گفتمان، ارباب و سه مثال پیرامون آن

نویسنده: م. آزادما همواره با اشکال مختلف اعمال قدرت مواجه هستیم. از همان زمانی که کودکی خود را تحت قواعد خانواده طی می‌کنیم سلسله قواعدی بر ما تحمیل می‌شود که نه تنها رابطه ما با انسان‌های دیگر بلکه شیوه ارتباط ما با اجسام بی‌جان را نیز تحت تاثیر قرار می‌دهد. کودک در بازی‌های خود نیز با نوعی اقتدار مواجه است. اقتداری که ضوابط و کیفیت ارتباط و‌ کنش با اسباب‌بازی‌ها را نیز برای ما صورت‌بندی می‌کند. رشد ارتباط و آموزش زبان و فرایند‎‌های تربیتی نیز قواعدی را در نظم نمادین بر ما تحمیل می‌کند که تنها ناشی از برخورد کودک و والد، مانند آنچه در عقده ادیپ بحث می‌شود نیست. از آنجایی که تاریخ، تاریخ زبان است همواره از جایی دورتر و از دل تاریخ شکل‌هایی از اقتدار بازنمایی می‌شوند. ما وقتی با فرد دیگری در ارتباط هستیم رابطه ما به هیچ‌وجه رابطه دو فرد، به تنهایی نیست. گویا همواره فرد سومی وجود دارد که در این نظم نمادین بازی را برای ما قاعده‌گذاری می‌کند. ما همواره در ارتباطاتمان تحت تاثیر همین دیگری هستیم. دیگری مجازی که شاید هیچ‌گاه او را ندیده باشیم‌ و از دل تاریخ بر ما حکم می‌راند. این نفر سوم چهره‌ای ارباب‌گونه دارد. ما حتی نمی‌دانیم نیاکان‌ ما یا خودمان دقیقا در چه صحنه‌ای در جدال ارباب و برده به ارج نهادن به ارباب تن داده‌ایم، اما ریشه‌های آن را می‌توان در تاریخ و زبان جستجو کرد. شاید حرف عجیبی به نظر برسد اما حتی صحبت کردن عادی برای ما بدون این قواعد ممکن نبود و از همین‌ رو زبان را که خصلت آدمی می‌دانند را می‌توان‌ نوعی خصلت برده‌وار دانست. ما به فرو‌کاسته شدن در چهارچوب زبان محکوم شده‌ایم. ما محکوم به تولید کلام برای میل ارباب هستیم و از همین رو در هر مکالمه خود نوعی کار انجام می‌دهیم و این کار برده‌وار ما به معنای برآورده شدن آرزوی ارباب است. ارباب، ما را به سخن گفتن‌ واداشته است تا قدر او را بدانیم و این سرآغاز تقدیر به غایت سیاسی بشر است، یعنی برخورداری از نوعی زبان که امکان این را پدید می‌آورد تا ما شکلی از شناخت و آگاهی را داشته باشیم‌ و این شناخت در دل فرایند کار (در اینجا سخن گفتن یا سیاست) به دست می‌آید. چیزی که ارباب از درکش محروم است. ما از دل عمل و کار امکان‌ خودآگاهی را کسب می‌کنیم و سخن‌راندن هم جدا از این‌مسئله نيست. سخن گفتن خود نوعی عمل سیاسی است و سرآغاز خودآگاهی انسان است. عملی که در پیوند با بردگان‌ دیگر که آن‌ها نیز به این ضوابط تحمیلی دچار شده‌اند معنی می‌یابد و سخن گفتن را به پدیده‌ای اجتماعی و سیاسی تبدیل می‌کند.وقتی ما از یک گفتمان صحبت می‌کنیم باید توجه کرد که موضوع ما شبکه‌ای از افراد است که ظرفیت‌های خاصی را در دل زبان متبلور ساخته‌اند؛ گفتمان در دایره زبان معنا می‌یابد. از همین رو انسان‌ها تنها به سبب شبکه‌هایی که با آن‌ها ارتباط دارند یا در آن‌ها می‌گنجند می‌توانند فهمی در دایره زبان داشته باشند. ما در هر گفتمانی که خود را تعریف می‌کنیم منظورمان شبکه‌ای از افراد در بخشی از تاریخ است که بار معنایی خاصی بر کلمات نهاده‌اند و ظرفیت بخش خاصی از زبان را متجلی کرده‌اند. از همین رو همواره با نوعی ساماندهی کلمات و باورها در گفتمان‌ها مواجه هستیم. این سامانه شکلی از ایدئولوژی را بنا می‌نهد. از همین‌ رو کلیت گفتمان به علت محدودیت در شبکه‌های مشخص، ایدئولوژیک هستند و چون نوع خاصی از پیش انگاره‌ها را فرمول‌بندی می‌کنند که بر زبان حاکم می‌شود همواره نوعی از ارباب وجود خواهد داشت. اربابی که شیوه گزینش کلمات و استفاده آن‌ها را شکل می‌دهد. این قواعد به علت دیالکتیک کارگزاران تاریخ و ساخت زبان و کنش متقابل این دو در هر گفتمانی شکل مخصوص خود پیدا مي‌کند و ارباب می‌تواند در چهره‌ای متفاوت ظهور کند. حال می‌خواهیم سه گفتمان اصلاح‌طلبی، براندازی و محور مقاومت را از نظر مورفولوژی ارباب بررسی کنیم. اصلاح طلبان کلید واژه این گفتمان را میتوان آزادی در چهارچوب قانون دانست. یعنی ضوابط از پیش تعیین شده‌ای که ارباب آزادی را مشروط به آن کرده است. اصلاح‌طلبان متوجه موقعیت برده‌وار خود هستند اما لحظه غلبه ارباب آن چنان در ذهنشان برجسته شده که با مراجعه به این گذشته و لحظه‌های غلبه ارباب توان گذشتن از دلهره برای یک رویارویی با ارباب را ندارند. اساسا تصور این شکل رویارویی با ارباب خود خصلتی برده‌وار است زیرا لازم نیست که برای عبور از این ارباب با نیزه به تقابل با او برخواست، بلکه تنها چیزی که لازم است این است که وقعی به ضوابط ارباب ننهاد. عدم درک این نکته باعث می‌شود که اصلاح‌طلبانی که جرات مواجهه با ارباب را پیدا می‌کنند سریعا به شکلی از برانداز تبدیل شوند و پس از هر دوره سرکوب در قامت یک محافظه‌کار تمام عیار حاظر می‌شوند. حتی در برانداز شدن اصلاح‌طلبان نیز حضور ارباب محسوس است. از همین روست که کلیت درک آن‌ها از سیاست به ساختارها، انتخابات و احزاب معطوف است. جایگاهی که ضوابط آن توسط ارباب مشخص می‌شود. آن‌ها توانایی مفروض گرفتن فضایی بیرون از این ساخت‌ها را ندارند و به همین علت است که بدون درک تمایزهای نیرو‌های دیگر اپوزیسیون را یکپارچه برانداز می‌دانند. آن‌ها مدام از حکومت قانون و فعالیت قانونی برای گذار به وضعیتی دموکراتیک سخن می‌گویند اما قانون برایشان معنایی جز استیلای ارباب ندارد. از همین رو اکثریت اصلاح‌طلبان رویکردی بروکراتیک در پیش گرفته‌اند. آزادی ذیل پذیرش شلاق حاکمیت ارباب. براندازی آن‌ها مدام تکرار می‌کنند که دوران اصلاحات به سرآمده است و بیشتر انرژی خود را وقف به حاشیه راندن اصلاح‌طلبان می‌کنند. آن‌ها به درستی گمان می‌کنند که بازی اصلاح طلبان در زمین ارباب است اما مفهوم ارباب را به جمهوری اسلامی محدود می‌کنند. لذا با بزدل خواندن اصلاح‌طلبان سعی دارند آن انرژی لازمی را که اصلاح‌طلبان برای تقابل با ارباب ندارند کسب کنند. هویت براندازان در گرو وجود اصلاح‌طلبان است تا مدام با محکوم کردن آن‌ها خود را گروهی بدانند که از اضطراب مواجهه با ارباب رها شده‌اند. آن‌ها به خوبی درک کرده‌اند که توان لازم برای ایجاد تغییرات مدنظرشان را در این مرحله ندارند و مدام این عقیم ماندگی خود را به رویکردهای اصلاح‌طلبان نسبت می‌دهند. آن‌ها با نیزه در برابر جمهوری اسلامی ایستاده‌اند اما همین وضعیت نشان از موقعیت برده‌واری دارد که پیش فرض گرفته‌اند. بسیاری از براندازان چون در برابر سرکوب خود را آسیب‌پذیر می‌پندارند در نهایت در انتظار مسیحایی نشسته‌اند که از راه برسد و آن‌ها را از جور ارباب برهاند و از همین رو در منازعه جمهوری اسلامی و آمریکا به امکان‌هایی چون تحریم چشم دوخته‌اند. این میل به جایی می‌رسد که حتی تحریم‌های اعمال شده را هزینه‌ای می‌پندارند که برای گذار به دموکراسی باید پرداخت کرد. حتی اگر آمریکا و غرب از دید برخی از آن‌ها نجات دهنده نباشند باز هم نوعی ارباب ذهنی وجود دارد مانند ارزش‌ها و فضیلت‌های اربابی که در چهارچوب کمپین‌هایی چون زندگی نرمال مطرح می‌شود. آن‌ها می‌پندارند که وضعیت خارج از جمهوری اسلامی وضعیتی نرمال خواهد بود و به کشتن او برخاسته‌اند، اما اگر روزی جمهوری اسلامی از بین برود راهی جز تسلیم در برابر همان ارباب ساختگی یا دنباله‌روی از سیاست‌های غرب را ندارند. محور مقاومت محور مقاومتی‌ها با همان دو ارباب براندازان سروکار دارند اما در جهت عکس، آن‌ها به نفع ساختار قدرت داخلی حرکت کرده‌اند. آن‌ها تصوری فانتزی از سرمایه‌داری دارند که نه منطق سرمایه‌داری را بلکه محور غرب را نشانه می‌رود و اساسا به این نکته توجه نمی‌کنند که توجه به مسئله منطق سرمایه می‌تواند از این جدال کاذب چهره‌زدایی کند. آن دو اربابی که در ذهن‌های اینان وجود دارد در واقع دو روی یک سکه‌اند. محور مقاومتی‌ها در برابر این ذهنیت ضد آمریکایی خود مجبور هستند که هر شکل اعتراض به وضعیت داخلی را بازی در محور پروغرب بدانند و بیش از همه هویت خود را به تضاد با براندازان گره بزنند. آن‌ها از اربابی می‌ترسند که روزی به دروازه‌های ایران برسد و از این غافل هستند که این ارباب سال‌هاست که آمده است. آن‌ها خود را در حکم‌ نگهبانان معبدی می‌دانند که دشمنی از خارج به آن حمله خواهد کرد، در صورتی که رئیس معبد، خود همدست دشمنان است. این گفتمان‌ها در کنش و ارتباط با هم به تکمیل یک پازل دست می‌زنند. ارباب همواره وجود دارد و ماهیتی مجازی را برخوردار است. ارباب تا زمانی می‌تواند در جایگاه اربابی قرار گیرد که ما ضوابط او را ارج نهیم. حال می‌تواند این ارج نهادن همان به مبارزه رفتن با نیزه ‌نیز باشد. جدال با ارباب بر سر پذیرش یا عدم پذیرش ارزش‌هایش جدال بر سر پذیرش موقعیت اربابی او نیست. همواره در فضای نقد رادیکال احساس، به نوعی ایجاب نیز ایجاد می‌گردد. مخاطب می‌گوید: "این‌ها که گفتید درست! اما راه حل چیست؟". می‌خواهم بگویم‌ که در این مورد نمی‌توان‌ پاسخی پیشینی را در برابر مخاطب قرار داد. و اساسا نمی‌توان کسی را در جایگاه مخاطب قرار داد زیرا همه ما جزئی از این مسئله‌ایم. زمانی که از خودمان صحبت می‌کنیم در واقع پای دیگری در میان است و زمانی که از دیگری صحبت می‌کنیم در واقع به خودمان بر می‌گردیم! تنها می‌توانم توضیح بدهم که چرا در نشریه سویه مطلب بالا را نوشته‌ام و این مسئله چه ربطی به بحث ‌ای ما این متن دارد! حضور در یک جمع که به‌ سخن گفتن میل دارد و سعی می‌کند به تولید کلام بپردازند با مسئله گفتمان همبستگی دارد. ما انسان‌هایی هستیم که نوشتار به عنوان یک ضرورت تاریخی بر آن‌ها تحمیل شده است، باید نوشتار را از کلیشه و دوگانه‌های کاذب رها کنیم و معنا را از نوشتار برهانیم. در این راه به بیان روی می‌آوریم و در فضایی عمومی‌تر با دیگر معانی مواجه می‌شویم تا معنا را در دایره امر بیان‌پذیر درک کنیم و امیدوارم که بتوان معنا را از دایره امر بیان‌پذیر فراتر برد. حرکتی از نوشتار به سمت آنچه در چهارچوب نوشتار نمی‌گنجد و سخن را از نوشتار رها می‌کند. حرکتی از امر بیان پذیر به سوی آنچه بیان ناپذیر است و در دایره سخن نمی‌گنجد. باید از دل زبان و تاریخ نگاهی به فرای آن دو داشت. حرکتی از فرم‌های موجود، کلیشه و فانتزی‌هایی که در هر سطح بر ما تحمیل شده است به جایی بیرون از آن‌ها. نویسنده می‌داند که محدودیت‌هایی در او و بیرون از او وجود دارد که بسیاری از آنان را نشناخته‌‎ایم یا برای شناختشان با دشواری و موانعی مواجه هستیم، اما میلی درکار است که باید در برابر این همه حرکت کنیم و امر ناممکن را طلب کنیم. هر کس که چنین ادعایی دارد می‌داند که برای این حرکت به ارتباط، کنش و گفتگو با کسانی نیاز دارد که دیگری می‌خوانیم، زیرا کلیت معنا را در در فضایی جمعی و همگانی می‌توان متجلی نمود و این به معنای پایبندی به واقعیتی همگانی است. بنابراین یعنی تلاشی در پی کم‌ رنگ کردن مفاهیم بیگانه و دیگری، تا کلماتمان، سخنانمان و عملمان انسانی‌تر شود. کار نوشتن عملی اجتماعی است. باور دارم که هر شماره، مقاله و کلمه همین نشریه پیش رو نیز تولیدی اجتماعیست و هستی "ما" نیز فعالیتی اجتماعی در دل خود دارد. ما برای جامعه و با آگاهی از فعالیت خود مانند موجودی اجتماعی تولید می‌کنیم و بر مسئولیت مولف در جایگاه مولد تاکید دارم. وضعیت خارج از ایدئولوژی، خارج از گفتمان و خارج از امر بیان‌پذیر و حذف مفهوم ارباب فراتاریخی و فرازبانی هستند. در دل هر گفتمانی قصدی نهفته است و همان گونه که بنیامین بیان می‌کند: "زبان‌ها باید برای گفتن معنای مورد نظرشان از آن معنا‌، یعنی از انتقال آن باز ایستند، زیرا فقط تمامیت معانی زبانی یعنی تحقق مسیحایی زبان‌هاست که می‌تواند این کار را انجام دهد". این به معنای الغای همان مفهوم اربابیست که در هر گفتمانی حضور دارد و تا زمانی که صحبت می‌کنیم نشانی از سرشت سیاسی بشر را بر دوشمان می‌کشیم!