امامت و رهبری شهید مطهری 32

ولی یک مطلب دیگر هست که از قرآن استنباط می شود و آن اینکه ما می بینیم که قرآن درباره یوسف صِدّیق در آن تنگنایی که آن زن از او کام طلبی می کرد می گوید: وَ لَقَد هَمَّت بِهِ آن زن آهنگ یوسف را کرد وَ هَمَّ بِها لا اَن رَأی بُرهانَ رَبِّهِ(1) و یوسف هم اگر نبود که دلیل پروردگار مشهودش بود، آهنگ او را می کرد؛ یعنی او هم یک بشر بود، یک جوان بود و غریزه داشت. آن زن به طرف یوسف رفت ولی یوسف به طرف او نرفت، یوسف هم اگر نبود که داشت یک شهودی می کرد، به سوی او می رفت. یوسف به حکم اینکه با ایمان بود و ایمال او یک ایمان کامل و در حد ایمان شهودی بود و بدی و زیان این کار را می دید، همان ایمانی که خدا به یوسف داده بود مانع و نگهدارنده او از این کار بود.هر فردی از افراد ما بدون آنکه یک قوه ای به زور جلوی ما را گرفته باشد، از بعضی لغزش ها و گناه ها معصوم هستیم به خاطر کمال ایمانی که ما به خطر آن گناهان داریم. مثلاً خود را از بالای پشت بام یک ساختمان چهار طبقه پرت کردن یا خود را داخل آتش انداختن یک گناه است اما ما این گناه را هرگز مرتکب نمی شویم چون خطر و زیان آن برای ما ثابت و مجسّم است. می دانیم دست به برق گرفتن همان و جان تسلیم کردن همان. فقط وقتی این گناه را مرتکب می شویم که از آن خطر چشم پوشیده باشیم. ولی یک بچه دست به آتش می زند؛ چرا؟ چون خطر این گناه آنچنان که برای ما مسجّل است برای او مسجّل نیست. یک نفر آدم عادل، ملکه تقوا دارد و به همین جهت بسیاری از گناهان را اصلاً انجام نمی دهد. همان ملکه به او در این حد عصمت می دهد. بنابراین عصمت بنابراین عصمت از گناه بستگی دارد به درجه ایمان انسان به گناه بودن آن گناه و خطر بودن آن خطر. ما گناهان را تعبّداً پذیرفته ایم که گناه است یعنی می گوییم چون اسلام گفته است شراب نخور ما نمی خوریم، گفته قمار نکن نمی کنیم. کم و بیش هم می دانیم که بد است اما آنچنان که خطر((خود را در آتیش انداختن)) برایمان مسجم است، خطر این گناهان برای ما مجسم نیست. اگر ما همان اندازه که به آن خطر ایمان داریم به خطر این گناهان نیز ایمان می داشتیم، ما هم از این گناهان معصوم بودیم. پس عصمت از گناه یعنی نهایت و کمال ایمان. آن کسی که می گوید: لَو کُشِِفَ الغِطاءُ مَا ازدَدتُ یَقیناً(2) (اگر پرده هم بر افتد بر یقین من افزوده نمی شود) قطعاً معصوم از گناه است. او در این سوی پرده هم پشت پرده را مجسم می بیند؛ یعنی مثلاً او حس می کند که با یک دشنام دادن در واقع عقربی برای جان خود آفریده، و به همین دلیل چنین کاری نمی کند. در اینکه قرآن نیز از ایمان هایی در این درجه یاد می کند شک نیست. و لهذا عصمت، نسبی است یعنی مراتب و درجات دارد. معصومین نسبت به آن چیز هایی که برای ما گناه است و گاهی مرتکب می شویم و گاهی اجتناب می کنیم، معصوم هستند وهرگز گناه نمی کنند ولی آن ها هم مراحل و مراتب، آنها مثل ما هستند در این مرحله. همان طور که ما نسبت به گناهان عصمت نداریم، آنها ( در آن مراحل و مراتب) عصمت ندارد. از آن چیزی که ما آنها را گناه می شمریم آنها معصوم هستند ولی چیز هایی برای آنها گناه است که برای ما حسنه است چون ما( به آن درجه) نرسیده ایم. مثلاً اگر یک شاگرد کلاس پنجم یک مسئله کلاس ششم را حل کند برای او فضیلت است و جایزه دارد اما اگر همان مسئله را شاگرد کلاس نهم حل کند چیزی برای شمرده نمی شود و ارزشی ندارد. چیز هایی که برای ما حسنات است، برای آنها گناه است.این است که ما می بینیم قرآن در عین حال به انبیا عصیان می دهد: وَ عَصی ادَمُ رَبَّهُ(3)،یا به پیغمبر می گوید: لِیَغفِرَ لَکَ اللهُ ما تَقَدَّمَ مِن ذَنبِکَ وَ ما تَأَخَّرَ.(4) .اینها می راند که عصمت یک امر نسبی است، او در حد خودش و ما در حد خودمان. پس ماهیت عصمت از گناه، بر می گردد به درجه و کمال ایمان. انسان در هر درجه ای از ایمان باشد، نسبت به آن موضوعی که نهایت و کمال ایمان را به آن دارد یعنی در مرحله وَلَو لا اَن رَأی بُرهانَ رَبِّه است، قهراً عصمت دارد؛ نه اینکه شخص معصوم هم مثل ماست، هی می خواهد به طرف معصیت برود، ولی مأموری که خدا فرستاده دستش را می گیرد و مانع می شود. اگر این طور باشد هیچ فرقی بین بنده و امیر المؤمنین نیست چون هم من به طرف گناه می روم و هم او، منتها برای او یک مأمور خارجی مانع گناه کردن انسان شود که هنر نشد. مثل این است که شخصی دزدی می کند و من دزدی نمی کنم ولی من که دزدی نمی کنم به خاطر این است که همیشه پاسبانی همراه من است است. در این صورت من هم مثل او دزد هستم با این تفاوت که او دزدی است که پاسبان جلویش را نگرفته و من دزدی هستم که پاسبان جلویم را گرفته. این، هنری نیست.عمده در مسئله عصمت، عصمت از گناه است. عصمت از خطا مسئله دیگری است که آن نیز دو گونه است. یکی مسئله خطای در تبلیغ احکام است که بگوییم پیغمبر احکام را برای ما بیان کرده است ولی شاید اشتباه کرده، شاید خدا به گونه ای به او وحی کرده و اشتباهاً به گونه ای دیگر گفته همان طور که ما اشتباه می کنیم؛ به ما می گویند برو این پیغام را برسان، بعد ما می رویم عوضی می گوییم. یعنی اصلاً اعتمادی به گفته پیغمبر نیست از باب اینکه ممکن است اشتباه کرده باشد. قطعاً چنین چیزی نیست.اما در سایر مسائل. در اینجا آقای مهندس کیتیرایی خیلی سرعت قضاوت نشان دادند و به امیرالمؤمنین ظلم کردند و واقعاً ظلم فاحشی بود. شما چطور به این سرعت قضاوت کردید که اگر شما به جای امیرالمؤمنین بودید، عبدالله بن عباس را انتخاب نمی کردید و ...؟ در اینگونه مسائل تاریخی قضاوت های ظنّی مانعی ندارد. انسان درباره شخصی قضاوت می کند که من فکر می کنم اگر فلان کس در پانصد سال پیش به جای آن کار این را می کرد بهتر بود. کسی می گوید قطعاً؟ می گوید من این طور فکر می کنم. این، مانعی ندارد. ولی در این گونه مسائل قضاوت قطعی کردن حتی نه نسبت به امیرالمؤمنین، نسبت به افراد دیگر هم صحیح نیست. او حاضر در وقایع و مسائل بوده و عبدالله بن عباس را از ما و شما بهتر می شناخته و اصحاب دیگرش را هم از ما و شما خیلی بهتر می شناخته است. آنوقت ما این طور قضاوت کنیم که اگر حضرت به جای عبدالله بن عباس کس دیگری را انتخاب می کرد، او آن کار را بهتر انجام می داد، و او را انتخاب نکرد. این، سرعت در قضاوت در اینگونه مسائل است. بعلاوه شما خودتان در بیاناتتان - که ما همیشه استفاده کرده ایم - همواره این مطلب را گفته اید که علی یک سیاست خاصی داشت و نمی خواست و نمی بایست یک ذره از آن سیاست تخلف کند، و در این سیاست همراه نداشت، خودش هم همیشه می گفت فرد ندارم. همین عبد الله بن عباس و دیگران دائماً می آمدند علی را توصیه می کردند به انعطاف یعنی همان چیزی که امروز به آن سیاست می گویند.1 .یوسف / 242 .سفینة البحار ،ج 2 / ص 734 (از امام علی)3 .طه / 1214 .فتح / 2