نگاهی به فیلم «گذشته»: افسانه زمان ابژکتیو

داستان چند رابطه با محور اتفاقاتی در "گذشته" است. یک رابطه به پایان میرسد و رابطه ای دیگر قرار است آغاز شود.اشتراک هر دو رابطه‌ای که به پایان می‌رسد و رابطۀ جدیدی که قرار است آغاز شود، زنی به نام مارین (بره‌نیس بژو) است. احمد (علی مصفا) که شوهر دوم مارین است، به خاطر اختلاف با او به ایران بازگشته و پس از چهار سال‌ به دعوت ماری به فرانسه فراخوانده می‌شود که می‌بیند همسرش نیز با مردی تازه به نام سمیر (طاهر رحیم) آشنا شده است، پس ماری و احمد با یک طلاق توافقی - باتوجه به نداشتن بچه ای مشترک از خود - از هم جدا می‌شوند. اما مشکل لوسی با ازدواج جدید مادرش و اتفاقی که برای سلین - همسر اول سمیر-افتاده است، گذشته‌ای را ایجاد کرده که به راحتی نمی‌توان از آن عبور کرد...فیلم در چارچوب دو مفهوم کلی "زمان" و"رابطه" قابل فهم تر است.مانند فیلم سابق فرهادی این فیلم هم حول و حوش مبحث طلاق و ارتباطات زناشویی است و تاکید خود فرهادی هم بر ادامه دادن این رویه در کارگردانی اش است.اما تمرکز "ارتباط" در فیلم جدید فرهادی(و حتی سابق) بیشتر ازآن که فقط رابطه زناشویی باشد به مفهوم کلی "ارتباط" بین انسان ها از فرهنگ ها و پس زمینه های ذهنی متفاوت اشاره دارد.(احمدِ ایرانی،سمیرِ عرب و ماریِ فرانسوی) فرهادی به صورتی هوشمندانه رابطه زناشویی را به عنوان یک مطالعه موردی(case study) برای نشان دادن آن بکار برده است.دید جدیدی که فرهادی به موضوع "ارتباط" در این فیلم دارد قرار گیری آن در بستر "زمان" است.اما آن چه فرهادی از "زمان" منظور می کند به صورت اخص موثرترین بخش آن در "ارتباط" است یعنی: "گذشته".در طول فیلم مشاهده می کنیم مهمترین چیزی که فرهادی به آن حمله می کند تصور زمان خطی و ابژکتیو است و نشان دادن اینکه چنین انگاره ای در ارتباطات واقعی انسانی(حداقل در عصر حاضر) افسانه ای بیش نیست.به جای آن تاکید را میتوان بر زمانی کاملا شخصی، سوبژکتیو و غیر خطی دید.کاراکتر های داستان هر کدام در زمانی زندگی می کنند که "گذشته" ای کاملا متفاوت آن را رقم زده است."گذشته" ای که شخصی و پنهان است و آنقدرسوبژکتیو است که اثرات متفاوت آن در زمان "حال" به دید شخصیِ کاراکتر پیوند خورده است.فیلم بر آن است تا نشان دهد که اثرات رخداد های گذشته با برداشت های شخصی خاص از آن ها، ناگزیر در زمان حال سر باز خواهد کرد و خود را نشان خواهد داد.آن چه کاراکتر ها را از هم دور کرده است همین خط های زمانی متفاوتی است که آن ها در آن زندگی می کنند.و "تنش" یا "دعوا" زمانی خود رانشان می دهد که "ارتباط" برقرار می شود:"ارتباطی" که خیلی دیر رخ داده است.بسیاری از سکانس های فیلم این موضوع را نشان میدهند مثلا در سکانسی که احمد خیلی دیر می فهمد که ماری در شرف ازدواج است یا جایی که لوسی دیر می فهمد که مادرش حامله است یا زمانی که سمیر دیر می فهمد که ماری با او مشکل داشته یا زمانی که دیر می فهمد که کارگرش خودش را جای زنش جا زده یا زمانی که ماری دیر می فهمد لوسی به زن سمیر ایمیل زده و.....این زندگی در "خط های زمانی" متفاوت که در زمان "ارتباط" منجر به تنش بین کاراکتر ها می شود جهنمی را درست کرده که جدید نیست و تمامی شخصیت های داستان مدت هاست با آن دست وپنجه نرم می کنند(انگار تمام بشر با آن درگیر است!) و هر کدام رویکرد متفاوتی برای مقابله با این "ناهمزمانی" دارنداحمد معتقد است هر آن چه در "گذشته" بوده را باید صاف و صادق گفت به نظر او این کار "اخلاقی"تر است و وجدان انسان راحتتر. مثلا در سکانسی در پایان فیلم می خواست به ماری دلیل رها کردنش را در چهار سال پیش بگوید تا شاید آرام گیرد اما با امتناع ماری رویرو می شود یا در جایی از داستان به لوسی پیشنهاد می دهد تمام داستان "گذشته" را به ماری بگوید این طوری "تا آخر عمر عذاب وجدان نخواهد داشت".آن چه می بینیم این است که این راهکار چندان موثر نیست زیرا نه به رابطه لوسی به ماری کمکی کرد نه به خود لوسی(جایی که رو به احمد می گوید:"الان راحت شدم؟؟") حتی این کار سیر داستان را وخیم تر می کند.سمیر اما در طرف دیگر معتقد است که آن چه "گذشته" گذشته و تنها راه برای جبران گذشته "معذرت خواهی" است. او معذرت خواهی را "اخلاقی" می داند.او در حالی که زنش در کما است سراغ زن دیگری رفته با این دید که اگر روزی هم از کما بیرون آمد می توان با یک معذرت خواهی سرو ته قضیه را هم آورد.یا زمانی که به خاطر رفتارش با ماری از او معذرت خواهی می کند.یا زمانی که به اجبار از پسرش می خواهد از احمد به خاطر سرک کشی به کادو ها معذرت خواهی کند.این روش هم جوابگو نیست زیرا کمتر کسی با معذرت خواهی "گذشته" را فراموش می کند.نکته جالب این است که سمیر خودش به این روش باور ندارد زیرا "معذرت خواهی" را تکنیکی می بیند که بچه ها می توانند با آن از اشتباه گذشته شان خلاص شوند. فیلم این واقعیت را زمانی پر رنگ نشان میدهد که خود سمیر هم از معذرت خواهی کارگرش راضی نمی شود و او را اخراج می کند و در جواب پسرش می گوید:"بعضی چیز ها با معذرت خواهی فراموش نمی شوند".اما ماری رویکرد کاملا متفاوتی نسبت به گذشته دارد او سعی می کند گذشته را فراموش کند و همواره با تغییر محیط اطرافش از شر آن خلاص شود زیرا گذشته فقط "کثافت" است.(صدای بلند مته در هنگام دیدن عکس یا کثافت ظرفشویی که از قبل مانده).ازدواج های ناموفق و پی در پی او بی ملاحظگی در اعمالش مانند سریعا حامله شدن یا تصمیم در مورد فرزندانش یا طلاق همه و همه نشان می دهد او آینه عقب زندگی اش را شکسته و هر مسیر جدیدی را امتحان می کند تا شاید اوضاعش بهتر شود این حتی از تغییر بسیاری از وسایل خانه از بدو ورود احمد رنگ کردن در دیوار، یا گرفتن لوستر وغیره مشخص و حاکی از آن است که او به هیچ نشانه ای از گذشته علاقه ندارد. در سکانسی در پایان فیلم از احمد می خواهد که وسایلش را با خودش ببرد تا هیچ خاطره ای از او نماند. اما روش ماری هم جواب نمی دهد چرا که بسادگی می بینیم با تمام این حذف های عمدی گذشته پیش رویش است و زندگی اش متاثر از آن.نکته ی دیگری که در فیلم پر رنگ بود این واقعیت است که حضور ما در سال 2012 (زمان طلاق در فیلم) و عصر ارتباطات تفاوتی در ناهمزمانی زندگی هایمان نداده است.وسایل ارتباطی ای که بوجود آمدند تا ما را هر چه بیشتر "همزمان" و نزدیکتر کنند تاثیری نداشته اند.در واقع تمامی وسایل ارتباطی مانند ایمیل و تلفن(که در فیلم بر آن تاکید شده) وضعیت را نه تنها بهتر نکرده که آن را پیچیده تر و وخیم تر هم کرده است.در ابتدای فیلم این عدم کمک رسانی تکنولوژی را زمانی میبینیم که ایمیلی از طرف ماری در مورد موضوع سمیر به احمد داده شده و احمد از آن بی خبر بوده.یا زمانی که در محضر در حین فرآیند طلاق 2 بار گوشی ماری زنگ میزند اما او نمی تواند به آن جواب دهد و سمیر مجبور می شود پیغام برای ماری بگذارد.فیلم نشان داده این ابزار ها حتی می توانند مانند سلاح مورد استفاده قرار گیرند زمانی که لوسی ایمیل ها رابرای زن سمیر فوروارد می کند.پس مشکل "ارتباط" با تکنولوژی هم حل نشد.عدم ایجاد ارتباط در زمانِ درست آنقدر دلایل متفاوت و گونه گونی دارد که در سر تاسر فیلم می توان آن ها را دید و "احساس" کرد.این دلایل چیزهایی هستند که همه هر روزه با آن مواجهیم: ترس، تردید، فرار و از همه مهمتر "برداشت شخصی" از رخداد ها و همین برداشت های شخصی است که سیر زمانی متفاوتی برای زندگی افراد رقم می زند.این به نوعی باز هم تاکیدی بر تنهایی بشر به خاطر جدایی سوبژه از ابژه در روند زندگی است!مشکل بزرگتری که شاید تمام دروازه های امید را ببندد تاکیدِ(درست) فرهادی بر عدم تعین در نگاه به گذشته حتی توسط فرد فرد شخصیت های داستان( و نه حتی زمان ابژه) است یعنی حتی هر کدام از شخصیت ها نسبت به گذشته ی خود و داوری نسبت بدان "تردید" دارند: این که گذشته چه بوده است نامتعین است!! این مهم را می توان در دیالوگ های شخصیت های داستان دید مثلا زمانی که سمیر نسبت به آنچه رخ داده است در پایان فیلم برای ماری احساس تردید می کند و این که ماری می گوید مدتی است دچار تردید است که آیا او جای خالی همسرش را پر می کند. و مهمترین تاکید در پایان فیلم که حتی پزشک سلین(زن سمیر)( به عنوان نماینده علمی ترین وابژه ترین دید نسبت به جهان) نسبت به گذشته سلین ابراز تردید می کند و این که حتی تست های بعدی هم نمی تواند به صورت "قطعی" چیزی را مشخص کند!فیلم همچنین فارغ از ارزشدواری بین شخصیت هاست.فیلم فرهادی مانند کارهای سابقش فقط "تاکیدی" است، و باز هم بیننده را در "تعلیق" قرار می دهد تعلیق در این که برای حل این ناهمزمانی در مواجهه با "گذشته" چه باید کرد؟ چگونه رابطه ها را شکل دهیم که به تنش در آینده منجر نشود؟ چگونه می توان از حصار برداشت های شخصی نسبت به گذشته رها شد؟ آیا راهی برای غلبه بر عدم تعین گذشته وجود دارد؟ اخلاق تعیین میکند گذشته را پنهان کنیم یا صادقانه آن را بازگو کنیم؟فرماز لحاظ فرم فیلم حرف چندانی برای گفتن ندارد و اصولا از این لحاظ حتی ضعف های زیادی دارد. شخصیت پردازی خام و گاه حتی متناقض است و گذشته افراد در روند داستان مبهم است.در مورد شخصیت پردازی برای نشان دادن ایرانی بودن احمد در سکانسی او را مشغول درست کردن قورمه سبزی می بینیم! گویی کارگردان راه دیگری برای نشان دادن ایرانی بودن این کاراکتر نداشته است یا این که سمیر عرب است اما بجز اسم خودش و فرزندش هیچ نشانه ای حتی ظاهری در عرب بودنش نمی بینیم.اتفاقات گذشته ی کاراکتر ها مبهم اند این که چرا ماری و احمد از هم جدا شده اند.سیر داستان شلوغ و در هم است و این را می توان در نیمه دوم فیلم بیشتر مشاهده کرد.رخ دادن حوادث در پاریس هم مبهم و گویا اتفاقی است.اما فیلم دارای ساختاری فراکتالی و اشاراتی است که جای جای فیلم به مفهوم گذشته واین که گذشته اثرات(بخصوص ناهنجار وکثیف) روی حال دارد.در ابتدای فیلم دنده عقب گرفتن ماری و برخوردش به ماشین عقبی اشاره ای به "عقب" و "گذشته" دارد و بی ملاحظگی ماری در برخورد با آن.در سکانسی احمد دستش در منجلاب سینک ظرفشویی است سینکی که قبلا پر از لجن شده است واین رویکرد احمد را هم نشان می دهد که در گذشته را با تمام کثافتش دست می برد.یا عقب بردن تصاویر فوتبال در برنامه فردوسی پور اشاره به عدم تعین گذشته دارد(نظرات متفاوت داوران در باره آن!) و این که همه چیز زیر سر "گذشته" است.در چند صحنه هم رنگی شدن کاراکتر ها توسط دری که در "گذشته" رنگ شده و احمد به خاطر "ندانستن" کثیف می شود را میبینیم.یا در سکانسی که سمیر ماشین را متوقف می کند اما ماری آن را در دنده یک(جلو) می گذارد تا نشان دهد گذشته برایش مهم نیست و فقط باید جلو رفت.