سناریوهای ناتمام

یک: کتاب فریب طعمه ها اثر دو برنده جایزه نوبل اقتصاد، اکرلاف و شیلر است. این کتاب به بررسی فریبکاری های معمول در علم اقتصاد می پردازد. فریبکاری هایی که بر این پایه استوار است: در تعادل بازاری که در بازار رقابتی ایجاد می شود، اگر فرصتی برای فریبکاری باشد، حتی شرکتهایی که هدایت آنها به دست کسانی است که از سلامت اخلاقی واقعی برخوردارند، معمولاً مجبورند برای رقابت و زنده ماندن به چنین کارهایی دست بزنند (1). این بخشی از فریبکاری است. فریبکاری های علم اقتصاد بنیادی و پایه ای اند. آنها در تمام مدت با کشف نقاط ضعف مصرف کنندگان و گروه هدف، به دنبال راهکارهایی برای افزایش سودند. شاید به نظر ما که در ایران زندگی می کنیم این نکته بسیار قبیح جلوه کند اما کل اقتصاد جهان بر اساس همین قباحت می چرخد، به معنی واقعی کلمه، یعنی نیروی محرکه این چرخ، نوعی فریبکاریست. حقایق جانبی گفته شده در این کتاب ممکنست برای ما جالب باشد چون تضاد قابل توجهی با خبرهای زردی دارد که در فضای مجازی دست به دست می شوند. برخی از این حقایق عبارتند از: بیشتر بزرگسالان آمریکایی با نگرانی از صورتحساب هایشان به خواب می روند، در پاسخ به این سوال که: چقدر مطمئن هستید که اگر ماه آینده ناگهان 2000 دلار لازم داشته باشید می توانید این مبلغ را تهیه کنید؟ 50 درصد از پاسخ دهندگان جواب منفی دادند، هزینه عروسی های معمولی (ونه پر زرق و برق) تقریباً نیمی از سرانه تولید ناخالص داخلی است، کمیسیون های آزمایشگاه های علمی شرکت های بزرگ تولید کننده تنقلات، نقاط لذت را محاسبه می کنند تا اشتهای مصرف کنندگان را برای شکر، نمک و چربی به حداکثر برسانند و سوءمصرف الکل به احتمال بسیار قوی بزرگترین عامل افسردگی در زندگی آمریکایی هاست با این همه میخانه ها و رستوران ها و خطوط هواپیمایی و دوستانمان در میهمانی ها همه ما را تشویق می کنند که گیلاسی بزنیم... چرا این دو نفر دست به نوشتن چنین کتابی زده اند؟ واکاوی نقاط ضعف این سیستم چه سودی برای کسانی که خود از دل اقتصاد مدرن سرمایه داری بیرون آمده اند و به آن خدمت می کنند، دارد؟ جواب آن صادقانه در بخش پیشگفتار و مقدمه آمده است. چنین سیستمی کاملاً ناپایدار است و بحرانی های مالی از دل همین عناصر تعادل اقتصادی بیرون آمده اند. دو: در شماره نوزدهم از مجله ترجمان مقاله ای چاپ شده با این عنوان: چرا هیچ وقت به اندازه کافی وقت نداریم؟ مقاله بر این اساس می چرخد: تکنولوژی که برای راحت کردن زندگی آمده به آسانی زمان ما را می مکد و از طرفی دیگر مردم هم اکنون نقش های اجتماعی ترکیبی را ایفا می کنند که باید در همه آنها کامل و بدون نقص باشند: کارمند، همسر و والد. اساس زندگی مردم بر ترکیب کار بیشتر و انرژی کمتر استوار شده است. نویسنده یک الی دو راهکار شخصی را ارائه می دهد، راهکارهایی که خود هم به اثربخشی آن ایمان ندارد و اذعان می کند که باید تغییر سیاست و پارادایم در زندگی آمریکایی ها صورت گیرد. سه: یک کریسمس در گلنبروک، عنوان یک فیلم تلویزیونی است. حدود یک دهه است (تا جایی که خبردارم) چند شبکه تلویزیونی محدود با سناریوهایی کاملاً مشابه به دنبال تبلیغ برخی مفاهیم فراموش شده اند: نقش مهم زنان در خانواده، برتری نقش خانوادگی زنان تا نقش کاری، ارزش دادن به عشق و روابط سالم، وفاداری و پایداری به سنتها، عدم ارزش واقعی پول و مادیات و چیزهایی از این دست. قهرمان این فیلم، یک بانکدار موفق تنهاست و از زندگی اش لذت نمی برد. در نهایت به دهکده کوچکی می رود که پدر و مادرش در آنجا با هم آشنا شده اند. و در نهایت، تنها در آنجا عشق و رفاقت و کاری که ارضا کننده روح اوست را می یابد. سوال مهم این است که صرف هزینه و دکوربندی قشنگ این شعارها می تواند تضمین کننده موثر بودن چنین تبلیغاتی باشد؟ حرکت به سوی هر گونه خوبی مورد تقدیر است ولی حرکت هایی چنین بی پایه شبیه قصه داستانهای تخیلی است. به هر حال از بین رفتن فرهنگ گذشته که ضامن چنین اهدافی بوده به دلیلی صورت گرفته و وضعیت اکنون، ناشی از سیری است که از گذشته آغاز شده است. آیا می توان صرف خواهش و جلوه گری و زیبا سازی به بازگشت بهینه امیدوار بود؟ منطقی نیست اما به هرحال تلاشهایی است که در حال انجام است و از دیدن آن نمی توان غافل شد. چهار: خبر واقعاً کوتاه بود: آمریکا افغانستان را به طالبان تحویل داد. به همین کوتاهی، به همین صراحت، به همین وقاحت. شاید برای همچو منی این واقعه از منظر دست دراندرکارانش کاملاً قابل پذیرش بود اما برای برخی نه. اما سیر سریعش برای هیچ کس قابل باور نبود. کسی نه تاب مقاومت و نه انگیزه مقاومت داشت، تنها شعله کوچکی در پنجشیر. به دنبال این خبر سیل تقاضا برای مهاجرت به راه افتاد. این سیل تقاضا طبق معمول با دشنام و توهین به معنای وطن همراه بود: این خراب شده! وطن مفهومی انتزاعی و ذهنی است که حتی مستقیماً به جایی که هم اکنون در آن زندگی می کنید ندارد. در طول تاریخ بسیاری از آدمها از وطنشان بیرون رفتند تا اهدافشان را در جای دیگری از کره زمین دنبال کنند. خیلی از آنها در نهایت به وطنشان برگشتند، بسیاری از آنها مایه خیر و پیشرفت در موطنشان بودند و شدند. و هیچ کس، جز بی مایگان و فرومایگان، به وطنش فحاشی نکرد. وطن زدایی شدن در قالبی به نام دهکده جهانی، پدیده جدیدی نیست. هر اتفاقی که درجهان می افتد رویه های مطلوب و نامطلوب را به صورت همزمان در خود نهفته دارد. خوب سرشتی که مفهوم دهکده جهانی را مطرح می کند به شعر معروف سعدی: بنی آدم اعضای یکدیگرند اشاره دارد. بدسرشتی که در پی گسترش این مفهوم است به دنبال هویت زدایی از انسانهاست. آدمها به هویتشان زنده اند، مادر، پدر، دوست، وطن، خانواده. کلماتی که به جا و نابجا در هرکوی و برزنی استفاده میشوند، کلماتی مثل نژادپرستی، شوونیسم، فاشیسم و غیره، هیچکدام نمی توانند مفاهیم پایه بشری را بی ارزش کنند و در بهترین شرایط تنها به مصادره ای اشاره دارند که این مفاهیم را از ارزش ساقط می کند. اگر ما انسانها عادت کنیم به افعال بپردازیم و نه افراد، به راحتی این مصادره به مطلوب را خواهیم فهمید. مثال بارزش کسانی است که در قالب موافق / مخالف سیستم حکومتی مملکت از هیچگونه دروغ پردازی، تخریب شخصیت، به کار بردن توهین والفاظ ناروا و زشت و هتک حرمت دریغ ندارند. مهم نیست که فرد چه ادعایی دارد مهم آن است که این کارها تنها به تخریب سیستم می انجامد و عملاً چنین فردی دشمن مملکت و دشمن ساکنین مملکت است. آنها کسانی اند که به علت رقابت های سیاسی و در دعوای کسب قدرت، از هیچ کار غیر اخلاقی ابایی ندارند. به هیچ عنوان مهم نیست که این افراد به چه گروهی منتسب اند یا خودشان را منتسب می کنند. جمع بندی: جهان پر از سناریوهای ناتمام است. همه وقایع جهان در هر لحظه، درحالِ تبدیل از لحظه حال به لحظه گذشته اند. مهمترین چیز برای ما فهمیدن سیر وقایعی است که احتمالاً حوادث آینده را رقم می زنند. انسان، تنها موجود هوشمند از پیش برنامه ریزی نشده درجهان، که قادر به انتخاب آینده خویش است، تنها زمانی در زندگی موفق می شود که ذهنش را از زیر دست و پای فشار روانی این و آن بیرون بکشد و آزادانه انتخاب کند. وگرنه هیچ گاه نخواهد فهمید که نه وطنش جهنم است و نه خارج از وطنش بهشت موعود. انسان اگر ذهنش را آزاد کند، شاید در طول زمان بتواند جریان اتفاقات جهان را بفهمد، اصولی که تغییر نمی کنند را درک کند و از توهم های ذهنی و عقده های شخصی و شخصیتی اش بیرون بیاید، راهش را به سوی اعتلای وجودش بر مبنای فطرت و سرشتش بیابد و بر بلندای قله انسانیت، دست در دست خدایش تکیه زند. تا در آخر به جهانی در گذرد که جهان حقایق است، بدون هیچ دروغ. 1) کتاب فریب طعمه ها، اقتصاد سواستفاده و‌ فریب،نویسندگان جورج ای اکرلاف، رابرت جی شیلر،مترجم افشین خاکباز، نشرنو