آموزش در مسیر محرومیت‌زدایی

گزارش همایش برگزارشده توسط مدرسۀ توسعۀ پایدارمحمدمهدی قاسملو، نرگس میردامادیدر نیمه‌های اردبیهشت 99، «مدرسۀ توسعۀ پایدار»، همایشی سه‌روزه تحت‌عنوان «آموزش در مسیر محرومیت‌زدایی»، برگزار کرد و از سخنرانان متعددی جهت ارائۀ مطالب متنوع دعوت نمود. در ادامه، گزارش این سه روز را می‌خوانیم. لازم به ذکر است که منبع گزارش روزهای اول و دوم، نشانی اینترنتی مدرسه (sdschool.ir) است.چهارشنبه 17 اردیبهشت 99هامون طهماسبی (مدیربرنامۀ مدرسۀ توسعۀ پایدار: آنچه باید در محرومیت‌زدایی دنبال کنیمآقای طهماسبی، پژوهشگر حوزۀ توسعۀ پایدار و مسئولیت اجتماعی سازمان‌ها و مدیربرنامۀ مدرسۀ توسعۀ پایدار است. ایشان در ارائۀ خود، به لزوم نگاه متفاوت به مسئلۀ محرومیت و تغییر رویکردها در برنامه‌های مداخله برای مناطق کم‌تر برخوردار، به‌ویژه در حوزۀ آموزش پرداختند و فلسفه و اهداف این همایش و برنامه‌های آتی مدرسۀ توسعۀ پایدار در این زمینه را شرح دادند.محمدرضا شیخ‌الاسلامی (مسئول گروه جهادی شهید رحیمی): رسالت آموزش در از‌بین‌بردن باور محرومیتآقای شیخ‌الاسلامی، تجربۀ بیش از ده سال معلمی در روستا و مسئولیت گروه جهادی در نقاط مختلف کشور و به‌ویژه منطقۀ بشاگرد هرمزگان را داشته‌اند. ایشان در سخنرانی‌شان، ضمن نقد باورهای مرسوم در مورد محرومیت، با بیان رویکردهای غلط آموزشی یا کمک‌رسانی در مناطق کم‌تر برخوردار -که به تثبیت «باور محرومیت» منجر می‌شوند-، به ارائۀ راه‌حل‌ها و تجاربی برای ازبین‌بردن این باور پرداختند.مهدی بهزادی (معلم و رئیس شورای شهر گلباف-کرمان: جوانانی که پای کار نیستندآقای بهزادی، از معلمان و فعالان اجتماعی شهر گلباف هستند که فعالیت‌های متعددی را در جهت کمک به توسعۀ محلی در منطقۀ خود انجام داده‌اند. شهر گلباف در چند دهۀ گذشته با مسئلۀ کاهش جمعیت و رکود اقتصادی روبه‌رو بوده و با وجود منابع طبیعی و برخی تلاش‌ها با هدف تحول‌آفرینی، هنوز نتوانسته از ظرفیت‌های خود، به‌خوبی برای شکوفایی استفاده کند. با توجه به شغل آقای بهزادی و مشاهدات مستقیم و از نزدیک از زندگی در منطقه‌ای که باور عمومی محرومیت در بسیاری از مردمان آن ریشه دوانده، ایشان در صحبت‌هایشان با بیان تجربیاتی، به این مسئله پرداختند که چرا جوانان برخی مناطق کم‌تر برخوردار، با وجود تحصیلات و توانایی‌ها و فرصت‌های حداقلی رشد، در قبال مشکلات و مسائل منطقۀ خود منفعل هستند و برای بهبود زندگی خود و جامعه‌شان، به‌اندازۀ کافی، پای کار نیستند.علیرضا هندیجانی (جمعیت نیک‌خواهان سلامت روان شیرازآقای هندیجانی، طراح و بنیان‌گذار جمعیت نیک‌خواهان سلامت روان شیراز است. محل فعالیت این سمن، شهر شیراز و منطقۀ هودیان در استان سیستان‌وبلوچستان است. تأکید تیم ایشان در حوزۀ آموزش، بر آموزش کودکان از سن پایین و توجه به داشته‌های فرهنگی و محیطی منطقه و هم‌چنین آشناکردن کودکان با کودکان مناطق دیگر، برای از‌بین‌رفتن دید محرومیت و ناتوانی در عوض‌کردن سرنوشت‌شان است. آقای هندیجانی معتقد بود برای ورود به یک منطقه لازم است با دید توانمندی وارد شد و نه محرومیت؛ سخنرانی ایشان، متمرکز بر فرهنگ بود. آقای هندیجانی، مشکلات جامعه را در نگرش‌، روان و فرهنگ دیده و به‌همراه تیم‌شان تلاش کرده به‌صورت غیرمستقیم و با بازی و تعریف فعالیت‌های جمعی، به حل این مشکلات بپردازد.پنج‌شنبه 18 اردیبهشت 99اسماعیل آذری‌نژاد (فعال آموزشی در کهگیلویه‌وبویراحمدحاج‌آقا آذری‌نژاد، روحانی نام‌آشنایی است که سال‌هاست بنابر نیازهای فرهنگی که در منطقۀ خود (استان کهگیلویه‌وبویراحمد) تشخیص داده‌اند، در حال کار با کودکان، با ابزار آموزش و قصه‌خوانی هستند. به اعتقاد ایشان، روش پایدار حل انفعال موجود در منطقه، و حل مسائل فرهنگی موجود، آموزش کودکان و نسل‌های بعدی است. ایشان در این مسیر، تعداد زیادی از جوانان روستاها را فعال کرده‌اند و شبکه‌ای از قصه‌خوانان، راه‌اندازی کرده‌اند. ایشان در سخنرانی‌شان، با اشاره به نقاطی که در آموزش بچه‌ها هدف گرفته‌اند، ارتباط فعالیت ترویج کتاب‌خوانی و چشم‌انداز آن را با محرومیت‌زدایی عنوان کردند.فرحناز نژادغفوری (مسئول پروژۀ «قشم، جزیره‌ای برای کودکان»به باور خانم نژادغفوری، آموزش‌های مقطع پیش از دبستان، به‌منظور آمادگی کودکان در ورود به مقطع ابتدایی و پیش‎گیری از عقب‎ماندگی‎های تحصیلی در آینده، اهمیت زیادی در مناطق کم‎تر برخوردار دارد. خانم نژادغفوری، ساکن جزیرۀ قشم است و چند سالی است با هدف ارتقای آموزش‌های پیش از دبستان، پروژۀ «قشم، جزیره‌ای برای کودکان» را راه‌اندازی کرده‌اند. با وجود توسعۀ امکانات زیرساختی و عمرانی در بخش‌هایی از این جزیره، مناطق بومی‌نشین از این موضوع بهرۀ چندانی نبرده‌اند و این مناطق از نظر دست‌رسی به امکانات، با کمبودهایی روبه‌رو هستند. تمرکز خانم نژادغفوری، بالابردن استانداردهای آموزشی در مقاطع پیش‌دبستانی در روستاها با استفاده از پتانسیل‌های فرهنگی و محیطی بومی و محلی است.میثم لورگی (انجمن راه مدرسه)آقای میثم لورگی، معلم کهنوجی، مدیر و مؤسس انجمن «راه مدرسه» است و بیش از دوازده سال، در شهر و روستاهای اطراف کهنوج، معلم و مدیر مدارس مختلف بوده‌اند. ایشان با نگاهی متفاوت به مقولۀ تعلیم و تربیت، سعی در ایجاد بستری مناسب برای اجتماعی‌کردن و جامعه‌پذیری صحیح کودکان کرده‌اند. هم‌چنین با ایجاد انجمن‌های دانش‌آموزی با موضوعات محیط‌زیستی و انجمن‌های حقوق شهروندی و از طریق حمایت‌های مردمی، به ایجاد کتاب‌خانۀ عمومی در روستا اقدام کرده‌اند. آقای لورگی، تحصیل‌کردۀ رشتۀ جامعه‌شناسی و حقوق هستند.محمود حسینی (معلم عشایری در منطقۀ زاگرس)آقای حسینی، بیش از 16 سال تجربۀ معلمی در مدارس عشایری و روستایی استان خوزستان را دارند. ایشان به‌شکل ویدئوی ضبط‌شده، در همایش به بیان دغدغه‌های خود راجع‌به آموزش محرومیت‌زدا و به‌ویژه نیازهای کودکان و نوجوانان مناطق عشایری پرداختند.جمعه 19 اردیبهشت 99در ابتدای روز سوم همایش، خانم «ثریا حبیبی»، مسئول گروه آموزشی دبستان‌های انجمن حامی و مربی هنر کودکان، به بررسی پروژة آموزشیِ انجام‌گرفته در منطقة «دشتیاری» استان سیستان‌وبلوچستان پرداخت. وی در ابتدا نقدهایی را به مسئلة­ آموزش در کشور وارد می­سازد. از نظر وی، مشارکت مخاطبان آموزش در حوزة کودک، کم است و نگاه به آموزش کودک، آماده‌کردن او برای زندگی است؛ درحالی‌که آموزش برای کودک، خود زندگی است. دانش به آگاهی، توانمندسازی و پرورش وجود ندارد و محرومیت آموزشی نه­تنها در مناطق محروم، بلکه در تمام قسمت‌های کشور وجود دارد. ارکان آموزشی در کشور ما شناسایی و بررسی نشده­اند و به‌طور کلی، نظام آموزشی ما رفتارگراست. بین معلم، کودک و خانوده همیشه فاصله وجود داشته­است. در پروژة منطقة‌ دشتیاری، ما سعی کردیم کودک، خانواده و معلم را در کنار هم ببینیم و مشارکتی عمل کنیم. خانواده نباید صرفاً ادامه­دهندة معلم در خانه باشد؛ زیرا این خود، بخش کوچکی از ماجراست که خانواده باید هم‌سو با آموزش کودک بوده، سیستم آموزش و کودک را بهتر ببیند. اگر نتوانیم به تمام نیازهای آموزشی کودکان بپردازیم، دیر یا زود آموزش به بی‌راهه می­رود. سابقاً پروژه­هایی حول بررسی روابط دانش­آموز-خانواده و نیز دانش­آموز-معلم انجام گرفته‌بود اما این‌که این سه، با هم و تحت یک مجموعه دیده‌شوند انجام نگرفته‌بود که در پروژه­ی دشتیاری انجام گرفت. بدین‌سان‌که معلم مدرسه، صدای دانش­آموز و اولیا را می­شنود و اولیا نیز صدای دانش­آموز و معلم را می­شنوند و این‌گونه است که تعامل شکل می­گیرد. در این پروژه اما یکی از مسائل اصلی، نیازسنجی صحیح دانش­آموزان بود. اینکه به صورت مستقیم نیازهای‌شان از خودشان پرسیده‌شود، آن‌چنان روش کارامدی به‌نظر نمی­رسید. در نتیجه روشی که اتخاذ شد این بود که دانش­آموزان در کنار هم قصه­ای را می­خواندند و سپس هر کدام آن را تعریف می­کردند و با دقیق‌شدن در روایت هر دانش­آموز، توانستیم به مشکلات ریشه­ای پی ببریم. در ادامه خانم «مینا کامران» از پویش «ایران من» گفت: «این پویش برای توسعة عدالت اجتماعی به خصوص مناطق کم‌ترْ برخوردار و مرزی فعالیت می­کند. چشم­انداز این فعالیت، توسعه­یافتگی در کودکان است و بررسی این موضوع که چگونه کودکان را عامل توسعه گردانیم. مانع بزرگی که در این مسیر وجود دارد، هجمة فزایندة سلبریتی­هاست که هیچ صدایی در مقابل آنها نداریم. این سلبریتی‌ها هستند که گام در مسیر محروم­‌انگاری گذاشته­اند و این بازی‌کردن نقش ناجی، برای آنها محلی برای کسب درآمد و محبوبیت شده­‌است. نکتة مهمی که در کارهای خیریه در مناطق محروم (که استفاده از این لغت هم در تضاد با محتوای این قسمت است) وجود دارد این است که ما باید برای یادگرفتن، و نه برای یاددادن به آن مناطق برویم. اگر ما بخواهیم همه‌جا ناجی­گرایانه رفتار کنیم، تأثیرات مخربی بر جای خواهیم‌گذاشت. ما نباید با کارهای‌مان حس محرومیت را به اهالی آن منطقه و به‌ویژه به بچه‌ها منتقل کنیم. به‌عنوان مثال نباید بپرسیم «چه‌چیزی نداری؟»، بلکه باید بپرسیم «چه‌چیزی داری؟». آموزش مؤثر در این زمینه، آموزش‌های بلندمدت توسط معلمان و آموزش­های محلی است که به بچه­ها مشارکت، صحبت‌کردن، ایده‌دادن، خراب‌کردن و دوباره‌ساختن را بیاموزد. مثال این موضوع، ساختن خانه­های کپری برای درس‌خواندن بچه­ها بود که با کمک خود بچه­ها و با استفاده از ساده­ترین امکاناتی که در اختیار داشتند، انجام شد و حس امید و خودباوری را به آن‌ها القا می‌کرد. حتی هزینه­های ساختن این خانه­های کپری را هم خود بچه­ها فراهم کردند. چگونه؟ بدین‌صورت که دوربین­هایی در اختیار بچه­ها قرار داده‌شد و از آن­ها خواسته‌شد عکاسی کنند. آن­ها هم سوژه‌های خود را از میان خودشان انتخاب کردند و با فروش همین عکس­ها، موفق به جمع­آوری مبلغی در حدود صدمیلیون‌تومان شدند. بخشی از این مبلغ هم برای احیای درخت خشک­‌شدة جلوی مدرسه صرف شد. درختی که پس از احیا و سرسبزیِ دوباره، درخت امید نامیده‌شد. در نهایت باید گفت این فعالیت­ها، در راستای توانمندسازی افراد است و فعالیتی پیچیده است و در طولانی‌مدت نتیجه می­دهد. جامعة روستایی پر از تضادهاست و دچار مسائل و مشکلاتی است که اهالی روستا خود به تنهایی قادر به حل آن‌ها نیستند؛ به‌همین‌علت نیازمند کمک و راهنمایی هستند.آقای «رئوف آذری»، فعال اجتماعی و آموزشی است که از جمله موارد موجود در کارنامة وی می­توان به راه­اندازی دانشگاه سردشت در آذربایجان غربی و کسب جایزه­ی صلح سال 97 به واسطة فعالیت­های زیست‌محیطی اشاره کرد. وی در حال حاضر، دبیر بنیاد صلح و مهربانی است. وی در ادامه گفت:«کاینه‌زرد و دو روستای دیگر دارای یک مدرسة متمرکز بودند. مردم این مناطق از سه آسیب جدی رنج می­بردند. اولاً از اوایل انقلاب تا به امروز تعداد انگشت­شماری فارغ­التحصیل داشتند. ثانیاً این مناطق، کودکان کار زیادی داشتند؛ به‌طوری‌که بیش از نیمی از دانش­آموزانِ مقطع متوسطة دوم، کول‌بَری می­کردند. این موضوع آسیب زیادی در روند تحصیل بچه­ها داشت. ثالثاً در میان مردم این منطقه، کشت انگور بسیار رواج داشت که این موضوع خود باعث ازبین‌رفتن پوشش گیاهی آن منطقه می­شد. برای مقابله با این موارد، سه زنگ در مدرسه اضافه شد: زنگ مهربانی، زنگ آشتی و زنگ گفت‌وگو. در زنگ مهربانی، سعی می­شد حس مهربانی بچه‌ها نسبت به خود، خدا و یکدیگر تقویت شود و خشونتی که در شرفِ نهادینه‌شدن در وجود آن­ها بود، کم‌رنگ‌تر گردد. در زنگ آشتی، سعی در ازبین‌بردن کینه‌ها می­شد. زنگ گفت‌وگو هم به گپ‌وگفتِ بچه­ها اختصاص می‌یافت. از ثمرات این فعالیت‌ها مواردی را اشاره می­کنم: پسری که پدرش شکارچی معروفی بود، پدرش را از انجام شکار منصرف کرد. یا در موردی دیگر، یکی از دانش­آموزان که خانواده­اش در ازبین‌رفتن جنگل­ها نقش کلیدی داشتند، خودش در طول یک سال بیش از شش‌صد دانة بلوط کاشت. این مدرسه دارای یک پناهگاه بود که از زمان جنگ به‌جا مانده‌بود. سعی کردیم این مکان را به جایی مطابق میل بچه­ها تبدیل کنیم و آن را به شکلی رویاگونه درآوریم.»پنل آخرآقای «آذری» در این قسمت به ارائة مطالب خود پرداخت: «تأکید بر این است که به بچه­ها تلقین نشود در مناطق محروم هستند. به‌عبارتی حس محرومیت بر آن­ها تحمیل نشود؛ هرچند گاه عمداً و گاه سهواً این اتفاق می­افتد. بعضی مسئولین از فعالیت­های خیریه به عنوان خودنمایی استفاده می­کنند و در کلنگ­زنی‌ها حاضر می‌شوند اما هنگام عمل، خبری از آن‌ها نیست. مورد دیگری که مدّنظر داشتیم، این بود که بچه­ها در کنار درس­های مدرسه­شان، درس­هایی را بخوانند که مثبت­اندیشی، آشتی و مهربانی را یاد بگیرند. این طرح از جانب ما تحت عنوان «مجد آشتی» عملی شد اما یک ماه پس از اجرایی‌شدن، متوقف گشت. به‌عنوان دلیل، به ما گفته‌شد قصد ما از این کار، آشتی‌دادن چهارپارة کردستان است.»خانم «کامران» هم در صحبت‌های پایانی خود به مواردی اشاره کرد: «ما رسانه نداریم ولی در عین حال توانستیم کارهای مختلفی بکنیم که اگر انجمن­ها و خیریه­های مختلف دست ‌به ‌دست یکدیگر دهند، رسانه­ای قوی­تر و در نتیجه جامعة مخاطب گسترده­تری خواهندداشت. نکته­ی تأسف­برانگیز اما آن است که بعضی سلبریتی‌ها از این موضوعات در راستای کسب منفعت شخصی خود استفاده می­کنند که البته باید به شدت با این موضوع مقابله کنیم.»آقای «بهزادی» نیز در صحبت‌های خود به نقد استفاده از واژة «محرومیت» پرداخت: «شاید اگر آموزش­ها را درست پیش می‌بردند، این واژة محرومیت را می­توانستیم از بین ببریم. لکن از طرفی احساس می­شود بعضی دوست ندارند این واژه حذف شود. بعضی کاندیداهای مجلس و ریاست‌جمهوری از این واژه برای جمع‌آوری رأی استفاده می­کنند. راه درست اما حذف این واژه با آموزش صحیح است.»آقای «شیخ­الاسلامی» هم به شوآف رسانه­ایِ ارگان‌های دولتی در این زمینه پرداخت: «ما جشنی گرفته­بودیم و قرار بود بچه­ها ارائه‌دهنده باشند. کمی بعد از شروع جشن، یک خودروی تویوتا که مشخص بود متعلق به یک ارگان دولتی است، وارد شد و شروع به توزیع پول نقد بین بچه­ها کرد. این خود نمودی از شوآف رسانه­ای است.»خانم «غفوری‌نژاد» هم به جمع­بندی مطالب پرداخت: «تصور کنید کودکی با حس کنجکاوی، خلاقیت و پرسشگری، با دنیایی از آرزو و رویا، پا به جهانی می‌گذارد که تمام این‌ها از او گرفته می‌شود. به خاطر دارم در روستایی در قشم، رویای کودکان، دیدن شهر قشم و تهیة خوراک برای شب بود. این موضوع، نشان­دهندة شدت کوچک‌شدن آرزوهای کودکان در مناطق کم­ترْ برخوردار است.»توجه به این نکته خالی از لطف نیست که «مدرسة توسعة پایدار» با وجود اینکه داخل دانشگاه صنعتی شریف است، هیچ بودجة دولتی دریافت نمی­کند و به صورت مستقل توسط دانشگاه حمایت می­شود.