قلم‌ها؛ از دیروز تا امروز

1400.05.20 اردوان بیات؛دانش‌آموز دبستانی که بودیم خودنویس و روان‌نویس و حتا مداد نوکی چیزهای لوکس و خفنی به چشم‌مان می‌آمد. البته چیزهای گرانی نبودند ولی انگار برای بچه‌ها یک جور فخرفروشی به همراه داشت. درست مانند جامدادی‌های جعبه‌ای بعضی از همکلاسی‌ها و خیلی چیزهای دیگر! همه دوست داشتند چنین چیزهایی داشته‌باشند (البته من که حالم از آن جامدادی‌ها به‌هم‌می‌خورد!) اگر بخت یارت بود و خودنویس یا حتا خودکار خوش‌دستی از کسی گرفته‌بودی یا خودت خریده بودی همه می‌خواستند یک جوری آن را کش بروند! بله! البته هنوز نمی‌توانم به جای این کش‌رَوی‌های(!) آن سن‌وسال دزدی را به‌کار ببرم. نمی‌دانم شاید دزدی با کش‌رفتن متفاوت باشد. به هر روی!آن زمان‌ها همه «باید» مشق می‌نوشتند و چاره‌ای جز این هم نبود. هر چه بزرگ‌تر می‌شدیم «بایدهای نوشتن» کم و کمتر می‌شدند. از مشق و امتحان و... که آسوده شدیم دیگر کسی ناچار نبود روزی دو سه ساعت خودکار در دست بگیرد و بنویسد. نمی‌گویم علاقه به قلم‌های[1] لوکس کم یا ناپدید شد ولی دیگر آن زرق‌وبرقِ گذشته رخت بربسته بود. گاهی ناچار بودیم دو سه خط هزینه‌ها یا چه می‌دانم بدهکاری‌ها و بستانکاری‌ها را بنویسیم که حساب زندگی از دست‌وبال‌مان در نرود. چون همه ناخودآگاه می‌دانند نوشته، هرچند کمرنگ باشد، از حافظه‌ی آدمی نیرومندتر است.آلدوس هاکسلی در کتاب دنیای قشنگ نو به‌زیبایی فرآیند بیزاری از کتاب را نشان می‌دهد. در آنجا برای اینکه نوزادان پایین‌ترین طبقه‌ی جامعه را از کتاب بیزار کنند برایشان کتاب‌ها را باز می‌کردند و هنگامی که بچه‌ها چهاردست‌وپا به آنها نزدیک می‌شدند صداهای سرسام‌آور و ترسناکی پخش می‌کردند تا آنها از کتاب و گل و همه‌ی چیزهای خوب و زیبا بیزار شوند. درست مانند آزمایشی که میمون‌ها را از موز بیزار می‌کردند.[2] چنین رفتارهایی به «جابه‌جایی الگوواره» (پارادایم شیفت/ Paradigm Shift) می‌انجامد و نوزاد در بزرگسالی هم نمی‌تواند یا بهتر است بگویم نمی‌خواهد به سمت کتاب و گل و... برود!این روزها به این می‌اندیشم که آموزش‌وپرورش چگونه یکی دیگر از ابزارهای مهم فرهنگ را از دستمان درآورده‌است. نخستین ابزار کتاب بود. با کتاب‌های درسیِ هیولاوار کاری کردند از چیزی به نام کتاب بیزار شویم و خودمان سمتش نرویم. دومی هم قلم است. کمتر کودکی ست که عاشق قلم نباشد. یک کاغذ و یک مداد سیاه به دست بچه‌ها بدهید تا هر چیزی را خط‌خطی کنند و از خط‌خطی‌هایشان لذت ببرند. آموزش‌وپرورش است که با مشق‌نوشتن یاد قلم را در ذهن‌مان با رنج و زور پیوند زده‌اند.‌نیاکان باستانی ما پیش از اینکه چیزی به نام کتاب بسازند با ابزارهای قلم‌مانندشان سینه‌ی کوه‌ها و غارها را زخمی کردند تا با نقش‌ها و نگارش‌هایشان بگویند: «ما اینجا بودیم». اگر نوشتن نبود کتاب‌ها هم نبودند. پس می‌توانم ادعا کنم قلم یکی از ارزشمندترین ابزارهای ما برای پیوستگی زنجیره‌ی آزمودگی‌ها و آگاهی‌ها در میان نسل‌ها بوده‌است. بگذریم از اینکه بسیاری آن را برای پایمال‌کردن حق ستم‌دیدگان چرخانده و حرمتش را شکسته‌اند.‌اگر این شبکه‌های اجتماعی بتوانند بیست-سی سال دیگر پابرجا بمانند و نوشته‌های کاربرانی که بسیاری از آنها در آن زمان مرده‌اند را نگه‌دارند، نسل‌های آینده حتا می‌توانند میان کامنت‌ها و توییت‌های چند ده سال پیش به واقعیت‌هایی از دوره‌ی نگارش آنها پی ببرند. چیزی که شاید هیچ گفتنی نتواند به درستی از سینه‌ای به سینه‌ای دیگر برساندش. پژوهش‌های بسیاری روی همین داده‌های امروز و دیروز ما، می‌تواند ردّپای بسیاری واقعیت‌های جامعه‌شناسانه و روانشناسانه را که سی سال دیگر به سرانجامی قطعی رسیده‌اند، بگیرد. این پژوهش‌ها بی‌گمان به جامعه‌شناسی کمک‌های فراوانی خواهد کرد. مانند کتاب «همه دروغ می‌گویند» که برپایه‌ی بررسی و واکاویِ کلیدواژه‌های جست‌وجو در گوگل است. جایی که من دیگر صغری کبری نمی‌بافم، شعار نمی‌دهم، بزرگنمایی یا کوچک‌نمایی نمی‌کنم، سرراست آن واژه‌ای که می‌خواهم را می‌نویسم؛ بدون کمترین ترس و شرمی.نوشتن مانند گفتن، بیرون از دهان، آمیخته با اکسیژن و هیدروژن و نیتروژن، ناپدید نمی‌شود. نوشتن کاری فراتر از خواندن است. بدبختانه پس از پایان دوران دبیرستان و دانشگاه کمتر کسی به نوشتن روی می‌آورد. شاید چون نوشتن را همچنان نماینده‌ی مشق می‌دانند. نوشتنی که برای واژه واژه‌اش باید ذهن را به تکاپو انداخت. نوشتنی که می‌تواند نوشته‌های رسمی حکومتی را به چالش بکشد و نشان بدهد هر پدیده‌ای را می‌توان از سویه‌ها و دیدگاه‌های دیگری هم دید و کاوید. فناوری‌های زمانه دارند ما را به سمت ننوشتن می‌برند. بسیار پیش می‌آید که حتا نمی‌توانیم یک جمله را به درستی سرهم کنیم و حسمان را به چیزی بنویسیم پس ناچار به‌جایش از ایموجی و شکلک و استیکر بهره می‌بریم. با این کار کم کم میدان را برای نوشتن تنگ و تنگ‌تر می‌کنیم.‌از همه‌ی اینها که بگذریم، سال‌ها ست که «دچار نوشتن بودن» نیازمند قلم لوکس و دفترهای سیمی یا سررسیدهای سخت‌جلد و زرکوب و زیبا نیست. فناوری‌ها حتا قلم و کاغذ را هم به چالش کشیده و گوشه‌نشین کرده‌اند. نوشتن کم‌هزینه‌تر از این حرف‌ها ست، همین که بتوانی «نانی به کف آری و به غفلت نخوری» می‌توانی بنویسی؛ درباره‌ی هر چرت‌وپرتی که شبانه‌روز خواسته و ناخواسته، ذهنت تلنبار می‌کند! و نیازی هم نیست کسی ببیند یا بداند چه نوشته‌ای. هر چه نوشته‌ای برای خودت است اگر خودت بخواهی برای خودت بماند.‌تنها چند پرسش می‌ماند: آیا نسل‌های پس از من هم به سراغ نوشتن خواهند رفت؟ اگر بروند می‌خواهند مانند کپشن‌نویسان اینستاگرامی سال‌ها به زبان و نگارش بی‌توجه و بی‌پروا باشند و املای واژگان و حتا خود واژگان را بی‌ارزش پندارند؟(اینجا) باید چشم به راه نسل‌های آینده باشیم. ده ساله‌های دیروز آمده‌اند و ده‌ساله‌های امروز هم خواهند آمد.یادداشت:1. قلم، خامه، کِلک... چند نام برای ابزار نوشتن در زبان فارسی.‌2. اگر تاکنون چیزی درباره‌ی این آزمایش نشنیده و نخوانده‌اید «آزمایش میمون‌ها و موز و نردبان» را در گوگل جست‌وجو کنید!