آذرگان

جشن آذرگان، جشن فروغ و روشنی. ای آتش، ای بهترین جلوه‌گاه فروغ یگانگی هستی، فروزان باش در این خانه، همواره پرتوات با زبانه‌های سرخ‌فام درخشنده‌ باش. ای آتش تو جلوۀ فروغ بی‌کران خداوندی؛ تو جلوۀ خرد مقدس آفریدگاری؛ می‌کوشیم به یاری تو به او نزدیک شویم. - بخشی از ترجمۀ آتش‌نیایش«آذرگان» نهمین جشن ماهانه است و همچون نوروز و مهرگان، جشنی همگانی در سراسر ایران بوده‌است. امروزه نیز زرتشتیان این جشن را برپا می‌دارند. در گاه‌شمار اَوِستایی، هر ماه شامل سی روز است که هر روز اسم اَوِستایی به‌خصوصی دارد؛ این اسامی از نام ایزدان و امشاسپَندان گرفته شده‌است. جشن‌های ماهانه، شامل روزهایی است که اسم آن روز با اسم ماه برابر شود. نهمین روز از ماه در تقویم زرتشتی متعلق به ایزد آذر (فرشتۀ نگهبان آتش) است و روز آذر از ماه آذر -که برابر سوم آذرماه در تقویم رسمی کشور می‌شود- روزی است که ایرانیان کهن‌جشن آذرگان را برپا می‌دارند.آذرگان جشنی در پیوند با آتش، برترین آخشیج (عنصر) چهارگانه است. از دیرباز، آتش میان ایرانیان از سپندینگی و پاکی ویژه‌ای برخوردار بوده‌است و برپایۀ یک باور، آن را جانشین خورشید روی زمین می‌دانستند. آتش نماد راستی است؛ تنها آتش است که پلیدی را به خود راه نمی‌دهد و همواره رو به بالا می‌رود، خود می‌سوزد و جهانی را نور و گرما می‌بخشد. اینکه زرتشتیان هنگام نیایش به روشنایی و نور رو می‌کنند، به این دلیل است که روشنایى نماد آفریدگار است و هرجا روشنایی هست، خرد هست، راستى هست، مهر هست و خدا آنجاست.در گذشته در این روز در خانه‌ها و بام‌ها آتش افروخته و این روز را با نیایش‌خوانی و گستردن سفرۀ آیینی در آتشکده‌ها جشن می‌گرفتند. هنگام جشن، بر آتش چوب‌های خوش‌سوز و خوش‌بو می‌نهادند و آنگاه به‌مناسبت آغاز سرما، هرکس اَخگری از آتشِ در آتشگاه را به خانه برده و آن را تا پایان زمستان روشن نگه می‌داشتند. همچنین این روز، روز نشست و گفت‌وگو دربارۀ زندگی اجتماعی‌ بوده‌است و این برگرفته از آیینی بسیار دیرینه است که مردمان به دور آتش گرد می‌آمدند و دربارۀ زندگی‌شان به گفت‌وگو می‌پرداختند. امروزه نیز زرتشتیان در این جشن با لباسی آراسته و پاکیزه به آتشکده می‌روند و با هم‌نوایی موبد و با سرایش آتش‌نیایش (یکی از سرودهای اَوِستا) نور و روشنایی را گرامی می‌دارند.ابوریحان بیرونی در آثارالباقیه دربارۀ این جشن آورده‌است: «روز نهم آذر عیدی است که به‌مناسبت توافق دو نام آذرجشن می‌گویند. در این روز به افروختن آتش نیازمند هستند. این روز جشن آتش است و به‌ نام فرشته‌ای که به همۀ آتش‌ها موکل است نامیده شده، زرتشت امر کرده در این روز آتشکده‌ها را زیارت کنند و در کارهای جهان مشورت نمایند.»ایرانیان نخستین بار آتش را در تلاش زندگی یافته‌اند، آنچنان‌که: «روزی هوشنگ‌شاه پیشدادی، با همراهان خویش به شکار رفته، بر سر راه خود ماری می‌بیند و برای کشتن آن سنگی پرتاب می‌کند که «پدید آمد آتش از آن سنگ باز». این آتش به خار و خاشاک افتاده و روشن می‌شود.» در این اسطوره دو نماد متضاد روبه‌روی هم قرار می‌گیرند؛ مار که نماد مرگ است در برابر آفرینش آتش که نماد روشنایی و فروغ است، قرار می‌گیرد. آتش در گذشتۀ ایران از جایگاه ویژه‌ای برخوردار بوده، چراکه در کنار زندگی انسان، توانایی، گرما و کوشش را به همراه آورده و سرآغاز و سرچشمۀ پیشرفت شده‌است.ای آتش سرخ تیرگی سوز/ ای آذر آشیان بر افروزای بر شده آتش نیایش/ ای خرمن گرم سوز و سرکشای معبد مهر از تو روشن/ هر گلخن مرده از تو گلشناز نور تو، آسمان بر افروخت‌/ دم سردی خاک و تیرگی سوختمهر تو به خاک مرده جان داد/ بر آب فسرده‌ دل روان داددم سردی و هیبت زمستان/ بردی به فروغ خویش آسانای معبد مهر از تو روشن/ هر گلخن مرده از تو گلشنای آذر پرفروغ و تابان/ با مهر چو بسته‌ای تو پیمانهر تیره که اهرمن بزاید/ در پای فروغ تو نپاید- هما ارژنگی