یک جامعه‌شناس آینده‌پژوه می‌گوید: دیر یا زود نهاد دولت ایران هم با بلاکچین کنار می‌آید

گفت‌وگو با دکتر صادق پیوسته، جامعه‌شناس و عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی درباره حال و آینده فناوری بلاکچین در ایرانبلاکچین گرچه از فناوری رایانه‌ای زاده شده است، بیش از آنکه اقتصاد را دگرگون کند، اداره‌ی جامعه و دولت را دگرگون خواهد کرد. قرار است بلاکچین زیرساخت‌های سنتی را در حوزه‌های مختلف که جایی برای تمرکز قدرت و ثروت و قرادادهای رسمی شده‌اند به چالش بکشد و به جای سیستم‌های غیرشفاف و ناکارآمد، عقل و خرد جمعی را بنشاند. اینکه جوامع چطور با به کار بردن فناوری بلاکچین متحول می‌شوند و چه‌قدر در ایران فناوری بلاکچین توانسته است کار کند مواردی بود که درباره آن‌ها با دکتر صادق پیوسته مدرس جامعه‌شناسی دانشگاه علامه طباطبایی گفت و گو کردیم. این مصاحبه از آنجایی که ایشان دستی بر آتش آینده‌پژوهی هم دارند برای آنان که می‌خواهند اینده فناوری بلاکچین را در ایران بدانند، جالب توجه خواهد بود.به چند دلیل فکر می‌کنم دولت ایران بالاخره با بلاکچین کنار خواهد آمد. یکی این که فناوری بلاک‌چین هزینه‌ها را به شدت پایین می‌آورد. ایران دولت پرهزینه‌ای است و این موضوع می‌تواند به کمک او بیاید. دوم این که یک سیستم غیرمتمرکز مجبور نیست تماماً غیرمتمرکز باشد.* همه ما می‌دانیم که ایده‌ بلاک‌چین، از دل یک نوع بینش خاص فلسفی‌ متولد شد. از منظر جامعه‌شناسانه، لطفا بگویید این فناوری با جوامع انسانی قرار است چه بکند و روی ساختارها، نهادها و زیرساخت‌های این جوامع چه تاثیر ماهوی می‌تواند بگذارد؟ به طور کلی بلاک‌چین به عنوان یک پتانسیل جدید حکمرانی چطور می‌تواند جوامع و جهان را تغییر بدهد؟کشورهای دموکراتیک که از نهادهای مدنی و انجمن‌ها برخوردار بوده‌اند، اداره‌ی جامعه به کمک تجمیع ایده‌ها را بیشتر تجربه کرده‌اند. در این کشورها خیلی از تصمیمات در سطح جامعه گرفته می‌شود. ولی کشورهای اقتدارگرا که تنها پوسته‌ای از دموکراسی دارند با نوع اداره‌ی جامعه را چندان تجربه نکرده‌اند. آن‌ها عادت دارند حداکثر به کسانی رأی بدهند اما نه‌تنها آن افراد واقعا تحت امر یا کنترل جامعه نیستند بلکه حاکم بر تصمیم‌گیری در جامعه می‌شوند. وقتی از دموکراسی حرف می‌زنیم یعنی شهروندان یا جای‌داران مختلف جمع شوند، برآیندی نظرات گرفته شود و تصمیم از دل آن بیرون می‌آید. همه‌ی شهروندان به نسبت ارتباط با موضوعی که باید در آن تصمیم گرفته شود و در سرنوشت آنان مؤثر است، جایی در آن تصمیم دارند. حق شهروندی، دسترسی به اطلاعات شفاف و کافی در زمینه‌ی هر تصمیم مرتبط با سرنوشت افراد و داشتن در حق مداخله در آن تصمیم است. به هیمن دلیل است که همه‌ی افراد هر جمع، گروه، سازمان یا جامعه جای‌داران تصمیم‌هایی هستند که در مورد آن جمع، گروه، سازمان یا جامعه گرفته می‌شود و به همین علت است که موضوع جای‌داری یا به واژگان انگلیسی stakeholder بودن در سیاست‌گذاری و تصمیم‌گیری برای هر موضوع اهمیت دارد. این واژه را آینده‌پژوهان ایرانی، ذی‌نفع ترجمه کرده‌اند. جای‌دار بودن یعنی در هر تصمیمی که گرفته می‌شود و بر سرنوشت من تأثیر دارد، من هم در آن جایی داشته باشم. به این ترتیب است که فرد مدرن به جامعه پیوند می‌خورد و در واقع فرد یا سوژه‌ی مدرن تنها در جامعه زاده می‌شود. اگر نظر من با شما مخالف بود، باز هم من باید برای شما جایی در نظر بگیرم زیرا شما هم در جامعه هستید و من به تنهایی نمی‌توانم کار را جلو ببرم. این گونه اندیشیدن، اندیشیدنی مهارتی است. به این معنا که نمی‌توان آن را در کلاس درس به مردم آموزش داد بلکه مردم آن را همچون مهارت یاد می‌گیرند. از آنجایی که ما چنین شکل‌هایی از تصمیم‌گیری کمتر داریم، به سادگی نمی‌توانیم فلسفه‌ی کاربرد فناوری بلاکچین با دریابیم و در کشورمان پیاده کنیم. بلاک‌چین در سطح جهان هدفش مرکززدایی است و ایده‌ای آنارشیستی به معنای فنی کلمه به شمار می‌آید یعنی ایده‌ای که دولت مستقل از جامعه را در تصمیم‌گیری کنار می‌گذارد و خواهان نظم امور، بدون دخالت دولت‌ها و برمبنای خرد جمعی است. آنارشیسم قصد ندارد جامعه را به سمت بی‌نظمی ببرد ولی گاهی به اشتباه آنارشیسم را به بی‌نظمی ترجمه می‌کنند و با بی‌هنجاری (آنومی) اشتباه می‌گیرند. بنابراین تصمیم‌گیری جمعی متکی بر فناوری بلاک‌چین یعنی حضور مستقیم همه‌ی جای‌داران در تصمیم بدون دخالت نمایندگان آنان که در دموکراسی نمایندگی، دولت به معنای کلی نامیده می‌شوند. برای مثال، در حوزه‌ی مالی بلاک‌چین نمی‌پذیرد که دولت‌ها یا مراکز دولتی ارزش پول را تعیین کنند. از منظر بلاک‌چین دلیلی وجود ندارد که دولت‌ها ارزش قراردادها را تعیین کنند.* کمی بیشتر درباره فلسفه اجتماعی بلاکچین توضیح دهید.بلاک‌چین از فناوری خیلی ساده‌ی ذخیره اطلاعات شروع شد. مثلاً ما نرم‌افزاهای ویندوزی zip یا rar را می‌شناسیم که فایل‌ها را فشرده و کوچک می‌کنند. بلاک‌چین چند ده میلیون بار بیشتر اطلاعات را کوچک‌سازی می‌کند. چرا کوچک کردن اطلاعات اینقدر مهم است؟ به خاطر این که می‌توانیم تمام اطلاعات کوچک شده‌ی سازمان، جمع، یا جامعه‌ای خاص را به شکل یک‌جا در رایانه‌ها یا گوشی‌های مختلف توزیع کنیم. پیش از فناوری بلاک‌چین این کار شدنی نبود ولی فناوران بلاک‌چین سعی می‌کنند هر چه بهتر بیشتر این کار را بکنند.قدرت بلاکچین در دگرگون‌سازی جامعه خیلی بالا است درنتیجه در میان مدت مشکل حادی در سطح قانون‌گذاری و رگولاتوری وجود ندارد. ولی همه‌ی کسانی که در این حوزه کار می‌کنند باید حواس‌شان باشد که یک سناریوی کوتاه‌مدتی در نظر بگیرند. بلاخره شغل هرکسی یک چیزی است. شغل عده‌ای هم مانع و محدودیت درست کردن است. باید یک مدتی محدودیت درست بکنند تا بعد وقتی دیدند نمی‌شود با بگیر و ببند کار را پیش برد با آن کنار بیایند* منظورتان DLT یا همان دفتر کل توزیع‌شده است؟بله دفاتر توزیع‌شده‌ یعنی کل اطلاعات موضوع جمعی در تمام جمع توزیع شده است و برای یکایک افراد جمع، بازیابی کل اطلاعات ممکن است. بنابراین نمی‌توان در آن دستکاری انجام داد. شما چرا در دفتر اسناد رسمی قرارداد می‌نویسید؟ تا مطمئن شوید آن قرارداد ثبت شده است و از بین بردنی نیست. حال فرض کنید دفتری برای اسناد رسمی باشد که میان تمام افراد مرتبط توزیع شود. مثلا آمار و ارقام و اسناد فروش نفت ایران میان همه‌ی جمعیت ایران که جای‌دار تصمیم‌گیری در این مورد هستند، توزیع شود. این ایده‌ی بلاک‌چین است. در پابلیک لجرها، دی‌ال‌تی‌ها یا دفاتر عمومی توزیع‌شده اطلاعات تراکنش‌ها ذخیره شده است. این دفاتر در تمام رایانه‌ها وجود دارند و از هر رایانه قابل بازیابی و بازخوانی هستند. دقیقاً به همین دلیل است که هیچ مرکزی وجود ندارد و امکان هک‌کردن این اطلاعات وجود ندارد. اساساً امکان از بین بردن بلاک‌چین وجود ندارد مگر اینکه در آن واحد تمام رایانه‌هایی که تمام این اطلاعات در آن‌ها وجود دارد را از بین ببریم. در موارد جهانی، این کار تقریبا مساوی با از بردن کل جهان است. مثل از بین بردن گونه‌ای جانوری است که باید یکایک آن گونه را از بین برد. مهم‌ترین چیزی که در مورد بلاک‌چین باید متوجه شویم همین است. بعضی از مردم وقتی می‌بینند که پول‌هایی که دولت‌ها پشتیبان‌شان بوده‌اند بی‌اعتبار می‌شوند، از خود می‌پرسند چرا مثلا بیت‌کوین که کسی پشتش نیست بی‌اعتبار نشود؟ پاسخ ساده به این افراد چنین است که وقتی پشت یک نوع پول، سیستم توزیع‌شده‌ی خیلی بزرگی باشد، از بین هم نمی‌رود. بنابراین اطمینان و امنیت این سیستم خیلی بالاست.* با توجه به انحصاری که در خیلی از حوزه‌ها سراغ داریم برای اینکه پروژه‌های بلاک‌چینی بتوانند در ایران کار کنند باید چه راه حلی در پیش بگیرند؟ درحال حاضر ابرنوپاها یا استارت‌آپ‌هایی که به شرکت‌های بزرگ تبدیل شده‌اند آنقدر گسترده شده‌اند که خودشان می‌توانند مانعی برسر راه پروژه‌های بلاک‌چینی باشند که می‌خواهند پدیدار شوند. به غیر از انحصار، مشکلات دیگری هم داریم. برای مثال مشکلات حوزه‌ی قانون‌‌گذاری و شاید هم آماده نبودن جامعه برای پذیرش یک فناوری جدید. این سه دغدغه‌ای که من جنس‌شان را اجتماعی می‌دانم چطور می‌تواند برسر راه پروژه‌های بلاک‌چینی مانع ایجاد کنند؟قاعدتاً باید می‌توانست مانع ایجاد کند ولی نمی‌تواند. چرا؟ ما انتظار داریم جامعه‌ای که در آن این همه انحصار وجود دارد و در زمینه‌ی آموزش عمومی هم ضعیف است، در مقابل این پدیده مشکل داشته باشد ولی دو سه تا پدیده در جامعه‌ی ما وجود دارد که به صورت پیامدهای ناخواسته‌ی کنش‌های انحصارگرایان، می‌تواند آن چیزی که در سیستم‌های انحصار (چه حاکمیتی و چه غیرحاکمیتی) وجود دارد را برهم بزند. یکی موضوع تحریم‌هاست. تحریم‌ها باعث شده‌ است انواع راه‌های دور زدن‌ها تحریم‌ها به شکلی آزادانه گسترش یابد. مثلاً وی‌پی‌ان‌ها و پروکسی‌های مختلف در ایران از خیلی جهات آزاد هستند زیرا برای دور زدن تحریم به آن‌ها نیاز بوده است و دستگاه‌های رسمی هم برای دور زدن تحریم از آن‌ها استفاده می‌کنند. بلاک‌چین هم همینطور است.اگر صاحبان استارتاپ‌های بلاکچینی راه‌حل‌های خوبی داشته باشند مردم حتما به ایشان اقبال نشان خواهند داد و در عرضه اولیه توکن‌هایشان شرکت خواهند کرد. اگر بخواهیم برای خودم نسخه بپیچم حتماً شرکت می‌کنم چون به نظر من خیلی بهتر از سیستم‌ دولتی متمرکزی که داریم جواب می‌دهد.* درواقع دارید می‌گویید که الان تحریم‌ها فرصتی برای کاربرد فناوری بلاکچین در ایران محسوب می‌شود؟ چطور؟ما با یکسری انحصار، یکسری لَختی اداری و یکسری از کمبودها و از طرف دیگر حجم عظیمی از مبادلات و ارتباطات بر پایه‌ی بلاک‌چین روبه‌رو هستیم. به همین علت است که وقتی مبادله‌ی رمز‌ارزها در جهان شروع شد یکی از کشورهایی که به‌نسبت حجم اقتصادش، سطح بالایی از مبادله را داشت، ایران بود. خوب، چرا این رخداد پدید آمد؟ چون ما راه‌های میان‌بر زیاد نیاز داریم مثلا بحث دور زدن تحریم در میان است. درست است که من نوعی به عنوان شهروند تحت فشار محدودیت‌ها و انحصارها هستم، ولی از طرف دیگر هرکدام از گروه‌های مختلفی که در ایران وجود دارند مبادلات وسیعی را طبق قوانین خودشان در این حوزه انجام می‌دهند. وجود این گروه‌ها انکارنشدنی است. به هر حال، این شرایط در توسعه‌ی محصولات بلاک‌چین سبب شده است که در زمینه‌ی قراردادها این توسعه کمتر در ایران بیفتد ولی در زمینه مالی اقبال بیشتری وجود داشته باشد. با این حال، وقتی نوعی فناوری در یک حوزه گسترش یابد، به حوزه‌های دیگر هم احتمالا خیلی زود کشیده می‌شود و مردم در این زمینه «آموزش ضمن استفاده» می‌بینند. کسی که مفهوم غیرمتمرکز بودن را مثلا در رمزارزها بفهمد، بخشی از راه یادگیری بلاک‌چین و حس کردن آن را رفته است.وقتی مبادله‌ی رمز‌ارزها در جهان شروع شد یکی از کشورهایی که به‌نسبت حجم اقتصادش، سطح بالایی از مبادله را داشت، ایران بود. خوب، چرا این رخداد پدید آمد؟ چون ما راه‌های میان‌بر زیاد نیاز داریم مثلا بحث دور زدن تحریم در میان است.* مردم در این زمینه چگونه آموزش می‌بینند؟بهترین نوع آموزش آن است که شما بزنید به دل کار. وقتی مردم دیدند پولشان کم‌ارزش شده است و لحظه به لحظه هم درمقابل دلار کم ارزش‌تر می‌شود سعی کردند پول‌شان را نجات بدهند. بنابراین به سمت بورس رفتند. بلاهایی که در بورس به سرشان آوردند باعث شد به سمت کریپتوها یا رمزارزها بروند. در بازار رمزارزها متوجه شدند قوانین خیلی کمتر و اوضاع مشخص‌تر است. آن‌ها تفاوت عدالت بلاک‌چین با فریبکاری را دیدند. همین شد که یک‌باره دیدیم میلیون‌ها ایرانی دارند وارد مبادلات رمزارزها می‌شوند. این‌ها در عمل می‌فهمند کریپتو چیست، معنای غیرمتمرکز بودن را می‌فهمند و کاربردها و مزایای بلاکچین را درک خواهند کرد....برای خواندن متن کامل این مقاله‌ می‌توانید به وبلاگ کارچین مراجعه کنید.