مریزا! بارِک الله! مرحبا غم!...

عزیزم!... حوصله داری کمی به من گوش بدهی؟ طوری که انگار کلاسِ درس است و سرِ صبح است و صبحانه خورده ایم و قبراق و سرِحال نشسته ایم و در حدِّ غیرممکن و شگفت آوری هم، به درسِ "نقد و تحلیلِ رسانه های نوین" علاقه داریم؟!...بله؟!...عالی!... پس شروع کنیم...چرا می گویی که شعر نمی نویسی، وقتی غصه داری؟... و حدس میزنم که معتقدی اصلاً نباید نوشت از غم و غصه ها...در صورتی که اتفاقاً، نوشتن از تجربه های تلخ و نامُرادی ها_ برخلافِ ظاهرِ ترسناکی که دارد_ اصلاً هم بد نیست... چرا؟...الان حضورِ انورتان عرض می کنم... چند تا دلیلِ خوب هم دارم!اولین دلیل ام امری _یا بهتر بگویم مهارتی است_ که در روانشناسیِ کلاسیک به آن می گویند "تصعید"... یعنی چه؟... به طور کلّی، روانِ ما انسان ها را خاصیتی است که در برابرِ وقایعِ ناکام کننده، واکنش های دفاعی نشان می دهد... این واکنش ها را روانشناسانِ قدیمِ سنّتی، به دو دستۀ "واکنش های دفاعیِ کارآمد" و "واکنش های دفاعیِ ناکارآمد" تقسیم کرده اند... و تعدادِشان هم زیاد است و سرَت را درد نمی آورم... ولی عناوینِ آشنایی دارد؛ مثلِ "خیال بافی" و "جابه جایی" و... از بینِ ناکارآمدها، یکی اتفاقاً همین واکنشِ دفاعیِ "انکار" است... مثلاً این که من ناراحتم و انکارش می کنم پیشِ خودم، تا تسلیمِ غم نشوم... و اتفاقاً هِی به خودم می گویم حالم خوبست... حالم خوبست... من قوی هستم!...در صورتی که برای حلِّ هر مشکلی، قاعدتاً اول باید آن را کشف کرد و البته پذیرفت... و اما "تصعید"... یعنی تبدیل کردن یک احساسِ بد به چیزی که اتفاقاً بد هم نیست... مثالِ کلاسیک اش، کسی که در خانواده ای مُجرم متولّد شود و رشد کند و در برابر، خودش برود مردِ قانون و پلیس شود... و یا مثلِ همین شاعری که فشارهای روحیِ درونی را بریزد در قالبِ یک اثرِ هنری... هم خودش حالش بهتر شود... و هم به نوعی زیبایی بیافریند!...و از همین جا، با اجازۀ حضرت عالی، یک میان بُر هم بزنم به دلیلِ دوّمی ام... و آن این که اتفاقاً، تجربه ثابت کرده خواندنِ اشعارِ غم انگیز یا تماشای نمایش های سوگمایشی (تراژدی ها) یا گوش کردن به موسیقی های اندوهگین، چه بسا اشخاص را غمگین تر نمی کند!... شاید دلیلش را هم به واسطۀ همان اصطلاحِ جناب ارسطو، بشود توضیح داد؛ یعنی "کاتارسیس"... همان تجربۀ امن و تأثیرگذارِ اتفاقاتِ سخت و دردناک و خطرآفرین، از طریقِ آثارِ هنری و احساس کردنش و در نتیجه، استعلا و اعتبارِ قلبی... یا درونی کردنِ احساساتِ اشخاصِ داستان و دریافتِ نتایجِ تجربه هاشان، بی آن که در واقع، رو در رو شده باشی با آن فجایع... که شاید خطرناک و غیرِ قابلِ بازگشت و بهبودی باشد در عالمِ حقیقت...مثالِ مبیِّن اش هم، برخی تراژدی ها است... مثلاً اُدیپ که پدرش را بکشد و با مادرش ازدواج کند و به عواقبِ وحشتناکِ آن برسد و من ببینم و عبرتی عمیق بگیرم، بی آن که خود مرتکبِ چنین جنایاتِ مخوفی شده باشم!... یا فارغ از آن که دولتشهری را به خاطرِ عشقی ممنوعه با زنی شوهردار به آتش بکشم، از عواقبِ چنین گناهِ بزرگی آگاه شوم! (انه ئیدِ ویرژیل و تراژدی او دربابِ حوادثِ تاریک و خون بارِ شهرِ تروا که بر سرِ عاشقی پاریس با هلن و ربایش او و انتقامِ همسرِ او و نبردی سخت، ویران شد)تماشای فیلم های ترسناک و حادثه ای هم، کمابیش همین حال و هوا و تأثیر را دارد به همراهِ تخلیۀ انرژیِ منفی، حاصل از یکنواختی کسالت های وظایفِ روزمره...خواندنِ غمنامه های دیگران هم چه بسا همین طوری است... تو با ترس ها و اندوه ها و سوگواری های روحِ دیگری روبه رو می شوی و به نوعی کاتارسیسِ مفید می رسی... به همراهِ همان برون ریزیِ مبلغی از انرژی های منفی!...ضمن این که تجربۀ عادیِ روزمره هم نشان می دهد که برخلافِ پیش فرضِ نخستینی که شاید به ذهن متبادر شود،... اتفاقا دیدنِ شادی های ممتد و پی در پی و بی پایانِ دیگران و نمادها و نشانه های آن در انواعِ رسانه های نوینِ امروزی، زیاد هم به انتقالِ آن بهجت و سرور به قلب هامان منجر نمی شود... بلکه حتی به افزایشِ میزانِ ناخرسندیِ ما از زندگی، افسردگی و اضطراب می انجامد... مثلِ آن چه خودمان در همین شبکه های اجتماعی دیده ایم و... مگر چقدر حوصلۀ دیدنِ عکس هایی را داریم که سفرهای خارجیِ هیجان انگیز، ازدواج های طلایی، گشت و گذارهای باورنکردنی و معاشرت های دوست داشتنیِ دیگران را به تصویر می کشد و گویی نه تنها در شادی هاش شریکمان نمی گرداند، که گاهی غمگین ترِ مان هم می کند؟!...یک چیزِ دیگر را هم خوب است که همین جا یادآوری کنم... تا زیادی هم خودانتقادی و خودزنی و خودخوری - به قولِ خودت_ نکرده باشیم!...که البته نه تو عامدانه مقصّری، نه منِ حقیرِ سراپاتقصیری_ که می بینی برابرَت تمام قد ایستاده ام_ و نه هیچ یک از دیگر اهالیِ دنیای امروزی که اینطور تحتِ بارشِ تگرگِ بی امانِ محصولاتِ رسانه های نوین قرار دارند...رسانه های جمعی و پسامدرن که خودش اینقدر تحتِ سلطنت و منزلتِ سرمایه داریِ جهانی است... و برخی امور را به ما تلقین می کند و بعضی مؤلّفه های نوینِ فرهنگی را هم میانمان رایج کرده است... اجازه بده از آن میان، فقط همین سه اصطلاح را به مثابهِ مثال یادآوری کنم... consumerism neo- narcissismneo- mania یعنی مصرف گرایی، خودشیفتگیِ نوین و شیداییِ نوینتوضیح این که ما به واسطۀ فرهنگ القا شدۀ رسانه ها، تشویق می شویم که هر چه بیشتر مصرف کنیم و باور کنیم که پُرمصرفی، ما را ارزشمندتر می سازد_ بیشتر لباس خریدن، بیشتر معاشرت کردن، بیشتر کلاس رفتن، بیشتر دارو خوردن...شاید حتی باور نکنی که در زمان های ماقبلِ انقلابِ صنعتی و رسانه ای، این امر_مصرف گرایی_ نه تنها ارزشمند نبوده که کاملاً صفتی نکوهیده محسوب می شده است!دیگر آن که تشویق می شویم به شرکت در رقابتی فزاینده با هم، تا هر چه بیشتر خودنمایی کنیم و خودپسندتر باشیم و بدرخشیم... این امر نیز، خلافِ باورهای حِکمیِ انسانِ ماقبلِ رسانه است...و آخر که، با نوعی شیدایی و افسون زدگی، بکوشیم همیشه جوان و تر و تازه به نظر برسیم و خصوصیاتِ سال های جوانی را تا پایانِ عمر _حتی المقدور_ حفظ کنیم... و چون شادابی و خنده و خوش گذرانی، هم از ویژگی های جوانی است_ که امروزه ارزشمند است چون باید تا ابد جوان ماند و به آن تظاهر کرد_ همیشه شاد و خندان به نظر برسیم مثلِ خاری در چشمِ حاسدان!!باز هم یادآوری کنم که جوامعِ سنتی غیر این بودند... در این جوامع، برعکس، پیری، قیمتی و محترم محسوب می شد؛ و در نتیجه علائمِ آن؛ چون سکون و سکوت و حکمت و شاید حتی اندوه...!... و بیشترِ خلق می خواستند پیری کنند تا جوانی... حتی جوانان!...هنوز هم باقی مانده های این طرزِ فکر، در شرقِ دور و فرهنگِ بوداییِ چین و به خصوص ژاپن دیده می شود...- مثلاً مراسمِ جشن شصت و پنج سالگی در ژاپن!حالا پس _طبقِ عرایضی که داشتم_ انسانِ امروزی، دائم باید تظاهر کند که شاد است و از غم بگریزد و نگذارد کسی ببیند که اندوهگین است و فرار کند از این حقیقتِ جاری در رگهای عالم، که حداقل نیمی از زندگی مان را می سازد_یعنی غم_ که اگر هست... پس حتماً وجودش دلیلی دارد و به دردی می خورد!...در صورتی که انسانِ رسانه ای_ که قدری کتابهای انگیزشی و روانشناسیِ نشریاتِ زرد را هم خوانده_ مدام از درِ انکارِ اندوه برمی آید... و از هر چه غمگین است، مثل یک بیماریِ مسری، می پرهیزد، حتی اگر خودِ خودش باشد!... چون می خواهد هر چه بیشتر جوان بنماید و در رقابتِ خودشیفته ها برنده باشد و مدام بیشتر بخورد و بریزد و بپاشد... و شلوغ کاری کند!...و در نتیجه یک شهروندِ عالی و مطلوب باشد برای امپراتوریِ رسانه های صنایعِ پُر اشتهای نوین...ولی حقیقتِ امر آن است که مردم_تهِ دلشان_ اصلاً دوست ندارند ما شادی های بی پایانمان را به رُخِ شان بکشیم... چون خودشان را با آن تصاویرِ دروغین مقایسه می کنند... گاهی بی اراده باورش می کنند...و واقعاً با دیدنش، احساسِ ناتوانی و حسرت به ایشان دست می دهد... چون این فرضِ نادرست را تلقین و تحمیل می کند که باید همیشه شاد بود... که خوب!... اصلاً امکان ندارد...پس در نهایت، آن تصاویرِ شادیِ ابدیِ غیرِ ممکن، احساسِ مغبونیت ایجاد می کند... چون آخر هیچ شادی ای که دائمی نیست!... غم و شادی به هم است و در گذر است و... و البته برِ عارف چه تفاوت دارد؟!...حالا برگردیم سر وقتِ غم...دقت کرده ای حتماً که وقتی دوستی پیشِ تو درد و دلی کند...و غمش خیلی هم بزرگ باشد و حتی از عهدۀ دلداری اش بر نیایی... و فقط گوش کنی به او و کمی همدلی نشان دهی ... انگاری این برخورد، ناخودآگاه حالِ خودت را هم بهتر می کند... نه اینکه خدای ناکرده، بلانسبت، بدجنس باشی و خوشحال شوی که او ناراحت است... نه! شاید کمابیش شاکر می شوی... شاید به رضایت مندی بیشتری میرسی از وضعِ خودت در قیاس با حال و روزِ او...اصلا همین است که می گویند وقتی خیلی غمگینی، با کسانی معاشرت کن که غمِ خیلی بزرگ داشته اند... دیدی مادربزرگ ها، با آن همه تجربیاتِ تلخِ شان اتفاقاً چقدر شیرین اند... شیرین تر از نوعروس ها؟!... شاید چون تو می بینی اینقدر رنج کشیده و زنده مانده و هنوز اینقدر هم دوست داشتنی و قشنگ است...اصلا عزیزم!... فلسفۀ عزاداری برای سوگمایشِ عاشورا هم، می گویند همین است... تو می روی آن جا گوش می دهی به مصائبِ عظیمِ اهل بیت... می بینی هر غصه ای که تو داری، آن جا بزرگترش هست!... تشنگی... گشنگی... ناکامی... دشمنی... تحقیر... مرگِ برادر و همسر و فرزند و....و انگاری شرمسار می شوند غصه هات... و کمی فرو می نشیند سیلابِ غمت... و اشکی می ریزی بر معصومین و حالت بهتر می شود...اصلا همین است که می گویند برو به قبرستان وقتی زیاد اندوهگینی... که ببینی نهایتِ این همه غم ها را که نیستی است و آن غمِ عظیم و برگشت ناپذیر و محتوم... و بعد دلخوش شوی...اصلا امتحان کن... شعر خیام را بخوان که چقدر تلخِ تلخ است ولی کامت را شیرین می کند ... من همیشه وقتی غصه دارم می خوانمش...ابر آمد و باز بر سرِ سبزه گریست بی بادۀ ارغوان نمی باید زیستاین سبزه که امروز تماشاگه ماست تا سبزه خاک ما تماشاگه کیست؟.........مشنو سخنِ زمانه ساز آمدگانمَی خواه مروّق از طراز آمدگانرفتند یکان یکان فرازآمدگانکس می ندهد نشان ز بازآمدگان ..........آن قصر که جمشید در او جام گرفت آهو بچه کرد و روبه آرام گرفتبهرام که گور می‌ گرفتی همه عمر دیدی که چگونه گور بهرام گرفت...می شود زیارتِ عاشورا خواند... دعای حضرت را در صبحِ نبرد خواند... نُدبه خواند...همه سرشار است از بیانِ اندوه و مصیبت های باشکوه... ولی حالت را خوش می کند... شرابِ تلخِ مرد افکن است!... همان که حافظ می گوید:شراب تلخ می خواهم که مرد افکن بود زورشکه تا یک دم بیاسایم ز دنیا و شر و شورش...