاره ځان په استشهادي برید ڪې ځان ټوټې ڪړلو او موږ یې یوازي الله ج دې ته وسپارلو نن الحمدالله سپیڅلی امارت قایم دی په افغانستان باندې دغه دغو فدایانو شهیدانو دې وینو برڪت وه تر ټولو لومړۍ فدایی زما پلار ڪړي دغه نظام لپاره موږ یتیمان شوي یو? #فدایان https://twitter.com/Talib_Jan_313/status/1582070520157466624توییت تکبیرالله دربارهٔ حمایت از این کارزار توییتری نیز با بیش از ۱۵۰۰ لایک توییتی محبوب بود:نن به ان شاءالله د #فدايانو تر هشتاګ بی لایکه تیر نشم..... #فدايانhttps://twitter.com/Takbeerullah3/status/1582203344705425408لازم به ذکر است عمدهٔ توییت‌های محبوب این کارزار به دلیل ترویج خشونت توسط توییتر حذف شده‌اند یا حساب کاربری نویسندهٔ آن‌ها تعلیق شده است.تحلیل زمانیسابقهٔ استفاده از هشتگ #فدایان در توییتر به سال ۲۰۱۶ باز می‌گردد. با این حال، کارزار توییتری حول این هشتگ از ساعت ۱۹:۴۴ روز ۱۷ اکتبر ۲۰۲۱ به وقت افغانستان آغاز شد. به نظر می‌رسد کاربری به نام هدایت‌الله هدایت آغازگر این کازرار بوده است. هدایت در توییت‌هایی به زبان‌های پشتو و انگلیسی هدف این کارزار را «تجلیل از فداکاری شهدا» اعلام می‌نماید و می‌افزاید: «به روز کردن یاد و خاطره و دستاوردهای شهدای راه اسلام و آزادی ما را به اصل می رساند و از غفلت نجات می دهد شما هم به مسئولیت خود عمل کنید.»د اسلام او آزادۍ د لارې د سرښندویانو د یاد او کارنامو تازه کول موږ اصل ته متوجې کوي او له غفلت مو ژغوري، په همدې مناسبت سهار قلموال وروڼه د شهید ابودجانه تقبله‌الله او د صف د نورو شهیدانو یاد او کارنامې تر ټاکل هشتاګ لاندې رانغاړي، تاسو هم خپل مسؤلیت اداء کړئ. #فدایانhttps://twitter.com/Hedayatullahja/status/1582027340271403008Remembering our heroes who sacrificed themselves for blessing us freedom, the ones who never hesitated sacrificing themselves for the freedom of this country, for their sake the penmen have decided to run a hashtag of #فدايان to praise the sacrifices of the martyrs. #فدايانhttps://twitter.com/Hedayatullahja/status/1582027366976454658اوج این کارزار با نزدیک به ۱۳ هزار و پانصد توییت در روز ۱۸ اکتبر ۲۰۲۱ شکل می‌گیرد. در ۱۲ ظهر این روز بیش از هزار توییت در یک ساعت منتشر شده است.تعداد توییت‌های منتشرشده با هشتگ #فدایان در هر ساعت (به زمان افغانستان)تعداد توییت‌های منتشرشده در هر روز در ابتدای صبح به زمان محلی افزایش می‌یابند و با فرا رسیدن شب در افغانستان به شکل قابل‌ملاحظه‌ای از تعداد آن‌ها کاسته می‌شود. بر این اساس می‌توان گفت احتمالاً عمدهٔ این توییت‌ها از درون مرزهای افغانستان منتشر شده‌اند.بررسی‌های آماریاز ابتدای این کارزار تا پایان روز ۱۹ اکتبر (به وقت افغانستان) نزدیک به ۱۵ هزار و ششصد توییت از بیش از دو هزار و سیصد کاربر در این کارزار منتشر شده است. با افزودن بازنشرها و ریتوییت‌ها، مشخص می‌گردد این کارزار شامل بیش از ۳۷ هزار و سیصد توییت و ریتوییت شده است که بیش از ۱۸۳ هزار و سیصد بار لایک شده‌اند. بیش از چهار هزار و دویست کاربر در تولید محتوا و انتشار این کارزار مشارکت کرده‌اند و با احتساب لایک‌ها، بیش از سیزده هزار کاربر از آن حمایت کرده‌اند.زبان توییت‌های منتشرشده با هشتگ #فدایانبیش از نیمی از توییت‌های منتشرشده به زبان پشتو نوشته شده‌اند. نزدیک به چهار هزار توییت فقط شامل هشتگ بوده‌اند و متن اضافه‌ای نداشته‌اند. این مسئله نیز نشان می‌دهد این کارزار بر درون افغانستان متمرکز بوده است. زبان‌های فارسی، انگلیسی، عربی و اردو نیز از دیگر زبان‌های استفاده‌شده در نگارش توییت‌های این کارزار بوده‌اند.استفاده از رسانه‌های تصویری در هشتگ #فدایانیک نکتهٔ قابل توجه در این کارزار استفادهٔ فراوان از تصاویر و ویدیوهاست. اغلب توییت‌ها شامل تصویر یا ویدیویی از یک مبارز طالبان و نوشته‌ای دربارهٔ او بوده است. بیش از نیمی از توییت‌های جمع‌آوری‌شده شامل تصویر یا ویدیو بوده‌اند.کلاینت استفاده‌شده برای انتشار یا بازنشر توییت‌های هشتگ #فدایاناکثریت مطلق توییت‌های منتشرشده یا بازنشرشده از طریق موبایل و سیستم‌عامل اندروید نوشته شده‌اند.زمان ساخت حساب کاربری منتشرکننده یا بازنشرکنندهٔ توییت‌هایی با هشتگ #فدایان که حداقل یک بار بازنشر یافته‌انداز بین یک نمونهٔ ۲۶۵۶ تایی از حساب‌های منتشرکننده یا بازنشرکنندهٔ توییت‌هایی که حداقل یک بار ریتوییت شده‌اند، بیش از ۵۷٪ کاربران حساب‌هایی ساخته‌شده در سال ۲۰۲۱ داشته‌اند. تصور می‌شود این سهم برای تمام توییت‌های منتشرشده حتی بیشتر از این مقدار باشد. این مسئله نشان می‌دهد توجه اعضای طالبان به تازگی به توییتر جلب شده است و احتمالاً در آینده بیش از این شاهد کارزارهای توییتری و پروپاگاندای آن‌ها خواهیم بود.از بین توییت‌هایی که هم ریتوییت و هم لایک شده‌اند، میانگین نسبت لایک به ریتوییت ۷٫۴۹ و میانهٔ این نسبت ۵٫۰ بوده است. این نسبت نشان می‌دهد کارزار چندان سازمان‌یافته نبوده است و کاربران واقعی در گسترش آن موؤثر بوده‌اند، هرچند برای گسرتش آن تبلیغ شده است و کارزاری هدفمند بوده است.تحلیل شبکهشبکهٔ کاربارن لایک‌کننده و ریتوییت‌کنندهٔ توییت‌های محبوب‌تر کارزار #فدایانبا توجه به شبکهٔ لایک‌ها و ریتوییت‌های توییت‌های منتشرشده در کارزار #فدایان می‌توان گفت اکثر توییت‌ها در یک اجتماع نسبتاً متمرکز و یکدست از کاربران پشتوزبان (بنفش) پخش شده‌اند و تأثیر خاصی بیرون از شبکهٔ طرفداران طالبان نداشته‌اند. عمدهٔ توییت‌های مهم فارسی نیز در حاشیهٔ همین اجتماع قرار گرفته‌اند. سه اجتماع کوچک‌تر عربی (سبز)، انگلیسی (سیاه) و اردو (آبی) نیز وجود دارد که اعضای زیادی ندارند. اجتماع اردو عمدتاً از کاربران پاکستانی تشکیل شده است و کاربران ساکن آمریکا نیز نقشی مؤثر در اجتماع انگلیسی داشته‌اند.لازم به ذکر است با توجه به تعلیق شدن بسیاری از حساب‌های کاربری مشارکت‌کننده در این هشتگ از جمله منتشرکنندگان اکثر توییت‌های محبوب‌تر، شبکهٔ تحلیل‌شده کامل نیست و نام برخی از کاربران تأثیرگذار در آن دیده نمی‌شود.جمع‌بندیکارزار توییتری #فدایان یک کارزار هدفمند ولی نه‌چندان سازمان‌یافته از سمت طالبان برای اطمینان از آن بود که تصویر «شهید مجاهد» از مقتولین این گروه همچنان در بین طرفدارانشان تصویری معتبر است. استفاده از زبان پشتو و نیز الگوی زمانی انتشار توییت‌ها نشان می‌دهد کارزار مذکور عمدتاً از درون افغانستان و نواحی اطراف آن مدیریت شده است. با توجه به استفادهٔ فراوان از تصاویر و ویدیوها و تعداد بسیار زیاد توییت‌هایی که فقط حاوی هشتگ بودند به نظر می‌رسد اعضای کمپین‌های رسانه‌ای این گروه هنوز کاملاً با سازوکار کارزارهای توییتری آشنا نیستند. تعداد قابل توجه حساب‌های کاربری طرفدار طالبان و سهم بالای حساب‌های ساخته‌شده در سال جاری نشان‌گر آن است که باید در آینده نیز انتظار کارزارهای رسانه‌ای دیگری را از سمت طالبان و طرفدارانشان در شبکهٔ اجتماعی توییتر داشته باشیم.