پیشنهاد ایجاد یک رمزارز بین دولتی برای مقابله با تحریم‎ های آمریکا

این یادداشت در اسفند 1397 در شماره 308 هفته نامه «تجارت فردا» با عنوان «پیشنهاد رمزی؛چگونه می‌ توان از تکنولوژی بلاک‌چین در تحدید اثرات تحریم استفاده کرد؟» منتشر شده است [+]. با توجه به پیشنهاد اخیر رئیس جمهوری در هجدهمین اجلاس سران کشورهای جنبش عدم تعهد در خصوص استفاده از رمزارزها برای مقابله با سوء استفاده آمریکا از قدرت دلار بد ندیدم یادداشت را در اینجا مجددا بازنشر کنم. https://www.video3.net/v/YrIDg این یادداشت قصد دارد پیشنهادی در خصوص ایجاد یک رمزارز بین دولتی دارایی پایه مبتنی بر تکنولوژی بلاکچین، به عنوان یک راه ‏حل پایدار و جهان‏ پذیر ارائه دهد. در این رابطه توضیح داده خواهد شد که علیرغم فرصت‏ های زیادی که تکنولوژی بلاکچین در کاهش و تحدید اثرات تحریمی به دست می ‏دهد، اساسا رمزارزهای موجود به دلایل مختلف ظرفیت‏ های کافی برای حل مشکلات اساسی تحریمی کشور را ندارند.پیش از ورود به موضوع ذکر چند نکته ضروری است:اول اینکه دور زدن تحریم،‏ روشی کوتاه مدت، ناپایدار و اغلب مستلزم نقض قوانین متعارف ضد پولشویی بین ‏المللی است لذا هر چند در کوتاه مدت ممکن است گریزی از استفاده از این روش‏ ها نباشد باید برای بلندمدت چاره ‏ای پایدار اندیشید.دوم، باید توجه کرد هیچ تک‏ راه ‏حل جامع و کاملی برای حل مسئله تحریم‏ های کشور وجود ندارد. به عبارت دیگر همانطور که تحریم های یکجانبه آمریکا از حیث نوع و سطح و حیطه اثرگذاری متنوع و متعدد هستند، برای مقابله با آن‏ها نیز باید بسته ‏ای از راهکارهای مختلف در سطوح مختلف فنی و دیپلماسی طراحی کرد. بسته ‏ای که هر روز با توجه به فرصت ‏ها، تهدیدها و شرایط پیش‏رو بتوان آن را با هدف افزایش کارایی و اثربخشی به روزرسانی کرد. همچنین این بسته باید دارای راهکارهای کوتاه مدت، میان مدت و بلندمدت مختلف باشد. سوم، اغلب راهکارهای ضدتحریمی، جذابیتی برای طرف ‏های تجاری ایران ندارند. بنابراین باید تلاش نمود در راهکارهای پیشنهادی فارغ از بحث تحریمی کشور، جذابیت‏ های کافی برای طرف مقابل نیز وجود داشته باشد تا حداکثر همکاری ممکن محقق گردد.چهارم، بهترین راهکارها، راهکارهایی هستند که ضربه زدن به آن برای دشمن بیشترین هزینه سیاسی و اقتصادی را داشته باشد.پس از این مقدمه ضروری است به این نکته توجه گردد که خاصه تحریم‏ های حوزه نفتی دارای ابعاد و سطوح متفاوتی است. به عبارت دیگر کشور در حوزه فروش نفت با چندین مشکل متفاوت مواجه است:1- اساسا معامله با شرکت ملی نفت ایران و سایر شرکت‏ های مشابه مشمول تحریم است. (تحریم فروشندگان کلیدی)2- بیمه نفت کش‏ های کشور و حمل و نقل نفت ایران مشمول تحریم است. (تحریم کانال حمل)3- خرید نفت ایران مشمول تحریم است، به عبارت دیگر خرید نفت حتی به صورت تهاتری و بدون انتقال پول مشمول تحریم ‏ها خواهد بود. (تحریم خریدار)4- نقل و انتقالات دلاری فروش نفت ایران (و سایر نقل انتقالات دلاری دیگر) ممنوع و مشمول تحریم است. (کانال دریافت پول)5- بانک مرکزی کشور و هر گونه کمک به تبادلات مالی ایران مشمول تحریم است. (تحریم بانک مرکزی)با توجه به موارد فوق بدیهی است امکان یک تک ‏راه‏ حل برای حل همزمان تمامی موارد وجود ندارد. در این بین استفاده از تکنولوژی بلاکچین در برخی موارد اساسا کارایی ندارد و موضوع بیشتر موضوعی دیپلماتیک و حقوقی است تا فنی و مالی. بنابراین از این تکنولوژی تنها برای حل برخی از موارد می‏ توان استفاده کرد. پیشنهاد نهایی این یادداشت، بر حل موارد چهارم و پنجم متمرکز خواهد بود.پیش از طرح پیشنهاد توضیحی در خصوص کارایی رمزارزهای فعلی نظیر بیتکوین برای تبادلات مالی کشور با تمرکز بر حوزه فروش نفت ضروری است. نگارنده معتقد است به چند دلیل رمزارزهای فعلی کارایی کافی در این خصوص ندارند:1- به طور کلی مزیت رمزارزها در حوزه تحریم، ناشناسی نسبی و دشواری ردگیری معاملات صورت گرفته برای طرف آمریکایی است. بنابراین وقتی تعداد یکی از دو طرف معامله (یعنی تعداد خریداران یا تعداد فروشندگان) محدود و افراد قابل شناسایی باشند، استفاده از رمزارزها برای انجام معاملات عملا کارایی خود را از این حیث از دست می‏ دهد. به عبارت دیگر بیشترین کارایی استفاده از رمزارزها، زمانی است که تعداد فروشندگان یک کالا (در خارج از کشور) و تعداد خریداران آن (در داخل کشور)- یا برعکس- آنقدر زیاد باشد که امکان ردگیری وجود نداشته باشد. در خصوص فروش نفت، این مسئله هم از جهت فروشنده و هم از جهت تعدد خریداران به صورتی نیست که ناشناسی خاصی برای طرفین ایجاد نماید.2- حجم معاملات بازار رمزارزها در جهان و حتی با احتساب مبادلات داخل اکسچنج ‏ها (که بخش قابل توجهی از مبادلات را شامل می ‏شود و اساسا برای هدف ما قابل استفاده نیست) بسیار پایین است و مناسب معاملات نفت نیست.3- بازار کریپتوکارنسی‏ ها هنوز تا بالغ شدن راه زیادی در پیش دارد و از عمق و ثبات کافی برخوردار نیست. این مسئله باعث نوسانات بسیار زیاد و خارج از تحمل ریسک‏ پذیری شرکت‏ های متعارف در صنایع مختلف می‏ شود و عملا استفاده از آن‏ها را برای معاملات روزانه با مشکل مواجه می‏ کند.4- شاید مهمترین مسئله در خصوص عدم امکان استفاده از رمزارزهایی مثل بیتکوین در معاملات نفتی این باشد که شرکت های نفتی در صورت خرید رمزارزهایی مثل بیتکوین برای پرداخت هزینه نفت به ایران و همچنین شرکت هایی که ایران از طریق این رمزارزها قصد خرید نیازهای خود را دارد (مثلا قصد خرید فولاد از یک شرکت هندی را دارد) باید منشاء و نوع معامله خود را برای بانک ها روشن کنند. دقیقا در همین نقطه، یعنی نقطه تبدیل کرپیتوکارنسی به فیات‏ مانی سیستم‏ های کنترلی و نظارتی بانکی نظیر قوانین ضد پولشویی و چترهای اطلاعاتی‏ نظیرFAFT امکان ردگیری و رصد معاملات را دارند و این مسئله مزیت استفاده از این روش را از بین می‏ برد.با این مقدمه طولانی ضروری است ابتدا دسته ‏بندی‏ ای از انواع مختلف بلاکچین یا به عبارت دقیق‏ تر تکنولوژی دفتر کل توزیع شده (DLT) ارائه شود. به طور کلی می‏ توان سیستم های بلاکچینی را به سه دسته تقسیم کرد. بلاکچین‏ های عمومی نظیر بلاکچین بیتکوین و اتریوم؛بلاکچین ‏های خصوصی، نظیر بلاکچینی که یک شرکت برای مدیریت روابط و اطلاعات بین بخش ‏های داخلی شرکت خود از آن استفاده می‏ کند؛ وبلاکچین ‏های کنسرسیومی یا فدرالی نظیر بلاکچینی که بین چند بانک برای مدیریت تبادلات و ارتباطات بین ‏بانکی ایجاد می ‏شود.اما راهکار پیشنهادی چیست؟راهکار پیشنهادی استفاده از یک رمزارز بین دولتی دارایی پایه است. یعنی بانک‏ های مرکزی چند کشور بر اساس یک بلاکچین کنسرسیومی بین خودشان یک رمزارز مبتنی بر یکی دارایی ایجاد کنند و از آن در تعاملات و تبادلات تجاری فی مابین در کنار سایر روش‏ های تبادل استفاده کنند. میزان این نوع رمزارز به اندازه آورده هر کدام از بانک های مرکزی شرکت کننده بستگی خواهد داشت. محل ذخیره پشتوانه می‏ تواند یک موسسه مالی جدیدالتاسیس مشترک المنافع به عنوان ناشر اصلی رمزارز باشد.در خصوص کشورهای اولیه عضو می‏ توان سناریوهای مختلفی ارائه کرد با این حال شاید عملی ‏ترین و کاربردی‏ ترین گزینه حضور کشورهایی است که در حال حاضر به نوعی با تحریم‏ های آمریکا مواجه هستند و از طرفی جزو شرکای تجاری قابل توجه ایران نیز به شمار می‏ روند. پیشنهاد اولیه می‏ تواند شامل کشورهایی نظیر روسیه، ترکیه، چین و احیانا هند باشد. همچنین به نظر می ‏رسد بهترین گزینه برای دارایی پشتوانه این رمزارز طلا باشد.از مزیتهای کلیدی این روش می‏توان به موارد زیر اشاره کرد:1- ثبات ارزش رمزارز به دلیل دارایی پایه بودن آن؛2- امکان اضافه شدن کشورهای جدید به کنسرسیوم با کمترین تشریفات لازم؛3- حفظ استقلال سیاست‏ های پولی بانک‏های مرکزی (بر خلاف ارزهای بین دولتی سنتی نظیر یورو)؛4- حفظ پول‏ رایج کشورها (بر خلاف ارزهای بین دولتی سنتی نظیر یورو)؛5- نیاز به طی روندهای قانونی بسیار ساده ‏تر در مراجع قانون گذاری کشورها (در مقایسه با ارزهایی مثل یورو)؛6- تسهیل تجارت فی ‏مابین کشورها؛7- کاهش هزینه‏ های تبادلات بانکی؛8- نظارت مستقیم و به‏ هنگام بانک‏ های مرکزی بر تراکنش‏ ها؛9- عدم دسترسی کشورهای متخاصم نظیر آمریکا به اطلاعات تراکنش ‏های داخل کنسرسیوم (بر خلاف سیستم بانکی متعارف)؛10- تحریم ناپذیری یک طرفه کشورهای متخاصم؛11- عدم نیاز به نهادهایی نظیر سوئیفت ؛12- سرعت و امنیت بالای تراکنش‏ ها در مقایسه با سیستم‏ های متعارف؛13- جهان‏پذیر بودن به دلیل داشتن پشتوانه دارایی؛ 14- تضعیف دلار به عنوان اهرم فشار و یکی از ارکان قدرت اقتصادی آمریکا در جهان؛ و15- ایجاد راهکاری بلندمدت و پایدار برای جلوگیری از تحریم ‏های یک جانبه آمریکا (به عبارت دیگر مزیت این روش تنها معطوف به حل مشکلات ایران نیست و مسئله ی مشترک کشورهای دیگر را نیز حل می کند).پر واضح است که عملیاتی شدن این پیشنهاد با چالش‏های جدی‏ای نیز مواجه است. از جمله این چالش ‏ها می ‏توان به موارد زیر اشاره کرد:فشارهای سیاسی و اقتصادی و ... آمریکانبود اراده سیاسی کشورهادشواری ایجاد نهاد مالی مربوطهپذیرش و فراگیری بین‏المللیمباحث فنی و پیاده سازیدر مجموع باید توجه کرد این پیشنهاد یک راهکار بلندمدت است و به عزم و اراده سیاسی کشورهای هدف و به ویژه ایران به عنوان کشور پیشنهاد دهنده نیازمند است. بعضا اجرایی شد این قبیل پیشنهادها به مذاکرات چندین ساله بین‏ المللی نیازمند است. به علاوه ضروری است پیشنهاد حاضر از ابعاد مختلف اقتصادی، سیاسی، حقوقی و ... مورد ارزیابی دقیق گرفته و به یک پیشنهاد قابل ارائه در سطح بین‏ المللی تبدیل گردد. در این مسیر توصیه می‏ شود از توان و تخصص و مشارکت سایر کشورهای علاقه‏م ند نیز استفاده گردد.اخیرا روسیه، چین و برخی کشورها علاقه خود را به ایجاد رمزارزهای منطقه ای عنوان کرده اند. [+]رئیس بانک مرکزی انگلستان هم از احتمال جایگزینی دلار با کریپتوکارنسی بین دولتی صحبت کرده است. [+]