انسان و قران از دیگاه فردی و اجتماعی

چکیده از دید قران انسان جانشین خدا بر روی زمین است . او تنها موجودی است که ویژگی های خدا مانند افرینندگی و خلاقیت را داراست.در این مقاله بر اساس گزیده ای از ایات قرانی سعی شده است به زبان ساده روح ، امر ، خلق از دید ران بیان گردد.جریان طبیعی جسمانی انسان نیز که مرتبط با عوامل طبیعی است و چهره واقعی انسان در قران سپس به نیاز های اساسی انسان در قران پرداخته می شود. در انتها به قران و انسان اجتماعی نیز پرداخته می شود.مقدمه«انسان» بصورت جمع و مفرد اناس ، انس و ... در قران کریم 92 بار ذکر شده.بدون ترید بدان شکل و شیوه ای که قران انسان را مطرح کرده در هیچ مغز متفکر و هیچ کتابی مطرح نشده.این امری طبیعی است چون حتی انان که درباره انسان اندیشه های واقع بینانه داشته اند یک یا دو جنبه از انسان را در نظر گرفته اند و این نظر محدود ان واقعیت اصلی او را در جنبه های گوناگون نمودار می گردد ناد یده گرفته است.تفاوت میان انکه یک حیوان معمولی بخواهد خود را درک کند یا انسان ان حیوان را مورد شناسایی قرار بدهد نیز بسیار زیاد است به همین اعهتبار تفاوت بسیار زیادیست به همین اعتبار تفاوت فوق العاده زیاد است در اینکه انساند خود را برای خویشتن مطرح سازد یا افریننده او که مافوق اوست وی را مطرح کند. از وضعی که جوامع بشری امروز در ان قرار گرفته است میتوان چنین نتیجه گرفت ،که جز قیافه های محدودی از انسان و انسانیت ان هم برای ایجاد همزیستی و ر فع مزاحخمت از یکدیگر چیزی روشن نشده است.چه ایرادی دارد بگوییم ارسطو همه ی قیافه های انسانی را نشناحته است یا مارک تواین انسان را فقط از یک دریچه نگاه کرده است و ..... اهانتی به دانشمندان نکرده ایم بلکه به عظمت این موجود شگفت انگیز اعتراف نموده ایم و خدمتی به خود این متفکران کرده ایم.روحروح پديده‌ای از عالم بالا و غيب است که حیات بخش پديده‌های عالم ماده و پايين دنیا می‌باشد.روح از نظر لغت به معنی «نفس» و «دویدن» است بعضی تصریح کرده‌اند، که روح و ریح باد از یک معنی گرفته شده است و اگر روح انسانی که گوهر مستقل مجردی است به این نام نامیده شده بدان جهت است که از نظر تحرک و حیات آفرینی، و ناپیدا بودن همچون نفس و باد است اما موارد استعمال آن در قرآن متعدد است که به برخی از آنها اشاره می‌شود:۱. روح مقدسی که پیامبران را در انجام رسالتشان یاری و تقویت می‌کرده.۲. نیروی معنوی که مؤمنان را یاری و تقویت می‌کند «ایدهم بروح منه»۳. فرشته مخصوص وحی۴. فرشته بزرگی از فرشتگان و یا مخلوقی برتر۵. وحی آسمانی۶. روح انسانی «ونفخت فیه من روحی»] همین روح عظیمی است که ما را از حیوانات جدا می‌سازد و برترین شرف، است و تمام قدرت و فعالیت ما از آن سرچشمه می‌گیرد، و به کمک آن اسرار علوم را می‌شکافیم، و به اعماق موجودات راه می‌یابیم.[وَ یَسْئَلُونَکَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّى وَ مَآ أُوتِیتُم مِّنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِیلاًو از تو درباره‏ روح مى‏ پرسند. بگو: روح از امور پروردگارم و مربوط به او است و جز اندکى از دانش به شما نداده‏ اند.(اسرا ایه 85)روح از امر خداوند است یعنی موجود و مخلوق بی‌واسطه، و ملکوتی و ویژه الهی است چنانکه در روایت هم داشتیم روح از عالم ملکوت و از قدرت (بی واسطه) خداوند است. این نکته را هم در پایان اضافه کنیم، که در بخشی از روایات اهل بیت (علیهم‌السّلام) در تفسیر آیه مذکور، به ما رسیده، که روح به معنی مخلوقی برتر از جبرئیل و میکائیل معرفی شده که با پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) و امامان همواره بوده است و آنان را در خط سیرشان از هرگونه انحراف باز می‌داشت. این روایات با آنچه در تفسیر آیه گفته شد نه تنها مخالفتی ندارد، بلکه با آنها هماهنگ است چرا که روح آدمی مراتب و درجاتی دارد، آن مرتبه‌ای از روح که در پیامبران و امامان است مرتبه فوق‌العاده والایی است که از آثارش معصوم بودن از خطا و گناه و نیز آگاهی و علم فوق العاده است و مسلما چنین مرتبه‌ای از روح از همه فرشتگان برتر خواهد بود حتی از جبرئیل و میکائیل و روایات گذشته هم این امر را تاکید می‌کنند.امر و خلقدر این که منظور از خلق و امرچیست؟ با توجه به قرائنى که در آیات دیگر قرآن موجود است روشن مى شود که منظور از خلق آفرینش نخستین، و منظور از امرقوانین و نظاماتى است که به فرمان پروردگار در عالم هستى حکومت مى کند و آنها را در مسیر خود رهبرى مى نماید.این تعبیر، در حقیقت پاسخى است به آنها که مى پندارند: خداوند جهان را آفریده و آن را به حال خود واگذارده و کنارى نشسته است.به تعبیر دیگر عالم هستى در ایجادش نیازمند به خدا است، اما در بقا و ادامه حیات نیازى ندارد!این جمله مى گوید: همان طور که جهان در حدوثش نیازمند به او است در تدبیر و ادامه حیات و اداره اش نیز وابسته به او مى باشد، و اگر لحظه اى لطف خدا از آن گرفته شود، نظامش به کلى از هم گسسته و نابود مى گردد.بعضى از فلاسفه مایلند عالم خلق را عالم ماده و عالم امر را عالم ماوراء مادّه بدانند;زیرا عالم خلقجنبه تدریجى دارد و این خاصیت جهان ماده است و عالم امرجنبه دفعى و فورى دارد و این خاصیت جهان ماوراء ماده است چنان که مى خوانیم: إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَیْئاً أَنْ یَقُولَ لَهُ کُنْ فَیَکُون: هنگامى که خداوند چیزى را اراده کند، به او فرمان مى دهد موجود باش! آن هم موجود مى شودولى با توجه به موارد استعمال امردر آیات قرآن و حتى جمله وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ وَ النُّجُومَ مُسَخَّرات بِأَمْرِهِکه در آیه مورد بحث خواندیم، استفاده مى شود که: امربه معنى هر گونه فرمان الهى است، خواه در جهان ماده باشد یا جهان ماوراى ماده دقت کنید إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شَيْئًا أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُفرمان نافذ او چون اراده خلقت چیزی کند به محض اینکه گوید: «موجود باش» بلا فاصله موجود خواهد شد.وَمَا أَمْرُنَا إِلَّا وَاحِدَةٌ كَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ فرمان ما (در همه عالم) یکی است (و هیچ تبدیل‌پذیر نیست چه در امر ایجاد و چه در کار معاد، و در سرعت) به مانند چشم به هم زدنی انجام یابد.انسان در قرانساختار وجودی انسان بهترین ساختار آفرینش است :لقد خلقنا الانسان فی احسن تقویم. تین،95/4 و دارای ظرفیت و استعداد بالا و والاست و خواهان رسیدن به نا محدود است. از نظر قرآن،انسان موجودی است که از روح خدا در او دمیده شده و از چنان گوهر و وجودی برخوردار است که خداوند،دیگر موجودات جهان آفرینش را برای او خلق کرده است و جهان را به گونه‌ای آفریده است که انسان بتواند در جهت بهره‌وری خود از آن استفاده کند و تا آنجا او را برتری داده است که به فرشتگان دستور داده تا به تعظیم او بپردازند. همه این امور بیانگر این حقیقت است که انسان از کرامت و فضیلت ذاتی برخوردار است و این کرامت در مقام انسانیت اوست و نوع انسان کریم است.این کرامت بالقوه در تمام انسان‌ها که باید با طی مسیر کمال و درجات به فعلیت برسد،وجود دارد. در این نوشتار با استناد به آیات متعدد قرآن کریم جهات برتری انسان بر سایر موجودات که همان کرامت ذاتی اوست بیان شده است. مانند: 1.برخورداری از روح الهی؛2. آفرینش انسان به دست خدا؛3.انسان‌های اندیشمند؛4.خلاصه و عصاره خلقت؛5.هدف نهایی خلقت؛6.کمال جوو بی‌نهایت طلب؛7.مختار و آزاد. در نهایت آثار کرامت الهی چنین دانسته شده است:1.مسجود فرشتگان؛ 2. امانتدار الهی؛3.خلیفة الله در زمین.جریان طبیعی جسمانی انساندر قران جریان طبیعی جسمانی انسان را که مرتبط با عوامل طبیعی است بدینگونه بیان می کند.انسان خیلی دیرتر از افرینش جهان هستی و زمین و کرات اسمانی زندگی در این کره خاکی را اغاز کرده است و قبل از چیزی نبوده است.أَوَلَا يَذْكُرُ الْإِنْسَانُ أَنَّا خَلَقْنَاهُ مِنْ قَبْلُ وَلَمْ يَكُ شَيْئًا آیا انسان به یاد نمی آورد [و توجه ندارد] که ما او را پیش از این در حالی که چیزی نبود، آفریدیم.(مریم ایه 67)هَلْ أَتَىٰ عَلَى الْإِنْسَانِ حِينٌ مِنَ الدَّهْرِ لَمْ يَكُنْ شَيْئًا مَذْكُورًاآیا بر انسان روزگارانی نگذشت که چیزی هیچ لایق ذکر نبود؟(انسان ایه 1)وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَكُمْ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ إِذَا أَنْتُمْ بَشَرٌ تَنْتَشِرُونَو یکی از نشانه‌های (قدرت) او این است که (پدر) شما آدمیان را از خاک خلق کرد سپس (به توالد) بشری (منشعب و نژادهایی مختلف) شدید که (در همه روی زمین) منتشر گشتید.(روم ایه 20)لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍکه ما انسان را در نیکوترین صورت (در مراتب وجود) بیافریدیم(تین ایه 4)حیات دنیوی انسان حیات طبیعی انسان را در ایات قرانی به دو نوع می توان یافت:نوع اول : حیات در مقابل رکود ، جهود و مرگ است . در این قسم حیات ،انسان ها با سایر جانداران مشترک بوده و همانند انها لذت می چشند و آلم احساس می کنند و برای حفظ موجودیت و ادامه حیات خود می کوشند.نوع دوم : حیات دنیوی ،به شکل پاک ان مطرح میشود که فضای زندگی بر اساس ایمان به خدا و عمل مطابق ان ایمان پاکیزه و عطر آگین می شود.زندگی از حالت خفقان آور فاصله میگیرد و مطلوب می شود:مَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَىٰ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَاةً طَيِّبَةً ۖ وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَهر کس از مرد و زن کار نیکی به شرط ایمان به خدا به جای آرد ما او را به زندگانی خوش و با سعادت زنده ابد می‌گردانیم و اجری بسیار بهتر از عمل نیکی که می‌کردند به آنان عطا می‌کنیم.(نحل ایه 97)حیات اخروی انساندرمقابل حیات دنیوی ، حیات ابدی قرار دارد . از نظر پروردگار ، حیات دنیوی پیش از یک بازس و بازیچه نیست :اعْلَمُوا أَنَّمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا لَعِبٌ وَلَهْوٌ وَزِينَةٌ وَتَفَاخُرٌ بَيْنَكُمْ وَتَكَاثُرٌ فِي الْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ ۖ كَمَثَلِ غَيْثٍ أَعْجَبَ الْكُفَّارَ نَبَاتُهُ ثُمَّ يَهِيجُ فَتَرَاهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ يَكُونُ حُطَامًا ۖ وَفِي الْآخِرَةِ عَذَابٌ شَدِيدٌ وَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرِضْوَانٌ ۚ وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلَّا مَتَاعُ الْغُرُورِبدانید که زندگانی دنیا به حقیقت بازیچه‌ای است طفلانه و لهو و عیّاشی و زیب و آرایش و تفاخر و خودستایی با یکدیگر و حرص افزودن مال و فرزندان. در مثل مانند بارانی است که گیاهی در پی آن از زمین بروید که برزگران (یا کفار دنیاپرست) را به شگفت آرد و سپس بنگری که زرد و خشک شود و بپوسد. و در عالم آخرت (دنیا طلبان را) عذاب سخت جهنم و (مؤمنان را) آمرزش و خشنودی حق نصیب است. و باری، بدانید که زندگانی دنیا جز متاع فریب و غرور چیزی نیست.(حدید ایه 20)وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلَّا لَعِبٌ وَلَهْوٌ ۖ وَلَلدَّارُ الْآخِرَةُ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ ۗ أَفَلَا تَعْقِلُونَو زندگی دنیا جز بازی و هوسرانی هیچ نیست و همانا سرای دیگر برای اهل تقوا نیکوتر است، آیا تعقل نمی‌کنید؟(انعام ایه 32)إِنَّمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا لَعِبٌ وَلَهْوٌ ۚ وَإِنْ تُؤْمِنُوا وَتَتَّقُوا يُؤْتِكُمْ أُجُورَكُمْ وَلَا يَسْأَلْكُمْ أَمْوَالَكُمْالبته زندگانی دنیا به جز بازیچه و هوسرانی نیست و اگر ایمان آرید و پرهیزکار شوید پاداش اعمال شما را خواهد داد و از اموال شما چیزی (مزد هدایت) نمی‌خواهد.(محمد ایه 36)چهره واقعی انساندر قیامت هر کسی علیه خودش شهادت می دهد. این شهادت هم قولی و هم فعلی است. شهادت فعلی این است که شخص علامتی دارد که نشان می دهد چه گناهی کرده و چه خصلت شیطانی پیدا کرده است. خداوند می فرماید: شَهِدُوا عَلي‏ أَنْفُسِهِمْ؛ خودشان علیه خودشان شهادت می دهند.(نور، آیه 24)در قران مجید واقعیت انسان در قلمرو حیات طبیعی و حیات روانی به گونه ای روشن مطرح گردیده است . مکاتبی که درباه انسان و ارزیابی موجودیت او بحث کرده اند عمدتا با افراط یا تفریط همگام بوده اند . به گونه ای که انسان از سوی هر یک این مکاتب با زیر بنا ویژه ای که دارد در مکتب دیگر متضاد ان فرض شده است:1.هرچه هست فرد است و بایستی تمام نیروهای گوناگون در راه پیشبرد فرد مصرف شود و اجتماع چیزی جز محصول فرد نیست لذا اصالتی برای اجتماع نیست .(افلاطون)2.فرد خیالی بیش نیست ،این اجتماع است که بر افراد تاثیر گذار است و هرگونه بخواهد انها را میسازد .لذا در وضع قوانین و مقررات بایستی اجتماع محور قانونگذاری باشد.اصولا انسان یک حیوان اجتماعی است (ارسطو تا آیزنک)3.باگذشت قرون و اعصار انسان ها رئ به تکامل و خوشبختی می روند.4.با گذشت قرن ها انسان ها بسوی انحطاط و بدبختی می روند.بدینسان گمان نمی رود مکتب های ساخته شده انسان از افراط و تفریط و اشتباه کاری درباره انسان برکنار بوده باشند . اما ان چهره واقعی که از انسان در قران نشان داده می شود به هیچ یک از افراط و تفریط ها وابسطه آلوده نیست.صفات انسان در قران.1.انسان خلیفه خدا در زمین استروزی که خواست او را بیافریند، اراده ی خویش را به فرشتگان اعلام کرد. آنها گفتند: آیا موجودی می آفرینی که در زمین تباهی خواهد کرد و خون خواهد ریخت؟ او گفت: من چیزی می دانم که شما نمی دانید. اوست که شما انسان ها را جانشین های خود در زمین قرار داده تا شما را در مورد سرمایه هایی که داده است در معرض آزمایش قرار دهد.2.ظرفیت علمی انسان بزرگترین ظرفیت هایی است که یک مخلوق ممکن است داشته باشد3.او فطرتی خدا آشنا دارد؛ به خدای خویش در عمق وجدان خویش آگاهی دارد4/در سرشت انسان علاوه بر عناصر مادی که در جماد و گیاه و حیوان وجود دارد، عنصری ملکوتی و الهی وجود دارد. انسان ترکیبی است از طبیعت و ماوراء طبیعت، از ماده و معنی، از جسم و جان: «آنکه هر چه را آفرید نیکو آفرید و آفرینش انسان را از گِل آغاز کرد؛ سپس نسل او را از شیره ی کشیده ای که آبی پست است قرار داد؛ آنگاه او را بیاراست و از روح خویش در او دمید.»5.آفرینش انسان، آفرینش حساب شده است، تصادفی نیست. انسان موجودی انتخاب شده و برگزیده است: «خداوند، آدم را برگزید و توبه اش را پذیرفت و او را هدایت کرد.»6.او شخصیتی مستقل و آزاد دارد، امانتدار خداست، رسالت و مسئولیت دارد7.او از یک کرامت ذاتی و شرافت ذاتی برخوردار است؛ خدا او را بر بسیاری از مخلوقات خویش برتری داده است..او از وجدانی اخلاقی برخوردار است: به حکم الهامی فطری، زشت و زیبا را درک می کند: «سوگند به نفس انسان و اعتدال آن، که ناپاکی ها و پاکی ها را به او الهام کرد».وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلَائِكَةِ إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً ۖ قَالُوا أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ ۖ قَالَ إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَو (به یاد آر) وقتی که پروردگارت فرشتگان را فرمود که من در زمین خلیفه‌ای خواهم گماشت، گفتند: آیا کسانی در زمین خواهی گماشت که در آن فساد کنند و خونها بریزند و حال آنکه ما خود تو را تسبیح و تقدیس می‌کنیم؟! خداوند فرمود: من چیزی (از اسرار خلقت بشر) می‌دانم که شما نمی‌دانید.(بقره ایه 30) خود طبیعی انسان «نفس»نَفْس در لغت به معنی جان، روح، روان و نشاندهنده زنده بودن است. در علوم اسلامی و قرآن، به عنوان جهت‌دهنده حرکت و اندیشه انسان شناخته می‌شود و بسیاری از کردارها و رفتارهای انسان به پیروی از نفس او شکل می‌گیرد. در قرآن به چهار گونه نفس انسانی اشاره شده‌است. در تعریفی از نفس آمده است؛ نفس آن چیزی است که تعیین موجودیت می‌کند در ظاهر و باطن و نشانه اش این است که خواسته دارد. نفس امّاره روان بَدفَرما: در آیه ۵۳ از سوره یوسف به این نفس اشاره شده‌است. نفس اماره انسان را بسوی کارهای زشت هدایت می‌کند. نفس لَوّامه روان سرزنشگر: در آیه ۲ سوره قیامت به این نفس اشاره شده‌است. این نفس انسان را بخاطر اعمال زشتی که مرتکب می‌شود، سرزنش می‌کند. از این نفس به وجدان تعبیر شده‌است. بر اثر تکرار کردارهای زشت و گناهان، این نفس کارکرد خود را از دست می‌دهد.نفس مُلهَمه روان الهام‌گیرنده: در آیه ۷ و ۸ سوره شمس به این نفس اشاره شده‌است. این نفس، موجب نوعی پیوند میان انسان و عالم غیب است و از عالم غیب به آن الهام می‌شود.نفس مُطمَئنّه روان بی‌گمان : در آیه ۲۷ سوره فجر، به این نفس اشاره شده‌است. این نفس متصل به خدا است و به واسطه این پیوند، دارای اطمینان است. کسی که این نفس در او بیدار می‌شود، راه و روش خود را می‌یابد و به دنبال یقین حرکت می‌کند.در نوشته‌های اسلامی گونه‌های دیگری از نفس را نیز ذکر می‌کنند:نفس راضیه روان خرسند : در این مرحله، جان فرد از آن‌چه بر او می‌گذرد خرسند است.نفس مَرضیه روان خرسندی‌یافته : جانی که خدا از او خرسند است.نفس صافیه روان پالوده : جانی که به کمال رسیده‌است.وَمَا أُبَرِّئُ نَفْسِي ۚ إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ إِلَّا مَا رَحِمَ رَبِّي ۚ إِنَّ رَبِّي غَفُورٌ رَحِيمٌو من (خودستایی نکرده و) نفس خویش را از عیب و تقصیر مبرّا نمی‌دانم، زیرا نفس امّاره انسان را به کارهای زشت و ناروا سخت وا می‌دارد جز آنکه خدای من رحم کند، که خدای من بسیار آمرزنده و مهربان است.سوره فجر27یا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ28ارْجِعِی إِلى رَبِّکِ راضِیَةً مَرْضِیَّةً29فَادْخُلِی فِی عِبادِی30وَ ادْخُلِی جَنَّتِی27 ـ تو اى روح آرام یافته!28 ـ به سوى پروردگارت بازگرد در حالى هم تو از او خشنودى و هم او از تو خشنود است.29 ـ پس در سلک بندگانم در آى.30 ـ و در بهشتم وارد شو!وَنَفْسٍ وَمَا سَوَّاهَاو قسم به نفس ناطقه انسان و آن که او را نیکو به حد کمال بیافرید.(شمس ایه7)قران و انسان اجتماعیاسلام آداب معاشرت را در محورهایی همچون معاشرت با خانواده، معاشرت با خویشان، معاشرت با همسایگان، معاشرت با دوستان، معاشرت با زیردستان، معاشرت با مسلمانان و در نهایت معاشرت با غیر مسلمانان تبیین نموده و برای ارتباط گیری با هر گروه بایدها و نبایدهایی را مطرح کرده است. به بیانی دیگر نیز می‌توان انواع معاشرت‌ها را شامل: ۱- معاشرت‌های انسانی ۲- معاشرت‌های آیینی ۳- معاشرت‌های شهروندی ۴- معاشرت‌های دوستانه ۵- معاشرت‌های خانوادگی برشمرد. مهم‌ترین بایدهای لازم الاجرا در روابط اجتماعی انسان‌ها به شرح ذیل است: ۱-عدالت؛ چنان‌که آیه ۲ مائده به صراحت مسلمانان را حتی در تعامل با کافرانی که زندگی مسالمت‌آمیزی با مسلمانان دارند، به عدالت فراخوانده و به آنان هشدار داده که مبادا از مدار حق خارج شوید که در این صورت به عذاب سنگین الهی مبتلا می‌گردید.۲-صداقت، آیه ۳ سوره صف یکی از مواضعی است که برخی مسلمانان را توبیخ نموده که چرا گفتارتان با رفتارتان هماهنگ نیست و به سخنان خود پایبند نیستید.۳-رعایت ادب؛ به ویژه ادب در برابر کسانی که حقی بر گردن فرد دارند.۴-نیکو سخن گفتن؛ این آموزه اخلاقی گاه با عنوان فرمان به زیبا سخن گفتن با مردم بیان شده (بقره/ ۸۳، اسراء/ ۵۳) و گاه به شکل نهی از هرگونه بی‌ادبی و درشتی در گفتار تجلی یافته است.۶-انفاق؛ در آیات فراوانی به انواع انفاق‌های واجب و مستحب توصیه مؤکد شده (معارج/۲۴، بقره/ ۲۴۵) که همیشه نیز تنها در قالب کمک مالی نیست؛ بلکه گاهی کمک فکری و مشاوره (شوری/ ۳۸) و گاهی همدردی زبانی است.از دیگر سو نبایدهایی را نیز در روابط اجتماعی باید رعایت نمود که سهل انگاری در وقوع هریک از آن‌ها موجب تخریب و سستی روابط سالم اجتماعی گشته و همبستگی جامعه را کاهش می‌دهد. اهمّ این آسیب‌ها نیز به شرح ذیل است:۱ـ بدبینی‌های بی‌جا؛ سوءظن و بدبینی‌های بی‌جا را می‌توان از جمله عوامل شکل گیری اختلاف و تفرقه گرایی و دامن زدن به آتش تشتت و پراکندگی دانست. اسلام چنین روحی را در میان جامعه شدیداً محکوم کرده و با بیانها و هشدارهای گوناگونی، اهل ایمان را از آن برحذر می‌دارد، تا از زیان‌های فردی و اجتماعی آن در جامعه جلوگیری نماید. (حجرات/ ۱۲) حضرت علی(ع) نیز می‌فرماید«وقتی سخنی را می‌شنوید، تا می‌توانید برای آن احتمال خیر و صحیح بدهید، درباره آن گمان بد نبرید».۲ـ بهتان و افترا؛ موجب شکاف و اختلاف در جامعه گشته و زوال ایمان بهتان زننده را به همراه می‌آورد. امام صادق(ع) می‌فرماید«هرگاه شخص مؤمنی به برادر مسلمانش بهتان بزند و تهمتی به او ببندد، ایمان درونی اش نابود می‌شود، همان طور که نمک در آب نابود می‌گردد».۳ـ جاه طلبی و برتری جویی.۴ـ بخل، حسد و کینه را نیز می توان از انگیزه‌های اختلاف و تفرقه‌گرایی در جامعه به شمار آورد.۵- خواهش‌های نفسانی به اندازه‌ای توان دارند که انسان را به نادیده گرفتن موازین تعیین شده وادارند، به گونه‌ای که حتی مقدس‌ترین ایده‌ها و آرمان‌ها را نادیده بگیرد.إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَمَانَاتِ إِلَىٰ أَهْلِهَا وَإِذَا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ ۚ إِنَّ اللَّهَ نِعِمَّا يَعِظُكُمْ بِهِ ۗ إِنَّ اللَّهَ كَانَ سَمِيعًا بَصِيرًاهمانا خدا به شما امر می‌کند که امانتها را به صاحبانش باز دهید و چون حاکم بین مردم شوید به عدالت داوری کنید. همانا خدا شما را پند نیکو می‌دهد، که خدا شنوا و بیناست.(نساه ایه 58)وَلَا تَقْرَبُوا مَالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ حَتَّىٰ يَبْلُغَ أَشُدَّهُ ۖ وَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزَانَ بِالْقِسْطِ ۖ لَا نُكَلِّفُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا ۖ وَإِذَا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا وَلَوْ كَانَ ذَا قُرْبَىٰ ۖ وَبِعَهْدِ اللَّهِ أَوْفُوا ۚ ذَٰلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَو هرگز به مال یتیم نزدیک نشوید جز به آن وجه که نیکوتر است تا آنکه به حدّ رشد و کمال رسد. و به راستی و عدالت، کیل و وزن را تمام بدهید. ما هیچ کس را جز به قدر توانایی او تکلیف نکرده‌ایم. و هرگاه سخنی گویید به عدالت گرایید هر چند درباره خویشاوندان باشد، و به عهد خود وفا کنید. این است سفارش خدا به شما، باشد که متذکر و هوشمند شوید.(انعام ایه 152)قُلْ أَمَرَ رَبِّي بِالْقِسْطِ ۖ وَأَقِيمُوا وُجُوهَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ ۚ كَمَا بَدَأَكُمْ تَعُودُونَبگو: پروردگار من شما را به عدل و درستی امر کرده (نه به اعمال زشت)، و (نیز فرموده که) در هر عبادت روی به حضرت او آرید و خدا را از سر اخلاص در دین بخوانید چنانکه شما را در اول بیافرید دیگر بار (در محشر) به سویش باز آیید.(اعراف 29)جمع بندیخدا همه نعمت های اسمان و زمین را برای استفاده بشر که نایب او بر روی زمین است معین کرده است (لقمان ایه 20) خدا اراده انتخاب در انجام کار نیک یا بد را به بشر وانهاده است.به او عقل و انگیزه های گوناگون عطا کرده است تا با مساعی خویش امکانات و استعداد های گوناگون را کشف کند.و از قوه به فعل در اورد در وجود او تمایلی درست و طبیعی بسوی نیکی قرار داده است (انفطار ایه 7).علاوه بر این از طریق وحی بشر را از هدایت خود برخوردار ساخته است. به او اندرز داده است بدی را با نیکی پاسخ دهد(رعد ایه 22).و ان را با شیوه ای که پسندیده تر است دفع کند(مومنون ایه96،فصلا ایه 34)او هرگز نعمت هایی را که کریمانه به قومی بخشیده است تغییر نمی دهد مگر انکه انان خود را تغییر دهند (انفال ایه53،رعد ایه 11)بنابراین انچه خیر برای بشر پیش اید یا از او صادر شود نهایتا ازجانب خداست(نسا ایه 79). طبع بشر ،گریزان از شر است و عقلش در برابر ان به به مخالفت می ایستد ،بشر در قران به مبارزه با بدی دعوت شده استلذا هر شری که برای او پیش اید یا از او صادر شود از جانب نفس او «خود او» است (نسا ایه 79) . اگر خداوند مقدر کرده بود شر در عدم می ماند و جامعه وجود نمی پوشید و اگر اراده او تعلق گرفته بود تمامی انسان ها مومن بودند ولی تقدیر او چنین است (انعام ایه 107).بنابراین حتی انتخاب و اختیار ازادانه شر نیز جزیی از طرح و تعبیه تقدیر است و هیچکس نمیتواند روی به درگاه خدا اورد مگر اینکه بر وفق ان طرح یا بر طبق اراده الهی باشد (انسان ایه 30،تکویر ایه 29) در تقدیر خداوندی ، نقش انسان بسان موجودی کوروکر و گیج و گنگ ،همانند چهار پایان نیست (بقره ایه 171،اعراف ایه 179). هر کس بخواهد می تواند راه خویش را بسوی خداوند در پیش گیرد.(انسان ایه 29)برای هر امتی رسول فرستاده شد.وظیفه انان دعوت و وعظ و هد ایت همراه با مهر و مدارا نه با قهر و غلبه (انعام 107)در نهایت جا دارد با عبارتی از امام خمینی (ره) ، انسان کامل قران ر غا تر سیم کنیم: انسان کامل مظهر اسم جامع و نشانه تجلی اسم اعظم است.چنانچه به این معنا در کتاب و سنت اشاره بسیار شده : (قال تعالی و عهلم الادم الاسما کلها ...)اما خمینی (ره)