بررسی احادیث منع از قیام علیه حکومت جور در زمان غیبت

سوال اصلیاحادیثی وجود دارد که قیام علیه حکومت جور را در زمان غیبت ممنوع کرده که بنابراین احادیث، هر چند اسلام دارای سیاست است، اما مسئله‌ی حکومت‌داری به مقتضای این روایات تا ظهور حضرت ولی عصر باید تعطیل گردد. همچنین قیام بر علیه حکومت‌های جور نیز حرام می‌باشد.این تفکر بین بعضی از اخباری ها به دلیل جمود آنها به روایات دیده می‌شود. البته معتقدینی هرچند اندک در بین فقها و محدثین نیز داشته است.متن احادیث1- عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَى عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ الْمُخْتَارِ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: كُلُ‏ رَايَةٍ تُرْفَعُ قَبْلَ قِيَامِ الْقَائِمِ فَصَاحِبُهَا طَاغُوتٌ يُعْبَدُ مِنْ دُونِ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ. (کافی جلد 8، صفحه 295)امام صادق فرمودند: هر پرچمی که پیش از قیام قائم برافراشته شود، صاحب آن طاغوتی است که در برابر خدا پرستیده میشود.2- وَ عَنْهُ عَنْ أَبِيهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَى عَنْ رِبْعِيٍّ رَفَعَهُ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ ع قَالَ: وَ اللَّهِ لَا يَخْرُجُ‏ أَحَدٌ مِنَّا قَبْلَ خُرُوجِ الْقَائِمِ إِلَّا كَانَ مَثَلُهُ كَمَثَلِ فَرْخٍ طَارَ مِنْ وَكْرِهِ قَبْلَ أَنْ يَسْتَوِيَ جَنَاحَاهُ فَأَخَذَهُ الصِّبْيَانُ فَعَبِثُوا بِهِ. (وسائل الشیعه، جلد 15، صفحه 51)امام سجاد فرمودند: به خدا سوگند هیچ کس از ما خاندان پیغمبر پیش از خروج (و ظهور) قائم خروج نمی‌کند، جز آن که مثل او چون مثل جوجه‌ای باشد که پیش از کامل شدن دو بالش پرواز کند و بیرون بیاید؛ پس کودکان آن را بگیرند و با آن بازی کنند.پاسخ به سوال اصلیبه صورت اجمالی و در ضمن چند مرحله، پاسخ این شبهه را بیان می‌نماییم.مرحله اول : ناسازگاری با روح ظلم ستیزی حاکم بر دیندر درجه اول باید معنای این سوال را خوب درک کرد تا ببینیم که این روایات می‌‌تواند حامل این معنا باشد یا نه؟ چنانچه مقصود اصلی سوال کنندگان و نتیجه برداشت ایشان از روایات، به طور صحیح تصور شود؛ خواهیم دید که این برداشت می‌تواند به عنوان یک قرینه بسیار بزرگ در فهم روایات محسوب شود و مانع آن گردد که ظهور اولیه و ابتدایی این احادیث به عنوان یک معرفت نهایی دینی تلقی شود .اگر این روایات به صورت مطلق دلالت بر منع از قیام داشته باشد، معنایش این می‌گردد که شیعیان باید در مقابل هر ظلمی که به آنها شد، هیچ قیامی نکنند و نهایتا به یک تذکر لسانی یا نهی از منکر لفظی اکتفاء کنند.و این یعنی اگر کسی مانند یزید در واقعه سپاه «حره» آن همه از انسان‌های بی گناه را بکشد، نباید در مقابل او قیام کرد. اگر شیعیان خواستند دفاع کنند فقط به مقداری که به قیام نرسد، مجاز هستند ولی اگر دفاع مستلزم قیام بود (که غالبا به این صورت است)، این قیام حرام می‌باشد. این یعنی ظلم پذیری باید روش همیشگی شیعیان باشد، دنیا باید بداند که شیعیان همیشه آغوش خود را برای ظلم پذیری باز می‌کنند و اساسا در زمان غیبت هرچند هزاران سال هم به طول بینجامد، وظیفه شرعی آنها همین است.آیا می شود به اینها ملتزم شد و این مطالب را به اهل بیت منتسب کرد؟ منتسب کردن این مطالب به یک فرد عادی هم باعث ناراحتی او می‌گردد تا چه رسد به ائمه معصومین.آری وقتی روایات را تبیین کنیم و لوازم پنهان آن را آشکار سازیم آن چنان امر واضح می‌گردد که انسان یقین پیدا می‌کند معنای این دسته از روایات نمی‌تواند این باشد که شیعیان در هیچ صورتی قیام نکنند و تا آخر تاریخ و ظهور امام زمان ظلم پذیر باشند. هر روایتی هم که دال بر این معنا باشد، حتما امر دیگری را اراده کرده و محال است که خداوند متعال و اهل بیت به این امر راضی باشند.فلذا این روایات اطلاق ندارند و شامل همه مصادیق نمیشوند. زیرا گاهی قیام در برابر ظالم واجب می‌باشد. در ادامه معنای اصلی این احادیث را بررسی می‌کنیم.مرحله دوم : پاسخ های کلی به روایات1- بسیاری از این روایات، دارای سند صحیح نمی‌باشند و بسیاری دیگر از جهت دلالت دارای مشکل می‌باشند که در جای خود بررسی شده است. و بعضی از این روایات در برابر افرادی صادرشده که ساده اندیش بوده، موقعیت و شرائط زمانی را خوب نمیشناختند. (رک: ولایه الامر فی عصر الغیبه، صفحه 49 الی 59. افراد رجالی در این کتاب به صورت کامل بررسی شد‌ه‌اند)2- عدم تکذیب قیام شهید فخ و تشویق به شرکت در بعضی قیام‌ها.احادیث منع از قیام به لحاظ تاریخی تماما قبل از قضیه شهید فخ صادر شده است و حضرات معصومین با اینکه بسیار جا داشت که اگر قیام شهید فخ را درست نمی‌دانستند، زبان به مذمت بگشایند، اما این کار رانکردند؛ بلکه او را مدح هم کردند: وَ رُوِيَ فِي عُمْدَةِ الطَّالِبِ وَ مُعْجَمِ الْبُلْدَانِ عَنْ أَبِي نَصْرٍ الْبُخَارِيِّ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ الْجَوَادِ ع أَنَّهُ قَالَ‏ لَمْ يَكُنْ لَنَا بَعْدَ الْطَّفِّ مَصْرَعٌ أَعْظَمُ مِنْ‏ فَخٍ‏. امام جواد فرمودند: بعد از واقعه کربلا، ما واقعه و قتالی اعظم از واقعه فخ نداشتیم. (بحارالانوار، جلد 48، صفحه 165)3- روایات معارضی وجود دارد که افراد را به قیام ترغیب می‌کند. به عنوان نمونه حضرت امام حسین در نامه خود به بعضی از سران کوفه که به جهت توجیه قیام خود بوده می‌نویسد: أَمَّا بَعْدُ فَقَدْ عَلِمْتُمْ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص قَدْ قَالَ فِي حَيَاتِهِ مَنْ رَأَى سُلْطَاناً جَائِراً مُسْتَحِلًّا لِحُرُمِ اللَّهِ نَاكِثاً لِعَهْدِ اللَّهِ مُخَالِفاً لِسُنَّةِ رَسُولِ اللَّهِ يَعْمَلُ فِي عِبَادِ اللَّهِ بِالْإِثْمِ وَ الْعُدْوَانِ ثُمَّ لَمْ يُغَيِّرْ بِقَوْلٍ وَ لَا فِعْلٍ كَانَ حَقِيقاً عَلَى اللَّهِ أَنْ يُدْخِلَهُ مَدْخَلَه‏. شما میدانید که پیامبر اسلام در زمان زندگی خود فرمودند: کسی که سلطان ظالمی را ببیند که حرام خدا را حلال بداند، عهد و پیمان خدا را بشکند، مخالف سنت رسول الله باشد، در میان مردم باگناه و عدوان رفتار نماید، سپس قول و رفتار خود را تغییر ندهد [و به مبارزه با او نپردازد] خدا حق دارد که وی را هم در جایگاهی نظیر جایگاه همان سلطان ظالم داخل کند. (بحار الانوار، جلد 44، صفحه 382)و نمونه هایی از این قبیل در روایات، زیاد وجود دارد. (رک: الکافی، جلد 5، صفحه 21/ بحار الانوار، جلد 44، صفحه 382/ بحار الانوار، جلد 77، صفحه 351/ الخصال، جلد 1، صفحه 80/ امالی صدوق، صفحه 245، تحف العقول، صفحه 332) جمع بین این دو دسته روایات اقتضا می‌کند که روایات وارده پیرامون قیام ، برای حالتی است که فرد ، قدرت کافی جهت مبارزه را ندارد و یا برای پیروزی خودش می‌خواهد مبارزه کند، نه برای رضای آل محمد مانند کسی که ادعای مهدویت دارد؛ چه اینکه می‌دانیم در آن زمان، به عنوان مهدویت و یا حکومت، افراد زیادی قیام کرده‌اند که انگیزه‌های باطلی داشتند. (رک: بحار الانوار، جلد 47، صفحه 275)قراین حالی روایات، نقش بسزایی در فهم و تفسیر آنان دارد. با بررسی تاریخ به این نتیجه میرسیم که این روایات در مقابل کسانی صادر شده است که به عنوان مهدویت، قیام کردند در حالی که انگیزه‌های مادی داشتند.3- نکاتی بر فرض قیام مسلحانهتا اینجا معلوم شد که این روایات قطعا نمی‌خواهد حکم حرمت برای همه قیامها را صادر کند. حال بر فرض اینکه این روایات دلالت بر حرمت قیام در همه حالات داشته باشد، لازم است نکاتی را تذکر دهیم:1- انقلاب اسلامی ایران ، قیام مسلحانه نبوده است. درواقع مراد از قیام مسلحانه این است که شما لشکری تشکیل دهید و به جنگ با حاکم بپردازید و اما اگر به خیابان بیایید وخواسته حق خود را از حکومت بخواهید، این قیام مسلحانه نمی‌باشد.در انقلاب ایران قیام مسلحانه نبود، بلکه از باب امر به معروف و نهی از منکر، حضرت امام خمینی به شاه فرمودکه باید برود؛ زیرا حکومت او مشروع نیست و مردم او را نمی‌خواهند. پر واضح است که اگر نیروهای شاه می‌خواستند مردم را بکشند و یا بی دلیل حبس و آزار کنند در این حالت بر مردم جایز و در بعضی موارد واجب است که ازحق خود دفاع کنند ولو با اسلحه.بنابر این اگر مقابله‌ای هم صورت گرفته است، از باب دفاع بوده است یعنی حکومت اقدام به قتل یا اذیت مردم می‌کردند و آنان نیز خود دفاع می‌کردند.2- حرمت قیام، ربطی به ولایت فقیه ندارد.اثبات ولایت فقیه یعنی اینکه اگر کسی حکومت را برمؤمنین عرضه کرد بدون اینکه قتال و قیام صورت بگیرد بر فقیه جایز است حکومت را در دست بگیرد؟ و یا به هر دلیل صحیح یا غلطی قیام انجام شد، آیا بعد از قیام، ولایت فقیه با فقیه است یا نه؟ این با فرض قیام کمی متفاوت است.چه بسا فقیهی که قیام مسلحانه را حرام بداند ولی ولایت فقیه را لازم بشمرد.3- آیا الآن انقلاب را باید یاری کرد یا نه؟آیت الله خمینی بر اساس اجتهاد خود عمل کرده و قیام نمودند و پیروز شدند. اینکه قیام جایز است یا نه، سوالی است که زمان آن، در انقلاب ما گذشته است. آنچه الآن مطرح است این است که اگر فقیهی حاکم باشد که انگیزه او اجرای احکام الهی است آیا نباید یاری شود؟ اگرفقیه برود و شاه بیاید، خدا راضی است؟