کرونا و گرمایشِ جهانی؛ سه‌گانه‌ی دانشمندان، مردمان و سیاستمداران

در این متن بنا نیست در مورد تأثیر همه‌گیری ویروس کووید-19 بر گرمایش جهانی صحبت شود؛ یعنی قرار نیست گفته شود که اِعمال قرنطینه‌ی سراسری، کاهش تولیدات صنایع و رکود اقتصادی ناشی از این همه‌گیری باعث شده که انتشار گازهای گلخانه‌ای کشورها کاهش یافته و بنابراین روند گرمایش جهانی کند شود. برای اطلاعات بیشتر در مورد گرمایش جهانی و نیز آشنایی با نویسنده به مقاله‌ای با عنوان "تصعید؛ گذار از مهندسی عمران به گرمایش جهانی" مراجعه شود. https://vrgl.ir/jgf3B مشکل از اینجا شروع می‌شود که یک مسأله‌ی علمی به دلیلِ قرارگیری در شرایط خاصی در محملی غیرعلمی مطرح و مورد بحث قرار می‌گیرد. مثلاً داروین وقتی سخن از ایده تکامل گفت، سروکارش با شواهد علمی و مستندات پژوهشی بود؛ اما چون نتایج سخنش با برخی باورهای ظاهراً دینی در تعارض بود، تکفیر شد. یک گفت‌و‌گوی قرن نوزدهمی در یک کافه در شهر کوچکی در کشور اسکاتلند را تصور کنید که در آن مردمی از قشر متوسط شهری –مثلاً یک تاجر، یک پزشک، یک روزنامه‌نگار و چندی دیگر- مشغول بحث و جدل هستند. یک نفر می‌گوید این ایده که ما از نسل حیوانات هستیم نمی‌تواند درست باشد چون تفاوت‌های ظاهری بین انسان و سایر حیوانات زیاد است. خب مشخص است که این شخص اصلاً سخن داروین را نشنیده است. دیگری می‌گوید داورین اساساً با گفتن این حرف می‌خواهد با کلام کتاب مقدس، که زمین و آسمان در شش روز آفریده شده و اینکه سایر جانوران و حیوانات برای بهره انسان آفریده شده‌اند و انسان جانشین خداوند در روی زمین است، مخالفت کند. خب این سخن اساساً استدلال نیست، بلکه مغلطه است. شما از کجا میدانی که داروین هدفش از بیان ایده‌اش چه بوده؟ دیگری بحث را شخصی کرده و می‌گوید من داروین را به واسطه می‌شناسم، شنیده‌ام که او اتفاقا مردی مؤمن و باورمند بوده است. خب باز این سخن آیا تأیید یا ردّ ایده‌ی داروین است؟ شخص دیگری می‌گوید این استدلال که صفات اکتسابی به نسل‌های بعدی منتقل می‌شود قابل قبول نیست؛ مثلاً یهودیان فرزندان خود را نسل‌هاست که ختنه می‌کنند، اما فرزندان آنها ختنه‌شده بدنیا نمی‌آیند. در واقع این شخص اساساً نظریه داروین را با سخن لامارک اشتباه گرفته است. شخصی در پاسخ به این سخن و در دفاع از داروین برمیخیزد و می‌گوید داروین نگفته بعد از هزارسال یا دوهزارسال صفات منتقل می‌شود، بلکه او سخن از صدهاهزارسال زده‌است. این شخص در یک بحث اشتباه، در پاسخ به یک مدعای اشتباه یک نظر اشتباه داده است. معمولاً پایان این بحث‌ها را کسانی در دست می‌گیرند که سرچشمه را مسموم می‌کنند؛ مثلاً به این شکل که داروین از اربابان انگلیسیَش پول گرفته که اعتقادات ما را نشانه رود، یا اینکه داروین اساساً پزشک است و چگونه در مورد تاریخ و الهیات و باستان‌شناسی و جانورشناسی نظر می‌دهد.مثال‌های زیادی وجود دارد که نشان می‌دهد چگونه مطرح کردنِ مسائل علمی در بسترهای غیرعلمی فاجعه‌آفرین بوده است. اگر نیچه را زنده می‌کردند و از او می‌پرسیدند منظور شما از عبارت اوبرمانش یا ابَرانسان این چیزی بود که جانِ میلیون‌ها نفر در دنیا را گرفت، معلوم میشد که ظاهراً تئوری‌های فلسفی نیز از گزند دستمالی عوام و فریبکاریِ خواص فرصت‌طلب بی‌بهره نبوده‌است. آیا مارکس گفته بود دولت اقتدارگرای مرکزی تشکیل شده و مخالفان را به اردوگاه‌های کار اجباری بفرستند و یا با ایجاد قطحی‌های عمدی کشور را کنترل کنند؟ بلکه گفته بود خیزش پرولتاریا بر علیه بورژوا نهایتاً منجر به ازبین‌رفتنِ هرگونه دولت و حکومت مرکزیِ اقتدارگرا و تشکیل جامعه‌ی بی‌طبقه شود.مثال‌های زنده‌ای در همین زمان از به‌حاشیه‌راندنِ مباحث علمی و دخیل‌کردنِ حدس و گمان عموم جامعه وجود دارد. پیگیری اخبار همه‌گیری ویروس کووید-19 و نیز حواشی مربوط به آن یکی از این مثال‌های زنده است. از یک طرف دنیای علم را درنظر بگیرید؛ که اولاً در تلاش برای فهمیدن علت و اسباب این ماجرا تاکنون ناموفق بوده‌است، چرا که احتمالاتی که از ابتدا در مورد منشأیتِ سوپ خفاش در ووهان چین داده شد اینک مردود اعلام شده‌است. ثانیاً در تحلیل جزئیاتِ بسیاری، مثل انتقال ویروس از سطوح یا اثربخشیِ ماسک، ضدونقیض سخن رانده‌است. ثالثاً رقابتِ کشورهای دنیا و شرکت‌های واکسن‌ساز موجی از بدبینی و ترس را در عموم جامعه نسبت به محتوای واکسن‌ها ایجاد کرده‌است. دنیای علم بر پایه‌ی رقابت و همکاری شکل می‌گیرد؛ هر مقاله در اندونزی می‌تواند باعث یک نوآوری در مکزیک شود و البته اگر یک محقق بتواند پایه‌ای‌ترین اصولِ پذیرفته‌شده در علم را زیر سؤال برد در رقابت با سایر همکاران و هم رشته‌ای‌هایش جلو میفتد.حالا در طرفِ مقابل مردم را ببینید. ویروس کووید-19 پدیده‌ای جدید و غیرقابلِ پیش‌بینی بوده که برای بررسیِ رفتارش نیاز به داده‌های زیاد و آن هم متأسفانه نیازمند صرف زمان زیاد و ابتلای هر چه بیشتر مردم بوده‌است. اینکه در ابتدا گفته شد که مثلاً ماندگاری آن بر روی فلان سطح پنج ساعت است یا از طریق هوا منتقل نمی‌شود، اما تحقیقات بیشترِ برخی محققین در برهه‌ای نشان داد که شاید در برخی حالات خاص از طریق هوا منتقل شود، و یا اینکه سازمان بهداشت جهانی در ابتدا بگوید ماسک پارچه‌ای کفایت می‌کند و بعد از تحقیقات بیشتر بگوید که ماسک جراحی هم کافی نیست و باید از دو ماسک استفاده کرد، عموم مردم را به این فکر می‌اندازد که حتماً کلکی در کار است. یک روز برخی می‌گویند کار چین است. عده‌ای دیگر می‌گویند کار امریکا است. دیگران می‌گویند اگر کار امریکا است چرا صدها هزار نفر از مردم کشور خودشان تلف شدند؟ یک روز می‌گویند اصلاً ویروس را ساختند تا ایمان ما را نشانه بگیرند و عبادت‌های مذهبی ما را تعطیل کنند.دنیای علم پر از سؤال است و عطش برای یافتن پاسخ. البته گاهی نگاهِ دنیای علم به سرمایه هم هست؛ چرا که نهایتاً برای تولید یک واکسن سرمایه‌گذار لازم است، نه فقط بلندپروازی و اشتیاق دانستن. در عین حال این رقابتِ همه‌ی کشورهای دنیا –از شرق و غرب- است که می‌تواند اطمینان ایجاد کند که هر تولیدکننده برای رونق بازار و فروش بیشترِ خودش واکسن قوی‌تر و اثربخش‌تری تولید می‌کند. هم دانشمندان و هم مردم در قضاوت‌هایشان اشتباه می‌کنند؛ اما تجربه نشان داده دانشمندان شهامت بیشتری برای قبول اشتباه و پذیرش خطایشان دارند؛ اما مردمی که ده‌ماه پیش فکر می‌کردند اصلاً ویروسِ کرونا فریب و دروغِ آنها برای خانه‌نشین‌کردنِ ما و ضربه‌زدن به اقتصاد و اعتقاد ماست، هفت‌ماه پیش فکر می‌کردند هدف آنها اصلاً نابودیِ ماست، چهارماه پیش فکر می‌کردند هدف آنها تزریق ردیاب یا چیزهای دیگر به درونِ خون ما برای کنترل ماست، و اکنون می‌پندارند هدف آنها درآمدزایی از بیماری و درمان ماست، هیچ‌گاه اشتباهات قبلی خود را نمی‌بینند و هیچ‌گاه متوجه تناقض‌های باورهای روزمرّه‌شان نمی‌شوند. دانشمندان امّا مجبورند واقعیت‌ها را بپذیرند، وگرنه اعتباری در دنیای آکادمیک نخواهند داشت.داستان به همین‌جا ختم نمی‌شود. این یک سکه‌ی دو رو متشکل از مردم و دانشمندان نیست، بلکه یک مثلث با سه رأس است که سومینِ آن سیاستمداران هستند. از اینجا موضوع کمی پیچیده می‌شود؛ چرا که منافع اقتصادی و سیاسیِ کوتاه‌مدت و توسعه‌طلبیِ بلند‌مدّتِ کشورها ایجاب می‌کند سیاستمداران محتاطانه عمل کنند. اگر فعالیت رسانه‌ها را هم اضافه کنیم، باز داستان پیچیده‌تر می‌شود. آنها که در خطّ مقدمّ مبارزه با کرونا هستند، یعنی دانشمندان، در تشخیصِ رفتار آن مطمئن سخن نمی‌گویند. آنان که برای مقابله با این چالش در سطح ملی برنامه‌ریزی می‌کنند، یعنی سیاستمداران، باید ده‌ها چالش دیگر از قبیل سیاست داخلی، وجهه و اعتبار در روابطِ بین‌الملل، اقتصاد، تجارت و سلامت عمومی را نیز لحاظ کنند. رسانه‌ها هم منافعی در پمپاژ اخبار بد و جعلی دارند. پس آنچه ما مردم بر اساس آن باید برای زندگی و رفتارهای خود و خانواده‌مان تصمیم بگیریم و قضاوت کنیم، عملاً پر از عدم‌قطعیت است.نویسنده این متن هیچ تخصصی در زمینه ویروس کرونا و جامعه‌شناسی ندارد و قطعاً اشکالاتی در مواردی که بیان شد وجود دارد. غرض تنها اشاره و تشبیهی بود برای به‌دست‌دادنِ قیاسی از مسأله‌ی گرمایش جهانی. دانشمندان با پدیده‌ای روبرو هستند که خود همواره به اطلاعات ناکافی در خصوص آن معترف بوده‌اند. تمام اعداد، ارقام و مدلسازی‌های بزرگترین مؤسسات تحقیقاتی دنیا در خصوص گرمایش جهانی و تغییر اقلیم اولاً دارای مفروضاتی است –یعنی مشخص نیست که همه پارامترهای دخیل در مسأله شناسایی شده یا خیر- و ثانیاً اعداد و ارقامِ اعلامی از سوی آنها با عدمِ‌قطعیت اعلام می‌شود. علم هواشناسی از علوم بسیار پیشرفته و روزآمدی است که از کمک قوی‌ترین مدل‌های شبیه‌سازی و ابزارهای سنجش بهره می‌برد. چنین علمی بارش باران در شهرها را با زبانِ احتمال بیان می‌کند، مثلاً می‌گوید 30 درصد محتمل است که باران ببارد، چون بارش باران تنها به غلظت بخار آب در جو و حرکت جریان‌های هوایی وابسته نیست و ده‌ها پارامتر در وقوع آن مؤثر است. وقتی بارشِ باران با عدمِ‌ قطعیت بیان می‌شود، تصور کنید سناریوهای اقلیمی و گرمایش جهانی چقدر پیچیده‌تر و مشکل‌تر هستند.حال به جای کافه‌ی قرن نوزدهمی اسکاتلندی، یک تشکّل دانشجوییِ امروزیِ ایرانی را تصور کنید. دانشجویان با پیش‌زمینه‌های متفاوت سرگرم بحث درباره گرمایش جهانی هستند. یکی می‌گوید گرمایش جهانی به ما چه ارتباطی دارد؟ به ما چه که دنیا یک‌درجه گرم شده‌است؟ اشتباه این شخص اولاً آن است که فکر می‌کند یک‌درجه یعنی مثلاً دمای هوا به جای 30 درجه شده باشد 31 درجه. در صورتی که افزایش یک درجه‌ای دما یعنی موج‌های گرمایی متعدد در تابستان، یعنی خشکسالی، یعنی زمستان بی‌برف، یعنی سیل. (برای توضیحات بیشتر به اینجا مراجعه کنید) ضمن اینکه این شخص متوجه نیست که ایران هم جزئی از جهان است و اتفاقاً نه یک درجه بلکه حدود دو درجه (یعنی بیشتر از میانگین جهانی) گرمایش داشته است.شخصی در پاسخ و برای دفاع می‌گوید این چه حرفی است؟ مگر نمی‌بینی انتشار کربن دی‌اکسید چه به روزِ آلودگیِ کلان‌شهرها آورده؟ نمی‌بینی هر سال اواخر پاییز و اوایل زمستان در چه دود و آلودگی‌ای زندگی می‌کنیم؟ سخن این شخص هم اشتباه است. آلاینده‌های هوا با گازهای گلخانه‌ای متفاوت هستند. نه این که هیچ ربطی به هم نداشته باشند، اما اساساً آنچه هوا را آلوده می‌کند (مثلاً اکسیدهای گوگرد و نیتروژن یا ذرات معلق) باعث گرمایش جهانی نمی‌شود و دی‌اکسید کربن هم که گاز گخانه‌ای است اصلاً برای حیات بر روی کره‌ی زمین الزامی است؛ اما غلظت های زیاد آن باعث پدیده گرمایش جهانی شده است.نفر سومی به جوش می‌آید و از فقدانِ دانشِ نفر قبلی شکایت کرده و می‌گوید وای به حال سازمان محیط‌زیستِ ما که فکر کرده توافق پاریس برای کاهش آلودگی هوا بوده و رفته آن را امضا کرده است در حالی که اصلاً ربطی به آن نداشته است. سخن این شخص هم که معلوم است اشتباه است، چرا که سازمان محیط زیستِ وقت برنامه‌ای برای کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای و سازگاری با تغییر اقلیم در قالب توافق پاریس ارائه کرده و یک کلمه در آن سخن از آلودگی هوا نگفته است. دیگری می‌گوید چرا دولت توافق پاریس را اجرا کرده؟ اجرای این توافق باعث شده در تابستان برق‌ها را قطع کنند! در حالیکه اصلاً توافق پاریس –در شورای نگهبان- تصویب نشده که بخواهد اجرا شود و اساساً کشور ما عضو این توافق نیست.دیگری می‌گوید اصلاً بحث‌های گرمایش جهانی در دنیا سیاسی است و می‌خواهند ما نفت نفروشیم و جلوی توسعه‌ی ما را بگیرند. اصلاً کل قصّه از اول بازیِ کشورهای توسعه‌یافته بوده برای اینکه از دستِ کشورهای نفتی خلاص شوند. نتیجتاً ما نباید مثلاً به توافق پاریس بپیوندیم و با این قضیه همراهی کنیم. اینجا همان‌جایی است که مثلث مردم، سیاستمداران و دانشمندان را برای آن مطرح کردم. اگر سیاستمداران غربی برای کاهش وابستگی به نفتِ کشورهای خاورمیانه دائماً مسأله گرمایش جهانی را بزرگ کنند (که می‌کنند) آیا این به این معنی است که سخن دانشمندان کشورهای مختلف در مورد اثرات انتشار گازهای گلخانه‌ای و تغییر اقلیم دروغ است؟ اینکه رئیس جمهور سابق آمریکا برای اجتناب از انجام تعهدات مالی کشورش در توافق پاریس از توافق بیرون بیاید و بگوید من گرمایش جهانی را قبول ندارم، یعنی قصّه گرمایش جهانی داستان رئیس‌جمهورهای دموکرات بوده است؟ اینکه رئیس جمهور فعلی آمریکا در مناظره‌های انتخاباتی بگوید گرمایش جهانی مسأله مهمی است و نیاز به همکاری همه کشورها دارد و مثال بزند که روند جنگل‌زداییِ در کشور برزیل باعث گرمایشِ همه‌ی دنیا می‌شود، آیا این چرخش برای این است که مثلاً در انتخابات رأی بیاورد؟تحلیل اقداماتِ سیاستمداران حقایق علمی را خدشه‌دار نمی‌کند. گرچه دانشمندان کشورهای مختلف هم بر سر ارائه حقایق جدید و کشفیاتِ تازه و زمین‌زدنِ باورهای قبلی با هم رقابت و همکاری دارند. شاید مارگارت تاچر[1] در سخنرانی مشهورش در سازمان ملل به گرمایش جهانی اشاره کرد تا توجیهی باشد برای توسعه برقِ هسته‌ای که بعد از جنگ جهانی بدنام شده بود، شاید اینکه ال گور[2] یکی از سردمداران معرفی موضوع گرمایش جهانی در سطح سیاسی بود برای خلاصی از نفت کشورهای خاورمیانه بود؛ چرا که در سال‌های اولیه دهه‌ی هفتاد کشورهای اوپک تصمیم گرفتند قیمت نفت خود را بیش از سه برابر افزایش دهند و در کشورهای غربی این موضوع به بحران انرژی و کمبود بنزین و سوخت تبدیل شد. شاید امروز جوزف بایدن با پیوستن مجدد به توافق پاریس می‌خواهد مسیری را برای غلبه‌ی کشورش در بازار توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر، خودروهای برقی و تکنولوژی‌های پاک در جهان باز کند. قطعاً دلِ سیاستمداران به حالِ محیط زیست و کره‌ی‌ زمین نسوخته است؛ اما این دلیل نمی‌شود که دل ما مردم هم نسوزد.این متن تقدیم می‌شود به حرکتِ ارزشمندِ سایت ویرگول و بانک ایران‌زمین برای پاسداشت زمین:#پیک_زمین[1] نخست‌وزیر بریتانیا در دهه هفتاد میلادی[2] معاون رئیس‌جمهور ایالات متحده در زمان ریاست جمهوری بیل کلینتونمارگارت تاچر در سازمان ملل درباره گرمایش جهانی سخن میگوید.ال گور در حال سخنرانی در مورد پروژه اقلیمی