سیستم های خودکنترلی در سازمان ها

مقدمهاهمیت نظارت و کنترل در مدیریت به حدی است که برخی از دانشمندان، مدیریت و کنترل را مترادف هم می‌دانند. به منظور تحقق اهداف و انتظارات سازمان، وظایف متعدد و متنوعی برای مدیریت در نظر گرفته شده است. شاید یکی از مهم‌ترین آن‌ها موضوع کنترل باشد؛ کنترل و خود کنترلی از مهم‌ترین ابزارها و وسایل برای نیل به اهداف سازمانی (کارایی و اثربخشی) و اهداف فردی و الهی است. خودکنترلی یکی از انواع کنترل است و بدون شک یکی از دغدغه‌های مدیران و سرپرستان این است که اگر مدت کوتاهی نباشم و یا یک روز مرخصی بروم کارها به درستی انجام نمی‌شود که در این تحقیق به بررسی مفاهیم خودکنترلی و نظارت با تأکید بر خودکنترلی در سازمان‌ها پرداخته شده است.مفهوم کنترلنظارت و کنترل یکی از ارکان مدیریت است و مدیران به عنوان یکی از وظایف اصلی خود، شیوه‌ها، امکانات و عملیات گوناگون سازمان را زیر پوشش نظارتی قرار می‌دهند تا از انحراف جهت حرکت مجموعه و هدر رفتن امکانات موجود جلوگیری کنند. در ادبیات تعاریف متعددی از کنترل بیان شده است که در ادامه به شرح برخی از این تعاریف پرداخته می‌شود.طبق نظر مانز در سال 1987، کنترل فرآیند نظارت بر فعالیت‌ها به منظور حصول اطمینان از مطابقت کار انجام شده با برنامه‌های پیش‌بینی شده و اصلاح انحرافات می‌باشد. در واقع یک سیستم کنترلی مؤثر به ما اطمینان می‌دهد که فعالیت‌ها به طور کامل انجام شوند و اهداف سازمانی محقق شوند (مانز، 1987).تننبام در سال 1962 معتقد است که کنترل به نوع فرآیندی گفته می‌شود که طی آن فرد، گروه یا سازمانی به صورت آگاهانه اقدام به سنجش عمل فرد، گروه یا سازمان دیگری بنمایند (تننبام، 1962).هدف از کنترل در سازمان‌ها کشف نقاط ضعف و اشتباهات به منظور رفع و جلوگیری از تکرار آن‌ها می‌باشد. همچنین اسلام مسلمانان را به کار سازنده و موثر ترغیب و تشویق می‌کند و در بسیاری از آیات قرآن کریم، موضوع نظارت و کنترل همگانی تحت عنوان امر به معروف و نهی از منکر مطرح می‌گردد.خودکنترلیدر تقسیم‌بندی منابع سازمانی، معمولا به دو دسته منابع انسانی و غیر انسانی اشاره می‌شود که به تبع این امر، انواع مختلفی از کنترل‌ها مطرح می‌شود مانند کنترل پول در گردش، کنترل مواد اولیه، کنترل اطلاعات، کنترل افراد و.... که کنترل افراد از مهم‌ترین نوع کنترل‌ها در سازمان می‌باشد و می‌تواند کنترل بهینه سایر موارد را به همراه داشته باشد. پس مهم خود انسان است که بایستی برای انجام کار بهتر ترغیب شود. این انسان است که دارای اراده و اختیار است و برخلاف سایر موجودات می‌تواند خلاف میل خود رفتار کند و انسان است که می‌تواند با وجود پیشرفته‌ترین ابزارهای کنترل باز هم در حد رفع تکلیف کار کند. برخی از کارکنان مادامی که نظارت دقیق بر روی آن‌ها اعمال نشود از زیر بار وظایف و مسئولیت‌های خویش شانه خالی می‌کنند. از این رو مدیران بایستی همواره آنان را مورد نظارت و بازرسی جدی قرار دهند و این امر باعث بازماندن آن‌ها از سایر وظایف مهم مدیریتی می‌شود. برای رهایی از این مشکل که از سویی وقت زیادی از مدیران را به خود اختصاص می‌دهد و از سوی دیگر موجب احساس عدم اعتماد به کارکنان می‌شود، ضروری است به دنبال شیوه‌های دیگری از نظارت باشیم. بر همین اساس بحث نظارت انسان بر عملکرد خویش یا به عبارتی مسئله خودکنترلی مطرح می‌شود؛ یعنی به انسان توصیه می‌شود که همواره بر اعمال و رفتار خود نظارت داشته باشد و قبل از اینکه عملکردش مورد سنجش و ارزیابی دیگران قرار بگیرد، عملکرد و رفتار خود را مورد ارزیابی و حسابرسی قرار دهد (عقیقی و رحیمی، 1396).خودکنترلی برای اولین ‌بار در سال 1974 توسط اشنایدر گسترش یافت، به این معنا که یک شخص در موقعیت خود چقدر انعطاف‌پذیر یا چقدر پایدار است. بر اساس نظر این محقق، مردم در یک بحث کلی به دو دسته تقسیم می‌شوند (طبرسا و حیاتی، 1396):افراد با خودکنترلی بالا: برخی از افراد نسبت به موقعیت‌های اجتماعی حساس هستند و ظاهر خود را متناسب با موقعیت رایج تنظیم می‌کنند، این افراد با خودکنترلی بالا نامیده می‌شوند.افراد با خودکنترلی پایین: افرادی هستند که تمایل دارند فکر و احساس خود را بیان کنند تا اینکه آن را متناسب با موقعیت‌های سازمانی کنند که این افراد با خودکنترلی پایین نامیده می‌شوند.تعاریف زیادی از مفهوم خودکنترلی ارائه شده است که در ادامه به برخی از آن‌ها اشاره می‌شود.خودکنترلی ایجاد حالت درونی است که فرد را به انجام وظایفش متمایل می‌سازد، بدون آنکه عامل خارجی او را تحت کنترل داشته باشد (الوانی، 1382). هدفی که در خود کنترلی دنبال می‌شود، ارائه یک شخصیت سالم است که به بلوغ فکری رسیده است، در برابر انواع مشکلات از خود مقاوت نشان می‌دهد و علاوه بر محیط کار در زندگی شخصی خویش نیز خودکنترل می‌شود. خودکنترلی فرآیندی است که طی آن افراد بدون اجبار و تهدید به وظایف سازمانی خود تعهد نشان می‌دهند و از حداکثر توان خود در جهت تحقق اهداف سازمان استفاده می‌کنند (خیری، 1382).باندورا در سال 1997 به نظریه یادگیری اجتماعی (SLT) و نقش آن در خودکنترلی اشاره می‌کند و بر این اعتقاد است که تا آنجا که آدمی بتواند محیط و فرآیندهای شناختی خود را اداره کند، رفتار خود را نیز می‌تواند کنترل کند و این خودکنترلی به یادگیری فرد منجر می‌شود و شواهد تحقیقاتی موجود بیانگر این موضوع است که افراد دارای قدرت خودکنترلی در برقراری ارتباطات انسانی موفق‌تر عمل خواهند کرد (باندورا، 1997)فواید خودکنترلی در سازمانبعضی از فواید و آثار خودکنترلی که استفاده از آن را توجیه می‌کند، عبارتند از:1- ارزان بودن هزینه خودکنترلی2- اصلاح سریع اشتباهات و جبران آن3- خودکنترلی چون درونی است و با میل و رغبت فرد انجام می‌گیرد، به طور بنیادی در بهبود عملکرد موثر واقع می‌شود و به نوعی حامل این پیام است که ارزش‌ و خواسته‌های سازمان در فرد درونی و نهادینه شده است و چنین حالتی می‌تواند بهترین وضعیت برای سازمان به حساب آید.4- افزایش بهره‌وری، کارایی و اثربخشی5- گسترش قسط و عدالت اجتماعی6- چون فرد خودش را مسئول ارزیابی پیامدهای رفتار می‌داند، به دنبال ارائه اطلاعات نادرست برای سرپوش گذاشتن بر عملکرد ضعیف نخواهد بود.7- مملو کردن فضای سازمانی از اعتماد، اطمینان و صداقت.