شباهت خانواده های «مدرن» با کارگران مدرن

کلمه «مدرن» اغلب با «نوین» یا «جدید» یا آخرین «ترِند» مترادف گرفته می شود. وقتی گفته می شود «خانواده مدرن»، بسیاری اینطور برداشت می کنند که منظور زندگی خانوادگی به سبک جدید و روز دنیاست.اگر دقیقتر صحبت کنیم، «مدرن» دیگر سبک روز دنیا نیست. دنیای امروز در مرحله «پسا مدرن» قرار گرفته. و پسا مدرن یعنی چیزی که نقیض مدرنیته است. یعنی بسیاری اوقات وقتی صحبت از یک پدیده مدرن می شود، در واقع از یک پدیده پسا مدرن که بر ضد مدرنیته است صحبت می شود.با این مقدمه، متوجه می شویم که «خانواده مدرن» امروز یعنی نوعی خانواده که در دوران پسا مدرن ایجاد شده. و طبقه کارگر مدرن هم در مرحله پسا مدرن مورد نظر است.در دوران مدرن واقعی، یعنی دورانی که انقلاب صنعتی تازه شروع شده بود و جوامع سرمایه داری شاهد شکل گیری دو طبقه مدرن و جدید سرمایه دار و کارگر بود، روابط تولیدی میان این دو طبقه شباهت زیادی به روابط خانواده های سنتی داشت.در خانواده سنتی، زن و مرد وارد رابطه زناشویی می شوند که اغلب تا پایان عمر ادامه دارد. جنس رابطه زن و مرد در خانواده سنتی از جنس عشق و وابستگی عاطفی و دایمی است. در بستر این رابطه عاشقانه نهاد خانواده شکل گرفته و فرایند باروری و تولید و رشد و تربیت فرزندان اتفاق می افتد. اهمیت خانواده به اندازه ای است که اعضای خانواده هویت خود را ذیل خانواده خود تعریف می کنند. نام خانوادگی یا اسم فامیل که از کشورهای توسعه یافته غربی وارد فرهنگ دیگر نواحی جهان از جمله ایران گردید دقیقا چنین کارکردی دارد. یعنی بیان کننده هویت خانوادگی افراد است.مرد (یا زن) مدرن که متعلق به طبقه کارگر بود، برای کار به استخدام یک کارفرما در می آمد. این کارفرما ممکن بود یک کارخانه صنعتی، یک سازمان خدماتی، یا هر واحد اقتصادی دیگری باشد. در هر صورت مشخصه طبقه کارگر مدرن این بود که کار و حرفه و محل کار به بخشی اصلی از هویت یک کارگر تبدیل می شد.اگر کسی در یک کارخانه یا شرکت هواپیمایی یا فروشگاه زنجیره ای یا بانک یا جای دیگری کار می کرد، آن محل کار به بخشی از هویت کارگر تبدیل می شد و رابطه کارگر و کارفرما شامل یک بعد عاطفی علاوه بر بعد حرفه ای می شد. به همین دلیل کارفرمایان از اخراج کارگران خود اکراه داشتند و اکثر کارگران هم اگر در جایی استخدام می شدند، چنانچه اخراج نمی شدند آنقدر به کار در آن محل ادامه می دادند تا بالاخره همانجا بازنشسته شوند.افرادی که بازنشسته می شدند گویا بخشی از هویت خود را از دست داده باشند، دچار افسردگی می شدند. اگر کسی از کار اخراج می شد بقیه عمرش را مصروف فحش و ناسزا گویی به کارفرمای قبلی می کرد، و البته تمام تلاشش را برای بازگشتن به همان کار قبلی به کار می بست! درست مانند زنی که شوهرش طلاقش داده باشد!قطع رابطه کارگر و کارفرما کاملا ماهیتی عاطفی داشت. کارفرما به کارگرانش مانند زن و بچه و اعضای خانواده اش می نگریست و تصور می کرد مسئول گذاشتن نان در سفره کارگرانش است. کارگران هم به کارفرما مانند پدر خانواده نگاه می کردند و انتظار داشتند این پدر نگذارد آب در دلشان تکان بخورد.در دوران پسامدرن امروز که به غلط «مدرن» نامیده می شود، هم روابط خانوادگی و هم روابط کاری به کلی شکل و ماهیت دیگری پیدا کرده.رابطه کارگر و کارفرما دیگر ماهیت عاطفی نداشته و کاملا جنبه حرفه ای پیدا کرده است. نه کارگران انتظار دارند تا آخر عمر در استخدام یک کارفرما باقی بمانند و نه کارفرمایان چنین توقعی از کارگران دارند.مدت زمان متوسط برای باقی ماندن یک فرد در یک شرکت و خدمت به یک کارفرما چیزی حدود سه تا چهار سال است. بعد از سه یا چهار سال اغلب خود کارگران به دنبال موقعیت شغلی جدیدی می روند تا تجربیات جدیدی کسب کرده و بتوانند در کار پیشرفت کنند. اخراج یا عدم تمدید قرارداد یک کارگر بعد از سه چهار سال دیگر مانند گذشته یک اتفاق بزرگ و زلزله در زندگی افراد محسوب نمی شود.کارگری که تا دیروز با حرارت از یک برَند تجاری بخصوص حمایت میکرد، ناگهان از فردا لباس هایی با لوگوی برند تجاری رقیب را بر تن می کند.بازتاب این روابط تولیدی در خانواده به اصطلاح مدرن هم دیده می شود. زن یا مردی که تا دیروز با یک نفر همخوابه بوده، ناگهان از فردا با شخص دیگری به بستر می رود.خاطرم هست یکی از همکاران که یک پسر سریلانکایی مهاجر در یکی از کشورهای غربی بود، همیشه از روابط عاشقانه اش با همسرش برای سایر همکاران تعریف می کرد. ناگهان یک روز به محل کار آمد و گفت که از زنش جدا شده. با این توضیح که همسرم از من دعوت کرد به یک رستوران برویم، و آنجا به من توضیح داد که موقعیت شغلی جدیدی در کشور دیگری برایش پیدا شده و برای پیشرفت شغلی تصمیم گرفته از من جدا شود.خیلی هم تاکید می کرد صحبتی که بین او و همسر سابقش رد و بدل شده بسیار «حرفه ای» و منطقی بوده و توافق کرده اند که از هم جدا شوند.پر واضح است که خانواده مدرن هم مانند کارگران مدرن دیگر مشمول روابط عاطفی و ناموسی نیست. بلکه همه چیز حرفه ای و برای رساندن میزان بهره وری و Productivity به میزان حداکثری شده است.مهمترین علت این گرایش روابط خانوادگی به سمت روابط کاری در این نکته نهفته است که طبقه کارگر مدرن دیگر مانند گذشته مسئولیت باروری و تولد و تربیت و رشد فرزندان را به عهده ندارد. این نیازمندی عمدتا از طریق مهاجرت برطرف گردیده و کارگر مدرن ناچار است برای پیشرفت کاری تمام تمرکز و توجه خود را مستقیما روی زندگی کاری خود قرار دهد.مجددا تاکید می کنیم این «کارگر مدرن» در حقیقت «کارگر پسامدرن» است. کارگر پسامدرن زمانی به اوج موفقیت می رسد که اخته و نابارور شده باشد.فراموش نکنیم استثناء در این زمینه بسیار است و آنچه گفتیم روند کلی و تصویر کلان ماجراست. اگر چه همچنان هستند بسیاری کارگران که زندگی خانوادگی سنتی داشته و فرزندان زیادی را پرورش می دهند، اما کیست که بتواند منکر افزایش آمار طلاق و کاهش آمار ازدواج و آمار سقوط نرخ باروری در کشورهای توسعه یافته به زیر حد جایگزینی شود؟زندگی خانوادگی حتی اگر بسیار لذت بخش و گرم و دلنشین باشد، هزینه آن برای کارگر پسامدرن بیش از آن است که توان استطاعت آن را داشته باشد. کارگر پسامدرن باید سرگرمی های ارزان و کم هزینه داشته باشد تا بهره وری آن در تولید بالا برود.کارگر پسامدرن از خانواده جدا می شود تا با کار ازدواج کند. لیکن کار به او یاد می دهد دوران ازدواج و وفاداری به یک نفر سپری شده، و باید بتواند هر شب با یک نفر جدید به بستر برود.کارگر پسامدرن یک روسپی است که از روابط خود عاطفه زدایی کرده و صرفا نگاهی حرفه ای به روابط کوتاه مدت خود دارد. هر کس بیشتر پول بدهد، تا زمانی که پول بدهد، کارگر پسامدرن به او خدمات می دهد.اگر چه ادبیات چپگرا و کمونیسم زده ایران در دهه های پنجاه و شصت نوعی قداست به کارگری بخشیده بود، اما واقعیت این است که در روایات اسلامی هم احادیث و توصیه هایی وجود داشته که از کراهت کارگری برای دیگران گفته بوده اند. به عنوان مثال:در منابع حدیثی، در باب کراهت استخدام و اجیر شدن برای دیگران در فعالیت‌های اقتصادی روایتی با این عنوان وارد شده است:«عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ (ع) قَالَ‏ مَنْ آجَرَ نَفْسَهُ فَقَدْ حَظَرَ عَلَیْهَا الرِّزْقَ وَ کَیْفَ لَا یَحْظُرُ عَلَیْهَا الرِّزْقَ وَ مَا أَصَابَ فَهُوَ لِرَبٍّ آجَرَه»؛‏[1]امام باقر(ع) فرمود: کسی که خود را اجیر دیگران کند، راه به دست آوردن روزی را برای خود محدود ساخته است، چگونه روزی‌اش محدود نشود، در حالی‌که تمام نتیجه تلاش‌هایش برای کارفرمایش خواهد بود؟!امروز بخش کثیری از جوانان را می بینیم که برای مهاجرت و کارگری در کشورهای دیگر سر و دست می شکنند. با این توجیه که مثلا با حقوق یک کارگر در آلمان یا سوئد یا عمان یا فلان کشور، می شود آنقدر خرید کرد و با حقوق یک کارگر در ایران می شود فقط اینقدر خرید کرد!کارگری یعنی فروختن عمر. عمری که می رود و هرگز باز نمی گردد. دوزار بالا یا پایین فروختن این عمر واقعا چه تفاوتی در اصل داستان دارد؟