جستارهایی در تعریف اسطوره

ایوان چهارم/ پاییز 98/ زهرا قمصری ورودی 96 مهندسی و علم مواد دانشگاه شریف/ نقد ادبی/ اسطوره شناسیاسطوره که یک مفهوم دقیق و عمیق و وسیع است، تاکنون موضوع پژوهش بسیاری از دانشمندان بوده است.(1) اسطوره در فرهنگ‌ها و کشورهای مختلف وجود دارد و حتی در یک سری از کشورها با باورهای آن‌ها پیوند خورده ‌است. اسطوره تاثیری عمیق بر ادبیات، روان شناسی و ... می‌گذارد، لذا تصمیم گرفتیم که در این شماره صرفاً کمی به مفهوم اسطوره بپردازیم.از اواخر قرن‌نوزدهم بود که اسطوره و نظام‌های اسطوره‌ شناختی ملل، مورد توجه دانشمندان رشته‌های‌گوناگون نظیر مردم‌شناسی، کلام، روان‌شناسی و ... قرار گرفت. امروزه در ادبیات و به ویژه در حوزۀ ‌نقد ادبی، آشنایی با اسطوره ها و نظریه‌های‌ مربوط به آن از اهمیت خاصی برخوردار است و کاربرد زیادی دارد. نکات متفاوتی من باب اسطوره وجود دارد، که در این‌جا برای مثال چند نمونه را ذکر می‌کنیم: 1- اگر داستان های اسطوره‌ای مصر، یونان باستان، ایران، برخی ادیان و ... را مطالعه کنیم، متوجه می‌شویم که بر خلاق تصور رایج چندان از یک‌دیگر دور نیستند و اگرچه تفاوت‌هایی دارند ولی شباهت‌هایی کلی نیز دارند. (برای مثال یکی از این شباهت‌ها وجود نمادهایی مثل دریا است که آن را نوعی کهن‌الگو می خوانند.) 2-معمولا اسطوره‌ها از الگو پیروی می‌کنند.( چنان‌چه برخی در تعریف اسطوره آورده‌اند، کار اسطوره تبین و حل و فصل امور، هدایت و مشروعیت بخشیدن به آن‌ها است.) در واقع یک فرد از زندگی خودش داستانی می‌سازد که در دل یک داستان عظیم اجنماعی جا دارد. در حقیقت هر ملت برای رشد و بقای خود و برای الگو سازی سالم نیازمند برکشیدن بهترین و برجسته ترین شخصیت‌های خود در طول تاریخ است.3-در اسطوره سازی‌ها معمولاً میل به تمام و کمال‌گرایی وجود دارد. 4-برخی از اسطوره‌ها این هدف را داشتند که ما را به تعمل و تفکر وادارند و دریچه‌ای باز کنند تا با آن بتوانیم مسائل مهم هستی را تحلیل کنیم. (البته برخی با این نگاه منطقی برای اسطوره موافق نیستند.) https://instagram.com/eyvan.magazine?igshid=1cwdfsg1lz63f حال می‌خواهیم دربارۀ تعریف اسطوره سخن بگوییم؛ تعریف ها از اسطوره چنان زیادند که گاهی واقعا سردرگم‌کننده می شوند. به قول کاسیرر «در این مورد، جنبۀ ناراحت‌کننده فقدان مورد تجربی نیست؛ بلکه فراوانی آن‌هاست» اندیشۀ اسطوره را از زوایای مختلفی بررسی کرده‌اند؛ هم در تحول‌های‌ تاریخی و هم مشاورهای ‌روان‌شناختی آن را به دقت مطالعه کرده‌اند. فیلسوفان، مردم‌شناسان، جامعه‌شناسان و ... نیز در این مطالعه سهیم بودند. برای درک بیشتر چند تعریف را بررسی می‌کنیم: 1-اسطوره یک تاریخ مقدس را حکایت می‌کند. واقعه‌ای را بازگو می‌کند که از زمان ازلی رخ داده بود. اسطوره همیشه روایتی از یک آفرینش است و روایت می‌کند که چگونه چیزی ایجاد شد. اسطوره نه تنها ماجرای آفرینش گیتی بلکه منشا پبدایش گیاهان و جانوران را تعریف می‌کند. مثلا برای همۀ انسان‌ها مرگ امری محتوم است که در برابر جاودانگی قرار گرفته است، پس برای توجیه امر، واقعه‌ای اسطوره‌ای خلق می‌کند که آن اسطوره نشان می‌دهد چرا انسان میرنده است. 2-کاسیرر نیز در رابطه با تعریف اسطوره می‌گوید:«...اما آنچه در آرزوی دانستش هستیم نه محتوای محض اسطوره، بلکه بیشتر نقش اسطوره در حیات اجتماعی و فرهنگی بشر است.» اسطوره از دل یک پیوند هم‌دلانه در می‌آید و بر پایه‌های روابط تجربی میان علت و معلول بنا نشده، بلکه بر پایۀ احساس و درک شدت و عمق روابط انسانی است. البته باز باید به یاد داشت که اسطوره عاطفۀ محض نیست بلکه بیان یک عاطفه است و بیان یک احساس؛ خود احساس نیست. اسطوره عاطفه‌ای است که به تصویر مبدل شده است. یعنی آن‌چه تا به‌حال به طور مبهم احساس می‌شد، اکنون تغییر شکل یافته و آنچه حالت انفعالی داشت، به فراگردی فعال تبدیل می‌گردد. برای درک اسطوره باید بدانیم که اسطوره همیشه به یک شکل عمل نمی‌کند و نیروی اسطوره بر حسب شرایط، کاستی و فزونی می‌گیرد. اسطوره زمانی به نیروی خود کامل دست می‌یابد که بشر با موقعیتی غیرعادی و خطرناک روبه‌رو شود. بنابر تحقیقات مردم شناس معروف، مالینوسکی، هر گاه بشر با وسایل فنی هرچند ساده مسائل را بررسی و حل کند، هرگز به جادو متوسل نمی‌شود؛ توسل به جادو زمانی تنها ضرورت پیدا می‌کند که بشر با کاری مواجه گردد که فراسوی توان‌های طبیعی او باشد. هنگامی که انسان می‌تواند بر مهارت خویش تکیه کند، اسطوره و جادو و مناسک را کنار می‌گذارد.3- بر عکس پیشینیان که اسطوره به معنای رایج کلمه، یعنی به عنوان «قصه»، «تخیلی» و «توهمی» بکار می‌رفت؛ محققان جدید اسطوره را همان‌طور پذیرفته اند که در گذشته درک می‌شد. در چنین جوامعی اسطوره یعنی داستانی واقعی و فراتر از آن داستانی که گران‌بهاترین مایملک یک ملت است، زیرا مقدس، عبرت‌آمیز و سرمشقی نمونه است. این ارزش معنا شناختی جدیدی که به اسطوره داده ‌شده است، کاربرد آن را در زمان حاضر دوپهلو ساخته است؛ یعنی امروز هم به معنای«خیال» و «توهم» به‌کار می‌رود و هم به معنای «سنت و روایت مقدس» است. در حقیقت اسطوره بین رویا و واقعیت ایستاده است، بین دو امر خیالی و واقعی. به همین علت درک اسطوره نیازمند پرورش ذهنی است. اسطوره بی معنا نیست بلکه حاصل بخش‌هایی از فرهنگ است. اساطیر آن‌قدر در زمان عقب رفته اند که هیچ تاریخی به گرد آن‌ها نمی رسد. در نهایت سخن پایانی این است که اسطوره یک روایت زمانی است. از سوی دیگر ساختمانی نمادین دارد و باز از طرفی دیگر خیال است. در نهایت حاصل برخورد ذهن انسان با واقعیت بیرونی است. بنابراین اسطوره همانند بسیاری از پدیده‌ها و مقوله‌های ذهنی دیگر نمی‌تواند ثابت بماند و به فراخور نیازهای جامعه و شرایط تاریخی و جغرافیایی همواره در حال تغییر است. پاورقی:(1): مقاله‌نامه اسطوره و آیین؛ بابک پرتو و محمد‌رضا نیازمندمنابع:1-اسطوره‌ / لارس‌ کوپ‌ ؛ مترجم‌ محمد دهقانی2-جستارهایی در اسطوره؛ عبدالرحمن مجاهد نقی3-اسطوره و واقعیت، میرچا الیاده؛ مترجم مانی صالحی علامه‌