کرونا و رومانتیسیسم شیعی

یکی از مهم‌ترین سوالاتی که پس از دوران روشنگری و پیدایش عقل مدرن، ذهن و اندیشه‌ی شمار زیادی از اندیشمندان و جامعه‌شناسان و روانشناسان و فلاسفه را به خود اختصاص داد- و اکنون نیز می‌دهد- پرسش از چیستی دین و درون‌مایه آن و چرایی دین‌ورزی انسان‌ها است. شاید بتوان با تسامح تبیین‌های صورت‌گرفته از دین را به دو دسته‌ی کلی روان‌شناختی و جامعه‌شناختی تقسیم کرد[۱]. آن چه تبیین‌های روان‌شناختی بر روی آن تکیه می‌کنند، این نکته است که دلایلی که انسان‌ها به منظور آن به دنبال دین‌ورزی هستند، ریشه در روان آدمیان دارد. در میان این تبیین‌ها نیز می‌توان دو رویکرد متفاوت دیگر نیز مشاهده کرد. عده‌ای بر این باورند که انسان‌ها در جست‌و‌جوی حقیقت به دنبال دین می‌روند و عده‌ای دیگر معتقدند که احساسات و عواطف و یافتن معنایی برای زندگی و آسودگی خیال، مهم‌ترین انگیزه‌ی آدمی برای دین‌ورزیدن است. عقل‌گرایی و عاطفه‌گرایی، عناوینی است که جامعه‌شناسان و انسان‌شناسان بر روی این دو رویکرد متفاوت نهاده‌اند[۲].از طرف دیگر، عده‌ای از جامعه‌شناسان نیز،‌ دلایل دین‌ورزی انسان‌ها را در جامعه جسته‌اند. اختلاف طبقاتی و بهره‌کشی طبقه‌ی بالادست از طبقه‌ی فرودست و همبستگی اجتماعی و هویت، اشاره به مهم‌ترین رویکردهای کارکردگرایانه‌ی کلاسیک نسبت به دین دارد[۳]. بی‌شک برای آن که بتوان نگاه جامعی به دین داشت و همه‌ی ابعاد و اطراف آن را در نظر آورد، لازم است که هر دو بعد آن- یعنی چه بعد روان‌شناختی و چه بعد جامعه‌شناختی- را مورد مطالعه قرار داد؛ چرا که مومنین علاوه بر آن که شخصا دین می‌ورزند با شرکت در جامعه‌ی مومنان ممکن است که از علائق و منافع جامعه تاثیر گرفته یا بر آن تاثیر گذارند.آن چه در این نوشته در پی بررسی آنم، فراهم‌کردن نظریه‌ی جامعی در خصوص دین به معنای مطلق آن نیست. دین علاوه بر آن که شاید تعریفِ-برْ-سرِ-آن-اتفاق‌شده‌ای نداشته باشد، آن قدر در عمل متنوع و مختلف به نظر می‌رسد که به‌دست‌دادن تعریف و تبیینی از آن-که همه‌ی ادیان را در برگیرد- تنها خیالی دور می‌نماید. باری در این نوشته تلاش می‌کنم تا به توده‌ی مومنین شیعه، آن هم نه از همه‌ی جهات، بلکه تنها در سویه‌ای خاص نظر بیفکنم و به این سوال پاسخ دهم که کدام رویکرد روان‌شناختی بالا، بهتر از دیگری می‌تواند وضعیت جامعه‌ی مومنین را توضیح دهد. بی‌شک هر مطالعه‌ای در این خصوص،‌ با اتهامِ به‌جای کلی‌گرایی مواجه خواهد شد اما بر این باورم که بررسی این پرسش از این منظر بی‌ثمر نخواهد بود، هرچند که نتوان بر پایه‌ی آن استدلال بی‌عیبی بنا کرد.به عنوان کسی که خود را در دایره‌ی دین‌ورزان به شمار می‌آورم و با گروه‌های مختلف و متنوعی از مومنین در ارتباط نزدیک بوده‌ام، آن چه عوام شیعه-واضحا مرادم از عوام دلالت بر سبک‌شماری و خوارپنداری آن‌ها ندارد، تنها اشاره به آن دسته از مومنین دارد که شاید درس دین نخوانده‌اند و به معنایی ژرف در منابع آن ننگریسته‌اند- را گرد هم‌می‌آورد عواطف و احساسات آن‌ها است. هیئت‌ها، عزاداری‌ها، جلسه‌های وعظ و خطابه، مراسم‌ها و آیین‌ها تنها آن هنگام گرم می‌گیرند که عده‌ی بیشتری را درگیر احساساتشان کنند. مجلس عزاداری خوب، مجلسی است که منبری و روضه‌خوان آن چنان نفس گرمی دارد که اشک همه را می‌گیرد. وعظ و خطابه‌ای عالی تلقی می‌شود که منبریش با شور و هیجان صحبت کرده و درد دل مردم را می‌گوید. حتی در انتهای مجالس فرحه و شادی نیز اگر گریزی به روضه زده نشود، یقینا آن مجلس چیزی کم خواهد داشت. اگر بنا بر تهیه‌ی سیاهه‌ای از این دست موارد باشد، می‌توان مثنوی هفتاد من کاغذ از آن درآورد اما سوال این جاست که چرا ایمان راستین در گرو سوز دل و رگ بادکرده و اشک چشم قرار گرفته است. چرا سیم آن کسی بیشتر وصل است که چشمانش پراشک‌تر باشد و رگ غیرتش بادکرده‌تر؟‌ بی‌گمان من باور به بی‌اهمیتی و کم‌ارزشی اشک چشم ندارم اما تامل و درنگ در این مطلب که دین‌ورزی عوامانه با احساسات آن چنان پیوند خورده است که کمتر مجالی برای اندیشیدن و فهم دینی یافت می‌شود، خود بازگوی هزاران نکته است.در این جا به هیچ روی بر این نیستم که از بایدها سخن بگویم و یا ادعا کنم که چنین دین‌داری و دین‌ورزی نادرست و یا درست است. تنها تلاش دارم که توصیفی از آن چه «هست» به دست دهم و گزاره‌های ارزش‌بار را به فرصتی دیگر موکول کنم. از جمله‌ی این گزاره‌های ارزش‌بار یادآوری بسامد به‌کارگیری واژگان «عقل» و مشتقات آن در قرآن و روایات و سیره‌ی اهل‌بیت-علیهم السلام-است. باری در این جا تنها به دنبال آنم که تبیینی احتمالی به دست دهم که چرا احساسات ستون خیمه‌ی دین‌ورزی عوامانه است. به بیانی دیگر، چرا با وجود این که درون‌مایه‌ی دین قابلیت این را دارد که شیعیان ویژگی دیگری را هویت خود سازند، آن‌ها آگاهانه یا ناآگاهانه بر اساس احساسات دینی هویت خود را شکل داده‌اند؟ برای پاسخ به این پرسش، به نظرْ می‌بایست به سراغ رویکردهای جامعه‌شناختی رفت و پاسخ را به کمک آن‌ها جست. به نظرم دو دلیلی که در زیر به آن می‌پردازم- که بی‌ارتباط با یکدیگر نیز نیستند- جزء پاسخ پرسش بالا هستند.یکی از مهم‌ترین کارکردهای دین به زعم دورکیم، ایجاد همبستگی میان مومنان است[۴]. مومنان به وسیله‌ی دین خود را با یکدیگر مرتبط و نزدیک می‌یابند و در حصن و حصار دین به دور یکدیگر جمع می‌شوند اما نباید این نکته را از خاطر برد که مومنان در عین این که همگی به یک دین واحد پایبندند، تفاوت‌ها و اختلافات چشمگیری با یکدیگر دارند. در همین جامعه‌ی متدینین خودمان، از انقلابی‌ها و حزب‌اللهی‌ها و احمدی‌نژادی‌ها گرفته تا شیرازی‌چی‌ها و انجمنی‌ها یافت می‌شوند که ممکن است در بسیاری از اوقات به خون یکدیگر نیز تشنه باشند. آن چه دلیل جدایی این گروه‌ها از یکدیگر و وجه افتراق آن‌ها است، نه در احساسات و عواطف دینی، بلکه در اعتقادات و «عقلانیت» آن‌ها است. و هم‌چنین این طور نیست که جامعه‌ی شیعه تنها اکنون دچار چنین تکثری در آراء و اعتقادات شده باشد. در همین شیعه‌ی امامیه‌ی اثنی‌عشری،‌ گروه‌های مختلفی را می‌توان جست که گاهی آن چنان در عقائد با جریان رایج اختلاف داشته‌اند که تکفیر شده‌اند و یا گاهی تنها طرد شدند. بسیاری نیز به آن حد نرسیدند که مذهب جدایی برای خود تشکیل دهند و تنها در یکی دو باور خاص با جریان غالب اختلاف داشته‌اند. آن چه خاصتاً از اهمیت برخوردار است، این نکته است که اعتقادات نمی‌توانسته آن طور که باید، کل شیعه را با یکدیگر همبسته‌ کرده و زیر یک چتر درآورد. افزون بر این، اعتقادات برخلاف احساسات،‌ دارای این ویژگی هم نیست که در میان توده‌ی درس‌ناخوانده‌ی عوام از چنان نفوذی برخوردار باشد که عامل هم‌بستگی آن‌ها به شمار آید. بسیاری از متدینین، دست کم در زمان گذشته، حتی از سواد خواندن نیز بهره‌مند نبودند، چه رسد به این که از ظرایف و لطایف تفاوت‌ها در اعتقادات باخبر شوند و با آن‌ها احساس نزدیکی کرده و آن را بپذیرند. با اندک درنگی در گستره‌ی این تفاوت‌ها، معنای شعار زیبای «حب الحسین یجمعنا» خود را بهتر می‌نمایاند. آن چه شیعیان را به دور یکدیگر جمع کرده و باعث همبستگی آن‌ها می‌شود احساس (حب) است و گرنه تفاسیر مختلف واقعه‌ی عاشورا،‌ که عده‌ای آن را قیامی مسلحانه پنداشته و عده‌ای دیگر فراری «خائفا یترقب»، نشان از این دارند که نه این واقعه‌ی شگرف و نه شخصیت اباعبدالله-علیه‌السلام- سبب گرد هم ‌آمدن شیعیان نیست.اگر بپذیریم که احساسات و عواطف، مهم‌ترین عامل همبستگی شیعیان-دست‌کم در میان توده‌ی عوام آن‌ها- است، و اگر این نکته را نیز در نظر آوریم که احساسات برخلاف باورداشت‌ها، در میان توده‌ی شیعه از بُرد بیشتری برخوردار است، هرگز این مسئله دیگر مایه‌ی شگفتی نخواهد بود که چرا هویت شیعی این چنین با احساسات گره خورده است. اولین مراحل اجتماعی‌شدن مومنین برای ورود به جامعه‌ی دین‌داران در خانواده و توسط پدر و مادر آن‌ها صورت می‌گیرد. آن‌ها نیز در اکثر اوقات، آن چه دین‌ورزی خود را با آن تعریف می‌کنند مناسک اصلی دین و همین احساسات و عواطف است. از همین رو شروع دین‌داری با احساسات و تداوم آن در جامعه‌ی مومنین نیز با احساسات همراه است و آن چه در این بین کمتر به آن پرداخته شده و یا اصلا به آن پرداخته نمی‌شود، عقلانیت دینی و جهان‌بینی و نگرش منحصر به فرد آن است. اگر هم این کار صورت گیرد،‌ در اکثریت قریب به اتفاق موارد هاله‌ای از احساسات آن را می‌پوشاند تا نفوذ خود را در میان توده‌ی مردم از دست ندهد. با همه‌ی این تفاصیل، به نظر می‌رسد این گزاره که جامعه‌ی مومنین جامعه‌ای احساسات‌زده است و عقلانیت آن چنان که شاید و باید در آن جایگاهی ندارد، چندان ناراست نباشد.دلیل دوم برای دامن‌زدن بیش از پیش به احساسات را باید در ظهور عقلانیت مدرن و تقابلِ (ظاهری) آن با عقلانیت دینی جست. بررسی تاریخ اصلاحات دینی در اروپا و فرجام دین در عصر روشنگری، خود شاهدی است بر این که عقلِ ظاهرا دین‌ستیزِ مدرن، چه بر سر دین‌داری در روزگار مدرن می‌آورد. ساختار و نهاد‌های سنتی روحانیت شیعی، فارغ از درستی یا نادرستی این کار، از زمان ظهور مدرنیته در ایران در برابر آن موضع گرفتند. این مسئله هم ریشه در قرائت جهان‌شمول‌گرایانه‌ی روشنفکری مشروطه از مدرنیته و تقابل آن با عقلانیت دینی داشت و هم ریشه در محافظه‌کاری نهادینه‌شده‌ی روحانیت شیعی[۵]. در این بین، روحانیانی نیز بودند که مشروطه را مشروعه می‌دانستند و قرائتی به‌روز از تشیع داشتند[۶] اما آن چه در انتها رخ داد، منجر به شکاف میان علمای دین و روشنفکری مدرن در ایران شد[۷]. شاید خالی از لطف نباشد که در این جا نامه‌ی محدث نوری[۸] در اهمیت تاسیس شرکت اسلامیه – که شرکت نساجی‌ای بود که برای مقابله با انحصار بازار پارچه توسط بیگانگان تاسیس شده بود- که به تاریخ ۶ ذی‌قعده ۱۳۱۷ قمری نگاشته شده را مرور کنیم.با آن احتیاج (مسلمین به کفار) که سبب کلی است برای مخالطت و معاشرت، مسالمت و موافقت بلکه مؤادّت و مشابهت، از رسوم دین و آیین مسلمین و علائم ایمان جز اسمی به دست نخواهد آمد، زیرا که محبت صنفی با مودت عدویشان جمع نشود و مشابهت قومی با مباینت دیگران میسر نگردد؛ بلکه به مرور ایام حب آن طایفه در قلبْ راسخ و بغض این در قلب مستقر، و جوارحْ مستور در منسوج اغیار.با چنین قلب ویران و هیئت عدوی، ایمان برای حضور در محضر قدس حضرت الهی و اظهار عبودیت و احتیاج و استدعای انجام حوایج محلی و به جهت اجابت دعا و دفع مکاره و بلا، جای امیدی نخواهد ماند.... پس حال، پارچه که از ابتدای صنعت تا انتها در دست‌های اعدای خداوند و خلفایش صلوات الله علیهم- که در آن‌ها است جمعی که دشنام و سخریه به آن ذوات مقدسه گویند و کنند- سیْر می‌کند، اثرش چیست و حکمش چه باشد؟ نوع مسلمانان سال‌ها است اثر اجابت در دعای خود نمی‌بینند و در مقام پیدا کردن سبب آن بر نیامدند و بر فرض، عیب آن را در دعا و یا ناقل آن پندارند و از این دعا به آن دعا و از آن ناقل به دیگری منتقل شوند و ندانستند که اول شروط اجابت، پاکیزگی مطعوم و ملبوس است و هر چه در آن‌ها مداقه کنند اثرش را در آن‌جا مشاهده نمایند. با دست خبیث آلوده به اقسام معاصی و ملوث به انواع قذرات و زبان پلیدی مثل آن، توقع پاکیزگی از ملبوس بافته‌ی او داشتنْ عین سفاهت، و به مجرد طهارت و حلیتِ ظاهر قناعت کردن، تمام خسارت است.[۹]محدث نوریآن چه شایان توجه است به‌کارگیری زبان و بیانی احساسی به منظور مجاب‌کردن طبقه‌ی بازاری شیعه برای سرمایه‌گذاری در این شرکت و مهم‌تر از آن، دامن‌زدن به شکافی (با حتی) پارچه‌ی ساخته‌ی بیگانگان و کفار است. آن هم به نحوی که علت اجابت‌نیافتن دعای شیعیان و سایر بدبختی‌ها و ناکامی‌هایشان این مسئله دانسته شود که با پارچه‌ی منسوج کفار دست به دعا بر‌می‌دارند و این چنین اظهار شود که ایمان با پوشیدن لباسی که پارچه‌ی آن ساخته‌ی بیگانگان است جمع نمی‌گردد. چنین رویکردی که این گونه به مقابله با هر چه بیگانه است- دلیل مقابله تنها خود این بیگانگی است و نه دلایل اقتصادی و ...- می‌پردازد، هیچ جای شگفتی ندارد که افکار و باورداشت‌های بیگانگان را کفر مطلق دانسته و دیگران را نیز به این تقابل تشویق کند. اما نکته‌ی ماجرا آن جاست که خدا نکند طرف بیگانه داد عقل و عقلانیت سر داده باشد و کباده‌ی آن را به دوش بکشد. خود این مسئله منجر به شکاف بیشتری میان عقلانیت دینی و احساسات دینی می‌شود چرا که اگر قبلا دعوت به عقل‌ورزی آن چنان بُردی میان جامعه‌ی مومنین نداشت، اکنون دیگر از اساس نمی‌توانست هویت شیعی را تشکیل دهد، چرا که عنصری از هویت- که قرار است وجه متمایز یکی از دیگری باشد- نمی‌بایست با ضد و غیر (کفار و بیگانگان) که چنین شکافی میان آن‌ها وجود داشت، اشتراک داشته باشد.به عنوان نکته‌ی پایانی، به نظر می‌رسد که می‌بایست مطالعه و بررسی رفتار و کنش توده‌ی مومنین در اتفاقات اخیر و در مواجهه با عالمگیری این ویروس جدید را با در نظر داشتن همین رومانتیسیسم شیعی تاویل و تفسیر کرد. در نهایت این که احساسات و رفتارهای هیجان‌زده که گاهی پوستینی از عقلانیت نیز به تن می‌کنند،‌ جزئی از هویت ما گشته‌اند که هر ضدیت و مواجهه‌ای با آن‌ها نه تنها به نزاعی خونین تبدیل می‌شود، بلکه ممکن است برای مومنین نیز بحران‌های هویتی به بار آورد و منجر به ازخودبیگانگی آن‌ها شود.پی‌نوشت‌ها: نگاه کنید به جامعه‌شناسی دین، ملکم بی. همیلتون، نشر ثالث، صفحه ۴۳.مهم‌ترین نویسندگان عقل‌گرا و پوزیتیویست کلاسیک، آگوست کنت، هربرت اسپنسر، ادوارد تایلر و جیمز فریزر بوده‌اند. هم‌چنین از مهم‌ترین نویسندگان عاطفه‌گرا می‌توان ار. ار مارِت، رودولف اتو و برانیسلا مالینوفسکی را نام برد. عاطفه‌گرایی علاوه بر این که در تبیین‌های انسان‌شناسان از دین به چشم می‌خورد، در آثار کلاسیک روان‌شناسانی چون فروید و یونگ و یا انسان‌شناسانی نوفرویدی مانند ملفورد اسپیرو نیز به چشم می‌خورد. مارکس، دورکیم، وبر و زیمل از مهم‌ترین نظریه‌پردازان کلاسیکی هستند که ایده‌های فوق را پرداخته‌اند.دورکیم، صور ابتدایی حیات دینی، ۱۹۱۵، الن و آدوین، لندن، صفحه‌ی ۲۲۵.تاملی در مدرنیته‌ی ایرانی، علی میرسپاسی، ۱۳۹۸، طرح نو، صفحه‌ی ۱۰۹.همان. همان.میرزا حسین نوری یا محدث نوری، یکی از بزرگترین فقها و مراجع شیعه در قرن ۱۴ هجری و صاحب تالیفات گوناگون است. شیخ عباس قمی، محمدحسین کاشف الغطا، میرزا جواد ملکی تبریزی و شیخ فضل‌الله نوری از شاگردان او به شمار می‌آیند. آن چه در این نوشته از مرحوم محدث نوری نقل شد به هیچ عنوان به معنای تخفیف مقام علمی او نیست، هم‌چنین این نامه شاید نمودار همه‌ی ابعاد حیات فکری وی نیز نباشد، چرا که برای مثال در خصوص واقعه‌ی عاشورا وی دست به نوشتن کتاب «لؤلؤ و مرجان» زد که تلاشی است برای جلوگیری از تحریفاتی که منبریان و روضه‌خوانان برای جذب حداکثری و گرم‌کردن مجالسشان داشتند. مکتوبات و بیانات اجتماعی سیاسی علمای شیعه، محمد حسین رجبی دوانی، نشر نی، جلد دوم، صفحه‌ی ۷۹.