نه حقیقت، نه شریعت، نه یقین

بسیاری از ما وقتی اسم تکثرگرایی می‌آید، به فکر احترام به دیگران و قضاوت‌نکردن و زندگی مسالمت‌آمیز، آن هم با بیان سلبریتی‌گونه و همه‌پسند و لایک‌خور می‌افتیم. مفاهیمی که از نتایج تکثرگرایی هستند و از اواسط دهه هفتاد و تقریباً هم زمان با شروع دولت هفتم در کلام و رفتار و سیاست‌های بسیاری از مسئولان دیده شد؛ اما وقتی پا را از اینستاگرام فراتر بگذاریم و تکثرگرایی را به صورت عمیق بررسی کنیم، می‌توانیم بررسی و نقدی منصفانه بر آن داشته باشیم. نقدی که بسیار عمیق‌تر از توییت‌های 280 حرفی و یا استوری‌های چند ثانیه‌ای است.برپایی نماز جماعت مقابل کاخ سفیدپیل اندر خانۀ تاریک بود«تکثرگرایی حقیقت»، که موضوع مورد بررسی ماست، ابتدا با رد امکان وجود هرگونه گزاره‌ی قطعی، که گزاره‌ای خودمتناقض است، به نسبی‌گرایی روی‌آورده و پس از آن مکاتب مختلف را به صورت جزایر مختلف که در هر کدام گوشه‌ای از حقیقت وجود دارد، مدل می‌کند. احتمالاً شعر معروف مولوی را شنیده‌اید که در آن فیلی را به تصویر می‌کشد که در تاریک‌خانه‌ای است و هرکس که می‌آید برداشتی از آن می‌کند. یکی دست به گوش او می‌زند و می‌گوید بادبزن است. دیگری پایش را لمس می‌کند و می‌گوید ستون است و دیگری ... . این دقیقاً مدل تکثرگرایان از حقیقت است. هرکسی برداشتی نسبتاً درست دارد و هیچ‌کس برداشت کاملاً درستی ندارد. بر همین‌اساس تکثرگرایی لزوم احترام به دیگران و حقْ‌ندانستن خود را به همراه دارد.اسلام ِواقعاً رحمانی!در بررسی تکثرگرایی باید به این نکته توجه کرد که اسلام، تقریباً تمام نتایج خوب تکثرگرایی را در خود دارد و برای رسیدن به آن‌ها نیازی به ایجاد مکتبی جدید یا اسلام پروتستانتیزم نیست؛ مثلاً اسلام به صورت پیش‌فرض اجازه بی‌احترامی و حتی انحصارگرایی در سعادت اخروی را به هیچ‌مسلمانی نداده‌است. اما این قضیه به هیچ‌عنوان نتیجه‌ی انکار دسترسی به حق نیست(1)«لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِّن رُّسُلِهِ»اگر بخواهیم به صورت دقیق بررسی کنیم، ادیان الهی نه جزیره‌های ازهم‌جداافتاده، که پله‌های نردبانی است به سوی حق. در آیات 135 و 136 سوره مبارک بقره داریم: «وَقَالُوا كُونُوا هُودًا أَوْ نَصَارَى تَهْتَدُوا قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (135) قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَمَا أُنزِلَ إِلَيْنَا وَمَا أُنزِلَ إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْبَاطِ وَمَا أُوتِيَ مُوسَى وَعِيسَى وَمَا أُوتِيَ النَّبِيُّونَ مِن رَّبِّهِمْ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِّنْهُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ (136)» «ﻭ [ﺍﻫﻞ ﻛﺘﺎﺏ ﺑﻪ ﻣﺮﺩم ﻣﺆﻣﻦ] ﮔﻔﺘﻨﺪ : ﻳﻬﻮﺩﻱ ﻳﺎ ﻧﺼﺮﺍﻧﻲ ﺑﺎﺷﻴﺪ ﺗﺎ ﻫﺪﺍﻳﺖ ﻳﺎﺑﻴﺪ. ﺑﮕﻮ: ﺑﻠﻜﻪ ﺍﺯ ﺁﻳﻴﻦ ﺍﺑﺮﺍﻫﻴﻢ ﻳﻜﺘﺎﭘﺮﺳﺖ ﻭ ﺣﻖﮔﺮﺍ [ﭘﻴﺮﻭﻱ ﻣﻰﻛﻨﻴﻢ ﻧﻪ ﺍﺯ ﺁﻳﻴﻦ ﺗﺤﺮﻳﻒﺷﺪﻩ ﺷﻤﺎ ﻛﻪ ﻋﻴﻦ ﮔﻤﺮﺍﻫﻲ ﺍﺳﺖ] ﻭ ﺍﻭ ﻫﺮﮔﺰ ﺍﺯ ﻣﺸﺮﻛﺎﻥ ﻧﺒﻮﺩ. (١٣٥) [ﺷﻤﺎ ﻣﺮﺩم ﻣﺆﻣﻦ ﺍﺯ ﺭﻭﻱ ﺣﻘﻴﻘﺖ ﺍﻗﺮﺍﺭ ﻛﻨﻴﺪ ﻭ] ﺑﮕﻮﻳﻴﺪ : ﻣﺎ ﺑﻪ ﺧﺪﺍ ﻭ ﺁﻧﭽﻪ ﺑﻪ ﺳﻮﻱ ﻣﺎ ﻧﺎﺯﻝ ﺷﺪﻩ ، ﻭ ﺑﻪ ﺁﻧﭽﻪ ﺑﺮ ﺍﺑﺮﺍﻫﻴﻢ ﻭ ﺍﺳﻤﺎﻋﻴﻞ ﻭ ﺍﺳﺤﺎﻕ ﻭ ﻳﻌﻘﻮﺏ ﻭ ﻧﻮﺍﺩﮔﺎﻥِ [ﺩﺍﺭﺍﻱ ﻣﻘﺎم ﻧﺒﻮّﺕ] ﺁﻧﺎﻥ ﻓﺮﻭﺩ ﺁﻣﺪﻩ ، ﻭ ﺑﻪ ﺁﻧﭽﻪ ﺑﻪ ﻣﻮﺳﻲ ﻭ ﻋﻴﺴﻲ ﻭ ﺁﻧﭽﻪ ﺑﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮﺍﻥ ﺍﺯ ﻧﺎﺣﻴﻪ ﭘﺮﻭﺭﺩﮔﺎﺭﺷﺎﻥ ﺩﺍﺩﻩ ﺷﺪﻩ ﺍﻳﻤﺎﻥ ﺁﻭﺭﺩﻳﻢ؛ ﻣﻴﺎﻥ ﻫﻴﭻﻳﻚ ﺍﺯ ﺁﻧﺎﻥ [ﺩﺭ ﺍﻳﻨﻜﻪ ﺍﺯ ﺳﻮﻱ ﺧﺪﺍ ﺑﺮﺍﻱ ﻫﺪﺍﻳﺖ ﻣﺮﺩم ﻣﺒﻌﻮﺙ ﺷﺪﻩﺍﻧﺪ] ﻓﺮﻗﻲ ﻧﻤﻰﮔﺬﺍﺭﻳﻢ، ﻭ ﻣﺎ ﺩﺭ ﺑﺮﺍﺑﺮ ﺍﻭ ﺗﺴﻠﻴﻢ ﻫﺴﺘﻴﻢ(١٣٦)». این‌آیات، این‌مفهوم را می‌رسانند که تمام ادیان، راهنمایی به سمت حقیقت واحد و اسلام، کامل‌ترین نمونه آن‌هاست. اساساً، تفاوتی بین دین اسلام با مسیحیت و یهودیت وجود ندارد که بخواهیم آن‌ها را جدا از هم بدانیم و هر کدام را گوینده بخشی از حق؛ « لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِّنْهُمْ». البته باید به این نکته توجه داشت که ادیان مسیحیت و یهودیت، در طول تاریخ دچار انحراف‌هایی شده‌اند و منظور قرآن هم نسخه انحراف‌یافته‌ی آن‌ها نیست.تعارض مکاتب، پاشنه آشیل تکثرگراییاز مشکلات اساسی پذیرش تکثرگرایی حقیقت، تعارض اجرای دو مکتب است. وقتی به تعارض برسیم، باید حقّی باشد تا قضاوت کند و در صورت وجودنداشتن و یا در دسترس‌نبودن حق، حل این تعارض ناممکن خواهد بود. در اسلام، این حق فقط امر خداست و مسئول پیاده‌سازی آن هم حکومت اسلامی است. وظیفه حکومت اسلامی و البته تک تک مسلمانان آن است که قائل به حق واحد باشند و در کنار احترام به سایر ادیان و مکاتب فکری، از آثار مخرب مکاتب باطل بر جامعه، جلوگیری کنند و در موارد تعارض، دستور خدا را تحقق بخشند. «لِيُحِقَّ الْحَقَّ وَيُبْطِلَ الْبَاطِلَ وَلَوْ كَرِهَ الْمُجْرِمُونَ» (الانفال 8)(1) رک: شماره 37 نشریه فرهنگی-اجتماعی «حیات» / ص4 / یادداشت «کثرت‌گرایی دینی، وصله ناجور عقلی، دینی و ملی» از همین نویسنده