سیر تحول عکاسی پرتره در ایران

عکاسی در بدو ورود به ایران به دربار راه پیدا می‌­کند و تا سال­ها وسیله‌­ای برای قدرت­‌نمایی و ابراز شکوه و جلال پادشاهی باقی می‌­ماند. طی این سال­ها عکس­ها در آلبوم­‌های شاه انبار می‌­شود. بی آنکه کسی آنها را ببیند یا به آنها دسترسی داشته باشد. عکس­‌های مستند نیز که توسط دیگر عکاسان در بیرون از کاخ عکاسی می­‌شدند در آلبوم­هایی به محضر شاه تقدیم می‌­شدند. پس از ناصرالدین شاه، رجال دربار و اعیان و اشراف نیز عکاسی و داشتن پرتره‌ای از خویش را تجربه می­کنند و به این واسطه عکاسی در اختیار شاه و دربار باقی می­‌ماند و خبری از حضور رعیت، به­‌جز خدمتکاران و نوکران دربار، در تصاویر نیست. در اواخر قاجار ناصرالدین شاه که به­‌دلیل علاقه زیاد به این فن و هنر، در توسعه آن در دربار و در میان اشراف بسیار موثر بود، دستور به تأسیس عکاسخان‌ه­ای در بیرون از دیوارهای کاخ برای استفاده عموم ، می­دهد. عکاسی از انحصار حلقه محدودی از درباریان و اشراف و خارجیان مقیم تهران خارج شد و با افتتاح نخستین عکاسخانه‌­های پایتخت در سال های 1280ق مردم عادی نیز امکان آن را یافتند که برای عکس گرفتن نزد عکاسان حرفه‌­ای بروند.در پی این اتفاق کم­‌کم عکاسی به شهرهای بزرگ از جمله تبریز، اصفهان و شیراز نیز وارد شد. اصفهان هم از این داستان مستثنا نبود و در سال­های ابتدایی عکاسی مطلقا در اختیار ظل­‌السلطان و دربار بود. البته به واسطه تصمیم ارزشمند ارنست هولتسر، در همین زمان مجموعه‌­ای اجتماعی و مستند از مردم عادی اصفهان نیز به ثبت می­‌رسد. با گذشت زمان، توسط چند ایرانی ارمنی‌­تبار در محله جلفای اصفهان و به­‌واسطه ارتباط و آشنایی آنان با هند و اروپاییان نخستین عکاسخانه‌­های عمومی در اصفهان تأسیس می­‌شوند و در همان سال­ها به‌­تدریج توسط چند عکاس دیگر ایرانی، این امر ادامه می یابد. اما به‌ ­دلیل گران بودن عکس مشتری­‌های این عکاسخانه‌­ها همچنان اعیان و اشراف و ثرتمندان شهر بودند. پس از وقوع انقلاب مشروطه و پایان یافتن سلطنت پادشاهان قاجار، با به پادشاهی رسیدن رضا خان پهلوی و تغییر حکومت، اصلاحات و تغییرات اجتماعی زیادی اتفاق می‌­افتد. با استقرار و تثبیت حکومت پهلوی در ایران از همان سال­های اولیه روند صنعتی‌­سازی و مدرن‌­سازی بر اساس الگوهای غربی در سطح نهادها و طبقات مختلف جامعه شکل گرفت. با ترویج ارزش­های غربی به‌­دنبال کم­رنگ کردن ارزش­های دینی جامعه ایران بودند. تغییر نسبی موقعیت و جایگاه زنان در جامعه، تغییر افکار به‌­واسطه رسانه­‌ها و مطبوعات و پیوند دادن این امور به پیشرفت­های فنی و تکنولوژیک دنیای غرب، اعمال قانون کشف حجاب زنان با اعمال سختگیرانه، خانه­‌نشین شدن زنان باحجاب و تغییر ظاهر مردم به ظاهر مردان و زنان اروپایی از بارزترین این تغییرات بود. در این دوره با شکل­‌گیری طبقه متوسط و برای اولین بار معنا یافتن «ملت» به­‌ جای «رعیت»، اتفاقات عمده­‌ای در عکاسی رخ داد. رضاشاه از عکس و عکاسی در جهت تبلیغات سیاسی و اثبات نظام خویش بهره می­‌برد. در این دوره توزیع هوشمندانه عکس­های شاه و فعالیت‌­های او در روزنامه­‌ها و مجلات سانسور شده و تحت حمایت نظام پهلوی قابل مشاهده است. بنابراین عکس­ها در این دوره نه به جهت رؤیت شاه و انباشته شدن در آلبوم­ها بلکه جهت به نمایش در آمدن برای عموم مردم و توزیع میان آنها گرفته می‌شود. تا شاه را دوست‌دار ملت و مردمش جلوه دهند. در این دوره با تصویب قانون عکس­دار شدن سجل احوال، برای اولین بار مردم طبقه متوسط به عکاسخانه‌­ها راه پیدا می­‌کنند. به‌­واسطه عکس­های سجل احوال و کارت­های شناسایی استودیوهای عکاسی رونق گرفته و عکاسی عمومیت می­یابد. حالا نه تنها وضع مالی مردم عادی بهبود یافته بود بلکه اعتماد به‌­نفس آنها نیز بیشتر شده بود. از این­رو دیگر به یک عکس پرسنلی راضی نمی­‌شدند. در عوض خواستار یادبودی از خودشان در عکس یادگاری بودند. این موضوع رشد فزاینده این گونه عکس­ها را در پی داشت. آزادی زنان از اتفاقات مهم این دوره بود که موجب حضور آنان برای اولین بار در تصاویر شد. عکس به این طبقه متوسط هاله‌ای از تشخص و اعتبار و مدرن بودن می­‌بخشید. تصاویری آرمانی از اشخاص با چهره­‌ها و پز دادن­‌هایی به تقلید از تصاویر پرتره اروپاییان. بنابراین به­‌واسطه عکس و عکاسی طبقه متوسط قدرت گرفت. عکس به نمادی برای طبقه متوسط مبدل شده بود و بسیاری از مردم عادی نیز برای هم ­سطح شدن با آنها حتی در ظاهر راغب به گرفتن عکس یادگاری و تکی از خود بودند. در دوران پهلوی اول مردم برای اولین بار مقابل دستگاه عکسبرداری قرار می­‌گیرند. ژست­ها خشک و رسمی هستند. اشخاص هنوز با دوربین راحت نیستند. نگاه­‌ها شگفت‌­زده است و در چهره افراد نگرانی و تردید دیده می­‌شود. هنوز از گذشته‌­ای که به آن تعلق داشتند جدا نشده و با شرایط جدیدی که در جامعه حاکم شده همسو نشده بودند. رشد اقتصادی باز هم به تبع برنامه­‌های اقتصادی دولت باعث اقتدار بیش از پیش طبقه متوسط و شرایط اجتماعی می­‌شود. در این دوره شاهد حضور بی­شمار مردم عادی برای گرفتن عکس در عکاسخانه‌­ها هستیم. در واقع نقطه اوج عمومیت یافتن عکاسی استودیویی در تاریخ ایران در این دوره شکل می­‌گیرد و همچنین بر شمار عکاسخانه­‌ها نیز افزوده می‌­شود. در پهلوی دوم زنان در عکس­های خانوادگی حضور می­‌یابند. انتشار فراوان مجلات خارجی و داخلی باعث آشنایی هرچه بیشتر عکاسان و مردم با عکس و عکاسی می‌شود. افزایش سطح درک و شناخت از این پدیده موجب حضور مردم در عکاسخانه‌­ها و ثبت بی­شمار عکس­های یادگاری، خانوادگی و پرسنلی می­‌شود. در این دوره همچنین سینما بیش از پیش مخاطب عام می­یابد و بر تمام ظواهر زندگی مردم، تأثیر می­‌گذارد که به تبع آن تمام این تغییرات از جمله پوشش و لباس و آراستن صورت و موها و همچنین ژست­ها و نورپردازی‌­ها در عکس­های زنان و مردان این دوره نمود پیدا می­‌کند. از اتفاقات مهم و بارز در پهلوی دوم پا نهادن زنان با حجاب به جامعه و همینطور در استودیوهای عکاسی است. از فشارها برای کشف حجاب بانوان کاسته شده و زنان محجبه نیز در عکس­های تک­نفره و خانوادگی حضور می‌­یابند.