نقدی بر رمانِ فلسفی «طاعونِ» کامو

? نقدی بر كتاب «طاعونِ» كامو✍ مهران داور«طاعونِ» كامو، حكايت از جامعه‌ای دارد كه در پوچی، روزمرگی و روزمردگی، ملال و كسالت، حاكميت فاشيسم و توتاليتاريسم و حكومت مذهبی گرفتار آمده‌‌است و مردم آن به خودخواهی‎ها و خود‌پرستی‌های خود مشغولند.در اين اجتماعِ پوچ و روزمره، رويدادی همچون «شيوع يك بيماری همه‌گير» رخ‌می‌دهد كه موجب می‌شود عده‌ای از افراد اين اجتماع از پوچی درآمده و عليه آن عصيان كنند و به همدردی و همدلی با‌هم روی‌آورند و عملگرایی، انديشه‌ورزی، كمك به مردم محروم، ايجاد تغيير در جامعه و نفس خويش، قضاوت و نقد اجتماع را سر‌لوحه‌ی زندگی خود قرار‌می‌دهند. در‌همين‌حال، خيلي از مردم بدون‌اينكه خلاقيتی در رفع مشكل اجتماعی روی‌داده، به‌خرج‌دهند، دائماً منتظر ظهور منجی می‌مانند تا بيايد و مشكل را رفع كند تا دوباره به همان زندگي پوچ و روزمره و سرشار از ملال خود زير سيطره‌ی حكومت توتاليتاريسم و فاشيسم و در عافيت‌طلبی ادامه‌دهند.به‌زعم كامو، عده‌اي با‌توسل به اصل «تغيير دائمیِ زندگیِ» هراكليتوس فيلسوف، با همدلی و همدردی خود به مبارزه و عصيان عليه پوچی زندگی می‌پردازند و در‌سايه‌‌ی انديشه‌ورزي، عملگرايي و عشق صادقانه و وفادارانه به تعالی بشری نائل مي‌آيند و به‌قول مارتين هيدگر در كتاب «هستی و زمان»، آن‌قدر در زمان غوطه‌ور می‌شوند كه ديگر در هستی محو می‌شوند و هستی برای آنان به‌خودیِ خود زايل مي‌گردد.«طاعونِ» كامو صرفاً بيماری نيست، بلكه كنايه‌ای است از «پوچی، روزمرگی، روزمردگی، ملال و كسالت، رنج و مصيبت، فاشيسم، نازيسم و هرنوع حكومت توتاليتر و هر‌آنچه بشر را به زوال فكری می‌كشاند. كامو با خدا‌نا‌با‌وریِ هميشگي خود و با پيروی از فلسفه‌ی نيچه فرياد بر‌می‌آورد كه خدا مرده است و بشر نياز به همدردی و همدلی در دنيای امروزی دارد. او اجتماعات انسانی را همانند خود انسان‌ها «گناهكار» می‌داند و معصوميت ازلی و ابدي مذهبی را نفی می‌كند و هيچ‌كس را در دنيا پاك و معصوم نمی‎داند.كامو بر هر‌آنچه را كه وعده‌ی «آينده» دهد و به دردِ «بشر امروز» نخورد، می‌شورد و آن‌را فريبی بيش نمی‌داند؛ لذا از مذاهب كه وعده‌ی رستگاری در اُخریٰ می‌دهند همچون فلاسفه‌اي كه وعده‌‌ی «آينده» می‌دهند، گريزان و بيزار است؛ مانند فلسفه‌‌ی هگل كه آسايش بشر را در گرو پيشروی روند تاريخی می‌داند و نيز فلسفه‌‌ی ماركس كه نابودی طبقات اجتماعی را به زمان آينده حواله می‌دهد.كامو در «طاعون» با زاويه‌‌ی ديدِ سوم‌شخصِ مفرد ِدانايِ كل و با استفاده از نماد‌گرايی و سمبليسم به سبك ارنست همينگوی، هرگونه اعتقاد به خدا، منجی و بت‌سازیِ مذهبی را به‌شدت محكوم مي‌كند و به‌قول نيچه، «دجّال» می‌شود. او انسان را از قضاوت درباره‌‌ی انسان نهی می‌كند و آدمی را در هر مقام و منصبی كه باشد، شايسته‌‌ی داوری و قضاوت درباره‌ی ديگران نمی‌داند و با توسل به اخلاق‌گرايی كانت، بشر را صرفاً محكوم به نقد، قضاوت و محاكمه‌ي دائم خويش و اجتماع خود می‌داند و اين‌ كار هم محقق نمی‌شود مگر با اراده‌ی آزاد؛ چون «انسان محكوم به آزادی است و در برابر اين آزادی، در قبال ديگران متعهد و مسئول است.كامو به تأسی از اسپينوزا با هرنوع مجازاتی به‌ويژه «اعدام» مخالف است و با ترفندهای فريبكارانه‌ی دولت‌های توتاليتر همچون «تئوری توطئه، تئوری دشمن، دروغ و شايعه‌پراكنیِ دولت‌ها» به‌شدت مخالف است و بشر را فرا‌می‌خواند تا به‌قول پاسكال، خود را به زندگی در تنهايی عادت دهند تا در سكوت ناشی از آن با نقسِ خويشتن مواجه شوند و با انديشه‌ورزی به تعالی بشری برسند.در‌نهايت، «طاعون‌زدگی» كه كنايه از «پوچیِ زندگی» است، عده‌ای را نابود می‌كند، عده‌ای را دچار پوست‌اندازی و تحّول اساسی و ینیادین می‌كند و عده‌ی زيادی را هم به همان دوران پوچی و روزمرگی قبلی باز‌می‌گرداند. «طاعون» بهانه‌ای است تا كامو به واسطه‌ی آن، بشر انديشه‎ورز را از پوچی زندگی به تعالی بشری رهنمون سازد.