رویای دولت

با توجه به مباحث مختلفی که اخیرا درباره سیاست خارجه کشورمان مطرح شده است و راه‌های مختلفی که برای آینده سیاست خارجه کشورمان وجود دارد و اهمیت زیاد این موضوع در سرنوشت کشورمان، بسیج دانشگاه صنعتی شریف در بازه زمانی ۱۸ تا ۲۸ بهمن ماه ۱۳۹۹ همایش بزرگی را تحت عنوان «پلاک دیپلمات» با موضوع آینده سیاست خارجه ایران و با حضور طیف گسترده‌ای از کارشناسان و مسئولان این حوزه برگزار کرده است.آن چه در زیر می‌خوانید خلاصه بخشی از مصاحبه بنده با آقای مهدی خانعلی‌زاده کارشناس مسائل بین‌الملل است که با محوریت آینده راهبردی سیاست خارجه کشورمان در روز ماقبل پایانی همایش پلاک دیپلمات انجام شد. به نظر شما چه راه‌هایی پیشروی سیاست خارجه ایران وجود دارد و در این زمین بازی بین‌المللی چگونه باید رفتار کرد تا منافع ملی ما تامین شود؟به نظر من برای مشخص کردن راهبرد در سیاست خارجه ایران باید به ۴ نکته توجه کرد و این موارد باید در آن راهبرد وجود داشته باشند. نکته اول این که آن راهبرد باید اسلامی باشد که معمولا لیبرال‌ها آن را در نظر نمی‌گیرند. نکته دوم این که رویکرد ایرانی بودن و وطن‌گرایانه در آن در نظر گرفته شود که معمولا افراد انقلابی و حزب‌اللهی به آن توجه نمی‌کنند. نکته سوم انقلابی بودن است یعنی سیاست خارجه ایران ذاتا نظم جهانی را نمی‌پذیرد که در قالب‌های مختلف مثل اعتراض همراهانه و انتقاد مشارکتی و ... ظاهر می‌شود. نکته چهارم جهان سومی بودن است که به معنای کشورهای در حال توسعه است. برای مثال نسخه برجام هیچ یک از این ۴ نکته را در خود نداشت. در سیاست خارجه مفهومی به نام سبد دیپلماسی وجود دارد. یعنی به جای آن که در هنگام تصویب برجام در دهان بقیه کشورها بزنیم و فقط بگوییم برجام، اتفاقا برای پایداری برجام باید با کشورهای دیگر مانند چین و روسیه و ... هم به اصطلاح ببندیم تا به طرف‌های دیگر برجام بگوییم ما گزینه‌های دیگری را هم داریم تا آن‌ها به برجام پایبند بمانند. اما وقتی آمریکا می‌بیند ما گزینه‌ای غیر از برجام برای خودمان نگه نداشته‌ایم این گزینه را هم به هم می‌زند.برای مثال در هنگام مذاکرات برجام، آقای زنگنه وزیر نفت در مصاحبه‌ای اعلام می‌کند که ما قصد صادرکردن گاز به اروپا را داریم؛ در صورتی که این کار حتی در نقشه و طرح هم پیاده نشده بود. با این مصاحبه، روسیه که اصلی‌ترین تامین‌کننده گاز اروپاست اعلام کرد که چون ایران علیه منافع ملی ما کار می‌کند، از موضع حمایت از ایران در مذاکرات برگشت و گفت حمایتی از ایران نمی‌کند. این جا باید پرسید چرا آقای زنگنه آن حرف را زده است. مشخصا برای کنار زدن روسیه و بستن با آمریکا بوده است.در واقع مشکل اصلی ما با برجام این جاست که نتوانسته منافع ملی ایران را تامین کند.بحثی که مطرح می‌شود این است که فایده برجام در برطرف کردن قطعنامه‌های علیه ایران بوده است؛ که اگر واقعا این قطعنامه‌ها برطرف شده بودند خیلی هم خوب بود و به نفع منافع ملی ما بود. درصورتی که تمام مفاد این قطعنامه‌های لغو شده در آخرین قطعنامه تجمیع شده‌اند.جان کری در کتاب خاطرات خود می‌گوید که بعد از نشان دادن متن برجام به آقای ظریف، او گفت این متن توهین و تهدید علیه ایران است. همچنین جمله معروف «هرگز یک ایرانی را تهدید نکن» در همین زمان گفته شده است. در حالی که بعدا همین متن با کمی تغییر پذیرفته شد. من در اوج برجام دانشجوی روابط بین‌الملل در دانشگاه بودم. حتی یک نفر از اساتید روابط بین‌الملل هم از متن برجام حمایت نکرد چون از لحاظ بین‌المللی این متن فاجعه است.دکتر ظریف به هر حال در حوزه روابط بین‌الملل کار کرده است و می‌دانست برجام چه فاجعه‌ای بود. به همین دلیل است که می‌گوییم برجام منافع ملی ایران را تامین نکرد. در واقع جایگزین مناسب برجام به عنوان یک توافق بد، یک توافق خوب است به گونه‌ای که طرف مقابل به این راحتی زیر تعهدات خود نزند. در واقع دلیل این که دولت ما پس از آمریکا از برجام خارج نشد هم وجود فرآیند مکانیزم ماشه در متن برجام بود یعنی حتی اگر آمریکا تعهدات را نقض کند و ایران از برجام خارج شود باز هم همه تحریم‌ها علیه ایران بر می‌گردد. دلیل مخالفت دولت با طرح اخیر مجلس هم همین موضوع است.اگر بگوییم شرایطی وجود دارد که هر کس بتواند قول دهد که: برویم با آمریکا ببندیم و حتی بخش‌های مختلف مانند صنایع هسته‌ای و موشکی و سپاه را هم بدهیم ولی فقط در عرض دو سال اقتصاد ما درست شود؛ خیلی هم خوب است چون منافع ملی ما تامین می‌شود. ولی هیچ کس این مسئولیت را قبول نمی‌کند چون مشکلات اقتصادی ما ربطی به سیاست خارجه ما ندارد. آقای روحانی گفته بود که من بلد نیستم بدون سیاست خارجه، اقتصاد را درست کنم. رئیس دولتی این حرف را زده است که در حال حاضر ارتباط ما با کشورهای مختلف آسیایی افتضاح است، با عربستان درگیر هستیم، با اروپا هم ماجراهای مختلف زیادی داریم. در واقع باید به ایشان بگوییم اصلا مگر شما سیاست خارجه هم بلد هستی؟در سفر اخیر آقای قالیباف به روسیه هم ایشان در جمله عجیبی گفتند که علت سفر من به مسکو این است که به روسیه اطمینان بدهم هر اتفاقی در غرب بیفتد ما با شما هستیم. این حرف با حرف‌های دولت ما فرقی ندارد و نباید تخم‌مرغ‌های خود را در یک سبد بچینیم. باید به روسیه بگوییم که اگر شما پای کار ما نیایید، ما گزینه‌های دیگری مطابق منافع ملی خود داریم. در واقع ما باید سبد دیپلماسی خود را به گونه‌ای طراحی کنیم که منافع ملی ما تامین شود، چون از کجا معلوم است که بعدا همین چین یا روسیه، آمریکای دوم نشوند و نخواهند استعمارگری کنند؟مدل مطلوب سبد دیپلماسی در سوریه اتفاق افتاد که توانستیم از ظرفیت روسیه برای پیشبرد منافع خودمان استفاده کنیم.اساسا دستگاه دیپلماسی ایران از ابتدای انقلاب تا کنون دست نخورده است و افراد مختلفی مثل آقایان ظریف و ولایتی و متکی و ... از ابتدا تا کنون همیشه حضور داشته‌اند. و تنها در زمان‌های مختلف در مسئولیت‌ها جا به جا شده‌اند.به نظر شما ارتباط ما با مناطق مختلف جهان (شرق و غرب و کشورهای منطقه و همسایه‌ها و ...) چگونه باید باشد ؟سیاست خارجه یعنی تامین منافع ملی ما در نقاط مختلف جهان. پس با هر جایی که برای ما منافع ملی دارد باید رابطه داشته باشیم. برای مثال ما در کشورهای آمریکای لاتین مانند ونزوئلا و کوبا و .‌.. عمق استراتژیک و راهبردی داریم. یا مثلا وقتی مورالس (رییس جمهور پیشین بولیوی) در جلسه شورای امنیت برای دفاع از ایران آن طور رگ گردنی داد می‌زند یعنی ما با آن‌ها عمق راهبردی داریم. مثال ساده ارتباط با کشورهای مختلف این است که شرکت تراکتورسازی در آمریکای لاتین شعبه زده بود یا مهندسان ما برای ساخت مسکن به آن جا رفته بودند. خب، این منافع ملی ما را تامین می‌کند و چرخ اقتصاد را می‌گرداند. در واقع کار سیاست خارجه تسهیل همین کارهاست. یا مثال دیگر مربوط به صنعت خودروسازی است که شرکت ایران خودرو در کشورهای اروپای شرقی مانند بلاروس مشغول ساخت خودرو شده بود؛ اما جای سوال دارد که چرا این ماجرا ادامه پیدا نکرد؟ در صورتی که می‌توانست به نفع ما باشد.گاهی رسانه‌ها دستاورد‌ها را به گونه‌ای نامناسب نمایش می‌دهند. این که ما در کشورهای دیگر پول خرج کنیم تا آن‌ها از ما حمایت کنند و منافع ملی ما تامین شود دستاورد خیلی خوبی است. کشورهایی مانند عربستان آرزو دارند تا به وسیله خرج کردن پول کشورهای دیگر از آن‌ها حمایت کنند. با این که پول هم خرج می‌کنند اما باز هم نمی‌توانند حمایت کشورها را جلب کنند. این که ما در فلسطین و سوریه و کشورهای مختلف پول خرج کنیم تا آن‌ها از ما حمایت کنند یک دستاورد است. اما متاسفانه این قدر در رسانه‌ها گفته شده که این دستاورد را منفی کرده‌اند و علیه ما استفاده می‌کنند.یا به عنوان مثال دیگر ما می‌توانیم صادرات شمع فراوانی را به اروپا داشته باشیم. چون آن‌ها به دلیل مراسمات مختلفی که دارند مصرف شمع شان بسیار بالاست و این موضوع می‌تواند برای ما بسیار سودمند باشد اما این کارها انجام نشده است.به عنوان مثال دیگر، ما فرضا به دنبال واردات خودرو هستیم. با توجه به شرایط حمل و نقل تهران و ترافیک فراوان و همچنین آلودگی هوا، باید خودروهای کوچک با مصرف سوخت کم را وارد کنیم تا مطابق منافع ما باشد. برای مثال خودروهای کوچک و بسیار کم‌مصرفی که تویوتا می‌سازد مناسب هستند. اما پس از برجام ما به سراغ شرکت پژو که خودروساز درجه ۳ جهان است رفتیم و قرارداد بستیم و پژو ۲۰۰۸ را که ماشینی شاسی‌بلند و جاگیر و با مصرف سوخت بالاست را وارد کردیم.در واقع رویای دولت ما این بود که کلید سفارت ایران در آمریکا را آن‌ها باز کنند و افتخار باز‌طراحی رابطه ایران و آمریکا را به نام خود ثبت کنند. جمله طلایی درباره برجام این است که تنها کاری که برجام نکرد تامین منافع ملی بود.دلیل دیگری که از برجام حمایت می‌کنند این است که می‌گویند با برجام دنیا صلح‌آمیز بودن انرژی هسته‌ای ایران را به رسمیت شناخت. اما باید توجه داشت که: اولا، اوباما در کتاب سرزمین موعود می‌گوید که دستگاه‌های اطلاعاتی آمریکا به این موضوع رسیده بودند که ایران نه به سمت بمب هسته‌ای رفته بود و نه می‌خواهد برود. و تاکیدهای فراوان آمریکا برای موضوع هسته‌ای ایران به این دلیل است که اگر ایران بخواهد به سمت بمب هسته ای برود آمریکا بتواند جلوی ایران را بگیرد. یعنی خود اوباما اظهار کرده بود برنامه هسته‌ای ایران صلح‌آمیز است و حداقل تا دو سال دیگر هم همین طور است. ثانیا، حتی اگر جهان هم صلح‌آمیز بودن انرژی هسته‌ای ایران را قبول کند هیچ منفعتی برای ما ندارد. پس این استدلال نمی‌تواند درست باشد.دولت ما نشان داده است که نمی‌خواهد منافع ملی ما تامین شود. هنوز در حالی که انتخابات آمریکا کاملا پایان نیافته بود و آمریکا در آشوب و درگیری بود و نتایج رسمی اعلام نشده بود، آقای ظریف با روزنامه ایران مصاحبه می‌کند و می‌گوید که بایدن با چند امضا می‌تواند به برجام برگردد. این در حالی است که هنوز آمریکا بایدن را به عنوان رئیس جمهور قبول نکرده بود، ولی آقای ظریف این گونه دست و پا می‌زند تا این اتفاق شکل بگیرد.دولت ما به جای آن که سیاست خارجه را برای منافع ملی خرج کند، با بهانه اقتصاد آن را خرج منافع حزبی خودش می‌کند. مشابه این اتفاقات در مذاکرات سعدآباد که در آستانه انتخابات مجلس هفتم بود و آقای روحانی و آقای ظریف در آن حضور داشتند هم رخ داد؛ و آقای ظریف به مسئول آژانس گفته بود که اگر شما اکنون امتیازاتی را به ما ندهید تا ما آن‌ها را در داخل خرج کنیم، ما در انتخابات مجلس می‌بازیم و تندروها سر کار می‌آیند و آن‌ها دیگر با شما راه نمی‌آیند.به نظر شما با تحریم‌های مختلف چگونه و با چه روش‌هایی باید برخورد کرد؟ اگر قرار است رفع تحریم‌ها انجام شود با چه پیش‌زمینه‌ها و به چه شکل باشد؟ و یا اگر قرار است خنثی‌سازی تحریم‌ها که اخیرا توسط رهبری مطرح شده است را در پیش بگیریم با چه ایده‌هایی و به چه نحوی باید این کار انجام شود؟در حوزه سیاست خارجه برای خنثی کردن تحریم‌های بین‌المللی باید سخت کار کرد. برای مثال تمام حرف دولت ما درباره تحریم‌ها این است که ما نمی‌توانیم نفت خود را به کشورهای دیگر بفروشیم و پول آن را به کشور برگردانیم. در صورتی که ما می‌توانیم با برخی از کشورها مانند ونزوئلا، کوبا، شیلی و چین و ... که با آن‌ها منافع مشترک داریم کانال‌های مالی دو یا چند طرفه برقرار کنیم.یا به عنوان مثال دیگر ما می‌توانیم از طریق تجارت با کشور سوریه که کشوری جنگ‌زده است، مانند صادرات خدمات مهندسی و اجناس مختلف و ... ، ۵ برابر درآمد حاصل از نفت خود را به دست بیاوریم.یا روسیه بارها آمادگی خود برای تجارت با ایران را اعلام کرده است، اما در حال حاضر حجم تجارت ما با این کشور بسیار کمتر از ظرفیت بالقوه آن است. به عنوان مثال دیگر در اوج برجام، رئیس جمهور چین به ایران آمد و طرح جامع راهبردی و اقتصادی ۲۰ ساله ایران و چین را با خود آورد که در آن منافع هر دو طرف به خوبی تامین می‌شد. اما رئیس جمهور ما آن قدر بد با او برخورد کرد و حتی آداب دیپلماتیک را هم رعایت نکرد که باعث ناراحتی آنان شد و ایران را ترک کردند. این بحث قرارداد ۲۵ ساله ایران و چین که اخیرا مطرح شده است، متاسفانه به دلیل همین رفتارهای قبلی دولت ما خیلی ضعیف‌تر از آن قرارداد قبلی است.یا برای مثال، ما با کشور ونزوئلا از لحاظ توریسم و خدمات مهندسی و ... روابط زیادی می‌توانیم داشته باشیم. در صورتی که برخی‌ها حتی با برقرار شدن پرواز تهران-کاراکاس هم مخالف بودند. در واقع دولت ما، عامدانه از این ظرفیت‌های مختلف استفاده نمی‌کند تا تنها گزینه سیاست خارجه ما بستن با آمریکا باشد.همچنین دولت در بحث وابسته کردن بودجه سال ۱۴۰۰ به نفت همین گونه عمل کرد. و زمانی که از آقای زنگنه می‌پرسیم چگونه می‌توانیم روزانه ۲.۳ میلیون بشکه نفت صادر کنیم، می‌گویند باید برویم با آمریکا مذاکره کنیم.یعنی دولت ما کشورمان را معطل کرده است تا تنها گزینه برای ما مذاکره با آمریکا باشد.خود من به شخصه مخالفتی با مذاکره با آمریکا ندارم. اصلا برویم و با آمریکا مذاکره کنیم و امتیازات زیادی را هم به آنان بدهیم، اما به شرطی که در مقابل واقعا برای منافع ملی‌مان امتیازات خوبی را بگیریم.اکنون حتی یک مصاحبه از آقای روحانی یا آقای ظریف و یا آقای عراقچی وجود ندارد که در آن بگویند ما در برجام چه چیزی را به عنوان امتیاز گرفتیم. می‌گویند آمریکا توسط برجام از نظر اخلاقی در جهان منزوی شد. در صورتی که انگار آمریکا برای مثال بعد از جنگ ویتنام و عراق منزوی نشده بود! یا می‌گویند توانستیم در برجام بین آمریکا و اروپا اختلاف بیندازیم. در صورتی که در کتاب خاطرات جان بولتون آمده است که حتی قبل از خروج آمریکا از برجام، با کشورهای اروپایی این کار را هماهنگ کردند. آن وقت دولت ما می‌گوید بین اروپا و آمریکا اختلاف انداختیم! در واقع معلوم می‌شود آن‌هایی که این حرف را می‌زنند اصلا تاریخ روابط بین‌الملل را هم نمی‌دانند.این حرف من تحلیل یا شعار سیاسی نیست. یک واقعیت است که دولت ما می‌خواهد کاری کند تا هیچ راهی جز مذاکره ذلیلانه با آمریکا نداشته باشیم.دولت ما دنیا را در انگلیس و فرانسه و آلمان و کانادا تعریف می‌کند، در حالی که در سیاست خارجه برای ارتباط با کشورهای مختلف جهان باید تلاش زیادی کرد و حتی جلوی تحریم‌ها را گرفت.من چند سالی محل کارم نزدیک وزارت خارجه بود و هر وقت از آن جا رد می‌شدم از ساخت آن بنا کیف می‌کردم. آقای ظریف هم در این ۷ سال هیچ کاری جز کیف کردن نکرده است. نه تنها آقای ظریف بلکه سایر وزرای خارجه ما هم همین طور بودند. در واقع آقای ظریف در این دولت وزیر امور برجام بود نه وزیر امور خارجه! قدم زدن با کری و یا زانو زدن جلوی امیر کویت هیچ ایرادی ندارد اما فقط منافع ملی ما تامین شود.با این کارها نه آبروی ما حفظ شد و نه عزت ملی ما.در اوج برجام حتی به هواپیمای آقای ظریف در آلمان سوخت ندادند. آن وقت می‌گویند شما ادبیات جهان را نمی‌دانید و ما بلد هستیم.این موارد بدیهیات دیپلماسی است که ما این موارد را در کتاب‌های آقای ظریف خوانده‌ایم و یاد گرفته‌ایم. دقیقا تمام کارهایی که در کتاب «دوران گذار روابط بین‌الملل در جهان پساغربی» نوشته‌ی آقای ظریف آمده است و در آن کتاب گفته شده که نباید این کارها را انجام دهیم را خود ایشان در دوره وزارت خارجه انجام داده است.کدام عقل سلیمی در حوزه روابط بین‌الملل این را قبول می‌کند که با حرف‌های مختلفی مثل خزانه خالی است، هر توافقی بهتر از عدم توافق است، اوباما باهوش و مودب است و ... هر کاری بکنیم تا با آمریکا ببندیم؟!در واقع، در یک کلام، سیاست خارجه ایران برای تامین منافع ملی نیاز به تحول ساختاری و اداری دارد.به عنوان سوال پایانی، تحلیل شما از آینده برجام و ارتباط ایران با غرب با توجه به مصوبه اخیر مجلس و توقف اجرای داوطلبانه پروتکل الحاقی چیست؟برجام خیلی وقت است که با خروج آمریکا از بین رفته است و وجود ندارد و دولت تنها برای دستاوردهای داخلی خود از آن دفاع می‌کند.در واقع دولت بایدن نه می‌خواهد و نه می‌تواند به راحتی به برجام برگردد؛ چون دولت فعلی آمریکا آن قدر در داخل کشور خود مشکل دارد که ایران در اولویت چندم آن قرار می‌گیرد.با توجه به مصوبه اخیر مجلس و توقف اجرای داوطلبانه پروتکل الحاقی، ما احتمالا یک مواجهه سنگین دیپلماتیک با غرب خواهیم داشت. و احتمالا شورای امنیت درباره ایران تشکیل جلسه خواهد داد که در این صورت ما در این جنگ دیپلماسی نیاز به سرباز دیپلماسی داریم تا بتوانیم در این دریای مواج، منافع ملی خود را صید کنیم؛ که البته به نظر می‌رسد دولت ما نه توانایی این کار را داشته باشد و نه خواهان آن باشد.به عنوان نکته پایانی پیش‌بینی من این است که حداقل تا انتخابات سال آینده ما، فشار غرب بیشتر می‌شود که تبعات روانی مختلفی دارد. و بعد از آن باید تصمیم گرفت که چه کار کرد: یا باید امتیازاتی را بدهیم و یک توافق دیگر شکل بگیرد، یا باید آن‌ها را وادار کنیم توانایی هسته‌ای ما را بپذیرند