اتحاد پشیمانی

«روایتی از آن‌چه بعد از ملی شدن نفت بر ایران گذشت» | ویژه‌نامه نوروز ۹۸ | سیدعلی مدنیدر شلوغی‌های آغاز سال نوی خورشیدی، شاید کمتر کسی باشد که به آخرین روز سال گذشته فکر کند؛ اما در ۱۳۲۹ آخرین روز سال آبستن حادثه‌ای بود که چند ده نوروز و سال پس از خودش را نیز تحت تاثیر قرار داد. تصویب قانون ملی شدن صنعت نفت در سنا برگ جدیدی را در تاریخ معاصر ایران رقم زد که به جرأت می‌توان سیاست خارجه و حتی بدون اغراق اقتصاد کشور را به دو دوره پیش و پس از آن تقسیم نمود .تصویری که از محمد مصدق، چهره برجسته نهضت در ذهن شنوندگان امروزی نقش می‌بندد می‌تواند از یک قهرمان ملی تا یک ساده انگار سیاسی متفاوت باشد اما سرنوشت او به‌سان بسیاری از سیاسیون معاصر ایران با مرگ در تبعید رقم خورد؛ تصویری روشن از سرنوشت مردی که می‌خواست قهرمان ملی باشد.چه شد؟پس از لغو امتیاز خاک خورده با ویلیام ناکس دارسی، حال پیمان گس- گلشاییان نیز در اوایل دهه ۲۰ در ذهن متفکران و طبقه نخبه جامعه نیازمند اصلاح دیده می‌شد. «نفت ایران متعلق به ایران است!» این صدای رسای محمد مصدق، نماینده تهران در مجلس شورای ملی است. اقدامات وی و اتحاد ملی بی‌سابقه و یک‌پارچگی ملی‌مذهبی‌ها و البته قتل رزم‌آرا زمینه‌ساز تصویب پیشنهادی شد که سرآغاز دوره جدیدی از سیاست‌ورزی در خاورمیانه و موجب تغییرات گسترده‌ای در آینده نفت و گاز در جهان شد.«آلبرت حورانی» تاریخ شناس بریتانیایی می‌گوید:«کسب استقلال واقعی در اندیشه‌ مصدق از اولویت‌ خاص برخوردار بود و از همین رو بود که مسئله امتیاز نفت برای او بیش از هر چیز یک مسئله سیاسی بود.»شاید برخلاف تصور جامعه جهانی، آن‌چه بیش از بعد اقتصادی و جریان مالی حاکم بر نفت برای ایرانیان ارزش داشت استقلال و حاکمیت در نفت بود، به‌گونه‌ای که «والتر لویی» کارشناس برجسته آمریکایی می‌گوید:«با وجود وضع نامطلوب اقتصادی ایران، ایرانی‌ها جنبه مالی مسئله نفت را چندان هم مهم تلقی نمی‌کنند. برای آن‌ها مسئله اصلی حاکمیت ملی و تسلط بر منافع خودشان است.»خشم استعمار پیربعد از تصویب لایحه ملی شدن نفت در سنا، رادیو انگلیس این‌گونه به استقبال نهضت مردم ایران رفت: «امروز پارلمان ایران پیشنهاد ملی‌کردن صنعت نفت را در کشور تصویب کرد. این پیشنهاد از سوی عده معدودی مرتجع و ثروتمند و همچنین یک عده ملای متعصب که در رأس آن‌ها سید ابوالقاسم کاشانی قرار دارد پشتیبانی می‌شود. چند تن منفی باف که عده‌ای از جوانان ساده‌لوح از آن‌ها پیروی می‌کنند فریاد می‌کردند نفت ایران برای ایرانی! ولی هیچ‌کس نگفت چه‌طور ممکن است که ایران نفت خود را اداره کند؟ فقط کسانی از قبیل رزم‌آرا که می‌دانستند اداره کردن نفت به‌دست ایرانی عملی نیست با این پیشنهاد مخالفت کردند.»انگلستان که ذی‌نفع‌ترین کشور در این حادثه به شمار می‌رفت با انجام اقدامات فراوان درصدد احیای منافع از دست رفته خود برآمد: بردن پرونده به شورای امنیت، دادگاه لاهه و تحریک کارگران نفت از طریق عدم پرداخت حقوق آن‌ها تنها بخشی از این تلاش مذبوحانه انگلیسی‌ها بود؛ اما دور جدیدی از تلاش‌ها با تحریم خرید نفت از ایران آغاز شد. این تحریم‌ها اولین دور از تحریم‌های اقتصادی به‌ویژه در حوزه نفت و گاز است که حتی در زمان فعلی نیز کشور ما گریبان‌گیر آن‌هاست؛ اما سوال مهم این‌جاست که سرنوشت مصدق در دوران تحریم چه شد؟تحریم، نقاش اصلی بحران‌هاشهریور ۱۳۳۰ دولت انگلستان خرید نفت از ایران را تحریم کرده و اعلام کرد: هر شرکتی نفت ایران را بخرد، تحت تعقیب قضایی قرار خواهد گرفت. همچنین این کشور با تعطیل کردن کنسولگری‌های خود در ایران، فروش بسیاری از تجهیزات نفتی به ایران را ممنوع کرد. این محدودیت‌ها باعث شد تا بسیاری از کشورها از خرید نفت ایران خودداری کنند. البته مصدق معتقد بود ازآن‌جاکه بسیاری از کشورها به نفت ایران وابسته هستند، تحریم نفتی به‌ضرر آن‌ها تمام خواهد شد. تحریم نفتی بریتانیا علیه ایران، همان‌طور که مشکلاتی را در سطح بین‌المللی به‌وجود آورد، در داخل ایران نیز مردم را با برخی مشکلات ازجمله تورم و گرانی برخی کالاها مواجه کرد؛ هرچند مصدق سعی کرد با راهبرد اقتصاد بدون نفت تا حدی بر این مشکل فائق آید. البته انگلیس علاوه بر تحریم نفتی، ذخایر ارزی ایران را نیز توقیف کرد و شرکت نفت از پرداخت بدهی‌های خود نیز امتناع ورزید. این کشور همچنین مال‌التجاره‌ بازرگانان و کالاهایی را که از شرکت‌های انگلیسی خریده بودند، توقیف و دولت ایران را از استفاده از استرلینگ محروم کرد. دولت انگلیس به کشورهای تحت‌الحمایه‌اش دستور داد برای جلوگیری از فروش نفت ایران، تانکرهای ایران را در بنادر خود توقیف کنند. انگلیس در راستای سیاست فشار اقتصادی، از ورود برخی کالاهای اساسی مانند آهن، فولاد، شکر، چای و دیگر کالاهای اساسی مورد نیاز مردم ایران جلوگیری کرده و از تبدیل ارزهای خارجی متعلق به ایران مخصوصا لیره انگلیس به ارزهای دیگر نیز ممانعت به عمل آورد. آن‌چه ابعاد تحریم ایران را وخیم‌تر می‌ساخت، این بود که تحریم تنها به شرکت‌های انگلیسی محدود نشد، بلکه کشورهایی چون آمریکا نیز به این کشور در تحریم کمک کردند.تحریم نفتی ایران، کشور را در تنگنایی بی‌سابقه قرارداد. ایران، خسته از جنگ جهانی دوم، درگیر بحرانی شد که بعدها زمینه‌ساز کودتای ۲۸ مرداد گردید؛ کودتایی که شاید بتوان از آن به عنوان بزرگ‌ترین پشیمانی اجتماعی در قرن اخیر نام برد. با اجرای کودتای ۲۸ مرداد عملاً نهضت ملی شدن نفت تا دو دهه به فراموشی عملی سپرده شد.کودتا ،حاصل ذهن فراموش‌کار«آبراهامیان» در خصوص کودتای 28 مرداد 1332 می‌گوید: «اگر ساده کنم باید بگویم که ملی‌کردن نفت ملغی شد و کنترل نفت به شرکت‌های خصوصی خارجی برگردانده شد. تفاوت در این بود که پیش از ملی‌کردن نفت توسط مصدق، کل نفت تنها توسط یک شرکت به نام شرکت نفت انگلیس و ایران یا همان شرکت نفت بریتانیا کنترل می‌شد اما بعد از کودتا، کنسرسیومی تشکیل شد تا طرف معامله با ایران باشد. همه شرکت‌های کنسرسیوم، شرکت‌های بزرگ غربی بودند و به نوعی هفت خواهران، تسلطشان را بر نفت ادامه دادند.»قرارداد کنسرسیوم نفتی ایران و 8 کمپانی نفتی امریکایی، انگلیسی، هلندی و فرانسوی در سال 1333 منعقد شد. در این فرآیند زمینه برای تغییر الگوی قراردادهای نفتی ایران به‌وجود آمد. قرارداد کنسرسیوم به عنوان شکلی از همکاری اقتصادی رژیم پهلوی با کشورهای غربی بعد از کودتای 28 مرداد 1332 محسوب می­‌شد. براساس پیمان کنسرسیوم، شکل جدیدی از غارت نفت ایران در دستور کار قرار گرفت؛ در این ارتباط 40 درصد از سهام نفت ایران به 5 کمپانی آمریکایی،‌40 درصد دیگر به شرکت نفت ایران و انگلیس، 14 درصد به شرکت نفتی هلند و 6 درصد الباقی به کمپانی فرانسوی اختصاص داده شد.برای توجیه جامعه و نخبگان سیاسی ایران، زاهدی حتی بیان داشت که ما سر انگلیسی‌‌ها را با قرارداد کنسرسیوم کلاه گذاشته‌­ایم! درحالی که واقعیت­ آن است که قرارداد کنسرسیوم محدودیت‌­های اقتصادی و راهبردی زیادی را علیه ایران ایجاد می­‌کرد. قرارداد کنسرسیوم به‌عنوان شکل خاصی از پیمان اقتصادی و راهبردی تلقی می­‌شد که زمینه ایجاد محدودیت­‌های بنیادین در ارتباط با ساختار اقتصادی ایران را شکل می‌­داد. چنین فرآیندی به مفهوم وضعیتی بود که می­‌توانست منابع اقتصادی ایران را در کنترل مجموعه‌­ای از شرکت­‌های نفتی قرار دهد که دارای منافع مشترک برای غارت منابع و تأسیسات راهبردی کشورهایی از جمله ایران بوده­‌اند.نخست وزیر پای میز محاکمهمحمد مصدق پس از کودتای ۲۸ مرداد در دادگاه نظامی محاکمه گشته و با توجه به تبرئه او از اتهامات اصلی چون «تلاش برای برهم زدن اساس سلطنت» و «کودتا علیه قانون اساسی»، به سه سال حبس مجرد (انفرادی) محکوم گردید. وی در خصوص محاکمه خود می‌گوید:«در طول تاریخ مشروطیت ایران این اولین بار است که یک نخست‌وزیر قانونی مملکت را به حبس و بند می‌کشند و روی کرسی اتهام می‌نشانند... به من گناهان زیادی نسبت داده‌اند ولی من خودم می‌دانم که یک گناه بیشتر ندارم و آن این است که تسلیم تمایلات خارجیان نشده و دست آنان را از منابع ثروت ملی کوتاه کرده‌ام. مردم این مملکت می‌دانند که وضع من در بسیاری جهات با وضع مارشال پتن فرانسوی بی‌شباهت نیست و من هم سال‌خورده و به وطن خود خدمتی کرده‌ام. من هم مثل او در اواخر عمر به‌روی کرسی اتهام نشسته‌ام و شاید مثل او محکوم شوم ولی همه نمی‌دانند بین من و او یک تفاوت آشکار است. پتن به جرم همکاری با دشمن ملت فرانسه به دست ملت فرانسه محاکمه شد و من به گناه مبارزه با دشمن ملیت ایران به دست عمال بیگانگان!»با اسکن کد QR بالا، سخنان محمد مصدق را درباره دموکراسی از زبان خودش بشنوید.سکانس پایانی محمد مصدق پس از گذراندن سه سال زندان، به ملک خود در احمدآباد رفته و تا پایان زندگی زیر نظارت شدید دولت بود. مصدق نخستین کسی بود که سرنگونی خود را غیرقانونی و کودتا خواند ولی هرگز تا پایان عمر (۱۳ سال بعد) آن را آمریکایی ندانست و تنها از انگلیسی‌ها به بدی یاد می‌کرد.او هم چنین چه در دادگاه و چه در کتابش با اشاره به سوگند خود به قرآن، تأکید کرده‌ که هرگز تلاشی برای سرنگونی سلطنت و برپایی جمهوری نکرده و آرمانش ایجاد یک پادشاهی مشروطه بود که در آن شاه سلطنت کند و نه حکومت. او وصیت کرده‌بود کنار کشته‌شدگان ۳۰تیر در ابن بابویه دفن شود، ولی با مخالفت شاه چنین نشد و او در یکی از اتاق‌های خانه‌اش در قلعه احمدآباد به خاک سپرده شد.در پایان، سخنان محمد مصدق در روزهای آخر عمر خود درباره کودتای 32 را مرور می‌کنیم:«کمونیسم را بهانه کرده‌اند که نفت ما را ۱۰۰ سال دیگر هم غارت کنند. دادگاه نظامی مرا به سه سال حبس مجرد محکوم کرد که در زندان لشکر ۲ زرهی آن را تحمل کردم. روز ۱۲ مرداد ۱۳۳۵ که مدت آن خاتمه یافت به جای این‌که آزاد شوم به احمدآباد تبعید شدم و عده‌ای سرباز و گروهبان مأمور حفاظت من شدند. اکنون که سال ۱۳۳۹ خورشیدی هنوز تمام نشده مواظب من هستند و من محبوسم و چون اجازه نمی‌دهند بدون اسکورت به خارج [قلعه] بروم در این قلعه مانده‌ام و با این وضعیت می‌سازم تا عمرم به سر آید و از این زندگی خلاصی یابم.»سر انجام، محمد در 14 اسفند 1345 درتبعید درگذشت.