دژی به نام کشور، دیواری به نام مرز

مرز‌ها چقدر در نشان دادن هویت ما موفقند؟⚫️ با نگاهی به تاریخ در می‌یابیم که مفهوم «کشور» به مثابه وطن در گذر زمان دستخوش تغییرات بسیاری شده‌است. انسان که در برهه‌ای از تاریخ حیات خود، وضع زندگی خود را در نظام قبیله‌ای و بعد تر در دولت‌شهر ها سامان می‌داد، به مرور خود را در سیطره نظم برآمده از امپراتوری های بزرگ دید. گر چه یک امپراتوری بزرگ در بدو امر، نظامی بود که با غلبه یک ملت و یک قوم بر ملل دیگر و ضمیمه کردن قلمرو های دیگر به سرزمین خود ایجاد می‌شد، ولی این حکومت ها در درجه اول برای حفظ انسجام درونی و در گام های بعدی برای همگرا کردن اراده مردم تحت سیطره‌شان برای مواجهه احتمالی با قدرت‌های خارجی، به یک نظام ارزشی جهان‌شمول نیاز داشتند تا قوانین داخلی را مطابق آن تنظیم کنند و دشمن خارجی را بر اساس آن معرفی نمایند.⚫️ در دستگاه خلافت عباسی، امپراتوری روم باستان، امپراتوری عثمانی، امپراتوری صفوی و امپراتوری مقدس روم (که در دوران اوجش مشتمل بر شهریار نشین هایی از شرقی ترین نقاط آلمان تا جنوب اروپا بود و نقش سیاسی موثری در قرون وسطی ایفا می‌کرد)، ما به وضوح عنصر «دین» را به عنوان تنظیم کننده قوانین و ارزش ها مشاهده می‌کنیم. در این عصر، «وطن» در واقع همان زادگاه بود، به معنای شهر یا محل اجتماع قبیله ای که هر شخص خود را ابتداً عضو آن می‌دانست و درجه ای از اهمیت را در زندگی شخصی خود برای آن قائل بود؛ ولی این وطن دوستی در رابطه بین فرد و دولت هرگز نقش اساسی و حائز اهمیتی بازی نمی‌کرد. از طرف دیگر، مرز در این حکومت ها چندان معنایی نداشت. برخی ایالات و ولایاتی که فرماندارشان یک روز با یک امپراتور هم پیمان بود، ممکن بود روز بعد به سمت حکومتی دیگر چرخش کنند و محدوده پذیرفته شده دقیقی وجود نداشت.⚫️ جهان در گذار خود به عصر مدرن، به مرور این امپراتوری‌ها را از میان برداشت. پایان جنگ های سی‌ساله مذهبی در اروپا که با برتری نسبی جناح پروتستان همراه بود، به حیات امپراتوری کاتولیک مقدس روم پایان داد و پاپ را از تمام مناصب سیاسی اش خلع کرد و بعد ها، امپراتوری عثمانی که سنن دینی را مزاحم روند مدرن شدن خود می‌دید، در اصلاحاتی نقش مذهب در سیاست را کمرنگ‌تر نمود. در دنیای جدید، دین دیگر جایگاه سابق خود را نداشت تا رابطه میان دولت‌ها و ملت‌ها را سامان بخشد. با سقوط حاکمیت کلیسا، به مرور ملیت، نژاد و زبان به عنصر اصلی در قوام بخشی به هویت انسان ها در جوامع اروپایی بدل شد.⚫️ ملی‌گرایی با پر کردن جای مسیحیت، محور وحدت سیاسی و اجتماعی و فرهنگی شد و نقش پیوند دهنده مردم و دولت را ایفا کرد. شاید بتوان ریشه جنگ های خونین قرون ۱۸ و ۱۹ و ۲۰ را در این نگاه جدید و باز تعریف هویت اروپایی جست و جو کرد، آن هم هنگامی که اروپایی ها ابزار های نوین نظامی را در کنار خود می‌دیدند. گر چه در این دوران، دولت‌های ملی مدرن شکل های متنوعی به خود گرفتند، ولی آنچه در تمامی آنها مشترک بود و جدید می‌نمود، مفهوم «شهروندی» و «مرزبندی» بود. شهروند بر خلاف رعیت، در کنار تعهداتش دارای حقوقی بود و حاکمیت که انحصار اعمال خشونت در راستای قانون را دارا بود، موظف بود در وهله اول امنیت شهروند را در آن واحد سرزمینی محصور به مرز که «کشور» نام داشت، تماما تامین نماید. برخی این مسئله امنیت ملی را به عنوان یکی از اساسی ترین بنیاد های رابطه شهروند و دولت مدرن می شمارند.⚫️ در دنیای مدرن، فی الواقع این کشور است که به وسیله ارتش ملی که هزینه هایش توسط شهروندان تامین می‌شود عهده دار تامین امنیت شهروند است و شهروند جدای از سازوکار نظام-وظیفه، تعهدی در دفاع از کشور ندارد! در اندیشه حکما و متکلمین اسلامی نیز اساسا مرز به این معنای کنونی جایگاهی نداشته و تفاخر به قومیت، از مراتب جهل برشمرده شده و تصریح شده که نه تنها هیچ نژادی بر دیگری فضیلتی نداشته و ندارد، بلکه متدینین باید تنها مرز های ایمانی و انسانی را به رسمیت بشناسند و محدوده عمل و دغدغه مندی خود را در این راستا تعریف کنند.⚫️ با این توضیحات و روشن شدن این مسئله که مفهوم کشور و مرزهایش اساسا مفهومی اعتباری است، صحبت در مورد موجودیتی فرهنگی سیاسی به نام «ایران» بسیار سخت به نظر می‌رسد. ایران کجاست و ایرانیان کیستند؟ افرادی که تاریخ مشخص و یکسانی را پشت سر نهاده اند و سنت های فلسفی و مذهبی و ادبی مشابهی بنیان های حیات روزمره شان را ساخته است؟ یا افرادی به زبان واحدی تکلم میکنند و نژاد یکسانی دارند؟ یا هیچ کدام، افرادی که با پاسپورت جمهوری اسلامی سفر می‌کنند و تامین امنیت شان در داخل محدوده ای معین بر عهده حکومت جمهوری اسلامی ست؟ همگی خوب میدانیم مرز هایی که اکنون هویت ایرانی را به آن محدود کرده ایم، روزگارانی دیگر شکلی دیگر داشته اند. آنچه به نظر می رسد، این است که هویت به معنای دقیقش، اساسا مفهومی برساختی ست و آنچه هویت یک جامعه را می‌سازد، به واقع نه نژاد و خون و زبان، که برآیند اراده و عمل آن جامعه است؛ به حکم « وَأَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسَانِ إِلَّا مَا سَعَى».⚫️ ایران امروز، بیش از آن که نام کشوری میان کشورها و ملتی میان ملت ها باشد، اسم رمز پروژه‌ای جهانی ست؛ پروژه ای که سال هاست با اراده مردمانی آغاز گشته و در همان ابتدای امر، مرز های موهومی را درنوردیده و از نژاد و زبان عبور کرده است و «ایرانی»، به عنوان هم ره این پروژه تاریخی، بر آرمان هایشان سخت مصمم است و هر چند فراز و نشیب دوران او را آزرده خاطر کرده، هرگز خسته نکرده است.