مرثیه‌ای برای یک فاجعه

مروری بر آنچه که پس از انتشار خبر علت سانحه در شریف گذشتمحمدحسین ترابی. ورودی 96 کارشناسی هوافضاهمۀ ما با احساساتی مانند غم، شادی، خشم، نگرانی و تعجب آشنا هستیم و بارها آن‌ها را با تمام وجود حس کرده‌ایم؛ اما گاهی احساساتی به انسان دست می‌دهد که نمی‌توان اسم مشخصی روی آن‌ها گذاشت. احساساتی که برای مدت‌ها در روح آدمی رخنه می‌کند؛ اما هویت ندارد، جنسش را نمی‌شود درک کرد و شاید تنها کسانی که در تسلط بر روی احساسات خویش خبره‌اند بتوانند آن را تلفیقی از چند حس مشخص بیانگارند؛ اما آن‌ها هم علیرغم اینکه در درک احساس خویش از سایرین جلوترند از واکنش صحیح به آن شاید عاجز باشند. یعنی انسان هنگام ناراحتی می‌گرید، هنگام خشم فریاد می‌زند و هنگام تعجب بهت می‌کند و پرسشگر می‌شود؛ اما وقتی تمام این‌ها به یک‌باره به او هجوم بیاورند چه باید بکند؟حس پس از شنیدن خبر صبح شنبه هم از همین جنس بود؛ کوتاه، شوکه کننده و جانکاه. دانشگاه یک‌باره در بهت فرو رفت. چه کار باید می‌کردیم؟ چه کار می‌شد کرد؟ چه فایده‌ای داشت؟ تصور لحظات آخر مسافران، بچه‌های دانشکده را از انجام فعالیت‌های روزمره‌شان بازداشته‌بود. بغض‌ها منتظر اشاره‌ای برای ترکیدن بودند. آخر مگر مرگ به همین سادگی می‌شود؟ صحبت از 176 انسان است، 176 زندگی، 176 قلب تپنده، 176 خانواده و هزاران هزار آرزو؛ زبان از مصیبت فاجعه بند آمده‌بود؛ اما چه شد که باز صدای خنده شنیدیم؟... بگذریم... بحث وسعت خطای انسانی و دخالت عوامل گوناگون خارجی در سقوط هواپیما هنوز به بررسی بیشتر نیاز داشت؛ اما کتمان آن به مدت سه روز، فاجعۀ اصلی این بود: لجنی به نام دروغ! خشم از این دروغ و پنهان‌کاری دوشادوش ناراحتی از دست رفتن عزیزان، پیش آمده‌بود. تلفیق هم‌افزای این دو حس می‌توانست هر رخدادی را رقم بزند.از همان ساعات اولیۀ ظهر پیام‌هایی مبنی بر تجمعی اعتراضی و صلح‌آمیز جلوی سردر اصلی دانشگاه در فضای مجازی پخش شد. ساعت 14 بعد از ظهر انجمن اسلامی به‌صورت رسمی فراخوان این تجمع را منتشر کرد. عده‌ای انجمن را به موج‌سواری و سوء استفاده از این تجمع متهم کردند؛ اما حقیقت آن است که تجمع برای گرفتن مجوز نیاز داشت که از طرف تشکلی برگزار شود. حدود ساعت 17:30 بود که دانشجویان از مکان های مختلف دانشکده روانۀ سردر شدند، رفته‌رفته به جمعیت مردم آن طرف سردر هم اضافه می‌شد. هوا دیگر تاریک شده‌بود و شعارها شدت گرفته‌بود. جمعیت دانشجویان داخل تجمع چیزی بین 1000 تا 2000 نفر تخمین زده می‌شد. جمعیت مردم پشت سردر هم چیزی در همین حدود بود. شعارها بالا گرفته‌بود و چیزی جلودارش نبود، عده‌ای با ناراحتی شعار می‌دادند عده‌ای با غضب و عده‌ای هم با خنده! شاید تعجب برانگیزترین نکتۀ این تجمع صدای کف و سوت‌هایی بود که از برخی هرچند دقیقه یک بار بلند می‌شد! مگر عزادار نبودیم؟این میان حضور تشکیلاتی بسیج به فروکش‌کردن خشم معترضان نه تنها کمکی نکرد که نتیجۀ عکس داد و تنش‌ها بیشتر شد و متاسفانه زدوخوردهایی جزئی شکل گرفت. اینکه شعارها به تحریک جمع بیرونی صورت می‌گرفت ادعایی است که نه می‌توان آن را اثبات کرد و نه می‌توان آن را رد کرد؛ اما هرچه بود، صدای شریف آن شب «مرگ بر فتنه‌گر» نبود. نه دانشجویان این مملکت فتنه‌اند نه مردمش! فتنه را باید در جای دیگری جستجو کرد.یکی از تأمل برانگیزترین مسائل تجمع فشار عده‌ای به حراست مبنی بر بازکردن در و داخل آمدن مردم به دانشگاه بود. با وجود شایعه‌هایی مبنی بر دستگیری سه نفر که به‌صورت پنهانی وارد دانشگاه شده‌بودند و حامل سلاح سرد بودند ورود مردم به دانشگاه چه لزومی داشت وقتی تنها تعدادی میله میان مردم و دانشجویان حائل بود و شعارها کمابیش هماهنگ و هم‌صدا فریاد زده می‌شد؟ به هرحال بعد از حدود 5 ساعت غائله ختم شد و با اینکه پلیس ضدشورش پشت سر مردم حضور داشت، درگیری خاصی رخ نداد.یکشنبه همان‌طور که انتظار می‌رفت، دانشگاه مراسم یادبود دوشنبه را لغو و به زمان دیگری موکول کرد. این بار انجمن فارغ‌التحصیلان دست به‌کار شد و خبر از تجمعی اعتراضی داد. پس از ساعاتی انجمن اسلامی دانشگاه هم به آن‌ها ملحق شد و زمان و مکان تجمع اعلام شد، دوشنبه ساعت 13 روبروی دانشکدۀ کامپیوتر. روز تجمع ساعت 11:50 بود که انجمن خبر لغو این رویداد را روی کانال خود گذاشت. شنیده‌ها حاکی از برقراری تماس‌هایی از نهادی خارج از دانشگاه با اعضای انجمن بود که با ارعاب و تهدید خود و خانواده‌هایشان، به آن‌ها گفته‌بودند که تجمع امروز باید لغو شود و خود آن‌ها نباید به دانشگاه بیایند. با وجود اینکه با لغو شدن مراسم از طرف انجمن، عملاً این تجمع غیرقانونی و بدون مجوز محسوب می‌شد، قریب به 1000 نفر از دانشجویان در محل مقرر حضور پیدا کردند و به لغوشدن یادبود توسط دانشگاه اعتراض کردند. حضور مسئولان من‌جمله دکتر فاطمی‌زاده (معاون دانشجویی دانشگاه)، دکتر حسینی (معاون فرهنگی دانشگاه) و برخی از اساتید دانشکده‌های مختلف نتوانست جو را آرام کند و دانشجویان فقط حضور رئیس دانشگاه، دکتر فتوحی، را خواستار بودند که چند روزی بود از او خبری هم نبود. حسینی در جمعی سه چهار نفره از دانشجویان (که نویسنده هم حضور داشت) عنوان کرد که از صبح همراه با دیگر مسئولان چندین بار از فتوحی درخواست کردند که به تجمع بیاید و چند دقیقه‌ای با دانشجویان صحبت کند؛ اما قبول نکرده‌است.سرانجام پس از کش‌و‌قوس‌های فراوان فتوحی بعد از گذشتن دو ساعت از تجمع در جمع دانشجویان حاضر شد.اعتراض‌ها مشخص بود:1- چرا پس از چندین روز که از سانحه گذشته‌است هیچ پیام تسلیتی از طرف رئیس دانشگاه منتشر نشده‌است؟2- به چه دلیل دانشگاه مراسم یادبود را لغو کرده‌است؟3- دانشجویان در این شرایط قادر به درس خواندن نیستند و امتحانات باید به تعویق بیفتد.4- چرا نهادهای خارج از دانشگاه می‌توانند دانشجویان را تهدید به بازداشت و جو دانشگاه را امنیتی کنند؟ چرا دانشگاه در قبال امنیت دانشجویان خود اقدامی نمی‌کند؟فتوحی در پاسخ به سوال اول گفت که در همان روز سانحه هیئت رئیسه پیام تسلیتی منتشر کرده‌است و این چند روز که نبوده با مجوز وزارت علوم برای ماموریتی صبح پنجشنبه تهران را به مقصد چین ترک کرده‌بوده. وقتی دانشجویان گفتند که سانحه روز چهارشنبه بوده و ربطی ندارد فتوحی مِن‌مِن‌کنان گفت که «سانحه که جمعه اتفاق افتاد» و با هو کردن جمعیت مواجه شد. به نظر می‌رسد او تحت فشار، یک لحظه روز سقوط هواپیما را با روز ترور سردار سلیمانی اشتباه گرفت.وی در پاسخ به سوال دوم گفت که لغو مراسم یادبود کاملاً تصمیم دانشگاه بوده و به این علت بوده که خانوادۀ جان‌باختگان شریفی بتوانند در مراسم حضور پیدا کنند. رئیس دانشگاه در پاسخ به درخواست تعویق امتحانات گفت که چنین چیزی ممکن نیست؛ اما طبق هماهنگی‌های انجام‌شده دانشجویان می‌توانند با مراجعه به معاونت آموزشی دانشگاه، درس یا به‌طورکلی ترم خود را با وجود گذشتن مهلت آن حذف کنند. این پاسخ اصلاً به مذاق دانشجویان خوش نیامد. فتوحی در آخر از تماس‌های صورت‌گرفته ابراز بی‌اطلاعی کرد که با شعار «دروغگو، دروغگو» مواجه شد.تنها پس از چند دقیقه از ادعای بی‌اطلاعی فتوحی از تماس‌ها، دکتر افشین نمایندۀ وزارت علوم در هیئت رئیسه این تماس‌ها را تایید کرد؛ اما علیرغم اصرار زیاد دانشجویان که بگوید چه کسی یا چه ارگانی با دانشجویان تماس گرفته‌است تنها گفت «نهادهای خارجی». پرسش شخصی من این است که مسئولی که حتی جرئت ندارد اسم چنین نهادهایی را بر زبان بیاورد چطور می‌تواند حافظ امنیت دانشجویان در برابرشان باشد؟جواب‌های بی‌سروته، بی‌اطلاعی‌ها و عدم پذیرش مسئولیت‌ها، دانشجویان را خشمگین‌تر کرده‌بود و حالا شعار «استعفا، استعفا» را بلندتر از قبل فریاد می‌زدند، فتوحی که پاسخ قابل قبولی برای دانشجویان نداشت، به‌صورت پنهانی تجمع را ترک کرد و از در پشتی دانشکدۀ کامپیوتر خارج شد. جمعیت رفته‌رفته پراکنده شد و تجمع خاتمه یافت. ساعتی بعد، خبر استعفای افشین از نمایندگی وزارت علوم در هیئت رئیسه در کانال‌های دانشگاه منتشر شد؛ عده‌ای مخالف این کناره‌گیری بودند و افشین را قربانی خشم دانشجویان و بی‌کفایتی رئیس دانشگاه می‌پنداشتند؛ اما عده‌ای هم این استعفا را دستاورد نسبتاً قابل قبولی برای تجمع می‌دانستند و کارشکنی‌ها و خطاهای این شخص از دید خودشان در گذشته را پیرو مسائل گوناگون خاطر نشان می‌کردند.هفتۀ پرماجرایی بر شریف گذشت. هفته‌ای پر از التهاب، غم، ترس و خشم. چه در پیش داریم؟ کسی نمی‌داند! رمق جمع‌بندی و نتیجه‌گیری نیست، با سخنی از امیرالمومنین متن را پایان می‌دهم که شاید بهترین جمع‌بندی همین باشد: هیچ بدى و زشتى‌ای بدتر از دروغ‌گویى نیست[1].[1] لاسُوءَ أَسوَءُ مِنَ الْکِذْبِ [ بحارالانوار ج ۷۲ ص ۲۵۹ ح ۲۳٫]