جمهوری و اسلامی؟

نگاهی به شاخص مردم‌‌‌سالاری در نظام جمهوری اسلامیاحمدرضا شجاعی/ دانشجوی دوره‌ی کارشناسی رشته‌ی مهندسی نفت دانشگاه صنعتی شریف اکنون که در چهلمین سال پس از انقلاب پنجاه‌و‌هفت قرار داریم بر آن شدیم تا یکی از دستاوردهای انقلاب را زیر ذره‌بین قرار دهیم. سران انقلاب «مردم‌سالاری دینی» را به عنوان یکی از بزرگترین دستاوردهای انقلاب برشمرده‌اند و همواره در ایام انتخابات از طرف سران حکومتی بر آن تأکید شده‌است. در این نوشتار به بررسی شاخص‌های مردم‌سالاری که توسط واحد اطلاعات نشریه‌ی اکونومیست* تهیه و منتشر شده است می‌پردازیم. در این فهرست منتشر‌شده توسط اکونومیست از پنج شاخص برای تعریف Democracy Index استفاده شده که آخرین بار در سال 2018 منتشر شده است. این شاخص‌ها عبارتند از: روند انتخابات و تکثرگرایی، عملکرد دولت، مشارکت سیاسی، فرهنگ سیاسی و آزادی‌های مدنی. در این فهرست به هر کدام از این شاخص‌ها یک نمره از 10 داده می‌شود و در نهایت میانگین این پنج شاخص به عنوان شاخص مردم‌سالاری محاسبه می‌شود و طبق تصویر 1، نوع حکومت مشخص می‌شود. در ادامه به بررسی شاخص‌ها می‌پردازیم.روند انتخابات و تکثرگرایییکی از مهم‌ترین معیارهای مردم‌سالاری مقوله‌ی تکثرگرایی است که در یک تعریف ساده به معنی پذیرش گوناگونی است. در فضای سیاسی، تکثرگرایی به معنی پذیرش تفاوت نظرات، سلایق، عقاید و ... در بین مردم جامعه است و به بیانی دیگر به معنی هم‌زیستی مسالمت‌آمیز مردم در کنار یک‌دیگر است. اگر داشتن تعداد بسیار معدودی نماینده در مجلس برای ادیان کلیمی، مسیحی و زرتشتی (مجموعا پنج نفر از 290 نفر) را کنار بگذاریم، در قانون اساسی جمهوری اسلامی غیرمسلمانان از حقوق به مراتب کم‌تری نسبت به مسلمانان دارا هستند؛ به عنوان مثال اگر به شروط لازم جهت نمایندگی مجلس و یا پست ریاست جمهوری نگاهی بیندازیم می‌بینیم این سِمت‌ها به ترتیب برای مسلمانان و مسلمانان شیعه-ایرانی پیش‌بینی شده است؛علاوه بر این، وجود نهاد شورای نگهبان و نظارت استصوابی به قدری جلوی مردم‌سالاری را سد کرده‌است، که در تاریخ چهل ساله‌ی جمهوری اسلامی حتی بین دو جریان اصلی نظام نیز نزاع ایجاد کرده‌است. نمره‌ی جمهوری اسلامی در این شاخص صفر است که با توجه به جنجالی که اخیراً بر سر حضور «سپنتا نیکنام» در شورای شهر یزد به‌وجود آمد و همچنین متن قانون اساسی، نمره‌ی دور از انتظاری نیست.عملکرد دولتیکی دیگر از معیارهای مطالعه‌شده عملکرد دولت یا Functioning of Government است. برخلاف سایر کشورها که دولت به مجموعه‌ی حاکم بر کشور خطاب می‌شود، در جمهوری اسلامی با دو مفهوم دولت و حکومت مواجه هستیم، چنانکه در برخی زمان‌ها تقابل دولت و حکومت نیز مشاهده می‌شود. جداشدن این دو از یک‌دیگر در نظام تصمیم‌گیری و عدم یکپارچگی در آن، موجب ایجاد ناهماهنگی و به تبع آن ناکارآمدی می‌شود. مثال‌های زیادی می‌توان از نهادهایی زد که زیر نظر دولت نیستند اما در تصمیم‌گیری کشور دخالت می‌کنند، قدرت نظامی دارند و هلدینگ‌های بزرگ اقتصادی را صاحب هستند. 3.21 نمره‌ی کسب شده‌ی جمهوری اسلامی در این شاخص است. شاید این عدم یک‌پارچگی و عدم‌واحدبودن نظام تصمیم‌گیری و تصمیم‌سازی از دلایل این نمره باشند. شاید تنها نقطه‌ی مثبت جامعه و نظام سیاسی ایران مربوط به «اتحاد» باشد؛ اما می‌توان گفت که در «احترام» و «اجماع» یک چالش اساسی برای مردم ایران و نظام جمهوری اسلامی وجود دارد. مشارکت سیاسیاز پایه‌های مهم استقرار مردم‌سالاری در یک جامعه، مشارکت سیاسی افراد جامعه در نظام سیاسی کشور است. مشارکت سیاسی ارتباط تنگاتنگی با موضوع تکثرگرایی دارد؛ چرا که مشاهده می‌شود در کشورهایی که تعداد احزاب در آن‌ها زیاد است و در زمینه‌ی حزب‌گرایی به بلوغ رسیده‌اند و عموماً به صورت پارلمانی اداره می‌شوند، نمره‌ی بالایی در این زمینه گرفته‌اند. برای روشن شدن اهمیت وجود احزاب در جامعه و در یک نظام سیاسی، ساختار سیاسی یک جامعه را به صورت یک هرم در نظر بگیرید؛ به‌نحوی که بالا و نوک هرم نشان‌گر گروه قدرتمند و تصمیم‌گیر نظام سیاسی، و کف هرم نشان‌دهنده‌ی عموم مردم جامعه است. جایگاه احزاب در میانه‌ی این هرم و واسط بین مردم و قدرت است. احزاب از مردم و از قشرهای متفاوت اجتماعی ریشه‌ می‌گیرند، از حالت عام بودن خارج می‌شوند و به صورت تخصصی‌تر در آوردهای سیاسی جامعه کنش می‌کنند و در همین آوردهای سیاسی به سطوح قدرت دست پیدا می‌کنند. در نظام سیاسی جمهوری اسلامی حزب به معنی واقعی و با الگوی فوق شکل نگرفته است و اگر هم حزبی با الگوی فوق هم وجود داشته باشد، کنش سیاسی‌ ندارد. کنش سیاسی در جمهوری اسلامی به دو جناح «اصلاح‌طلب» و «اصولگرا» محدود شده‌است که این دو جناح هم ویژگی‌های حزبی را ندارند و از بطن جامعه شکل نگرفته‌اند؛ با همه‌ی این اوصاف، بالاترین نمره‌ی جمهوری اسلامی در این فهرست مربوط به مشارکت سیاسی است که 4.44 است.جدول رتبه‌بندی نوع حکومت بر اساس شاخص مردمسالاریفرهنگ سیاسیفرهنگ سیاسی به «مجموعه‌ای از نگرش‌ها و باورها و احساسات اکثریت اعضای یک جامعه نسبت به سیاست و حکومت» اطلاق شده و دربرگیرنده‌ی «عقاید اعضای آن جامعه نسبت به مبانی فکری و قواعد رفتاری یک نظام سیاسی» است. در یک دسته‌بندی، فرهنگ سیاسی را بر اساس سه مشخصه‌ مورد بررسی قرار می‌دهند که عبارتند از: احترام، اجماع و اتحاد*. این دسته‌بندی توسط گابریل آلموند و سیدنی وِربا در سال 1963 تعریف شده است. «احترام» بدین معنی است که «حکومت» و «مردم» تا چه اندازه یک‌دیگر را «پَست» یا «بزرگوار» می‌پندارند و تا چه میزان حاضرند به هم «قدرت و اختیار» ببخشند، «اجماع» موافقت «دولت» و «ملت» را در یک امر نشان می‌دهد و «اتحاد» به معنی هم‌بستگی اقشار مختلف جامعه در حفظ استقلال و تمامیت ارضی کشور است. شاید تنها نقطه‌ی مثبت جامعه و نظام سیاسی ایران مربوط به «اتحاد» باشد؛ اما می‌توان گفت که در «احترام» و «اجماع» یک چالش اساسی برای مردم ایران و نظام جمهوری اسلامی وجود دارد. جمهوری اسلامی در این بخش نمره 3.13 را کسب کرده‌است.پراکندگی شاخص مردم‌سالاری در میان کشورهای جهان. تفاوت معنادار شاخص مردم‌سالاری در کشورهای شرقی و غربیآزادی‌های مدنییکی از چالش‌های بزرگ جامعه‌ی ایران و حکومت جمهوری اسلامی بحث مربوط به آزادی‌های مدنی است. موضوعی که جمهوری اسلامی بعد از گذشت چهل سال هنوز کارنامه‌ی خوبی در آن ندارد و همواره شاهد آن بوده‌ایم که حقوق مدنی افراد نقض شده است. مثال‌های بسیاری در این زمینه وجود دارد که می‌تواند عملکرد بد جمهوری اسلامی در این زمینه را نشان دهد. آزادی‌هایی که در دهه‌ی گذشته و دهه‌ی فعلی با اتهاماتی تحت عنوان «اقدام علیه امنیت ملی» و یا «تبلیغ علیه نظام» و ... تحت تأثیر قرار گرفته‌اند. نمره‌ی نظام جمهوری اسلامی در این فهرست 1.47 است.پراکندگی شاخص مردم‌سالاری در کشورهای خاورمیانهنمره‌ی جمهوری اسلامی در این فهرست برابر با 2.45 است که از نظر شاخص مردم‌سالاری رتبه 150 را از میان 167 کشور مورد بررسی دارد. لازم به ذکر است که کشورهای نروژ، ایسلند و سوئد، به ترتیب با امتیازهای 9.87، 9.58 و 9.39 رتبه‌های اول تا سوم این فهرست را به‌دست‌آورده‌اند. در این رده‌بندی کره شمالی با نمره 1.08 رتبه 167 را در اختیار دارد. کشورهایی مانند بحرین، جیبوتی، لبنان، قطر، پاکستان، مصر، اردن نیز در این رده‌بندی در رتبه‌های بهتری نسبت به ایران حضور دارند و ایران تنها نسبت به یمن، سوریه و عربستان رتبه بهتری را کسب کرده است.سوالی که به‌وجود می‌آید این است که آیا دو رکن «جمهوریت» و «اسلامیت» آیا با هم جمع‌پذیر هستند و آیا اساسا می‌توان یک حکومت را داشت که هم «اسلامی» باشد و هم «مردم‌سالار»؟با توجه به شاخص دموکراسی به‌دست‌آمده، نظام جمهوری اسلامی در بین حکومت‌های «اقتدارگرا» دسته‌بندی می‌شود، اما سران جمهوری اسلامی این موضوع را قبول ندارند و نظام فعلی را «جمهوری» و «اسلامی» تحت عنوان «مردم‌سالاری دینی» می‌دانند. سوالی که به‌وجود می‌آید این است که آیا دو رکن «جمهوریت» و «اسلامیت» آیا با هم جمع‌پذیر هستند و آیا اساسا می‌توان یک حکومت را داشت که هم «اسلامی» باشد و هم «مردم‌سالار»؟ پینوشت‌1; The Economist Intelligence Unit (8 January 2019). "Democracy Index 2018: Me Too?" پینوشت‌2; گابریل آلموند 1963برای ورود به کانال پیام‌رسان تلگرام دوهفته‌نامه‌ی دانشجویی «داد» کلیک کنید.