اقتصاد قرآنی

آیه:وَأَن لَّيْسَ لِلْإِنسَانِ إِلَّا مَا سَعَىٰ ٣٩وَأَنَّ سَعْيَهُ سَوْفَ يُرَىٰ ٤٠(سوره نجم)ترجمه:«و اينكه براى انسان جز حاصل تلاش او نيست.و [نتيجه‌] كوشش او به زودى ارائه خواهد شد.»موضوع:• ارزش کار و تلاش و نکوهش بیکاری• اقتصاد قرآنی مقدمه‌ای بر آرامش‌بخشی جامعه سالمنکات و اشاراتسفره تلاشمطابق این‌ دو آیه، هرکس سر سفره تلاش و کوشش خود خواهد نشست؛ فرصت زندگی دنیوی به‌سانِ زمین کشاورزی است که هر چه در آن بکاریم، در دنیا و آخرت همان را درو خواهیم کرد. از رسول خدا (ص) روایت شده است:«الدُّنْيَا مَزْرَعَةُ الْآخِرَة»(دنیا کشت‌زار آخرت است.)و در ضرب‌المثل معروف آمده است:«از مکافات عمل غافل مشو، گندم از گندم بروید جو ز جو».جایگاه تلاش در هستیعالم هستى، ميدان تلاش و كار و نتيجه‌گيرى است: «وَ أَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا ما سَعىٰ‌»؛ پس کسی که در زندگی خود اهل سعی و کوشش نیست، برخلاف جریان آب در حال شنا کردن است و روشن است که چنین شناگری راه به جایی نخواهد برد.وظیفه، سعی نه نتیجهمطابق آیات سوره نجم، وظیفه ما سعى و تلاش است: «إِلَّا ما سَعى‌»؛ همان رهنمودی که امام راحل؟(ق) همواره بر آن تأکید می‌کرد و می‌فرمود:«همۀ ما مأمور به تکلیف و وظیفه‌ایم نه مأمور به نتیجه».سَدیر صیرفی می‌گوید: از امام صادق(ع) سؤال شد: وظیفه انسان در طلب رزق و روزی تا چه اندازه است؟ حضرت فرمودند:«إِذَا فَتَحْتَ بَابَكَ وَ بَسَطْتَ بِسَاطَكَ فَقَدْ قَضَيْتَ مَا عَلَيْكَ».(همین که در مغازه‌ات را باز کنی و بساط کسب و کار خود را پَهن کنی،وظیفه‌ات را انجام داده‌ای.)پس تنها وظیفه ما سعی است و سعی هم به نیّت و عمل است نه نتیجه؛ به همین دلیل، وقتی کسی به نیّت نماز جماعت تا در مسجد می‌رود، به ثواب جماعت می‌رسد، گرچه ببیند در مسجد بسته است و نیز وقتی به کسی که ادّعای فقر می‌کند، بخششی می‌کند، به ثواب انفاق نائل می‌شود، گرچه آن شخص دروغ گفته باشد.اقتصاد دینیخمودی، کسالت و تنبلی میان تمام عقلای عالم، امری ناپسند و مذموم است. قرآن کریم و روایات اهل بیت(عهم) نیز همواره بر لزوم سعی، تلاش و کوشش در زندگی دنیوی و تحصیل سعادت اُخروی تأکید دارند. مقام معظم رهبری؟مد؟ با تکیه بر شواهدی از روایات و احادیث در بیان اهمیت و ارزش کار در اسلام می‌فرمایند:«پیغمبر(ص) دست صحابی را دید زمخت و پینه ‌بسته است؛ گفت: چرا دستت این ‌طور است؟ گفت: یا رسول اللّه! من با این دست كار می‌كنم. پیغمبر این دست را گرفت و بوسید و فرمود: «هٰذِهِ یَدٌ لاٰ تَمَسُّهُ النّٰارُ»؛ آتش، این دست را لمس نمی‌كند. عمل صالح بالاتر از این؟!… نفس كار ارزش دارد؛ غیر از اینكه «كار» وسیله‌ اعاشه و درآمد زندگی است؛ كه آن هم به جای خود مطلب مهم و عبادت دیگری است.»اقتصاد در فرهنگ قرآن و روایات، اقتصادی مبتنی بر کار و تلاش و دور از حرص و ولع است؛ چنین اقتصادی است که آسایش و آرامش را برای جامعه به دنبال خواهد داشت؛ زیرا حرص در کسب درآمد نه تنها موجب تضییع حقوق دیگران بلکه موجب سلب آسایش از خود انسان و به تبع خانواده و جامعه خواهد شد؛ ازاین‌رو در فرهنگ دینی:۱. گرچه روزی هرکس مقدّر دانسته شده، ولی برای کسب این روزی قسمت شده باید قدم برداشت؛ درست مثل اینکه منزل همسایه برای شما غذایی پخته باشند، ولی خودتان باید مراجعه کنید و آن را تحویل بگیرید؛ از این رو دین همواره به کار و تلاش تشویق و از بیکاری و بطالت نهی کرده است. پیامبر اکرم؟ص؟ فرمودند: کسی که در خانه نشسته و از خدا روزی طلب می‌کند، دعایش مستجاب نمی‌شود.هرگاه رسول خدا(ص) از کسی خوشش می‌آمد، فوراً سؤال می‌کرد: آیا شغل و حرفه‌ای دارد؟ اگر پاسخ منفی می‌شنید، می‌فرمود: از چشمم افتاد! این توصیه دینی در قالب ضرب‌المثل معروف «از تو حرکت از خدا برکت» نیز تبلور یافته است. البته باید توجّه داشت که در کنار روزی مقدّر برای هر کس، خداوند متعال بخشش‌های دیگری دارد که از آن به «فَضل» یاد می‌شود و جز با تلاش و دعا نصیب کسی نمی‌شود. فضل الهی مانند غذای سرریزی است که هرکس از صاحب‌خانه درخواست کند، علاوه بر سهمیه داخل بشقابش به او داده می‌شود.رسول خدا(ص) فرمود:«إِنَّ الرِّزْقَ لَيَنْزِلُ مِنَ السَّمَاءِ إِلَى الْأَرْضِ عَلَى عَدَدِ قَطْرِ الْمَطَرِ، إِلَى كُلِّ نَفْسٍ بِمَا قُدِّرَ لَهَا و لَكِنْ لِلهِ فُضُولٌ فَاسْأَلُوا اللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ».(همانا روزی از آسمان به زمین به تعداد قطرات باران نازل می‌شود و به هرکس به اندازه‌ای که برایش مقدّر شده می‌رسد؛ لکن خداوند متعال اضافه بر آن روزی‌هایی دارد؛ پس آن روزی‌ها را از خداوند طلب کنید.)۲. اهمیت کار و تلاش تا آنجا دانسته شده که اگر انسان نیاز مالی هم نداشته باشد، باید همچنان به کسب و کار بپردازد؛ روایت شده یکی از اصحاب خدمت امام صادق؟ع؟ رسید. امام(ع) فرمود: چرا کسب و کار را تعطیل کرده‌ای؟ عرض کرد:مال فراوانی گرد آورده‌ام که تا وقتی زنده‌ام مرا کفایت می‌کند. حضرت فرمودند: کسب و کار را ترک مکن که عقلت به سستی می‌گراید. بر اهل و عیالت هم روزی را وسعت بده تا دوستدارت گردند و جایی از تو بدگویی نکنند.۳. با کسب درآمد بدون تلاش و فعالیت اقتصادی مبارزه جدّی صورت گرفته است؛ از این رو اقتصاد ربوی و کسب مبتنی بر قمار در دین اسلام ممنوع اعلام شده و از دلالی و واسطه‌گری بدون هیچ تلاش و فعالیتی نیز نهی شده است. وقتى از امام صادق؟ع؟ پرسيده شد: مردى خانه‌اى را اجاره مى‌كند و سپس شخص ديگرى آن خانه را به قيمتى بالاتر از او اجاره مى‌گيرد، فرمود: درست نيست، مگر آنكه تغييرى در آن خانه ايجاد كند.۴. از حرص و طمع در کسب درآمد نهی شده است؛ شخصی خدمت پیامبر اکرم؟ص؟ رسید و از آن حضرت تقاضای موعظه‌ای کرد. حضرت در ضمن چند موعظه فرمودند:«إِنْ كَانَ الرِّزْقُ مَقْسُوماً فَالْحِرْصُ لِمَا ذَا؟!»(حال که خداوند متعال روزی را تقسیم کرده است، چرا باید حرص زد؟!)دانش‌آموزان مدرسه وقتی با مینی‌بوس قرار است به اردوی تفریحی بروند، همه حرص می‌زنند زودتر بالا بروند تا بهترین صندلی‌ها را برای خود و دوستانشان بگیرند و این رویّه معمولاً به نزاع و درگیری و دل‌خوری منجر می‌شود؛ ولی اگر دقّت کرده باشید، مسافران هواپیما چنین حرص و وَلَعی ندارند؛ چون شماره صندلی هرکس در بلیتش ثبت شده و کسی نمی‌تواند جای دیگری را اشغال کند؛ انسان هم اگر به درستی بداند، روزی هرکس تقدیر شده و کسی روزی دیگری را نمی‌خورد، از حرص و ولع در کسب درآمد و خود را به آب و آتش زدن خودداری می‌کند.بر سر هر لقمه بنوشتـه عـیان کـز فلان بـنِ فلان بـنِ فلانهین توکـل کن، مَلَرزان پا و دست رزقِ تو، بر تـو، ز تو عاشق‌تر استبر سر هر لقمه بنوشتـه خــدا این نصیب است بر فلان شَه یا گدا۵. کسب درآمد هدف نیست وابزاری برای عبور از گذرگاه دنیاست؛ از این رو از دست و پا زدن و تلاش بیش از حد برای کسب درآمد نهی و به اقتصاد و میانه‌روی در طلب روزی توصیه شده است. پیامبر اکرم(ص) فرمود:«… فَإِنَّ الرُّوحَ الْأَمِينَ نَفَثَ فِي رُوعِي أَنَّهُ لَنْ تَمُوتَ نَفْسٌ حَتَّى تَسْتَكْمِلَ رِزْقَهَا فَأَجْمِلُوا فِي الطَّلَبِ وَ لَا يَحْمِلَنَّكُمُ اسْتِبْطَاءُ شَيْ‏ءٍ مِنَ الرِّزْقِ أَنْ تَطْلُبُوا مَا عِنْدَ اللَّهِ بِمَعَاصِيهِ فَإِنَّهُ لَا يُنَالُ مَا عِنْدَ اللَّهِ إِلَّا بِطَاعَتِهِ»(بدانيد روح الأمين (جبرئيل) بر دل من الهام كرد كه: «هرگز بنده‏اى نميرد مگر اينكه تمام روزى خود را دريافت دارد»، پس در طلب روزى زياده‏روى نكنيد و دير رسيدن روزى شما را وادار نكند سهم خود را نزد خدا از راه حرام جویيد؛ زيرا آنچه نزد اوست فقط از راه فرمانبرى به دست آيد.) برای تهیه این کتاب به اینجا یه سری بزنید.