زندگى، زيبايى و عشق؛ نقد كتاب "بيگانه" اثر آلبر كامو

نوشتن صرفاً چند خط نقد، بر کتابی که نه به خاطر آن که سارتر بهترین اثر بعد از متارکه‌ی جنگ می‌داندش یا نویسنده‌اش دومین جوان‌ترین برنده‌ی جایزه‌ی نوبل ادبیات است، از آن جهت که سال‌ها نگارشش به درازا کشیده یا بهتر بگویم حاصل تجربیات یک عمر زندگی نویسنده است، چیزی نیست جز کم لطفی به او.بیگانه اثری است که از تجربیات کامو در زندگی ناشی می‌شود و جهان را از عینک او به ما می‌نمایاند. او فیلسوفی است که اندیشیدن را در قالب رمان عینیت بخشیده و با علاقه‌ای که به یونان باستان دارد، اثری تراژیک خلق کرده. از نظر وی اثر هنری واقعاً تراژیک اثری درباره‎‌ی انسان شاد است. چرا که این اثر هنری با مرگ به کل محو خواهد شد.داستان با عبارت "امروز مامان مرد. شاید هم دیروز. نمی‌دانم." آغاز می‌شود. این سهمگین‌ترین جمله را که خود مقدماتی لازم دارد، به عنوان مقدمه و شروع رمان آوردن و سپس بی‌اعتنایی محسوس به کیفیت این اتفاق چه معنایی می‌تواند داشته باشد؟"حرف ما این است که هر موجودی می‌خواهد به مادر خویش بازگردد، چون مادر اصل اوست این جدایی انسان را در رنج می‌افکند، مگر اینکه وجودی نادان و بی‌شعور باشد، یا اینکه اشکالی در شعورش نباشد ولی فاقد احساس باشد.فاقد احساس همان بی‌شعور است و هر دو در نفهمیدن اصل، یک حال دارند. کسی که فهمی از اصل نداشته باشد، بالطبع بی‌شعور است و تقاضا و شکوه و شکایتی هم نخواهد داشت. اما اگر وجودی با هر نوع از انواع آگاهی – از خیالی و حسی تا عقلانی – که باشد به مجرد اینکه احساس کند اصلی دارد که از آن جدا شده است، متمایل به بازگشت به آن اصل خواهد بود."اما مورسو نسبت به این موضوع بی تفاوت است. "هر بی اعتنایی، نشان آنست که آدمی به چیزی دیگر در جایی دیگر اعتنا ورزیده است، و هر بی‌مهری، دلیل مهر بستن به محبوبی دیگر است. و هر غفلتی فرزند تنبهی است نسبت به امری دیگر". پس اصل او چیز دیگریست، توجهش معطوف به چیز دیگریست و مهرش در گروی چیز دیگریست. مورسو سراسر شور زندگیست، این را از بی اعتنایی به مادر، هنگامی که در کنار تابوت او نشسته می‌توان فهمید. در آن هنگام به نور قشنگ غروب و زنبور چسبیده به سقف شیشه‌ای می‌اندیشد و با هر چه رنگ و بوی زندگی نمی‌دهد بیگانه است. هیچگاه در حسرت از دست دادن مامان نیست و در عوض هنگامی که بالای تپه‌هایی که میان مارنگو و دریا فاصله انداخته، چقدر حسرت لذت پیاده روی را می‌خورد و شادی‌اش را هنگامی می‌داند که از مراسم مامان بازمی‌گردد تا 12 ساعتی بخوابد.همانطور که کودک سیاستمدار نیست و نیاز خود را بی‌پرده به زبان می‌آورد و با گریه و زاری و ناراحتی و شکایت خود را عیان و با لبخند، شادی خود را نمایان می‌سازد و آنچه می‌بینید می‌گوید و آنچه می‌خواهد می‌خواند و مهندس نیست که برنامه‌ریزی کند و صداقت محض است، مورسو نیز سیاستمدار نیست. او هیچ چیز خلاف میل و سرشتش انجام نمی‌دهد، اگرچه برای دیگران ناراحت کننده و تعجب آور باشد. مانند زمانی که ماری از او می‌پرسد که آیا عاشقش هست یا نه؟ و مورسو این جمله را بی‌معنی می‌خواند و بی‌پرده آنچه احساس می‌کند را با وی در میان می‌گذارد. همین مورسو‌ی به ظاهر بی‌خیالِ بی‌احساس، که با پتک جملاتش نگین قلب ماری را خرد کرده بود، هنگامی که سرگرم درست کردن غذا هستند، به محض آن‌ که شکوفه لبخند را بر لبان ماری می‌بیند، بدون هیچ دلیلی و بی‌درنگ او را می‌بوسد. این احساس صد ها بار شیرین تر از جمله‌ی سرد و سنگین و بی روح "دوستت دارم" بر دل معشوق می‌نشیند و چون خورشیدی سوزان گرمابخش جهان عشقشان می‌شود. حال چه کسی می‌تواند ادعا کند که مورسو بی‌احساس است؟ اما از طرف دیگر این احساس رنگ و بوی غریزه می‌دهد و مورسو در پی آن نیست که بیندیشد، برای آینده برنامه‌ای تدارک بیند یا هدفی را دنبال کند. حتی وقتی رئیس پیشنهاد ترفیع و رفتن به پاریس را می‌دهد، مورسو کاملاً بی‌تفاوت پاسخ می‌دهد و می‌گوید: "آدم‌ها هیچ وقت نمی‌توانند زندگی‌شان را عوض کنند، هر زندگی حُسن خودش را دارد و من از زندگی‌ام، این‌جا، به هیچ وجه ناراضی نیستم".و آنگاه که در زندان بعد از روزگاری دراز به یاد ماری می‌افتد احساسش به او را در سولی‌لوگی چنین بیان می‌کند: "سوای تنمان، که حالا از هم جدا بود، چیزی نبود که ما را به هم مربوط کند یا حتی ما را به یاد هم بیندازد".زندگی معشوقه‌ی مورسو است و می‍‌خواهد این شادی را که چون مسافری در این جهان در حال گذر است، گام به گام دنبال کند. او برای لذت بردن به چیزی بیش از نور ملایم خورشید که پیشانی‌اش را نوازش دهد، شن داغی که سر حالش بیاورد، بوی نمکی که مشامش را آکنده سازد، دریایی که آرامَش بخشد، غذایی که ممد حیاتش باشد، آغوشی که مفرح ذاتش و احساس راحتی و آزادی‌اش از این حال، به چیز دیگری نیاز ندارد. مورسو به هیچ عروسکی دل نبسته ولی در تمنای بازی کردن است. آنگاه که در زندان تنها به سه چیز خود را نیازمند می‌بیند، طبیعت، زن و سیگار؛ همانجاست که چهره‌ی تک تک معشوقه هایش را به خاطر می‌آورد و می‌گوید که هیچگاه به ماری به طور خاص فکر نکرده و چه شکوهمند و غیر اخلاقی‌است این حرف. غیر اخلاقی از آن جهت که نسبت به ماری هیچ مسئولیتی احساس نمی‌کند با او مانند لیوان آبی برخورد می‌کند که تنها عطشش را فرومی‌نشاند، مهم نیست این آب از کدامین چشمه باشد، همین که عطشش را فرو بنشاند برای مورسو کافیست. برای او کیفیت آب تفاوتی نمی‌کند، به املاحش، پاکی‌اش، زلالی‌اش، توجهی ندارد، ولی گهگاه دسته‌ی لیوان او را می‌فریبد یا این که از چه جنسی ‌و چه رنگی‌ است و هنگامی که بعد از مدت‌ها تشنگی،لیوان آب را دوباره در دست می‌گیرد (هنگام ملاقات ماری در زندان یا دیدن او در دادگاه)، تنها ظاهر آنست که او را به هیجان می‌آورد. و شکوهمند از آن جهت که مورسو آزاد است و به هیچ چیز تعلق خاطر ندارد جز زندگی، عشق و زیبایی و این‌ها همه‌ی آن چیزی است که مورسو را از مرگ می‌ترساند. او در برابر مرگ می‌لرزد اما هیچ چیز را در این ماموریت خود که زیستن است، نا تمام نمی‌گذارد. او در آرزوی زندگی جاودانه نیست اما مرزهای ممکن را تا به انتها در می‌نوردد. همچون زمانی که ساعت ها در زندان تک تک اشیاءش را به خاطر می‌آورد و به قول خودش اگر انسان یک روز زندگی کرده باشد می‌تواند صد سال را راحت در زندان بگذراند.حتی هنگامی که برای محاکمه به دادگاه فراخوانده می‌شود، هیچ توجهی به محاکمه و محکومیت و حکم ندارد و در پاسخ به سوال "دلت شور می‌زنه؟" ژاندارم، تماشای محاکمه را جالب می‌خواند و از انبوه جمعیت سالن و اینکه خود را دلیل این همه هیجان می‌یابد، تعجب می‌کند. رفتار او با پدیده ها کاملاً مانند برخورد اول کودک با پدیده‌هاست، کنجکاو است و در لحظه زندگی می‌کند. اما به ماری باز گردیم و عشق. هنگامی که مورسو‌ی عاشقِ عشقِ رند و نظر باز، به درخواست ازدواج ماری پاسخ مثبت می‌دهد، ماری که علامت سوال های بسیاری را در مقابل خود می‌بیند از او می‌پرسد که اگر این پیشنهاد را زن دیگری به او می‌داد، آیا باز هم قبول می‌کرد یا نه؟ مورسو با قاطعیت جواب مثبت می‌دهد و این با "هیچگاه به ماری به طور خاص فکر نکرده بودم" سازگار و با فلسفه‌ی زندگی‌اش در تناقض است. کسی که آزادی مطلق است چگونه در بند ازدواج درآید؟ گویی ازدواج که پیوندی رسمی و قردادی بین دو نفر است، به اندازه‌ی گفتن جمله‌ی "دوستت دارم" برای او بی‌معنی است یا اینکه مورسو حتی از بند تعلق به فلسفه زندگی‌ خويش نیز آزاد است.مورسو مانند کودکی که هر کس به او آبنبات بدهد خوشحالش می‌کند، در 3 بزنگاه به چالش کشیده می‌شود، نخست هنگامی که برای فرار از زحمت ناچیز پخت و پز خود را در چنان مخمصه‌ای می‌اندازد که خونش را به هدر می‌دهد، دوم هنگامی که به درخواست رمون برای شهادت پاسخ مثبت می‌دهد و سوم هنگامی که در ملاقات زندان، ماری می‌پرسد: " همه‌ی چیز هایی که می‌خوای، داری؟" و مورسو به دروغ (هیچ توجیهی دروغ را به حقیقت تبدیل نمی‌کند) "آره، همه چی" پاسخ می‌دهد. در این بین مورد اول و دوم تامل برانگیز است:در شبی که مورسو برای خرید لوازم شام، در راهرو به رمون برخورد و رمون درخواست خود را پشت وعده‌ی شام و شراب به او عرضه می‌کند، شخصیت مورسو به چالش کشیده می‌شود. مورسو برای خلاصی از زحمت پخت و پز پیشنهاد او را می‌پذیرد و این یعنی منفعت طلبی. از طرف دیگر رمون هم سیاستمدارانه ابتدا به او محبت می‌کند، شام، سیگار و شراب و این ها همه‌ی آن چیزی است که مورسو بدان نیاز داشت تا به زحمت نیفتد و نیاز آن شب خود را برآورده بیند. حال با استفاده از اصول روانشناسی که گویا رمون از آن‌ها بی‌‌خبر نیست و همه‌ی ما نیز در زندگی تجربه‌اش کرده‌ایم، از او درخواستی می‌کند. بارها و بارها شاید برایتان پیش‌آمده باشد که کسی به شما خدمتی بکند و در پس آن خدمت انگیزه‌ای داشته باشد و بخواهد بهره کشی کند. این سنت انسانی است که در مقابل لطف کسی، به او خدمتی کنیم و این رفتار که قدرت "نه" گفتن را از انسان سلب می‌کند (چون نه گفتن به چنین شخصی غیر انسانی و با اغماض غیر اخلاقیست)، مورسو را نیز به دام می‌اندازد و او را ناخواسته وارد ماجرای عشقی‌ای می‌کند که سراسر بر خلاف ذات خود مورسوست. رمون از او کمک می‌خواهد تا نامه‌ای به معشوقه‌اش بنویسد، کاری که به سبب شغل مورسو، برایش بسیار ساده است و به خوبی از پس آن بر می‌آید. در پی همین نامه، رمون معشوقه‌اش را فریب می‌دهد و او را تحقیر می‌کند و به باد کتک می‌گیرد. مورسو همچنان چون کودکی که آبنبات خود را گرفته دیگر به بقیه‌ چیز ها کاری ندارد و در مقابل این عمل سکوت می‌کند و این غیر اخلاقیست. سپس در کلانتری حاضر می‌شود، شهادت دروغ می‌دهد (از آن جهت شهادتش دروغ است که به راستی "شاهد"ی بر این قضیه نیست و فقط روایتی از آن شنیده و به سبب دوستی با رمون وارد این بازی می‌شود) و از این جا به بعد مورسو دیگر معصوم نیست هرچند معصومانه اعدام می‌شود ( معصوم کسیست که توجیه نمی‌کند و معصومیت فرد در تطابق کامل او با جهانی که در آن می‌زید نهفته است).‌بله، مورسو معصومانه می‌میرد. او قهرمانیست تراژیک، که حاضر نیست برای زیستن، این با ارزش‌ترین داراییش، دروغ بگوید و کسی است که بی هیچ تظاهر قهرمانانه حاضر است برای حقیقت جان دهد و به همین سبب کامو به صرف محبتی که به شخصیت مخلوقش دارد، او را نمونه‌ی تنها مسیحی می‌داند که ما شایستگی‌اش را داریم. وی یگانه آزادی ممکن را آزادی در قبال مرگ می‌داند. آزاد واقعی کسی است که مرگ را چنان که هست می‌پذیرد و در عین حال عواقبش را نیز پذیراست. مورسو با پذیرش این مرگ تنها یک آرزو دارد، آنکه در روز اعدامش تماشاچی‌ها زیاد باشند، و با فریادهای سراسر نفرت از او استقبال کنند. او هیچگاه از عمل قتلش احساس پشیمانی نمی‌کند چون به راستی مجرم نیست، صرفاً "بیگانه" است. خانه‌ی او نه اینجاست، نه بهشت، نه عالم والا و نه هیچ کجای دیگر. و دنیا محوطه‌ی ناشناخته‌ای است که در آن قلب او به هیچ چیز گرایش ندارد. جز مورسو چه کسی معنای این واژه را می‌‌فهمد؟