از دهخدا تا تخشید

آسیب‌شناسی نُه دهه فعالیت دانشکده حقوق و علوم سیاسیآموزش عالی در ایران در سال ۱۳۱۳ با تاسیس دانشگاه تهران، به همت رجال سیاسی وقت آغاز شد. البته این صورتِ دانشگاهی آموزش عالی، در ایران بود که تحصیل در مرحله بعد از دبیرستان را فراهم می‌کرد. سابق‌تر از آن، ایران شاهد تاسیس دارالفنون در تهران و تبریز بود که پلی‌تکنیک‌های عهد ناصری به شمار می‌رفت و میراث امیرکبیر بود. اما همین که نظم تقی‌خانی با خودش شهید شد و به گور رفت، دیگر کسی از رجال وقت به این مهم همت نگذاشت تا پس از مشروطیت.دانشگاه تهران دارای دانشکده های مختلفی‌ست که یکی از این دانشکده‌ها، چنان فرزندی‌ است از مادر خود بزرگ‌تر؛ دانشکده حقوق و علوم سیاسی. این دانشکده قبل از تاسیس دانشگاه تهران وجود داشته و حاصل ادغام مدرسه سیاسی، مدرسه حقوق و مدرسه تجارت است.۲۸ آذر ۱۲۷۸ سالروز تاسيس مدرسه سیاسی است. اين مدرسه از آن جهت حائز اهميت است كه در زمان خود باعث تبلور علمي و تربيت فرزنداني براي ايران زمين شد كه هر كدام‌شان بعدها توانستند نقشي تاثيرگذار در تاریخ كشور داشته باشند. نام اين مدرسه هميشه با نام ميرزا حسن خان مشيرالدوله (پيرنيا) گره خورده که ایده تاسیس و همت آن را داشته است.مدرسه حقوق نیز به همت نصرت‌الدوله فیروز تاسیس شد که در آن از آموزگاران فرانسوی استفاده می‌شد (تاسیس ۱۲۹۹ ش). همچنین مدرسه تجارت نیز به دست علی اکبر خان داور که از اعضای کابینه دولت وقت بود تاسیس شد.پس از اینکه این مدارس به مجموعه وزارت معارف (علوم امروزی) انتقال یافتند، خیلی زود در هم ادغام شدند و مدرسه حقوق و سیاسی و اقتصاد را تشکیل دادند. رئیس این مدرسه که بعد‌ها رئیس دانشکده‌ای با همین نام در دانشگاه تهران شد، کسی نبود جز علامه علی اکبر دهخدا. ریاست وی بر دانشکده حقوق تا سال ۱۳۲۰ ادامه داشت.این مقاله در پی آسیب‌شناسی نُه دهه فعالیت دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران -البته به اختصار- است و چون نگارنده بر این باور است که این نهاد آموزشی در چند سال اخیر سیر نزولی داشته، این بررسی را با مروری بر کارنامه سه تن از رؤسای این دانشکده به اتمام می‌رساند. این اشخاص که متعلق به دوره اولیه، میانه و فعلی هستند عبارتند از علی اکبر دهخدا، امیرناصر کاتوزیان و محمدرضا تخشید.تاسیس دانشکده؛ اولین رئیسمرحوم علی اکبر خان دهخدا، یتیمی قزوینی، که به درستی علامه نامیده می‌شود، از فارغ‌التحصیلان مدرسه سیاسی بود که پس از ادغام سه مدرسه، ریاست آن‌ها را تا زمان تاسیس دانشگاه تهران و پس از آن تا سال ۱۳۲۰ بر عهده داشت. او در سال ۱۲۵۸ شمسی دیده به جهان گشود و پس از گذراندن تحصیلات مقدماتی و علوم قدیم نزد شیخ هادی نجم‌آبادی، وارد مدرسه سیاسی شد. در زمان گشایش مدرسه علوم سیاسی، وابسته به وزارت امور خارجه در سال ۱۲۷۸ ش، دهخدا در آزمون ورودی این مدرسه شرکت کرد و در آنجا مشغول تحصیل شد. دهخدا چهار سال بعد جزء اولین فارغ‌التحصیلان مدرسه سیاسی بود. طی این دوره با مبانی علوم جدید و زبان فرانسوی آشنا شد. وی ماموریت‌هایی را در وزارت خارجه برعهده داشت تا اینکه به ایران بازگشت. او در دوران استبداد محمدعلی شاه، به خارج تبعید شد و پس از فتح تهران به وطن بازگشت و به‌عنوان نماینده مردم کرمان در مجلس انتخاب شد. او در روزنامه‌نویسی هم دستی داشت و عنوان دخو (مخفف کلمه دهخدا) را برای خود برگزیده بود. طنز ژورنالیستی او، بنیان‌گذار سبک جدیدی در ادبیات مطبوعاتی ایران به شمار می‌آید. وی پس از بازنشستگی به کار نگارش لغت نامه فارسی پرداخت که بزرگترین و شگرف‌ترین پروژه ادبی و علمی ایران معاصر است. شایعه‌ای وجود دارد که پس از انقراض قاجار، او در صورت تبدیل نظام سلطنتی به جمهوری به عنوان گزینه‌ای جدی برای ریاست‌جمهوری مطرح بوده و یا پس از فرار شاه در مرداد ۱۳۳۲ به خارج نیز گزینه‌ای برای ریاست شورای سلطنت به حساب می‌آمده که نیازمند تحقیق بیشتری است. به هر حال وی که از حامیان نهضت ملی شدن نفت بود، پس از کودتا خانه‌نشین شد و در سال ۱۳۳۴ درگذشت. اهمّ خدمات و آثار وی به شرح زیر است:- معاونت هیئت دیپلماتیک اعزامی به اروپا- انتشار روزنامه‌های صور اسرافیل، سروش و روح‌القدس- نمایندگی مجلس شورای ملی- رئیس دفتر وزارت معارف- رئیس دفتر بازرسی وزرات دادگستری- ریاست مدرسه حقوق، سیاسی و تجارت و بعدها ریاست دانشکده حقوق دانشگاه تهران- عضویت در فرهنگستان علوم (۱۳۱۴)- نگارش، ترجمه و تصحیح کتب:امثال و حکم، ترجمه عظمت و انحطاط رومیان اثر منتسکیو، ترجمه روح‌القوانین اثر منتسکیو، فرهنگ فرانسه به زبان فارسی، تعلیقات بر دیوان ناصر خسرو، دیوان سید حسن غزنوی، تصحیح دیوان حافظ، تصحیح دیوان منوچهری، تصحیح دیوان فرخی، تصحیح دیوان مسعود سعد، تصحیح دیوان سوزنی، تصحیح لغت فرس اسدی، تصحیح صحاح الفرس، تصحیح دیوان ابن یمین، تصحیح یوسف و زلیخا، مجموعه مقالات، شرح حال ابوریحان بیرونی، امثال و حکم، چرند و پرند، دیوان دهخدا و نهایتا لغت نامه دهخدا.دوران میانه؛ بازگشت فرزند خلفامیرناصر کاتوزیان یا همان دكتر ناصر كاتوزیان، یكی از چهره‌های برجسته و صاحب سبك و نظر در علم حقوق ایران، در سال ۱۳۱۰ در خانواده‌ای اهل علم و هنر در تهران به دنیا آمد. دوره تحصیلات ابتدایی را در مدرسه اقبال و دوره متوسطه را در دبیرستان علمیه و با رتبه اول و كسب نشان درجه دو علمی به پایان رساند. وی در سال ۱۳۲۸ وارد دانشكده حقوق دانشگاه تهران شد و در سال ۱۳۳۱ لیسانس (رتبه اول) و در سال ۱۳۳۶ فوق لیسانس و در سال ۱۳۳۸ با ارائه پایان نامه‌ای با موضوع وصیت در حقوق مدنی ایران، دكترای حقوق خصوصی را دریافت کرد.دكتر كاتوزیان از سال ۱۳۳۲ به كادر قضایی دادگستری پیوست و تا سال ۱۳۴۴ در محاكم حقوقی تهران فعالیت قضایی داشت. در همین سال از خدمت قضایی كناره‌گیری كرد و به عضویت هیئت علمی دانشكده حقوق دانشگاه تهران درآمد و از آن سال، به تدریس حقوق خصوصی به ویژه حقوق مدنی در دوره‌های تحصیلات تكمیلی و عالی حقوق مشغول شد. او در سال‌های ۱۳۵۸ و ۱۳۵۹ ریاست دانشكده حقوق را نیز بر عهده داشت.کاتوزیان که به‌دلیل نپذیرفتن نشان علمی از محمدرضا شاه جهت اعتراض به کودتای ۲۸ مرداد، از بورسیه تحصیلی اعزام به خارج محروم شده بود و به دلیل روحیه عدالت طلبانه و آزادی خواهانه‌اش بارها در دادگستری پهلوی، منتظرخدمت و جابه‌جا می‌شد، در نهایت استادی دانشگاه را برای ادامه مسیر خود انتخاب کرد. نبوغ وی به حدی بود که هنگام دفاع از رساله دکتری خویش، صاحب دو اثر تالیفی بود و انحصار طلبی اساتید مسن‌تر، این نابغه علم حقوق را بر آن داشت تا درس مقدمه علم حقوق یا کلیات علم حقوق را برای تدریس انتخاب کند و کتابی با همین نام جهت تدریس در دانشگاه تالیف کند که تاکنون ده‌ها سال است تجدید چاپ می‌شود. این استاد جوان در بحبوحه انقلاب اسلامی، به دلیل سابقه استبداد‌ستیزی و توانایی علمی‌اش، با رای اساتید به ریاست دانشکده حقوق و علوم سیاسی (۵۸-۵۹) انتخاب شد. بعدها وی به‌دلیل تندروی عده‌ای کوته‌فکر و انقلابی‌نما، به مدت ده سال خانه‌نشین و از تدریس محروم شد.این چهره علمی کشور در سال ۱۳۷۰ به دانشگاه تهران بازگشت و دوره‌ای دیگر از حیات علمی خویش را با پرورش دانشجویان حقوق و نگارش کتب علمی از سر گرفت. وی که موفق به دریافت نشان درجه یک فرهنگ و هنر و دانش شده بود، در سال ۱۳۹۳ و در سن ۸۳ سالگی با درجه استاد تمامی دارفانی را وداع گفت. کارنامه علمی و اجرایی او به شرح زیر است:- قضاوت و دادیاری در وزارت دادگستری- ریاست دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران- تالیف حدودا ۴۰۰ مقاله دانشگاهی- تالیف و نگارش کتب:مقدمه علم حقوق (تاکنون بیش از ۱۱۰ بار تجدید چاپ شده)، قانون مدنی در نظم حقوقی کنونی (تاکنون بیش از ۴۰ بار تجدید چاپ شده‌)، کلیات حقوق، نظریه عمومی، فلسفه حقوق، قواعد عمومی قراردادها، عقود معین، نظریه عمومی تعهدات، خانواده، ایقاع، نظریه عمومی‌ـ‌ ابقاء معین، الزام‌های خارج از قرارداد (ضمان قهری)، تحولات حقوق خصوصی، مسئولیت ناشی از حوادث رانندگی، اموال و مالکیت، وصیت در حقوق مدنی ایران، ارث، حقوق انتقالی، گامی به سوی عدالت، توجیه و نقد رویه قضایی، رویه قضایی، عدالت قضایی، اثبات و دلیل اثبات، گذری بر انقلاب ایران، درس‌هایی از عقود معین، دوره مقدماتی، حقوق خانواده، اعتبار امر قضاوت شده، وقایع حقوقی، آزادی اندیشه و بیان، مسئولیت ناشی از عیب تولید، شفعه، وصیت و ارث، دوره مقدماتی، مبانی حقوق عمومی، گویاتر از گفتارها.دوره زوال؛ ریاست دُردانه اصلاحاتمحمدرضا تخشید، از اواسط تیرماه ۱۳۹۴ به کرسی ریاست دانشکده حقوق و علوم سیاسی دست یافت. حکم ریاست تخشید در سال ۹۸ از سوی ریاست دانشگاه تهران تمدید شد تا داماد آیت‌الله یزدی و دردانه اصلاحات در طبقه سوم این دانشکده، حوزه ریاست و اتاق سابق مرحوم دهخدا و مرحوم کاتوزیان، به کار خود ادامه دهد. تخشید بر خلاف استادان کاتوزیان و دهخدا، تمام تحصیلات خود را در خارج از ایران، ایالات متحده آمریکا، به انجام رسانده بود. بر اساس اطلاعات موجود در سامانه رخ‌نمای دانشگاه تهران، سابقه تحصیلی وی به شرح زیر است:کارشناسی علوم سیاسی، دانشگاه بولینگ گوین، ۱۹۷۸ تا ۱۹۸۲کارشناسی ارشد علوم سیاسی، دانشگاه ایندیانا، ۱۹۸۲ تا ۱۹۸۳دکتری علوم سیاسی، دانشگاه تنسی، ۱۹۸۴ تا ۱۹۸۸دکتر تخشید که سابقاً در دوره دوم اصلاحات نیز ریاست دانشکده حقوق و علوم سیاسی را بر عهده داشته، عضو گروه روابط بین‌الملل این دانشکده می‌باشد. او پس از اتمام دوران تحصیل و به پایان رسیدن بحرانی‌ترین سال‌های انقلاب اسلامی یعنی دوره ترورها و جنگ تحمیلی که مصادف با ایام تحصیل و علم آموزی وی در سرزمین رویاها یا همان آمریکا بود به ایران باز می‌گردد. او چند سال بعد، قطعا بر اساس لیاقت شخصی و نه روابط خانوادگی یا خوش خدمتی به جریان اصلاحات، به ریاست یکی از مهم‌ترین مراکز آموزشی کشور انتخاب می‌شود.دکتر تخشید در حالی وارد سی‌ و دومین سال تدریس خود می‌شود که همچنان در مرتبه استادیاری قرار دارد و حتی این موضوع ادامه ریاست او را برای یک دوره دیگر (از سال ۹۸) با چالش‌های حقوقی و علمی مواجه کرده بود.در ادامه مروری بر آثار دکتر محمدرضا تخشید، که موید شایستگی و عمق فعالیت علمی جانشین دهخدا و کاتوزیان است، خواهیم داشت:مقالات: تعداد شانزده مقاله چاپ شده در فصل‌نامه‌ها و نشریات داخلی و یک مقاله چاپ شده در همایش داخلی که جمعاً هفده مقاله را شامل می‌شود. وی تقریبا به ازای هر دو سال از طول حیات علمی پربرکت خود، یک مقاله نوشته‌است. که البته اگر از دانشجویان ارشد و دکتری نیز راجع به این هفده مقالۀ دکتر تخشید سوال شود، به شما خواهند گفت که اغلب این مقالات نیز به صورت مشترک با دانشجویان نگاشته شده یا مستخرج از پایان‌نامه ها می‌باشد و عملاً حاصل دسترنج دانشجو است و نه استاد.عمده فعالیت دکتر تخشید در طول سه دهه گذشته در راهنمایی و مشاوره حدود ۱۱۰ عنوان پایان‌نامه ارشد و دکتری خلاصه شده است که از این میزان حدود 50 مورد راهنمای پایان نامه و مابقی در مقام مشاور علمی بوده است. به طور کلی با تقسیم این تعداد پایان نامه به سال‌های حضور او در مقام هیات علمی این نتایج حاصل می‌آید:سهم سالانه دکتر تخشید در راهنمایی پایان نامه‌ها تقریبا عدد ۶/۱ را نشان می‌دهد که می‌توان گفت سالی یک پایان‌نامه و نصفی را هدایت کرده است (در نظر داشته باشید حد مجاز هر استاد برای فقط راهنمایی پایان نامه، هر سال ۷ عدد است).در مورد مشاوره برای پایان‌نامه نیز با تقسیم عدد ۶۰ بر ۳۲، رقم ۸/۱ حاصل می‌شود که صورت گرد کرده آن تعداد سالانه دو مورد راهنمایی پایان‌نامه را به‌دست می‌دهد.خلاصه عملکرد علمی دکتر محمدرضا تخشید به شرح زیر است:کتب تالیفی: نتیجه‌ای یافت نشد.(کتاب تبیینی بر سیاست خارجی روسیه در بحران سوریه که به‌عنوان کتاب محمدرضا تخشید در صفحه رخ‌نمای او معرفی شده در واقع پایان‌نامه مرتضی شجاع بوده که تبدیل به کتاب شده است (کتب ترجمه شده: نتیجه‌ای یافت نشد.مقاله علمی:۱۷ عنوانراهنمایی پایان نامه:۵۰ عنوانمشاوره علمی پایان نامه:۶۰ عنواندر حالی تخشید پس از سه دهه هنوز استادیار است که، دانشجویانی که در دوره اول ریاست او بر دانشکده حقوق و علوم سیاسی (در دوره اصلاحات) جذب هیات علمی شده‌اند، بعضا به استاد تمامی و اکثرا به مرتبه دانشیاری رسیده‌اند. از دیگر نکات جالب در مورد تخشید این مسئله است که با وجود یک دهه تحصیل در به اصطلاح دانشگاه های ممتاز و درجه یک آمریکا آن هم در عنفوان جوانی، آقای دکتر، قادر به تکلم به زبان انگلیسی نیستند! و همگان روخوانی ایشان از متن خوش‌آمد‌گویی به وزیر امور خارجه یونان در سال ۱۳۹۴ را هنوز به یاد دارند! سوال اینجاست در حالی که یک دانشجو پس از دو سال زبان‌آموزی در ایران، به انگلیسی مسلط می‌شود وی در مدت ده سال حضور خود در آمریکا مشغول چه کاری بوده است؟! اصلا مراودات آکادمیک به‌جای خود، تخشید کارهای روزمره خود را چگونه برآورده می‌ساخته است؟وقتی ضابطه‌ها و ملاک‌های علمی کنار گذاشته می‌شود و زد و بند‌های سیاسی و روابط خانوادگی، معیار انتصابات قرار می‌گیرد، نتیجه این می‌شود که پس از دهخداها و کاتوزیان‌ها، نوبت به تخشید‌ها و دیگر دردانه‌های سیاسی می‌رسد. دور از تعجب نیست که برجام‌ها امضا می‌شود و دانشگاهیان دم فرو می‌بندند؛ از بی‌غیرتی‌شان نیست، از بی‌سوادی‌شان است. این دانشکده که روزی محل درس و انشای دهخدا، لنگرودی، عنایت و کاتوزیان بود، امروز محل ریاست و تفرعن امثال تخشیدهاست.جناب دکتر تخشید؛ عرصۀ سیمرغ نه جولانگه توست / عرض خود برده ای و زحمت ما داشته ای* برآوردهای علمی آثار دکتر تخشید، ماحصل جست‌و‌جو در سامانه رخ نمای دانشگاه تهران، سامانه جست‌وجو در کتاب خانه دانشگاه تهران و سایت نورمگز است./ اصغر توانا - کارشناسی ارشد روابط بین‌الملل