اقتصاد فوتبال (بخش سوم)

وسايل ارتباط جمعي به يك معنا، خالقان فرهنگ بوده و به ما اطلاعاتي در مورد آنچه كه مورد قبول است و آنچه كه مورد قبول نيست، ارائه مي‌دهند. بدينسان، وسايل ارتباط جمعي از طريق نمـايش و تفـسير رويـدادهاي ورزشـي، نظـم تثبيـت شـده و وفـاق ارزشـي را تقويـت مي‌نمايند. اين نمايش‌هاي ورزشي از طريق وسايل ارتباط جمعي مـي‌تواننـد بـر ايـده‌هـاي مـا در مـورد ورزش، ادراك ما نسبت به جنسيت، نژاد، روابط اجتماعي و رفتار مناسب و مقتضي و بر تبعيت و پيروي ما از ارزش‌هاي خاص، تأثير گذارند.در دنیای امروز جامعه پذيري جوانان و بزرگسالان، چه مشاركت كنندگان در ورزش و چه غيرمـشاركت كننـدگان، از طريق تجلي ورزش در وسايل ارتباط جمعي صورت مي‌گيرد. وسايل ارتباط جمعـي از طريـق مـديريت تصوير ذهني، دستكاري سمبل‌ها و تفسير ورزشي، به جامعه پذيري مي‌پردازنـد. محـصول ورزشـي تبليـغ شده در رسانه كه منعكس كنندة ارزش‌هاي محافظه كارانه، اقتدارطلب و مليت گرايانه است، به گرمي مورد پذيرش مخاطبان خود قرار مي‌گيرد؛ درحالی که اين محصول بر آنها تحميل نمي‌شـود.رسانه‌ها در هر جامعه‌اي متناسب با بستر تاريخي، اجتماعي، فرهنگي و سياسي كه در آن قرار گرفته‌اند، به توليد، بازتوليد، انتشار و اشاعة معاني و نمادهـا مي‌پردازند. نظام رسانه‌ها در كشورهايي با نظام‌هاي سياسي دموكراتيك، شبه دموكراتيك، اقتـدارگرا يـا نظام‌هاي سياسي سوسياليستي، ليبرال و اسلامي، در هركدام ويژگي‌هاي خـاص آن نظام سياسي را داراست.متقابلاً فوتبال نيز در هر كشوري متأثر از بستر اجتماعي و سياسي خاص خود است . اگرچه فوتبـال قواعد و زبان واحدي دارد و ورزشي با هويت ميان فرهنگي است كه رنـگ تعلـق نـژادي و قـومي در آن كمتر ديده مي‌شود اما تلاش ملت‌ها براي ارائة سبك و روش معين و هويت بخش، بـه درسـتي حكايـت از تعلق فرهنگي فوتبال مي‌كند. بازي هُنري و باله گونة برزيل، نظم و ديسيپلين فوتبـال آلمـان، خـشونت بازي انگلستان، و بازي غافلگيرانة ايتاليا، سبك‌هاي ملي فوتبال اسـت. امـروزه پديـدار فوتبـال بـه طـرز عجيبي با غرور و تشخص ملي جوامع در هم آميخته شده و تفاوت سـبك‌هاي بـازي و «روش» در عـين رعايت ساختار، مشخصه‌هاي بومي را كاملاً نمايان كرده است. كم نيـستند افـرادي كـه از سـبك بـازي فوتبال ملتي سعي در كاوش روحيات جمعي آن جامعه دارند و اين بـدان معنـي اسـت كـه جوامـع بـا پذيرفتن ساختار، چنان مؤلفه‌هاي بومي خود را وارد عرصه كرده كه امروزه شاخصه‌هاي بومي آن جوامع به واسطة فوتبال قابل بررسي است.«ديويد راو» در كتاب «ورزش، فرهنگ و رسانه‌ها» سوالی رو مطرح می‌کند با این مضمون که:فوتبال چه جاذبه و قابليتي براي رسانه‌اي شدن دارد؟پاسخ راو اين است كه ورزش‌ها و از جملـه فوتبـال بـراي رسانه‌ها مخاطب جذب مي‌كنند. مخاطب مهمترين نياز رسانه است، زيرا بدون مخاطب هـيچ رسـانه‌اي قادر به ادامة حيات نيست. هرچه مخاطب بيشتر، رسانه موفقتر و قدرتمندتر اسـت. ميلياردهـا بيننـدة مسابقات فوتبال، در واقع ميلياردها مخاطب رسانه‌ها هستند كه تنها به لطف فوتبال، مخاطب پيامدهاي رسانه‌اي شده‌اند و در منظومة ارتباطي رسانه‌اي قرار گرفته‌اند.«آرتور آسابرگر» در كتاب «روش‌هاي تحليـل رسـانه‌هـا» از ديـدي ماركسيـستي بـه تحليـل بازنماي فوتبال از رسانه‌ها پرداخته و به نقش ايـن بـازي در انحـراف افكـار، كـالا انگاشـتن بازيكنـان و جنبه‌هاي تجاري آن با توجه به تبليغات تلويزيوني مي‌پردازد. از ديد «آسابرگر» رسانه‌هـا از فوتبـال بـراي عدم توجه مردم به وضعيت اجتماعي واقعي كه در آن قرار دارند، تخليه انرژي عاطفي آنها و قانع كردن مردم به عادلانه بودن نظم سياسي موجود استفاده مي‌كنند. به اعتقاد آسابرگر مردم در هـر مـسابقه در يك شورش اجتماعي شركت مي‌كنند و با تماشاي خشونت و تنش‌هاي درون بازي، به نـوعي بـه تخليـه رواني ناشي از نارضـايتي از وضـع موجـود مـي‌پردازنـد. مـن بـا ايـن تحليـل آسـابرگر دربـارة كـاركرد محافظه‌ كاران فوتبال در كشورهاي غربي ممكن است تا حدودي همراهي كـنم، امـا دربـارة كـشورهاي غيرغربي مانند كشورهاي امريكاي لاتين و آسيا و افريقا لزوماً ايـنگونـه نيـست، زيـرا فوتبـال تـوده‌ وار مي‌تواند باعث تهييج احساسات، تجمع مردم ناراضي، فراهم سازي بستري براي شورش، و ابراز نارضايتي از وضع موجود شود.به طور مثال امروز در كشورهاي امريكاي لاتين باشگاه‌هاي بـزرگ فوتبـال بـه صـورت احـزاب سياسي درآمده‎اند كه نقش تعيين كننده‌اي در انتخابات و مشاركت توده‌هاي مردم در عرصـة عمـومي و سياست ايفا مي‌كنند. تأثيرات مثبت فوتبال در برزيل در دهة70 - 80 كه جزء بدهكارترين كـشورهاي دنيا بود به اندازه‌اي زياد بود كه تمام غرور ملـي آنهـا از طريـق پيـروزي در بازي‌هـا حفـظ مـي‌شـد، يـا تحديدات سياسي آرژانتين در دهة 70 - 80 كه حكومت‌هاي ميليارتيسي در رأس قدرت بودند و بـه نوعي مردم از رفتارهاي استعمارگران در كشورشان تحقير مي‌شدند با فوتبال و پيروزي غـرور ملـي خود را احيا مي‌كردند.آسابرگر همچنين به توجيهات اقتصادي پخش مسابقات فوتبال از تلويزيون مي‌پردازد، و مي‌نويـسد با توجه به پايين بودن هزينة تهيه برنامه‌هاي ورزشي فوتبال نسبت به تهيه و توليـد فـيلم، موسـيقي و برنامه‌هاي مستند و درمقابل درآمد زیاد حاصل از تبليغات تجـاري هنگـام پخـش مـسابقات فوتبـال، این ورزش ارزش اقتصادي بسياري براي رسانه‌ها توليد مـي‌كنـد. ازايـنرو بـه اعتقـاد وي فوتبـال «تجـارت بزرگي براي رسانه‌ها است». من در اينجا با آسابرگر كاملاً هـم عقيـده هـستم كـه فوتبـال ارزش اقتصادي بسياري براي رسانه‌ها دارد.