انسانیت، هدف غایی هنر است

شجریان در آلمان از موسیقی و هنر ایرانی می‌گویدپنج‌شنبه، ۱۷ مهر ۹۹ نغمه غم‌انگیزی بود بر ترانه حزن‌انگیزی که از نوروز ۹۵ آغاز شده بود: شجریان دیگر نمی‌خواند. جلوی دوربین حاضر شد و گفت مهمانی ۱۵ ساله دارد که باید با او به تفاهم برسد. گاه‌به‌گاه، پس از آن نوروز، نگرانی‌ها برای حال شجریان که با بیماری‌اش گفت‌وگو می‌کرد بیشتر گشت تا پنج‌شنبه، ۱۷ مهر که خبر «شتافتن به دیدار معشوقش» همه را «مرغ سحرخوان» کرد. علت شوق و ذوق ایرانیان به صدای شجریان بی‌دلیل نیست. او در برهه‌های گوناگون زندگی‌اش، از زمانی که سیاوش بیدگانی بود تا زمانی که صدای «خس و خاشاک» گشت، همواره با موسیقی و رفتار و سکناتش مهر به دل ایرانیان پاشیده است. مصاحبه زیر، مصاحبه ماریان برهمر، روزنامه‌نگار آلمانی با اوست که در سال ۲۰۱۱ انجام گرفته است. این مصاحبه در آلمان صورت گرفته، زمانی که شجریان مشغول انجام کنسرت در سرتاسر اروپا بود.شما الان دارید یک تور موسیقی در اروپا برگزار می‌کنید. مردم اروپا واقعا عمق موسیقی فارسی را می‌فهمند؟ایرانیان مقیم اروپا معنا و موسیقی من را می‌فهمند. اروپاییانی که ریشه ایرانی ندارند، می‌‌توانند نوای موسیقی من را حس کنند، اما کلمات را نه. موسیقی من بر پایه شعر است. همه تلاشش این است که شعر را ارائه کند. بدون دانش ادبیات فارسی، شما نمی‌توانید میان موسیقی و کلمات من ارتباطی برقرار کنید.وقتی اسم آلمان را می‌شنوید، چی به ذهن‌تان می‌رسد؟برای من، آلمان یعنی نظم و سخت کوشی. از سال ۱۹۸۷، تقریبا هر دو سال یک‌بار در آلمان کنسرت داشته‌ام.در آلمان، تصویر ایران با سیاست و مسئله هسته‌ای گرده خورده است. وقتی در خارج از ایران کنسرت برگزار می‌کنید، خودتان را به عنوان سفیر کشورتان می‌بینید؟نمی‌دانم آیا ایرانیان من را به عنوان سفیرشان می‌پذیرند یا خیر. اما ایران چیزی نیست که دولت ایران آن‌ را نشان می‌دهد. مردم ایران کاملا از دولت ما متفاوت‌اند. مردم ایران با ترور، کشتار و سلاح اتمی ارتباطی ندارند. در واقع، این تفاوت خیلی مشهود است. برای همین است که ما می‌توانیم نزاعی را بین مردم و دولت در این زمان ببینیم.شما قادر بودید تا در زمان شاه، آزادانه اجرا داشته باشید؟در آن زمان، نیازی به کسب اجازه نبود. اما از زمان انقلاب شما نیاز دارید از ارگان‌های مختلف اجازه بگیرید، مثل وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی برای انتشار آلبوم. از اداره پلیس و امام جمعه محلی برای برگزاری کنسرت. اگر یکی از این ارگان‌ها مخالفت کنند، شما نمی‌توانید کاری انجام دهید. مسئولان این موانع را ایجاد کردند تا هنرمندان تسلیم شوند. آن‌ها فقط برای ما یک راه گذاشتند: این که با این قوانین بسازیم. نه فقط مسئولین دشمن فرهنگ ما هستند، بلکه در صدد نابودی آن نیز قدم برمی‌دارند.اما موسیقی شما به انقلاب ایران انرژی بخشید. شما در آن دوران چه چیزی را می‌خواستید منتقل کنید؟آهنگ‌های انقلابی‌ای که خوانده می‌شدند، تأثیر زیادی روی مردم داشتند. آهنگ من، «ایران ای سرای امید» خیلی میان مردم محبوب بود. مردم دیگر رژیم شاه را نمی‌خواستند. آن آهنگ قیام مردم را بیان می‌کرد، حرکت مردم به سوی آزادی را. بعد از انقلاب، جمهوری اسلامی به پخش آن آهنگ در رادیو ادامه داد. بعد از اعتراضات ۸۸، دست آخر پخش این کار را ممنوع اعلام کردم و گفتم که من این آهنگ را برای شما اجرا نکردم، این آهنگ مال زمان دیگری‌ست. آن آهنگ اولین کاری بود که در آن، موسیقی من به صراحت معنایی سیاسی داشت.دوست داشتید به زمان قبل شاه بر می‌گشتید؟نه، فایده‌ای ندارد. ما باید آینده را بسازیم.شما یکی از معدود موسیقی‌دان‌هایی بودید که بعد از انقلاب ۱۹۷۹ اجازه کار داشتید. چرا؟بعد از انقلاب من برای چند سالی فعالیتی نداشتم. بعد ۴ سال بود که دوباره روی سن رفتم. هر چند وقت یک‌بار هم اجازه برگزاری کنسرت و انتشار آلبوم را دارم. خیلی از موسیقی‌دان‌هایی که دیگر اجازه کار نداشتند، افرادی بودند که قبل از انقلاب در بارها اجرا می‌کردند.بعد از انقلاب، همه بارها بسته شد. چون من هیچ‌وقت در بارها اجرا نکردم، دولت می‌خواست که از من به عنوان یک هنرمند مطیع استفاده کند و بگوید که با موسیقی مخالف نیست.به نظر شما مسئولین و دولتمردان در ایران هم به موسیقی گوش می‌کنند؟بله، قطعا. آن‌ها هم در این فرهنگ بزرگ شده‌اند. موسیقی برایشان چیز عجیبی نیست. آن‌ها در گذشته به موسیقی گوش می‌دادند. حالا هم گوش می‌دهند. اما در ایدئولوژی‌شان گیر کرده‌اند. حتی بین‌شان اختلاف هم هست. برخی‌‌شان دوست دارند کلا موسیقی بسته شود. بعضی‌هایشان هم نه.چهار دهه فعالیت هنری شما در ایران، با مسائل سیاسی و هیجانات شکل گرفته است. موسیقی شما برای ایرانیان در این سال‌ها چه نقشی داشته است؟موسیقی من همیشه مربوط به وقایع گوناگون در ایران بوده است. انتخاب اشعاری که می‌خوانم، همیشه تاریخ اجتماعی ما را منعکس می‌کند. شعرهایی که می‌خوانم، نه به شکل مستقیم، به مسائل سیاسی اشاره می‌کنند. آهنگ‌هایم با زندگی مردم ارتباط دارد. من باید با مردم باشم و از آن‌ها الهام بگیرم. در غیر این صورت، قادر نخواهم بود که بخوانم.موسیقی در جهان عرب امروز چنین نقشی را باز می‌کند؛ مثلا در تونس و مصر. به نظر شما موسیقی می‌تواند ابزار تغییر واقعی باشد؟موسیقی همواره، جوامع را برانگیخته و تعالی بخشیده. در جنبش‌های عربی نیز چنین نقشی دارد. خیلی خوب است که چنین اتفاقی در کشورهای عربی می‌افتد، اما تا زمانی که خواست مردم اجابت شود. دموکراسی با شعار و انقلاب‌ها نمی‌آید. دموکراسی باید از خانواده شروع شود. جامعه‌ای که خانواده‌هایش در مسیر دموکراتیک عمل نکنند، هیچ وقت به دموکراسی نمی‌رسد.کشورتان را تا ده سال آینده چگونه می‌بینید؟ایران راهی حساس، پرخطر و حیاتی در پیش دارد. این راه چاره‌ای دیگر ندارد. مردم انتخاب دیگری ندارند. (اندکی مکث). اگر شرایط همین شکل پیش برود، برای ایران آینده‌ای نمی‌بینم. شرایط هر روز بدتر و بدتر می‌شود. برای مردم، این یک سقوط همیشگی است. آره، مسیر خیلی خطرناک و سختی است.چه چیزی در ذهن شما می‌گذرد وقتی روی صحنه هستید؟من درباره خواسته‌های درونی انسان‌ها فکر می‌کنم. انسانیت باید در جهان حکم براند، نه مذهب، نه ملیت‌گرایی و نه ایدئولوژی. وقتی برای مردم احترام قائل باشی، همه چیز متعادل است. هدف دین این است که مردم را به یکدیگر وصل کند. ما نباید دین را در مرکز قرار دهیم و مردم را به خاطر آن قربانی کنیم. انسانیت هدف غایی هنر است. من به همه چیز با این دید می‌نگرم.ترجمه: صالح رستمی