درباره نظام تربیتی (3)

قبل از شروع، یه نکته بگم.این سه تا متن باید یکی بشن و اسمش احتمالا این میشه: «تعلیم و تربیت در مکتب روح».متن اول نیاز به اصلاحات داره. مثلا به جای انسان، باید توضیح داده بشه که روح چیه. یا هر جا از عنوان مدرسه استفاده شده، باید به جاش از مکتب استفاده کنم.تو اون دو تا قبلی، در مورد تربیت صحبت کردم. در مورد تعلیم، فقط گفتم که تعلیم باید شورایی باشه. حالا این در مورد تعلیمه.و اینکه این احتمالا هنوز کامل نیست. متن اصلی:تعلیم از تربیت جدا نیست و اساس تعلیم شورا است، یعنی تعلیمی که مبتنی بر مناظره (سوال و جواب) است.این شیوه تعلیم چه تفاوتی با آن‌ چیزی دارد که در مدارس ایران می‌گذارد (یا حداقل آن چیزی که در دهه‌های 70 و 80 شمسی رایج بود)؟در آن شیوه، کودک دانش‌آموز در نظر گرفته می‌شود، یعنی کسی که هیچ علمی ندارد و معلم، دانای کل، کسی که تمام علوم را به دانش‌آموز می‌آموزاند. معلم در مقام متکلّم وحده مباحث مختلف علمی را به صورت نظری، یعنی در کلام، بیان می‌کند و کودک اگر بخواهد علم یاد بگیرد، مجبور است ساکت بنشیند و به او گوش دهد.از طرف دیگر، معلم جهت این‌که بفهمد آیا کودک مباحث را یاد می‌گیرد یا نه، از طریق سازوکاری خودخواهانه و مبتنی بر رقابت به ارزیابی او می‌پردازد. کودک اگر یاد گرفته باشد، یک مرتبه بالا می‌رود و اگر یاد نگرفته باشد، مجبور می‌شود یک سال دیگر از عمرش را در همان مرتبه بگذراند.همان‌طور که مشخص است، در این شیوه، تعلیم از امتحان جداست. معلم ابتدا علوم را در اختیار کودک قرار می‌دهد و سپس، از او می‌خواهد تا تنها با رجوع به حافظه خود، گلچینی از آن‌ها را به او پس دهد.حال ببینیم تعلیم شورایی چیست. معلم جهت تعلیم هر مبحث علمی، ابتدا سوال می‌پرسد و به دنبال جواب می‌گردد. اگر کودک جواب را بداند، معلم به سراغ سوال بعد می‌رود؛ اگر نداند، معلم جواب را به او می‌دهد و به سراغ سوال بعد می‌رود. اساسِ این تعلیم، امتحان است. معلم جهت تعلیم به کودک، از او امتحان می‌گیرد. کودک هرگاه از امتحان سربلند بیرون آید، معلم به سراغ مبحث بعدی می‌رود.علوم مختلف همیشه بر اساس سوال پیش رفته‌اند. هر علمی که تا به امروز گردآوری شده است، نتیجه تلاش و تقلای اذهان کنجکاو و دقیق بوده است، اذهانی که با یک سوال برخورد کرده‌اند و به دنبال جواب آن رفته‌اند و تا هنگامی‌که جواب را نیافته‌اند، دست از تلاش و تقلا برنداشته‌اند. پیشرفت علم مرهون چنین اذهانی است. چنین ذهنی، ذهنِ یک عالِم است.در مکتب روح، کودک مجبور می‌شود همانند یک عالِم به عالَم نگاه کند. معلم ابتدا با طرح یک سوال، جهل کودک را به او نشان می‌دهد و سپس، او را در جهتِ یافتنِ جواب به حرکت وامی‌دارد. معلم با طرح سوالات بعدی، مانع از توقف حرکت کودک می‌شود. هر علمی دو دسته مسأله دارد: مسائل بسیط و مسائل مرکب. مسائل بسیط شامل تعاریف و اصول می‌شود. برای مثال، در ریاضی این سوال که عدد چیست و یا این‌که جمع‌کردن دو عدد به چه معناست، مسائلی بسیط هستند. کودک چاره‌ای ندارد جز این‌که جواب این دسته از مسائل را حفظ شود. در واقع، معلم باید جواب را بگوید و سپس از طریق تکرار، آن را ملکه ذهن کودک کند. یافتن جواب مسائل مرکب متفاوت است. این مسائل باید به عناصر ساده و بسیط خود تجزیه شوند. این سوال که چهار به علاوه پنج چند می‌شود، یک نمونه از مسائل مرکب است. در این دسته از مسائل، چیزی که معلم به کودک یاد می‌دهد، شیوه تجزیه و تحلیل مسائل است، یعنی روش تحقیق. در این شیوه، تعلیم و امتحان هم‌زمان رخ می‌دهد. معلم جهت تعلیم هر مبحثی، با طرح سوالات مختلف به امتحان کودک می‌پردازد. معلم یک سوال مشخص و انضمامی می‌پرسد، از کودک می‌خواهد به آن جواب دهد. کودک بلد نباشد، معلم با پرسیدن سوالات دیگر مسأله را به عناصر ساده‌اش تحلیل و ریشه‌های آن را پیدا می‌کند. سپس، از کودک می‌خواهد همین کار را خود به همراه دوستانش انجام دهد. معلم نحوه صحیح سوال‌ پرسیدن و نحوه صحیح پیداکردن جواب را به کودک یاد می‌دهد. او این کار را ادامه می‌دهد تا به این اطمینان برسد که کودک به تمام وجوه آن مبحث علمی احاطه پیدا کرده است. در این مکتب، به جای این‌که ذهن کودک با اطلاعات علمی پر شود، او یاد می‌گیرد چگونه مستقلاً و یا همراه یک گروه تحقیق کند.