1 انقلاب نوار (1)

لبنان ایران عراق فرانسه1977-1979صلح در موطن صلح مُردعدالت از پا افتادوقتی بیت‌المقدس سقوط کردعشق عقب‌ نشست و در قلب‌های جهان جنگ خانه کردکودکِ در غار و مادرش مریم می‌گریند،و من دعا می‌خوانم(فیروز، ترانۀ بیت‌المقدس گلِ همۀ شهرها 1971)در کنه انقلابی که ایران را از پادشاهی پارس به تئوکراسی اسلامی بدل کرد طنزی وجود دارد. انقلابی که چپ‌های سکولار و مدرنیست‌های اسلامی تشویق و سازمان‌دهی کردند. طنز ماجرا اینجاست که ایرانِ آیت‌الله‌های بنیادگرا برای آخرین دردهای زایمان خود مدیون شهرهای گناه و آزادی است: بیروت، پایتخت مدرنیتۀ عربی که زمانی پاریس خاورمیانه بود؛ و پاریس، زادگاه عصر روشنگری. اگر آزادی‌ و آسان‌گیری این دو شهر نبود، آیت‌الله روح‌الله خمینی-مردی صبور و حیله‌گر- شاید در یک خانۀ دوطبقۀ خشتی در ته بن‌بستی در شهر مقدس نجف در عراق می‌مرد و به فراموشی سپرده می‌شد. روحانی ایرانی بیش از یک دهه بر ضد شاه شوریده و مدتی در تهران به زندان افتاده بود. تبعیدش کردند و در سال 1344 به نجف آمد، جایی که سیزده سال در گمنامی رنج کشید، در محفل شاگردانش محبوب بود ولی بیشتر روحانیان شیعۀ عراق از او دوری می‌کردند. روحانیان نجف در سیاست دخالت نمی‌کردند و آیت‌الله جنجالی‌ای را که به خیالش رابطۀ خاصی با خدا داشت نفی می‌کردند. خارج از شهرهایی که خود را به فقه مشغول کرده بودند، کسانی بودند که خمینی را ابزار سیاسی مفیدی می‌دانستند، کسی که می‌توانست مردم را به جنگ با ظلم بشوراند. آدم‌های مختلف با رؤیاهای گوناگون، از تهران تا بیت‌المقدس، از پاریس تا بیروت، به خمینی نگاه می‌کردند و مردی می‌دیدند که می‌تواند در خدمت مقاصدشان باشد، ولی هیچ‌کدام نمی‌فهمیدند که دارند به مقاصد او خدمت می‌کنند.***در ساحل لبنان، در تراس خانه‌ای رو به دریای براق، سه مرد، پر از شور و آرزوی عدالت تا پاسی از شب صحبت می‌کردند و جهان و کشورشان را از نو می‌ساختند. جمع شدن این‌ها زیر یک سقف عجیب بود: موسی صدر، روحانی ایرانی جذاب با عمامه و چشمان سبزرنگ که به امام صدر مشهور بود؛ حسین الحسینی، سیاستمدار لبنانی بذله‌گو با کت‌وشلوار و سبیل؛ و مصطفی چمران، فیزیکدان ایرانی که انقلابی چپ شده بود، با لباس چریکی. فقط یکی از آن‌ها از هجمۀ ناشی از غوغای رؤیاهایشان جان سالم به دربرد.سال 1353 بود. نلسون ماندلا، فعال ضد آپارتاید، در آفریقای جنوبی در زندان بود. ارتش جمهوری‌خواه ایرلند با بریتانیا در جنگ بود و در بارها و تلفنخانه‌های انگلیس بمب‌گذاری می‌کرد. در ویتنام، زور صلاح‌های آمریکا به هیچ جا نرسیده بود. جنگ میان جنوبِ طرف آمریکا و شمالِ کمونیست ادامه داشت، ولی نیروهای آمریکایی به خانه برگشته بودند. بعد از 19 سال جنگ، خسارات جنگ فاجعه‌بار بود: دو میلیون غیرنظامی ویتنامی، یک و نیم میلیون سرباز ویتنامی و شصت هزار سرباز آمریکایی مرده بودند. ریچارد نیکسون تازه استعفا داده بود تا از استیضاح در آبروریزی دیگری فرار کند: رسوایی واترگیت. مردها موهای بلند داشتند، کروات‌ها پهن بود، و لد زپلین بزرگ‌ترین گروه راک دنیا بود. در فروردین 1354، رژیم سایگون [ویتنام جنوبی] به دست کمونیست‌ها افتاد. همان ماه، جنگ در لبنان فوران می‌کند و آتش جنگ سرد از جنوب شرق آسیا به خاورمیانه می‌رود.ولی فعلاً، در تابستان 1353، این سه مرد که در خانۀ حسینی در شهر ساحلی کوچک خالده، ده دقیقه جنوب بیروت، جمع شده بودند به‌مرور دستاوردهای فراوان یک سال اخیر مشغول بودند. رؤیاهایشان از مرزها فراتر بود، مقصدهایشان متفاوت، ولی مسیرشان علیه ظلم یکی بود. اطرافشان جنگ هنوز نجوایی بیش نبود.در آن تابستان صدای ظریف و نیرومند جون بایز از شرق لبنان به سمت ساحل آمده بود، از سرمای خشک درۀ پربار البقاع. این خواننده و فعال اجتماعی آمریکایی که دوست مارتین لوتر کینگ و زمانی معشوق باب دیلن بود، برای جمعیتی از دوستداران موسیقی و پولدارهای سرشناس گیتارنوازی کرد که از بیروت و گوشه و کنار جهان عرب در جشنوارۀ بین‌المللی بعلبک شرکت کرده بودند. بایز از آزادی و پاسخ‌هایی که در باد می‌دمد خواند، در خرابه‌های باستانی هلیوپولیس که بزرگ‌ترین و سالم‌ترین شهر رومی به‌جامانده بود، در بعلبک، شهری کوچک که سکنه‌اش به‌زور به ده هزار نفر می‌رسید. بایز می‌پرسید: «بعضی از آدم‌ها چند سال باید وجود داشته باشند تابه‌شان اجازۀ آزادی بدهند؟» الا فیتزجرالد، رادولف نوریف و فیلارمونیک جدید نیویورک در کنار خوانندۀ ملکوتی لبنان، فیروز، و دیوای اول مصر، ام‌کلثوم، همگی زیر ستون‌های بلند معبد دینوزوس و معبد زئوس اجرا کردند. روزها گردشگران لابه‌لای آثار باستانی می‌چرخیدند و شب که می‌شد، صدها نفر به این شهر کوچک می‌ریختند که در اجراها شرکت کنند و مردم محلی، اطراف ورودی به فروش سوغاتی و اغذیه می‌پرداختند.بعلبک شهری دورافتاده و عقب‌مانده بود. بعضی از خانه‌هایش ناسالم بود و در بعضی از گذرها فاضلاب رد می‌شد. مدرسۀ راهنمایی و دبیرستان نداشتند، ولی مزرعه‌های بزرگ حشیش دور شهر را گرفته بود، که به معنی پول و فقر بود - و سلاح‌های فراوان. روستاهای فراموش‌شده کم نبود، ولی اینجا در بعلبک (مانند جاهای دیگری در لبنان) شکاف طبقاتی دلیل دیگری هم داشت: مذهب. در این کشور کوچک با تنوع باورنکردنی، سه گروه اصلی وجود داشت: مسیحی‌ها، اقلیتی که قدرت و سلطه را نیروهای استعماری هنگام خروج به آن‌ها اعطا کرده بودند؛ سنی‌ها، طبقۀ تاجر و بورژوای قدیمی که ساکن شهرها بودند و پست و مقام‌های دفتری و دولتی را پر می‌کردند؛ و شیعه‌ها، لگدمال و گمنام، که زمین‌های سیب‌زمینی یا حشیش در وادی البقاع یا تنباکو در جنوب را شخم می‌زدند. در شهرها، شیعیان واکسی، روزنامه‌فروش یا ظرف شور رستوران بودند. زمین‌دار شیعه هم بود ولی آن‌ها هم به زیردست‌های شیعه زور می‌گفتند. شیعه‌های سرشناس و سیاستمدار مثل حسینی هم وجود داشت که بر مشکلات غلبه کرده بود تا بتواند در سن 19 سالگی شهردار شهری کوچک شود. هر سۀ این گروه در بعلبک زندگی می‌کردند، ولی بیشترشان شیعه بودند.تاریخ شیعیان لبنان به اوایل اسلام برمی‌گردد، قدیمی‌ترین گروه شیعیان خارج از مدینه که پس از مرگ حضرت محمد، علی، پسرعمو و شوهر دخترش فاطمه را وارث برحق دانستند. از آن زمان به آن‌ها پیروان علی، شیعۀ علی، گفتند. دیگران می‌گفتند که پیامبر ابوبکر، یار نزدیکش را جایگزین و اولین خلیفۀ امت اسلام برگزیده بوده است. تقابلی میان دو رویکرد به جایگزینی: یکی مذهبی، سلسلۀ نوادگان پیامبر که امامان بودند، و یکی زمینی‌تر و قدرت محور، خلفایی که با توافق میان مردان خردمند انتخاب می‌شدند. جنگ بر سر این حکومت بر امت مسلمان و خراج گرفتن، در دهۀ نخست پس از اسلام به جنگ داخلی انجامید و سپس به شکاف فقهی. یکی دو امپراتوری شیعه شکل گرفت، ولی در کل تاریخ شیعه تاریخ اقلیتی مبارز است، تاریخ ایثار و شهادت. در لبنان، در طی قرن‌ها، شیعیان ثروت و قدرت گردآوردند و منطقۀ جبل عامل در جنوب کشور را به مرکز دانشوری شیعه بدل کردند. هنگامی‌که شاه اسماعیل اول سلسلۀ صفوی را در ایران قرن نهم (15 میلادی) بنیان گذاشت، رعیت‌های سنی را وادار کرد یک‌شبه شیعه شوند. روحانیون و عالمان را از شهرهای مقدس شیعیان، کربلا و نجف در عراق و همچنین جبل عامل در لبنان، به ایران آورد تا مذهب جدید را تعلیم و توسعه دهند. در دورۀ عثمانی، شیعه‌های لبنان استقلال خود را حفظ کردند ولی دست آخر چاره‌ای جز تبعیت از امپراتوری عثمانی نداشتند. با پیدایش لبنان مدرن، مرز میان شیعه و سنی استوار نبود، نه‌تنها در حوزۀ مذهب، حتی درزمینۀ هویت. شکاف جامعۀ لبنان بیشتر بین شهری و روستایی بود. در کل شیعه‌ها و همسایه‌های سنی و مسیحی‌شان همزیستی مسالمت‌آمیز داشتند و به سرنوشت تن می‌دادند.امام صدر آمده بود که بیدارشان کند. در سال 1338 از ایران به لبنان رفت تا تبعیض علیه اهل تشیع را آشکار سازد و در برپایی مدرسه و حوزۀ علمیه یاری دهد، درست مانند یک مبلغ مذهبی. اجداد صدر لبنانی بودند،‌مانند تمام صدرهای عراق، ایران و جاهای دیگر. حالا موسی مهاجرت معکوس کرده بود. عمامۀ سیاه به سر می‌کرد که نشانۀ نسبت با پیامبر بود، روحانی و سید. امام لقب افتخاری بود که پیروانش به وی داده بودند. در سرمای اسفند 1352، به بعلبک رفت تا آگاهی سیاسی شیعیان را بیدار کند. از جای‌جای لبنان برای گوش دادن به این سخنران کاریزماتیک آمدند. از نارنجستان‌ها و مزارع توتون سواحل جنوب که شیعیان اکثریت داشتند، از روستاهای کوچک شیعه‌نشین در قلب مسیحی شمال لبنان، و از زورآبادهای زغالی بیروت، که پس از فرار از موشک‌های اسرائیلی روی خانه‌های روستایی‌شان در جنوب، پناهگاهشان شده بود. با اتوبوس و ماشین آمده بودند، ساعت‌ها سفر کرده بودند، برخی بیش از یک روز درراه بودند، در کشوری کوچک که شبکۀ حمل‌ونقل نداشت. وقتی امام موسی صدر به حومۀ بعلبک رسید جاده‌ها بسته شده بود و مجبور شد در شهرهای بین راه توقف کند. هفتادوپنج هزار مرد مسلح به کلاشنیکف و تفنگ‌های کهنۀ زمان جنگ جهانی دوم به بعلبک آمده بودند تا به سخنرانی او گوش دهند. به‌قدری ازدحام برای دست زدن به عبای او زیاد بود که به‌زور توانست به تریبون برسد؛ حتی عمامۀ سیاهش هم مدتی بین جمعیت گم شد. صدای گلوله‌های شادمانی سرسام‌آور بود.صدر به حضار گفت: «حرف‌هایی دارم که از گلوله خشن‌تر است، پس گلوله‌هایتان را حرام نکنید». دولت لبنان را به خاطر بی‌توجهی به شیعیان لبنان و تمام مردم روستایی محکوم کرد، به خاطر جاده‌های خاکی، نبود مدرسه و حقوق اساسی مثل آب و برق. در کشوری با هجده فرقه و مذهب، اهل تشیع ازنظر جمعیت سوم بودند ولی به‌ندرت در شغل‌های اداری پیشرفت می‌کردند؛ وقتی نوبت ارتقاء شغلی آن‌ها می‌رسید به مقام‌های نازل می‌افتادند. رئیس مجلس که بنا به قانون اساسی نانوشتۀ لبنان همیشه فردی شیعه بود، قدرت سیاسی ناچیز داشت و بیشتر قدرت در دست رئیس‌جمهور مسیحی بود. لبنان مدرن و جهان‌شهری کشور باندبازی و پارتی‌بازی هم بود، و شیعه‌ها هیچ‌گاه کسی را نداشتند که حقشان را بگیرد یا مبارزه‌شان را رهبری کند. حالا امام صدر را داشتند.به حضار هشدار داد که «حکومت چه انتظاری دارد؟ چه انتظاری جز خشم و انقلاب دارد؟» فهرستی از تمام ظلم‌هایی که بر شیعیان می‌رفت را به فصاحت بیان کرد. در مدتی که به لبنان آمده بود قدم‌هایی به‌پیش برداشته بود و به تأسیس شورای عالی شیعه کمک کرده بود تا در راستای نیازهای شیعیان لبنان لابی‌گری شود. ولی پیشرفت کند بود. وقت آن بود که صدایش را بلندتر کند. به پیروانش گفت: «اسلحه زینت مرد است». صدر خواستار مبارزۀ مسلحانه نبود ولی احساس قدرت ناشی از حمل سلاح را می‌فهمید. صدر رهبر نظامی نبود، ولی روحانی سنتی و اهل سکوت هم نبود که سر در فقه و مسائل مسجد محله‌اش داشته باشد. فعال سیاسی بود و بااینکه بر رنج شیعیان تمرکز کرده بود، با ظلم و بی‌عدالتی در تمام جوامع مخالفت می‌کرد. تجمع بعلبک آغاز راه «حرکت المحرومین» شد که صدر و دوستش حسینی به‌تازگی تأسیس کرده بودند، جنبشی چندمذهبی که حاصل بیش از یک دهه کار بود.صدر با قد یک متر و نودوهشت سانتی‌متر مانند هیچ‌کدام از رهبرهای قبلی لبنان نبود، کشوری که مردمش به‌ندرت از چارچوب فرقۀ خود خارج می‌شدند. در ایران، در شهر مقدس قم، به دنیا آمده بود، ولی اجدادش در جبل عامل بودند. مدرنیست بود، روحانی کمیابی که نه‌تنها در حوزه، که پشت نیمکت‌های مؤسسه‌ای سکولار هم نشسته بود و مدرک علوم سیاسی از دانشگاه تهران داشت. شبکۀ اقوام و خویشاوندانش از مرزها و قومیت‌ها می‌گذشت و پسرعموها و پسردایی‌هایش عرب، ایرانی و ترک بودند. شهر مقدس نجف در عراق کانون این نسبت‌ها بود. صدر مرزهای اندیشه را هم در‌می‌نوردید و دنیاهای مختلف را به هم وصل می‌کرد. در شهر صور از بستنی‌فروشی مسیحی خرید کرد که کسب‌وکارش فقط برای این‌که همسایه‌های شیعه‌اش بستنی‌هایش را نجس می‌دانستند کساد شده بود. زنان مسیحی خاطرخواهش بودند و بااینکه روحانیون قرار نبود با زن‌ها دست بدهند، صدر از روی ادب استثناء قائل می‌شد. در مدرسه‌های سنی درس می‌داد، کلاس فلسفۀ اسلامی در دانشگاه سنت ژوزف بیروت برگزار می‌کرد، و در کلیساهای سرتاسر کشور دعا می‌خواند. تصویر عجیبی بود وقتی او در محراب مسیحی می‌ایستاد، زیر مسیح مصلوب، رو به کلیسای پر از جمعیت، با عمامۀ سیاه به نشان انتساب به حضرت محمد. یک‌بار جمعیت عظیمی را به کلیسای کوچکی در دهکده‌ای مسیحی در مرز اسرائیل کشاند. نیم ساعت دیر رسید، ولی وقتی بالاخره پشت منبر رفت، خیل مسیحیانِ نگران فریاد کشیدند الله‌اکبر، خیالشان به‌قدری راحت شده بود که انگار خود مسیح رسیده بود.صدر مخاطب‌های متفاوت خود را درک می‌‌کرد. با کشیش‌ها و راهبه‌ها و مسیحیان درون کلیسا غمناک سخن می‌گفت و عیسی مسیح را در مقام فرستادۀ مظلومین مدح می‌کرد؛ در بعلبک به مردان مسلح می‌غرید و با تصاویر امام حسین، پسر علی و فاطمه و نوۀ پیامبر، آن‌ها را از اندوه بیرون می‌کشید. اکثر حزب علی پذیرفته بودند که جانشینان پیامبر خلیفه‌های منتخب مردان خردمند خواهند بود. ولی ناگهان یکی از خلفا حکومت را به پسرش یزید تفویض کرد. این خویش‌پرستی باعث نارضایتی بسیاری شد و حسین بر ضد این بی‌عدالتی شورید، با پیروانش جلوی ارتش یزید ایستاد. مرگ او باعث تبلور هویت خفتۀ شیعی شد. در روز دهم، عاشورای، ماه محرم به قتل رسید و به شخصیتی تراژیک و متعالی تبدیل شد که در نزدیکی میدان آن جنگ دفن شد. تا قرن‌ها پس‌ازآن، ورد زبان شیعیان چنین است: «كل يوم عاشوراء و کل ارض كربلاء».ولی مثل هر اتفاق دیگر در تاریخ، تعبیرهای متفاوتی وجود داشت. بعضی تاریخدانان تکاپوی امام حسین را داستان شکست می‌دانستند؛ برخی جنگ بین دو مرد بر سر قدرت؛ و برخی حسین را فردی می‌دیدند که بر ضد استبداد و ظلم فریاد دادخواهی سر داده بود. چگونه به جنگ رفت: در پی شهادت و باکمال میل به‌سوی مرگ حتمی رفت؟ یا هشیارانه، گزینه‌هایش را سبک و سنگین کرد و به امید بهترین نتیجۀ ممکن؟ آیت‌الله خمینی بعدها روایت شهید خودخواسته را به کار بست. در بعلبک، صدر نسخه‌ای از امام حسین به پیروانش داد که خالی از غم بود، نه داستان مظلومیت، بلکه شورش علیه ظلم. و بدین ترتیب صدر پیروانش را به مرگ تشویق نکرد، بلکه از آن‌ها خواست با شجاعتی مانند امام حسین طغیان کنند.دلیل برای طغیان زیاد بود، به‌خصوص در جنوب کشور. جنوب شیعه‌نشین لبنان، با روستاهای سنی و مسیحی در گوشه و کنار، وسط آتش درگیری‌های منطقه‌ای گیر افتاده بود. لبنان میزبان ده‌ها هزار پناهندۀ فلسطینی بود که از پایان قیمومیت بریتانیا بر فلسطین و تأسیس دولت اسرائیل در سال 1327 در بخش‌هایی از این منطقه، بدون ملیت شده بودند. از دهۀ 1340، در بین این پناهنده‌ها تعدادی چریک فلسطینی با تفنگ‌هایشان به آدمکشی و آشوب مشغول بودند، به اسرائیلِ آن‌طرف مرض حمله می‌کردند، به امید آزاد کردن سرزمینی که به آن دولت تازه‌تأسیس باخته بودند. برتری نظامی اسرائیل به‌طور منظم حس می‌شد، وقتی هواپیماهایش به اردوگاه‌های فلسطینی جنوب لبنان حمله می‌کردند و موشک‌هایش به روستاها می‌خورد و تانک‌هایش داخل لبنان می‌شد. ارتش لبنان حریف «نیروهای دفاعی اسرائیل» نبود، و حکومت ضعیف لبنان هیچ کنترلی روی چریک‌های فلسطینی نداشت. روستاییان، مسلمانان و مسیحیان، همگی به خاطر کشاندن خشم اسرائیل به سمت روستاهایشان و خرابی دنیا و معیشتشان از جنگجویان فلسطینی متنفر بودند.صدر به حکومت توپید که چرا شهروندانش را بی‌دفاع رها کرده است، ولی هیچ حرفی از فلسطینی‌ها نزد. صدر مانند دوستانش حسینی و چمران، درگیر تناقضی حل نشدنی بود: چطور از اجتماع در برابر تلافی‌جوییِ اسرائیل حفاظت کنند و درعین‌حال به نهضت فلسطین وفادار بمانند، به سرزمین عرب ازدست‌رفته، به بیت‌المقدس، شهر مقدسی که حالا بیشتر عرب‌ها حق ورود به آن را نداشتند، چراکه اسرائیل تمام شهر را در جنگ شش‌روزۀ 1346 در اختیار گرفته بود.گرۀ دیگری هم وجود داشت: اردوگاه‌های فلسطینی در لبنان مرکز آموزش تمام انقلابی‌های آن دوره بود، از ارتش سرخ ژاپن تا بادرماینهوف آلمان، و البته ایرانی‌های ضد شاه. یکی از این ایرانی‌ها دوست صدر بود، چمران. آموزش در لبنان مانند کنکور انقلابی‌های آن روزها بود و حتی قبل از جنگ داخلی لبنان هم اسلحه به‌راحتی پیدا می‌شد. می‌شد از مردهای چاق تسبیح‌به‌دست در قهوه‌خانه‌ها خرید. اگر تمام کرده بودند، می‌شد رفت سراغ قهوه‌خانۀ بعدی یا رقیب، یا سلمانی یا سبزی‌فروشی سر کوچه. بیروت زمین بازی دختربازها، جاسوس‌ها و اسلحه‌فروش‌ها بود.با الهام از موفقیت انقلابیون و شورشیان کوبا و الجزایر و ویتنام، مخالفان حکومت ایران، از هر رنگ و شکل، از مارکسیست تا ملی‌گرا، از افراطی مذهبی تا مدرنیست اسلامی، در حال بررسی گزینۀ نظامی علیه پادشاه ایران بودند. شاه محمدرضا پهلوی از سال 1320 که پدرش، رضاشاه، کنار رفته بود، هنوز روی تخت سلطنت نشسته بود. امپراتوری ایران 2500 سال قدمت داشت ولی سلسلۀ پهلوی جوان بود. در سال 1304 با کمک انگلیس، رضاشاه، فرمانده قزاق‌های ایران، دو قرن حکومت سلسلۀ قاجار را پایان داد. پدر و پسر هر دو می‌خواستند به‌زور ایران را مدرن کنند و در این راه با مخالفت‌هایی رودررو شدند. در سال 1342، محمدرضا پهلوی اصلاحات عظیمی را آغاز کرد که خودش آن را انقلاب سفید نامید. خمینی و دیگر روحانیان آن را غربی کردن ایران به دست حاکم خودکامه می‌دانستند و با آن مخالف بودند. بیشتر از همه از حقوقی که به زنان داده می‌شد عصبانی بودند، مانند حق نامزدی در انتخابات و قاضی شدن. با تلنگر روحانیت، چپ‌ها، ضدسلطنت‌ها و دانشجوهای فعال هم، در پی مقاصد خود، به خیابان‌ها ریختند. شاه تظاهرات را سرکوب کرد و ده‌ها نفر را کشت. سران اپوزسیونی که دستگیر نشده بودند، یا پنهان شدند یا به خارج از کشور فرار کردند. خمینی به ترکیه و سپس به عراق رفت، ولی لبنان به‌اندازۀ مناسب برای مخالفان حکومت ایران نزدیک بود و افزون بر نزدیکی مذهبی و اجتماعی، حتی زنگ تفریح هم داشت: انقلابی‌های سکولارتر می‌توانستند روزها آموزش ببینند و بعدازظهر به ساحل بروند یا شب‌ها را در بارهای بیروت بگذرانند.چمران از اعضای کلیدی نهضت آزادی ایران بود، حزبی مخالف شاه که در قیام 1342 هم شرکت کرده بود. بنیان‌گذاران نهضت مهدی بازرگان و روحانی لیبرالی به نام آیت‌الله محمود طالقانی، مدرنیست مذهبی بودند: متدین ولی حامی جدایی دین و دولت. آن‌ها هم انقلاب سفید را رد می‌کردند و بر این باور بودند که مدرن‌سازی ایران نباید روح ایران را نابود کند. پس از 1342، رهبری نهضت آزادی پنهان شد و به خارج رفت. از تهران به قاهره و سپس به برکلی در آمریکا، چمران دست آخر در سال 1350 در لبنان ساکن شد. همراه با کمک به حسینی و صدر در بهبود زندگی شیعیان لبنان، مشغول سازمان‌دهی آموزش نهضت آزادی در اردوگاه‌های مختلف فلسطینی‌ها هم بود. صدها جوان ایرانی-مارکسیت و روحانی- در این اردوگاه‌ها آموزش دیدند. همین‌ها اندکی بعد خط مقدم انقلاب ایران را شکل می‌دادند.چمران در شهر صور در جنوب لبنان ساکن شد، شهر باستانی فنیقیان و زادگاه دایدو یا ألسیار، ملکۀ کارتاژ. متدین، ولی نگاهش به زندگی سکولار بود، هیچ شمایل مذهبی در خانه‌اش نداشت و خبری از نوحۀ امام حسین یا خطبه‌های مذهبی در نوارهای درون ماشینش نبود. انقلابیِ دارای مدرک دکترا، در لبنان رانندگی می‌کرد و به آهنگ‌های ام‌کلثوم گوش می‌داد، با ترانه‌های غمناکش که انگار تمامی نداشت و آن‌قدر از عشق می‌خواند تا شنونده به خلسه می‌رفت. خوانندۀ محبوب صدر هم‌ارز ایرانی ام‌کلثوم بود: مرضیه، دختر یک روحانی ایرانی، با بیش از هزار ترانه دربارۀ عشق، همگی پر از شور و رنج ولی بیشتر ناکام. متزو-سوپرانوی مرضیه اشک او را در غم وطنش در‌می‌آورد.در بالکن خانۀ‌ حسینی، معمولاً موسیقی محبوب دل‌های لبنان، فیروز، بود که تا پاسی از شب پس‌زمینۀ گفتگوهای این سه دوست دربارۀ نقش مذهب در زندگی می‌شد. هر دو مردِ ایرانی زبان عربی را بی‌نقص صحبت می‌کردند، فقط چمران لهجۀ فارسی‌اش غلیظ‌تر بود. هویت شیعی برای حسینی بیشتر فرهنگی بود تا مذهبی، متأثر از سنت‌های جمعی، فلسفه و شعر عقلای جبل عامل، و رساله‌های شیعه دربارۀ عدالت اجتماعی. امام صدر گاهی قلیان می‌کشید که برای افراد معمم عجیب بود. عمامه‌اش را زیاد جدی نمی‌گرفت و گاهی آن را کج می‌گذاشت یا چند تار مویش دیده می‌شد. حس می‌کرد جزئیات دست‌وپاگیر مانع پذیرش روحانی دین می‌شود.تشیع و شیعیان لبنان بود...ایران و شاه بود...و بیت‌المقدس بود. این‌ها مسائلی بود که این سه مرد را گرد هم می‌آورد و علایقشان را مشترک می‌کرد. بیت‌المقدس در خانۀ حسینی حضور سنگین داشت، مانند تذکر مدام شکافی عظیم در قلب دنیای عرب. یک پوستر دو متری سیاه‌وسفید از مسجد القصی، سومین مکان مقدس اسلام، روی دیوار بود. زخم‌های درگیری اعراب و اسرائیل بی‌شک عامل محرک بخشی از اتفاق‌های منجر به 1979 و سال‌های پس‌ازآن بود.