اسطوره‌سازی از شکست عصیانگری

به بهانه‌ی جنبش دانشجویی ۱۹۶۸محمد ملانوری/ فارغ‌التحصیل رشته‌ی اقتصاد دانشگاه صنعتی شریفترجیح می‌دهم قبل از هر بحثی روایت مختصری از فضای ۱۹۶۸ داشته باشم تا بحثی که دوست دارم در ادامه طرح کنم، با یک رویداد همراه باشد و حداقل بر سر بخشی از واقعیات صحبت کنیم. دهه‌ی شصت، در اروپا و آمریکا شاهد جریان‌های قوی علیه نظام مستقر هستیم. از آمریکای لاتین تا خود آمریکا و جنبش حقوق مدنی و البته اروپا، همه شاهد این جنس تحول‌خواهی‌هاست که هر یک با گفتمانی خاص، علیه وضع موجود بود. مه ۱۹۶۸، جنبشی سراسر پاریس را فراگرفت که حامل ارزش‌های جوانان شورشی و عصیانگری بود که می‌خواستند نظام مستقر و ارزش‌هایش را تحقیر کنند و دور اندازند. آن‌ها عموما رشدیافتگان پس از جنگ جهانی دوم و دوران موسوم به جنگ سرد بودند. عناصر اصلی گفتمانی آن‌ها، آزادی فردی(دقیقا در فردی‌ترین شکلش) و جست‌وجوی ایده‌ای رهایی‌بخش از وضع موجود نظام سرمایه‌داری بود. اتحادیه‌های دانشجویی پاریس به نظام آموزشی اعتراض داشتند، اتحادیه‌های کارگری به دنبال فرصتی برای افزایش حقوق‌ها و بهبود شرایط خود بودند. در اوج جنگ سرد و مهم‌ترین جنگ نظامی آن سال‌ها در ویتنام، گروه‌های مدافع صلح در دفاع از مبارزین ویتنامی نقش داشتند و البته نگرانی از تنش‌های هسته‌ای شوروی و آمریکا، اروپا را دچار وحشت کرده بود که شاید برای سومین بار در پنجاه‌سال شاهد جنگی جهانسوز خواهد بود. (کتاب مبارزه علیه وضع موجود، نوشته‌ی دیرکه و ترجمه‌ی محمد قائد به خوبی این شرایط را بیان می‌کند و گرچه این کتاب در مورد آلمان نوشته شده است اما با توجه به پیوندهای زمانی و مکانی اروپایی و انترناسیونالی در مورد پاریس هم صدق مفهومی دارد، علی‌الخصوص که در سال ۱۹۶۷ و در بازدید شاه از آلمان تظاهراتی بزرگ برگزار شد که منجر به قتل یک دانشجوی آلمانی نیز شد۱.) در چنین شرایطی اعتراض دانشجویی ۶۸ جرقه‌ای در پاریس زد تا ائتلافی از ناراضیان شکل بگیرد اما موفقیت این ائتلاف ناپایدار بود و گرچه نظم را تا حد زیادی به هم زدند، دانشگاه‌ها تعطیل شد، جشنواره‌ی کن با حاشیه همراه بود و ... اما ساختار قدرت تغییری نکرد و با تصمیم دوگل برای برگزاری انتخابات پارلمانی در ماه بعد، اعتراضات پایان یافت. همچنین در عرصه‌ی عمومی نیز این جناح راست بود که توانست با راهپیمایی پرچم، اتحادی میان نیروهای خود ایجاد کند و انتخابات مجلس را برنده شود و همچنین پمپیدو، نخست‌وزیر نیز سال بعد در انتخابات ریاست‌جمهوری جانشین دوگل شد و موفق شد در مرحله‌ی دوم انتخابات نامزد میانه را شکست دهد، جایی که هیچ کدام از نامزدهای چپ نتوانستند بیشتر از ده‌درصد آرا را کسب کنند و تا سال ۱۹۸۱ که میتران سوسیالیست برنده‌ی انتخابات شود، دست جناح چپ از قدرت کوتاه بود.غرض از بیان این بحث کوتاه آن بود که بیان کنم نمود عصیانگری و رادیکالیسم فقط تخلیه‌ی هیجانات است و در عرصه‌ای که تعاملات قدرت، ساخت زندگی مردم را شکل می‌دهند این هیجانات جوانانه ره به جایی نمی‌برد و شاید از همین جهت بود که میتران در انتخابات ریاست‌جمهوری ۶۹ شرکت نکرد. او در دوره‌ی قبل انتخابات ریاست‌جمهوری آرای خوبی را مقابل دوگل کسب کرده بود و در انتخابات مجلس در سال ۶۷ هم توانسته بود جایگاه پارلمانی حزبش را ارتقا بخشد. اما نویسنده‌ی مقاله‌ی «نوشتاری بر جنبش دانشجویی ۱۹۶۸» آنچنان شیفته‌ی ایدئولوژی نئومارکسیستی است که تاریخ را فراموش کرده است و به نحوی از فراگیرشدن جنبش سخن گفته است که گویی فراموش کرده است دهه‌ی هفتاد، دهه‌ی بازسازی نئولیبرالیسم بود و در این دهه سنگ بنای آمدن تاچر و ریگان شکل گرفت و بعد هم رادیکالیسم این جوانان آرام‌آرام به رفورمیسم تبدیل شد. دانیل کوهن‌بندیت، یکی از رهبران جنبش دانشجویی اروپا در دهه‌ی شصت، سه دهه‌ی بعد در پارلمان نشست و حتی ترجیح داد به‌جای دنی‌قرمز، یک عضو حزب سبز باشد. رهبران جنبش دانشجویی آمریکا در دهه‌ی شصت نیز وقتی شنیدند دانش‌جویان رادیکال امروزی می‌خواهند با کناره‌گیری سندرز از انتخابات، و در انتخاب بین بایدن و ترامپ دست‌هایشان پاک بماند، نامه‌ای به این جوانان نوشتند و آن‌ها را از این رادیکالیسم کور بر حذر داشتند. (متن نامه در https://www.thenation.com/article/activism/letter-new-left-biden/ )کلیت بحثم آن است که ندیدن واقعیت‌های اتفاقات و تحویل آن‌ها به روایت ایدئولوژیک نه تنها رهایی‌بخش نیست که شاید لازم باشد با بهره‌گیری از ادبیات مارکسی در مورد مفهوم ایدئولوژی و کاذب‌بودن آگاهی ناشی از آن، جمله‌ی معروف مارکس را اینچنین بازخوانی کنیم «ایدئولوژی، افیون توده‌هاست.» این چنین است که ایدئولوژی با رمانتیک‌سازی اتفاقات، تحلیل واقعی پیرامون آن را از بین می‌برد. نمونه‌ی داخلی همین رمانتیک‌سازی سیاست در قضیه‌ی سیاهکل است که چریک‌ها به جنگل می‌زنند تا موتور محرک انقلاب باشند اما توسط روستاییان به ژاندارمری تحویل داده می‌شوند و بعد هم حمله برای آزادسازی رفقا با شکست همراه می‌شود. در ادبیات چریکی، وجه قهرمانانه‌ی این رخداد را تا حد اعلا برده‌اند اما پاسخی بدین سوال داده نشده است که چرا آن روستاییانی که قرار است، انقلاب بند انقیاد آنان را پاره کند، همسو با نظام حاکم عمل می‌کنند و حداقل همدلی با این چریک‌ها ندارند. مارکس، ایده‌ی سوسیالیسم علمی را در مقابل سوسیالیسم تخیلی مطرح کرد تا پایه‌های تحلیلش بر زمین استوار باشد نه آنکه با یک حال و هوای «دیگه تمومه ماجرا» منتظر پایان تاریخ باشیم.پاورقی:۱- خواندن این کتاب را از جهت پرداختش درباره سیاست آلترناتیو، پاپ آرت و... به علاقه‌مندان توصیه می‌کنم.برای ورود به کانال پیام‌رسان تلگرام دوهفته‌نامه‌ی دانشجویی «داد» کلیک کنید.