خیال در کابوس های درخت پرتقال

مریم تاواتاودرباره کتاب " کابوس های درخت پرتقال " نوشته مائده مرتضویتجربه زندگی در خیالمریم تاواتاو"کابوس های درخت پرتقال" نوشته "مائده مرتضوی" داستان حضور یک زن در خانه ای است که بخشی از گذشته ی او را عیان می کند. زن به منزل پدری خود برگشته و این ورود، داستان هایی از گذشته را که در ارتباط با موقعیت فعلی اوست هرلحظه به سراغش آورده و خط روایت کتاب را با شروعی جذاب ساخته است. تاثیر نوع خواب هایی که زن می بیند در شکل گیری این داستان، بسیار پررنگ است.کتاب، مملو از تصاویر خیال انگیز است که در خواب و بیداری و در رفت و برگشت های متعددِ شخصیت اصلی، سعی در بازسازی گذشته و ارتباط آن با زمان حال را دارد. آن چه عنصر قدرت بخشِ کتاب است که برتری ویژه ای را به قلم مائده مرتضوی داده، نثرِ آغشته به خیال اوست که می تواند از ترس ها و اضطراب های شخصیت ها، تصویر ملموس و در عین حال خیال انگیز بسازد؛ ترکیبی از وهم و حقیقت که گاه ذهن خواننده نمی تواند به راحتی بین آن ها تمییز دهد. این غوطه ور شدن در جریان غیرواقعی تر که با کشمکشی طولانی در درونِ انسان های داستان اتفاق افتاده تا حد زیادی کتاب و موضوعش را منحصر به فرد کرده است.شاید ما به اندازه کافی به واقعیت سنجاق شده ایم که برای لحظاتی دکمه توقف را بزنیم و به خودمان اجازه آب تنی در حوضچه خیال بدهیم؛ حوضچه ای که غوطه ور شدن در آن، ما را به اقیانوس بزرگتری از شناخت ظرفیت ذهن در آرام کردنِ جانِ ما از طریق لمس جریانِ "تصور" می رساند. این مکثِ مقدس، برای ماهیچه های عادت کرده به واقعیت، نوازش محسوب می شوند. همان ماهیچه هایی که به قالب های تکراری خو کرده اند و حالا هر تخطی از آن را راهی می دانند ناشناخته، ترسناک و شاید تصمیمی غیرموثر؛ در حالی که همین نوازش و تنفس در هوایی تازه تر در جریان خیال، تاثیری شگرف در استراحت ذهنی و رونق توان حل مساله در جهان واقعیت را دارد.این نگاه البته قصد کم رنگ کردن توجه به حقیقت و ارزش تصمیمات منطقی را ندارد بلکه بیشتر سعی کرده اهمیت قدرت رهایی بخش تخیل در زندگی انسان را نشان دهد. یادآوری این که روح به هوای جدیدتری نیازمند است تا برای لحظاتی او را از دنیای واقعی و خشن دور کند و بعد با تجدیدقوا او را به همان دنیای ملموس برگرداند. کدام منطق می تواند دست های رویا را از وجود انسان کوتاه کند آن-هم وقتی که ما به همان اندازه که از خیال پردازی دور هستیم گرفتارتریم؟! گرفتارِ دست و پا زدن در بخش مادی تر جهان که آرامش را از انسان دور کرده و او را دچار عطش همیشگی رسیدن به آمال مادی کرده. رویا دست های واقعیت را از گلوی زندگی جدا می کند و می گذارد که به نرسیده ها و محال هایی که شرایط جهان واقعیت، وصال به آن ها را برایمان غیرممکن کرده برسیم، به رسیده ها نزدیک تر شویم، مرزهای منطق را در هم بشکنیم و دل به احتمالاتی بسپاریم که در واقعیت، امکان پدید آمدنشان به صفر رسیده بود اما حالا خیال، به آن ها و وقوعشان پررنگ ترین احتمالِ بودن را داده است.کابوس های درخت پرتقال در سایه همین رویاپردازی، داستانش را جلو می برد. زبان نویسنده، قصه-گوست. قصه ای که گذشته و آینده را در قالب تکه های یک پازل، پیش روی مخاطب می گذارد. کتاب، روایت مستقیم و سرراستی از ماجرا ندارد بلکه سعی کرده فرمان کشف و شهود را به دست خواننده بدهد؛ خواننده ای که بیشتر وقت ها به دنبال راهی برای فهم سریع و مستقیم داستان گشته و قدرت "کشف" را از خود گرفته. کابوس ها با زبان خاص روایتش این فرصت را به خواننده داده تا او را به دنبال خود بکشد و لذت جستجوگری را به او بدهد؛ لذتی که از انسان، موجود کنجکاوتری می سازد. اگرچه تکه هایی از این پازل تا آخر کتاب رو نمی شود و دومینووار به جریانی می رسد که ابعاد زیادی از آن هنوز واضح نشده.اما نمی توان از قدرت خلق تخیل و به کارگیری پل های انتقال از زمانی به زمان دیگر، در این کتاب چشم پوشید. قدرتی که از در هم کوبیدن زمان در ذهن مخاطب ایجاد می شود، همان قدرت جادویی است که می تواند وصله ای از گذشته را به حالی در آینده پیوند دهد و از این اتصالِ زمانی برای روایت قصه استفاده کند. البته در صورتی این ساختار برای مخاطبِ همیشه فلش بک-خوانده، جذاب می شود که بتوان آن را با زبانی قصه گو گفت و از کاربرد ترکبیی تکراری در چیدمان قصه جلوگیری کرد.توجه مرتضوی به جزییات در توصیف زمان و مکان، قابل ستایش است .جزییاتی که به کمک فضاپردازی آمده و اکنونِ قصه را نشان داده و ظرفی قابل باور از محل حادثه ساخته که توان انتقال حس را به مخاطب داده تا از حضور در یک بستر خیالی، هم ذات پنداری خواننده را تحریک کند؛ عنصری که در انتقال این حس بسیار موثر است. این مساله یعنی برانگیختن حس باورپذیریِ خواننده در کتاب هایی با مضمون کشمکش های درونی، قابل توجه تر است. چرا که در جهان خیال و در قانون داستان، این که نوعِ روایت به گونه ای باشد که قانون قصه زیرسوال نرود، لبه تیز و باریکی است که حرکت روی آن، مستلزمِ شناختِ نوعی از نقطه ای است که هم واقعیت را به رسمیت بشناسد و هم به اصالت خیال معتقد باشد و سمت و سوی روایت را به جهتی هدایت کند تا برداشت خواننده این نشود که حنای خیال پیش واقعیت رنگ ندارد.شاید می شد در برخی فصل های کتاب، به جزییات بیشتری درباره شخصیت ها و اتقاقاتشان پرداخت و از میزان ابهام کاست و از این طریق عمق بیشتری به شخصیت ها داد. کارکرد شخصیت هایی که در طول فرایند داستان کابوس های درخت پرتقال، اضافه شدند و هر یک حتما می خواهند گوشه ای از داستان را بگیرند و ادامه بدهند در صورتی که از تیپ بودن شوند، تاثیر بیشتری خواهند داشت. این که این شخصیت ها به گونه ای معرفی شوند که کارکرد داستانی خود را از دست ندهند و بتوانند در مسیر کلاف داستان، تعریف خود را ادامه دهند به گونه ای که حضورشان به عمق داستان و خلق کیفیتی بهتر منجر شود، در همراهی مخاطب برای فهم ادامه ماجرا بسیار موثر است وگرنه تعدد شخصیت بدون توجه به ظریف کاری می تواند به نوعی کثرتِ بی توجیه در حضور منجر شود.داستان، به نسبت، ریتم کندی دارد اما گماشتنِ اتفاقات تازه در مسیر داستان، نوعی کشش در آن ایجاد کرده است. در واقع، اتفاقات با سرعتی ماورایی در این کتاب پخش نمی شوند بلکه اندک اندک افزوده شده و سعی در حل پازل ماجرا دارد. خشونت ذهنی و حس انتقام جویی شخصیت اصلی کتاب نیز حتی در پایان بندی داستان، خود را نشان داده و او را در یک دوراهی گذاشته که بفهمد اتفاقات گذشته، مجوز تولید خشونت در آینده را به فرد می دهد یا نه. این دوراهی با گفتن نشانه هایی از اتفاقات قبل تر پایه ریزی شده و پریشان حالی شخصیت را توجیه می کند.شاید اگر توجه به ریتم مناسب و تزریق اتفاقات صورت می گرفت، ایده اصلی هم بهتر پرورانده می-شد. از طرفی این نگاه که چرایی یک اتفاق را در بعد روانی ماجرا می بیند ، هیجان کشف را به مخاطب می دهد ؛ کشف علت پدیدآمدن رفتارها در انسان هایی که نمی توانند از شر زخم های گذشته های دور و نزدیکشان نجات پیدا کنند. کابوس های درخت پرتقال، داستان گذشته هایی است که زمان حال را می-سازد، داستانِ دست هایی در ذهن که وصل اند به اتفاقات و واکنش هایی که در گذشته، باورهای مرکزی انسان را شکل می دهند. حرکتِ همین دست هاست که اسکلت زندگی انسان را می سازد؛ پس این که این دست ها به کدام گذشته تکیه داده اند، آن قدرها مهم هست که نتوان جزییات را از یاد برد. کابوس ها، داستان از یاد نبردن هاست.