سیاست های بانک جهانی و دولت سازندگی

مقدمه"کشورهای ثروتمند چگونه ثروتمند شدند؟" این سوالی است که تمامی کشورهای توسعه نیافته و در حال توسعه از خود می پرسند و به دنبال روش هایی هستند که کشورهای توسعه یافته ی امروزی -زمانی که خود در حال توسعه بودند- از آنها استفاده کردند و به توسعه یافتگی رسیدند. سازمان های جهانی مانند سازمان تجارت جهانی و فدرال رزرو آمریکا (بانک جهانی) این نیاز را در کشورهای در حال توسعه و توسعه نیافته درک کردند و سیاست ها و نهادهایی را با عنوان "سیاست ها و نهادهای خوب" به این کشورها پیشنهاد کردند.در حال حاضر کشورهای توسعه یافته و سازمان های سیاست گذار، فشار زیادی را بر کشورهای در حال توسعه وارد می کنند تا مجموعه ی این "سیاست ها و نهادهای خوب" را برای پیشرفت اقتصادی خود اتخاذ کنند. اما این که آیا این سیاست ها و توصیه ها برای کشورهای در حال توسعه مناسب است یا خیر جای بحث ها و مشاجرات پر تنشی بوده است. آیا سیاست ها و نهادهایی که اکنون به کشورهای در حال توسعه توصیه می شود همان هایی است که کشورهای توسعه یافته، زمانی که خود در حال توسعه بوند، اتخاذ کردند؟ اگر پاسخ این سوال "خیر" است، پس می توانیم نتیجه بگیریم که در ورای سیاست ها و نهادهای توصیه شده از سوی این کشورها، آنها در پی دشوار کردن استفاده از سیاست ها و نهادهایی هستند که خودشان برای پیشرفت اقتصادی خود به کار برده اند!!از جمله پیشنهاداتی که صندوق بین المللی پول و بانک جهانی به کشورهای در حال توسعه ارائه داده اند در زیرآمده است. این دسته اطلاعات را می توان از سایت رسمی بانک جهانی (worldbank.org) صندوق بین المللی پول دریافت کرد. تعدادی از مهم ترین این پیشنهادات عبارتند از:1- آزاد سازی تجارت و حرکت به سمت اقتصاد باز و کاهش تعرفه ها (لیبرالیسم اقتصادی)2- خصوصی سازی اقتصاد و کم رنگ کردن نقش دولت ها در اقتصاد3- توجه به سرمایه گذاری های خارجی و ایجاد شرایط مناسب برای حضور سرمایه گذاران خارجی4- رعایت حقوق مالکیت (پتنت) سایر کشورها.سیاست های پیشنهادی سازمان های جهانی...خوب یا بد!!فردریک لیست در کتاب خود با نام"National system of political economy" در یک بحث مفصل تاریخی به مرور سیاست های صنعتی و تجاری اتخاذ شده توسط برخی کشورهای توسعه یافته کنونی می پردازد. بسیاری از گزارشاتی که لیست به آنها اشاره دارد، کاملا بر خلاف آن چیزی است که ما درباره تاریخ اقتصادی این کشورها می دانیم. (لیست اقتصاد دان آلمانی است که به پدر مبحث صنایع نوپا معروف است. او معتقد بود که حمایت و تقویت صنایع نوپا، اصل بنیادین نهفته در حرکت بسیاری از کشورها به سوی شکوفائی اقتصادی و فناوری است.) در اینجا خلاصه ای از روش بریتانیایی دست یابی به موفقیت صنعتی را از کتاب او می خوانیم: " پس از دستیابی به درجه مطمئنی از توسعه با تجارت آزاد، پادشاهان انگلستان دریافتند که بالاترین درجه تمدن، قدرت و ثروت، تنها با ترکیب (مناسبی) از صنعت و تجارت و کشاورزی به دست می آید. آنها فهمیدند که صنایع بومی جدیدالتاسیس آنها هرگز نمی تواند در شرایط آزاد با صنایع قدیمی و پر سابقه ی خارجی ها (ایتالیایی ها، بلژیکی ها و هلندی ها) به پیروزی امیدوار باشد. بنابر این مجموعه ای از محدودیت ها و مشوق ها و تسهیلات را پیگیری کردند تا بتوانند در خاک خود ثروت و استعداد را بپرورانند و جوهره ی صنایع با منشا خارجی را بنشانند." این یک ویژگی از توسعه صنعتی بریتانیاست که اساسا با نگرش رایج و متداول درباره ی بریتانا (به عنوان اقتصاد بازار آزاد) در تضاد است. یعنی انگلستان و آمریکا سیاست هایی را به کشورهای در حال توسعه ی امروزی پیشنهاد می کنند که خودشان از آن استفاده نکردند. لیست معتقد بود تجارت آزاد میان کشورهایی که سطوح مشابهی از توسعه صنعتی دارند، مفید است، اما بین کشورهایی با سطوح مختلف توسعه یافتگی مفید نیست. وی مانند بسیاری از معاصران خود در کشورهایی که تلاش می کردند با جبران عقب ماندگی به پای بریتانیا برسند، عقیده دارد که تجارت آزاد برای بریتانیا مفید است اما برای کشورهای کمتر توسعه یافته فایده ای را نمی رساند. تجارت آزاد برای صادرکنندگان محصولات پایه (کشاورزی و نفت و گاز و امثال این ها) در اقتصادهای کمتر توسعه یافته مفید است اما برای صنعت گران ملی آن کشور و از آنجا برای شکوفایی اقتصاد ملی آن کشور در بلند مدت ضرر دارد، چیزی است شبیه به بیماری هلندی.به نقل قول زیر برگرفته از کتاب دولت توسعه گرا (ترجمه کتاب سرنگونی نردبان، استراتژی توسعه از منظر تاریخی) دقت نمائید:" این تدبیری هوشمندانه و بسیار متداول است که وقتی کسی به اوج عظمت و قدرت می رسد، نردبانی که با آن صعود کرده است، سرنگون می کند تا پس از خود دیگران را از این ابزار محروم کند. راز دکترین جهان شمول آدام اسمیت و تمایلات جهان شمولانه ی ویلیام پیت و تمام پیروان آنها (اقتصاددانان لیبرال) در ادارت دولتی بریتانیا در همین نکته نهفته است."لیست اشاره میکند که نظریه پردازانی مانند "آدام اسمیت" و "ژان باتیست سه" با اعلام این که سرنوشت آمریکا مانند لهستان، این است که بر کشاورزی متکی باشد و توسعه صنعتی را تجربه نخواهد کرد، دچار قضاوت نادرست شده اند. آدام اسمیت در کتاب "ثروت ملل" خود با قاطعیت و تحکم، به آمریکایی ها در مورد هرگونه تلاش در جهت تقویت صنایع نوپا (و افزایش تعرفه بر کالاهای وارداتی) هشدار داد:"اگر آمریکایی ها (چه با اتحاد و چه با شورش و درگیری) واردات محصولات صنعتی اروپا را متوقف و بدین وسیله برای تولید محصولات مشابه، صنایع داخلی خود را انحصاری کنند و هم چنین اگر بخش چشمگیری از سرمایه خود را صرف ایجاد اشتغال کنند، به جای تشدید و تسریع افزایش سالانه ارزش محصولات در آینده، آن را کند خواهند کرد و به جای تقویت و تسریع پیشرفت کشور به سمت ثروت و عظمت واقعی، در این امر کارشکنی و اخلال خواهند کرد."اما اکنون آمریکا قدرت برتر صنعتی جهان است. در آن زمان آمریکا مصرترین مجری و مرکز فکری حمایت گرایی از صنایع نوپا (برخلاف اعتقاد بریتانیایی ها و تجارت بازار آزاد) بود و تا پایان آن دوران این حمایت ها را انجام داد. جالب تر آن است که وقتی آمریکا پس از جنگ جهانی دوم، برتری صنعتی خود را نشان داد، همان راه بریتانیای قرن نوزدهم را در تقویت تجارت آزاد و نظام اقتصادی لیبرال پیش گرفت! علی رغم این واقعیت که آمریکا این برتری را در سایه ی استفاده ی ملی گرایانه از حمایت گرایی شدید از صنایع داخلی به دست آورده بود.آرایش لیبرالی در جهان که حدود سال 1870 کامل شد، بر مبنای زیر استوار است: سیاست های صنعتی "بگذار؛ بشود" در داخل؛ موانع اندک بر جریان های بین المللی محصولات، سرمایه و نیروی کار و ثبات اقتصاد کلان و این همان سیاست های پیشنهاد شده توسط سازمان های بین المللی است.در کتاب دولت توسعه گرا به نکته جالبی اشاره شده است:"پس از جنگ جهانی دوم، بنیان گذاران "اقتصاد توسعه" رویکرد تاریخی (مطالعه تاریخ برای مشاهده روش های استفاده شده توسط دولت های توسعه یافته کنونی، زمانی که در حال توسعه بودند) را موفقیت آمیز به کار گرفتند. افرادی مثل آرتور لوئیس، والت روستو و سایمون کوزنتز نظریات خود درباره ی "مراحل توسعه اقتصادی" را بر اساس شناخت وسیع خود از تاریخ صنعتی شدن در کشورهای توسعه یافته تدوین کردند... در دهه 1960 یعنی دوران اقتصاد توسعه، حتی مجموعه مقالاتی وجود داشتند که به دنبال این بودند که از تجربیات تاریخی کشورهای توسعه یافته درس هایی برای کشورهای در حال توسعه استخراج کنند. اما متاسفانه طی 30-40 اخیر علوم اقتصادی حتی اقتصاد توسعه و تاریخ اقتصادی تحت تسلط جریان غالب اقتصاد نئوکلاسیکی در آمده است که مطلقا مطالعه ی تاریخ برای توسعه اقتصادی را رد می کند. در حال حاضر ادبیات توسعه پر است از گزاره هایی مثل "تجارت آزاد به تمام کشورها منفعت می رساند" اما به ندرت شاهد بحث هایی درباره ی تجربیات تاریخی کشورهای اکنون توسعه یافته هستیم. " این مطلب نشان می دهد که آنها تلاش می کنند که پژوهشگران حتی به سمت مطالعه گذشته نروند زیرا با مطالعه دقیق گذشته دست آنها رو خواهد شد و عملا همگان متوجه می شوند که پیشنهادات سازمان های جهانی از سر صداقت نیست بلکه هدفمند است و گرایشات ملی گرایانه (یا به عبارتی، سرنگون کردن نردبان توسعه برای دیگران) در پس پرده همه این پیشنهادات است.تا اینجا تلاش کردیم نشان دهیم که سیاست های پیشنهاد شده الزاما سیاست های درستی نیستند، بلکه برای اتخاذ سیاست درست باید به ظرفیت ها و توانایی ها و پیشنهادات اندیشمندان داخلی توجه کرد.اقتصاد در دولت سازندگیبا توجه به لزوم بازسازی ایران پس از جنگ تحمیلی، بدیهی بود که محور اصلی برنامه‌های توسعه‌گرایانه‌ی دولت هاشمی بر محور اقتصاد و فعالیت‌های عمرانی باشد؛ چرا که «هدف اصلی دولت سازندگی قرار دادن ایران در مسیر آبادانی و پیشرفت اقتصادی و ارائه‌ی الگوی یک کشور اسلامی پیشرفته بود.» در این دوره «آزادسازی اقتصادی» و «خصوصی­سازی» به عنوان الگوی اقتصادی ایران انتخاب شد. بنابراین استرات‍ژی مشارکت گروه‌های خارجی در بخش خصوصی و دولتی به عنوان الگوی مناسبی برای بهبود مدل اقتصاد ایران مطرح گردید. این امر در برنامه‌ی 5ساله‌ی توسعه و در یازدهم بهمن‌ماه 1368 توسط مجلس شورای اسلامی به تصویب رسید. مهم‌ترین محور سیاست‌های دولت وقت در جهت تحقق برنامه‌ی اول توسعه تأکید بر نقش بخش خصوصی و حمایت از مشارکت آنان در روند اجرای برنامه بود. مجموعه­ای از مدیران و سیاست‌گذاران اقتصادی، که عموماً در دانشگاه‌های ایالات متحده‌ی آمریکا تحصیل کرده و دارای گرایش‌های لیبرالی در حوزه‌ی اقتصاد بودند، وارد کابینه شدند. تعدادی از آن­ها هم به عنوان مدیران سطح بالا در سازمان­ها و نهاد­های دولتی فعالیت می‌کردند. حتی سیاست‌های اقتصادی دولت سازندگی، به ویژه خصوصی‌سازی و برنامه‌های تعدیل اقتصادی، تأثیرات خود را بر حوزه‌ی فرهنگ و تحولات اجتماعی و تحول در ارزش‌ها بر جای گذاشت. اگر تا قبل از دوره­ی سازندگی، توده‌گرایی و صرفه‌جویی تشویق می‌شد؛ پس از آن همگام با رشد برنامه‌های آزاد اقتصادی، فرهنگ مصرف‌گرایی در بین جامعه رسوخ یافت.قسمتی از سخنان سید حسن خمینی درباره اقتصاد در دوره دولت سازندگی را می خوانیم که گفته بود: " اقتصاد بیمار ما بیشتر از هر زمانی به راه‌اندازی چرخ‌های تولید نیاز دارد... امروز گرانی و کمبود و فشار اقتصادی بر دوش خیل محرومین جامعه به صورت شکننده‌ای درآمده است و باید عاجلا چاره‌ای برای آن اندیشید .... حل مشکلات اقتصادی نیازمند به زمان طولانی است. ما اگر دست از آرمان‌های اسلامی برداریم، مسلماً به یک اقتصاد شکوفا در جهت اهداف اسلامی و انقلابی نخواهیم رسید."رئیس جمهور دولت پنجم و ششم قرار بود از ایران به تعبیر خودش "ژاپن اسلامی" بسازد. اما کارشناسان و ناظران دوران سازندگی می‌گویند این کشور نه تنها ژاپن اسلامی نشد، بلکه سیاست‌های لیبرالیستی دولت خصوصا در اقتصاد، رفته‌رفته ایران اسلامی را نیز از آرمان‌هایش دور کرد. به اعتقاد بسیاری از صاحب نظران یکی از اصلی‌ترین خطوط انحرافی دولت وقت کنار گذاشتن برنامه اول توسعه و اجرای سیاست تعدیل اقتصادی بود.در قانون برنامه اول توسعه، ردپایی از سیاست تعدیل و مجموعه‌ای از سیاست‌ها و روش‌های پیشنهادی مانند آزادسازی قیمت ارز (نزدیک شدن به قیمت های جهانی) یا برخی از کالاها و خدمات، خصوصی‌سازی (آزاد سازی سرمایه گذاری خارجی و اقتصاد بازار)، کوچک‌سازی دولت (کاهش همه جانبه نقش دولت در اقتصاد)، کاهش تعرفه‌های بازرگانی (تجارت آزاد) و یا حذف یارانه‌ها به چشم نمی‌خورد ولی در عمل دولت گام‌های شتابانی را بدین سو برداشت تا عملا با سیاست‌های بانک جهانی همسو شود!! با توجه به سابقه سیاست‌های تعدیل اقتصادی جهان، این نوع سیاست‌ها، نخستین بار در دهه هفتاد قرن بیستم در آمریکای لاتین اجرا شد. اجرای این برنامه از سوی صندوق بین‌المللی پول و بانک جهانی برای کشورهای در حال توسعه توصیه می‌شد و اجرای آن شرط بهره‌گیری از وام‌های این دو نهاد و در نتیجه اجرای فرامین آنها بود. البته هیچ کدام از این طرح‌ها به نقطه مطلوب نرسید. از سوی دیگر، پیامد نهایی اجرای ناقص تعدیل اقتصادی نیز برای آمریکای لاتین رکود اقتصادی بود.یکی دیگر از سیاست‌های تکنوکراتی دولت هاشمی، دعوت از سرمایه‌داران خارج از کشور برای شرکت دادن آنها در بازسازی کشور بود. این اقدامات دولت با واکنش تند سید حسن خمینی مواجه شد...وی در یکی از سخنرانی هایش گفته بود:" از موقعی که سرمایه‌داران تحت لوای بخش خصوصی به تخریب اقتصادی مشغول هستند، هر روز سنگی در مقابل توان اقتصادی مردم مظلوم و مستضعف انداخته و هرروز سیاست‌های اقتصادی دولت به بازی گرفته می‌شود... یک عده سرمایه‌دار زالو صفت به این بهانه که اقتصاد دولتی مضر است، به حال خود رها شده و به جان این ملت افتاده‌اند. کسی منکر این نیست که اقتصاد دولتی مضراتی دارد اما به این بهانه نباید لجام گسیختگی اقتصادی حاکم شود... ".در نهایت باید بگوییم دولت سازندگی مجموعه ای از سیاست هایی اتخاذ کرده بود که مناسب شرایط ایران پس از انقلاب و جنگ نبود. این سیاست ها برای کشوری مثل ایرانِ بعد از انقلاب با تفکرات دینی و مذهبی و ارزش های والای اسلامی و و هم چنین کشوری جنگ زده که صنایع نوپا و پایه ی آن دچار آسیب های جدی شده بود، به مانند از بین بردن تمامی تلاش های 10ساله ی پس از انقلاب و جنگ بود. سیاست هایی که در این دوران استفاده شده بود به مانند استفاده ی یک نوزاد از مواد انرژی زا است!! الگوگیری کشور نوپایی مثل ایرانـ بعد از انقلاب از کشورهای ابر قدرت صنعتی سبب شد نه تنها به آنها نرسیم بلکه از مسیر درست و طبیعی خود هم خارج شویم.نتیجه گیری:در پایان نتیجه می گیریم که سیاست هایی که از طرف کشورهای توسعه یافته ی امروزی به ما پیشنهاد شده بود سیاست های نادرستی بودند و بکارگیری اقتصاد آدام اسمیتی (لیبرالی) در ایران در دولت پنجم و ششم، ریشه ی یک شجره ی خبیثه در اقتصاد ما شد که بسیاری از کارشناسان اقتصادی ریشه بسیاری از مشکلات کنونی اقتصاد ما را نتیجه ی نهائی همان سیاست ها و تصمیمات می دانند. امروزه نیز به هر کسی که به اقتصاد لیبرالی قائل است و از آن طرفداری می کند پیشنهاد می شود تاریخ بریتانیا (زمانی که در حال توسعه بود) و سیاست های اقتصادی ایران در دولت سازندگی را مطالعه کند تا حق بر او روشن شود.توصیه ما نیز به شما این است که در بهبوهه ی انتخابات باید بدانیم که هر کاندیدائی که تفکرات و اعتقادات لیبرالی (و حتی سوسیالیستی) دارد، نمی تواند مشکلات اقتصادی ایران را حل و فصل نماید.منابع:1- اقتصاد ایران در دوران تعدیل ساختاری، تهران، نقش و نگار، چاپ اول2- www.worldbank.org سایت بانک جهانی3- www.isna.ir خبرگزاری دانشجو4- www.siasi.porsemani.ir5- دولت توسعه گرا ترجمه ی کتاب "سرنگون کردن نردبان؛استراتژی توسعه از منظر تاریخی" نوشته ی هاجوچانگ"