مستحب مؤکد

احکام حقوقی و اخلاقی ازدواج در قرآن✍? گردآورنده: نرگس کرمیتعاریف متعددی برای واژه ازدواج مطرح شده است اما می‌توان گفت که ازدواج قراردادی مشروع است که دو فرد ناهمجنس و معمولاً بالغ را به هم پیوند داده و ارتباط جنسی دائم یا موقت را میان آنها مجاز می‌گرداند. درباره‌ی ازدواج آیات و احادیث بسیاری مطرح شده است؛ گرچه از نظر فقهی ازدواج یک امر واجب نیست اما یک مستحب مؤکد به شمار می‌رود. درجایگاهی که ازدواج بتواند افراد را از آلوده شدن به ناهنجاری‌های اخلاقی مصون دارد، واجب می‌گردد.با توجه به تهاجم فرهنگی فراگیر استکبار جهانی برای تضعیف هنجارها و ارزش‌های اخلاقی در خانواده و جامعه، بُعد وجوب مسئله ازدواج بیش‌تر خود را نمایان می‌سازد. به دلیل اهمیت ازدواج در زندگی فردی و اجتماعی انسان و کارکردهای مهم و حیاتی آن، آیات فراوانی در قرآن به بیان مسائل و احکام حقوقی و اخلاقی ازدواج و همسرگزینی پرداخته‌اند که در ادامه برخی از آن‌ها را بررسی می‌کنیم.خاستگاه ازدواجپیش از پیدایش ازدواج، دوره‌ای مرسوم به دوره اختلاط آزاد وجود داشته که در آن روابط جنسی تابع هیچ قاعده‌ای نبوده است اما پس از دخالت عوامل اجتماعی مانند رواج قاعده منع ازدواج با محارم؛ نهاد ازدواج پدید آمد.«وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا لِتَسْكُنُوا إِلَيْهَا وَجَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَرَحْمَةً ۚ» (روم،‌‌۲۱)«و از نشانه‌هاى او آن است كه از جنس خودتان همسرانى براى شما آفريد تا در كنار آنان آرامش يابيد و ميان شما و همسرانتان علاقه‌ى شديد و رحمت قرار داد»این آیه بر خاستگاه فطری ازدواج دلالت دارد زیرا برحسب این آیه ایجاد نوعی گرایش فطری و عاطفی دوسویه میان زن و شوهر به فعل تکوینی خداوند استناد کرده است. گرایشی که هرچند کشش جنسی در آن نقش مهمی دارند اما با توجه به تعابیر مودت و رحمت، نمی‌توان آن را به میل جنسی صرف تقلیل داد.تجردگزینیتجردگزینی معمولاً در شکل‌هایی مانند تأخیر در ازدواج، خودداری از ازدواج، خودداری از ازدواج مجدد پس از طلاق یا فوت همسر تحقق می‌یابد.کارکردهای حیاتی ازدواج به ویژه ارضای مشروع نیازهای عاطفی و‌ جنسی همسران، تولید مثل، تداوم نسل بشر، تربیت فرزندان، مشروعیت‌بخشی به آنان و کنترل انحرافات اجتماعی را باعث گردیده است.«وَأَنْكِحُوا الْأَيَامَىٰ مِنْكُمْ وَالصَّالِحِينَ مِنْ عِبَادِكُمْ وَإِمَائِكُمْ ۚ إِنْ يَكُونُوا فُقَرَاءَ يُغْنِهِمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ» (نور، ۳۲)«مردان بی‌زن و زنان بی‌شوهر و کنیزان و بندگان شایسته خود را به نکاح یکدیگر درآورید، اگر آن مردان و زنان فقیرند خدا به لطف و فضل خود آنان را بی‌نیاز و مستغنی خواهد فرمود»این آیه افزون بر سفارش و تشویق همگان به حمایت از ازدواج افراد بی‌همسر، بر مطلوبیت ازدواج و کراهت تجردگزینی دلالت دارد. گفتنی است که از نگاه قرآن، ازدواج مجدد از همان ارزش و جایگاه ازدواج نخست برخوردار است چراکه از دیدگاه قرآن، با ازدواج مجدد می‌توان در جهت کاهش مشکلات مالی زنان مطلقه و نیز مشکلات آنان در پرورش و کنترل فرزندان قدم برداشت. برخلاف سیاست‌های حمایتی کشورهای غربی که به دلیل دائمی بودن، چه بسا به انگیزه‌ای برای خودداری زنان مطلقه از ازدواج مجدد بدل می‌شود؛ تدابیر حمایتی قرآن کوتاه‌مدت بوده و بر نیازهای مالی مرحله‌ی بحرانی پس از طلاق متمرکزند. مهم‌ترین این تدابیر عبارت‌اند از تکلیف شوهر به تأمین نفقه‌ی زن در زمان عِدّه (طلاق، ۷)، تکلیف شوهر به تأمین مسکن زن در زمان عِدّه ( طلاق، ۱و۶) و...انواع ازدواجازدواج‌ها از نظر وحدت یا تعدد همسر به دو نوع تک‌همسری و چندهمسری و از حیث دائمی یا موقتی بودن به دو نوع دائم و موقت تقسیم می‌شوند.· تک‌همسری و چندهمسریبرحسب یک بررسی میان فرهنگی که در دهه ۱۹۵۰ میلادی در بیش از ۱۱۰۰ جامعه مختلف به انجام رسید تنها ۱۴/۵ درصد از فرهنگ‌ها از جمله فرهنگ غربی رسما الگوی تک‌همسری را به عنوان تنها الگوی مجاز پذیرفته بودند و در مقابل ۸۴/۸ درصد، فرهنگ چند زنی را تجویز می‌کردند؛ اما چندشوهری فقط در ۰/۶درصد از فرهنگ‌ها پذیرفته شده بود.قرآن کریم ازدواج یک مرد با حداکثر چهار زن را به شرط رعایت عدالت بین آنها چه از لحاظ مالی و چه از لحاظ عاطفی مجاز دانسته است اما به نظر می‌رسد لحن قرآن درباره‌ی تعدد زوج‌ها، لحن توصیه و تشویق نیست بلکه صرفاً درصدد بیان اباحه و جواز آن است.به هرحال قانون جواز تعدد زوج‌ها از ابتکارات قرآن نبوده و پیش از اسلام نیز وجود داشته است و هدف قرآن از به رسمیت شناختن این قانون، فراهم کردن زمینه شهوت‌رانی برای مردان نبوده، بلکه ارائه راه‌حلی برای برخی ضرورت‌های اجتماعی از جمله فزونی تعداد زنان بر مردان در اثر مرگ‌ومیرهای زودتر و بیشتر مردان بوده است. شکی نیست که اصول اخلاقی چندهمسری در بسیاری از موارد رعایت نمی‌شود و درنتیجه زنان با آسیب‌هایی همچون کاهش محبت همسر و پایمال شدن حقوق مالی و جنسی روبه رو می‌شوند.· ازدواج دائم و موقتازدواج دائم مصداق کامل و یقینی ازدواج است اما ازدواج موقت، الگویی از ازدواج را به نمایش می‌گذارد که ضمن قراردادن ارتباط جنسی در یک چهارچوب مشروع، دربردارنده‌ی تعهدات کمتری در مقایسه با ازدواج دائم است.«...وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَرَاءَ ذَٰلِكُمْ أَنْ تَبْتَغُوا بِأَمْوَالِكُمْ مُحْصِنِينَ غَيْرَ مُسَافِحِينَ ۚ فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ فَرِيضَةً ۚ وَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا تَرَاضَيْتُمْ بِهِ مِنْ بَعْدِ الْفَرِيضَةِ ۚ...» (نساء، ۲۴)«... و هر زنی غیر آنچه ذکر شد شما را حلال است كه به وسيله‌ى اموال خود، به قصد پاكدامنى و نكاح، نه به قصد زنا، طلب كنيد. پس هرگاه از آن زنان، (به نكاح موقّت) كام گرفتيد، مهرشان را به عنوان يك واجب بپردازيد و پس از تعيين مهر، در (تغيير مدّت عقد يا مقدار مهر) آنچه با يكديگر توافق كنيد، بر شما گناهى نيست...»برخلاف علمای اهل سنت که درصدد توجیه این آیه برآمدند یا ادعای منسوخ شدن حکم آن را مطرح کردند، فقها و مفسران شیعه با استناد به معنای ظاهری آیه و نیز روایات اهل بیت بر مشروعیت ازدواج موقت، تأکید کرده‌اند.لازم به ذکر است که ازدواج موقت نیز مانند چندهمسری نه به عنوان قاعده، بلکه به مثابه تبصره‌ای برای قانون ازدواج دائم و در راستای رفع برخی ضرورت‌های اجتماعی تجویز شده است. به هرحال، چنانچه الگوی ازدواج موقت را در فضایی منصفانه و فارغ از روحیه سنت‌گریزی و سنت‌ستیزی که در این زمان رواج یافته، مورد ارزیابی قرار دهیم، آن را الگویی فاخر، واقع‌گرا، روزآمد و کارآمد خواهیم یافت.منبعکتابخانه تخصصی پژوهشکده زن و خانواده