غزل ترین غزل های سلیمان (گاه بی گاهان- بیست و سه)

ناقوس‌های گوتیک همگی با هم یکباره به آواز درآمده‌اند... با آن شکوهِ رعب انگیزشان ...که پس از آن سکوتِ رخوتناک و دیرپای پگاهان، نشانۀ خوبی است از طلوعِ زندگی...طوری که نفسی چند که بگذرد، می‌بینم ورودِ جماعتِ مؤمنان را به نمازخانۀ جامع بازل...به تدریج و پراکنده‌وار... تنها یا در گروه‌های کوچک خانوادگی...که می‌آیند و انعکاس مبهم صوت گام‌زدن‌هاشان بر سنگفرش سرد، گم می‌شود در همهمۀ آرامِ گفتگوهای زیر لبی... و تک‌سرفه‌ها و بینی بالاکشیدن‌های اروپایی بی‌مهابا پرسروصدا... و می‌آمیزد با ضرب‌آهنگ خستۀ عصا بر زمین کوبیدن‌های پیران و خنده‌های ریزریز و پراشتیاق دخترکان...بیگانگانی انسانی از گوشه‌ای دوردست در قلمروِ ملکوتِ امنِ الهی، که گرد هم می‌آیند به امیدِ دیرپایِ تحقّقِ وعده‌های شیرین و دیریابِ باستانی...آشکار است که جز نماز و آیینِ عشای صبحگاهِ یکشنبه، مراسمی خاص نیز در پیش است...چیزی که به یقین ربط دارد با آن گروهِ شگفت‌انگیزِ کودکانِ ملبّس به جامگانی که انگاری به مجلس عروسی آمده باشند؛ ولی در واقع احتمالاً قرار است در نخست تشرّف خویش به آیین عشای ربانی حاضر شوند ...دخترکان پیراهن‌های بلندِ ابریشمین و سپید بر تن و تورهای پرُچین بر گیسو دارند و پسرکان شلوار بلندِ مردانۀ مشکی پوشیده و یقه‌ها را با پاپیون‌های سرخ آراسته‌اند...و پدر و مادرها با صورت‌هایی متبسّم و جدّی می‌آیند و می‌نشانندشان روی چند ردیف نیمکت نزدیک به محراب... همان‌طوری که خیلی زنده‌اند و ذوق‌زده و بازیگوش، و هم‌زمان توی چشم‌ها و روی گونه‌های برّاقشان، درخششِ یک هیجانِ مهم شعله می‌کشد... هیجان آن اتفّاق مهمی که کم کم بر بازی‌هاشان غلبه می‌کند و خیلی زود انگاری موج‌های ریزِ شیطنت، بدل می‌شود به توجّهی ژرف و آرام در برابر حقیقتی ازلی...هنوز هم گاهی زیرِ گوش هم نجوایی می‌کنند و با بی‌قراری روی صندلی‌هاشان می‌جنبند؛ ولی انگاری باز مسئولیت خطیرشان، چون سایه‌ای سنگین و وهمناک- شبیه احساس جلسات امتحان آخر سال- در میانه می‌افتد و وامی‌داردشان که باوقاری دلهره‌آمیز با خود خلوت کنند و شاید در دل به اجرای مراسمی بیاندیشند که پیش‌تر بارها ترتیبش را تمرین کرده‌اند...شاید احساساتِ گردشگرانه و بیگانگیِ مطلق است یا علتِ مجهولِ دیگری که نمی‌گذارد خیلی در دل غریبی کنم، وقتی می‌بینم آن جماعت کاتولیک کلیسای بازل را که به روی هم لبخند می‌زنند و سر تکان می‌دهند و حتی گاه دست همدیگر را صمیمانه می‌فشارند؛ یعنی آن‌طورها که روزگارانی در جمع انجیلیانِ هوادارِ میکائیل، در کلیسای "راستی و حیات" رخ می‌داد، معذب نیستم...ناظری بی‌طرفم... معاینه می‌بینم...راضی‌ام که در هوای سرد بی‌کسی نفس می‌کشم...حالا که قرار است ببینمش... چه بهتر که از دور باشد و پنهانی...دیگر خوب عادت کرده‌ام به تماشای زندگی‌های واقعی دیگران... و بود و باشِ دروغینِ خویشتن...پس همچنان بی هیچ ‌خیالی در سر و یا گِله‌ای بر لب، راستی مشغولِ تماشای گروه همسرایان می‌شوم که با لباس رسمیِ تیره‌رنگشان، یکدست و هماهنگ ایستاده بر جایگاه مخصوص در پشت محراب، هم‌نوایی آغاز می‌کنند با سرودی سرد و سنگین و رازآلود... با اوج و فرودهای نرم و هم‌نواخت و وهم‌انگیز... چون آوای پیچشِ باد در لابه‌لای شاخسار تبریزی‌های مزارهای دوردست... یا در شکنج مقرنس‌های طاقگانِ بلندِ دهلیزهای کاتِدرال...که اینک می‌آمیزد در آهنگ گام‌زدن‌ها و زمزمه‌ها... و سرفه‌های آدمی... که به‌واسطۀ انعکاس مضاعف در برخورد با قوس‌های متقاطع سقف مرتفع, تقویت شده و چنین اغراق‌آمیز و رسواگرانه در گوش می‌پیچد...همراه با اوج‌گیری نوای فاخر ارغنون، سرمی‌چرخانم تا ببینم آن خادمان نوجوان کلیسا را که با چهره‌های برافروخته و جامگان گلگون، اشیای آیین قدسی را با حالتی باوقار بر روی سینی‌هایی حمل می‌کنند... از انتهای تالار تا مذبح؛ یعنی آن میز بلند و باریک و مستطیل‌شکل که قرار است یادآورِ واپسین قوتِ عشای مسیحا باشد... همان‌جا که خون و تن خویش را به رسمِ ایثار میان دوستانش سهم کرد...قربانگاهی که در هَیکَلِ عتیق، نخست‌زاد برّه‌گانِ پاک و بی‌نقص را سر بُریده‌ و خون تازۀ سرخرگ‌هاش را در پای قامت مرمرینِ معبد ریخته اند...و معاصیِ ملعونِ خویش در خون معصوم شستشو داده و یهوه صَبّایوت را خرسند ساخته و به خانه‌های پر گناهِ خویش بازگشته‌اند تا یک‌سال دیگر را نیز به تباهکاری سپری کنند...خادمان نورستۀ خداوند، جام‌های خون‌مسیح، ظرف طلایی نان مقدس، آوندِ حاوی آب متبرّک و بخوردان‌ها را به ردیف بر قربانگاه می‌چینند... انگار در رقصی ملکوتی به آهنگ ارغنون و آوازِ بهشتی همسرایان، که تجسّمِ نمادین ضرباهنگ مداوم و ابدی حیاتِ نوبه‌نوی زمینی است که هر هفته و هر سال تکرار می‌شود...آن‌گاه پسِ آن ساعتی که سنگین و سخت می‌گذرد، میکائیل وارد می‌شود... در میان هلهلۀ بی‌پروای ضربانِ قلب که در سرم می‌پیچد... و غریوِ محزون و شکوهمندِ همسرایان که مزمور "خدایا بر من رحمت آور" آلگری[1] را می‌خوانند ... و سکوتِ ژرف جماعتِ کاتولیکِ جامع بازل...که به محضِ شنیدنِ ترنّمِ ارغنون به آیین استقبال از جای برخاسته و به احترام رو به محراب ایستاده‌اند...او آمده و آرام در مسیرِ تابش نور گام می‌زند... به همراهی کاروانی از طلایه‌داران و ملتزمین و مشایعت‌کنندگان، که ناگاه از پسِ صف ستون‌های رواقِ شبستان پدیدار گشته‌اند... و از میان ردیف نیمکت‌ها عبور می‌کند آرام با تأنّی... ملبس به قبا و طیلسانی سپید و طلائی رنگ در میان دو مِطران و شمّاس که ردای سپیدی آراسته به حمایل‌های سرخ بر تن دارند...از میان مردم می‌گذرد و با دست راست معجزه‌گر خویش- انگار به نشانۀ تبرّک جمعیت- در هوا صلیب ترسیم می‌کند...مثل هر اسقفِ بی‌خاصیت دیگری... که قطعاً شبیه او نیست...طوری به آهستگی و بی‌حواسی، از نزدیکی من رد می‌شود که اگر دست دراز کنم وسواس‌وار، انگشتم دنباله بلند آستین ابریشمینش را لمس خواهد کرد... پریده‌رنگ‌تر از معمول ... با ابروانی گشاده و نگاهی سرد و باوقار... و مثل گاهی که حواسش نباشد، در مجموع، با صورتی بی‌تأثر و پیکره‌وار... بی آن که گوشه چشمی داشته باشد به حوالی خویش، صاف و یکنواخت خیره مانده است بر جایگاه صلیب در محراب...ولی آبی و صاف و یک‌طوری پراشتیاق توی چشمم خیره شده بود، وقتی داشت می‌گفت:"بهتری؟... این چطور است؟..."و با حرکت نامحسوس یک دست اشاره کرده بود به کاسه‌های چینی که میزبان فربه کهنسال ارمنی‌مان لنگان لنگان و انگاری چرخ‌زنان آمده و گذاشته بود پیش دستمان روی میزِ سه پایۀ گرد چوبی و بی آن که نگاهی توی صورتمان بیندازد، دست‌هاش را با پیش‌بند دامان بلندش از ترشّح محتوی ظرف‌ها- که لب‌پر می‌زد- پاک کرده و رفته بود...هنوز داشتم سعی می‌کردم انگشتهام را با حرارتِ تن داغ پیالۀ آش گرم کنم و فقط یک قاشقِ داغ شیرین خورده بودم که دهانم را سوزانده بود...طعم دارچین داشت و امنیت...یک صبح مه‌آلود سرد و کوهستانی بود از تعطیلات فروردین... پشت شیشه‌های عرق‌کرده، باران ریز ناپیدایی بی‌صدا می‌بارید... و در غذاخوری مهمانخانۀ محلی روستایی در آن دامنۀ سرسبزِ دوردست، به جز من و میکائیل، یک گروه شش نفرۀ کوهنوردی نیز حاضر بودند، نشسته گرداگرد میز پهلویی و یک زن و شوهر میان‌سال که خارجی به نظر می‌رسیدند و همهمۀ ملایمی به راه انداخته بودند از گفتگو و آهنگ به هم زدن قطعات چینی و سفالی و فلزی ظروف...میکائیل اما مطابق معمول خیلی مبادی آداب و بی‌صدا قاشق سفالین را توی کاسه گرداند و در جواب سؤال قبلی من گفت:"اسمش؟...به این می‌گوییم "کاتنو"... نوعی سوپ برنج است با چاشنیِ شکر و دارچین..."سعی کردم قاشق بعدی را پیش از آن که به دهان ببرم کمی خنک‌تر کنم و گفتم..."خیلی عالی است!"هنوز گلویم کمی درد می‌کرد و احساس تب و تپش قلب داشتم و سردم بود ولی آن‌طور که او توی چشم‌هام نگاه می‌کرد و از احوالات مذاق و مزاجم می‌پرسید... حس می‌کردم شیرین‌ترین مائدۀ آسمانی را در یکی از غرفه‌های بهشت تناول می‌کنم!...در همان حال ولی او با یکی از آن نگاه‌های عمیق تأمل‌آمیزش سراپای مرا مرور کرده و برخاسته و رفته بود سر میز کوهنوردها...از زاویۀ خودم در آن کُنجِ زیر پلۀ چوبی دیده بودمش که وسط دو صندلی ایشان ایستاده و یک دستش را صمیمانه دور شانۀ یکی‌شان انداخته و دیگر دست را بر پشتی صندلی دیگری، و طوری سرش را جاداده در آن میانه، هم‌ردیف دیگر سرها که انگاری در مکالمۀ دوستانه‌شان شریک شده باشد...بعد اما با یک پتوی سفری خشک و تمیز برگشته بود سر میز خودمان در کنج کنار پنجره...راستی را که کسی روی زمین وجود نداشت که بتواند درخواست او را رد کند... وقتی با آن لبخند آفتابی می‌آمد سراغت و چیزی می‌خواست... حالا هر چیز که باشد... یک پتو که چیزی نبود...به گمانم اگر فی‌المثل توی گوششان می‌گفت... "ببینید بچه‌ها! من به شش جنگجوی انتحاری برای امروز بعد از ظهر نیاز دارم"، هم بعید بود کسی بتواند به او بگوید نه!...خیلی با خونسردی پتوی تا کرده را گذاشته بود کنار من روی نیمکت چوبی و گفته بود:"می‌بینی که حرفه‌ای‌ها مجهزتر از ما سفر می‌کنند... به جای آن کاپشنِ خیس با این پتو خودت را بپوشان... نیم ساعتی هست که همین‌طوری داری می‌لرزی..."بارانی خودش را به دقت روی پشتیِ یک صندلی، مقابل اجاق هیزمی وسط کلبه، آویخته و نشسته بود باز روبه‌رویم با آن نیم‌تنۀ پشمی قشنگ سماقی رنگ که آستین‌هاش را تا زیر آرنج تازده بود...و من سرسپرده‌وار خود را با آش ارمنی و پتوی سفری گرم کرده و به تماشا نشسته بودمش که چطور سرخیِ خونِ گرم، نرم‌نرمک زیر پوست گونه‌هاش می‌دوید و لب‌هاش همگون با تن‌پوشش رنگ می‌گرفت و همان‌طور که آرام و بی‌شتاب سوپش را می‌خورد، با آهنگی نشاط‌آمیز و چشم‌هایی ستاره‌باران حرف‌هایی، شاید فقط از سرِ خوش‌طبعی می‌گفت که به کلّی دیوانه‌ام کند...گفته بود:"تو به امتحانات پایان ترم‌ات برس حریف! ولی می‌دانی ؟... نقشۀ من این است که این تابستان خودم را به هر گناهی که بگویی بیالایم تا به کلّی از قلمرو خدایان طردم کنند... باور نداری که برخی از ما محکوم شده‌ایم به رستگاری؟!... و آمرزش ابدی مثل سایۀ یک نفرین ازلی تا آن‌سوی مرگ هم دنبالمان می‌آید..."هرگز نمی‌توانست تصور کند که چقدر دلم می‌خواست گام به گام فقط تماشا و تحسینش کنم که چطور تن به همۀ معاصیِ عالمِ امکان می‌آلاید...ولی پس از آن بیماری و مرخصی گرفتن در نیم‌سال قبل، هیچ امید ارفاقی از دانشکده نمی‌توانستم داشت... اگر با نمرات خوب قبول نمی‌شدم، بی‌معطلی اخراجم می‌کردند... هر چه بود نمی‌دانم چطور نگاهش کرده بودم که با لحنی آمیخته با گلاب و قند و فلفل درآمده بود که:"ولی تو را به "آسمودئوس کبیر[2]" سوگند می‌دهم که این طوری حسرت‌بار نگاهم نکن. هیچ کدام از آن شادمانی‌های دوزخی من به مزاج تو سازگار نمی افتد... "و قطعاً که من هیچ شادمانی‌ ای از بهشت و دوزخ او طلب نمی‌کردم... مگر خود او را...برای آن که در چشمانش نخوانم آنچه در چشمم خوانده بود، مشغول تماشای گنجشکِ برفیِ کوچکی شده بودم که آن‌سوی‌تَرَک بر طُره پنجره، پناه گرفته و آرام پر‌های لرزان و خیسش را به شیشۀ بخارگرفته می‌سایید... بعد همین‌طوری پرسیده بودم..."تو کی ‌برمی‌گردی آلمان؟"گفته بود:" این دفعه دیگر بر نمی‌گردم..."و مسیر نگاه مرا دنبال کرده و خیره مانده بود به نقطه‌ای ناپیدا در ورای گرگ و میش پشت پنجره... و باز به من فرصت داده بود تا تماشایش کنم... پاسخ ناگهانی‌اش در حد کفایت تکان‌دهنده به‌نظر می‌رسید...تازه بعد، رنگ لبخند هم نرم نرک از چهره‌اش محو شده بود... و نوعی سکوت تاریک و فاجعه‌بار... شبیه اندوه یا تنهایی ژرف، بر بهار جاودان رخسارش سایه انداخته بود...عاجزانه می‌دیدم نمی‌شود حرفی بگویم جهت تسلّای آن درد اساطیری که گه‌گاه در چشمهاش شعله می‌کشید و هرگز نمی شناختمش... آخرین چکه‌های سوپ خوشمزه را سرازیر کرده بودم در حلقم و با تردید و ترس و لرز فقط در آمده بودم که..."پس نمی‌خواهی که..."از زیر چشم، خدنگ نیم‌نگاهی خشمگین را پرتاب کرده بود به سویم و تند حرفم را بریده بود..."من هیچ چیز نمی‌خواهم بهرام!... تو که این را خوب باید بفهمی..."نمی‌فهمیدم... پس منفعل و شرمسار از این که پاسخ ابلهانه‌ام رنجانیده باشدش، فقط گفته بودم:"من معمولاً هیچ چیز را خوب نمی‌فهمم..."و راستی دربارۀ او هیچ چیز را نمی‌فهمیدم... حقیقت آن بود که من حریفش نمی‌شدم، آن‌طور که او همیشه با آهنگ خاص ارمنی- آلمانی‌اش می‌گفت... و نمی‌فهمیدم راستی اراده‌اش از این خطاب چیست؟... شاید مرا چند بار در کتابخانه یا آلاچیقش دیده بود... به پرسش‌هام با حوصله و خیلی پیچیده پاسخ می‌گفت... حتی گاه با هم رفیق سفر شده بودیم... ولی اگر ندرتاً پیش می‌آمد که منت می‌گذاشت و مرا به گفتگویی خصوصی‌تر راه می‌داد، بیشتر شبیه بزرگسالی می‌نمود که با کودکی خردسال درد و دل کند؛ تنها از آن روی که یقین دارد او چیزی نمی‌فهمد... این‌طور مواقع حتی نگاهم نمی‌کرد... انگاری می‌خواست حضورم را فراموش کند...هم‌نشین... هم‌سفر... هم‌کاسه... هم‌کتاب شاید می‌شدیم... ولی دوست نه!... هرگز!...وقتی او آن‌قدر بالابلند بود که اگر می‌خواستم خوب نگاهش کنم کلاه از سرم می‌افتاد...دیگر هر دو آرنجش را با بی‌خیالی تکیه داده بود به چوب کهنه و تَرَک‌دار میز، که لکه‌های چرک و چربی رویش آماس کرده بود...و داشت باران را که تندتر شده بود تماشا می‌کرد...گفتم:"صبر کنیم تا بند بیاید؟..."و به داستان صلیب‌ساز برگزیدۀ "کازانتزاکیس" فکر کردم که از ملکوت اعلی ککش هم نمی‌گزید و پیامبران اسرائیل را مصلوب می کرد تا یهوه صبایوت دست از سرش بردارد... انگاری باز فکرم را خوانده بود که گفت..."چطور است که به عنوان آخرین گناه تو را تباه کنم؟... در این صورت هرگز مورد بخشش قرار نخواهم گرفت..."حرکتِ نامحسوس چانه‌اش انگار دندانهاش را بر هم فشرده‌باشد و رگی آبی که در شقیقه‌اش طپید... همین... و باران را تماشا می‌کرد...گفتم:"من آماده‌ام... باکیم نیست..."و راست می‌گفتم...میکائیل آرام، طوری به من رو کرد که با دو چشم نیمه‌باز و سری مایل به یک‌سو آن‌گونه نگاهم کند که انگار چیزی را از پسِ شیشه‌ای تار می‌بیند... مبهم... ولی بی‌تردید... و انگار آن شیشه منم...گفت..."اشتباه می‌کنی..."بعد زود تکانی ریز داد به سرش... طوری که بخواهد خیالی را از خاطر براند...میهمان‌دارِ کهنسال ارمنی داشت قهوه می‌گرداند و میکائیل به اشاره‌ چشم و لبخندی از او تقاضای قهوه کرد... و این‌بار دیدم که درخشش لبخندی در چشمان کم‌فروغ بانوی پیر هم درخشید...مدتی تماشا کرده بودمش که چه‌سان بی‌دلیل برای بانوی عبوس پیر، در حال آماده شدن قهوه‌هامان، دلبری کرد و به خنده‌اش واداشت... ولی بعدتر که فنجان قهوه‌اش را بلند کرده بود و داشت پیش از مزه کردن با رضایت خاطر می‌بوییدش با بی‌صبری و شرمناکی پرسیده بودم:"یعنی می‌مانی... یا جای دیگری می‌روی؟..."در حال تماشای بخاری که از فنجانش برمی‌خاست پاسخ داده بود:"احتمالاً بروم لهاسا... در پوتالامعتکف می‌شوم...""راستی؟... ولی...آخر... برای چه؟...""می‌توانی خودت بیایی و ببینی... با من می‌آیی؟..."داشت ریشخندم می‌کرد... حرفش را جدی نگرفته بودم ولی به لکنت افتاده بودم..."من... اگر..."و او در هوا بشکنی زده و خندیده بود..." هان!... تردید کردی... طلسم باطل شد... شاهزاده لک لک شد... پری پرید..."فوراً گفته بودم..."خودت می‌دانی که اگر جدی بگویی می‌آیم... ولی"و او بی‌معطلی و با حالتی خیلی جدی در نگاهش پاسخ داده بود...."هرگز چنین خبطی نمی‌کنم... خودم هنوز به درستی نمی‌دانم کجا خواهم گریخت... و تو باید به امتحاناتت برسی"آن خودپرستی‌اش را هم می‌ستودم که همه را به آسانی به یک چوب می‌راند و می‌نواخت... پیرزن مهماندار را... مرا... و آن جماعت دختران واله و شیدای جلسه‌هاش را...ولی غمگین که بود خودخواهی‌اش بیدادگرانه و نابینا، در ضرب کلماتی چپ و راست بر حقارت‌هام تپانچه می‌زد...به سختی از میان گلویی که در هم فشرده می‌شد ندا داده بودم ..."هیچ می‌دانی خیلی وحشتناک است این که ببینم ناراحتی و فکر می‌کنی من کاری از دستم بر نمی‌آید جز این که به امتحاناتم برسم؟"چند ثانیه با نگاهی چون خنجر، ثابت و بی‌پلک زدن، در من نگریسته... بعد اما با آهنگی آهنین و سرد که نمی‌کوشید بی‌حوصلگی‌اش را پنهان کند، با همان دو چشم به رنگ فولادش گفته بود..."بله بهرام! خیلی ناراحتم... ولی خودم از عهده برمی‌آیم و تو این را می‌دانی..."یک‌دفعه احساس رنجش بیچاره‌ام کرده بود و مثل یک دیوانۀ بی‌اختیار درآمده بودم که..."چرا از من متنفری میکائیل؟...برای حرفی که در خراباکلیسا گفتم؟... برای این که همیشه در دسترس‌ام...؟"و او ناگهان شگفت‌زده و شیرین و بی‌خیال... خندیده بود؛ آن‌طور که انگار به بلاهتِ کودکی‌ که حرف خیلی بی‌ربطِ بامزه‌ای گفته باشد... طوری که صادقانه لحظه‌ای منصرف شده باشد خاطرش از آن خیالات دهشتبار، که عوارضش چون برق سلاح نبرد در چشمانش، می‌درخشید...خندان خندان گفته بود:"نکند الان می‌خواهی حرفت را پس بگیری؟..."همیشه در تصمیمش برای رفتن به سفری طولانی در جایی دوردست صادق بود... و من تب داشتم... طوری که باید باز مشغول تماشای گریۀ باران می‌شدم تا خیسی اشکِ بی‌اختیار را که از گوشۀ چشمم جوشیده بود، از او پنهان کنم...در واقع نمی‌شد که بیشتر از بیست کلمه با هم حرف بزنیم و من مجبور نشوم به فروخوردن جوششِ اندوهِ یک فقدانِ دائمی که حتی وقتی هم که آنقدر نزدیک به من بود، فضای فشردۀ خالی‌اش را در دل احساس می‌کردم...و حتماً نمی‌شد چیزی مثل اشک را از او پنهان کرد...پس او روی میز به سوی من خم شده بود... و صورتش را محاذی من که داشتم با دو انگشت عصبانی و شرمناک قطراتِ ننگین را از او قایم می‌کردم، درست همان طور که برای معاشرت با جماعت کوهنوردان... پایین آورده بود...و انگاری خیلی غریزی غفلتاً گفته بود:" Ach du meine Güte! ... Oh, der Arme""بهرام! ... ببینمت... چی ‌شد یک دفعه؟ ...خوب... خوب...... دوست هستیم... نه؟..."بعد حتی با فشار گرم و تسلی‌بخش یک‌دست، شانه ام و پشت گردنم را برای لحظاتی – که برای من به وسعت یک سانحه بود- نواخته بود...و من با پشت دست اشک‌های لعنتی بی‌جای بی‌‌مقدار را به شتاب پاک کرده و برای تعجیل در خاتمۀ طغیان فاجعه‌ای که تلاطماتش می‌توانست به قیمت جانم تمام شود، تند تند و پی‌درپی گفته بودم..."معذرت می‌خواهم... معذرت می‌خواهم... "انگار باز فوری دریافته بود شرمساری‌ام را... و آن انقلاب مرگبار که قلب دیوانه‌ام را می‌آشفت... و زود واگذارده بودم...و باز تکیه داده بود بر آرنج دو دستش ولی این‌بار با رنگ نگاهی دیگرگون... آبیِ آرام...هم‌چنان از خودم خجالت می‌کشیدم و درگیر نوعی دردناک از سرزنش درونی مانده بودم که چرا انگاری ناخودآگاهانه کوشیده‌ام او را از دغدغه‌های عمیق درونش به سوی حماقت‌های لعنتی خودم متوجه سازم... پس بی‌معطلی وسواس‌وار و ناشیانه گفته بودم..."لطفاً هیچ به حماقت‌های من توجه نکن... تب دارم... حتما دیوانه شده ام... معمولاً تب که داشته باشم هذیان می‌گویم..."باز آن نگاهِ همه چیزدان همدلانه و نوازش‌وار... به رنگ آسمان امیدآفرین سپیده‌دمان... ولی دیگر چیزی در جهت تسلابخشی نگفت؛ شاید تا بیشتر خجالتم ندهد...خوب می‌دانست که کجا باید جریان گفتگو را به مسیری دیگر انداخت...با آهنگی شوخی‌آمیز، طنازانه گفت:"بهرام!... حوصله‌داری داستانی عجیب ولی واقعی برایت تعریف کنم!!؟... بله؟... بسیار خوب... قصه اینطوری است... "بعد تکیه داده به پشتی صندلی لهستانی و بازوهاش را بر سینه- انگار برای محافظت از خویش- صلیب‌وار در هم آویخته، با لبخندی گلگون که ناگاه بر صورتش می‌شکفت... همراه با سر تکان‌دادن‌ها و این‌سو و آن‌سو نگاه‌کردن‌ها و همۀ دیگر نشانه‌های عجیبِ ناگاه خجولانه‌ای که موقع شرح مسائل خصوصی خانوادگی در او پدیدار می‌شد، خیلی آرام و باحوصله برایم تعریف کرده بود که چطور در خاندان مادری‌اش بنابر سنتی خانوادگی مرسوم است که یکی از نسل حاضرِ آرشیدوک‌های بادن-وورتنبرگ به خدمت دائمی کلیسای کاتولیک درآیند تا در آینده به مقامات عالی روحانیت برسد... فدیۀ نخست‌زاده‌ای بدون داغ!...و بعد بازوهاش را از هم گشوده... و کف یکدست را با حالتی کمابیش عصبی کشیده بود روی پیشانی تابناکش... انگاری برای پنهان کردن نیمی از چهره و احساس خشم و بی‌قراری‌اش... باز خیره شده بود به منظرۀ آن‌سوی شیشه‌های غبارآلود...که طلوع یک صبح لطیف ششم فروردین را نوید می‌داد... و گفته بود:"من این نخست زاده را مفت مسلّم تحویل ایشان نخواهم داد... داغم را به دلشان خواهم گذاشت... خواهی دید..."...آفتاب زمستانی بازل، سرخرنگ و شوم... از ورای شیشه‌های منقوش، دامان جامۀ سپیدِ کهانت میکائیل را آلوده...و من همچنان باور نمی‌کنم که مشاهدۀ او در کسوتِ سراسقف یک ناحیه هلوتیا تا این‌حد برایم آزارنده و مشقت‌بار باشد...خدایا چرا این‌قدر برآشفته‌ام اینک...احساس بیگانگی دارم... و دلسردی یأس‌آمیز... و نیز انگاری همراه چیزی شبیه به غبن و فریب‌خوردگی و شکستگی در سینه؟... و یا تأسف بر او که روزی –همچنان عقاب شاهی- همان‌قدر آزاد و وحشی می‌نمود که اکنون به مانند یک طوطی کاکلی... یک عروس هلندی... آراسته و دست‌آموز... اهلی و پای دربند به نظر می‌رسد...باید امشب بیشتر در این‌باره فکر کنم... عمیقاً... تا جانم درآید...ولی عجالتاً اعصابم به طرزی دردناک در هم فشرده... خاصه قلبم که این‌طور سنگین و سرد بر گردنم آویخته انگاری...... و سرم که چنین داغ و گران‌بار پیش‌آگهی از واقعه‌ای شوم می‌دهد...در تمام آن مدت زمانی که میکائیل می‌ایستد برابر محراب... و چند بار بنابر ضرورت مراسم، میان منبر معرّق‌کاری شدۀ فاخر، سریرِ قربانگاه و صندلی جایگاهش در کنار محراب_ میان دو دستیار کشیش و شماس خویش_جابه‌جا می‌شود... با زبان بیگانه‌وار و لهجۀ آلمانی‌اش که او را در میان اهالی این سامان نیز متمایز می‌کند، به میهمانان خداوندِ خویش خوش‌آمد می‌گوید... نان و شراب را تقدیس و تبرّک می‌کند... مطابق آیین در میان جماعت، بخوردان می‌چرخاند و قطراتی از آب مقدس را بر سرشان می‌افشاند... با همان طنین آشنا و ژرف صدای باریتونِ زیبایش، آیاتی را از لابه‌لای اوراق آن نسخِ مزیّن و مرّصعِ انجیل‌ کهن می‌خواند و سرودهایی موزون و ادعیه‌ای از شرح قصۀ شام آخر را به هر دو زبان آلمانی و لاتین باستانی... می‌رود در میان جمع آن طفلکان آماده برای تشرّف به نخست آیین عشای ربانی، می‌ایستد و با لحنی زیرتر و مهربان، همراه با لبخند و حرکاتِ نمایشی دست و چهره با ایشان سخن می‌گوید... گفتگو و به گواهی خنده‌های ریزریز پرهیجانشان، با آن‌ها شوخی می‌کند...و بعد که مراسم اصلی آغاز می‌شود... گرده‌های کوچکِ فطیر پاک فصح را در شراب سرخ می‌زند و بر روی زبان یا کف دست‌های پرستندگان کوچک و بزرگ و سال‌مندی که برای دریافت مائدۀ ملکوت در برابرش به صف شده و به نوبت بر نیمکت سرخ برابرش به زانو درمی‌آیند, می‌گذارد...و همۀ این‌ها را با شکوه و جلال و جبروت یک شهسوارِ آریستوکرات، یک آرشیدوکِ اشرافی، با نظم و آرامشی فاخر و سلطنتی- و نه شبیه به یک خادم وظیفه‌شناس کلیسا- به انجام می‌رساند...با این همه احساس می‌کنم که او از جهتی- شاید مثل خود من- به توبه‌کاری حقیر و نابود شده می‌ماند... همچنان که مرا تباه کرده باشد در جایگاه آخرین گناه...و مرا تباه کرده است... خدا می‌داند...و راستی او اینک خود را خدمتکار خدایی می‌انگارد؟..._ یا خدایانی... همانطور که در گذشته به طعنه و خشم آمیز می‌گفت... و فکین‌اش را بر هم می‌فشرد طوری که چالۀ قشنگ زنخدان و گونۀ راستش عمیق‌تر می‌نمود..._ خداوندی چنان منزوی و اختصاصی که تنها جمع قلیلی از مؤمنان خویش را در این گوشۀ عالم، در این کاتدرال نم‌گرفته و کپک‌زدۀ قرون وسطایی به حضور می‌پذیرد...نمی‌دانم این رنج خوفناک از کجا برمی‌خیزد؟...شاید هنوز دلم می‌خواهد او را در گروه‌های اکتشافی ماجراجویانه یا در حال صعود به قلل هیمالیا ببینم... در حال برنده شدن در رقابت‌های ورزشی... در حال خواندن سرودهای عاشقانه و فریب دخترکان زیبایی که با دهان باز، مسحورِ کمالات بی‌بدیلِ او مانده‌اند... حداقل در همان جلسات سخنرانی و رونمایی از کتاب‌هاش... یا مثل وقت‌هایی که حین نواختن آداجیو یا رسیدگی به گل‌سرخ‌هاش در باب مسائل پیچیدۀ عرفانی و فلسفی نظریه‌پردازی می‌کرد...باید بلند شوم و بروم خانه... بس که احساس بیماری دارم...ولی نمی‌توانم... دستِ‌کم پیش از آن که نگاه او را بر هستی مفلوک خویش از فاصله‌ای نزدیک و واقعی حس کنم... نمی‌توانم...صف به هم پیوستۀ پرستندگان را نگاه می‌کنم که در سوّمین دورِ شرابِ نابِ خونِ مسیح از دست ساقی جان‌پرور، آرام و به‌رسم و راه، همراه با نوای ارغنون، گام به گام پیش می‌روند...کمابیش بدان سیاق که ما در صف زیارت ضریح حضرت شاه چراغ پیش می‌رفتیم...در یک بهار فرحناک از ایام ققنوسی‌ام بود؛ که داشتم از نو زاده می‌شدم... همراه با مانا... همان دخترکی که مرا باز آفریده بود؛ به وسوسۀ سروسامان یافتن این‌بار...اردیبهشت در سفر شورانگیز شیراز بودیم و قرارمان بود که جشن مختصر و مهربان پیوندمان مرداد ماه باشد... در اصفهان...می‌خواستیم بدهیم باغچۀ عمارت خانمجانم را چراغان کنند و بساط میهمانی را زیر سایه‌سار یاس و ارغوان و تاک و در حریم درختان پربار هلو و انار و سیب بگستریم...فکر می‌کردیم عاشقیم... برای من البته، او همۀ قشنگی و جوانی و نوید خوشبختی‌های ساده و دست‌یافتنی بود...و برای او، من... نمایندۀ برخی آرزوهای کوچک... نه بزرگ...در حقیقت شبیه هم بودیم... با این تفاوت که من دست‌نیافتنی را از دست نهادم و او بدان دست یافت...زمستان همان‌سال، ضیافت باشکوه عروسی او در هلسینکی برگزار شده بود... با آن دیگری...که هر چه او داشت، من نداشتم... جز عاشقی...وقتی همان‌روز عصر هفتم اردیبهشت ماه جلالی، بعد زیارت حرم، در باغ ارم، کنار سروناز بی‌سایۀ بی‌ثمر، مانا در میان بازوانم به گریه افتاد به خودم گفتم که باز در کمال حیرت و غفلت، به حال خویش رها شده‌ام... معجزه‌وار...وقتی داشت با آهنگی لرزان و معصومانه و خشمگین می‌گفت که هنوز عاشق است، ولی به جز عشق، می‌خواهد از دیگر موهبت‌های حیات نیز برخورد... از قدرت... آزادی... زیستن در یک جهان بی‌هیاهو... بدون جنگ... فارغ از اضطراب و درد و عقده‌های اجتماعی... در نهایت شگفتی خویش، هیچ مخالفت و معاندتی در دل و بر زبانم نبود...هر چند مانا می‌گفت جز این از من انتظار نداشته...طفلک نسبت به من همیشه گمان نیکو می‌برد...با خودم فکر کرده بودم...در همان صبحگاه زیبای اردیبهشت... که در کنار هم، اذن دخول خواندیم و از دو درِ مجزّای مردانه و زنانه- هر یک به راه خویش- وارد حرم شاه چراغ شدیم... در حقیقت راهمان از هم گسسته شده بود...یعنی... هم‌چنان که هر یک در صف‌های علیحده آرام و با وقار... گام به گام می‌رفتیم، او داشت به این فکر می‌کرد که پس از صرف چلوکباب سلطانی در بهترین رستوران شهر، موقع قدم زدن- که می‌گفت برای هضم بهتر غذای سنگین ضرورت دارد- در زیباترین گردشگاه منطقه، چطور حرف فراق را به میان آورد؟...یعنی آن‌وقت که داشت بر پولادِ سرد بوسه می‌زد و چند سکۀ دویست تومانی می‌انداخت در خزانۀ خداوند، برای آخرین‌بار با او مشورت کرده بود؟...حتی وقتی آن قرآن نذری را روی زانوهاش می‌گشود، یا با سیّدِ تسبیح‌خوانِ حرم گفتگو می‌کرد، داشت برای میمنت و نحوست این فراق و وصل، استخاره و استشاره می‌کرد؟...هرگز ندانستم ولی... من همچنان که در مسیر تشرف به معبود موعود، نفس به نفس مورچه‌وار یک پا را پیشتر از دیگرپای می‌گذاشتم... مسحور نقش و رنگ تالار مفروش منقوش، اسیر انعکاس پرتو آفتابِ مایلِ صبحگاه در آینه‌کاری‌های طاقگان سحرانگیز حرم، ناگهان احساس کرده بودم قلبم در سینه مثل آن آینه‌های ریز ریز، هزاران تکه می‌شود و هر یک پاره جداجدا تنها همان یک عکس را بازمی‌تابد... عکس همان جفاکار دست نایافتنی را...که اینک دارم با هر پلک بر هم زدنی به آستانِ سلطنتش نزدیک‌تر می‌شوم...شهزادۀ بادن!خود را می‌بینم که ایستاده‌ام به آیین و ادب در صف زائرانش که تا می‌رسند پیش پای او، ابتدا به نشانۀ تعظیم سر فرومی‌آورند و بعد دست‌ها یا لب‌هاشان را بر دستان روزی‌ده رهنمای او می‌گشایند، تا رزق روزانه را از سفرۀ الهی برگیرند... بعد با حرکتِ دست راست، بر سینه صلیبی ترسیم می‌کنند و پیش از آن که از او روگردانند، یک قدم به احترام پس می‌روند...و میکائیل پیاپی دعای نشان صلیب را به زبان لاتین و با آهنگی بم و یکنواخت، بی فراز و نشیبی زمزمه‌وار می‌خواند...نوبت به من رسیده است... که بایستم برابر "صنم لشکری‌ام" به فاصلۀ یک نیمکت سرخ... انگار که شکافی به عرض نیم قدم و به ژرفای ابدیت...دل به غارت چشم او سپرده‌ام..."نگاه کن که نریزد دهی چو باده به دستم..."[3]آن یک قدم آخر را هم برداشته‌ام... اینک این منم ایستاده انگار بر آن‌سوی پل چوبی... و او می‌آید از دیگر سوی...با یک زانو بر صندلی سرخ تکیه می‌زنم... سر تعظیم از سینه برمی‌گیرم...نگاهش می‌کنم...نگاهم می‌کند...لبخند از آسمانِ چشم‌هاش سایه می‌افکند بر شکرستان لبانش... آن‌طور کمرنگ که چشم هیچ نقاشی نبیند مگر من...تبسمی نامنتظر... مثل گاهی که شکوفۀ بادام در زمستان سرزند... مهربان و خجول... تُرد و تازه، ولی آسیب پذیر...پس از اعماق جان می‌کوشم بفهمم که چه می‌گوید... وقتی با همان آهنگ بم، این‌بار کمی آرام تر می‌خواند... و دو بار در چشمم آهسته پلک بر هم می‌زند..." in nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti"یعنی... سلام بهرام ...خوبی؟...می‌گویم...“Amen!”…یعنی که همان... مخلصیم..."همان لوح ساده‌ایم..."... "ز پای اوفتاده‌ایم..."[4]و آرام دستی را که به نرمی، گردۀ نان را به تظاهر درشراب زده بین لب‌هام می‌گذارد می‌بوسم...می‌گوید...“di te ament”!بعد آرام و تقریباً بی‌صدا لب‌هاش باز بر هم می‌خورد...این‌بار به فارسی و طوری که یقین دارم کسی جز خودم نمی‌شنود می‌گوید..."بمان بهرام! ... ببینمت..."[1] Georgio Allegri Miserere Mei Deus سرودی ساخته هنرمند عهد رنسانس ایتالیا جیورجو آلگری که نخست بار برای نواختن در کلیسای سیستین تصنیف شده است.[2] یکی از شیاطین فرهنگ یهود که در کتاب توبیاس از او یاد شده. ظاهرا این نام ریشه در اوستا دارد[3] مصراعی از غزل مشهور یغمای جندقی[4] نقش غلط مخوان که همان لوح ساده‌ایم...انصاف می‌دهیم و زپای اوفتاده‌ایم...(حافظ)قسمت قبلقسمت بعد