سینما؛ هنر،رسانه یا سرگرمی؟

سینما بالاخره کدومه؟ ایا اصلا میشه یک قالب بهش داد و بگیم دیگه حق نداری از اون بزنی بیرون؟ این سوال ایا همون سوال قدیمی ، معروف و تا جایی بدون پاسخ ارجحیت فرم یا محتوا نیست؟از ابتدا سینما به شکل تصاویر دنبال هم ای تشکیل شده بود که صرفا تصاویری از اقصا نقاط دنیا یا جنگ ها ارائه میکردند.شاید برای ما چنین چیزی خیلی پیش پا افتاده باشه و با خودمون بگیم که الان هر کسی میتونه به راحتی یک فیلم با کیفیت بالا درست کنه ولی جالبه بدونید مردم اونقدر از متحرک شدن تصاویر متعجب میشدند که بارها در صف محل های نمایش می ایستادند تا تصاویری که شاید بارها دیدن رو دوباره ببینن.البته این ها به این معنی نیست که در سال های اولیه اختراع سینما فقط همین ها بوده. در همون سالهای اولیه کارگردان نابغه ای بنام ژرژ ملی یس فرانسوی وجود داشت که خلاقیت رو به فیلم اورد و شاید به نوعی فرم هنری به سینما داد . اما از بحث تاریخی که بگذریم...سینما هنر هفتم است. هنر به مثابه هنر دارای فرم است . این فرم سینما که نقل مباحث نقد و تحلیل فیلم است چی هست؟ فرض میکنیم سینما مجموعه ای از عناصر تصادفی نیست . اگر بود تماشاگران اهمیت نمیدادند که شروع یا پایان فیلمی را از دست بدهند یا فیلم را پس و پیش تماشا کنند ،پس در سینما الگویی هست ، سیستمی درونی که بخش های مختلف ان را به هم وصل میکند . این سیستم همان فرم است . فرم است که باعث میشود شما ساعت ها پای فیلم بنشینید و جم نخورید . فرم در تمام هنر های هفتگانه وجود دارد و به نوعی خود هنر است .ذهن انسان مشتاق یافتن فرم است به همین دلیل در هر اثر هنری فرم اهمیت اساسی دارد . فرم زیبایی شناختی بیش از هر چیز به ادراک کننده مربوط است . یعنی به انسانی که نمایشی را تماشا میکند، رمانی را میخواند، به قطعه ای موسیقی گوش میکند یا فیلمی را میبیند. ادراک در تمام مراحل زندگی نوعی فعالیت محسوب میشود . برگردیم به سوال قدیمی و مهم خودمان ... فرم یا محتوا ؟ عده ای تصور میکنند فرم مفهمومی است متضاد با چیزی بنام محتوا. یعنی شعر و موسیقی و فیلم مانند کوزه ای است که شکلی بیرونی دارد و درون ان را محتوا پر میکند . اما اگر این سوال اشتباه باشد چی؟اینکه کدام یک مهم تر است تماما بستگی به مخاطب ، هدفی که او را به استفاده از اثر هنری وا داشته و ذهنیاتش دارد . خیلی از سینما دوستان یا به قولی خودشان سینه فیل ها در ابتدای کار جذب موضوعات فیلم شده اند . همه که از ابتدا به تکنیک های جامپ شات گدار یا استادی تمام هیچکاک جذب نشده اند . قطعا از همان دوران بچگی چیزی که انان را جذب سینما میکرده است موضوع فیلم ها بوده اند. قتل ، خیانت ، معمایی ، علمی تخیلی و خیلی از ژانر ها دیگر. شاید به نوعی ژانر بندی اثار هم به نوعی بدنبال دسته بندی صرف سینما بر حسب موضوع است . پولانسکی کارگردان میگوید: در دوران دانشجویی بحث های زیادی برسر اینکه فرم مهم تر است یا محتوا انجام میدادیم. روزی فیلمی از لحاظ محتوایی بسیار جذاب ولی با کیفیت تصویر بسیار پایین پیدا کردیم و یک ساعت بدون جم خوردن ان را نگاه کردیم ... از اون موقع فهمیدم که محتوا مهم تراست. اما به نظر من پولانسکی این موضوع را خودش در اثارش نقض میکند . او میتواند اثار بسیار بازاری بسازد و شاید انقد در اوایل کارش دچار سختی نمیشد. اما او تا 32 سالگی بدون کار در شهر های مختلف دنبال تهیه کننده میگشت چون به رسانه بودن و یا سرگرمی بودن صرف سینما عقیده نداشت. او در اثارش به مرور زمان با فرم سروکله میزند و سعی در به چالش کشیدن خود دارد. اما ایا موضوع صرفا جدا از فرم است ؟ این دفعه سری بزنیم به دیدگاه مولف اثر... خیلی از اثار سینمایی از ایده ای شروع میشود . یک روز کارگردان از در وارد میشود و میگوید من میخواهم درباره این موضوع فیلمی بسازم. خیلی از اثار اقتباسی همین است . اما این همه موضوع نیست . پرداخت کارگردان به این موضوع و چگونگی نشان دادن ان است که فرم را میسازد .اگر موضوع ، هدف و یا شعاری که نیرو محرکه ساخت فیلم است انقدر قوی باشد که در بسیاری از قسمت های فیلم از فرم غفلت شود ، دیگر مسلما فرم با محتوا فرق میکنند . باید دید هدف مولف اثر سروکله زدن با فرم است یا موضوع خاص یا اصلا فقط فروش. این دیدگاه مولف که به خوبی خود را در اثر معکوس میکند به راحتی سطح اثر هنری را بازگو میکند.سینما به نسبت هنر های دیگر هنر بسیار فراگیری است . هرچه بیشتر پیش میرویم با اسان تر شدن وسایل فیلم برداری ، همه گیر تر نیز میشود . هر کسی امروزه میتواند فیلمی کوتاه بسازد . نه نیاز به تجهیزات پیشرفته ای دارد و نه تخصص ان چنانی ای. اما همه هنرمند نیستند . این ویژگی هرچه بیشتر سینما را به سمت رسانه بودن میکشد. رسانه ای که فقط به بیان عقاید میپردازد ، بلندگو هایی که بی وقفه مانیفست های خود را جار میزنند و بدون توجه به اثر خود لحظه لحظه سطح خود را پایین می اورند. این ویژگی سینما دقیقا همان ویژگی مطلوب حکومت های مارکسیستی و دیکتاتوری است . در لهستان و روسیه کمونیستی فیلم ها بدون توجه به خوش ساخت بودن یا نبودن صرفا توسط کمیته ای ویژه از جهت مغایرت یا عدم مغایرت و یا حمایت از عقاید کمونیستی بررسی میشد . غافل از اینکه این دید خطی و رادیکال روح هنر را میکشد . امروزه نیز اگر سری به شبکه های اجتماعی مانند اینستاگرام و یا تیک تاک بزنید، تفاوت هارا مشاهده میکنید. تمام ان ها فیلم هستند با کیفیت های بسیار بالا نسبت به حتی سال پیش از خود با تدوین هایی تمیز . اما چیزی که کم در ان دیده میشود هنر است . خلاقیت است . سینما است.سرگرمی چی؟ امروزه اثار زیادی ساخته میشوند مانند فیلم های ابرقهرمانی و غیره . که نظیر ان در گذشته هم بود. کمدی های اسلپ استیک ، اثار موزیکال و ... در دهه های 20 و 30 قرن 20 پای ثابت بلیط خریدن ها و تماشاگران ان زمان بودند.در ادامه با پیشرفت هرچه بیشتر علم و اختراع دستگاه بسیار مهمی به نام تلویزیون نقش سرگرمی مهم تر شد . هدف تلویزیون ان بود که کارمندان و کارگرانی که از صبح زود تا شب مشغول کار هستند و شیره ان ها به کلی مکیده شده و جانی در بدن ندارد ، برای سرگرمی لحظه تلویزیون ببینند تا انرژی ذخیره کرده و تا برای کار در حد مرگ در اختیار سیاست گذاران ، روز بعد اماده باشند . بدین صورت دیگر کسی حوصله ان را ندارد که بنشیند و در مورد فرم صحبت کند . اینکه ایا کمدی که نمایش داده میشود عمق دارد یا فقط به دستاویز کردن مسائل سطحی مارا به خنده می اندازد. دیگر چه اهمیتی دارد ؟؟؟سلطه تلویزیون و بیشتر شدن هرچه بیشتر سریال ها به دلیل سود بالا و تقاضای زیاد ( که همین تقاضای زیاد نیز از تبلیغ زیاد و سبک زندگی دیوانه وار ماشینی امروزه نشات گرفته) سینما را با تمام توان از فرم گرا بودن و یا حتی محتوا نگر بودن نیز دور میکند. شعار انسان امروزه این است... میخواهم لحظه ای سرگرم شوم. کلام اخر اینکه این بحث سر دراز دارد ... من سعی کردم خیلی خلاصه به بررسی ابعاد مختلف ان بپردازم . سینما هر چه بیشتر در قرن 21 توسط این سه قدرت از 3 طرف کشیده میشود و در این زمانه که مردم نه توان و نه وقت و حوصله سر و کله زدن با فرم را ندارند ، بیشتر و بیشتر سمت اثار سطحی و محتوا نگر جذب میشوند و از هنر بودن سینما فاصله میگیرند.منابع استفاده شده: هنر فیلم و تاریخ سینما اثر دیوید بوردول و مفاهیم نقد فیلم تالیف مجید اسلامیامضا علیرضا