فضل الله صلواتی در بیان سید علی نکویی

خانه ساده ای داشت. انتظارم از کسی که استاندار کرمانشاه، شهرکرد و قزوین بوده بیش از این بود. به گواهی شناسنامه سید علی نکویی در آستانه ورود به هشتاد سالگی است. از سوابق انقلابی او می توان حدس زد که برای ما حرف های زیادی در مورد استاد فضل الله صلواتی دارد به خصوص فعالیت های مشترک این دو چهره در عرصه کتاب و انتشارات.در زمانه ای که رفاقت این دو عنصر مبارز قبل از انقلاب دستکم به بیش از نیم قرن می رسد، امروز نیز نام صلواتی و نکویی به عنوان دو چهره نزدیک در عالم سیاست بعد از انقلاب اسلامی شناخته می شود اما در پایان این گفتگو آقای نکویی باز از جهت تاکید به من سفارش کرد تمرکز بیشتری بر شناخت ابعاد زندگی دکتر صلواتی در پیش از انقلاب داشته باشید.سید علی نکویی و فضل الله صلواتیجناب آقای نکویی تا آن جایی که من می دانم اولین آشنایی شما با آقای صلواتی از طریق کتابفروشی و مباحث فرهنگی بوده استزودتر از این حرف ها بود. در همان اوایل مبارزات از دهه چهل این آشنایی وجود داشت. هم ایشان معلم بودند و هم من. از همان اول بحث چاپ و توزیع اعلامیه های حضرت امام مطرح بود و بعد داستان کتابفروشی پیش آمد.دقیقا داستان این کتابفروشی چه بود؟همه گروه هایی که در جریان مبارزه بودند، اهل کتاب بودند. بر خلاف این سال ها که در جریان مسیاست مسائل اصلی فرهنگی فراموش شده است. آن روز اعتقاد این بود که باید در کنار مبارزه سیاسی و مسلحانه باید کارهای فرهنگی هم انجام داد. آن روز محور و اصل را هم مبارزه فرهنگی می دانستند. چهره هایی که مبارزه می کردند در کنار کارشان، فعالیت فرهنگی هم داشتند. مثلا نهضت آزادی، شرکت انتشار را راه انداخت و کتاب های مهندس بازرگان و مرحوم طالقانی را منتشر می کرد. آقای هاشمی رفسنجانی، سالنامه ای به نام مکتب تشیع داشتند که چند دوره چاپ شد. فخرالدین حجازی انتشارات بعثت را داشت. آقای مکارم شیرازی علاوه بر مجله مکتب اسلام، انتشارات نسل جوان را پایه گذاری کرد. من نمایندگی مکتب اسلام در اصفهان را داشتم. تقریبا چهره های اصیل کار فرهنگی را سرلوحه قرار می داند و بخشی از این کار فرهنگی انتشارات بود.در اصفهان هم آقای صلواتی انتشاراتی را به نام انتشارات خرد پایه گذاری کردند. انتشارات در ابتدا در خیابان شمس آبادی بود که آن زمان خیابان باریکی بود. بعد انتشارات به یکی از پاساژهای چهارباغ رفت. علاوه بر توزیع کتاب، خود آن واحد پاتوقی برای جمع شدن دوستان بود. ساواک هم گاه و بیگاه به آن جا سر می زد.من هم ابتدا در پاساژ روغنی خیابان شیخ بهایی فعال بودم و بعد کار را توسعه دادم و انتشارات قائم را در خیابان چهارباغ پایین راه انداختم که هنوز نه به آن شکل ولی به فعالیت ادامه می دهد. بعد از آن پاساژ ها و بازارهای مختلف کتاب در کشور راه افتاد تا سال 57 که اوج کتابخوانی بود. من با آقای صلواتی هم در این رابطه همکاری داشتم و هم در فعالیت های انقلابی.به نظر می آید آقای صلواتی چیزی بیشتر از یک کتابفروش بودند؟نکته ای که ایشان را ممتاز کرد نگاه آقای صلواتی به تربیت نسل جدید است. ما از بعد از انقلاب تا به امروز به این مسئله غفلت کردیم و آن جور که شان جمهوری اسلامی بود عمل نکردیم.آقای صلواتی این مهم را با چه ابزاری عملیاتی می کرد؟با کمترین امکانات. با سخت ترین شرایط. جوانان دبیرستانی و دانشگاهی را دور خودش جمع می کرد و کلاس های چند نفره تشکیل می داد. کلاس های چهار یا پنج نفره تفسیر و نهج البلاغه را تشکیل می داد. بیشتر در مساجد. با روشی جدید با بچه ها برخورد می کرد. نسلی که آن روز تربیت شده آقای صلواتی بودند بعدا برای جموری اسلامی موثر بودند.دقیقا در این مسیر چه موانعی وجود داشت؟شرایط آن روز طوری بود که همه مخالفت می کردند. از ساواک و شهربانی گرفته تا خود روحانیون و اهالی مسجد. اکثرا مانع می شدند و عمدتا می ترسیدند. به هر دلیلی کارشکنی بود مثلا برخی روحانیون می ترسیدند که بچه ها منحرف بشوند. آقای صلواتی روزهای جمعه برای بچه ها اردو می گذاشت و آن ها را به خارج از شهر می برد. هم کوهنوردی و تفریحشان را کرده بودند و هم کارجمعی یاد گرفته بودند. در کنارش بحث های عقیدتی و آموزشی هم بود.هیچ وقت این کلاس ها به تشکیلاتی منسجم نرسیدنمی توانست برسد.اما گفته می شود مرحوم پرورش با هدایت شهید بهشتی به مرزهای تشکیلاتی شدن رسیده بودند این را آقای سالک می گفتآن چه بیش از همه تاثیر می گذاشت اجرای آقای صلواتی بود. شخصیت هایی مانند آقای سالک یا آقای خالقی و امثالهم هم یکی از این شاخه ها بودند.یک بار من در بالکن حسینیه عمادزاده مارکسیسم را برای حلقه خودم نقد می کردم. آن زمان رقیب اصلا مذهبی ها، کمونیست ها بودند. مرحوم عمادزاده پیغام داد که هفته دیگر نیایید. می گفت من حرف هایتان را گوش می کردم و دیدم از سوسالیسم و چی چی ایسم صحبت می کنید و ما اینجا را درست نکرده ایم که از این حرف ها در آن زده بشود. هر چه برایش توضیح دادم که قصد ما رد آن ها بوده، قبول نکرد. غرض این که حتی ایشان هم که آدم خیری بود و چنین حسینیه ای ساخته بود حاضر نبود مکانش را در اختیار ما بگذارد. پس علاوه بر مانع ساواک، درون خود مذهبی ها هم فضای بسته ای وجود داشت که مثلا با کتابخانه مسجد مشکل داشتند. یعنی از خادم مسجد ما مشکل داشتیم تا آن بالا. عوضش بچه ها علاقه مند بودند و خوب هم کار می کردیم.به بحث آقای صلواتی برگردیمآقای صلواتی از همه گروه های دیگر که با بچه کار می کردند، بهتر بودند. منسجم تر هم کار می کرد و اثراتش را هم بعدها ما بیشتر می بینیم. بعد هم مسئله زندان و تبعید ایشان پیش آمد. اما در مجموع بخش زندگی پیش از انقلاب ایشان بسیار مهم است و من فکر می کنم به عنوان یک الگو، یک درس و چیزی که الان نیازش هست باید به زندگی ایشان توجه بشود.بیاییم و مقداری در مورد اقتصاد و وضعیت معیشتی آقای صلواتی در پیش از انقلاب صحبت کنیمخب امرارمعاش ایشان از همان حقوق آموزش و پروش بود و کتابفروشی هم سودی نداشت. ته قضیه کتابفروشی سودی ندارد. نکته ای که در اینجا توجه به آن جالب است این است که موقعی که رساله حضرت امام چاپ شد بر خلاف بسیاری از مراجع رساله ایشان، مجانی نبود. حتی نقل است که جوانی به امام التماس کرد که به من رساله بدهید و امام می گفت که من رساله مجانی به کسی نمی دهد وقتی آن جوان اصرار کرد امام به او گفت استکان ها را جمع کن و بشور تا به ازای مزدت، به تو رساله بدهم.بعضی اوقات کتاب ها را ساواک جمع می کرد و می برد و دیگر پول نمی شد. می خواهم بگویم کار انتشارات صرفا کاری مبارزاتی بود. در آن زمان کلا هزینه های زندگی کم بود و عادت کرده بودیم به ساده زیستی و همه هم به یکدیگر کمک می کردیم.آقای صلواتی تاکید داشت که مرجعیت امام تبلیغ بشودبله کسانی مانند آیت الله منتظری، آیت الله طاهری، حاج احمد فقیه امامی و حاج حسن فقیه امامی و کسان دیگر تاکید داشتند که مرجعیت امام تبلیغ بشود و دسته ای دیگر در اصفهان بودند که بر مرجعیت آیت الله خویی تاکید داشتند و بعضا این علما با مبارزه میانه خوبی نداشتند. آن ها می گفتند مگر با دست خالی می شود به جنگ شمشیر رفت ولی به تدریج که مبارزه شکل گرفت و قدرت نیروهای انقلابی بیشتر شد.صلواتی (فرماندار)، بجنوردی (استاندار) و آیت الله طاهری امام جمعه اصفهان اولین مسئولیت شما و آقای صلواتی بعد از انقلاب چه بود؟ایشان فرماندار اصفهان و من فرماندار نجف آباد بودم. انقلاب که پیروز می شود با توصیه آیت الله طاهری، مهندس واعظی در دولت موقت بازرگان، استاندار اصفهان می شوند. او آقای صلواتی را به عنوان اولین فرماندار بعد از انقلاب اصفهان انتخاب می کند. هسته ای در استانداری اصفهان تشکیل می شود که افراد برای فرمانداری ها، مدیر کل ها و شهرداری ها انتخاب می شدند. البته این را هم بگویم که آن جامعه انقلابی آن روز آمادگی چنین کاری را نداشت. ما پیش از انقلاب تصور نمی کردیم که انقلاب در بهمن 57 پیروز بشود. فکر می کردیم مبارزه تا سال های سال طول بکشد بنابراین نیرویی برای اداره کشور تربیت نشده بود. بنابراین از همان چهره هایی که به عنوان چهره انقلابی شناخته شده بودند مدیران را انتخاب کردند. آقای صلواتی در اسفند 57 و من در فرودین 58 به فرمانداری منصوب شدیم.یادم است آقای واعظی روی یک تکه کاغذ نوشتنند که آقای نکویی شما به عنوان فرماندار نجف آباد منصوب می شوید.مهم ترین مسئولیت و وظیفه آن زمان فرمانداران چه بود؟ جمع آوری سلاح ها بود؟نه. یک جریان معیوب و فاسدی کنار رفته بود و انقلاب شده بود و حالا کشور باید اداره می شد آب و نان و امنیت مردم باید تامین می شد. اداره کشور در درجه اول مهم بود. دردوران ستمشاهی خیلی از نیروهای انقلابی وارد امور دولتی نمی شدند و مسئولیت قبول نمی کردند چون دولت را جائر می دانستند و فعالیت با آن را جایز نمی دانستند. حضرت امام نظرشان این بود که افراد متدین بروند و در صحنه کار دولتی حاضر باشند و ما از آن ها بودیم که کار آموزش و پروش را انتخاب کرده بودیم که سالم بمانیم و نان معلمی حلال تر است. پس بعد از انقلاب ما به شدت با کمبود نیروی آشنا به جریان و امور دولتی مواجه بودیم. نقش آقای صلواتی در چینن وضعیتی در سال های اول به عنوان فرماندار خیلی نقش مهمی است. ایشان باید این تغییرها را مدیریت کند. امنیت را فراهم کند. ارزاق برای مردم تامین باشد. در درجه اول مسئولیت این امور با فرمانداری بود.در آن زمان در بحث تاسیس نهادهای انقلابی آقای صلواتی در اصفهان نقشی داشتندقاعدتا نقش داشتند. آن زمان فرماندارها مسئولیت بیشتری نسبت به الان داشتند و دستشان هم بازتر بود. وسیعتر کار می کردند. بعد از استاندار، مهم ترین چهره فرماندار بود. بعد از آقای واعظی، آقای بجنوردی استاندار شدند. خب فرماندار اصفهان طرف مشورت استاندار بود و میانه آقای صلواتی با علما هم خوب بود. شرایط آن روز حاکمیت بسیار دشوار بود. علت اصلی آن هم کمبود نیرو بود. در آن زمان عده ای برای انقلاب از همه چیز زندگی خود زدند. من وقتی فرماندار نجف آباد بودم در شبانه روز حداقل 16 ساعت کار می کردم. آقای صلواتی هم تا موقعی که حکومت شکل بگیرد و روال منظم شود نقش مهمی داشت.تا آن که ایشان کاندید مجلس شدندبله. از آن جا به بعد زندگی ایشان روال مشخص و روشنی دارد اما قسمت پنهان زندگی ایشان که کمتر به آن پرداخته شده، همان تلاش ها و سختی های پیش از انقلاب است. روحیه ایشان و شوخ طبعی ایشان به بچه ها کمک می کرد. هنوز هم که هنوز است این روحیه را دارند. جلسات اردویی که بچه ها با ایشان می رفتند کسی با ایشان احساس جدایی نمی کرد.هنوز هم با ایشان رابطه نزدیک داریدبله. چند وقت پیش به همین منزل ما تشریف آورده بودند و من به ایشان گفتم که می خواهم از شما خواهشی داشته باشم. بیایید و این بحث ها را رها کنید برگردید به 50 سال پیش. همان کار تربیت نسل جوان را شروع کنید. پیش از این من در برخورد با مسئولین پی برده بودم که نسبت به مبانی دینی ضعف وجود دارد. همان کارهایی که آقای صلواتی قبل انقلاب می کردند امروز ارزش دارد. چون امروز خیلی ها پایه های دین شان ضعیف است. به آقای صلواتی صراحتا گفتم که بهترین خدمت الان همان است که برگردید به تعلیم نهج البلاغه و درس تفسیر قرآن. آقای صلواتی در جواب گفت من جلسه ای دارم. من گفتم به صورت عمومی و برای جوانان باید طراحی شود که جواب دادند که دیگر شرایط جسمی من اجازه نمی دهد. منظورشان این بود که توان آن روز را دیگر ندارم. این خاطره را گفتم که بگویم آن تلاش ها بسیار با ارزش بود. آقای صلواتی با آگاهی با شعور و جدیت هم مبارزه را ادامه می داد و هم زندان و شکنجه را به جان می خرید و هم نیرو تربیت می کرد.عکس آقای خاتمی در اتاق شماست نسبتی میان آقای خاتمی و آقای صلواتی هم بوده استآقای خاتمی یکی از همین نیروهایی بودند که در کنار بچه های اصفهان در همین جلسات به محوریت آقای صلواتی حضور داشتند. برای تحصیلات دانشگاهی به اصفهان آمده بودند. با این جلسات و این بچه ها آشنا شده بودند. واقعیت آن بود که محورهمه این پیوندها آقای صلواتی بود. آقای خاتمی هم یکی از آن ها بود. اختلافی که الان بین نیروها هست آن روز اصلا نبود. بعدها آن اختلافات و جدایی ها پیش آمد.چه شد که بعد از مجلس اول، سیاست رسمی جمهوری اسلامی دیگر چندان جایی برای صلواتی نداشتبه یاد دارم چند روزی که از مجلس دوم گذشته بود آقای صلواتی را دیدم و پرسیدم که چرا شما برای مجلس دوم کاندید نشدید؟ جوابی که ایشان به من دادند خیلی مهم است. گفتند من کلی از لحاظ مالی ضرر کردم. توان ادامه اش را ندارم. آن سال مثل حالا نبود که نماینده مجلس راننده و ماشین و محافظ و دفتر و تشکیلات داشته باشند. هیچ کدام از این ها آن روز نبود. آقای صلواتی گفتند که هزینه زندگی تهران و اصفهان و رفت و آمدها و ملاقات ها و مهمانی ها و رسیدگی به امور، بار مالی زیادی دارد و من دیگر توانش را نداشتم.آقای صلواتی می گفتند اگر من همان منزلی که در یزد پیش از انقلاب داشتم را نگه می داشتم الان میلیاردها می ارزیدبله اگر حسابش را بکنیم که خیلی چیزها را از دست دادیم. جوان ها امروز اصلا باور نمی کنند امثال من و آقای صلواتی چگونه و با چه درآمدی زندگی می کردیم. آقای صلواتی شهید روزبه نیا را به عنوان شهردار گز انتخاب کرده بود. ایشان در فتح خرمشهر به شهادت رسید. ایشان وقتی به شهرداری می رفت با خودش چای و قند از خانه می برد تا چایی اداره را استفاده نکند. آقای روزبه نیا از بچه های حلقه های آقای صلواتی بودند. افراد آن زمان این گونه بودند.دیگر از زمان فرمانداری آقای صلواتی چه نکته مثبتی به خاطر داریدایشان شوراهای شهر و محله را همان اول راه انداخت. بعد از آن در نجف آباد هم همین کار را ما کردیم. این مطلبی بود که مرحوم آیت الله طالقانی بر آن تاکید داشتند و به نوعی آقای صلواتی همان تفکر را با جدیت دنبال کردند.نظر آقای صلواتی در مورد بند ج و مصادره زمینه ها در اوایل انقلاب چه بود؟طبیعتا مخالف نبودند. ببینید شرایط آن زمان این کار را ایجاب می کرد. حالا من دقیقا نظر آقای صلواتی در آن زمان را نمی دانم و لی من خودم اجرا می کردم. البته اول مطمئن می شدم که زمین بدون استفاده مانده است. در نجف آباد در این زمینه از آیت الله ایزدی کمک می گرفتم و کلا هم این کار زیر نظر آیت الله مقدس بود که در این زمینه نماینده حضرت امام بودند. در یکی از این واگذاری ها زمینی را گرفتیم که در آن بیش از 300 خانه ساخته شد. در جای دیگر اولین شهرک صنعتی نجف آباد را به همین روش آغاز کردیم که الان چند شهرک در نجف آباد مشغول به کار هستند که آغازشان از همان ماجرا بود.گویا آقای صلواتی رکورد بازداشت و شکنجه یک مبارز اصفهانی را دارندانصافا مثل آقای صلواتی نداریم. در اصفهان که اصلا نداریم و در ایران انگشت شمار. در خیلی کارهای دیگر زبده بودند. مثلا ما در آن زمان به دسته های عزاداری با دید نقد نگاه می کریدم که چرا این ها با هم دعوا می کنند و مسائلی به وجود می آمد. یک سری از دوستان که نقد داشتند کنار می کشیدند بعضی مانند آقای صلواتی که نقد داشتند شکل دسته ها را عوض می کردند. مثلا دسته ای که از مسجدالهادی شروع شد و تا چهارراه تختی ادامه داشت. در واقع اولین دسته ای بود که حالت میتینگ سیاسی داشت.شما تجربه انتشاراتی مشترک با آقای صلواتی به نام انتشارات بدر را هم در کارنامه داریدبله سرمایه این انتشارات از افراد مختلف بود. آن زمان که فشار ساواک بیشتر شده بود این انتشارات را زیدم. دو کتاب شعر با عنوان «نوای آزادی» و «بهار آزادی» از ایشان چاپ کردم. به نظرم شما تمرکزتان بر روی سال های قبل از انقلاب استاد صلواتی باشد. بعد از انقلاب در سیاست کسانی کانند آقای صلواتی کم و بیش داشته ایم ولی ویژگی های قبل از انقلاب ایشان بی نظیر است.خاطره ای شیرین و به یاد ماندنی از آن ایام چه داریدآن زمان که این کتاب ها چاپ شده بود نادری از ساواک اصفهان، آقای صلواتی را خواسته بود و گفته بود فلان فلان شده این کتاب ها چیه. او هم گفته بوده حقوق معلمی کم است و می خواستیم کسب درآمد کنیم. نادری گفته بود اگر می خواهی پول درآوری بیا تا خودم راهش را یادت بدهم. برو بیروت و چند فاحشه اینجا بیاور...آقای صلواتی هم با همان شجاعت و شوخ طبعی اش گفته بود: فکر خیلی خوب است آن وقت شما هم می آیید با هم شریک شوید!نادری که این حاضرجوابی را دیده بود کلی فحش نثار صلواتی کرده بود. این داستان را آقای صلواتی برای من همان زمان نقل کرده بود. من هر چه فکر کردم دیدم چنین شجاعتی مثل آقای صلواتی ندارم که در چنین موقعیتی به نادری چنین جوابی بدهم.می دانیم که آقای صلواتی بعد از زندان به یزد تبعید شدندبله آنجا اگر اشتباه نکنم آقای صدوقی از ایشان حمایت می کرد. زندگی ها بسیار ساده بود. من وقتی این ها را برای جوان ها و بچه های خودم تعریف می کنم، باورشان نمی شود. البته شرایط آن روز هم ایجاب می کرد. من زمانی که فرماندار نجف آباد شدم. خودم با یک ژبان رفتم و فرمانداری را پیدا کردم و خودم را معرفی کردم. اینجوری مثل حالا نبود که استقبال و تشریفات در کار باشد.چه شد که دوگانه پرورش و صلواتی در ذهن ها صورت گرفتیک مقدار اختلافات و مقداری هم شباهت هایشان. سابقه مبارزاتی آقای پرورش در شکل دیگری بود و آقای صلواتی در شکل دیگری. گاهی هم در اختلافات اطرافیان مقصر بودند. گاهی خود علما اگر کنار هم بودند مشکلی پیش نمی آمد. برای مثال من وقتی فرماندار اصفهان بودم هم ارتباطم با آقای خادمی خوب بود و هم آقای طاهری. روزی آقای موسوی اردبیلی به اصفهان آمدند و من برایشان از اختلافات آقایان طاهری و خادمی گفتم. مرحوم موسوی اردبیلی گفتند من با هر دو رفیق هستم و قرار شد ایشان با آقای طاهری هماهنگ کنند و ما هم با آقای خادمی. خلاصه ناهار همگی دعوت شدیم خانه آقای خادمی. سرسفره موسوی اردبیلی، خادمی و طاهری بسیار با هم صمیمی بودند. اما از خانه که بیرون آمدیم دیدیم که برخی مریدان که تازه خبر به آن ها رسیده بود، با قیافه های درهم ناراحت بودند. یعنی می خواهم بگویم اگر کسانی هم برای آشتی می آمدند جلو، اطرافیان مخالفت می کردند. این مثال در جاهای دیگر هم تکرار می شد. کلا کسانی دانسته یا نادانسته از این گونه اختلافات بهره جویی می کردند.به عنوان سوال آخر اجازه بدهید میان خودتان و آقای صلواتی مقایسه ای داشته باشیم. آیا می توانیم بگوییم که آقای صلواتی فردی تر عمل می کنند و آقای نکویی رسمی تر و هماهنگ تر با جمع حرکت می کنند؟این را من نمی تواننم جواب بدهم. از دیگران بپرسید. بعد از دوره فرمانداری من و نمایندگی مجلس ایشان، ما مسیر زندگی مان جدا شد. من بیشتر درگیر کارهای اجرایی بودم. من بعد از فرمانداری اصفهان، استانداری کرمانشاه را در دولت مهندس موسوی، استانداری شهرکرد را در دولت آقای هاشمی و استانداری قزوین را در دولت آقای خاتمی عهده دار شدم در حالی که آقای صلواتی عمدتا به دانشگاه و کارهای فرهنگی رفتند.