روایت یک انحطاط

روایت یک انحطاطنگاه ما به نهاد دانشگاه در ایران توسط دانشگاه خودمان یعنی شریف و دیگر دانشگاه‌های نزدیک به آن مثل تهران و امیرکبیر و امثالهم شکل گرفته است، اما وقتی با نگاهی کلان به آموزش عالی نگاهی می‌اندازیم می‌بینیم که مفهوم دانشگاه در ایران بسیار با چیزی که ما در اطرافمان می‌بینم تفاوت دارد. ما از دانشگاه خود در لایه‌های مختلف انتقاد می‌کنیم و مسائل زیادی را زیر سوال می‌بریم، ولی وقتی وضع نهاد دانشگاه را به طور عام در کشور بررسی می‌کنیم، با مشکلات، چالش‌ها و بحران‌هایی بسیار جدی مواجه می‌شویم.دکتر صالحی در همایش ماموریت شریف بیان کرد که افزایش تعداد دانشجویان ما از حدود 150هزار به 4 میلیون در حال حاضر در حالی که جمعیت ما دو برابر شده است، نشان از موفقیت آموزش عالی ماست. احتمالا به نظر ایشان اینکه تعداد دانشگاه‌های ما در این سال‌ها از هند و چین هم جلو زده است، یک معیار موفقیت دیگر محسوب می‌شود! اما اکثر کارشناسان عرضه آموزش با این دیدگاه، که از قضا سالیان متمادی بر آموزش عالی کشور تسلط داشته و دارد، موافق نیستند و حتی بعضی از آنان معتقدند دانشگاه در ایران دچار یک انحطاط و زوال شده است. یکی از نشانه‌های انحطاط پدیده‌ای است که اسم آن در این سال‌ها به گوش همه‌مان آشنا شده است: مدرک‌گرایی. اما ریشه این پدیده کمتر مورد بحث قرار گرفته است؛ واقعا طی چه روندی مدرک‌گرایی تا به این حد رواج یافت؟اصلی‌ترین پارامتری که اکثر جوانان را به سمت مدرک می‌کشاند، «منزلت اجتماعی» است. در ایران فرصت‌های دیگر برای کسب منزلت اجتماعی بسیار محدود است و این محدودیت منجر به سرازیر شدن تقاضای فزاینده به سوی مدرک‌های دانشگاهی می‌شود. در عمل این منزلت اجتماعی دو بخش دارد: پرستیژ اجتماعی و جایگاه اجتماعی. بحث پرستیژ اجتماعی به همان لفظ دکتر و مهندس برمی‌گردد که برای انسان در محیط‌های اجتماعی احترام می‌آورد؛ در حقیقت می‌توان گفت شرایط اجتماع طوری است که فقدان مدرک مناسب، باعث جدی گرفته نشدن و از دست دادن امتیازات زیادی می‌شود. اما بحث جایگاه اجتماعی بیشتر یک حالت کاذب دارد؛ به این معنا که در نظر مردم کسب مدرک در آینده باعث رسیدن به شغل‌ها و مقام‌های مناسب خواهد شد، اما در این امر در دهه‌ی گذشته کاملا زیر سوال رفته است و در عمل چنین چیزی محقق نمی‌شود. البته این کاذب بودن در سال‌های اخیر تا حدودی مشخص‌تر شده و کمتر کسی تنها به دنبال جایگاه اجتماعی مناسب وارد دانشگاه‌ها می‌شود. پارامتر موثر دوم متوجه به سیاست‌های خود دولت است. نظام اداری ما در ده‌های اخیر به سویی حرکت کرده است که مدرک برایش مهم شده است؛ در اصل می‌توان این گونه تعبیر کرد که افراد مدرک خود را به اداره می‌فروشند و در ازای آن حقوق بیشتر یا ارتقای مقام دریافت می‌کنند. اگر کمی دقیق‌تر نگاه کنیم، مدرک‌گرایی یکی از تکه‌های پازل این انحطاط است؛ این پازل در نهایت به گسترش بی‌رویه دانشگاه‌ها و ظرفیت آنها ختم می‌شود. عامل سومی که در این مساله موثر است ناظر به این است که افراد برای فرار از مسائلی مانند سربازی و به عقب انداختن تصمیم‌گیری درباره آینده خود وارد دانشگاه می‌شوند تا مدتی را در محیط آن و به دور از چالش‌های پیش‌رو طی کنند. آخرین مورد که از اهمیت بسیاری هم برخوردار است نیز به پولی شدن آموزش در تعداد بالایی از دانشگاه‌ها برمی‌گردد. در شرایطی که آموزش به مثابه‌ی یک کالا و دانشگاه به مثابه‌ی یک بازار عمل می‌کند، سود مسئولان دانشگاه در آن خواهد بود که تا جای ممکن این کالا را به افراد بیشتری بفروشند و دیگر در این فروختن هیچ صلاحیتی برای ورود به دانشگاه در نظر گرفته نمی‌شود. با افزایش تعداد دانشگاه‌ها و پولی شدن آموزش، دیگر فرایند ورود به دانشگاه بسیار روان خواهد شد و هر کسی، حتی بدون داشتن پیشنیازی‌های لازم، می‌تواند به راحتی وارد این سیستم شود. اما مساله این است که این ورود بی‌رویه چگونه می‌تواند فرایند انحطاط دانشگاه را تسریع کند؟وقتی آموزش پولی شد دیگر تنها رضایت مشتری ست که برای دانشگاه اهمیت پیدا می‌کند؛ ترجمه‌ی این حرف در عمل این خواهد بود که دانشگاه برای به دست آوردن پول از مشتری خود که دانشجو باشد، دست به هر کاری می‌زند. اولینِ این کارها این است که دیگر اخراج دانشجویان برای دانشگاه صرف ندارد، چرا که در اصل این مشتری آنهاست که دارد از دستشان می‌رود. لذا برای دانشگاه این مهم می‌شود که تقریبا همه افرادی که وارد دانشگاه شده‌اند، به سلامت از آن خارج نیز بشوند. در این میان چیزی که سنگین‌ترین ضربه را می‌خورد کیفیت آموزش و فرایندهای آموزشی است. با گسترش افسارگسیخته دانشگاه‌ها و تجاری شدن آنها، آرام‌آرام فرایندهای آموزشی از محتوا خالی و صوری شده و به نوعی مناسک میان‌تهی تبدیل می‌گردند. پایان‌نامه‌ها و رساله‌ها نوشته می‌شوند و از آنها دفاع می‌شود اما واقعا هیچ محتوا یا علمی در این بین تولید نشده و هیچ گرهی از یک مساله در دنیای واقعی یا یک مساله علمی باز نمی‌شود. این صوری شدن در اثر این امر است که استاد درگیر تعداد زیادی رساله و پایان‌نامه است و ممکن است برای تامین مخارجش در چندین جا نیز تدریس کند و دیگر وقتی برای اختصاص به تصحیح و راهنمایی دانشجویش ندارد و از آن طرف دانشجو نیز در مسیر طی‌شده‌اش مهارت‌های لازم را کسب نکرده و توانایی انجام یک کار علمی مناسب را ندارد و یا چه بسا هیچ علاقه‌ای به این کار نداشته و صرفا برای کسب مدرک تا به اینجای کار آمده باشد. اما این انحطاط به همین جا ختم نمی‌شود؛ در پی این انحطاط است که پدیده‌ای مانند بازار پایان‌نامه‌نویسی و رساله‌نویسی به وجود می‌آید. در نتیجه این انحطاط مجله علمی نیچر اعلام می‌کند ایران در تقلب علمی پس از چین در جایگاه دوم قرار دارد. در اثر این انحطاط است که پایان‌نامه‌ها را با وانت بار می‌زنند و برای بازیافت می‌برند. سیاست‌های کلان ما و نهادهای بالادستی و وزارت‌خانه‌ها وضعیت را به این صورت درآورده است. برای مقابله با این تقلب‌ها باید به سراغ اصلاحات سیاست‌ها و روندها برویم وگرنه این نوع پدیده‌ها هیچ‌گاه ریشه‌کن نخواهند شد. ادامه روند فعلی در دانشگاه‌ها می‌تواند منجر به بحران‌های عمیقی در آینده‌ای نزدیک شود. البته تنها آموزش عالی در ایجاد این شرایط مقصر نیست و مسائلی مانند شرایط اقتصادی نیز به این وضعیت بحرانی دامن زده و می‌زنند. بحران بیکاری فارغ ‌التحصیلان دانشگاهی، بحران فارغ ‌التحصیلان بی‌مهارت، بحران صندلی‌های خالی دانشگاه‌ها، بحران استادان بی‌مهارت در تدریس و آموزشِ دانشجویان و بحران کیفیت دانشگاه‌ها از بحران‌هایی هستند که در حال حاضر نیز نشانه‌هایی از خود بروز داده‌اند. تشریح این بحران‌ها و چالش‌هایی که به صورت بالقوه می‌توانند در مقیاس کلان برای کشور ایجاد کنند و همچنین راه حل‌هایی که برای آنها مطرح می‌شود، خود یادداشتی جدا می‌طلبد. همان طور که در اوایل متن اشاره شد، کارشناسان زیادی هستند که با دکتر صالحی و همفکران‌شان، موافق نیستند. یکی از این افراد جامعه‌شناس سرشناس، دکتر حسن محدثی است که خود سال‌ها تجربه تدریس در دانشگاه آزاد را داشته است. دکتر محدثی در ارتباط با وضعیت نهاد دانشگاه در ایرانِ امروز، تحقیقات فراوانی کرده است. کتاب «حکایت دانشگاه» مجموعه‌ای از مصاحبه‌ها، مقالات و نوشتارهای او در باب جامعه‌شناسی سازمان‌های علمی و زیستِ دانشگاهی است که توسط پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی منتشر شده است. این کتاب یکی از 20 کتابی است که تحت عنوان «تاملات صاحب‌نظران ایرانی در باب آموزش عالی» به چاپ رسیده است. مطالعه این کتاب و عناوین دیگری از این مجموعه، در فهم جایگاه نهاد دانشگاه و چالش‌های ایجاد شده حول آن و حول آموزش عالی در امروز کشور بسیار کمک‌کننده خواهد بود و یک دید جامع و همه‌جانبه و دقیق به علاقه‌مندان این عرصه خواهد داد.