وظیفه ی نگارش

از سنین بسیار کم یک سوال همواره ذهنم را مشغول میکرد: چرا غرب در صنایع و علم از ما پیشرفته تر است؟ چه اتفاقی افتاد که اروپا وارد دوران جدیدی شد و تقریبا مابقی دنیا را با فاصله بسیار زیاد پشت سر گذاشت؟ مقایسه ی تصاویر نیاکانمان در صد سال پیش با اروپاییان دردناک است. در حالی که ایرانیان با گرسنگی و فقر دست و پنجه نرم می کنند و ابزارهای موجود و روش های کشاورزی و حمل و نقل و نساجیشان تفاوت چندانی با هزار سال پیش نمی کند در اورپا مردم لوکوموتیو و ماشین و تلگراف دارند و با استفاده از روش های تولید بسیار کارآمد به نقاط مختلف دنیا حرکت می کنند و آنقدر امکانات و لوجستیک دارند که به کشورهای بسیار دوردست حمله می کنند آنها را (که بیشترشان هنوز با شمشیر و نیزه می جنگند) به راحتی شکست می دهند و استعمارگری می کنند.چه عاملی باعث شد آنچه امروزه به نام «انقلاب صنعتی»‌ می شناسیم اتفاق بیفتد؟ دلایل آنچه که سه اتفاق مهم در تاریخ اروپا: رنسانس، روشنگری و انقلاب صنعتی رخ داد بسیار پیچیده و گونه گون است و هنوز هم نظریات زیادی در مورد آن وجود دارد و رشته های دانشگاهی به مطالعه ی آن می پردازند. در این نوشتار هم قصد نداریم همه دلایل را بیاوریم یا سعی کنیم ریشه یابی آن را به یک عامل محدود کنیم. اما آنچه می خواهم به آن بپردازم یک اتفاق بسیار مهم است که به تغییر نگرش و جهان بینی غربیان منجر شد.دیدرو فیلسوف فرانسوی فرزند یک استاد صنعتکار بود. او از کودکی آنچه پدرش انجام می داد را می ستایید. از طرفی دیدگاه غالب زمانه بیشتر به ستایش قدیسان، روحانیون، قهرمانان جنگی یا شاهان می پرداخت. او می دید که چنین اشخاصی با اینکه تقریبا هیچ فایده ای به حال جامعه ندارند سطور بیشتر کتاب ها را پر کرده اند. از طرفی صنعتکاران، آهنگران،‌ نساجان، کشاورزان و بقیه متخصصان فنی حقیر و پست شمرده می شوند. او جایی می گوید:«در مورد فلسفه و الهیات و مذهب بسیار نوشته شده است در حالی که به ندرت چیزی در مورد هنرها نوشته شده و تقریبا هیچ چیزی در مورد دانش های مکانیکی ثبت نشده است» جایی دیگر می گوید: « چه قضاوت عجیبی می کنیم! ما می خواهیم که مردمان به کارهای مفید مشغول باشند و در عین حال مردان مفید را خوار می شماریم».دیدرو به همراه دآلامبرِ ریاضیدان در سال ۱۷۵۱ پروژه ای را به نام آنسایکلوپدی (Encyclopédie) آغاز کردند که شباهت های بسیاری به دانشنامه های امروزی دارد. با اینکه آنسایکلوپدی اولین دانشنامه بشر نیست ولی تفاوت های بنیادینی با تمام دانشنامه های پیشین دارد. نویسندگان آنسایکلوپدی با هدف بزرگداشت «مفید بودن» و گرامی داشتن آن به عنوان یک فضیلت،‌ در صفحاتشان به رمز و رموز صنعت و مهارت های فنی می پرداختند. به این منظور آن ها به سرتاسر کشور مسافرت کرده و با صنعتکاران صحبت کرده و سعی می کردند تجربیات آنها که معمولا شخصی یا گرفته شده از تجربه ی شغلی نیاکانشان بود، ثبت و ضبط کنند. البته این کار همیشه آسان نبود چون برای بسیاری از این صنعتکاران چنین اطلاعاتی رموز کارشان بود و حاضر نبودند برملا شود.آنسایکلوپدی بر روی مهارت های عملی، سودمندی، افزایش کیفیت در ساخت و ساز و تشویق به پیشرفت تاکید داشت. چنین مجموعه ای شبیه یک انفجار در دانش فنی در زمان خودش بود چون به زودی بقیه صنعتکاران شروع به خواندن آن کردند و روش های تجربی بقیه را در کار خود وارد کردند. مثلا یک آهنگر در جنوب آلمان ممکن بود روش تجربی بسیار جالبی از پدرش (و نیاکان پیشینش) در مورد گداخته کردن یا شکل دادن به فلزی خاص را آموخته باشد که تقریبا شخص دیگری در دنیا آن را نمی دانست. مردن آن شخص برابر بود با از بین رفتن آن دانش. اما به کمک آنسایکلوپدی آهنگر یا صنعتکار دیگری در فرانسه یا انگلیس با خواندن آن می توانست روش های خود را بهبود بدهد! چنین گنجینه ای از دانش چیزی شبیه به موتور های دانش امروزی یا فورم های بزرگی مانند استک اورفلو (stackoverflow) یا ویکی پدیا عمل می کرد. نتیجه ی چنین انتقال دانشی افزایش مقیاسِ کارِ صنعتی را بیش از پیش ممکن می کرد. دیگر ساختن ماشین هایِ عظیمِ صنعتی غیر ممکن نبود! چنین تغییری سنگ بنای انقلاب صنعتی شد که در آن کارخانه جات نوین صنعتی در مقیاس بزرگ به تولید مشغول بودند. چنین پیشرفتی شمایل غرب را از ساختمان ها و راه ها تا حمل و نقل، نساجی، تولید غذا، مواد شیمیایی و کشاورزی به صورت عظیمی تغییر داد.اما این تمام ماجرا نبود: آنسایکلوپدی مردم را به تغییر دیدگاه در مورد منشا قدرت تشویق می کرد. در حالی که آنسایکلوپدی در صفحه هایش به هنر های صنعتکاران و افراد فنی می پرداخت تقریبا چیزی در مورد شاهان، روحانیون یا قهرمانان جنگ نمی گفت. بالا بردن سطح متخصصان فنی به معنای پایین آوردن ارزش پوشالی طبقه ی اشراف زادگان و روحانیت بود. دیدرو می نویسد: « هیچ کس حق ذاتی این را ندارد که به بقیه دستور دهد» مطابق این دیدگاه، هر قدرت سیاسی نیازمند این است که به توافق همگان برسد و عقلانی باشد. اثر دیدرو عقلانیت و استدلال را بالاتر از هر چیزی قرار می دهد و این دگرگونی به نیروهای سرمایه (capital) و کار (labor) عرصه برای شکوفایی داد طوری که بعدها بتوانند صحنه را به دست بگیرند.آنسایکلوپدی اولین تلاش برای سکولاریزه کردن دانش و رهانیدنش از چنگال کلیسا و مذهب بود. دیدرو می اندیشید که دانش تمام جهان را در آنسایکلوپدی وارد کند و آن را به نسل های بعد منتقل کند. با این اوصاف مشخص است که چنین اثری به مذاق قدرت (شاه و روحانیون)‌ خوش نمی آمد. در اولین چاپ، چهار هزار نسخه از آن بفروش رفت اما سانسور ها آغاز شد و بسیاری از مراکز قدرت سعی در اخلال و توقف پروژه بر آمدند. اما کار به صورت پنهانی ادامه یافت چرا که حامیان مهم و مشتاقی برایش وجود داشت. این ممنوعیت ها و سانسور ها در نهایت کار به جایی نبرد در حالی که اثر کتاب آنقدر زیاد بود که در کنار عوامل دیگر آتش های انقلاب فرانسه را شعله ور کرد. این انقلاب در نهایت منجر به سرنگونی نظام سطلنتی و انتقال به جمهوری دموکراتیک و ایجاد لایتیسه در فرانسه شد.اما گفتن این حرف ها چه دردی از امروز ما دوا می کند؟ اینترنت و انواع و اقسام دانشنامه ها، کتاب ها و فورم ها به صورت آنلاین هست. چه چیزی می توان از دیدرو یاد گرفت. از دیدگاه من روشنگری با اینکه در زمان و مکان دیگری رخ داده است درسهای زیادی برای ما دارد. اولین نکته این است که باید از خود بپرسیم قهرمان های ما واقعا چه کسانی هستند؟ چه کسانی کار تولید می کنند و زندگی همگان را راحت تر می کنند و چه کسانی هیچ خروجی مشخصی ندارند. اما فراتر از آن تغییر دیدگاه نسبت به مقوله ی فرهنگ کتبی ست. در این مورد از یک خاطره شخصی شروع میکنم.چندی پیش یکی از دوستان آمریکاییم دو کتاب جالب نشانم داد. کتاب های آشپزی! اما نکته ی جالب توجه در مورد این کتاب ها این بود که این کتاب ها توسط نویسندگان حرفه ای یا ناشر خاصی منتشر نشده بود بلکه کتاب هایی بود که توسط خانم های محلی در یک منطقه ی تقریبا دور افتاده ی آمریکا نگاشته شده بود. به طور مشخص مقدمه ی یکی از کتاب ها توجهم را بیشتر جلب کرد. کتاب (یا جزوه) توسط زنی یونانی نوشته شده بود که والدینش به ماساچوست آمریکا مهاجرت میکنند و در آنجا تعداد زیادی از هم روستایی هایشان را میبینند. آنها به روش یونانی به آشپزی ادامه می دادند و به روش خود به کشاورزی می پرداختند. نگارنده سالها بین این افراد جستجو کرده بود و از خانواده خود شروع کرده و به آشنایان و دوستان رسیده و تمامی دستورالعمل های جذاب که از نسل های منتقل شده بود را در یک مجموعه گرد‌آوری کرده بود. این البته اولین بار نیست که چنین مجموعه های جالبی را اینجا میبینم. نمونه های چنین کارهایی در ایران تقریبا نایاب است. بسیاری از دانش های تجربی بین نیاکان ما از بین رفته یا از طرف نسل های جدید مورد بی توجهی قرار گرفته است. نتیجه آنکه ما فرهنگ کتبی بسیار ضعیفی داریم و همین مساله پیشرفت ما را کند می کند. حتی معدود تحصیل کردگان ما که علاقه به خواندن دارند تقریبا هیچگاه نمی نویسند.کتاب آشپزی یک مثال کوچک از تغییر فرهنگ عمومی در میان غربیان به نوشتن بسیار، بخصوص بعد از روشنگری است. بسیاری از آنها زندگی نامه نویسی (اتوبایوگرافی) یا حتی درخت خانوادگی (شجره نامه) دارند. اعتماد کمتر به حافظه و هوش و همزمان سیستماتیک تر کردن ثبت و ضبط و انتقال دانش حرکت بسیار هوشمندانه ای است که دیر یا زود باید در فرهنگ ما هم اتفاق بیفتد. با تجارب روزانه می توان شروع کرد. حتی اگر روش خوبی برای انجام یکی از روتین های کاری تان دارید آن را بنویسید و جایی (به صورت آنلاین بهتر) ثبت کنید حتی اگر حدس میزنید یک نفر هم آن را نمیخواند. بعد از خواندن هر کتاب بهتر از خلاصه از آن را بنویسید انجام چنین کاری نه تنها آن را برای بازخوانی بعدی ساده تر می کند بلکه به خاطر سپردن آن و بررسی و فهم ابعاد دقیق تر آن بسیار کمک می کند. نوشتن ابزاری است که مکمل خواندن است.هیچ گاه به حافظه تان اعتماد نکنید حافظه ی ما بسیار فرار تر و ضعیف تر از چیزی است که ما به آن اعتماد می کنیم چنین چیزی بارها و بارها در آزمایش های روانشناسی مسجل شده است. سعی کنید نوشتن را به دوستان و اطرافیانتان هم یاد بدهید. نوشتن خود نوعی فکر کردن دقیق تر و قدم به قدم است. چیزی که تقریبا هیچگاه در مدرسه و دانشگاه به ما یاد نمی دهند. اگر فکر کردن و صحبت کردن و مهم تر از آنها نوشتن را تمرین کنید هیچ چیزی جلودار شما نخواهد بود. چرا که می توانید به هر مساله با شفافیت بیشتری نگاه کنید و همه چیز را دقیقا فرموله کنید. از دید اجتماعی هم نوشتن برابر با انتقال تجربه و دانش است که به نوعی وظیفه ی هر شخصی است که از دانش ها و تجارب بیشتر برخوردار است. تاریخ به ما نشان داده تمدن هایی می مانند که منابع کتبی قدرتمند تری دارند. فرهنگ های شفاهی توسط فرهنگ های کتبی بلعیده شده و در نهایت جایگزین می شوند. تاریخ نه کسانی که حرف میزنند بلکه آنهایی که مینویسند را به خاطر میسپارد.