امنیت زیست محیطی

بررسی رابطه‌ی سیاست و محیط‌زیست برای تولید امنیت زیست‌محیطیامین نوید/ دانشجوی دوره‌ی کارشناسی رشته‌ی مهندسی شیمی دانشگاه صنعتی شریف https://drive.google.com/file/d/1k1yvgCQbRs1nRksMS8tklw1UWNqCzuLy/view?usp=sharing انسان در دوره‌های مختلف همواره در حال بهره‌برداری از طبیعت بوده و نیازهایگوناگون خود را با آن رفع کرده است، چرا که خود نیز جزئی از طبیعت بوده. این بهره‌برداری گاهی مسالمت‌آمیز و گاهی همراه با خشونت و از بین‌رفتن جانداران و یا محل زیست آن‌ها بوده است. در گذشته‌های دور او این کار را گاه با نیروی خود و گاهی با قدرت حیوانات انجام می‌داده، اما با اختراع ماشین بخار او توانست فراوان‌ترین انرژی اطرافش را رام کند و از آن برای بهره‌برداری هرچه بیشتر از زمین و منابع آن بهره ببرد. این بهره‌برداری تا جایی فزونی یافت که تعادل را در نظام طبیعت به هم زد. غافل از آن که خود انسان نیز جزئی از آن طبیعت است و به دلیل وجود تعادل در آن، پرورش یافته. با به هم خوردن این تعادل زندگی خود انسان نیز تحت تأثیر قرار گرفته است و این باعث بروز نارضایتی‌هایی در سطح جوامع گردیده؛برای مثال با گرمایش جهانی، اقلیم‌ها دچار تغییر می‌شوند و این تغییر به شکل‌های مختلف خود را نمایش می‌دهد. برای فلات ایران بارش‌های سیل‌آسا که باعث خسارات شدیدی می‌شود را مربوط به همین تغییرات می‌دانند و به اصطلاح از آن به عنوان آب‌وهوای پیش‌بینی‌ناپذیر یاد می‌کنند. گاهی اوقات با وجود قوانین زیست‌محیطی عزمی برای عمل به آن در سیستم حاکمیت دیده نمی‌شود. جنبش‌های محیط‌زیستی علیه گرمایش جهانی در سال 2018 میلادی نمونه‌ای از این نوع است.اگر زمانی توجه به تهدیدات محیط‌زیستی برای آسایش انسان ضروری بود امروزه این تهدیدات خطری جدی علیه امنیت دولت-ملت‌ها محسوب می‌شود. به این ترتیب کشورها ناگزیر به رویارویی و پاسخگویی به تهدیدها و چالش‌هایی شده‌اند که پیش از این اهمیت چندانی نداشته‌اند. این تهدیدات امنیتی غیرسنتی توسعه، بقا و بهزیستی انسان و دولت‌ها را با چالش جدی روبه‌رو کرده است؛ در واقع این تهدیدات ماهیتی غیرنظامی و فراملّی دارند که به دلیل جهانی‌شدن و گسترش ارتباطات جهانی به سرعت پخش می‌شوند، و به دلیل اینکه این تهدیدات نهادهای حکومتی و جمعیت‌های غیرنظامی را تهدید می‌کنند خطرناک‌تر هستند. به این ترتیب سیستم حاکمیت مجبور به ارائه راهکارهایی برای مقابله با آن می‌شود. در جوامع مختلف این اجبار، از خشن‌ترین نوع آن تا دیپلماتیک‌ترین حالت انجام می‌شود. برای مثال وقتی که طرح دو فوریتی نجات دریاچه‌ی ارومیه در سال 1390 در مجلس شورای اسلامی رای نیاورد اعتراضاتی در سطح استان‌های مجاور دریاچه که حیات خود را وابسته به دریاچه می‌دیدند شکل گرفت و این باعث شد که یک مسئله‌ی محیط‌زیستی به صورت یک مسئله‌ی اجتماعی نمود پیدا کند؛ به گونه‌ای که حتی در انتخابات ریاست جمهوری سال 1392 نیز قول احیای دریاچه داده شد و ستادی تحت عنوان احیای دریاچه‌یارومیه شکل گرفت. این اقدام تجربیات ارزنده‌ای را برای دوستداران محیط‌زیست و سیاست‌مداران فراهم آورد تا بتوانند در معضلات زیست‌محیطی مشابه در آینده به صورت کارا اقدام کنند. در سال 1393 نیز اعتراضاتی پیرامون خشکی زاینده رود در اصفهان شکل گرفت، که مدیران را مجبور به چاره‌اندیشی برای این مشکل کرد. بعداً از تجربیات دریاچه‌‌ی ارومیه نیز در این مشکل استفاده گرید که باعث وضع قوانینی جدید شد.شاید بارزترین مثال برای پیامدهای عدم توجه به مسائل محیط‌زیستی و اصول توسعه‌ی پایدارْ کشور سوریه باشد.گاهی اوقات با وجود قوانین زیست‌محیطی عزمی برای عمل به آن در سیستم حاکمیت دیده نمی‌شود. جنبش‌های محیط‌زیستی علیه گرمایش جهانی در سال 2018 میلادی نمونه‌ای از این نوع است. با وجود توافق دولت‌ها در سال 2015 در توافق‌نامه پاریس،عملاً اقدامی جدی‌ای صورت نگرفته بود. جنبش‌ زیست‌محیطی در اعتراض به این سیاست‌ها، ابتدا توسط گرتا تونبرگ1 دانش‌آموز شانزده ساله سوئدی تحت عنوان «اعتصاب مدارس برای آب و هوا» پایه‌ریزی شد و در 185 کشور ادامه یافت. هرچند در اکثر کشورها این اعتراضات جنبه‌ی فردی داشت (از افزایش تراز آب در جزایر سولومون و زباله‌های سمی در آفریقای جنوبی گرفته تا آلودگی آب‌وهوایی و زباله‌های پلاستیکی در هند و گسترش زغال‌سنگ در استرالیا) اما پیام کلی همه آن‌ها یک موضوع بود: تقاضا برای برداشتن گامی بزرگ برای تغییر فوری گازهای گلخانه‌ای و تثبیت آب و هوا.[1]توجه به پیامدهای امنیتی تخریب محیط‌زیست در مقیاس ملی و جهانی از دهه 1980 مورد توجه قرار گرفت و متناسب با آن تعریف گسترده‌تری از امنیت حاصل شد. تهدیدات حاصل از تخریب محیط زیست مانند تغییرات اقلیمی، کاهش منابع، بلایای طبیعی، بیماری‌های واگیردار، کمبود مواد خوراکی و افزایش طوفان‌ها و سیلاب‌هایی که حاصل فعالیت‎های انسانی هستند باعث رکود اقتصادی، بی ثباتی سیاسی و اجتماعی، افزایش حاشیه‌نشینی شهرها، رقابت‌های قومی و کشمکش‌های سرزمینی،جنگ‌های داخلی و ... می‌شوند. این موضوع باعث پیوند محیط‌زیست با امنیت،سیاست و فوریت در پاسخ به مسائل زیست‌محیطی و افزایش امنیت شده است. شاید بارزترین مثال برای پیامدهای عدم توجه به مسائل محیط‌زیستی و اصول توسعه‌یپایدارْ کشور سوریه باشد. قبل از آغاز جنگ داخلی در سال2011 سال‌های زیاد این کشور درگیر خشکسالی طولانی‌مدت شده که باعث مهاجرت افراد از شهرهای کوچک و روستاها به شهرهای بزرگ گردیده بود. این مهاجرت‌ها باعث افزایش حاشیه‌نشینی در اطراف شهرهای بزرگ سوریه شد، و به دلیل مشکلات اجتماعی فراوان در حاشیه‌یشهرها، بزهکاری نیز افزایش پیدا کرد؛ به گونه‌ای که با شروع اعتراضات در این محل‌ها اولین جرقه‌های جنگ داخلی نیز زده شد. به دلیل پیچیده و خطرناک‌شدن مشکلات زیست محیطی، به نظر می‌رسد امنیت جوامع و ملت‌ها در گرو حل این مسائل است.به دلیل پیچیده و خطرناک‌شدن مشکلات زیست محیطی، به نظر می‌رسد امنیت جوامع و ملت‌ها در گرو حل این مسائل است. این وابستگی باعث گرایش ملت‌ها به دولت‌هایی که رویکردها و راه‌حل‌های زیست‌محیطی دارند، شده است؛ همچنین تجربه‌ی حاصل از شیوع ویروس کرونا این گرایش را نیز در سطح بین‌المللی شدیدتر کرده، و این امید را به وجود آورده است که دولت‌هایی که به قدرت می‌رسند بیشتر به اصول محیط‌زیستی و توسعه‌ی پایدار بپردازند.پاورقی ها:(1): Greta Thunbergمراجع:خانه‌ی آب ایرانواکاوی تاثیر تغییرات آب و هوایی بر امنیت بین المللی،مسعود اخوان کاظمی، تابستان1398برای ورود به کانال پیام‌رسان تلگرام دوهفته‌نامه‌ی دانشجویی «داد» کلیک کنید.