روح هنر اسلامی

همواره هنرمندانی مانند حافظ و مولوی به کسانی که تنها پوسته و قشر مفاهیم مذهبی را دریافت کرده‌اند ایراد گرفته‌اند که اینها مانند آن احمقی هستند که پوست بادام و گردو را می‌گیرد و مغزش را به دور می‌اندازد، در صورت و ظاهر کار می‌مانند و نمی‌توانند به عمق برسند.داستان سرایان بزرگداستان‌پردازی جهت انتقال معانی اصولا یک تکنیک قرآنی است. بعضی‌ها بدون توجه به این موضوع به داستان‌سرایانی مانند فردوسی و نظامی خرده گرفته‌اند که داستان‌سرایی کاری‌ست بیهوده. به جایش چرا درباره‌ی توحید شعر نمی‌سرایید. از جمله شاعری به نام فتحعلی خان صبا در نقد فردوسی و نظامی اینطور گفته:سزد گر روانشان بود در فسوسچه استاد گنجه چه دانای طوساگر چه ز هر در بسی برده رنجز پر مایه گوهر پراکنده گنجولی سر به سر بیهده رنجشاننه جز بهره‌ی اژدها گنجشانیکی نام پرویز را برکشیدکه او نامه‌ی مصطفی بردریدیکی زنده کرد آیت زند راستایشگر آمد مغی چند رامنظورش این است که یکی درباره‌ی خسرو و شیرین شعر سروده، همان خسرویی که نامه‌ی پیامبر را پاره کرد، و دیگری آیین کهن مزدیسنا را زنده کرده است. هر چند کلام این دو بزرگوار گنج است، اما گنجی که مانند فیلم هابیت تنها نصیب اژدها می‌شود. شاعر دیگری به نام مولانا شیخ حسین کاشی درباره‌ی فردوسی و فخرالدین اسعد گرگانی این را گفته:چند خوانی کتاب شهنامهپاک کن زود زین گنه نامهچند از این ذکر وامق و عذرایاد کن نیز خالق خود راچند خوانی تو ویس و رامین راقصه‌ی فاسقان بی‌دین راچند گویی حدیث رستم زاللعب و بیهوده و دروغ محالنظامی خود پیشاپیش پاسخ این منتقدان را داده. دوستی داشته که با شناختی که از او داشت سرودن منظومه‌های عشقی و زنده کردن نام مجوسان را کاری خارج از شرع و عرف می‌دانست آن هم برای نظامی که استاد توحید است:درین روزه چو هستی پای بر جایبه مردار استخوانی روزه مگشاینکرده آرزو هرگز ترا بندکه دنیا را نبودی آرزومنددر توحید زن کاوازه داریچرا رسم مغان را تازه دارینظامی در پاسخ به منتقد ترش‌رویی نمی‌کند و از «شیرین کاری شیرین دلبند» برایش می‌گوید. و آن فرد چون آدم منصف و معقولی بود می‌پذیرد که وزن و ارزش خسرو و شیرین فراتر از آن است که به زنده کردن آیین زند خلاصه شود. در واقع آن دوست «صاحب سنگ» توانست ارزش واقعی هنر را بسنجد و درگیر شعار و تبلیغات و برچسب‌ها نشود:چو صاحب سنگ دید آن نقش ارژنگفرو ماند از سخن چون نقش بر سنگو پس از مدتی که زبانش از فرط حیرت خاموش بود به سخن می‌آید و نظامی را به ادامه‌ی کار تشویق می‌کند:چنین سحری تو دانی یاد کردنبتی را کعبه‌ای بنیاد کردنهمائی کن برافکن سایه برکارولایت را به جغدی چند مسپارسیزده بدر یا بازگشت به طبیعتیک شباهت بین این شعر سعدی با شعری از امیلی دیکینسون هست که جالب است:هر که امروز نبیند به جهان طلعت دوستغالب ان است که فرداش نبیند دیدارWho has not found the heaven belowWill fail of it above.[هر کس که بهشت را در زیر پایش ندیده آن را در بالا هم نخواهد یافت]اصولا حکمت اسلامی برخلاف ظاهرش که تصور می‌کنند عرفانی و غیرمادی و الهی است، کاملا این جهانی است. سعدی صوفیان و گوشه‌نشینان را سرزنش می‌کند که در موسم نوروز چرا گوشه‌ی خانقاه تمرگیده‌اید، بیرون بیایید و از عالم ایده‌ها به عالم واقع کوچ کنید:بلبلان وقت گل آمد که بنالند از شوقنه کم از بلبل مستی تو، بنال ای هشیارکوه و دریا و درختان همه در تسبیح‌اندنه همه مستمعی فهم کنند این اسرارخبرت هست که مرغان سحر می‌گویندآخر ای خفته سر از خواب جهالت بردارپدیده‌های طبیعی جلوه‌ای انسانی دارند. بنفشه مانند انسان غافل است (یا متفکر) و نرگس که استعاره از چشم است نماد انسان هشیار. داماد گل از حجله بیرون می‌آید و سرو در باغ به رقص، غنچه بعد از آنکه سیراب شد دهان می‌گشاید و باد گیسوی درختان را شانه می‌کند. شعر سعدی معمولا استعاره و تشبیه کم دارد اما در اینجا هماهنگی انسان و طبیعت به زیبایی به تصویر کشیده شده است. انگار که برای دانستن رموز پیچیده‌ی انسان است که به طبیعت باز می‌گردیم. گمشده‌ی انسان همان طبیعت است مخصوصا برای زندگی شهرنشینان امروزی که هیچ رنگ و بویی از طبیعت ندارد.معمولا گفته می‌شود که سعدی آن نگاه فلسفی خیام و حافظ را ندارد. مثلا راجع به جبر و اختیار، وجود خدا، دلیل خلقت انسان و فرجام کار دنیا، تضاد بین عمل و عقیده‌ی زاهدان و واعظان ریاکار و چیزهایی مانند این پرسش نمی‌کند. اما به نظر من اینها مسائل روبنایی فلسفه است و زیربنای فلسفه که بازیابی مفهوم انسان و دعوت انسان به بازگشت به خویشتن است تنها دغدغه‌ی سعدیست:تا کی آخر چو بنفشه سر غفلت در پیشحیف باشد که تو در خوابی و نرگس بیداروقت آنست که داماد گل از حجلهٔ غیببه در آید که درختان همه کردند نثارآدمی‌زاده اگر در طرب آید نه عجبسرو در باغ به رقص آمده و بید و چنارباش تا غنچهٔ سیراب دهن باز کندبامدادان چو سر نافهٔ آهوی تتارباد گیسوی درختان چمن شانه کندبوی نسرین و قرنفل بدمد در اقطارتصویر هماهنگ انسان و طبیعت در شعر بالا مانند تصویر سحابی هلیکس و شباهتش با چشم انسان است، یا صحنه‌ی تولد یک سلول زنده که همانند مرگ یک ستاره است و شبکه‌ی نورون‌های مغز که شبیه شبکه‌ی کهکشانی است:این الگوی هماهنگ انسان و طبیعت که تکرارشونده و فراکتالی است، انسان را در طبیعت متکثر شونده می‌جوید و همین تکرار و تکثر در معماری اسلامی نیز دیده می‌شود که روح حکمت اسلامیست، همانند شعر سعدی:دوش مرغی به صبح می‌نالیدعقل و صبرم ببرد و طاقت و هوشیکی از دوستان مخلص رامگر آواز من رسید به گوشگفت باور نداشتم که تو رابانگ مرغی چنین کند مدهوشگفتم این شرط آدمیت نیستمرغ تسبیح خوان و من خاموش