پاره‌سفرنامه‌ی بم و ریگان

دوباره فرصتی دست داد تا به بم سفر کنم. کسی نمی‌داند چرا چنین شهری می‌تواند درونم غوغا کند. شهری که از کمینه‌ی امکانات محروم است. شهری که خاک است و نخل. شهری که پنداری لعنتی آسمانی بر سرش باریده، زلزله‌ی سختی در حافظه دارد و زان‌پس هیچ‌گاه نتوانسته روی زانوانش بلند بشود.حالا که دارم به تهران برمی‌گردم پاره‌هایی از سفرم را مکتوب می‌کنم.پاره‌ی ابتدایی:هواپیما مانند یخچال سرد است. به مهماندار گفتم، شنید و رفت و هنوز سرد است. خلبان اعلام می‌کند که در حال کم کردن ارتفاع برای فرود در فرودگاه بم است. نیم ساعت پیش شب شده. دارم یخ می‌زنم. صورتم را به پنجره‌ی بیضی‌شکل چسبانده‌ام و چارچشمی به ظلمت زمین چشم دوخته‌ام تا شهر در دیدرس قرار بگیرد. کمی که می‌گذرد نورهای ریز زرد و سفید در زمینه‌ی سیاه شب برق می‌زنند. بم مانند پارچه‌ی سیاهی‌ست که انگشتانی ظریف منجوق‌دوزی‌اش کرده‌اند. پارچه‌ای که به قد و اندازه‌ی دختری جوان بافته شده. بم از این بالا شبیه به لباس دکلته با دنباله‌ی بلند است. انگشتانم را بالا می‌گیرم به سمت پنجره تا روی لباس دست بکشم. هواپیما تغییر مسیر می‌دهد و می‌چرخد. خلبان می‌خواهد بین دو ردیف از منجوق‌های پایین دامن بم فرود بیاید. منجوق‌ها چشمک می‌زنند. چرخ‌های هواپیما باز می‌شوند. فاصله نزدیک‌تر شده. بو می‌کشم. هیچ بویی نیست. صدای برخورد چرخ با باند فرودگاه و تکان‌تکان‌ها و صدای ترمز و سرعتی که لحظه‌لحظه کمتر می‌شود. هواپیما می‌ایستد. منتظر می‌مانم تا در باز شود و مسافران از پلکان پایین بروند. آخر از همه می‌روم. بیرون در، بالای پلکان می‌ایستم، چندبار نفس عمیق می‌کشم. باد می‌وزد. چندبار عمیق بو می‌کشم. دامن بم عطر نخل و خاک می‌دهد.پاره‌ی دوم:صبح است. در جاده‌ی بم به ریگان حرکت می‌کنیم. راننده با سرعت زیاد می‌راند و باغ‌های نخل محصور در چهاردیواری‌های گِلی از پشت شیشه مانند نگاتیو می‌روند و می‌آیند و تکرار می‌شوند. جاده خلوت است. آسفالت ناهموار است اما راننده با همان سرعت می‌تازد. هوای دوردست پر از گرد و غبار است. نمی‌شود دورترها را دید. باد شن‌ها را در آسمان پراکنده. تصویرهای پشت شیشه تا یک ساعت تکرار می‌شوند. خاک، دیوار گلی، نخل، خاک، دیوار گلی، نخل... به یک میدان توسری‌خورده می‌رسیم. انگار میدانی وسط برهوت ساخته باشند. می‌گویم: «ریگان؟» راننده می‌گوید: «ها.» کنار خیابان چندتا آلونک است، مثلاً مغازه یا دکه. جلوتر که می‌رویم تمام شهر انگار آلونک است، یا دکه. به پروژه می‌رسیم. یک مدرسه بزرگ است که صنایع خودروسازی کرمان به عنوان خیریه برای ریگان می‌سازد. مرد جوانِ سبیل‌سیاه که یک پیراهن دگمه‌دار قهوه‌ای به‌تن دارد لنگ‌لنگان نزدیک می‌شود. مشکل تکلم دارد. نمی‌تواند خوب سلام و احوال‌پرسی کند. به سختی می‌پرسد: «ش ش شما ا از کجا آ آمدید؟» توجهم به زیر گردنش جلب می‌شود. یک سوراخ زیر گردنش دارد. انگار از حادثه‌ای جان به در برده. می‌گویم: «ناظر پروژه هستیم. از طرف مهندس شه‌بخش.» متوجه می‌شوم سرپرست کارگاه است. می‌گویم: «برو یک نسخه از نقشه‌ها رو بیار.» می‌خندد اما نمی‌توانم از چشمانش بخوانم که معنی خندیدنش چیست. فقط حس می‌کنم هیچ نقشه‌ای در کار نیست. می‌گویم: «یعنی بدون نقشه کار می‌کنید؟» حرفی نمی‌زند. می‌گویم: «متر، یک متر برام بیار می‌خوام ابعاد رو کنترل کنم. این‌بار سرش را پایین می‌گیرد و با دست‌پاچگی لبخند می‌زند.چند ساعتی درون ساختمان نیمه‌کاره‌ی مدرسه می‌چرخم. خودم با خودکار روی کاغذ سفید دستی نقشه می‌کشم. وضعیت خوب نیست. پیش از آمدن به پروژه نقشه‌ها را به‌دقت دیده بودم. خیلی جاها طبق نقشه اجرا نشده. روی پلانی که دستی و کج و کوله کشیده‌ام علامت می‌زنم. پیمانکار دور و برم می‌چرخد و مهندس‌مهندس می‌کند. بدون اینکه مستقیم بگوید و بی‌که به رویش بیاورم، هر دو می‌دانیم اوضاع خوب نیست. سعی می‌کند حواسم را به مسایل دیگر پرت کند، مدام حرّافی می‌کند، از زمین و زمان می‌گوید. از اینکه خسته شده و می‌خواهد به تهران بیاید تا زندگی‌اش از رخوت خارج شود. به چشمانش نگاه می‌کنم. تهران؟ حاضرم تمام عمر در آلونک‌های ریگان زندگی کنم اما به تهران بازنگردم. تهران شهر بازنده‌هاست. هرچه‌قدر ببری، بیش از آن باخته‌ای. به پله‌ها اشاره می‌کنم و می‌گویم: «اون بالا چه خبره؟» می‌گوید: «هیچی مهندس، چیزی نیست.» ترغیب می‌شوم که بروم. سرپرست کارگاه لنگ‌لنگان پشت سر ما بالا می‌آید. می‌رسیم به پشت‌بام و خرپشته. ایزوگام‌ها بد اجرا شده‌اند. جابه‌جا در هر گوشه و کناری لبه‌ی ایزوگام باز مانده. با اولین باران آب از سقف مدرسه چکه خواهد کرد. پیمانکار تمام تلاشش را می‌کند که از افسردگی و بدبختی خودش بگوید. از اینکه به آخر خط رسیده و دلش می‌خواهد یک ماه جایی برود که تنها باشد و استراحت کند. من هم تمام تلاشم را می‌کنم از حرف‌هایش متاثر نشوم و تمرکز کنم روی گندکاری‌هایی که در این پروژه خیریه به‌بار آورده. با آرامش از نزدیک از خرابی‌ها عکس می‌گیرم. سرم را بلند می‌کنم. از روی سقف به چهارطرف مدرسه چشم می‌دوزم. تا چندصدمتر خاک است و خاک و خاک. گُله‌به‌گُله درخت‌های توسری خورده که اسمشان را نمی‌دانم، بی نظم و ترتیب سر از خاک درآورده‌اند. درخت‌هایی که قدشان به اندازه‌ی آدمی است و هیچ برگی ندارند. شمایل غریب‌شان توجهم را جلب می‌کند. شاخه‌هاشان مانند رگ‌های خشکیده‌ای است که از تنه‌ی کج‌وکوله بیرون زده. انگار درخت‌ها شباهنگام جن دیده‌اند و شاخه‌هاشان از وحشت به این صورت درآمده. آن دورتَرَک‌ها، خیلی دورترک‌ها نخلستان است. پیمانکار پشت گوشم حرف می‌زند و هرچه بیشتر حرف می‌زند، بیشتر عکس می‌گیرم.پاره‌ی سوم:دنبال دستشویی می‌گردم. در محوطه، دور مدرسه‌ی نیمه‌کاره می‌چرخم. درِ چندتا کانکس را باز می‌کنم. نه، انبار است. پشتِ محوطه کانکس کثیف و درب و داغانی می‌بینم. در ندارد و درونش تاریک است. نزدیک که می‌شوم پسربچه‌ای تپل‌مپل از دل تاریکی سرش را بیرون می‌آورد و سلام می‌کند. لباس بلوچیِ یک‌دست و بلند پوشیده، به رنگ بنفش و چرک. سرک می‌کشم درون کانکس. یک‌سری خرت‌وپرت و لوازم اولیه زندگی روی یک موکت پاره‌پوره و کثیف افتاده. می‌گویم: «اسمت چیه؟» می‌گوید: «آرش» گوشی‌ام را بیرون می‌آورم تا ازش عکس بگیرم، ناراحت می‌شود و می‌پرسد: «عکس بگیری که چه‌کارَش کنی؟» جوابی ندارم، خجالت می‌کشم از چشمان مصمم و غمگینش. گوشی‌ام را درون جیبم فرو می‌برم و سعی می‌کنم سرِ حرف را جای دیگری ببرم: «کلاس چندمی؟» می‌گوید: «نُهم.» انگار هنوز توی فکر است و من هم جوابی ندارم. «دستشویی کجاست؟» اشاره می‌زند به پشت کانکس. تشکر می‌کنم و نامش را به تاکید بلند تکرار می‌کنم. پشت کانکس یک چهاردیواری کوچولوی آجرچین است. آجر سرخ. به جای سقف هم دوتا یونولیت بالایش گذاشته‌اند. دیوارش سوراخ است و لوله‌ی آب از سوراخ بزرگی درون دستشویی رفته. در ندارد. جای در کاملاً باز است. نزدیک می‌شوم و از بیرون به داخلش نگاه می‌کنم. یک سطل سفید با کمی آب، یک آفتابه‌ی قرمز، یک بطری خالی که افتاده روی سیمان کنار سنگ توالت و لوله‌ی سیاهی که از سوراخ بزرگ دیوار داخل آمده و سرش یک شیر برنجی وصل کرده‌اند. شیر روی زمین کنار سنگ توالت افتاده. می‌روم داخل. شلوارم را پایین می‌کشم و می‌نشینم. از ورودی خالیِ در و تمام سوراخ‌های بزرگ و درزهای کوچکِ دیوار نور به درون می‌تابد. از درِ نداشته‌ی دستشویی به بیابان و درخت‌های جنّی نگاه می‌کنم. صدای شاشیدنم را در نورانی‌ترینِ دستشویی عمرم می‌شنوم و به هستی و زمانِ هایدگر می‌اندیشم.پاره‌ی چهارم:یادم نیست کدام یکی از همکاران گفت: «بلندترین تپه‌های ماسه‌ای جهان توی ریگانه.» از مپ گوشی‌ام جستجو می‌کنم. سیزده کیلومتر، یک ربع فاصله. با همکارم و پیمانکار سوار ماشین می‌شویم و راه می‌افتیم. راه باریکی را طی می‌کنیم. در راه خاک می‌بینم و درخت‌های جنّی و شترهایی که گاه‌به‌گاه از عرض باریک خیابان می‌گذرند. از یکی دونفر آدرس می‌پرسیم تا تابلوی کوچک راهنمای تپه‌ها را می‌بینیم. نوشته «به طرف بلندترین تپه‌های شنی دنیا، دو کیلومتر.» تابلو را ناشیانه میخ کرده‌اند به تیربرق و کلمه‌ی «دنیا» پشت بتن تیر گیر کرده و به سختی دیده می‌شود. جاده ناهموار و خاکی است، تپه‌ها از دور پیدا می‌شوند. خیلی بلندتر از چیزی‌اند که گمان می‌کردم. باد می‌وزد و ماسه‌ها را روی هوا می‌گرداند. باد روی ریگ‌ها دست می‌کشد و موج‌های قشنگ و منظم رویشان می‌اندازد. پیمانکار می‌گوید حال ندارد و درون ماشین می‌ماند و سیگار می‌کشد. من و همکارم پیاده می‌شویم. ابتدا کتانی و جورابم را درمی‌آورم تا بالا بروم اما کف پایم از داغی ماسه می‌سوزد. جورابم را پا می‌کنم و لبه‌اش را می‌کشم روی شلوار و راه می‌افتم. تا ساق پا درون ماسه‌ی داغ فرو می‌روم و کف پاهایم از روی جوراب می‌سوزد. تا جایی که شیب کمتر است می‌شود رفت. بعد شیب خیلی زیاد می‌شود و ماسه‌ها می‌لغزند و می‌ریزند و پاهایم به شدت می‌سوزد. دارم از شدت سوزش لذت می‌برم. یادم می‌افتد به نوجوانی که هربار دردی قلبم را می‌آزرد برای اینکه سوزش قلبم را حس نکنم شمع روشن می‌کردم و اشک داغ شمع را می‌چکاندم کف دستم. شمع کامل روی دستم آب می‌شد و بعد از سرد شدن یک قالب مومی به شکل کف دست باقی می‌ماند. قالب‌ را درون دستمال می‌پیچیدم و می‌گذاشتم درون یک کیف، کنار قالب‌های سفید دیگری که در شب‌های قبل شکل گرفته بودند. نرمی ماسه‌ها را کف پاهایم حس می‌کنم. این لذت‌بخش‌ترین سوزش عمرم است.پاره‌ی پنجم:آخرین سیگارم را در محوطه‌ی هتل ارگ جدید می‌کشم. هوا تاریک است. به سختی یک تاکسی پیدا کردیم تا ما را به فرودگاه ببرد. سیگار دود می‌کنم و دلم برای نخل‌ها و خاک‌ها تنگ می‌شود. تاکسی ما را به فرودگاه می‌رساند. مامور فرودگاه مشکوک می‌شود و بازرسی بدنی می‌کند. اولش می‌پرسد: «طناب با خودت داری؟» می‌گویم: «نه.» می‌گوید: «چاقو چی؟» می‌خندم. دست‌هایم را بالا می‌گیرم. لباس سبز پررنگ دارد و دوتا ستاره روی شانه‌اش. قدکوتاه و خپله‌ است. چانه‌ام درست بالای کلّه‌اش قرار دارد. موهایش زبر و مشکی و کوتاه است. دست می‌کشد زیر بغل و بازوهایم. می‌پرسد: «لوازم خطرناک؟ شیشه؟ لوازم محترقه؟» فندک و سیگار را نشانش می‌دهم و می‌گویم: «همین‌ها.» سرش را جلو می‌آورد مستقیم به چشمانم نگاه می‌کند. خیلی نزدیک، از فاصله بیست سانتی و می‌پرسد: «دلیل سفر؟» به چشمانش مستقیم نگاه می‌کنم و می‌گویم: «ماموریت کاری.» راضی نمی‌شود. می‌گوید: «بیا کنار.» می‌روم کنار تا مسافرانی که پشت سرم در صف گیر کرده‌اند از گیت رد شوند. مرا می‌برد یک گوشه پاهایم را به شکل هشت باز می‌کنم، دستانم را بالا می‌برم، کتانی‌ام را درمی‌آورم. می‌نشیند و سوراخ‌سنبه‌ی کتانی را وارسی می‌کند. پاچه‌ی شلوار جینم را تا می‌زند و می‌گردد. دودستش را دور پاهایم می‌گذارد و می‌مالد تا بالای ران‌هایم. دست می‌برد بین ران‌هایم و تا دست نمالد لای پاهایم ول‌کن نیست. جلو و عقبم را که خوب مالید چشمش می‌افتد به سگک کمربند. بازش می‌کند و من دلم می‌خواهد بگویم: «خودت رو اذیت نکن جناب سروان، شلوار و شورتم رو برات می‌کشم پایین. عجله‌ نکن همه سوراخ‌هام رو با حوصله بگرد.» این‌ها را می‌گویم نه از این جهت که او را مورد تمسخر قرار دهم. از این بابت که شک عذاب‌آور یک انسان را برطرف کنم. شکی که حتی بعد از پروازم دست از سرش برنخواهد داشت.پاره‌ی ششم:هواپیما تکان‌تکان می‌خورد. در حال فرود در باند فرودگاه مهرآبادیم. شبِ تهران از این بالا چه‌قدر با شبِ بم متفاوت است. تا چشم کار می‌کند چراغ است. تهران شبیه یک لباس زرورقیِ خیلی گشاد است. ساختمان‌ها بلندند و وقتی خلبان ارتفاع کم می‌کند آدم حس می‌کند الان است که روی برج‌ها فرود بیاید. هواپیما با تکان‌های شدید روی باند فرودگاه می‌نشیند. مسافران پیاده می‌شوند. می‌مانم تا آخر از همه پیاده بشوم. می‌رویم درون اتوبوس فرودگاه تا برسیم به سالن چند دقیقه‌ای طول می‌کشد. وقتی پیاده می‌شویم همکارم می‌گوید: «دلم برای سفر تنگ شده!»اسماعیل سالاری