کجا ایستاده ایم؟

محمدرضا جعفریکوتاه درباره تغییر اقلیم، گرمایش جهانی، راه‌ها و روش‌های پیموده و ناپیموده.تغییر اقلیم گرمایش جهانی و ناشی از افزایش غلظت گازهای گلخانه‌ای و تغییر کاربری اراضی، موجب تغییرات آشکاری در فراسنج‌های اقلیمی جهان شده است. پی‌آمدهایی مانند افزایش رخداد مخاطرات جو- اقلیمی، وقوع بارش‌های سنگین و غیرمترقبه -)علی‌رغم کاهش کلی میانگین بارش(، افزایش رخداد توفان، کاهش عملکرد محصولات زراعی و باغی، کاهش امنیت غذایی، حذف برخی گونه‌های جانوری و گیاهی، افزایش انواع بیماری‌های انسان، دام و گیاه، کاهش تنوع زیستی و موجودات دریایی، کاهش چشمگیر پهنه‌های اقلیم مرطوب و افزایش اقلیم خشک، افزایش روند بیابان‌زایی، کاهش کیفیت شاخص زیست اقلیمی و کم رونق شدن گردشگری، افزایش بیماری‌های مناطق گرمسیری مانند مالاریا، افزایش ریسک سرمایه‌گذاری در بخش‌های کشاورزی، افزایش هزینه حوادث غیرمترقبه، بی‌اعتمادی به برنامه‌ریزی و بودجه سالانه و همچنین افزایش مهاجرت از مناطق در معرض مخاطرات اقلیمی از نتایج ممکن و محتمل این تغییراقلیم است. در ایران این پیامدها خود را به شکل‌های گوناگونی نشان داده است. افزایش دما، کاهش بارش و افزایش فراوانی رخداد پدیده‌های مخرب جوی-اقلیمی در کشور به ویژه در دو دهه اخیر، از آن جمله هستند. در بازه زمانی 1343 – 1395 میانگین دمای کشور با شیب 0.4 درجه بر دهه افزایش یافته و دمای حداقل برخی نقاط به طور چشم‌گیری بیش‌تر شده است. تغییرات بارش دراین دوره نشان از کاهش آن با شیب 11 میلیمتر بر دهه دارد و در شمال غرب و غرب کشور به شکل معنی داری کاهش یافته است از سال 1384 تاکنون نمایه خشکسالی دهه‌ای کشور منفی بوده و از آن زمان تاکنون کشور با خشکسالی انباشت شده مواجه بوده است. تعداد ساعات آفتابی به طور میانگین 11 ساعت بر سال افزایش یافته است. در ادامه این وضعیت و درصورت عدم پایبندی کشورها به توافقنامه سال 2015 تغییر آب و هوای پاریس، کاهش بارش در غرب و شرق ایران تا 20 درصد نسبت به میانگین بلندمدت خواهد بود. درصورت عدم پایبندی به این توافقنامه میانگین دمای کشور حدود 5.2 و در صورت پایبندی حدود 1.3 نسبت به بازه 1986-2005 افزایش خواهد داشت. از نظر منطقه‌های بیشترین کاهش بارش به ترتیب در منطقه زاگرس و شمال غرب رخ خواهد داد. منطقه زاگرس علاوه بر بیشترین کاهش بارش با بیشترین افزایش دما نیزمواجه خواهد شد. تنها منطقه‌ای که احتمال افزایش بارش در آن وجود دارد، جنوب شرق کشور است ولی رفتار بارش‌ها در این منطقه به صورت ناگهانی و سیل‌آسا خواهد بود. نکته مهم در تغییرات منطقه‌ای بارش و دما، منطبق بودن بیشترین کاهش بارش و بیشترین افزایش دما بر روی منطقه زاگرس و پس از آن در منطقه شمال غرب است. مناطقی که هم اکنون درگیر مشکلات زیست‌محیطی مانند وقوع گرد و خاک، خشکسالی‌های گسترده،فرونشست زمین، آتش‌سوزی و خشک‌شدن درختان جنگلی، کاهش شدید سطح آب دریاچه ارومیه و حذف برخی اکوسیستم‌های طبیعی شده‌اند. ادامه چنین وضعیتی موجب تشدید مشکلات زیست محیطی در مناطق یادشده می‌گردد. در کنار این، گرمایش جهانی تاثیرات دامنه‌دار و معناداری بر منابع آبی و سفره‌های زیرزمینی، امنیت غذایی، تولید و مصرف انرژی، تولیدات کشاورزی خواهد داشت. علاوه بر آن، زیرساخت‌های موجود همچون نیروگاه‌ها، پل‌ها، سدها و تاسیسات و ابنیه خدماتی، اجتماعی و نظامی با تغییر الگوهای اقلیمی، نوع و شدت بارش‌ها، جریان رسوبی رودخانه‌ها، طوفان‌‌های شدید و مانند این‌ها به شدت آسیب‌پذیر و گاه غیراستفاده خواهند شد. مهاجرت، متروکه‌شدن روستاها و شهرهای کوچک، گسترش حاشیه‌نشینی و کاهش رفاه و آسایش اجتماعی و خلل در رشد اقتصادی و تولید ثروت به دنبال پیامدهای طبیعی تغییر اقلیم بروز خواهد کرد.بر همین اساس و با تکیه بر داده‌های علمی موجود و روند سناریوهای مختلفی که آینده آب و هوایی کشور را پیش چشم می‌اورد می‌بایست باید برنامه‌های جامعی برای مقابله و کاهش اثرات تغییر اقلیم و سازگاری با آن تدوین و اجرا شود. در بسیاری از مناطق کشور نیاز است در قبل از تدوین هر برنامه‌ای بایستی به آینده‌نگری‌های اقلیمی مناطق توجه نمایند. این توجه می‌تواند فرصت‌های جدیدی نیز خلق کند. حرکت به سمت اقتصاد بدون نفت، گسترش شرکت‌ها و تعاونی‌های دانش‌بنیان برای تولید و استفاده از فناوری‌های نو، تولید دانش اقلیمی و فنی منطبق با تغییرات اقلیمی، حرکت به سمت فناوری‌های های‌تک به جای صنایع سنگین، تبدیل شدن به قطب جهانی در تولید انرژی‌های پاک، گسترش گردشگری و تغییرالگوی کشاورزی و از همه مهم‌تر ایجاد ساختاری دموکراتیک در برنامه‌ریزی و اقدام جمعی و ساماندهی به یک نظام اجتماعی و اقتصادی مبتنی بر عدالت اجتماعی و عدالت اقلیمی از فرصت‌هایی است که مواجهه با تغییر اقلیم میسر ساخته است.این همه میسر نخواهد شد جز از طریق شناخت این پدیده جهانی و همه‌گیر و البته سرنوشت‌ساز. در این پرونده به بررسی روند تغییرات اقلیمی، راه‌ها و روش‌های پیموده و آزموده‌شده مقابله با آن، کنفرانس‌های بین‌المللی تغییر اقلیم سازمان ملل (COP) و ضعف‌های ساختاری آن، بدیل‌های رادیکال ممکن و تاثیرات اجتماعی و جنسیتی این موضوع پرداخته‌ایم... برای خواندن مطالب این پرونده به مجله قلمرو رفاه، شماره 43، صفحه های 33-47 مراجعه کنید.