مروری بر اندیشه‌های اکوفمینیسم

اکوفمینیسم محصول ترکیب جنبش رهایی بخش زنان و جنبش حفاظت از محیط زیست است. در اینجا سعی دارم تا به طور خلاصه، اندیشه‌های مهم در اکوفمینیسم را بازگو کنم. در آینده نیز به مردانگی‌ بوم‌شناختی (به انگلیسی : Eco-Masculinity) می‌پردازم.یکی از گفتمان‌هایی در فمینیسم وجود دارد، این است که آیا زنان می‌بایست به دنبال برابری با مردان باشند و یا می‌بایست بر تفاوت‌های مردان و زنان انگشت گذارند و درصدد تعالیِ ویژگی‌های زنانه‌ای برایند که تا کنون سرکوب گشته‌اند. حال اکوفمینیسم به شیوه‌ای خاص به این گفتمان ورود کرده و در سال‌های اخیر، دو راه را اتخاذ کرده‌است.نخست، گروهی از فمینیست‌ها هستند که ویژگی‌های ارزشمند را به زنان نسبت می‌دهند، ویژگی‌های همچون دلسوزی، پرورندگی و عاطفه. این نوع از فمینیست‌ها چنین ارزش‌هایی را تحت مفهوم "اصل زنانه" گرد هم می‌آورند و مشتاقند که این ارزش‌ها، توسعه و تسلط بیابند(پلوم ودد،۱۹۸۸،ص۲۱). می‌توان این نوع از فمینیست‌ها را، بخشی از "تئوری‌پردازان تفاوت‌" در بدنه‌ی کلی فمینیسم دانست.دوم، گروهی هستند که از دوگانه‌گرایی میان "زنانگی" و "مردانگی" پرهیز کرده و راهکاری تلفیقی بر می‌گزینند. این گروه را می‌توان فمینیست‌های ساختارشکن دانست.اکوفمینیسم تفاوت‌گرااکوفمینیسمِ طرفدار تفاوت، بر سه اندیشه‌ی اصلی استوار شده‌است. نخست آنکه اینگونه فمینیست‌ها، از ارزش‌ها و شیوه‌هایی دفاع می‌کنند که زنانه‌اند. اندیشه‌ی دوم این است که سلطه بر طبیعت، و سلطه بر زنان یکسانند و هردو به دلایل مشابه، تحت انقیاد ساختارهای مشابه قرار گرفته‌اند. به نوشته‌ی آندره کولار و جویس کونتروچی(۱۹۸۸، ص۱۳۷) : «هویت و سرنوشت زنان و طبیعت در هم آمیخته است». سومین اندیشه، این است که زنان، جنسِ نزدیک‌تر به طبیعت هستند که با دیدگاه‌های بی‌همتایشان، بهتر می‌توانند بحران‌های بوم‌شناختی را بنگرند (ملوز، ۱۹۹۲، ص۲۳۶) این سه اندیشه، بخصوص اندیشه‌ی اول و سوم، صورت‌های ذاتگرایی نیز دارند، به همین جهت، برخی فمینیست‌ها که دیدگاه‌های ساختارشکن داشته‌اند وادار به بازتعریف اکوفمینیسم شده‌اند. برای مثال به گفته‌ی والری پلام وود، وجه مشترک تمام اکوفمینیسم‌ها، چیزی جز طردِ اعتقاد به فروپایگی پهنه‌ی طبیعی و زنانه نیست». پس از همین طرد کردن است که تمایز میان تئوری‌پردازان تفاوت و ساختارشکن مشخص می‌گردد.ارزش‌ها و رفتارهااینستراکینگ می‌نویسد «ما زنان ملاحظه کردن، توجه کردن و پرورش دادن را خیلی زود یاد می‌گیریم» (۱۹۸۳، ۱۲) و استفانی لللاند، ویژگی‌هایی همچون «تعلق، رابطه و رواداری» را به منزله‌ی کشش‌های زنانه معرفی می‌کند (۱۹۸۳،ص۷۱). آنچنان که پیش‌تر بیان شد، آنها چنین ارزش‌هایی را به طور کلی «اصل زنانه» می‌دانند.پلام وود نظر می‌دهد که کاهش ارزش‌های مردانه، ضرورتا مستلزم تصدیق مختصات زنانه نیست، اما فمینیست‌های طرفدار تفاوت معمولا چنین تصدیق‌هایی را انجام می‌دهند.در واقع پلام وود، بیش از آنکه بر سازندگی و پرورندگی زنانگی تأکید کند، بر مخرب بودن مردانگی تأکید دارد و می‌گوید «آنچه در اینجا مطرح است، غالبا نه چندان تصدیق وابستگی و نزدیکی زنان به طبیعت، بلکه عدم اعتماد زنان به الگوهای شخصیتی مردانه و طرد آن، و همچنین عدم وابستگی مردها به سامان طبیعی و علاقه‌ی مردان به چیرگی بر طبیعت است» (۱۹۸۸، ص۱۹)چنین برداشتی، با نظر جودیت پلانت مغایر است که می‌گوید «ارزش‌های زنانه که مبتنی بر زندگی بخشیدن هستند، باید دوباره‌ ارزیابی شوند و نقشی متعالی‌تر ایفا کنند» هازل هندرسون نیز می‌گوید «اکوفمینیسم برای مادر بودن، پرورش و سرپرستی و حفظ زیست‌گاه آسوده و اجتماع، به عنوان پربرکت‌ترین کار جامعه ارزش قائل است. حال آنکه در چارچوب ارزش‌های مردسالارانه، این ویژگی‌های زنانه کمترین ارزش را پیدا کرده‌اند»حال علاقه به تعالیِ ارزش‌های زنانه، جدا از اشکال‌های سیاسی و راهبردی، مشکلات دیگری نیز دارد. پلام وود یادآور می‌شود که «ما تنها می‌توانیم بدانیم که نمونه‌ی بارز زنانِ زن صفت به چه چیزی باید شبیه باشد، آیا درست نیست که برخی زنان ویژگی‌های مردانه و برخی مردان ویژگی‌های زنانه دارند؟ و در هردو مورد، این ویژگی‌ها مبتنی بر جنس نیستند، بلکه نحوه‌ی اجتماعی شدن آدم‌ها این ویژگی‌ها را تعیین می‌کند» در مرحله‌ی بعد، برخی ویژگی‌های زنانه وجود دارند که می‌توان آن‌ها را منفی انگاشت. حال اگر ما زنان را معیار ویژگی‌های ارزشمند بدانیم، چگونه می‌توان داوری کرد کدام ویژگی‌های زنانه منفی هستند. حال ممکن است این سوال پیش آید که «اگر زنانگی‌ها و مردانگی‌ها تحت مردسالاری پرورش یافته‌اند، چگونه می‌توان گفت که یکی از این‌ ویژگی‌ها ارزشمند است؟فمینیست جدایی‌گرا می‌تواند بگوید آنچه اکوفمینیست‌ها، ویژگی‌های مثبت می‌دانند هم به مردسالاری آلوده‌اند. آنچنان که مری ملور می‌گوید «تا زنان بر باروری، جنسیت و اقتصادشان نظارت پیدا نکرده‌اند، ما نخواهیم دانست آنها چه هستند و چه می‌خواهند»اما اکوفمینیست‌های طرفدار تفاوت چنین دیدگاهی ندارند. آنها برخی ویژگی‌های زنان را برمی‌گزینند، سپس استدلال می‌کنند که بیشتر زنان این ویژگی‌ها را دارند، بعد برای آن ویژگی‌ها ارزش قائل می‌شوند و می‌گویند اگر این ویژگی‌ها بر جهان مسلط بود، دنیای بهتری داشتیم. حال اکوفمینیست‌های ساختارشکن، همچون پلام وود، با پذیرش ویژگی‌های زنانه و طرد ویژگی‌های مردانه مخالفت می‌کنند و بر دوگانه‌انگاری می‌تازند. او الگوی "جنسیت زدوده" را ارائه می‌کند، الگویی که «مستلزم گزینش ویژگی‌ها بر مبنای معیار‌های مستقل ارزش است. معیارهای انتخاب شده، غالباً به یکی از دو جنس مرتبطند و شاید بیشتر به ویژگی‌های زنانه ارتباط داشته‌ باشند تا ویژگی‌های مردانه. اما این معیارها به این معنا جنسیت زوده‌اند که به صرف ارتباط با جنس زن یا مرد انتخاب نمی‌شوند بلکه بر مبنای ملاحظاتی مستقل از جنسیت برگزیده می‌شوند» (پلام وود، ۱۹۸۸، ص۲۳). حال درباره‌ی اینکه «ملاحظات مستقل» به چه معنایند و چیز چه چیز‌هایی می‌توانند باشند و انسانِ مطلق چه معنایی می‌تواند داشته باشد، دلالتی ارائه نشده‌است. مری ملور، این دیدگاه‌ها و موضع پلام وود را بیشتر یک «سیاست سبز فمینیستی» می‌انگارد تا اکوفمینیسم.انقیاد زنان و انقیاد طبیعتویژگی‌ مشترک اکوفمینیسم تفاوت‌گرا و اکوفمینیسم ساختارشکن این است که هردوی آنها، اکوفمینیسم و به طور کلی فمینیسم را نه تنها برای زنان، بلکه برای جهانی طبیعی غیر انسانی نیز مصلحت می‌دانند. آن‌ها به تفکر هرمی در مردسالاری ( value hierarchical thinking) اشاره می‌کنند که در آن، موجودات زنده و غیر زنده بجز انسان، از نظر ارزشمندی در رده‌های پایین‌تر قرار گرفته و آسیب‌ و سلطه بر آنان را توجیه می‌کند. آنان همچنین اشاره می‌کنند که مردسالاری، قادر به درک همبستگی میان طیف‌های گوناگون نبوده‌است و ارتباط انسان با طبیعت را نادیده گرفته است (oppositional dualism).فمینیست‌های بوم‌شناس، میان انقیاد زنان از سوی مردان و سلطه بر طبیعت از سوی مردان، رابطه تشخیص می‌دهند. برخی، این رابطه را ضعیف می‌دانند. یعنی صرفا می‌گویند که زنان و طبیعت، هردو به انقیاد مردسالاری درآمده‌اند؛ البته بی‌آنکه انقیاد یکی از آن‌ها، لزوما به ایجاد و بازایجاد انقیاد دیگری بینجامد. کریستین تامس به نقل ذز ردفورد رویتو می‌گوید «زنان باید بدانند در جامعه‌ای که الگوی روابط در آن، الگوی تسلط است، هیچ‌گونه آزادی برای زنان و هیچ‌گونه راه‌حلی برای بحران‌های بوم‌شناختی وجود ندارد». جودیت پلنت نیز نکته‌ای مشابه را متذکر می‌شود که «ما می‌خواهیم هشیاری به تسلط را در سطوح گوناگون ایجاد کنیم» و سپس می‌گوید «به محض آن‌که پیوندهای تاریخی میان ستم علیه زنان و انقیاد طبیعت را یافتیم، چاره‌ای جز موضع‌گیری در برابر جنگ بر ضدطبیعت نداریم».اکوفمینیست‌ها چنین استدلال می‌کنند که استثمار طبیعت و زنان را نباید از هر جدا دانست و «فرهنگ ضدطبیعت، فرهنگ ضدزن نیز هست» (کینگ،۱۹۸۳،ص۱۱).در دیدگاه ژانت بهیل (بهیل، ۱۹۸۸،ص۱۲)، «در فرهنگ غربی، زنان به عنوان جنس نزدیک‌تر به طبیعت معرفی شدند و به همین طریق، سلطه بر آنان توجیه شده‌است»فمینیست‌‌هایی مانند مرچنت(۱۹۹۰)، ضمن پیوند دادن انقیاد زنان با انقیاد طبیعت، عقیده دارند که ساختارهای توجیه‌کننده‌ی هر دو انقیاد یکسانند‌. سپس فمینیست‌های طرفدار تفاوت در پی او می‌گویند که جلوگیری از تخریب محیط زیست، به نزدیکی بیشتری با محیط زیست نیاز دارد و زنان به علت همین نزدیکی، بهتر می‌توانند نقش‌های مفید درباره‌ی محیط زیست ایفا کنند.در نظر برخی اکوفمینیست‌ها، نزدیکیِ زن با طبیعت، منشا زیست‌شناسی دارد. برای مثال در دیدگاه الیزابت داسون گری، طفره رفتن از پیوند با طبیعت، به علت چرخه‌ی تولید مثل برای زنان دشوارتر است. و هازل هندرسون می‌گوید «از جهت زیست شناسی، زنان در متن طبیعت بودن را بیشتر تجربه می‌کنند».از آن طرف، فمینیست‌هایی همچون پلام وود، که نمی‌خواهند ایده‌هایشان صرفا بر ذات‌گراییِ زیست‌شناسانه استوار باشد، نزدیکی زنان به طبیعت را با تجارب زنان مرتبط می‌سازند.