انقلاب، به مثابه جهاد تبیین

در این متن تلاش خواهیم کرد یک تحلیل کوتاه از چیستی و بستر وقوع انقلاب اسلامی ایران، ارائه بدهیم. حتما این تذکر لازم هست که گفته شود پدیداری انقلاب اسلامی، نظریه‌های انقلاب قبل از خود را به چالش کشیده و طرح جدیدی از انقلاب را ارائه داده که مشابهش قبلا نبوده و به تبع آن علمی و اندیشه‌ای نبوده که آن را پیش‌بینی کند. در این وضعیت که خود علوم با سابقه‌ی چند قرن نتوانسته‌اند این پدیده‌ی عظیم را توضیح دهند، انتظاری هم نمی‌رود این تحلیل پیش رو بتواند تمام وجوه آن را توضیح بدهد و حتما باید موضوع چندین و چند رساله و پژوهش باشد تا به یک طرح جامع از انقلاب اسلامی برسد.چیستی انقلابانقلاب با یک پشتوانه‌ی دینی و تیلیغی توانست به موقف یک انقلاب سیاسی برسد. به همین دلیل جنس این انقلاب بیشتر نزدیک به یک انقلاب فرهنگی و اتفاقا از جنس «جهاد تبیین» بود. این تبیین توسط شبکه‌ی شاگردان، مقلدان و یاران امام خمینی (ره)، از پایتخت گرفته تا شهر و روستای دورافتاده انجام می‌شد. این شبکه به قدری خوب سازمان‌دهی شده بود که حدود چند ساعت بعد از اعلام بیانیه‌ای جدید از سمت امام، مردم روستاهای دوردست، نسخه مکتوب آن بیانیه را در دست داشتند. در سال 48 شمسی امام جنبه‌ی سیاسی این انقلاب را در سلسله سخنرانی‌هایی در نجف تبیین نمودند. ده سال بعد، با شهادت فرزند امام تبلیغ غیرعلنی نهضت به یک تبلیغ اجتماعی-مبارزاتی تغییر ماهیت داد. چهلم‌ها پشت سر هم شکل گرفت و به بهمن 57 انجامید. پس می‌توان گفت انقلاب ما یک انقلاب فرهنگی-سیاسی-اسلامی بوده است؛فرهنگی به این جهت که کار با تبلیغ، تبیین و تغییر نگرش‌ها و ارزش‌های مردم بود. سیاسی هم به این جهت که انقلابیون دنبال تغییر حاکمیت بودند. دینی هم به این دلیل که هم ارزش‌ها دینی بودند و هم رهبران در کسوت دین بودند. یک ویژگی منحصر به فرد انقلاب اسلامی این بود که محدود به یک گروه خاصی انجام نشد و توانست تمام اقشار و اصناف مردم را از کارگران و پابرهنگان گرفته تا نیروی هوایی ارتش که همگی تحت تربیت آمریکا بودند همراه کند. این جملات از کتاب ولایت فقیه امام (سال 48) این ابعاد از انقلاب اسلامی را روشن می کند:‏‏«ما موظفیم برای تشکیل حکومت اسلامی جدیت کنیم. اولین فعالیت ما را در این راه‏‎‎‏تبلیغات تشکیل می‌دهد. بایستی از راه تبلیغات پیش بیاییم. در همۀ عالم و همیشه‏‎‎‏همین طور بوده است. چند نفر با هم می‌نشستند، فکر می کردند، تصمیم می‌گرفتند، و به‏‎‎‏دنبال آن تبلیغات می‌کردند؛ کم کم بر نفرات همفکر اضافه می‌شد؛ سرانجام به صورت‏‎‎‏نیرویی در یک حکومت بزرگ نفوذ کرده یا با آن جنگیده، آن را ساقط می‌کردند. محمد علی‏‎‎‏میرزایی‎‏ را از بین می بردند، و حکومت مشروطه تشکیل می دادند. همیشه از اول، قشون و‏‎‎‏قدرتی در کار نبوده است؛ و فقط از راه تبلیغات پیش می‌رفته‌اند. قلدری‌ها و زورگویی‌ها را‏‎‎‏محکوم می‌کردند؛ ملت را آگاه می‌ساختند، و به مردم می‌فهماندند که این قلدری‌ها غلط‏‎‎‏است. کم کم دامنۀ تبلیغات توسعه می‌یافت، و همۀ گروه‌های جامعه را فرا می‌گرفت؛ مردم‏‎‎‏بیدار و فعال می‌شدند، و به نتیجه می‌رسیدند.‏ شما الآن نه کشوری دارید و نه لشکری؛ ولی تبلیغات برای شما امکان دارد. و دشمن‏‎‎‏نتوانسته همۀ وسایل تبلیغاتی را از دست شما بگیرد. البته مسائل عبادی را باید یاد بدهید،‏‎‎اما مهم مسائل سیاسی اسلام است؛ مسائل اقتصادی و حقوقی اسلام است. اینها محـور‏‎‎‏کار بوده و باید باشد. وظیفۀ ما این است که از حالا برای پایه‌ریزی یک دولت حقـۀ‏‎‎‏اسلامـی کوشش کنیم؛ تبلیغ کنیم؛ تعلیمات بدهیم؛ همفکر بسازیم؛ یک موج تبلیغاتی و‏‎‎‏فکری به وجود بیاوریم؛ تا یک جریان اجتماعی پدید آید، و کم کم توده‌های آگاه‏‎‎‏وظیفه‌شناس و دیندار در نهضت اسلامی متشکل شده، قیام کنند و حکومت اسلامی‏‎‎‏تشکیل دهند. تبلیغات و تعلیمات دو فعالیت مهم و اساسی ماست.»بستر وقوع انقلاب اسلامیبه طور کلی می‌توان این طور بیان نمود در آخرین دهه قبل از انقلاب، یک جریان دینی با شبکه‎ی متدینین به راه افتاد؛ این جریان توانست در یک بستری بقیه مردم را همراه کند و مشارکت را به بیش از 98 درصد برساند. البته که این مشارکت قبل از روز 12 فرودین اتفاق افتاده بود و در آن روز صرفا بروز پیدا کرده و ثبت شد.در این زمینه،دو سوال می‌توان پرسید؛اول اینکه این جریان پیشران دینی در چه بستری به وجود آمد و دوم اینکه تمام مردم در چه بستری به این موقعیت رسیدند. جریان‌های اجتماعیِ دینی و جریان آشکار فقاهت و امامت، در ایران سوابقی دارد؛حضور جریان دینی در حکومت صفوی به یک نحو و بعدها تحریم تنباکو، ماجرای مشروطه و دوران شهید مدرس، تأسیس حوزه‌ی علمیه قم و ملی شدن صنعت نفت، همگی تمرین و تجربه‌ای برای حرکت اجتماعی یک رهبر دینی و امتش بودند که نهایتا به حرکت امام خمینی (ره) و امت او منتج شد. در اکثر اتفاقات مهم سیاسی و اجتماعی کشور در تاریخ معاصر حضور یا عدم حضور رهبران دینی و پیروان آن‌ها عامل اصلی وقوع آن اتفاقات بوده است. در مسیر بالنده شدن و بلوغ این جریان‌هاست که طرح ولایت فقیه امام خمینی تألیف شده و به وقوع می‌پیوندد. در مورد بسترهای فراگیری انقلاب اسلامی، تحلیل‌های متفاوتی گفته شده است؛یک عده زمینه‌های اقتصادی را مطرح می‌کنند، یک عده تغییر مناسبات بین‌المللی و جنگ سرد را مطرح می‌کنند. ولی به زعم نگارنده، دین‌زدایی و تبلیغ و تحمیل همه‌جانبه‌ی غرب‌مآبی، از دانشگاه و ارتش و دولت گرفته تا فستیوال‌ها و سینماها، اداره‌ی همه‌ی این ها در اختیار غربی‌ها، به خصوص انگلیسی‌ها و آمریکایی‌ها بوده. این تهاجم حقیقی فرهنگی نهایتا منجر به یک واکنش فرهنگی از سمت مردم ایران شد؛ واکنشی که امتداد سیاسی هم پیدا کرد. با تمام این زمینه‌ها، و مجاهدت‌هایی که از سمت مؤمنین دوران امام خمینی (ره) شده، دست خدا و وجوه اعجازگونه‌ی این اتفاقات، قابلیت پیگیری دارد. به طوری که رهبر این نهضت یعنی امام هم، تصور دورتری از تحقق حاکمیت اسلام در سال48 داشتند و با مطالعه‌ی بخش دیگری از برنامۀ مبارزه برای تشکیل حکومت اسلامی که توسط ایشان در همان سال طرح شده، می‌توان این دورانگاری را دریافت کرد:‏‏«هیچ عاقلی انتظار ندارد که تبلیغات و تعلیمات ما بزودی به تشکیل حکومت اسلامی‏‎‎‏منتهی شود. برای توفیق یافتن در استقرار حکومت اسلامی احتیاج به فعالیت‌های متنوع و‏‎‎‏مستمری داریم. این هدفی است که احتیاج به زمان دارد. عقلای عالم یک سنگ اینجا‏‎‎‏می‌گذارند تا بعد از دویست سال، دیگری پایه‌ای بر آن بنا کند و نتیجه‌ای از آن به دست‏‎‎‏آید...‏ فعالیت‌های ما اگر هم برای نسل آینده نتیجه بدهد، باید دنبال شود. چون خدمت به‏‎‎‏اسلام است و در راه سعادت انسان‌هاست؛ و امر شخصی نیست که بگوییم چون حالا به‏‎‎‏نتیجه نمی‌رسد و دیگران بعدها نتیجۀ آن را می‌گیرند، به ما چه ربطی دارد. سیدالشهداء(ع)‏‎‎که تمام جهات مادی خود را به معرض خطر درآورد و فدا کرد، اگر چنین تفکری داشت و‏‎‎‏کارها را برای شخص خود و استفادۀ شخصی می‌کرد، از اول سازش می‌نمود و قضیه تمام‏‎‎‏می‌شد... مردان بزرگ، که دارای سطح فکر وسیعی‏‎‎‏می‌باشند، هیچ گاه مأیوس نگردیده و به وضع فعلی خود ـ که در زندان و اسارت به سر‏‎‎‏می برند و معلوم نیست آزاد می شوند یا نه ـ نمی‌اندیشند؛ و برای پیشبرد هدف خویش در هر‏‎‎‏شرایطی که باشند طرح نقشه می‌کنند تا بعداً اگر توانستند شخصاً آن طرح را به مرحلۀ اجرا‏‎‎‏درآورند؛ و اگر خودشان فرصت نیافتند، دیگران ـ هرچند بعد از دویست یا سیصدسال ـ‏‎‎‏دنبال این طرح بروند و اجرا نمایند. اساس بسیاری از نهضت‌های بزرگ به همین صورت‌ها بوده‏‎‎‏است. رئیس جمهور سابق اندونزی، سوکارنو‏‎، در زندان دارای این افکار بوده، و نقشه‌ها‏‎‎‏کشیده و طرح‌ها داده که بعداً به اجرا درآمده است.‏»علی اکبر کارگر