رویای لیبرال

مناسبت های اقتصادی هر جامعه، همواره بر پایه های فکری-فلسفی آن جامعه استوار است. تلقی های هر جامعه از مباحثی همچون آزادی، حقوق مالکیت و... تاثیرات جدی بر سیستم اقتصادی آن دارد. در این نوشتار برآنیم تا نگاهی گذرا بر تاثیری که تلقی غرب از مفهوم آزادی بر نظام اقتصادی آن داشته را شرح دهیم. از منظر غربی آزادی یک حق اصیل انسانی است که از آگاهی انسان نسبت به کرامت و انسانیتش نشأت می گیرد. بنابراین آزادی انسان در تمام شئون (که آزادی اقتصادی تنها یک وجه آن است) باید به طور کامل محقق شود. برای نقد و بررسی این گزاره نیاز است تا ابتدا نگاهی به آزادی و انواع آن داشته باشیم. مفهوم آزادی را می توان به دو نوع تقسیم کرد: آزادی طبیعی و آزادی اجتماعی. آزادی طبیعی جوهری در ساختار انسان است که همه ی موجودات زنده، بسته به درجه ی برخورداری شان از حیات، از آن بهره مندند. برای مثال، طبیعت براساس قوانین عام هستی، رفتار مشخصی را بر سنگ تحمیل کرده است. از این رو انتظار نمی رود بدون عامل خارجی سنگ اقدام به حرکت نماید. این، مثالی از آزادی طبیعی است که سنگ از درجه ی حداقلی آن نیز برخوردار نیست. بدیهی است که از میان موجودات، انسان بالاترین درجه ی آزادی ذاتی را داشته زیرا در مقابل شرایط بیرونی، بیش ترین توانایی کنش و مقابله را دارد. همانگونه که مشاهده شد، آزادی طبیعی، مفهومی ذاتی برای موجودات است اما آزادی اجتماعی نتیجه ی کنش فرد با جامعه است. به عبارت دیگر آزادی اجتماعی، حدی از آزادی است که جامعه و مکتبی که بر آن حکم فرماست به انسان های درون آن جامعه اعطا می کند. آزادی اجتماعی نیز خود بر دو قسم است: آزادی اجتماعی ذاتی و آزادی اجتماعی صوری. آزادی اجتماعی ذاتی نیرویی است که انسان برای انجام کاری از جامعه کسب می کند. به عبارت دیگر جامعه تمام لوازم ممکن برای پرداختن به آن کار را در اختیار فرد قرار می دهد. برای مثال اگر جامعه تملک بهای یک کالا را برای شما تضمین کند، آن را در بازار فراهم کرده و به هیچ کس حق فروش انحصاری آن را ندهد، در خرید آن کالا به شما آزادی داده؛ ولی آزادی صوری به این معناست که جامعه، تضمینی برای دست یابی به یک کالا به فرد نمی دهد؛ بلکه شرایط رسیدن به آن را در یک شرایط مساوی با بقیه برای او فراهم کرده تا افراد متناسب با تلاش و استعداد خود به آن چه که می خواهند برسند. پس از مقدمه ای نسبتا طولانی، حال تلقی لیبرالیسم از آزادی و نسبت آن با اسلام را مورد بررسی قرار می دهیم. مقصود لیبرالیسم از آزادی، تنها آزادی اجتماعی صوری می باشد. به این مفهوم که لیبرالیسم وظیفه ی خود را تنها این می بیند که برای همه یی آحاد جامعه، شرایط رشد یکسانی را فراهم آورد تا افراد بنا بر تلاش و استعداد خود به جایگاه مورد نظر برسند. مفاهیمی همچون بازار آزاد، مبارزه با انحصار، رقابت کامل، اطلاعات متقارن و... همه در راستای محقق کردن این آزادی می باشند. به عبارت دیگر، لیبرالیسم آزادی اجتماعی ذاتی را نادیده گرفته (به این معنا که هیچ چیز را برای هیچ کس تضمین نمی کند) اما تمام تلاش خود را برای برقراری آزادی اجتماعی صوری انجام می دهد. این نکته که برقراری آزادی اجتماعی ذاتی برای همه ی افراد جامعه به طور کامل ناممکن بوده امری منطقی می باشد زیرا یک نظام اجتماعی هیچ گاه توانایی این را نخواهد داشت که برای همه ی افراد، هرچیزی که بخواهند را تضمین کند. از طرفی گاهی این خواسته ها در تقابل با یکدیگر قرار می گیرد. برای مثال اگر دو نفر بخواهند رئیس جمهور شوند، جامعه نمی تواند این امر را برای آنان تضمین کند زیرا فقط یکی از آن ها به خواسته ی خود رسیده و دیگری لاجرم مغلوب خواهد شد! اما آزادی اجتماعی صوری امری قابل تحقق است. در این سیستم، نظام اجتماعی شرایط دستیابی به یک چیز را برای همه به طور یکسان برقرار کرده و تلاش و رقابت افراد، رسیدن یا نرسیدن فرد به آن جایگاه را مشخص می کند. برای مثال در جامعه ای که آزادی صوری به طور کامل محقق شده باشد، عرصه برای همه باز بوده تا برحسب تلاش خود پیشرفت کنند، از یک جای کوچک شروع کرده و شرکت مایکروسافت را تاسیس کنند! این باور فلسفی در رویای آمریکایی نیز به طور کامل متبلور است. جیمز تراسلو آدامز رویای آمریکایی را چنین تعریف میکند: «زندگی هر شخص باید با فرصت هایی که به او بنا بر قابلیت ها یا موفقیت هایش و فارغ از طبقه اجتماعی یا شرایط زاده شدنش داده می شود بهتر، غنی تر و کامل تر شود.» همان گونه که اشاره شد، تلقی لیبرالیسم از آزادی صرفا محدود به آزادی اجتماعی صوری شده و آزادی اجتماعی ذاتی را نمی پذیرد. اما اسلام آزادی را در ابعاد وسیع تری پذیرفته و علاوه بر پذیرش آزادی صوری، درجاتی از آزادی ذاتی را نیز مور د پذیرش قرار می دهد. مفهوم آزادی ذاتی چیزی نیست جز پذیرش حدودی از تضمین برای افراد در جامعه. اسلام با پذیرش محدود این آزادی، حداقل های زندگی را برای فرد در جامعه تضمین می کند. زیرا ابتدایی ترین چیزی که انسان آرزو می کند، میل به بقا و ادامه ی حیات است و ارزش نهادن به آزادی در بعدی وسیع تر، منجر به این می شود که اسلام در برنامه ی اقتصادی خود حداقل معیشت افراد را در جامعه تضمین کند. از این رو افراد ناتوان که در مکانیزم بازار آزاد، توان رقابت با بقیه را نداشته و از بازار کنار گذاشته می شوند، در این رویکرد مورد حمایت دولت اسلامی قرار خواهند گرفت. اگر اکنون به جوامع غربی و خصوصا اروپایی نگاه کنیم، درمی یابیم که اصول اولیه ی لیبرال خود را تا حدی تعدیل کرده و سیاست های حمایتی و بازتوزیعی را در دستورکار قرارداده اند. سیاست های تامین حداقل معیشت همچون نظام های گسترده تامین اجتماعی، بیمه های بیکاری و... که در اروپا نمود بیشتری دارد موید این ادعاست.