مجتمع ابوریحان

داشتم می‌رفتم سفر، سمنان. قرار نبود کاری بشود و چیزهایی رخ دهد که باید می‌داد. از مسیر شرق، در خروجی تهران، راهم افتاد به پاکدشت. به خودم آمدم و دیدم کنار دانشگاه ابوریحان ایستاده‌ام. بیست و شش سال از آن ماجرا گذشته بود و همه‌چیز داشت فراموش می‌شد که دانشگاهِ پدر خودش را انداخت جلوی شیشه و بعد نفهمیدم چه حالی دست داد که تمامِ جسم و روانم تسخیر شدُ افتادم به جانِ ادامه‌ی شهر، که مثلاً دکه‌ای از کودکی‌ها پیدا کنم. سرِ نوشابه‌ای که درونش کلماتی باشد از «ذائقه» و «ایرانی» و نمی‌دانم چی که آن زمان‌ها اگر جمع‌شان می‌کردیم جایزه می‌دادند و یکی‌شان نایاب بود و هیچ‌کس دستش بهش نرسیده بود. دکه آن‌جا بود... هنوز بود. نان قندی می‌فروخت به قیمت ارزان. یادم که نیست بیست و شش سال پیش نان قندی چند بود، فقط می‌دانم ارزان بود. چند ساله بودم؟ هشت ساله. همین حدودها انگار. بعد چه شد که این همه تصویر در انتهای ذهنم درآمدند و دیوانه‌ام کردند. نانوایی هنوز سر جایش بود. هر روز صف می‌ماندم و نان داغ می‌گرفتم، اما حالا خلوت بود. هیچ‌کس صف نایستاده بود. اصلاً انگار تعطیل بود و من در خیالات خودم فکر می‌کردم که باز است و مثل همان بچگی، شاطر نانِ داغ می‌دهد دستِ مردم. خیلی چیزها عوض شده بود که از همه مهم‌تر «فاصله‌ها» بودند. فاصله‌های کودکی چه طولانی بودند. مسیر خیابان‌ها بلندتر بود. همه‌چیز بزرگ‌تر بود و حالا می‌دیدم که اندازه‌ی هر چیزی کوچک شده است. یا نمی‌دانم، من آن زمان‌ها آدم کوچولویی بودم میانِ دنیایی که خیلی برایم بزرگ بود و حالا آن آدم کوچولو بزرگ شده و جهان برایش جای تنگی است و دلش تنگ است و چه چیزی جز زنجیر که او را با دنیا پیوند بزند؟ می‌دانستم خوابگاه دانشجویی متاهلین جلوتر است، اما مراعات می‌کردم و آهسته می‌راندم که فاصله‌های کوتاه‌شده فریبم ندهند و نگذرم و بعد دیدم و باور کردم و همان شد که تمامِ تلاشش را کرده بود بشود. بالای تابلوی سفید، آبی‌رنگ نوشته شده بود «مجتمع مسکونی شهید حسن مظفر» و کنارش در بود و نگهبانی بود و دید که می‌زدم درخت‌های کاج و توت خیلی بزرگ‌تر شده بودند و محوطه سبز سبز بود. از ماشین پیاده شدم و رفتم داخل اتاقکِ نگهبانی. دو سه نفری مشغول صبحانه خوردن و حرف زدن. گفتم می‌خواهم اینجا را ببینم. گفتند نمی‌شود. گفتم تمام کودکی‌ام را این‌جا جا گذاشته‌ام. نگاهم کردند، بعد به خودشان نگاه کردند و باز گفتند نمی‌شود، محوطه دوربین دارد. به التماس کردن افتادم. گفتم من چهار سال از کودکی‌هایم این‌جا مانده. خودتان که می‌گویید محوطه دوربین دارد. می‌توانید کنترل کنید. بگذارید بروم، زود برمی‌گردم. که خلاصه یکی که مسن‌تر بود قبول کرد و چه‌قدر شاد شدم. هنوز یادم بود خانه کجاست. به سرعت رفتم جلوی آن آپارتمان سه‌طبقه که جلوش هنوز نوشته بود «بلوک 4- شهید لشکری نژاد» نفس‌نفس می‌زدم و نمی‌توانستم این همه خاطره را یک‌جا تحمل کنم. مجتمع همان زمان‌ها هم کهنه بود. حالا بعد از گذشت بیست و شش سال پوسیده شده بود. کنجِ ضلعِ غربی، طبقه‌ی سوم، بالکنِ خانه‌مان را دیدم که یک کفترچاهی مثلِ کودکی‌هام جلوش نشسته بود و بُغ کرده بود. بابا توی ذهنم آمد که عصبانی شده بود. چندماه بود که با بچه‌های مجتمع عکس‌بازی کرده بودم و چندصدتا عکس برده بودم و خوشحال توی اتاق نشسته بودم که بابا آمد. از اینکه چرا فقط بازی می‌کنم و درس نمی‌خوانم عصبانی بود. عکس‌ها را که همه‌ی دارایی‌ام بودند گرفت و از بالای بالکن ریخت بیرون. عکس‌ها ده‌تا، صدتا، هزارتا، پرواز کردند و مثل کفترِ چاهی‌ها بال‌بال زدند و روی آسمان چرخیدند و من هی گریه می‌کردم و ناله می‌زدم که مبادا پایین بیفتند و افتادند. بچه‌های مجتمع را دیدم که خوشحال آن پایین دارند عکس‌های مرا جمع می‌کنند و بلند بلند می‌خندند، انگار که از ابر یک‌عالمه اسکناس باریده باشد و من بلند گریه می‌کردم و هیچ‌کس در این خوشبختی حواسش به من نبود. تا مدت‌ها با دوستانم قهر بودم و آن‌ها به روی خودشان نمی‌آوردند...با کمی تردید واردِ ساختمان شدم که از کهنگی، متروک به نظر می‌رسید. گچ‌های سبز و سفیدِ دیوارها فرو ریخته بودند و بوی نا فضا را گرفته بود. بوی بچگی اما بیشتر بود. سایه‌روشنِ نورگیرِ راهروها را که دیدم نفسم تند شد. راه‌پله را که دیدم نفسم تند شد. ستون‌های سفید و ناهماهنگ را که دیدم... دویدم... با سرعت از راه‌پله‌ها دویدم بالا. هیچ‌کس انگار نبود. دست به نرده، پله پله پله، دویدم بالا. طبقه اول. طبقه دوم. داشتم می‌رسیدم. نفسم تند، قلبم می‌کوبید. صدای کفش‌هام، تق تق تق. صدای سنگ پله، صدای نفس‌هام. طبقه سوم، نورگیر، پنجره، تصویر پارک، تصویر کاج‌ها، درختان توت، راهرو، نور، سایه، روشن. درِ خانه... سردم شد، یخ زدم. نشستم به اشک ریختن. چرا هیچ‌کس نیست. آقای جمالی کجاست؟و پسرش ابوالفضل که دوستم بود... آقای کریمی‌نژاد الان کجاهاست. همیشه دلشان بچه می‌خواست اما بچه‌دار نمی‌شدند. آقای معصومی‌نژاد که همسرش روانشناس بود و خیلی می‌خندید و همه را می‌خنداند.کودک‌شان از سرطان مُرد و بعد دیگر نخندید و نخنداند. اسم بچه‌اش رضا بود. رضا کوچولو که نتوانست سرطان را تحمل کند و هیچ‌کدام از کتاب‌های روان‌شناسیِ دانشگاهیِ خانم معصومی دیگر به دردش نخوردند... آرام بودم. نفسم سر جایش نشسته بود. دست کشیدم روی دیوارهای پوسیده. روی نرده‌ها. دست کشیدم روی سنگ‌ها. کودک شدم. کوچک شدم. دلم خواست بروم مدرسه. دبستانِ خودم که آن سوی همین مجتمع مسکونی بود. آرام از پله‌ها پایین آمدم. کوله‌پشتی بچگی‌هایم را پشتِ شانه‌ام انداختم. فاصله‌ها دوباره طولانی شدند. مجتمع، دوباره مثل قدیم‌ها پر شد از صدای بچه‌ها. صبح بود. صبح خیلی زود. از مسیر پشتی راه افتادم به سمت دبستان. درخت‌های زالزالک میوه نداشتند. طول می‌کشید تا میوه بدهند و با سارانی و موسوی و جُغتای و بقیه بچه‌ها برویم سر وقت‌شان. راهم را از کنار دیوار پیرامونی کل مجتمع پیش گرفتم. مثل کودکی‌ها دلم هوس کرد بالای دیوار بدوم. اولش خیلی ترسناک بود. دست‌هایم را به دو سو باز می‌کردم تا تعادلم را حفظ کنم. بعدها ترسم ریخت و نیازی به باز کردن دست‌ها نبود. و بعد که دیگر دیوار شد خیابانِ عریضِ من که با سرعت رویش می‌دویدم. لذتی که آن زمان با هیچ‌چیز عوضش نمی‌کردم. حالا هم همان بچه‌ام، فقط موهای کنار شقیقه‌هایم سفید شده و چندتار از ریش‌هایم. کمی زانوهایم درد می‌گیرد و کمی غمگینم واِلا می‌توانم بالای دیوار بدوم...به اتاقکِ کوچکی رسیدم که زمانی تعاونی بود. کوپنی چیزهایی می‌دادند که از آن چیزها فقط شیرهای شیشه‌ای یادم مانده است. مامان، سبد می‌داد دستم که درونش شیشه‌های خالیِ شیرِ روزهای گذشته بود. سبدها را توی صف می‌گذاشتیم و خودمان ول می‌چرخیدیم و بازیگوشی می‌کردیم تا نوبتِ سبدمان شود. آقای سارانی که پدر دوستم بود پشتِ پنجره می‌ایستاد و شیر می‌داد. من دلم شیر کاکائو می‌خواست اما آقای سارانی می‌گفت قانون این است که به ازای هر سه‌تا شیشه شیر، یک شیشه کاکائو می‌دهیم، نه بیشتر...رسیده بودم به مدرسه. دورتادورش فنس بود، همان‌طور که حالا هست. حیاط بزرگی داشت، همان‌طور که حالا دارد و کلاس‌ها کنار هم با پنجره‌های عریض، انگار اتاق‌های شیشه‌ای، روی کرسی. از پشتِ فنس رفتم جلوی کلاس خودم. آقا معلم داشت پسربچه‌ها را به داخل کلاس هدایت می‌کرد. چه بچه‌های کوچولویی بودند و آقا معلم از من جوان‌تر به نظر می‌رسید. صدایش زدم. آمد جلوم، آن‌طرف فنس. بهش گفتم اینجا کلاس درس من بود. فقط نگاهم کرد. گفتم اندازه‌ی این بچه‌ها که بودم توی همین کلاس درس می‌خواندم. لبخند زد. داشتم سعی می‌کردم تمام حس‌هایم را در کلام منتقل کنم اما نمی‌شد. تردید داشت، یا شاید برایش اهمیتی نداشت. پرسید چند سال پیش؟ گفتم خیلی سال پیش، خیلی... چند جمله‌ای گفتیم و آرزوی موفقیت کرد و خداحافظی کردیم... خانم احمدی با تیزیِ خط‌کشِ چوبی شاگرد تنبل‌ها را کتک می‌زد. درست توی همین کلاس. مدیر، آدم خیلی چاق و گردن‌کلفتی بود که با شلنگ بچه‌ها را می‌زد. ناظم هم مردِ لاغر اندامی بود که با ترکه کتک می‌زد. بینِ همه‌ی این‌ها معلمِ ما از همه خوشگل‌تر بود. کت‌دامن‌های شیک می‌پوشید. چهارخانه با رنگ‌های مشکی و سبز، گاهی طوسی. اکثر هم‌کلاسی‌هایم از خانواده‌ی خیلی فقیر بودند. خانواده‌ی کارگر و معمولاً پدر و مادرشان سواد درست و حسابی نداشتند. این‌ها هر روز کتک می‌خوردند. درس نمی‌خواندند و اصلاً آدم نمی‌داند که دوستش چه مشکلاتی در خانه دارد که درس نمی‌خواند و چرا اصلاً پوست دستش در کودکی کلفت شده و وقتی آقای ناظم با ترکه محکم به کف دست‌هایش می‌کوفت، آخ نمی‌گفت. و چرا پوست دست من نازک بود و سالی یک‌بار که کتک می‌خوردم کف دستم آن‌قدر می‌سوخت که می‌نشستم یک گوشه‌ی حیاط و گریه می‌کردم و فوت می‌کردم کفِ دستم تا دیگر نسوزد و باز می‌سوخت و خیلی قرمز می‌شد. خانم احمدی هیچ‌وقت مرا نمی‌زد. یعنی من عاشقش بودم و همیشه درس‌هایم را مرتب و منظم انجام می‌دادم و او خیلی زیبا بود و دلم می‌خواست با او ازدواج می‌کردم. عادت داشت اول از تنبل‌ها بپرسد و همه‌شان را که معمولاً درس بلد نبودند جلوی تخته به خط کند و بگوید هر دو دست بالا. آن‌ها هم کفِ زمختِ دست‌هایشان را بالا بگیرند و خانم احمدی با تیزیِ خط‌کشِ چوبی‌اش یکی به این دست بزند، یکی به آن دست و بلند شمارش کند: سی، بیست و نه، بیست و هشت... آن روز یک مساله ریاضی روی تخته نوشت. از تنبل‌ها شروع کرد. هیچ‌کس بلد نبود. همه را به‌خط کرد. رسید به زرنگ‌ترها. نفس‌های همه حبس شده بود. خانم احمدی؟ مگر من عاشقت نیستم؟ داری چه‌کار می‌کنی؟ رسید به من. خیلی عصبی بود. از ته چشم‌هاش که همیشه می‌خواندم مرا دوست دارد، نتوانستم چیزی بخوانم. یخ زده بودند. از من پرسید، بلد نبودم، گفت بیا جلوی تخته. تمامِ بچه‌های کلاس را به‌خط کرد. من آخر از همه ایستاده بودم و داشتم نگاه می‌کردم که چه‌طور عصبانی‌تر از همیشه دارد با تمام توانش می‌کوبد کف دست‌های تک‌تک بچه‌ها و آخ‌آخ بچه‌ها بلند می‌شود و بلندتر از همیشه می‌شمارد سی، بیست و نه، بیست و هشت... تا همه را کتک زد و رفتند نشستند سر جاهایشان و دست‌هایشان را ها می‌کردند یا می‌مالیدند به ران‌هایشان یا زیر بغل‌شان و آخ و اوخ می‌کردند. من مانده بودم و وحشتی که از درون چشم‌های خانم احمدی درون قلبم می‌ریخت و کف دستم سوزن‌سوزن می‌شد و قلبم تند و تند می‌زد. قبل از اینکه بگوید، دست‌هایم را بالا آوردم. خط‌کش را برگرداند. دیدم که تردید کرد و خط‌کش را از تیزی به کف چرخاند. چشمانم را محکم فشردم و دست‌هایم داشت می‌سوخت و لبهایم را گاز گرفته بودم و سی، بیست و نه، بیست و هشت... رفتم نشستم سر جایم و اشک‌هایم آرام سر می‌خوردند پایین...اسماعیل سالاری