رمز ماندگاری و جاودانگی تمدنها

پیشتر درباره ظهور و سقوط تمدنها گفتیم که چطور متولد شده، رشد کرده و به بلوغ می رسند، و نهایتا چطور دچار زوال و اضمحلال می گردند. همچنین گفتیم که از میان تمام تمدنهایی که آمده و رفته اند، آنهایی که ماندگار شده اند همانهایی بوده اند که موفق به تشکیل امپراطوری شده اند. اما تشکیل امپراطوری شرط کافی برای جاودانگی یک تمدن نیست. بعنوان مثال، امپراطوری مغولها بزرگترین امپراطوری در کل تاریخ بشر بوده است. اما امروزه چیزی به نام تمدن مغولی نداریم. همین مغولها وقتی ایران را با قدرت نظامی فتح کردند، در واقع از نظر فرهنگی مغلوب شدند. بطوریکه زبان دربارشان فارسی بود و بسیاری از آنان دین اسلام را پذیرفتند.ایرانیان اولین تمدن جهان بودند که موفق به تشکیل امپراطوری شدند. بارها از نظر نظامی مغلوب تمدنها و امپراطوری های دیگر شدند، اما باز همچون ققنوس سر از خاکستر برداشته و حیاتی دوباره پیدا کردند. اول نوبت اسکندر مقدونی بود، بعد حمله اعراب، بعد حمله مغولها، بعد تیمور لنگ، این اواخر هم که نوبت ترکتازی اروپاییها و آمریکاییها بود. اما چه عاملی باعث شد تا تمدنی ایرانی مانند تمدن مغولی در عرصه فرهنگی مغلوب نشده و هربار زمینه برای احیای سیاسی و جغرافیایی تمدن ایرانی فراهم شود؟رمز ماندگاری و جاودانگی تمدنها قطعا نمی تواند در عوامل عینی باشد، زیرا با سقوط یک امپراطوری و مغلوب شدن تمدن آن، عوامل عینی بکلی ناپدید شده و پایبندی به قوانین، هنجارها، اسطوره ها و ارزشهای تمدن مغلوب و شکست خورده قطعا نمی تواند از روی فرصت طلبی یا به قول معروف نان را به نرخ روز خوردن باشد.پس قطعا عاملی ذهنی کلید این معماست. نیرویی که دلها را گرم کرده و با وجود تمام موانع و مشکلات اجازه نداده یاد و خاطره تمدن مغلوب از میان برود. وقتی ذهنیتی محکم و استوار باقی بماند، یا حتی موقتا ضعیف شود اما در طول زمان مجددا قدرت بگیرد، همین ذهنیت نهایتا می تواند عینیت بیرونی را هم تغییر دهد. همانطور که بارها شنیده ایم:إنّ الحیاة عقیدة و جهاد شواهدی هست که نشان می دهد هسته مرکزی و عصاره این عامل ذهنی ماهیت زیبایی شناسی دارد.بعنوان مثالی ملموس که برای ما ایرانیان همین امروز هم قابل تجربه است، می توانیم به مقدمه کتاب خسرو و شیرین اشاره کنیم. بعد از سقوط ایران به دست اعراب و غالب شدن فرهنگ عرب، جو سیاسی و اجتماعی از یک نظر شباهت زیادی به وضعیت امروز ما داشت. درست مانند امروز که غربگرایان فرهنگ ایرانی را عقب مانده دانسته و فرهنگ غربی را متجدد و مترقی می دانند و تقابل فرهنگ ایرانی در برابر فرهنگ غربی را تقابل سنت و مدرنیسم تعبیر می کنند، در آن زمان هم فرهنگ ایرانی را عقب مانده، ارتجاعی، کفرآمیز و آیین آتش پرستی و شرک می دانستند. در قرن پنجم هجری حکیم توس فردوسی شاهکاری به نام شاهنامه را آفرید که اسطوره های ایرانی پیش از اسلام را زنده و جاودانه کرد. بعد از فردوسی نوبت حکیم گنجه نظامی بود تا کار بزرگ فردوسی را ادامه دهد، یا به قول امروزی ها خط را نگه دارد!نظامی نقل می کند که دوستی صمیمی و عالِم و با سواد داشته که بسیار مومن و مذهبی و متعصب هم بوده. وقتی خبر به گوش این فرد می رسد که نظامی مشغول نوشتن منظومه خسرو و شیرین است بسیار آشفته و عصبانی می شود و نزد نظامی میاید تا او را سرزنش کند.در آن مدت که من در بسته بودمسخن با آسمان پیوسته بودمگهی برج کواکب می‌بریدمگهی ستر ملایک می‌دریدمیگانه دوستی بودم خدائیبه صد دل کرده با جان آشنائیتعصب را کمر در بسته چون شیرشده بر من سپر بر خصم شمشیردر دنیا بدانش بند کردهز دنیا دل بدین خرسند کردهشبی در هم شده چون حلقه زربه نقره نقره زد بر حلقه دردرآمد سر گرفته سر گرفتهعتابی سخت با من در گرفتهبا طعنه به نظامی می گوید احسنت! آفرین! دستت درد نکند! چشمم روشن! بعد از چهل سال عمر با آبرو و عزت چرا می خواهی آبرویت را یک شبه به باد بدهی؟!که احسنت ای جهاندار معانیکه در مُلک سخن صاحبقرانیپس از پنجاه چله در چهل سالمزن پنجه در این حرف ورق مالتو که دین داری و زهدت تا امروز مانند این بوده که با اخلاص و استقامت روزه ات را تا آخر گرفته ای، حالا چرا می خواهی با مرده خواری افطار کنی؟!درین روزه چو هستی پای بر جایبه مردار استخوانی روزه مگشایبه قول امروزی ها، تو که انسان آزاده ای بودی! چرا شرافت خودت را به پشیزی می خواهی بفروشی؟!نکرده آرزو هرگز ترا بندکه دنیا را نبودی آرزومندچو داری در سنان نوک خامهکلید قفل چندین گنج‌نامهچرا می خواهی افکار ارتجاعی و پوسیده قدیمی را با هنر خودت لای زرورق بپیچی؟!مسی را زر بر اندودن غرض چیستزر اندر سیم‌تر زین می‌توان زیستچرا چون گنج قارون خاک بهرینه استاد سخن گویان دهری؟به جای این حرفها بیا از مدرنیسم بنویس! آن سنتها و عقاید پوسیده را دور بریز و بیا از تجدد و ترقی خواهی بگو! چرا می خواهی رسم آتش پرستان جاهل را زنده کنی؟درِ توحید زن کاوازه داریچرا رسم مغان را تازه داریبیا کنار مردم! اگر از این حرفهای کهنه و مرتجعانه بزنی روشنفکران جامعه دیگر تو را تحویل نخواهند گرفت!سخندانان دلت را مُرده داننداگر چه زند خوانان زنده خوانندنظامی در پاسخ می گوید:ز شورش کردن آن تلخ گفتارترشروئی نکردم هیچ در کارز شیرین کاریِ شیرینِ دلبندفرو خواندم به گوشش نکته‌ای چندوزان دیبا که می‌بستم طرازشنمودم نقش‌های دل نوازشیعنی نظامی در پاسخ چند بیتی از قصه خسرو و شیرین را انتخاب کرده و برای دوستش می خواند. از شیرین کاری های شیرین و از دلربایی هایش می گوید. به این ترتیب جلوه ای از زیبایی آن داستان قدیمی را بر رفیق تجدد خواهش نمایان می کند. واکنش رفیقش بعد از شنیدن چند بیت از داستان خسرو و شیرین بسیار دیدنی است!چو صاحب سنگ دید آن نقش ارژنگفرو ماند از سخن چون نقش بر سنگبدو گفتم ز خاموشی چه جوئیزبانت کو که احسنتی بگوئییعنی او از دیدن تصاویری که نظامی از جلال و شکوه عصر شاهنشاهی خسرو پرویز، و در واقع تمدن ایرانی پیش از اسلام روایت کرده بود آنچنان بهت زده می شود که در جا خشکش می زند! نظامی هم که متوجه این قضیه می شود، می پرسد: چی شد؟! چرا ساکت ماندی؟! زبان نداری که بگویی احسنت؟!به صد تسلیم گفت ای من غلامتزبانم وقف بر تسبیح نامتچو بشنیدم ز شیرین داستان راز شیرینی فرو بردم زبان رایعنی رفیقش می گوید وقتی داستان شیرین را شنیدم از بس به کامم شیرین بود که زبانم را هم قورت دادم!چنین سحری تو دانی یاد کردنبتی را کعبه‌ای بنیاد کردنمگر شیرین بدان کردی دهانمکه در حلقم شِکَر گردد زبانماگر خوردم زبان را من شِکَروارزبانِ چون توئی بادا شِکَرباربعد به پای نظامی میافتد که حالا که نوشتن این داستان را شروع کرده ای باید به هر قیمتی شده تا آخر ادامه اش بدهی!به پایان بر چو این ره بر گشادیتمامش کن چو بنیادش نهادیدر این گفتن ز دولت یاریَت بادبرومندی و برخورداریَت بادچرا گشتی درین بی‌غوله پا بستچنین نقد عراقی بر کف دستبعد همان فرد مدرنیست ضد سنت که آنطور ذهنیتی توام با نفرت و انزجار از ایران قبل از اسلام داشت، آنچنان محو زیبایی محض می شود که اصرار می کند تا نظامی تمام توانش را به کار بندد تا فرهنگ ایرانی را دوباره احیا کند!رکاب از شهربند گنجه بگشایعنان شیر داری پنجه بگشایفُرُس بیرون فِکن میدان فراخستتو سرسبزی و دولت سبز شاخستمی گوید که در این دوره و زمانه چنین زیبایی هایی دیگر وجود ندارد.زمانه نغز گفتاری نداردو گر دارد چو تو باری نداردپس تو باید این زیبایی ها را احیا کنی و نگذاری چند جغد بد صدا که عرصه را خالی دیده اند به اسم مدرنیته و مدرنیسم مملکت ما را تسخیر کنند.همائی کن برافکن سایه برکارولایت را به جغدی چند مسپاراین بی هنرها در مقابل هنر تو مانند نور یک چراغ در مقابل نور خورشید هستند. زرق و برق تمدن مدرن بسیار سطحی و موقتی است، لذا هرگز در طولانی مدت توان تقابل و رقابت با عظمت و شکوه تمدن ایرانی را ندارد.چراغند این دو سه پروانه خویشپدیدار آمده در خانه خویشدو منزل گر شوند از شهر خود دورنبینی هیچ کس را رونق و نورتو آن خورشید نورانی قیاسیکه مشرق تا به مغرب روشناسیحالا که تو پا پیش گذاشته ای، اینها باید بروند پی کارشان و دکان کاسبی خود را تعطیل کنند.چو تو حالی نهادی پای در پیشبه کنجی هر کسی گیرد سر خویشهم آفاق هنر یابد حصاریهم اقلیم سخن بیند سواری