روان‌شناسی علیه فرودستان

نویسنده: ابوالفضل شاهچراغاز سال 1999 میلادی مارتین سلیگمن به واسطه ارائه تفکری نو و تازه بدعتی را در علم روانشناسی ایجاد کرد. این دید با تکیه بر نکات مثبت و نادیده گرفتن قسمت‌های منفی و بی‌عدالتی‌ها، قصد دارد تا مخاطبانش را به ثروت و موفقیت برساند. طرز تفکری در توجیه نابرابری موجود در جهان امروز با این تفسیر که اگر شخصی نتوانسته است ثروت کسب کند و در باتلاق فقر در حال فرورفتن است، مقصر نه شرایط اقتصاد-سیاسی حاکم بر جامعه، بلکه ناتوانی اشخاص در رسیدن به قله موفقیت بوده است. به یک معنا این سبک از اندیشه قربانی شرایط نابرابر جامعه را متهم جلوه می‌دهد. طرز فکری که در خدمت طبقه فرادست بوده و با نادیده گرفتن ابعاد عمیق مسائل و به عبارتی با مثبت‌اندیشی سمی، تنها و تنها به فربه‌تر کردن طبقه حاکمی که خود عامل نابرابری و جامعه طبقاتی است ختم می‌شود. این رویکرد جدید در واقع از شیوه و روشی متضاد در مقایسه با رویکرد‌های روانکاوانه و ساختارگرایانه استفاده می‌کند.روانکاوی به ما می‌گوید که تمامی اعمال ما تحت تأثیر ضمیر ناخودآگاه ما‌ است و رویکرد ساختارگرایانه به ما می‌گوید انسان مستقیما تحت تأثیر عوامل اجتماعی، سیاسی و فرهنگی است و بیان می‌کند که ما به طور مطلق تحت سیطره قدرت‌های پیدا و پنهان قرار داریم. در حالی که روان‌شناسی مثبت‌گرا به فرد، جدا از گذشته و جامعه اطرافش می‌نگرد، گویی فرد نه گذشته‌ای داشته و نه اجتماعی شده، منفک و جدا از جهان بیرون خود بوده است. این شاخه جدید در روان‌شناسی که به زعم خود رویکردی بر مدار علم است در صدد این است که بخش مهمی از زندگی را نادیده بگیرد. بدون شک این رویکرد به هیچ نحوی در چارچوب علم و روش‌های علمی نمی‌گنجد اگرچه چنین ادعایی داشته باشد.جهان‌بینی‌ای که از بایدها و نبایدها برای رسیدن به موفقیت و ثروت صحبت می‌کند بیش‌تر در زمره اخلاق و حکمت قرار می‌گیرد تا علم. در واقع واژه موفقیت مفهومی روان‌شناختی نیست. روان‌شناسی کارکرد مشخصی دارد، آن‌هم در جهت توضیح و تبیین کارکردهای ذهنی است. این سبک از تفکر بیش‌تر شبیه به شعرهای حماسی پیش از جنگ در جهت ایجاد انگیزه برای شوریدن علیه دشمن است. اندوه و ناامیدی بابی برای ایجاد تحول و تطور در زندگی است. آن دیدی که زندگی را بدون مرگ و اندوه ببیند علیل و فشل است. نگاهی که اندوه و مرگ را کتمان می‌کند در واقع زندگی را کتمان کرده است. اما آیا به‌راستی چنین چیزی ممکن است؟ آیا به چنین نگاه فردگرایانه‌ای می‌توان نام موفقیت را نهاد؟مارکس در این باره می‌گوید: «امکان ندارد کسی مسلط شود و کسی فرو دست نشود، آدم‌هایی موفق شوند و افرادی شکست نخورند.» همچنین آدورنو نیز معتقد است: «وقتی قصرهای یک تمدن را می‌بینید به این فکر کنید که چقدر خون ریخته شده تا تک‌تک این آجرها بالا برود.» این دیدگاه بزرگترین دروغی است که سرمایه‌داری به نام مثبت‌اندیشی به خورد جامعه می‌دهد مبنی بر اینکه همه امکان موفقیت و ثروتمند شدن در مناسبات فعلی دارند تنها به شرطی که به جلوه‌های مثبت زندگی دقت کنند.به‌راستی برای آن کودکی که در سیستان و بلوچستان درگیر به‌دست آوردن ابتدایی‌ترین خواسته‌های زندگی همچون آب است و برای آوردن آب از برکه گاهی خوراک تمساح می‌شود چه امکان موفقیتی وجود دارد؟بعضی مواقع سخنرانان انگیزشی و سردمداران این صنعت و شبه علم دست به مغلطه‌ای می‌زنند مبنی بر اینکه مگر فلان شخص در آفریقای جنوبی با وجود سختی‌ها و مشقت فراوان به ثروت نرسید؟ پاسخی که برای این مغالطه مضحک وجود دارد این است که اولا اغلب این دست سلبریتی‌ها برخلاف تصور رایج خود بواسطه برخورداری از انواع رانت و امتیاز به چنین جایگاه‌هایی رسیده اند و ثانیا بر مبنای چند نمونه نمی‌توان حکمی کلی داد. در واقع یک نمونه همه‌چیز را ثابت نمی‌کند و برای ارائه تفسیر به آماری مستدل بر پایه دانش در مقیاسی بزرگتر نیاز داریم و روشن است در جهانی که ثروت چند صد نفر میلیاردر معادل ثروت حدود نیمی از جمعیت دنیاست این استدلال ها هیچ مبنای علمی ندارد. جالب آنکه، این نگرش دقیقا همان چیزی است که طبقه مسلط و فرادست به آن نیاز دارد، نگرشی که می‌گوید «اگر نتوانستی یک زندگی حداقلی را برای خودت تأمین بکنی ناشی از ضعف خودت هست و نه ماهیت سرمایه‌داری که بر مبنای بهره کشی انسان از انسان است.» متأسفانه حاصل این نوع جهان‌بینی چیزی نیست جز انسانی خودخواه و منفک از جامعه پیرامون که بی‌توجه به اخبار و اتفاقات برای به‌‌دست آوردن حق خود مبارزه نمی‌کند. انسانی در خدمت نظام سرمایه‌داری و طبقه مسلط. اشخاصی که خود در بازتولید وضعیت موجود شریک طبقه حاکم هستند.این رویکرد علاوه بر تربیت موجوداتی خودخواه و خودمحور، باعث رنجور شدن روان و روح آدمی می‌شود. انسانی که دائما با خود و روانش در جدال است، چرا ‌که باید مثبت فکر کند و دچار حزن و اندوه نشود.نکته حائز اهمیت دیگر که این‌جا وجود دارد این است که حتی اگر انسان با این دیدگاه به آمال و آرزوهای خود برسد آیا اسمش را می‌توان موفقیت گذاشت؟ این‌که دیگری ببازد و تا من نوعی بتوانم بهره کشی کنم و ببرم نامش موفقیت است؟ موفقیت به معنای راستین آن خیر جمعی و رستگاری خلق است. اگر موفقیت به‌معنای شکست طبقات فرودست و همدستی با فرادستان است، پس باید گفت چیزی جز شرمندگی و سرافکندگی نیست. اینجا است که باید گفت: «زنده باد تهی‌دستانزنده باد فرودستان...»