داستان‌سُرایی یا داستان‌سَرایی، مساله‌ این است، بودن یا نبودن!

داستان‌سُرایی یا داستان‌سَرایی، مساله‌ این است، بودن یا نبودن!تیرماه سال ۱۳۹۷ در دوازدهمین دورهمی اصل مطلب در خصوص داستان‌سرایی در کسب و کار صحبت می‌کردم، مانی اکبرپوری با لهجه شیرین اصفهانی خود پرسید: آیا داستان‌سُرایی درست است یا داستان‌سَرایی؟ با اینکه بیش از یک سال بود روی حوزه داستان‌سرایی تمرکز داشتم هرگز این سوال برایم پیش نیامده بود و در این خصوص تحقیق نکرده بودم.بداهه گفتم فرقی نمی‌کند و هر دو درست هستند! این ماجرا گذشت و هر چند بعدها تحقیق کردم اما ناراحت بودم که چرا نباید در این خصوص تحقیق می‌کردم.در متون مختلف و همین طور در سایت‌ها، وبلاگ‌ها و شبکه‌های اجتماعی می‌بینیم افراد بین دو کلمه «داستان‌سُرایی» و «داستان‌سَرایی» تفاوت قائل هستند و این تصور را دارند که با یک «فتحه» و «ضمه» دو کلمه متفاوت را بیان کرده‌اند.اما آنچه که تحقیق کردم و یافتم این‌گونه بود «داستان‌سَرایی» در فرهنگ لغت «عمید» و «معین» به معنی «قصه‌گویی» و «افسانه‌سرایی» است و هر دو تلفظ به یک معنی هستند اما در موارد زیادی، فرهنگ لغت‌ها هم تلفظ مردم را ضبط نکرده‌اند‌؛ بلکه تلفظ قدیمی واژه یا تلفظ اصلی در زبان مبدا را ثبت کرده‌‌اند. اختلاف تلفظ در یک جامعه‌ی زبانی پدیده‌ای طبیعی است و در اغلب زبان‌ها دیده می‌شود اما چیزی که اهمیت دارد این است که همواره یاد بگیریم تلفظ صحیح کلمات را مطابق فرهنگ لغت استفاده کنیم و بکار ببریم.مثلا واژه‌ی « اجتماع » به صورت اصلی در زبان عربی، به ندرت تلفظ می‌شود و اغلب مردم تلفظ‌های «اژتما»، «اشتما»، «اجتما» و غیره را بکار می‌برند با این همه، اختلالی در معنی بوجود نمی‌آید و همه‌ی این تلفظ‌ها گونه‌های مختلف تلفظ یک «واژه» شمرده می‌شوند. مثال دیگر تفاوت تلفظ در حروف «غ» و «ق» است که مردم واژگان دارای این حروف را به صورت‌های مختلف بکار می‌برند و این اختلاف تلفظ در موارد متعدد به اختلاف در نگارش نیز منجر شده است.مثلا قوری/ غوری ؛ آقا / آغا ؛ قدغن / غدغن . اما بحث « اختلاف تلفظ واژگان » ، با تکیه بر اختلاف تلفظ در نخستین هجای واژگان فارسی است و البته واژگانی در نظر گرفته شده‌اند که در نخستین هجای آن‌ها، گاهی مصوت کوتاه ( a) به کار می‌رود و گاهی مصوت کوتاه ( e ) مانند : سَماع / سِماع ؛ حَماسه / حِماسه ؛ پَژوهش / پِژوهش ؛ فِراغت / فَراغت ؛ عَدالت / عِدالت و بی شمار مثال دیگر از تفاوت تلفظ در هجای نخستین که معنی کلمه را تغییر نمی‌دهد.«داستان‌سَرایی» و «داستان‌سُرایی» هر دو از مصدر «قصه‌گویی» و «افسانه‌سرایی» می‌آیند. برخی از کسانی که از «داستان‌سَرا» استفاده می‌کنند، مدعی می‌شوند که «سَرا» پسوند مکان است. مثل «کاروان سَرا»، «مهمان‌سَرا».بیشتر واژه‌ها در هر دوره بر خلاف آنچه که گذشتگان بکار برده بودند تلفظ شده‌ است. این اعمال تغییرات در تلفظ واژه، اغلب در راستای سرعت بخشیدن در بکارگیری آنان است و این نشان می‌دهد که صرف ثبت یک لغت در یک لغت‌نامه، نمی‌تواند مردمی که به آن زبان گفتگو می‌کنند را وادار به رعایت آن تلفظ کند. در واقع این لغت‌نامه نویسان هستند که آنچه مردم به کار می‌برند را گردآوری می‌کنند، بنابراین مردم را ملزم به پیروی از لغت‌نامه‌ها می‌کنند. اینکه هر واژه را هرکس به هر روش که می پسندد تلفظ کند، طبیعتاً در برقراری ارتباط خلل ایجاد خواهد کرد.در فرهنگ لغت دهخدا این کلمه بصورت « سَرا» آمده است لغت‌نامه علامه دهخدا:ترانه سَرا: ترانه ساز، آهنگ ساختن، آواز خواندن، نغمه برداشتن.سَرا: سَراینده و بر این کلمه شعری از نظامی و سعدی می‌آورد که :نشاندند مطرب به هر برزنی // اغانی سَرایی و بر بط زنی ( نظامی )ستایش سَرایان نه یار تواند // نکوهش کنان دوستدار تواند ( سعدی )سَرای: سخن گوی و حرف زن و شاعر و قصه خوان باشد اما در این دوجا بدون ترکیب گفته نمی‌شود. همچون مدحت سَرای و سخن سَرای ترکیب‌های دیگر : آفرین سَرای ، افسانه سَرای ، ترانه سَرای ، چامه سَرای ، سرود سَرای ، داستان سَرای به معانی خوانندگی و سَراییدن غزل سَرا : آنکه غزل سراید ، غزل‌گو ، غزل‌خوان ، غزل پرداز و بر این کلمه این چنین شعری می‌آورد که:گر پیشه کنم غزل سَرایی // او پیش نهد دغل دَرایی (نظامی )مجنون زمشقت جدایی // کردی همه شب غزل سَرایی ( نظامی )در این بیت از نظامی گنجوی، طبق نکته علامه دهخدا «جُدایی» با «سَرایی» قافیه گرفته شده است که باید کمی با سخت‌گیری بررسی شود چون «سُرایی» از نظر تلفظ و زیبایی شناسی و حتی تلفظ موسیقایی کلمه،مقبول‌تر از «سَرایی» هست به دلیل هم قافیه بودنش با کلمه «جُدایی» .غزل سَرایی ناهید صرفه ای نبرد // در آن مقام که حافظ بر آورد آواز ( حافظ)فرهنگ فارسی دکتر معین:سَرای: سراینده و معمولا بصورت ترکیبی بکار می‌رود مانند چکامه سرا و نغمه سراسَرایه: سراییدن ،سرودن،عمل سرودن،آواز دسته جمعی،کُرسَراییدن:سرایش =» سرودن ( سَرایید، سَراید،خواهد سَرایید )سَرا: در ترکیب به معنی سراینده.فرهنگ عمید:سَرا: سرود خواندن، آواز خواندن، شعر خواندن، شعر گفتنپرده سَرا: نغمه سرای ، نغمه خوان چامه سَرا و چکامه سَرا : آواز خوان و شاعرفرهنگ بزرگ جامع سیاح : تنها تلفظ سَراییدن را بکار برده استفرهنگ سخن حسن انوری هر دو صورت کلمه را صحیح می داند و آن را به هر دو صورت به کار برده است .فرهنگ بزرگ سخن:ترانه سَرا / ترانه سُرا، داستان سَرا / داستان سُرا، سَرای / سُرای، سَرایش / سُرایش، سَراینده / سُراینده، سَراییدن / سُراییدن، غزل‌سَرا / غزل‌سُرا، با استناد به توضیحات مرتبط با آوا نمایی فرهنگ بزرگ سخن، در ابتدای این مجموعه هشت جلدی ، تلفظ واژگان به صورت ( ترانه سَرا ، داستان سَرا ، سَرا ، سَرایان ، و غزلسَرا به نسبت تلفظ واژگان به صورت ترانه سُرا ، داستان سُرا ، سُرایان و غزلسُرا ) رواج بیشتری دارد از طرف دیگر، تلفظ واژگان به صورت ( سُرایش ، سُرایندگی ، سُراینده ، سُراییدن ) به نسبت واژگان به صورت ( سَرایش ، سَرایندگی ، سَراینده ، سَراییدن ) رواج بیشتری دارند.آنچه از بررسی لغتنامه دهخدا منتج می شود این است که تلفظ حرف «س» در این واژگان همراه با فتحه بوده است و آنچه از مراجعه به فرهنگ فارسی دکتر محمد معین یافت می‌شود این است که حرف «س» در برخی از واژه‌های که در قدیم با «ضمه» همراه بوده است اما لغتنامه جدید فرهنگ فارسی سخن حکایت از آن دارد که این دسته از واژه‌ها به هر دو صورت تلفظ می شوند ولی برخی ازین تلفظ‌ها رواج بیشتر و برخی رواج کمتری دارند.داستان‌سُرایی یا داستان‌سَرایی، مساله‌ این است، بودن یا نبودن! مهم نیست کدام تلفظ، مهم این است که داستان‌های کسب و کار رویایی خود را بسرایید.