نه این چپ، نه آن راست!

نقد دو نوع نگاه در جامعه‌ی روشنفکری نسبت به توسعه‌ی اقتصادیمجتبی نظری/کارشناسی ارشد، اقتصاد، صنعتی شریفدر یک نگاه خیلی ساده و کلی، افراد یک جامعه در فعالیت‌های اجتماعی با قواعد و اهداف گوناگون مشارکت می‌کنند تا نسبت به انزوای مطلق، وضعیت مطلوب‌تری بیابند. این یک شرط حداقلی برای شکل‌گیری اجتماعات است. مشارکت یادشده می‌تواند در زمینه‌ی ایجاد ارزش افزوده‌ی اقتصادی، یا هم‌افزایی در پیگیری مسئولیت‌های اجتماعی، یا همکاری برای کسب قدرت یا از هر نوع دیگری باشد. می‌توان فرض کرد همه‌ی افراد پیش از مشارکت، به تصادف در نقاط شروع گوناگونی (هم به لحاظ محیط بیرونی و هم ویژگی‌های خود) قرار داشته‌اند. بنابراین در نهایت این همکاری اجتماعی ممکن است عایدی‌های متفاوتی را نصیب مشارکت‌کنندگان کند. پیش از هر بحثی، این که این مشارکت اجتماعی بتواند به طور کلی بهتر عمل کند و پربازده‌تر باشد، خواسته‌ی هر شرکت‌کننده‌ای است. اما توزیع سود این فعالیت جمعی هم برای افراد مهم است. به نظر من توسعه در معنایی عام، بهبود اوضاع جامعه در این دو بُعد است؛ در زمینه‌ی داشتن حقوق و آزادی‌های اساسی، مثلاً حق برابر مشارکت سیاسی یا حق برگزاری تجمع یا آزادی عقیده، برابری افراد فارغ از وضعیت اولیه‌شان مطلوب است؛ بنابراین هدف توسعه‌ی سیاسی را شاید بتوان این دانست که همکاری موفق‌تر با توزیع عادلانه‌ی قدرت و عدم پایمالی حقوق افراد در ساحت سیاست رخ دهد. اگر بخواهیم تعریف عام یادشده را در توسعه‌ی اقتصادی به کار بندیم، می‌شود گفت که رویه‌ای است هم برای بهبود بازدهی کل یک اقتصاد که نمود ساده‌ی آن میزان رشد تولید آن است و هم کاهش فقر؛ چرا که تاوان قرارگیری در نقطه‌ی شروع تصادفی نباید مواجهه با فقر و در بدترین حالت، ناتوانی در کسب حداقل‌هایی برای زندگی باشد (۱). البته توسعه‌ی اقتصادی بحث بسیار گسترده‌ای است و گنجاندن این دو رویکرد کلی برای ساده‌سازی بحث پیش روست. در ادامه‌ی این یادداشت به نقد دو نوع دیدگاه می‌پردازم که در گفته‌های برخی فعالان رسانه‌ای و متفکران اجتماعی، نسبت به توسعه‌ی اقتصادی دیده‌ام.برای بهبود درآمد فقرا، هم رشد کل اقتصاد لازم است و هم سیاست‌های بازتوزیعی و اجتماعی.حاصل جمع مثبتبرای مشارکت اقتصادی انگیزه‌های اقتصادی نیاز است؛ برای همین در این زمینه نابرابری تا حدی که در مجموع رفاه آحاد کم‌درآمد را افزایش دهد، می‌تواند قابل دفاع باشد. در آن صورت حاصل جمع سودهای افراد از فعالیت‌ اقتصادی یک مقدار مثبت است و همچنین همه می‌توانند منتفع شوند. اینجا فعلاً به نفس وجود نابرابری اشاره کردم و نه شدت و ضعف یا نوع و خاستگاه آن. تصور بسیاری این است که مشارکت اقتصادی یک مشارکت ایستا با حاصل جمع سودهای صفر است؛ یعنی یک مقدار ثابت ثروت وجود دارد و صرفاً توزیع آن می‌تواند تغییر کند. بنابراین در نظر آن‌ها مثلاً تنها روند‌هایی که بتواند ثروت را از قشری گرفته و به قشر کم‌درآمد منتقل کند، برای بهبود وضعیت قشر کم‌درآمد، ممکن است. در اینجا نمی‌خواهم درباره‌ی خود سازوکار‌ها صحبت کنم بلکه حرف از کلیت دیدگاه است. آنچه که در دیدگاه یادشده مغفول می‌مانَد، یکی تأثیر ممکن هر تصمیمی (مثل شدت بازتویع) بر کلیت بازده اقتصاد است و دیگری رشد اقتصادی در طول زمان (ماهیت پویای اقتصاد)؛ هستند مقالاتی تجربی که اثر مثبت آن بر بهبود رفاه همه‌ی طبقات و به طور کلی توسعه را تأیید می‌کنند [۱]. پس به عنوان جمع‌بندی باید یادآور شد که برای بهبود درآمد فقرا، هم رشد کل اقتصاد لازم است و هم سیاست‌های بازتوزیعی و اجتماعی. البته سیاست‌های گوناگونی به شرط ارزیابی تجربی پیامدهایشان می‌توانند استفاده شوند. در قسمت بعدی به این موضوع می‌پردازم.یاری‌گرفتن از واقعیات تجربی، به جای دعواهای ایدئولوژیک، برای رسیدن به اهداف یادشده کمک بیشتری می‌کند.اکثر پاسخ‌ها بدیهی نیستند!در کنار عده‌ای از متفکران چپگرا که همان وضعیت ایستا با حاصل جمع صفر یادشده را برای اقتصاد متصورند و مثلاً در کنار توجهشان به حداقل دستمزد، به رونق کلی اقتصاد کار ندارند، عده‌ای از متفکران راست‌گرا هم باورهایی مذهب‌گونه درباره‌ی اقتصاد دارند؛ در یک مدل‌سازی کاریکاتوری (!) دسته‌ی اول «رشد اقتصادی» و «خصوصی‌سازی» را در حد ناسزا می‌بیند، دسته‌ی دوم «حداقل دستمزد» و «آموزش رایگان» را.دسته‌ی دوم به تعدادی «خوب‌ها» و «بدها» در زمینه‌ی سیاست‌گذاری معتقد است و گزاره‌های خود را بسیار متقن می‌داند. شاید در نظر او حتماً عده‌ای زیر چرخ دنده‌های توسعه له می‌شوند! یا حتماً رشد، نابرابری ایجاد می‌کند؛ یا حتماً نابرابری بیشتر برای رشد بیشتر لازم است؛ یا معتقد است تعیین حداقل دستمزد مطمئناً منجر به کاهش اشتغال می‌شود.اما در روش آکادمیک اقتصاد، واقعیت در قالب داده‌های تجربی به روش‌های گوناگون نقش اساسی بازی می‌کند؛ یک نقش مهم داده‌ها این است که به ما امکان ارزیابی انواع سیاست‌ها را می‌دهد؛ مثلاً ممکن است پژوهشی نشان دهد در کشورهای در حال توسعه، شواهدی مبنی بر اثر منفی حداقل دستمزد بر اشتغال لااقل در برخی بخش‌ها پیدا نشده است. یا به عنوان مثال مرتبط‌تر به بحث این یادداشت که حول توسعه است، کشف رابطه‌ی رشد و نابرابری پیچیده‌تر و دشوارتر از این است که کسی به یک گزاره‌ی ساده‌ی متقن درباره‌اش باور داشته باشد. در نظریه‌ها مکانیزم‌هایی برای آثار مثبت و همینطور منفی رشد بر نابرابری و همینطور نابرابری بر رشد گفته شده است. قطعاً در جریان یافتن راه‌حل، تکیه‌ی اولیه بر نظریه و سازوکارهای نظری وجود دارد؛ اما هم‌زمان از تجربه هم به وفور بهره گرفته می‌شود. بیرون‌کشیدن رابطه‌ای شفاف از داده‌ها هم آسان نیست. یک نوع نگاه در زمینه‌ی توسعه این است که وقتی نمی‌شود پاسخ سؤال‌های بزرگ را فهمید، می‌توان با کارهای آزمایشی در مقیاس کوچک، پیامد سیاست‌های خُرد را سنجید. پیش‌تر در یادداشتی در معرفی کتاب «اقتصاد فقیر» از دو اقتصاددان سرشناس این حوزه («فقیربودن»، شماره‌ی بیست‌ودوم همین نشریه)، این رویکرد را کمی توضیح داده‌ام.به عنوان جمع‌بندی توجه به دو نکته پیرامون توسعه‌ی اقتصادی در جامعه‌ی ما مهم به نظر می‌رسد: اول این که باید تصویر بزرگ کل اقتصاد را دید و به جای نگاه صرف به یک پدیده‌ی جزئی، به همه‌ی سازوکار‌ها و پیامدهایشان نگاه کرد. در نهایت آنچه که می‌توان بر سر آن توافق داشت این است که هدف از توسعه بهبود رفاه جامعه به خصوص اقشار فرودست و محروم‌تر است. نکته‌ی دوم هم این که یاری‌گرفتن از واقعیات تجربی، به جای دعواهای ایدئولوژیک، برای رسیدن به اهداف یادشده کمک بیشتری می‌کند.مراجع:Dollar, D. and A. Kraay (2002) “Growth Is Good for the Poor," Journal of Economic Growth, vol. 7(3), pp. 195-225.برای ورود به کانال پیام‌رسان تلگرام دوهفته‌نامه‌ی دانشجویی «داد» کلیک کنید.