یادداشت‌های کامو

یکی از بدآموزی‌های شریعتی به من و هم‌نسلانم، آشنا کردن ما با متفکران فرانسوی بود. البته خیلی هم بدآموزی نبود، چون مرا از خواندن داستان‌های پلیسی امیر عشیری یا عشقی ارونقی کرمانی به خواندن کارهای سارتر و کامو پیش برد و دریچه‌ای بر من گشود که دیگر بسته نشد. زان پس با همه مشغله‌ای که داشته‌ام، هنوز وسوسه خواندن کارهای آنان را دارم. یادداشت‌های کامو (ترجمه خشایار دیهیمی، تهران، نشر ماهی، 1393، 4 جلد) را نیز تحت تأثیر همان دلبستگی قدیمی خواندم. این کتاب چهارجلدی را که عزیزی به من هدیه کرده بود، آرام آرام خواندم و کوشیدم با گذر از قطعات آن به شخصیت کامو دست پیدا کنم. از قضا در همان فضا و کمی بعد از آن زندگی‌نامه کامو را خواندم به نام آرمان سادگی (آیریس رادیش، ترجمه مهشید میرمعزی، تهران،‌ ثالث، 1395، 356 صفحه) که برخی ابهامات و ناگفته‌های یادداشت‌ها را برطرف می‌کرد. فعلاً درباره این کتاب سخنی نمی‌گویم. اما درباره یادداشت‌ها.ظاهر جمع و جور کتاب و طرح خوب و چاپ مناسب و قطع جیبی آن، همه دست به دست هم ‌دادند تا بتوانم این کتاب را در فاصله‌های مختلف و در شرایط متفاوت بخوانم و نکته‌های آن را یادداشت کنم. واقع آن است که انتظارم از این کتاب بیشتر بود و می‌خواستم کامو بیشتر درباره خودش و رشد حرفه‌ای خویش سخن بگوید. با این حال، این یادداشت‌ها برش‌هایی به شخصیت او می‌زنند و او را به خواننده نشان می‌دهند. به نظر می‌رسد که کامو حتی در یادداشت‌های شخصی خودش بسیار خوددار است و از نشان دادن خویش و عریان کردن اندیشه و شخصیتش پرهیز دارد. با این حال، می‌توان با کنار هم گذاشتن این قطعات تصویری نسبتاً روشن از این شخصیت به دست آورد. اولین ویژگی او خواندن گسترده و استناد به افراد مختلف است. در این یادداشت‌ها او کلمات قصار متفکران متعددی را می‌آورد، مانند دلاکروا، اشپنگلر، استاندال، مونتسکیو، و رومن رولان. دومین جنبه شخصیت وی آن است که گاه قطعات کوتاه طنزآمیزی نقل می‌کند که فضای یادداشت‌ها را کاملاً متفاوت می‌سازد. برای مثال، درباره تولستوی می‌نویسد «هنگام محاصره سباستوپول از گودال سنگر بیرون می‌پرد و زیر آتش سنگین دشمن به سوی دیوار قلعه می‌دود. او از موش وحشت داشت و موشی در گودال دیده بود» (ج1، ص196) یا هنگامی که مردم برای فوکیون سردار آتنی هلهله بسیار کردند، گفت:‌ «حرف احمقانه ای زدم؟» (ج1، ص200)، همچنین از پاوزه، شاعر و رمان نویس ایتالیایی نقل می‌کند: «ما خریم، آن یک ذره آزادی را که دولت برای ما باقی گذاشته می‌گذاریم زنها بالا بکشند» (ج1، ص 129). البته در برابر این قطعات مطایبه آمیز، گاه اشارات هولناکی هم دیده می‌شود، مانند آنکه شب قبل از اعلام رسمی لغو مجازات اعدام در روسیه شوروی، چکیست‌ها (اعضای سازمان امنیت)، به زندان ریختند و همه را قتل عام کردند. تا قانون مانع کارشان نشود. (ج3، ص 13).سومین جنبه یادداشت‌ها تأکید عمیق بر فضیلت امید در عین نومیدی است: «اگر ناامیدی‌مان برایمان مسلم است، یا باید چنان عمل کنیم که گویی امیدواریم یا خود را بکشیم. رنج بردن حقی ایجاد نمی‌کند.» (ج1، ص 31) همچنین نابود کردن امید، یعنی بازگرداندن اندیشه به جسم و جسم محکوم به فناست. (ج1، ص103) چهارمین جنبه شخصیت کامو تأکید بر انضباط و خودسازی است، گویی به نوعی تفکر رواقی باور دارد، مانند ایده «هرگز از کار خود صحبت نکردن»، و انتظار از چیزی و جامعه نداشتن (ج3، ص 228 و 231). همچنین استعلا و از خود فرارفتن و در جا نزدن ایده‌ای است که بارها از زبان کامو یا شخصیت‌های دیگر نقل می‌شود مانند «زندگی معمولیْ میانگین تمام جنایت‌های ممکن ماست» که از رابرت موزیل نویسنده اتریشی نقل می‌کند (ج3، ص 234)پنجمین ویژگی آن است که گاه به اختصار منطق گروهی خاص را جمع‌بندی و گزارش می‌کند یا دیدگاه یک نویسنده بزرگ را در یک جمله کوتاه می‌آورد. برای مثال: دختر ده‌ساله‌ای می‌گفت وقتی بزرگ شدم در بدترین حزب اسم خواهم نوشت. اگر این حزب حاکم شود از چیزی واهمه ندارم و اگر حزب رقیب برنده شود،‌ کمتر آزار خواهم دید. این منطق روشنفکر فرانسوی در سال 1954 است. (ج3، ص 106) یا اندیشه داستایوفسکی را این گونه خلاصه می‌کند: همان تزی که فرد را به سوی جنایت می‌برد، جامعه را به سوی انقلاب هدایت می‌کند. (ص 108)سرانجام آنکه گاه شاهد گزینه گویه های درخشانی در این یادداشت‌ها هستیم که ذوق پرداخته کامو را نشان می‌دهد، مانند: «نسلی که درد پول دارد و ملال دل» (ج3، ص 62)، یا «آدم نمی‌تواند تمام چیزهایی را که می‌نویسد زندگی کند. ولی تلاشش را می‌کند» (ج3، ص 91) و «اندیشیدن جز به کمک تصویر انجام نمی‌پذیرد. اگر می‌خواهی فیلسوف باش[ی]، رمان بنویس» (ج1، ص 16)سید حسن اسلامی اردکانیستون در ستایش جزییات / صفحه آخر روزنامه اعتماد، 1 آبان ۱۳۹۸http://hassaneslami.ir@hassan_eslami