تکرار مکررات و تجدیدی بر مسائل پیش رو

نیک می دانیم که مسیر حرکت فرهنگی ایران در چهل و اندی سال گذشته، مسئله ای است که هنوز با چالش های فرسایشی مستمر مواجه است. از همین رو است که این سوال مدام در اذهان می چرخد که چرا حرکت فرهنگی کشور تا این حد به طور مداوم فرسایشی و آشفته است؟ و از همه مهم تر اینکه چرا مسئولان، متولیان و فعالان فرهنگی روی به امور روتین و کلیشه ای می آورند و گمان کار هوشمندانه دارند؟ پاسخ را باید این گونه داد که در اکثر مواقع پیش از صحبت درباره هر مسئله فرهنگی، یکسری مسائل اساسی همواره مغفول مانده است و حتی در بین نخبگان و جریان های فعال انقلابی پذیرفته نشده است.معضل اصلی و اولیه پیش روی انقلاب برای حرکت فرهنگی خود این است که نقشه ها و راهبردهای تدوین شده برای عرصه فرهنگ، واقعیت را تبیین نمی کند و بر اساس آنچه که مطلوب است طراحی می شود. به همین دلیل همواره تئوری انقلاب از واقعیت عقب افتاده است و در مواقع حساس مانند جنبش های ضد حجاب، افکار عمومی و...دست و پا گم می کند و هر برنامه ای که اجرا کنند وضع را بدتر می کند. و وقتی چنین ساختاری با مسئله افول غرب و انتظار دنیا از وضعیت جدید مواجه می شود نمی تواند فرصتی برای عرضه تمدنی خود داشته باشد و صرفا در موازنه مناسبات سیاسی_اقتصادی کوتاه مدت محصور می ماند. توضیح واضحات آنکه ما این را نپذیرفته ایم که تمدن نهایی در آسمان ها نیست، بلکه بر روی زمین و واقعیت های میدانی شکل می گیرد و به صورت تکاملی و گلخانه ای تحقق زمینی پیدا می کند، نه به شکل ناگهانی و انقلابی مانند بالا رفتن از دیوار سفارت و تصور کوتاه مدت و لسانی از امر به معروف. چنین هدفی کار و اندیشه بلند مدت می خواهد که مع الاسف از حوصله عمده جامعه نخبگانی و جنبش های دانشجویی یا مردمی ما بخصوص نسل جدید و همچنین از حوصله آشفتگی برخی ارگان های رسمی خارج است.مسئله اساسی دوم فقدان ابزار، عقلانیت ابزاری و اصرار بر روش های قدیمی است. که آگاهی کافی و جدی از سوی متولیان فرهنگی، سیاستگذاران و مسئولان کشور برای پذیرفتن این مسئله وجود ندارد. این مسئله ناشی از دو موضوع است یکی همان عقب ماندگی تئوری از واقعیت است که ذکر آن رفت و دیگری عدم پذیرشِ عینی این موضوع که مواجهه ما با غرب تمدنی شده است و درک اینکه هنوز ابزارهای مناسب را نداریم. توضیح واضحات آنکه نیک می دانیم تمدن غرب از ابزار هنر برای تئوریزه کردن فرهنگ در متن جامعه استفاده کرده است. یعنی هنر تجلی عقلانیت یک فرهنگ است. یا در عرصه اقتصادی بانک تجلی عقلانیتِ فرهنگ و رفتار اقتصادی جامعه است. اما انقلاب اسلامی در برهه فعلی عقلانیت جدیدی برای ورود فرهنگ به ساحت اجتماعی و عینی در دست ندارد ما هنوز سینما را مسخر نکرده ایم و ماهیت سینما در ایران مانند غرب، صنعتی است. در عرصه ي اقتصادی نیز عقلانیت جدیدی برای تنظیم مناسبات اقتصادی و رفتار اقتصادی جامعه نداریم با اینکه عمده مشکلات اقتصادی به این مسئله بازمی گردد اما کلیت جامعه اعم از مردم و دولت این را نمی پذیرند.مسئله سوم که نقش آن در آشفتگی حرکت فرهنگی کشور نقش دارد مهندسی کردن فرهنگ است یا به اصطلاح صنعتی کردن مسئله فرهنگ. مع الاسف ما هنوز از قفس آهنینی که برای خود ساخته ایم_که همچنان هم می سازیم_بیرون نیامده ایم. این موضوع گاهی به دخالت مهندسی و افراد غیر علوم انسانی بازمی گردد که می خواهند حرکت فرهنگی را که ذاتاً مولفه کیفی است، با راه حل های کمی حل کنند. باید از آن ها سوال کرد که چرا می خواهید زودتر از واقعیت ها، به هدف برسید؟ چرا در یک عرصه طبیعی می خواهید با مهندسی کردن و برنامه ریزی از بیرون یک پروژه غیر طبیعی تولید کنید؟ پرواضح است که در جایی روی زمین می ماند و یا زمین می خورد. نگرش مهندسی به فرهنگ و کار فرهنگی همیشه عیان نیست گاهی از جایی که فکرش نمی کنیم ضربه می خوریم چرا که ماهیت تمدن غرب و تکنولوژی غرب را نمی خواهیم درک کنیم. مثلا فکر می کنیم با توسعه بوم گردی یک گردشگری اسلامی درست کردیم به اقتصاد کمک کردیم و اشتغال زایی کردیم و در عین حال توهم داریم که میراث را حفظ کردیم، در حالی که با این کار ماهیت کارکردی فرهنگ را دستکاری کردیم و صنعتی زده کردیم. فرهنگِ اشتغال روستا را بر هم زدیم و افراد کار کشاورزی را رها می کنند و اقتصاد کشور از فرهنگ ضربه می خورد. یا مثلا به بهانه جذاب تر شدن قرآن(بخوانیم ترویج قرآن) جلدهای خیره کننده ای طراحی کردیم و قرآن را وارد صنعت و تجارتِ دکوراسیون و لوازم لوکس کردیم. در حالی که ما فرهنگ رقیب را دقیق نشناخته ایم. خصلت ابزار انگارانه تمدن غرب می تواند کاری کند که از فرهنگ محلی یک منطقه به نفع مدرنیته و توسعه خود بهره ببرد.رسیدن به نقطه احساس وجود این مسائل نیازمند زمان است. یا باید به نقطه ای رسید که حافظه اجتماعی متولیان، مسئولان و فعالان فرهنگی از راه طی شده اشباع شود و با یک تنلگری به خود بیایند که درک کنند آن راه ها به مسائل پاسخ نمی دهد و از زاویه دیگری به مسئله نگاه کنند یا نخبگان دانشگاهی و جامعه مطالبه گر یعنی دانشجو نگاه متفاوت تر از عوام، به مسائلی که مطالبه می کند داشته باشد به عبارتی ضرورت تحول در نگرش به حرکت فرهنگی انقلاب را احساس کنند تا بتوانند وجود آسیب های بنیادین را مشاهده کنند.