ملت‌گرایی و جمهوری‌ اسلامی در آستانه ۱۲فروردین ماه ۱۴۰۰

«ملّی‌گرایی رومانتیک» کم‌وبیش پیش از انقلاب هم بود. ولی آن‌چه که انقلاب مبشر آن بود و موجب بسیج ملّت ایران شد، «جمهوری اسلامی» مبتنی بر اراده‌ی عمومی و «اراده‌ی ملّت» بود. لازمه تحقق جمهوریت نظام پذیرش هویّت ملّت و تن‌دادن به اراده‌ی او است. ملّی‌گرایی به مفهوم رومانتیک آن، در واقع مدلی بود که رضاشاه در ابتدای این قرن مطرح کرد و با بازگشت به ایران باستان پایه‌های استبداد خود را بنیان گذاشت. ولی «ملّت‌گرایی» بر خلاف آن در پی برتری دادن به اراده‌ی ملّی در برابر هر اراده‌ی دیگری است. ما بر این باوریم که ایرانیان چندهزار سال است که یک ملّت‌اند و از هویّت خود نگهبانی کرده‌اند. این را هم خوب می‌فهمیم که وقتی از ملّت تاریخی صحبت می‌کنیم به مفهوم ایستایی و بازگشت به قهقرا نیست. بلکه تاکید بر این نکته است که ملّت ایران ضمن حفظ جوهره‌ی هویّتی خود پذیرای تحول‌های نو و پالایش درونی خود بوده و هستند.این بدین مفهوم است که ما کاستی‌ها و ضرورت‌های تاریخی را با چشم باز می‌بینیم. بله، ما تا پیش از مشروطه درک درستی از مفهوم اراده‌ی ملّی و مشروط بودن قدرت نداشتیم. این فهم را در جریان نهضت مشروطه به دست آوردیم. پس درک مفهومی به نام ملّت و نفی رعیّت بودن، و یا فهم مساله‌ای به نام «هویّت ملّی» و آگاهی از اصالت اراده‌ی ملّی در تعیین منافع ایران مفهوم‌هایی هستند که در جریان نهضت مشروطه به آموزه‌های تمدنی ما اضافه شدند. بنابراین، ما هر روز در حال تحوّل هستیم. کیفیت این تحول بستگی به میزان آگاهی ما دارد. متاسفانه، در جریان مشروطه به دلیل کم‌عمق بودن این آگاهی، با بروز هرج و مرج پس از نهضت، رضاشاه با پروژه ملّی‌گرایی رومانتیک خود در عمل مفهوم ملّت را زیرپا گذاشت و مجددا استبداد را بر این سرزمین حکمفرما کرد. درست است که رضاشاه بنیان‌گذار دولت مدرن در ایران بود ولی، میان «دولت مدرن» و «دولت ملّی» فرق بسیار است. بسیاری از دولت‌های استبدادی چون آن‌چه در اطرافمان می‌بینیم مدرن هستند ولی، ملّی نیستند. البته که دولت ملّی در این روزگار حتما باید مدرن باشد. ولی، مدرن بودن کافی نیست، ملّی هم باید باشد تا قدرت به دموکراسی و اراده‌ی ملّی تن در دهد.حال که تقریبا 100 سال از روی کارآمدن رضا شاه می‌گذرد می‌توانیم قضاوت کنیم که ملّی‌گرایی رومانتیک خود تبدیل به حجابی برای فهم مفهوم ملّت در ایران شد. لذا، هم‌چنان مفهوم ملّت در وضعیت تعلیق و بدون تعریف باقی مانده‌است. در دروه پهلوی، تنها می‌توان دوره‌ی نخست وزیری مصدق را مصداق دولت ملّی دانست. ممکن است خیلی‌ها به عملکرد او نقد داشته باشند. من به آن نمی‌پردازم. بحث من این است که او، این اعتماد به ‌نفس را داشت که خود را رئیس یک دولت ملّی بداند و شاه را پادشاه مشروطه. او در فرآیندهای تصمیم‌گیری مفهوم دولت ملّی و «یک ملّت، یک دولت» را به‌کار بست.در جریان انقلاب اسلامی، اکثر نیروهای موثر انقلاب جز امام (ره) و تعدادی از انقلابیان، متاثر از گفتمان چپ بودند. لذا بیشتر، بحث‌های ایدئولوژیک در کانون شعارهای انقلاب بود. قبله و مرجع جریان‌های چپ آشکارا اتحاد جماهیر شوروی بود و طیفی از جریان چپ هم که وابستگی به روسیه را چندان برنمی‌تافتند، باز نگاهی انترناسیونالیستی داشتند. طبعا، مسلمان‌هایی هم که تحت‌تاثیر جریان چپ بودند، تحت‌تاثیر این نگاه انترناسیونالیستی بودند. به همین دلیل، در خود انقلاب هم بیش از آنکه مفهوم ملّت و منافع ملّی برجسته شود، مفهوم غرب‌ستیزی و امریکاستیزی اولویت و برتری پیدا کرد. و وقتی منافع ملّی در برابر غرب‌ستیزی قرار می‌گرفت، عملا به غرب‌ستیزی اولویت داده می‌شد؛ گرچه صراحتا اعلام نمی‌گشت. به همین خاطر هم، هرچند که در قانون اساسی مبنای مشروعیّتِ قدرت، اراده‌ی ملّی است ولی، در عمل «مساله‌ی ایران» و ملّت ایران نه در سطح دانشگاه‌ها و نه در سطح تحولات سیاسی و اجتماعی هنوز آن‌چنان که باید و شاید در دستور کار قرار نگرفته‌است. هنوز نگاه ایدئولوژیک بر هر چیز دیگری برتری دارد و عده‌ای به خودشان اجازه می‌دهند که اراده‌ی خود را برتر از اراده‌ی ملّت ایران بدانند. در واقع ریشه پدیده‌ی «چند دولتی» و یا «بی‌دولتی» در همین غفلت از مفهوم ملّت، هویّت ملّی و به‌رسمیت نشناختنِ عملّی حق حاکمیت اراده‌ی ملّی است.اساسا مفهوم ملّت در محیط «جامعه ملل» قابل تعریف است. وقتی که جامعه مللی وجود نداشته باشد، ملّت هم وجود نخواهد داشت. وقتی ما از «ملّت» سخن می‌گوییم، منظور هویّت تثبیت‌شده‌ای است که خود را در کنار بقیه هویّت‌ها تعریف می‌کند و باید با بقیه هویّت‌ها، تعامل و گفت‌وگو داشته باشد و اگر در جایی دچار تعارض منافع شد، بتواند منافع خود را مدیریت کند. و یا اگر مورد تجاوز قرار گرفت، وارد جنگ شود. وقتی ملّت‌ها کنار هم قرار می‌گیرند، مبنای اوّلیّه‌شان گفت‌وگو و تعامل است. بنابراین، قطعا مفهوم منافع ملّی با تعامل ارتباط دارد. اساسا اگر من هویّتی نداشته و نسبت به آن، حسِّ تعلقی نداشته‌باشم امکان گفت‌وگو با دیگران را ندارم و نمی‌توانم تجارت کنم و یا مبادلات فرهنگی و روابط سیاسی داشته باشم. تعریف منافع مشترک و کار مشترک بین ملّت‌های با هویّت مشخص قابل انجام است. ملّت بی‌هویّت امکان کار با سایر ملّت‌ها را ندارد. بنابراین، وقتی من از «ایده‌ی ایران» صحبت می‌کنم، نکته کانونی بحث این است که ما به عنوان یک ملّت دارای هویّت تاریخی و ملّی هستیم. در واقع، هویّت ملّی باید به عمود خیمه ایران تبدیل شود. وقتی از هویّت ملّی سخن می‌گوییم، به این معناست که ما ذات متکی به نفس داریم. هویّت داریم. این هویّت را دوست داریم و با آن، همزاد و همراه هستیم و خود را جزء آن می‌دانیم و در چارچوب آن نفس می‌کشیم. یک نکته را هم خوب است همین‌جا توضیح دهم که مفهوم هویّت ملّی فراتر از «هویّت قومی» است. هویّت قومی جزیی از هویّت ملّی است. در ایران 23 قوم وجود دارند که با حفظ هویّت قومی همه ایرانی هستند. بنابراین، آنان‌که در پی مقابل قراردادن هویّت ایرانی و هویّت قومی هستند، یا به درستی به موضوع توجه نکرده‌اند و یا تحت تاثیر تحریکات دیگران هستند.گفته می‌شود که در عصر «جهانی شدن» دیگر ملّت‌ها مفهوم خود را از دست داده‌اند. از قضا بحث من این است که در جریان جهانی شدن، مفهوم «جهان‌های محلّی» (glocalization) اهمیت زیادتری پیدا می‌کنند. چرا که ملّت‌ها با استفاده از شبکه‌های اجتماعی و جریان دانش و آگاهی، از موجودیت و هویّت خود آگاهی بیشتری پیدا می‌کنند. و در پی بازیابی و بازتعریف خودشان می‌روند. در واقع، جهانی شدن بدین‌معناست که شما از یک طرف با مجموعه‌ی شبکه‌ها و جریان‌های فراملّی مواجه هستید، هم‌چون شبکه‌ها و جریان‌های جهانی مالی، بانکی، تجارت، مهاجرت آدم‌ها، نمادها، فکر، اندیشه، فیلم، موسیقی و سینما و نمادهای مختلف که در شبکه‌های فراملّی جریان می‌یابند. و از طرف دیگر، شبکه‌های ملّی نیز خود را در درون این شبکه‌‌های بزرگ‌تر، بازتعریف و نوعی رابطه عمودی با شبکه‌های فراملّی برقرار می‌کنند. بنابراین، نکته بسیار مهم این است که در هنگام جهانی شدن فقط شبکه‌های فراملّی نیست که شکل می‌گیرند و یا اینکه به‌غلط تصور می‌شود که شبکه‌های ملّی حذف می‌شوند. بلکه شبکه‌های جهانی، شبکه‌هایی لایه‌لایه از اقوام، ملّت‌ها و سایر نهادهای مدنی هستند. اتفاقا، شما در فرآیند جهانی شدن می‌بینید که حتی شبکه‌های مادون ملّی و حتی شبکه‌های قومی، مجددا فرصت می‌یابند تا خود را بازتعریف کنند و عناصر آن با یکدیگر ارتباط و پیوندهای جدیدی را برقرار می‌سازند. بنابراین، در جهانی شدن ما با بازتعریف لایه‌های مختلف هویّتی قومی، محلّی، ملّی و فراملّی مواجه هستیم. از این منظر، «ایده‌ی ایران» بازخوانی هویّت ملّی ملّت ایران و دولت ملّی ایران در مجموعه شبکه‌های ارتباطی جهانی است که بحثی کاملا به‌روز و خلّاقانه است که می‌تواند بسترساز تعامل و سازگاری با جهان و شبکه‌های ارتباطی جهانی باشد.به هرروی، در آستانه‌ی «12 فروردین» ماه روز رای آری به «جمهوری اسلامی»، باید یکبار دیگر به هویّت ملّی ایرانیان که مبتنی بر آموزه‌های تمدنی، باور اکثریت مطلق این ملّت به اسلام و قبول تحول‌های مدرن است اندیشه کنیم. با این بازاندیشی است که مفهوم یک ملّت، یک دولت قابل تحقق است و ایران در مسیر توسعه قرار می‌گیرد. با آروزی بالندگی و سرفرازی ملّت ایران و خارج شدن ایران از تنگناهای موجود و یأس حاکم شده بر ذهن و فکر جوانان این سرزمین. https://www.aparat.com/v/IkwBR