هر عذری، شرعی نیست

شاید کمتر مسئله ای در اسلام باشد که به اندازه روزه مورد توجه شرع و شارع قرار گرفته باشد. نزول آیات متعدد و صدور روایات بسیار، قرار گرفتن صوم به عنوان یکی از فروع دین در شاکله اصلی فقه و نیز احکام سخت گیرانه و مجازات های بعضا سنگین برای خاطیان و معاندان، همه و در کنار هم نشان از اهمیت موضوع و جامعیت آن برای عموم مسلمین دارد.در این بین اما از آنجا که "خداوند هیچ کس را جز به اندازه توانایی اش تکلیف نمی کند" (۱ (در احکام الهی این وظیفه ازعده‌ی محدودی سلب شده است:"کسی که می داند روزه برای او ضرر دارد یا خوف ضرر داشته باشد باید روزه را ترک کند و اگر روزه بگیرد صحیح نیست بلکه حرام است، خواه این یقین و خوف از تجربه شخصی حاصل شده باشد یا از گفته پزشک امین یا از منشا عقلایی دیگر. / ملاک تاثیر روزه در ایجاد بیماری یا تشدید آن و عدم قدرت بر روزه گرفتن، تشخیص خود روزه دار نسبت به خودش است. بنابراین اگر پزشک بگوید روزه ضرر دارد اما او با تجربه دریافته است که ضرر ندارد باید بگیرد. همچنین اگر پزشک بگوید روزه ضرر ندارد ولی او بداند روزه برایش ضرر دارد یا خوف ضرر داشته باشد نباید روزه بگیرد" (۲( با این حساب گروهی از بیماران که از روزه گرفتن منع شده اند و وظیفه از آنان ساقط است مشروط بر این شامل حکم می‌شوند که روزه گرفتن برای آنان ضرر داشته باشد.مسئله مهمتری که از احکام بالا و از مجموعه احکام برداشت می شود این است که در حیطه اعمال فردی و تا آنجا که وارد حوزه اجتماعی نشده باشد معیار صحت اعمال و حوزه وظایف مکلف بر عهده خود اوست؛ به این معنا که به عنوان مثال در مسئله اخیر درصورتی که پزشک شخص را از گرفتن روزه منع کند ولی او به درستی بداند روزه گرفتن برایش ضرر ندارد، در اینجا دستور پزشک برای وی حجت نیست، و برعکس. در اینجا ملاک عمل شخص تشخیص خود اوست - چنانچه قبل تر در صورت حکم آمد. یعنی مسئولیت اعمال شخص برعهده خود اوست. حال سوال این است: معیار "ما" برای ضرر داشتن یا نداشتن روزه چیست؟ آیا اینکه سطح آب بدنمان اندکی پایین می آید، و یا مغزمان گلوکز کمتری دریافت می کند، و یا اینکه کمی، فقط کمی بدنمان سست می شود؛ آیا اینها را ضرر به حساب می آوریم؟ آیا یک سرماخوردگی سطحی (که با نزدیک شدن ماه رمضان به فصل سرما موضوعیت بیشتری پیدا خواهد کرد) مانعی برای روزه گرفتن است؟ یا چشمانمان به واسطه چند ساعت تشنگی در این هوای حساسیت زا کم سو می شود؟بدیهی ست که بسیاری از بیماری ها و نواقص می توانند مشکلات جدی برای سلامت ما ایجاد کنند؛ و مشخص است که شرایط و توان هر کس منحصر به فرد است؛ و البته که هیچ کس به اندازه خود انسان، او را نمی شناسد و به راستی خداوند متعال بیش از ما به حالمان واقف است. اما فراموش نکنیم که ماه رمضان ماه راحتی بدن نیست. قطعا روزه گرفتن سخت است و مشخصا یکی از اهداف وجوب روزه تحمل همین سختی و مشقت سازنده است. چنانچه امام رضا ع می فرماید: مردم به روزه امر شده اند تا درد گرسنگی و تشنگی را بفهمند و به واسطه آن فقر و بیچارگی آخرت را بیابند (۳.( هر چند محدود کردن روزه به تحمل چند ساعت گرسنگی و تشنگی خلاف انصاف است اما تحمل همین گرسنگی و تشنگی کمترین حد روزه داری ست. در روایتی از امیرالمومنین ع آمده: خداوند روزه را واجب کرد تا بوسیله آن اخلاص خلق را بیازماید (۴ .(با این وجود اما برای همین حداقل هم حدود مشخصی وضع شده که تعدی از آن موجب نابودی کل عمل می‌شود.در رساله عملیه آمده: "اگر روزه دار به قدری تشنه شود که بترسد از تشنگی بمیرد، می تواند به اندازه ای که از مردن نجات پیدا کند آب بیاشامد، ولی روزه او باطل می شود و اگر ماه رمضان باشد باید بقیه روز از به جا آوردن کاری که روزه را باطل می کند خودداری نماید. / انسان نمیتواند برای ضعف روزه را بخورد، ولی اگر ضعف او به قدری ست که معمولا نمی شود آن را تحمل کرد خوردن روزه اشکال ندارد." (۵( با این ترازو بسیاری از دلایلی که ما به زعم خود آنها را عذر شرعی می پنداریم یا حاصل اطلاعات غلط ماست یا بهانه ای‌ست برای راحتی نفس و بدن.ناگفته نماند در این بین برخی که به دروغ خود را معذور از روزه می دانند هرچند در مواجهه با افراد فرض بر صداقت‌است، اینان اما در مقابل خدای خود مسئول اند. همانطور که گفته شد تا وقتی تظاهر به روزه خواری صورت نگرفت و وارد اجتماع نشد و در حیطه امور فردی باقی ماند مسئولیت امر برعهده شخص است. البته کسی که بهانه بیماری را دستاویزی برای فرار از روزه و آزادی در روزه خواری قرار داده در اینجا مخاطب نیست. نیز کسی که بیماری به راستی از او سلب وظیفه می کند خداوند متعال بر احوالات او آگاه است. اما عموم افرادی که به ظن خود قادر به روزه گرفتن نیستند، باشد که با تامل بیشتر وظیفه راستین خود را دریابند که تشخیص دقیق و بدور از هوای نفس و عمل به وظیفه راستین، مصداق همان اخلاص در کلام امیرالمومنین است.پی نوشت۱ .لا یکلف الله نفسا الا وسعها - بقره ۲۸۶۲ .رساله آموزشی آیت‌الله خامنه‌ای