نقد و انتقاد در اسلام

نقد و انتقاد در اسلام با سلام و صلوات بر محمد و آل محمد و درود بیکران بر روح بلند کریمه اهل بیت حضرت فاطمه معصومه (س)1- نقد یعنی : وارسی و بررسی نوشتار، گفتار یا رفتاری برای شناسایی و شناساندن زیبایی و زشتی، بایستگی و نبایستگی، بودها و نبودها و درستی و نادرستی آنها است.2- نقد هم وزن نصیحت : یکی از واژه های پر کاربرد قرآنی و روایی نصیحت است که به معنای انتقاد سالم است به معنای خالص شدن و خالص کردن؛ بنابراین ناصح، کلام و عمل خود را از هر ناخالصی پاک نموده و انگیزه‌ای جز خیرخواهی ندارد و همچنین بدون هیچ گونه غرض شخصی، و صرفاً برای منافع و مصالح فرد یا جمع، اقدام می کند.3- فرق انتقاد و عیب جویی:انتقاد در ردّیابی عیوب و ابراز آن به صاحب عیب، مشابه با عیب جویی است اما از دو جهت با عیب جویی که به شدت مورد مذمت اسلام است فرق دارد که عبارتند از :الف) از حیث انگیزه فاعلی: منشأ عیب جویی، حسادت و انتقام جویی و خودخواهی و خباثت نفس است، ولی خاستگاه انتقاد، نوع دوستی و عواطف انسانی و تعهّد ایمانی است.ب) از حیث انگیزه غایی: هدف عیب جو ، آزاردهی و تخریب شخصیت و در هم شکستن طرف مقابل خویش است، در حالی که غرضِ انتقادگر، اصلاح و زدودن عیوب و رو به کمال بردن شخص مورد انتقاد است.4- فرق انتقاد با نهی از منکر : نهی از منکر به عنوان یکی ازمهمترین واجبات اسلام ، تشابه و تجانس بسیار زیادی با انتقاد دارد که عبارتند از :الف) انتقاد، اعم از نهی از منکر می باشد؛ زیرا هر نهی از منکری، انتقاد هم هست، ولی هر انتقادی نهی از منکر نیست.ب)پشتوانه اصلی انتقاد، حکم عقل است اما پشتوانه اصلی نهی از منکر، حجت شرعی و در قبال تکلیف و وظیفه شرعی است یعنی نهی از منکر صورت می گیرد.5- اهمیت نقد و نقدپذیری در اسلامالف) در آموزه های دینی، واژه هایی مانند ؛ نصیحت، تذکر، موعظه، استماع قول، اتّباع احسن، تواصی به حق، دعوت به خیر و امر به معروف و نهی از منکر، هر یک به گونه ای، اهمیت و جایگاه نقد و نقدپذیری را بیان می کنند.ب) بیان آثار سودمند نقد مانند: داشتن جامعه ای سالم بانشاط و شـاداب، شهروندان آگاه و مسئول، دولتمردان متواضع و پاسخگو، شکوفای اندیشهج) بیان پیامدهای ترک نقد مانند: جامعه بدون نقد، جامعه بدون پرسش و جامعه مرده و بی روح ، یکنواختی، احساس بی نیازی و رضایت به کارکرد خود ، غرور ، فاسد شدن،6 - روحیه‌ی انتقاد پذیریبدون شک تمام اقشار جامعه به نقد و انتقاد سالم و سازنده نیازمندند؛ اما این، نیمی از کار است، نیم دیگر که در واقع کامل کننده‌ کار است،نقد پذیری و به کار بستن انتقاد ناقدان است.امام علی(ع) می‌فرمایند:"بزرگ‌ترین توفیق‌ها پذیرش نصیحت (قبول کردن و عمل کردن آن) است." و درجای دیگر می فرمایند : "کسی که اهل پذیرش سخن حق و اصلاح است، از تباهی نجات می‌یابد و از رسوایی در امان می‌ماند."۷ - هدف و فلسفه انتقاد و انتقاد پذیری- هدف از نقد "تشخیص و انتقال نقاط قوت و ضعف هرگونه تفکر و رفتار انسانی به نحوی که بتوانند آن را در جهت مصالح و پیشرفت و رشـدخود به کار ببرند" می باشد.- دغدغه انتقاد در جامعه حرکت از وضعیت موجود به وضعیت مطلوب است.- مساله خطاپذیری انسان (انسان ممکن الخطاست) و کامل نبودن انسان سبب مطرح شدن بابی چون انتقاد و انتقادپذیری می شود.۸ - آثار انتقاد و انتقادپذیری- کمک به افراد و مدیران و کارگزاران جهت برطرف ساختن عیوب- با انتقاد سازنده و سالم است که عیوب افراد و مدیران و کارگزاران، شناسایی و رفع و دفع شده و همین امر است که اصلاح، تکامل و پیشرفت جامعه را به بار می‌آورد.- نقد آینه ای است که ما را به خودمان نشان می دهد و از نگرش مردم نسبت به خودمان باخبر می سازد.- ایجاد محبت و دوستی4- انتقاد اگر چه در ابتدا ممکن است موجب تلخی و تندی شود اما تلخی نخستین آن با دستآوردهای شیرین آن از میان می رود.5- توجه به انتقاد وارد و بجا، منجر به رفع عیوب و محبت و دوستی می گردد.6- انتقاد در صورت وارد نبودن و توجیه کردن شخص، باعث از بین رفتن ذهنیت اشتباه می گردد.۹ - انواع و اقسام انتقاد- انتقادات سازنده: انگیزه آن، شناسایی حق و رسیدن به آن است. هدف این نوع انتقادات معمولا رسیدن به کمال مطلوب است. این نوع انگیزه‌ها بر پایه علم و دانش و منطق استوار است و ناقد، نیت درست و سازندگی (اصلاح رفتار و کمک به رشد شخص مورد انتقاد) دارد.- انتقادات تخریبی: از جمله انگیزه های آن؛ جوسازی و شایعه پراکنی، خود نمایی یا نمایش، سوء استفاده ها و عقده‌های شخصی می باشد. ناقد در این نوع انتقاد، قصد سازندگی ندارد بلکه برعکس از حق و حقیقت دور می شود و بدون ارزیابی و راهیابی دقیق گام بر می‌دارد که در نهایت، تخریب سرانجام آن است. به همین لحاظ است که درباره نقد عمدتا به سه عنصر؛ سازندگی، نیت ناقد و مساله تخصص و دانش لازم تکیه می‌شود. [۲۲]۱۰ - آداب و اصول اخلاقی در باب انتقاد1- گام اول انتقاد شروع کردن از خوداست ، بسیاری از ما در دیدن عیب و نقص دیگران ریز بین و دقیق هستیم، با این که ناقد ابتدا باید از خود شروع کند و در گام نخست، در جستجوی زدودن عیب‌های خویش باشد.2- انتقاد با نیت خیر خواهی و به قصد اصلاح و ارشاد انجام شود. نقد نباید برخاسته از حسد و غرض ورزی باشد.3- لحن انتقاد کننده باید توام با مهربانی و ملایمت و مشفقانه باشد.4- انتقاد در خلوت و بدون آبرو ریزی انجام شود و الا سرزنش محسوب می شود5- فقط از رفتار و کارمورد خطا انتقاد شود نه شخص و شخصیت طرف مقابل ، یعنی بر ناقد لازم است که میان حساب اشخاص و کار و رفتار آنها تفکیک نماید .6- انتقاد بدون توهین و تحریک عصبی انجام شود.7- انتقادگر، فرصتی برای جبران به انتقادشونده بدهد.8- انتقاد همراه با ذکر کارها و اوصاف مثبت انتقادشونده باشد.9- انتقادگر در حین انتقاد بر احساسات خود تسلط داشته باشد.10- روش انتقادگر عیب پوشی و راز داری باشد نه افشاگری.خداوندا تو چنان کن که چنان کنیم که تو میخواهی