خداوند تمدن

تمدن های بزرگ چگونه قادر به توسعه خود بوده اند؟ چطور گروه های کوچک و بشدت در هم تنیده قادر به تبدیل به جوامع بزرگ امروزی مملو از افراد غریبه شدند؟ با احتساب انواع اعتقادات فراطبیعی، چرا اعتقاد به خدایان بزرگ (دانای کل و قدرت مطلق) تا این حد در سنت های مذهبی بارز است؟آرا نورنزایان، استاد روانشناسی دانشگاه بریتیش کلمبیا، این موضوع را در کتاب خود و در قالب هشت اصل مهم توضیح می دهد.یکم - مردم تحت نظارت بهتر رفتار می کنند.وقتی انسان ها فکر کنند که کسی رفتارشان را می بیند، حتی یک خدا، رفتار مثبت تری در قبال بقیه از خود نشان میدهند، و تحقیقات نشان میدهد حتی صرف حضور چشم این اثر را بهمراه دارد. تحقیقی در سال 2011 نشان داد وقتی پوسترهایی که آشغال ریختن را تقبیح می کردند دارای عکس چشم بودند تاثیر قوی تری در رفتار مردم داشتند. مقاله دیگری در سال 2012 گزارش کرد وقتی مفهوم خدا به مردم یادآوری شود رفتار آنها مثبت تر می گردد. بنابراین ایده خداوندی که همه چیز را دیده و رفتار انسان ها را مشاهده می کند می تواند موجب تقویت روابط درون گروهی و موفقیت آن جامعه شود.دوم - مذهب بیشتر امری موقعیتی است تا فردی.مذهب و خصوصا نمایش مذهب به شدت متاثر از موقعیت است. مثلا بسیاری از افراد مذهبی در روزهای بخصوصی بسیار مذهبی تر رفتار می کنند از جمله کمک بیشتر به خیریه و عدم گناه در روز یکشنبه. بنابراین با قدرت گرفتن بیشتر مذهب، شخص تلاش می کند رفتارش را در زمان های بخصوصی با اعتقادات مذهبی اش هماهنگ کند.سوم - جهنم قوی تر از بهشت است.به عنوان نمونه تحقیقی در سال 2011 نشان داد اعتقاد به خدا قادر به پیش بینی تمایل دانشجویان به تقلب نبود اما افراد معتقد به خدای انتقام جو و عذاب دهنده خیلی کمتر از معتقدان به خدای مهربان تمایل به تقلب نشان دادند. بنابراین میتوان نتیجه گرفت خدایی که پیروانش از او بترسند و درعین حال دوستش داشته باشند قادر به کنترل بهتر رفتار آنها در جهت مطلوب است.چهارم - به افراد معتقد به خدا اعتماد کن.رابطه مذهب و رفتار نسبت به افراد غریبه بسیار پیچیده است. از یک طرف مذهب می تواند مشوق دیدگاه مثبت و مهربان باشد، از طی جمله دستوراتی همچون با همسایه ات مهربان باش. اما از طرف دیگر مذهب می تواند محرک خصومت نیز گردد خصوصا وقتیکه ارزش های گروه بیرونی در تضاد با جهان بینی جامعه خود باشد. به عنوان نمونه تحقیقی در سال 2011 نشان داد مردم عموما به افراد آتئیست (بی خدا) اعتماد ندارند، بنابراین مذهب مانند یک بازار بزرگ اعتماد عمل می کند.پنجم - عمل مذهبی مهمتر از حرف است.همیشه این مشکل برای مذهب وجود دارد که افرادی برای بهره مندی از مواهب جامعه مذهبی تظاهر به پیروی از آن مذهب بکنند. اما مشکل و پرهزینه بودن پیروی از دستورات مذهبی (مثلا در زمینه ازدواج و روابط جنسی، خوراک و غذاهای ممنوعه، مالیات های مذهبی و قربانی) موجب می شود نظارت بر پیروی مذهبی راحت تر گرد. بنابراین دستورات خشک مذهبی مشکل سوء استفاده افراد سودجو را کاهش داده موجب حفظ اتحاد گروه می گردند.ششم - خدایی که پرستیده نشود ضعیف است.بدون وجود پیروان متعهد که رفتارهای پرهزینه ای چون قربانی کردن زمان، انرژی، و ثروت برای خدا را انجام دهند، خدایان قدرت جذب پیروان خود را از دست خواهند داد. نمایش رفتارهای پرهزینه باعث قدرت خدایان گشته و پیروان بیشتری را جذب خواهند کرد.هفتم - خدایان بزرگ برای گروه های بزرگ.تحقیقات نشان میدهد اعتقاد به خدایان بزرگ که در همه امور روزمره پیروانش دخالت دارد بندرت در قبایل کوچک مشاهده می شود، و با افزایش اندازه و پیچیدگی جوامع، اعتقاد به خدایان بزرگ و اخلاق گرا افزایش میابد.هشتم - گروه های مذهبی با هدف رقابت با هم همکاری می کنند.در طی تاریخ مذاهب اجتماعی تر موفق تر بوده اند. مذاهب دارای هنجارهای مفید برای اعضای خود که حس خودخواهی را سرکوب و همبستگی اجتماعی را افزایش میدهند فضای فرهنگی امروز را تسخیر کرده اند. همچنین این مذاهب از مسیرهای دیگری همچون تسخیر سرزمین های دیگر و زاد و ولد بر تعداد پیروان خود افزوده اند.آرا نورنزایان نویسنده کتاب خدایان بزرگخدایان مذاهب بزرگ امروز همگی اخلاق گرا هستند، خدایانی که کارهای خوب را تشویق و اعمال بی رحمانه و خودخواهانه را پس از مرگ مجازات می کنند. اما مطالعه قبایل بدوی نشان می دهد اجداد ما خدایانی را در ذهن داشتند که به دنیای انسان ها و رفتارش کاملا بی تفاوت بودند. به عقیده آرا نورنزایان پرستش خدایان اخلاق گرا در تمدن های بزرگ تاریخی مانند مصر اتفاقی نیست. خدایان بزرگ اخلاق گرا نه تنها هر جا بروید شما را میبینند، بلکه قادرند از آنچه در ذهنتان میگذرد هم باخبر شوند.مردم قبیله بدوی هادزا در آفریقا به زندگی پس از مرگ معتقد نیستند، و خدایان شان یعنی خورشید و ماه نسبت به اعمال روزانه آنها بی تفاوتند. ولی در عین حال افراد این قبیله در زمان شکار و امور روزمره به خوبی با هم همکاری می کنند. آنها به ماوراء الطبیعه برای تشویق همکاری نیاز ندارند زیرا همه همدیگر را میشناسند و اگر کسی دروغ بگوید یا دزدی کند بقیه متوجه شده و دیگر با او همکاری نخواهند کرد.اما با افزایش اندازه جامعه چنین روش نظارت اجتماعی غیرممکن می شود. شما می توانید از بقیه سوء استفاده کنید چون احتمال اینکه با آن شخص دوباره برخورد کنید بسیار کم است و در عین حال نهادهایی چون پلیس هم هنوز اختراع نشده اند. اما اگر همه اینگونه رفتار کنند آن جامعه بزرگ سقوط خواهد کرد. بنابراین به عقیده نورنزایان اعتقاد به خدای بزرگ اخلاق گرا احتمالا راه حل این مشکل در بعضی از این جوامع بوده است.هرچند به عقیده نورنزایان تحت شرایط اجتماعی بخصوصی کشورها میتوانند جهان بینی را اتخاذ کنند که متاثر از مذهب نباشد (مثل سوئد). بنظر می آید در این جوامع غیرمذهبی نهادهای سکولار موثر (مانند پلیس و دولت) جایگزین مذهب به عنوان انگیزه همکاری شده اند و دیگر مذهب معیار قضاوت در مورد قابل اطمینان بودن اشخاص نیست.بعضی دیگر از دانشمندان این فرضیه را به چالش کشیده اند، از جمله تحقیقی در سال 2015 نشان داد از 96 جامعه سنتی آسترونزیایی در مناطق مختلف اقیانوس آرام، شش مورد دارای خدایان اخلاق گرا بودند که پس از افزایش پیچیدگی سیاسی آن جوامع بوجود آمدند و نه قبل از آن. در مقابل نورنزایان اشاره می کند پیچیدگی این موارد مطالعه شده بسیار محدود است و شباهتی به جوامع کشاورزی ندارد.مطالعه دیگری در سال 2019 و با توجه به محدودیت داده ها در اثبات رابطه علی بین این دو، اقدام به بررسی 414 جامعه در طول ده هزار سال و از سی ناحیه مختلف جهان کرد. محققان میزان پیچیدگی جوامع و اخلاقیات متافیزیکی را با توجه به شاخص هایی چون جمعیت، اندازه نیروی نظامی، جاده ها، سیستم قضایی، و متون علمی اندازه گیری کرده و نتیجه گرفتند ظهور خدایان بزرگ اخلاق گرا در واقع پس از بوجود آمدن شهرهای بزرگ با جمعیت بیش از یک میلیون نفر به وقوع پیوست. خدایان اخلاق گرا لازمه ظهور جوامع بزرگ نیستند ولی احتمالا در حفظ و توسعه پیچیدگی امپراطوری های بزرگی که مخلوطی از اقوام مختلف بودند نقش داشته اند. از طرفی آیین های که استاندارد سازی سنت های مذهبی را در میان جمعیت های بزرگ تسهیل می کردند پیش از خدایان اخلاق گرا وجود داشته و احتمالا نقش مهم تری در تقویت پیچیدگی اجتماعی ایفا نمودند.منابع:https://bit.ly/3858caChttps://bit.ly/34F0AJJhttps://go.nature.com/33HnWgm