راستی انتخاب ما چه بود؟

ارزیابی کل‌نگرانه به سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران در چهار دهه حسام‌الدین میرجلیلی/ دانشجوی مقطع کارشناسی مهندسی شیمی دانشگاه صنعتی شریف تصویری از مرکز همیاری یهودیان در بوئنوس آیروس آرژانتین پس از انفجار هجدهم ژوئیه‌ی 1994 که به انفجار آمیا مشهور شده است. در حالی که دولت آرژانتین ایران را به دخالت در این حادثه‌ی تروریستی متهم می‌کند، جمهوری اسلامی قویا انتساب این انفجار را به خود نفی می‌کند. - آقای ظریف، این همه کشور در جهان هست که با دنیا روابط دیپلماتیک دارند و فشار هم روی مردمشون نیست. چرا در مورد ایران این جوریه؟چندی پیش محمدجواد ظریف، وزیر امور خارجه‌ی دولت یازدهم و دوازدهم، در پاسخ به این سوال مجری برنامه‌ی «حالا خورشید» گفته بود که این فشارها ناشی از انتخابیست که ما ایرانیان در چهل سال گذشته کرده‌ایم. انتخابی که احقاق حقوق ملت بر اساس مقررات داخلی مصوب خودمان و عدم‌ تبعیت از کشورهای دیگر را برای ما به ارمغان آورده است. اگرچه پاسخ‌های وزیر امور خارجه همان جواب‌های قابل انتظار بود که تنها گفته می‌شوند تا نقش اقناع افکار عمومی را بازی کنند اما سخنان دیپلمات برجسته‌ی دستگاه سیاست خارجی سبب شد تا من به جست‌وجوی آن چه را که سال‌ها پیش انتخاب کرده بودیم بروم و آنان را ارزیابی نمایم. به هر حال پس از چهل سال انسان حداقل بخشی از تصمیمات گذشته‌اش را فراموش می‌کند.اگر به همان اوایل پیروزی انقلاب پنجاه‌وهفت بازگردیم، سیاست خارجی ایران که در عصر پهلوی به همکاری‌ها و ائتلاف‌های گوناگون با غرب و آمریکا گره خورده بود، به لحاظ اصولی کاملا تغییر ماهیت داد. گراهام ای. فولر (Graham E. Fuller) و رَلف ای. لَپ (Ralph E. Lapp) پیرامون این گذار در کتاب «مرکز جهان: جغراسیاست ایران» می‌نویسند که سیاست خارجی ایران پس از انقلاب عمدتا بر اساس ارزش‌گذاری‌های ایدئولوژیک حکومت‌داران شیعه شکل گرفت. این سیاست پس از انقلاب ضدیت با اسرائیل و در مرتبه‌ی بعد آمریکا را برگزید و لحن تهران در سال‌های پس از انقلاب مدام تندتر شد. وقایع متعدد گوناگون در عرصه‌ی سیاست خارجی بعد از انقلاب هم‌چون اشغال سفارت‌های آمریکا و بعدتر بریتانیا، جنگ ایران و عراق، سرنگونی هواپیمای مسافربری ایران توسط آمریکا در سال شصت‌وهفت، ماجرای ترور میکونوس، بمب‌گذاری آمیا و در پایان برنامه‌ی هسته‌ای ایران نشان از آن دارد که سیاست‌های جدید مستعد درگیری در بحران و دست‌اندازهای بی‌شمار و متنوع بوده است. بحران‌ها و مشکلاتی که به لحاظ شمار و گوناگونی تفاوتی با پیامدهای ناشی از سیاست‌های داخلی حاکم بر ایران ندارند. در حالی که چهل سال از یک انتخاب می‌گذرد ما هنوز نمی‌دانیم چه را انتخاب کرده‌ایم و چه را نه. محمود سریع‌القلم، استاد رشته‌ی روابط بین‌الملل در دانشگاه شهید بهشتی، در مقاله‌ای تحت عنوان «سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران: قابلیت و امکان تغییر» که به تاریخ بهار سال 1388 در فصلنامه‌ی بین‌المللی روابط خارجی منتشر شده است به اصول حاکم بر سیاست خارجی جمهوری اسلامی می‌پردازد و احتمال تغییر در اصول سیاست‌گذاری خارجی ایران را امکان‌سنجی می‌نماید. سریع‌القلم تغییر در سیاست خارجی را به دو گونه تقسیم می‌نماید، نخست تغییر در اصول و دیگر تغییر در رهیافت. اگرچه در پایان این مقاله تحلیلگر به نتیجه‌ی تغییرناپذیری اصول سیاست‌ خارجی جمهوری اسلامی ایران اذعان می‌کند اما مطالب قابل تامل دیگری در این نوشتار وجود دارد که که ما را در فهم این سیاست‌گذاری یاری می‌کنند. سریع‌القلم سیاست خارجی ایران را استوار بر یازده اصل می‌داند که ادعای وی آنست که این اصول را از قانون اساسی جمهوری اسلامی و عملکرد سی‌ساله‌ی دستگاه امور خارجی نظام استخراج کرده است. ارجحیت ملت‌ها و نهضت‌ها به دولت‌ها در روابط جهانی، مبارزه با اسرائیل و دفاع همه‌جانبه از نهضت اسلامی فلسطین، ضدیت و مبارزه با آمریکا، قائل‌نبودن به سطوح قدرت در میان کشورها، مخالفت با نظام وتو در سازمان ملل متحد، اعتقاد به قابل‌تفکیک‌بودن روابط خارجی اقتصادی از روابط خارجی سیاسی، تأکید همه‌جانبه براستقلال سیاسی، ترجیح اعتقادات بر منافع اقتصادی و تجاری در روابط، فاصله‌ی استراتژیک از قدرت‌های بزرگ و منافع آنان و در نهایت اهمیت‌دادن به عدالت سیاسی در روابط میان دولت‌ها الگوهایی یازده‌گانه‌ای هستند که در طول سال‌های پرفرازونشیب روابط بین‌المللی جمهوری اسلامی مشاهده شده‌اند. اما آن چه که در نگاه نخست به این اصول متعدد مشاهده می‌شود نبود یک روال منطقی میان یازده روند‌ به‌کارگرفته‌شده در ارتباط با دیگر کشورهاست. برای نمونه در حالی که مبارزه با اسرائیل و یا ضدیت با منافع آمریکا می‌توانند به عنوان یک رهیافت در عرصه‌ی بین‌المللی به کار گرفته شوند با این حال مسئولان امور ترجیح داده‌اند بدان به عنوان یک اصل بنیادین در سیاست خارجی پایبند بمانند. اهمیت این دو موضوع حتی فراتر از اصول می‌رود به گونه‌ای که صادق زیباکلام در کتاب‌های «ما چگونه ما شدیم؟» و «غرب چگونه غرب‌ شد؟» از آنان به عنوان هویت‌سازان نظام در عرصه‌ی بین‌المللی یاد می‌کند. این ایراد به اصل مخالفت با وتو در سازمان ملل متحد نیز می‌تواند وارد باشد. نمونه‌ای از این جزئی‌نگربودن سیاست خارجی ایران را می‌توان در مطرح‌ساختن مسئله‌ی هولوکاست توسط محمود احمدی‌نژاد نیز جست. اما از دیگر ایرادات وارد به این اصول می‌توان به مواردی هم‌چون نبود ارتباطی معنادار میان واقعیت‌های حاکم بر سیاست داخلی و اصول سیاست‌گذاری خارجی، فقدان یک دید واقع‌بینانه به ساختارهای حاکم بر نظام روابط جهانی و مخالفت همه‌جانبه با سامان حاکم بدون ارائه‌ی یک راه‌حل ثانویه اشاره کرد. ضعف‌هایی که سبب شده‌اند کشور ناخواسته با بحران‌های بین‌المللی پرهزینه‌ای مواجه گردد.اما آن انتخابی که آقای ظریف از آن سخن گفت واقعا چیست؟ سریع‌القلم معتقد است که سیاست خارجی در تداوم سیاست داخلیست. به نظر می‌رسد شرایط ایران امروز در حل بحران‌های داخلی‌اش دست کمی از مسائل خارجی آن ندارد. اگر به نبود دیدی واقع‌بینانه در سیاست‌گذاری خارجی اشاره می‌شود با همین شاخصه در امر سیاست داخلی نیز دست به گریبانیم. اگر به صورت همه‌جانبه با سامان حاکم در جهان در روابط خارجی مخالفت‌ورزی می‌کنیم در حل مسائل داخلی نیز به تجارب آزموده‌شده‌ وقعی نمی‌گذاریم و تو گویی همگی به دنبال اختراع دگرباره‌ی چرخ هستیم حال آن که راهی نمی‌یابیم. سیاست خارجی ایران آن طور که وزیر امور خارجه‌ می‌گوید از یک انتخاب مشخص به دست نیامده است چرا که ما هنوز در انتخاب اصول و مبانی درگیرودار بحث مانده‌ایم. نه تنها سیاست خارجی که اوضاع برای سیاست داخلی نیز همین گونه است. در حالی که چهل سال از یک انتخاب می‌گذرد ما هنوز نمی‌دانیم چه را انتخاب کرده‌ایم و چه را نه.برای ورود به کانال پیام‌رسان تلگرام دوهفته‌نامه‌ی دانشجویی «داد» کلیک کنید.