شاعری، در روزگار مرگ انسانیت

«دلم از نام خزان می لرزد/زان که من زاده تابستانم» این سروده شاعری است که در آخرین روزهای تابستان1305 در تهران به دنیا آمد و در اواسط پاییز1379 و در آبان ماه از دنیا رفت. از شرح‌حال زندگی او هرچه بگوییم واگویه است، ولی گفتن از شعرش تمامی ندارد. فریدون مشیری تجلی شعر انسانیت در دنیای معاصر بود. اشعار مشیری در توصیف جهان و برای انسان چنان شوری دارد که با همان الفاظ ساده اشعار نغزش، می‌توان به دنیای او راه یافت. مشیری آرزو داشت دنیا جای بهتری باشد: «دلم می‌خواست دنیا خانه مهر و محبت بود/دلم می‌خواست مردم در همه احوال با هم آشتی بودند/طمع در مال یکدیگر نمی‌کردند/کمر بر قتل یکدیگر نمی‌بستند». ولی همیشه دنیا آن‌قدر به کامش نبود که از عشق و طبیعت بگوید. می‌گفت چرا انسان شگفتی مهربانی را نفهمیده است: «چه دليلی دارد كه هنوز/مهربانی را نشناخته است؟» و در دنباله بر آن بود که در این دنیا خوب‌بودن سهل‌ترین کار است: «و نمی‌دانم که چرا این انسان/تا اين حد با خوبی بيگانه است/و همين درد مرا سخت می‌آزارد». و این دردی بود که این‌چنین به جان مشیری آتش می‌زد: «در میان مردمی با این مصیبت‌ها صبور/صحبت از مرگ محبت، مرگ عشق/گفت‌وگو از مرگ انسانیت است».گاهی در این هنگامه دچار خفقان می‌شد و به‌تنگ می‌آمد و می‌خواست فضایی پیدا کند تا هواری بزند، فریادی که چاره دردش بود و ما را نیز به یاری می‌خواست: «ﭼﺎره درد ﻣﺮﺍ، ﺑﺎﯾﺪ ﺍﯾﻦ داد ﮐﻨﺪ/از ﺷﻤﺎ ﺧﻔﺘﻪ ﭼﻨﺪ!/ﭼﻪ ﮐﺴﯽ ﻣﯽآﯾﺪ ﺑﺎ ﻣﻦ ﻓﺮﯾﺎد ﮐﻨﺪ» و گاهی نیز سکوتش را گم می‌کرد، سکوتی که مادر تمام فریادها بود و اگر آن را می‌داشت: «گر سکوت خویش را می‌داشتم/زندگی پر بود از فریاد من».مشیری شاعری از دیار مهربانی و از سرزمین آزادگی بود. گاهی به تمثیل پشه‌ای که در استکان دنبال غذا بود، ما را به فضایی می‌برد که آزادی را بیشتر از تأمین معاش ارج نهیم، آنجا که کودک بازیگوشی دهان استکان را می‌بندد و پشه در تکاپوی آزادی خودش را به درودیوار می‌زند و جان می‌دهد که: «جان گرامی بود و آن نعمت لذیذ/لیک آزادی گرامی‌تر، عزیز». گاهی نیز خطابش برادروار به آن‌هایی بود که تفنگ دارند: «تفنگت را زمین بگذار/که من بیزارم از دیدار این خون‌بار ناهنجار»، ولی در برابر این اهریمنی ابزار بنیان‌کن، زبانش زبان دل بود و می‌گفت: «تو از آیین انسانی چه می‌دانی؟/اگر جان را خدا داده ا‌ست/چرا باید تو بستانی؟» در آخر نیز چنان دل‌نشین خطابه حق و باطل می‌کند که دل هر سنگی آب می‌شود: «گرفتم در همه احوال حق گویی و حق جویی/و حق با توست/ولی حق را برادرجان، به زور این زبان‌نافهم آتش‌‌بار/نباید جست!» مشیری در بیدادگاه بی‌عدالت جهان هم پی آزادگی و رکن آن عدالت بود: «خوش‌سرايی‌ است اين جهان، ليكن/جان آزادگان در آن فرسود».تمام مشیری این نیست، روی دیگر اشعارش مهربانی و لبخند است: «مشو در پيچ‌و‌تاب رنج و غم گم/به هر حالت تبسم‌كن، تبسم» یا «چنان به زندگی بی‌نشاط خو کردیم/که نقش روشن لبخند یادمان رفته ا‌ست». زندگی که فقط نفس‌کشیدن نیست، به همین لبخند و امید است که انسان زنده است: «خوشا دل‌های خوش، جان‌های خرسند/خوشا نیروی هستی‌‌زای لبخند».او بجا ادعا می‌کرد که در زیر این سپهر بی‌کرانه، چندان که می‌توانسته نام بلند عشق را تکرار کرده است تا شاید در کسی تأثیر کند: «با این صدای خسته شاید خفته‌ای را/در چارسوی این جهان بیدار کردم/من مهربانی را ستودم/من با بدی پیکار کردم» و بدین‌گونه به‌قول شفیعی‌کدکنی: «مشیری عشق را زمزمه می‌کند و از دیار دوستی، از دیار آشتی پیام انسانیت را در گوش ما می‌خواند». گاهی نیز به آدمیزاد می‌نگریست و از آن خوی حیوانی‌ای می‌گفت که ای کاش: «چو کفتاران خون‌آشام کمتر چنگ و دندان تیز می‌کردند». او همچنان معتقد بود که روز و شب پیکاری سترگ بین انسان و گرگ درون برپاست و: «اینکه انسان هست اینسان دردمند/گرگ‌ها فرمانروایی می‌کنند/گرگ‌ها همراه و انسان‌ها غریب/با که باید گفت این حال عجیب». او اما مقصر تمام این را هم انسان نمی‌دانست، بلکه مثل برگی که جز به فرمان درخت زرد نمی‌شود، با شمی جامعه‌شناسانه و حسی شاعرانه می‌گفت: «برخطاهای خطاکاران نیز/هیچ دانا ننهد نام گناه/تا که فرمان دهد آن جامعه، آه». در این میان اما تا توان داشت به‌دنبال انسان بود و همراه شیخ با چراغ مولانا از دیو دد ملول بود و انسانش آرزو، ولی این آیه ملال که: «من گشته‌ام نبود!/تو دیگر نگرد، نیست!» را هم به پیکار گرفت و در بگومگو با آن به اینجا رسید که: «ما را تمام لذت هستی به جست‌وجوست/پویندگی تمامی معنای زندگی است/هرگز نگرد! نیست/ سزاوار مرد نیست».مشیری نقشی از زندگی داشت و طبیعت را خوب می‌فهمید، چه اینکه حتی در نگاه ماهی که خیره می‌شد، دنیای طبیعی‌اش به هم می‌‌ریخت: «من از نگاه ماهی در تنگنای تنگ/بی‌تاب می‌شوم/وز شرم این ستم که بر این تشنه می‌رود/انگار پیش دیده او آب می‌شوم» و بسیار تمثیل‌ها و شگفتی‌هایی که در عناصر طبیعی دیگر می‌دید. سرانجام در تمثیلی شنیدنی از برگی که خود را به دست باد سپرده و سرشار از زندگی است، او نیز بی‌تشویش مرگ، خودش را به دست زندگی و لطف هرچه باداباد سپرد و در قله انسانیت زندگی کرد، هرچند مثل برگ، آغوش مهر باد را نداشت.