گوهر زمان

نویسنده: لیدا خزایی دکتری عمومی دانشگاه تهران 92به بهانه ۶ام اسفند زادروز هوشنگ ابتهاج(سایه)گرامی، ضمن تبریک زادروز ایشان و آرزوی سلامتی و به‌روزی برای «سایه»‌ی شعر ایران، قسمتی از مجموعه شعر هنر گام زمان را انتخاب کردم که آشنا با قلب و چشمان همگی ماست،که؛البته این بزرگوار هم به زیباییِ تمام شعر را خوانده‎اند؛»هنر گام زمان««امروز نه آغاز و نه انجام جهان استاي بس غم و شادي که پس پرده نهان استگر مرد رهي غم مخور از دوري و ديريداني که رسيدن هنر گام زمان استتو رهرو ديرينه سرمنزل عشقيبنگر که ز خون تو به هر گام نشان استآبي که بر آسود زمينش بخورد زوددريا شود آن رود که پيوسته روان استاز روي تو دل کندنم آموخت زمانهاين ديده از آن روست که خونابه فشان استدردا و دريغا که در اين بازي خونينبازيچه ايام دل آدميان استدل بر گذر قافله لاله و گل داشتاين دشت که پامال سواران خزان استروزي که بجنبد نفس باد بهاريبيني که گل و سبزه کران تا به کران استاي کوه تو فرياد من امروز شنيديدردي است در اين سينه که هم‎زاد جهان استاز داد و وداد آن همه گفتند و نکردنديارب چقدر فاصله دست و زبان استخون مي‎رود از ديده در اين کنج صبورياين صبر که من مي‎کنم افشاندن جان استاز راه مرو سايه که آن گوهر مقصودگنجي است که اندر قدم راهروان است»...بزرگان شعر و ادب پارسی از گذر زمان و غنیمت شمردنِ آن سخن بسیار گفته‌اند،چون خیام که اصرار به دریافتن دمی که با طرب می‎گذرد؛ دارد،یا سعدی که می‎گوید:« نگه دار فرصت كه عالم دمي استدمي پيش دانا به از عالمي استسكندر كه برعالمي حكم داشتدر آن دم كه مي‎رفت عالم گذاشت»کتابی از جامی خواندم که گذر و اثر زمان رو چون تیغ برانی می‌دانسته که حتی اگر لحظه‌ای ببرد... اثرش ماندگار خواهد بود؛امام شافعی گفت عمری گرد صوفیه گردیدم از ایشان دو سخن پسندیده شنیدم. یکی آن‌که الوقت سیف قاطع و دیگر آن‌که :ان من العصمة ان لا تقدر...!«وقت را تيغ گفته اند برّان كه بود بي توقفي گذرانهر كجا تيز بگذرد آن تيغ وانگردد به واي واي و دريغگرچه باشد گذشتنش نفسي ليك تأثير آن قويست بسي!»تا نظامی که در مخزن‌الاسرار زبان به گلایه از پیری باز کرده... که چون هیزم خشکی از پس سو‌ختن و خاکستر شدن است؛«گرچه جواني همه خود آتش استپيري تلخ است و جوانی خوش استشاهد باغ است درخت جوانپیر شود برکندش باغبانشاخِ تر از سبزگل نو برستهیزمِ‌خشک از پس خاکسترست»؛ یا لسان‌الغیب که به دنبال مامنی است, برای حفظ خود از قاطعان طریق و غنیمت زمانچراکه؛ «مایه‌ی نقد بقا را که ضمان خواهد شد؟»یا عطار نیشابوری که در باب وقت؛ که از اصول و جان مایه‌های عرفان است؛ دو دست دریغ را برای ساده لوحی انسان به سر می‎زند که چه غافلانه گذر عمر را نظاره‎گر است؛»دريغا ديده ره بين نداری..! «یا پروین شعرمان که درّ گران‎مایه وقت را با ارزش‌تر از این‌ها می‎داند که به خیره‌گی و بیهوده‌گی بگذراند؛یا نزدیک‎تر و همین حوالی شهریار بیش‎ترین ابیات خود را در پاسِ وقت، در کهن‎سالی سروده و در وداعِ‌جاودانی از بهار زندگانی‌اش امیدی در خود نمی‎یابد...!نقاشی از استاد شجریان مولانا اما در قسمتی از فیه مافیه نگاهی متفاوت ارائه می‎کند، همان؛ ابن‌الوقت بودنِ عارفان و به قول خواجه عبدالله انصاری سوار بر مرکب وقت بودن است؛ که روزگار از آن‎جا که محل گذر است، سپیدی و سیاهی‎های آن هم لاجرم در گذرند؛ « انَّ مع‌العسرِ یسرا » ازین روست که شادی و غمِ بسیار در این بالا و پایین شدن‌ها به دور از عرفان است که به قول حافظ « چنان نماند و چنین نیز نخواهد ماند!»؛»خوشی‌ها و مقصودها چون نردبانی استو چون پایه‎های نردبان، جای اقامت و باش نیست،از بهرِ گذشتن است.خُنُک او را که زودتر بیدار و واقف گردد!تا راهِ دراز بر او کوته شودو در این پایه‌های نردبان، عمرِ خود را ضایع نکند!»(فیه مافیه ؛مولانا جلال‎الدین محمد بلخی)«اي در دل من ميل و تمنا همه توواندر سر من مايه سودا همه توهرچند بروي کار در مي‌نگرمامروز همه توئي و فردا همه تو»بوستان سعدی،در توبه و راهِ صواب:سعدی علیه‌الرحمهاسرارنامه،بخش هجدهم:عطار نیشابوریخمسه نظامی،مخزن‌الاسرار،بخش ۲۸:نظامی گنجویفیه ما فیه،فصل چهاردهم؛رباعیات،دیوان شمس: مولاناهفت اورنگ دفتر اول (سلسله‌الذهب):عبدالرحمن جامی.........«هی،فلانی! زندگی شاید همین باشدیک فریبِ ساده و کوچک.آن هم از دستِ عزیزی که تو دنیا راجز برای او و جز با او نمی‌خواهی.من گمانم زندگی باید همین باشد»...«زندگی با ماجراهای فراوانشظاهری دارد به سانِ بیشه‌ای بغرنج و در هم بافماجراها گونه‌گون و رنگ وارنگ‌ست؛چیست اما ساده‌تر از این، که در باطنتار و پودِ هیچی و پوچی هم آهنگ است؟ماجرای زندگی آیا جز مشقّت‌های شوقی توأمان با زجر،اختیارش هم عنان با جبر،بسترش بر بُعدِ فرّار و مه آلودِ زمان لغزان،در قضای کشفِ پوچِ ماجراها، چیست؟من بگویم، یا تو می‌گویی»هیچ جز این نیست؟«تو بگویی یا نگویی نشنود او جز صدای خویش.ماجراها گوید اما نقش هرکس رامی‌نگارد، یا می‌انگارد،بیش‌تر با طرح و رنگ ماجرای خویش...»برش هایی از قسمت ۱ و ۲ کتابِ زندگی می‌گوید اما...:مهدی اخوان ثالث م.امیدنقاشی از استاد شجریان......در باب زمان و تاریخ این مرز و بوم که مردمان ستوده بسیار در آن زندگی کرده‌اند و ستاره های روشن آسمان این سرزمین هستند، مایلم داستانی از قومی از اقوام این سرزمین را که مهدی اخوان ثالث؛ درکتاب«زندگی میگوید،اما...»بخشی را به تصویر کشیده که شاید کمتر خوانده شده و سبک سنگین خراسانی در خور زیبایی آن را چند برابر کرده:«هی فلانی! با شما بودمهیچ می‌دانی که زندان چیست؟از کدامین قاره‌ست این بوم؟هیچ می‌دانی که این بوم آشیان،این شوم،از چه اقلیمی‌ست؟اصلش اول یادگار از کیست؟کس چه داند؟ما چه می‌دانیم؟شاید این‌جا قاره‌ی شومِ ششم را پَر کنه‌ی پرتی‌ست،در سوادِ هشتم اقلیم؟با چنان‎هایی چنین دیگربی‌شک این‌جا دیگر اقلیمی‌ست،آسمان دیگر، زمین دیگرآفتاب و سایه را ذاتِ دگر، حتیکائناتِ عقل و حِس را رسم و دین دیگر.«باز در آن‌جا چه غوغائی‌ست؟باز پرسیدم چه بلوائی‌ست؟«گرچه بیرون‌ست ازین پرچین و «بند» امانیست چندان دور.آن‌چه آن‌جا بگذرد، اغلبمی‌توان دید و شنید، الّاآن‌که خواهند از کسان مستور.بازمی‌پرسم، چه غوغائی‌ست؟در کنارِ آن اطاق سرخ، آن فرجامِ«منصوری»باز هم گویاشیونی، جمعی، تماشائی‌ست.آن‌چه می‌آید به گوش، از آن نه چندان دورشیونی از مادری، کامل زن‌ست انگار؛باغ و بستان سوخته‌ی کاشانه بر بادی‌ست.آن‌چه می‌آید به چشم، اماسرو قدّی، شاخِ شمشادی‌‌ست.اینک از آن‌جاپیش می‌آید که گوید چیست،آن دو مو، سر پاسبانِ تُرکِ ما؛ با چشمِ نمناکشپس ببین آن‌جا چه‌ها رفته‌ستکه دلِ یک تکه‌ سنگ سخت هم سوزد؛او شکسته بسته می‌‌گوید سخن، با لحنِ غمناکشپیرزن، یک ماه پیش از اینبه ملاقاتِ پسر آمد.دید اورا... و نصیحت‎ها... ولی بی‌فایده سوی «وطن» برگشت.سوی ده یا ایلی از اطرافِ کرمانشاهپیرزن برگشت.تا که تمهیدی کند، فکری کند، شایدکه جوان رااز خرِشیطان فرود آرد؛رفتتا بیاید با عروسِ خودکه از آن زندانیِ یک دنده طفلی در شکم دارد,در همین مدت قضایا طورِ دیگر شدپیرزن، بدبخت، این نوبتبا عروس باردارِ خود به دیدار پسر آمد.حیف، اما حیف!چند روزی از «قضایا» دیرتر آمد.با تو ام من،آی دختر جان!شیردختر،ای شکوفه‌ی میوه‌دارِ ایل!تیهویِ شاهین شکار کُرد!که به تاری از کمند گیسویت گیریصد چنان سهرابِ یل را، آن‎که نتوانستنازنین گُرد آفریدِ گُرد.گرچه دانم گریه تسکین می‌دهد دردت،لیک، دختر جان!نبینم رو بگردانی به گرییدن.هی، بگردم قدّ و بالا,سروِ بستانت!من نمی‌خواهم ببیند دشمنِ بی‌رحم نامردمقطره‌ای هم اشکِ وحشت پایِ چشمانت.آن دو آهویی که می‌دانمکه دوببرِ خشمگین دارند، در زنجیرِ مژگانتهی بگردم دخترم را، دخترِ باغیرتم، هم میهن کُردم!من یقین دارم که می‌بینیکاین زمان آبشخورِ ما، از چه رودِ بی سرو پایی‌ست؟و کشان ما را به سوی خویشچه لجن در ذات، دریایی‌ست؟خوب می‌دانم، که دانی خوبکه چه بددهری و دنیایی‌ست.با شبی چونیندر کمین ما چه بد روزی و فردایی‌ست.تو زنی مردانه‌ای، سالاری و از مرد هم پیشی؛جامه‌ی جنست زن‌ست، امادرد و غیرت در تو دارد ریشه‌ای دیرین.کم مبین خود را که از بسیار هم بیشی.گوهرِ غیرت گرامی دار، ای غمگینمرد، یا سالار زن، باید بدانی این،کاندرین روزانِ صد ره تیره تر از شباهلِ غیرت روزیَش، درد است.خواه در هر جامه، وَز هر جنسدرد قوتِ غالبِ مرد است.باز مانده زآن جوانمرد، آن‎چه دادندت عزیزش دارگرچه کتف آرا و سرپیچ و کمربندی،لیک میراث دلیری بی‌هماورد است.آن‌که در دنیای نامرد حقیقتهای امروزینمرد و مردی راستین باشدرستمِ افسانه‌اش , زالی به ناورد‌ست.گر پسر زادی، کمربند پدر بسپار و وادارشهمچنو مردانه و بی باک بربندد.وَر دگر زادی , بگو او نیزگر به سر خواهد که پیچاکِ پدر بندد؛ماده شیری با خطر، بی‌خوف باشد، تا که آن میراثبر سروگردن چو یالِ شیرِ نر بندد.دخترم! ای دخترِ کُرد، ای گران‎مایهیادگارِ آن شهید، آن ‌پهلوان با توست.قصرِ شیرینِ جوانی، ای بهین تندیسه‌ی جان‌دارِ زیبائیبیستونِ غیرت کرمانشهان با توست.قدر بشناس و گرامی دار، دختر جاننطفه‌ی یک قهرمان با توست!»»(مهدی اخوان ثالث(م.امید)؛ درکتاب«زندگی میگوید،اما...» قسمت16ام) بهار آمدنخنیاگر غمگین منبار دیگر نغمه گسستن ساز کن..بخوانو بنگار مرابخوان کهمنتظر دمی مسیحایی‌امدست در آغوش خداشعر بارانرا بر طین جانمببارآری من سبز می‌شوم...این چشم‌های مناین شعر‌های تو!در آغوش یاد توستکه کلمات بارور می‌شوندنوزادان قافیه به صف می‌نشینندو صدای ونگ ونگ‌شانگوش آدمکان شهر بی‌ساحل راکر می‌کند!چه کرده‌ای با دلمکه در این جبر جغرافیابوی تو دارد این تنآهنگ نفس‌ها نام توستوهر جا را که می‌نگرمردپایی از سربازان خاطراتت است...بهارنارنج‌ها هنوزعطر تو را در گوش‌های هم زمزمه می‎کنندآهتوکجایی؟این تو شدنهمه‌اش دیدن دارد!هنوزمنتظرمکه بیایی و بنشینیو بی‌پروا بخوانی روایت بودن را!فصل‌ها را این بارتو شروع کن...تو بگو بهارمن سبز می‌شوم!