شمارهٔ 17 - امکان گذران آزاد زندگی

اخلاق و ایدئولوژی لیبراللیبرالیسم -یا به تعبیری دقیق‌تر، نئولیبرالیسم- ایدئولوژی مسلط و مسئول امروز ماست و مانند هر ایدئولوژی مسلط دیگری، ایدئولوژی‌بودن خود را انکار می‌کند. اما به‌واقع چه‌چیزی از ایدئولوژی لیبرال می‌دانیم؟ علی‌الخصوص، آیا اخلاقی منضمّ به لیبرالیسم وجود دارد؟ تأکید وجه ایدئولوژیک لیبرالیسم تعمدی است؛ زیرا برخورد رایج و گمراه‌کنندۀ عام با لیبرالیسم به‌گونه‌ای است که گویی لیبرالیسم برای باورمندانش، فراغت از هرگونه ایدئولوژی را به ارمغان آورده‌است؛ علاوتاً، این تأکید برای حفظ فاصله از مفروضات به‌ظاهر روشن لیبرالیسم ضروری است. برای پاسخ به پرسش‌های مطرح‌شده، نخست در دیباچۀ کوتاهی تلاش می‌کنیم کلیات و چارچوب لیبرالیسم را ترسیم کنیم، بعد به‌اختصار وجه اخلاقی این نظریه را بررسی می‌کنیم. صدالبته این معرفی کوتاه، تمام وجوه نظری و تاریخ این نظریه را پوشش نمی‌دهد.تسخیر زندان باستیل، انقلاب فرانسهآزادی‌خواهی چه می‌خواهد؟لیبرالیسم کوششی تاریخی است که گسترۀ وسیعی از اندیشه‌ها را دربردارد. اساس لیبرالیسم، تفکیک حوزه‌های عمومی و خصوصی و تحدید قدرت دولت در برابر حقوق فرد در جامعه است. بنابراین، دفاع موجه از دولت مقید و مشروط به قانون و آزادی‌های فردی و حقوق مدنی، به‌ویژه مالکیت خصوصی، همواره بخش مهمی از اندیشۀ لیبرال بوده‌است. اساس فلسفی چنین نظری این است که همۀ انسان‌ها از خرد بهره‎مندند؛ خردمندی ضامن آزادی فردی است و هر فردی در آزادی و به حکم خرد خود می‌تواند به‌دل‌خواه، شیوۀ زندگی‌اش را مشخص کند، با این توجیه که آزادی همانا مستلزم خردمندی انسان است. از نظر تاریخی و در معنای وسیع کلمه، لیبرالیسم نخست در مقابل سلطۀ مذهبی و سپس در برابر سلطۀ سیاسی حکام خودکامه در اروپا و آمریکای قرن 17 و 18 م. پدید آمد. مهم‌ترین خواست لیبرال‌ها، پایبندکردن دولت‌ها به قانون بود که البته احقاق این خواسته‌ها، عمدتاً از طریق انقلاب حاصل شد. اسنادی چون منشور حقوق انقلاب شکوهمند 1688 انگلستان، اعلامیۀ استقلال 1776 آمریکا و اعلامیۀ حقوق انسان و شهروند مجلس انقلابی فرانسه، تبلوری از مطالبات لیبرال زمانۀ خویش‌اند؛ برای مثال، در اعلامیۀ حقوق انسان و شهروند مجلس انقلابی فرانسه می‌خوانیم: «انسان‌ها آزاد و از نظر حقوق، برابر خلق شده‌اند. [...] هدف جامعۀ سیاسی حفظ حقوق انسان است. [...] این حقوق عبارت است از: آزادی، مالکیت، امنیت و مقاومت در برابر ستم. [...]آزادی، قدرت انجام هر کاری است که به دیگران آسیب نرساند. [...] هیچ‌کس را نمی‌توان به جرم عقیده‌اش آزار داد». همین چند سطر، برخی از اساسی‌ترین مفاهیم لیبرالیسم معرفی شده‌اند: آزادی، حقوق طبیعی بشر، برابری در مقابل قانون، صیانت از مالکیت خصوصی، اصل آزار، استقلال اندیشه و ارادۀ فردی و ...از منظر فلسفۀ سیاسی، دولت لیبرال در نوعی اندیشۀ قراردادگرایی ریشه دارد که توسط افرادی چون هابز، لاک، روسو، کانت و ... بسط یافته‌است؛ بدین معنا که انسان دارای حقوق طبیعی است و از آن‌جایی که «وضع طبیعی» بستری مناسب برای تحقق این حقوق نیست، دولت طی قراردادی اجتماعی و برای پاس‌داری از این حقوق به‌وجود می‌آید. البته در تشریح چندوچون این فرآیند، فلاسفۀ موافق امر، با یک‌دیگر متفق‌القول نیستند، اما با اغماض می‌توان ادعا کرد برداشت رایج از قرارداد اجتماعی در گفتمان لیبرالیسم، به همان صورت یادشده است. این را هم باید افزود که امروزه مفاهیمی چون دموکراسی، درهم‌تنیده با لیبرالیسم می‌نمایند؛ منتها می‌توانند در تعارض با آن قرار بگیرند. برای مثال، ایدۀ برابری که پایه و اساس دموکراسی است، می‌تواند در مقابل آزادی، به‌عنوان هستۀ لیبرالیسم قرار گیرد؛ کمااین‌که برخی نظریه‌پردازان، لیبرال‌دموکراسی و لیبرالیسم را قابل‌جمع نمی‌دانند. به‌علاوه، درون لیبرالیسم نیز می‌تواند ناسازگاری موجود باشد؛ چرا که دو اصل لیبرالیسم، یعنی آزادی فردی و تحدید قدرت دولت، همیشه با هم سازگار نیستند؛ بدین‌معنا که تأمین آزادی فردی در حوزۀ فرهنگی یا اقتصادی می‌تواند متضمن دخالت دولت در این حوزه‌ها باشد.بدیهی است که تمام مفاهیم به‌کاررفته دارای ابهامات معنایی هستند و تلاش برای شفافیت این مفاهیم در طول سده‌های پیشین، منجربه تأسیس نحله‌های متفاوتی درون لیبرالیسم شده‌است. اختلافات مشهود نیز ناشی از همین ابهامات معنایی و کاربست‌های متفاوت عملی است. با این حال، می‌توان از دو نوع لیبرالیسم فرهنگی و اقتصادی سخن گفت؛ اولی به‌معنای آزادی بیان اندیشه است که می‌تواند در دولتی غیرلیبرال نیز برقرار باشد و دومی به‌معنای حفظ بازار آزاد و رقابتی که ممکن است در دولت‌های توتالیتر نیز دیده‌شود. حال، پرسش خود را به نحو دیگری مطرح می‌کنیم: آیا لیبرالیسم پشتوانۀ فلسفی منسجمی دارد که شامل نظریۀ اخلاق، معرفت‌شناسی، مابعدالطبیعه و ... خود باشد؟ همۀ لیبرال‌ها قائل به چنین انسجامی برای نظریات‌شان نیستند. با این حال، لیبرالیسم در وهلۀ اول یک نظریۀ سیاسی است و یقیناً با گسترۀ وسیعی از حقوق سروکار دارد؛ پس با تغییر تمرکز از حقوق به حوزۀ ارزش‌ها، می‌توان به نقطه‌نظر لیبرالی از اخلاق نزدیک شد.جان استوارت میلنظریۀ ارزش و اخلاق لیبرالاولین کسی‌که از توجیهی اخلاقی برای ضرورت آزادی استفاده کرد، «جان استوارت میل» بود. میل، به اقتفای «ویلهلم فون هومبولت»، دیپلمات و نظریه‌پرداز آلمانی، استدلال می‌کند که یکی از چندین دلیل توجیه آزادی این است که رشد شخصیت و پرورش ظرفیت‌های آدمی به‌خودی‌خود خیر است. میل در کتاب «دربارۀ آزادی» می‌نویسد:« [...] فردیت چیزی جز همان نشو و نما[ی شخصی] نیست و [...] تنها با تقویت چنین فردیتی است که انسان‌هایی تولید می‌شوند، یا می‌توانند تولید شوند، که به‌خوبی رشد یافته‌باشند. [...] بین اوضاع مختلف دنیوی که در سرنوشت بشر تأثیر می‌بخشد، کدام‌یک از آن‌ها بهتر از وضعی است که بتواند خودِ موجودات بشری را به عالی‌ترین چیزی که می‌توانند باشند، نزدیک کند؟ یا کدام مانعی در راه خیر [بشر]، بدتر از آن مانعی قابل‌تصور است که انسان را از رسیدن به چنین هدفی بازدارد؟»این صرفاً یک نظریۀ سیاسی نیست؛ بلکه نظریه‌ای قائم‌به‌ذات و کمال‌گرای اخلاقی دربارۀ مفهوم خیر است. بنابر چنین دیدگاهی، بهترین کار برای انجام، ترویج فردیت یا کمال‌گرایی است؛ اما تنها یک نظام سیاسی و چارچوب اخلاقی که حافظ آزادی‌های گستردۀ فردی است، می‌تواند چنین هدفی را تحقق بخشد. تفکر لیبرال در اواخر قرن بیستم و نوزدهم میلادی، عمیقاً متاثر از ایدۀ اخلاقی کمال انسان و رشد شخصیت بوده‌است و اندیشمندان مختلفی از «جان رالز» تا «جان دیوئی» نسخه‌های مختلفی از این تفکر را بسط داده‌اند؛ تا جایی که اصل حاکم اخلاق لیبرال در قرن گذشته همین ایده بوده‌است که زندگی خوب ضرورتاً زندگی‌ای است که فرد آن را آزادانه برگزیده و در آن استعدادهای منحصربه‌فردش را به‌عنوان بخشی از مسیر زندگی خویش پرورش داده‌باشد.بنابراین، طبق دیدگاه کمال‌گرایانه، ارزش غایی انسان، فردیت رشدیافته یا یک زندگی خودآیین است. در مقابل این نگاه عین‌گرایانه به ارزش، دو دیدگاه لیبرال دیگر قابل بررسی است: تکثرگرایی و ذهنیت‌گرایی.آیزایا برلین«آیزایا برلین» در دفاع از آزادی منفی اذعان می‌کند که ارزش‌ها و اهداف متکثرند و نمی‌توان به‌گونه‌ای موجه و همگانی، این اهداف را رتبه‌بندی کرد؛ زیرا اساساً این اهداف غیرقابل‌قیاس هستند. علاوه بر این، پی‌گیری یکی از این اهداف، ضرورتاً مانع رسیدن به اهداف دیگر می‌شود. به زبان اقتصاد، هر هدفی هزینه-فرصت خود را دارد. پس، نه‌تنها نمی‌توان به‌گونه‌ای موجه و همگانی این اهداف را رتبه‌بندی کرد، بلکه حتی نمی‌توان به همۀ اهداف رسید. هر شخصی برای رسیدن به برخی از اهداف خود باید از برخی دیگر صرف نظر کند؛ بنابراین خودآیینی، کمال یا رشد الزاماً ارجحیتی بر برابری اقتصادی، حفاظت از محیط زیست و... ندارند. از آن‌جایی که این ارزش‌ها قیاس‌ناپذیرند، هیچ انتخاب همگانی‌ای موجه نخواهدبود.باید دقت داشت که تکثرگرایی به معنای ذهنیت‌گرایی نیست؛ این فرض که ارزش‌ها متکثر و قیاس‌ناپذیر هستند، به این معنا نیست که ارزش‌ها به‌نوعی بر تجربۀ ذهنی استوارند. برای تکثرگرا، این ارزش‌ها کاملاً عینی هستند، اما ذهنیت‌گرا به این دلیل ارزش‌ها را قیاس‌ناپذیر می‌داند که آن‌ها را بر تجارب شخصی سوژه‌ها بنا می‌کند که تبعاً از شخصی به شخص دیگر متفاوت‌اند. در طول سده‌های گذشته، ذهنیت‌گرایی بخشی از سنت لیبرالیسم بوده‌است؛ از «هابز» که ارزش را مبتنی بر میل می‌داند؛ تا «لاک» که ارزش را بر سلیقه بنا می‌کند. هم‌چنین، در نظر تکثرگرایان و ذهنیت‌گرایان، تکثر ذاتی ارزش‌ها منجربه ضرورت آزادی می‌شود.جان لاکبا همۀ این اوصاف، کمال‌گرا، تکثرگرا و ذهنیت‌گرا بر یک نکتۀ اساسی متفق‌القول‌اند: طبیعت ارزش به‌گونه‌ای است که انسان‌های خردمند، راه‌های مختلفی برای زیستن دنبال می‌کنند. توجیه کمال‌گرا این است که هر شخص قابلیت‌های منحصربه‌فردی دارد که رشد آن‌ها به زندگی شخص ارزش می‌دهد. توجیه تکثرگرا این است که ارزش‌ها متکثر و متعارض‌اند؛ نه می‌توان به همگی دست یافت و نه می‌توان دست به انتخابی همگانی و موجّه زد. از نظر ذهنیت‌گرا نیز آنچه به نظر ما ارزشمند است، مبتنی بر میل و سلیقۀ شخصی است که از شخصی به شخص دیگر فرق می‌کند. همان‌طور که می‌بینیم، هرسۀ این دید‌گاه‌ها، از این اصل لیبرال که هرکسی به طریقی عقلانی راه متفاوتی برای زندگی پیشه می‌کند، دفاع می‌کنند. از نقطه‌نظر لیبرال، هیچ‌کس نمی‌تواند تصمیم درستی برای همگان بگیرد.میشل فوکونقاط روشنِ تاریک در اخلاق لیبرالبا همۀ این اوصاف، بر این دیدگاه اخلاقی نیز نقدهایی وارد است. برخی از این نقدها از منظر عمل‌گرایانه مطرح شده‌اند و برخی دیگر، مبادی این دیدگاه را نشانه رفته‌اند. از جملۀ این انتقادات، نقدی است که بر حقوق طبیعی بشر و قراردادگرایی وارد است: مفهوم حق، رابطۀ دوسویه‌ای با قرارداد دارد؛ پس حقوق طبیعی که پیش و مستقل از قرارداد اجتماعی تعریف شده‎است، چگونه می‌تواند خوش‌تعریف باشد؟ پارۀ دیگری از انتقادات، متوجه آزادی منفی است که توسط آیزایا برلین و تکثرگرایان دفاع می‌شود. آزادی منفی، آزادی از دخالت دیگری است. این نوع نگاه که به «اخلاق مبتنی‌بر دیگری» می‌انجامد، توسط اندیشمندانی چون «آلن بدیو» نقد شده‌است. از نظر بدیو، در چنین اخلاقی، «خیر از شر سرچشمه گرفته» و اصالت به شر (امر سلبی) داده شده‌است؛ حال آن‌که «به‌واسطۀ توانایی مثبتِ نیکی‌کردن و رفتار مرزشکنانۀ ما در قبال ممکنات و امتناع از محافظه‌کاری -از جمله در حفظ بقا- است که شر را تعیین می‌کنیم و نه برعکس». یکی دیگر از نقدهایی که توسط اندیشمندانی چون «فوکو» بسط یافته‌است، متوجه تمرکز بر سوژۀ انسانی در این نظریات اخلاقی است. به‌عقیدۀ فوکو، انسان به‌عنوان سوژه، مفهومی تاریخی و ساختگی است که منحصربه نوع خاصی از گفتمان است و وجودداشتن سوژه، اصل بدیهی بی‌زمانی نیست که بتواند پایه و اساس حقوق‌بشر قرار گیرد.به نظر می‌رسد لیبرالیسم مدعی صیانت از زندگی خصوصی است، اما خود نظریه در شاکلۀ زندگی خصوصی ما دخل و تصرف می‌کند. فارغ از آن، امروزه فقدانی جدی در حوزۀ اخلاق عمومی احساس می‌شود. سوژه‌های لیبرال تنها به این دلیل به چارچوبی اخلاقی تن می‌دهند که خیر شخصی خود را راحت‌تر دنبال کنند. اما آیا اساساً در جامعۀ فردگرا، پی‌گیری آزادانۀ خیرهای شخصی ممکن است؟ شاید؛ اما نه برای همه. نباید فراموش کنیم که بداهت گاهی می‌تواند مصنوعاً ایجاد شده‌باشد؛ کما این که هر مسئلۀ ایدئولوژیک نیز همین‌گونه کار می‌کند. اخلاق لیبرال نیز مستثنی‌ بر این قاعده نیست. هرگونه اراده‌ای برای تغییر وضعیت، مستلزم شناسایی همین نقاط روشنِ تاریک در منظومۀ فکری حاکم است.آلن بدیومنابع:Gaus, Jerry; D. Courtland, Shane; Schmidtz, David: https://plato.stanford.edu/entries/liberalismMill, John Stuart: On Libertyبدیو، آلن: اخلاق، رساله‌ای در ادراک شربشیریه، حسین: لیبرالیسم و محافظه‌کاریما را در تلگرام دنبال کنید!