معرفت درباره‌ی معاد

بسم الله الرحمن الرحیمالحَمدُللهِ رَبِّ العالَمین، وَ الصَّلاةُ وَ السَّلام علی حبیبِ اِلهِ العالَمین، اَبِی‌القاسِم المُصطَفی مُحَمَّد (ص) و عَلی آلِه الطّیِّبینَ المَعصومینَ المُکَرَّمینشب ششم محرم الحرام است. ان‌شاءالله که خداوند سبحان به این عزاداری‌ها و توسلات برکت عنایت فرماید و همه را موجبات سعادت دنیا و آخرتمان قرار دهد.ما در سال گذشته چند جلسه‌ای که در ایام محرم محضر شریفتان بودیم، از فرمایشات اباعبدلله الحسین (ع) را مقداری بحث و گفت‌وگو کردیم. آن حدیث راجع به معرفت الهی و پیامدها و لوازم معرفت به خداوند سبحان و شناخت به مبدأ بود.بحث این شب‌ها؛ معرفت درباره‌ی معادبحثی که در این ایام و این شب‌ها در نظر گرفته شد که به محضر شما بزرگواران، برادران و خواهران، ارائه شود؛ شرح و بست حدیث دیگری از سرور و سالار شهیدان، اباعبدلله الحسین (ع) است، اما این روایت، روایتی است که در جریان عاشورا مطرح شده‌است و محور اصلی بحث آن معرفت به معاد است. در این روایت حضرت این طور به یارانشان و اهل بیت‌شان خطاب می‌کنند و با این خطاب بحث‌شان را شروع می‌کنند که: «صَبرًا بَنِي الكِرامِ، فَمَا المَوتُ إلاّ قَنطَرَةٌ تَعبُرُ بِكُم عَنِ البُؤسِ والضَّرّاءِ إلَى الجِنانِ الواسِعَةِ والنَّعيمِ الدّائِمَةِ...» (معانی الأخبار، صفحه‌ی ٢٨٨) این روایت طوالانی است و سعی می‌کنم در این شب‌هایی که به محضر شما شرف‌یاب می‌شوم، ابعادی از این حدیث بحث و گفت‌وگو شود.مرگ، مسئله‌ی مهم زندگیواقعیت این است که یکی از بزرگ‌ترین مسائل جدی و اساسی زندگی همه‌ی ما، بلکه از یک منظر، بزرگ‌ترین مسئله‌ی زندگی تک تک ما، واقعه‌ی مرگ است. برخی از چیزها در زندگی ما هست که واقعاً مسئله نیستند و انسان فکر می‌کند که مسئله‌اند. برخی از چیزها هم هستند که مسئله هست، ولی خیلی جدی و مهم نیست. مثال‌ها و نمونه‌های فراوانی را انسان می‌تواند در زندگی خودش پیدا کند. بعضی از چیز‌ها هم هست که واقعا مسئله‌ی مهمی در زندگی است، ولی مهم‌ترین مسئله یا جزء مسائل بسیار مهم تلقی نمی‌شود. مسئله‌ی مرگ هیچ یک از این‌ها نیست. مرگ یکی از اساسی‌ترین و مهم‌ترین مسائل جدی و حقیقی زندگی همه‌ی ما انسان‌ها است.ویژگی‌های مرگچند ویژگی در مسئله‌ی مرگ هست که بحث مرگ را جدی می‌کند. یکی این که فراگیر است و اصلا استثناء ندارد. همه‌ی انسان‌ها این مسیر را در پیش دارند. اگر به خودمان مراجعه کنیم و به این ندای قرآن توجه کنیم که «كُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الْمَوْتِ...» (عنکبوت، ۵۷) هر کسی خواهد مرد. این را باید آدم به درون خودش مراجعه کند و این فضا را درون ساحت جانش معنا کند؛ من خواهم مرد. امر قطعی و تردیدناپذیر است. فراگیر، عمومی، همگانی، بدون استثناء.یک ویژگی دیگر در مرگ هست که بحث مرگ را صد چندان جدی می‌کند و آن این است که اساسً وقت مرگ معین نیست. همه‌ی ما به مرگ طبیعی نمی‌میریم. بسیاری از انسان‌ها به تعبیر علما به مرگ اخترامی می‌میرند. اسباب و عوامل مرگ‌آفرین بسیار فراوان، گسترده، نزدیک به ما و قریب به هستی و وجود ما است. هر لحظه ما در تهدید مرگ هستیم. گاهی از اوقات وقتی این بحث را می‌خواهم توضیح دهم، این گونه عرض می‌کنم؛ اگر ما وارد یک قبرستان شویم، با این که کراهت دارد سنگ قبر‌ها را انسان بخواند، ولی یکی دو دفعه اشکال ندارد؛ اگر انسان دقت کند، می‌بیند از سن یک سال در قبرستان هستند تا سن صد سال و بالاتر. یعنی هر سنی که بنده و جنابعالی الان در آن هستیم، به همان سن تعداد فراوانی در قبرستان مدفون هستند. معنایش این است که مسئله‌ی مرگ هیچ وقت معینی ندارد. این مسئله را خیلی جدی می‌کند. یعنی اگر مجدد به خودمان برگردیم، قطعاً می‌میریم و قطعاً معلوم نیست این واقعه‌ی عظیم کی و در چه وقتی روی دهد. عرض کردم، اگر سی سالمان است، سی و یک سالمان است، سی و پنج سالمان است، چهل سالمان است، پنجاه سالمان است، شصت سالمان است، از هر سنی شما در نظر بگیرید، می‌بینید در قبرستان‌ها افراد زیادی مدفون هستند. حوادث فراوان در اطراف ما هست که می‌تواند ما را به کام مرگ بکشاند. این مسئله را خیلی جدی می‌کند.ویژگی سوم که در بحث مرگ هست و باز اهمیت و جدی بودن مسئله‌‌ی مرگ را برای ما بیش‌تر نشان می‌دهد و روشن می‌کند این است که مسئله‌ی مرگ ما را از همه‌ی داشته‌هایمان جدا می‌کند. افراد زحمت می‌کشند در طول مدت سالیان متمادی زندگی تشکیل می‌دهند. امکاناتی فراهم می‌کنند، سرمایه‌هایی فراهم می‌کنند، خانواده‌ای تشکیل می‌دهند، اوضاع و احوالی به هم می‌زنند، اما مسئله‌ی مرگ که استثناء ندارد و وقتش هم اصلاً معین نیست، انسان را از همه‌ی این داشته‌ها جدا می‌کند.مسئله‌ی بسیار مهمی است. باید انسان این مسئله را حل بکند؛ از نظر نظری باید حل بکند، از نظر زندگی باید حل بکند، باید با آن درست کنار بیاید، مسئله مهم است.ویژگی چهارم و ویژگی پنجم هم دارد؛ در مسئله‌ی مرگ، بزرگانی، انسان‌های فرهیخته و فاخری، این‌ها گفتند مسئله‌ی مرگ باب ابدیت است. این را توجه بفرمایید، ما زندگی ده ساله و بیست ساله و سی ساله و پنجاه ساله و شصت ساله و هشتاد ساله و صد ساله داریم، اما در برابر ابدیت اصلاً این زندگی‌ها معنا ندارد. مسئله‌ی مرگ باب ورود به ابدیت است، یا دست کم عده‌ی فراوانی از انسان‌های فرهیخته و فاخر در سرتاسر جهان در طول تاریخ این مسئله را مطرح کرده‌اند، مسئله‌ی ابدیت، این ویژگی چهارم.ویژگی پنجم: انسان های فرهیخته در طول تاریخ نه تنها مسئله‌ی مرگ را باب ابدیت مطرح کردند، بلکه حیات پس از مرگ را نتیجه‌ی زندگی این دنیا معرفی نمودند. پس مسئله‌ی مرگ بسیار مهم و اساسی است. آن روایتی که از امیر مومنان علی (ع) است؛ می‌فرمایند: «رَحِمَ اللّهُ اِمْرَاً عَلِمَ مِن أینَ وَفی أینَ وَ إلی أینَ» تا این مسئله حل و فصل نشود، تا مسئله‌ی مبدأ و دنیا حل نشود، تا مسئله‌ی آخرت و مرگ حل نشود؛ انسان روی آرامش را نمی‌بیند. ممکن است کارهایی کند که مدتی از این مسئله‌ی مهم و اساسی غافل شود‌، اما اگر این مسئله حل نشود‌، انسان نمی‌تواند این سعادت واقعی دنیوی و اخروی و حقیقی خودش را بدست آورد. مسئله‌ی مرگ باید حل شود. حتی اگر انسان یقین نداشته باشد که بعد از مرگ چه خبر است، علم نداشته باشد که بعد از مرگ چه خبر است، احتمال این معنا را هم بدهد. این مسئله‌ای است که انسان راجع به آن باید تأمل وافر و عمیق بکند. این تعبیر حضرت امام (ره) است: «ما حتی اگر احتمال مسئله‌ی معاد را هم بدهیم نمی‌توانیم اینگونه زندگی کنیم»این استدلالی را که ائمه‌ی معصومین (ع) در روایات متعدد به آن توجه کرده‌اند، استدلال بسیار عمیقی است که عقلانیت زندگی دینی را به نحو عمیق نشان می‌دهد. به این استدلال تاکنون هیچ جوابی از طرف منکرین معاد داده نشده‌است. امیرالمومنین (ع)، امام صادق (ع) و هم‌چنین امام رضا (ع) در فرمایشاتشان دارند.عقلانیت در زندگی دینی در مواجهه با حیات پس از مرگاستدلالی است که نشان می‌دهد حیات و سبک زندگی دینی از یک عقلانیت بسیار عمیق برخوردار است. این استدلال چیست؟بسیاری شاید تعقیب کرده باشند، در بین اندیشمندان غربی، این بحث شرطیه‌ی پاسکال و دیگران مباحثی را که مطرح کردند، کتاب‌ها راجع به این نوشته شده‌است. در میان اندیشمندان اسلامی، مثل غزالی در کیمیای سعادت، مثل صدرالمتالهین در آثارش به این استدلال توجه کرده‌اند. روی این استدلال تامل بکنیم. یک استدلالی است که تاکنون رخنه‌ای به ارکان آن کسی نتوانسته وارد کند. آن استدلال چه است؟ امیرالمومنین (ع) می‌فرماید، غزالی هم با اشاره به فرمایش امیرالمومنین، در کیمیای سعادت آورده است. امام صادق (ع) در مناظره‌ای که با ابن ابی‌العوجاء داشت؛ این بحث را مطرح کرد. امام رضا (ع) در مناظرات خود مطرح کرد. می‌فرماید: اگر سخن منکرین حیات پس از مرگ صحیح باشد و ما با مردن هیچ و پوچ می‌شویم و خبری از معاد و قیامت و برزخ نیست؛ که واقعیت امر این‌گونه نیست ولی اگر فرضا این باشد، همه ما پس از مردن یکسان می‌شویم. توجه فرمایید چه مومن، چه کافر، چه مسلمان، چه غیر مسلمان، چه آن کس که به آداب شریعت توجه کرده، چه نکرده؛ اگر واقعا معادی در کار نباشد، همه مساوی می‌شوند. آن‌جا دیگر این خیالات ما و وهم ما است که بلند می‌شویم و می‌گوییم فلانی، چه‌قدر به تو گفتم این‌ها افسانه است و خیالات است و چیزی در کار نیست. صفر محض می‌شود، اگر حرف‌های شما درست باشد. اما اگر حرف‌های منکرین درست نباشد، که ائمه معصومین می‌فرمایند درست نیست؛ اگر حیات مرگ پس از مرگ به نحو ابدیت درست باشد، که هزاران انسان فاخر و فرهیخته در رده نبوت و ولایت روی این تاکید کرده‌اند، هزاران عارف واصلی که حقایق آن‌سو برایشان کشف شده، روی این معنا تاکید کرده‌اند. اگر این معنا درست باشد، آن‌موقع کسی که به سبک زندگی دینی زندگی کرده، حیات ابدی سعادتمندانه خواهد داشت، اما آن کسی که انکار کرده و به سبک زندگی انبیا توجه نکرده، دچار هلاک ابدی می‌شود. این استدلال که استدلالی بسیار اساسی و مهم در ارتباط با موضوع معاد است، تاکنون هیچ رخنه‌ای به آن وارد نشده‌است.زیرک‌ترین افراد، بیشترین یادکنندگان مرگعمق عقلانیت زندگی دینی، کسی که زندگی دینی می‌کند، او زیرک‌ترین فرد است. در روایت رسول گرامی اسلام است، حضرت فرمود: «... أكيَسِ النّاسِ...»، آن کسی زیرک‌ترین فرد است که بیش‌تر به یاد مرگ باشد. کسی که زیاد یاد مرگ را مطرح می‌کند و به آن توجه می‌کند و می‌خواهد این مساله را حل کند و از نظر عملی و نظری با آن درست کنار بیاید، او زیرک‌ترین فرد است. چرا؟ چون به فکر ابدیت است و مسئله‌ی ابدیت در کار است. این مسئله، شوخی نیست.وقتی انسان این‌ها را حساب می‌کند، در هر صحنه‌ای می‌تواند بفهمد که چه کسی دچار آسیب شده است و چه کسی پیروز میدان است. در ماجرای کربلا چه کسانی پیروز میدان هستند؟ در آن لحظات اول شاید عده‌ای فکر می‌کردند که یزید و یزیدیان پیروز هستند، ولی واقعیت مسئله چیست؟ خودِ عمرسعد وقتی آن تردید عظیم در جانش افتاد و خودش را بین بهشت و جهنم دید، حتی اگر احتمالش را هم می‌داد [که این کار درست نباشد،] نباید این‌گونه عمل می‌کرد. او آمد کارش را توجیه کرد. گفت الآن این کار را انجام می‌دهیم و سپس وقتی اوضاع مسلط شد، دوباره حلش می‌کنیم. انسان باید بالاخره به یک شیوه‌ای با مسئله‌ی مرگ هماهنگ شود؛ نمی‌شود به این مسئله بی‌اعتنا باشد. در کربلا، امام حسین (ع) و یارانش در یک سمت میدان هستند و یزید و یزیدیان در سمت دیگر. چه کسی از میان این دو گروه زیرک‌تر است؟ یزیدیان غنیمت بردند، افراد زیادی را کشتند و سرهای شهدا را بردند، آن‌ها به ظاهر پیروز شدند. اما چه کسی پیروز اصلی این میدان است؟ پیروز این میدان حضرت اباعبدالله الحسین و یارانش هستند.این معنا را حضرت قاسم‌بن‌الحسن هم عمیقاً درک کرده است. جمله‌ی معروف «لَا یَوْمَ‏ کَیَوْمِکَ یَا اَبا عَبْدِاللهِ» از زبان امام حسن مجتبی (ع) است. در آن لحظات سختی که امام حسن مجتبی (ع) مسموم شده بود، وقتی اباعبدلله حسین (ع) اشک می‌ریخت، امام حسن (ع) فرمودند: چرا اشک می‌ریزی؟ من را مسموم کردند، اما فرزندان و خواهران و برادران من اطرافم هستند. «لَا یَوْمَ‏ کَیَوْمِکَ یَا اَبا عَبْدِاللهِ»، سی‌هزار نانجیبی که خودشان را از امت پیامبر (ص) می‌دانند، تو را محاصره می‌کنند؛ با لب‌های تشنه و با چنان وضعی تو را به شهادت می‌رسانند. یا اباعبدالله، هیچ روزی مثل روز تو نیست.فرزندان امام حسن مجتبی (ع) در واقعه کربلاچند تا از فرزندان امام حسن مجتبی (ع) در کربلا حاضر بودند. بعضی‌ها تا هفت نفر از فرزندان امام حسن مجتبی را در کربلا شمرده‌اند. شیخ مفید می‌گوید تا سه تا از فرزندان امام حسن مجتبی (ع) در ماجرای کربلا حضور داشتند. مثل حسن بن الحسن، معروف به حسن مثنی یا طباطبا، که جد سادات طباطبایی است و همان کسی است که تاریخ از او نقل کرده و بعضی به اشتباه او را با حضرت قاسم‌ بن‌ الحسن اشتباه می‌گیرند. این، حسن طباطبا است که در ماجرای کربلا خواستگاری کرد. البته این اتفاق، در روز عاشورا نبوده، حسن بن حسن در مسیر کربلا از یکی از دختران اباعبدالله حسین (ع) خواستگاری کرد. او ابتدا از سکینه خواستگاری کرد؛ اما حضرت امام حسین (ع) به او گفتند که سکینه به درد شما نمی‌خورد. در دلیل این مسئله، حضرت این جمله را مطرح کردند که «کَانَ الغَالِبُ عَلَیهَا الاستغراق فی الله»، حضرت سکینه غرق در خدا است. او به درد زندگی با تو نمی‌خورد، اما فاطمه خوب است. بنابراین در جریان کربلا فاطمه نوعروس بوده است. حسن بن الحسن هم مجروح شد و نجات پیدا کردن او نیز داستان مفصلی دارد.یک فرزند دیگر امام مجتبی (ع) هم در ماجرای کربلا به شهادت رسید که نام او عبدالله رضی است و او هم داستان مفصلی دارد. حضرت قاسم بن الحسن یکی دیگر از فرزندان امام حسن مجتبی (ع) است که در ماجرای کربلا آن صحنه‌های شگفت را پدید آورد. در شب عاشورا وقتی اباعبدالله حسین (ع) به همه‌ی یارانش واقعیت‌ها را نشان داد که چه خواهد شد و چه اتفاقی برای شما خواهد افتاد؛ فرمود فردا همه‌ی شما به شهادت می‌رسید. این نوجوان یک فرصت مغتنمی پیدا کرد و خودش را به مولا و آقایش رساند و عرض کرد که آیا فردا من هم شهید می‌شوم؟آیا من هم کشته می‌شوم؟ امام حسین (ع) حضرت قاسم را در آغوش گرفت. -یکی در این‌جا بود و یکی، فردا در روز عاشورا که امام حسین (ع) حضرت قاسم را در آغوش گرفت.- یادگار برادر است، سپس به او فرمود که «کَیْفَ الْمَوْتُ عِنْدَک؟».حضرت قاسم، مصداق حل شدن مسئله‌ی مرگ در زندگیمسئله‌ی مرگ بسیار مهم است و باید مساله‌ی مرگ حل شود. اگر این مسئله حل شود، همه‌ی زندگی رنگ می‌خورد، همه‌ی زندگی تغییر پیدا می‌کند و انسان جور دیگری با مسائل زندگی برخورد می‌کند. فرمود «کَیْفَ الْمَوْتُ عِنْدَک؟»، مرگ در نگاه توی قاسم چگونه است؟ ببینید چه جواب داد! این جواب است که زندگی قاسم را می‌سازد. فردایش و ابدیتش را می‌سازد. فرمود «أَحْلى مِنَ الْعَسَلِ»، برای این‌ها مساله مرگ و مردن در راه حق و حقیقت حل شده است. این برای من شیرین‌تر از عسل است. وقتی آقا این جواب را شنید، فرمود: بله، فردا شما هم کشته خواهی شد و به شهادت خواهی رسید.روز عاشورا می‌شود و آن صحنه‌های عظیم پدید می‌آید و یک وقتی که قاسم بن الحسن احساس می‌کند که الان وقت او است که وارد میدان شود. خودش را آماده و تجهیز می‌کند. لباس بلندی می‌پوشد و شمشیری در دست می‌گیرد و می‌آید کنار عمویش و صدا می‌زند:‌ عمو جان، اجازه میدان به من بده! نقل‌هایی است که حضرت اشک می‌ریخته‌ است، یا در این صحنه یا در صحنه‌های بعد. این‌جا هم اباعبدالله الحسین حضرت قاسم بن الحسن را در آغوش می‌کشد و در آغوش خود می‌فشارد و مدتی هم اباعبدالله الحسین و هم قاسم بن الحسن گریه کرده‌اند. می‌دانند مساله چیست. حضرت اجازه نمی‌داد. قاسم بن الحسن پافشاری و تاکید می‌کند و بالاخره آقا اجازه داد. قاسم بن الحسن وارد میدان شد. یک نوجوان هاشمی، فرزند امام حسن مجتبی شجاعتی از خود نشان می‌دهد. آماده شهادت و مرگ است. شهادت در کام او شیرین‌تر از عسل است. ببینید چه‌کار می‌کند، مثل حسین فهمیده‌ها چگونه خود را زیر چرخ تانک می‌اندازد، این شجاعت‌های عظیم، تعجب نکنیم وقتی قاسم بن الحسن به مبارزه رفته، سه نفر از دشمنان یل را به خاک نشانده، آماده شهادت است. دشمن می‌گوید یکی از این‌ها کمین کرد که ضربه‌ای در میان مبارزات حضرت قاسم بن الحسن به او بزند. آماده شد و در کمین قرار گرفت و در یک فرصتی شمشیر خود را بر فرق قاسم بن الحسن وارد می‌کند. تاریخ نوشته که حضرت قاسم بن الحسن با صورت به روی زمین افتاده. یک دفعه صدا می‌زند: یا عماه، عمو جان، به فریاد برادرزاده‌ات برس. وقتی آقا اباعبدالله الحسین، صدای استغاثه قاسم را شنید، به سپاه دشمن حمله کرده، به آن دشمن نانجیبی که شمشیر بر فرق حضرت زده، رسیده و شمشیر را بالا آورده تا او را از بین ببرد. او دستش را جلو می‌آورد و شمشیر دستش را قطع می‌کند. دشمن برای این‌که آن نانجیب را نجات دهد، حمله می‌کند، جنازه نازنین قاسم بن الحسن زیر سم ستوران، زیر پا و چکمه‌ها می‌ماند. می‌خواهد بگوید آقا جان پیش از آن‌که بدن مطهرت زیر سم ستوران برود...«... أَلَا لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ» {هود، ۱۸}؛ «... وَسَيَعْلَمُ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَيَّ مُنْقَلَبٍ يَنْقَلِبُونَ» {شعراء، ۲۲۷}