از عباس‌بن‌علی تا انقلاب اسلامی

در باب ولایت‌مداریمتن از نشریه سپیدار ۱۷۱کوچکتر از آنیم که بتوانیم در مورد ولایت‌پذیری عباس بن علی(ع) صحبت کنیم. حتی به قول آقایمان، کمتر از آنیم که در حریم معرفت این بزرگوار وارد شویم. با این وجود، غرض از نوشتن همواره می تواند این باشد که عقاید ناقص و لنگان خود را به ایشان عرضه کرده و طلب یاری نماییم.وجود عباس بن علی (ع) با ولایت گره خورده‎ است. هم در دوران کودکی که در نزد امام علی (ع) از «دو» گفتن امتناع می ورزد؛ هم در وقت نوجوانی که در صفین دلاوری می‎کند؛ هم در عُنفوان جوانی زیر تابوت امام حسن(ع) که به امید حماسه آفرینی در میدان کربلا، دست از قبضۀ شمشیر بر می دارد؛ هم در عاشورا که میدان نبرد را رها می‌کند و به دنبال آب می رود. و هم زمانی که در برابر امان نامه شمر و خودنمایی فرات، استغنا می ورزد، و نهایتاً، وقتی که دست میدهد و پرواز می گیرد و باب الحوائج می شود. در تمامی این منازل می توان ولایت را دید و شنید و درک کرد. عباس بن علی (ع) که دیگر معصوم نبود، چگونه توانست به مرتبه ای برسد که یک نگاهش امتی را سلمان -منا اهل البیت- کند؟ بزرگان پاسخش را ولایت می دهند. ما در اصول دین خود، ولایت را از توحید استنباط می‌کنیم و آن را متصل به نبوت می دانیم. توحید از سنخ حقیقت است، نبوت از سنخ طریقت، و ولایت از سنخ شریعت. به تصویر روشن‌تری می توان گفت توحید، مقصد است و نبوت، راه است و ولایت، قوت و روش قدم گذاشتن در راه. یعنی بدون ولایت نمیتوان در صراط مستقیمی که نبی نشان داده، قدم گذاشت و به مقصد توحید رسید. ولایت را به تعبیر طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن، پیوستگی معنا می‌کنیم و در سه آیینه امتداد می دهیم: ولایت با ولی خدا، ولایت با مومنین و عدم ولایت با دشمنان خدا. این سه امتداد را در رفتار عباس بن علی(ع) در مواجهه با امام حسین (ع) و کاروان او و امان نامه دشمن به وضوح می توان دریافت. نمیتوان هر یک از این سه آیینه را نادیده گرفت. ولایت، تمام این هاست. ولایت یک امر توحیدی است، همچنان که توحید جامعیت دارد و روحِ تمام تکوین و تشریع را شکل میدهد، ولایت هم جامعیت دارد. ولایت و ولایت پذیری هم در ساحت فهم و اندیشه حضور دارد و هم در آیینه قلب و محبت و هم در میدان رفتار و عمل.کسی که ولایت را به اطاعت محدود کند و از آن سو، محبت و فهم را خارج از آن بداند، حقیقت و طریقت ولایت را که همان توحید و اسلام هست، نخواهد فهمید؛ می‌شود همان کسی که در جنگ احد با شایعه شهادت حضرت محمد(ص) جبهۀ نبرد را در حضور دشمن ترک کرد. در همان جبهه عده ای بودند که حقیقت ولایت را درک کرده و گفتند اگر پیامبر (ص) هم نباشد، خدای پیامبر هست و تا پایان نبرد، رشادت به خرج دادند. در زمان معاصر نیز این افراد ولایت بسنده را می توان ردگیری کرد. خط امامی هایی که اکنون غیرانقلابی‌ترین قشر در جمهوری اسلامی گشته اند، این افراد نیز توحید را جامع و توحیدی نفهمیده اند. ولایت فقط محبت نیست. عده ای که ولایت را فقط در ساحت ارادت و دوستی می‎دانند و آن را وارد فهم و عملشان نمی کنند، غدیر را نفهمیدند و زیربار سقیفه رفتند. ولایت پذیری فقط در عمل و بدون درگیر کردن فهم و دل، مترادف با استبداد پذیری است. در نگاه اجتماعی، به تعبیری خواستنی ترین حقایق، آرمان ها هستند. گفتیم ولایت هم‎سنخ شریعت است و این شریعت است که آرمان های معنوی و دنیایی را برای ما تجویز می‌کند. ما عدالت اجتماعی را، آزادی را، مردم سالاری را از شریعت گرفته ایم و نه از جایی دیگر. پس این آرمان ها را ما از ولایت اسخراج می‌کنیم. ولایت، حقیقتی جامع است که تمام آرمان‌ها را با هم دارد. آرمان‌ها در ارتباط با یکدیگر معنا پیدا می کنند و حقیقت ولایت را شکل می دهند. عدالت را از معنویت جدا دیدن، یک عدالت باطل و استبداد آور است. آزادی را جدا از تکلیف دیدن، در حیوانیت ماندن است. مردم سالاری نیز بدون ولایت مرکزی در جامعه، با عقل سازگار نیست. پس تمامی این آرمان ها و ارزش ها باید در کنار هم و در ارتباط ارگانیک باهم دیده شوند.حال، ولایت مطلقه ای مطروح در قانون اساسی، چه نسبتی با آرمان ها و حقایق دارد؟ امام خمینی (ره) در مورد احکام ظاهری شریعت تعبیر مناسبی دارند که میتوان در اینجا به آن متوسل شد. ایشان قائل اند که تمام این احکام ظاهری، وسیله ای برای قدم نهادن در وادی سلوک و رسیدن به حقایق می‌باشد. در جامعه نیز، ولایت حقوقی به عنوان یک حکم ظاهری اجتماعی، وسیله ای خواهد بود برای رسیدن به ولایت حقیقی که تمام آرمان ها را در خود دارد.باشد که خود در دایره ولایت الهی به معنای حقیقی آن قرار گیریم و متصل به کاروان کربلا شویم.علی اکبر کارگر