ستایش سلطان محمود: بخش 12/جلد 1 شاهنامه فردوسی

لطان محمود غزنویسلام ... من سارا هستم ... علاقه‌مند به تاریخ و ادبیات و هنر ... چند وقتیه که شاهنامه می‌خونم و از اونجایی که برای پیدا کردن معنی کلمات و ابیات دچار مشکل میشم، می‌خوام هرچی پیدا می‌کنم رو اینجا برای شما بنویسم. فقط این رو بگم که من هیچ تخصصی ندارم و تازه‌کار هستم. لطفا اگر نکات بیشتری می‌دونستید یا اشتباهی توی متن‌هام بود، برام بنویسید تا اصلاح کنم.برای مشاهده بخش قبلی شاهنامه (ستایش ابومنصور)، اینجا کلیک کنید.نکته: فایل صوتی که در بالای صفحه هست، از این صفحه وب‌سایت گنجور (خوانش سهراب سیفی) برداشته شده است.شعر ستایش سلطان محمودجهان آفرین تا جهان آفرید ... چون او مرزبانی نیامد پدیدچو خورشید بر چرخ بنمود تاج ... زمین شد به کردار تابنده عاجچه گویم که خورشید تابان که بود ... کز او در جهان روشنایی فزودابوالقاسم آن شاه پیروز بخت ... نهاد از بر تاج خورشید تختز خاور بیاراست تا باختر ... پدید آمد از فرّ او کان زرمرا اختر خفته بیدار گشت ... به مغز اندر اندیشه بسیار گشتبدانستم آمد زمان سخن ... کنون نو شود روزگار کهنبر اندیشهٔ شهریار زمین ... بخفتم شبی لب پر از آفریندل من چو نور اندر آن تیره شب ... نخفته گشاده دل و بسته لبچنان دید روشن روانم به خواب ... که رخشنده شمعی بر آمد ز آبهمه روی گیتی شب لاژورد ... از آن شمع گشتی چو یاقوت زرددر و دشت بر سان دیبا شدی ... یکی تخت پیروزه پیدا شدینشسته بر او شهریاری چو ماه ... یکی تاج بر سر به جای کلاهرده بر کشیده سپاهش دو میل ... به دست چپش هفتصد ژنده پیلیکی پاک دستور پیشش به پای ... بداد و بدین شاه را رهنمایمرا خیره گشتی سر از فرّ شاه ... و زان ژنده پیلان و چندان سپاهچو آن چهرهٔ خسروی دیدمی ... از آن نامداران بپرسیدمیکه این چرخ و ماه است یا تاج و گاه ... ستاره است پیش اندرش یا سپاهیکی گفت کاین شاه روم است و هند ... ز قنّوج تا پیش دریای سندبه ایران و توران ورا بنده‌اند ... به رای و به فرمان او زنده‌اندبیاراست روی زمین را به داد ... بپردخت از آن تاج بر سر نهادجهاندار محمود شاه بزرگ ... به آبشخور آرد همی میش و گرگز کشمیر تا پیش دریای چین ... بر او شهریاران کنند آفرینچو کودک لب از شیر مادر بشست ... ز گهواره محمود گوید نخستنپیچد کسی سر ز فرمان اوی ... نیارد گذشتن ز پیمان اویتو نیز آفرین کن که گوینده‌ای ... بدو نام جاوید جوینده‌ایچو بیدار گشتم بجستم ز جای ... چه مایه شب تیره بودم به پایبر آن شهریار آفرین خواندم ... نبودم درم جان بر افشاندمبه دل گفتم این خواب را پاسخ است ... که آواز او بر جهان فرخ استبر آن آفرین کو کند آفرین ... بر آن بخت بیدار و فرخ زمینز فرش جهان شد چو باغ بهار ... هوا پر ز ابر و زمین پر نگاراز ابر اندر آمد به هنگام نم ... جهان شد به کردار باغ ارمبه ایران همه خوبی از داد اوست ... کجا هست مردم همه یاد اوستبه بزم اندرون آسمان سخاست ... به رزم اندرون تیز چنگ اژدهاستبه تن ژنده پیل و به جان جبرئیل ... به کف ابر بهمن به دل رود نیلسر بخت بدخواه با خشم اوی ... چو دینار خوارست بر چشم اوینه کند آوری گیرد از باج و گنج ... نه دل تیره دارد ز رزم و ز رنجهر آن کس که دارد ز پروردگان ... از آزاد و از نیک‌دل بردگانشهنشاه را سر به سر دوست‌وار ... به فرمان ببسته کمر استوارنخستین برادرش که‌تر به سال ... که در مردمی کس ندارد همالز گیتی پرستندهٔ فر و نصر ... زیَد شاد در سایهٔ شاه عصرکسی کش پدر ناصرالدین بود ... سر تخت او تاج پروین بودو دیگر دلاور سپهدار طوس ... که در جنگ بر شیر دارد فسوسببخشد درم هر چه یابد ز دهر ... همی آفرین یابد از دهر بهربه یزدان بود خلق را رهنمای ... سر شاه خواهد که باشد به جایجهان بی‌سر و تاج خسرو مباد ... همیشه بماناد جاوید و شادهمیشه تن آباد با تاج و تخت ... ز درد و غم آزاد و پیروز بختکنون باز گردم به آغاز کار ... سوی نامهٔ نامور شهریارکمی درباره‌ی سلطان محمودسلطان محمود غزنوی، مقتدرترین پادشاه سلسله غزنویان بود. او اولین پادشاه غزنوی است که به خود لقب «سلطان» داده است (ظاهرا برای اعلام استقلال از دستگاه خلافت). سلطان محمود به جنگاوری، شجاعت، فتوحات بی‌شمار و قدرتمندی معروف است.او برادرش را که پس از مرگ پدر، به تخت نشسته بود، در جنگی شکست داد و خود پادشاه غزنویان شد. بعد از آن هم به خراسان،‌سیستان، بخش‌هایی از افغانستان و پاکستان کنونی و هندوستان لشکرکشی کرد و غنایم جنگی بسیاری به دست آورد. می‌گویند سلطان محمود غزنوی، قدرتمندترین و گسترده‌ترین امپراتوری شناخته شده در جهان اسلام از زمان خلافت عباسی را تشکیل داده‌است. قدرت سیاسی و عظمت پادشاهی سلطان محمود هم به دلیل لشکرکشی‌ها و غنایم باارزشی است که به دست آورده است.او به علم و هنر و ادبیات، اهمیت بسیار زیادی می‌داد. حمایت از دانشمندان، تأسیس مراکز علمی، ایجاد باغ‌ها و ساخت مساجد، کاخ‌ها و کاروانسراها، پایتختش (غزنی) را به اولین مرکز ادبیات فارسی و یکی از شهرهای برجسته آسیای میانه و خاور میانه تبدیل کرد. بخشی از زندگی فردوسی نیز در زمان همین پادشاه بوده است. فردوسی، از ابتدا به دلیل املاک پدرش، زندگی خوب و مرفه‌ای داشته. اما چند سال پس از آغاز شرودن شاهنامه، به فقر و تندگستی می‌رسد. در اصل او، سرودن شاهنامه را سال‌ها قبل از به تخت نشستن سلطان محمود آغاز کرده است. اما به دلیل تنگدستی، تصمیم می‌گیرد شاهنامه را به سلطان محمود تقدیم کند. (ظاهرا سلطان محمود برای هر بیت، به شاعران یک دینار طلا پرداخت می‌کرده). به علاوه در این حالت، شاهنامه در کتابخانه سلطنتی غزنویان هم ثبت و نگهداری می‌شده است.پس فردوسی ابیاتی را در ستایش سلطان محمود، به شاهنامه اضافه کرده و به امید گرفتن پاداش، راهی غزنه می‌شود. می‌گویند سلطان محمود، به دلیل بدگویی درباریان و سایر شاعران و شیعه بودن فردوسی، شاهنامه را نخوانده رد می‌کند. دلیل دیگر هم می‌توانسته این باشد که اشعار فردوسی، در مدح و ستایش سلطان نبوده‌اند.حتی به فردوسی می‌گوید که در تمام شاهنامه رستم را ستوده، در حالی که در سپاه او، هزاران رستم وجود دارند.فردوسی از برخورد سلطان محمود ناراحت شده و ابیات بسیاری را در هجو او، به شاهنامه اضافه می‌کند و بعد از ترس محاکمه و توبیخ، متواری می‌شود. او مدت‌ها در شهرهایی مانند طبرستان و ری و غیره زندگی کرده و در سال‌های پایانی زندگی‌اش به شهر خودش طوس، بازمی‌گردد.سال‌ها بعد از آنکه سلطان محمود، فردوسی را از خود می‌راند؛ در زمان فتح هندوستان، یکی از وزیران سلطان محمود، در جواب یک سوال او، بیتی از شاهنامه را می‌خواند. سلطان می‌پرسد این شعر از کیست که در آن روح مردانگی وجود دارد؟ در پاسخ گفته می‌شود که متعلق به فردوسی است. این‌گونه می‌شود که سلطان از عملکرد قبلی خود ناراحت شده و دستور می‌دهد که مبلغ بسیار زیادی را به فردوسی هدیه داده و از او دلجویی کنند. کاروان هدایا، دقیقا در روز تشییع جنازه‌ی فردوسی به طوس می‌رسد. دختر فردوسی هم این هدایا را قبول نکرده و پس می‌فرستد.معنی ابیات و لغات شعر ستایش سلطان محمود در شاهنامهو آنچه در ادامه می‌خوانید، نتیجه جستجوهای اینترنتی و جستجوی معانی کلمات است. متاسفانه هیچ مرجعی برای استناد پیدا نکردم. جهان آفرین تا جهان آفرید ... چون او مرزبانی نیامد پدیداز روز آفرینش جهان تا امروز، هیچ پادشاه بزرگ و شکوهمندی چون سلطان محمود در جهان حکومت نکرده است.چو خورشید بر چرخ بنمود تاج ... زمین شد به کردار تابنده عاجاو مانند خورشید بر زمین تابید.چه گویم که خورشید تابان که بود ... کز او در جهان روشنایی فزوددر ستایش این خورشید تابانی که همه‌ی جهان را روشن کرد، چه می‌توانم بگویم؟ابوالقاسم آن شاه پیروز بخت ... نهاد از بر تاج خورشید تختای ابوالقاسم، تخت پادشاهی آن شاه خوشبخت (سلطان محمود) از تاج خورشید بالاتر است.بالاتر بودن تخت از خورشید: کنایه از ارجمندی مقام سلطان محمودبر: در اینجا به معنای بالاتر بودن(با سپاس از سپیده شهباز عزیز که معنی این بیت رو برام کامنت کردن)ز خاور بیاراست تا باختر ... پدید آمد از فرّ او کان زراو از شرق تا غرب را به حکومتش مزیّن کرد. فلز طلا هم از جلال و شکوه او پدید آمدهمرا اختر خفته بیدار گشت ... به مغز اندر اندیشه بسیار گشتاو باعث شد شانس خفته‌ی من بیدار شود. او باعث شد که من به فکر فرو برومبدانستم آمد زمان سخن ... کنون نو شود روزگار کهنمی‌دانستم اکنون، زمان سخن گفتن است. چرا که سلطان محمود، کاری کرده که روزگار کهن به پایان برسد و همه‌چیز تازه شود.بر اندیشهٔ شهریار زمین ... بخفتم شبی لب پر از آفرینیک شب، زمانی به خواب رفتم که داشتم ستایش سلطان محمود را می‌کردم.دل من چو نور اندر آن تیره شب ... نخفته گشاده دل و بسته لبدر آن شب تیره، دهانم بسته بود ولی دلم مثل نور روشن بود. (خودم خوابیده بودم اما دلم بیدار بود.)چنان دید روشن روانم به خواب ... که رخشنده شمعی بر آمد ز آبدر خواب دیدم که شعم درخشانی از آب (احتمالا دریا) بیرون می‌آید.همه روی گیتی شب لاژورد ... از آن شمع گشتی چو یاقوت زردآن شمع باعث شد که تمام جهان، به رنگ یاقوت زرد دربیاید. (نورش همه جا را روشن کرد)در و دشت بر سان دیبا شدی ... یکی تخت پیروزه پیدا شدیهمه‌جا مثل حریر شد و بعد، یک تخت فیروزه‌ای، پدیدار شدنشسته بر او شهریاری چو ماه ... یکی تاج بر سر به جای کلاهروی این تخت، پادشاهی نشسته بود که چون ماه می‌مانست. یک تاج هم برسر داشت.رده بر کشیده سپاهش دو میل ... به دست چپش هفتصد ژنده پیلسپاه عظیمش صف کشیده بودند. در سمت چپش هم هفتصد فیل بزرگ بودند.(میل یک واحد اندازه‌گیری است. در عربی میل به معنی مسافتی با اندازه مد بصر (بالا آمدن آب دریا)در روی زمین یا 4 هزارذراع گفته می شود. نتوانستم معادل آن به متر و واحدهای رایح امروزی را پیدا کنم. جایی هم نوشته شده بود که میل، صورت عربی واحد مایل است. اما چون مطمئن نبودم، از آن در معنی بیت استفاده نکردم)یکی پاک دستور پیشش به پای ... بداد و بدین شاه را رهنمایفردی عادل و متدین پیش شاه بود و او را راهنمایی می‌کرد.مرا خیره گشتی سر از فرّ شاه ... و زان ژنده پیلان و چندان سپاهجلال و شکوه شاه و سپاهیان و فیلانش، باعث تعجبم شدچو آن چهرهٔ خسروی دیدمی ... از آن نامداران بپرسیدمیوقتی چهره‌ی پادشاه را دیدم، از بزرگمردان پرسیدم که ...که این چرخ و ماه است یا تاج و گاه ... ستاره است پیش اندرش یا سپاهاین تاج و تخت است یا آسمان و ماه؟ این‌ها سپاهیان هستند یا ستاره‌های آسمانند؟ (تشبیه جلال و جبروت سلطان محمود به آسمان و ماه و ستاره‌هایش)یکی گفت کاین شاه روم است و هند ... ز قنّوج تا پیش دریای سندکسی در جوابم گفت که این فرد، هم شاه روم است و هم شاه هند. از شهر قنوج تا رود سند، همه جز فرمانبردارهای او هستند.به ایران و توران ورا بنده‌اند ... به رای و به فرمان او زنده‌اندایرانیان و تورانیان همه فرمانبردار او هستند.بیاراست روی زمین را به داد ... بپردخت از آن تاج بر سر نهاداو کسی است که عدل و داد را در زمین گسترده است. تمام زمین به او مالیت پرداخت می‌کنند و او هزینه‌های فرمانروایی‌اش را از اینجا تامین می‌کند.جهاندار محمود شاه بزرگ ... به آبشخور آرد همی میش و گرگدر حکومت سلطان محمود بزرگ صلح و آرامش کامل برقرار است.اینکه میش و گرگ از یک مکان آب میخورند به معنای برقراری صلح و آرامش کامل است.(با سپاس از سپیده شهباز عزیز که معنی درست این بیت رو برام کامنت گذاشتن)ز کشمیر تا پیش دریای چین ... بر او شهریاران کنند آفریناز کشمیر (در دامنه کوه‌های هیمالیا) تا نزدیک دریای چین، همه او را ستایش می‌کنند.چو کودک لب از شیر مادر بشست ... ز گهواره محمود گوید نخستحتی نوزادان و کودکانی که تازه شیر مادر را کنار گذاشته‌اند (کودکان دو ساله)، هم اسم او را تکرار می‌کنند و او را ستایش می‌کنند.نپیچد کسی سر ز فرمان اوی ... نیارد گذشتن ز پیمان اویهیچ‌کس جرئت نافرمانی از او را ندارد.تو نیز آفرین کن که گوینده‌ای ... بدو نام جاوید جوینده‌ایتو هم باید او را ستایش کنی.چو بیدار گشتم بجستم ز جای ... چه مایه شب تیره بودم به پایاز خواب که پریدم، سریع از جا بلند شدم. بر آن شهریار آفرین خواندم ... نبودم درم جان بر افشاندماو را ستایش کردم. درهمی نداشتم که تقدیمش کنم، می‌توانستم جانم را نثارش کنمبه دل گفتم این خواب را پاسخ است ... که آواز او بر جهان فرخ استبا خودم گفتم حتما این خواب، تعبیری دارد. چرا که او پادشاه بزرگ جهان است.بر آن آفرین کو کند آفرین ... بر آن بخت بیدار و فرخ زمینکسی توانایی ستایش سلطان محمود را ندارد.اولین «آفرین»: کنایه از سلطان محمود که خوشبخت و مبارک استدومین «آفرین»: کنایه از ستایش کردنز فرش جهان شد چو باغ بهار ... هوا پر ز ابر و زمین پر نگارجلال او باعث زیبایی جهان شده. همانطور که جهان در فصل بهار پر از ابر و گل و شکوفه و زیبایی می‌شود.از ابر اندر آمد به هنگام نم ... جهان شد به کردار باغ ارمدر همین هنگام است که باران می‌بارد و دنیا مثل بهشت می‌شود.به ایران همه خوبی از داد اوست ... کجا هست مردم همه یاد اوستبه دلیل عدالت و دادخواهی اوست که مردم ایران وضعیت خوبی دارند. مردم مدام در یادش هستند و او را ستایش می‌کنند.به بزم اندرون آسمان سخاست ... به رزم اندرون تیز چنگ اژدهاستبه وقت شادی (صلح) سخاوتمند است و به وقت جنگ، دلیر و جنگنده (بزم و رزم متضاد هستند.)به تن ژنده پیل و به جان جبرئیل ... به کف ابر بهمن به دل رود نیلبسیار قوی هیکل است و ذاتش فرشته است. مانند ابر در ماه بهمن، سخاوتمند است و می‌بارد. دلش هم مانند رود نیل بزرگ است.سر بخت بدخواه با خشم اوی ... چو دینار خوارست بر چشم اویدر نگاه سلطان محمود بخت و اقبال دشمن در برابر خشم او مانند طلا بی ارزش است(با سپاس از سپیده شهباز عزیز که معنی این بیت رو توی بخش کامنت‌ها بهم گفتن)نه کند آوری گیرد از باج و گنج ... نه دل تیره دارد ز رزم و ز رنجدلاوری است ناشی از ترس یا مقام و مال نیست. جنگ و مشکلات، باعث افسردگی و عقب‌نشینی او نمی‌شوند.هر آن کس که دارد ز پروردگان ... از آزاد و از نیک‌دل بردگانهر انسان آزاده و درستکاری ...شهنشاه را سر به سر دوست‌وار ... به فرمان ببسته کمر استواردوستدار سلطان محمود است و فرمان او را اطاعت می‌کند.نخستین برادرش کهتر به سال ... که در مردمی کس ندارد همالاولین برادرش (که از او کوچکتر است)، شبیه و مانندی نداردز گیتی پرستندهٔ فر و نصر ... زیَد شاد در سایهٔ شاه عصراو مطیع شاه است و زیر سایه‌ی او با خوشحالی زندگی می‌کند.کسی کش پدر ناصرالدین بود ... سر تخت او تاج پروین بودحکومت پسر ناصرالدین، تا آسمان‌ها ادامه دارد.و دیگر دلاور سپهدار طوس ... که در جنگ بر شیر دارد فسوسبرادر دلاور دیگرش، فرامندار طوس است. شجاعت شیر، در مقابل شجاعت او در جنگ‌ها، مسخره است.ببخشد درم هر چه یابد ز دهر ... همی آفرین یابد از دهر بهراو هرچه بدست‌ می‌آورد را بخشش می‌کند. او فقط به دنبال تایید و ستایش است، نه به دنبال مال و اموالبه یزدان بود خلق را رهنمای ... سر شاه خواهد که باشد به جایاو راهنمای خدا در میان مردم است و می‌خواهد که حکومت سلطان محمود حفظ شود.جهان بی‌سر و تاج خسرو مباد ... همیشه بماناد جاوید و شاددعا می‌کنم که این جهان و مردم، همیشه زیر سایه‌ی سلطان محمود باشند. دعا می‌کنم که او همیشه جاودان و پیروز باشد.همیشه تن آباد با تاج و تخت ... ز درد و غم آزاد و پیروز بختهمیشه حکومتش آباد و پابرجا باشد. همیشه موفق باشد و دور از غم و ناراحتی بماند.کنون باز گردم به آغاز کار ... سوی نامهٔ نامور شهریارحالا، ستایش سلطان را تمام می‌کنم و دوباره به موضوع اصلی شاهنامه برمی‌گردمبرای مشاهده بخش بعدی (پادشاهی کیومرث)، اینجا کلیک کنید.