هنر چیست و از کجا می آید؟

این یکی از مخاطره آمیزترین سوالاتی است که ذهن فلاسفه را از دوران باستان تا امروز به خود مشغول داشته. شاید سقراط اولین فیلسوفی بوده باشد که از خود پرسید هنر چیست. سقراط این سوال را به شیوه گفتگوی دو نفر مطرح کرده، هر بار تعریفی برای هنر ارائه داده و در پاسخ نشان می دهد که آن تعریف نمی تواند درست باشد. در انتها سقراط می گوید: "هنر دشوار است". یعنی در حقیقت در پاسخ به سوال در می ماند.تا همین امروز این پرسش ذهن فلاسفه را درگیر کرده و هرگز پاسخ جامع و بی اشکالی برای آن ارائه نشده. اساسا می توان گفت هنر جایی است که فلسفه از ورود به آن عاجز است. عرصه هنر و عرصه فلسفه دو جهان متمایز هستند. فلسفه همواره تلاش کرده تا هنر را تحت احاطه خود در آورد، و هر بار از این کار عاجز مانده.دلیل این مساله به ساختار ذهن انسان باز می گردد. اما قبل از توضیح بیشتر این مطلب، بهتر است نگاهی بسیار کلی به خود فلسفه بیاندازیم.از دیرباز فلسفه به دو اردوگاه تقسیم شده است. یک دسته فلاسفه ایدئالیست هستند که اصالت را به اندیشه می دهند، و دسته دیگر فلاسفه ماتریالیست که اصالت را به ماده می دهند. ایدئالیستها همان فلاسفه ای هستند که قایل به وجود خداوند به عنوان اندیشه خالص بوده اند، و جهان مادی را معلول این اندیشه خالص می دانند که در حقیقت اندیشه آمیخته به ماده است.در مقابل ماتریالیستها ماده را مبدا وجود دانسته و اندیشه را محصول ماده دانسته، لذا جهان را ماده آمیخته با اندیشه می بینند. اما نکته جالب اینجاست که این دیدگاه معمولا ماتریالیستها را دچار تناقضاتی می کند که با مفروض اولیه خود آنها ناسازگار است. مارکس به عنوان بزرگترین فیلسوف ماتریالیست این مطلب را در انتقاد از فویرباخ که یک فیلسوف ماتریالیست هم عصر وی بود عنوان کرد، که فویرباخ در نقد مذهب ماتریالیست است، اما ماتریالیسمِ وی مذهبی است.برای درک بهتر این موضوع مثالی میزنیم. نرم افزار اینترنتی اینستاگرام را همه می شناسیم. مفاهیمی انتزاعی در این نرم افزار خلق شده اند که کاملا ذهنی هستند. بعنوان مثال "پست" و "لایو". فیلسوف ایدئالیست ادعا می کند این مفاهیم انتزاعی ابتدا بصورت اندیشه خالص وجود داشته اند، و سپس توسط عده ای پیاده سازی شده و تجسد بیرونی یافته اند. اما فیلسوف ماتریالیست دو دیدگاه می تواند داشته باشد. یکی اینکه ادعا کند این مفاهیم انتزاعی اصلا وجود خارجی نداشته و خرافه و موهوماتی وهم آمیزند. لذا انسان "خود آگاه" باید این مفاهیم انتزاعی را دور ریخته و ماهیت مادی آنها را ببیند، که همان پیکسلهای روی صفحه نمایش، مدارهای دیجیتال، الکترونیکی و الکتریکی هستند که زیرساخت های فیزیکی این نرم افزار را تشکیل داده اند.این دیدگاه همان "ماتریالیسم مذهبی" است که مارکس اشاره کرده بود. یعنی تقلیل گرایی جاهلانه ای که عاجز از درک مفاهیم سطح بالاتر در حوزه اندیشه است.اما دیدگاه ماتریالیستی دیگر این است که ادعا شود آن اندیشه محض خود از ذهن انسانی بر آمده که ماهیت مادی داشته، لذا از ابتدا اندیشه محض نبوده، بلکه ماده آمیخته با اندیشه بوده است. این دیدگاه دچار تناقضات دیدگاه قبلی نمی شود، اما توجه داشته باشید که در عمل تفاوت چندانی هم با دیدگاه ایدئالیستی ندارد. تفاوت آن در حد همان تفاوت "ماده آمیخته با اندیشه" و "اندیشه آمیخته با ماده" است.بنابراین، چه در فلسفه ایدئالیستی، و چه ماتریالیسم، اندیشه محدود به جهان مادی و عینی نبوده و می تواند مفاهیم انتزاعی و غیر عینی را هم در بر گیرد. اساسا انتزاع مهمترین ابزار فکری انسان برای درک جهان پیرامون است. زیرا همانطور که قبلا بارها و در مباحث مختلف نوشتیم، جهان پیرامون بی نهایت پیچیده است و هیچ انسانی توان درک تمام جزئیات و پیچیدگی های عالم را ندارد. نه تنها هیچ انسانی چنین امکانی ندارد، بلکه تمام علوم جهان را هم در کنار هم بگذاریم باز هم نادانسته های انسان نامتناهی و دانسته هایش متناهیند.اما محدودیت اصلی فلسفه از آنجاست که اندیشه فلسفه بالذات و بالکل اندیشه خودآگاه است. یعنی فیلسوف بطور خودآگاه صغرا و کبرا کرده و به نتایجی می رسد.یکی از بزرگترین دستاوردهای علم روانکاوی درک این مطلب است که ذهن انسان علاوه بر بخش خودآگاه، همچنین شامل یک بخش ناخودآگاه است. از لحاظ علمی ثابت شده تمام داده هایی که ما در طول عمر از طریق حواس پنجگانه دریافت می کنیم در مغز ما بطور دایمی ضبط شده، و تنها در اثر مرگ یا آسیب مغزی از میان می روند. اما ذهن خودآگاه ما توان نگهداری این حجم عظیم از داده ها را ندارد. لذا این داده ها در بخش ناخودآگاه ذهن ته نشین می شوند. اما انباشت این داده ها در ذهن ناخودآگاه ما الگوهایی را می سازد که بطور فعال بر افکار و عملکرد ما تاثیر می گذارند.برای روشنتر شدن مطلب، به یاد بیاورید زمانی که برای اولین بار پشت فرمان اتوموبیل نشستید. شما تمام قواعد رانندگی را از قبل آموخته بودید. می دانستید که گاز، ترمز، کلاچ، دنده، فرمان، راهنما، بوق، آینه و دیگر اجزای اتوموبیل چه عملکردی دارند و در چه مواردی و چطور باید از آنها استفاده کنید. اما اولین بار که پشت فرمان نشستید استفاده شما از این ابزارها توام با خام دستی بود. برای هر عمل ساده ای مانند عوض کردن دنده یا نیم کلاچ کردن، مقدار زیادی انرژی صرف می کردید. این دقیقا زمانی بود که شما با ذهن خودآگاه رانندگی می کردید. اما به مرور زمان، در اثر تمرین و تجربه، زحمت رانندگی از میان رفته و دست و پای شما بطور خودکار با هم هماهنگ شده و اتوموبیل را هدایت می کنند. از اینجا به بعد ذهن ناخودآگاه شما وارد عمل شده است. حتی با دیدن صحنه ای مخاطره آمیز، مانند پریدن کودکی روبروی اتومبیل، یا پیچیدن نابهنگام راننده بی ملاحظه ای مقابل خودروی شما، بطور ناخودآگاه بدن شما واکنش نشان داده و بدون اینکه شما نیاز به فکر کردن و تصمیم گیری خودآگاهانه داشته باشید پای راست شما از روی پدال گاز کنار رفته و با قدرت پدال ترمز را فشار می دهد!بخش اعظم تجربه و بینش هر انسانی نسبت به جهان از ذهن ناخودآگاه می آید. و عرصه هنر دقیقا همین ذهن ناخودآگاه است.بر خلاف فلسفه که انحصارا در عرصه فکر و ذهن خودآگاه عمل می کند، هنر در عرصه حس و ذهن ناخودآگاه وارد عمل می شود. انسان هنرمند هرگز تصمیم به خلق اثر هنری نمی گیرد، بلکه اثر هنری بی اختیار از درون وی جوشیده و هنرمند به آن تجسد بیرونی می بخشد. البته لازمه و پیش فرض این مطلب، تسلط انسان هنرمند به تکنیک و ابزارهای مختص به مدیوم هنری است. فی المثل یک موسیقیدان باید اول تسلط کامل روی ساز خود داشته باشد تا بعد بتواند از طریق الحان موسیقایی حس خود را انتقال دهد. یا یک نقاش باید تسلط روی قلمو یا مداد داشته و توان منقوش ساختن تصاویری که در ذهن می بیند را داشته باشد. یا شاعر باید روی کلمات و عروض و قافیه و ردیف و زبان تسلط داشته باشد تا بتواند حس خود را از طریق اشعار منتقل کند.تکنیک هنری از عرصه خودآگاه شروع شده و به تدریج به عرصه ناخودآگاه نفوذ می کند، درست مانند رانندگی که ابتدا خودآگاه و توام با خام دستی است، و سپس وارد ناخودآگاه شده و انسان در رانندگی ماهر می شود. اما تکنیک به تنهایی هنوز قادر به خلق اثر هنری نیست. یعنی هیچکس نمی تواند با استفاده از تکنیک ماهرانه، بطور خودآگاه دست به خلق اثر هنری بزند. بلکه تکنیک در عرصه ناخودآگاه با حس هنرمند آمیخته شده و هنرمند را وادار به خلق اثر می نماید. اثر هنری از ناخودآگاه جوشیده و زمانی که تجسد بیرونی پیدا می کند مستقل از هنرمند می گردد. به عبارت دیگر، هنرمند خود در برخورد با اثر هنری خود دچار مکاشفه ای می شود که قبلا در عرصه ناخودآگاه از آن بی اطلاع بوده است.با این مقدمه طولانی می توانیم به سوال اصلی پاسخ بدهیم. هنر از چیست و از کجا می آید؟ البته بطور دقیقتر بهتر است بپرسیم هنر از کجا می آید و چیست؟هنر از زندگی می آید. از شیوه زندگی. از تجربیات زندگی که ماهیت اجتماعی داشته و منجر به شکل گیری زیبایی شناسی در انسان می شود. به همین دلیل، هر شیوه زندگی الزاما سبک هنری خاص خود را ایجاد می کند. بعنوان مثال، عمق و پیچیدگی سبک موسیقی کلاسیک غربی از شیوه زندگی اشرافیت اروپایی آمده است، و در مقابل شدت سطحی بودن و ابتذال در سبک موسیقی هیپ هاپ از شیوه زندگی سیاه پوستان آمریکایی با هویت مخدوش خاص ایشان. شعر فارسی از شیوه زندگی ایرانی می آید که محصول هزاران سال تمدن است، و لیریکهای سطحی موسیقی پاپ از شیوه زندگی مدرن و پست مدرن. موسیقی گوش خراش آرنولد شوئنبرگ و سرو صداهای ناهنجار در آثار کارل هاینز اشتوکهاوزن از شیوه زندگی صنعت زده غربی در قرن بیستم آمده اند. موسیقی بدوی بومیان استرالیا از شیوه زندگی بدوی ایشان نشات گرفته و موسیقی پیچیده هندی از تمدن کهن آن سرزمین.پس اگر فلسفه ابزار انسانهای نخبه فکری برای تعمق در پدیده های جهان باشد، هنر ابزاری است در اختیار توده انبوه انسانها. یعنی هنر در انحصار نخبگان نیست، بلکه ماهیتی اجتماعی دارد. همچنین از آنجا که زیبایی شناسی ماهیتی اجتماعی دارد، هنر هم کارویژه اجتماعی پیدا می کند. یعنی از یک طرف انسان هنرمند با خلق اثر هنری افکار و تجربیاتی که در ژرفنای ذهنش رسوب کرده اند تجسد بیرونی می بخشد، و از طرف دیگر از طریق درک و دریافت این آثار هنری توده آحاد جامعه حول این افکار همگرا می شوند.نتیجه گیری مهم از این مطلب آن است که نه تنها شیوه زندگی اجتماعی منشاء هنر است، بلکه هنر هم پدید آورنده و تداوم بخش و گسترش دهنده شیوه اجتماعی مخصوص به خود است. یعنی میان هنر و زندگی اجتماعی رابطه دیالکتیکی وجود دارد. بعنوان مثال، همانطور که یک سیاهپوست آمریکایی با هویت اجتماعی مخدوش خود موسیقی هیپ هاپ را می پسندد، ترویج موسیقی هیپ هاپ در میان سیاه پوستان آمریکایی یا حتی دیگر جوامع می تواند موجب گسترش شیوه زندگی برآمده از همان هویت اجتماعی مخدوش باشد.همانطور که زیبایی شناسی از شیوه و سبک زندگی می آید، آثار هنری هم می توانند زیبایی شناسی خاص خود را ترویج کنند. جامعه ای که از نظر زیبایی شناسی همگرا باشد، در سایر شئونات اجتماعی هم راحت تر همگرا می شود. در مقابل، جامعه ای که بیش از یک نظام زیبایی شناختی در آن وجود داشته باشد، احتمال بیشتری دارد که در سایر شئونات اجتماعی هم واگرا شود.بعنوان مثال، جامعه ایران از نظر زیبایی شناسی واگراست. نمود این مطلب را در اکثر میهمانیها و جشن های خصوصی می توان مشاهده کرد. علی الخصوص وقتی میهمانی در شهرهای بزرگی مانند تهران برگزار شده باشد، معمولا عده ای را می بینیم که در مورد اینکه چه نوع موسیقی پخش شود در حال کشمکش و مجادله هستند. همین واگرایی را در سایر شئون اجتماعی هم مشاهده می کنیم. از مسائل پیش پا افتاده ای مانند رانندگی در خیابانها گرفته تا مسائل و سیاستهای کلان در سطح ملی.می توان ادعا کرد اهمیت هنر در علوم انسانی بالاتر و ارجحتر از هر حوزه دیگری است. اوج و حضیض هر تمدنی را می توان در فراز و فرودهای آثار هنری آن مشاهده کرد.