از پاپ کاتولیک‌تر، از هایزنبرگ پوزیتیویست‌تر!

پروفایلی با طرحی از فیزیک ذرات. ریچارد فاینمن. جملات قصار استیون هاوکینگ و ریچارد داوکینز از اینکه اگر به "علم" اعتقاد ندارید پس یک رأس حیوان ناطقید. نمایه‌هایی از اینکه شما به علم اعتقاد دارید و به دام هرچه که خارج آن است نمی‌افتید و اساساً علم خارجی ندارد مگر خزعبلات. از همان نوجوانی با این فضای علم‌زده و تهوع‌آور آشنا بودم و در بدو ورودم به محیط‌هایی کمی مثلاً آکادمیک‌تر و در جستجوی جَوی واقعاً علمی‌تر و نه "علم‌زده‌تر" بازهم با این فضا که این‌بار در پوستین "آکادمیک" پیچیده شده آشنا شدم. امروز بین قشر تحصیل‌کرده و مثلاً علمی‌ترمان متاسفانه اتمسفر عجیباً ضد فلسفی و تماماً پوزیتیویستی‌ای حاکم شده. و اگر در "فلسفۀ علم" دستی بر آتش مطالعه داشته باشید چه خون دل‌ها می‌خورید از این جماعت از پاپ کاتولیک‌تر. خیر! ضد علم نیستم. ضد "علم‌زدگی" اما، چرا. امروز این فضای سمی اینقدر پرقدرت حاکم است که اساتید فلسفه هم به راحتی نمی‌توانند نقدش کنند و هزار برچسب نخورند. پروفسور مهدی گلشنی از چهره‌های برجستۀ فیزیک و فلسفۀ علم کتابی دارد به اسم جستارهایی در فیزیک معاصر. صحبت جالبی دارد. حرفش این است که جای بستن چشمان و دوباره خوردن استفراغی که پوزیتیویسم افراطی مکاتب علمی مغرب زمین بود (که سالهاست این جو در آنجا هم از بین رفته)، وقت براندازی علم‌زدگی و طلوع فلسفه و خصوصاً فلسفۀ علم است. اینشتین به‌عنوان یکی از عجیب‌ترین چهره‌های فیزیک در نوجوانی محو کانت بود. جوی که امروز بر بسیاری از جوامع علمی ما حاکم است دهه‌ها قبل در جوامع کاملاً پوزیتیویستی و علمی جهانی براندازی شد. اینشتین چند ده سال قبل گفت "می‌خواهم بدانم در ذهن خدا چه میگذرد نه اینکه فقط محاسبه کنم". امروزه جهان فیزیک غیر زرد و غیر ژورنالیستی عجیباً نادم به دامن فلسفه بازگشته و دست کمک دراز کرده و ما همچنان آب از لب و لوچه‌امان جاریست که تفکرات حلقۀ وینی، اینکه گزاره باید قابل آمدن در لولۀ آزمایش من باشد وگرنه که اصلاً پشیزی ارزش ندارد چقدر ناب و علمی و انتلکتوال است. امثال راجر پنروز معتقدند ما در آستانۀ انقلاب فیزیک هستیم. هایزنبرگ معتقد بود شاید بهترین راه برای خروج از بن‌بست کوانتومی که در آن نه راه پس داریم نه راه پیش بازگشت به نظریۀ مثل افلاطونی باشد (دقت کردید؟! افلاطون! همین اسم کافیست که برچسب عقب‌افتاده به شما بخورد. مگر افلاطون فیلسوف بوده از نظر آقایان اصلاً؟ فلسفه یعنی سارتر، کامو، نیچه. تازه همان‌ها هم لطف همایونی شاملشان شده که قلم پایشان را خرد نکردیم و برچسب غیرعلمی و مزخرفات فلسفی بهشان نزدیم)، فیزیک دچار مشکلات جدی در تعاریف بنیادین خود شده و کل عالم فیزیک بسیار بیش‌تر از قبل تشنۀ فلسفه است و ما چه می‌کنیم؟ ذهنمان را بسته‌ایم، درها را قفل کرده‌ایم و پرده‌ها را کشیده‌ایم که مبادا از پز انتلکتیمان کم شود و خالکوبی "بردۀ علم" کرده‌ایم و هرکس پیش ما دم از فلسفه و نگاه فلسفی به علم بزند را فلان ضربه شلاق میزنیم که ای کافر به علم! تو یک خشک مغز متعصبی و علم تو را به رسمیت نمیشناسد. تا صحبت کنی که عزیز دل برادر! جرم، انرژی، اینها امروزه دچار ابهام بسیار عمیق در تعاریف کلاسیک خود شده‌اند، سریعاً چهارتا برچسب بعضاً حتی سیاسی! به پیشانی مبارک میچسبانند درحالیکه دیوید گروس، برندۀ جایزه نوبل میگوید بسیاری از مفاهیم بنیادین ما نیازمند تجدید نظر اساسیست، فاینمن می‌گوید مهم است درک کنیم که در فیزیک امروز ما نمیدانیم انرژی چیست، فیلیپ کلیتون می‌گوید گویی هرچه بیش‌تر و عمیق‌تر در فیزیک نفوذ میکنیم، غیرمادی بودن بیشتر خودش را در تمام اطرافمان نمایان میکند، نیوتون پز فلسفی داشت و امثال ادوین آرتور برت فلسفۀ علم‌دان کتاب نوشته‌اند که فقط مبانی مابعدالطبیعی علوم را خصوصاً در نیوتون نمایان کنند و ماکس فون‌لوئه نوبل برده میگوید من گرچه هرگز درس فلسفه نداشته‌ام اما زمان زیادی را صرف فلسفۀ کانت و تعمق در آن کرده‌ام. و مگر میشود پوزیتیویست وطنی این را بشنود و نگوید "علم جایش در آزمایشگاه است نه فلسفه و گوشۀ خانه فکر کردن" و بعد هم لگدی به کانت و ملاصدرا و امثالهم نندازد درحالیکه فون‌لوئه نوبل فیزیک برده گفت "تصور من این است که تمام علوم باید حول فلسفه تمرکز پیدا کنند و خدمت به فلسفه هدف نهایی آنها باشد. فیزیک از دید من شأن واقعیش را از اینجا دریافت میکند که منبعی اساسی برای فلسفه فراهم میکند". درحالیکه اینشتین با همان روش کلاسیک فلسفه‌ورزی یک گوشه می‌نشست و تفکر میکرد و تصور میکرد و همین داستان رسیدنش به ایدۀ نسبیت عام و خاص بود. اگر باور ندارید خیلی راحت ماجرای رسیدنش به نسبیت خاص را جستجو کنید. و اگر اینشتین را دست دوستان میدادی چون تمام تفکرش در آزمایشگاه و با متود فکری عزیزان "علمی" نبود و فلسفه‌ورزی میکرد قطعاً کفر به مکتب علم‌گرایان و خرافه‌پرست بودنش را برایت اثبات میکردند. حتماً اگر در همان حالت از ایشان بپرسی شرودینگر را علمی میبینی؟ و بعد "متافیزیک بخشی از خانۀ دانش نیست، بلکه داربستی‌ست که بدون آن ساخت بیشتر میسر نیست" از شرودینگر را برایش نقل کنی او را هم خرافه مغز ضد علم میخوانند! حتی نمیخواهم وارد آن پژوهشی که در دانشکدۀ برق دانشگاه اصفهان انجام گرفت و طی آن از بسیاری از دانشجوهای فیزیک و اساتید هیئت علمی سوالاتی از مفاهیم کوانتوم پرسیده شد و سطح درک و فهمی که خروجی آزمون بود بسیار شوکه کننده بود شوم؛ فرض کنیم دوستان کاملاً مسلط به مبانی هستند و از خود مرحوم هایزنبرگ هم فهم فیزیکی بهتری دارند؛ تا به حال یک لحظه لذت فراتر رفتن از این مغز منجمد علم‌زده را تجربه کرده‌ایم؟ اینکه به قول پل دیویس از خودت بپرسی "خود این قوانین از کجا می‌آیند؟"، با خودت فکر کنی امروز جهان علمی من در کجاست؟ نظریۀ ریسمان مثلاً؟ که بنیاد تمام هستی را در بر میگیرد. خب، انرژی به معنای دقیق علمی دقیقاً چیست؟ واقعاً به همین دو سوال ساده فکر شده؟ جرم واقعاً چیست؟ ذرۀ بنیادی چه؟ امروز اگر میخواهیم حرف جدید بزنیم، در انقلاب علمی-فلسفی پیش رو شریک باشیم و واقعاً عمیق شویم راهی جز فلسفه ورزی نداریم و حیف که فلسفۀ علم اساساً جایگاهی بین ما ندارد و تمام مجرای فلسفه‌ورزیمان را با علم‌زدگی و پوزیتیویسم رادیکال مسدود کرده‌ایم و یک لحظه از این منطقۀ امن خارج نمیشویم بلکه چیزی فرای آن باشد؛ دنیایی بس عظیم‌تر؛ دنیای فلسفه. نه، نمیگویم از فردا علوم تجربی و فیزیک را دور بریزید و کتاب‌ها را آتش بزنید و بنشینید فلسفه بخوانید و لعنت بفرستید به هرچه فیزیکدان. حرف من فقط این بود که بزرگان و غول‌های علمی هم اینقدر پوزیتیویست و ضدفلسفه و علم‌زده نبوده‌اند که خیلی از ما هستیم. همین. از پاپ کاتولیک‌تر، از هایزنبرگ پوزیتیوست‌تر نباشیم. و در آخر مشتاقم این نقل قول از کارلو روولّی معروف (فیزیک‌دان پیشرو در نظریۀ "جاذبۀ کوانتوم" که دقیقاً به معنای واقعی کلمه لبۀ علم است) را حتماً بخوانید:آیا یک عالم باید درمورد فلسفه فکر کند یا نه؟ امروزه به نحوی مد شده است که فلسفه را نادیده بگیرند، و بگویند حالا که علم داریم فلسفه را نیازی نداریم. من این نگرش را به دو دلیل خام می‌بینم. یک دلیل آن تاریخیست. به گذشته نگاه کنید. هایزنبرگ هرگز مکانیک کوانتومی را دنبال نمی‌کرد اگر تمامی فلاسفه را نخوانده بود و سری پر از فلسفه نداشت. گالیله کاری را که کرد هرگز انجام نمیداد اگر مغزش پر از افلاطون نبود. نیوتون خود را یک فیلسوف می‌پنداشت و شروع کرد که با دکارت بحث کند و اعتقادات فلسفی قوی داشت. از نظر من آن عالمانی که می‌گویند به فلسفه اهمیت نمی‌دهند، اینطور نیست که آنها به فلسفه اهمیت نمی‌دهندپ.ن: این جستارو برای نشریۀ دانشگاه نوشتم. نظر بدید بهم درموردش حتماً :)