پشت پرده قاچاق گسترده سوخت در ایران/مطالبه رهبر دستگیری دلالان است نه سوختبران!

وقتی صحبت از قاچاق سوخت در ایران میشود معموال گزارشهای صدا و سیما به ذهن خطور میکند که ویدیوهای قاچاقچیان محلی را نشان میدهند که با موتور یا وانت دبه های بزرگ بنزین را از مرز رد میکنند! اما این تنها بخش بسیار کوچکی از پدیده صدور غیرقانونی سوخت یارانه ایست.هر چند آمار دقیقی از قاچاق سوخت در دست نیست، اما برآورد میشود که هر روز میلیونها لیتر سوخت به طور قاچاق به خارج ایران فرستاده میشود. چنین تجارت کِلانی نه فقط ورای توان سوختبران معمولیست که به یک سازماندهی بسیار پیچیده تر و پشتیبانی تیمهای در دولت و مرزبانی نیازدارد.برخی گزارشها حکایت از آن دارد که روزانه حدود ۱۰ میلیون لیتر بنزین از ایران به صورت قاچاق خارج میشود، این در حالیست که عده ای از نمایندگان مجلس میگویند رقم واقعی حدود ۲۰ تا ۲۲ میلیون لیتر در روز است. این رقم تنها در مورد قاچاق بنزین است و سوختهای دیگر مانند دیزل نیز علاوه بر حجم مذکور قاچاق میشوند.سه کشور همسایه ایران یعنی افغانستان، پاکستان و ترکیه بیشترین میزان بنزین قاچاق از ایران را دریافت میکنند. اگر قیمت بنزین در این سه کشور را به طور متوسط ۱۹۰۰۰ تومان برای هر لیتر در نظر بگیریم، بر اساس پایینترین میزان مصرف )یعنی ۱۰ میلیون لیتر در روز(، ارزش روزانه قاچاق بنزین، ۱۹۰ میلیارد تومان و سالانه حدود ۷۰ تریلیون تومان است !)معادل ۸/۲ میلیارد دلار با فرض نرخ دلار ۲۵ هزار تومانی(. بر اساس برآورد بالاتری از مصرف، یعنی ۲۲ میلیون لیتر در روز،این رقم به ۱۵۳ تریلیون تومان )۱/۶ میلیارد دلار در سال میرسد. این حسابها بدون در نظرگرفتن سوختهای قاچاقی دیگر مانند دیزل است.چرا تا این اندازه انگیزه برای قاچاق سوخت وجود دارد؟ دولت ایران یارانه گسترده ای برای سوختهای حمل و نقل مانند بنزین و دیزل در نظر میگیرد. در نتیجه قیمت بنزین در ایران یکی از پایینترین میزانها در جهان به حساب میآید. در واقع فقط ونزوئلا قیمت پایینتری برای بنزین داخلی نسبت به ایران دارد. نمودار شماره ۱ ،میانگین قیمت بنزین در ایران، افغانستان، پاکستان و ترکیه را در حال حاضر نشان میدهد.اختلاف قیمت بنزین در ایران و کشورهای همسایه در نمودار شماره ۲ نشان داده شده است.قیمت بنزین در ایران سهمیه بندی شده ۱۵۰۰تومان به ازای هر لیتر و در بازار آزاد، ۳۰۰۰ تومان به ازای هر لیتر است. این در حالی است که قیمت بنزین در افغانستان تقریبا ۱۰ برابر ایران و در پاکستان حدود ۱۲ برابر گرانتر از ایران است. در ترکیه قیمت بنزین به مراتب گرانتر است،این موضوع انگیزه گستردهای برای قاچاق ایجاد میکند.با این حال،این قابل درک است که افزایش قیمت سوختهای حمل و نقل در ایران با واکنش عمومی مواجه شود و دولت چندان تمایلی به افزایش بهای سوخت نداشته باشد، به خصوص با توجه به اعتراضات گسترده آبان ۱۳۹۸. با توجه به منافع شخصی و جناحی در دولت که این منافع به ادامه قاچاق سوخت دامن میزند و مطالبه رهبری دقیقا مربوط به همین مسئله است نه چهارتا سوختبر مرزنشین!.اگر فرض کنیم که یک سوختبر محلی میتواند ۲۵۰ لیتر سوخت را با موتور سیکلت حمل کند، که حجم زیادی معادل ۲۵۰ بطری آب و وزن زیادی حدود ۲۰۰ کیلوگرم دارد. بنابراین برای حمل۲۲ میلیون لیتر به صورت روزانه به ۸۸ هزار بار گذر از مرز نیاز خواهیم داشت!حتی برای حمل سوخت دیزل به هزاران موتور سیکلت دیگر احتیاج خواهد بود. بسیار بعید است که سوختبران محلی در این مقیاس ساده بتوانند چنین حجمهایی از سوخت را جابه جا کنند.در حالی که بنزین به خارج از ایران قاچاق میشود، دولت حجم زیادی بنزین را از بازارهای بین المللی خریداری میکند تا تقاضای داخلی در ایران را تامین کند. طبق اطلاعات ارائه شده توسط دولت ایران، در سال ۱۳۹۶ روزانه ۶۳/۱۲ میلیون لیتر بنزین وارد کشور شده است. )به نمودار شماره ۳نگاه کنید وزارت نفت اعلام کرده که از دو سال پیش یعنی از زمان راه اندازی پالایشگاه ستاره خلیج فارس در بندر عباس واردات بنزین به میزان قابل توجهی کاهش یافته است، که در نمودار بالا دیده میشود. با توجه به آمار سال ۱۳۹۶ ،با فرض اینکه میانگین قیمت بنزین تحویل داده شده به ایران ۵/۰ دلار به ازای هر لیتر باشد )۱۲۵۰۰ تومان(، پس ایران روزانه ۱۵۸ میلیارد تومان برای واردات بنزین در سال هزینه کرده و مردم ایران هزینه واردات بنزین را با قیمت جهانی برای اتومبیلهای خود پرداخت میکنند! و همزمان دولت ایران برای رانندگان در افغانستان، پاکستان و ترکیه بنزین با رایانه قاچاق میکند!قاچاق در مقیاس کوچک توسط سوختبران محلی به خارج از ایران ادامه خواهد داشت، اما به نظر میرسد همانطور که رهبری اشاره کرد قاچاق در مقیاس گسترده و سازمان یافته است و با خود مسایل دیگری نیز به همراه دارد مانند خشونتهای مرگباری که اخیرا در سیستان و بلوچستان مشاهده شد و یا پولشویی گسترده ای که برای ورود این میزان زیاد پول نقد به سیستم بانکی کشور مورد نیاز است. اگرمسئولین در ایران حاضر بودند جلوی قاچاق گسترده سوخت از ایران را بگیرند )حدود ۵ تا ۶ میلیارد دلار در سال( و واردات بنزین را متوقف کنند )حدود ۲ میلیارد دالر در سال(، میزان ۷ تا ۸ میلیارددلار در سال میتوانست صرف اشتغالزایی، ساخت مدارس و بیمارستانهای جدید شود.