باور کنید، اطاعت کنید و بجنگید

دیدار هیتلر با موسولینی در ونیز ایتالیا، سال 1934 مجتبی نظری/ دانشجوی مقطع کارشناسی مهندسی مکانیک دانشگاه صنعتی شریفقرن بیستم ملغمه‌ای است از فلسفه‌های سیاسی گوناگون برای اداره‌ی حکومت‌ها. یک طرف حکومت‌های لیبرال و سرمایه‌داری را می‌بینیم و طرف دیگر حکومت‌هایی بر پایه‌ی سوسیالیسم و کمونیسم. اما در این میان برخی رویکردهای خاص، در سیاست برخی کشورها شکل گرفتند که مختص به شرایط مکانی و زمانی محدودی شدند. یکی از این شیوه‌های خاص حکومت، فاشیسم است که اولین بار در ایتالیا شکل گرفت و به تدریج اشکال مشابهی از آن در کشورهای دیگر مثل آلمان نازی ظهور کرد. فاشیسم را نمی‌توان به عنوان یک نظریه‌ی سیاسی صرف که حرف جدیدی برای گفتن دارد بررسی کرد و نمی‌توان آن‌ را نماینده‌ی قشر خاصی دانست. (به همان نحوی که مثلاً سوسیالیسم هوادار کارگر است). پس شناخت آن نه از طریق آشنایی با یک نظریه بلکه با بررسی تاریخی ممکن می‌شود. قصه‌ی فاشیسم در ایتالیا، پرشوق، خشن و وطن‌پرستانه آغاز می‌شود، زورگویانه ولی با فراز و نشیب ادامه پیدا می‌کند. اما ناگهانی و غم‌انگیز به سر می‌رسد. پیش‌زمینه‌های شکل‌گیری فاشیسماگر کمی کنجکاوی به خرج دهید. از خود می‌پرسید چرا باید در کشوری که ظاهراً قدم در راه دموکراسی گذاشته و سیاستمداران لیبرال قدرت را در دست دارند به یکباره اسیر تفکری سرکوب‌گر و تمامیت‌خواه شود. باید گفت که اِشکال از همین اجرای ناقص دموکراسی توسط لیبرال‌ها شروع شد. در ایتالیای لیبرالِ اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم، شکاف زیادی بین مردم و حکومت وجود داشت و مردم تنها نقش علوفه‌ی انتخاباتیِ(!) حاکمان را بر عهده داشتند و نه تأثیر واقعی در سیاست. اولین جرقه‌های فاشیسم در «گروه‌‌های عمل انقلابی» دیده می‌شود که در آستانه جنگ جهانی اول هوادار شرکت ایتالیا در آن بودند و ادعا می‌کردند این‌کار مایه‌ی سرفرازی کشورشان است. این گروه‌ها از جناح‌های مختلف راست و چپی تشکیل می‌شدند که دشمن مشترکشان لیبرالیسم و سوسیالیسم بود. در همین اثنا، توجهتان را جلب می‌کنم به سردبیر یک روزنامه سوسیالیست که ابتدا طبق موضع حزبش مخالف جنگ است. او به دلیل نفرتی که از نظام سرمایه‌داریِ حاکم دارد، احساس می‌کند که باید انقلابی رخ دهد و از این رو به سوسیالیسم روی آورده‌است. اما پس از چندی، نومید از مارکسیسم، به اهمیت ملی‌گرایی پی می‌بَرد و طرفدار جنگ می‌شود تا با یک انقلاب غیرمارکسیستی، لیبرالیسم را سرنگون کند. او کسی نیست جز قهرمان قصه‌ی فاشیسم، بنیتو موسولینی. او که دوران تحصیل پرخشونت و دوران آموزگاری ناموفقی را گذرانده‌بود و پس از خدمت در ارتش، به عنوان روزنامه‌نگار چپ‌گرا شناخته می‌شد. حال با تغییر موضع خود، پس از جنگ به ایجاد جنبشی به نام «گروه پیکار» در میلان می‌پرداخت. این را هم بگویم که فاشیسم از ریشه «فاشیو» به معنای گروه به وجود آمده‌است.پس از جنگ، حاکمان لیبرال ایتالیا با دو دشواری روبه‌رو بودند که با توجه به بی‌لیاقتی‌شان از پس هیچ‌کدام برنمی‌آمدند! یکی ناآرامی‌های اجتماعی ناشی از رشد اعتراضات کارگری بود که به دلیل نداشتن رهبر و هم‌چنین عدم حمایت شوروی، به سرانجام نرسید. دیگری ناخشنودی ملی‌ بود که در وطن‌پرستان و کهنه‌سربازان ایتالیا به خاطر تعهدشان به جنگ و اهدافش به وجود آمده‌بود ودلیلش این بود که ایتالیایِ پس‌ازجنگ چهره‌ای شکست‌خورده بود که نتوانسته مانند رقبا برای خود مستعمره‌ای دست و پا کند! از طرف دیگر خسارت‌های بالای جنگ، اقتصاد را نابود کرده‌بود و بیکاریِ بالایی ناشی از بازگشت سربازان جنگ به‌وجود آمده‌بود.در ابتدای تشکیل گروه پیکار، فاشیسم موفقیت زیادی به دست نیاورد و اگر کمک برخی سرمایه‌داران نبود چیزی از آن باقی نمی‌ماند. از این حمایت‌های سرمایه‌داران از فاشیسم تا آخر داستان زیاد می‌بینید چرا که آن‌ها هم مانند فاشیسم دشمن اتحادیه‌های کارگری و سوسیالیسم بودند. فاشیست‌ها آغازگر سیاست زورگویی و قلدری از طریق اعمال خشونت بر سازمان‌ها، تأسیسات و مبارزان سوسیالیست و اتحادیه‌های کارگری شدند. به تدریج که اتحادیه‌های کارگری رو به نابودی نهادند بسیاری از دهقانان فقیر و برخی کارگران برای حفظ جانشان هم که شده، به فاشیسم روی آوردند. کهنه‌سربازان، تحصیل‌کرده‌های طبقه‌ی متوسط، کارمندان اداری و قشرهای زیرین طبقه‌ی متوسط روستایی هم از دیگر هواداران فاشیسم بودند. اما خوب است که تا در ابتدای داستان فاشیسم هستیم، ببینیم انتظارات طرفدارانش از آن چه بوده. کهنه‌سربازان که قبل‌تر از ناخشنودی ملی‌شان صحبت کردیم، آن را مظهر رفاقت و هیجان در دنیای بی‌روحِ پس از جنگ می‌دانستند. سیاسی‌ترها آن را نماد مبارزه‌ی هم‌زمان با لیبرالیسم و سوسیالیسم می‌دیدند. عده دیگری هم آن را وسیله فروپاشی حاکمانی نالایق می‌دانستند. سرانجام در سال 1921 فاشیسم تعدادی کرسی در مجلس به دست آورد و «حزب فاشیسم ملی» رسماً پا به عرصه وجود گذاشت. مرامنامه‌ی راست‌گرایانه‌ی آن‌ها از سوسیالیسم‌ستیزی و اصل تجارت آزاد حمایت می‌کرد. در عرض یکسال موسولینی نخست‌وزیر شد اما هنوز کابینه، ائتلافی از احزاب مختلف بود. موسولینی با تأسیس یک گروه شبه نظامیِ فاشیستیِ ملی و ایجاد شورای بزرگ فاشیست، به حزب نظم داد. در نهایت با تغییراتی در قانون انتخابات و تقلب‌هایی که در اجرای آن انجام دادند دو سوم کرسی‌های مجلس در اختیار فاشیست‌ها قرار گرفت.«گروه‌‌های عمل انقلابی» به عنوان اولین جرقه‌های فاشیسم، شرکت ایتالیا در جنگ جهانی را مایه سرافرازی می‌دانستند.فاشیست‌ها از آن پس عرصه را در داخل و خارج از مجلس بر مخالفان تنگ کردند به طوری‌که یک سوسیالیستِ میانه‌رو را که به نحوه‌ی اجرای انتخابات معترض بود به قتل رساندند. این اتفاق سبب شد تا نمایندگان مخالف فاشیسم به عنوان اعتراض، مجلس را ترک کنند. به سوی دیکتاتوریبا تصویب قانون‌های جدید، اختیارات و قدرت موسولینی بسیار زیاد شد. فعالیت اپوزیسیون سیاسی و اتحادیه‌های کارگری ممنوع شد، روزنامه‌ها زیر تیغ سانسور رفتند، دادگاهی برای جرایم سیاسی و یک سازمان پلیس مخفی ایجاد شد. موسولینی که دیگر می‌شد او را «دوچه» به معنای پیشوا خطاب کرد، حزب را از عناصر غیرمطیع پاک‌سازی کرد. او به دلیل علاقه‌ای که به قدرت شخصی داشت دولت را به حزب ترجیح می‌داد. در حکومت او کارگران مشمول بیمه‌ی اجتماعی شدند، سازمانی برای اوقات فراغتشان ایجاد شد و اصنافی برای نمایندگی از آن‌ها ایجاد شد اما صنف‌گرایی که در دولت او رخ داد برخلاف ظاهر، اقدامی به سود کارفرمایان و دولت بود و نه قشر کارگر.یکی از ویژگی‌های فاشیسم ایتالیا، اقتصاد متمرکز بود. یعنی دولت نرخ ارز را به صورت تصنعی ثابت نگه می‌داشت، دستمزدها را کاهش می‌داد، قیمت‌ها را با دستور تثبیت می‌کرد، با وضع تعرفه‌های بالای واردات، سعی در توسعه‌ی صنایع سنگین داخلی داشت و به خصوص پس از بحران اقتصادی سال 1939، دولت هر دخالتی در اقتصاد و سرمایه‌گذاریِ در صنعت برای خود مجاز می‌شمرد. سیاست‌های داخلی «دوچه» ماهیتی جنگ‌طلبانه داشتند؛ «پیکار به خاطر فرزندان بیشتر» با هدف افزایش نیروی جنگیدن، پیکار غلات در راستای خودکفایی در زمان جنگ و فدا کردن صنایع صادراتی برای صنایع سنگین ضروری برای تولیدات جنگی از جمله این سیاست‌ها بودند. باوجود آنکه عده‌ای این رژیم را تمامیت‌خواه می‌دانستند، آن‌ها در عمل با گروه‌های مختلف صاحب نفوذ سازش می‌کردند تا قدرت خود را افزایش دهند. از طرفی برای خشنودی کاتولیک‌ها کشور واتیکان را ایجاد کردند و از طرف دیگر سیاست‌های اقتصادی‌شان، سرمایه‌داران را راضی نگه می‌داشت. حزب فاشیسم از طریق تبلیغات و همچنین توسل به سرکوب، شرایطی آرام را در جامعه ایجاد کرده‌بود. فاشیست‌های افراطی با یک تقلید کورکورانه از نازیسم، قانون تبعیض نژادی(یهودی ستیزی)را به تصویب رساندند. موسولینی در شرایط ثباتِ اوضاع، احساس کرد که اشتهای «انقلابی» فاشیسم نیاز به تغذیه دارد و دست به اقداماتی مانند اشغال اتیوپی و دخالت در جنگ داخلی اسپانیا زد که هزینه‌های آن‌ها اوضاع اقتصادی را وخیم کرد. او که در ابتدا هم‌پیمان فرانسه و انگلیس بود، مجذوب قدرت هیتلر شد و در جنگ جهانی دوم با آلمان متحد شد. این جنگ‌طلبی‌های او در پایان شرایط ایتالیا را به سمتی برد که مجبور شدند او را از قدرت برکنار کنند. البته آلمانی‌ها پس از اشغال برخی نواحی ایتالیا، یک جمهوری به ریاست موسولینی در آن نواحی تشکیل دادند که دوام نیاورد. و آخرین حضور عمومی دوچه، در میلان، زادگاه فاشیسم، رخ داد آنگاه که جسد تیرباران‌شده‌اش در یکی از جایگاه‌های بنزین از پاشنه‌ی پا آویزان شده‌بود. فاشیسم از یک دیدگاه محصول انحراف لیبرالیسم و وقفه‌ای در راه ایتالیا به سوی آزادی، از دیدی دیگر کارگزاری برای کاپیتالیسم، از طرفی نوعی توتالیتریسم(تمامیت‌خواهی)، از جانبی یک عامل نوسازی و از دیدگاهی قیام یک طبقه‌ی متوسط در برابر حاکمان نالایق بود.برای ورود به کانال پیام‌رسان تلگرام دوهفته‌نامه‌ی دانشجویی «داد» کلیک کنید.