پرسه‌های زنانه روی حواس شهر

فرشته احمدی، رضیه انصاری، آذردخت بهرامی، سارا سالار، سپیده شاملو و امیرحسین خورشیدفر از تجربه شهری‌نویسی نویسندگان زن می‌گویندتصویر جلد ماهنامه‌ی زنان امروز ـ اردیبهشت ۱۳۹۶ الصاق هرگونه «چگونگی» به یک اثر ادبی نوعی برخورد محدود‌کننده محسوب می‌شود، اما از سوی دیگر می‌تواند راه را برای سرکشی به نقاط کمتر دیده شده و مغفول جهانواره شعر، داستان یا نمایشنامه باز ‌کند. با این کار دست به واکاوی لایه‌های ناخودآگاه یک اثر زده‌ایم که محصول احضار ظریف‌ترین دریافت‌های نویسنده- ازهر آنچه که قدرت اثرگذاری دارد- به متن است. واکاوی گوشه‌ای از این لایه‌ها وقتی تنها دستمایه نقد ادبی باشد برخوردی سلبی را رقم می‌زند که متن و تحلیل آن را به نام‌هایی همچون ادبیات زنانه، مردانه، اقلیمی، روستایی، شهری، آپارتمانی و آشپزخانه‌ای محدود می‌کند. البته این فرضیه دو لبه دارد، یعنی کنکاش جزئی‌نگرانه در ترم‌هایی کلی و پردازش آن همانقدر که می‌تواند سلبی باشد از سوی دیگر می‌تواند با کنار زدن غبار از چهره مبهم ادبیات امروز کارکرد ایجابی پیدا ‌کند. در این بین نزدیک شدن به نویسندگان زن خطر متمایل شدن به یکی از این دو لبه تخریبی و تقویتی را بیشتر می‌کند. چراکه به دلایل مختلف اجتماعی و فرهنگی، زنان به خصوص در ایران همواره خود را برای دریافت هرگونه برچسبی پذیراتر نشان داده‌اند. زیست در جامعه‌ای که اگر نگوییم مردسالارانه، اما بیشترین انزوا و بایدها و نبایدها را متوجه زنان کرده و تا بُن در ستایش و سپردن اختیار به مردان برخاسته است، زنان را در جایگاه آفرینندگان متون ادبی با مردان متفاوت می‌کند. این تفاوت را به سادگی نمی‌توان مثبت یا منفی تلقی کرد؛ در برخورد اول تنها می‌توان گفت که پای تفاوتی در میان است، حال برای آنکه دریابیم محصول این تفاوت مخرب یا سازنده بوده نیاز به دستگاه فعال و پویای نقد ادبی داریم، که قصه‌ای دیگر است. پرداختن به این تفاوت قدم گذاشتن در جهانی است که کمتر آن را می‌شناسیم و همین مسئله بر جذابیتش می‌افزاید. یکی از این پرداخت‌های جزئی‌نگرانه دو لبه که در سوی دیگر خود وجهی محدودکننده‌ را به متون ادبی تحمیل می‌کند شهری‌نویسی در بین نویسندگان زن در ایران است. با این کار علاوه بر آنکه در کشف فردیت و هویت زنان کوشش کرده‌ایم، از دید یک زن نیز به زندگی شهری نگریسته‌ایم. اما منظور مشخص ما از شهر و شهری‌نویسی چیست، آیا آن دسته از زنانی که محوریت آثارشان در آپارتمان و از آن دقیق‌تر در اتاق خواب یا آشپزخانه‌ می‌گذرد شهری‌نویس نیستند؟ متون ادبی شهری به طور مشخص به آثاری اشاره دارد که در آن‌ها می‌توان بازتابی از جامعه شهری را جست و شخصیت‌های سازنده‌اش را در میان اجتماع در نظر آورد و از پس آن تحولات و پیش یا پس‌روی‌های اجتماعی را بررسی کرد. به زبان ساده‌تر در شهری‌نویسی پرداختن به نماهای بیرونی و فضای عمومی شهر مدنظر است. حال سؤال این است که آیا می‌توان گرفتار شدن شخصیت‌های یک اثر ادبی را در چهارچوب‌های بسته، محصول گرفتاری هرچند ذهنی آفرینندگان آن آثار در جهانی تنگ و مسدود بودن امکان فتح گستره‌های تازه دانست. البته با ذکر این نکته که این دانسته از ارزش‌های ادبی یک اثر کم یا بر آن اضافه نمی‌کند. در بین نویسندگان متأخر رد پای شهری‌نویسی را بیش از همه می‌توان در آثار غزاله علیزاده و مهشید امیرشاهی یافت و در نویسندگان امروزی نیز ناهید طباطبایی، سپیده شاملو، ناتاشا امیری و شیوا ارسطویی از جمله نویسندگان زنی هستند که به شهری‌نویسی توجه داشته‌اند، البته با ذکر مجدد این نکته که ذره‌بین ‌چرخاندن حول شهری‌نویسی در زنان در ذات خود برخوردی کلی‌نگرانه با ادبیات است که در هر اثر و در هر دوره ضعف و شدت متفاوتی به خود می‌گیرد و نام نبردن از بسیاری از زنان داستان‌نویس به دلیل فقدان شهر در آثار آنها نیست و نمی‌تواند باشد. برای روشن‌تر شدن موضوع شهری‌نویسی در بین نویسندگان زن نظر فرشته احمدی، رضیه انصاری، آذردخت بهرامی، سارا سالار و سپیده شاملو را جویا شدیم و در پایان نیز امیرحسین خورشیدفر به عنوان یک داستان‌نویس و مدرس داستان‌نویسی به بیان دیدگاه‌های خود درباره این موضوع پرداخت.هنگام نوشتن داستان چقدر در ناخودآگاه‌ ذهنی خود در فضاهای داخلی متمرکز می‌شوید و چقدر فضاهای خارجی در نظرتان می‌آید؟فرشته احمدی: راستش برای درک عملکرد ناخودآگاهم باید داستان‌هایم را از بیرون ببینم تا بتوانم نتیجه را ارزیابی کنم. در یک بررسی کلی به نظر می‌رسد فضاهای داخلی و دیالوگ‌های دونفره در جاهای خلوت برایم مهم‌اند اما بیرون هم همواره حضور دارد. در واقع شخصیت‌ها باید از خلوتشان بیرون بزنند تا بتوانند دنیایشان را بسط بدهند. خط سیر رمان «پری فراموشی» همین حرکت از درون به برون است، چه در وجه عاطفی و چه در وجه فیزیکی و واقعی. در رمان «جنگل پنیر» هم که شخصیت اصلی در سفر است و بیرون زده تا چیزی را کشف کند، چیزی را یا شاید هم خودش را. در داستان‌های کوتاهم بخصوص داستان‌های جدیدتر هم بیرون وجهی غالب‌تر دارد.رضیه انصاری: بستگی به موضوع داستان دارد. هر موضوع، موقعیت داستانی خود را می‌طلبد و هر موقعیت، فضاسازی و ستینگ خودش را.آذردخت بهرامی: دنیای ما زن‌ها از جزییات شکل می‌گیرد و بزرگ و بزرگ‌تر می‌شود تا کلیت جهان‌مان را می‌سازد. تفکر ما از جزء به کل است، برعکس مردان که از کل به جزء می‌رسند. من خودم بین همه‌ مخلوقات عالم عاشق مورچه‌ها هستم. همه جهان اطراف‌شان را متر کنید، فوقش بشود 10 متر. از آن‌ها بهتر، باکتری‌های تک‌سلولی هستند، همان‌ها که چهارمیلیون‌تایشان را روی نوک یک سوزن می‌شود جا داد. زمان می‌برد تا ما زن‌ها در و پنجره‌ها را باز کنیم و از دنیای محدود اطرافمان بیرون برویم. مگر چند سال است داریم می‌نویسیم؟ کمی مهلت بدهند، بعد از پرداختن به دوروبرمان، به محیط بیرون هم می‌پردازیم. گرچه آقایان همین را بهانه‌ کرده‌اند و به نوشته‌های ما تیتر «ادبیات آشپزخانه»‌ای زده‌اند. البته من هم می‌توانم برای تمام داستان‌ها و رمان‌هایی که مکانشان سربازخانه‌ است، برچسب «ادبیات سربازی» بزنم، اما این کار را نمی‌کنم. بگذارید به تعداد تمام مردان داستان‌نویس، یک داستان یا رمان سربازی هم داشته باشیم، چه می‌شود؟ چیزی از ادبیات فاخرمان کم می‌شود؟ نمی‌دانم چرا مردها همین محیط بسته را بر ما نمی‌بخشند و برایمان برچسب‌ می‌سازند!؟از این‌ها گذشته، طبیعی است که ترجیح می‌دهم از تجربیاتم بنویسم. از جاهایی که دیده‌ام، مکان‌هایی که رفته‌ام. بسیار هم شده از مکان‌هایی نوشته‌ام که تجربه نکرده‌ام، اما بیشتر فضاها داخلی بوده‌اند. شاید چون من بیش از آنچه باید، جزئی‌نگر هستم.سارا سالار: موقع نوشتن محتوای داستان تعیین می‌کند که فضا باید داخلی باشد یا خارجی. در این مورد نمی‌شود به زور روی فضای داخلی یا خارجی متمرکز شد. چیزی که می‌خواهم در موردش حرف بزنم فضای خودش را هم با خودش می‌آورد.سپیده شاملو: اين موضوع كاملا به داستان و به حال و هوای من بستگی دارد. اما از آنجا كه داستان‌های من بيشتر شخصيت‌محور هستند، به فضاهای بسته بیشتر فکر می‌کنم.تجربیات شخصی پرسه‌زدن‌هایتان در شهر تا چه حد در داستان‌هایتان بازتاب پیدا می‌کند؟فرشته احمدی: خیلی زیاد. اکثر اوقات خیابان با تمام وجوهش همراه حرکت شخصیت‌ها در شهر خود را به رخ می‌کشد. ترافیک، برخوردهای اتفاقی، ویترین‌ها، پیاده‌روهای شلوغ، تغییرات جوی و سرو صدای دستفروش‌ها و ... در فصلی از «پری فراموشی» ماشین‌ها در شبی برفی ساعت‌ها توی ترافیک مانده‌اند. از جمله یک ماشین عروس که به عروسی نرسیده و غذاهای سفارشی مهمانی‌هایی که بین مردم توی اتومبیل‌ها پخش می‌شوند و راوی که شانس آورده و از ترافیک جسته، فکر می‌کند احتمالا تجربه جالبی را از دست داده است؛ تجربه‌ای که شاید دیگر درعمرش تکرار نشود؛ نشستن توی ماشین، دست شستن از همه چیز و حضور در لحظه حال به خاطر اینکه کار دیگری از دست آدم برنمی‌آید و ارتباط با آدم‌های ماشین‌های دوروبر. در«جنگل پنیر» هم حضور در شهری غریبه و راه رفتن در کوی و برزنی ناآشنا و چشم در چشم شدن با آدم‌هایی که با یک نگاه، غریبه بودنت را درمی‌يابند، تکرار می‌شود. عناصر شهری مثل کارخانه و شهرک‌هایی که مثل غده به بدنه اصلی شهر چسبیده‌اند، توصیف می‌شوند. در داستان کوتاه «مراقب افسانه‌ای اسب‌ها» مجسمه‌هایی که در بزرگراه شیخ فضل‌الله نصب شده‌اند، حاضر می‌شوند و در «هری همیشه گم می‌شود» شهرک صنعتی مس سرچشمه با توصیف جغرافیا و ساختمان‌های مسکونی یکسان و ... برای کسانی که با منطقه آشنایی دارند قابل تشخیص است. در داستان «اشباح تابستانی» شخصیت‌های اصلی در شهرکی که دیگر نیست جمع شده‌اند تا خاطرات کودکی‌شان را زنده کنند. شهرکی که بعد از زلزله ویران شده اما عناصری مثل آمفی‌تئاتر سرباز وسط شهرک و پارک بزرگ و سبز شهرک بر جای مانده‌اند. آمفی تئاتر با پرده بزرگ سفید و سن مدور مثل مجسمه‌ای وسط ویرانی، جایگاه قرار این آدم‌ها شده است.رضیه انصاری: به هرحال همه تجربیات زیسته وقت نوشتن از ذهن فراخوانده می‌شوند. پرسه‌زنی البته شاید کار بیست سال پیشم بود و حتماً همه آن کوچه‌ها و کافه‌ها و دیوار‌نوشته‌ها وآدم‌های داستانی و جالب را جایی، حداقل به عنوان اکسسوار صحنه‌ای از یک داستان، نوشته‌ام یا بعدها به موقع و بنا به ضرورتی خواهم نوشت.آذردخت بهرامی: زیاد اهل پرسه‌زنی در شهر نیستم. از آن دسته آدم‌ها هستم که حتی برای خرید کردن هم حوصله ندارم. به نظرم دیدن ویترین مغازه‌ها وقتم را تلف می‌کند. بارها شده به مغازه‌ کفش‌فروشی رفته‌ام و پرسیده‌ام جدیدترین مدل‌هایتان کدام است؟ سه تا را که نشانم داده‌اند، یکی را انتخاب کرده‌ و خریده‌ام. از آنجا که اغلب دقیقا می‌دانم چه چیزی لازم دارم، برای خرید هیچ چیزی وقت تلف نمی‌کنم. همیشه هم تنهایی به خرید می‌روم. از پاساژگردی هم متنفرم. وقت من بیش از این‌ها می‌ارزد که بخواهم برای خرید یک کفش یا کیف آن را تلف کنم و به خاطرش بارها راسته‌های بازار را متر کنم. به همین دلیل هم اصلاً اهل پرسه‌زدن نیستم. ولی بافت قدیمی تهران را خوب می‌شناسم و گرچه هنوز به جز یک داستان، در هیچ کدام از کارهایم از این مکان‌ها استفاده نکرده‌ام، اما به زودی احتمالا این دیده‌ها در کارهایم منتقل خواهند شد.سارا سالار: در اولین رمانم «احتمالا گم شده‌ام» پرسه زدن‌هایم در تهران خیلی نمود پیدا کرد. آن موقع خودم بچه مهدکودکی داشتم و مهدکودکش دور بود و هر روز خودم می‌بردم و می‌آوردمش و این ناخوداگاه بستری شد برای داستانی که می‌خواستم تعریفش کنم. خیلی وقت‌ها در ماشین به رادیو گوش می‌دادم و توجه خاصی به ماشین‌ها و آدم‌ها و بیلبردها داشتم. احساس می‌کردم همه یک جورهایی گم شده‌ایم و این چیزی بود که می‌خواستم در موردش بنویسم.سپیده شاملو: پرسه زدن در شهر البته مقوله‌اى جداست، اما من شخصيت‌هايم را در همين شهر و از ميان پياده‌هاى كنارم انتخاب می‌كنم.پیش آمده وقتی در شهرتان قدم می‌زنید و در روابط و جزئیات آن به منظور نوشتن دقیق می‌شوید حس کنید شهرتان را کم می‌شناسید؟فرشته احمدی: بله. به خصوص اینکه شهرمان دائم چهره عوض می‌کند و پر است از اتفاقاتی که نمی‌توانی همزمان تعداد زیادی از آنها را دریافت، درک و هضم کنی. شهر عجیبی است که نمی‌توانی قضاوتش کنی و هر گوشه‌اش حاوی ویژگی‌هایی است که تازه می‌نماید. عناصر حجیم‌تر و بزرگتر مثل نشانه‌هایی در بدن که حتی موقع پیر شدن هم آن را از دیگر بدن‌ها متمایز می‌کنند، کمک می‌کنند تا با توهم شناخت شهرت زندگی کنی درعین حال که جزییات زیادی در حال پدید آمدن و ناپدید شدن‌ هستند. پیاده‌روی کمک می‌کند تا برخی از این جزییات را ببینی. کاستن از سرعت و نگاه کردن یادت می‌آورد که در چهره عوض کردن هر لحظه این شهر چیزهای بسیاری برای به خاطر سپردن وجود دارد. پایه زشت و بی‌ربط مجسمه‌ای زیبا را می‌بینی یا سمندری را که از بساط یک فروشنده حیوانات خزنده، فرار کرده و با آن رنگ نارنجی زنده‌اش دارد توی پیاده‌روی خاکستری دور می‌شود و می‌رود. وارد کوچه‌ای دنج و بن‌بست می‌شوی و باورت نمی‌شود در نزدیکی خیابانی شلوغ و پرتردد و کثیف، چنین فضای زنده و آرامی وجود داشته باشد و ... بله آن موقع حس می‌کنی شهرت را کم می‌شناسی.رضیه انصاری: تهران سال‌های اخیر را دیگر نمی‌شناسم. حداقل ده سالی بود پرسه نمی‌زدم. پیاده‌روهای خراب و موزاییک و آسفالت‌های جا به جا کنده شده، خانه‌هایی که در مسیر یک کوچه یا خیابان هیچ کدام به هم ربطی نداشتند، مردم اخمو که تو را نمی‌دیدند، تنه می‌زدند، با موبایل‌شان داد می‌زدند، صورت‌های مصنوعی، اندا‌م‌های غیرطبیعی و بوق ممتد ماشین‌ها به موازات همه این‌ها. این اواخر فقط با ماشینم آن هم با موزیک بلند برای اینکه یادم برود کجا هستم و این دیگران کیستند، در منطقه یک شهر تهران تردد می‌کردم. خریدهایم را از یکی دو مغازه آشنا می‌کردم و والسلام. نمی‌دانم. وقتی در سیستم معیوبی باشی، به مرور خودت هم شبیه همان سیستم می‌شوی و بعد این اخلاق سیستماتیک را در مورد نزدیکانت پیاده می‌کنی. نمی دانم چرا کسی کاری نمی‌کند، برای بهبود ترافیک شهر، آلودگی هوا و تمرکززدایی از این شهر بزرگ. شاید برای همین فضاهای اخیر داستان‌هایم تهران قدیم بود. تهران درشکه و کوچه درختی و خیابان‌های سنگفرش.آذردخت بهرامی: تا دلتان بخواهد بله. من خیلی کم شهرم را می‌شناسم؛ و از آن بدتر، کشورم را. به جز چند شهر محدود، هیچ جای کشورم را ندیده‌ام؛ و اسفناک‌تر این که پایم به بورکینافاسو هم نرسیده، چه برسد به کشورهای دوست و همسایه یا کشورهای چشم‌دشمن کورکن!سارا سالار: خب این یک مسئله نسبی است. شهر من در واقع زاهدان است؛ جایی که به دنیا آمدم و قبل از اینکه به تهران بیایم نوزده سال آنجا زندگی کردم. در مورد زاهدان باید بگویم خیلی کم شهرم را می‌شناسم. هر وقت خواستم از آنجا بنویسم به مشکل برخوردم. دلیلش این است که وقتی زاهدان زندگی می‌کردم اصلاً در شهرم حضور نداشتم و با مردم شهرم همراه نبودم. همه‌اش تو خودم بودم و تمام فکر و ذکرم فرار از زاهدان و آمدن به تهران بود. الان خیلی افسوس می‌خورم که چرا این قدر زاهدان را کم دیده‌ام و کم حس کرده‌‌ام. در مورد تهران می‌توانم بگویم که بعضی جاهای آن را خیلی خوب می‌شناسم و مردمش را هم همین طور. برای همین وقتی می‌خواهم از آن جاها بنویسم خیلی به مشکل برنمی‌خورم، اما بعضی جاهای تهران را اصلاً نمی‌شناسم و برای نوشتن در مورد آن مکان‌ها مشکل دارم. تازگی‌ها خیلی دلم می‌خواهد به جاهایی از تهران که نمی‌شناسم بیشتر سرک بکشم و با مردمش بیشتر آشنا شوم.سپیده شاملو: در واقع بله، گاهى احساس غريبگى با شهر در من اتفاق می‌افتد. این احساس وقتی پيش می‌آيد كه به كوچه‌اى می‌روم و هيچ خانه‌ای از قديم را در آن پيدا نمی‌كنم، سرعت تغيير پوسته ظاهرى شهر من بسيار بالاست، گرچه عمق شهرهميشه آشنا مانده است.آیا فضای عمومی شهر، برای مثال تهران، فضایی مردانه است؟فرشته احمدی: از دو جنبه می‌شود به این سؤال فکر کرد؛ اول جنبه کاربردی و واقع‌گرایانه که در آن صورت جواب مثبت است، یعنی زن‌ها احساس امنیت کمتری دارند، برای آسایش‌شان فضاهایی مناسب طراحی نشده و ... که البته از این جنبه بحث کاملاً به طراحی شهری و میزان اهمیت دادن طراحان و مدیران و مسئولان به زندگی شهروندان برمی‌گردد، یعنی مسئله را باید جدا از بحث زنانه - مردانه و به صورت کلان‌تر نگاه کرد، مثلاً در نظر نگرفتن تسهیلات برای حرکت معلولان و سالمندان در این فضاها، عدم اطلاع‌رسانی مناسب برای جهت‌یابی و پیدا کردن مسیر، نبود امکانات بهداشتی مناسب برای کودکان، زنان باردار، نوزادان، نبود مکان‌هایی برای نشستن و گپ زدن و ... پس مشکلات طراحی فضاهای عمومی در تهران انسانی‌تر و ابتدایی‌تر از مردانه یا زنانه بودن فضاهاست. اما هرچه بیشتر به جنبه‌های انسانی طراحی نزدیک شویم، متوجه می‌شویم که زنان و ویژگی‌هایشان چقدر در انسانی‌تر شدن این فضاها مؤثرند، یعنی وقتی موضوع زنان و نیازهایشان را در نظر بگیریم در بسیاری از مسائل مشترک هم به نتیجه مطلوب می‌رسیم. اما از جنبه غیرکاربردی پاسخ به این سؤال مشکل است و در واقع فصل مشترک بزرگی دارد با همه تولیدات در همه جوامع، نه فقط فضاهای عمومی در شهری مثل تهران. سؤال اصلی در واقع این است: تمدنی که به وسیله مردان پایه‌ریزی شده، مردانه است؟ اگر زنان سردمداران ایجاد شهرها و تمدن‌های بزرگ بودند آیا وضعیت اکنون جهان به گونه‌ای دیگر بود؟ اگر بله، آیا وضعیت بهتری داشت؟رضیه انصاری: نه. ربطی به زن و مرد ندارد. این فضا هیولایی و مسخ کننده است.آذردخت بهرامی: بله. همه دنیای اطراف‌مان مردانه است؛ مگر آشپزخانه‌ یک زن خانه‌دار یا فوق فوقش اتاق خواب؛ که آن هم با چشم‌پوشی از خیلی چیزها شاید بتوان گفت فضایی زنانه است. در عوض بقیه‌ دنیا مردانه است. کمترین نشانه‌اش اینکه پل‌های روی جوی‌ها، برای کفش مردانه ساخته شده است. عرض جوی‌ها مردانه‌ است. ارتفاع میز و صندلی‌ها برای قد و بالای مردانه ساخته شده. حتی بهترین فضاهای اتوبوس‌ها به مردان اختصاص داده شده است. آبخوری‌ها برای ارتفاع قد مردانه نصب شده و میله‌ اتوبوس‌ها و متروها برای قد و بالای مردانه است. حتی میله‌ واگن‌های زنانه مترو هم درارتفاعات مردانه به سر می‌برد. من از جای جای محیط اطرافم این پیام را می‌گیرم که «تو به حساب نمی‌آیی»، «تو دیده نمی‌شوی». همیشه در حلبِ روغن را زنان باز می‌کنند، اما باز کردنش زور مردانه می‌خواهد. صاحبان کارخانه‌ها‌ی روغن‌ به ذهنشان نمی‌رسد فکری به حال بسته‌بندی محصولشان بکنند که زنان بدون کج کردن گردن و درخواست زور بازوی مردان اطرافشان، در آن را باز کنند. ارتفاع خیلی پله‌ها مردانه‌ است. ارتفاع صندلی پارک‌ها مردانه‌ است. زنگ در ساختمان‌ها و آیفون‌های تصویری هم ارتفاع مردانه‌ دارند.سارا سالار: فضای عمومی زاهدان را نمی‌شود با تهران مقایسه کرد، به خصوص آن زمانی که من در زاهدان زندگی می‌کردم. آن زمان فضاهای عمومی زیادی جز خیابان در زاهدان نبود. مثلا نه کافی شاپ بود، نه کلاس کنکور، نه کلاس زبان، نه رستوران آنچنانی... در همان فضای عمومی خیابان دخترها اصلاً آزادی مردها را نداشتند. دختر خوب دختری بود که کمتر از خانه بیرون بیاید. توی خیابان سنگین و رنگین باشد و نخندد. رنگ‌های شاد و روشن نپوشد. به همین دلیل بود که من دائم به فکر فرار از زاهدان بودم. به فضایی بزرگ‌تر و آزادتر احتیاج داشتم. الان فکر کنم شرایط برای دخترها و زن‌های زاهدانی بهتر شده باشد. بالاخره اینترنت و ماهواره تأثیر خودش را داشته است. البته نمی‌دانم چقدر بهتر شدن این شرایط ظاهری است. چون اصولاً در یک کشور مردسالار زندگی می‌کنیم و فکر نکنم لایه‌های زیرین تغییری کرده باشد. وقتی به تهران آمدم فضاهای عمومی و آزادی‌ دخترها و زن‌ها اصلاً با زاهدان قابل مقایسه نبود. اما خب، همان طور که گفتم کشور ما یک کشور مردسالار است، برای همین حتی در کلان‌شهر تهران هم باز دخترها و زن‌ها مشکلات خودشان را دارند.سپیده شاملو: نه كاملاً. درست است كه معماری، نمادهای شهری و در نتيجه نمای كلی شهر اين حس مردانه را به ما القا می‌كند. تهران شهری است كه بر اساس سودجويی هر روز به شكلی در می‌آيد. شهری است كه معلول و صندلی چرخدارش در آن جايی ندارند. شهری است كه فضاهای عمومی ديونيزيوسی ندارد. شهری است كه معنويت را در رفتار عمومی شهروندانش نمی‌بينی.اما اينها همه در سطح است. اين شهر زنانگی را به لايه‌های درونی خودش برده. تهران را اگر بشناسی می‌دانی كه هم شاد است و هم پذيرنده. در شهر اگر خوب پرسه بزنی كلی مكان برای «بوده‌گی» پيدا می‌كنی.آیا محدودیت‌های بیشتر زنان برای حضور در فضای عمومی می‌تواند باعث این شود که نویسندگان زن تسلط کمتری در نوشتن از فضا‌های عمومی و نمای خارجی شهر داشته باشند؟ آیا برای خود شما تا کنون پیش آمده است که بخواهید بخشی را بنویسید اما احساس کنید که محدودیت‌های حضور در فضای عمومی به شما اجازه نداده که تجربه بیشتری نسبت به موضوع داشته باشید؟فرشته احمدی: زن‌ها از درک و تجربه بسیاری از فضاهای بیرونی محرومند و همین محدودیت در آثار داستان‌نویسان زن مشهود است؛ تنوع کم فضاها، مشاغل و دغدغه‌هایشان باعث می‌شود داستان‌هایشان را اکثر اوقات در دسته‌ای با عنوان «داستان‌های زنانه» طبقه‌بندی کنند که البته این دسته‌بندی‌های کلی که بر اساس شباهت‌ها انجام می‌شود، تفاوت‌ها را که گاهی بسیار هم مهم‌اند نادیدنی می‌کند. چه بسا خود این محدودیت‌ها و میل به فرارفتن از آن‌ها دغدغه داستان‌نویسانی باشد که راه حل‌هایی متنوع برای گریز از محدودیت‌ها در چنته داشته باشند. برای من موقعیت‌های زیادی پیش آمده که دلم بخواهد تجربه‌شان کنم. موقعیت‌هایی بسیار پیش پا افتاده که مردها حتی در موردشان فکر هم نمی‌کنند؛ مثل نشستن روی سکوی پیاده‌رو و لم دادن و نگاه کردن به مردم، مثل راه رفتن دیر هنگام در شهر و درک شهر بعد از نیمه شب تا دم دمه‌های صبح، ایستادن و گپ زدن با نگهبان مجتمع‌مان و تعارف کردن سیگاری به او، نشستن روی کاپوت ماشینم و... خب می‌بینید! از فرط پیش پا افتاده بودن حتی باورمان نمی‌شود که نمی‌توانیم این کارها را بکنیم.برای پاسخ به بخش آخر سؤالتان باید بگویم بله، دلم خواسته خیلی دیر هنگام از خانه بیرون بزنم و به چشم خودم ببینم که آدم‌های شب بیدار و شب‌کار چقدر با آن‌هایی که در روز می‌بینیم متفاوتند. شهر در شب و شهر در روز به گمانم دو چهره کاملاً متفاوت دارد یا از بس که خیال می‌کنم نمی‌توانم تجربه‌اش کنم، برایش وجهی رازگونه و عجیب قائل شده‌ام؛ البته همین ماندن در خیالِ کاری که نمی‌شود به آن دست یازید هم انگار خود داستانی است.رضیه انصاری: چند درصدی امکان دارد، اما تعیین کننده نیست. در مورد من که صادق نبوده. روشن است که وقتی موضوعی را با گوشت و پوست لمس کرده باشی بهتر آن را می‌پرورانی، اما همه تجربه‌ها که قرار نیست شخصی باشند یا به طورعینی وارد داستان شوند. پس جای تحقیق و محل تخیل و استعداد و خاطره و این‌ها کجاست؟ خاطره شخصی من چطور از گذر داستان به خاطره‌ای جمعی تبدیل می‌شود؟ نوشتن آمیزه‌ای ازهمه این‌هاست اما قبل از همه چیز باید درونت شهرزاد کوچکی داشته باشی که بخواهد برای زنده ماندن قصه بگوید.آذردخت بهرامی: جوان‌تر که بودم، به تشویق برادرم به کوهنوردی و سنگ‌نوردی می‌رفتیم. آن‌وقت‌ها توی جوی آب نشستن و خاطره نوشتن را هم تجربه کرده بودم. بعدها هفته‌ای یک بار چمن‌زنی باغچه‌ دانشگاه را از روی شیطنت به عهده گرفتم. اما مدتی است به طرز آسه برو آسه بیایی، سنگین و رنگین شده‌ام و حتی به خودم اجازه نمی‌دهم پنج دقیقه روی چمن بکر و بی‌رهگذر، دراز بکشم. شاید حالا از نظر جامعه سنگین و باوقار باشم، اما با این روحیه‌ گردشگری ِافراطی و «خودْ مارکوپولوبینی»‌ام، فکر نمی‌کنم دیگر دراز کشیدن روی چمن را تجربه کنم. با این مقدمه‌ها، جواب به سؤال شما یک بله‌ بزرگ و اخطاردهنده است.سارا سالار: به هر حال بی‌تأثیر نیست. مثلاً همین که دخترها و زن‌ها نمی‌توانند برای تماشای فوتبال به استادیوم بروند باعث می‌شود کمتر در این مورد بنویسند. با این حال فکر می‌کنم در شرایط فعلی فضاهای زیادی برای تجربه کردن هست. بعضی وقت‌ها مسئله دیگر محدودیت نیست بلکه ترس از تجربه است. متأسفانه بیشتر زندگی ما در ذهن‌مان می‌گذرد تا در دنیای واقعی.در مورد من این موضوع فعلاً پیش نیامده چون تا حالا بیشتر چیزهایی را نوشته‌ام که تا حدی توانسته‌ام تجربه‌شان کنم. مگر بعد از این پیش بیاید. یعنی بخواهم در مورد فضایی بنویسم که اجازه ورود به آن را ندارم. راستش من بیشتر از این که از این محدودیت عذاب کشیده باشم از سانسور عذاب کشیدم. سانسور کاری می‌کند که اجازه نداشته باشی در مورد فضاهایی که تجربه‌شان کردی راحت بنویسی، حالا آن فضاهایی که نمی‌توانیم تجربه‌شان کنیم و برای ورود بهشان محدودیت داریم، بماند.سپیده شاملو: اينكه محدوديت وجود دارد درست است، اما اينكه اين محدوديت تو را محدود می‌كند، غلط است. اين هم از پيچيدگی‌های شهر من است.ادبیات زنانه، مردانه نداردبرای آنکه از زاویه‌ای دیگر به موضوع شهری‌نویسی در نویسندگان زن نگاه کنیم، پای صحبت‌های امیرحسین خورشیدفر می‌نشینیم. از او می‌پرسم:«از نگاه شما محدودیت‌های بیشتر زنان برای حضور در فضای عمومی می‌تواند باعث شود نویسندگان زن تسلط کمتری در نوشتن از فضا‌های عمومی و نمای خارجی شهر داشته باشند؟» می‌گوید:«عذر بدتر از گناه است. اما اجازه بدهید با فرضی که باعث طرح این پرسش است مخالفت کنم. چندسال است که چنین تحلیل‌هایی راجع به ادبیات باب شده که به نظر من اتفاقاً نشان دهنده فقر هولناک نقد ادبی ماست. بدون هیچ مبنایی فرض گرفته می‌شود داستان‌ها در فضاهای داخلی روی می‌دهند. از آن بدتر تأکید می‌شود فضیلت با داستانی است که در فضای عمومی روی بدهد چرا که برمبنای سطحی‌ترین برداشت ممکن از سویه سیاسی ادبیات، یعنی همان مارکسیسم عوامانه که یکبار در دهه چهل به ادبیات ضربه زده است، تصور می‌شود که اگر قهرمان داستان از منزل خارج شود و ماجرا بیرون از چهاردیواری خانه بگذرد آنوقت است که ادبیات سطح بالا و سیاسی و درجه یک به وجود آمده. فراموش نکنیم مسخ کافکا درشمار سیاسی‌ترین آثارتاریخ ادبیات است و سوسک البته از اتاقش خارج نمی‌شود.»می‌گویم:« تقسیم‌بندی ادبیات به زنانه و مردانه، می‌تواند در نهایت به کوچک شدن جهان متن‌هایی خلاصه شود که از سوی زنان تولید می‌شود. گاهی در فضای ادبیات این نگاه شکل می‌گیرد که این متن‌ها باید در جهان خاصِ ادبیات زنانه مورد خوانش و نقد قرار بگیرند و این ناخودآگاه به محدود شدن جهان متن می‌انجامد.» خورشیدفر تقسیم‌بندی ادبیات به زنانه و مردانه را از پایه غلط می‌داند و می‌گوید:« ادبیات سرویس بهداشتی نیست که خصوصی و زنانه و مردانه شود. به جز جایزه «اورنج» که آن هم فقط تشویق است و منظورش نویسندگان زنی هستند که مسلماً محدودیت و مشکلات بیشتری برای نوشتن دارند هیچ جای دیگرادبیات منفعتی در این کار وجود ندارد. باید به فکر ابهامات باشیم. این چیزها روشن است.»ممکن است به نظر برسد محدودیت‌های حضور در فضای عمومی مانعی برای پرداخت موضوعی در آن فضاها شود، نویسنده کتاب«زندگی مطابق خواسته تو پیش می‌رود» با رد این فرض و بیان اینکه« کار نویسنده داستان تخیل کردن است» ادامه می‌دهد:« تخیل فقط به معنای تخیل دیگری است. انسان دیگر، شرایط دیگر، اقلیم و شرایط دیگر. داستان نویسی ما، اعم از زن و مرد دستاوردهایی داشته و ضعف‌هایی. به نظر من این روش نقد که گفته شود بعضی از موضوعات خوب هستند و بعضی بد یا بعضی جاها خوب است و بعضی بد در این زمانه کمی خنده‌دار است. داستان خوب ربطی به این چیزها ندارد و من تا به حال ندیده‌ام یک نظریه نقد تاکیدش را روی چنین مسئله‌ای بگذارد. ضمنا در آثار نویسنده‌های زن و مرد مکرراً به این برخورده‌ام که محیط یا لوکیشن به اصطلاح کارکرد پیدا نکرده، خنثی است، ضعیف پرداخت شده یا به خصوص جلوه‌فروشانه نشان داده شده است. گاهی نویسنده محیط را از حیث داستانی نمی‌شناخته است و استراتژِ پرداخت نداشته و یگانه روشی که می‌داند بازنمایی رئالیستی است که در خیلی از مواقع کارآمد نیست. اما مسئله اینجاست که امروز آنقدر جامعه ادبی ما از اصل مطلب دورافتاده که بعضی با تعجب می‌پرسند شخصیت زن را چطور نوشتی یا ... مگر کار ما غیر از این است.»نظر امیرحسین خورشیدفر را درباره نحوه پرداخت فضاهای خارجی شهر و مکان‌های عمومی در آثار نویسندگان زن ایران در دهه‌های مختلف قرن حاضر می‌پرسم، او پاسخ می‌دهد:« به نظر من چنین چیزی به دیتاهای مستند نیاز دارد نه استنباط. تازه اگر آمار دقیقی منتشر شود که در ده سال گذشته با تعریف‌های دقیق وضعیت چطور بوده باید دید چطور از این اطلاعات برداشت می‌شود. چون نویسندگان زن ایرانی در دو دهه اخیر از پنج شش نفر به سیصد نفر رسیده‌اند. در بین این سیصد نویسنده فضاها و جهان‌های متنوع و مختلفی می‌بینیم. نویسندگانی اعم از زن و مرد هستند که عموماً از زندگی روزمره خودشان به عنوان زمینه و تم داستان بهره می‌برند که در مواردی به نوعی آماتوریسم و خاطره‌نگاری منجر شده است.»خورشیدفر از بی‌اعتقادی‌اش به تقسیم‌بندی‌هایی همچون ادبیات آپارتمانی می‌گوید و از نویسندگان مورد علاقه‌اش نام می‌برد: «نویسندگانی که کارشان را می‌پسندم به نظرم به طور طبیعی در توصیف فضای داخلی و خارجی مشکلی ندارند و از این حیث هم خلاق هستند. مثلا مرحوم سهیلا بسکی نویسنده‌ای عالی است و اتفاقا رمان کوتاهی به اسم «در حکایت ساختن مبال در بم» دارد که زیرسقف آسمان می‌گذرد. یا بلقیس سلیمانی، فریبا وفی، فرشته احمدی و یک نویسنده جدیدتر، عالیه عطایی که جایزه مهرگان را برنده شد، مهدیه مطهر که چون قصه نوآر و تریلر می‌نویسد پس احتمالاً برای کسانی که به چنین تقسیم‌بندی اعتقاد دارند هم نویسنده جالبی است. این را هم بگویم، به نظر من قصه‌هایی که به اصطلاح در آپارتمان روی می‌دهد، اگر ژانر باشد که نیست، هنوز خیلی جای کار دارد و من منتظرم نویسندگان خلاق و عالی در آینده داستان‌های خوبی دراین مکان بنویسند. چون برایم فرق نمی‌کند داستان کجا اتفاق می‌افتد و به کیفیت داستان حساسم. و راستش در تاریخ ادبیات، تقریبا همیشه نویسندگان و منتقدان با من هم عقیده بوده‌اند.»منتشر شده در ماهنامه‌ی زنان امروز - ۱۳۹۶