شناخت دقیق و علمی کمال‌گرایی

انواع کمالكمال فردي و اجتماعي[1]كمال در دو جنبه فردي و اجتماعي بشر تصور مي‌شود، زيرا شخصيت انسان داراي دو جنبه است؛ فردي و اجتماعي. شخصيت او از جهت فردي اين است كه او را قطع نظر از محيط و اجتماع و بدون توجه به موقعيت و خصوصيات اجتماعي ملاحظه كنيم و منظور از شخصيت اجتماعي اين است كه انسان را به ضميمه اجتماع و روابطي كه با ساير انسان‌ها و محيط خارج از خود دارد در نظر بگيريم، بنابراين كمالي را هم كه انسان در جستجوي آن است در دو جهت فردي و اجتماعي متصوراست. انسان از لحاظ فردي داراي سه جهت فكر، اخلاق و عمل است (میرزا کمسفیدی، 1381).كمال فكري[2]بديهي است محتويات فكر انسان هر چه عالي تر باشد آن فكر كامل تر و عالي تر است، زيرا فكر و عقل انسان با محتويات آن رابطه نزديك دارد، بنابراين هر چه معلومات و معقولات انسان توسعه بيشتري داشته باشد به همان اندازه فكر انسان وسيع‌تر خواهد بود و به عبارت ساده تر، ترقي و تعالي محتويات فكر همان ترقي فكر است بلكه مي توان گفت ميان فكر و محتويات آن تعدي در كار نيست. از اينجا نتيجه مي‌گيريم فكر كامل فكري است كه متوجه عالي ترين موجودات باشد و پست‌ترين افكار آن فكري است كه در اطراف پست ترين موجودات دور مي زند. براي درك اين حقيقت بايد معتقدات يك فرد ديندار و بي‌دين را با هم مقايسه كنيم. يك فرد مادي مي‌گويد عالم منحصر است به آنچه ما مي بينيم و يا علوم طبيعي براي ما ثابت كرده است، طبيعت محدود و قوانين جبري آن سازنده اين جهان‌اند و هيچ گونه نقشه و فكري در ساختمان آن به كار نرفته است. نيروي خلاقه عالم حتي به اندازه يك كودك خردسال هم عقل و شعور ندارد، بشر هم جزيي از طبيعت است و پس از مرگ اجزا او از هم متلاشي و تجزيه شده و دگر بار جز همين مواد طبيعي مي‌گردد و هيچ‌گونه بقايي براي او نيست، در ميان انسان و ساير حيوانات چندان فاصله‌اي وجود ندارد. اما يك فرد ديندار معتقد است كه عالم از آن‌چه ما درك مي‌كنيم خيلي بزرگ‌تر و عالم ماوراء اين طبيعت به مراتب از جهان طبيعت وسيع‌تر مي‌باشد، نيروي سازنده اين عالم بي‌نهايت علم و قدرت دارد، هميشه بوده و همواره خواهد بود، جريان عالم بر طبق يك نقشه بسيار عميق و دقيق است و عدم اطلاع ما از اسرار آن به طور كامل، مولود ناداني ما است، نه دليل بر نبودن آن. اسرار انسان فاصله بسيار زيادي از حيوانات دارد، مرگ به معناي نابودي و فنا نيست، بلكه يكي از مراحل كمال بشر است. زيرا انسان پس از مرگ وارد عالم وسيع تر و پهناورتري مي‌گردد (مهرابی زاده‌هنرمند و وردی، 1382).كمال اخلاقي[3]انسان داراي دو دسته از صفات و اخلاقيات است. يك دسته كه مي‌توان آن‌ها را «غرايز حياتي» نام نهاد که براي ادامه حيات ضرورت دارند و در تمام افراد ديده مي‌شوند. افراط و تفريط در اين قسمت سبب بروز ناکارآمدی در انسان مي‌گردد. مثلاً علاقه به خود، علاقه به فرزند، حس انتقام، حس ترس، غريزه شهوت و غضب نمونه هايي از همان صفات حياتي است كه براي حيات انسان لازم است، اما به شرط اين‌كه در حد اعتدال باشد. و اگر انسان به خودش علاقه نداشته باشد از خطرات بيم نخواهد داشت و بي پروا خود را در معرض انواع خطرها قرار مي دهد و جان خود را دستخوش فنا و نابودي مي‌كند و از طرفي اگر علاقه او به خود در جهت افراط و اقع شود و همه چيز را براي خود نخواهد مسلم است كه اين هم مايه بدبختي و هلاكت او است، افراد متهور و نترس غالباً عمر خود را به پايان نمي‌رسانند و افراد ترسو هم از عمر خود بهره‌مند نمي‌شوند و از فعاليت‌هاي مثبت اجتماعي محرومند. اشخاص غضبناك انسان‌هاي غير قابل اعتماد و معمولاً بي‌ارزش از آب در مي‌آيند و در مقابل افراد خونسرد هم ناقصند زيرا در صحنه مبارزات اجتماعي قادر به دفاع از حقوق مسلم خود نيستند (خسروی و علیزاده‌صحرایی، 1388).بنابراين هر يك از اين غرائز حدي است كه اگر از آن حد و اندازه تجاوز كنند موجب زيان انسان مي گردد و فقط در صورت اعتدال صفات مزبور بشر مي تواند از آن‌ها بهره‌مند شود و از اين نظر «كامل» مي‌گردد.دسته دوم صفاتي هستند كه مي‌توان آن‌ها را روحيات عالي انسان ناميد. اين دسته از صفات حد و اندازه معيني ندارند و هر قدر زيادتر باشد، باعث كمال بيشتر انسان خواهند بود. صفات عدالت، حق دوستي، حق‌طلبي، وظيفه‌شناسي را مي توان در اين دسته نام برد. هر فردي كه از اين صفات سهم بيشتري دارد كامل‌تر است.اين طور نتيجه مي‌گيريم كه ايجاد تكامل اخلاقي در انسان به تعديل تعديل غرائز حياتي و پرورش روحيات عالي انساني مربوط است. دين صحيح ضامن تكامل اخلاقي انسان است، زيرا روشن است كه اولين شرط تعديل غرائز از قبيل خودخواهي و شهوت و خشم احساس يك مسئوليت دروني و باطني است كه در همه جا حالات و افكار و رفتار انسان را كنترل كند، سرچشمه اين احساس مسئوليت فقط ايمان استكمال عملي[4]كمال عملي انسان ناشي از كمال اخلاقي او است، زيرا عمل همان انعكاس و پرتو اخلاق است و به عبارت دقيق‌تر همه كارهاي انسان يك ريشه اخلاقي دارد و از همين جهت ما روحيات و صفات افراد را در طرز عمل آن‌ها جستجو مي‌كنيم. البته ممكن است انسان به طور تصنع عملي را بر خلاف روحيات خود انجام دهد، اما بديهي است كه اين عمل جنبه استثنايي دارد و دوام پذير نيست، بنابراين براي اين‌كه اعمال و رفتار بشر خوب و كامل باشد بايد قبل از هر چيز غرائز حياتي تعديل گردد و روحيات و صفات عاليه در حال پرورش و نمو باشد و روي هم رفته مطالبي را كه در كمال اخلاقي گفتيم به اين مبحث مربوط مي‌گردد و به اين ترتيب ثابت مي‌شود كه كمال عملي انسان نيز در سايه ايمان به خدا انجام‌پذير است و بس (حسینی، 1389).تلاش سالم یا کمال‌گرایی بهنجار[5]انتخاب اهداف سالم و داشتن تلاش و پشت‌کار با فرآیند خودتخریب‌گر کمال‌گرایی کاملاً تفاوت دارد. تلاش سالم (سازنده)، منجر به انتخاب اهداف بر پایه خواسته‌های شخصی و آرزوها و نه براساس پاسخگویی به انتظارات خارجی می‌گردد. به عبارت دیگر اهداف آن‌ها، واقعی، خودجوش(درونی) و ذاتاً قابل حصول است. افراد تلاش‌گر سالم، از انجام کار در دست اجراء بیشتر از تفکر در مورد نتیجه پایانی آن لذت می‌برند. وقتی این افراد با تجاربی چون نارضایتی و شکست مواجه می‌شوند، واکنش‌های آن‌ها عموماً به موقعیّت ویژه موجود محدود می‌شود و این موضوع را به احساس ارزشمندی خویش تعمیم نمی‌دهند (هانگ[6]، 2008؛ به نقل از شریفی، 1390).Oriented perfectionism otherIntellectual PerfectionismMoral perfectionPractical perfectionNormal perfectionismHuang