چرا حق بر حریم خصوصی و حفاظت از داده‌های شخصی مهم هستند؟*

حُسنی شیخ‌عطار**مقدمههدف این نوشتار، آشنایی اجمالی با حق حریم خصوصی (right to privacy) و حق حفاظت از داده‌های شخصی (right to the protection of personal data) است. برای این منظور، چرایی اهمیت این حقوق و نیز چیستی محتوای آنها به اختصار بررسی خواهند شد. با توجه به رویکرد تخصصی و پیشرو نظام حقوقی اتحادیه اروپا در نظام‌مند کردن حقوق حریم شخصی و حفاظت از داده‌های اشخاص، معرفی این حقوق با تمرکز بر تکامل آنها در نظام حقوقی اتحادیه اروپا صورت خواهد گرفت.حق بر حریم خصوصیدر مراودات روزمره‌­،ما مدام در حال برآورد کردن معایب و مزایای افشای اطلاعات شخصی‌مان هستیم و بر اساس این برآوردها، نسبت به افشا یا عدم افشا تصمیم می­‌گیریم. از یک طرف، صحبت از احساسات شخصی در جمع همیشه کار آسانی نیست و ممکن است احساساتی چون شرم، معذب بودن و یا بیش از حد در معرض بودن را به ما بدهد. حریم شخصی به ما حس داشتن موجودیتی مستقل و مجزا از بقیه و نهایتا مالکیت بر اطلاعات‌مان می­دهد. این حریم به ما اجازه می­دهد که خودمان باشیم و زندگی مان را بر اساس ترجیحات و اراده­‌مان شکل بدهیم و تا حدی از دخالت دیگران جلوگیری کنیم. در حالی‌که، افشای اطلاعات در زمان نامناسب، با اشخاص نامناسب و یا افشای بیش از حد اطلاعات ما را در معرض خطراتی قرار می­دهد. از طرف دیگر، در مواردی که شرایط بحرانی در زندگی پیش می‌­آید، صحبت کردن و به اشتراک گذاشتن احساسات، برای انسان مزایایی دارد. علاوه بر آن، در بسیاری از موارد ساختن روابط نزدیک و تحکیم آنها مستلزم افشای بخشی از اطلاعات شخصی است. بنابراین، هم افشای اطلاعات و هم حفظ حریم خصوصی دو نیاز معتبر بشر محسوب می­شوند که مدام باید بین آنها تعادل برقرار کرد.حریم خصوصی را می توان به دو نوع حریم خصوصی محدود و حریم خصوصی باز تقسیم کرد. حریم خصوصی محدود ناظر است به پوشیده نگه داشتن و حفظ حریم بدن، احساسات، افکار، عقاید و اعمال اشخاص. در مقابل، حریم خصوصی باز ناظر است بر حق افراد بر بیان و ابراز علنی و عمومی خودشان . هر دو نوع از حریم خصوصی برای حفظ احساس ارزشمندی فرد، محافظت از تصویر شخص در جامعه، ارتباطات اجتماعی و البته آزادی و اختیار در تصمیم‌­گیری و استقلال اخلاقی لازمند. اموری مثل ترس از طرد شدن، مسخره شدن و یا فشار محیط و اطرافیان برای به رنگ جماعت در آمدن، توانایی تصمیم­‌گیری فردی و داشتن قضاوتی مستقل در امور اخلاقی، سیاسی و... را تحت تاثیر قرار می­دهد. به طور کلی، نگرانی مداوم از همواره در معرض دید بودن، استقلال فردی را به نحو جدی خدشه دار می­کند. فرض کنیم که همه ابعاد زندگی ما در تنگ ماهی بود و افراد دور آن حلقه زده بودند تا زندگی ما را نگاه کنند. در این حالت، نه تنها اعمال ما، بلکه به تدریج نحوه فکر کردن ما هم تحت تاثیر این امر قرار می گرفت که در معرض دید دیگران هستیم. اما آیا وقتی افراد در محیط عمومی و در معرض دید دیگران هستند، همچنان می­‌توان قائل به حریم شخصی بود؟ پاسخ این است که در محیط‌­های عمومی، ناشناخته بودن و به طور سیستماتیک تحت نظارت دیگران نبودن، حدی از حفظ حریم شخصی را تضمین می‌کند.بنابراین، حریم شخصی به نوعی امکان بروز مالکیت و یا حاکمیت بر خود را برای ما فراهم می­کند و به ما اجازه می­دهد که حدی از استقلال در اینکه چه کسی هستیم و چگونه زندگی می­کنیم و از بیرون چگونه دیده می‌شویم را تجربه کنیم. حریم شخصی بیش از آنکه ناظر به جدا بودن از دیگران، رازداری یا پنهان کردن خود باشد، فرآیندی است برای تعیین مرزهای شخص نسبت به دیگران در موقعیت‌­های گوناگون مکانی، زمانی و فرهنگی. از این رو، حق بر حریم شخصی را می­توان حق رهایی از محدودیت­‌های غیر معقول در ساختن هویت فردی دانست.حفظ حریم خصوصی به عنوان یکی از حقوق بشر در اعلامیه حقوق بشر و بسیاری معاهدات دیگر از جمله منشور حقوق اساسی اتحادیه اروپا به رسمیت شناخته شده است و دولتها مجاز به مداخله در حریم خصوصی افراد نیستند. به علاوه، دولت‌ها باید از افراد در مقابل نقض این حقوق توسط اشخاص خصوصی یا عمومی حمایت کنند. البته، ارتباط حریم شخصی با استقلال فردی و آزادی عمل به این معنا نیست که افراد مجازند تحت لوای حریم شخصی به دیگران آسیب برسانند. نظام‌­های حقوقی بر اساس ارزش‌­هایشان معمولا حدود و ثغور معیار آسیب به دیگران را تعریف می­کنند و بر آن اساس استثنائات حق بر حریم شخصی هم تعیین می‌شود.حق حفاظت از داده­‌های شخصیحق حفاظت از داده­‌های شخصی از دیگر حقوق بنیادینی است که در برخی از نظام­های حقوقی به رسمیت شناخته شده است. داده‌های شخصی، هرگونه اطلاعاتی است که مربوط به شخص معین یا قابل تعیین باشد. به عبارت دیگر، هر اطلاعاتی که قابلیت انتساب به شخصی را داشته باشد، اطلاعات شخصی محسوب می­شود. نکته قابل توجه این است که در منشور حقوق بنیادین اتحادیه اروپا، حق حفاظت از داده‌های شخصی به عنوان حقی مستقل از حق حریم خصوصی به رسمیت شناخته شده است. در حالی‌که حق حریم خصوصی گستره وسیعی دارد و به طور کلی در پی محافظت از استقلال شخص در تعیین هویت و سرنوشت خود است، حق حفاظت از داده‌های شخصی به طور خاص در پی ایجاد رویه‌های عادلانه برای پردازش اطلاعات شخصی است. با وجود ارتباط نزدیکی که بین این دو حق وجود دارد، نسبت بین آنها در واقع عموم و خصوص من وجه است. گستره حق حفاظت از داده‌های شخصی از جهتی محدودتر از حق حریم خصوصی است چرا که اولی فقط ناظر به رویه‌های پردازش اطلاعات است و دومی منحصر به رویه خاصی نیست. از طرف دیگر، گستره حق حفاظت از داده‌های شخصی از حق حریم خصوصی وسیع‌تر است به دلیل این که حق حفاظت از داده‌های شخصی، پردازش این داده‌ها را حتی در مواردی که مداخله‌ای در زندگی خصوصی افراد صورت نگرفته هم تحت پوشش قرار می‌دهد.لازم به ذکر است که در حقوق حفاظت از داده‌های شخصی، برخی از اطلاعات، اطلاعات حساس قلمداد می‌شوند. این اطلاعات ناظرند به عقاید مذهبی، سلامتی، نژاد و زیست جنسی افراد. به دلیل اینکه افشای چنین اطلاعاتی می­تواند موجب تبعیض نسبت به گروهی از افراد شود، حمایت قانونی شدیدتری نسبت به آنها به عمل می‌­آید و پردازش آنها با محدودیت‌های جدی‌تری مواجه است. اما، داده­‌های شخصی محدود به این موارد نیستند. شماره تلفن، عکس و حتی لیست خرید اگر به شخص معین یا فرد قابل تعیینی منتسب باشند، اطلاعات شخصی محسوب می­شوند. دلیل اینکه حتی اطلاعات به ظاهر بی‌اهمیت هم اطلاعات شخصی دانسته می­شوند این است که تجمیع اطلاعات ظاهرا بی اهمیت و جزئی میتواند منجر به آشکار شدن اطلاعات زیادی در مورد فرد شود. با گسترش فزاینده پردازش اطلاعات شخصی، نگرانی­های ناظر به تجمیع این اطلاعات و استفاده آسیب­‌زا از آنها بیشتر شده است.در دسترس بودن حجم عظیمی از اطلاعات، موجب ظهور امکانات و توان‌مندی‌های کم‌سابقه‌ای شده است. از این پدیده به عنوان کلان‌داده یاد می‌شود که ناظر است به وضعیتی که در آن حجم وسیعی از داده‌ها با سرعت زیاد و تنوعی گسترده تولید می‌شوند و تحلیل و پردازش آنها موجب استخراج دانش‌های جدید می‌شود. برخی از آثار تحلیل کلان­‌داده‌­ها (Big Data Analytics) را در این مثال­ها می‌شود دید: نرم‌­افزار بازاریابی براساس رفتارهای خرید مشتریان نسبت به اقلام معینی از کالاها، مصرف‌­کنندگان باردار را شناسایی می‌کند؛ متخصصان اطلاعات پزشکی توانایی تشخیص ریسک ابتلا به برخی بیماری‌­ها را بر اساس برخی مولفه‌­های جزئی مانند عادات استفاده از کیبورد دارند؛ برخی از نرم‌­افزارها قادرند رفتار خریداران را پیش­‌بینی کنند و بر آن اساس استرانژی­‌های معینی برای قیمت­‌گذاری تعیین کنند؛ موسسات سنجش اعتبار می‌­توانند بر اساس اطلاعات آزاد موجود در اینترنت، ابزارهایی برای سنجش اعتبار مالی افراد یا احتمال بروز رفتارهای پرخطر از ناحیه آنها به موسسات بیمه ارائه کنند. این اطلاعات نوع و بهای ارا‌ئه خدمت به مصرف‌کنندگان را تحت‌تاثیر قرار می‌دهد.ممکن است گفته شود که این اعمال در مقایسه با اعمال مجرمانه‌­ای مثل سوء‌استفاده‌­های کودک­‌آزارها یا جاعلین هویت از اطلاعات افراد، مشکل ساز نیستند و در نهایت منافعی هم برای کاربران دارند. اما، یکی از مشکلات اصلی چنین رویه­‌هایی، نابرابری اطلاعاتی است؛ به این معنا که در بسیاری از موارد افراد از اینکه اطلاعات‌شان به نحو سیستماتیک جمع‌­آوری می‌­شود آگاه نیستند و نمی­‌دانند که اطلاعاتی که آگاهانه در اختیار دیگری قرار می­‌دهند، دارای ارزش اقتصادی در بازار اطلاعات است و ممکن است در حوزه دیگری که آنها از آن مطلع نیستند، استفاده شود. این در حالی است که جمع‌­آوری‌­کنندگان اطلاعات با تجمیع آنها، قدرت زیادی پیدا می­کنند. به علاوه، پیش­‌بینی الگوهای رفتاری افراد بر اساس تجمیع داده‌­ها، امکان طبقه‌بندی افراد و نهایتا مدیریت کلان ترجیحات شخصی آنها با طراحی تبلیغات تجاری یا سیاسی شخصی شده و هدفمند را فراهم می‌کند. مثال معروف چنین استفاده‌ای، رسوایی شرکت کمبریج آنالتیکا در گردآوری و استفاده از اطلاعات میلیونها کاربر فیس‌بوک برای استفاده در همه‌پرسی خروج بریتانیا از اتحادیه اروپا و در کارزار انتخاباتی دونالد ترامپ است. چنین شرکت‌هایی بر اساس رفتار آنلاین کاربران، آنها را طبقه‌بندی سیاسی می‌کنند تا علایق، ترس‌ها و نگرانی‌هایشان را بهتر شناسایی کنند و بر این اساس آنها را در معرض تبلیغات هدفمند قرار دهند. این رویه‌ها استقلال فردی را تضعیف می‌کنند و به دلیل عدم شفافیت، دموکراسی را به مخاطره می‌اندازند.***به علاوه، به دلیل آگاهی کمتر کودکان از اینکه رفتارهای آنلاین‌شان بر نوع تبلیغاتی که می‌بینند اثر دارد، مساله تبلیغات هدفمند در مورد کودکان از اهمیت و حساسیت بیشتری برخوردار است.با عنایت به مخاطرات گوناگونی که تجمیع اطلاعات شخصی افراد و استفاده‌های غیرقابل پیش‌بینی از آن در پی دارد، بسیاری از نظام‌های حقوقی، پردازش اطلاعات شخصی را نظام‌مند کرده‌اند. در مطلب آینده، به معرفی اجمالی چارچوب حقوقی لازم برای توانمندسازی کاربران با تاکید بر نظام حقوقی پردازش اطلاعات شخصی در اتحادیه اروپا می‌پردازیم.--------------------* متاسفانه در نتیجه بی‌دقتی تحریریه روزنامه شرق، بخشی از این نوشته در تاریخ ۲۸ آبان ۱۳۹۸ با نام نویسنده اشتباه در آن روزنامه به چاپ رسیده است.** کارشناس ارشد حقوق، دانشگاه لیدن هلند*** برای آشنایی بیشتر با مداخله دیجیتال بشنوید:<https://www.npr.org/programs/ted-radio-hour/740767821/digital-manipulation?t=1565898503067> Date accessed: 15 Aug. 2019.