چه بود و چه شد؟

همه تمدن های پیشرفته برای آموزش نخبگان حاکم، مذهبی، نظامی و سایر نخبگان خدماتی خود به تحصیلات عالی نیاز داشته‌اند، برای مثال مدارس کنفوسیوس برای بوروکراسی ماندارین در چین امپراتوری، گوروکولاهای هندو و ویهارهای بودایی برای کشیشان و راهبان قرون وسطی در هند، مدارس برای روحانیت و قضات قرآنی اسلام، مدارس معبد آزتک و اینکا برای منجمان کاهنی سرخ‌پوستان، مدارس توکوگاوا هان برای سامورایی‌های ژاپنی و... همگی فرهنگ عالی را آموزش می‌دادند، البته با فضای کمی برای پرسش یا تحلیل.پرسش ساده این است که چه چیز جوامع را به حضور چیزی به مانند دانشگاه محتاج می‌کند؟ وقتی در دل تاریخ غور کنیم، هر جامعه‌ای که در پی «ملت» شدن بوده است؛ لاجرم مکانی در خود جای داده که با تعریفی می‌توان همه را دانشگاه نام گذارد. در ادامه این نوشته تلاش می‌شود به نقش‌هایی که این نهاد بر عهده داشته پرداخته‌شود. البته در این سری از متن به مکان و زمانی که این نقش‌ها کمرنگ و پررنگ‌شده‌اند اشاره نمی‌شود و به ذکر آن‌ها به شکل کلی اکتفا می‌شود. یکم: دانشگاه برای هم‌داستان‌شدن! ‍ارسطو در یک سخن نمادین موجودات را به چشم‌خشک و چشم‌تر تقسیم می‌کند. نکته‌ی این تقسیم توانایی ساده‌ی پلک‌زدن است. پلک‌زدن در واقع امکان جداشدن از ارتباط دائمی با محیط است. ارسطو میان انسان و حیواناتی که چشمانی سخت و خشک دارند تمایز می‌گذارد: حیواناتی فاقد پلک، فاقد پوشش یا عضو پوستی که از چشم محافظت کند و در فواصل زمانی منظم به چشم اجازه دهد تا در تاریکی تفکری درونی یا در خواب، خود را از پیرامونش منتزع کند. انسان مادامی که می‌تواند آن پوشش را پایین آورد، دیافراگم چشمش را تنظیم کند و چشم‌اندازش را محدود کند، بهتر می‌تواند بشنود، به خاطر آورد، بیاموزد و خلاصه بشناسد. ملت‌ها برای شناخت خود به عنصری درون خود نیاز دارند تا بتواند از تعاملات فعلی جدا شود و در دل تاریخ، نظم اجتماعی، فرهنگ و... در خود غور کند. دانشگاه باید بتواند آن دیافراگمی باشد که آن ملت را مانند یک انسان چشم‌تر کند. در واقع این انتزاع می‌تواند تحرکات یک موجود زنده را حهتی آگاهانه ببخشد و از کاتوره‌ای بودن و اسیر واکنش‌های فوری دادن به اتفاقات نجات دهد. می‌توان این جهت معین داشتن برای تلاش و حرکت را در اندازه یک ملت، هم‌داستان‌شدن نامید. هم‌داستان شدن یعنی اتصال درون جامعه، نه صرفا از جهت قرابت مکانی، بلکه از جهت آرمانی مشترک داشتن. دانشگاه در دل تاریخ جایی بوده که این مسئولیت را بسیاری از اوقات به عهده گرفته و عامل هم‌داستان شدن ملت‌ها شده.دانشگاه آکسفورد دوم: دانشگاه برای خرد و ادبجان هنری نیومن در مقاله مشهور خود راجع به ایده دانشگاه «گرده‌همایی غریبه‌ها از همه‌ی مناطق» دانشگاه در تعریف ساده‌اش مدرسه‌ی دانش‌های مختلف است که موجب جمع‌شدن همه‌ی این انسان‌ها در کنار هم می‌شود. تربیت و تعلیم بی‌وقفه و متقابل از جمله ویژگی‌های جامعه‌ی انسانیست. اکنون نوشتن و انتشار بسیار سهل‌شده و مطالب بی‌اهمیت و پراهمیت در کنار هم به راحتی در دسترسند. در حالی که گذشتگان ارزشمندترین علوم و افکارشان را در حالتی سخت مکتوب می‌کردند تا انتقال دهند.اگر انسان‌ها به دنبال درّی واقعا گرانبها بروند اکنون نیز همانند گذشته به ارتباط زنده‌ی دو انسان و مرشدیِ استاد و تواضع و افتادگی شاگرد رو می‌آورند. این روش انسان‌ها را به هم پیوند داده و متضمن جهانی سیاسی و اخلاقی می‌شود.تصویری ثبت‌کنندگی حقیقت و ابزاربودن برای آموزش منفعت‌های «حروف نوشته (کتاب‌ها)» است اما اگر بخواهیم در هر شاخه‌ای از دانش که تنوع و پیچیدگی یافته دقیق و مجهز شویم باید انسان زنده را ملاحظه کنیم. او در ادامه به اهمیت اجتماع علمی و نه دورآموزی یا تک‌آموزی تاکید می‌کند و زندگی علمی را تنها در اجتماع علمی جست‌و‌جو می‌کند. و حتی کتاب‌ها که می‌توانند ابزاری برای دورآموزی باشند در همین مجامع علمی نوشته شده‌اند. او می‌گوید اخلاق و ادب نیز زاییده زندگی جمعیست و تداوم و انتقال نسلی صفات نیکو نه از لابه‌لای کتاب‌ها بلکه از اجتماعات اینچنینی ممکن است.سوم: دانشگاه برای کشف حقیقت در کنار رفع و رجوع نیازهای فوری مردمایمانوئل کانت فیلسوف مشهور آلمانی، دانشگاه را متشکل از دو جنس دانشکده تعریف می‌کند. با تنظیم او دانشکده‌ها به فرودست و فرادست تقسیم‌بندی می‌شودند. «فرا» و «فرو» در نسبت ارتباط با حکومت معین می‌شوند. حکومت است که به دانشکده‌های فرادست دستور می‌دهد که چه چیز را آموزش بدهند و چه چیز را خیر. و درواقع ملاک اعتبار داشتن گزاره‌های دانشکده‌های فرادست تایید حاکمیت است. نقش دانشکده‌های فرادست در ارتباط تنگاتنگ با عامه مردم تعریف می‌شود. شاید از نظر کانت در آن زمان سلامت، مناسک دینی، حقوق تقسیم‌بندی می‌شده، اما شاید بتوان این ارتباط تنگاتنگ با نیازهای عامه را فراتر از تقسیم‌بندی کانت گسترده کرد و دیسیپلین‌های دانشگاه موجود را نیز دیل آن قرارداد. در نتیجه یکی از نقش‌های دانشگاه بازوی حاکمیت برای مدیریت نیازهای فوری مردم در ابعاد جسمانی، زندگی اجتماعی و حالات معنوی تعریف شده است.از این رو ضروریست جامعه‌ی تحصیل‌کرده مجرایی برای دست‌یابی به حقیقت بدون کارکرد اجرایی در جامعه برای خود دست و پا کند. به این نوع از دانشکده فرو دست گفته می‌شود. یعنی دانشگاه باید نقش دیگری به عهده گیرد، نقشی در پی آن است که کشف کند واقعا حقیقت چیست. جدای از آیین‌نامه‌های مورد تایید حاکمیت، واقعا چگونه سلامت جسمانی انسان‌ها بهتر تامین می‌شود؟ روش فهم مناسک و باورهای دینی باید چگونه باشد؟ و در نزاع‌های اجتماعی واقعا باید چگونه حق را به یکی از طرفین داد؟ همه‌ی این سوال‌ها جدای از پاسخ‌های معتبریست که اکنون در جامعه اعتبار دارد و شاید اصلا در دانشکده فرودست با آنها مخالفت شود. باز هم می‌توان ذکر کرد که این پرسش‌ها می تواند به دسیپلین‌های امروزی نیز تعمیم داده شود. مثلا آیا واقعا فیزیک نیوتونی مدل صحیحی برای نگاه به پدیده‌های جهان است؟ پاسخ این پرسش به عهده‌ی دانشکده‌ی حقیقت‌جوی فرودست است. گرچه‌ی دانشکده‌ی فرادست مدرک تایید مهندسی را به کسی می‌دهد که فیزیک نیوتونی را به خوبی آموزش دیده باشد. چرا که همچنان این مدل فیزیک مورد تایید حکمیت است.در نتیجه دانشگاه باید دو نقش را در کنار یکدیگر بپذیرد، جست‌وجوگری برای کشف حقیقت و رفع‌ و رجوع نیازهای فوری مردم به شکلی معتبر.در ادامه این یادداشت که در شماره بعدی روزنامه منتشر خواهد شد به چهار نقش دیگر که دانشگاه می‌تواند در جامعه به عهده بگیرد پرداخته خواهدشد. همچنین در یک سلسله یادداشت از ابعاد مختلف به جایگاه دانشگاه در الگو‌های مطرح دنیا یعنی آمریکایی و انگلیسی و آلمانی نظر خواهدشد و از ایده دانشگاه ایرانی و چگونگی امکان کشف و تحقق آن سخن خواهیم گفت.دانشگاه آکسفورد دوم: دانشگاه برای خرد و ادبجان هنری نیومن در مقاله مشهور خود راجع به ایده دانشگاه «گرده‌همایی غریبه‌ها از همه‌ی مناطق» دانشگاه در تعریف ساده‌اش مدرسه‌ی دانش‌های مختلف است که موجب جمع‌شدن همه‌ی این انسان‌ها در کنار هم می‌شود. تربیت و تعلیم بی‌وقفه و متقابل از جمله ویژگی‌های جامعه‌ی انسانیست. اکنون نوشتن و انتشار بسیار سهل‌شده و مطالب بی‌اهمیت و پراهمیت در کنار هم به راحتی در دسترسند. در حالی که گذشتگان ارزشمندترین علوم و افکارشان را در حالتی سخت مکتوب می‌کردند تا انتقال دهند.اگر انسان‌ها به دنبال درّی واقعا گرانبها بروند اکنون نیز همانند گذشته به ارتباط زنده‌ی دو انسان و مرشدیِ استاد و تواضع و افتادگی شاگرد رو می‌آورند. این روش انسان‌ها را به هم پیوند داده و متضمن جهانی سیاسی و اخلاقی می‌شود.تصویری از جان هنری نیومنثبت‌کنندگی حقیقت و ابزاربودن برای آموزش منفعت‌های «حروف نوشته (کتاب‌ها)» است اما اگر بخواهیم در هر شاخه‌ای از دانش که تنوع و پیچیدگی یافته دقیق و مجهز شویم باید انسان زنده را ملاحظه کنیم. او در ادامه به اهمیت اجتماع علمی و نه دورآموزی یا تک‌آموزی تاکید می‌کند و زندگی علمی را تنها در اجتماع علمی جست‌و‌جو می‌کند. و حتی کتاب‌ها که می‌توانند ابزاری برای دورآموزی باشند در همین مجامع علمی نوشته شده‌اند. او می‌گوید اخلاق و ادب نیز زاییده زندگی جمعیست و تداوم و انتقال نسلی صفات نیکو نه از لابه‌لای کتاب‌ها بلکه از اجتماعات اینچنینی ممکن است.تصویری از ایمانوئل کانتسوم: دانشگاه برای کشف حقیقت در کنار رفع و رجوع نیازهای فوری مردمایمانوئل کانت فیلسوف مشهور آلمانی، دانشگاه را متشکل از دو جنس دانشکده تعریف می‌کند. با تنظیم او دانشکده‌ها به فرودست و فرادست تقسیم‌بندی می‌شودند. «فرا» و «فرو» در نسبت ارتباط با حکومت معین می‌شوند. حکومت است که به دانشکده‌های فرادست دستور می‌دهد که چه چیز را آموزش بدهند و چه چیز را خیر. و درواقع ملاک اعتبار داشتن گزاره‌های دانشکده‌های فرادست تایید حاکمیت است. نقش دانشکده‌های فرادست در ارتباط تنگاتنگ با عامه مردم تعریف می‌شود. شاید از نظر کانت در آن زمان سلامت، مناسک دینی، حقوق تقسیم‌بندی می‌شده، اما شاید بتوان این ارتباط تنگاتنگ با نیازهای عامه را فراتر از تقسیم‌بندی کانت گسترده کرد و دیسیپلین‌های دانشگاه موجود را نیز دیل آن قرارداد. در نتیجه یکی از نقش‌های دانشگاه بازوی حاکمیت برای مدیریت نیازهای فوری مردم در ابعاد جسمانی، زندگی اجتماعی و حالات معنوی تعریف شده است.از این رو ضروریست جامعه‌ی تحصیل‌کرده مجرایی برای دست‌یابی به حقیقت بدون کارکرد اجرایی در جامعه برای خود دست و پا کند. به این نوع از دانشکده فرو دست گفته می‌شود. یعنی دانشگاه باید نقش دیگری به عهده گیرد، نقشی در پی آن است که کشف کند واقعا حقیقت چیست. جدای از آیین‌نامه‌های مورد تایید حاکمیت، واقعا چگونه سلامت جسمانی انسان‌ها بهتر تامین می‌شود؟ روش فهم مناسک و باورهای دینی باید چگونه باشد؟ و در نزاع‌های اجتماعی واقعا باید چگونه حق را به یکی از طرفین داد؟ همه‌ی این سوال‌ها جدای از پاسخ‌های معتبریست که اکنون در جامعه اعتبار دارد و شاید اصلا در دانشکده فرودست با آنها مخالفت شود. باز هم می‌توان ذکر کرد که این پرسش‌ها می تواند به دسیپلین‌های امروزی نیز تعمیم داده شود. مثلا آیا واقعا فیزیک نیوتونی مدل صحیحی برای نگاه به پدیده‌های جهان است؟ پاسخ این پرسش به عهده‌ی دانشکده‌ی حقیقت‌جوی فرودست است. گرچه‌ی دانشکده‌ی فرادست مدرک تایید مهندسی را به کسی می‌دهد که فیزیک نیوتونی را به خوبی آموزش دیده باشد. چرا که همچنان این مدل فیزیک مورد تایید حکمیت است.در نتیجه دانشگاه باید دو نقش را در کنار یکدیگر بپذیرد، جست‌وجوگری برای کشف حقیقت و رفع‌ و رجوع نیازهای فوری مردم به شکلی معتبر.در ادامه این یادداشت که در شماره بعدی روزنامه منتشر خواهد شد به چهار نقش دیگر که دانشگاه می‌تواند در جامعه به عهده بگیرد پرداخته خواهدشد. همچنین در یک سلسله یادداشت از ابعاد مختلف به جایگاه دانشگاه در الگو‌های مطرح دنیا یعنی آمریکایی و انگلیسی و آلمانی نظر خواهدشد و از ایده دانشگاه ایرانی و چگونگی امکان کشف و تحقق آن سخن خواهیم گفت.