نقدی بر کتاب «خاطرات شیخ ابراهیم زنجانی»

در این مجال تلاش می‌شود با دو رویکرد متفاوت متن خاطرات شیخ ابراهیم زنجانی مورد واکاوی قرار گیرد. نخست، واکاوی متن به مثابۀ یک متن انتقادی به طبقۀ روحانیت بسیار قابل‌تأمل است. زنجانی در قامت طلبه‌ای که به مدت بیست سال در نجف تحصیل وزندگی کرده کاملاً به سازوبرگ طبقۀ روحانیت آگاهی دارد. او فارغ از نگاه محافظه‌کارانه تلاش می‌کند پوستۀ مقدس مآبانه طبقۀ روحانیت را کنار زده و از ماهیت درونی آن تصویری روشنی ارائه دهد. در این نقطه است که نقد درون گفتمانی او به نهاد روحانیت، متنش را متمایز از متون سایر روشنفکران دورۀ مشروطیت قرار می‌دهد.به‌تنهایی با خوانش متن خاطرات شیخ ابراهیم زنجانی به‌سختی می‌توان ادعا کرد که او پروژۀ پروتستانیسم اسلامی را در دستور کار خود قرار داده است، ولی آنچه مسلم است از سویی او دین را به‌عنوان عنصری رهایی‌بخش برای انسان تلقی می‌کند و ازاین‌رو است که در بیست‌وشش ماده سعی می‌کند هستۀ مرکزی تفکر اسلامی را بیان کند؛ و از سوی دیگر نقدهای جدی او به طبقۀ روحانیت در آن زمان که تنها متولیان تام‌الاختیار دین اسلام شناخته می‌شوند، نشان می‌دهد که او به‌شدت دغدغۀ اصلاح دین را در سر می‌پروراند. او روحانیون را به‌عنوان یکی از عوامل بازدارندۀ توسعۀ آگاهی عمومی می‌شناسد. زنجانی روحانیت را به دلیل انحصارطلبی در دانش اسلامی (فقه و اصول) و جلوگیری از گسترش سایر علوم چون انسانی و طبیعی مورد سرزنش قرار می‌دهد. او به تواتر با ارائه استدلال و مصادیق به ابزاری شدن دین توسط روحانیون هشدار می‌دهد و تأکید می‌کند دین به‌واسطه نیازی ندارد.او کمتر دین اسلام را موردنقد جدی قرار می‌دهد و فقط در یک مورد در خصوص مسئله شیعه و سنی و خلافت علی سخنانی نقادانه به میان می‌آورد. بااین‌وجود نقدهای جدی و بسیار تند او به روحانیون به قوت خود باقی است. جزئیات دقیقی که او از نوع ارتباط روحانیون و عامۀ مردم ارائه می‌کند، نشان می‌دهد روحانیون در طی سال‌های متمادی جایگاه خود را به‌عنوان یک طبقۀ اقتصادی اجتماعی مسلط در جامعه ارتقاء داده‌اند. آن‌ها با گرفتن متداوم خمس و زکات (که او آن را گدایی روحانیون می‌نامد) موقعیت اقتصادی خود را در جامعه تثبیت کرده‌اند و از طرف دیگر به دلایل روشن به‌عنوان طبقه‌ای که دارای منزلت اجتماعی بالایی هستند در جامعه شناخته می‌شوند. روحانیون شاخص در هر منطقه حلقه‌های قدرت خود را که شامل بازاریان متنفذ، طلبه‌های جوان و قلچماقان هستند را تشکیل می‌دهند. نقدی او زمانی بر حلقه‌های قدرت روحانیون تیزتر می‌شود که او آن‌ها را به دلیل سوءاستفاده از قدرت در جهت اشاعۀ خرافه گرایی، تطمیع مردم برای ستاندن خمس و زکات، دست‌اندازی به مال یتیمان و تصاحب بیوگان متهم می‌داند. به این دلایل زنجانی به‌شدت منتقد جایگاهی است که روحانیون به‌عنوان مبلغان دینی برای خود در جامعه تعریف کرده‌اند و نسبت به این موضوع انزجار خود را نشان می‌دهد.همایون کاتوزیان در کتاب جامعۀ کوتاه‌مدت در خصوص بی‌اعتباری جان و مال می‌گوید: «ازآنجاکه‌ شاه‌ نایب‌ خداوند روی‌ زمین‌ بود و به‌هیچ‌روی‌ در برابر افراد و طبقات‌ جامعه‌، با هر مایه‌ از فضل‌ و اعتبار و ثروت‌، ناچار به‌ پاسخ‌گویی‌ نبود بر جان‌ و مال‌ اتباع‌ یا همان‌ رعیت‌ دستی‌ گشاده‌ داشت‌. آنگاه‌که‌ فرمانروا خود مظهر دولت‌ و مستقل‌ از جامعه‌ باشد، هیچ‌ حقی‌ مستقل‌ از شخص‌ او وجود ندارد. به‌عبارت‌دیگر هیچ‌ شخص‌ یا طبقه‌ یا جماعتی‌ قادر نیست‌ مدعی‌ حقی‌ باشد، مگر آنچه‌ فرمانروا اعطا کرده‌ یا به‌ تائید او رسیده‌ است‌. آنچه‌ را که‌ فرمانروا اعطا کرده‌ خود او یا جانشینش‌ می‌تواند باز پس‌ بگیرد؛ بنابراین‌ هیچ‌ قانون‌ یا نظام‌نامه‌ای‌ نیست‌ که‌ قدرت‌ دولت‌ را محدود کند یا در صورت‌ تخطی‌ و تجاوز دولت‌ مورد استناد قرار گیرد. درواقع‌ اصطلاح‌ «تخطی‌ و تجاوز» به‌ معنای‌ رایج‌ اصولاً کاربردی‌ ندارد زیرا درجایی‌ که‌ هیچ‌ حقی‌ مستقل‌ از فرمانروا وجود ندارد تا نقض‌ تواند شد. این‌ دلیلی‌ روشن‌ است‌ برای‌ این‌که‌ چرا در ایران‌ مالکیت‌ خصوصی‌ (به‌ معنای‌ رایج‌ در تاریخ‌ اروپا) نمی‌توانست‌ وجود داشته‌ باشد.»فراست شیخ ابراهیم زنجانی در تحلیل مشابهی که او از بدبختی‌های جامعۀ زمان خود در خصوص عدم انباشت سرمایه و به‌تبع آن عدم شکل‌گیری طبقۀ متوسط را به همراه دارد را می‌توان دید. او می‌گوید: «خوانندگان بدانند که سبب بدبختی سکنۀ ایران چیست که برخلاف ممالک دیگر ثروت در هیچ خانواده تا دو پشت و سه پشت پاینده نمی‌شود و مردم دیگر هرگز به یکدیگر و به هیچ معامله و شرکت و تجارت و بنای کارخانه و سایر آبادی رغبت و اعتبار نمی‌کنند.» و ادامه می‌دهد: «مردم باید اطمینان داشته باشند در صورت اختلاف و ظهور خلاف مرکز احقاق حقی هست و دزدان و خورندگان مال مردم و جانیان بترسند که محکوم می‌شوند لکن در ایران نه کسی امید احقاق حق دارد نه کسی باک از تعدی و جنایت و خوردن مال مردم و سایر بدی‌ها.» او همچنین در فقرۀ مرگ حاجی میر بهاءالدین به وارثان او می‌گوید: «باید نسبت به وصیت و تقسیم ارث و ثروت میان خودتان به‌زودی به‌طوری ختم کنیم که تا چپاولیان خبردار شوند کار گذشته باشد.» و یا درجایی دیگر می‌گوید: «سالار الدوله با همدستان بناگذاری می‌کنند که حاجی میرزا اشرف را بکشند و چون اولاد زیادی از دو زن و همه جوان و کوچک دارد، اعتنا نکرده، به اسم حفاظت خانواده پول زیادی که از طلا و نقره در خانه خزینه کرده گماشتگان سالار الدوله ببرند». او به درستی بر وجود استبداد و عدم حاکمیت قانون در جامعه تاکید می‌کند و روحانیون را به عنوان یکی از ارگان استبداد تلقی می‌نماید. رویکرد دوّم به متن خاطرات شیخ ابراهیم زنجانی سنجش متن نقادانۀ او بر پایۀ هویت روحانی‌اش در قامت روشنفکر عصر مشروطه است. او خاطراتش را در اواخر عمر خود نگاشته است و بنابراین تحلیل‌ها و ارزیابی‌هایی که در دوره‌های مختلف زندگیش از شرایط فردی و اجتماعی خود و جامعه ارائه می‌دهد، نگرش ابراهیم زنجانی است که میان‌سالی را سپری کرده و انقلاب مشروطیت را از سر گذرانده است. او در اواخر عمر به‌شدت منتقد طبقۀ روحانیت است و آن‌ها را به دلیل نداشتن حرفه و تخصصی که بتوانند از طریق آن ارتزاق کنند مورد سرزنش قرار می‌دهد این در حالی است که او تا قبل از عزیمت به تهران و بدست آوردن کرسی نمایندگی مجلس سبک زندگی آخوندی مشابه تمامی روحانیون را در پیش‌گرفته است. او برای سخنرانی‌های خود مسجد بخصوصی را برگزیده است و برای سپری کردن امورات زندگی از حاجی میر بهاءالدین و فرزند ارشد او پول دریافت می‌کند. او حتی بعد از بدست آوردن کرسی نمایندگی مجلس تا پایان عمر لباس روحانیت را کنار نمی‌گذارد. زنجانی منتقد نهادی است که خود از آن برخواسته است، او منتقد سبک زندگی آخوندی است که خود آن‌گونه زیسته است، همچنین او منتقد حلقه‌های قدرتی است که خود به دلیل داشتن آن روابط گسترده با مقامات و بازاریان عالی‌رتبه خود از آن برخودار بوده است.