نقش نخبگان در تحقق انقلاب اسلامی

در هر جامعه‌ای نخبگان همواره به دلیل علم و دانشی که دارند مورد توجه عموم مردم هستند. مردم نیز در تلاش‌اند تصمیمات خود را با توجه به آراء آنان عملیاتی کنند. در واقع نخبگان یک جامعه نه تنها مرجع و محل رجوع محسوب شده، بلکه می‌توانند افکار و نظرات عموم جامعه را به سوی یک مرجع فکری و نظری قابل اعتماد و درست هدایت کنند. چیزی همانند انقلاب اسلامی که قشر نخبه جامعه آن زمان، تمام تلاش خود را نمودند تا افکار و آراء جامعه را متوجه امام خمینی (ره) و انقلاب دینی او نمایند.در حقیقت وقوع یک رخداد بزرگ اجتماعی در همه جهان، با قشر نخبه و اندیشمند آن جامعه گره خورده است. در تحقق انقلاب اسلامی نیز بعد از رهبری امام خمینی (ره)، حاصل تلاش شبانه روزی نخبگان و روشن فکران دینی و سیاسی، اعم از روحانی و دانشگاهی بود.بستر سازی برای انقلاببرخی از نخبگان دینی نظیر آیت الله حائری و بروجردی (رحمة الله علیهما) در زمان خود، محوریت امور را تقویت و گسترش حوزه علمیه از جهت علمی و معرفتی قرار داده و توجه خود را به تربیت جوانان معطوف داشتند. این امر سبب شد تا جای پای روحانیت شیعه در ایران محکم شود. وجود آیت الله بروجردی و مرکزیت علمی قم نیز خود تأثیرات قابل توجه‌ای در پرورش قشر نخبه و گسترش انقلاب اسلامی داشت.نشر کتب دینی جدید، نزدیکی قم به پایتخت و شهرهای بزرگ مرکزی کشور، زمینه برای مطرح کردن اندیشه و دروس دینی توسط نخبگان دینی، فرستادن مبلغین دینی به کشورهای مختلف و.... همگی منجر به پرورش قشری از نخبگان برای انقلاب اسلامی شد.فعالیت نخبگان انقلابیاز آنجایی که انقلاب اسلامی، جریانی برآمده از حوزه و تفکرات امام خمینی است، بسیاری از نخبگان دینی و روحانی نیز از شاگردان او و یا افرادی هستند که از جهت فکری با حضرت امام همراه بوده‌اند.با توجه به پیشرفت‌های جامعه غربی و گرایشات مادی گرایانه و اومانیستی آن و هجوم اندیشه و فرهنگ غربی به ایران، برخی شبه روشنفکران که خود باخته غرب بودند دین اسلام را در تعارض با الگوی پیشرفت کشور می‌دانستند. مردم نیز با توجه به تبلیغات ضد دینی رژیم شاه و مشاهده رشد صنعتی جامعه غربی در هویت اسلامی و ایرانی خود دچار تزلزل شده بودند.در این بین برخی روشن فکران و انسان‌های متعهد و وطن دوست مثل جلال آل احمد و دکتر علی شریعتی اگر چه دغدغه دفاع از سنت‌های مذهبی را داشتند و در نقد از فرهنگ غربی، از بازگشت به خویشتن حرف می زدند و تلاش می‌کردند تا هویت دینی و ملی ایران را احیا نمایند، اما روش فکری و مبارزاتی آنان با شهید مطهری و حضرت امام (ره) متفاوت بود.نظام سیاسی که توسط حضرت امام (ره) ارائه شد دارای درون مایه اعتقادی و عرفانی بود. با این باور که با توجه به هویت غنی اسلامی، می‌توان از انحرافات در عرصه‌های سیاسی، اقتصادی، نظامی و اجتماعی مانع شد. شهید مطهری به ارائه اسلام و آموزه‌های دینی با رویکردی تازه، قابل قبول و متناسب با مقتضیات جامعه می‌پرداخت. او و همراهنش چون شهید بهشتی، باهنر، مفتح و....برداشت‌ها و تعابیر جدیدی از مفاهیم حکومت، آزادی، جهاد، عدالت، امر به معروف، دعا، توسل و.... به مخاطبان خود ارائه می‌دادند.حضرت امام و شاگردانش با حل شبهات فلسفی، اجتماعی، اخلاقی، فقهی و مبارزه با انحرافات فکری و خرافات تلاش نمودند تا یک نسخه دینی برای حل مشکلات انسان مدرن ارائه دهند. در واقع مذهب و دینی که شبه روشن فکران و دستگاه حاکمیتی تلاش در ناکارآمد نشان دادن آن داشتند، با نگاه حضرت امام و شاگردانش و امثال دکتر شریعتی‌ها متحول شد.اما تفاوت‌ها در این جاست که شهید مطهری ذیل فلسفه اسلامی می‌اندیشید و از آن دفاع می‌کرد ولی شریعتی با اینکه فیلسوف نیست ولی اندشه او داری مشرب فلسفی مدرن است. مطهری معرفت و ایمان را مقدم بر عمل می‌داند ولی شرعتی معتقد بود عمل ملاک است و اعتقاد فرع آن است. هر دو پروژه اصلاح دینی را دنبال می‌کنند ولی دین شناسی شریعیت انسان مدارانه است یعنی از نگاه او دین برای انسان است. تفاوت در ارائه نوع اسلام، دین شناسی، تعلق اجتماعی و طبقاتی و تعلقات فکری و زیستی از جمله موارد است که می‌توان به وسیله آن‌ها میان دو اندیشه امثال مطهری و امثال دکتر شریعتی تمایز و فرق قائل شد.1شهید بهشتی و مطهری به عنوان نخبگان دینی و حوزوی با ورود به دانشگاه علاوه بر ترویج مبانی انقلاب اسلامی و مبارزه با تفکرات غربی، باعث نزدیکی هرچه بیشتر حوزه و دانشگاه شدند. شهید بهشتی تمام فعالیت‌ها و اقدامات انسان را در صورتی که در جهت رشد و تعالی باشد عبادت می‌دانست. بنابراین از نظر او سیاست و سیاست ورزی نیز عبادت محسوب می‌شد. این در حالی بود که جامعه غرب آن روز و شبه روشن فکران داخلی دم از سکولاریسم و جدایی دین از سیاست می‌زدند.2شهید مفتح از دیگر نخبگان دینی است که جدای از فعالیت‌های دانشگاهی همچون شهید مطهری و بهشتی اقدام به تأسیس نهاد «کانون اسلامی دانش آموزان و فرهنگیان» در قم نمود. این مکان محل تجمع گروه‌های مختلف بر محوریت اسلام و تشیع بود. شهید مفتح از طریق این کانون، سخنرانی و نوشتن مقالات تلاش می‌نمود تا مردم را متوجه هویت اصیل و دینی خود نماید تا در برابر جریان فرهنگی حاکم آن روز که در تلاش بود تا فرهنگ اساطیری و ملی گرایی افراطی را ترویج نماید، مقابله کند.3عده ای از نخبگان نظیر شهید باهنر، بهشتی، علی گلزاده غفوری و... نیز، اقدام به تألیف کتب درسی تعلیمات دینی برای آموزش و پرورش نمودند. افرادی نظیر آیت الله طالقانی و محمد حسین طباطبایی، مهدوی کنی، آیت‌الله مکارم شیرازی و آیت‌الله سبحانی، سید علی اندرزگو، شهید هاشمی نژاد و سایر نخبگان نیز با سخنرانی، نوشتن مقالات و کتب مختلف، آراء اجتماعی و سیاسی شیعه مثل تبیین مسائل حکومت اسلامی، شرایط رهبری، منزلت انسان در حکومت اسلامی، حقوق زن و... را تبیین و نشر می‌دادند.در این بین برخی از روشنفکران مذهبی نظیر مهندس مهدی بازرگان همچون دکتر شریعتی نیز حضور داشتند. مهندس بازرگان نیز تمام تلاش خود را می‌نمود تا مسائل اجتماعی اسلامی را به شکل علمی و عقلی توجیه کند و شاخصه‌های فکری اسلام را با آخرین دست آوردهای بشر هماهنگ نشان دهد. به عبارت دقیق‌تر مهندس بازرگان نگاهی تجربی به دین داشت و همانند آگوست کنت تلاش می‌نمود تا اندیشه‌های دینی را با دست آوردهای علوم طبیعی منطبق نماید.4این که این افراد نخبه به چه میزان در تحقق انقلاب اسلامی و پیشبرد آن نقش داشته‌اند احتیاج به بحث مفصلی دارد. با این حال نقش افراد نام برده شده و نخبگان بسیاری که نامشان در این مقاله مطرح نشد، در تحقق انقلاب اسلامی غیر قابل انکار است.پی‌نوشت:1 – https://basirat.ir/fa/news/2769892- http://www.imj.ir/Portal/Home/ShowPage.aspx?Object=NEWS&amp;CategoryID=68df63e1-4876-4592-94f9-1045d0913e47&amp;WebPartID=2fa8602c-42df-489f-95cd-e694c181d194&amp;ID=739b05d4-ca99-4e66-8c26-bc3065a001243- https://hawzah.net/fa/Article/View/779934- https://rasekhoon.net/article/show/202001