آبان نودوهشت و بزرگ‌ترین دشمن جمهوری اسلامی

مختصات حوادث آبان ماه نودوهشت در نظریه دولت-محوری انقلاب­‌هامحمد امیدی خسروشاهی/ دانشجوی رشته‌ی مهندسی و علم مواد دانشگاه صنعتی شریف«زندگی، رنج است.» در واقع زیستن به خودی خود، حتی در بهترین شرایطش نیز یک تراژدی اسفبار است. حال شما فرض کنید، این رخداد غم‌انگیز را در موقعیت جغرافیایی ایران و در بازه زمانی آبان 98 تا آبان 99 تجربه کنید. که البته فرض به‌جایی است. زیرا این را با گوشت و استخوانمان تجربه کرده‌ایم.راستش را بخواهید، نگارنده‌ای که این کلمات را می‌نگارد و خواننده‌ای که آن را می‌خواند، هر دو به عنوان هم‌میهن، سالی را پشت‌سر گذاشته‌اند که در قالب یک تجربه‌ی تاریخی، در تاروپود ملتشان تنیده شده و مطمئنا تنها آینده، تاثیرات آن را نشان خواهد داد. می‌نویسم: آینده. زیرا که حجم اتفاقاتی که در یک سال گذشته، کاممان را تلخ کرده‌است، بیشتر به کابوس می‌ماند تا واقعیتی که قبلا با آن سروکار داشتیم. حوادث متفاوت و پی‌درپی که از صبح بیست‌وپنجم آبان ۹۸ تا به امروز بر سرمان آوار شده، اجازه پذیرش روانی آن را نداده‌است. تا خواسته‌ایم به بنزین سه تومانی فکر کنیم، ارتباطمان را با دنیای خارج قطع کرده‌اند. تا خواسته‌ایم نگران تکرار این واقعه شویم، خبر آن ۱۵۰۰ نفر را شنیده‌ایم. تا خواسته‌ایم سوگوار آنان شویم... اصلا ولش کن! من و تو نیک می‌دانیم که چه‌ها شده‌است؛ هر چند مطمئن نیستیم که چگونه توانسته‌ایم به رغم تمامی تاریکی، این یک سال را پشت سر بگذاریم.در ابتدا از فیلسوف آلمانی نقل کردم: زندگی رنج است. به هر حال دیدگاهی است. می‌توان همچون آن کارگردان ایتالیایی نشان داد: زندگی زیباست. می‌توان زیبایی‌های روزگار را دید و به زیستن آری گفت. یک آری‌گویی تراژیک. مثلا سیرک مضحک انتخابات از آن جمله است. یا مراسم مستعان ۱۱۰ که توسط فرمانده کل سپاه اجرا شد. می‌توان به این کمدی‌های تلخ خندید و خندید و خندید و وانمود کرد که بغضی در آستانه گلویمان چنبره نزده‌است.باری! پس از این مرثیه‌ی کوتاه در مورد جملاتی از سردار سلامی صحبت خواهم کرد. ایشان چند روز پس از حوادث آبان، در یک گردهمایی –که به گفته‌ی صداوسیما، کاملا خودجوش و مردمی بود- اظهار کردند: ما یک جنگ جهانی را پشت سر گذاشته و دشمن را شکست دادیم. واژه‌ی دشمن از پرکاربردترین واژه‌ها در میان مسئولان جمهوری اسلامی است. البته جای تعجب هم ندارد. عروسی که رقصیدن بلد نباشد، کاسه‌کوزه‌ها را بر سر کج‌بودن زمین می‌شکند. ج.ا نیز ناکارآمدی خود را به دشمنی نسبت می‌دهد که از روی خباثت، اجازه نمی‌دهد حکومت اسلامی، بهشت را به روی زمین بیاورد. اما این دشمن که این همه خبیث است، به راستی کیست؟ قصد نویسنده در این نوشته این است که نشان دهد از قضا بزرگترین تهدید و خطرناک‌ترین دشمن جمهوری اسلامی خود جمهوری اسلامی است.اخیرا محمدرضا باهنر از بزرگان جریان اصولگرایی اظهار داشته‌است که اگر در آبان ۹۸، کنترل سریعی توسط حاکمیت صورت نمی‌گرفت، کشور در آستانه‌ی یک انقلاب قرار می‌گرفت. به بهانه‌ی سالگرد این اتفاق، یکی از رویکردهای مهم و مفید در مواجهه با سوال «چرا انقلاب رخ می‌دهد؟» را بررسی خواهم کرد. ضمن پوزش از خواننده که نوشته را آمیخته با احساسات شروع کردم –که البته ناگزیر بود- در ادامه سعی خواهم کرد در یک پارادایم علمی به این موضوع بپردازم. یعنی بررسی نظریه انقلاب با رویکرد دولت-محوری. لذا اولین پرسش این است که این رویکرد دقیقا چیست؟!نوع بشر از ابتدای تاریخ همواره در ستیز اجتماعی قرار داشته‌است و آنجا که مارکس (1) می‌گوید: تاریخ جوامع تا کنون تاریخ مبارزه طبقاتی بوده‌است، حداقل بخش بزرگی از واقعیت را توضیح داده است. اما پدیده انقلاب یک پدیده بسیار جدید از انواع ستیز بشر است و قدمت آن به شکلی که امروزه آن را می‌شناسیم به انقلاب 1789 فرانسه و یا حداکثر انقلاب 1688 انگلستان برمی‌گردد. لذا این پرسش مطرح است که چرا قبل از این تاریخ، ما شاهد انقلاب نیستیم؟ پاسخ این است که قبل از این دوران اساسا به انقلاب نیازی نبوده‌است. برای روشن شدن بحث، می‌توان به کلی‌ترین تعریف انقلاب اشاره کرد: انقلاب دارای متغیرهای گوناگونی است اما متغیر اصلی و مشترک تمامی انقلاب‌ها عبارت است از انتقال قدرت از دولتی به دولت دیگر(چارلز تیلی)[2]. و نکته همینجاست. دولت یک پدیده مدرن است و قبل از مدرنیته اساسا دولتی وجود ندارد که انقلابی شکل بگیرد. پرسش بعدی و مهم این است که دولت چه ویژگی‌هایی دارد که گاهی انقلاب را ضرورت می‌بخشد؟!در اواخر قرون میانه با رونق‌گرفتن سرمایه‌داری و پوشالی‌شدن ساختار فئودالی، نیاز به قدرتی مرکزی برای اعمال مقررات یکسان به عنوان قواعد بازی احساس می‌شد. در ادامه این روند در ابتدا نیروهای جدید بورژوا در اتحاد با پادشاهان، قدرت‌های مطلقه آنان را تثبیت کردند و روز به روز بر قدرت آنان افزوده شد. در طی قراردادهای وستفالی این دولت‌ها به شخصیت حقوقی نیز دست یافتند که حتی امروز اساس نظم بین‌الملل همین شخصیت حقوقی دولت‌هاست. دولت‌ها حق قانون‌گذاری و اعمال مشروع قوه قهریه را پیدا کردند. لذا اندک اندک به نهادی تبدیل شدند که کل ساختار سیاسی و اقتصادی و اجتماعی را بازتولید می‌کردند. چنین نهادهایی با چنین قدرت زیربنایی اساسا قبل از سده‌های شانزدهم وجود نداشت. به همین ترتیب اگر ملتی خواستار تغییر اساسی در ساختار اقتصادی، سیاسی و اجتماعی ‌باشد؛ تنها از تغییر (قلب) دولت به هدف خود خواهد رسید. همانگونه که در سال 1789، انقلاب فرانسه در پی تغییر قدرت مطلقه‌ی به‌یادگارمانده از لویی چهاردهم بود. پس دولت به عنوان مرکز قدرت، اکثر قواعد را می‌چیند و یا در چینش قواعدی که جامعه مدنی در پی آن است، به عنوان یک زیربنا، تاثیر به‌سزایی دارد. و اگر ملتی قصد تغییر چنین قواعدی را داشته‌باشد، باید به تغییر دولت بیاندیشد. اساس نظریه دولت-محوری انقلاب‌ها از چنین گفته‌هایی حاصل می‌شود. چون انقلاب یعنی تغییر از دولتی به دولتی دیگر، پس مطالعه و تحلیل خود دولت می‌تواند پاسخی برای چرا ملت ها انقلاب می‌کنند؟ باشد. از لنین نقل شده که: در هر انقلاب، پرسش اصلی درباره اقتدار دولت است.[3] مرحله بعدی در این رویکرد این پرسش است که چه اتفاقی برای یک دولت می‌افتد که ملتش قصد تغییر آن را می‌کنند؟ مطابق با این نظریه چرا و چه وقت و کجا انقلاب اجتماعی شکل می‌گیرد؟قبل از هر چیز ذکر این نکته مهم است که فرض ما این است که دولت به عنوان یک نهاد، درجه‌ای از استقلال را دارد و این برخلاف تحلیل های مارکسیستی است که دولت را صرفا آلت دست گروه‌های حاکمه و سرمایه‌دار می‌پندارند. بازگردیم به سوال اصلی خود. در طی تاریخ و حتی در حال حاضر، ما با ملت‌های فقیری مواجه هستیم که دست به انقلاب نمی‌زنند. از طرفی با طغیان‌های بزرگی هم مواجه هستیم که به انقلاب منتهی نمی‌شود (به عنوان مثال سوریه فعلی). اینجاست که فایده‌ی نظریه دولت‌-محوری مشخص می‌شود. در واقع در این رویکرد، رخداد انقلاب یا عدم آن را در ویژگی‌ها و صفات دولت مستقر جستجو می‌کند. پرسش دقیق این است که دولت چه ویژگی و صفاتی باید داشته‌باشد که اولا جنبش‌های انقلابی بتواند شکل بگیرد و ثانیا این جنبش‌ها به نتیجه برسد؟ در ادامه پنج مورد از مهم‌ترین عوامل را بررسی خواهم کرد و تطبیق این موارد با شرایط امروزمان را به قضاوت خواننده خواهم گذاشت.اولین ویژگی عدم دسترسی گروه‌های معترض به قدرت و منابع دولتی است. فرض کنید شما و عده‌ی زیادی خواسته‌ای در جهت تغییر برخی از قوانین کشور داشته‌باشید. اگر این شرایط فراهم باشد که خود یا نماینده‌ای از گروه خود را به مناسبات قدرت راه دهید؛ طبیعتا به فکر براندازی و تغییر کل ساختار نخواهید افتاد. در واقع برای شما بسیار کم‌هزینه‌تر است به طور قانونی و با استفاده از خود ساختار به تغییر اندک قانونی موردنظر خود دست پیدا کنید تا اینکه هزینه شورش غیرقانونی را به جان بخرید. اما اگر دولت حاکم بر شما، تمام راه‌ها را برای ورود به قدرت، توسط نامحرمان و غیرخودی‌ها را بسته باشد؛ در این حالت حداقل به فکر تغییر کل ساختار خواهید افتاد. مخصوصا که عده‌ی زیادی نیز شرایط مشابه با شما را داشته‌باشند. ذکر سرنوشت احزاب سوسیالیستی و کمونیستی می‌تواند مفید باشد. در ابتدای مسیر در همان قرن نوزدهم، اکثر این احزاب با یک روحیه انقلابی در پی برانداختن کل نظام سرمایه‌داری بودند اما طنز تلخ تاریخی این است که این احزاب خود در نظام‌هایی که نماد سرمایه‌داری بودند حل شدند. مثلا حزب کارگر انگلستان وقتی مشاهده می‌کرد که می‌تواند با کسب آرا مردمی وارد ساخت دولت شود، و قوانینی به نفع کارگران تصویب کند، دیگر نیازی به شورش و درافتادن با ساختار را نداشت. طبق ویژگی اول نظام‌های انحصارطلب خودکامه همیشه با خطر شورش و انقلاب مواجه هستند.دومین ویژگی، استفاده از خشونت ناسنجیده توسط دولت است. مهم‌ترین پیامد استفاده دولت از خشونت، تقویت این اندیشه است که باید در برابر دولت با خشونت متقابل، مقابله کرد. رشد این اندیشه باعث شکل‌گیری گروه‌های مسلحانه و علاقه عده‌ای از مردم به پیوستن به این گروه‌ها می‌شود. در واقع وقتی دولت از خشونت افسارگسیخته استفاده می‌کند، در اولین قدم مشروعیت خود را زیر سوال می‌برد. در چنین شرایطی مردم اساسا دیگر امیدی به دولت ندارند؛ چه برسد به اینکه خواسته‌ای داشته‌باشند. از این مرحله به بعد، مردم به خشونت گرایش پیدا خواهند کرد، صرفا به دلیل دفاع مشروع از خود. وقتی دولت از خشونت استفاده کند، گروه‌های مسلح غیردولتی که قبلا به عنوان گروه‌های یاغی شناخته می‌شدند، حال قهرمان شناخته می‌شوند و مورد حمایت عامه‌ی مردم قرار می‌گیرند. گذشته از این‌ها، در یک نظام سیاسی که مردم حتی به صرف پرسیدن سوال کشته می‌شوند، این فکر که نظام می‌تواند اصلاح شود از اندیشه مردم رخت می‌بندد. اصلا حتی اگر راه برای اصلاحات جزئی –مثل تغییر اسم چندخیابان و پخش صدای فلان خواننده یا تصویر بهمان سیاستمدار از تلوزیون دولتی- هم باز باشد، کسی به آن فکر نمی‌کند. چنین ویژگی همراه با ویژگی اول راه را برای اندیشه‌های براندازانه به شدت باز می‌کند. نمونه تاریخی آن را می‌توانیم در حادثه سیاهکل در اواخر دوران پهلوی جستجو کنیم.سومین ویژگی سرپرستی و پشتیبانی دولت از تنظیمات اقتصادی و اجتماعی غیرمردمی است. اصولا اگر این تنظیمات توسط مردم انجام می‌شد، توجیهی برای اعتراض وجود نداشت. اما وقتی دولت خود به تنظیمات آن می‌پردازد یا به وسیله نیروهای نظامی و غیرنظامی مطبوع خود به این کار دست می‌زند، داستان متفاوت است. در چنین شرایطی اگر دولت منفور باشد، حتی اگر نهادهای مورد پشتیبانی دولت، کار خود را به درستی انجام دهند هم مورد سوءظن عامه قرار خواهند گرفت. از طرفی معمولا چون دولت توانایی آن را ندارد که این تنظیمات را به نحو احسن انجام دهد با مشکلات ساختاری مواجه خواهد شد. و این شرایط یک شرایط اضطراری برای دولت است. چون اگر این مشکلات ساختاری را اصلاح نکند، این موانع همچون تومور بدخیم به سایر ساختارها سرایت خواهد کرد و اگر در پی حل آن‌ها باشد، این تصور را در جامعه پدید می‌آورد که تغییر همیشه امکان‌پذیر بوده اما دولت از آن خودداری کرده‌است. توکویل می‌گوید(28): خطرناک‌ترین لحظه برای یک حکومت، زمانی است که تصمیم می‌گیرد روش خود را اصلاح کند. نارضایتی‌هایی که به ناچار با شکیبایی تحمل می‌شده، به محض این‌که اندیشه رهایی از آن به ذهن‌ها خطور کند، آن نارضایتی تحمل‌ناپذیر می‌شود.چهارمین ویژگی ضعف امکانات سیاست‌گذاری و قدرت زیربنایی است. واقعیت امر این است که تا زمانی که یک حکومت توانایی سرکوب را داشته باشد، هیچ ویژگی دیگری نمی‌تواند باعث سرنگونی حاکمیت شود. اما وقتی صحبت از قدرت در میان است، به هر حال حدی وجود دارد. لذا حتی قدرت سرکوب نیز نامحدود نیست. از طرفی آنکه این قدرت را اعمال می‌کند هم همیشه درست‌ترین تصمیم را نمی‌گیرد. برای مثال وجود گروه‌های مسلحانه و حضور گسترده مردمی در خیابان می‌تواند تا حد زیادی قدرت سرکوب را منفعل کند. یا شرایط وخیم اقتصادی و تحریم‌هایی که دسترسی نظام سیاسی به منابع مالی را گرفته است شدیدا اثرگذار می‌باشد. در ضعف سیاست‌گذاری مثال ملموس رفتار محمدرضا پهلوی در سال پنجاه و هفت است که در حالی که یک ارتش قدرتمند و یک سازمان اطلاعاتی منسجم را زیرنظر خود داشت اما در تصمیم‌گیری سرکوب یا عدم سرکوب، فلج شده‌بود و حال نتیجه آن انفعال را به خوبی می‌بینیم.پنجمین و آخرین ویژگی که اینجا ذکر خواهد شد فساد و قوانین سلیقه‌ای است که باعث دلزدگی، ضعف و انشعاب نخبگان می‌شود. برای یک دیکتاتور، نخبگان جامعه رقیب جدی هستند. زیرا از طرفی این نخبگان می‌توانند با ذکاوتی که دارند، در راه رسیدن به قدرت سیاسی موقعیت بهتری نسبت به عامه داشته‌باشند و از طرفی نفوذ خوبی بین جامعه مدنی پیدا کنند. لذا یک حکومت انحصارطلب همواره سعی در تضعیف این قشر دارد. دولت با ابزارهایی که دارد می‌تواند زمینه مهاجرت این نخبگان یا زندانی کردنشان و یا... را فراهم می‌کند. این روش در نهایت به ضرر استبداد تمام می‌شود. چون در نهایت افرادی در اختیار حکمران باقی خواهند ماند که جز مجیزگویی و چاپلوسی، توانایی دیگری ندارند. از طرفی آن دسته از نخبگان هم که مخالف انقلاب و براندازی هستند هم نفوذ کلامی در میان جامعه نخواهند داشت که از انقلاب جلوگیری کنند.ویژگی هایی که در اینجا ذکر شد از مقالات جف گودوین که در سنت نظری دولت-محوری انقلاب‌ها کار کرده‌است استخراج شده است. مسئله این است که قدرت اولا همیشه تشنه است و همواره در پی تمرکز، لذا تمامی نظام‌های سیاسی می‌توانند درصدی از این ویژگی‌ها را داشته‌باشند و همانطور که قبلا عرض کردم قضاوت اینکه جمهوری اسلامی چه حدودی از این ویژگی‌ها را دارد را به خواننده واگذار می‌کنم. با این وجود باید ذکر کنم که طبق این نگاه اگر درون ملت تحت لوای جمهوری اسلامی حتی درصد اندکی در اندیشه براندازی باشند، مقصر نه کشورهای خارجی است نه منافقین داخلی. علت آن را باید در خود جمهوری اسلامی جستجو کرد. مانند هر نظریه‌ای، نظریه دولت-محور انقلاب‌ها هم دارای کمبودها و کاستی‌هایی است که صحبت در مورد آن مجالی دیگر می‌خواهد.کلام نهایی را به پیری اختصاص می‌دهم که در جغرافیای سیاسی حال حاضر ایران، گفتن و نوشتن از او، همانند یک خودکشی سیاسی است اما حق انصاف را به جا نیاورده‌ام اگر نگویم که می‌شد این نوشته در همین جملات خلاصه نمود: در خیابان با سایه‌ها می‌جنگید؛ حال آن که در میدان وجدان‌های مردم خاکریزهایتان پی در پی در حال سقوط است.تقدیم به تمام آنانی که فرزند کسی بودند.