خدایان ایران باستان

خدایان ایرانخدایان ایران باستان را بیشتر از روی متون کهن می شناسیم تا از روی تصویر و نقاشی یا تندیس های به جا مانده از دوران های پیشین. ایران باستان، همواره به عنوان پارس شناخته می شود و همان منطقۀ جنوب غربی آسیاست که با ایران مدرن، تقریبا، یکیست. در غرب، اصطلاح پارس برای قرن ها، برای تعیین مناطقی که زبان و فرهنگ پارسی در آن غالب بود استفاده می شد. ولی پارس در واقع نام ناحیه ای در جنوب ایران بوده است. “پار” یا “پارسه” نامی از عشایر هند و اروپایی بود که در حدود یکهزار سال پیش از میلاد به این منطقه مهاجرت کردند. نخستین بار نام “پارسه” در سالنمای شالمانساردوم، پادشاه آشوری، در سال ۸۴۴ پیش از میلاد آمده است.در ایران باستان خدایان بیشتر با تصویرپردازیهای اساطیری توصیف شده اند و اسطوره های کمی در بارۀ آنها روایت شده است. خدایان ایران باستان با اصطلاحات توصیف های انسانی وصف شده اند مانند: “خدایان گردونه ران که در گردونه های زیبایی که اسبان بیمرگ، آنها را می کشند به پیش می تازند”. برای مثال آمده است که خدای بزرگ “میثرَه” Mithra یا “مهر” هزارچشم دارد؛ که نماد روشنی ست، از این رو هیچ کس نمی تواند اشتباه خود را از این خدا بپوشاند.به گفتۀ رکس وارنر، یکی از ویژگی های اساطیر ایران اینست که آثار نقاشی یا تندیس های زیادی از آنها نمانده تا بتوان بر اساس آن این اساطیر را بهتر مشخص کرد. وارنر می گوید اینطور نیست که بگوییم تندیس ها یا آثارنقاشی وجود داشته و در طول سالها از بین رفته است. او می گوید در ایران باستان تندیس گری رایج نبوده است. هرودوت در این باره می گوید: اساطیرایران از نوعی نیست که فاقد تخیل باشد، چه این خود نتاقض آمیزست، بلکه اساطیری هستند که فاقد تخیل تندیس پردازانه و تخیل نگارگرانه است.اساطیر ایران بیشتر بصورت نوشتاری باقیست. حتی در این بخش هم مشکلاتی وجود دارد، زیرا تعداد متن ها زیاد نیست. قدیمی ترین این آثار به صورت گسیخته و جدیدترین آنها تاریخ بسیار متأخری دارد و مربوط به دوران اسلامی ست.بسیاری پژوهشگران باورمندند که چون جامعۀ هند و اروپایی به سه طبقۀ فرمانروایان، جنگجویان و کشاورزان تقسیم می شد، (همان سه طبقه که در شاهنامه، جمشیدشاه آن را ایجاد کرد)، خدایان نیز به سه دسته تقسیم می شدند. بنابراین می توان پذیرفت که سلسله مراتب خدایان بر اساس الگوی بشری ساخته شده بودند. خدایان فراوانی در اساطیر ایران باستان بوده اند ولی در این نوشتار به برخی از خدایان اصلی در باور قوم هند و ایرانی می پردازیم.ایران و هند، در آغاز، شاخه ای واحد از اقوام کهن هند و اروپایی بودند. هرچند سرچشمه های هند و اروپایی اساطیر ایران در شناخت ایزدانش بسیار اهمیت دارد ولی نکتۀ مهم اینست که با وجود اینکه ایزدان هند و ایزدان ایران در نگاه نخست بسیار تفاوت دارند ولی درنگاه دقیق تر می بینیم نقشی که خدایان این دو قوم دارند بسیار شبیه یکدیگرست.برای شناخت خدایان باستان ایران سه منبع اوستا، دینکرد و بندهش وجود دارد. در اوستا خدایان، قهرمانان و موجودات افسانه ای در بخشی یه نام “یشت ها” آمد است. فهرست نام خدایان و توصیف آنها دراین بخش از اوستا به این ترتیب آمده است:یشت نخست، یشت؛ اهوره مزدایشت پنجم، آبان یشت؛ ایزدبانو اردویسور آناهیتا یا اَناهیتایشت چهاردهم،بهرام یشت؛ ایزد وِرِثرغنَهیشت دهم، مهر یشت؛ ایزد میتراایرانیان باستان به ثنویت یا دو گانگی باورداشتند؛ به این معنی که آنها باورمند بودند که دو خدا وجود دارد خدای نیکی یا خیر و خدای بدی با شر. این دوخدا را با نامهای ” اهوره مزدا” و ” انگره مینو” می شناختند. هر کدام ازاین خدایان یارانی داشتند. یاران اهوره مزدا “امشاسپندان” و یاران انگره مینو “دیوها” بودند. خدایان دیگری نیز در ایران باستان بوده اند که با عنوان خدایان آیینی شناخته می شوند.خدایان نیکی (خیر)از میان خدایان پرشمار ایران باستان برخی خدایان نیکی و خیرند. نام این خدایان در زیر آمده است که با کلیک روی هر نام، آگاهی کوتاهی در بارۀ آنها باز می یابید:اهوره مزدامیتراآناهیتاورثرغنهرشنوتیشترویورپیثویناهوره مزداوقتی نوبت به فهرست کردن ایزدان ایرانی می رسد، ساده ترین الگو همانست که در بندهشن آمده است. براین اساس هرمزد یا اهوره مزدا خدایی مجزاست. یکی از چیزهایی که در باره اهوره مزدا گفته می شود اینست که او “خُوَرنَه” یا “فَرَه” را آفرید. فره مفهوم بخت، اقبال یا سرنوشت است که در اساطیر ایرانی بسیار اهمیت دارد و نمونۀ آنرا در هیچ یک از اساطیر سراغ نداریم. فره بنا به تعریفِ پژوهشگران نه تجلی و نه روشن شدگی ست. بلکه بیشتر هم سرشت با افسونی ست که موجب می شود همه مقولات اجتماعی (مانند شاه یا موبد) کارکرد ویژۀ خود را به شیوه ای ممتاز و انحصاری کامل کنند. به باور آنان هر انسان در تحلیل نهایی، فره یا آرمان های نهایی خود را دارد. فره برنام یا صفتی ست که از آنِ فرمانروایان سلسلۀ کیانی بود؛ یا در نهایت از آنِ موبدانی بود که کارکردشان برای نگهداری جامعۀ مدنی لازم بود. فره ملی ایران به اندازۀ وجود قهرمانان اهمیت دارد. به باور ایرانیان باستان به خاطر همین فره، ایرانیان بر اقوام دیگر برتری داشتند.اهوره مزدا به معنی سرور دانایان یکی از خدایان برتر ایرانیان باستان بود. اگر پیوند این خدا را با امشاسپندان ( نامیرایان مقدس)، در نظر نگیریم؛ اهوره مزدا بیرون از زنجیرۀ اسطوره ای قرار می گیرد. پژوهشگران می گویند امشاسپندان ایزدانی باستانی و هند و اروپایی بودند که در کارکردِ ایزدان مقتدر با اهوره مزدا شریک بودند. نقشی که امشاسپندان ایفا کرده اند، به روشنی ایزدان هندی مشخص نیست. ولی شخصیت فرعی آنها اینگونه است که آنان خود موجوداتی آفریده شده هستند و از دیگر مخلوقات آفریده شده متمایزند؛ هرچند با مخلوقات دیگر از یک گوهرند و برتری خاصی نسبت به آنان ( جز جاودانه بودن و مقدس بودن) ندارند. اینجاست که ایزد شناسی ایرانی وارد اسطوره می شود.رکس وارنر امشاسپندان را موجوداتی آفریده شده و مخلوق نمی داند و می گوید: امشاسپندان باشندگانی ایزدی اند و خدا پنداشته نمی شوند. آنها بدون اینکه مخلوق باشند مینوهایی آفریده شده هستند که بر امورمهم و طبیعی نگاهبانی و فرمانروایی دارند، بی آنکه با خودِ عناصر طبیعت یکی پنداشته شوند. این موجودات یَزَتَه Yazata (ستودنی) هستد. شمار امشاسپندان شش تاست: وَهومنَه، اَشَه، خشترَه، هَئورتات، آرمیتی و اَمُرتات. این شش امشاسپند با خود اهوره مزدا گروه هفت عضوی تشکیل می دهند که بین آنها اهوره مزدا هم نخستین باشنده از نظر مرتبه، وهم بیرون از دایرۀ شش امشاسپند است و همواره گفته می شود شش امشاسپند که با اهوره مزدا هفت تا می شوند.اهوره مزدا، سرور دانا، خدای غایی، خیر مطلق، خرد و معرفت، آفرینندۀ خورشید، ستارگان، روشنایی و تاریکی، انسان و حیوان است و تمام کارهای فکری وجسمی از اوست. او مخالف همۀ بدیها و رنج هاست. اهوره مزدا مقابل انگره مینوست که روح شر است و همواره تلاش می کند دنیا وحقیقت را ویران کند و به انسان و حیوان آسیب بزند.میترا https://virgool.io/p/ee41qmguwgy0/%F0%9F%93%B7%F0%9F%93%B7 بی تردید شناخته شده ترین خدا میان خدایان باستان ایران میتراست. شاید به این دلیل که آیین میترا یا ” میترائیسم” تا امپراتوری روم گسترش یافت. واژۀ اوستایی ” میثرَه” Mithra به معنی “پیمان” و “قرارداد” است. در یشت دهم اوستا که به این ایزد اختصاص دارد؛ میترا ناظر بر انسان، کارها، توافق ها و قراردادهای اوست. میترا انسان را به راه راست و “اَشَه” هدایت می کند و او را از تازش بدی و دشمن در امان می دارد. میترا خدای کنترل کنندۀ نظام کیهانی، یعنی روز و شب و تغییر فصل هاست. او با آتش و خورشید در پیوند است و سرانجام، هم در ایران و هم در هند به عنوان خدای خورشید شناخته شده است. در توصیف او در اوستا آمده است:نخستین ایزد مینوی که پیش از دمیدنِ خورشیدِ جاودانه ی تیزاسب در بالای کوه هرا ( البرز) برآید، نخستین کسی که آراسته با زیورهای زرین از فراز (کوه) زیبا سر به در آورد، از آن جاست، که آن مهرِبسیار توانا بر همه ی خانمانهای ایرانی بنگرد.مهریشتیکی از ویژگی های میترا داوری ست. بر اساس مهریشت او وفاداران را نگهداری و پیمان شکنان را مجازات می کند. میترا با جنگجویان پیوند دارد و سوار بر گردونه ای است که اسبان سفیدی آن را می کشند. او نیزه ای سیمین دارد، زره زرین می پوشد، زیناوند (مجهز) به سوفارها، تیرها، گرزها و خنجرهای زرین است. میترا دارای دشت های پهن است. او کسی ست که از سخن راستین آگاهست. زبان آوریست که هزار گوش دارد. خوش اندامیست که هزار چشم دارد. بلندبالایی که در بالای برج پهن (ایستاده)، زورمندی که بی خواب پاسبانست. گفته می شود گرز یا چماق میترا سلاح نیرومندیست که نه تنها علیه انسان های ناراست، که علیه ارواح شرور و انگره مینو به کار می رود:گرزی با صد گره (و) صد تیغه به دست گرفته، حواله کنان مردان را برافکند. (این گرز) از فلز زرد ریخته شده، از زرِ سخت ساخته شده است. محکم ترین سلاحی ست، پیروزمندترین سلاحی ست؛ اهریمن تبهکار در مقابل او به هراس افتد؛ (دیو) خشم مکار بداندیش در مقابل او به هراس افتد.اوستا، مهر یشتهفتمین ماه سال خورشیدی به نام این ایزد نامگذاری شده است. این ماه را “مهر” نامیده اند و دراین ماه جشن “میتراکانا” یا “مهرگان” برگزار می کنند. این جشن به مناسبت اعتدال پاییزی برگزار می شود.یکی از مهم ترین کارهای میترا نگهداری از اقبال شاهانه یا “خَوَرنَه” یا “فَرَه” است. پادشاهان نیک کردار ایرانی دارای فره بودند و چنانچه پادشاهی از راه راست منحرف می شد این فره او را ترک می کرد. یکی از کسانی که فره از او دور شد جمشید بود. در نگهداری فره، آپام نپات یا خدای آب، میترا را یاری می دهد.آتَر به معنی آتش، در آیین زرتشت پسر اهوره مزدا و از خدایان آیینی ایران باستانست. مردم گوشت را به عنوان قربانی به آتش تقدیم می کنند. هرخانه ای باید مکانی برای قربانی کردن داشته باشد. آتر با خدای میترا پیوندی تنگاتنگ دارد. آنها با یکدیگر موفق می شوند فره را از گزند دیو اژی دهاک نجات دهند. آتر در حالیکه سوار گردونۀ میترا می تازد تصویر شده است. نقش آتر در مبارزه با اژی دهاک بر سر به دست آوردن فره یکی از اسطوره های باقی مانده در بارۀ آتر ست:… اما از پس او آذر مزدا اهورا برخاست با این سخنان گویا: پس رو! این را دانسته باش تو ای اژی دهاک سه پوزه، اگر تو این (فر) به دست نیامدنی را به چنگ آوری، هرآینه من ترا بسوزانم و در روی پوزۀ تو شعله برانگیزم، به طوری که تو نتوانی در روی زمین اهورا آفرید خروج کنی از برای تباه کردن جهان راستی. آن گاه اژی دهاک در اندیشۀ خطر زندگی دست ها را پس کشید، چه آذر سهمگین بود.یشت ۱۹خدایان و ارواحباشندگان و وجود های ماوراءالطبیعی که سرنوشت بشر را رقم زده و همچنین جهان را برقرار نگه می دارند، خود به واسطه تجلی اهورامزدا به وجود آمده اند. برخی از شناخته شده ترین آنها عبارتند از:میترا: ایزد خورشید طلوع کننده، عهد و پیمانخورشید سپنتا: ایزد خورشیداَردَویسور آناهیتا: ایزد باروری، سلامت، آب، خرد و گاهی خدای جنگاوریرشن: ایزد دادگری مردگانورثرغنه یا بهرام: ایزد جنگ و جنگاوری که در مقابل شر و بدی می جنگدوایو: ایزد باد که نیروهای شر را با خود می بردتیشتر یا تیر: ایزد باران و کشاورزیآذر: ایزد و تجسم آتشهوم یا هئومه: ایزد سلامتی، قدرت، حیات و برداشت محصول؛ تجسمی از گیاهی با نام مشابه که شهد آن روشنفکری می بخشدمنابع https://sepandarmaz.ir/