من دینامیت هستم!

کتاب I Am Dynamite از Sue Prideaux، برداشت من، ترجمه من.چیزایی که خودم فهمیدم، چه بسا بعضی جاها از خود کتاب دور هم بشه. یه جور "برداشت" در نظر بگیرین، نه خلاصه و نه ترجمه.این کتاب بیوگرافی فردریش نیچه هست و بهترین کتاب تو ژانر بیوگرافی به انتخاب مجله Time تو سال 2018 شده. بیشتر جنبه تاریخی داره تا فلسفی؛ یعنی بیشتر نیچه رو معرفی می‌کنه و درباره اتفاقات زندگی‌اش توضیح می‌ده، تا اینکه از نوشته‌ها و تفکراتش بگه.شروع کار نیچه خیلی تاثیرگذار بود. از بچگی باهوش بود و علاقه زیادی به خوندن متن‌های قدیمی داشت. مادرش دوست داشت که وقتی بزرگ شد یه ملبغ مذهبی بشه ولی می‌دونیم که اصلا همچنین اتفاقی نیفتاد?.سال 1849 بود که پدرش که 35 سال داشت رو به علت مشکلات مغزی از دست داد. خود فردریش هم از بچگی علائمی مثل سردرد و چشم درد داشت ولی ظاهرا مشکلی نداشت (فعلا!)تا قبل 24 سالگی دبیر انجمن زبان شناسی کلاسیک شد و تو همون دوران با ریچارد واگنر آشنا شد. با همدیگه درباره شوپنهاور(که اون موقع‌ها نسبتا ناشناخته بود) و اپرا و موسیقی صحبت می‌کردند و به مرور زمان خیلی از همدیگه خوششون اومد تا جاییکه نیچه رفت تا با واگنر و خانواده‌اش زندگی کنه. اولین کتابش به اسم "تولد تراژدی از روح موسیقی" هم همونجا نوشت که درباره موسیقی واگنر و مقایسه‌اش با تراژدی‌های روم باستان. همین سال‌های نخستین جوونیش بودن که وعده‌ی سال‌های خیلی خوبی رو برای نیچه‌ی 20 و خورده‌ای ساله می‌دادن.نیچه تو جنگ هم شرکت کرد و مسئول آمبولانس بود ولی با چیزهایی که تو میدون مبارزه دید شوقی به ادامه دادن نداشت و از جنگ برگشت.بعد از "تولد تراژدی" مشکلات جسمی شروع شدن و به مرور زمان طاقت نور خورشید رو نداشت و به اجبار عینک‌ها و لباس تیره و کلفت می‌پوشید. در ادامه رفتارهای عجیبی هم پیدا کرد. مثلا تو یه دوره اسم منشی‌اش رو عوض کرد و Peter Gast صداش می‌کرد با اینکه اسم واقعیش این نبود.در ادامه بهترین آثارش رو نوشت و بعد از "انسانی، خیلی انسانی" بود که شروع کرد به گشت و گذار؛ به قول خودش دوره‌ی Wanderjahre (سال های گشت و گذار) که کوه‌های آلپ رو گشت و تو طول مسیر چند مکان مورد علاقه هم داشت که مقصد همیشگی‌اش بودن. بدون هیچ ملیت و اسم و نسبی می‌گشت و حتی وقتی به سوییس رسید از حق شهروندی خودش هم گذشت.در سال‌های بعد یکی از دوست‌های نیچه به اسم پاول ری (که خودش هم پزشک و فیلسوف بود) ازش دعوت کرد تا به رم سفر کنه و با سالومه، دختر جوانی که به نظرش روانکاو مستعدی بود آشنا بشه. نیچه دعوتش رو قبول کرد ولی نمی‌دونست که این یه دعوت معمولی نبود؛ بلکه یه دعوت به برقراری یه مناژ-آتوا (البته یه نسخه‌ افلاطونی‌تر؛ امیدوارم?) بین نیچه، سالومه و ری بود. این ارتباط تا مدتی خوب پیش رفت تا اینکه بین سه نفر مشکلاتی پیش میاد و سالومه و نیچه از خونه ری فرار می‌کنن. اینجا بود که وقتی از کوه مونته ساکرو بالا می‌رن، مکالمه‌ای بینشون پدید میاد. دو نفری با هم درباره فلسفه حرف میاد که به نوشته نیچه از تنش‌های بی‌نظیری برخوردار بود و تبدیل به یکی از بهترین تجربه‌های زندگیش میشه."خدا مرده است" برای اولین بار تو کتاب The Gay Science ظاهر شد. کتابی درباره یه مرد مجنون که وسط بازار می‌دوئه و داد می‌زنه "خدا مرده! خدا دیگه زنده نمی‌شه و ما کشتیمش!" هرچند کتاب بیشتر حول محور "خب حالا باید چکار کنیم؟" و اینکه "مرگ خدا به هیچ وجه ناراحت‌کننده یا نهیلیستی نیست، بلکه آزادی‌بخشه" می‌چرخه.مدتی بعد "چنین گفت زرتشت" رو در قالب چهار کتاب نوشت که تاثیرگذارترینشون همون اولی بود. از کتاب سوم به بعد، ناشر قرارداد رو لغو می‌کنه و نیچه مجبور می‌شه خودش کتابای بعدیشو منتشر کنه. تو کتاب چهارم، اوبرمنش چندین نفر از افراد فرهیخته رو داخل "غار" خودش راه می‌ده. افرادی از جمله پاپ، شوپنهاور، واگنر و خب، خود نیچه. تو این برهه زمانی نوشته‌هاش مسیری کاملا متفاوت رو از سلامت جسمی و روحی و همچنین زندگی شخصیش پیش گرفته بودن.نیچه توی جنووا بود که نسخه اولیه کتاب رو برای ناشر می‌فرسته و متوجه میشه همون روز واگنر مرده!زندگی خود نیچه برخلاف توصیفاتش از اوبرمنش، شروع به از هم پاشیدن کرد و به تریاک اعتیاد پیدا کرد. میشه گفت بهترین اثرش رو در بدترین شرایط زندگی نوشت.تو این مرحله تقریبا بیناییش رو از دست داده بود و اوضاع روحی زیاد خوبی نداشت که تصمیم گرفت دوباره بره گشت و گذار و تور اروپاش رو ادامه بده. همینجا بود که دوتا اثر مهم بعدیش رو نوشت: "فرای خیر و شر" و "تبارشناسی اخلاق". اولی که مهمتر بود، درباره این بود که باید دست از تفکر مطلق درباره خیر و شر برداریم و هر چیزی رو روی نقطه‌ای از طیفی پیوسته و گسترده بین خیر و شر ببینیم. اینجا بود که برخلاف گذشته، کتاب‌هاش شروع کردن به مورد توجه قرار گرفتن توسط عموم. دلیل اون هم این بود که بالاخره یه منتقد معروف به اسم George Brandes شیفته‌ی رادیکالیسمِ اریستوکراتیک نیچه شد و کارهاش رو تبلیغ کرد. از این مرحله بود که نیچه شروع کرد به دریافت توجهی که لایقش بود. هرچند به نظر می‌اومد یه چیزی درست نیست. نیچه داشت عقلش رو از دست می‌داد.کتاب بعدیش، دجال Anti Christ درباره موضوعات آشناتری مثل مسیحیت و دین بود. ظاهرا کتاب خوبی بود هرچند تو فصل آخرش نوشته‌های بحث‌برانگیزی داشت و حتی شامل تشویق به دستگیر کردن کشیش‌ها بود.نیچه که بیش از پیش خودشیفته شده بود، کتاب بعدیش به اسم "اینک انسان" Ecce Homo رو نوشت. این کلمات اولین کلماتی بودن که Pontius Pilate موقع به صلیب کشیده شدن عیسی به زبون آورد. در طول کتاب هم خیلی پیش اومد که خودش با عیسی مقایسه کرد. دو فصل اول کتاب هم "چرا اینقدر دانا هستم؟" و "چرا اینقدر باهوش هستم؟" بودن. همچنین نوشت که می‌دونه سرنوشت تلخی در انتظارشه و از این موضوع آگاهه؛ چون انسان نیست بلکه دینامیته! با همین وضعیت روحی بود که یه سری کارت تبریک کریسمس هم نوشت و برای اطرافیانش فرستاد که اونا هم همینقدر عجیب غریب و خودپسندانه بودن.نقطه‌ای از زندگیش که این عدم ثبات روانی به اوج رسید جایی بود که تو یکی از خیابونای تورین وقتی دید یه اسب داره توسط صاحبش کتک زده می‌شه، کنترل خودشو از دست داد و وسط خیابون شروع به گریه و زاری کرد تا حدی که صاحب‌خونه‌اش مجبور شد کمکش کنه که برگرده خونه. بعد از اون هم چند هفته‌ای رو تو اتاقش لخت می‌گشت و بلند بلند و وحشیانه آواز می‌خوند.در ادامه سفلیس گرفت و اوضاع روحیش هم بدتر شد و باور داشت که می‌تونه آب و هوا رو کنترل کنه. بعد رفت تا پیش مادرش توی خونه قدیمیشون زندگی کنه و چند سال رو کاملا نیازمند مادرش بود.خواهر فردریش، الیزابت، هم نقش مهمی توی زندگیش داشت. (لازم به ذکره در کل به خاطر سوءاستفاده‌هایی که از برادرش کرد یه شخصیت منفی به حساب میاد.) الیزابت سال‌ها قبل قراری داشت تا با همسرش بره و توی پاراگوئه‌ی امروزه یه سرزمین جدید رو به وجود بیاره به اسم Nueva Germania(آلمان جدید) و در ادامه 14 تا خانواده رو هم با خودشون بردن ولی بعد چند سال شوهرش خودکشی کرد و همه با هم شکست خورده برگشتن. هرچند این برای الیزابت بد نبود چون وقتی برگشت تونست از طریق برادرش کلی سود کنه. اون همه نوشته‌های فردریش رو جمع کرد و اسمشو گذاشت Nitzsche Archive. وقتی مادرشون مرد هم خونه قدیمی رو فروخت و زندگی مجلل‌تری رو تو شهر Weimar از سر گرفت. فردریش تو یکی از اتاق‌های خونه الیزابت زندگی می‌کرد و زیاد بیرون نمی‌اومد؛ با اینکه مردم زیادی می‌اومدن تا ببیننش و باهاش حرف بزنن. بدون اینکه فردریش خبری از دنیای بیرون داشته باشه، آثارش منبع الهام نسل جدیدی از هنرمندها، نویسنده‌ها و متفکرین بزرگ و حتی خطرناک(مثل موسولینی) شده بود و منجر به خلق آثار متععدی مثل نقاشی جیغ مونش و نمایشنامه "خانم جولی" استریندبری شد.هیتلر هم وقتی به قدرت رسید از آرشیو نیچه بازدید کرد سال بعدش، 1934، تو مراسم ختم الیزابت هم شرکت کرد. الیزابت به این معروفه که نوشته‌های برادرش رو به نفع و براساس عقاید و تفکرات نازی‌ها تحریف کرده. فردریش سال‌ها قبل برای خواهرش تو یه نامه نوشته بود که می‌ترسه آثارش دست افراد سودجو بیفته و از این گفت که چه کارهایی می‌تونن به اسمش انجام بدن. و گفت که می‌دونه این اتفاق برای هر معلم بزرگی ممکنه بیفته و اجتناب ناپذیره. فردریش سال 1400 از دنیا رفت و الیزابت برخلاف آخرین خواسته‌های برادرش، یه مراسم مذهبی و مسیحی براش ترتیب داد.نیچه خیلی معروف شد ولی هیچوقت این رو متوجه نشد. هرچند شروع شهرتش رو دید ولی اوج سر زبون‌ها گشتنش همزمان شد با دهه‌ای که زوال عقلش شدت گرفت.بعد از تقریبا یه ماه از خوندن کتاب دارم این رو می‌نویسم؛ و اوف! که چقدر بد نوشتم خلاصه‌ام رو. خیلی نامرتب و به هم ریخته است. حتی چیزهایی رو خودم از کتاب یادم مونده که مهم بودن ولی توی خلاصه ننوشتم! امیدوارم بقیه بهتر باشن.