لانچر 5؛ برخورد نزدیک از نوع سخت

پوستر تئاتر لانچر 5آنچه در ادامه می نویسم علاوه بر حس و ذهنیت خودم نسبت به این تئاتر حاوی ارجاعاتی به افرادی است که در این باره نوشتند یا صحبت کرده اند.نوشتن از اینکه این تئاتر چقدر خوب و واقعی بود به نظر کم لطفی به این اثر و اجراست. برای همین تصمیم گرفتن بعد از قرار گرفتن در تجربه این تئاتر با خواندن مطالب و نقدهای مربوط به آن نوشته ای درخور برای این اثر بنویسم. طبعا من منتقد نیستم و رشته ی مرتبط ندارم اما به اندازه ای که این تئاتر بر روی من تاثیرگذاشت می توانم برایش بنویسم.داستان این درام سرگذشت سربازانی است در یک پادگان. روایتی نزدیک از آنچه سربازان و کادرهای پادگان تجربه می کنند. شاید به اشاره ی ظریف صوفیا نصرالهی در رابطه با شباهت این اثر با اثر بی نظیر استنلی کوبریک نتوان خیلی ساده گذشت. میزان خشونت و سبعیتی که در دو اثر به طور واضح قابل لمس است. و البته تحقیر و سرکوب. تحقیر و سرکوبی که در روند روایت برای تماشاگر خنده دار بود. تا جایی که یکی از نویسندگان (پویا سعیدی) هم به این موضوع اشاره می کند. تمام روند داستان بر این سرکوب و تحقیر عمودی و از بالا به پایین بود و جاهایی که مخاطب می خندد به واقع بیشترین حجم تحقیر حتی تحقیرهای شخصیتی اتفاق می افتد. جایی سعیدی اشاره می کند (( به نظرم این موضوع می‌تواند قابل پژوهش باشد که چرا ما به تحقیر می‌خندیم؟ برای ما مخاطبان ایرانی آنقدر صحنه تحقیر کردن عادی شده که حتی با آن همراه می‌شویم. صحنه شکنجه هم همین‌طور.))لانچر 5 یکی از نمونه های جذاب کمدی سیاه می باشد. طنز و تراژدی به قدری همگن و باورپذیر با هم ترکیب شده است که نه تنها به ورطه ابتذال نمی افتد بلکه مخاطب را هم با لحظه های متفاوتش همراه می کند. موقعیت های به شدت سهمگین و تلخ که با روان مخاطب بازی می کند آنچنان با موقعیت های طنزی که خنده دار می نماید همراه شده است که لحظه ای مخاطب نسبت به فضای سیاه روایت دچار دوگانگی نمی شود و این کار به شدت در طول زمان نسبتا طولانی اجرا حفظ می شود.نمایش از یک متن به شدت منسجم و بدون وقفه بهره می برد. تلفیق این متن و روایت آن انسان را طوری میخکوب می کند که حتی برای فهم زمان به ساعت هم نگاه نمی اندازد. ساختار اصولی متن با یک گره افکنی شروع می شود که در مسیر روایت سعی می کند با استفاده از شخصیت پردازی مناسب و فضاسازی های درست به سمت حل معمای داستان و در نهایت پایان بندی مسیله ساز برود. روایتی قصه گو درباره کشتن شدن 3 سرباز در محل لانچر 5 در یک پادگان ارتش در بحبوحه انقلاب در زمان شاه. سوال اولیه در مقدمه به خوبی مطرح و در روند شناخت کاراکترها و نقش های آنها در این تراژدی مشخص می شود و در قدم به قدم با بازجویی هایی که توسط سروان شایگان (امیر نوروزی) رئیس بازرسی پادگان از سربازان مطلع از موضوع می کند، ادامه پیدا می کند. قسمتی که به شدت قوی طرح و نوشته شده است و در نهایت به سمت حل ماجرا می رود. قسمت آخر متن بی نظیر می باشد. روند بازجویی ها از یک روند ساده و با دیالوگ های شدید به سمت بازجویی هایی با فضای شکنجه و سرکوب و تحقیر پیش می رود.کارگردانی به شدت با متن همراه است و این به نظر می رسد از یک همراهی دونفره نشات می گیرد. پویا سعیدی و مسعود صرامی هر دو به عنوان نویسندگان و کارگردانان کار به یک درک مشخص رسیده اند و باعث شده اند یک متن قوی در اجرا به ابتذال کشیده نشود. خشایار پروانه به درستی به این موضوع اشاره می کند (( میزانسن‌ها ساده و خطی است اما به طرز حیرت‌آوری تکراری نیست.تعادل صحنه همیشه برقرار است.حتی وقتی تقارن با زیرکی کارگردان‌ها می‌شکند. ریتم و تمپو علاوه بر هماهنگی، هرگز در طول زمان نمایش نمی‌افتد. انسجام نور و صحنه و بازیگران پویایی خاصی را به این کار بخشیده است که حاصل رنج کارگردان‌هاست. این کارگردانی مشترک استحقاق هر تمجیدی را دارد.))در کنار این، دکور از سادگی خاصی بهره می برد که من به شخصه در انتها فضای قوی تری بودم. فضایی که به عنوان یک شخصیت از متن هویت داشته باشد. فضایی که غرابت بیشتری با فضای درون پادگانی داشته باشد. در صورتی که فضا به شدت ساده طراحی شده بود که شاید بتوان به این موضوع برگشت که اسپانسرهای یک اثر در صورت وجود می تواند در ایجاد امکانات تاثیرگذار هستند و در صورت نبودن آنها قسمت های مشخصی از اجرا به عنوان مثال دکور ضربه می خورد. با این حال یک فضای اداری با میز و صندلی های مشخص و قفسه ای از زونکن های اسناد که سن را از فضای بک استیج جدا می کند اجزای کلی دکور صحنه می باشند. یک عکس شاه بر روی دیوار و یک پنکه سقفی که صدای خاصی از ابتدا تا انتها ایجاد می کند هم در این دکور جای گرفته اند. فضاسازی برای القای یک اتاق بازرسی در قسمت بازرسی پادگان برمبنای المان های ذکرشده به همراه نورپردازی بر مبنای موقعیت داستانی شکل گرفته است که در نهایت شاید حس نزدیک به واقعیت را تداعی نکند ولی خالی از واقعیت هم نیست.در نهایت آن چیزی که این تئاتر را به یکی از شاخص ترین اثرهای چندسال اخیر ایران بدل کرده است بازیگری آن بوده است. شخصیت های اصلی که در روند روایت به شدت پرداخت شده و شکل می گیرند از حالت تیپ خارج می شوند و شخصیت هایی که در حاشیه هستند و اگر در حد تیپ باقی می مانند اما به پرداخت شخصیت های اصلی کمک می کنند. بدون اینها بی شک نمی توان برای سروان شایگان این روند شکل گیری شخصیت را قائل بود. شخصیتی که در برخورد با تیپ های مختلف جنبه های رفتاری متفاوتی را از خودش به نمایش می گذارد. نمی توان از یک بازیگر به عنوان بازیگر کلیدی این اثر نام برد به واقع، بلکه واقعیت این است که گروه بازیگری این اثر سطح متفاوتی از اجرا را به نمایش گذاشتند.امیر نوروزی با شکل دادن شخصیت شایگان که نمودهایی از دیکتاتوری، تحقیر، سرکوب و در جاهایی وجدان انسانی را دارا می باشد به غایت واقعی به مخاطب نزدیک می شود و در طول اجرا مخاطب را با خودش همراه می کند. روندی که شایگان در طول مسیر بازجویی ها با سربازهای مختلف طی می کند می توانست به شدت تکرارشونده و کسل کننده شود ولی متن به همراه کارگردانی و بازی نوروزی در مواجه با سربازهای مختلف با ویژگی های متفاوت باعث می شود در جاهایی طنز بر روایت حاکم شود و در جاهایی خشونت و ترس حاصل از آن. در تمامی این مسیر بازجویی ها بازی ها به فضاسازی کمک می کند و نقطه اوج داستان در بازجویی های سرباز عبدی (محمد حق شناس) و سربازکمالی(مجید یوسفی) اتفاق می افتد. شاید به طور مشخص این دو بازیگر در کنار نوروزی بهترین بازی هایی که در تئاتر دیده ام را برای من به نمایش گذاشته اند. برای من مخاطب (بازیگری به مثابه در برگرفتن نقش به صورت تمام کمال و زیستن با نقش می باشد تا حدی که حتی در این راه ممکن است به نابودی کشیده شود) که واقعی ترین نوع بازی و شاخص ترین فرد که این نوع بازیگری را هیث لجر می دانم، حق شناس و یوسفی این روند را ارائه دادند. خشونت و سبعیتی که در بازجوی شایگان از عبدی و کمالی اتفاق افتاد، بی نظیر و مسحور کننده بود. به شخصه این حجم از نزدیکی با خشونت عریان را نقطه قوت این اجرا برای رئال نشان دادن موقعیت داستان در نظر می گیرم که اگر این طور نبود شاید باورپذیری درستی در مخاطب اتفاق نمی افتاد. حق شناس با بازی نقش یک سرباز که لنگ می باشد، در تمام طول اجرا این حس را منتقل می کند که بازیگر به ذات از این مشکل رنج می برد و در تمامی لحظه ها با بازی درخشان این حس را به صورت واقعی به مخاطب منتقل می کند از نوع نشستن، حرکت و حتی عکس العمل به ضرب و شتم توسط شایگان. ولی در آخر اجرا وقتی بدون لنگ زدن جلوی تماشاگر قرار می گیرد، باعث سوپرایز مخاطب می شود. در سمت دیگه یوسفی آنچنان نقش کمالی را که متهم به قتل است و در بازجویی مدتهاست نخوابیده و به صورتی تحت شکنجه روحی بوده است به درستی و رئال بازی می کند که آدم متحیر می ماند از این همه درگیر کردن حس با نقش.دلم می خواد در پایان این نوشته قسمتی از مصاحبه با عوامل را که در خبرگزاری مهر منتشر شده را نقل کنم. ((حق شناس: وقتی من به عنوان بازیگر قبول می‌کنم نقشی را ایفا کنم، چند تعهد دارم که اولین آن به خودم است چون به عنوان یک بازیگر انتظاراتی از خودم دارم و می‌دانم که باید این کار را درست انجام بدهم. از طرف دیگر شما به عنوان بازیگر به پارتنرت و اصلا کل نمایش متعهدی و اگر بخواهی انرژی لازم را نگذاری ممکن است طرف قبول کند و لِوِل نمایش کمی پایین‌تر بیاید ولی در کل داری به خودت و نمایش خیانت می‌کنی. در نهایت مخاطبی که در سالن نشسته است لایق این است که آن اتفاق را درست و به اندازه ببیند نه کمتر از آن.در مورد ویژگی‌های فیزیکی که در نقشم به کار گرفته‌ام هم باید توضیحاتی بدهم. زمانی که درباره بدن خوب یک بازیگر در ایران صحبت می‌شود تصور همه این است که بازیگر باید یک رقصنده یا ژیمناست باشد اما من معتقدم که لازم نیست یک بازیگر چنین بدنی داشته باشد چون وقتی می‌گوییم یک بازیگر بدن خوبی دارد که البته واژه سنگینی هم است، باید به این معنی باشد که آن بازیگر بدن خودش را به خوبی می‌شناسد و این شناخت درست به این مفهوم است که با عملکرد همه عضلات بدنش و مثلا سی و خورده‌ای عضلات صورتش آشناست و آن‌ها را تحت کنترل دارد.یک بازیگر باید با بدن خود آنقدر تمرین کرده باشد که در زمان مناسب هماهنگی عصب و عضله داشته و بدون اینکه بیرون بزند، بتواند این هماهنگی را به وجود بیاورد و بدنش را در کنترل خودش داشته باشد.واقعیت این است که ساختن بدن عبدی برای من زیاد زمان نبرد و من فوکوسم را تا جایی که توانش را داشتم روی ویژگی‌هایی که کارگردانان و خودم می‌خواستیم، گذاشتم. بدن این شخصیت هیچ چیز جز هماهنگی عصب و عضله و تمرین درباره این قضیه نیست و اینکه بدانی چه عضله‌ای را به کار بگیری و کدام عضله را منبسط یا منقبض کنی بدون اینکه تماشاگر متوجه شود.صرامی: چند روز قبل بعد از اجرا متوجه شدم که محمد کمی ناراحت است. وقت از او پرسیدم که چه اتفاقی افتاده او به من گفت که فکر می‌کنم امروز امیر (سروان شایگان) تمرکز کافی نداشت چون زیاد محکم من را کتک نمی‌زد!نوروزی: واقعا بعد از اجرا و خواندن کامنت‌های مثبت مخاطبان به این فکر می‌کنم که چرا من باید هر روز دوستانم را آنقدر کتک بزنم و همین مساله باعث می‌شود شب‌ها خوابم نبرد. مخاطبان به من پیغام می‌دهند که چرا آنقدر بازیگران را کتک می‌زنی در حالی که من پیام‌های آن‌ها را برای تماشاگران فوروارد می‌کنم که هر شب به من می‌گویند چرا امشب ما را محکم‌تر کتک نزدی تا همه چیز طبیعی‌تر جلوه کند.صرامی: شانسی که ما آوردم این بود که اگر همه بچه‌ها آنقدر فداکاری نمی‌کردند و برای نقش‌های کوتاهشان تا این اندازه وقت نمی‌گذاشتند اصلا کار در نمی‌آمد و اتفاقی که افتاده این است که علی رغم کوتاه بودن نقش‌ها همه به چشم می‌آیند. ))پ.ن: فکر نمی کردم نوشتن از این تئاتر به قدری برایم لذت بخش باشد که در نهایت منجر به این متن طولانی شود.