تعریف خستگی و من چرا خسته ام؟(1)

به نام خدابر خستگی غلبه می کنم و می نویسمدر علم مهندسی خستگی جایگاه ویژه ای دارد که نباید آن را نادیده گرفت، وگرنه تبدیل به فاجعه می شود. برای فهمیدن اهمیت آن مثالی ساده می زنم تا درک آن برایتان آسان باشد و بفهمید که نادیده گرفتن خستگی چه اثری بر طراحی مهندسی و همچنین زندگی یک انسان دارد.فرض کنید در یک جاده ی سنگ لاخی و با دست اندازهای زیاد در حال رانندگی هستید و سیستم کمک فنرهای ماشین تان آن قدرها هم خوب نیست که در نتیجه بیشتر ضربه های چرخ ها ناشی از ناهمواری های جاده به بدنتان منتقل می شود و شما پس از طی کردن مسافتی، احساس خستگی می کنید و به ناچار در اولین پارکینگ یا محل استراحتگاه، متوقف می شوید تا استراحت کنید و معمولا با نوشیدن چای و قهوه و همچنین انجام چند حرکت کششی سعی می کنید از این خستگی رها شوید و با استراحت بیشتر، نیروی خود را ذخیره می کنید تا باز بتوانید سفر خود را ادامه بدهید و اینکه نه تنها شما که مشغول رانندگی بودید، بلکه تمام سرنشینان به مانند خودتان بر اثر ضربه های متوالی ناشی از جاده، دچار خستگی می شوند.اما تعریف دقیق خستگی در علم مهندسی سازهدر سازه‌های اسکلت فلزی و بتنی که تحت بارهای متناوب با تناوب بسیار زیاد قرار می‌گیرند، حتی تحت تنش‌هایی کوچک‌تر از مقاومت فلز و بتن، شکسته شده و بر اثر توسعه شکستگی، سازه تخریب می‌شود. این پدیده با نام خستگی یا فرسودگی شناخته می‌شود. خستگی عامل اصلی ایجاد ترک تحت بارهای متناوب است.به این نکته توجه کنید که حتی یک بار کوچک هم اگر به مرور زمان تکرار و به سازه ضربه بزند، آن را از پا در می آورد و موجب تخریب آن می شود.به زبان ساده تر می شود یک پل را مثال زد. سازه ای که تحت بارهای دینامیکی یا همان ضربه ای مداوم است و علت آن، عبور خودرهای سبک و سنگین از روی آن می باشد. این بار به صورت ضربه های مداوم و پی در پی، کم کم سازه ی پل را دچار خستگی می کند و اگر مهندسین اثر آن را در طراحی لحاظ نکرده باشند، بعد از اینکه پل تا آخرین ظرفیت خود، دچار خستگی شود، از هم گسیخته و در نهایت فرو می ریزد.حال تصور کنید که وقتی در جاده ای که در بالا مثال زدم، هیچ توقفی نداشته باشید، این سفر که به تدریج بر میزان خستگی یا فرسودگی شما می افزاید، آیا در ادامه منجر به مرگ سرنشینان آن خودرو نمی شود؟ درست مثل واژگونی ها بر اثر خواب آلودگی و خستگی راننده که در بیشتر موارد فاجعه به بار می آورد.خستگی در انسان چگونه است؟خستگی در انسان دو نوع دارد، یکی روحی و روانی و یکی هم جسمی. شما ممکن است با انجام کارهای جسمانی، فقط بدنتان دچار خستگی شود یا با فعالیت های ذهنی، دچار خستگی روحی و روانی بشوید و یا همزمان هر دو را باهم تجربه کنید مثل شغل جراحی که پزشک ساعت ها می بایست ایستاده و با تمرکز بالا مشغول جراحی باشد که همزمان جسم و روانش باهم دچار خستگی می شوند و بی انصافی نیست که بابت این کار دستمزد بالایی دریافت کنند، هرچند نمی توان آن فرسودگی را در آنها با پول جبران کرد.در هر کدام از این خستگی ها شما با استراحت و خواب کافی و انجام فعالیت های جانبی مثل ورزش، شنا و ... برای بدن و مراقبه، عبادت، یوگا و.. برای روان، می توانید دوباره انرژی از دست رفته را بدست بیاورید و بر خستگی خود غلبه کنید.خستگی چه موقع شما را از پای در می آورد؟فکر می کنم مرگ طبیعی بر اثر خستگی باشد، یعنی بدن ما دیگر توان سرویس دهی را ندارد، بر اثر استفاده ی مداوم از آن، به مرور فرسوده شده و در نهایت از کار باز می ایستد و پایان خود را اعلام می کند و این یک پایان بدون درد است به گمانم.اما زندگی ماشینی خیلی زودتر ما را فرسوده می کند، ما بیش از توان و ظرفیت جسم مان فعالیت می کنیم اما به همان اندازه کمتر فرصت استراحت به خودمان می دهیم و این خستگی ها به مانند همان بارهای دینامیکی، آرام آرام ترک های ریزی در روان و جسم مان ایجاد می کنند، هرچند به واسطه ی نیروی جوانی، قادر به این هستیم که خستگی ها و تنش های زیادی را تحمل کنیم و آنها برای ما عددی محسوب نمی شود ولی ناگهان می شنویم که فلان جوانی سکته کرده یا دچار ایست قلبی شده و نهایتا مرده است که معمولا می گوییم او که هنوز خیلی جوان بود و پس چرا به این زودی مرد؟در مواردی هم شاهد این هستیم که بعضی دست به خودکشی می زنند که اصطلاحا می گوییم طرف کم آورده است. نمونه ی آن را هم در دانش آموزان و دانشجویان می شود یافت که بر اثر خستگی زیاد در درس خواندن و فشاری که بر آنها می باشد، نهایتاً اقدام به خودکشی می کنند.اگر خستگی منجر به مرگ نشود، حتما به بیماری های روحی و جسمی تبدیل می شود، مثل استرس، اضطراب، افسردگی و بیماری های مشابه و از لحاظ جسمی هم که از سر تا نوک پا را شامل می شود.خستگی و آثار ماندگار آندر صنعت، قطعاتی که در معرض خستگی هستند، علاوه بر اینکه برای این وظیفه طراحی شده اند اما باز هم طول عمر مشخصی دارند، یعنی بعد از زمان مشخصی آنها را مورد آزمایش قرار می دهند و اگر میزان ترک هایی که بر اثر خستگی در آنها ایجاد شده است، از حد استاندارد فراتر رفته باشد، آن قطعه می بایست تعویض شود. پس می شود گفت این خستگی ماندگار است و از بین نمی رود. البته شاید ماده ای هم در علم مهندسی باشد که دچار خستگی نمی شود اما من بعید می دانم که این به صورت مطلق باشد.در هواپیما، قطار، پل ها، دستگاه های صنعتی و هر جایی که بار ضربه ای و تکرار شونده داشته باشیم، این آزمایش ها به صورت دوره ای انجام می شود، در غیر این منجر به خسارت های جانی و مالی می شود.خستگی ماندگار در انسانبا توجه به تجربه ای که خود به اجبار زمانه کسب کرده ام، با اطمینان می گویم خستگی غیر طبیعی که به انسان تحمیل می شود یا خود او بر خودش روا می دارد تا تشنگی اش را با آب شور دنیا بر طرف کند، غیر قابل درمان است و با هیچ روش یا دارویی نمی توان آن را برطرف نمود بلکه فقط می شود به طریقی آن را بهتر تحمل کرد و به عنوان بخشی از زندگی آن را پذیرفت در حدی که بشود ادامه داد و در موارد حادتر از خودکشی جلوگیری کرد.خستگی در انسان پنهان است. در صنعت با استفاده از اشعه های خاصی، ریزترین ترک ها را که با چشم دیده نمی شوند را تشخیص می دهند، آما با چه دستگاهی می توان ترک های روحی و روانی را مشاهده کرد؟می بینیم که بعضی افرادی که خودشان را می کشند ظاهراً خوب هستند و بیشتر از همه می خندند و ما گمان می کنیم آنها شادند، در صورتی که فکر می کنم آنها در تلاش هستند تا بر خستگی روحی خود غلبه کنند. خستگی را نمی شود توضیح داد!در ظاهر لبخند می زنیم و حالمان خوب است. اگر شکایت کنیم، یا مورد قضاوت قرار می گیریم یا اینکه به ما روش ها و راهکارهایی ارائه می دهند که هیچ کاربردی و تاثیری ندارند. دوستی برایم تعریف می کرد که پدر بزرگش با اینکه فردی مومن و دیندار بوده، در نهایت خودش را می کشد! پس حتی ربطی به ایمان ما به خدا هم ندارد.توصیه ها و حرف های تکراری که می شنوم :بهش فکر نکنگذشته رو رها کن و تو حال باشببین فلانی وضعش از تو بدترهاگه جای فلانی بودی چیکار می کردی؟اگه تو بچگی بهت تجاوز می شد چی؟رها کن، رها باشهیچ اتفاقی نمیوفته!آخرش مرگه پس سخت نگیر!از آینده نترسبه خدا توکل کنمنم تو سن تو بودم زیاد سختی کشیدمببین اون آدم تونست با تمام مشکلاتش به هدفش برسه!این کتاب، این فیلم، این پادکست، این سخن رانی، این دوره ی پاکسازی، این دوره ی شکر گزاری، این چله ی نماز و روزه، این دعای مخصوی فلان مجتهد، این هزاران حرف و توصیه.و من که همیشه این حرف ها را می شنوم، حتی از دکترهای روانپزشکی که طی سه سال گذشته به آنها مراجعه داشته ام و خب پس دیگر انتظاری از افراد عادی نیست که برایم هر نسخه ای بپیچانند.آثار خستگی در من چیست؟استرس و حمله های پانیکاضطراب دائمافسردگی شدیدبی خوابی و نداشتن خواب عمیق که شب ها به واسطه ی مصرف قرص، خوابم می برد، اما کیفیت خوابم بسیار پایین است و در حالی صبح خیلی زود بیدار می شوم که هنوز خوابم تکمیل نشده. یعنی هم خوابم می آید و دوست دارم دوباره بخوابم و هم این که تلاش می کنم برای دوباره خوابیدن ولی نمی شود و همین که به بستر می روم، دچار بی خوابی می شوم، در نتیجه تا بعد از ظهر گیج هستم و نمی توانم تمرکز کنم.برای مقابله از گیجی یا از خانه بیرون می زنم و یا اینکه روی کتاب خواندن تمرکز می کنم تا خود را به شب برسانم و تنها هنگام شب هوشیاری ام کامل می شود و درست در همین زمان که کمی حالم بهتر است می بایست با خوردن قرص دوباره به عالم گیجی برگردم. فکر می کنم روند این بدخوابی از سن هجده سالگی شروع شده است.عوامل ایجاد خستگی غیر طبیعی در من_دعوا و تنش مداوم بین پدر و مادرم که در نهایت با فوت مادر تمام شد!از زمان کودکی این تنش ها به طور مداوم در من اثر کردند. در کمال تعجب من دچار نوعی فلج ذهنی شدم به طوری که هر چه تلاش می کردم تا بلکه بتوانم خودم را از کانون این تنش ها دور کنم اما باز نمی توانستم. دائما کارم را عوض می کردم و هیچ وقت نمی شد سر شغلی باقی بمانم. این رفتار ناشی از همان اضطراب و استرسی بود که خود از آن بی اطلاع بودم. هرچند اگر همان سال ها هم اقدام به درمان می کردم، به خاطر بودن در کانون خطر، بهبودی حاصل نمی شد و یا کم تاثیر بود.اگر الان که بعد از سه سال و نیم از گذشت درمان و مصرف داروهای مختلف می گذرد، کمی حالم بهتر شده است، تنها به این خاطر است که بالاخره یکی از طرفین دعواهای همیشگی خانه ی ما کوتاه آمده و این کوتاه آمدن به خاطر مرگ مادرم بود و آیا این جالب و عجیب نیست!؟من و یکی از خواهرانم، تنها اعضای خانواده هستیم که برای درمان اقدام کرده ایم. خواهرم بعد از خواندن این نوشته ام حرف های جالبی زد که بهترین آن این بود : گفت علی زندگی من و تو به سه دوره ی مختلف تقسیم می شود، قبل از مرگ مامان، بعد از مرگ مامان و بعد از طول دوره ی درمان. گفت انگار تازه متولد شده ایم و در گذشته در خواب بوده ایم.این نوشته ادامه دارد...5 آذر 1402