نقش تاریخی اصحاب امام حسین (ع) در نهضت عاشورا (3)

... اللَّهُمَّ إِنِّي أَحْمَدُكَ عَلَى أَنْ أَكْرَمْتَنَا بِالنُّبُوَّةِ ،وَ عَلَّمْتَنَا الْقُرْآنَ ، وَ فَقَّهْتَنَا فِي الدِّينِ ...أَمَّا بَعْدُ ، فَإِنِّي لَا أَعْلَمُ أَصْحَاباً أَوْفَى وَ لَا خَيْراً مِنْ أَصْحَابِي،وَ لَا أَهْلَ بَيْتٍ أَبَرَّ وَ لَا أَوْصَلَ مِنْ أَهْلِ بَيْتِي،فَجَزَاكُمُ اللَّهُ عَنِّي خَيْراً...از سخنان امام حسين(ع) خطاب به همراهان در كربلا (غروب تاسوعا)2 نقش تاریخی اصحاب و یاوران امامدر این بخش، نقش اصحاب و یاران امام در نهضت عاشورا، در پنج سرفصل طبقه‌بندی و مورد بررسی قرار می‌گیرد و به نحوی بیانگر چهارچوب نظری این یادداشت محسوب می‌شود:1/2 نصرت دين خدا در مهم‌ترین نقطه عطف تاریخ ادیان الهی (چکیده شماره 2)مهم‌ترین وجه تمایز یاران امام حسین (ع)، نسبت به یاران زمان پیامبر (ص) و حضرت امیر (ع)، نصرت دین خدا دریکی از مهم‌ترین نقطه عطف‌های تاریخ اسلام و در حالت کلی‌تر، در تاریخ انبیای الهی است. به‌بیان‌دیگر، نقش اصحاب و یاران ابی‌عبدالله آنگاه درخشش واقعی خود را پیدا می‌کند که به این حرکت از منظر جایگاه تاریخی نهضت عاشورا در زنجیره ادیان الهی[1]، نگریسته شود. در این دیدگاه، عاشورا صرفاً رویدادی 61 سال پس از هجرت و يا 50 سال پس از وفات پيامبر اسلام محسوب نمی‌شود، بلکه جایگاه تاریخی آن در بازه زمانی بسیار گسترده‌تری در زنجیره انبیاء الهی، از آدم تا خاتم و از خاتم تا آخرالزمان، قابل تبیین و تحلیل است. درواقع یاران امام حسین (ع) در مهم‌ترین نقطه عطف تعیین‌کننده، به نصرت دین خدا و تثبیت آن در تاریخ شتافتند و نقش‌آفرینی کردند.2/2 شناخت و پیروی از امام برحق پس از خاتميت (امام شناسي)نقش مهم دیگر اصحاب امام حسین (ع)، به رسمیت نشناختن خلافت اموی و پیروی از امامت و ولایت امام برحق، پس از دوران خاتمیت است. آنان با درک درست از توصیه مهم پیامبر در حدیث ثقلین و همبستگی جدایی‌ناپذیر قرآن و عترت، در مقابل شعار مغالطه آمیز جنگ صفین (حسبنا کتاب الله) ایستادند و در عمل نشان دادند نسبت به شأن تاریخی ذریه پیامبر و امام حسین (ع)، از بصیرت و شناخت کافی برخوردارند.اهمیت این نقش یاران امام آنگاه روشن‌تر می‌شود که به پیشینه تاریخی تحولات پس از رحلت پیامبر (ص)، به‌ویژه شرایط دوران پس از قتل عثمان و زمامداری امیر المومنین (ع)و امام حسن مجتبی (ع) توجه شود. حدود دو دهه توطئه‌های مستمر معاویه، جنگ‌های سه‌گانه جمل، صفین و نهروان، ماجرای خوارج، تحمیل حکمیت، فتنه‌ها و شورش‌های برنامه‌ریزی‌شده پس‌ازآن تا شهادت امیر مؤمنان، نافرمانی مردم از امام حسن مجتبی و حدود 10 سال اوج دوران اختناق اموی پس شهادت امام مجتبی، شرایطی را به وجود آورده بود که حمایت عملی از نهضت ابی‌عبدالله و همراهی با ایشان، هزینه‌های سنگینی را برای مردم به دنبال داشت. چنانکه مردم کوفه که با هزاران نامه امام حسین را به قیام و پشتیبانی از وی دعوت کرده بودند (و هیجده هزار شمشیرزن بسیج شده بودند)، پس از انتصاب ابن زیاد به‌عنوان حاکم کوفه و ایجاد فضای اختناق نظامی بر شهر، به کنج خانه‌هایشان خزیدند و پس از قتل مسلم بن عقیل، عملاً روزنه امیدی برای یاری امام باقی نگذاشتند. در چنین شرایطی اصحاب خالص امام، نه‌تنها تا پایان کار همراه امام ماندند و پایداری کردند، بلکه درصحنه یک نبرد نابرابر در روز عاشورا و در جهت تحقق مأموریت تاریخی سیدالشهدا (ع)، نقش‌آفرینی کردند (بند 2/4 زیر).به‌طور خلاصه، دیگر نقش مهم اصحاب امام، تعريف و نمايش عملي شناخت، وفاداري و اطاعت از اولوالأمر زمان، به‌موقع و درصحنه، است.3/2 حمايت از نهضت و به رسميت شناختن آن توسط دانايان و سرشناسان جامعهحضور تعداد زیادی از علما، بزرگان و سرشناسان آن زمان در کاروان امام حسین (ع) و نقش‌آفرینی آنان درصحنه نبرد نیز، از پدیده‌های مهم نهضت عاشورا است. طبق آمار مراجع معتبر، غیر از حدود 26 نفر اعضای خانواده امام و خاندان ابوطالب، حدود یک‌سوم (بالغ‌بر 30 نفر) از یاران امام را اصحاب شناخته‌شده و سالخورده پيامبر (حبیب بن مظاهر، انس بن حارث، مسلم بن عوسجه، هانی بن عروه و عبدالله یقطر)؛ حدود 20 نفر از اصحاب و یاران امير مؤمنان و تعدادی از شخصیت‌های پارسا و مورداحترام قبیله و به‌ویژه دلیر و کارآزموده در جنگ‌ها، تشکیل می‌دادند. اینان در میان مردم و به‌ویژه در میان لشگر دشمن، به علم و معرفت و تقوی، قرآن‌شناسی و تفقه در دين از يکسو و جنگ‌آوری[2]از سوی ديگر، اشتهار داشتند؛ هم اینان در نبرد روز عاشورا، در تبلیغ پیام نهضت، افشاگری ماهیت دشمن و حماسه سازی و هنرنمایی جنگی (بند 2/4 زیر) نقش‌آفرین بودند.اهمیت نقش این دسته از یاران امام حسین (ع) آنگاه روشن می‌شود که با ياران جوان و مستضعف پيامبر (ص) در ابتدای دعوت (نظير بلال و عمار و اصحاب صفه) مقایسه شود. مشرکان و اشراف قریش در ابتدای دعوت پیامبر در مکه، مانند مخالفان سایر پیامبران گذشته، همواره پیامبر را موردانتقاد قرار می‌دادند که طرفدارانش را مستضعفان و بردگان و قشرهای پایین جامعه تشکیل می‌دهند که به گمان مشرکان، درک و تحلیل درستی از تحولات جامعه ندارند و از روی ناآگاهی و ناچاری به دین جدید روی آورده‌اندآگاهی آ(فَقالَ الْمَلَأُ الَّذينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ ما نَراكَ إِلاَّ بَشَراً مِثْلَنا وَ ما نَراكَ اتَّبَعَكَ إِلاَّ الَّذينَ هُمْ أَراذِلُنا بادِيَ الرَّأْيِ وَ ما نَرى‏ لَكُمْ عَلَيْنا مِنْ فَضْلٍ بَلْ نَظُنُّكُمْ كاذِبينَ، هود-27؛ قالُوا أَ نُؤْمِنُ لَكَ وَ اتَّبَعَكَ الْأَرْذَلُونَ، الشعرآء-111). حضور تعداد زیادی از اصحاب سرشناس پیامبر و حضرت امیر که همگی به علم و تقوی و جنگ‌آوری اشتهار داشتند، موجب می‌شد دشمن نتواند، در فضای تبلیغاتی آن روز (که طی دو دهه سلطه معاویه بر حکومت شکل‌ گرفته بود و در بلاد دوردست اسلامي آن‌چنان جوي علیه خاندان پیامبر ایجاد کرده بودند كه نمازخواندن علي (ع) در محراب شهادت نيز موجب شگفتی می‌شد)، هیچ شبهه‌ای براي القاي قيام حسيني به‌عنوان يك قيام شخصي و خانوادگي، با طرفداری عده‌ای عوام، ایجاد کند.4/2 تبليغ و تثبيت پيام نهضت در تاريخ و افشاگري ماهيت دشمن با خطابه و رجز (حرکت فرهنگی)نقش مهم دیگری که اصحاب و یاران امام حسین در عاشورا ایفا کرده‌اند، تبليغ و تثبيت پيام نهضت در تاريخ از یکسو و افشاگري ماهيت دشمن، از سوی دیگر، بوده است؛ و برای ایفای این نقش از دو شیوه: 1) خطابه و رجز (ابزار تبلیغی روز) و 2) حماسه سازی (هنرنمایی جنگی) نهایت استفاده را کرده‌اند.علاوه بر خطبه‌های حضرت سیدالشهدا در منازل مختلف در مسیر از مکه تا کربلا و در روز عاشورا، خطبه‌های بسیار پرمحتوایی نیز در روز عاشورا، به‌ویژه در ابتدای صبح و قبل از جنگ‌های تن‌به‌تن، توسط اصحاب امام خطاب به فرماندهان و لشگریان ابن سعد و یا در پاسخ به رجزهای آنان، ایراد شده است که گنجینه‌ای از معارف عاشورایی است[3].چنانکه می‌دانیم شعر در ميان عرب، قبل و بعد از اسلام، منزلت خاصی داشته است. همه‌ساله مسابقات شعرخوانی برگزار می‌شده و اشعار برتر به دیوار كعبه نصب می‌شده است. از میان انواع شعر متداول (شعر غنائی، قصصی، تعلیمی، حکمت‌آمیز، تمثیلی و نمایشی)، شعر حماسی (رجز) در نبردها جایگاه ویژه‌ای داشته و از صناعت‌ها و بحرهای مهم شعر محسوب می‌شده است[4]. استفاده از شعر و رجز در بین خاندان پیامبر نیز متداول بوده است، نظیر اشعار منصوب به حضرت زهرا (س) در سوگ پيامبر؛ اشعار معروف امام حسین در مسیر کعبه تا کربلا و شب عاشورا[5]و حضرت ابوالفضل عباس (ع).اصحاب و یاران امام نیز در این میان، به سهم خود نقش برجسته‌ای ایفا کرده و از خطبه و رجز، به‌عنوان ابزار تبلیغ در کنار شمشیر، حداکثر استفاده را برده‌اند. خطبه زهیر (اولین خطبه پس از خطبه امام در صبح عاشورا)؛ مناظره حبیب بن مظاهر با شمر، مباهله بُرِیربا یزید بن معقل، رجزهای جنگی سعد بن حنظله، سعيد بن عبدالله حنفي، عمربن خالد ازدي و ...؛ و بالاخره رجزخوانی مشهور جون در میدان نبرد[6]، نمونه‌هایی از این نقش است. تحلیل محتوای این رجزها (نصرت صالحان به پا خاسته؛ کوشیدن در راه پایداری و ماندگاری حق، پرده‌برداری و افشاگری جنایات امویان و ...) نشان‌دهنده شکل‌گیری ادبیات عاشورایی، با بار تبلیغی و فرهنگی بسیار و همچنین بیانگر بصیرت اصحاب و یاران امام است. این ادبیات عاشورایی به‌مراتب فراتر و متعالی‌تر از ادبیات دیگر جنگ‌های تاریخی است که معمولاً به کنوانسیون‌ها و مذاكرات مربوط به مبادله اسرا، آتش‌بس و صلح، محدود می‌شده است.5/2 حماسه سازی و هنرنمایی جنگی، اسطوره‌سازی صبرامام حسین (ع) و اصحاب و یارانش، از لحظه‌لحظه فرصت عاشورا[7]براي تبديل يک جنگ نظامی نابرابر (غیرمتقارن) به يک حماسه و ثبت آن در تاريخ - تا آخرالزمان، بهره برده‌اند. به عبارت دقیق‌تر در حالیکه سپاه امام در نبرد با سپاه ابن سعد، ازنظر کمی قابل مقایسه نبودند، تمامی تلاش خود را، با حماسه و رجز و با طولانی کردن جنگ از صبح تا بعدازظهر عاشورا[8]، به کار بستند تا این نبرد نابرابر را ازنظر کیفی، برای ثبت و اثرگذاری در تاريخ، ارتقا بخشند. امام حسین (ع) خود شخصاً صحنه‌گردانی و مدیریت حساب‌شده میدان نبرد (اجازه به یاران برای رفتن به میدان، ترتیب رفتن به میدان، ايراد خطبه و رجز، جنگ‌های تن‌به‌تن و گروهی، نماز نمادين ظهر عاشورا زير باران تير دشمن و ...) را بر عهده داشته است.و اصحاب و یاران امام، با به نمايش گذاشتن صحنه‌های اوج ایثارگری و جهاد؛ در خلق این محشر به پا شده توسط امام در روز عاشورا[9]، نقش‌آفرینی بسزایی داشته‌اند. آنان، باهنرنمایی جنگی و صحنه آفرينی، فرم ديگري از تبليغ دين را، با عمل و ایثار جان خود، ارائه کرده و به تاریخ آموخته‌اند. به تعبیر زیبای مرحوم دکتر علی شریعتی، آنان هنر خوب مردن را، در شرايطي كه امكان خوب زيستن سلب شده است، به نمایش گذاشتند و با هنر زيباي رشادت و پارسايي، مفهوم زُهّادُ الَيل وَ اَسدُ النَهار را معنی کردند.نمونه‌های زیر که در مقاتل روایت ‌شده است، نشان می‌دهد که آنان چگونه با شگفتی‌آفرینی و ایجاد طوفان جنگی در شرایط هولناك نبرد[10]، به رقصی چنان ميانه ميدان می‌رفتند و با یقین کامل (بالاتر از نهراسيدن[11])، به رويارويی و عشق‌بازی با مرگ می‌پرداختند:عبدالله عمير (کلبی علیمی): فردی دلاور و شجاع و مورداحترام که پس از اطلاع از عزم عده‌ای از کوفه برای یاری امام، با همسرش شبانه از منطقه نخیلیه کوفه خارج شد و به کاروان امام پیوست. وی اولین نفری بود که صبح عاشورا و پس از شروع تیراندازی از طرف سپاه ابن سعد و هماورد طلبیدن یسار و سالم (غلامان آزادشده زیاد بن ابی سفیان و عبیدالله بن زیاد) اجازه میدان گرفت تا (به‌جای حبیب بن مظاهر و بریربن خضیر که برای مبارزه داوطلب شده بودند ولی امام آنان را باز داشت) با آنان به نبرد تن‌به‌تن بپردازد. وی پس از حمله‌ور شدن به یسار، از طرف سالم مورد حمله قرار گرفت و هنگام دفع شمشیر سالم با دست چپ، انگشتانش بریده شد ولی با انگشتان بريده، شروع به رجزخوانی کرد و او را با ضربه‌ای به قتل رسانید[12].جناده بن حارث (مذحجی): وی از شخصیت‌های معروف شیعه و از یاران امیر المومنین به شمار می‌آمد[13]. از شهیدان اولين حمله دشمن در صبح عاشورا است که در میدان نبرد در محاصره دشمن قرار می‌گیرد و پس‌ازآنکه حضرت عباس به کمک وی می‌آید و محاصره شکسته می‌شود، مجدداً به دشمن حمله می‌کند و پس از كشتن 16 تن، به شهادت می‌رسد.مسلم بن عوسجه (اسدی): شخصیتی برجسته، بزرگوار و اهل زهد و نیایش بود که پیامبر را نیز درک کرده و در فتوحات اسلامی، به دلاور مردی و شجاعت از او یاد شده است[14]. در حمله عمربن حجاج (فرمانده جناح راست سپاه ابن سعد) از طرف فرات، مسلم به قلب دشمن می‌زند و با به زمين افكندن ده‌ها نفر از جنگجويان ابن سعد به چنان پيكار سختی با آنان می‌پردازد که مانندش دیده نشده بود. وی همچنان شمشیر به دست و رجزخوان به نبرد ادامه می‌دهد تا دو نفر از سپاه دشمن برای کشتن او همدست می‌شوند و پس از درگیری شدید، نهایتاً نیمه‌جان به زمين می‌افتد. امام حسین و دوست دیرینه‌اش حبیب بن مظاهر به‌سوی وی می‌روند و با وی سخن می‌گویند و لحظاتی بعد شهید می‌شود.عابس بن ابوشبیب شاکری (همدانی): از شخصیت‌های شیعه، بزرگ قبیله و پارسا و شب‌زنده‌دار بوده است[15]. انسان دلاوری که به شیر شیران شهرت داشته است و هنگامی‌که پس از اعلام وفاداری به امام، وارد میدان می‌شود و مبارز می‌طلبد، یکی از سرداران سپاه دشمن (ربيع بن تميم همدانی) با فریاد هشدار می‌دهد هذا اسدالاسود، هذا ابن شبّيب و ابن سعد دستور می‌دهد به‌جای نبرد با وی، او را سنگ‌باران کنند. عابس که این شرایط را می‌بیند، زره و کلاه خود را به زمین می‌اندازد و در برابر سنگ‌ها، به نبرد سختی با دشمن ادامه می‌دهد و حدود 200 نفر از سپاه دشمن را دنبال می‌کند و می‌رماند تا آنکه وی را به محاصره درمی‌آورند و به شهادت می‌رسانند.نافع بن هلال جَمَلی (مذحجی): شخصیتی بزرگوار و سرشناس، قاری قرآن، کاتب روایت و از یاران امیر المومنین (ع)بوده و در جنگ‌های جمل، صفین و نهروان در رکاب آن حضرت حضورداشته است[16]. نافع به تیراندازی شهرت داشت (گفته شده است نام خود را بر نوک پیکان تیرهای مسموم خود نوشته بود و به‌سوی دشمن پرتاب می‌کرد). وی بدین ترتیب دوازده تن از سپاه دشمن را (غیر از زخمی‌ها) به هلاکت رسانید و با تمام شدن تیرهایش با شمشیر و خواندن رجز[17] به نبرد پرداخت. نافع پس از درخشش‌های حماسي در میدان نبرد، توسط گروهی از سپاه کوفه محاصره، سنگ‌باران، نيزه باران و نهایتاً اسیر می‌شود و با بازوانی شکسته و صورت زخمی نزد عمر سعد آورده می‌شود و درحالی‌که همچنان خون از محاسنش جاري است فرياد مي‌كشد: لو بقيَت‌ْ لي عضدٌ و ساعدٌ ماأسرتموني‌ (اگر بازو و دستي برايم مانده بود، نمي‌توانستيد مرا به اسارت درآوريد)؛ و نهایتاً توسط شمر به شهادت می‌رسد.بُرِير (همدانی): از بزرگان و زهاد کوفه، استاد برجسته قاریان قرآن، از یاران امیر المومنین[18]: پس از حمله اول سپاه ابن سعد به میدان رفت و رجز خواند و با رشادت‌های فراوان تعداد زیادی از دشمنان را کشت. وی ابتدا یزید بن معقل از لشگر ابن سعد را (که به مجادله با بریر برخاسته بود) به مباهله و سپس مبارزه دعوت کرد و چنان ضربه‌ای بر فرق معقل وارد آورد که در کلاه خود او فرورفت؛ و رضی بن منقذ را که به کمک معقل آمده بود بر زمین زد تا آنکه رضی از یاران خود کمک طلبید و نهایتاً کعب بن جابر، با فروبردن نیزه بر پشت بریر و یا ضربه شمشیر وی را به شهادت رسانید.ابوثمامه صائدی (همدانی): از تابعین و رزم‌آوران عرب و بزرگان شیعه و از یاران امیر المومنین (ع) است و در جنگ‌های حضرت شرکت داشته است[19]. شهرت وی در یادآوری وقت نماز به امام در ظهر عاشورا است که مورد استقبال امام قرار گرفت و پس از مخالفت دشمن با درخواست مهلت نماز، با گروهی (زهیر، عمرو بن قرظه انصاری، سعید بن عبدالله حنفی و ...) سپر دفاعی نماز امام شدند و یکی از زیباترین صحنه‌های حماسه عاشورا را با ایثار جان خود آفریدند. ابو ثمامه پس از نماز، با بدن مجروح، از امام اجازه میدان خواست، به میدان تاخت و مبارزه کرد تا در اثر جراحات زیاد، بدنش به ضعف گرایید و توسط قیس بن عبدالله ساعدی (پسرعمویش در سپاه دشمن) به شهادت رسید.انس بن حارث (بنی اسد): صحابی بزرگ و راوی حدیث از پیامبر که پس از فرود آمدن امام در کربلا، به همراه جمعی دیگر شبانه به امام پیوست. وی باوجود کهولت سن، با بستن عمامه‌ای محکم بر کمر و بستن دستمالی بر پیشانی (برای پوشاندن ابروان سفید و بلندش تا جلو چشمانش را نگیرد) به نبرد با دشمن می‌رود و پس از کشتن 18 نفر به شهادت می‌رسد؛ و امام بر بالین وی حاضر می‌شود می‌گرید و برایش دعا می‌کند که ای پیرمرد، خداوند سپاسگزار تو باشد.حبیب بن مظاهر (بنی اسد): یکی از صحابه پیامبر به شمار می‌آمد و از یاران خاص و حاملان علم امیر المومنین محسوب می‌شد (در برخی منابع آمده است از طرف حضرت لقب فقیه به وی داده شده است). وی در تمامی جنگ‌ها، در کنار حضرت امیر بود[20]. حبیب در روز عاشورا فرماندهی جناح چپ سپاه امام را بر عهده داشت (و زهیر فرماندهی جناح راست). هنگامی‌که سالم و یسار (بردگان ابن زیاد و پسرش) مبارز طلبیدند، ابتدا حبیب و بریر به‌سرعت به‌سوی آنان شتافتند ولی امام دستور برگشت آنان را داد و به عبدالله بن عمیر اجازه میدان داده شد. حبیب هنگام نماز ظهر امام نیز، با حصین بن تمیم از سپاه دشمن درگیر شد و با وی به نبرد پرداخت که یاران حصین به کمک او شتافتند و او را از چنگ حبیب نجات دادند. حبیب (آخرین شهید قبل از نماز ظهر عاشورا) با خواندن رجز، با سپاه دشمن به نبرد پرداخت و تعداد زیادی (62-35 نفر) از آنان را به هلاکت رسانید. نهایتاً بدیل بن صریم بر او ضربتی وارد کرد و فرد دیگری از بن تمیم نیزه بر او زد تا به زمین افتاد، خواست برخیزد که حصین بن تمیم شمشیری بر سر وی فرود آورد و سر ش را از بدن جدا کردند. شهادت حبیب در آخرین ساعات جنگ، باقیمانده سپاه امام حسین را درهم شکست.و بالاخرهجون (غفاری): غلام سیاه‌پوست آزادشده ابوذر غفاری، در تمامی عمر خدمتکار صدیق خاندان پیامبر بوده است[21]. پس‌ازآنکه امام برای بار اول به وی اجازه میدان نمی‌دهد، به‌پای امام می‌افتد و بوسه می‌زند و سوگند می‌خورد که تا شهادت از امام جدا نشود و آرزو می‌کند با نفس بهشتی امام سفیدرو شود؛ و پس‌ازآنکه اجازه میدان می‌یابد (ظاهراً پس از شهادت حبیب بن مظاهر) با لبخند و رجزخوانی[22]برهنه به نبرد می‌پردازد و پس از از پا درآوردن چند ده نفر از دشمن، در اثر برخورد ضربه به چشم و واژگون شدن، به شهادت می‌رسد. از امام سجاد (از طریق امام باقر) روایت‌شده است که هنگامی‌که قبیله بنی اسد برای خاک‌سپاری پیکر شهدای عاشورا در میدان حضور یافتند، از بدن جون بوی مُشک به مشامشان می‌رسید.سخن پایانیامام حسین (ع) در صبح عاشورا و قبل از شروع نبرد، خطاب به اصحاب و یاران خود فرمود: «اِنّ اللهَ قَد اَذِنَ في قَتلِكُم، فَعَلَيكُم بِالصَبر»؛ و پس از حمله اول در روز عاشورا و شهادت حدود 50 تن از یاران فرمود: صَبْراً بَنِي الْكِرَامِ، فَمَا الْمَوْتُ إِلَّا قَنْطَرَةٌ تَعْبُرُ بِكُمْ‏ عَنِ الْبُؤْسِ وَ الضُّرِّ إِلَى الْجِنَانِ الْوَاسِعَةِ وَ النِّعَمِ الدَّائِمَةِ،... (ای بزرگواران، شکیبایی کنید، مرگ چیزی جز پلی برای عبور دان شما از سختی‌ها و رنگ‌ها، به‌سوی بهشت بی‌کران و نعمت‌های دائمی، نیست). یاران امام حسین (ع) با جان‌فشانی درصحنه نبرد، به این ندای امام پاسخ دادند و این نقش را ایفا کردند تا همچون خاندان پیامبر، با به جان خريدن مصائب و صبور بودن در برابر توان‌فرساترین بلاها، به اسطوره‌های صبر در تاریخ، بدل شوند.**********مراجع1) تاریخ قیام و مقتل جامع سیدالشهدا (ع)، جلد اول، گروهی از تاریخ‌پژوهان، زیر نظر استاد مهدی پیشوایی، موسسه آموزش و پژوهشی امام خمینی، چاپ هیجدهم، تابستان 97.2) کوفه، از پیدایش تا عاشورا، نعمت‌الله صفری فروشانی، مرکز تحقیقات حج، موسسه فرهنگی هنری مشعر، 13913) سخنان حسین بن علی (ع)، از مدینه تا کربلا، محمدصادق نجمی، چاپ شانزدهم قم، بوستان کتاب، 1391.4) آیینه در کربلا است، پژوهش و نگارشی نو در بازشناخت نهضت عاشورا، دکتر محمدرضا سنگری، تهران، قدیانی، 1388.5) ياران شيدای حسين بن علی (ع)، مرتضی آقا تهرانی، چاپ پنجم، 1387، انتشارات باقيات.6) ياران امام حسين، علی‌محمد دخيل، ترجمه عدنان طهماسبي، كانون فرهنگ و هنر اسلامي، 13857) رايحه دلاويز، زندگي جون، انتشارات دليل، قم، 1385.8) تفسير تاريخ سرخ، بررسي انتقادي تاريخ نهضت حسيني، محمدجواد صاحبي، بهمن 1384، انتشارات پازينه9) زنان عاشورايي، زهرا يزدان پناه قره‌تپه، انتشارات هلال، 1383، تهران، موعود10) در کربلا چه گذشت؟ رسول جعفريان، سايت بازتاب، اسفند 138311) سلحشوران طف، محمد بن طاهر السماوی، ترجمه عباس جلالي، انتشارات زاير، آستانه مقدسه قم، 1381.12) پژوهشي پيرامون شهداي كربلا، جمعي از نويسندگان، پژوهشكده تحقيقات اسلامي سپاه انتشارات ياقوت، 1381.13) از مدينه تا نينوا، دكتر عباس علاقه بنديان، گلشن راز، 1380.14) منظومه عشق ارغواني (رجزهای واقعه کربلا)، دكتر علی‌رضا میرزا محمد، دفتر مطالعات اسلامي بنياد بعثت، قم، 138015) در آيينه عاشورا، سيد محمدصادق موسوي گرمارودي، سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد، 1380.16) رجزهاي يورشي در كلام حماسه‌آفرینان كربلا، دكتر غلامرضا رحم‌دل، انتشارات دانشگاه گيلان، پاييز 1375.17) قيام حسيني در آيينه اسناد تاريخي، عبدالكريم الحسيني القزويني، ترجمه علي علوي، دفتر تحقيقات و انتشارات بدر، 1373.18) قیام حسين (ع)، دكتر سيد جعفر شهيدي، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، چاپ پانزدهم، 1372[1] -دين نزد خداى سبحان يكى است «إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ ...آل‌عمران -19"، منظور از ادیان الهی در اینجا، زنجیره واحد شرایع توحیدی ابراهیمی است که ازنظر مقدار و كيفيت مختلف اند ولی ازنظر حقيقت، تسليم حق شدن و تسلیم در برابر بيانى است كه از مقام ربوبى در مورد عقاید و اعمال و يا در مورد معارف و احكام صادر مى‏شود (تفسیر المیزان، جلد 3، 188)[2] - اذعان و تمجيد دشمن (عمربن حجاج زبيدي، فرمانده جناح راست لشگر ابن سعد) از ياران امام: «اتدرون من تقاتلون؟ تقاتلون فرسان المصر و اهل البصائر و قوما مستمیتین، لا یبرزن منکم احد فانهم قلیل و قل مایبقون، ...». (مي دانيد با چه كساني مي‌جنگيد؟ با سواركاران فاتح مصر، صاحبان بصيرت، قومي ازجان‌گذشته که مرگ را طلب کرده‌اند، کسی از شما به مبارزه آن‌ها نرفته مگر آنکه کشته‌شده است)؛ شبث بن ربعي (فرمانده پیاده‌نظام)، با شماتت حجاج در ابراز خوشحالی از شهادت مسلم بن عوسجه می‌گوید: خود را به دست خود می‌کشید؟ به خدا بزرگواري بزرگ بود، وی را جنگ آذربايجان و در جایگاه‌های نيکو دیده‌ام.[3] - خطبه‌های امام در کتاب بسیار ارزشمند «سخنان امام حسین از مدینه تا نینوا» گردآوری و شرح داده شده است. خطبه‌ها و رجزهای یاران امام نیز در مراجع 7 و 16-14 معرفی‌شده است.[4]- در مقایسه با قصيده (مبتنی بر وزن و قافيه اولين مصراع)، بحر رجز نوعی بدیهه‌سرایی بدون تكلف و قيدهاي قصیده‌ای و نوعی سجع بوده است.[5]- يا دهر اف لک من خليل، ... .[6] - رجز جون: «كيف يري الفجار ضرب الاسود - بالمشرفي القاطع المهند؛ بالسيف صلنا عن بني محمد- اذب عنهم باللسان و اليد؛ ارجوا بذلك الفوز عند المورد- من اله الواحد الموحد؛ اذ لا شفيع عنده كاحمد»؛ رجز سعدبن حنظله: صبرا علي الاسياف و الاسنه - صبرا عليها لدخول الجنه؛ و حور عين ناعمات هنه - لمن يريد الفوز لابالظنه؛ يا نفس للراحه فاجهدنه؛ وفي طلاب الخير فارغبنه.[7] -«روز عاشورا است، امروز حسين به اندازه همه تاريخ بشريت كار دارد، به اندازه نوح و کشتی نجات، به اندازه ابراهيم و ذبح فرزند. بايد امروز تمام حقيقت را از صبح تا ظهر عاشورا متجلي سازد »، گر نکته‌دان عشقي، نشریه هیات الزهرا، شماره 7، محرم 1427[8] - برای نبرد روز عاشورا تا دوازده مرحله ذکر شده است.[9]- فهاهنا مَحَطُ رِحالِنا ...؛ و هاهنا والله محل قبورنا و هاهنا والله مَحشَرنا و مَنشَرَنا...(از سخنان امام در ورود به کربلا، سخنان حسین بن علی، ص 191)[10]- تعجب‌آور نبودن آمار تلفات زياد دشمن در نبرد با هر يک از مجاهدان.[11]- سخنان امام در وصف یاران خود شب عاشورا در پاسخ به نگرانی حضرت زينب (س): يستانسون بالمنيه دونی استيناس الطفل به محالب امه (آنان با مرگ چنان مأنوس اند که طفل به پستان مادرش)[12]- همسرش ام وهب نیز که در جبهه بود، تلاش داشت با عمود خیمه‌ای شوهرش را در مبارزه همراهی کند که امام او را برگرداند. عبدالله در این نبرد کشته نشد و در جریان حمله سوم به شهادت رسید. (مقتل جامع، 767)[13] - وی ابتدا همراه مسلم بن عقیل دست به قیام زد و پس از پراکنده شدن مردم، به‌اتفاق عمرو بن خالد صیداوی و گروهی دیگر به کاروان امام پیوست[14] - مسلم بن عوسجه از افرادی بود که به امام حسین نامه نوشته بود و به آن وفادار ماند و هنگام ورود مسلم بن عقیل به کوفه، پرچم‌دار مسلم شد و برای وی بیعت و نیرو جمع می‌کرد. پس از شهادت مسلم و هانی، با خانواده‌اش از کوفه خارج شد و به امام پیوست.[15] - عابس نیز از افرادی است که پس از ورود مسلم بن عقیل به کوفه، با وی اعلام بیعت و وفاداری کردند. نامه مسلم به امام حسین، مبنی بر بیعت هیجده هزار نفر با وی و دعوت از امام برای رهسپار شدن به آن دیار، توسط عابس و غلامش شوذب به امام ارسال شد.[16]- نافع قبل از شهادت مسلم بن عقیل، به‌سوی امام رهسپار شد و در بین راه مکه و مدینه به کاروان امام پیوست. پس از بسته شدن آب بر کاروان امام در کربلا (قبل از عاشورا)، نافع پرچم‌دار گروهی بود که به سرپرستی حضرت عباس (ع) از طرف امام برای تأمین آب مأموریت یافت و شبانه به آب رسید. نافع پس برخورد با عمرو بن حجاج زبیدی (نگهبان آب) و جدال کوتاه لفظی با وی، به یاران خود دستور داد آب بردارند و پس از حرکت نیروهای عمرو برای ممانعت، به آنان حمله‌ور شدند و با هلاکت عده‌ای، آنان را پراکنده ساختند و به کاروان بازگشتند.[17]- ان تنکرونی فانا ابن الجملی، دینی عَلی دین حسین بن عَلی[18]- بُریر پس از اطلاع از تصمیم امام حسین، از کوفه به مکه رفت و ازمکه همراه امام به کربلا آمد.[19]- از دعوت کنندگان امام حسین و یاری‌دهندگان مسلم بن عقیل بود و به دستور مسلم فرماندهی قبایل تمیم و همدان را بر عهده گرفت، کمک‌های مالی شیعیان را جمع‌آوری می‌کرد و با آن سلاح تهیه می‌کرد؛ در شورش کوفه و محاصره کاخ ابن زیاد شرکت داشت. وی همراه نافع بن هلال از کوفه خارج شد و در راه مکه به مدینه به کاروان امام پیوست.[20]- حبیب ازجمله افرادی بود که به امام حسین نامه نوشتند و زمانی که مسلم وارد کوفه شد، همراه عابس برای مردم سخنوری می‌کردند. حبیب با مسلم بن عوسجه در کوفه برای امام بیعت می‌گرفتند و پس از ورود ابن زیاد، زمانی که کاروان امام حسین به کربلا رسید، شبانه از کوفه گریختند و در کربلا به امام پیوستند. در کربلا نیز با اجازه امام به تشویق قبیله‌ای از بنی اسد برای یاری امام پرداخت که با خبردار شدن ابن سعد و اعزام پانصد سوار، از پیوستن آنان به امام ممانعت کرد. حبیب (و زهیر) همراه گروهی بود که از طرف امام به سرپرستی حضرت عباس برای مذاکره با سپاه ابن سعد فرستاده شد.[21]- پس از شهادت ابوذر به اهل بین پیوست. وی ابتدا در خدمت گذاری امام حسن (ع) کوشید و سپس در خدمت امام حسین (ع) قرار گرفت و در سفر امام از مدینه به مکه و از مکه تا عراق امام را همراهی می‌کرد.[22] - رجز مشهور جون: کيف يری الکفار ضرب الاسود، بالسيف ضربا عن بنی محمد، اذب عنهم باللسان واليد، ارجوا به الجنه يوم الورود.