پرستاری در اسلام

پرستاری در اسلامنویسنده : سودابه بیوسپرستاری، به معنای کمک به رفع نیازهای جسمی و روانی بیمار است و در کشورهای غربی پس از کارهای پرستاری فردی به نام فلورانس نایشنگل آغاز می گردد، و قدمتی به طول چند صد سال دارد.در اسلام پرستاری از شروع جنگ های اولیه در صدر اسلام در میادین جنگ ها شروع گردیده و تاریخ هزار ساله دارد.در بعضی روایات، از پرستاری پیامبرانی نام برده شده که قبل از ظهور اسلام می زیسته اند.لزوم پرستاریامام صادق علیه السلام:«المؤمن فی تبارهم و تراحمهم و تعاطفهم کمثل الجسد اذا اشتکی تداعی له سائره بالسهر و الحمی » (1)مؤمنان در احسان و نیکی به یکدیگر ومهرورزیدن و مهربانی به هم، مانند پیکری هستند که هرگاه عضوی از آن به دردآید،اعضای دیگر نیز به بی خوابی و تب با اوهمدردی می کنند.در جامعه اسلامی، افراد نسبت به یکدیگرنباید و نمی توانند بی تفاوت باشند، وپایه واساس زندگی بر محبت و رسیدگی به یکدیگرمی باشد، به خصوص نسبت به سالمندان یابیماران این تعهد و احسان باید صورت پذیرد.پرستاری از دیدگاه ائمه علیهم السلامدر موقعیت های متفاوت پیامبر و ائمه گرامی علیهم السلام رهنمودهای فراوانی در این امرارائه فرموده اند. از جمله سخنانی که پیامبرصلی الله علیه وآله در آخرین روزهای عمربابرکتشان در مسجد مدینه فرمودند: چنین است: «من قام علی مریض یوما و لیلة بعثه الله مع ابراهیم الخلیل علیه السلام فجاز علی الصراط کالبرق اللامع و من سعی لمریض فی حاجة فقضاها خرج من ذنوبه کیوم ولدته امه » (2)کسی که یک روز و یک شب پرستاری بیماری را به عهده بگیرد، خداوند او را باابراهیم خلیل علیه السلام محشور می کند، پس هم چون درخشش برقی از صراط عبور می کند وکسی که در برطرف کردن نیازهای مریض تلاش کند و نیاز او را برآورد، همانند روزی که از مادر متولد شده است از گناهانش پاک می گردد.این رهنمودها نشانگر اهمیت رسول گرامی صلی الله علیه وآله بر پرستاری بوده و تاکید ایشان رابر همیاری در جامعه نشان می دهد.امام صادق علیه السلام عن رسول الله صلی الله علیه وآله: «من سعی لمریض فی حاجة قضاها اولم یقضهاخرج من ذنوبه کیوم ولدته امه...» (3)کسی که برای برآوردن نیاز بیماری تلاش کند، خواه نیازاو برآورده شود یا نه همانندروزی که از مادر متولد شده است از گناهان پاک می گردد.علاوه براهمیت موضوع تاکید بر عمل انجام شده توسط پرستار دارد که مهم نیست و عمل است حال خواه منجر به نتیجه دلخواه گردد یا خیر، و شرط پاداش پرستار را منوط به بهبودی نیاروده و با ایجاد انگیزه بسیار راسخ در این امر به پرستاری تشویق می فرمایند.پرستاری بزرگانیوسف علیه السلامیکی از پیامبران که نسبت پرستاری به اوداده شده حضرت یوسف علیه السلام می باشد، علامه مجلسی در کتاب بحارالانوار آورده اند: (4)امام صادق علیه السلام: یکی از عواملی که موجب شد حضرت یوسف علیه السلام را فردی نیکوکاربدانند، این بود که در زندان به امر بیماران وپرستاری از آنان اهتمام می روزید و از آنان مراقبت می نمود.با استناد به این حدیث می توان بر ارزش وتکریم پرستاری پی برد. امام صادق علیه السلام یکی از عوامل رشد و تعالی حضرت یوسف علیه السلام رادر مراقبت از بیماران ذکر نموده است.پیامبرصلی الله علیه وآلهحضرت علی علیه السلام، گوشه ای از پرستاری پیامبرگرامی صلی الله علیه وآله را در شبی که وجود مبارک ایشان مبتلا به تب بوده یادآوری می نمایند. (5)علی علیه السلام: شبی تب وجودم را فراگرفت وخواب را از من ربود. بدین جهت رسول خداصلی الله علیه وآله تا صبح نیز بیدار بود و شب را بین من و نماز تقسیم می کرد. پس از نماز نزد من می آمد و جویای حال من می شد و با نگاه کردن به من از وضعیت بیماری ام اطلاع می یافت و شیوه پیامبرصلی الله علیه وآله تا طلوع صبح این چنین بود. پس از آن که حضرت با اصحاب نماز گذاردند در حق من دعا کردند که خدایا!علی را شفا ده و سلامتی بخش که به خاطربیماری اش تا صبح نخوابیدم.حضرت علی علیه السلامامام حسین علیه السلام: چون فاطمه زهراعلیها السلام دخترگرامی رسول خداصلی الله علیه وآله بیمار شد به علی علیه السلام سفارش نمود، بیماری او را پنهان کنند و اجازه ملاقات به کسی ندهند. حضرت این گونه عمل کرد و خود عهده دار پرستاری از فاطمه علیها السلام شد و اسماء ایشان را یاری می کرد. (6)حضرت فاطمه علیها السلامدر جنگ احد دندان پیامبراسلام صلی الله علیه وآله شکست و کلاهخود برسرایشان زخم واردکرد، در آن هنگام فاطمه علیها السلام خون جراحت پیامبرص را می شست و علی علیه السلام با سپرآب می آورد، چون فاطمه مشاهده کرد خون بندنمی آید، تکه حصیری را سوزاند و خاکستر آن را روی زخم گذارد تا خون بند آید.... گروهی از زنان از جمله فاطمه علیها السلام وبعضی از زنان پیامبر گرامی صلی الله علیه وآله آب و غذا بردوش حمل می کردند و به مجروحان جنگ آب می دادند و آن ها را مداوا می کردند. (7)حضرت مریم علیها السلامدرد و ناراحتی درفاطمه آغاز می شود و اوبیمار می گردد، آنگاه خداوند، حضرت مریم رابرای پرستاری ازحضرتش فرو می فرستد ومریم از ایشان پرستاری می کند و با فاطمه دربیماری اش انس می گیرد. (8)حضرت زینب علیها السلامعلی بن الحسین علیه السلام:شبی که فردای آن پدرم به شهادت رسید، من نشسته بودم و عمه ام زینب در نزد من بود و ازمن به گونه ای نیکوپرستاری می کرد. (9)رفیدهیکی از اصحاب پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه وآله به نام سعدبن معاذ جراحت سختی در جنگ خندق برداشته بود، به دستور پیامبرصلی الله علیه وآله درمسجد، درخیمه زنی به نام رفیده، سعد راقرار داده و رفیده در این خیمه مجروحان جنگ را مداوا می کرد و به پرستاری و مراقبت از آنان می پرداخت. (10)نسیبهیکی از پرستاران فداکار و نمونه زمان رسول اکرم صلی الله علیه وآله بود. با این که زخمهای زیادی از جنگ احد در بدن داشت، هنگامی که پیامبرصلی الله علیه وآله فرمان حرکت به سوی دشمن را داد، با بستن زخمهای خود تلاش فراوانی کرد که همراه مسلمین شرکت جوید ولی خونریزی فراوان توان رفتن را از او ربوده بود. (11)ام سلیمه و ام عطیهانس بن مالک نقل می کند: بعد از جنگ احد علی علیه السلام را نزد پیامبرصلی الله علیه وآله آوردند، درحالی که شصت و چند زخم و جراحت بر بدن داشت. در این وقت پیامبرصلی الله علیه وآله به ام عطیه وام سلیمه دستور داد زخمهای حضرت رامداوا کنند و زخمهای ایشان چنان بود که این دو گفتند: به خاطر فراوانی زخمها و خونریزی شدید برجان علی علیه السلام بیمناک شدیم. (12)پرستاری ناتوانان جسمیاز مصادیق بارزپرستاری کمک و نگهداری افرادی می باشند که دارای ناتوانی جسمی هستند، از نوزاد شیرخوار تا افراد مسن،پیامبراسلام صلی الله علیه وآله برای افرادی که این امر به عهده آنان می باشد، پاداش ویژه ای یادآوری شده اند:قال رسول الله صلی الله علیه وآله:«من اعان، ضعیفا فی بدنه علی امره،اعانه الله علی امره و نصب له فی القیامة ملائکة یعینونه علی قطع تلک الاهوال وعبور تلک الخنادق من النار، حتی لایصیبه من دخانها و علی سمومها و علی عبورالصراط الی الجنة سالما امنا» (13)هرکس انسانی را که ناتوانی جسمی دارد،یاری کند، خداوند او را در کارهایش یاری می دهد و در قیامت فرشتگانی را می گمارد تااو را در پیمودن مسیرهولناک قیامت و عبور ازگودالهای آتش و بر عبور از صراط به سوی بهشت با سلامت و امنیت کامل یاری دهند.تقویت روحیاز عوامل مهم در بهبودی یک بیمار، توجه کامل پرستار به عوامل روانی می باشد،برخوردهای محبت آمیز، صبر و حوصله درشنیدن حرفهای بیمار، تحمل در شنیدن،ناله های بیمار، دادن امید بهبودی و بالابردن روحیه، به بیمار می تواند نقش مهمی درپیشرفت به سوی سلامتی وی داشته باشد.پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه وآله:«اذا دخلتم علی المریض، فنفسوا له فی الاجل فان ذلک لایرد شیئا و هو یطیب النفس.» (14)هرگاه بر بیمار وارد شدید، او را به سلامت وطول عمر امیدوار سازید، گرچه این امیدوارساختن در قضا و قدر مؤثر نیست ولی بیمار رادلخوش می سازد و باعث آرامش وی می گردد.پرستاری در عاشوراچرا تولد زینب علیها السلام روز پرستار نامیده شده؟ آیا در پرستاری ایشان تفاوتی مشاهده می گردد؟بانگاهی به عاشورا می بینیم مجروحان جنگی از خود برجای گذاشته است که قابل درمان نمی باشند که راهی برای ادامه حیات پیدا کنند، بلکه مجروحانی می باشند به فاصله کمتر از یک ساعت جان داده و به شهادت نایل می آمدند، ولی زنان در همین فرصت محدود در کنار زخمیان می ماندند،خون از سر و روی شان پاک می کردند، دلداریشان می دادند.در این میانه حضرت زینب علیها السلام مسؤولیتی بسیار گرانبارتر از دیگر زنان داشت، علاوه بر پرستاری روحی وجسمی از امام سجادعلیه السلام که در معرض خطر مستقیم دشمنان قرارداشتند به امور رسیدگی زنان عزیز از دست داده، غارت شده می پرداختند، از جانب دیگرسخنان و برخورد کوبنده اش با خصم درجریان انتقال کاروان از کربلا تا کوفه را به عهده داشته، با بررسی جریانات واقع شده درمی یابیم که پرستار به معنای واقعی در این برهه صورت گرفته است.علاوه بر کمک به التیام زخمهای جسمی،برآلام و دردهای روحی ایشان با سرافرازی وقدمهای استوار مرحم می نهاد و کاروان را به پیش می برد، نمونه این گونه پرستاری را نه تنها در اسلام، بلکه در جهان نیز آن از هم اززنی که خود برادر، پسران،... را از دست داده مشاهده نگردیده است.پاداش پرستاریدرتاریخ صدر اسلام دیده می شود که پیامبرصلی الله علیه وآله همواره گروهی از زنان را همراه خود به جنگها، جهت پرستاری و مداوای مجروحین می برده است ونمونه های فراوانی دیده شده، که پیامبرصلی الله علیه وآله پاداش های مادی به آنان عطا می فرموده:در بحار الانوار آمده است: رسول خداصلی الله علیه وآله:گروهی از زنان را با خود به جنگ می برد، تا به مداوای مجروحان بپردازند و از انفال به آنان می بخشید.» (15)عن الصادق علیه السلام عن آبائه قال: «قال رسول الله صلی الله علیه وآله من سعی لمریض فی حاجة، قضاهااو لم یقضها، خرج من ذنوبه کیوم ولدته امه.» (16)پیامبرخداصلی الله علیه وآله فرمودند: کسی که برای رفع نیازهای بیماری تلاش کند خواه آن نیازبرآورده شود یا نشود، همانند روزی که از مادرمتولد شده است از گناهان پاک می گردد.امام خمینی قدس سره و پرستاری«این شغل پرستاری از شغل های بسیارشریفی است، که اگر چنانچه انسان با وظایف انسانی و شرعی خودش بکند، این یک عبادتی است که در فراز عبادت های درجه اول است.... پرستاری از بیمار امر بسیار مشکلی است. لکن خیلی ارزشمند است. اگر انسان بایک بیمار به طور محبت، به طور برادری، به طور خواهری، مراعات احوال او را بکند و این برای انجام یک وظیفه انسانی - الهی باشد ازعبادات بسیار، ارزشمند است.» (17)«... بیماران احتیاج دارند به محبت، بیش از آن که احتیاج به دوا دارند، یک مریضی که ازخانه اش آمده است در بیمارستان، این مریض خودش را مثل این که یک غریب می داند، اگر چنانچه این پرستارها با اوملایمت، با رفتار انسانی، با محبت، مثل برادرو خواهر با او رفتار کنند، این حس غربت از اومنفصل می شود و آرامش برایش حاصل می شود و این آرامش روحی در بهبود او کمک می کند.» (18)پی نوشتها:1 - بحارالانوار، ج 74، ص 274.2 - همان، ج 76، ص 368.3 - همان، ج 81، ص 217.4 - همان، ج 12، ص 230.5 - همان، ج 43، ص 173.6 - همان، ص 211.7 - مغازی، ج 1، ص 249.8 - بحارالانوار، ج 43، ص 173.9 - ارشاد، شیخ مفید، ج 45، ص 1.10 - سیره ابن هشام، ج 2، ص 250.11 - مغازی، ج 1، ص 270.12 - بحارالانوار، ج 41، ص 3.13 - همان، ج 75، ص 21.14 - همان، ج 81، ص 225.15 - همان، ج 16، ص 184.16 - همان، ج 81، ص 217.17 - صحیفه نور، ج 12، ص 81.18 - همان، ص 82.منابع:1 - نگرشی اسلامی به فرهنگ پرستاری، اکبر اسدی.2 - نقش زنان در تاریخ عاشورا، دکتر علی قائمی.منبع https://hawzah.net/fa/Magazine/View/4180/4747/38620/%D9%BE%D8%B1%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85 موفق باشیدبه امید خدا