اقتصاد فوتبال(بخش چهارم)

رسانه‌ها چگونه و چرا به فوتبال مي‌پردازند؟فوتبال از دهة 60 وارد دنياي رسانه‌ها مي‌شود و همراه با گسترش رسانه‌ها، بُعد همگاني و جهاني بيـشتري پیدا می‌کند. از آن زمـان فوتبـال نقـش جهـاني، سياسـي و اجتماعي كاملاً متفاوت از نقش‌هاي تاريخي گذشته‌اش را به دست آورد. درست از همان لحظه كه بـازي فوتبال هويت رسانه‌اي پيدا كرد؛ با گذشته تاريخي‌اش فاصله گرفته و علاوه از فرهنگ بـه عرصـه‌هـاي سياست و اقتصاد نيز وارد شد. رسانه‌ها فوتبال را همگاني، كالايي و لاجرم سياسي مـي‌كننـد. بگذاريـد قبل از بررسي نظام‌مند و تفصيلي، به زباني ساده و با تكيه بر تجربه، حكايت فوتبال رسانه‌اي يا رسانه‌اي شده را بيان كنم.مخطبان فصلي يا مقطعي فوتبال‌ ارتباط حرفـه‌اي بـا ايـن ورزش ندارند، اما اين مخاطبان فصلي يا مقطعي ورزش فوتبال اهميت زيادي دارند، زيرا باعث گـسترش نفـوذ اجتماعي فوتبال در تمام جامعه مي‌شـوند و ضـرورت اجتمـاعي و اهميـت ايـن ورزش را انكـار ناپـذير و اجتناب ناپذير مي‌سازند. چنانكه ناگزير بايد فوتبال را در مجموعه تعاملات سياسي، اقتصادي و اجتماعي منظور داشت. به تعبير جاك اشتاين: «فوتبال بدون هوادارانش هيچ نيست.» يعني جـذابيت‌ها و جايگـاه اين بازي را نه بازيكنان بلكه هوادارانش مي‌سازند. اين گروه هواداران كه مي‌توان آنها را بدنة اجتمـاعي فوتبال ناميد حاصل رسانه‌ها و نفوذ آن‌ها در جامعه است. مـن ايـن پديـده را «رسـانه‌اي شـدن» فوتبـال مي‌نامم و اين امر باعث تغيير فوتبال از يك امر ورزشي به يك امر اجتماعي با ابعاد مختلف مي‌شود.رسانه‌اي شدن فوتبال باعث توده‌گير شدن، مجازي شدن، ايدئولوژيك شدن، كالايي شدن و جهـاني شدن فوتبال مي‌گردد. با توجه به اين تأثيرات و تحولاتي كه رسانه‌ها در فوتبال به وجود آورده‌اند، ديگر نمي‌توان فوتبال را صرفاً نوعي ورزش براي بدنسازي، يا نوعي بـازي بـراي سـرگرمي دانـست.همین درهم تنیدگی میان فوتبال و رسانه باعث شده تا فوتبال از جهت سیاست داخلی و خارجی خاصیت‌های ویژه‌ای بیابد. یکی از این ویژگی‌ها ملت سازي از راه فوتبال است؛ورزش‌هاي مردمـي، بـه خـصوص فوتبـال همـانطـوركـه بحـث كـرديم كاركردهاي سياسي بسياري در جامعـة معاصـر دارنـد. «ديويـد راو» اسـتدلال مـي‌كنـد دولت‌هـا بـه نحـو گسترده‌اي در ورزش‌هاي مردمي سرمايه گذاري مي‌كنند چرا كه اين ورزش‌ها نقـش مهمـي در توسـعه و بازنماي فوتبال يا واقعيت و رشد فرايند ملت سازي ايفا مي‌كنند. در جامعه‌اي كه توسط عوامـل قـومي، نـژادي، طبقـاتي، مـذهبي، جنسيتي و منطقه‌اي به گروه‌هاي مختلف تقسيم شده‌اند، فرصت‌هاي اندكي وجود دارد تا به مردم حـس قوي از وجدان جمعي مشترك يك ملت واحد بودن داد. استفاده از «تيم ملي» به مثابه نمادي از مليت در بستر جامعة مدرن كاملاً مشهود است. «اريـك هابزبـام» از صاحب نظران ناسيوناليسم و مطالعات مليت معتقد است « اجتماع تخيلي ميليوني ملـت وقتـي بـر روي نام تيم ملي يازده نفره فوتبال ناميده ميشود، به نظر واقعي‌تر جلوه مي‌كند.» در ايران نيز هـمزمـان بـا ظهور و شكل گيري دولت-ملت مدرن توسط رضا شاه، به تدريج نهادهاي مـدرن ماننـد ارتـش، آمـوزش عالي، آموزش و پرورش،... و ورزش شكل گرفتند و هركدام در خدمت فرايند ملـت سـازي مـدرن عمـل كردند. اين امر از آن زمان تا به امروز ادامه دارد.ویژگی بعدی جنگ افزار سیاسی بودن فوتبال است؛ ورزش و به خصوص رقابت‌ها و مسابقات فوتبال علاوه بـر ابعـاد سياسـي داخلـي، قـدرت نمـادين دولت‌ها و ملت‌ها در رقابت‌هاي بين المللي هستند. فوتبال و ورزش‌هاي مدرن، ابزارهاي مـدني جنـگ در دنياي مدرن هـستند. از نگاه «دیوید راو» مـسابقة فوتبـال ايـران و امريكـا بـه نحـو بارزي اين نقش نمادي فوتبال را آشكار كرد. حضور ايران در جام جهاني 2006 باعث شد تا رسانه‌هـاي ايراني ميلياردها تومان براي پخش مستقيم بازيها هزينه كننـد. ايـن سـرمايه گـذاري در حـالي صـورت مي‌گرفت كه دولت ايران در بحث دستيابي به انرژي هسته‌اي در تنش سياسي شديد بـا جهـان روبـه رو بود. حضور ايران در اين دوره از جام جهاني و بازتاب گستردة آن مي‌توانست پيام‌هاي مختلفي در زمينة توانمندي ايران از يك سو و ميل آن به رقابت‌هاي صلح دوستانه و مدني از سوي ديگـر بـراي جهـان در بر داشته باشد. انعكاس گستردة اين بازيها در داخل علاوه بر پاسخگويي به تقاضاي اجتماعي شديد بـراي تماشاي بازي‌ها، مي‌توانست نوعي حس افتخار و انسجام ملي در برابر ديگران ـ جهان غرب ـ ايجاد كند.بـازي فوتبـال توسط سه عامل ساختار اقتصاد سرمايه‌داري، باشگاه‌ها و همچنين رسانه‌هـا بـه كـالاي بـزرگ تجـاري تبديل شده است. نظام سرمايه‌داري با تثبيت ارزش‌هاي كمي، مادي و اقتصادي صرف بر تمـامي روابـط اجتماعي، زمينة اقتصادي و اجتماعي براي تجاري و كالايي شدن همه چيـز از جملـه فوتبـال را فـراهم ساخته است. ساختار سازمان حر‌فه‌اي فوتبال، يعني نظام باشگاهي با كليت قواعـد، هنجارهـا، ارزش‌ها، سازمان و نيروهاي آن، به مثابه كارخانه‌هاي مولد كالاي نمادين فوتبـال عمـل مـي‌كنـد، و درعـين حـال رسانه‌ها از طريق تبديل كردن فوتبال به صـورت ارزش اجتمـاعي ـ پـذيرش فوتبـال در نظـام ترجيحـات اجتماعي افراد ـ به مثابه ابزار بازاريابي كالاي فوتبال عمل مي‌كنند. رسانه‌اي شدن فوتبـال، نـه تنهـا بـه دليل قدرت رسانه‌ها براي تأثيرگذاري در تمـام عرصـه‌هـاي زنـدگي اسـت، بلكـه بـه دليـل قابليت‌هـا و جذابيت‌هاي مختلفي كه فوتبال در خود دارد نيز مي‌باشد.