حراج دموکراسی

نویسنده: طنین عصفوری«در خدمت هیولاهای استثمار نظامی و صنعتی، بدرود اینجا، پیش به‌سوی هرکجا که شد!»بخشی از شعر «دموکراسی» از آرتور رمبو1این روزها دنیا خبر یک سقوط را دنبال می‌کند. طالبان یک به یک شهرها را به تصرف خود در می‌آورد، هرات را اشغال کرده و به دروازه‌های مزارشریف رسیده است. اگر ما تنها اخبار این سقوط را دنبال می‌کنیم آنان این سقوط تلخ را هرلحظه زندگی می‌کنند. طالبان پیش‌روی می‌کند و هرروز تلی از نگرانی را بر روی دوش مردمانی می‌گذارد که سال‌ها برای آزادی و امنیتشان جنگیدند و حالا یک به یک سنگرهایشان را از دست می‌دهند. مردمانی که حالا با طالبانِ پس از مذاکرات صلح، که نتیجه‌ای جز خروج آمریکا و وحشیانه‌تر شدن این گروه تروریستی نداشت، مواجه‌اند. بنابراین بیایید لحظه‌ای به عقب بازگردیم و ماجرا را از سال‌های ابتدایی قرن 21 واکاوی کنیم. از آنجایی که آمریکا به بهانه‌ی مقابله با تروریسم وارد خاک افغانستان شد. حرفم را با ارجاع به سخنرانی‌های جورج بوش آغاز می‌کنم. رییس جمهور آمریکا هنگامی که در سال 2001 و پس از ماجرای 21 سپتامبر فرمان حمله به نیروهای طالبان در افغانستان را می‌داد سخنانش را با این جملات به پایان رساند؛ «صلح و آزادي پيروز خواهند شد!»2. امروز و پس از دقیقا 20 سال به این جمله باز گردیم و این پرسش را مطرح کنیم که آیا صلح و آزادی پیروز شد؟ آیا آنچه که از امروز افغانستان مشاهده می‌کنیم حتی اندک قرابتی با آن دموکراسی‌خواهی آمریکایی مورد نظر بوش دارد؟ بیایید پس از افغانستان، به وضعیت عراق نگاهی بیندازیم. باز هم می‌خواهم از سخنرانی جورج بوش در کنگره‌ی آمریکا در سال 2007 نقل قولی مطرح کنم که می‌گوید «هدف اصلي ما (از حمله به عراق) كمك كردن به اصلاح‌طلبان و ميانه‌روها و افراد شجاعي است كه براي دموكراسي سخن مي‌گويند. وظيفه‌ي بزرگ ما در اين روزها كمك به مردان و زنان شجاع خاورميانه براي ايجاد جامعه‌اي آزاد است... هدف ما ايجاد عراقي دموكراتيك است كه در آن حكومت قانون، احترام به حقوق مردم و ايجاد امنيت برقرار شود»3. حالا پس از 18 سال از مارس 2003 که آمریکا به بهانه‌ی سرنگونی صدام وارد عراق شد باید این سوال را از خود بپرسیم که آن دموکراسی این روزها در عراق چه حال و روزی دارد؟ نتیجه‌ی حمله‌ی آمریکا به افغانستان از سال 2001 تا 2021 طبق آماری که دانشگاه براون به عنوان یکی از معتبرترین دانشگاه‌های آمریکا در گزارشی از هزینه‌های انسانی جنگ ۲۰ ساله آمریکا در افغانستان نوشته بیانگر این است که تاکنون نزدیک به ۲۴۱ هزار نفر از افغانستانی‌ها در این جنگ کشته شده‌اند که ۷۱ هزار و ۳۴۴ نفر از آنان غیرنظامی بوده‌اند. در ادامه این گزارش آمده است ۴۷ هزار و ۲۴۵ غیر نظامی در خاک افغانستان و ۲۴ هزار و ۹۹ غیرنظامی هم در مرزهای افغانستان و پاکستان در داخل خاک پاکستان کشته شده‌اند. بیشتر این افراد نیز براثر حمله هواپیماهای بدون سرنشین آمریکا جان باخته‌اند4. در عراق نیز حجم ویرانی‌ها در پی حمله آمریکا به این کشور به‌حدی گسترده است که هیچ‌ آمار دقیقی درباره رقم خسارت تحمیل ‌شده به عراق وجود ندارد و پس از هر بررسی بر میزان خسارات آن افزوده می‌شود. تنها شاید با نگاهی به آمار این سال‌ها بتوان تخمین اندکی از آنچه که بر سر عراق آمده است داشت. بر اساس توافقی که در سال 2010 بین دولت عراق و آمریکا به امضا رسیده است، عراق باید به سربازان و اتباع آمریکایی که در زمان ریاست‌ جمهوری صدام آزاردیده یا زخمی‌شده یا مورد بدرفتاری قرار گرفته‌اند، خسارت پرداخت کند. کریستین ساینس مونیتور نوشت که این مبلغ در سال 2010، 400میلیون دلار تعیین شده است. علاوه بر این ارزیابی‌های بانک جهانی و دولت عراق نشان می‌دهد که کمپ‌های نظامی مورد حمایت آمریکا در عراق خسارت 7/45 میلیارد دلاری به زیرساخت‌های این کشور وارد کرده است. کمپ‌های نظامی مورد حمایت آمریکا تاکنون خسارات زیادی به زیرساخت‌های عراق شامل مدارس، نیروگاه‌ها، منازل و سایر زیرساخت‌های غیرنظامی در این کشور وارد آورده است5.به پرسش‌های اصلی خود بازگردیم. دموکراسی این روزها چه حال و روزی دارد و آیا آزادی و امنیت و صلح با مداخله‌ی خارجی به ثمر نشست؟ آیا تعبیر و فهم ما از دموکراسی در میان نیروهای محتلف یکی است؟ ما از چه سخن می‌گوییم وقتی از دموکراسی سخن می‌گوییم؟ با تعبیری از آگامبن شروع می‌کنم که می‌گوید «واژه‌ی دموکراسی این روزها در همه‌ی گفتارها طنین یک نت فالش را دارد. مفهومی مبهم که هرکس آن را به کار برد دچار یک بدفهمی می‌شود»6. پس حقیقت دموکراسی در عصری که همه خود را دموکرات می‌نامند چیست؟ تنها راه بیرون کشیدن حقیقت از دل جهانی که در آن به سر می‌بریم زدودن هاله‌ی مقدس کلمه‌ی دموکراسی و تن دادن به خطر دموکرات نبودن و نکوهیده شدن از سوی تمامی جهان است. می‌گویم تمامی جهان چون امروزه تمامی جهان خود را دموکرات می‌داند اما همانطور که بدیو نیز می‌گوید دغدغه‌ی ما جهان است نه تمامی جهان. آن جهانی که آشکارا وجود دارد و نه آن تمامی جهان فرمانروایی که خود را دموکرات می‌داند و دیگران را همگی از جهانی دیگر7. که در این دگربودگی‌ای چنین، دیگر جهان نیست، بلکه تنها بازمانده‌ای از زندگی است، منطقه‌ای است برای جنگ‌ها، بدبختی‌ها، دیوارها و خیال‌های واهی. در این جهان دگربودگی، افراد وقتشان را صرف بستن چمدان‌های خود می‌کنند برای رفتن به نزد همان دموکرات‌هایی که وانمود می‌کنند جهان را می‌چرخانند و کارهایی که نیاز است برای رسیدن به جهانی بهتر را انجام می‌دهند. پس اگر جهان این مدعیان دموکراسی، جهان همگان نیست، اگر تمامی جهان به معنای واقعی آن تمامی جهان نیست، پس نتیجه‌ی دموکراسی این روزها چه چیزی جز محافظت از الیگارشی دموکرات‌هایی، که از قلمروی خود زیر نام غصب شده‌ی جهان محافظت می‌کنند، دارد؟ دموکراسی به سان مفهوم و رویه، با پیرامونی غیردموکراتیک و زیرلایه‌ای ادغام نشده توصیف شده است و به لحاظ تاریخی همواره یک درون دیگری (خواه بردگان، بومیان، زنان و امروزه مهاجران و پناهندگان) را نمایان کرده است. به این سان، کلیت ستیزی آشکاری همواره در دل دموکراسی جای داشته است که نشانگر آن است که اگر رویای امپراتورانه‌ی کلی‌سازی جهان‌شمول دموکراسی تحقق می‌یافت، این شکل از دموکراسی را به خود نمی‌گرفت. اگر آن مفهوم دموکراسی پیشامدرنی برفرض ارزش حکم‌رانی همگانی استوار بود و از این روی بر اصل برابری تمرکز داشت امروزه آن اصل، برای این شکل از دموکراسی، اصل آزادی است. دموکراسی لیبرال هرگز وعده‌ی برابری نداده است مگر به صوری‌ترین معنای آن یعنی سیاست نمایندگی یا برخورداری برابر در پیشگاه قانون. در حقیقت آزادی فردی امروزه قوی‌ترین همبسته‌ی دموکراسی است و این وعده داده می‌شود که تنها دموکراسی است که می‌تواند ما را آزاد کند، چون تنها در این وضعیت می‌توانیم بانی قدرت‌هایی شویم که بر ما حکومت می‌کنند. کارل اشمیت در این جا معتقد است که عنصر نمایندگی سویه‌ی غیردموکراتیک دموکراسی را برمی‌سازد، تا آنجا که این‌همانی میان حکومت و حکومت‌شوندگان ناممکن می‌شود. این‌همانی‌ای که ذاتی منطق دموکراسی است. بنابراین در دل این شکل از دموکراسی، یعنی دموکراسی لیبرال که مبتنی بر دال آزادی است، تناقضی است که منجر به نقض طرفین می‌شود. به این معنا که دموکراسی نفی آزادی است و بالعکس. این تناقض به مدد بحران‌های موجود آشکارا نمایان است8. فهم مدرن پذیرفته شده از دموکراسی نمایندگی ما را به اقتدار تصمیم‌گیری در مورد امور بنابر قاعده‌ی اکثریت می‌رساند اما رانسیر در کتاب استاد نادان9 معنایی از قدرت را می‌رساند که نه کمی است و نه وابسته به کنترل؛ در عوض آن را قدرت توان‌مندی می‌داند. توان‌مندی توده مردم برای کشف کردن شیوه‌های کنش برای برآوردن دغدغه‌های معمول. رانسیر با این تصویر سعی می‌کند تا چیزی را بازنمایی کند که در واقع به معنای آغازین کلمه‌ی دموکراسی اشاره دارد؛ یعنی توانایی انجام کارها، یعنی قدرت برای همه صرف‌ نظر از اینکه چه کسی هستید. دموکراسی شکلی از حکومت نیست که دل مشغولی اکثریت و اقلیت داشته باشد. چنان که ژوزیا اوبر با اشاره به یونان باستان از سه واژه که بیانگر قدرت سیاسی مونارشیا، الیگارشیا و دموکراتیا هستند یاد می‌کند و معتقد است که در این بین تنها واژه‌ی دموکراتیا است که پاسخی را برای پرسش «چند نفر؟» فراهم نمی‌کند. مونارشیا گویای حکمرانی تک نفره و الیگارشیا گویای قدرت شماری اندک است. اما قدرت دموس نه قدرت اکثریت مردم است و نه اقلیت آن، بلکه قدرت هرکس است. هرکس همان‌قدر لایق حکم‌رانی است که لایق حکم‌پذیری است10. با این حال اگر دموکراسی به منزله‌ی توان انجام کارها باشد و آن را از تعداد جدا بدانیم باز هم در آن نوعی پیش‌فرض مشاهده می‌کنیم که جهان را به دو دسته تقسیم می‌کند. یک تقسیم‌بندی میان آنان که دارای توان مشارکت در تصمیم‌گیری جمعی تعریف شده‌اند و دیگرانی که این توان را ندارند. بهترین مردم، همان‌هایی که توانایی تصمیم‌گیری برای همان دموس را زیر چتر دموکراسی دارند، در سرتاسر تاریخ به شیوه‌های متفاوتی تعریف شده‌اند؛ آنانی که تبار اصیل و نژاد راستین دارند و خود را متمدن می‌نامند، آنانی که قدرت نظامی دارند و یا آنانی که امروزه سرمایه و بازار را در اختیار دارند. بنابراین در مواجهه با پارادوکس‌های دموکراسی باز به همان نقطه‌ای رسیدیم که بدیو به آن تحت عنوان «تمامی جهان» اشاره داشت. تمامی جهانی که تحت لوای دموکراسی بر دیگران خارج از جهان حکم‌رانی می‌کنند. در این جا می‌خواهم اشاره کنم به شعری از آرتور رمبو، شاعر فرانسوی نمادگرا، در مهم‌ترین کتابش با عنوان «فصلی در دوزخ». رمبو در این شعر تصویری درخشان از فرستادگان تمدن‌آفرین به ما می‌دهد؛«اینان فاتحان جهان‌اند،جویندگان بخت کیمیایی شخص خویشسرگرمی و آسایش همراه آنان استآنان برای نژاد‌ها، طبقات، برای حیوان‌ها با خودآموزش می‌آوردنددرون این کشتی، آرامش و سرگیجهدر روشنایی طوفانیدر شب‌های هولناک مطالعه»11.در شعر رمبو، دموکراسی یک عَلَم می‌شود، یک شعار، شاهدی برای اثبات متمدن بودن و الاهیاتی حیاتی برای غرب تمدن‌آفرین. غرب به منزله‌ی جهان دموکراتیک می‌تواند رهبر اخلاقی جهان شود (همان‌طور که در سخنرانی‌های بوش در توجیه حملات آمریکا به عراق و افغانستان شاهدش بودیم) زیرا هژمونی آن پایه و اساس پیشرفت در سرتاسر جهان است، و به تعبیر فوکویاما در مقدمه‌ی کتاب «پایان تاریخ»، هیچ جامعه‌ای خواستار پیشرفت و نوسازی نیست مگر از راه پیاده‌سازی قواعد بازار آزاد و دموکراسی لیبرال12. بار دیگر اگر به شعری از رامبو تحت عنوان «حراج» بازگردیم، شاید معنای حرف فوکویاما را بهتر دریابیم. رامبو در این شعر سعی به بازنمایی ارتباط میان دموکراسی و نفوذ روابط بازاری به زندگی روزمره دارد. حال و هوای او در این شعر تصویری از مبادله‌ی آزاد کالاها، بدن‌ها، سبک‌های زندگی و آینده‌های ممکن است. «حراج بدن‌های گران بهافراسوی نژاد یا جهان یا جنسیت یا تبارحراج زادگاه‌ها و کوچ‌هاسرگرمی‌هاافسون‌ها و آسایش کاملو هیاهوحرکتو آینده‌ای که در پی‌ می‌آورند!». آنچه که امروزه آزادی تعبیر می‌شود در گروی حق محقق می‌شود. حقی سیاست‌زدوده و به سان نوعی حال و هوای اشتباه که رمبو آن را حراج می‌نامد. امروزه دموکراسی شعار اکثر رهبران جهان است. همان دموکراسی‌ای که توجیه‌گر حکم‌رانی افرادی است که در جهان خود جایی را برای مردم متصور نیستند، به تعبیری همان حکم‌رانی بدون مردم. نظام‌هایی که به ظاهر هرگونه امکان دیگری جز بازتولید نامتناهی کارکرد خودشان را طرد می‌کنند. توانایی نامیدن یک اقتصاد بازار آزاد، یک حق مداخله به شیوه‌ی نظامی و غیره (از جمله تحریم) در ملت‌های بی‌شمار و امور داخلی آن‌ها، و نهایتا توانایی خواندن تمامی این‌ها به نام دموکراسی یک کارستان باورنکردنی بود که دولت‌های غربی پس از پایان جنگ سرد توانستند برای مقابله با کمونیسم از آن بهره ببرند. موفقیت در واداشتن بازار به عنوان پیش‌شرط بدیهی دموکراسی و محدود کردن همان دموکراسی مطابق با الاهیات بازار آزاد و ایمان راسخ به قواعد آن، دستاورد برجسته‌ای بود. دستاوردی که نتیجه‌اش وضعیت امروز عراق و افغانستان است. دستاوردی که با وجود تمامی خرابی‌ها و تجاربی که از منطقه در دست داریم همچنان عده‌ای دل در گروی آن دارند و پیاده‌سازی آن را تنها راه‌گشای وضعیت در داخل کشور می‌دانند. بنابراین آنچه که اهمیت می‌یابد بازشناسی و فهم وارونگی دموکراسی در واقعیت موجود و همچنین حفظ معنای آغازین و راستین آن است. اگر بخواهیم با فهمی رانسیری از این دام خارج شویم چاره‌ای جز این نداریم که از فهم دموکراسی در قالب شکلی از حکومت خارج شویم و به آن به منزله‌ی قدرت هرکس برای درگیر کردن خودش با امور همگانی بیندیشیم13. به عبارتی به سوی پرورش فهمی از دموکراسی برویم که بر ضد منطق‌های الیگارشیکی‌ای است که از آغاز تهدید‌ کننده‌ی آن بوده است14. برای بازسازی این چنینی دموکراسی نیز نمی‌توان از نطق‌های سیاستمداران امروزی که خود را مدعی تجسم بخشیدن به دموکراسی می‌دانند استفاده کرد بلکه باید به تبارشناسی آن برای فهم و تفکیک دو اصل دموکراتیک و الیگارشیک رجوع کرد. این شاید وجود داشته باشد و یا اصلا تحقق‌پذیر نباشد اما یک آغاز است. آغازی برای بازپس‌گیری دموکراسی به حراج رفته. حالا به سان یک دنباله ما می‌توانیم دوباره به معنای راستین دموکراسی بازگردیم: قدرت مردمان بر حیات خویش.آنچه من در این مطلب بنا داشتم تا به آن بپردازم تخریب تمام آن اقتداری است که در پس واژه‌ی دموکراسی مدرن نهفته است. البته که من در این‌جا همچنان از توانایی این بازپس‌گیری بسیار نامطئن هستم اما یقین نیز دارم که باید دموکراسی را از معنای به حراج رفته‌اش نجات داد.یادداشت‌ها و منابع:1- شعر دموکراسی از آرتور رمبو و ترجمه‌ی سارا سمیعی. آرتور رمبو مظهر نهضت جدید شعر فرانسه یعنی مکتب سمبولیسم در قرن 19 میلادی محسوب می‌شود؛ شاعری که بسیاری از ستایشگران دنیای مدرن او را می‌ستایند و از او به عنوان یکی از بنیان‌گذاران شعر دنیای نو یاد می‌کنند. داریوش مهرجویی در ۱۹۸۳ میلادی فیلمی به نام سفر به سرزمین آرتور رمبو را ساخت که در واقع برپایه زندگی وی ساخته و در فستیوال لندن ۱۹۸۴ نمایش داده شد. همچنین قطعه «دموکراسی» را نیز در حال و هوای پس از درگذشت کمون نوشته و گویی بر لبه‌ی یک نظام جهانی در حال دگرگونی ایستاده است. هنگامی که یک رژیم به راستی بورژوآیی آغاز به برپا کردن قاطع خودش می‌کند و آن چه که مهم و معنادار است که در این شعر نیز خود را به نمایش گذاشته کشتار طبقاتی است که در دل اروپای متمدن روی داد؛ تیرباران‌های جمعی ده‌ها هزار کمونار در مه 1871. 2- خبر «سخنرانی بوش همزمان با حمله به افغانستان» در مهر 1380، سایت خبرگزاری ایسنا.3- خبر «سخنرانی سالانه جورج بوش در کنگره» در بهمن 1385، سایت خبرگزاری ایسنا.4- خبر «نتیجه ۲۰ سال حضور نظامی آمریکا در افغانستان؛ تخریب، ویرانی و هزاران کشته» در اردیبهشت 1400، سایت خبرگزاری ایرنا.5- خبر «خسارت 350 میلیارد دلاری آمریکا به عراق» در اردیبهشت 1398، روزنامه فرهیختگان. 6- آگامبن، جورجو؛ «یادداشت پیش‌درآمد درباره‌ی مفهوم دموکراسی» در کتاب حال و روز دموکراسی، ترجمه مجتبی گل‌محمدی. انتشارات چشمه: 1395.7- بدیو، آلن؛ «مقاله‌ی نشان دموکراتیک» در کتاب حال و روز دموکراسی، ترجمه‌ مجتبی گل‌محمدی. انتشارات چشمه: 1395.8- موف، شانتال؛ «مقاله‌ی تکثرگرایی و دموکراسی مدرن: دوروبر کارل اشمیت» در کتاب قانون و خشونت، ترجمه علی عباس‌بیگی و مجتبی گل‌محمدی. انتشارات رخ‌داد نو: 1388.9- رانسیر، ژاک؛ استاد نادان، ترجمه آرام قریب. انتشارات شیرازه: 1399.10- راس، کریستین؛ «مقاله حراج دموکراسی» در کتاب حال و روز دموکراسی، ترجمه مجتبی گل‌محمدی. انتشارات چشمه: 1395.11- رمبو، آرتور؛ فصلی در دوزخ و کشتی مست، ترجمه محمدعلی سپانلو. انتشارات هژبر: 1378.12- Francis Fukuyama, “The History and the End of History”, Gurdian.co.uk, thursday, 3April 2007.13- رانسیر، ژاک؛ سیاست و زیبایی‌شناسی، ترجمه اشکان صالحی. نشر نی: 1399.14- رانسیر، ژاک؛ ده تز در باب سیاست، ترجمه امید مهرگان. انتشارات رخ‌داد نو: 1388.