کتاب «چرا ملّت‌ها شکست می‌خورند؟» در مورد چیست؟ (۱)

«چرا ملّت‌ها شکست می‌خورند: ریشه‌های قدرت، ثروت و فقر» با عنوان اصلی «Why Nations Fail: The Origins of Power, Prosperity, and Poverty»، اثر دارون عاجم‌اغلو (اقتصاددان زاده‌ی ترکیه و عضو هیأت علمی دانشگاه MIT) و جیمز الن رابینسون (اقتصاددان زاده‌ی انگلستان و استاد دانشگاه شیکاگو) کتابیست بسیار شناخته‌شده که توسّط شش اقتصاددان برنده‌ی جایزه‌ی نوبل و همچنین اندیشمندانی دیگر نیز توصیه شده است. پس از مطالعه‌ی این کتاب (با ترجمه‌ای از انتشارات روزنه)، برآن شدم که توضیحاتی در خصوصش بنویسم تا افراد بیشتری به خصوص در کشورمان و در این برهه‌ی حسّاس تاریخی، ترغیب به مطالعه‌ی آن شوند.توضیح تصویر: تصویر زیر عکسی است از نوع long exposure که توسّط فضانوردان ایستگاه فضایی بین‌المللی، در شب و بر فراز کُره گرفته شده است. در دوران جنگ سرد، این دیار از مدار ۳۸ درجه‌ی شمالی به دو نیم تقسیم شد (کره‌ی شمالی و کره‌ی جنوبی). به این ترتیب مردمی با یک فرهنگ، نژاد، زبان، تاریخ و پیشینه و ساکن یک جغرافیا، سرنوشتشان توسّط دو ساختار سیاسی متفاوت از هم جدا شد.در پایین-راست عکس، کره‌ی جنوبی را می‌توانید ببینید که با تمامی شهرها و زیرساخت‌های پیشرفته‌اش، از چشم فضانوردان همچون جواهری می‌درخشد. از هرجایی درخشان‌تر نیز سئول است، پایتخت این کشور که در شمالش قرار گرفته است. امّا در شمال این کشور و در مرکز عکس، محدوده‌ی تاریکی را می‌توان دید که نه یک اقیانوس یا بیابانی بی‌آب و علف، بلکه قلمرو کره‌ی شمالیست. تقریباً تمام این کشور در تاریکی بوده و فقط پایتخت آن، پیونگ‌یانگ، اندکی درخشان است.ایستگاه فضایی بین‌المللی (ISS) بر فراز کره‌ی شمالی و جنوبیمی‌توان گفت که محتوای این کتاب، رابطه‌ی بسیار نزدیکی با اقتصاد نهادگرایی نو (New institutional economics) دارد. نظریه‌ای که نویسندگان سعی در توضیح آن دارند، به طور خلاصه از این قرار است که کثرت‌گرایی (pluralism) و وجود نهادهای فراگیر (integrative institutions) و البته به‌قدر‌کافی متمرکز می‌تواند موجب رشد اقتصادی یک کشور و تولید ثروت و رفاه عمومی گردد. همچنین به طور عکس، قبضه‌ی قدرت و ثروت توسّط گروهی خاص، وجود نهادهای استثماری (exploitative institutes) و اقتدارگرا (authoritarian institutes) و یا عدم وجود نهادی متمرکز، عامل فقر و عقب‌ماندگی یک کشور است. همچنین در حالت اوّل (وجود نهادهای فراگیر)، کشور وارد یک چرخه‌ی تکاملی شده و معمولاً خود به خود پیشرفت‌های بیشتر و بیشتری برایش به ارمغان می‌آید. همچنین برعکس، در حالت دوّم، کشور وارد یک چرخه‌ی شوم شده و معمولاً حتّی با عوض شدن دولت‌ها و دولتمردان نیز همچنان ساختار و محتوای سیاسی، بلاتغییر باقی می‌ماند (برای مثال مناطقی که در قرون ۱۹ و ۲۰ قربانی استعمار بوده‌اند، معمولاً حتّی پس از استقلال و تشکیل یک کشور مستقل نیز ساختارشان حفظ می‌شود. مردم این کشورها زمانی توسّط «اربابان اروپایی سفیدپوست» مورد استثمار قرار می‌گرفتند و هم‌اکنون که آن‌ها رفته‌اند نیز همچنان به همان شکل، امّا توسّط دیکتاتورانی از میان خودشان). البته همان‌گونه که در کتاب نیز توضیح داده می‌شود، این چرخه‌ها لزوماً دائمی نیستند. چرخه‌های تکاملی ممکن است شکسته شوند و روند توسعه، معکوس گردد (همچنان که زمانی ونیز در قله‌ی فن‌آوری و تولید بود و هم‌اکنون چیزی بیش از یک موزه‌ی گردشگری نیست) و همچنین چرخه‌های شوم نیز ممکن است شکسته شوند و کشور در مسیر توسعه قرار گیرد (کتاب کشور بوتسوانا در جنوب آفریقا را مثال می‌زند که وضعیت آن در حال حاضر از بسیاری از کشورهای اروپای شرقی و آمریکای جنوبی نیز بهتر است). همچنین نکته‌ی مهمّ دیگری که از همین نظریه می‌توان برداشت کرد و در کتاب نیز چندین بار به شکل‌های مفصّل، مختصر و همراه با مثال‌های گوناگون در موردش صحبت شده، این است که پیروزی یا شکست یک کشور، ارتباطی با جغرافیا، فرهنگ، نژاد و... ندارد. بنابراین هیچ چیز نیست که امکان رخ‌داد یک تاریخ بدل (alternate history) که در آن مثلاً دریانوردان آزتک از آمریکای مرکزی، اقدام به «کشف» و استعمار قارّه‌ی اوراسیا کرده باشند و یا انقلاب صنعتی در ماداگاسکار (با مساحت تقریباً دو برابر جزیره‌های .U.K) رخ داده باشد را غیرممکن سازد. درواقع اگر با یک ماشین زمان به قرن ۱۴ میلادی به قبل سفر می‌کردید و با فیلسوفان، اندیشمندان و جهانگردان آن دوران‌ها صحبت می‌کردید، بسیار بعید بود که کسی بتواند پیش‌بینی کند که زمانی یک انقلاب صنعتی در انگلستان رخ خواهد داد یا زمانی دریانوردان اسپانیایی دست به استعمار آمریکای جنوبی می‌زنند. https://virgool.io/@pouyan_01001010/why-nations-fail-hestvig5rtnu اگر در این سفرتان به گذشته، فقط می‌توانستید چند تغییر کوچک ایجاد کنید، به هیچ‌وجه بعید نبود که امروز یک داریکِ «امپراتوری مردم‌سالار ایران بزرگ» برابر باشد با ۱۴۵۰۰ پوندِ «پادشاهی مطلقه‌ی تئوکراسیک مسیحی انگلیس جنوبی»، مهاجران از سرتاسر اروپای غربی مشغول باشند به یادگیری فارسی و دریافت مدرک «پ۱» یا کسب نمره‌ی ۷ «سفازپ» (سامانه‌ی فرابومی ارزیابی زبان پارسی - معادل IELTS = International English Language Testing System) جهت اخذ اقامت ایران، گشت‌های ساحلی ایران درگیر باشند به نجات قایق‌های پناهجویان روسی از دریای خزر، شعب رستوران‌های «اکبرجوجه» (معادل مک‌دونالد) و دم‌نوش‌فروشی‌های «شَگا-اَستر» (معادل قهوه‌فروشی‌های استارباکس) سرتاسر جهان را تسخیر کرده باشد (البته بجز اروپای غربی که متأسّفانه تحریم گشته است!) و جوانان فرانسوی بکوشند واج [R] را بجای /ʁ/ (مثل: réfugier)، شبیه /ɾ/ (مثل: رستگاری) تلفّظ کنند و در سخن خود واژگان فارسی به کار ببرند؛ چون باکلاس‌تر است!آن‌چه گفته شد خیال‌پردازی نیست - چرا البته؛ معلوم است که خیال‌پردازیست! امّا مقصود آن است که موفّقیّت و یا شکست یک ملّت، نه ریشه‌ی ژنتیکی دارد، نه ریشه‌ی فرهنگی و نه چیزیست ذاتی. صرفاً اتّفاق یا زنجیره‌ای از اتّفاقات تاریخی، می‌تواند تفاوت‌های کوچکی ایجاد کند که بعدها منجر به تغییرات بسیار بزرگ شود. برای نمونه، مثال جالبی که در کتاب زده شده است به انگلستان تعلّق دارد. چرا انقلاب صنعتی در انگلستان رخ داد و به موجب آن انگلستان توانست یک امپراتوری گسترده تشکیل داده و از استرالیا تا آمریکای شمالی را مستعمره‌ی خود کند؟ ریشه‌ی آن به قرن ۱۷ میلادی و «انقلاب باشکوه» (Glorious Revolution) بر می‌گردد که در آن نظام پادشاهی مشروطه بنا نهاده شد. امّا خود این انقلاب چگونه شکل گرفت؟ ریشه‌ی این انقلاب نیز به دورانی بر می‌گردد که بیماری طاعون در این جزیره فراگیر شد. با مرگ بسیاری از کارگران و تضعیف نیروی کار، کارگران بازمانده، کمی از حالت منفعل خود در آمده و جرأت کردند که از کارفرمایان خود امتیازات بیشتری طلب کرده و حق و حقوق بیشتری بخواهند. پس می‌بینید که قضیه هیچ ارتباطی به جغرافیای جزایر بریتانیا و یا فرهنگ و نژاد مردم انگلستان، اسکاتلند (و بعد هم ولز و یک درجه بالاتر هم ایرلند شمالی) ندارد.نقشه‌ی سیاسی جهان مطابق رمان «۱۹۸۴» اثر جورج اورلنقشه‌ی سیاسی جهان مطابق سریال The Man in the High Castleیک درس بسیار مهمّ دیگر که از این کتاب می‌توان گرفت نیز این است که یک کشور فقیر را حتّی با کمک‌های مالی خارجی بسیار نیز نمی‌توان ثروتمند کرد. فارغ از این که چه میزان کمک‌های بشردوستانه به کشوری فقیر تزریق کنید، این کشور همچنان فقیر می‌ماند و چیزی از این کمک‌ها به دست مردمش نمی‌رسد. بسیار هم طبیعی است، زمانی که کشوری توسّط نهادهای استثماری و حاکمیت مطلقه درحال اداره است، جدا از این که نه مردمش تمایلی به تولید بیشتر و خلق نوآوری‌های بیشتر دارند و جدا از این که تمامی منابع طبیعی و حتّی اندک‌تولیدات داخلی نیز با قیمت ارزان به ممالک دیگر فروخته شده تا فرادستان و نخبگان (elites - در متون سیاسی، «نخبه» معمولاً به معنای رایج آن - یعنی فرد باهوش و نابغه - نیست؛ بلکه اشاره به گروه خاص و دارای قدرت و نفوذی دارد که عملاً در جایگاه بالاتری از بقیه‌ی مردم قرار دارند) را ثروت‌مند و ثروت‌مندتر کند، حتّی از کمک‌های بشردوستانه‌ی خارجی نیز چیز چندانی به مردم نرسیده و همگی توسّط همان فرادستان و نخبگان، چپاول می‌شود. مثالی که در این کتاب زده است، افغانستان است. شرح داده شده است که چگونه پس از شکست و کنار رفتن طالبان از صحنه‌ی سیاست این کشور، زمانی که ثروت مالی بزرگی از سمت سازمان ملل، نهادهای بشردوستانه و کشورهای خارجی به این کشور وارد شد، بیشتر آن به تدریج خرج فرآیندهای اداری، خرج جیب نخبگان و خرج آمدوشدها شد. البته تأثیرات کوچکی هم داشت: مدارسی چند برای دخترانی ساخته شد که پیشتر توسّط طالبان از تحصیل محروم شده بودند. همچنین مقادیری چوب نیز از ایران خریداری شد که صرف ساخت تیرهای برق و ارتباطی برای روستاها شود که البته از آن‌جا که امکان نصب آن‌ها در روستاها فراهم نشد، روستاییان آن‌ها را قطعه قطعه کرده و به عنوان هیزم برای آتش استفاده کردند! به هر حال قرار بود این مبالغ کلان، صرف بازسازی و توسعه‌ی زیرساخت‌های افغانستان شود، نه فقط ساخت چند مدرسه و فراهم نمودن کمی هیزم برای تعدادی از روستاها!باور غلط دیگری که در این کتاب نیز دوبار توضیح داده شده است این است که برخی گمان می‌کنند علّت عقب‌افتادگی یک کشور، ناآگاهی و بی‌اطّلاعی سردمدارانش است. شما چه فکر می‌کنید؟ اگر علاوه بر این که برای کشوری کمک‌های بشردوستانه می‌فرسیم، مشاورانی اقتصادی زبده‌ای نیز بفرسیم تا حکّام را راهنمایی کنند چه؟ آیا این کشور در مسیر پیشرفت قرار می‌گیرد؟ نویسندگان این کتاب کاملاً مخالفند و دلیل خود را نیز در قالب چندین مثال واقعی توضیح می‌دهند. برای مثال توضیح می‌دهند که چگونه مشاورانی به هند رفتند تا کمک کنند که بیمارستان‌های دولتی این کشور رونق گرفته و پرستاران سر کار خورد حاضر شوند تا مردم مجبور نباشند دست به دامان خدمات پزشکی گرانِ خصوصی شوند. به پیشنهاداتشان نیز عمل شد، امّا نه تنها فایده‌ای نداشت بلکه اوضاع را خراب‌تر نیز کرد! نه بخاطر این که پیشنهادها مشکلی داشتند، بلکه بخاطر وجود ساختار خاصّی که در حاکمیت هند و مخصوصاً در بخش بهداشت بود که خودش نیز خود به خود از وضع فعلی و اسفبار بیمارستان‌ها و مراکز درمانی دولتی هند حمایت می‌کرد - یا درواقع خودش عامل آن بود! (وگرنه حتّی تقصیر پرستاران و پزشکان هندی هم نیست! چرا آن‌ها در هند راغب نیستند به طور منظّم سر کار خود حاضر شده و خدمت‌رسانی کنند، امّا اگر به کشورهایی چون آلمان یا دانمارک مهاجرت کنند، با تمام توانشان کار می‌کنند؟ مگر با مهاجرت، اخلاق یا ژن‌هایشان نیز تغییر می‌کند؟)آن‌گونه که نویسندگان کتاب بیان می‌کنند، حتّی اگر حاکمان کشوری در ناآگاهی به سر ببرند نیز پس از مدّتی آزمون و خطا خواهند توانست مسیر درست را پیدا کنند. مسئله این است که خودشان نمی‌خواهند! چرا که کوچک‌ترین تمایلی به تضعیف موقعیت و قدرت سیاسی خودشان یا از دست دادن اندکی از درآمدهای هنگفتشان ندارند. برای مثال، این حاکمان با نوآوری نیز یا به طور کلّی مخالفند (چرا که نوآوری در کوتاه‌مدّت ضررهایی چون هزینه‌ی مالی و تخریب خلّاق داشته و تأثیرات مثبت آن فقط در بلندمدّت و البته فقط برای جوامعی با نهادهای فراگیر قابل لمس است. اگر برای مثال، ایالات متحّده توسّط فرادستانی استثمارگر اداره می‌شد، مگر دیوانه بودند این فرادستان که از منافع خود گذشته و هزینه‌های نجومی‌ای برای پروژه‌ی منهتن (معادل ۲۳ میلیارد دلارِ امروز ≈ ۲۷۶ کوادریلیون تومان با دلار ۱۲ هزار تومانی) یا برنامه‌ی آپولو (معادل ۱۴۴/۳ میلیارد دلارِ امروز ≈ ۱/۷ کوینتیلیون تومان با دلار ۱۲ هزار تومانی) را تقبّل کند؟) و یا اگر موافق باشند نیز به صورت محدود و صرفاً برای ثروت‌مندتر و قدرتمندتر کردن خودشان و نه کشور.بلی، گاهی ممکن است نهادهای استثمارگر، کارهایی نیز انجام دهند که منجر به رشد شود. امّا این رشد نیز دوره‌ای بوده و دستاوردهای آن نیز به جیب همان فرادستان می‌رود. کتابْ اتحّاد جماهیر شوروی سوسیالیستی را مثال زده است که با هدایت نیروی کار از کشاورزی به صنعت، جهشی فراهم می‌کند که بسیاری از اندیشمندان وقت را انگشت به دهان کرده و خیلی‌ها پیشبینی می‌کردند که به زودی اقتصاد شوروی از ایالات متّحده پیشی خواهد گرفت. امّا همان‌طور که تاریخ نشان داد، این رشد دائمی نبوده و در جایی کُند و متوقّف شد. نویسندگان در ادّعایی جسورانه و بسیار مناقشه‌برانگیز، در خصوص رشد فعلی جمهوری خلق چین نیز چنین باوری داشته و معتقدند این نیز دوره‌ای بوده و همیشه به صورت فعلی پیش نخواهد رفت! باید منتظر ماند و دید که چگونه است (البته سیاست نیز سامانه‌ای است که پیش‌بینی‌ها خود منجر به تغییر در آن می‌شوند. مثال: چه شما پیش‌بینی کنید که فردا هوا چگونه است و چه نه، فردا هوا همان‌گونه خواهد بود. امّا اگر پیش‌بینی کنید که فلان نامزد انتخابات پیروز خواهد شد، ممکن است نامزد دیگر بر اساس پیش‌بینی شما دست به اقداماتی چون تبلیغات بیشتر زده و در نهایت برخلاف پیش‌بینی شما موفّق شود خودش به پیروزی دست پیدا کند).پس به طور کلّی، نتیجه‌گیری این کتاب این است که ثروت‌مند بودن یا فقیر بودن یک کشور، تماماً وابسته است به ساختار سیاسی آن کشور و نهادهای فعّالش. همچنین این که تغییر دادن اقتصاد یک کشور (که خود به خود منجر به تغییرات صنعتی، تولیدی و حتّی فرهنگی نیز می‌شود) به هیچ‌وجه امری ساده نیست؛ امّا با این حال غیرممکن هم نیست. برای برای انجام این کار، ساختارها و نهادها هستند که لازم است تغییر کنند.در قسمت بعدی از همین نوشته، فصول این کتاب نیز عنوان شده و هر یک به طور مختصر شرح داده خواهند شد.دریافت کتاب:نسخه‌ی اصلی از آمازونترجمه از نشر روزنهنسخه‌ی الکترونیکی ترجمه‌ی روزنه از طاقچه