ریشۀ مشکلات اخلاقی امروزِ بشر

این یادداشت مختصر لیکن ارزشمند در پی پاسخ به دسته ای از سؤالات اساسی انسان توسط استاد متفکر ، مرتضی مطهری به رشته تحریر در آمده است .موضوعات این یادداشت رو میتونید در عکس زیر مشاهده کنید : موضوعات این یادداشت*هر چيزى جز آنچه ايمان نام دارد، از عقل و علم و هنر و صنعت و قانون و غيره، ابزارى است در دست آدمى و وسيله‏اى است براى ارضاى تمايلات و تسكين غرايز و تأمين خواسته‏هاى پايان ناپذير او. آدمى همه اينها را در راه مقاصد و هواهاى نفس خويش استخدام مى‏كند و همچون ابزارى از آنها بهره مى‏برد. تنها نيروى ايمان است، آنهم از نوع ايمانى كه پيامبران عرضه مى‏كنند كه از يك طرف به تعبير قرآن حيات تازه‏اى به روح مى‏دهد[1]، يعنى با ارائه يك سلسله هدفهاى عالى و انسانى و ما فوق طبيعى خواسته‏هاى نوى به وجود مى‏آورد و بالتبع احساسات رقيق و عواطف لطيف خلق مى‏كند و بالأخره جهان درون انسان را دگرگون ساخته و بسى وسعت مى‏بخشد، و از طرف ديگر تمايلات و غرايز طبيعى را تعديل و مهار مى‏نمايد.در مقابل قدرت علمى و فنى بشر، هيچ دژ تسخيرناپذيرى وجود ندارد جز يكى؛ آن دژ روح و نفس آدمى است. كوه و صحرا و دريا و فضا و زمين و آسمان، همه در قلمرو قدرت علمى و فنى بشر است. تنها مركزى كه از اين قلمرو خارج است، نزديكترين آنها به آدمى است. مطيع كردن و مسخّر ساختن اين دژ به قول مولوى:كار عقل و هوش نيست، «شير باطن سُخره خرگوش نيست».و از قضا خطرناكترين دشمنان آسايش و آرامش، امنيت و عدالت، آزادى و مساوات، و بالأخره خوشبختى و سعادت بشر در همين دژ پنهان شده و كمين كرده است:«أَعْدى عَدُوِّكَ نَفْسُكَ الَّتى بَيْنَ جَنْبَيْكَ.»[2].*بشر امروز پس از اين‏همه موفقيتهاى علمى، دردمندانه مى‏نالد. از چه مى‏نالد؟كسريها و كمبودهايش در كدام ناحيه است؟ آيا جز در ناحيه خُلق و خوى و «آدميت» است؟ بشر امروز از نظر علمى و فكرى پا به جايى نهاده كه آهنگ سفر افلاك كرده و سقراطها و افلاطونها بايد افتخار شاگردى‏اش را بپذيرند، اما از نظر روح و خوى و منش، يك «زنگى مستِ تيغِ بُرّان به دست» بيش نيست. انسان امروز با همه پيشرفتهاى معجزآسا در ناحيه علم و فن، از لحاظ مردمى و انسانيت گامى پيش نرفته بلكه به سياهترين دوران سياه خويش بازگشته است با يك تفاوت، و آن اينكه از بركت قدرت علمى و فلسفى و ادبى خويش، برخلاف گذشته، تمام جنايتها را در زير پرده‏اى از تظاهر به انسانيت و اخلاق، نوع پرستى، آزادى‏خواهى و صلح دوستى انجام مى‏دهد. صراحت و يكرويى جاى خود را به دورويى و فاصله ميان ظاهر و باطن داده است. در هيچ دوره‏اى مانند عصر جديد در باره عدالت، آزادى، برادرى، انساندوستى، صلح و صفا، راستى و درستى، امانت و صداقت، احسان و خدمت سخن گفته نشده است، و در هيچ عصرى هم مانند اين عصر بر ضد اين امور عمل نشده است. در نتيجه بشر امروز مصداق سخن خداوند شده است:«وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَ يُشْهِدُ اللَّهَ عَلى‏ ما فِي قَلْبِهِ وَ هُوَ أَلَدُّ الْخِصامِ. وَ إِذا تَوَلَّى سَعى‏ فِي الْأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيها وَ يُهْلِكَ الْحَرْثَ وَ النَّسْلَ.»[3].در جهان امروز از يك طرف لاف نوع خواهى و بشردوستى با بانگى هرچه بلندتر گوشها را مى‏خراشد، و از طرف ديگر دامنه ملت پرستى- كه خود نوعى‏توحش است- با همه تعصبات و خودخواهى‏ها و قساوتها و آتش افروزى‏هاى ناشى از آن روز به روز بالا مى‏گيرد. اين يكى از تناقضاتى است كه منطق بشر امروز گرفتار آن است.آيا سخنى ياوه‏تر و دعوتى پوچتر از اين مى‏توان يافت كه از طرفى مذهب، آن يگانه پشتوانه ارزشهاى انسانى را پشت سر بگذاريم و از طرف ديگر دم از انسانيت و اخلاق بزنيم و بخواهيم با زور لفّاظى و پند و اندرزهاى توخالى، طبيعت بشر را تغيير دهيم؟ كارى است از قبيل نشر اسكناس بدون ضامن و پشتوانه.نه اين است كه بشرِ اين قرن اين نقصها و كمبوديها را احساس نمى‏كند و يا به فكر چاره نيفتاده است؛ خير، به تمام وجود خويش آن را لمس مى‏كند. اين فلسفه‏هاى پرطمطراق و سازمانهاى عظيم بين المللى و اعلاميه‏هاى بلند بالا به نام «حقوق بشر»مولود چه احساسى غير از احساس اين كم و كسرهاست؟ اما متأسفانه مثل اينكه تجربه معروف «زنگ و گربه» بار ديگر تكرار مى‏شود. عيب و اشكال كار همان عيب و اشكال است: فقدان قدرت اجرايى.اين فلسفه‏ها و سازمانها و اعلاميه‏ها و قطعنامه‏ها سودى به انسان محروم نبخشيد، بلكه نتيجه معكوس داد و «سركنگبين صفرا فزود»؛ ريسمانهايى كه به نام بالا كشيدن او از قعر چاه به وجود آمده، به صورت حلقه‏هايى دور گلويش پيچيده و بيش از پيش آن را فشار مى‏دهد.*حقيقت اين است: چيزى كه در نظام آفرينش محكوم چيز ديگر آفريده شده، به زور فلسفه و اعلاميه و مقاله و خطابه نمى‏توان آن را حاكم بر آن چيز قرار داد. علم و فكر و فلسفه حاكم بر طبيعت جهانى است اما محكوم طبيعت انسانى. حقوق بشر تا وقتى كه فقط شكل يك فلسفه دارد، طبعاً ابزارى براى طبيعت بشر خواهد بود.ما اكنون در جهانى زندگى مى‏كنيم كه آن چيزى كه محكوم طبيعت بشر است سخت توسعه يافته و نيرو گرفته، اما آن چيزى كه حاكم بر طبيعت اوست ناتوان مانده است و لااقل به نسبت توسعه و توانايى آن ديگرى پيش نرفته است. نتيجه آن‏همه پيشرفتها در سطح مسائلى كه محكوم طبيعت بشر است اين شده كه هركس در راهى كه مى‏رود و در پى مقصودى كه مى‏خواهد، سريعتر و پرقدرت‏تر مى‏رود و مى‏دود بدون آنكه در نوع خواسته و طرز تفكر او در باره زندگى و هدف زندگى و در احساسات و تمايلات و عواطف او و بالأخره در سطح مسائلى كه حاكم برطبيعت اوست كوچك‏ترين تغييرى پيدا شده باشد. بشر تا توانسته محيط اطراف خود را تغيير داده بدون آنكه بتواند يا بخواهد خود را و طرز تفكر خود را و عواطف و تمايلات خود را عوض كند. ريشه مشكلات امروز بشر را در همين جا بايد جست، همچنان كه ريشه نياز بشر را به دين و معنويت و ايمان و پيامبر نيز در همين جا بايد به دست آورد.مصلح و مفكّر بزرگ اسلامى، اقبال لاهورى مى‏گويد:«بشريت، امروز به سه چيز نيازمند است: تعبيرى روحانى از جهان، آزادى روحانى فرد[4]و اصولى اساسى داراى تأثير جهانى كه تكامل اجتماع بشرى را بر مبناى روحانى توجيه كند.».آنگاه اضافه مى‏كند و مى‏گويد:«شك نيست كه اروپاى جديد دستگاههاى انديشه‏اى و مثالى تأسيس كرده است، ولى تجربه نشان مى‏دهد كه حقيقتى كه از راه عقل محض به دست مى‏آيد نمى‏تواند آن حرارت اعتقاد زنده‏اى را داشته باشد كه تنها به الهام شخصى حاصل مى‏شود. به همين دليل است كه عقل محض چندان تأثيرى در نوع بشر نكرده، در صورتى كه دين پيوسته مايه ارتقاى افراد و تغيير شكل جوامع بشرى بوده است. مثاليگرى اروپا هرگز به صورت عامل زنده‏اى در حيات آن در نيامده و نتيجه آن «منِ» سرگردانى است كه در ميان دموكراسيهاى ناسازگار با يكديگر به جستجوى خود مى‏پردازد، كه كار منحصر آنها بهره‏كشى از درويشان به سود توانگران است. سخن مرا باور كنيد كه اروپاى امروز بزرگترين مانع در راه پيشرفت اخلاق بشريت است.»[5]اگر نهرو، نخست وزير فقيد هند، پس از يك عمر لادينى در شامگاه عمر خويش به جستجوى خدا برمى‏آيد و معتقد مى‏شود كه: «در برابر خلأ معنوى تمدن جديدى كه رواج مى‏پذيرد، بيش از ديروز بايد پاسخهاى معنوى و روحانى بيابيم» براى اين است كه به ريشه اصلى مشكلات امروز بشر پى برده و دانسته كه بشر امروز بيش از هر وقت ديگر نيازمند به آزادى روحانى و معنوى است و [رفع‏] اين نيازمندى بدون اينكه در طرز تفكر و جهان‏بينى او تغيير اساسى داده شود- كه هستى و حيات را بامعنى بداند نه پوچ و عبث- ميسر نيست. و اگر برنارد شاو را مى‏بينيم كه مى‏گويد:«چنين پيش بينى مى‏كنم و از هم اكنون آثار آن پديدار شده است كه ايمان محمد مورد قبول اروپاى فردا خواهد بود، و به عقيده من اگر مردى چون او صاحب اختيار دنياى جديد شود طورى در حل مسائل و مشكلات دنيا توفيق خواهد يافت كه صلح و سعادت آرزوى بشر تأمين خواهد شد.».براى اين است كه احساس مى‏كند كه علاوه بر لزوم تفسيرى روحانى از جهان و لزوم آزادى روحانى افراد، اصولى اساسى داراى تأثير جهانى لازم است كه تكامل اجتماع بشرى را بر مبناى روحانى توجيه كند و به قول اقبال: «مبتنى بر وحيى باشد كه از درونى‏ترين ژرفاى زندگى بيان شود و به ظاهرى بودن صورى آن رنگ باطنى دهد».قرآن در آيات زيبا و دلنشين خود سه چيز را به عنوان شديدترين نيازمنديهاى بشر يادآورى مى‏كند:1. ايمان به «اللَّه»، ايمان به اين كه «جهان را صاحبى باشد خدا نام». به عبارت ديگر تفسيرى روحانى از جهان.2. ايمان به رسول و رسالت او؛ يعنى ايمان به تعليمات آزاديبخش و جاندارى كه تكامل اجتماع را بر مبناى روحانى توجيه كند و به زندگى صورى رنگ معنوى بدهد.3. جهاد به مال و نفس در راه خدا[6]، يعنى آزادى و آزادگى معنوى.نيازى مبرم‏تر از اين نيازها نتوان يافت.در ميان مكتبها و مسلكها و دينها و آيينها، تنها اسلام است كه قدرت پاسخگويى به اين سه نياز را دارد. پس از چهارده قرن كه از ظهور اسلام مى‏گذرد، جهان همان اندازه نيازمند آن است كه در روز اول بود. آن روزى كه احساس اين نيازها عموميتپيدا كند- و چنين روزى دور نيست- بشر راهى جز اينكه خود را به آغوش اسلامافكند نخواهد داشت.امروز نوعى ضعف و اعراض نسبت به همه مذاهب مشهود است. اسلام نيز در درون خود دچار نوعى بحران است. حقيقت اين است كه اسلام در اين جهت غرامت اشتباه كليسا را مى‏پردازد. عكس‏العمل‏هاى ناهنجارى كه كليسا در دوره رنسانس در برابر علم و تمدن نشان داد، ضربه بزرگى به حيثيت مذهب به‏طور عموم وارد آورد و سبب شد كه افكار سطحى خاصيت دين و مذهب را به‏طور كلى مبارزه با علم و دانش تلقى كنند. اين قضاوت ديرى نخواهد پاييد. از هم اكنون بر كسانى كه لااقل در تاريخ اسلام مطالعه‏اى دارند روشن است كه حساب اسلام از كليسا جداست. اسلام خود بنيانگذار يك تمدن عظيم است و در تاريخ افتخارآميز خود دانشگاهها به وجود آورد و دانشمندان نابغه به جهان تحويل داد و به علم و تمدن كمك فراوان كرد. [با مطالعه تاريخ اسلام‏] به ارزش عظيم و غرورآميز خدمات اسلام به تمدن بشرى و ديون بسيار سنگين اروپاى امروز به تمدن اسلامى واقف [مى‏شويم‏]؛ معلوم [مى‏گردد] كه آنچه در باره اسلام صادق است درست ضد آن چيزى است كه در باره كليسا صادق مى‏باشد. كليسا نه تنها تمدنى به وجود نياورد بلكه تمدنى را كه به او گرويده بود فاسد كرد، ولى اسلام خود تمدن درخشانى به وجود آورد و به جهان عرضه داشت. اسلام تنها دينى است كه توانسته خود بنيانگذار يك تمدن همه جانبه بشود. به قول شيخ محمد عبده:«اروپا از آن روزى كه مذهب خويش را رها كرد جلو رفت و ما از آن روزى كه مذهب خويش را رها كرديم عقب رفتيم.»تفاوت دو مذهب از همين جا روشن مى‏شود ... رها كردن اروپا مذهب خويش را، پس از برخورد با جهان اسلام صورت گرفت و اين رها كردن به صورت گرايش به ارزشهاى اسلامى انجام شد.*دیباچه کتاب سیری در سیره نبوی ص23 [1] .« يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَ لِلرَّسُولِ إِذا دَعاكُمْ لِما يُحْيِيكُمْ». انفال/ 24.[2] . حديث نبوى:[ بزرگترين دشمنان تو همان نفس توست كه ميان دو پهلوى توست‏].[3] بقره/ 204 و 205[ و پاره‏اى از مردم هستند كه سخن آنها در( مصالح) زندگانى دنيا تو را به شگفت آورد و خوشايند توست و خداوند را بر آنچه در دل دارند گواه مى‏گيرند و حال آنكه سرسخت‏ترين دشمنان هستند و چون از نزد تو بروند، كوشش مى‏كنند تا در زمين فساد كنند و كشت و زرع( منابع اقتصادى) و نسل( نيروهاى انسانى) را تباه سازند].[4] تنها آزاديهاى سياسى و اجتماعى كافى نيست.[5] . احياى فكر دينى در اسلام، ص 203 و 204.[6] .« تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ تُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوالِكُمْ وَ أَنْفُسِكُمْ». صف/ 11.