ضرورت های ساماندهی به فضای مجازی

کمتر کسی تردید دارد که حسن روحانی در ویرانگری و خسارت زدن به ایران یکی از نوادر تاریخ ایران است. مهمترین و کلیدی ترین موضوع در دوران هشت ساله دولت روحانی همان برجام بود که با عناوین بدیل دیگری از قبیل «دیپلماسی» و «تعامل با جهان» هم نامیده شده است.اگر در تاریخ، شخصیت شاخصی مانند قائم مقام فراهانی را داریم که درباره عهدنامه ترکمانچای گفت «این قرارداد تحمیلی است و من به مردی و نامردی هم که شده است در جهت تخریب آن خواهم کوشید»، در عوض حسن روحانی و سردار دیپلماسی وی جواد ظریف را هم داریم که به مردی و نامردی، برجام را به ایران تحمیل کردند و در جهت تخریب کشور کوشیدند.اما در کنار برجام، موضوع دیگری هم بوده که همیشه مورد تاکید حسن روحانی بوده است.در آستانه رسیدن کشور به اوج رقابت های انتخابات ریاست جمهوری 1400، حسن روحانی روی دو مورد تاکید موکد داشت:کاندیداها به صراحت اعلام کنند که راهبردشان تعامل است یا تقابل؛ افراط است یا اعتدال. نکند امروز فضای مجازی خوب باشد و فردا که رای آوردند دنبال فیلترینگ باشند.یعنی در روزهای پایانی دولتش، روحانی دو دغدغه اصلی داشته است. یکی ادامه پیدا کردن «دیپلماسی» تسلیم طلبانه و برجام، و دیگری پرهیز از ساماندهی به فضای مجازی. البته روحانی از «ساماندهی به فضای مجازی» صحبت نکرده و از کلمه «فیلترینگ» استفاده کرده بود. لیکن از آنجا که رسانه های همسو با وی این دو را مترادف با هم گرفته و هر گونه تلاش در جهت ساماندهی فضای مجازی را بلافاصله و به سادگی به «فیلترینگ» تقلیل می دهند، می توان حدس زد نگرانی روحانی هم در اصل فیلترینگ نبوده، بلکه هر گونه ساماندهی فضای مجازی از دیدگاه او نامطلوب است.نکته وقتی جالبتر می شود که به یاد بیاوریم همین حسن روحانی اوایل کار دولتش طرفدار «فیلترینگ هوشمند» بود.حتی شگفت انگیزتر، روحانی در آن دوره تفاوت میان فیلترینگ و ساماندهی فضای مجازی را هم می فهمید!پس چه اتفاقی افتاده که همان حسن روحانی امروز اینطور از «فیلترینگ» به هراس افتاده؟آسیب های ولنگاری در فضای مجازی را در ابعاد متعددی می توان مشاهده کرد.1- تهدیدهای امنیتی2- تهدیدهای اقتصادی3- تهدیدهای اجتماعی4- تهدیدهای سیاسیهیچکدام از این تهدیدها منحصر به ایران نیست و در تمام جهان این دغدغه ها وجود دارد. لیکن با وجودیکه شدت این تهدیدها در کشور ما معمولا بسیار بیشتر از سایر کشورهاست، در ایران بر خلاف سایر کشورها تا کنون تمهیدات و سیاست ها و اقدامات موثری که در جهت کاهش چنین مخاطراتی عمل کند در کار نبوده است.کافیست مقایسه ای بسیار اجمالی میان ایران و کشورهای توسعه یافته و بزرگ جهان در مدیریت هر کدام از تهدیدات فوق داشته باشیم.تهدیدات امنیتی:در جوامع توسعه یافته محتوای مطالب و پیام های کاربران در فضای مجازی به دقت رصد شده و با هر گونه تهدیدات امنیتی به شدت و با سرعت برخورد می شود. مثالی که گویای میزان حساسیت ها روی مطالب عنوان شده در فضای مجازی است، داستان فردی است که پس از به تاخیر افتادن پروازش و نتیجتا معطل شدن در یکی از فرودگاه های آمریکا در توئیتر به شوخی نوشت «فرودگاه بسته شده. اگه تا یک هفته دیگه درستش نکنن خودم این فرودگاه رو منفجر می کنم»!پس از انتشار این توئیت، مامورین امنیتی به محل اقامت وی یورش برده و او را بازداشت کردند. پس از ساعت ها بازجویی در خصوص اقدامات تروریستی و بمب گذاری، نهایتا این کاربر توئیتری محاکمه و محکوم شد. بعلاوه از خدمت در محل کار خود هم منفصل شده و بصورت مادام العمر از حضور در فرودگاه شهر محل اقامت خود منع گردید.این در حالیست که همین امروز در ایران با استفاده از فضای مجازی انواع و اقسام جرایم سنگین امنیتی صورت می پذیرد که شاید کمترین قلم آن خرید و فروش غیرقانونی اسلحه گرم و مهمات باشد!بگذریم که در آمریکا هر گاه اغتشاشات و شورش های خیابانی بالا می گیرد، پیام رسانهای غربی بصورت «هوشمند» پست ها و حساب های کاربری «ستاره دار» را قلع و قمع می کنند، اما در ایران وقتی شرایط بحرانی مشابهی پیش می آید و دسترسی عمومی به پیام رسانها قطع می شود همه از پایمال شدن آزادی و حقوق بشر صحبت می کنند!تهدیدات اقتصادی:تمامی کشورهای توسعه یافته قوانین بسیار سفت و سختی برای فعالیت های اقتصادی از طریق اینترنت و فضای مجازی دارند. هر گونه خرید و فروش و تراکنش اقتصادی اینترنتی بطور کاملا شفاف ثبت و ضبط و قابل پیگیری است. حتی معاملات رمز ارزها از این قاعده مستثنی نبوده و نیازمند ارائه مدارک هویتی معتبر خرید و فروش کنندگان است.موسسات مالی، پزشکی و درمانی، و دیگر حوزه هایی که با اطلاعات شخصی و خصوصی کاربران سر و کار دارند با سخت گیری های مضاعف قانونی مواجهند. بعنوان مثال، چنین اطلاعاتی تحت هیچ شرایطی نباید از محدوده جغرافیای سیاسی کشور مورد نظر خارج شود و حتما باید روی سرورها و سکوهای محلی نگهداری شود. یعنی فی المثل اطلاعات کاربران آمریکایی حتی نمی تواند در سرورهای موجود در کشور دوست و برادرش یعنی کانادا ذخیره شود، چه رسد به کشوری رقیب مانند روسیه یا چین یا ونزوئلا یا ایران.با وجود گسترش نولیبرالیسم و کمرنگ شدن نقش دولت های ملی در عرصه اقتصادی، همچنان حاکمیت داده ها و اعمال نظارت های قانونی توسط دولت های ملی در کشورهای توسعه یافته بسیار پررنگ تر از ایران است.بعنوان مثال دولت فرانسه مدتی پیش شرکت گوگل را به جرم تخلف از قوانین ضد انحصاری به پرداخت 500 میلیون یورو محکوم کرد، بعلاوه روزانه 900 میلیون یورو دیگر تا زمانی که گوگل رویه غیر قانونی خود را اصلاح کند.آیا در ایران چنین امکاناتی وجود دارد؟ البته که نه.استدلال غربگرایان این است که چون ما کشور عقب افتاده و ضعیفی هستیم باید بپذیریم توان تکلیف تعیین کردن برای گوگل و دیگر انحصارات غربی را نداریم و لذا باید اجازه دهیم آنها برای ما تکلیف تعیین کنند. یعنی استدلالی شبیه به آنچه که در روزگاران گذشته امثال سپهبد رزم آرا در مخالفت با ملی شدن صنعت نفت و حمایت از پذیرش تداوم استعمار انگلیس مطرح می کردند.تداوم همین رویکرد تسلیم طلبانه در توافق برجام بود که رونق اقتصادی امروز را به ارمغان آورد!بطور کلی هر اقدامی که موجب قطع وابستگی به غرب شود از دید غربگرایان مذموم و منفور است. بعنوان مثال، مدتها ساخت پالایشگاه و تولید بنزین در کشور ما سیاستی «غیر عقلانی» انگاشته می شد. با این استدلال که وقتی می توانیم با هزینه کمتر از خارج بنزین وارد کنیم، از نظر اقتصادی صرف نمی کند اقدام به تولید بنزین در داخل کشور کنیم.نتیجه این شد که در واردات بنزین وابستگی ما به واردات روز به روز بیشتر شد، تا جاییکه آمریکاییها تصمیم گرفتند صادرات بنزین به ایران را تحریم کرده و از این طریق با تحمیل قحطی بنزین، ایران را وادار به تسلیم کامل نمایند.تازه در آن مقطع بود که عده ای از مسئولین ما ناگهان از خواب غفلت پریدند و با جدیت، عزمشان را جزم کردند و ظرفیت تولید بنزین را افزایش دادند و نتیجتا کشور دچار قحطی بنزین نشد.اما جالبتر این بود که در همان مقطع هم به جای حمایت یکصدای تمام نیروهای سیاسی از این اقدام، به طرز عجیبی رسانه های غربگرای داخلی با معاندین خارجی همصدا شدند و این شایعه را به راه انداختند که کیفیت بنزین های ساخت داخل بسیار پایینتر از بنزین وارداتی است و اقدام به افزایش ظرفیت تولید بنزین موجب افزایش مرگ و میر در اثر سرطان شده!و البته بعدا مشخص شد این شایعات دروغ بوده و کیفیت بنزین داخلی همتراز بنزین وارداتی بوده، و امروز صادرات بنزین هم داریم. لیکن نکته اینجاست که خط سیاسی تسلیم طلبی حتی قحطی بنزین و فلج شدن کشور را به تولید داخلی آن ترجیح می داد.همین داستان در خصوص فضای مجازی و پیام رسان های خارجی و خدمات انحصارات اینترنتی مانند گوگل و فیسبوک و غیره هم وجود دارد. عده ای معتقدند ما نباید هیچ حرکتی در جهت قطع وابستگی به این انحصارات غربی داشته باشیم، چون چنین حرکتی مانند اختراع دوباره چرخ کاری عبث و بیهوده و غیر عقلانی است! یعنی وقتی آنها این فناوری ها را تولید کرده اند کافیست ما هم مصرف کننده تولیدات آنها باشیم. فردا که به اندازه کافی وابسته شدیم و ده ها میلیون نفر از جمعیت کشورمان در برابر این انحصارات آسیب پذیر شدند، التماس کنیم که خدماتشان را از ما دریغ نکنند و اگر هم مانند بنزین تصمیم گرفتند ما را تحریم کنند، بنشینیم و توی سر خودمان بزنیم که چقدر ما بدبختیم! یا مانند انسانهای علیل و مفلوک مستاصلانه فحش و ناسزا بدهیم، یا مانند سردار دیپلماسی لبخند عشوه جویانه بزنیم تا غربی ها بفهمند ما چقدر بی آزار و طفل معصوم هستیم و دلشان بسوزد و تحریم ها را بردارند!تهدیدات اجتماعی:کشورهای توسعه یافته مکانیزم های نظارتی سفت و سختی برای پیشگیری و مقابله با جرایم اجتماعی در بستر فضای مجازی و اینترنت دارند.بعنوان مثال، از آنجا که برخی از انواع سوء استفاده جنسی از کودکان در کشورهای غربی غیرقانونی است، برخوردهای بسیار تند و شدیدی با هرگونه پورنوگرافی کودکان یا هر گونه اغوای کودکان از طریق پیام رسان های اینترنتی صورت می پذیرد.طبق معمول در ایران این حوزه هم مورد غفلت واقع شده و انواع و اقسام مفاسد اجتماعی با استفاده از بستر فضای مجازی و اینترنت مجال رشد و گسترش در ابعاد بسیار وسیع پیدا کرده اند.نه تنها قوانین خودمان در فضای مجازی و اینترنت اِعمال نمی شود، بلکه حتی همان قوانین غربی ها هم در مورد فضای مجازی کشور ما اجرا نمی شود. یعنی در وضعیت هرج و مرج کامل به سر می بریم و قانون جنگل بر ما حاکم شده!تهدیدات سیاسی:قبلا به تفصیل توضیح دادیم که نظام سرمایه داری جهانی در مرحله نولیبرالیسم قرار دارد. نظم نولیبرال خصوصیاتی دارد که موجب بروز برخی مسایل و مشکلات بطور مشترک در تمام جوامع تحت نفوذ آن می گردد. اما مهمترین خصوصیت نولیبرالیسم، ماهیت نامتقارن آن است. یعنی در نظم نولیبرال تمام مواهب و مزایا باید در جوامع غربی متمرکز شود و تمام بدبختی ها و ویرانی ها و مشکلات ساختاری در جوامع جهان سوم مانند ایران و دیگر کشورها.انحصارات اینترنتی و شرکت های بزرگ آمریکایی که در حوزه فناوری اطلاعات فعالیت می کنند یکی از اصلی ترین نیروهای مدافع نظم نولیبرال در جهانند.نتیجتا وقتی در بستر خدماتی که این شرکت ها در فضای مجازی ارائه می دهند حرکتی سیاسی بر خلاف خط مشی ها و سیاست های نولیبرالیسم جهانی صورت می پذیرد، این حرکت ها و فعالیت ها سرکوب و سانسور می شوند. اما هر محتوا و حرکت و فعالیتی که همسو و در راستای خط مشی های نولیبرالیسم باشد مورد تشویق و حمایت قرار می گیرد.بعنوان مثال، همین امروز اگر مطلب یا محتوایی در اینستاگرام یا فیسبوک در حمایت از سردار شهید قاسم سلیمانی منتشر کنیم بلافاصله مطلب ما حذف شده و صفحه ما را مسدود می کنند. در حالیکه اگر از تروریست های فرقه مجاهدین خلق، یا گروهک تروریستی عبدالمالک ریگی، یا تروریست های تجزیه طلب پژاک و غیره حمایت کنیم آب از آب تکان نخواهد خورد!یا اگر از برخورد قهر آمیز با فلان مرد آمریکایی که به جرم خشونت خانگی محکوم شده انتقاد کنیم احتمالش هست که مطلب ما سانسور شود و صفحه ما را ببندند. اما اگر در حمایت از فلان قاتل ایرانی که با سبوعیت دختری را به قتل رسانده، هشتگ «اعدام نکنید» بزنیم آب از آب تکان نخواهد خورد!تداوم نفوذ انحصاری این شرکت های غربی در ایران قطعا در دراز مدت بر فضای سیاسی کشور تاثیر گذاشته و مانع از حرکت جامعه ایران به سوی منافع ملی خواهد شد.این استدلال که هر گونه برخورد با انحصارات اینترنتی غربی موجب انحصاری شدن فضای رسانه ای در داخل شده و لذا موجب شنیده نشدن صدای مردم می شود از اساس و بن و پایه غلط است. زیرا:1- هدف و خط مشی پیام رسان ها و انحصارات اینترنتی غربی شنیده شدن صدای «مردم» نیست. کما اینکه در خود آمریکا هم با سانسور و قطع دسترسی صدها هزار نفر از کاربران هوادار ترامپ، برنامه سیاسی خاص خودشان را پیش بردند. 2- جامعه ایران ماهیتی واگرا دارد و همیشه دیدگاه ها و مطالباتی متضاد و مانع الجمع در آن وجود دارد. شنیده شدن صدای تمام گرایشات و مطالبات سیاسی حتی اگر بدون شیطنت و دستکاری رسانه های بازتاب دهنده باشد، فی نفسه موجب پررنگ شدن شکاف های اجتماعی و نتیجتا حرکت به سمت بی ثباتی و بن بست سیاسی می شود.3- آزادی بیان و آزادی مطبوعات و رسانه ها در حد معقول و در سطح ملی می تواند موجب افزایش آگاهی عمومی شده و در درازمدت جامعه را به سمت همگرایی در راستای منافع ملی و نتیجتا امکان افزایش میزان آزادی بیان و آزادی رسانه ها سوق دهد. لیکن وقتی عرصه رسانه در قبضه نیروهای ضد ملی باشد، دقیقا عکس این اتفاق خواهد افتاد و به دلیل بحرانی شدن و تشدید واگرایی اجتماعی، طبیعتا حساسیت در خصوص مطالبات مشروع و منطقی هم بالاتر خواهد رفت و نتیجتا چرخه معیوبی به سمت شکل گیری فساد و عدم پاسخگویی شکل می گیرد. نمونه اش را در سالهای اخیر به وضوح دیده ایم. در این مدتی که فضای مجازی و عرصه رسانه ولنگار بوده، آیا مطالبات عمومی به سمت عقلانیت بیشتر رفته یا مطالبات سطحی و احساسی و غیرعقلانی؟ پاسخگویی مسئولین بیشتر شده یا کمتر؟ مگر این فرمانی که تا امروز رفته ایم خوب بوده که از تغییر آن باید وحشت داشته باشیم؟!طرح صیانت از حقوق کاربران در فضای مجازی در کلیت طرحی خوب و بر پایه یکی از اساسی ترین نیازهای کشور ماست. البته که قطعا در جزئیات کاستی هایی دارد و باید در عمل و به تدریج اصلاح شده و بهبود یابد. قطعا املای نانوشته غلط ندارد و فرآیند یادگیری همیشه از نوشته های مغلوط و پر اشتباه به سمت کاهش اشتباهات و نوشتن صحیح حرکت می کند. وقتی تا امروز فضای مجازی در وضعیت ولنگاری رها شده، معنایش این است که برای اصلاح آن تازه می خواهیم قدمهای اول را برداریم و قطعا راهی دراز و پر از فرصت های یادگیری و اصلاح در پیش رویمان است. لیکن مسیری که می رویم در کلیت درست است و باید به حرکت در این مسیر ادامه دهیم.این را هم نباید فراموش کنیم که وقتی عده ای در شرایط تحریم بنزین، در خصوص کیفیت پایین بنزین تولید داخل شایعه سازی می کنند، طبیعتا تعجبی ندارد اگر با توجه به تهدیدات چند بعدی برخاسته از ولنگاری فضای مجازی، همانها به شایعه پراکنی در خصوص «فیلترینگ» و «قطع شدن اینترنت» و «خفه کردن صدای مردم» و «اختراع دوباره چرخ» و این قبیل مسایل بپردازند.