اسطوره با ما و در ما زندگی می‌كند (۱)

باز نشر مقاله من در روزنامه اعتماد مورخ بیست و هفتم امرداد نود و نه چرا ما بايد اسطوره‌ها را بشناسيم؟يك‌بار خبرنگاری از «ژوزف كمبل» اسطوره‌شناس شهير امريكايی پرسيد: “همه اساطير يونان و «مباحثی» از اين قبيل با شرايط انسان متمدن امروز چه ارتباطي می‌تواند داشته باشد؟”كمبل در پاسخ گفت: آنچه شما نمی‌دانيد و اغلب مردم نمی‌دانند اين است كه بقايای همه آن «چرنديات» مانند تكه‌های سفال شكسته در يك محوطه باستان‌شناسی، حدود و ديوارهای نظام باورهای درونی ما را مشخص می‌كنند؛ اما از آنجا كه ما موجودات زنده‌ايم در همه اين به اصطلاح «چرنديات» نوعي انرژی وجود دارد، آيين‌ها اين انرژی را احضار می‌كنند! حتما شما به حضور قاضی در دادگاه رسيده‌ايد! اگر سمت قاضی تنها يك نقش اداری و قانونی برآمده از قوانين انسانی بود، او می‌توانست به ‌جاي آن ردای سياه سلطنتی، مانند هر كارمند ديگری با كت و شلوار خاكستری وارد دادگاه شود! برای آنكه قانون، اقتداری فراتر از اجبار صرف داشته باشد، قدرت قاضی نيز بايد جنبه آيينی پيدا كند و اسطوره‌ای شود.اين نقش ‌بازی كردن اساطير در تمام اركان زندگی ما وجود دارد؛ از باورهای سنتی تا جنگ، عشق و مرگ، اما وقتی اساطير را نمی‌شناسيم لاجرم آنها و اثرگذاری‌های‌شان را نمی‌بينيم و ره به غلط می‌رويم و احساس می‌كنيم اساطير در زندگی انسان درگير تكنولوژی قرن بيست‌ويكمی هيچ‌ جايگاهی ندارد!اكنون «شايد» ضرورت خواندن مابقی نوشته آشكار شده باشد. اسطوره‌شناسی بخشي از «مردم‌شناسی فرهنگی» است كه به بررسي و فرا يافتن قوانين عمومي قالب‌های رفتاری انسان در همه ابعاد آن پرداخته و می‌كوشد توجيهی عمومی از اين پديده اجتماعی-فرهنگی به دست دهد. اسطوره‌شناسی با بررسی مجموعه‌های اساطيري زنده يا مرده و بازيافتن كيفيات عمومی و كلي آنها، در خدمت مردم‌شناسی فرهنگی قرار گرفته و می‌تواند به علوم سياسی (در امر بررسی تاريخی شكل ‌گرفتن دولت و عناصر تشكيل‌دهنده آن)، علوم‌ اجتماعی و علوم ‌اقتصادی، تاريخ، جغرافيای ‌تاريخی، باستان‌شناسی، روانشناسی و مطالعات مربوط به دين‌شناسی و تاريخ ‌فلسفه ياری رساند؛ همچنين خود متقابلا نه تنها بر مدارك اساطيری متكی است، بلكه از پژوهش‌ها و آگاهي‌های مكتسب ما از رشته تاريخ، باستان‌شناسی، جامعه‌شناسی، روانشناسی (به‌ويژه روانكاوی)، زبان‌شناسی، علوم طبيعی، الهيات و فلسفه عميقا بهره می‌جويد. پس از انحرافاتی كه در شناخت تحليل اساطير در قرن نوزدهم پديد آمد‌، مطالعات مردم‌شناسی از نيمه دوم قرن نوزدهم آغاز شد و منظر جديدی در مقابل تحليلگران اساطير قرار داد كه قبلا سخت ناشناخته بود. مردم‌شناسی اين راز را برگشود كه اساطير، آيين‌ها و آداب جوامع به اصطلاح ابتدايی عصر ما با اساطير، آيين‌ها و آداب جوامع اعصار كهنِ بين‌النهرينی، مصری، هندی، ايرانی، يونانی و دارای انگيزه‌ها و اهدافی معمولا مشترك و عمومي است. در واقع مردم‌شناسي حيات جديدي به مطالعات اديان باستانی و اساطير بخشيد و پژوهندگان اين رشته‌ها را قادر ساخت تا بر‌اساس بررسی تطبيقی مردم‌شناسان، معمای حل ناشده خاستگاه كيش‌های باستانی و رابطه آن با ساخت‌های اجتماعی كهن را بازشناسند. علاوه بر آن، مطالعات مردم‌شناسی سبب روشن‌ شدن اين امر نيز شد كه سرچشمه تفكرات شبه اسطوره‌ای انسان و نحوه رفتار‌های سنتی او در جوامع متمدن چيست.فرهنگ‌نويسان عرب در دوران اسلامي آن‌گونه كه شيوه متداول ايشان بود، «اسطوره» را واژه‌ای «عربی» دانسته‌اند و آن را در ريخت «افعوله» برآمده از ريشه سطر شمرده‌اند. اين واژه در زبان عربی در ريخت «اُسطيره» نيز به كار برده شده است. جمع هر دو واژه اساطير است. معنی اين واژه در عربی افسانه‌ها و سخنان بی‌بنياد و شگفت‌آور است كه به نگارش درآمده باشد.همان‌گونه كه گفته شد در زبان عربي «اسطوره» از واژه‌اي برآمده از «سطر» به معنی «نوشته» است و «تسطير» در آن زبان كه «تفعيل» است از «سطر» به معني گرد آوردن افسانه‌ها به كار برده شده است؛ از همين ريشه‌يابی می‌توان پی‌برد اسطوره را با نوشتن چنان پيوند درخوری نيست و احتمالا اسطوره از ريشه ديگری برآمده است، زيرا يكي از ويژگی‌های مهم در افسانه‌ها آن است كه در پيوند با ادبيات «گفتاری» است! افسانه‌ها از ديرزمان سينه به سينه از گذشتگان به آيندگان رسيده‌اند تا آن ‌زمان كه نويسندگان آنها را نوشته‌اند و سرودند و اين‌گونه افسانه‌ها از ادبيات گفتاری به ادبيات نوشتاری راه بردند. با اين فرض می‌توان احتمال داد «اسطوره» واژه‌ای عربی نيست و مانند بسياری از واژه‌های ديگر در اين زبان، از ديگر زبان‌ها گرفته شده و شكل عربی يافته است، اسطوره می‌تواند وام‌واژه‌ای باشد از «يونانی» historia به معنای «اطلاع، شرح و تاريخ» و از دو جزو تركيب يافته است شده يكی واژه histor به معنای «داور» و ديگري پسوند ia.واژهhistory با مصدر يونانی idein، به معنی «ديدن»، هم‌خانواده است. واژه لاتينیvidere، به معنی ديدن، يونانی eidenai به معنی دانستن، سنسكريت vidya و اوستا vaedya، به معنی دانش و در فارسی نوين، به معنای خبر خوش، مژده با اين واژه هم‌ريشه‌اند؛ ريشه هند و اروپايی نخستين اين واژه‌های خويشاوند vid است. در زبان‌های اروپايی اسطوره Mythe خوانده می‌شود كه واژه‌ای است برگرفته ازMuthos يونانی به معنی حكايت و قصه، از اين واژه، واژگاني مانندMythologie به معنی اسطوره‌شناسی و Mythographi به معنی اسطوره‌نگاری در زبان ايشان به كار برده می‌شود...(ادامه دارد)