نقدِ برخی از انتقاداتِ شوپنهاور

همان‌طور که در این ویدئو مشخص است، انتقادات شوپنهاور بر هگل سه تا است:ابهام و اغماض متن هگل انتقاد به تاریخ‌گرایی هگل و این‌که فلسفه با امر ثابت و دائمی سروکار دارد نه امر متغیّرانتقاد به خوشبینی هگل در باب پیشرفت تاریخ به سوی عقلانیتانتقاد به فعالیت دانشگاهیانتقاد اول بی‌جاست. متن هگل مبهم است چرا که حقیقت پیچیده است. هگل تلاش دارد تا با به‌کارگیری زبان موجود که برای حقیقت ناکافی است، حقیقت را بیان کند. حقیقت این است که همه چیز در عین حال که غیر از یک‌دیگراند، در وحدت به سر می‌بردند. تلاش برای بیان این حقیقت، کاری است سخت و دشوار. انتقاد دوم ناشی از بدفهمی است. مسلماً هگل بر این باور نبوده است که موضوع فلسفه در طول تاریخ تغییر می‌کند. فیلسوفی که در سنت افلاطونی قلم می‌زند، نمی‌تواند معتقد به حقایق ثابت و کلی نباشد. هگل نیز از این قاعده مستثنی نیست. اما در این فایل همچنین گفته می‌شود که «برای هگل، فلسفه مسأله‌ای مربوط به حقایق ثابت و جاودانی نبود، بلکه چیزی بود که در طول تاریخ رشد می‌کرد. بنابراین، در قضاوت ایده‌های فلسفی، او معیار ساده‌ای نداشت تا با آن مشخص کند که آیا فلان ایده درست است یا غلط. بلکه بیشتر به این اهمیت می‌داد که یک ایده فلسفی چه جایگاهی را در فرایند کلی توسعه تاریخی فلسفه داشت و معتقد بود که هر ایده‌ای باید در زمینه این توسعه فهم شود. شوپنهاور در این مورد، سنتی‌تر از هگل و نزدیک‌تر به کانت و افلاطون بود. او معتقد بود که تاریخ هیچ ارتباطی با فلسفه در معنای واقعی آن ندارد. چرا که تاریخ با تغییرات سروکار دارد اما فلسفه باید به امور ثابت و بدون تغییر بپردازد.»حقیقتی در این سخنان نهفته است. اما این امر بدین معنی نیست که هگل معتقد به حقایق کلی و ثابت نبوده است.قبلا گفته شد که در نظام فلسفی هگل، یک عالم وجود (یا معنی) هست و یک عالم موجودیت (یا واقع). عالم وجود، حقیقت و اصلِ عالمِ دیگر است. عالم وجود، عالمی است بدون زمان و مکان و مجرد از ماده. پس، حقیقت نیز، در نظر هگل، بدون زمان و مکان و مجرد از ماده و تغییر است.عالم وجود به سه قلمرو تقسیم می‌شود: مثال مطلق، طبیعت، روح. فلسفه که همان حکمت است به این سه قلمرو (که به مجاز می‌توان آن‌ها را نوعی از موجود دانست) می‌پردازد. این سه موجود به نحو مطلق و آزاد (از ماده، زمان، مکان و تغییر) وجود دارند.طبیعت و روح واسطه‌هایی هستند که مثال مطلق از طریق آن‌ها در عالم موجودیت یا واقع اثر می‌گذارد. مثال مطلق نمی‌تواند خود در این عالم واقع ظاهر شود، اما از طریق طبیعت و روح خود را در این عالم نشان می‌دهد.روح عقلِ خودآگاه است، اما در ابتدا به صورت ناخودآگاه و بی‌واسطه وجود دارد که سپس، با عمل و ارادهِ خود از خود آگاه می‌شود. روح یا عقلِ خودآگاه چیزی است که با واسطه فعل و عملِ خود وجود دارد. به عبارت دیگر، روح جسمانیه الحدوث و روحانیه البقا است. روح در ابتدا متناهی و جسمانی است، اما هر اندازه که بر علم او افزوده شود، به سمت روحانیت و عدم‌تناهی حرکت می‌کند. اما باید در نظر داشته باشیم که روح در عالم وجود قرار دارد. چنین نیست که روح دگرگون شود. روح به نحو مطلق و آزاد وجود دارد، اما هم‌زمان طریق آزادشدن بخشی از ذاتِ خودِ روح است. می‌توان چنین نیز گفت: روح یک مفهوم واحد است که مفاهیم کثیری را درون خود دارد. میان این مفاهیم تقدم و تأخری منطقی برقرار است. روح در ابتدا به لحاظ منطقی بی‌واسطه و ناخودآگاه است و در انتها با واسطه فعل خود، خودآگاه شده است.انسان مثال این‌جهانی روح است. این عالم، عالم ماده و تغییر و زمان است. آن تقدم و تأخرِ منطقی، در این عالم خود را به صورت تقدم و تأخر زمانی نشان می‌دهد. در نتیجه، عقل انسان در ابتدا ناخودآگاه و بی‌واسطه است و در طول زمان یا تاریخ رشد می‌کند، یعنی انسان در طول تاریخ از عقل خود آگاه می‌شود، به عبارت دیگر، عقل ضرورتاً در طول تاریخ خودآگاه می‌شود. اما از آن‌جا که حقیقت همان روح و یا عقل است، در نتیجه، می‌توان گفت که عقل در طول تاریخ از حقیقت آگاه می‌شود. این بدین معنی است که هنر، دین و فلسفه (که هر سه در مورد حقیقت صحبت می‌کنند) در طول تاریخ کامل می‌شوند. فلسفه در بدو پیدایش خود نمی‌تواند کل حقیقت را بیان کند. اما در طول زمان شناخت آن از کل حقیقت بیشتر می‌شود. چیزی که فلسفه را به پیش می‌راند، جدال و نظاره است. برای مثال، اولین فیلسوف طالس است. او آب را اصل و حقیقتِ عالم اعلام می‌کند. طالس متوجه شده است که وجود یک چیز است (یعنی وحدت اصالت دارد) اما آب را که یکی از موجودات است، به‌عنوان حقیقت مطرح می‌کند. اشتباه او همین‌جاست که یک موجود را در جای وجود می‌نشاند. پارمنیدس که پس از طالس می‌آید، متوجه این مسأله می‌شود و خود وجود را به‌عنوان حقیقت و اصل مطرح می‌کند. اما اشتباه پارمنیدس آن است که هیچ اصالتی برای کثرت قائل نیست. در نتیجه، فیلسوف دیگری که متوجه این نقص شده است، به جدال با او می‌پردازد و سپس، فیلسوف دیگری با تأمل بر روندی که طی شده، به فلسفه‌ای جامع‌تر می‌رسد. از دید هگل، عقل در این عالم، برای خودآگاه‌شده باید این روند را طی کند. هیچ عقلی در ابتدا کامل نیست. عقل کامل می‌شود. در نتیجه، هر کدام از ایده‌های فلسفی که در طول تاریخ مطرح می‌شوند، حتی آن‌هایی که منکر ممکن‌بودن فلسفه و رسیدن به حقیقت هستند، برای رشد عقل و تکمیل فلسفه و خود حقیقت و عقل لازم‌اند. سوفیست‌ها منکر حقیقت ثابت و کلی بودند. اما همین سوفیست‌ها فلسفه را یک قدم به جلو برده‌اند. پیش از ظهور سوفیست‌ها، حکمای اولیه تنها به عالم خارج از انسان می‌پرداختند. سوفیست‌ها اولین کسانی بودند که انسان و ذهنِ انسان را مطرح کردند. سقراط نیز کسی است که بر شناخت خود تأکید دارد. پس از سقراط، فلسفه هم به بیرون پرداخت، هم به درون. پس، سوفیست‌ها نیز بخشی جدایی‌ناپذیر از فرایند خودآگاه‌شدن عقل هستند. در نتیجه، این گزاره صحیح که هگل «در قضاوت ایده‌های فلسفی، معیار ساده‌ای نداشت تا با آن مشخص کند که آیا فلان ایده درست است یا غلط، بلکه بیشتر به این اهمیت می‌داد که یک ایده فلسفی چه جایگاهی را در فرایند کلی توسعه تاریخی فلسفه داشت و معتقد بود که هر ایده‌ای باید در زمینه این توسعه فهم شود»، بدین معنی نیست که برای هگل «فلسفه مسأله‌ای مربوط به حقایق ثابت و جاودانی نبود».در مورد انتقاد سوم، خوشبینی یا بدبینی در مورد جریان تاریخ، دقیق نمی‌دانم چرا هگل به جریان تاریخ خوشبین بوده است. پس، نمی‌توانم از جانب او جوابی به بدبینی شوپنهاور بدهم. اما یک چیز مشخص است. تاریخ با اعمال انسان‌ها ساخته می‌شود. تاریخ در صورتی به سمت عقلانیت پیش خواهد رفت که افرادی که اعمال و رفتارشان در شکل‌دادن به تاریخ موثر است (برای مثال، رهبران ملت‌ها)، خود عقلانی عمل کنند. تاریخ به سمت عقلانیت پیش خواهد رفت در صورتی که انسان خود بخواهد عقلانی رفتار کند.در مورد انتقاد چهارم، عقل من در حدی نیست که اکنون بتوانم در مورد این موضوع نظر دهم.