گاهِ گاهان_ هشتاد و سه

هشتاد و سه_میکائیل پس از کسبِ رضایتِ اجمالیِ من، برای هر دومان یک قهوۀ نسبتاً غلیظِ ارمنی درست کرده است و با احوالاتی که ظاهراً و به طرزی محسوس، بهبود یافته، در کنارِ من، روی قالیِ ابریشمی و متّکی بر دیوان، نشسته است...هر دو، پای را دراز کرده‌ایم به سمتِ شعله‌ها، قهوه می‌نوشیم و با جملاتِ کوتاهِ اغلبِ اوقاتمان، گفت‌و گو می‌کنیم...می‌گویم:- «پس والدینِ محترم اینک در آلمان سکونت دارند...»میکائیل فنجانِ سفالی را آهسته می‌چرخاند میانِ انگشتانِ دو دستش...می‌گوید:- «مادرم در اشتوتگارت است... پدرم پس از استقلالِ ارمنستان، مسئولیتی اجرایی در دولتِ ملّی بر عهده گرفت و اکنون، دورانِ بازنشستگی را هم در ایروان می‌گذراند... و احتمالاً دارد کتابی می‌نویسد...»و من- دلخوش به یادآوریِ آن ماهِ عسلِ رفاقتِ کوتاه‌مدّتِ نافرجام‌مان- لبخندی می‌زنم و می‌گویم:- «یادم هست که از همان سال‌ها، همیشه در سفر بودی...»برمی‌گردد و نگاهم می‌کند... البته دلم می‌خواهد خیلی جدی ادامه دهم که حتی نمی‌توانی تصوّر کنی چقدر همیشه مجنون‌وار دلتنگ بودم... ولی خوب... دهانم را می‌بندم...می‌گوید:- «مادرم مسئولیتِ سرپرستیِ جماعتِ کاتولیکِ غربِ آلمان را به عهده داشت و اغلب به همکاریِ من نیازمند بود... پدرم می‌خواست مرا راضی کند که خودم را آماده کنم برای پذیرشِ شغلی دانشگاهی و در ادامه یک سمتِ مدیریتِ فرهنگی در ارمنستان بگیرم... آن روزها معمولاً مشغولِ بررسیِ پیشنهاداتِ ایشان هم بودم...»- «عجیب نیست که عاقبت دانشگاهِ بازلِ سوئیس را انتخاب کردی؟... همان جا که درس خوانده بودی... نه؟»به تأیید سری تکان می‌دهد:- «این هم یکی از امکاناتِ موجود برای من بود که می‌شد انتخاب کرد... و البته من هم در نتیجۀ یک سلسله حوادث- که قسمتی از آن را شاید بدانی- انتخاب‌های زیادی نداشتم... که ادامۀ تحصیل و تدریس در رشتۀ فلسفه، جذّاب‌ترین‌شان بود...»می‌خواهم بگویم، و این شد که مرا نیز به همراهِ دیگر برنامه‌های تبشیری و بشردوستانۀ بلندپروازانه و نیمه‌سازمان‌یافته‌ات، به حالِ خود رها کردی تا به آن امورِ جذّاب‌تر بپردازی... البته باز خودداری می‌کنم... ولی تلخیِ این عباراتِ فروخورده، بی‌اختیار، طعمِ دهانم را عوض می‌کند... آهسته و زیرِ لب، طوری که شاید حتی امیدوارم او نشنود می‌گویم، به ناگواریِ شَرَنگ:- «چرا همۀ این‌ها را برایم تعریف می‌کنی... به این دلیل نیست که می‌دانی آخرین دیدارِ ما است...؟!»بعد باز خیلی زود پشیمان می‌شوم... فرصت برای شوکران‌ریزی و سم‌پاشی زیاد است... به اندازۀ ابدیّت... ولی نه حالا... و نه با او... که آنقدر جوانمردانه مهربان است و شریف... همانطور که از او انتظار می رود و می‌شناسمش...مدّتی طولانی مکث می‌کند... بعد برمی‌گردد و به من چشم می‌دوزد با سری که مایل شده به یکسو... دزدیده و از زیرِ چشم، یکی دو بار، متناوباً، نگاهِ ممتدِ او را پاسخ می‌گویم... کوتاه و تکه تکه... با شرمساری و غمی که دارد تازه می‌شود... وقتی او خلافِ توقّعم، با آن لحنِ به وضوح، نامطمئن می‌گوید:- «امیدوارم که این طور نباشد... تعریف کردم چون با هم دوستیم...»با هم دوستیم... راست می‌گوید... تا حدّی که او دوبار جانِ خود را بر سرِ نجاتِ من از مرگ به خطر انداخته... و چند بار تا سرحدّاتِ مرگ، به دردسرم افکنده است... و من در هر حال طوری‌ام که برایم دوستیِ او مشکل بوده و دوست نبودنِ با او... تقریباً ناممکن...دل به دریا می زنم... شاید چون ناچارم... و آهسته و شمرده می‌خوانم... بی‌صدا و زیرِ لب...«...دل ستاندن زدستِ تو مشکل/// جان سپردن به پای تو آسانراهِ وصلِ تو راهِ پُر آشوب/// دردِ عشقِ تو دردِ بی‌درمانگر سرِ صلح داری اینک دل/// ور سرِ جنگ داری اینک جان...»می‌گوید:- «این که بود؟... هاتفِ اصفهانی؟...»خوشحال می‌شوم و استقبال می‌کنم از اغماض و تجاهلِ او... پس خود را به آن راه می‌زنم و می‌گویم:- «می‌دانی هاتف هم در این ترجیع‌بندِ مشهور بارها به استقبالِ حضرتِ سنایی رفته و حتی از او اقتباس هم کرده است؟... مثلاً در همان چند بیت که قبلاً خواندم از او... چشمِ دل باز کن که جان بینی... که یادآورِ برخی ابیاتِ عقل‌نامۀ سنایی است... مثلاً این...بر فراز آی تا جهان بینی/// بارگاهِ بی‌اندُهان بینیمی‌شود دید که حتی در وزن و قافیه یکسان است؛ همچنان که در اندیشه و معنی هم...یا در جایی که هاتف صفتِ هفت اقلیمِ عشق را می‌گوید...بي سر و پا گداي آنجا را/// سر زملك جهان گران بينيهم در آن پابرهنه جمعي را/// پاي بر فرق فرقدان بيني...از نظرِ من صورتِ دگردیسی یافته و رُمانتیکی است از برخی مفاهیمِ طریق‌التحقیقِ سنایی وقتی در صفتِ «فی مقعد صدق عند ملیک مقتدر»می‌فرماید......ساکنانی که جمله چون روحند/// مرهمِ سینه‌های مجروحندلوحِ روحانیان ز ِبرَ دارند/// پایه از مه بلندتر دارندسرورانند بی‌کلاه و کمر/// خسروانند بی‌سپاه و سپر... یا این بخش از همه جالب‌تر است... جایی که هاتف، تصاویری از کشف و شهودِ عرفانیِ خویش را در قالبِ بازدید از دیرِ مغان یا رفتن به کوی باده‌فروش مجسّم می‌سازد... راستی حوصله داری بخوانم؟!»این را از آن جهت می‌پرسم که میکائیل دارد خیلی ساکت و بی‌حرکت و با چشم‌هایی فراخ بگشوده، نگاهم می‌کند... هر چند احتمالاً همۀ این سخنرانی‌ و گوهرافشانی‌هایم برای پوشاندن و نهان‌داشتنِ مقصودِ شخصیِ آن چند بیتی است که پیش‌تر جسورانه و بی‌اختیار خوانده ام... ولی میکائیل- که حداقل در ظاهر، بسیار مجذوب و علاقمند می‌نماید- همان‌طور چشم دوخته به دهانِ من برمی‌خیزد، فنجانش را با بی‌دقّتی روی عسلی رها می‌کند و می‌نشیند روی دیوان، روبه‌رویم و کفِ هر دو دست را می‌گذارد بر زانو و با آهنگی تأکیدی می‌گوید:- «بله!... البته... لطفاً ادامه بده...»نگاهش می‌کنم که نشسته جدّی و باوقار و حتی کمی خم شده رو به جلو... پس ادامه می‌دهم با نیرو و حرارتی بیش‌تر...- «هاتف می‌گوید...دوش از شور عشق و جذبه شوق/// هر طرف مي شتافتم حيرانآخرِ کار، شوق ديدارم/// سوي دير مغان کشيد عنانچشم بد دور، خلوتي ديدم/// روشن از نور حق، نه از نيرانپيري آنجا به آتش افروزي/// به ادب گرد پير مغبچگانساقي ماه روي مشکين موي/// مطرب بذله گوي و خوش الحانمن شرمنده از مسلماني/// شدم آن جا به گوشه اي پنهانپير پرسيد کيست اين؟ گفتند:/// عاشقي بي قرار و سرگردانگفت: جامي دهيدش از مي ناب/// گرچه ناخوانده باشد اين مهمانساقي آتش پرست آتش دست/// ريخت در ساغر آتش سوزانچون کشيدم نه عقل ماند و نه هوش/// سوخت هم کفر ازآن و هم ايمانیا می‌گوید...دوش رفتم به کوي باده فروش/// ز آتش عشق دل به جوش و خروشمجلسي نغز ديدم و روشن/// مير آن بزم پير باده فروشچاکران ايستاده صف در صف/// باده خواران نشسته دوش بدوشپير در صدر و مي کشان گردش/// پاره اي مست و پاره اي مدهوشسينه بي کينه و درون صافي/// دل پر از گفتگو و لب خاموشهمه را از عنايت ازلي/// چشم حق بين و گوش راز نيوشسخن اين به آن هنيئالک/// پاسخ آن به اين که بادت نوشبه ادب پيش رفتم و گفتم:/// اي تو را دل قرارگاه سروشعاشقم دردمند و حاجتمند/// درد من بنگر و به درمان کوشپير خندان به طنز با من گفت:/// اي تو را پير عقل حلقه به گوشتو کجا ما کجا که از شرمت/// دختر رز نشسته برقع پوشگفتمش سوخت جانم، آبي ده/// و آتش من فرونشان از جوشدوش مي سوختم از اين آتش/// آه اگر امشبم بود چون دوشگفت خندان که هين پياله بگير/// ستدم گفت هان زياده منوشجرعه اي درکشيدم و گشتم/// فارغ از رنج عقل و محنت هوشچون به هوش آمدم يکي ديدم/// مابقي را همه خطوط و نقوشو در بند آخر ترجیع بندِ آتشین‌اش هاتف می‌گوید:يار بي پرده از در و ديوار/// در تجلي است يا اولي الابصارشمع جويي و آفتاب بلند/// روز بس روشن و تو در شب تارگر ز ظلمات خود رهي بيني/// همه عالم مشارق انوارکوروَش قائد و عصا طلبي/// بهر اين راه روشن و هموارچشم بگشا به گلستان و ببين/// جلوه آب صاف در گل و خارپا به راه طلب نه و از عشق/// بهر اين راه توشه اي بردارشود آسان ز عشق کاري چند/// که بود پيش عقل بس دشواريار گو بالغدو و الآصال/// يار جو بالعشي والابکارصد رهت لن تراني ار گويند/// بازمي دار ديده بر ديدارتا به جايي رسي که مي نرسد/// پاي اوهام و ديده افکاراين ره، آن زاد راه و آن منزل/// مرد راهي اگر، بيا و بيارور نه اي مرد راه چون دگران/// يار مي گوي و پشت سر مي خارهاتف، ارباب معرفت که گهي/// مست خوانندشان و گه هشياراز مي و جام و مطرب و ساقي/// از مغ و دير و شاهد و زنارقصد ايشان نهفته اسراري است/// که به ايما کنند گاه اظهار....و مابقی ماجرا که در قرنِ 12 هجری واقع شده... ولی حالا ببین سنایی در قرنِ ششِ هجری چه می‌گوید... درست ششصد سالِ قبل از او...دوش ناگه نهفته از اغیار/// یافتم بر درِ سرایش بارمجلسش زان سوی جهان دیدم/// دور از اندیشه و گمان دیدممجمعی دیده‌ام پر از عشّاق/// جسته از بندِ گنبدِ زرّاقچار تکبیر کرده بر دو جهان/// گشته فارغ ز کارِ هر دو جهانباده از جامِ معرفت خورده/// راه زان سوی شش جهت بُردههمه گویای بی‌زبان بودند/// همه بی‌دیده نقش‌خوان بودندنکته‌ها رفت بس شگرف‌ آنجا/// در نگنجید صوت و حرف آنجاعاشقان صف کشیده دوشادوش/// ساقیان برکشیده نوشانوشسالکِ گرم رو در آن بازار/// اَرَنی گوی از پیِ دیدارعاشقان از وصال یافته ذوق/// لی مَعَ‌الله گوی از سرِ شوقرهروان در جهانِ حیرانی/// برکشیده لوای سبحانیدیگری اوفتاده در تک و پوی/// لَیسَ فی‌جُبّتی سِوَی الله گویآن که او گوهرِ محبّت سُفت/// به زبان و به دل اَنَالحق گفتمنِ دلسوخته جگر خسته/// پای در دامِ شش جهت بستهصفتم در جهانِ صورت بود/// صورت آلودۀ کدورت بودفرصتی نه که چُست برتازم/// در چنان منزلی وطن سازمقوّتی نه که باز پس گردم/// با سگ و خوک، همنفس گردمناگهان در رسید از درِ غیب/// کرده پِر گوهر حقیقت جیبگفت ای رُخ به خونِ دل شسته/// در جهانِ فنا، بقا جُستهتا درین منزلی که هستیِ تو است/// پستیِ تو ز خود پرستیِ تو استچون ز هستیِ خویش در گذری/// هر چه هستی است زیرِ پی سپرینرسی تا تو با تو همنفسی/// قدم از خود برون نهی، برسیتا وداعِ جهانِ جان نکنی/// ره بدان فرّخ آستان نکنیدر هوایش ز بندِ جان برخیز/// جان بده وز سرِ جهان برخیزبه وجودِ جهان قلم در کش/// در صفِ عاشقان علم برکشرهروانی که وصلِ او جویند/// معتکف جمله بر درِ اوینداز وجودِ جهان خبرشان نیست/// جز غمِ او غمِ دگرشان نیست......»(ادامه دارد)قسمت بعدقسمت قبل