از خودت شروع کن از اخلاق اجتماعی‌ات!

چه چیزهایی بین انسان‌ها فاصله می‌اندازد؟شوپنهاور فیلسوف بدبین آلمانی در توصیف روابط اجتماعی آدمیان می گوید: «رابطه‌ی آدمها با یکدیگر مانند رابطه‌ی جوجه‌تیغی‌ها در زمستان است! جوجه‌تیغی‌ها در زمستان اگر از یکدیگر دور شوند، از سرما می‌میرند و اگر برای به دست آوردن گرما به یکدیگر نزدیک شوند، تیغشان در بدن یکدیگر فرو می‌رود!»شاید اضافه کردن ۲ نقل قول از ارسطو و ویتگنشتاین نظر شوپنهاور را تقویت و تصریح کند؛ ارسوط می‌گفت: «انسان حیوان ناطق است» و ویتگنشتاین اضافه کرد که «زبان سرچشمه‌ی سوتفاهم‌هاست!»از جمع‌بندی این ۳ نقل قول اینطور به نظر می‌رسد که انسان موجودیست با توانایی ویژه در فکر کردن و سخن گفتن که همین باعث می‌شود بتواند به سادگی با همنوعانش و حتی موجودات دیگر ارتباط برقرار کند، اما همین توانایی پاشنه‌ی آشیل انسان هم هست چرا که به واسطه‌ی این افکار که در قالب سخن بروز می‌یابد و باعث ارتباط با دیگران می‌شود، اتفاقا بیشتر خودش و دیگر موجودات از جمله انسان‌های دیگر را رنج می‌دهد!اما چطور این اتفاق می‌افتد؟به گمان هابز انسان خودخواه و گرگ انسان است و فروید در تایید نظر هابز انسان را بازیچه‌ای در دست غرایز خود می‌داند؛ غرایزی که سر تا پا در خدمت «خودخواهی موردنظر هابز» است. از این رو انسان در مسیر این خودخواهی در نهان خود ابایی از قربانی کردن دیگران ندارد، چنانچه یک گرگ به شکارش حمله می‌کند!...راه‌حل‌های بشر برای جبران این نقص چه بوده است؟علمای عالَم انسان‌ها را به دو دسته تقسیم می‌کردند: یکی انسان‌های متمدن و دیگری بربرها. چنانکه پیداست تفاوت انسان‌های متمدن و بربرها، خودِ «تمدن» بود.۲ مولفه‌ی اصلی تمدن:دین:انسان‌ها به زودی در پی خط کشی بین خود برآمدند، اولین این خط‌کشی‌ها «دین» بود. مجموعه‌ای از بایدها و نبایدها که انسان‌ها را به دو دسته‌ی دیندار و غیر دیندار تقسیم می‌کرد.ملیت:پس از گذشت سده‌ها و تحولات فراوان، عده‌ای سعی کردند تا خط‌کشی‌های جدید پدید آورند، قبل از آن معارضه‌ها و اختلاف‌جویی‌ها به نام دین بود. مثلا در جنگ مسلمانان و صلیبی‌ها شاهد نبرد ملت‌ها نبودیم و اصولا ملتی وجود نداشت، این دین بود که صفوف را از هم جدا و دوست و دشمن را از هم مشخص می‌کرد.با از بین رفتن امپراتوری‌های بزرگ و فئودالها در غرب اروپا و تضعیف مذهب کاتولیک در این خطه، به تدریج ملی‌گرایی به عنوان خط‌کشی جدید که قرار بود جای دین را پر کند پا به عرصه گذاشت.حالا به جای مسلمان با مسیحی، فرانسوی با انگلیسی می‌جنگید. هدف این بود که «عده‌ای که در مجاورت و همسایگی یکدیگر زندگی می‌کنند» و ملتی مشخص نامیده می‌شوند تمامی منابع و موهبت‌های در دسترس را برای رفاه خود تصاحب کنند، ولو شده به قیمت تیره‌روزی ملتی دیگر تمام شود.پس وقتی از تمدن و اخلاق حرف می‌زنیم از چه حرف می‌زنیم؟وقتی از تمدن و اخلاق صحبت می‌کنیم دقیقا از متدین بودن و ملی‌گرایی صحبت می‌کنیم. دین و ملی‌گرایی رابطه‌های مختلفی داشته‌اند. از نفی قهرآمیز یکدیگر تا همزیستی مصلحت‌آمیز. با این حال هر دو در یک چیز مشترکند: دین و ملیت باعث شکل‌گیری خودی و ناخودی، ما و آنها، دوست و دشمن و این ور دیوار و آن ور دیوار می‌شود! و اتفاقا کسی که بر این گزاره‌ها و جدایی‌ها و تکفیرها تاکید کند متدین، میهن‌پرست، اخلاق‌مدار، باغیرت و وفادار خوانده می‌شود.تصور کنید که من در مقابل یک فرد دین‌مدار مسلمان با یک یهودی دست بدهم یا در براربر یک فرد ملی‌گرای دوآتشه فرد عربی که خلیج فارس را خلیج عربی می‌نامد، عکس‌العمل قهرآمیزی نشان ندهم، احتمالا از طرف هر دو به ارتداد و خیانت محکوم بشوم. پس انسان‌ها می‌خواهند و می‌توانند با هم ارتباط داشته باشند، به آن احتیاج دارند و در آن استعداد دارند، اما ۳ عامل خودخواهی غریزی، دین و ملیت این اجازه را به آن‌ها نمی‌دهد. البته که این فرض من است.اخلاق اجتماعی و عقل بشری:فیلسوفان زیادی مانند کانت یا فیلسوفان انگلیسی نظیر هیوم، بنتام و استوارت میلز تعاریفی از اخلاق مستقل از دین ارائه داده‌اند. اما منظور نظر ما چیزی ساده‌تر، سرراست‌تر و زودیاب‌تر است. این نظر بر ۳ مولفه استوار است که ۲ مولفه‌ی دیگر در خدمت مولفه‌ی اول و تشخیص آن هستند: ۱. محدود کردن آزادی و غریزه و خودخواهی افراد در مرز آزادی، غریزه و خودخواهی دیگران. ۲. استفاده از عقل بشری برای مشخص کردن این مرز ۳.استفاده از قاعده‌ی انصاف برای جلوگیری از سفسطه‌ی عقلانی و توجیهات غلط آنحقیقت آن است که افراد براساس خودخواهی غریزی حق یکدیگر را میخورند و یکدیگر را اذیت می‌کنند. دین و ملیت آمدند که وضع را بهتر کنند، اما خود مخل ارتباط و باعث رنج و گرفتاری شدند مثلا به این قضیه که از مثال یک استاد روانپزشک (دکتر سرگلزایی) نقل می‌کنم توجه کنید تا به ضدانسانی بودن این عناصر وقوف پیدا کنید: «یک دختر بلوچ ایرانی که در نزدیکی مرز با پاکستان زندگی می‌کند احتمالا در تهران احساس غریبی بیشتری احساس می‌کند تا در یک شهر پاکستان. احتمالا احساس همدلی و علاقه‌ی بیشتری برای ازدواج با یک جوان پاکستانی دارد تا یک جوان ایرانی. در صورتی که خیلی‌ها ممکن است قضاوت کنند و او را تا سرحد یک خائن به وطن سرزنش کنند.»همین مسئله را از دید اخلاق اجتماعی پیشنهادی ما بررسی کنیم. برای جامع‌تر شدن موضوع فرض می‌کنیم که دختر موردنظر بخواهد دینش را هم عوض کند.۱. از حیث اینکه ازدواج، مهاجرت و تغییر دین او آیا به دیگران آسیب می‌زند؟ (اخلاق اجتماعی به زبان ساده یعنی کاری ممنوع است که به دیگران و منافعشان آسیب بزند و از این حیث خودخواهانه باشد.) مسلما این کار به ما آسیبی نمی‌زند.2. حالا بیاید از حیث عقل بشری بررسی کنیم: یک دختر عاقل و بالغ تصمیم گرفته با مردی پاکستانی ازدواج کند، مهاجرت کند و تغییر دین دهد.آیا اگر بخواهیم به صورت عقلانی ایرادی از این کار بگیریم، موردی برای ارائه خواهیم داشت؟ مثلا وقتی کسی اعتصاب غذا می‌کند، اگرچه که اخلاق اجتماعی را زیر پا نمی‌گذارد، ولی به خودش آسیب می‌زند و این خلاف عقل است. اما آیا چنین قیاسی برای رفتار این دختر صادق است؟ ظاهرا که اینطور به نظر نمی‌رسد.3. اما فیلتر نهایی و سوم یعنی انصاف:حقیقت آن است که عقل بنا بر قدرت خود می‌تواند، مکار، سفسطه‌باز و اهل مغلطه و حیله باشد. در واقع عقل می‌تواند چیزی غیرعقلانی را عقلانی بنمایاند! به خصوص هرچه یک مفهوم پیچیده‌تر باشد، دست عقل در این توجیه و فرافکنی بازتر است. به همین دلیل است که نزدیک‌ترین گفتارها به حقیقت، ساده‌ترین آنها هم هست.انصاف اما یک ایست بازرسی برای عقل است تا از منصفانه بودن رای عقل آگاه شود. منظوری که من از انصاف دارم مبتنی بر نظریه‌ی جان رالز است و ساده آن می‌شود: «هر چه برای خود میپسندی برای دیگران نیز بپسند»مثلا اگر در مورد همین مثال دخترک فردی با شعبده‌بازی‌های فلسفی و منطقی نهایتا به ارتداد دختر حکم بدهد یک سوال از آن فرد کافی است: «که آیا اگر دختر خودت هم بود این کار را میکردی؟» و اگر در پاسخ میگفت: آری؛ با همین تنگ‌نظری زندگی دخترش را بررسی و چیزی متهم‌کننده در همین ردیف پیدا می‌کردیم.کما اینکه عملا بعضی از مسئولان رده بالای حکومتی که تنگ‌نظری می‌کنند با همین برخورد روبه‌رو می‌شوند و مردم سعی می‌کنند مابه‌ازایی راست یا دروغ در زندگی آن‌ها پیدا کنند.اما همه‌اش هم این نیست و به این سادگی هم نیست مثلا دو مورد زیر را بررسی کنیم:در مورد سقط جنین بنا بر قاعده‌ی اخلاق اجتماعی و انصاف این کار غیراخلاقی است و بنابراین باید ممنوع باشد. خلاف قاعده اخلاق اجتماعی است چون به دیگری آسیب می‌زند (زندگی جنین از بین می‌رود) و خلاف انصاف است چون فرد سقط‌کننده قطعا شیرینی زندگی را چشیده و راضی نبوده که خودش هم سقط شود. با این حال هنوز سر آن بحث است، اگرچه به نظر من حکم این مسئله روشن است و این کار باید ممنوع باشد.اما در مسئله‌ای پیچیده‌تر در انتهای جنگ جهانی دوم این تنها ژاپن بود که در مقابل متفقین مقاومت میکرد. آمریکایی‌ها در تصمیمی تاریخی تصمیم گرفتند که ناکازاکی و هیروشیما را با بمب اتمی بزنند و ژاپنی‌ها را به تسلیم وادار کنند. آنها این کار را کردند، ژاپن تسلیم شد و جنگ تمام شد و هزاران ژاپنی غیرنظامی و نظامی قربانی این بمب‌ها شدند.اما آیا این عمل درست بود؟پاسخ دشوار به نظر می‌رسد. اما من به شما میگویم که چندی قبل در روزنامه‌ای خواندم که در جریان تنها یکی از عملیات نظامی جنگ ایران و عراق (به گمانم عملیات کربلای ۴) ۲۰۰۰۰۰ نفر از دو طرف کشته شدند! بمب آمریکایی ۱۰۰۰۰ نفر را کشت و شعله‌ی جنگ را برای همیشه خاموش کرد...بگذارید اینطور این بحث را خاتمه دهم: به غیر از اخلاق اجتماعی، عقل و انصاف کمی بی‌غرضی و شجاعت هم در رسیدن به نتیجه‌ی درست لازم است: مثلا در مورد فروش اسلحه در آمریکا که هر سال جان عده‌ی زیادی را می‌گیرد. اشتباه بودن این کار معلوم است فقط باید کسی قدرت، شهامت و بی‌غرضی داشته باشد که در قامت رییس جمهور جلوی آن را بگیرد.بنابراین من مورد آخر را نیز بی‌پاسخ نمی‌گذارم: فکر میکنم با توجه به نتیجه، آمریکا در بمباران اتمی ژاپن کار درستی انجام داد...شاید به خواندن این مطلب هم تمایل داشته باشید: در زندگی زخمهایی وجود دارن که زود باید خوب شن!