ترس؛ تحقیر‌آمیز یا مقدس؟

مباحثه‌ای در باب ترس انسان در مواجهه با بلایا و آثار آن بر اجتماعشکیبا احمدی/ دانشجوی دوره‌ی کارشناسی رشته‌ی مهندسی مکانیک دانشگاه صنعتی شریف https://drive.google.com/file/d/1YSzbhMlxvWGIJEziUizQQHbMEs71dhKD/view?usp=sharing ما و کروناهمه چیز از این یادداشت محمدمهدی اردبیلی۱ که هفته‌ی پیش در کانالش منتشر کرد، شروع شد. یادداشتی که به بررسی مقوله‌ی ترس از مرگ و مقابله‌ی انسان با قدرت‌نمایی بی‌رحمانه‌ی طبیعت می‌پردازد و واکنش‌ها به شرایط فعلی را پناه‌بردن به فردیت می‌انگارد. در بخش بعدی، او واکنش مردم و مسئولین را افراطی ارزیابی می‌کند و چرایی زندگی را زیر سوال می‌برد و در آخر این واکنش‌ها را از شرایط فعلی جدا کرده، به ‌آن‌ها عمومیت می‌بخشد و از آن‌ها دست‌آویزی برای قطع امید از بشریت می‌سازد.«ترس آن بیخی است که خرافات از آن برمی‌جوشد، می‌پاید و تغذیه می‌شود (اسپینوزا، رساله‌ی الهیاتی-سیاسی)فضا بوی مرگ نمی‌دهد، بوی ترس می‌دهد. وحشت از بیماری را می‌شود در همه جا احساس کرد. از گسترش روزافزون ماسک‌ها گرفته تا خلوت‌شدن تدریجیِ معابر و لغوشدن اجتماعاتِ غیرضروری. در میان بی‌اعتمادی کامل به یک سیستم ناصادق و ناکارآمد و نیز فروپاشی اعتماد اجتماعی، انسان‌ها خود را تنها حامی خودشان می‌پندارند. اینجا اصالت با فردیت و اصل بقاست: تجربه‌ای شبیه «وضع طبیعیِ هابز۲». هر انسان به دیگری به مثابه‌ی تهدید می‌نگرد. امروز در ایران، ایده‌ی «انسان، گرگِ انسان۳» به وضوح قابل مشاهده است.آن‌ها که چند روزی است از خانه بیرون نیامده‌اند. آن‌ها که در خانه نیز ماسک بر صورت می‌زنند. آن‌ها که از فرط استعمال الکل و ضدعفونی‌کننده، پوستشان را زخم کرده‌اند. آن‌ها که همه چیز را می‌سابند. آن‌ها که با کوچک‌ترین سرفه‌ای در جمع به یکدیگر حمله می‌کنند. آن‌ها که همیشه به دنبال بهانه‌ای برای تعطیلی‌اند. آن‌ها که داروخانه‌ها را متمدنانه غارت کرده‌اند. آن‌ها که دو یا سه ماسک را روی هم می‌گذارند. آن‌ها که از ترسِ مرگ خودکشی کرده‌اند. آن‌ها که تمام تمهیداتشان بیهوده است. آن‌هاکه با خودکارِ شخصی خود رأی دادند. آن‌ها که فراموش می‌کنند. آن‌ها که روابط عاطفیِ انسانی را، بوسه و مصافحه و آغوش را، شرّ معرفی می‌کنند. آن‌ها که به فوبیا معتادند. آن‌ها که خوره‌ی اخبار و شایعاتند. آن‌ها که فرصتی برای ارضای وسواس‌های ذهنی‌شان یافته‌اند. آن‌ها که فقط می‌کوشند زنده بمانند اما تاکنون به این فکر نکرده‌اند که چرا؟ آن‌ها ماییم.فرداروزی ماجرای کرونا هم تمام می‌شود. طبیعت قدرتش را به رخ ما انسان‌های ازخودمطمئن می‌کشد و دقیقاً از مجاریِ ارتباطات انسانی، غربال‌گری‌اش را انجام می‌دهد. پیرها و ضعفا را حذف می‌کند و زمین کمی خلوت‌تر می‌شود. و همه چیز به روالِ «طبیعی» بازمی‌گردد! طبیعت نفسی می‌کشد و ماجرایی دیگر آغاز می‌شود. آن روز روسیاهی به زغال نمی‌ماند و فراموشی همه چیزِ ما را می‌شوید: ما بی‌چرا زندگان. آن روز تا چه حد می‌شود بازهم به لبخندها و بوسه‌ها و آغوش‌ها اعتماد کرد؟ آیا هر تجربه‌ای از این دست، باعث نمی‌شود ما بازهم، از تمدن، از بشریت، بیشتر قطع امید کنیم؟»نقدهای اولیهبلافاصله پس از انتشار یادداشت، نقدهایی بر آن وارد شد که اردبیلی، آن‌ها را سوءتفاهم و ناشی از آشنانبودن مخاطب با موضع و شیوه‌ی بیانش خواند و روز بعد در کانال خود به آن‌ها پاسخ داد.اولین نقد متوجه‌ کم‌رنگ ‌دیدن نقش سیستم حاکم در بحران فعلی است. اردبیلی البته چنین تصوری در مورد نوشته‌ی خود ندارد و توضیح می‌دهد که بدون شک، کم‌کاری سیستم و عدم اخذ تصمیمات مناسب و حتی عدم تضمین اجرای درست و به موقع تصمیمات را عامل اصلی شیوع کرونا و مشکلات ایجاد شده از پس آن می‌داند و آگاهی به ناکارآمدی و بی‌صداقتی دستگاه حکومتی را در این متن پیش‌فرض گرفته است و تنها به این دلیل روی آن تأکید نشده است که رویکرد نوشته، نقد حکومت نیست و هدفش رساندن موضوع دیگری است.نقد دوم مربوط به دست‌کم گرفتن و تلاش برای کوچک جلوه‌دادن خود بحران و عدم توجه به آمار بالای تلفات است. او در پاسخ به این نقد می‌گوید که ابداً سعی در بی‌اهمیت و ساده‌انگاشتن وضع موجود ندارد و به خوبی، به شدت و وخامت بحران آگاه است؛ اتفاقاً به همین دلیل است که آن را به یک وضعیت هابزی تشبیه می‌کند. ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﻧﯿﺎزي ﺑﻪ ﺗﺬﮐﺮ ﻧﺪارد ﮐﻪ اﺷﺎره ﺑﻪ ازﺑﯿﻦرﻓﺘﻦ ﺿﻌﻔﺎ و ﭘﯿﺮﻫﺎ را ﻧﯿﺰ ﺑﺎﯾﺪ ﻓﺎرغ از ﻣﺒﺎﺣﺚ اﺧﻼﻗﯽِ ﻋﺮﻓﯽ درك ﮐﺮد. چرا که رفتار طبیعت، که مورد بحث این یادداشت بود، مستقل از اخلاق انسانی است. همچنین در مورد دیدگاه کلی خود نسبت به مرگ می‌گوید: «ﻣﺎ ﻣﻮﺟﻮدات روﺑﻪ ﻣﺮﮔﯿﻢ و زﻧﺪﮔﯽ ﭼﯿﺰی ﻧﯿﺴﺖ ﺟﺰ اﻧﺘﻈﺎر ﻣﺮگ. اﮔﺮ ﺑﻨﺎﺳﺖ زﻧﺪﮔﯽِ ﻣﺎ ﻣﻌﻨﺎﯾﯽ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ، ﻣﺴﺌﻠﻪ ﺑﺮ ﺳﺮ ﮐﯿﻔﯿﺖ و شدت آن اﺳﺖ، ﻧﻪ ﮐﻤﯿﺖ و اﻣﺘﺪاد آن. زﻧﺪﮔﯽﮐﺮدن ﺻﺮﻓﺎً ﺑﺮای زﻧﺪهﺑﻮدن، دست کم ﺑﺮای ﻣﻦ، اصلاً واﺟﺪ ارزش زﯾﺴﺘﻦ ﻧﯿﺴﺖ.»نقد سوم او را به سخن‌گفتن با مردم از موضعی فرادست و جداکردن خود از مردم متهم می‌کند، که به نظر خود او ناشی از سهل‌انگاری و بی‌دقتی مخاطب است؛ چرا که او خود را یکی از همان مردمی می‌داند که مورد نقد قرار داده است و استفاده‌ی مکرر از ضمیر «ما» را تأئیدی بر این ادعا می‌داند. همچنین هدف یادداشت خود را «نقد فرهنگ عامه» می‌داند و یادآوری می‌کند که در یک یادداشت نمی‌توان به تمام جنبه‌های یک قضیه پرداخت، و صرف طرح‌نشدن مسئله‌ای در یادداشت، به معنای تعارض آن با مواضع او نیست. در ادامه اشاره می‌کند که امروزه، به دلیل شکاف بین مردم و حکومت، طبیعی است مخاطب نقدهای مردمی حاکمیت باشد، اما آیا نباید رفتار خود مردم را نقد کرد؟«آﯾﺎ ﺧﻮد اﯾﻦ ﻣﻮﺿﻊ ﺑﻪ ﻧﻮﻋﯽ ﻓﺎﺷﯿﺴﻢ ﭘﻮﭘﻮﻟﯿﺴﺘﯽ ﻣﻨﺠﺮ ﻧﻤﯽ ﺷﻮد؟ ﻫﻤﻪ ﻣﯽ داﻧﯿﻢ ﮐﻪ ﺧﻮد ﻣﺮدم ﺑﺰرﮔﺘﺮﯾﻦ ﻗﺮﺑﺎﻧﯿﺎن این وﺿﻌﯿﺖ‌اﻧﺪ و رﻓﺘﺎر ﻏﯿﺮﻣﻨﻄﻘﯽ ﯾﺎ ﻓﻮﺑﯿﺎی ﻋﻤﻮﻣﯽ در ﻣﻮاﺟﻬﻪ ﺑﺎ ﯾﮏ ﺑﯿﻤﺎری، ناشی از ﺳﺎلﻫﺎ ﻓﺸﺎر ﻓﺮﻫﻨﮕﯽ و ﺑﺤﺮان اﻗﺘﺼﺎدی و ﻋﺪم اﻣﻨﯿﺖ رواﻧﯽ اﺳﺖ. اﻣﺎ ﺣﺎﻻ ﮐﻪ ﺗﻤﺎم ﻧﻬﺎدﻫﺎ ﻧﺎﺗﻮان و ﻣﺮدم ﺗﻨﻬﺎ هستند، ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻣﯽ‌ﺗﻮاﻧﻨﺪ (ﻣﯽ‌تواﻧﯿﻢ) از ﺧﻮدﺷﺎن (ﺧﻮدﻣﺎن) دﻓﺎع ﮐﻨﻨﺪ (ﮐﻨﯿﻢ)؟ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻣﺎ ﺑﺎﯾﺪ ﺑﻪ ﺟﺎی ﻟﻪﮐﺮدنِ ﯾﮑﺪﯾﮕﺮ ﺑﺮای ﺑﻘﺎ، ﺑﺎﻫﻢ ﺑﺎﺷﯿﻢ و از ﻫﻤﺪﯾﮕﺮ ﺣﻤﺎﯾﺖ ﮐﻨﯿﻢ؟ در ﻧﻬﺎﯾﺖ، ﻫﺪف ﻧﻘﺪ روﺷﻨﻔﮑﺮ ﻫﻢ رﻓﺘﺎر ﻣﺮدم اﺳﺖ، ﻫﻢ رﻓﺘﺎر ﺣﺎﮐﻤﯿﺖ. ﺑﻪ ﻫﻤﺎن ﻣﯿﺰان ﮐﻪ رﻓﺘﺎر ﻣﺮدم ﺗﺤﺖ ﺗأﺛﯿﺮ ﻋﻤﻞِ ﺣﺎﮐﻤﯿﺖ اﺳﺖ، ﺣﺎﮐﻤﯿﺖ ﻧﯿﺰ ﺑﺮآﻣﺪه از ﻣﺮدم اﺳﺖ؛ ﺑﻪ وﯾﮋه در ﮐﺸﻮری ﮐﻪ ﻧﻈﺎﻣﺶ ﺑﺮآﻣﺪه از اﻧﻘﻼﺑﯽ ﻣﺮدﻣﯽ اﺳﺖ. ﭘﺲ ﻧﻘﺪ ﺑﺎﯾﺪ دوﺳﻮﯾﻪ ﺑﺎﺷﺪ، و ﻧﻘﺪی ﮐﻪ ﺑﺮای ﻣﺮدم دردآور ﻧﺒﺎﺷﺪ، ﻧﻘﺪ ﻧﯿﺴﺖ.»ترسِ مبارک و گامی درراستای آگاهیِ جمعیِ «ما»نقد دیگری را پوریا رمضانیان، پژوهشگر موسیقی علاقه‌مند به فلسفه، ارائه داده است و در آن تلاش می‌کند تا به ترس رسمیت ببخشد. او فردگرایی ایجاد شده در شرایط بحران را منفی و مضر نمی‌داند و به انتهای این مسیر خوشبین است.«ترس آن آشفتگی و رنجی است که از شرّی نزدیک و قریب‌الوقوع برخاسته است. (ارسطو، رِتوریکا: فصلِ ۵)»او در ابتدا ضمن پذیرفتن غلبه‌ی ترس بر فضا، آن را درونی‌ترین ساحت وجودی انسان معرفی می‌کند و آن را به رسمیت شناخته و سرآغاز خردمندی می‌داند، هرچند ممکن است زیان بزرگی به همراه داشته باشد. سپس مختص‌بودن ایده‌ی «انسان، گرگ انسان» به شرایط کنونی و به طور کلی مواقع بحران، را رد می‌کند و آن را یک حقیقت جهان‌شمول می‌داند که در هر رخداد جمعی نمایان می‌شود، نه یک مورد استثنائی و کمیاب.«این‌که به این بهانه «انسان‌ها خود را تنها حامی و ناجی خود می‌شناسند» نیز بهزعمِ من واقعیتی مبارک است که در چند لایه قابل تحلیل است! مهم‌ترین و بنیادی‌ترین‌اش همین است که نسبت‌های میان «دیگری» و «خود» از انجمادی تاریک و دیرین بیرون می‌آیند و شخم می‌خورند و بازتعریف می‌شوند. دیگری به‌مثابه‌ی «معشوق»، دیگری به‌مثابه‌ی «دوست»، دیگری به‌مثابه‌ی «کسی که نفع اجتماعی یا سیاسی یا اقتصادی من در گروِ اوست»، دیگری به‌مثابه‌ی «موجودی ضروری / غیرِضروری»؛ همه‌ی آن‌ها در تأملی ژرف پوست می‌اندازند. عمیقاً بر این باورم تمامِنسبت‌ها میان ما و دیگریِ ما هم ازنخست بازاندیشیده می‌شود؛ گرچه هر بازاندیشی و هر درنگی متضمنِ نحوی «شرّ» است. معشوقِ من، امروز کماکان مهم‌ترین تهدیدگرِ هستیِ من است. او خودش این را می‌داند. در این وضعیت، او و من هر دو متحمّلِ شکاف شده‌ایم! می‌دانم که دوستم دارد، و می‌داند که دوستش دارم! هر دو می‌دانسته‌ایم که اثباتِ این مدعّا در کوشش‌ ما برای نزدیکی به یک‌دیگر است. اما امروز پیکره‌ی این تصور را تردید فراگرفته و نزدیکیِ ما به «مسئله» بدل شده است. در این دقیقه، همواره بوسه‌ و کنارِ او برای من در تعویقی فرو می‌رود که هم‌زمان به امید و اشتیاق آغشته است. او هم‌زمان دوست و دشمنِ من است: یک آیرونیِ تمام عیار؛ درست از جنسِ همان آیرونی‌ای که در ساحتِ خودِ حقیقت وجود دارد: حقیقت، که هم‌زمان هم «نمی‌دانم‌اش» و هم «اگر نمی‌دانم‌اش پس چطور درحالِ کشف و پرده‌برداری از آنم؟» امروز نسبت من و دیگری در ساحت‌های مختلفی مترتّبِ این بازاندیشی شده است و برای من نشانه‌ی مثبتی است.»آیا هر تجربه‌ای از این دست، باعث نمی‌شود ما باز هم از تمدن، از بشریت، بیشتر قطع امید کنیم؟در ادامه با اشاره به چندلایه‌بودن ساحت ترس، این سوال را مطرح می‌کند که «ما دقیقاً از چه چیزی می‌ترسیم؟» و یکی از جواب‌های احتمالی را ترس از برملاشدن ترس می‌داند. سپس به سوال مطرح‌شده در یادداشت در مورد قطع امید از بشریت و تمدن پاسخ منفی می‌دهد؛ چرا که امید را مخصوص امور ضروری می‌داند و بر این عقیده است که اگر مدنیت و بشریت از ما سلب شده باشند، نمی‌توان به آن‌ها امید بست. در نهایت هم، بیان می‌کند که نقش ترس در احیای این وضعیت را حیاتی می‌داند.«امید همواره به امرِ ضروری تعلق می‌گیرد، و ضرورت همواره حاملِ وضعی دیالکتیکی است. وضعی دیالکتیکی میانِ خود و دیگری! ما به آن چیزی امید می‌بندیم که رخ می‌دهد. این هم منطقی‌ست که در پسِ این وضع حاکم است! منطقی دیالکتیکی مثل وقتی که می‌کوشیم تا با تأمل فلسفی مرگ را به تعویق درآوریم، حال آن که خودِ این «فلسفه»، تمرینِ مرگ‌ورزی است.»نقدهای دیگری هم در رابطه با اسپینوزایی بودن یا نبودن رویکرد متن و محکوم‌کردن بازتولید افکار منفی و متهم‌کردن مردم، بر این یادداشت وارد شده‌اند. هر کسی می‌تواند ترس خود را در مسیر نابودی انسانیت حین یک بحران جدی و یا در راستای حل بحران و بیرون آمدن از آن ببیند، اما جدای از این مسئله، وجود ترس در انسان‌ها باعث نزدیک‌تر شدن آن‌ها به یکدیگر می‌شود یا دورتر شدن‌شان؟پاورقی:۱- نویسنده، مترجم و استاد دانشگاه، فارغ‌التحصیل دکترای فلسفه از دانشگاه تبریز و عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی۲- هابز عقیده دارد همه انسان‌ها از همه لحاظ با هم برابرند که یکی از آن‌ها انتظار برای رسیدن به هدف است و وقتی دو نفر هدف یکسانی دارند و امکان رسیدن همزمان به آن برای هر دو وجود ندارد، دشمنی درمی‌گیرد و در صورت نبود حاکمی برای امر و نهی ترس بر افراد چیره می‌شود و انسان‌ها برای مقابله با این ترس سعی می‌کنند با هر روشی (از جمله زور، تزویر و ...) از یکدیگر پیشی بگیرند تا دیگر خطری سر راه خود نبینند. در چنین وضعی (بدون حاکم) امکانی برای هیچ کار و فعالیت مفیدی نیست و زندگی آدمی گسیخته، مملو از ترس ددمنشانه و کوتاه است.۳- هومو هومینی لوپوس (به لاتین: Homo homini lupus)، به معنی انسان، گرگِ انسان است، جمله‌ای است که با کمی تغییر درنمایش‌نامه آسیناریا نوشته پلوتس آمده و تامس هابز از آن برای بیان دیدگاه خود نسبت به انسان استفاده کرده‌است.مرجع: کانال تلگرامی درنگ‌های فلسفی با نشانی @philosophicalhaltبرای ورود به کانال پیام‌رسان تلگرام دوهفته‌نامه‌ی دانشجویی «داد» کلیک کنید.