قیامی برای اصلاح امت

آیا حرکت امام حسین علیه‌السلام، که تقریبا از سال ۵۸ هجری قمری، یعنی دو سال پیش از مرگ معاویه شروع شد، یک «قیام» یا به تعبیری «خروج» بوده‌است یا خیر؟در صورت پاسخ مثبت به سؤال پیشین، سوال دیگر این است که «هدف امام علیه‌السلام از این قیام چه بوده؛ حکومت و یا شهادت؟» طبعاً برای پاسخ به این سؤال، ابتدا نیازمند پاسخ به سؤال دیگری هستیم؛ و آن این است که: «آیا امام علیه‌السلام از شهادت خود در سفر پیش رو آگاه بوده‌اند؟»برای پاسخ به سؤال اول باید توجه نماییم که روایات متعددی، به صراحت بیان‌گر قیام آن حضرت در برابر یزید هستند: ۱. پس از مرگ معاویه، نامه‌ای به والی مدینه رسید، که در آن از او خواسته‌شده‌بود تا از امام علیه‌السلام بیعت بگیرد. وقتی به این کار اقدام نمود، سیدالشهداء علیه‌السلام در جواب او، پس از یادآوری فضایل خود و اهل بیت علیهم‌السلام، و اشاره به فسق علنی و ناشایستگی یزید فرمودند: «چون منی با چون اویی بیعت نمی‌کند. پس به انتظار می‌نشینیم. خواهیم دید که ما به خلافت سزاوارتریم یا او!»۱۲. در سال ۵۸ هجری قمری در منا، امام علیه‌السلام خطبه‌ای انقلابی ایراد فرمودند که جز با مقدمه‌سازی برای قیام بر علیه بنی‌امیه سازگار نیست. به عنوان نمونه، در فراز انتهایی خطبه فرمودند: «خدایا! تو می‌دانی که آن‌چه از ما سر زد، برای رقابت در فرمانروایی و نیز دسترسی به مال بی‌ارزش دنیا نبود، بلکه از آن روست که نشانه‌های آیین تو را بنمایانیم و سروسامان‌بخشی را در سرزمین‌هایت آشکار سازیم تا بندگان ستمدیده‌ی تو آسوده گردند و به فرایض و سنن و احکام تو عمل کنند. و شما (ای مردم!) اگر ما را یاری نرسانید و در خدمت ما نباشید، ستمگران بر شما نیرو گیرند و در خاموش کردن نور پیامبر شما بکوشند. خدا ما را بس است و بر او توکل داریم و به سوی او بازمی‌گردیم و سرانجام به سوی اوست.»۲ ۳. هنگامی که امام علیه‌السلام قصد خروج از مکه در ۲۷ رجب سال ۶۰ هجری قمری کردند، به برادر خود محمد حنفیه فرمودند: «إِنّی لَمْ أَخرُجْ أَشِراً و لا بَطِراً و لا مُفْسِداً و لا ظالِماً، إِنَّما خَرجْتُ لِطَلَبِ إلاصلاحِ فی أُمَّةِ جَدّی، أُریدُ أنْ آَمُرَ بالمَعروفِ و أنهی عَنِ المنکَرِ وَ اَسیرُ بِسیرَةِ جَدّی و أبی» یعنی:« من برای جاه طلبی و کام جویی و آشوبگری و ستمگری قیام نکردم، بلکه برای اصلاح در کار امت جدم قیام کردم می خواهم امر به معروف و نهی از منکر و به شیوه جد و پدرم حرکت کنم.»۳در این روایت نیز به صراحت سخن از «خروج» علیه یزید، برای اصلاح در امور امت و بازگشت به سیره‌ی نبوی و علوی در میان است. اما برای پاسخ به سؤال دوم، توجه به همین حدیث فوق‌الذکر راهگشاست. مراد اصلی حضرت امام حسین علیه‌السلام از قیام، اصلاح امت است. امتی که در آن زمان چنان دچار وارونگی ارزش‌ها شده‌بود که بر خلافت فاسقی چون یزید گردن نهاده و اطاعت او را واجب می‌دانست. از طرفی، امام علیه‌ا‌لسلام با سیل نامه‌های کوفیان مواجه شدند که امتناع ایشان از بیعت را لبیک گفته، و خود را مشتاق قیام در رکاب حضرت، و امامت ایشان معرفی می‌نمودند. بنابراین امام علیه‌السلام حرکتی را شروع می‌کنند که هدف اصلی و اولیه‌ی آن نه حکومت است و نه شهادت! بلکه طبق فرمایش حضرت‌اش، آن هدف غایی عبارت است از اصلاح جامعه و بازگشت به سنت نبوی و علوی. البته امام علیه‌السلام خود را برای حکومت آماده فرموده‌بودند و قیام ایشان، به حسب ظاهر حرکتی برای تشکیل حکومت بود و این امر نیز در صورت وفای به عهد کوفه ممکن بود. اما با تجه به هدف اصلی حضرت، چه امام به حکومت می‌رسیدند و چه به شهادت، در هر دو صورت هدف مقدس حضرت حاصل می‌گردید. کما این‌ که شهادت آن حضرت،‌ زمینه‌ساز سقوط بنی‌امیه، و رشد ابدی جبهه‌ی حق در پهنه‌ی گیتی شد. پس نهضت سیدالشهداء علیه‌السلام، یک نهضت از ابتدا پیروز است.برای پاسخ به سوال سوم، لازم است توجه نماییم که طبق گزارش‌های مسلم روایی و تاریخی، حضرت امام حسین علیه‌السلام از شهادت خویش آگاه بوده‌اند. از روایات نبوی در باب شهادت حضرت‌اش در کربلا گرفته، تا پاسخ امام به محمد حنفیه در مکه که به او فرمودند: «خداوند خواسته‌است که مرا کشته، و این زنان را اسیر ببیند.»اما لازم است دقت نماییم که علم ایشان به شهادت، از وظیفه‌ی ایشان رفع تکلیف نمی‌نماید. انحطاط اخلاقی و اداری حکومت یزید از طرفی، و درخواست کوفیان برای بیعت از طرف دیگر، حجت را بر امام علیه‌السلام تمام نمودند؛ به این منا که با وجود این دو دلیل، وظیفه‌ی شرعی امام علیه‌السلام، خروج بر علیه یزید بود؛ چه منجر به حکومت شود و چه شهادت. در ضمن، یادآوری این نکته ضروری است که ب توجه به هدف غایی حرکت حضرت که پیش از این بیان شد، علم به شهادت هیچ گونه خللی در نهضت آن امام بزرگوار ایجاد نمی‌نماید.１. بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار علیهم السلام , جلد۴۴ , صفحه۳۲۴２. تحف العقول، ص: 239-238３. در سوگ امير آزادى( ترجمه مثير الأحزان) ص35