هزار دستان علی حاتمی

از جاده ابریشم تا هزار دستان علی حاتمی سر آغاز این دفتر را با نام و یاد شادروان علی حاتمی، «سعدی سینمای ایران»؛ آغاز میکنم. استاد حاتمی، کارگردانِ تاریخ نگاری بود که هنرمندانه، بهتر از هر مورخی، تاریخ را به تصویر می کشید! رندانه،حکایت را با هنر قصه گویی در هم می آمیخت و با روایتی جذاب که نشان از مطالعات سرشار او در عرصه ی تاریخ و در حوزه ادبیات داشت،داستان را از دالان تاریخ پرحادثه ی ایران عبور می داد و با زاویه دیدهنرمندانه اش، سیاست را با چاشنی طنز- گاه تلخ و گاه شیرین- وفرهنگ عمومی جامعه را با نقد سازنده اش به چالش می کشید! تا باتصویر پردازی از گذشته ی پر رمز و راز ایران، چشم انداز دقیقی از آینده ی میهن را در برابر ایرانیان قرار دهد!حاتمی روشنفکری برای تمامی فصول بود که نه تنها تاریخ صد سال اخیر ایران را بخوبی می شناخت، بلکه می دانست که چرخه ی استبدادبا روانشناسی اجتماعی ایرانیان و فقر فرهنگی جامعه که مقدمه تثبیت استبداد است، ریشه های مشترک دارند برای اینکه ظلم را از بین ببریم،اول باید ظالم را بشناسیم و مظلوم را آگاه کنیم!کافیست به شاهکارهای وی در سکانس های مختلف فیلم ها و سریال هایش دقت کنیم تا ببینیم که چگونه نهاد سرکش قدرت را در دل ساختارهای ضعیف جامعه، با خلق کاراکترهای تاریخی به تصویر می کشد، تا راز ظلم پذیری مردم وستمگری حکومت ها را نشان دهد! از رضا شکارچی خوشنویس تاابوالفتح صحاف و از خان اعظم تا شعبون استخونی!حاتمی در روایت تاریخی اش بر خلاف مورخان که می گویند: در گذشته چه اتفاقی افتاده، او در آثار هنری اش به ما می گوید: که آن اتفاق تاریخی؛ چه بلایی سر ما مردم عادی آورده است! اینجاست که مرز بین مورخ و هنرمند مشخص می شود! اولی به توضیح تاریخ می پردازد ودومی به تشریح تاریخ با تصویر پردازی و هنر آفرینی و بازتاب آینه تاریخ در زندگی اجتماعی مردم. آن هم با خلق شخصیت های تاریخی، که رد پای هر کدام از آنها در زندگی فردی و اجتماعی تک تک ما دیده میشود! حاتمی با جادوی هنر هفتم، جعبه سیاه تاریخ را باز می کند و باقصه گویی منحصر به فرد خود درک عمیقی از روند حوادث و رویدادهای تاریخی به تماشاگر ساده ی آثار هنری اش می دهد که شاید این دانش وبینش با خواندن چندین کتاب تاریخی بدست نیاید! کافیست به شخصیت پردازی او در سریال هزاردستان دقت کنیم تا با بازی هنرمندانه بازیگرانی چون مشایخی، عزت الله انتظامی، داود رشیدی، علی نصیریان، محمد علی کشاورز و ... متوجه شویم که چگونه او توانسته که با گزینش وقایع تاریخی در بُرش های زمانی مختلف و انتخاب شخصیتهای واقعی که رد پایی از آنها در تاریخ وجود داشته، هنر را با حقیقت پیوند، و تاریخ را با واقعیت به ما نشان دهد! گویی تک تک هنرمندانی که در سریال هزاردستان نقش آفرینی می کردند، آینه تمام نمای تصویر ماهستند و ما نقش خویش را در قالب شخصیت های متفاوت، در دوره وزمان های گوناگونی، مشاهده می کنیم!میراث گرانقدری که او از خود به یادگار گذاشت، فقط مجموعه آثارهنری،فیلم و سریال هایش که در زیر تیغ سانسور قرار گرفتند،نبود، بلکه مجموعه ساخت شهرک سینمایی ایران است که بعد از ساخت هزاردستان مورد استفاده ی تمام کارگردانان بعد از او قرار گرفته است. ساخت سریال هزاردستان مصادف بود با تاسیس شهرک سینمایی ایران. لاله زار، گراندهتل، توپخانه، بازار قدیم تهران و ...لوکیشن هایی بودند که باید درطراحی و دکور سریال مورد استفاده قرار می گرفتند طرح اولیه در مردادسال ۵۹ آغاز شد و هر چه مراحل تولید سریال به جلو می رفت، با همه مشکلاتی که وجود داشت، کار ساخت و ساز شهرک سینمایی ایران، آرام آرام به جلو می رفت، هر چند که ساخت این شهرک در خلال ۷ سال طول کشید، و تمامی ساخت آن در دوره ی جنگ هشت ساله بود، اما بعد ازسریال هزار دستان، توسعه و ادامه ساخت و ساز این شهرک برای فیلمهاو سریال های بعدی هم ادامه یافت و این کار بزرگ و خطیر انجام نمیشد، مگر با تلاش خستگی ناپذیر زنده یاد علی حاتمی که شاید اگر اونبود، شهرک سینمایی ایران به این شکلی که اینک شاهدش هستیم،وجود نداشت!علی حاتمی از رویای ساخت سریال جاده ابریشم در سال ۱۳۵۴ به هزاردستان در روزهای پرحادثه ۱۳۶۶ رسید که در دل این هزار داستان، تاریخ غریب ایران را بین دو فاصله جنگ جهانی اول و دوم، دو ویرانی و قحطی بزرگ از اواخر قاجار تا پایان رضا شاه روایت کرد. ساخت این سریال ازپیش از انقلاب آغاز و بعد از انقلاب ادامه داشت و به خاطر فضای اختناق و محدودیت هایی که در هر دو دوره وجود داشت، حاتمی برای ساخت این سریال رنج های فراوانی کشید! از کمبود بودجه که مصادف با جنگ شده بود، بگیرید تا مشکلات اداری که با تغییر هر مدیری ناخواسته کار ساخت سریال را به تعویق می انداخت.خیلی از مشکلات هم ساختاری بود و هیچ ربطی به تغییر مدیران نداشت! علی حاتمی، در هر دو حکومت شاه و شیخ، مجبور شد که بیشاز ده بار متن فیلم نامه اش را بازنویسی کند، تا شاید بتواند از مستبدان حاکم مجوز ساخت سریالش را که از قضا بخشی از آن قصه تلخ آزادی بود، بگیرد! و دریغا که میوه هنر و طعم شیرین آزادی، ناگزیر شده بود که به پای درخت خشک استبداد بیفتد! در هر دو دوره، تیغ تیز سانسور تاآنجا که می توانست به سلاخی سریال پرداخت تا جایی که آنچه را که تلویزیون نشان داد، فقط بخشی از هزارداستانِ هزاردستان حاتمی بود،خیلی از سکانس های سریال سانسور شدند و بخشی از دیالوگ ها وصحنه ها حذف شد و صدا و سیمای میلی از پخش چند قسمت خودداری کرد با اینکه تیغ سانسور حکومت، سریال را سلاخی کرده ولی هنوز نتوانسته است که پیام اصلی داستان را از متن فیلم نامه ی سلاخی شده بگیرد و این نشان می دهد که استاد حاتمی چقدر هنرمندانه توانست پیام خود را به گوش مردم رسانده و مستبدان را وادار کند که علیرغم میل قلبی شان با اکراه سریال او را که داستان زندگی ست وبخشی از آن با آزادی ایران و آگاهی ایرانیان ارتباط دارد، از رسانه ضد ملی خود پخش کنند و دریغ و درد که نه تنها این سریال هیچگاه به صورت کامل پخش نشد، بلکه با هر بازپخش، بخش هایی از آن موردسانسور حکومتی قرار می گیرد! در خلال ساخت این سریال اتفاقات جالبی هم افتاد که در فضای محدود شبکه های اجتماعی نمی توان به جزییات آن اشاره کرد! اما اگر کسی علاقه به فهم تاریخ اجتماعی ایران دارد و یا می خواهد که داستانی تاریخی بنویسد، ناگزیر است که پیش از آغاز کار، یک بار دیگر این سریال را تماشا کند. به گمان من این سریال یکی از شاهکارهای تاریخ سینمای ایران است که هر بار که از اول آن رامشاهده کنیم، نه تنها درس تازه ای از آن یاد گیریم، بلکه می توانیم بااقتباس از کارهای زنده یاد علی حاتمی، سوژه ی تازه ای برای خلق یک اثر هنری تازه ای بدست آوریم! نکته مهمی که این سریال را جذاب تر میکند، حضور هنرپیشه های قدر تاریخ سینما و همکاری هنرپیشه های بزرگ، با علی حاتمی ست هر چند که در دهه ۶۰ بر خلاف دو دهه اخیرسینمای ایران کارگردان محور بود و سلبریتی ها ذیل نام کارگردان نقش دومی در تولیدات سینمایی داشتند ، ولی با این حال براستی چه کسی جز علی حاتمی می توانست این دانه های درشت مروارید هنر ایران را دریک نخ و تسبیح، یک جا کنار هم گذاشته و با الهام از شخصیت های واقعی تاریخ، به شخصیت سازی از افرادی بپردازد که با گذر زمان، نام ویادشان در غبار ایام محو شده و فقط اسمی از آنها در کتابهای خاک خورده تاریخ مانده بود؟! بی شک کمتر کسی جز علی حاتمی این توانایی را داشت که با نماد سازی از تک تک آنها نقش یک شخصیت واقعی در تاریخ فراموش شده ایران را پیدا کرده و با نوشتن دیالوگ های فراموش ناشندنی آنها را در یک مجموعه تلویزیونی، نشان دهد! هزاردستان علی حاتمی از هزار راه پیچ و خم عبور کرد، در خلال سالهای اخیر بجز کارگردان بسیاری از هنرپیشه هایی که در آن نقش آفرینی کرده بودند، به دیار حق شتافته و تنها یک نوستانلژی از نام و یاد آنها درخاطره ی ما باقی مانده است! اما آن چیز که هیچ وقت نمی میرد، هنرجاودان و مجموعه کارهای ارزشمندی است، که در آن دوره خاص توسط علی حاتمی و آن نسل تکرار ناشدنی در عرصه ی هنر، موسیقی،بازیگری، دوبلاژ، فیلم نامه نویسی و کارگردانی در ایران انجام شد ودریغ و درد نسل های بعدی هیچ وقت نتوانستند در زیر سایه ی درختان پربار این اساتید درس هنر را یاد بگیرند! برای فهم این ابتذال فقط کافیست کارگردانان و هنرپیشه های مبتذل این دوران را که بیشتر شاخهای اینستاگرامی هستند تا هنرمند، بابزرگان آن دوره مقایسه کنیم! قلم از وصف هنر آنها عاجز است و زبان در نقد ابتذال اینها ناتوان!