تکلیف امر به معروف از جاهل ساقط است!

برداشتی از فصل ششم کتاب حماسه‌ی حسینی شهید مطهری در باب امر به معروف و نهی از منکر«به خدا قسم من میترسم زیانی که ما از راه امر به معروف و نهی از منکر جاهلانه کرده‌ایم یا صدمه هایی که از این راه به اسلام زده‌ایم، از زیان ترک امر به معروف و نهی از منکر بیشتر باشد.» (حماسه حسینی، ص 287)شهید مطهری در کتاب حماسه حسینی روی عنصر «امر به معروف و نهی از منکر» به عنوان ریشه و ماهیت قیام امام حسین(ع) دست می‌گذارد. ایشان معتقد است این مفهوم به اندازه کافی عمیق و وسیع هست که همه ابعاد این قیام را بتوان با آن تحلیل کرد. به نظر می‌رسد از دو جهت حق با ایشان است؛اولا مفهوم و تعبیر امر به معروف جزء بیشترین و پرتکرارترین عبارات درکلام امام حسین از خطبه مشهور منا - که دو سال قبل از قیام ایراد کردند - تا لحظه شهادتشان است. ثانیا اگر قیام امام حسین را عامل بقای اسلام می‌دانیم و معتقدیم هیچ چیز به این اندازه در حیات اسلام موثر نبوده، همین نقش را آیات و روایات ما برای عنصر امر به معروف قائل هستند. شهید مطهری با بررسی آیات متعدد و صریح قرآن درمورد جایگاه محوری امر به معروف در حیات اجتماعی مسلمین، به این مطلب متذکر می‌شود. مهمترین بخش کار شهید مطهری که به نظر من برای جامعه امروز اهمیت دارد، تحلیل ایشان از وضعیت بسیار بد و اسفناک جامعه مسلمانان از پرداختن به موضوع امر به معروف است.من تحلیل ایشان از این وضعیت اسفناک را به دو بخش تقسیم می‌کنم:1- غفلت از این موضوع در معارف، کتب دینی و الگوی عملی جامعه اسلامی:شهید مطهری معتقد است این موضوع در عین اهمیت و جایگاه محوری آن در اسلام، در چند قرن اخیر به شدت مغفول مانده است. حتی در کتب فقهی و رساله های عملیه، به اندازه فرعی ترین اعمال واجب به این موضوع پرداخته نشده است. یک دلیل این غفلت تاریخی سازشکاری غالب فقها با خلفا و پادشاهان است. این موضوعی است که دکتر شریعتی در کتاب «تشیع علوی، تشیع صفوی» بطور دقیق و تفصیلی آن را باز کرده و به آن پرداخته است. محافظه کاری و سازش فقها که قرار بود ذیل حمایت های دستگاه شاهان، به کار علمی خود بپردازند، غالبا مانع از خروش آنها علیه دستگاه قدرت می‌شد. این کنش سیاسی فقها، خودآگاه یا ناخودآگاه در پرداختن علمی و فقهی به موضوع امر به معروف هم تاثیر گذاشته است. 2- جهل نسبت به معروف و منکر و بدعمل کردن جامعه مسلمین در این زمینهاما عامل مهم‌تر، نشناختن و بدعمل کردن در این زمینه است، که این مساله اصلی امروز ماست. امروز و با روی کار آمدن حکومت اسلامی شیعی، دیگر مساله این نیست که ما در کتب دینی و روی منابر به اهمیت امر به معروف تاکید نمی‌کنیم. بلکه مساله اصلی این است که در شناخت معروف و منکر دچار خطا هستیم. شهید مطهری می‌گوید ما اگر پیرو ائمه هستیم باید ببینیم آنها روی چه مسائلی حساس بوده‌اند. چه چیزی را بیشتر برجسته کرده اند؛ اگر میگویند امر به معروف، روی فرعیات و جزئیات و امور فردی انسانها بیشتر تکیه کرده اند، یا آنچیزی که به سرنوشت عموم مسلمان و عموم انسانها مرتبط است؟ فریاد علیه ظلم و نفی جور و ستمگری و حمایت از مستضعفین و عدالت ورزی، در کانون حساسیت ائمه ما بوده است. شهید مطهری در همین جا سخنرانی بسیار مشهور علیه اسرائیل را مطرح می‌کند و می‌گوید:« والله و بالله ما در برابر این قضیه مسئولیم.»مساله فلسطین یک ظلم آشکار جهانی است که غیرمسلمانان نیز در سراسر دنیا به آن معترض هستند. این می‌شود یک مصداق بارز امر به معروف و مصادیق دیگر، چه اعتراض علیه ظلم‌هایی که ممکن است یک نهاد داخلی به مردم بکند وچه ظلمهای خارجی، باید در این سطح مورد توجه قرار گیرند.اما وضعیت امروز ما به کلی عکس این است. جزیی ترین و فرعی ترین مسائل، در کانون توجه برای امر به معروف است. البته زمان شهید مطهری هم از این مسائل بود. ایشان در همین کتاب میگوید: «اصلا من و شما می‌فهمیم که امر به معروف و نهی از منکر چیست و چگونه باید انجام شود؟ تاحالا که امر به معروف و نهی از منکر ما در اطراف دکمه لباس و بند کفش مردم بوده است، حول و حوش موی سر و دوخت لباس مردم بوده است!.. ما گاهی منکر را به جای معروف و معروف را به جای منکر می‌گیریم.»(همان، ص 239)شهید مطهری در همین کتاب خاطرات متعددی از اشتباهات افراد مذهبی و حتی روحانیون در امر به معروف و نهی از منکر ذکر می‌کند که به کلی باعث جدا شدن افراد از دین و مذهب یا بد بین شدن آنها نسبت به افراد متدین شده‌است. خاطراتی که مشابه آن را به وفور امروز هم مشاهده می‌کنیم. به همین دلیل مهمترین مساله در امر به معروف، علم به معروف و منکر است و از همین باب شهید مطهری میگوید تکلیف و وجوب امر به معروف از جاهل ساقط است. این نشناختن درست معروف و منکر و قائل نبودن به اهم و مهم آنها، اولین آفت و مهترین آفت جامعه مذهبی در این زمینه است. مسائل دیگری هم در این زمینه مطرح است از جمله "ترتب مفسده" به این معنا که اگر امر به معروف ما باعث ایجاد مشکل و مفسده‌ای برای اسلام شود، نباید انجام داد. شهید مطهری می‌گوید خوارج این را قبول نداشتند و قائل بودند در هرشرایط و در هرصورت ما باید به "وظیفه" امر به معروف عمل کنیم. نتیجه هم مهم نیست. ایشان میگوید یکی از دلایل نابودی خوارج همین بی عقلی و نسنجیدن کار و نتیجه امر به معروف بود.