ای کاش؛ عادت نمی‌کردیم...

عادت کرده‌ایم و می‌کنیم؛ همه‌مان. به وضعیتی که در آن قرار داریم. چه آن وضعیت، منجلاب متعفنی باشد و چه گلستانی خوش‌عطر. در هر حال اشتراکی بین این‌ دو هست و آن هم عادت کردن است.چرا که نه؟ اگر آن مفلوکِ بی‌نوای مُردنی که در زیرزمین‌های شهر می‌لولد، به وضعِ خود عادت نکند، چه کند؟ آیا می‌تواند دوام آورد؟ نه نمی‌تواند. یا حتی برعکس. آن بالانشینِ لُپ‌سرخیِ نازپرورده نیز اگر با وضعیتی که در آن هست، کنار نیاید، نمی‌تواند ادامه دهد. مطمئنم. هرچند باید تبصره‌ای در اینجا قائل شویم. فردِ زیرزمینی اگر خدای ناکرده خوشی زد زیرِ دلش و خواست تغییری ایجاد کند و عادتی را تَرک، کامروا نخواهد شد. چرا که تمام منافذ و مسیرهای پیشِ‌روی او مسدود اند. از این‌رو مجبور است به عادت‌های خود نیز، عادت کند. وگرنه تنها چیزی که عایدش می‌شود، ضربه سختِ دیوارهای شیشه‌ایِ شهر است. اما شهروندِ روی‌زمین، اگر از عادتی دلزده شد و چرخِ زمان خُلقش را تنگ کرد، می‌تواند آنی و بیشتر از آنی، سرش را از قطارِ ترقی بیرون آورد و هوایی عوض‌ کند. او حتی فراتر از این حرف‌ها، می‌تواند سَرَکی به قلمرو زیرین‌شهر بکشد و در هُرم هوای آن تنفس کند. اصولا ماجراجویی و پرسه‌زنی نیازمند پشتوانه‌ای از بیخیالی است. نیازمند ذهنی خالی از معاش و تلاش است. وگرنه بچه‌ی پایین را چه به این حرف‌ها؟ او نهایتا بتواند پولی درآوَرَد و متاعِ پدرش را جور کند و پیکی عرق با رفقایش بزند و سیگاری دود کند و چشمی از دیدن داف‌ها سیراب کند و امنیت محله را تامین کند. در فرهنگِ‌ معناییِ او چیز دیگری نمی‌گُنجد. اگر هم خواست سَرَکی بکشد، کار خودش را سخت‌تر و زندگی‌اش را تلخ تر می‌کند. خوشبختانه یا بدبختانه، هنوز می‌توان در برخی خیابان‌ها و بلوارهای بالای شهر پرسه زد‌.‌ انحصار هنوز تا این حد رخنه نکرده است. حال اگر این حس "ماجراجویی" در یک بچه‌ی پایین، به خوبی سرکوب نشده باشد، او می‌تواند با سی‌جیِ روغن‌سوزِ خود بالا برود و دل را از عزا، خالی که نه، پُر کند. پس از این بازدید است که حسِ درماندگی و حسرت و بیچارگی، بیش و پیش از هر چیز به سراغش می‌آید. بعد به مانند زالو در جانش می‌ماند و از درون او را نابودتر از قبل می‌کند و یا طغیانی بیرونی خواهد داشت. طغیانی علیه خود یا دیگری. از این رو به دغدغه‌مندان و آرامش‌دوستانِ این مرز و بوم پیشنهاد می‌کنم که هر چه توانِ فرهنگی و اجتماعی دارند، بگذارند برای سرکوبِ حسِ ماجراجویی و کشتنِ هرگونه تَرکِ عادت در زیرین‌شهریان. آری. همانا ترک عادت انسان را احمق‌ می‌کند و نظم را تباه. مصلحت چنین حکم می‌کند که خط قرمزی اساسی بین این‌ور و آن‌ورِ شهر کشیده شود و هر دو طبقه، در اتمسفرِ منحط خود غرقه شوند و در کار هم "سَرَک" نکشند. مگر سری را که درد نمی‌کند دستمال می‌بندند؟ پس همان بهتر که مرز ها را پررنگ‌تر کنیم و دروازه‌هایی را تعبیه کنیم که کسی را از پایین به بالا راه ندهد. اصلا همان نظامِ کاستیِ هندی خیلی آرمانی بود. هرچند همان‌طور که گفتم، باید تبصره‌ای برای آن‌وری ها قائل شویم؛ هر موقع آنان هوس کردند، باید بلیطِ بازدید از موزه‌ی "واقعیت‌های سگیِ اجتماعی" را برایشان به مزایده بگذاریم و آیینه عبرتی برایشان صیقل دهیم تا اندکی هبوط کنند؛ به زیرزمینِ بهشتی که در آن زندگی می‌کنند. به هر حال در لابه‌لای بازدید از گالری‌ها و مال‌ها و هایپر‌ها و مارکت‌ها و نمایشگاه‌ها، بازدید از یک موزه شدیدا "رئالیستی" و چه بسا "سورئالیستی"، می‌تواند دلچسب باشد. یکی دو روزی را در یکی از همین محله‌ها پرسه می‌‌زدم. آری. من توانایی پرسه‌زدن و ماجراجویی را تا حدِ محدودی دارم. هر چند این ماجراجویی خودش برای ماجرایی دیگر بود؛ که بماند. در آنجا به اصطلاح با یکی از حاشیه‌های شهر از نزدیک آشنا می‌شدم. هر چند این حاشیه نسبت به خیلی از حاشیه‌های دیگرِ شهر، "متن" به حساب می‌آمد؛ اما برای شروعِ آشنایی با حاشیه‌ها، بد نبود. در وهله اول، خانه‌ها جلب توجه می‌کردند. خانه‌هایی که برای منِ نیم‌چه بورژوا، بیشتر لوکیشن جذابی برای ساختنِ فیلم‌های اجتماعی بودند تا محلی برای زندگی. تا همین حد برایم دور از تصور بود. زندگی در آن آلونک ها را می‌گویم. آخر مگر می‌شود در این خانه‌های محقر و عجیب، زندگی کرد و به زندگی‌کردن ادامه داد؟ آخر من این‌ خانه‌های چسبیده به‌هم که چندتایشان روی‌هم اندازه سالنِ خانه‌های ما نمی‌شوند را فقط در فیلم‌های جعفر و رضا و محمد و سعید و دیگران دیده‌ بودم! وارد یکی دو تا از آنها شدم. مساحت یکی‌شان، به زور اندازه دو فرش ۱۲ متری بود. یعنی آشپزخانه و دستشویی و حمام و اتاق خواب و سالنِ اصلی‌ در یک فضای نهایتا ۳۰ متری گنجانده شده بودند. یکی دیگر از خانه‌ها اما در بالینِ کوه آرمیده بود. صاحب خانه داشت مرز بین پشت‌بام و کوه را دیوار می‌کشید تا اندکی تسلط کوه را بر خانه‌اش کم کند. آخر کم مانده بود کوه تا داخل خانه‌اش هم نفوذ کند. این بحثِ عادت نیز، در میانِ همین پرسه‌زنی‌ها به ذهنم خطور کرد. به یوسف می‌گفتم یعنی ممکن است ما هم روزی بتوانیم در این خانه‌ها زندگی کنیم؟ من، با وجود این‌که می‌دانم تجربه آسانی برایم نخواهد بود، دوست دارم زندگی در آنها را تجربه کنم. و گفتم که نهایتا یکی دو روز اول اندکی سختی می‌کشیم و بعد با آن کنار می‌آییم. کاری ندارد که. البته این‌را در حالی گفتم که حتی بوهای برخاسته از برخی از آن خانه‌ها آزارم می‌داد؛ اما می‌دانم که می‌شود عادت کرد. اولش درد دارد. ولی بعدش آسان می‌شود. کوچه‌های سربالاییِ محل به کوه ختم می‌شدند و رابطه‌ای تنگاتنگ با طبیعت داشتند. در انتهای همین کوچه‌ها بود که خانه‌ها با کوه همسایه بودند. حتی راه رفتن در این کوچه‌ها نفس‌گیر بود. شیب، تند بود. تا حدی که دستمایه شوخیِ من و یوسف شد. یوسف گفت: اگر زنی از خانه‌اش بیرون بیاید و مثلا به خرید یا جای دیگری برود، هنگام برگشت قطعا چند تارِ مویش سفید شده است و احتمال اینکه شوهرش او را نشناسد و با او دعوا کند زیاد است. و من هم گفتم این بندگانِ خدا باید قبل از هر ورود و خروج، یکی دو ساعت بدن‌سازی کنند تا بدن‌شان وسط راه کم نیاورد! آری. مسئله‌ی بامزه‌ای بود. حداقل برای ما. اما خب موضوع این است که آن زن‌و‌شوهر دیگر به این مسائل عادت کرده‌اند و این شیبِ تند که برایشان چیزی نیست. در آنجا با امیرعلیِ 12 ساله آشنا شدم. صورتِ باریک و موهای نَرمی داشت و یک تی‌شرتِ فوتبالیِ رنگ و رو رفته به تن. نحیف بود و دائما لبخند می‌زد. اندکی فازِ دغدغه‌مندی برداشتیم و از او درباره وضعِ مدرسه و کلاس و درس سوال پرسیدیم. پسرکِ ساده و جالبی بود‌. از او پرسیدیم که آیا سعدی را می‌شناسی؟ خب معلوم است. نمی‌شناخت. «آهنگ هم گوش میدی؟» «آره.» «از کی و چی؟» «فقط تتلو گوش میدم.» «چرا تتلو حالا؟» «آخه ماهواره زیاد آهنگاش رو پخش میکنه و منم خوشم میاد.» «خب حالا یه آهنگاش رو بذار گوش بدیم لااقل.» «نه نمیشه. بعضی از جاهاش مثبت ۱۸ ساله.» «تو چند سالته؟» «12» «من 19 سالمه.» طبیعی است. کسی که تمام نقش‌ونگار های مبتذلِ بدن این انگل را از بر است و کوچک‌ترین تغییری در آن را تشخیص می‌دهد، نباید هم سعدی را بشناسد. اصلا گورِ پدر سعدی. همین که این پسرک با این موجود اُنس دارد و با آن "حال" می‌کند، خودش چندین سال گریه‌زاری دارد. سعدی و فلان و فلان که پیش‌کِش. این انحطاط، اندکی زود به سراغمان آمد. سرعت آن می‌توانست کمتر باشد. اگر امروز مدرسه‌ای و کلاسِ درسی می‌بود. از امیرعلی پرسیدم دلت برای مدرسه تنگ نشده‌است؟ گفت: «چرا. خیلی. دیگه نمیشه مثل قبل توی مدرسه با بچه‌ها بازی و شیطنت کرد. الان نزدیک دو ساله که توی خونه درس ‌می‌خونیم. خسته‌ شدیم دیگه.»1400/5/4عکس از فیلم طلای سرخ