آب و اقتصاد ایران در گذر تاریخ (بخش دوم)

این سلسله نوشتارها، روایت آب و کشاورزی ایران را بر اساس جلد پنجم کتاب تاریخ اجتماعی ایران (حیات اقتصادی مردم ایران از آغاز تا امروز) نوشته زنده یاد مرتضی راوندی، بازخوانی می‌کند.در نوشتار کنونی، ویژگی‌های مرتبط با آب و اقتصاد ایران در سه دوره تاریخی سلوکیان، پارتیان و ساسانیان از کتاب تاریخ اجتماعی ایران، روایت می‌شود:دوره سلوکیان: در دوره سلوکیان شهرها دارای زمین‌ها و املاکی بود که روستاییان در آنها سکونت داشتند و به کار کشاورزی مشغول به آن املاک وابسته بوند. گاه در جوار دهکده­‌هایی که بومیان در آن سکنی داشتند، مستعمراتی از یونانیان مهاجر و دیگر ملل تشکیل می­‌دادند و به هر کس مقداری زمین، یک خانه، بذر و چهارپا داده می­شد. ظاهرا معابد نیز دارای زمین­‌هایی بودند که عده­‌ای رعیت و برده در آن کار می­‌کردند و احتیاجات مادی روحانیان را تأمین می­‌کردند. زمین­‌های دیگر به افراد خانواده شاهی و درباریان تعلق داشت. صاحب منصبان، فئودال­‌های بزرگ ایرانی و یونانی دارای زمین‌هایی بودند. رعایا، که جزو لاینکف اراضی بودند، از نوعی آزادی برخورداری داشتند. از میان همه روستاییان، آنان که در املاک متعلق به شهرها کار می‌کردند، از مزایای بزرگی بهره‌مند می‌شدند.سلوکیان نظمی جدید در جاده‌های بزرگ بین قاره‌ها برقرار کردند. آب انبارهایی در بیابانها ساخته شد و قنواتی حفر شد. سلوکیان، با آماده کردن زمین‌های فلاحتی و زهکشی نواحی جدید، اراضی بایر را قابل کشت کردند. فنون فلاحتی توسعه یافت. گاوآهن جدیدی معمول گردید. سه دوره برداشت محصول از زمین‌های زراعتی عملی شد و طرق جدیدی در آبیاری، احداث جنگل و پرورش میوه‌ها و باغ‌ها اجرایی گردید. در دوره سلوکیان، وضع رعایا، تابع انتظاماتی بود که تا حدی سرنوشت آن‌ها را بهتر می‌کرد. روستاییان وابسته به شهر، تقریبا آزاد گردیدند. سلوکیان با تحولات فلاحتی، مقامی مهم به دست آوردند و آزاد کردن طبقه روستاییان در ایران از جهت سیاسی، اجتماعی و اقتصادی کاری بزرگ به شمار می‌رفت. با این حال، نباید تصور کرد که طبقه زحمتکش در شرایط مساعدی زندگی می‌کردند، زیرا عوارض، کمر ملت را خرد می‌کرد و شاه سلوکی و طبقات ممتاز از تمام مزایای اجتماعی و اقتصادی برخوردار بودند، این در حالی بود که مالیات بر افراد، منازل، چهارپایان مزرعه، باغ، تولد، ازدواج و حتی مرگ تعلق می‌گرفت. با وجود رشد کشاورزی در این دوره در اثر زد و خوردهای طولانی و انقلابات انتهای این دوره تاریخی، بنیان‌های اقتصادی دچار مشکل شد و محصولات کشاورزی کم گردید.دوره پارتیان: در دوره پارتیان گرایش به سوی فئودالیسم در ایران قوت گرفت. دهگانان (دهقانان) و خرده مالکان استقلال خود را از کف دادند. جامعه به دو قسمت روستاییان و شهرنشینان که هر کدام به شعبه‌ای مخصوص از اقتصاد کشور تعلق داشتند و از لحاظ شهرنشینی و ده نشینی طرز زندگی خاصی را دارا بودند، تقسیم شد. فن کشاورزی که از عهد یونانیان رو به بهبود نهاده بود، راه انحطاط سپرد و در مقابل، پرورش حیوانات اهلی و پرندگان ترقی کرد. در نتیجه آمد و رفت بین ایران و چین و اعزام سفرا، اسپست (یونجه)، مو و سپس خیار، پیاز، زعفران و یاسمن به چین وارد شد. در عوض، ایران از چین، زردآلو و هلو و سپس کرم ابریشم وارد کرد و نیشکر از هند وارد ایران گردید.پایه اقتصاد پارت بر کشاورزی و بازرگانی استوار بود و صنعت اهمیت چندانی نداشت. بیشتر ساکنان شاهنشاهی روزی خود را، همچون خرده مالکان یا شبانان، از زمین می‌جستند. گوسفند و بز و گاو خوک و اسب و خر و شتر عربی پرورش داده می‌شد و حبوبات و گندم و میوه و سبزی به عمل می‌آمد. بیشتر زمین‌های قابل کشت، نیازمند فراهم کردن آب بودند. آب را غالباً به وسیله قنات یا کهریز می‌آوردند. در دوران سلوکی و پارتی، در کار آبیاری ابتکارهای بسیاری به عمل آمد. بی‌گمان، در این هنگام، از چهارپایان برای جاری ساختن آب بهره می‌گرفتند و با کندن جوی‌ها و آبراهه‌ها آب رود را تا دوردست می‌رسانیدند. کارهای آبرسانی و تنقیه و مرمت تعمیر راه‌های آب، بیگمان بسیار رایج بوده است،در دوره حکومت پانصد ساله پارتیان، وضع اجتماعی و اقتصادی طبقات و گروه‌های مختلف جامعه به خوبی روشن نیست؛ ظاهرا به عدت عدم تمرکز و استقرار نظام ملوک‌الطوایفی، شهریاران هر منطقه، قادر نبودند برای خود دربار و کاخ‌های رفیع بینان گذارند و سازمان دیوانی منظمی برای اخذ مالیات و تحمیل عوارض گوناگون به وجود آورند. احتمالاً به همین علت می‌توان گفت که وضع اکثریت مردم و از جمله کشاورزان در این دوره چندان دشوار و غیرقابل تحمل نبود.دوره ساسانی: پس از استقرار حکومت ساسانیان و سپری شدن قدرت ملوک‌الطوایفی، جامعه طبقاتی در ایران شکل گرفت. با گذشت زمان در جامعه ایران، از نظر امکانات اقتصادی اختلاف عظیمی پدید آمد؛ مالکان عمده، درباریان، صاحب منصبان، طبقه متوسط و مردم آزادشهرها و روستاییان، در شرایط اقتصادی و اجتماعی کاملا متفاوتی زندگی می کردند. با وجود شرایط نامساعد مردم کشاورز و تحمیل شرایط دشوار و به دور از عواطف انسانی نسبت به آن‌ها در این دوره، اقتصاد ساسانی، عمدتاً بر کشاورزی مبتنی بود و از این رو تولید محصول در این دوره بهتر شد.املاک بزرگ در این دوره عموما دارای زارع، نجار، آهنگر، نساج، نانوا، آسیابان، روغنگیر و آسیاب بود. البته آسیاب اختراعی تازه در این دوره به شمار نمی‌رود و سابقه استفاده از این سازه به قرن چهارم میلادی برمی‌گشت. در این دوره محصولات کشاورزی حفظ می‌شد و توسعه می‌یافت. کشت توت و تربیت کرم ابریشم برای ایران که منسوجات ابریشمی در آن بسیار مصرف می‌شد، مهم بود. آزادی اقتصادی در امور کشاورزی محدود بود. دهگانان (دهقانان) و کشاورزان بیش از پیش در این دوره مورد تعدی قرار می‌گرفتند، استقلال نداشتند و هرگز از تعلیم و تربیت برخوردار نمی‌شدند و غالبا به دولت، یا آتشگاه و یا یکی از بزرگان وابسته بودند و مالکان کوچک ناگزیر بودند، برای حفظ خود از تعدیات دولت، خود را تحت حمایت مالکان بزرگ قرار دهند و اینان مالیات دولت را گردآوری می‌کردند و می‌پرداختند و در واقع، شاه، از نظر مالی و نظامی، وابسته به فئودال‌های بزرگ بود. در مناطق فئودال‌نشین، کشاورزان، گندم، روغن، شراب، انواع میوه و گوشت موردنیاز را فراهم می‌کردند. علیرغم اینکه مسکوکات در این دوره مبنای اصلی مبادلات تجاری بود، اما جریان مسکوکات در این دوره در مناطق روستایی به حداقل تقلیل یافته بود و بیشتر دستمزدهای کشاورزان به صورت دستمزد جنسی پرداخت می‌شد. فئودال‌ها در این دوره در شهر نبودند بلکه در املاک مستقر بودند و به وضع کشاورازان محل رسیدگی و نظارت می‌کرد. دولت در این دوره در امور مالی فاقد عاطفه بود و برای پرداخت عوارض زمین و افراد، نرخی معین کرده بود که عمدتاً از قدرت افراد خارج بود و برای اخذ آن به قوه قهریه متوسل می‌شد. البته دولت در مواقعی نظیر شیوع قحطی موظف بود که احتیاجات آسیب‌دیدگان را مرتفع سازد و علاوه بر هزینه‌های زیاد در خصوص توسعه شهرها و زیبا ساختن آن‌ها، در خصوص ایجاد قنوات و انتقال آب نیز کوشش‌هایی را داشت. در منابع چینی، کندر، زعفران و سایر مواد خوشبو، فلفل، شکر، خرما، هلیله، مازو از جمله تولیدات کشاورزی پررونق ایران در آن دوره ذکر شده است و اگرچه از کشت حبوبات در ایران در این دوره یاد شده است، اما کشت برنج و ارزن در این دوره نفی شده است. همچنین به رواج پرورش اسب، قاطر، شتر و حیوانات و پرندگان دیگر در ایران در این بازه زمانی اشاره شده است.