از قصه‌های حافظه تا غصه‌های فراموشی

ارغوان قاسم‌نژاد/ دانشجوی مقطع کارشناسی رشته‌ی ادبیات نمایشی دانشگاه تهران عنوان این نمایشگاه «انسان و فراموشی» بود که چندی پیش با هنرمندی شیرین معیا برگزار شد. سوژه‌ی تمامی تابلوها آدم‌هایی بودند که به واسطه‌ی هر تلاشی می‌خواستند حافظه‌ی چند‌تکه شده‌شان را مثل تکه‌های پازل کنار هم بگذارند.نخستحافظه که نام دیگر آن را یادسپاری تلقی می‌کنند استعدادی ذهنی است برای ذخیره و حفظ اطلاعات و تجربیات شخص. شاید به ظاهر این ویژگی خیلی دارای اهمیت نباشد، اما اهمیت این استعداد به قدری است که یونانیان باستان به الهه‌ی حافظه یا خالق لغت که نامش «امنموسینی» است، معتقد بودند. از طرفی در میان مسیحیان هم جشنی به نام «آنامیز» یا یادآوری وجود دارد که یکی از بخش‌های کلیدی آیین عشای ربانی است.دومآدم‌هایی را دیده‌اید که ناگهان به خاطره‌ای اشاره می‌کنند و بعد می‌گویند یادت هست؟ در آن لحظه شما مات‌تان می‌برد که چطور ممکن است چنین نقطه‌ای از مجموعه‌ی خاطرات مشترک‌تان را به یاد داشته باشند! انگار من شده‌ام مصداقی از آن آدم‌ها. همه بر سر اینکه من حافظه‌ام قوی است و جزییات را همیشه خوب ثبت می‌کند، اتفاق نظر دارند. مثلا خانم «شین» یادش نمی‌آید که روز اول خوابگاه، وقتی چهار طبقه پله را بالا آمدم و رسیدم به اتاقش، چه لباسی پوشیده بود و به چه موسیقی گوش می‌داد. اما من خوب یادم است که آن تاپ طوسی‌رنگ تنش بود، کوهن گوش می‌داد و با خانم «ر» در حال صحبت بود. یا مثلا آقای «میم» یادش نمی‌آید وقتی بار اول در دفتر کارش با آن دیوارهای سبز رنگ ملاقاتش کردم، چه حرف‌هایی میانِمان رد و بدل شد. ولی من خوب یادم است که صحبتی فارغ از سلام و احوال‌پرسی‌های روزمره‌ی باقی آدم‌ها بود.اما این ویژگی در تمام مدت کشفش هم مفید واقع نشده. بعضی وقت‌ها حس می‌کنم با حافظه‌‌ام خیلی از لحظات معاشرتم را عذاب‌آور می‌کنم. مثلا درست وقتی که طرف مقابل انتظارش را ندارد چیزی را به یادش می‌آورم، که تلنگری‌ست برای یادآوری دیگر چیزها. لحظاتی که مدت‌ها تلاش کرده بوده بگذارد در پستوی ذهنش و درش را قفل کند.در آلزایمر یک متفکر و یک نویسنده‌ی این‌چنینی، خود یک تبعید است. تبعید به مغز خودش؛ با دری بسته رو به جهان؛ سلولی انفرادی است که در آن ساعت همیشه به ضرر مغز می‌چرخد.سوم‏بعضی وقت‌ها خاطرات شبیه ماهی کوچکی در کف دست آدم است که به ناگهان سر می‌خورد و می‌پرد توی دریا. آن وقت آدم باید از میان تمامی ماهی‌های دریا، ماهی خاطره‌ی خود را پیدا کند. آدم‌های فراموش‌کار شبیه کسانی هستند که دنبال چیزی می‌گردند و مدام سرگردانند اما دلیلش را نمی‌دانند. سی‌ام شهریور روز جهانی آلزایمر بود. یکی از ترسناک‌ترین نام‌ها در دنیای پزشکی. حتی تصورش هم دردناک است، اینکه در حال خواندن همین جمله‌ی قبل باشید و بعد یادتان برود چه نامی می‌تواند اینقدر ترسناک باشد، و همین فراموشیِ لحظه‌ای باعث شود به اول خط برگردید. طبق آماری، در هر سه ثانیه در جهان یک نفر به آلزایمر مبتلا می‌شود. با صحبت درباره‌ی آلزایمر، ذهنم مرا ارجاع می‌دهد به یادداشت اکتای براهنی درباره‌ی پدرش، رضا براهنی. او در این یادداشت از نگاه‌هایی می‌گوید که هیچ تصویری پشت‌شان وجود ندارد. نگاه‌هایی حیران و در عین حال بی‌روح. از آلزایمری می‌گوید که مثل توده‌ای سرطانی به مرور تمام حافظه را مبتلا می‌کند. او در این یادداشت مفصل توضیح داده که چقدر سخت است پدری مبتلا به فراموشی شود، آن هم در برهه‌ی تماشایی زندگی فرزندش. در جایی از این یادداشت می‌گوید: «تاسف اینجاست که او هرگز متوجه این نخواهد شد که من چه کاری می‌کنم. منِ جدیدم را ندیده، حافظه‌اش را از دست ‌داده است. حتی اندکی طعم موفقیت فرزندانش را نچشیده و این پرونده بسته ‌شده‌است».جدای از همین مسئله، شما فکرش را کنید، رضا براهنی در حال خوانش بخشی از شعر «نگاه چرخان» است و می‌گوید: «اما چه چشم‌هایی هان، انگار، انگار ...» و بعد چشمانش را می‌بندد. می‌خواهد تصور کند که چشم‌های معشوقش در آن شعر چگونه بوده است. یادش می‌رود در آن شعر هر روز از گل‌فروشی امیرآباد یک شاخه‌ی گل می‎خریده، یادش می‌رود که مدام درباره‌ی چشم‌های معشوقش می‌گفته: «انگار یک جفت خرما ...» .اکتای در قسمتی از این یادداشت نوشته است: «در آلزایمر یک متفکر و یک نویسنده‌ی این‌چنینی، خود یک تبعید است. تبعید به مغز خودش؛ با دری بسته رو به جهان؛ سلولی انفرادی‌ست که در آن ساعت همیشه به ضرر مغز می‌چرخد».چهارمگونتر گراس کتابی دارد به اسم درحال کندن پوست پیاز. در جایی از کتاب درباره‌ی حافظه می‌گوید: «حافظه دوست دارد با ما قایم‌موشک بازی کند و ا‌ز ما دور شود. حافظه دوست دارد سخنرانی کند یا خود را جلوه دهد، بی آن که نیازی به این کار باشد. حافظه حتی خود را نقض می‌کند. درست است، فضل‌فروشی می‌کند، اما همینی است که هست».برای ورود به کانال پیام‌رسان تلگرام دوهفته‌نامه‌ی دانشجویی «داد» کلیک کنید.