یادداشت درباره کتاب معسومیت / نوشته مصطفی مستور

مریم تاواتاویادداشت درباره کتاب " معسومیت " نوشته مصطفی مستور نویسنده یادداشت : مریم تاواتاو - چاپ شده در روزنامه سازندگی در تاریخ 1398.10.21مستور یا سلینجر ؟!"معسومیت" ، جدیدترین کتاب مصطفی مستور، پیرامون ماجراهای دو رفیق به نام­های مازیار و اردلان پیش می­ رود. مازیار که پسری جوان است و باشیوه خاص خود و البته در تنهایی زندگی می­ کند ، در حال روایت اتفاقاتی است که در یک زمستان برای خود و دوستش اردلان رخ داده . داستان معسومیت ، دست روی تنهایی انسان مدرن گذاشته و آشفتگی­های یک جوان را این باردر قالبی متفاوت­تر بیان کرده است . احساس تنهایی و بیگانگی با اجتماعی که مازیار را درک نمی­ کند ، محصول تفکر و رفتار اوست که هم­رنگ جماعت نیست و قصد هم ندارد بشود ؛ در نتیجه ، در عین صداقت مثال­ زدنی ­اش ، دچار آشفتگی­های روحی می­شود . این سردرگمی در کنار حس زیبایی­ شناسی عمیقش او را دچار تعلیق می­کند ؛ مرز بی­ اعتنایی جامعه نسبت به احوال خودش را پشت سر گذاشته و در­راستای دغدغه هایش لباسی به قامت درد می­دوزد ؛ درحالی­که تلاش اجتماع تنها در جهت شکل­ گیری رفتار و هدایت به سمت روزمرۀ اکثریت و البته بدون نوازش روح حساس او ، اتفاق می­افتد. این سرگشتگی­ ها باعث می­شود ذهن مازیار، با هوشمندی ، مناسبت­های زندگی اجتماعی و کلیشۀ نوع دوست داشتن را زیرسوال ببرد .کتاب در وصف تنهایی در کنار کاربرد رگه­ های روان­شناختی در شخصیت­ پردازی ، تلاش زیادی می­کند ؛ آن­ هم وقتی شخصیت اصلیش غوطه ­ور در کف جامعه حرکت می­کند و حس بی­ کسیِ تا بن دندان فراگفته را ترسیم می­نماید. مازیار بی اعتماد است و فقط گاه آدم­هایی عجیب ،حال او را می­فهمند . تردید در نگاه او به دنیا سایه انداخته و شاید انتهای کتاب و تلاش او در گسست این تنهایی و یافتن راهی که مورد درک واقع شود ، تلاشی امیدوارانه برای بهترشدن روزگار انسان­هایی شبیه اوست .اینکه انسان تا کجا باید بار تنهایی و درک نشدن از سوی دیگران را با خود حمل کند ، سوالی است که مازیار در طول کتاب بارها از خود می­پرسد؛ آن­هم در حالی­که هر روز که می­گذرد ، اندازه این کوله­ بار بیشترشود و او تنها به دنبال استراحتگاهی است تا اندکی بار را روی زمین بگذارد و بتواند نفسی تازه کند . مستور با کلماتش به سختیِ باری که بر دوش مازیار است وزن می­دهد و آن­قدر قدم به قدم این کار را انجام می­دهد که کتاب به نقل ­قولی قابل باور تبدیل می­شود.از طرفی ، مازیار در حال نوشتن نمایش­نامه‌ای در مورد منصور بن اسحاق نیشابوری ، عارف قرن هفتم است و به­واسطه همین موضوع ، رگه­ های عرفان باز هم مشابه کتاب­های قبلی­ اش پا به متن مستور گذاشته تا بتواند پرسش­های هستی­شناسانه خود را در بستر مهیایی ازتقابل عقل و جنون مطرح کند و از طریق آن ، خواننده را به تکاپوی تفکر و یافتن جواب بیندازد.گویی نویسنده، طرحی بلندمدت دارد. مستور همان کسی است که بعد از چاپ کتاب اولش ، خیلی­ها می گفتند:" اگر می­خواهی کسی را کتابخوان کنی ،کافیست کتاب " روی ماه خداوند را ببوس" را به او معرفی کنی ." کتابی که بدون شعارزدگی ، داستانی به شدت خلاق را در بستری عرفانی و کاوش­گرانه روایت کرده و هنوز بارها و بارها تجدید چاپ و ازدیاد مخاطب را به همراه دارد .او از موقعیت­های ساده زندگی به راحتی نمی­گذرد و اگرچه در آثار قبلی ­اش ، هر شخصیت ، ادامه­ دهنده ماجرای کتاب قبلیش بوده اما این بار در معسومیت، به طرح داستان و شخصیت­هایی جدید روی آورده و آدم­های تازه­تری خلق کرده است. از طرفی با نوشتن غلط املایی، ساختار را به هم زده تا تداعی تازه ­تری از مفاهیم همیشگی ارائه دهد . نوآوری اخیر او در استفاده از قالب­های جدیدتر داستانی موافقان و منتقدانی دارد اما این دستاورد بار دیگر به این مساله تاکید می­کند که مستور از ورود به فضاهای تازه­ تر نویسندگی، ترسی ندارد و با توجه به پیشینه داستا ن­نویس ی­اش ،یکی از ویژگی‌های منحصر‌به‌فرد او، سعی در ایجاد مفاهیم و الگوهای تازه­تر در ذهن مخاطب است؛ او ذاتا قصه ­گوست و این زبان داستان­گو مخاطب را جذب می­کند. پیگیر بودن خواننده ، او را به لایه های عمیق­تر شخصیت‌ها در کتاب‌های مختلفش می­رساند تا در موقعیت­های متفاوت تکرار این نقش­ها را در نظر بگیرد و مختصات تازه­ تری از زندگی آن­ها را به دست بیاورد.مستور نبض مخاطب را در دست می­گیرد و بالا و پایین رفتن آدم­های قصه­ اش آن­قدر تاثیرگذار اتفاق می­افتد که مخاطب ، خود را در کالبد شخصیت می­بیند و هم­سان با او به حرکت می­افتد و جنب ­و­جوش را تجربه می­کند.این ویژگیِ انتقال حس ، آن قدر مهم است که برخی در تعریف داستان نویسی مدرن ، نقطه انتقال حس به خواننده را تکمیل رسالت داستان­نویس می­دانند. همین شناخت دقیق و جزئی­ نگر از مخاطب باعث می­شود کلمات مستور ، واژگان بیگانه­ ای صرفا در محدوۀ جغرافیای داستان ، محصور نشود ؛ بلکه کلمات ریشه ­ای در خاکِ اصالت دارند و خواننده نیز قبلا شمایل این گیاه را در جامعه دیده و حالا می­خواهد پابه ­پای نویسنده ، اجزای مختلف این گیاه را بررسی کند و با هم به میوه برسند . به عبارتی می­توان گفت که مخاطب مستور ، خود را با شخصیت کتاب او غریبه نمی­داند ؛ بلکه انسان درون داستان را فردی آشنا می­پندارد که در نزدیکیش زندگی می­کند و در همین خیابان هایی قدم می­زند که خواننده نیز با قدم زدن در آنجا از استرسش می ­کاهد و شاید روزی همین انسان که از تلخی روزگار به پیاد­روی پرداخته در شهر از کنارش گذشته و حالا او سرگذشت همان رهگذر را می­خواند .بخشی از این موفقیت ، مربوط به نگاه مستور به صورت یکدست به جامعه است . او جاهایی را که شخصیت در آن­ها پا می­گذارد می­شناسد و ابایی از اشاره به آنها ندارد . او کیفیتی از زندگی را می­بیند که در حقیقت ، زندگی جامعه موجود دارد . به همین دلیل حتی بنا به اقتضای داستانش ، وارد دنیای روسپی­ ها و یا قشرهای آسیب­ پذیر جامعه می­شود و پای زبان و ادبیات ویژه آن­ها را به داستان باز می­کند. توجه او به جزییات خصوصا در کتاب آخرش مشهود است . شناخت او از اقشار مختلف جامعه ، تجربه زیسته محکمی را در اختیارش قرار داده که نتیجه همین مشاهدات است . مستور از جایی برگشته که کم­ترین فاصله با واقعیت عریان جامعه داشته و حالا روایتی را می­گوید که از حقیقت جامعه پرده برمی­دارد و سوالاتی را مطرح می­کند . از این جهت تاثیر مستور تا حد زیادی با سلینجر نویسنده معروف آمریکایی و نویسنده کتاب ناتور دشت شباهت دارد .قلم سلینجر در ناتور دشت تا حد زیادی به نقد جهان مدرن غرب پرداخته و البته از این نظر، مستور انفرادی ­تر سعی کرده نگاه سلینجروارش را داخل داستان آورده و در محدوده­ای شخصی­تر ، آشفتگی­هایش را با ما مخاطب در میان گذاشته است . نوع بیان مستور به ­گونه ­ای است که حتی اگر مخاطب علاقه­ مند به داستان نباشد هم نمی­تواند به ­راحتی ، کتاب را کنار بگذارد و کنجکاو است که از انتهای آن داستان سردربیاورد. انزوای خودخواسته مازیار ، اجتماع بزرگی را در معسومیت ،درگیر کرده و از دل این کشمکش، روایت بیان می­شود . مازیار که در هیاهوی جامعه ، مبهوت زیبایی است و از تنهایی نیز شکست خورده ، توسط دیگران دیده نمی­شود و کمبود ارتباط حسی با اطرافیان نیز زندگی او را تحت تاثیر گذاشته ­است. بحران های اجتماع که هم­چون موجی در روزهای طوفانی ­اش ، ضعیف­ترهایی هم­چون او را می­ بلعد، آینه ای تمام ­عیار از جامعه ­ای است که عدول از کلیشه را نمی پذیرد و در مقابل خاص­تر ها شدیدترین عکس العمل را نشان می­دهد . این نقطه مشترک دیدگاه مستور با نظر سلینجر است ؛ جایی که هردو نظام­های اجتماعی را در برخورد با متفاوت­تر ها زیر سوال می­برند . به عبارتی جامعه باید راه ­حل مشکل و یا بستر یافتن آن را در اختیار بگذارد تا مشکل روحی از امثال مازیار یک قربانیِ کامل نسازد .