خِرد، حلقه گمشده توسعه شهری

در حاشیه نمایشگاه اینوتکس ۲۰۱۸، به عنوان یکی از سخنرانان TEDxTehranSalon به صورت کوتاهی از لزوم توجه به خِرد در توسعه شهری گفتم و اینکه شهر هوشمند ابزار رسیدن به توسعه‌پایدار است و نه هدف توسعه شهری. در زیر می‌توانید این سخنرانی را ببنید: https://www.youtube.com/watch?v=IESEGSIUyn8&feature=youtu.be حالا به این بهانه، کمی بیشتر درباره موضوع و چرایی انتخابش می‌نویسم: در شهرسازی پارادایم‌های متعددی وجود داشت که برای منِ شهرسازِ مجذوب کارآفرینی، استارتاپ‌ها و ایده‌های خلاق و نوآوری شهری که می‌تواند به درآمدزایی برسد و در عین حال مشکلات شهری رو حل کند، کسل‌کننده بود. تا اینکه تابستان سال 93 با مفهوم شهر هوشمند و آینده بهتر شهری آشنا شدم. در مفهوم شهر هوشمند که اختلاف نظرهای متعددی وجود دارد، یک نکته مشترک و جالب وجود داشت: دیده شدن مشارکت کارآفرینان و استارتاپ‌ها در اقتصاد هوشمند و افزایش کیفیت زندگی شهری که به نظر من این عالی‌ترین سطح از سطوح مشارکت شهروندی است.پژوهش در حوزه شهر هوشمند و آشنایی با تجارب شهرهای مختلف دنیا انتهایی ندارد و همچنان تا به امروز، با مرور اخبار و پیاده‌سازی ایده‌های جدید هوشمندانه، شگفت‌زده می‌شم. کافی است به مرور اخبار درباره ایده‌پردازی‌های ایلان ماسک یا فعالیت شهر هوشمند آمستردام و یا نتایج نمایشگاه سالانه شهر هوشمند بارسلونا بپردازیم.هماهنطور که می‌دانید در کشورمان برای تحقق مفهوم شهر هوشمند چالش‌های متعددی وجود دارد. به علت تحریم‌های مختلف خارجی و مسدودسازی‌های داخلی دسترسی به فناوری‌ روز دنیا سخت و در موارد بسیاری غیرممکن شده است. در دیدگاه من، مهمترین چالش توسعه تفکر و مفهوم شهر هوشمند، فقدان نگاه ملی و یکپارچه به این موضوع است. برای سنجش اقدامات فراوان بخش خصوصی و دولتی در دستیابی به اهداف شهر هوشمند، لازم است در ابتدا واژه هوشمند و الزامات آن تشریح و تصویب شود تا با تنوع مفاهیم و تئوری ها مواجه نباشیم و اقدامات بخش های مختلف کشور قابلیت ارزیابی و سنجش و رصد پیدا کنند. چالش بعدی آموزش است. آموزش دستیابی به اهداف شهر هوشمند باید در سطوح مختلف برای افزایش کیفیت زندگی شهروندی ارائه شود. چگونه یک شهروند هوشمند می توان داشت؟ این موضوع نیاز به آموزش دارد تا در کنار توسعه و پیاده‌سازی هوشمندی در شهر، استفاده و کاربرد آنها برای شهروندان امکانپذیر و آسان باشد.در کنار همه این چالش‌ها، سرمایه‌گذاری و همکاری بین‌المللی از موارد دیگری است که برای دستیابی به سطح قابل رقابت از شهر هوشمند به آن نیاز داریم. تجارب کشورهای مختلف و سرمایه‌گذاری روی پروژه‌های هوشمندسازی، به تحقق آنها کمک شایان توجهی می‌کند.در کنار این چالش‌های کوچک و بزرگ اما فرصت‌هایی وجود دارد که اگر به آنها توجه شود می‌تواند تغییرات کوچک و حتی بزرگی ایجاد کند. مثلا ما نیاز داریم تجارب خودمان را با یکدیگر به اشتراک بگذاریم. لازم است باهم برای رسیدن به اهداف شهر هوشمند تلاش کنیم و با مدیریت دانش حاصل آمده، شبکه دانشی را شکل دهیم تا این مفهوم در گوشه و کنار کشور قابل دستیابی و پیاده‌سازی باشد. لازم است جهانی بیندیشیم ولی ضروری است که محلی عمل کنیم و به گونه‌ای محلی عمل کنیم که بیشترین تطابق با شرایط اجتماعی، اقتصادی و محیط‌زیستی شهرهای کشورمان را داشته باشد.در کشورمان کلان‌شهرهای تهران، مشهد، اصفهان، شیراز و تبریز تلاش‌های قابل تقدیری برای تحقق اهداف شهر هوشمند انجام داده‌اند. همانطور که می‌دانید حرکت به سمت این موضوع نیازمند اختصاص اعتبار و توان فنی برای پیاده‌سازی از سوی شهرداری‌ها است و طبیعی است که کلان‌شهرها توان بیشتری برای اجرای این موضوع داشته باشند و شهرهای کوچکتر در سطوح پایین‌تری قرار گیرند. اما در سطح شهرهای با جمعیت کمتر، کرمانشاه و یزد به کمک نگاه همسوی مدیران استانی و شهری و درک درست از منابع و فرصت‌های استان‌شان، تلاش‌های ارزنده‌ای در این مسیر داشته‌اند. در مجموع تنها تهران در سطوح بین‌المللی شهر هوشمند نمود یافته است ولی همچنان مسیر طولانی برای قرار گرفتن یک شهر هوشمند در کلاس جهانی دارد.در ادامه بهتر است نگاه متفاوتی به شهر هوشمند داشته باشیم یا بهتر بگویم به واژه هوشمند. هوشمندی غایتی ندارد و با توجه به سرعت توسعه فناوری در سراسر دنیا، نمی‌توان نقطه‌ای را به عنوان انتهای هوشمندی متصور شد. اما آیا پیروی از این روند پرشتاب صحیح است؟ با احترام به حجم هوشمندی مورد نیاز در ابعاد زندگی شهری، آنچه تسهیل‌کننده و پیش‌برنده توسعه شهری به سوی پایداری است، خِرد بهره‌مندی از هوشمندی است. مفهوم شهر هوشمند ابزاری برای دستیابی به توسعه پایدار شهری است و نه هدف غایی آن و نباید در ورطه بی‌پایان هوشمندی غرق شد. آنچه کیفیت زندگی شهری را تضمین می‌نماید بهره‌گیری از خرد است تا به اندازه لازم و کافی از ابزارهای مختلف توسعه استفاده کند.غرق شدن در مفهوم شهر هوشمند تبعات منفی برای جوامع انسانی خواهد داشت. آیا سالمندان به راحتی از ابزارهای گوناگون و فناوری‌های متنوع استفاده می‌کنند؟ آیا اقشار کم‌برخوردار جامعه می‌توانند هزینه‌های بهره‌مندی از ابزارهای هوشمند و فناوری‌های روز را که روند قیمتی رو به رشدی دارند، پرداخت کنند؟ آیا می‌توان تعاملات انسانی در شهرها را هم‌پای توسعه فناوری، حفظ و تقویت نمود؟حواسمان باشد که یک آرمانشهر لزوما شهری پر از ماشین‌های خودران، سنسورهای هوشمند، نمایشگرهای لمسی و خیابان‌هایی انباشته از ربات‌های خدمات شهری نیست. این تصویری از یک شهر ماشینی است نه شهری انسان‌محور که بالندگی او را تسهیل می‌کند. زیاده‌روی در تفکر فناورانه، انسان را از محور توسعه خارج می‌کند که تبعات جبران‌ناپذیری خواهد داشت.ما در یک پیچ تاریخی قرار داریم، اگر همین یک‌بار فرصت داریم تا به کمک فناوری، شهر و شهروندان را به سمت توسعه‌پایدار هدایت کنیم بهتر است خردمندانه عمل کنیم.