دانشجوی متعهّدی که متخصص نیست، نمی‌خواهیم.

بررسی نسبت دو مفهوم تخصص و تعهدهنگامی که راجع به دوگانه تعهد و تخصص تامل می‌کنیم، ابتدائاً این نکته به ذهن خطور می‌کند که این دو مفهوم با چه مبنایی یک «دوگانه» تشکیل داده ‌اند و اساساً «تعهد» در این دوگانه به چه معنا می‌باشد. برای پاسخ به این سوال بیایید به سال‌ها و روزهای نخستین پیروزی انقلاب برگردیم؛ آن هنگام که در بهمن 57، خون مردم مسلمان و از جان‌ گذشتۀ ایران بر شمشیری که پهلوی از قدرت‌های غربی به عاریت گرفته ‌بود، پیروز شد. درگام بعدی نوبت آن بود که ساختارها در راستای حرکت به سمت تحقق حکومت اسلامی و آرمان‌های بلند انقلاب تغییر یافته و اصلاح شوند؛ بی‌شک یکی از مهم‌ترین این ساختارها دانشگاهی بود که اگرچه قبل از پیروزی انقلاب نقش مهمی در فعالیت‌های مبارزاتی و انقلابی ایفا کرده ‌بود، اما بعد از بهمن ۵۷ با دور شدن از رسالت اصلی خویش به لانه‌ای برای فعالیت و یارگیری احزاب سیاسی مبدل شده ‌بود و جان‌برکفان شرق و غرب، منافقین و سایر معارضین انقلاب در حاشیۀ امن فعالیت‌های علمی، با سوءاستفاده از فضای باز دانشگاه، دانشجویان ناآشنا به سیاست را در راستای اغراض خود به خدمت می‌گرفتند.در این راستا، رهبر حکیم انقلاب، در پیامی به مناسبت فرارسیدن نوروز ۱۳۵۹ به تبیین ضرورت اصلاح دانشگاه پرداخته و مسئلۀ اسلامی‌شدن دانشگاه را مطرح کردند؛ پیامی که نقطۀ عطفی برای تحولات ماه‌های بعد، ازجمله تشکیل شورای عالی انقلاب فرهنگی بود. ایشان در این پیام می‌فرمایند: «معنی اسلامی‌شدن دانشگاه این است که استقلال پیدا کند و خودش را از غرب جدا کند و خودش را از وابستگی به شرق جدا کند و یک مملکت مستقل، یک دانشگاه مستقل، یک فرهنگ مستقل داشته‌باشیم. عزیزان من، ما از حصر اقتصادی نمی‌ترسیم. ما از دخالت نظامی نمی‌ترسیم. آن چیزی که ما را می‌ترساند وابستگی فرهنگی است. ما از دانشگاه استعماری می‌ترسیم. ما از دانشگاهی می ترسیم که جوان‌های ما را آن طور تربیت کنند که خدمت غرب بکنند. ما از دانشگاهی می‌ترسیم که آن طور جوان‌های ما را تربیت کنند که خدمت به کمونیسم کنند.» و در بخش دیگر این پیام عنوان می‌کنند: «...آن‌هایی که تحصیل می‌کنند، برای این است که یک ورقه‌ای به دست بیاورند و بروند و سربار ملت بشوند. آن طور نیست که به حسب احتیاجات ملت، به حسب احتیاجاتی که کشور ما دارد، دانشگاه به آن ترتیب رفتار کند و نگذارد این نسل‌های بزرگ و این جوان‌های بسیارعزیز به هدر بروند، دراین پنجاه سال قوای ما را به هدر بردند یا به خدمت خارجی‌ها وادار کردند. معلمین مدارس ما، معلمین اسلامی به حسب نوع نیست، و تربیت در کنار تعلیم نبوده‌است. و لهذا آن چیزی که از دانشگاه‌های ما بیرون آمده است، یک انسان متعهد، یک شخصی که برای مملکت خودش دلسوز باشد، و تمام نظرش به این نباشد که منافع خودش را به دست بیاورد، ما نداریم.»بعدتر در خرداد ماه همان سال امام خمینی(ره) پیام انقلاب فرهنگی را صادر کردند و دانشگاه‌ها به مدت سی ماه تعطیل شدند تا دانشگاهی که درخدمت مدرنیزاسیون دوران پهلوی و درجهت منافع غربی‌ها حرکت می‌کرد، با تغییر در فرم و محتوا به سمت دانشگاه اسلامی که درخدمت نیازهای مردم ایران باشد تغییر کند.در اثنای این تغییر و تحولات بود که برخی اساتید غرب‌زده یا شرق‌زده کنار گذاشته‌ شدند؛ این نکته نیز لازم به ذکر است که این برکناری‌ها توسط اشخاص و شوراها صورت گرفته و احتمال اینکه ظلمی شده ‌باشد یا فردی به اشتباه کنار گذاشته شده ‌باشد، منتفی نیست؛ کما اینکه افراد دورویی نیز بودند که با ریش و تسبیح و انگشتر، ظاهر انقلابیون را به خود گرفته و در باطن، مستغرق در اندیشه‌های باطل متحجرانه یا غرب زده به کار خود در دانشگاه ادامه دادند و برخی هم خودشان دیگر تمایل به تدریس در جمهوری اسلامی نداشتند و منافع مادی و شخصی‌شان اقتضاء می‌کرد تا کشور را ترک کنند؛ این دستۀ دوم عموماً روغن ریخته را نذر امام زاده کرده، رفتن از روی اختیار خود را به اسم جمهوری اسلامی تمام کردند و با این کار، در خارج از کشور برای خود آبرو خریدند. متاسفانه عدم شفافیت در بیان علت برکناری یا استعفای تک‌تک اساتید از ابتدای انقلاب تاکنون، موجب سوءاستفاده ها و به‌وجودآمدن شایعات و ابهامات زیادی در طول سالیان متمادی شده است؛ این مسئله و البته، سایر عزل و نصب‌هایی که در مدیریت‌ها و سمت‌های گوناگون بر مبنای جمهوری اسلامی صورت می‌گرفت، از دلایل اصلی شکل‌گیری پرسشی در اذهان عمومی بود که تعهد مهم‌تر است یا تخصص و برای نصب افراد در جایگاه‌های مختلف، افراد متعهد (به معنای تعهد به اسلام و ایران) در اولویت‌اند یا افراد متخصص (به معنای افراد صاحب نظر در یک رشتۀ خاص ولو غیرمتعهد به اسلام و ایران).در فرهنگ فارسی عمید در معنای «دوگانه» آورده شده که هر چیزی که مرکب از دو جزء یا دو عنصر باشد و در عربی معادل ثُنائی است؛ از طرف دیگر در فلسفه می‌خوانیم که از آثار کثرت، غیریت و دوگانگی است و غیریت یا ذاتی است یا غیر ذاتی؛ غیریت دو مفهوم، اگر ذاتی باشد، نسبت بین آن دو مفهوم یکی از اقسام چهارگانۀ تقابل است، اما اگر غیریت و دوگانگی غیرذاتی باشد علت این دوگانگی در عوامل خارجی و عارضی است.به عبارت دیگر، وقتی از دوگانۀ تعهد و تخصص بحث می‌شود از دو مفهوم که با یکدیگر مغایرت ذاتی دارند سخن نمی‌گوییم که با خود فکرکنیم ناچاریم یکی از این دو را انتخاب کنیم. بلکه بالعکس، این دو مفهوم مغایرت غیرذاتی دارند و با یکدیگر قابل جمع اند.براین اساس طبعاً اولویت گزینش افراد برای جایگاه‌های مختلف اعم از علمی، سیاسی، اقتصادی و... دارا بودن تخصص و تعهد توأمان است و خوشبختانه پس از گذشت چهاردهه از انقلاب اسلامی، متخصصین متعهد در بسیاری از زمینه‌ها پرورش یافته‌اند؛ ضمن اینکه بر دانشجویان متعهد مسئولیت سنگین‌تری برای کسب تخصص در حوزه‌های مختلف علمی و غیر آن وجود دارد.اما در خصوص این مسئله که چنانچه در زمینۀ علمی مشخصی، استاد متخصص متعهد یافت نشد اولویت با کدام یک از این دو می‌باشد، شاید بهترین پاسخ از آنِ شهید عزیز و دانشمندمان، مصطفی چمران باشد که: «می‌گویند تقوا از تخصص لازم‌تر است؛ آن را می‌پذیرم. اما می‌گویم آنکه تخصص ندارد و کاری را می‌پذیرد، بی تقواست.»/ زینب تقی زاده ، کارشناسی فلسفه