یک: انقلاب کشاورزی

برای بیشتر ما، تاریخ همان درس حوصله‌سربر و نفرت‌انگیز مدرسه ‌‌است که نه جذابیتی دارد، نه دانستنش در زندگی دردی از ما دوا می‌کند. ما احتمالاً با تاریخ اولین بار در مدرسه آشنا شدیم، آن هم از طریق معلم‌هایی که شاید خودشان هم به تاریخ آن‌چنان علاقه‌ای نداشتند و طفلکی‌ها از سر اجبار آمده‌ بودند چنین چیزی را تدریس کنند. چیزی که ما در دوران مدرسه نمی‌فهمیدیم، این بود که دانستن تاریخ چقدر ‌می‌تواند به نگاه ما و تصمیم‌هایی که می‌گیریم شکل بدهد. اصلاً بیایید توقعمان را پایین بیاوریم و نگاه عبرت‌آموز را کنار بگذاریم. کاش تاریخ را برایمان مثل داستانی قشنگ تعریف می‌کردند، جوری که لااقل مثل قصۀ بز زنگوله‌پا و حسن کچل در ذهن بچه‌ها بماند. تاریخ در مدرسه‌ یک سری اسم آدم و جنگ و روز و ماه و سال بود که باید به‌زور حفظ می‌کردیم تا سر امتحان بتوانیم نمره‌‌اش را بگیریم. و بعد از امتحان هم که دیگر کی حوصلۀ این مزخرفات را داشت؟!اما من می‌خواهم بگویم می‌شود به تاریخ جور دیگری نگاه کرد. تاریخ حداقل یک سری داستان پرشاخ‌وبرگ و جذاب است که از بی‌نهایت سال قبل شروع شده و تا بی‌نهایت سال بعد ادامه دارد؛ قصۀ ما و زندگی‌مان هم یک نقطۀ زوم‌شده وسط این دو تا بی‌نهایت است. ما خودمان تاریخ هستیم، یکی از بازیگرهایش؛ یا نه، یکی از سیاهی‌لشگرهایش.در پادکست پاراگراف می‌خواهیم با هم تاریخ را بخونیم، یک جوری که خیلی معلوم نباشد تاریخ است. به نظرم همین ‌که طرحی کلی از گذشته در ذهنمان داشته باشیم، اتفاق خوبی باشد، شاید یک روز موقع جدول حل کردن به دردمان بخورد، شاید هم ـ خدا را چه دیدید ـ یک وقتی، یک ‌جایی باعث شد تصمیم درست‌تری در زندگی‌مان بگیریم.در این اپیزود ـ که شاید به‌نوعی نقش مقدمۀ کل پادکست را هم داشته باشد ـ می‌خواهیم ببینیم انسانی که در طول دو سه میلیون سال، با سرعتی بسیار کم و به‌تدریج تکامل پیدا کرده بود، چطور طی فقط ۱۵ هزار سال توانسته از مرحلۀ شکار و گردآوری غذا رد شود و به چیزهایی دست پیدا کند که قطعاً یک زمانی تصورشان هم غیرممکن بوده، چیزهایی مثل هواپیما، اینترنت، پیشرفت‌های عجیب و غریب پزشکی، چیزبرگر.بگذارید از همین چیزبرگر شروع کنیم: ۶۰۰ کالریِ جذاب و وسوسه‌برانگیز که این روزها به‌راحتی هرچه‌تمام‌تر در دسترسمان قرار دارد تا ما را چاق‌تر کند. برای اینکه چیزبرگر به دست ما برسد، باید اول گاوها را پرورش بدهیم، تغذیه‌شان کنیم، بکشیمشان، گوشتشان را چرخ کنیم، منجمد کنیم، بعد هم آن‌ها را بفرستیم رستوران‌ها و ساندویچی‌های سطح شهر. غیر از کارهایی که باید برای آماده شدن گوشت انجام دهیم، ساندویچ ما نان هم می‌خواهد که این یعنی باید گندم بکاریم، آسیاب کنیم و آن را در تنور بپزیم. آها... یک چیزی: چون سفارشمان چیزبرگر است، پس باید یک بار دیگه برویم سراغ گاوها؛ آن‌ها را بدوشیم، بعد هم شیر را به پنیر تبدیل کنیم. بگذریم از اینکه خیارشور و کاهو و گوجه را هم باید به چه زحمتی آماده کنیم.این‌همه دردسر لازم است تا یک ساندویچ خوشمزه را با این کیفیت بگذارند جلوی ما. آن‌وقت ما با درآمد یک ‌ساعت از کارمان بتوانیم آن را بخریم و بخوریم. این چه توجیهی دارد؟ و از آن مهم‌تر، ما الان باید خوشحال باشیم که داریم در چنین فراوانی‌ای زندگی می‌کنیم یا نگران؟برای جواب دادن به این سؤال‌ها، نمی‌توانیم مستقیماً سراغ تاریخ بریم، چون تاریخ و پیشینۀ این قضایا هیچ‌‌وقت به شکل مکتوب نوشته نشده‌. اما به لطف باستان‌شناسی و دیرین‌شناسی، می‌توانیم نگاه نسبتاً عمیقی به گذشته داشته باشیم.انسان‌های شکارچی-گردآورندهپانزده هزار سال پیش، انسان‌ها در جوامعی زندگی می‌کردند که بهشان می‌گفتند: «شکارچی‌‌ـ‌گردآورنده» (hunter-gatherer) یعنی دنبال میوه، آجیل، غلات وحشی و علوفه می‌گشتند، برای نیازهای پروتئینی‌شان هم دست به شکار حیواناتی می‌زدند که برایشان ممکن بود. تا جایی که ما می‌دانیم، یکی از بهترین و راحت‌ترین انواع شکار هم برای انسان‌های پیش از تاریخ، ماهی‌گیری بود. اگر به تاریخ سکونت بشر نگاه کنیم، می‌بینیم که آدم‌ها قصد داشتند به‌سمت ساحل‌ دریاها و رودها حرکت کنند و همان حوالی خانه و زندگی‌شان را بسازند.پانزده هزار سال پیش، انسان‌ها در جوامعی زندگی می‌کردند که بهشان می‌گفتند: «شکارچی‌‌ـ‌گردآورنده».زندگی وابسته به دریا دوتا مزیت داشت:‌ اول اینکه در آن بحث کمبود و دعوا سر غذا نبود؛ چون تقریباً هرجا اراده می‌کردی، ماهی بود. دوم اینکه گرفتن ماهی احتیاجی به جنگیدن نداشت و قصه این نبود که با یک جانور وحشی طرف باشی که عاقبت یا تو او را می‌خوری یا او تو را.با اینکه شاید فکر می‌کنیم زندگی شکارچی‌ـ‌گردآورنده‌ها احتمالاً زندگی کثیف، وحشی و کوتاهی بوده، شواهدی از فسیل‌هایشان به دست آمده که می‌گوید اتفاقاً برعکس، آن‌ها خیلی هم خوب زندگی می‌کردند؛ استخوان‌ها و دندان‌هایشان سالم‌تر از انسان‌های کشاورز نسل‌های بعدشان بوده. سال ۱۹۸۱ کتابی چاپ می‌شود به اسم نیسا (NISA) که روایتی کلاسیک از زندگی جوامع شکارچی‌ـ‌گردآورنده در آفریقا ارائه می‌دهد. این کتاب نتیجۀ تحقیقات خانم مارجُری شُستاک (Marjorie Shostak)، انسان‌شناس امریکایی در مورد زندگی یکی از قبایل بومی است. این کتاب می‌گوید که این مردم واقعاً حال خوبی داشتند. آن‌ها نسبت به ما زمان خیلی کمتری را صرف کار می‌کردند و بیشتر وقتشان را به موسیقی، هنر، قصه‌گویی و حتی معاشقه اختصاص می‌دادند.کشاورزی وارد می‌شوداما زندگی به همان شکل ادامه پیدا نکرد و کم‌کم کشاورزی وارد عرصه شد. جالب است که بدانیم کشت محصول، در طول هزاران سال در نقاط مختلف زمین، از آفریقا تا چین و حتی قارۀ آمریکا کشف شده و رشد پیدا کرده است. هر منطقه‌ای هم محصول بومی همان‌جا را کشت می‌کرده، مثلاً برنج در جنوب شرق آسیا، ذرت در مکزیک، سیب‌زمینی در نزدیکی کوه‌های آند، گندم در خاورمیانه و سیب‌زمینی شیرین در غرب آفریقا. مردم سراسر دنیا به جای اینکه دنبال خوراک بگردند، شروع کردند خودشان آن‌ها را بکارند و پرورش بدهند. سؤالی که اینجا پیش می‌آید این است: درست است که آدمیزاد کشاورزی را در نقاط مختلف زمین رواج داده، اما می‌تونیم بگوییم این انتخاب درستی بوده؟ حتی اگر به قیمت موسیقی و عشق‌بازی کمتر تمام بشود؟ برای رسیدن به جواب این سؤال، بیایید نگاهی بیندازیم به فایده‌ها و مضرات کشاورزی:اولین فایدۀ کشاورزی تأمین غذای قابل کنترل است. ممکن است با خشک‌سالی و سیل مواجه شویم، اما اگر بتوانیم محصولاتمان را بکاریم و آن‌ها را تکثیر کنیم، احتمالاً آیندۀ بهتری داریم و دیگر بعید است از گشنگی بمیریم.اما اولین ضرر: برای اینکه بشود با وجود افزایش جمعیت، شکم خود و همشهری‌هایمان را سیر کنیم، مجبوریم به‌خاطر کشاورزی، در طبیعت و محیط زیست دست ببریم.فایدۀ بعدی این است که ما با کشاورزی ـ به‌خصوص اگر کاشت غلات باشد ـ می‌توانیم مازاد غذایی‌مان را انبار کنیم و بعداً از آن استفاده کنیم. همین انبار کردن مواد غذایی، خودش ممکن است یکی از علت‌های آغاز یک‌جانشینی و شهرسازی و ایجاد شغل‌های تخصصی‌ برای انسان‌ها بوده باشد. قبل از کشاورزی، شغل همۀ مردم شکار و جمع‌آوری غذا بود و می‌شود گفت به دست آوردنِ هزار کالری غذا، خودش هزار کالری انرژی و کار می‌برد؛ این‌جوری طبیعتاً غیرممکن بود اجتماع‌های پرجمعیت به وجود بیایند. اما اگر کشاورزی کنیم و مازاد داشته باشیم، این کمک می‌کند همۀ مردم مستقیماً درگیر تولید غذایشان نشوند. این‌جوری شغل‌های دیگری به وجود می‌آیند، مثل پارچه‌بافی، نجاری، تفکر... . یک عده هم می‌توانند تاجر شوند و عمرشان را صرف وارد کردن تجهیزات زراعت کنند و همین یک‌جورهایی باعث می‌شود تولید غذا ساده‌تر و مؤثرتر شود و کم‌کم کار به جایی برسد که یک چیزبرگر با قیمت مناسب به دست ما برسد.انبار کردن مواد غذایی، ممکن است یکی از علت‌های آغاز یک‌جانشینی و شهرسازی و ایجاد شغل‌های تخصصی‌ برای انسان‌ها بوده باشد.اگر بخواهیم باز هم از فایده‌ها و ضررهای کشاورزی بگوییم، مثلاً می‌توانیم به این نکته اشاره کنیم که زراعت تقریباً در تمام دنیا امکان‌پذیر است، اما بعضی‌ جاها باعث دست‌کاری‌های گسترده در محیط زیست می‌شود؛ مثل ساخت سیستم‌های آبیاری و طغیان‌هایی که به‌ دلیل دست‌کاری رودخانه‌ها اتفاق می‌افتند.یا دیگر اینکه همه می‌دانند کشاورزی کار سختی است، آن‌قدر سخت که همه ترجیح می‌دهند مالک زمین باشند و دیگران را وادار به کار کنند، تا اینکه خودشان آستین بالا بزنند و بروند سر زمین. که خب این هم اساساً شکل درستی از روابط اجتماعی نیست. پس اصلاً چرا کشاورزی به وجود آمد؟گله‌داری هم بد نیستبگذارید مرور کنیم. بشر تا حدود ۱۵ هزار سال پیش، در جوامعی زندگی می‌کرده که اسمش را گذاشته‌ایم: «شکارچی‌ـ‌گردآورنده». اما وقتی کشاورزی را کشف کرد، کم‌کم یک‌جانشین‌تر شد و سبک زندگی‌اش تغییر کرد. حالا شاید بد نباشد بپرسیم که آیا کشاورزی تنها جایگزین ممکن برای «شکار و گردآوری غذا» بوده؟ یعنی بشر نمی‌توانسته جور دیگری زندگی کند؟ اینجاست که باید از بخش مهمی از مردم یاد بکنیم که همیشه دیوارشان کوتاه است و سهمشان کمتر از بقیه: چوپان‌ها. حقیقیتش این است که گله‌داری اتفاقاً جایگزین خوبی برای روش‌های زندگی قبلی است؛ حیوانات را اهلی می‌کنیم و با هم می‌زنیم به دل دشت و صحرا. خوبی‌هایش هم که روشن است: اینکه گاو و گوسفندها تا وقتی زنده‌اند، بهمان شیر می‌دهند و بعد از کشته شدن هم گوشت و پشم و چرمشان مال ماست. آدم دیگر چه می‌خواهد از جان این دام؟اما نکتۀ منفی‌اش این است که گله‌دارها مجبورند دائماً در حرکت باشند، چون دام همیشه به یونجۀ تازه نیاز دارد و تقریباً جایی نیست که چهار فصل سال بشود رمه را در آن چرا داد. همین موضوع هم ساختن شهر را سخت می‌کند.دلیلی که گله‌داری را به بعضی از نقاط خاص جهان محدود کرده، این است که حیوانات خیلی زیادی هم نیستند که با دلتان راه بیایند و به شما اجازه بدهند رامشان کنید. بگذارید بشماریم: گوسفند، بز، گاو، اسب، شتر و حالا ناآشناترها: خوک، گوزن، گاومیش، میمون و ... .اکثر حیوانات به درد اهلی کردن نمی‌خورند. این را ما الان خوب می‌دانیم، ولی دورانی که داشتند امتحان می‌کردند ببینند چه حیواناتی را می‌شود اهلی کرد، قطعاً نمی‌دانستند. مثلاً اسب‌های آبی بزرگ‌اند و گوشت زیادی هم دارند، اما بدشان نمی‌آید آدم هم بخورند! گورخرها بدخلق و بدقلق‌اند. خرس‌های گریزلی خشونتشان بیش از اندازه‌ است. فیل‌ هم همه‌اش خوبی است، جز اینکه تولیدمثلش خیلی طول می‌کشد. حدوداً ۲۲ ماه!آیا اصلاً انقلاب کشاورزی‌ای در کار بوده؟خب، دام‌داری را ول کنیم، برگردیم به انقلاب کشاورزی. علت دقیق این تغییر بزرگ زندگی بشر را هنوز نمی‌دانیم، به این‌ دلیل که برای این هم تاریخچۀ ثبت‌شده‌ای وجود ندارد، اما خب مورخ‌ها دوست دارند حدس‌هایی راجع بهش بزنند. بعضی از مورخان می‌گویند فشار و افزایش جمعیت، کشاورزی و پرورش محصول را ناگزیر کرده بود. گروهی می‌گویند آدم‌ها وقت آزاد داشتند، گفتند چه ‌کار کنیم، دانه بکاریم ببینیم چه می‌شود. باور بکنید یا نه، عده‌ای از مورخ‌ها هم فکر می‌کنند بشر برای این به کاشت و تولید دانه‌های گیاهی دست زد تا الکل بیشتری به دست بیاورد.چارلز داروین هم مثل بیشتر دانشمندان قرن ۱۹ میلادی، معتقد بود کشاورزی صرفاً یک اتفاق بوده. او گفته: «ممکن است یک گونۀ خوب و غیرعادی از گیاهان بومی جنگل، توجه یک سری آدم وحشی باهوش باستانی را جلب کرده باشد» و همین باعث شده کشاورزی پایش را به جمع ما باز کند.اما شاید بهترین نظریه این باشد که درواقع اصلاً «انقلاب کشاورزی»ای در کار نبوده، چون کشاورزی حاصل میل آدم‌ها به بیشتر خوردن است. قبایل شکارچی‌ـ‌گردآورنده‌ کشف کردند که اگر بعضی دانه‌ها را بکارند، جوانه می‌زند و دوباره خودش را تولید می‌کند. پس همین کار را کردند. همین آدم‌ها کم‌کم به زراعت‌گران اولیه تبدیل شدند و دانه‌های غلات را پیدا کردند و کاشتند؛ نه به این‌ دلیل که چیزی به اسم انقلاب کشاورزی را رقم بزنند، بلکه چون دیدند: چه خوب، غذای بیشتری بهمان می‌دهد!شاید اصلاً «انقلاب کشاورزی»ای در کار نبوده، چون کشاورزی حاصل میل آدم‌ها به بیشتر خوردن است.این فرضیه فقط در مورد کشاورزی حکم نمی‌کند، برای پرورش و اهلی کردن حیوانات هم صادق است. شواهدی وجود دارد که می‌گوید بیشتر از ۱۳ هزار سال پیش، مردم جنوب یونان در دوره‌ای حلزون‌ پرورش می‌داده‌اند. در غاری به اسم فرانکتی(Franchthi) ـ که طی ۲۰ هزار سال گذشته همیشه جزو مناطق مسکونی بوده ـ تپۀ بزرگی از پوستۀ حلزون پیدا شده که بیشترشان از حلزون‌هایی که امروز می‌بینیم، بزرگ‌تر بوده‌اند. این‌طور به نظر می‌رسد که مردمی که این حلزون‌ها را می‌خورده‌اند، آن‌ها را برای بزرگ‌تر شدن و مغذی‌تر شدن پرورش می‌داده‌اند و دنبال نژادهای برگزیده‌شان بوده‌اند.حلزون‌ها غذای فوق‌العاده‌ای برای پرورش هستند، چون هم کالری فراوانی دارند؛ هم جابه‌جایی و حملشان راحت است و هم اینکه مراقبت از آن‌ها کار پیچیده‌ای نیست؛ فقط لازم است دور محل زندگی‌شان گودال کوچکی بکشی تا همان‌جا ماندگار شوند.کشاورزی، مزیت یا نفرین طبیعت؟پس اصلاً انقلابِ چه؟ مردم می‌خواستند بیشتر و بهتر بخورند؛ غذای بیشتر، کالری بیشتر. اما همین روند غیرانقلابی ادامه پیدا می‌کند تا جایی که مزارعی به وجود می‌آید که تا چشم کار می‌کند، ادامه دارد. مورخان بسیاری بحث می‌کنند که اگر کشاورزی نبود، احتمالاً ما هیچ‌کدام از این پدیده‌های ناخوشایندی که امروز به‌خاطر تمدن گسترده و پیچیده‌مان داریم نمی‌داشتیم. چیزهایی مثل پدرسالاری، نابرابری، جنگ و فقر.بدون کشاورزی، انسان هیچ‌وقت محیط زیست را تا این‌ اندازه به نابودی نمی‌کشاند.و از آنجا که پای کرۀ خاکی‌مان در میان است، باید بگوییم کشاورزی از یک نظرهایی مثل این بوده که زمین را نفرین کرده باشند. بدون کشاورزی، انسان هیچ‌وقت محیط زیست را تا این‌ اندازه به نابودی نمی‌کشاند. ساختن سدها، تخریب جنگل‌ها، و اخیراً حفاری دریاها برای به دست آوردن کودهای بر پایۀ نفت...چندین هزار سال پیش مردم انتخاب کردند که کشاورزی کنند، اما آیا انتخاب درستی کردند؟ شاید آره و شاید هم نه، اما در هر صورت نمی‌توانیم تاریخ را به عقب برگردانیم و عواقب اتفاقاتی که افتاده را حذف کنیم. و این یکی از دلایلی است که به نظر من نشان می‌دهد باید تاریخ را خواند.تاریخ به ما یادآوری می‌کند که انقلاب‌ها بیشتر از اینکه یک اتفاق باشند، یک روند هستند. چون برای ده‌ها هزار سال، مردم در حال گرفتن تصمیم‌هایی بوده‌اند که به طرز غیر قابل ‌برگشتی، جهانی را که امروز در آن زندگی می‌کنیم ساخته است. پس باید یادمان باشد تصمیم‌های به‌ظاهر کوچک و کم‌اهمیتی که ما هم امروز می‌گیریم، ممکن است اتفاقاتی را رقم بزند که مردم آینده از آن‌ها به عنوان «انقلاب» یاد کنند.اپیزودهای پادکست پاراگراف را می‌توانید از اینجا بشنوید: https://castbox.fm/vb/84477703