علیه جهنم

سرخپوست چه تفاوتی با دیگر فیلم‌های فرار از زندان دارد؟فوکو جامعه‌شناس فرانسوی می‌گوید: «زندان راه‌حل کریهی است که نمی‌توان از آن اجتناب کرد.»و همین تناقض است که بسیاری از کارگردانان را مجاب کرده است که درباره زندان فیلم بسازند. فرار از آلکاتراز ، پاپیون، رستگاری در شاوشنک و... نمونه‌ای از این فیلم‌ها هستند. کارگردانان ایرانی نیز اگر چه به سراغ این موضوع رفته‌اند اما هیچ یک نتوانسته‌اند اثر خوش ساختی چون سرخپوست را بسازند. سرخپوست که این روزها در سینماهای کشور اکران است ماجرای چند ساعت کاری، در زندانی در دهه 40 شمسی است. گم شدن یکی از زندانیان گره اصلی داستان است.نقشه‌ی فرار، ظلم حاکم بر زندانیان،رابطه‌ی زندانیان با یکدیگر و رابطه‌شان با رئیس زندان مولفه‌های همیشگی زیر ژانر فرار از زندان است. اما سرخپوست تفاوت‌های عمده‌ای با فیلم‌های مشابه دارد که باعث شده است این اثر تکرار و تقلیدی از فیلم‌های معروف نباشد:1.فراری و نقشه‌ی فرار: در همه‌ی این فیلم‌ها یک یا چند نفر از زندانیان در حال ریختن نقشه‌ای برای فرار هستند. تماشاگر، هم پای زندانیان به این فکر می‌کند که راه کم دردسرتر برای فرار چیست؟ و دقایق زیادی از فیلم به پیدا کردن راه فرار می‌گذرد .به علاوه زندانی و انگیزه فرار مشخص است. در سرخپوست اما همان سکانس‌های آغاز متوجه می‌شویم که احمد نامی فرار کرده است. شخصی که نه میشناسیم و نه انگیزه فرارش را می‌دانیم. ما این بار به جای همراه شدن با زندانی، با رئیس زندان همراه می‌شویم تا هم نقشه‌ی فرار را کشف کنیم و هم احمد سرخپوست را بشناسیم.2. غیاب فراری: فیلم اگرچه در باره‌ی احمد با نام مستعار سرخپوست است اما هیچ گاه او را نمی‌بینیم. زندانی‌ای که در هیچ سکانسی چهره‌اش دیده نمی‌شود اما کارگردان با تمهیدات دیگری ما را با او آشنا می‌کند و دیگر نیازی نیست که برای شناخت سرخپوست او را ببینیم. زیرا توسط مددکار، هم‌بندی‌ها، همسر وحتی قورباغه‌اش معرفی شده است. مکث‌های درست دوربین بر دارچوبی وسط حیاط هم در خدمت این شناخت است. این انتخاب هوشمندانه کارگردان، سرخپوست را با فیلم‌های مشابه که، فراری، معمولا در بیشتر سکانس‌ها حضور دارد متفاوت کرده است.3. خشونت پنهان: در سرخپوست نه تصویر عریانی از شلاق و شکنجه وجود دارد نه فحش و ناسزا، با این حال این به معنی نبود خشونت در زندان نیست. رنگ سرد دیوارها، فضای بسته، چوبه‌ی دار، چهره‌ی جدی نوید محمدزاده،موسیقی خوفناک و... همگی نشانی از زندانی است که خشونت در جای جای آن وجود دارد و زندانیان چه رنجی را تحمل می‌کنند. رنجی که از اواسط فیلم بیشتر از آزار زندانیان، رئیس زندان را آزار می‌دهد. صحنه‌ی گیر افتادن نعمت جاهد در سلول و دیدن نقاشی بر دیوار زندان گواهی از این ادعاست.4. همدلی با رئیس زندان: منطق فیلم‌هایی با موضوع زندان این است که زندانبانان همیشه افرادی خشن و ظالم تصویر می‌شوند. دیکتاتورهایی که نمادی از دیکتاتورهای واقعی جامعه خود هستند که این بار در جامعه‌ی کوچک زندان حکومت می‌کنند. در سرخپوست نوید محمدزاده اگر چه خشن، جدی و محافظه‌کار به تصویر کشیده می‌شود اما این فقط یک بعد از شخصیت اوست. در ادامه ما او را فردی مهربان، خجالتی و حتی عاشق پیشه می‌بینیم. از نیمه داستان رئیس زندان بین دوراهی اخلاق و منفعت فردی در گیر می‌شود. چشم پوشی از فریب کاری مددکار، در آغوش کشیدن دختر احمد و... جز همین بعد شخصیتی اوست. بعدی که باعث می‌شود به زندانبان سرخپوست هم علاقمند شویم. موقعیتی متناقض که هم با زندانی و هم زندانبان، همدلی می‌کنیم.همه‌ی این موارد باعث می‌شود فیلم جاویدی بیش از آن که داستان نجات زندانی بیگناه از مرگ باشد؛ داستان رهایی زندانبان از جهنم خود باشد. جهنمی که به قول ایزدیار «با مهربانی هم می‌شه اداره‌اش کرد.» و همین «راه‌حل کریه اجتناب ناپذیر» است که نعمت جاهد را رستگار می‌کند.