تغییر نظم نظام بین‌الملل و ضرورت بازخوانی تحلیل‌ها و تصمیم‌گیری‌ها در سیاست خارجی و دیپلماسی

یکی از نکاتی که رهبر معظم انقلاب در بیانات خود در دیدار دانش‌آموزان به آن اشاره فرمودند تغییر نظم نظام بین‌الملل و مناسبات آن بود. البته منظور ما از نظم نظام بین‌الملل، نظم خطی و مشخص ثابت نیست؛ اما با درنظرداشتن مجموع رئوس تحولات آن می‌توان به یک نظم کلی و نسبی دست‌یافت. جمهوری اسلامی در برهه‌ای که نظم نظام بین‌الملل، نظم دوقطبی بود سر برآورد و برخلاف چارچوب‌های دو قطب آن روز جهان، ایده متمایز حکومت الهی و دینی را مطرح نمود. بعد از فروپاشی شوروی، آمریکا خود را یکه‌تاز و یگانه قدرت فائقه جهان تلقی کرد و با اقدامات ماجراجویانه نظامی و سیاسی تلاش کرد نظام بین‌الملل را به شکل مدنظر خود بازسازی کند، در آن روزگار از نظر آمریکایی‌ها جهان به دو بخش متحدان و رقبای شکست‌خورده که به تبعیت از آنها درآمده بودند تقسیم می‌شد، دنیا غنیمت انحصاری آنها بود که باید با نظم غربی بازسازی می‌شد، هرچند به‌اصطلاح خود آنها در این میان برخی دولت‌های سرکش برخلاف این نظم حرکت می‌کردند.آمریکایی‌ها تلاش کردند تا با اقدامات سیاسی، نظامی و اقتصادی این دولت‌ها را نیز از میان بردارند، آمریکا با حمله به افغانستان و عراق جدیت خود در ایفای نقش جدید خود را به نمایش گذاشت. در این میان جمهوری اسلامی همچنان ایستاده بود و در آغاز قرن بیست و یکم بود که آمریکایی‌ها تصمیم گرفتند علاوه بر آشوب سازی و اقدامات نرم امنیتی، از سلاح راهبردی خود یعنی تحریم‌ها علیه ایران استفاده کنند. طبعاً زمانی که آمریکا به قدرت یکه‌تاز جهان تبدیل شده بود تحریم‌ها از یکی از ابزار در سیاست خارجی آمریکا به یک سلاح راهبردی و برنده تبدیل شده بود؛ چراکه آمریکا توانایی همراه‌سازی سایر کشورها با خود را علیه کشور تحریم شده، داشت. تحریم‌ها با ایجاد احساس درد در جامعه هدف، آن کشور را وادار به تسلیم می‌ساختند، البته ممکن بود که کشور هدف نه‌تنها مقاومت کند؛ بلکه دست به روش‌های جدیدی بزند و تأثیر تحریم‌ها را بلعکس سازد. در خصوص ایران، آمریکایی‌ها تلاش کردند تا با تحریم‌های اقتصادی هدفمند، کارزار رسانه‌ای و جنگ شناختی حساب شده، در جامعه ایران "احساس درد" را ایجاد کنند و آن را افزایش دهند، سپس راه‌حل آن مشکلات در کنار مشکلات دیگر حتی مشکلاتی با منشأ داخلی را در گرو باج‌دهی به تحریم گران جلوه دهند و تلاش کنند تا میوه‌های این اقدامات را در میز مذاکره بچینند.بعد از تجربه برجام از نظر آنها این استراتژی یکبار در مسئله هسته‌ای تا حدی مؤثر واقع شده بود؛ لذا دست به افزایش فشار و شدیدتر کردن تحریم‌ها زدند، البته قبل از جمهوری‌خواه‌ها، دموکرات‌ها مقدمات آن را در متن توافق فراهم آورده بودند؛ مسائلی مانند مکانیسم ماشه، باقی‌ماندن ساختار تحریم‌ها، باقی‌ماندن تحریم‌های اصلی و عدم تناسب داده و ستانده در برجام تنها گوشه‌ای از ابعاد ماجرا بود. تصور آمریکایی‌ها این بود که مانند تجربه هسته‌ای می‌توان این استراتژی را برای سایر حوزه‌ها مانند مسائل منطقه‌ای و موشکی نیز به کار گرفت. ایرانی‌ها بعد از تجربه برجام به‌خوبی متوجه شده بودند که اگر سرمایه‌های خود را به آمریکایی‌ها واگذار کنند نه‌تنها تحریم‌ها لغو نمی‌شوند؛ بلکه آمریکایی‌ها، تحریم‌ها را هدفمندتر و شدیدتر هم می‌کنند تا سایر سرمایه‌های آنها را نیز از چنگشان بیرون بکشند، در میانه همین کشمکش‌ها بود که نظم نظام بین‌الملل دچار تحولاتی شگرفی شد. علی‌رغم تلاش آمریکایی‌ها برای مهار چین و روسیه، آنها امروز نه‌تنها از آمریکا همراهی نمی‌کنند؛ بلکه وارد رقابت و تخاصم با آمریکا شده‌اند، در منطقه جنوب غربی آسیا محور مقاومت قوی‌تر از گذشته به راه خود ادامه می‌دهد، در آمریکای جنوبی دولت‌های ضدآمریکایی قدرت گرفته‌اند، متحدان سابق آمریکا دیگر حرف‌شنوی سابق از او را ندارند و در این میان آمریکا رو به افول است.دنیا امروز دنیای بعد از پایان جنگ سرد نیست؛ بلکه قدرت آمریکا کاهش و قدرت رقبایش افزایش‌یافته، نظام بین‌الملل در حال حرکت به سمت نظام چندقطبی است و در چنین نظمی دیگر آمریکا نمی‌تواند قدرت فائقه باشد و بالتبع سلاح‌های راهبردی‌اش مانند تحریم‌ها و قطعنامه‌ها دیگر اثر سابق را نخواهد داشت چراکه، در مسئله تحریم‌ها، سایر کشورها با او همراهی نخواهند کرد و در مسئله قطعنامه نیز توان اجماع‌سازی آمریکا دچار اخلال شده است. شاید بتوان گفت تلاش اخیر آمریکایی‌ها برای آشوب سازی در ایران نیز ناشی از درک کاهش آثار تحریم‌ها است که با لطف الهی، تغییر شرایط بین‌المللی و دیپلماسی هوشمندانه دولت فعلی به ارمغان آمده است. آمریکایی‌ها اکنون بیش از همیشه دست خود را خالی می‌بینند، در مقطعی که نیازمند فشار و تضعیف ایران هستند تأثیر تحریم‌ها کاهش‌یافته و قدرت‌های آسیایی به‌جای همراهی با آمریکا، مراودات خود با ایران را افزایش داده‌اند. آمریکایی‌ها امروز، دست به سوزاندن بسیاری از سرمایه‌ها و منابع اطلاعاتی و امنیتی خود در ایران زده‌اند و همه توان سیاسی، رسانه‌ای، اطلاعاتی، امنیتی و روان‌شناختی خود را به میدان آورده‌اند. در فقدان برنامه A و B برای دولت بایدن شاید این برنامه C باشد.فصل خطاب کلام اینکه سیاست‌گذاران و مدیران اجرایی کشور، در این مقطع نه‌تنها نباید بر اساس مناسبات و نظم سابق نظام بین‌الملل تصمیم‌گیری کنند؛ بلکه باید با درک تحولات نظام بین‌الملل تصمیمات هوشمندانه‌ای را در خصوص مواجهه ایران و قدرت‌های بین‌الملل؛ چگونگی تأمین منافع ملی در تحولات و شرایط جدید و در آخر اقدامات مقتضی جهت ارتقای جایگاه ایران در نظم جدید نظام بین‌الملل، بگیرند و اجرا کنند. تحلیلگران نیز باید تحلیل خود را نه بر اساس مناسبات گذشته؛ بلکه بر اساس مناسبات جدید بنا سازند؛ چراکه دیگر "دوران یکه‌تازی و کدخدایی شیطان بزرگ" گذشته. ملت ایران امروز قوی‌تر از گذشته به مسیر خود ادامه می‌دهد و با لطف الهی و کاهش قدرت دشمنانش در نظم جدید نظام بین‌الملل می‌تواند در مسیر هموارتری، راه خود را طی کند و توفیقات خوبی را نصیب خود سازد.محمدجواد اصغری