آشنایی با مفاهیم و اختلالات روانی

یکی از موضوعات مورد توجه در میان اغلب افراد مبحث اختلالات روانی است و کم و بیش تجربه آن را در محیط اطراف، دوستان، آشنایان و حتی خودمان تجربه نموده ایم. برای شناسایی این مساله می خواهیم باهم یک گام به عقب برگردیم و منظور از بهداشت و سلامت روان را ابتدا مرور کنیم .استعداد روان برای هماهنگ، خوشایند و موثر کارکردن، در موقعیت های دشوار انعطاف پذیر بودن و داشتن توانایی برای بازیابی تعادل خود موضوعی مورد اهمیت است که منجر به شکل گیری بهداشت روانی در افراد می شود . سازمان بهداشتی روان (WHO) معتقد است ؛" بهداشت روانی در درون مفهموم کلی بهداشت جای می گیرد و بهداشت یعنی توانایی کامل برای ایفای نقش های اجتماعی، روانی و جسمی که صرفا نبودن بیماری را شامل نمی شود".تشخیص و درمان اختلالات نگاهی کلی به این تعریف نشان می دهد که اگر شخصی بتواند با محیط خود خوب سازگار شود و توانایی حل تعارض بیرونی و درونی را داشته باشد از نظر بهداشت روانی بهنجار است. درست در نقطه مقابل ؛ عدم سازگاری و انطباق با خود ، دیگران و محیط تداعی بخش مفهوم اولیه ناهنجاری در ذهن است .در نگاهی جامع به تعاملاتی که بین انسانها شکل می گیرد همواره سعی می شود الگویی از رفتار هنجار یا نرمال شکل گیرد . تمامی افراد در زندگی روزمره سعی می کنند که با دیگران سازگار شوند یا به اصلاح عام فرد مقابل خود را درک کنند. اما در مواقعی درک رفتار ، احساسات، هیجانات و ... دیگران برایمان دشوار می شود، چرا که خارج از رفتار متعارف و الگوی عمومی یا نرمال در بین مردم است که همان ناهنجار بودن است. البته همه ی افراد و حتی خودمان برخی مواقع دچار افکار یا احساسات غیر منطقی یا خارج از عرف می شویم که در صورت تداوم داشتن نیازمند توجه از منظر آسیبشناسی روانی خواهد بود. برای درک دقیق مفاهیم مطرح شده اجازه دهید ویژگی افراد به هنجار را یک بار باهم مرور کنیم . افراد به هنجار به طور معمول ؛درک درست از واقعیت دارند.ارتباط اجتماعی مناسب با دیگران برقرار می کنند. نسبت به خود شناخت دارند.در فعالیت های خود هدفمند می باشند. دارای نگرش مثبت به زندگی هستند.خلاق ،مولد و سازنده می باشند.دارای خودکنترلی هستند. اعتماد به نفس کافی در انجام امور خود دارند. اگر فردی ویژگی های مطرح شده را نداشته باشد ناهنجار است ؛ اما همواره این سوال مطرح است که آیا هر نابهنجاری رفتاری یک اختلال روانی است؟ بر چه اساسی می توان برای یک فرد تشخیص اختلال روانی گذاشت؟اختلالات روانی از گذشته و حتی امروزه در دو دسته سایکوز و نوروز طبقه بندی می شوند. منظور از واژه نورز ، روان نژندی یا روان رنجوری است و واژه سایکوز بیانگر روانپریشی است . برای درک دقیقتر کافی است بدانیم ﾠنشانه اصلی اختلالات روانرنجور گونه اضطراب است. اضطرابی که فرد به آن آگاهی دارد ، پس رنج می کشد و این موضوع با اهمیت باعث می شود فرد آماده درمان اختلال روانی خود برود . به طور معمول این دسته از اختلالات نیاز به بستری شدن ندارند و بیشترین افراد مراجعه کننده به مشاوره های فردی هستند. اما در دسته دیگر که به اختلالات سایکوتیک معروف استﾠنشانه اصلی هذیان و توهم است ؛ اما فرد به آن آگاهی ندارد و همین موضوع باعث می شود نسبت به درمان خود اقدامی آگاهانه انجام ندهد و توسط دیگران ( عموما بستگان درجه اول ) به مراکز درمانی ارجاع داده می شوند و نیاز به بستری شدن در آنان محرز است. با توجه به این طبقه بندی اختلالات روانی الگویی از علائم رفتاری یا روانی است که با ایجاد الگویی از رفتار ناهنجار قابلیت تشخیص و بررسی پیدا می کنند .بررسی و تشخیص اختلالات روانی مانند الگوی زیستی یک بیماری جسمی نیازمند وجود زبان مشترک برای تشخیص و درمان می باشد. موضوعی که از گذشته تا به امروز همواره مورد توجه بوده است و ما به خاطر اطاله کلام به ذکر تاریخچه ایجاد آن نپرداخته ایم. اما لازم است بدانید زمانی که برای بررسی یک اختلال روانی به یک کلنیک روانشناسی مراجعه می کنید از مرجعی به نام راهنمای تشخیصی و آماری اختلالات روانی استفاده می شود .راهنمای تشخیصی و آماری اختلالات روانی برای اولين بار توسط انجمن روانپزشکی آمریکا انتشار یافت که به توصیف علائم و معیارها ی اختلالات روانی جهت تشخیص اقدام نموده است. این معیارها زبان مشترکی را میان روانشناسان بالینی ارائه می دهد. اگر کوتاه‌ترین زمان را هم برای جستجو در مورد اختلالات روانی و آسیب شناسی روانی اختصاص داده باشید، احتمالاً کلمه‌ی DSM یا شکل‌های دیگر آن مثلاً DSM-V و DSM-IV و DSM-III را مشاهده کرده‌اید.DSM مخفف عبارت Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders است. به عبارتی، حرف D باید شما را به یاد عارضه یابی و تشخیص، حرف S باید شما را به یاد آمار و حرف M باید شما را به یاد رهنما بیندازد. راهنمای DSM طی ۶ دهه‌ی گذشته، دائماً به روز شده است.نخستین ویرایش DSM در سال ۱۹۵۲ منتشر شد. در واقع عددی که بعد از DSM می‌بینید، نسخه‌ی آن را نشان می‌دهد. ویرایش سال ۵۲ معمولاً با نام DSM-I مورد ارجاع قرار می‌گیرد.نکته : ( در لاتین عدد یک با نماد I وعدد دو با نمادll عدد 3 III و عدد چهار با lV و عدد پنج با V نشان داده می شود ). ویرایش بعد در سال ۱۹۶۸ منتشر شد و طبیعتاً می‌توانید حدس بزنید که نام آن DSM-II است.آنچه امروز مورد استفاده و استناد قرار می‌گیرد نسخه‌ی پنجم یا DSM-V است که جایگزین نسخه‌ی چهارم یا DSM-IV شده است.انواع اختلالات روانیلیست زیر علی رغم دربرنداشتن همه اختلالات روانی، شماری از مهم ترین دسته های اختلالات توصیف شده در این دفترچه تشخیصی و آماری است که جنبه کاربردی برای شما مخاطب گرامی دارد.۱-اختلالات رشدی – عصبیNeurodevelopmental Disordersناتوانی های عقلانی: ۱- ناتوانی عقلانی ( اختلال عقلانی رشدی) ۲- تاخیر رشدی کلی ۳- ناتوانی عقلانی نامشخصاختلالات ارتباطی: ۱- اختلال زبان ۲- اختلال صدای گفتار ۳- اختلال فصاحت گفتار (لکنت زبان) ۴- اختلال ارتباط اجتماعی(عملی)۵-اختلال ارتباط نامشخصاختلال طیف اوتیسمشدت اختلال طیف اوتیسم را بر اساس نقص های موجود در ارتباط اجتماعی، و روند رفتارهای محدود و تکراری تعیین می کند و برای آن سه سطح در نظر می گیرد:سطح ۱: نیازمند حمایت “requiring support”سطح ۲: نیازمند حمایت زیاد “requiring substantial support”سطح ۳: نیازمند حمایت بسیار زیاد “requiring very substantial support”اختلال کاستی توجه/بیش فعالی: ۱- اختلال کاستی توجه/بیش فعالی ۲- اختلال کاستی توجه/بیش فعالی مشخص دیگراختلال یادگیری خاصاختلال یادگیری به اختلال یادگیری خاص تغییر نام و ماهیت داده، و اختلال خواندن، اختلال نوشتن، و اختلال ریاضی، که هر یک قبلاً یک اختلال مستقل و مجزا محسوب می شد، اکنون به عنوان یک اسپسیفایر در اختلال یادگیری خاص گنجانده شده اند. یعنی، از این به بعد اختلالی به نام اختلال خواندن، اختلال نوشتن، یا اختلال ریاضی نخواهیم داشت. مثلاً، از این به بعد، روانپزشکان یا روان شناسان بالینی نخواهند گفت که این کودک به اختلال خواندن (دیسلکسیا) مبتلاست، در عوض خواهند گفت که به اختلال یادگیری خاص با اسپسیفایر دیسلکسیا مبتلاست.اختلال حرکتی: ۱- اختلال هماهنگی رشدی ۲- اختلال حرکات قالبی ۳-اختلالات تیک ۴- اختلال تیک مشخص دیگر ۵- اختلال های رشدی عصبی دیگر۲-اختلالات طیف اسکیزوفرنی و سایر اختلالات روان پریشSchizophrenia Spectrum and Other Psychotic Disordersاختلال اسکیزوتایپیاختلال هذیانیاختلال روانپریشی کوتاه مدتاختلال اسکیزوفرنی فرماسکیزوفرنیاسکیزوافکتیواختلال روانپریشی ناشی از مواد/دارواختلال روانپریشی ناشی از بیماری جسمیکاتاتونی: الف) کاتاتونی مرتبط با سایر اختلالات روانی ب) کاتاتونی ناشی از بیماری جسمی ج) کاتاتونی نامشخصسایر اختلال های طیف اسکیزوفرنیا و اختلال های روان پریشی دیگراختلال طیف اسکیزوفرنیا نامشخص و سایر اختلال های سایکوتیک۳-اختلالات دوقطبی و اختلالات مربوطBipolar and Related Disordersاختلال دو قطبی نوع ۱اختلال دو قطبی نوع ۲اختلال ادواری خواختلال دو قطبی ناشی از مواد / دارواختلال دو قطبی ناشی از بیماری های جسمانیاختلال های دو قطبی و مرتبط مشخص دیگراختلال های دوقطبی و مرتبط نامشخص۴-اختلالات افسردگیDepressive Disordersاختلال بی نظمی خلق مخرباختلال افسردگی اساسیاختلال افسردگی پایداراختلال ملال پیش از قاعدگیاختلال افسردگی ناشی از مواد/دارواختلال افسردگی ناشی از دیگر بیماری های جسمی۵-اختلالات اضطرابیAnxiety Disorderاختلال اضطراب جداییلالی انتخابیفوبی خاصفوبی اجتماعیاختلال وحشتزدگیآگورافوبیااختلال اضطراب فراگیراختلال اضطرابی ناشی از مواد/دارواختلال اضطرابی ناشی از بیماری جسمی دیگراختلال اضطرابی مشخص دیگراختلال اضطرابی نامشخص۶-اختلال وسواس فکری – عملی و اختلالات مرتبطObsessive-Compulsive and Related Disordersاختلال وسواس فکری – عملیاختلال بد شکلی بدناختلال احتکار ( ذخیره کردن )اختلال کندن مواختلال کندن پوستاختلال وسواس و اختلالات مرتبط با آن ناشی از مواد/دارواختلال وسواس و اختلالات مرتبط با آن ناشی از بیماری جسمی دیگراختلال وسواس و اختلالات مرتبط مشخص دیگراختلال های وسواس فکری عملی نامشخص۷-اختلالات مرتبط با آسیب و عوامل استرس زاTrauma – and Stressor – Related Disorderاختلال دلبستگی واکنشیاختلال آمیختگی اجتماعی بازداری نشدهاختلال استرس پس از سانحه (شامل اختلال استرس پس از حادثه برای کودکان ۶ ساله و کمتر )اختلال استرس حاداختلالات سازگاریاختلالات مرتبط با آسیب مشخص دیگراختلال های استرس زا و آسیب زا نامشخص۸-اختلالات تجزیه ای ( گسستی )Dissociative Disordersاختلال هویت تجزیه اییادزدودگی تجزیه ایاختلال مسخ شخصیت/مسخ واقعیتاختلال تجزیه ای مشخص دیگراختلال گسستی نامشخص۹-اختلالات علایم جسمانی و اختلالات مرتبطSomatic Symptom and Related Disordersاختلال علایم جسمانیاختلال اضطراب بیماریاختلال تبدیلی(اختلال علایم عصب کارکردی)عوامل روانی تاثیر گذار در سایر بیماری های جسمیاختلال ساختگی (شامل اختلال ساختگی تحمیل شده بر خود، اختلال ساختگی تحمیل شده بر دیگری )نشانه ی جسمانی و اختلال مربوط مشخص دیگراختلال های علایم جسمانی نامشخص۱۰-اختلالات تغذیه و خوردنFeeding and Eating Disordersهرزه خواری (پیکا)اختلال نشخواراختلال مصرف غذای دوری جو / محدود کننده غذابی اشتهایی عصبیپرخوری عصبیاختلال پرخوریاختلال تغذیه و خوردن مشخص دیگراختلال های خوردن و تغذیه نامشخص۱۱-اختلالات دفعElimination Disordersبی اختیاری ادراربی اختیاری دفعاختلال دفع مشخص دیگراختلال دفعی نامشخص۱۲-اختلالات خواب – بیداریSleep – Wake Disordersاختلال بی خوابیاختلال پرخوابیحمله ی خواب ( narcolepsy )اختلالات خواب مرتبط با تنفس: الف) تنفس سطحی وقفه تنفسی ب) وقفه تنفس مرکزی در خواب ج) هیپوونتیلاسیون مرتبط با خواباختلال ریتم شبانه روزی خواب و بیداریاختلال انگیختگی خواب بدون حرکات سریع چشماختلال کابوساختلال رفتار خواب با حرکات سریع چشمسندرم پاهای بی قراراختلال خواب ناشی از مواد/دارواختلال خواب – بیداری مشخص دیگراختلال پر خوابی مشخص دیگراختلال بی خوابی مشخص دیگر۱۳-اختلالات جنسیsexual disordersکژکاری های جنسی Sexual Dysfunctions(تاخیر انزال-اختلال نعوظی-اختلالات ارگاسمی در زن-اختلال علاقه / برانگیختگی جنسی در زن-اختلالات درد / دخول تناسلی – لگنی- اختلال میل جنسی کم کار در مرد- انزال زودرس- کژکاری جنسی ناشی از مواد/دارو)کژکاری جنسی مشخص دیگرملال جنسیتی Gender Dysphoria (اختلال ملال جنسی درکودکان-اختلال ملال جنسی در نوجوانان و بزرگسالان-ملال جنسیتی مشخص دیگر)نابهنجاری های جنسی Paraphilic Disorders(اختلال تماشاگری جنسی-اختلال عورت نمایی-اختلال مالش دوستی-اختلال مازوخیسم جنسی-اختلال سادیسم جنسی-اختلال بچه بازی-اختلال یادگارپرستی-اختلال مبدل پوشی)۱۴-اختلالات اخلالگر ، کنترل تکانه و سلوکDisruptive, Impulse-Control and Conduct Disordersاختلال نافرمانی و لجبازیاختلال انفجاری متناوباختلال آتش افروزیدزدی بیمارگوناختلال سلوکاختلال اخلالگر ، کنترل تکانه و سلوک مشخص دیگر۱۵-اختلالات اعتیاد آور و اختلالات مرتبط با موادSubstance-Related and Addictive Disordersتنها رفتار اعتیادی غیر مصرفی که در این طبقه تشخیصی قرارگرفته است: قماربازی است.سایر اختلالات این طبقه، در سه دسته کلی طبقه بندی شده اند :اختلالات مصرف موادمسمومیت مواداختلالات ترک مواد۱۶-اختلالات عصبی – شناختیNeurocognitive Disordersدلیریوماختلال عصبی- شناختی عمدهاختلال عصبی- شناختی خفیف۱۷-اختلالات شخصیتPersonality Disordersاختلالات شخصیت خوشه A پارانویید – اسکیزوئید – اسکیزوتایپیاختلالات شخصیت خوشه B ضد اجتماعی – مرزی – نمایشی – خودشیفتهاختلالات شخصیت خوشه C اجتنابی – وابسته – وسواسیمنبع: کلینیک دکتر نازنین نورشاهی