از طلوع تا غروب

تقویم‌ها گفتند | سامان اسماعیلی۷ آبان، روز جهانی اینترنت بود‌. خواستیم تا به بهانه این روز و به واسطه چند تیتر خبری ملموس در این روزها، گریزی به تاریخچه و اوضاع اینترنت در ایران بزنیم.▪️سرویس‌های ارسال پیامک در کل کشور با دستور قضایی قطع شده‌اند.▪️واتساپ و اینستاگرام فیلتر شد!این دو خبر، گویای اتفاقات مختلفی در حوزه اینترنت و ارتباطات ایران هستند. تیترهای مشابه تیتر خبر دوم باعث شده است که تمامی کاربران کسب‌و‌کار‌های اینترنتی، حداقل یک بار، به قطعی ناگهانی اینترنت و جایگزینی اینترانت فکر کنند. این موضوع فعالیت تجاری در فضای مجازی را بیشتر از همیشه سخت می‌کند و بدین‌ترتیب، امنیت شغلی برای صاحبان شغل و خرده‌فروشان اینترنتی، مضحک تلقی می‌شود.سرعت کم، بروز اختلال، از کار افتادن فیلترشکن‌ها، کودک پنداشتن تمام کاربران و چندین و چند راهکار فنی برای دستکاری کردن اینترنت و پلتفرم‌های مختلف همگی را خسته و تحمل این اینترنت بی‌رمق را سخت کرده است. از سوی دیگر، گران شدن بسته‌های اینترنتی و حذف بسته‌های مقرون‌به‌صرفه برای اینترنت همراه، دلیل دیگری است که عده‌ای را وادار کرده حضور اینترنت در سبک زندگی خود را کم‌رنگ کنند یا استفاده از آن را به فراموشی بسپارند.محدود کردن دسترسی به اینترنت به یک یا دو راه ختم نمی‌شود. از آغاز دهه ۸۰ تا امروز شیوه‌های مختلفی به واسطه کارگروه‌های متعددی اعمال شده است تا کاربران به هر محتوا و پلتفرمی دسترسی نداشته باشند. شیوه‌هایی که به نظر می‌رسد این روزها پیچیده‌تر شده‌اند و به اشکال متنوعی محدودیت‌ها را اعمال می‌کنند.تولد اینترنت در ایرانتا قبل از سال ۱۳۷۱، فقط چند دانشگاه کشور از جمله دانشگاه صنعتی شریف و دانشگاه تهران به اینترنت دسترسی داشتند و ظرفیت‌های لازم برای دسترسی عموم به شبکه جهانی اینترنت فراهم نبود. در سال ۱۳۷۲ ظرفیت اتصال ایران به اینترنت ۱.۲۲۵ کیلوبایت بر ثانیه بود که برای ارسال و دریافت ایمیل، تقریباً کافی بود. در آن زمان هنوز سرویس‌های وب و فایل‌های گرافیکی در اینترنت ایران ارائه نشده بود.سال ۱۳۷۳ برای اینترنت ایران سال مهمی بود؛ زیرا در ابتدای این سال دامنه «ir.» برای ایران ثبت شد و اولین شرکت خصوصی ارائه‌دهنده اینترنت نیز در کشور به راه افتاد. در آن سال برای اولین بار سرویس اینترنت Dial-up در کشور ارائه شد.یک سال بعد شرکت امور ارتباطات دیتا به دستور مجلس و تحت نظر شرکت مخابرات ایران تأسیس شد و مسئولیت توسعه خدمات دیتا به صورت «انحصاری» به آن واگذار شد. تا پایان سال ۱۳۷۹ ایران تنها ۴۱۸ هزار کاربر اینترنت داشت؛ اما با آغاز دهه ۸۰، توسعه زیرساخت‌های شبکه استفاده از اینترنت سرعت گرفت و به مرور زمان، تعداد کاربران آن نیز افزایش پیدا کرد.تاریخچه فیلترینگهم‌زمان با افزایش تعداد کاربران اینترنت در دههٔ هشتاد، موضوع فیلترینگ نیز در ایران توسط مقامات کشور به صورت جدی مطرح شد. در سال ۱۳۸۰ با صدور ابلاغیه «سیاست‌های کلی شبکه‌های اطلاع‌رسانی رایانه‌ای» توسط رهبری، قانون‌گذاری درباره فیلترینگ در ایران آغاز شد. یک سال بعد، برای رسیدگی به وضعیت اینترنت در کشور، کمیته سه نفره‌ای متشکل از نمایندگان وزارت اطلاعات، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و سازمان صداوسیما تشکیل شد.این کمیته در آغاز فعالیت خود فهرستی از ۱۱۱ هزار سایت ممنوعه تهیه کرد و دستور مسدودسازی آن‌ها را به شرکت‌های ارائه‌دهنده خدمات اینترنتی داد. در همان سال، تعدادی از سایت‌ها نیز با دستور قوه قضائیه فیلتر شد. بدین‌ترتیب، اکنون ۲۰ سال از آغاز فیلترینگ و انسداد دسترسی به سایت‌ها یا برخی محتواهای اینترنتی در ایران می‌گذرد.فیسبوک که یکی از محبوب‌ترین شبکه‌های اجتماعی دنیا است، از سال ۲۰۰۶ دردسترس مردم جهان قرار گرفت. این رسانه اجتماعی در اواسط دهه ۸۰ در میان کاربران ایرانی نیز رواج پیدا کرد و افراد، به‌ویژه کاربران جوان اینترنت، عضو آن شدند. در همان سال‌ها شبکه اجتماعی توییتر نیز به جهان معرفی شد و کاربرانی را هم در ایران پیدا کرد. اما هر دو شبکه در سال ۱۳۸۸ و پس از برگزاری انتخابات ریاست‌جمهوری در ایران فیلتر شدند!پس از گذشت چند سال و در دهه ۹۰ که برخی آن را عصر ارتباطات در ایران می‌دانند، افزایش استفاده از موبایل‌های هوشمند، باعث رونق گرفتن هرچه بیشتر بازار پیام‌رسان‌ها نیز شد.در همین دهه پیام‌رسان‌های موبایلی مثل وی‌چت، وایبر، لاین، واتساپ و... روی گوشی‌های کاربران ایرانی نصب می‌شدند و با قابلیت‌های متنوع خود امکانات جدیدی را برای برقراری ارتباط دردسترس کاربران قرار می‌دادند که در همان ابتدای دهه ۹۰ بعضی از این پیام‌رسان‌ها، از جمله وی‌چت و وایبر، فیلتر شدند و دسترسی به آن‌ها برای همیشه محدود شد.حوالی سال ۱۳۹۴، پیام‌رسان تلگرام در ایران طرفداران بسیاری پیدا کرد و قابلیت‌های بسیار آن، باعث استقبال فراوان کاربران شد. با گذر زمان و در سال ۱۳۹۶، روند محبوبیت که سیر صعودی داشته، به حدی رسید که ۶۰ درصد کاربران ایرانی از تلگرام استفاده می‌کردند.این پیام‌رسان هم در اردیبهشت ۱۳۹۷ برای همیشه فیلتر شد. با وجود فیلترینگ تلگرام، همچنان تعدادی زیادی از کاربران ایرانی در این پیام‌رسان فعالیت دارند و از آن استفاده می‌کنند.فیلترینگ در چند سال اخیرپس از گذشت چند سال و کش‌وقوس‌های فراوان، کمیته‌ای به نام کمیته «طرح صیانت از حقوق کاربران در فضای مجازی و ساماندهی پیام‌رسان‌های اجتماعی» با دستور رهبری، تشکیل شد. این کمیته وظیفه داشت با تصویب قوانینی در حوزه ارتباطات و فضای مجازی، از حقوق کابران ایرانی در فضای اینترنتی صیانت کند. البته آنچه که در مفاد لایحه صیانت می‌گذرد، گویای موضوع دیگری است و خبر از اینترانت یا همان اینترنت ملی می‌دهد. با مخالفت‌ کسب‌و‌کار‌ها و عموم جامعه، اجرای این طرح به تعویق افتاد و با تشکیل کمیتهٔ مربوط به آن، پیش‌برد این طرح به پشت درهای بسته رفت.در شهریور ۱۴۰۱، هم‌زمان با اعتراضات مردمی در نقاط مختلف کشور، چراغ اینترنت بی سر و صدا خاموش و بخش زیادی از ایتترنت فیلتر شد. اینستاگرام و واتس‌اپ که دو پلتفرم اول مورد استفاده کسب و کارها در سال‌های اخیر بوده‌اند، از فیلترینگ نهاد‌های ذی‌ربط، جان سالم به در نبردند. بنابر گزارش‌های منتشر شده، اینستاگرام بستر تامین زندگی ۹ میلیون ایرانی است که بازاری بین ۱۸ تا ۳۲ هزارمیلیارد تومان در کشور دارد. واتس‌اپ نیز پیام رسان اول ایرانیان است که سهم آن از کل کاربران اینترنت ایران به بیش از ۷۱ درصد می‌رسد.با توجه به تاریخچه فیلترینگ و گفتهٔ یکی از نمایندگان مجلس مبنی بر رفع فیلتر نشدن واتساپ و اینستاگرام، احتمال می‌رود که این دو پلتفرم به سرگذشت تلگرام دچار شوند و برای همیشه فیلتر بمانند.فیلترینگ در آینده‌روند فعلی فیلترینگ نه تنها قصد کند شدن ندارد، بلکه در سال‌های اخیر شتاب بیشتری پیدا کرده است. اتفاقات آینده در وضعیتی که شرایط کشور روزبه‌روز متفاوت است، غیرقابل پیش‌بینی است؛ ولی آنچه که مشخص است، عدم تغییر سیاست‌های کلی حکومت در رابطه با فضای مجازی است. تا وقتی که تحریم‌های بین‌المللی علیه کشور وجود داشته باشند، ورود پلتفرم‌ها و شرکت‌ها به کشور و اجرای قوانین مد نظر حاکمیت توسط آن‌ها در فضای مجازی، قابل پیاده‌سازی نیست. در این بین، مسئولین این حوزه از جایگزینی پیام‌رسان‌های داخلی سخن می‌گویند که با زیرساخت فعلی کشور، رویایی بیش نیست. طبق گزارش‌ها، کاربران به دلیل نبود کیفیت مناسب و امنیت کافی تمایلی به مهاجرت از پلتفرم‌های فعلی به سوی زیرساخت‌ها و ابزارهای داخلی ندارند.مرگ اینترنت در ایرانis loading...