راهی که پیمودنی است!

نماد و پرچم اتحادیه همبستگی گذار به دموکراسی در لهستانسعید ربیعی/ دانشجوی دوره‌ی دکتری عمومی رشته‌ی پزشکی دانشگاه علوم‌پزشکی بوشهرروندهای شکل‌گیری یک حکومت مردمی و براندازی حکومت‌های مستبد همواره از محبوب‌ترین سرفصل‌هایی است که توسط علاقمندان و دانشجویان علوم سیاسی مطالعه می‌شود. یکی از وقایع مهمی که معمولا کمتر به آن توجه می‌شود، حوادث سال ۱۹۸۹ لهستان است که منجر به براندازی جمهوری مارکسیست-لنینیستی خلق لهستان توسط حزب کارگران متحد لهستان شد.پژوهشگران علوم سیاسی معتقدند، تغییرات بزرگ سیاسی به یکباره به وجود نمی‌آیند و حاصل یک بسیج عمومی از نیروهای مبارز و مخالف با حکومت است. این بسیج سیاسی همانطور که در جریان انقلاب اسلامی، بین نیروهای مارکسیست، لیبرال و اسلام‌گرا به وجود آمد، در لهستان نیز میان گروه‌ها و اصناف مختلف کارگری به خصوص کارگران شرکت‌های کشتی‌سازی شکل گرفت. نتیجه‌ی گردهمایی این اصناف و گروه‌های کارگری، ایجاد تشکیلاتی تحت عنوان اتحادیه‌ی کارگران متحد لهستان بود. این اتحادیه به عنوان هسته‌ی اصلی رهبری مخالفان حکومت، نتیجه‌ی گردهمایی کمیته‌های کارگری پیگیری اعتصاب‌ها بود. خواسته‌ی کارگران معترض مثل همه‌ی زما‌ن‌ها و مثل همه‌ی کارگرهای معترض تمام کشورها ثابت بود. ظاهراً سرمایه‌داران در همه جا گاهی اوقات فراموش می‌کنند، زندگی نودوهشتدرصد مردم جهان هیچ وجه اشتراکی با زندگی آن‌ها ندارد و با چند ماه تاخیر در پرداخت حقوق چه زندگی‌هایی به مرز نابودی می‌رود. همه‌یکارگران معترض جهان، از کارگران کشتی‌سازی گدانسک تا کارگران نیشکر هفت‌تپه و هپکوی اراک، از لخ والسا تا اسماعیل بخشی، از شرایط سخت کاری، درآمدهای پایین، عدم پرداخت حقوق و تهدید کارگران معترض به اخراج شکایت دارند. اما تحت حکومت جمهوری خلق لهستان تنها کارگران نبودند که از شرایط موجود ناراضی بودند. توده‌ی مردم نیز غالباً با حکومت مخالف بودند و از سیاست‌گذاری‌های حکومت راضی نبودند. راهکار حاکمیت مستبد در قبال معترضین هم مثل ماهیت اعتراضات کارگران مشترک بود؛سرکوب، اخراج و حتی دستگیری و زندان. اصولاً در بررسی تحولات مهم و گذارهای سیاسی که تا حدودی نیز منتج به توسعه‌ی سیاسی شده‌اند همواره ردپای پررنگ حرکت‌های جنبش‌های کارگری دیده می‌شود. اگرچه که سلب مشروعیت سیاسی و تغییرات بزرگ در ساختارهای حاکمیتی حاصل نارضایتی عمومی در اکثریت طبقات و لایه‌‌های جامعه است اما همواره کارگران بوده اند که با اعتصابات خود چرخه‌ی صنعت و سرمایه‌داری را مختل کردند و باعث ماندگارترین تغییرات سیاسی شده‌اند. جامعه‌ی لهستان هم از این قاعده مستثنا نبوده است. اگرچه که عموم مردم به دلیل خشونت‌های استالینیستی از حاکمیت ناراضی بودند اما نخستین بار این کارگران بودند که به طور خاص در سال ۱۹۷۰ دست به قیام زدند که البته این قیام به خون هم کشیده شد و تعداد زیادی کشته و زخمی بر جای گذاشت. اما این قیام و اعتصاب عظیم حاصل تصمیم ناگهانی نبود و به پشتوانه‌ی چند حادثه‌یتاریخی به وجود آمد. شروع افول حکومت جمهوری خلق لهستان بعد از مرگ استالین در سال ۱۹۵۳ و فضای سیاسی نسبتاً باز پس از مرگ او آغاز شد. از سال ۱۹۵۵ نیز تعداد زیادی از زندانیان سیاسی آزاد شدند که این امر باعث تقویت جبهه‌ی مخالفین سیاسی حکومت جمهوری خلق لهستان شد. حکومت‌های ناکارآمد و نامشروع بعد از گذراندن دوره‌ی سرکوب و پس از آن‌ که دیگر با سرکوب هم نتوانند مخالفین خود را کنترل کنند، معمولاً دو استراتژی در پیش می‌گیرند؛ استراتژی اول این است که با وعده‌ی قدرت و ثروت به سران مخالفین، برای خاموشی خطر فروپاشی اقدام می‌کند. بعضی مواقع نیز این پیشنهاد‌ها عملی می‌شود و عموماً دیده می‌شود که سران مخالفان در حکومت فعلی به پست و مقام می‌رسند و عموم مردم که به آنها اتکا کرده بودند در نتیجه‌ی شکست‌خوردن اعتراضاتشان دچار سرخوردگی و ناامیدی می‌شوند. اما گاهی اوقات حکومت‌ها در برابر شخصیت‌های مستحکم افرادی قرار می‌گیرند که حاضر به معامله با اعتماد مردمی که به آنها اعتماد کرده‌اند، نیستند!تصاویری از حضور تانک‌ها در وضعیت نظامی خیابان‌هااستراتژی بعدی زمانی است که درخواست طبقه‌ی حاکم توسط سران مخالفان رد می‌شود و یا اینکه حاکمیت اصلا حاضر نیست قدرت خود را با مخالفان شریک شود. در چنین شرایطی طبقه‌ی حاکم راهی را پیش می‌گیرد که نهایتاً باعث ازدست‌دادن تمام قدرتش می‌شود. حاکمیت می‌خواهد وانمود‌ کند که اصطلاحا صدای اعتراضات را شنیده است و سعی در اصلاح رفتار خود‌ دارد. لذا اقداماتی از جمله آزادی زندانیان سیاسی و یا حتی وعده ایجاد آزادی‌های سیاسی را انجام می‌دهد.در واقع آزادی زندانیان سیاسی اقدام جدیدی نبوده است و همواره حکومت‌ها به نشانه‌ی حسن نیت و حتی برای به‌دست‌آوردن دل مخالفان اقدام به آن کرده‌اند. اما حاکمان گویی به این مورد توجه ندارند که زندانی سیاسی در واقع بذری است که در خاک نفرت کاشته می‌شود و این زندانی سیاسی به مثابه‌ی همان بذر رشد می‌کند و سایه‌هایش بر روی قدرت حاکمیت افکنده می‌شود و عملاً حکومت را تحت‌الشعاع خودش قرار می‌دهد. دقیقا همان لحظه که نخستین قطره‌ی خون مخالفین به خاک ریخته شود و یا حتی یک روز از آزادی یک شخص منتقد و معترض سلب ‌شود؛ گویی حکومت سند فروپاشی خودش را امضا کرده است و این اتفاق نه فورا، ولی قطعا به وقوع خواهد پیوست.دقیقا همان لحظه که نخستین قطره‌ی خون مخالفین به خاک ریخته شود و یا حتی یک روز از آزادی یک شخص منتقد و معترض سلب ‌شود؛ گویی حکومت سند فروپاشی خودش را امضا کرده است.تقریباً در تمامی حرکت‌های عظیم سیاسی، این کارگران بودند که به رهبری زندانیان سیاسی و آسیب‌دیدگان از جانب حاکمیت، پرچمدار مبارزات بوده‌اند. در لهستان نیز تقریباً همین الگو تکرار شده است. قیام سال ۱۹۷۰ اگرچه که نقطه عطفی در تاریخ مبارزات سیاسی علیه حکومت بود اما نه نخستین حرکت و نه آخرین حرکت بود. حکومت گمان می‌برد، پس از آن کهکارگران بالغ بر هزار کشته و زخمی را نتیجه‌ی نخستین اعتراض خود ببینند، دیگر فکر اعتراض و اعتصاب علیه حکومت هم نباید به ذهنشان خطور کند.تا مدت‌ها وضع خفقان، توانسته بود جلوی برگزاری اعتراضات را بگیرد اما این آرامش نسبی یک دهه دوام داشت. با آغاز سال ۱۹۸۰ میلادی شرایط اقتصادی لهستان رو به وخامت گذاشت. از آنجا که قیمت‌ها همه به صورت مرکزی و توسط دولت اعلام و کنترل می‌شد و مضاف بر آن، خرید و فروش اقلام گوشتی در انحصار دولت بود، به دنبال افزایش قیمت تولیدات گوشتی در نخستین روز ماه ژوئیه این سال، تنها پس از هشت روز، جرقه‌ی اولین سلسله از اعتصابات عمومی در شهری به‌ نام شویدنیک زده شود. این اولین اعتصاب دو هفته به طول انجامید. اعتراض بعدی، در کارخانه کشتی‌سازی گدانسک آغاز شد و به اعتصاب کارگران در چهارده اوت همان سال انجامید که توسط «اتحادیه‌ی آزاد کارگران شهرهای ساحلی» لهستان سازماندهی شد. برای نخستین بار، در میان خواسته‌های اعتصاب‌کنندگان، موضوعاتی سیاسی مطرح شدند. ساعت یازده صبح همان روز، لخ والسا تکنیسین برق که یکی از کارگران اخراج‌شده در نتیجه‌ی اعتراضات بود با حمایت دیگر کارگران وارد محوطه‌ی کارخانه شد. کمیته‌ی سازمان‌دهنده‌ی اعتصاب، خواستار بازگشت به کار کارگران اخراجی و در راس آن‌ها لخ والسا و آنا والنتینویچ گشت. از دیگر خواسته‌های این کمیته، برپایی بنای یادبود کشته‌شدگان اعتراضات سال ۱۹۷۰، احترام به حقوق کارگران، قانون کار و ارائه‌ی برخی از خدمات اجتماعی بود. دو روز بعد، نمایندگان دیگر اعتصاب‌کنندگان در دیگر مراکز صنعتی و اداری (بوگدان لیس و آندژی گِـویَزدا) با کمیته‌ی اعتصاب کارخانه کشتی‌سازی گدانسک ملاقات کرده، کمیته مشترک اعتصاب را پایه‌گذاری نموده و لخ والسا را به عنوان رئیس این کمیته برگزیدند. روز هفده اوت، یکی از کشیشان معروف گدانسک (هنریک یانکوفسکی) مراسم عشای ربانی را در برابر دروازه‌ی ورودی کارخانه‌یکشتی‌سازی و به نشانه‌ی حمایت از اعتصاب‌کنندگان برگزار کرد. سپس کمیته‌ی مشترک اعتصاب، فهرست معروف بیست‌ویک درخواست خود را اعلام کرد. هم‌زمان کمیته‌ای از حقوقدانان و فعالان اجتماعی، مذهبی، با هدایت «کمیته‌ی دفاع از کارگران» (KOR) و با مدیریت تادئوش مازویتسکی و برونیسواو گرمک شکل گرفت تا کارگران را در جریان مذاکرات با نمایندگان دولت یاری دهند. این اعتراضات ادامه‌دار بود، تا آن‌جا که در دسامبر سال ۱۹۸۱ با اعلام حکومت نظامی و دستور استفاده از سلاح گرم علیه معترضین، شمار زیادی از کارگران معدن وکارخانه‌ی کشتی‌سازی، کشته و زخمی شدند. در فضای سرکوب حکومت نظامی، تنها شکل اعتراضی که دولت نمی‌توانست با آن برخورد کند، مراسم مذهبی بود و کلیسا به عنوان تنها محلی که در آن می‌توان آزادانه‌تر سخن گفت مرجع مخالفان شد. از جمله یکی از کشیشان ورشو به نام یـِژی پُپیـِوشکوک از مرتبطین با اتحادیه‌یهمبستگی بود که در یک سخنرانی تند و مشهور حکومت کمونیستی را به زیر شلاق انتقادهایی سخت گرفت. وی دو سال بعد توسط نیروهای امنیتی‌ای که بعداً «خودسر» خوانده شدند ربوده شد و پس از چند روز جنازه‌اش را در رودخانه‌ای یافتند. به نظر می‌رسد نهادهای امنیتی عادت دارند وقتی مخالفین خود را به قتل می‌رسانند، در برابر فشار افکار عمومی، قتل را به نیروهای «خودسر» نسبت دهند. بعدها، وی به نماد شهیدان راه آزادی و اتحادیه‌ی همبستگی مبدل شد. لخ والسا؛ رهبر کارگران معترض و برنده جایزه صلح نوبل در ۱۹۸۳در همان سال‌ها، حکومت جمهوری خلق لهستان، تحت فشار افکار عمومی و جامعه‌ی بین‌الملل، مجبور به تکرار رویه‌ی قبلی خود شد؛ یعنی باز هم برای نشان‌دادن حسن نیت و کسب رضایت جامعه لهستان و بین‌الملل، اقدام به آزاد کردن عده‌ای از زندانیان سیاسی از جمله لخ‌ والسا کرد. اگرچه که این ‌بار حکومت باز هم راه رفته‌ی قبلی خود را طی کرد، اما نمی‌توان از تاثیر فشار جامعه‌ی بین‌الملل نیز چشم‌پوشی کرد. طی سالهای ۱۹۸۳-۱۹۸۸ میلادی، کمیته‌ای تحت عنوان «اتحادیه‌ی همبستگی» تشکیل شد که مسئول پیگیری اعتصابات و اعتراضات مخالفان حکومت بود. از دیگر سو، هم‌زمان با لغو حکومت نظامی رژیم به روش‌های پیشرفته‌تر و جدید سرکوب روی آورد. در وزارت کشور «سازمان پژوهش‌ها و مطالعات امنیتی» تشکیل شد که وظیفه‌یاصلی‌اش هماهنگی نیروهای حکومت در مقابله با اتحادیه‌ی همبستگی در سراسر کشور بود. کشتار مخفیانه‌ی برگزیدگانی از مخالفان آغاز شد و قتل‌هایی زنجیره‌ای در چندین نقطه‌ی کشور اتفاق افتاد. در پایان سال ۱۹۸۳ لخ‌ والسا به عنوان برنده‌ی جایزه‌ی صلح نوبل اعلام شد، اما دولت از صدور گذرنامه برای او به منظور شرکت در مراسم اهدای جایزه، خودداری کرد.هرچند که سال‌ها بعد آشکار گردید که نیروهای امنیتی با ارسال مدارک گوناگون به کمیته‌ی صلح نوبل تلاش کرده بودند تا از اختصاص جایزه به والسا جلوگیری کنند، اما دانوتا، همسر والسا موفق شد تا خود را به مراسم مربوطه رسانده و جایزه را به نمایندگی از وی دریافت کند. در سال ۱۹۸۵ که میخائیل گورباچف به قدرت رسید، اوضاع برای مخالفین در تمامی کشورهای تحت قیمومیت اتحاد جماهیر شوروی از جمله لهستان مساعد شد. پس از آنکه در سال ۱۹۸۶، لخ‌ والسا آزاد شد و فعالیت اتحادیه‌ی همبستگی را جدیت بخشید، انگار که اتفاقات برای حاکمان به روزهای آخر رسیده بود. در سال ۱۹۸۸ شرایط بد اقتصادی بازهم بدتر شد. تورم شدید، نبود یا کمبود کالاها در بازار، کیفیت پایین محصولات داخلی و در نتیجه، نارضایتی همگانی کاملاً مشهود بود. اصلاحات اعلام‌شده از سوی نخست‌وزیر وقت میچیسلاو راکوفسکی پاسخگوی نیازها نبود. دیون کشور و عدم بازپرداخت وام‌های خارجی بر مشکلات افزودند. از بیست‌وپنج آوریل ۱۹۸۸ تا بیست‌ودواوت این سال اعتصابات سراسر کشور را فراگرفته بود. سرکوب‌های انجام‌شده، به خصوص از جانب میلیشیای خلقی، دیگر برای خاموش‌کردن اعتراضات کافی نبود. در بیست‌وشش اوت فرمانده‌ی قوای مسلح برای مذاکره با اعتصاب‌کنندگان اعلام آمادگی نمود و پنج روز بعد با لخ‌ والسا دیدار کرد و روز پس از آن اعتصابات پایان یافتند. دو ماه بعد تلویزیون لهستان مناظره‌هایی با حضور مخالفین تشکیل داد و لخ‌ والسا در یکی از این مناظره‌ها شرکت کرد و با موفقیت طرف دیگر را محکوم ساخت. سرانجام در روز هیجده دسامبر ۱۹۸۸، کمیته‌ای شامل یکصد نفر از رهبران جنبش و با مدیریت اتحادیه‌ی همبستگی برای انجام مذاکره با سران حکومت تشکیل شد. این کمیته به بخش‌های مختلف تقسیم شد تا هر بخش در زمینه‌ای خاص درخواست‌ها و مطالبات مردمی را مدون کنند. روز بیست‌وهفت ژانویه ۱۹۸۹ در دیدار والسا با نمایندگان دولت٬ گروهی که قرار بود در مذاکرات موسوم به «میزگرد» شرکت کنند مشخص و تعیین شدند. این گروه شامل بیست نفر از اتحادیه‌ی همبستگی، بیست نفر از سوی حکوم، چهارده نفر مستقل و دوروحانی بود. اولین جلسه‌ی مذاکرات در ششم فوریه تشکیل شد. این مذاکرات تا پنجم آوریل به طول انجامید. طرفین توافق کردند تا اتحادیه‌ی همبستگی مجدداً حزبی قانونی قلمداد شود و اولین انتخابات نیمه آزاد در روز چهارژوئن ۱۹۸۹ برگزار شود. این انتخابات با پیروزی اتحادیه‌ی همبستگی به پایان رسید و راه را برای تغییرات وسیع بعدی باز نمود.پروژه‌ی گذار به دموکراسی در لهستان، می‌تواند تابلوی آموزشی خوبی برای جوامع یا حتی اجتماعات در سایر کشورها باشد. نخبگان نباید فراموش کنند که به سرانجام‌رسیدن گذار، لزوما به قیمت حذف طبقه‌ی متوسط و نابودی لایه‌های آن نیست؛ می‌توان با ایجاد اتحاد میان طبقه‌ی ضعیف و متوسط، جامعه را به سمت طی‌کردن روند گذار سوق داد.در لهستان تا پیش از اتحاد مردم با کارگران، لخ ‌والسا و دوستانش کاری از پیش نبردند و این همراهی طبقات متوسط و ضعیف و لایه‌های آن بود که برای آن جامعه‌ی استبدادزده رستگاری به بار آورد.