شعور چیست؟

همه ما برای خطاب قرار دادن افرادی که حرکاتی نابهنجار انجام می‌دهند از عبارتی استفاده می‌کنیم که جنبه‌ای مودبانه هم دارد(البته که بعضی از افراد فحش می‌دهند). این عبارت «بیشعور» است. برای اطلاق این صفت به کسی، فرد باید دارای شاخصه‌هایی باشد و من فکر می‌کنم که تا به امروز بدون داشتن شاخصی معین شعور و بیشعوری را می‌سنجیدیم. برای تعریف بیشعوری راحت‌ترین راه این است که خود«شعور»را تعریف کنیم.شعور در لغت به سعی دهخدا در لغتنامه به معنای فهم و درک و دریافت و معرفت است و معنای ریشه‌ای این واژه در زبان عربی از«مو» است. در فلسفه اسلامی نیز علامه طباطبایی در تفسیر خود تعریفی از شعور را به این معنی ارائه کرده است که«شعور به معنای ادراک دقیق است از ماده شَعر که به معنای مو است و ادراک دقیق را از آنجا که مانند مو باریک است شعور خوانده‌اند؛ مورد استفاده این کلمه در محسوسات غالب است، نه معقولات، به همین جهت حواس ظاهری را مشاعر می‌گویند»همچنین در این باره ملاصدرا نیز گفته است«شعور عبارت است از ادراک بدون استنباط؛ و آن اول مرتبت حصول علم به قدرت عاقله است و چنان می‌نماید که شعور ادراک متزلزل است و این در جهت در حق خدا اطلاق نشده است.»تمامی این تعاریف چه درست و چه غلط شاخصی برای اینکه ما با آن فرد بیشعور را بصورت کاربردی تشخیص دهیم، نیست. ما وقتی فردی در جمعی مطابق با هنجارها و آداب قراردادی عمل نکند می‌خواهیم که به او صفت بیشعوری را اطلاق کنیم اما آیا هر هنجاری درست است؟ هر کس هر هنجاری را شکست بیشعور است؟ اگر جمعی فاشیست برای رهبرشان سلام نظامی دهند و یک نفر این کار را نکند بیشعور است؟ از نگاه آن جماعت فاشیست بیشعور است ولی هیچگاه قراردادی با توجه به تعداد زیاد طرفدارانش رنگ درستی به خود نمی‌گیرد.باشعور جمع!پس برای اینکه صفت‌های بیشعوری و باشعوری و پیش از آن‌ها شعور را بتوانیم به کسی اطلاق کنیم باید دنبال تعریفی باشیم که هم جامع و مانع باشد و هم کاربردی باشد بدان معنا که بتوان آن را همواره از نظر درستی استفاده کرد. برای همین مسئله دست به تعریفی کاربردی و جامع و مانع برای شعور می‌زنیم:شعور که از نظر لغوی به معنای ادراک است از منظر ماهیتی نیز همین معنا را دارد چون احساس و ادراک نسبت به چیزی خود در این واژه مصلح و کاربردی شده است پس می‌توان از این معنای مصطلح مدد گرفت. آدمی برای فهم، نیاز به استفاده از چیزی نه مجزا و منفردا به اسم عقل و نه به اسم قلب بلکه از ادراک خویشتن خویش برای دریافت و تحلیل و فهم مسائل دارد.انسان برای تقویت و گسترش توان این ادراک باید به کسب علم و تجربه بپردازد و الا ادراک و شعور او در محدوده حواس ظاهری مثل لامسه و ... غیره که از نوزادی با بشر است و بصورت طبیعی رشد می‌کند، خواهد ماند. وقتی آدمی به خاطر مسائل اجتماعی اعم از تربیت خانوادگی، آموزش، تربیت اجتماعی و سایر تجارب مواردی مفهومی از صداقت و حقیقت و تفاوتش با واقعیت را فرا گرفته تا به مفاهیمی همچون رعایت قانون و حق استفاده از آزادی بیان و مفید بودن این موارد می‌رسد و یا فرا می‌گیرد که برای مثال اثبات شی نفی ما عدا نمی‌کند( اثبات چیزی چیز دیگری را نفی نمی‌کند) یا مثبت اندیشی و واقع گرایی را بر کمالگرایی مذموم و ... ارجح می‌یابد و بصورت کلی چندین و چند ابزار برای ارتقا درک خود می‌یابد تا در وضعیت‌های مختلف از این ابزارها استفاده کند، پس شعورش افزایش می‌یابد به این طریق که توان ادراکش با کمک این ابزارها ارتقا می‌یابد.شعور حسی و ظاهری که بر لامسه و شنوائی و ... است مدنظر ما از شعور برای اطلاق صفت باشعور و بیشعور نیست و چیزی را که برای ما شعور کاربردی تعریف خواهیم کرد مجموعه همین ادراکات عقلانی در وضعیت‌های مختلف است. پس بصورت ماهیتی تعریف شعور(غیر از تعریف کاربردی)می‌شود درک و دریافت ما که حاصل از ابزارهایی اکتسابی است در هر وضعیت که با آن روبرو می‌شویم.اما این شعور مگر با استفاده از آن ابزارها در هر وضعیت نمود نمی‌یابد و رخ نمی‌دهد؟ قاعدتا برای هر وضعیت(هر پیچ)اگر از ابزار و آچار مخصوص و موجود آن استفاده نکنیم آن پیچ(وضعیت)باز نمیشود(درک نمی‌شود). پس شعور فرآیندی است شامل ادراک صحیح هر وضعیت و رفتار درست نسبت به ادراک در آن وضعیت.حال اگر بخواهیم تعریف را کاربردی کنیم باید به آجرهایی که شعور را میسازند دقت کنیم. در اینجا آن آجرها همان ابزارهایی هستند که با کمک آن هر وضعیت را ادراک می‌کنیم و نتیجه آن ادارک نهایتا شعور ما را تشکیل می‌دهد. در موقعیت‌ها و وضعیت‌هایی که هر روزه و هر ساعت با آن‌ها برخورد می‌کنیم بایستی از ابزارهای درست به بهترین شکل برای ادراک استفاده کنیم تا دریافتی درست از وضعیت داشته باشیم و بتوانیم رفتاری درست را پس از ادراک و قضاوت و نتیجه‌گیری از خود نشان دهیم.پس می‌توان به این شکل تعبیر کرد که شاخص شعور کاربردی برای افراد به میزان استفاده آن‌ها از ابزارهای اداراک و دریافت آنها در هر وضعیت است برای تحلیل و فهم درست آن وضعیت تا منجر به نتیجه‌گیری و قضاوت درست شود و رفتار درست از طرف فرد رخ دهد.با توجه به تعریف فوق میتوان گفت که «بیشعور»فردی است که از چیزها(ابزارها)که برای درک و دریافت درست از وضعیتی که با آن روبرو شده و از قبل در اختیارش در طی تربیت و آموزش و ... قرار گرفته، استفاده نمی‌کند و این عدم استفاده باعث تزلزل در ادراک و دریافت صحیح و سپس به تبع آن نتیجه‌گیری غلط و قضاوت اشتباه از وضعیت و در نهایت رفتار اشتباه می‌شود.