به کشتی شتیلا خوش آمدید

بدنش را میان شمع روی میز و کولر پشت سرش حائل کرد تا باد کولر شمع را خاموش نکند. شمع نیمه جان اما از تحرکات دکتر خطیب و باد پشت سر هر بار تا مرز خاموشی میرفت و برمی‌گشت، فقط زمانی که برق کامل قطع می‌شد، شمع مستقیم و محکم شروع به تابیدن می کرد و به این ترتیب آتش سیگار دکتر خطیب وشعله‌ی شمع تنها دو نقطه‌ی روشن اتاق باقی می‌ماندند. برق اتاق هر چند دقیقه برای مدت چند ثانیه قطع می‌شد. اتصال برق با باد خنک، روشنایی و تشویش شمع همراه بود و قطع برق با هوای داغ، تاریکی و نور مسلط شمع. این تصویر با این تناوب بین دو وضعیت تاریکی و روشنایی، دقیق ترین تصویر من از آن شهر معلق است. در شتیلا خیلی سریع یاد میگیری که به تاریک شدن ناگهانی اتاق و برگشتن دوباره‌ی روشنایی بعد از چند ثانیه عکس‌العملی نشان ندهی و این قطع و وصل شدن پیوسته را نادیده بگیری. خیلی سریع متوجه می‌شوی مدتهاست که برای بدیهیات وقتی باقی نمانده‌ست.اتاقی که دکتر خطیب در آن «موزه‌ی یادها» را ساخته در انتهای کوچه‌ای تنگ و تاریک از کوچه‌های کمپ پناهندگان فلسطینی در حاشیه‌ی بیروت، شتیلاست. با ساختمان‌های دو یا سه طبقه در دو طرف که با بلوک‌های سیمانی ساخته شده‌اند. از تفاوت مواد استفاده شده در طبقات متوجه می‌شوی هر طبقه در دوره‌ای از زمان ساخته شده و این ساختمان‌های سه طبقه آرام آرام در طول هفتاد سال عمر اردوگاه بالا رفته‌اند و کوچه رفته رفته تاریک تر شده است. صدها و شاید هزاران سیم برق در هر کوچه در هوا و میان پنجره‌ها و طبقات خانه‌ها معلقند. این خطوط درهمِ سیمهایِ برق، آشناترین فرم از مکان‌های موقتی است که به مرور زمان به زندگی دائمی چند نسل آواره بدل شده‌اند. بچه هایی که در کوچه‌ها می دوند نسل چهارم از شاهدان روز نکبت‌اند. بعد از جنگ سوریه جمعیت شتیلا از ده هزار نفر به ۲۲ هزار نفر رسیده‌ست. طبقات جدید روی ساختمان‌های قدیمی‌تر، راه‌پله‌هایی با مصالحی مختلف، پر شدن تمام مکان های ساخت و ساز ممکن در میان دو فضای خالی، همه، این افزایش ناگهانی جمعیت را به خوبی نشان می‌دهدند. از میان کوچه، آسمان کمپ کاملا ناپیداست.وارد اتاق که شدیم دکتر خطیب مشغول بازی شطرنج بود با اینکه ظهر بود اما اتاق با نور سفید لامپی بزرگ در وسط اتاق روشن شده بود نور آفتاب به اینجا نمی‌رسید. در کنار صفحه‌ی شطرنج هم شمعی روشن بود. علاوه بر رقیب که روی صندلی مقابل نشسته بود، مردانی دورتادور میز ایستاده بودند و در میان اتاق پسربچه‌هایی پیوسته در رفت و آمد و بازی بودند. در شتیلا در تمام فضاهای ممکن، آدمها در رفت و آمدند: کوچه‌ها، ساختمان‌ها، اتاقها. تفکیک فضاهای خصوصی و عمومی چندان ممکن نیست و هر زمان ممکن‌ست در پاگردی به اشتباه وارد خانه‌ای بشوی که دری باز دارد و بچه هایی بین کوچه و اتاق در رفت وآمدند. مرز فضاها در هم آمیخته‌ست و میان خانه، کوچه، مغازه، درمانگاه و موزه‌ی یادهای دکتر خطیب مرزهای دقیقی برای جدا کردن کشیده نشده‌ست. ما در ظهر داغی از تابستان با بچه‌ها، میان این فضاها حرکت می‌کردیم.جلوتر که رفتیم، دکتر خطیب بازی را به یکی از تماشاچیان سرپای دور میز سپرد، شمع را برداشت و از ما خواست صندلی‌های پلاستیکی را بلند کنیم و به طرف دیگر اتاق ببریم. شمع را طوری مقابل خودش روی میز قرار داد که باد کولر خاموشش نکند سیگار را به انتهایی ترین نقطه‌ی بین دو انگشتش فشار داد و با دستهای باز به هر دو سو و خنده‌ای که انگار توی صورت آفتاب سوخته‌اش منفجر شده بود گفت: «به کشتی شتیلا خوش آمدید»بلافاصله بعد از این جمله اتاق تاریک شد، شمع از حالت نیمه سوز و بی‌جان خارج شد و مقتدر روی میز به صورت دکتر خطیب تابید. بعد به دیوار پشت سرش اشاره کرد:«اینها همه اشیائی هستند که در این هفتاد سال از فلسطین آورده شده اند بعضی‌ها همان بار اول یعنی موقع اولین مهاجرت از روز نکبت.... اتوها.. چرخ‌خیاطی‌ها بعضی از جام‌ها » به تاریکی که زل زدیم، لامپ سفید اتاق دوباره روشن شد شمع روی میز به حالت مستاصل و لرزان در آمد، روی دیوار پر بود از اشیاء ریز و درشت. قیچی‌ها، سنجاق‌های سر، آینه‌ی دستی، شانه..محمد خطیب شش ماهه بود که خانواده‌اش در روز نکبت، یعنی روز تاسیس رسمی حکومت اسرائیل، ۱۵ می ۱۹۴۸ به اجبار فلسطین را ترک کردند و در کمپ شتیلا ساکن شدند. محمد خطیب خاطره‌ای از فلسطین ندارد. اما دراتاق کوچکی در انتهای کوچه‌ای تنگ اشیاء باقی‌مانده از فلسطین را از همان نسل اول تا امروز جمع کرده‌ست. برای هر شیئ داستان مفصلی دارد که وقتی به آن اشاره کنی داستانش را شروع میکند. داستان قیچی فلزی که با صاحبش از هایفا به سوریه رفته بود و تا همین اواخر در یرموک برای صاحبش کار کرده بود تا سال ۲۰۱۲ که برای بار دوم از کمپی به کمپ دیگر مهاجرت کرده بود و محمد خطیب با چه دردسری صاحبش را قانع کرده بود که قیچی را به دیوار موزه بسپارد و قول داده بود از آن به خوبی مراقبت کند.دکتر خطیب یکی از بچه‌ها را صدا کرد یک دستش را گذاشت روی سر پسربچه با دست دیگر سکه‌ای کف دستش گذاشت. بچه با سرعت به بیرون دوید. چند دقیقه بعد وسط توضیح اشیاء با بطری نوشابه‌ای برگشت. دکتر خطیب به ما توضیح داد در کمپ شتیلا کسی کوکاکولا نمی‌نوشد. پسربچه نوشابه نارنجی را در لیوانهای کاغذی ریخت و برای ما آورد. این سومین لیوان نوشابه‌ای بود که می نوشیدیم. در آن ظهر داغ در شتیلا با نوشابه‌ی گازدار از ما پذیرایی می شد. بعد دوباره داستان‌ها از سر گرفته شد. روایت‌های تو درتو با حرکات دست دکتر خطیب و شمعی که پیوسته تا مرز خاموشی میرفت و دوباره با قطع برق مستقر و راست قامت می‌شد، پرانتز‌هایی که در کنار داستان اشیاء باز می‌شد و خودشان انگار تاریخ کامل آدمیزاد بودند، مثلا در پرانتزی نه چندان مهمتر از داستان یک آینه‌‌ی مسی، به شب کشتار شتیلا که دکتر خطیب پزشک تنها بیمارستان کمپ بوده اشاره شد. ما مبهوت قصه‌ها و مجذوب حرکات دست و شیوه‌ی روایت کردن دکتر خطیب گاهی در اوج تلخی داستان با طنز بی‌نظیرش می خندیدیم و گاهی وحشت‌زده سکوت می‌کردیم. دکتر خطیب به داشتن مهمان عادت داشت. تمام کمپ به آمدن بازدید‌کننده‌گان عادت داشتند. انگار این حالا جزئی از زندگی روزمره‌ی کمپ شده بود، بازرسان سازمان ملل، مردم‌شناسان، سازمان های مردم نهاد، روزنامه‌نگاران همه هر روز از شتیلا دیدن می‌کردند. در وضعیت روزمره و به غایت سخت و پیچیده‌ی کمپ اما تغییری از این بازدیدها رخ نمی‌داد. شتیلا مثل یک شهر معلق بر فراز سیم‌های برق، هر روز میزبان این میهمانان ناخوانده بود تا بیایند این وضعیت معلق را مطالعه کنند، مشاهده کنند عکسها و تصاویر را ثبت کنند و بروند پی کسب و کار خودشان. دکتر خطیب شیوه‌های متنوعی از شناختن آدمها داشت، جک‌هایی از قبل آماده برای پرسشهای تکراری و امکاناتی محدود برای پذیرایی نامحدود از این بازدید‌کننده‌گان بی‌خاصیت! اجراهای جورواجور دکتر خطیب که تمام شد از ما سوال کرد اینجا چه می‌کنیم؟ جواب دادیم: شتیلا تنها فلسطینی بود که می‌توانستیم به آن وارد شویم. دوباره با خنده تکرار کرد « پس به قایق معلق شتیلا خوش آمدید» بعد هم در تاریکی مکرر اتاق و نور شمع و هوای داغ اتاق و صدای خفیف ناپدید شدن حباب‌های روی سطح نوشابه‌های گازدار، زیر لب گفت: «من همه چیز را دیده‌ام»از آن اتاق، موزه‌ی یادها و جملات دکتر خطیب، یک عکس خندان با دکتر خطیب در فاصله‌ی دو قطعی برق و ترکیب عجیبی در من به جا‌مانده‌ست. ترکیبی که از هم قابل تفکیک نیست: بعداز‌ظهری داغ با نوشابه‌ی کانادا درای پرگاز، نور شمع، قهقه‌های مردی خونگرم و به غایت خوش‌صحبت در بین اشیای سنگین و آهنی، کلید‌ها، قفل‌ها، جعبه‌ها، قابها، عروسکها. اتاقی پرتراکم از یادها با ریشه‌هایی قطور و بلند، در کمپی که قرار بود قرارگاه موقت آواره‌گان باشد و حالا شهری بود. قبل از غروب از شتیلا خارج شدیم، در اتوبانی که شتیلا و ضاحیه را به بیروت وصل می‌کرد خورشید در حال فرو رفتن بود، لبنان مثل همیشه از پرچمی به پرچمی دیگر رنگ عوض می‌کرد. پشت سر شتیلا، معلق بر فراز دریا، شبیه کشتی پرنده‌ای در نوسان بود.گلرخ نفیسیتابستان ۱۳۹۸بیروتموزه‌‌ی یادها، شتیلا تابستان ۲۰۱۹