داستان نسلی اغراق‌زده

گفت‌‌وگو با آذردخت بهرامی درباره‌ی رمان «سوتیکده‌ی سعادت، پرشین فامیلز، دات کام»آذردخت بهرامی از فارغ‌التحصیلان رشته ادبیات نمایشی از فرهنگسرای نیاوران است. او سريال‌ تلویزیونی «خانه، محله، مدرسه» را در سال 1374 برای گروه کودک شبکه 1 سیما نوشت و پس از تالیف چند برنامه تلویزیونی نگارش فیلمنامه سریال تلویزیونی «رستوران خانوادگي» را برای شبكه 5 سیما بر عهده گرفت. تألیف 20 قسمت اول سریال تلویزیونی «شمس‌العماره» نیز از دیگر آثار کارنامه این نویسنده محسوب می‌شود.بهرامی اواخر دهه شصت با نویسندگانی همچون محمد تقوی، حسین سناپور، حسین مرتضائیان آبکنار، مهکامه رحیم‌زاده، انوشه منادی، منصوره شریف‌زاده در گالری کسری همدوره بود و جلسات هفتگی آن‌ها بعد از تعطیلی این گالری تا واپسین روزهای زندگی گلشیری ادامه پیدا کرد. آن‌ها در این دوره غیر از پرداخت به ادبیات ایران، ادبیات جهان و داستان‌خوانی، «وزن شعر» و «نظریه اطلاع» را زیر نظر ابوالحسن نجفی، «ساختارگرایی» را زیر نظر رضا براهنی و «تاریخ ادبیات» را زیر نظر محمدعلی سپانلو آموختند. او پیش از این به همراه برخی از همدوره‌هایش در گالری کسری یک دوره کوتاه داستان‌نویسی را نیز زیر نظر سیروس طاهباز در کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان گذراند.بهرامی در سال 1385 اولین مجموعه داستان خود را با نام «شب‌های چهارشنبه» از سوی نشر چشمه منتشر کرد. او یک سال پس از آن در سری چهره‌های درخشان انتشارات رشد کتاب «جمالزاده» را منتشر کرد و سال 1388 نیز نگارش کتاب «فرخی یزدی» را در همین مجموعه بر عهده داشت. این نویسنده در سال 1390 مجموعه 9 نمایشنامه‌ی رادیویی و در سال گذشته نیز رمان «آب، آسمان» را از سوی نشر چشمه روانه بازار کرد. «سوتیکده‌ی سعادت» دومین رمان آذردخت بهرامی به تازگی از سوی إهمین انتشارات منتشر شده که به همین مناسبت با او به گفت‌وگو نشستیم.طنزنویسی در ایران کار سختی است؟اصلا و ابداً. کافی است زاویه دیدت را عوض کنی و قدری ارتفاعت را بالاتر یا پایین‌تر ببری. اما انتشار طنز کار بسیار سختی است به این دلیل که آستانه‌ی تحمل همه‌ی ما پایین است و گاهی حتی یک شوخی کوچک هم می‌تواند عصبانی‌مان کند.از نگاه شما «سوتیکده‌ی سعادت» مصداقی از جامعه است و زبان طنز را به قصد نقد اجتماعی انتخاب کردید؟سوتیکده حداقل به اندازه‌ي یک خانه‌ی ایرانی مصداقی از جامعه است. زبان تیز و گزنده‌اش هم در نوع نگاه و فرهنگِ نسل ِ راوی ریشه دارد.شما تا پایان رمان «سوتیکده‌ی سعادت» به فرم وبلاگ‎‌نویسی پایبند ماندید؛ چرا این فرم را برای نوشتن یک رمان نسبتا بلند انتخاب کردید؟همیشه فرم نوشتن یادداشت روزانه برایم جذابیت داشت. راوی هم در ابتدای رمان می‌گوید که همیشه دوست داشته مثل دزیره دفتر خاطرات داشته باشد. فرزانه در آن خانه‌ی درندشت که پر از مأمور و جاسوس و به قول خودش سات‌لایت است، احتیاج به خلوتکده‌ای دارد که بتواند دفترش را در آن پنهان کند، اما نمی‌تواند و یادداشت‌هایش همیشه لو رفته‌اند.اینترنت اصولاً برای ایجاد ارتباط ابداع شده، اما در خانه‌ای که راوی در آن خلوتی ندارد می‌تواند نقش نهانگاه او را بازی کند. او وبلاگ را به این دلیل انتخاب کرده که فکر می‌کند هیچ‌کدام از افراد خانواده نمی‌توانند یادداشت‌هایش را پیدا کنند. زبان تند و تیز او هم بیش از هر چیز بر آزادی او دلالت دارد. فرزانه که برای اولین بار خود را در مکانی هر چند مجازی تنها و آزاد یافته عنان زبان را از هر نوع قانون و قاعده و فیلتر و معیار اخلاقی و اجتماعی رها کرده است. به همین دلیل شخصیت فرزانه در این وبلاگ شخصیت اصلی و واقعی و بدون رتوش اوست و به کمک همین زبان و امکان اندیشیدن با آن موقعیتش را در جامعه تشخیص می‌دهد و برای آینده‌اش تصمیم می‌گیرد.علت این که خانواده یک راننده ترانزیت (که صاحب گاراژ هم هست) را برای داستان سوتیکده انتخاب کردید چه بود؟راننده‌ی کامیون امکان شهر به شهر رفتن را دارد و قابلیت این را دارد که در هر شهر یک کاشانه داشته باشد. امیدوارم فردا اعضای اتحادیه رانندگان کامیون نیایند پشت در دفتر روزنامه کلید یا نشر چشمه اعتراض کنند که چرا راننده‌ی کامیون این کتاب چند همسری را انتخاب کرده.برای پدر فرزانه احتیاج به یک شخصیت آزادمنش و جذاب داشتم که فرزانه دیوانه‌وار دوستش داشته باشد. نمی‌خواستم پدرش یک مرد مستبد و خشن باشد. نکته این جاست که فرزانه پدرش را تحسین می‌کند و به همین دلیل نگاه خاصی به او دارد و از منظر متفاوتی به او نگاه می‌کند.به نظر می‌رسد در پس شکل دادن خانواده سنتی سعادت با تمام وجوه مردسالارانه در آن قصد داشتید نشان دهید که زنان تماما اسیر جبر مردانه نیستند و خودشان هم از سرنوشت‌شان استقبال می‌کنند.در مجموع هر کسی سازنده‌ی سرنوشت خویش است. چه خوشمان بیاید چه بد هر کدام ما سرنوشت خودمان را رقم می‌زنیم. زنان «سوتیکده‌ی سعادت» هم مستثنی نیستند و از این سرنوشت‌شان لذت هم می‌برند. گرچه فرزانه گاهی در قضاوت بسیار بی‌رحم می‌شود و سخت بر آن‌ها می‌تازد و دست‌شان می‌اندازد اما فرق فرزانه با بقیه در این است که از یک جایی به بعد او تسلیم نمی‌شود و تن به نقشی نمی‌دهد که برایش تعیین کرده‌اند و سخت‌ترین و دور از دسترس‌ترین راه را انتخاب می‌کند. او قرار بود مثل باقی دخترها درسی بخواند و به موقع شوهر کند. اما از آنجا که در این رمان جاده و سفر مترادف با رهایی است فرزانه تصمیم می‌گیرد این سفر دائمی را ادامه بدهد و به سرنوشتی تن بدهد که برای خودش رقم زده و می‌بینیم این سرنوشت، کاملا متفاوت از سرنوشت دیگر زنان خانواده‌اش است.فرزانه چطور در این خانواده این قدر متناقض از آب درآمده است؟همانطور که دوقلوها که در یک زمان و مکان و از یک پدر و مادر به دنیا می‌آیند از نظر خصوصیات اخلاقی کاملا عین هم نمی‌شوند و یک جاهایی تفاوت‌ها بیرون می‌زند؛ فرزانه و خواهرهایش هم متفاوتند: فرشته آنقدر وسواسی است که کم می‌ماند شیرینی‌های خواستگاری فریبا را آب بکشد و فرحناز آنقدر شلخته و کثیف که وقت و بی‌وقت با برادر ناتنی‌اش مسابقه‌ی «مآرغه» می‌گذارد و آرو‌غ‌های حال‌به‌هم‌زن می‌زند. این برادر و خواهرها هر کدام پرونده‌ای هستند و فرزانه هم مستثنی نیست و فرق‌هایی اساسی با بقیه دارد. حتی رابطه‌اش با پاپاجان سوپرمن هم خاص و متفاوت است. تا آنجا که پدر معتقد است تنها فرزانه تومنی 9 زار با بقیه فرق دارد و فرزانه هم نشان می‌دهد که واقعا از جَنـَم پدرش است و تنها فرد خانواده است که گواهی‌نامه‌ی پایه یک می‌گیرد و راننده‌ی کامیون می‌شود.چرا لحن و زبان فرزانه تا این حد غلو شده است؟به نظرم گروهی از نسل جوان‌مان یک وجه اشتراک دارند و آن هم اغراق است. در همه چیز اغراق می‌کنند، در رفتار، گفتار، پوشش، انکار گذشتگان و بی‌نیازی از تجربیات قدما و خیلی چیزهای دیگر. فرزانه هم از همین نسل است و با این که با افرادی سنتی نشست و برخاست دارد و در خانه‌ای مردسالار بزرگ شده، حرف زدن به زبان مخفی را تقلید می‌کند آن هم به طرز غلو‌شده و کاریکاتوری.اما وبلاگ‌نویسی فرزانه با سخن گفتنش در زندگی روزمره کاملا متفاوت است. او هم مانند باقی خواهرهایش تسلیم ضروریات زندگی خانوادگی است و فقط در وبلاگش متفاوت می‌اندیشد و متفاوت می‌نویسد.چرا فرزانه که تماما در حال دست انداختن خانواده‌ی خودش است دست آخر درس را رها کرده و ازدواج می‌کند؟فرزانه مثل همه‌ی ما، مثل همه‌ی جوانان این دوره، مدتی گذشتگان را انکار می‌‌کند، بعد خودش هم قدم به همان راه می‌گذارد. یادم هست همیشه معترض رفتارهای بخصوصی از بزرگان خانواده بودم که حالا می‌بینم خودم دارم همان کارها را با همان آداب انجام می‌دهم و آن هم با لذت، بی آن که از قضاوت جوان‌ترها ترسی داشته باشم. فرزانه‌ی من هم مستثنی نیست و خیلی زود می‌فهمد در مورد خیلی چیزها اشتباه می‌کرده و در نهایت می‌فهمد این راهی است که باید طی کند. وقتی هم می‌فهمد رشته‌ی نقاشی و گرافیکِ دانشگاه آن رشته‌ای نیست که می‌خواسته، درس و دانشگاه را رها می‌کند؛ عاشق می‌شود، ازدواج می‌کند و با شوهرش و کامیون‌هایشان می‌زنند به جاده؛ و راه خودش را به سبک خودش انتخاب می‌کند. البته من فکر می‌کنم همین فرزانه چند سال بعد دوباره به دانشگاه می‌رود، این بار احتمالا رشته‌ای ادبی می‌خواند.با توجه به اینکه رمان «سوتیکده‌ی سعادت» چهار سال در انتظار اجازه چاپ معطل مانده، چقدر از آن دچار جرح و تعدیل شده است؟فقط دو صفحه از کتاب که دو تیتر و دو ماجرای مستقل داشت حذف شد که به کلیت کار لطمه‌ای نمی‌زد؛ و نمی‌دانم آیا اجازه دارم بگویم که هر جا «شریفه جیگر»‌ و یا «شریفه هلو» داشتیم تبدیل شد به «شریفه جان‌جان». تغییرات دیگر کتاب چیزهایی جزیی در همین حد بودند که به نظرم به کار صدمه نزد. بیشتر فحش و فضیحت‌هایی بود که راوی از حرصش به شازده فرخ نوشته بود و لابد به مذاق بعضی‌ها خوش نیامده بود. نویسنده جماعت هم که گردن‌شان از مو باریک‌تر.موضوع خیانت در این رمان هم مانند مجموعه داستان «شب‌های چهارشنبه» یکی از محورهای اصلی است که این بار شما با آن شوخی می‌کنید. پرداختن به خیانت یکی از دغدغه‌های جدی شماست؟چند همسری با خیانت فرق دارد.در رمان «سوتیکده‌ی سعادت» خیانتی در کار نیست، بلکه چند‌همسری آن هم از نوع سنتی‌ آن است. پاپاجان سوپرمن زن‌هایش را صیغه می‌کند. زن‌های رسمی هم گویا راضی‌اند که صدایشان در نمی‌آید. در مجموعه داستان «شب‌های چهارشنبه» هم فقط داستان «شب‌های چهارشنبه» و «گربه‌ی لیدا، ‌نانوایی، تیرچراغ‌برق» مشخصا به موضوع خیانت پرداخته و در داستان‌های دیگر اگر هم باشد به صورت اشاره به این موضوع پرداخته شده.شاگردان گلشیری بخش عمده کارشان را صرف نوشتن داستان کوتاه کردند، روی آوردن به رمان‌نویسی اقتضای زمانه است؟تا آنجا که می‌دانم شاگردان گلشیری همان‌قدر که داستان کوتاه نوشته‌اند، رمان هم نوشته‌اند. گمان نمی‌کنم نویسنده به اقتضای زمانه قالب کارش را مشخص کند. مثلا چون زمانه حکم کرده رمان بنویسد، یا اگر داستان کوتاه مد شد، بنشیند داستان کوتاه بنویسد. از این‌ها گذشته، آثار منتشر شده که ملاک مناسبی برای قضاوت نیست. من به اندازه‌ دو کتاب، داستان کوتاه دارم که می‌دانم کارشان به مجوز نمی‌رسد. مطمئنم همین دوستانم هم یکی یک کمد داستان و رمان دارند که مثل من کنار گذاشته‌اند تا به وقتش.عموما گلشیری را به عنوان یک نویسنده‌ جدی می‌شناسند، آیا او به طنز هم می‌پرداخت و آموزه‌ای از کارگاه‌‌هایش، خاصه درباره طنزنویسی، دارید؟«در ولایت هوا»ی گلشیری، رمانی طنز است که به خاطر منتشر نشدنش در ایران، کمتر دیده شده. این رمان داستان میرزایی را روایت می‌کند که از دنیا چیزهایی می‌خواهد که در فانتزی یک کاسب سنتی می‌گنجد: کاخ و استخر و اینها. او یک نسخه‌ خطی را از پیرزنی محتاج می‌خرد و پس از چهل روز ریاضت «زعفر» را از اهل هوا احضار می‌کند. میرزا فکر می‌کند دیگر نوبت کامکاری‌اش شده اما از بخت بد او زعفر غیر از پینه‌دوزی کاری بلد نیست. حالا ببینید میرزای بیچاره که در خرج اهل و عیال مانده چه حالی دارد. همین فضای غیرمتعارف است که طنز ایجاد می‌کند. البته طنز گلشیری هم مثل باقی آثارش مخصوص به خود اوست.در حلقه‌ گالری کسری به شکل تخصصی به طنز نپرداختیم، اما زیاد هم فرقی نمی‌کند. طنز هم نوعی ادبیات است و همان قواعد داستان بر آن صدق می‌کند. مهم زاویه‌ای ‌است که نویسنده از آن به جهان نگاه می‌کند.در پایان از آثار در دست نگارش یا آماده چاپ‌تان بگویید.مجموعه داستان طنز «آهن‌ قراضه، نان‌خشک، دمپایی کهنه» را آماده‌ی چاپ دارم که سه چهار سال پیش به نشر محترم چشمه سپرده‌ام که گویا هنوز مجوز نگرفته. و یک رمان نوجوان نوشته‌ام با نام «المپیاد شاعران مشروطه» که به هیچ ناشری نسپرده‌ام. یک مجموعه داستان پُر و پیمان هم دارم که اگر زمانش برسد حتما به ناشر می‌سپارم. غیر از آن به شدت مشغول فیلمنامه‌نویسی هستم، زندگی خرج دارد.منتشر شده در روزنامه‌ی کلید ـ ۱۳۹۴