«در جستجوی دارویی برای اهمال‌کاری»

در راستای پرونده این شماره میدان انقلاب، به دفتر دکتر مهدی اکبری در مرکز مشاوره دانشگاه خودمان رفتیم؛ تا سوالاتی در مورد اهمال‌کاری و وضعیت آن در دانشگاه خودمان بپرسیم. ایشان که عضو هیئت علمی گروه روانشناسی بالینی دانشگاه خوارزمی هستند، ترجمه کتاب راهنمای درمان اهمال‌کاری را انجام داده‌ند و همچنین در مرکز مشاوره به دانشجویان در این حوزه کمک می‌کنند. «تصمیم نگرفتن» خود به نوعی تصمیم گرفتن است...میدان انقلاب: سلام آقای دکتر! به عنوان سوال اول؛ لطفا معنی اهمال‌کاری و علت‌های آن‌را به طورساده توضیح دهید. دکتر اکبری: به تعریف خیلی ساده؛ اهمال‌کاری یعنی به تعویق انداختن کار‌های مهم یا تکالیف، تا آن جایی که باعث پریشانی ما شوند. پس همه ما آدما اهمال‌کاری می‌کنیم. منتها آن اهمال‌کاری‌ای که مد نظر ماست و بیمارگونه می‌شود، این است؛ که کارها را تا جایی به عقب می‌اندازیم که ما را به دردسر بیاندازد و در عوض خودمان را به کارهایی مشغول می‌کنیم که سود چندانی برای ما ندارند. کاری که ممکن است آن لحظه حال من را بهتر کند؛ ولی می‌دانم که این کار، فقط حال من را خوب می کند و موقتی است؛ ولی ما با اذعان بر این نکته، همچنان ادامه می‌دهیم.علت‌های زیربنایی زیادی وجود دارد؛ مثلا انسان‌هایی که لذت‌گرا هستند و دنبال تجربه لذت‌ها هستند، ممکن است به سمت اهمال‌کاری بروند. آدم‌هایی که هیجان‌پذیری بالایی دارند، آدم‌هایی که خلق ثابتی ندارند و در طول روز تغییرات ناگهانی می‌کنند یا آدم‌هایی که کمال‌گرا هستند، ممکن است به سمت اهمال‌کاری بروند. حتی یادگیری، یک عامل است؛ مثلا این گزاره «ترم قبل اهمال‌کاری کردم و پاس هم شدم. پس تمارین و امتحانات این ترم هم بالاخره می‌گذرد»، باعث می‌شود من از وقت گذاشتن روی مواردی که علاقه ندارم اجتناب کنم. بنابراین دلایل متعدد اند.میدان انقلاب: وضعیت دانشجویان و دانشگاه ما در این حوزه چگونه است؟ آیا اهمال‌کاری در بین دانشجویان بیشتر است؟ آیا علتی ساختاری برای اهمال‌کاری دانشجویان وجود دارد؟ دکتر اکبری: اگر بخواهیم یک آمار کلی بدهیم، بین 60 تا 90 درصد دانشجوها اهمال‌کار هستند؛ اما آن نوعی از اهمال‌کاری‌ مدنظر ماست؛ که باعث آسیب عملکردی می‌شود. که این، 35 درصد دانشجویان را در بر می‌گیرد. یعنی حدود 30 درصد دانشجویان این مسئله را دارند و متوجه این که این‌ها اسمش اهمال‌کاری است، نمی‌شوند. فکر می‌کنند بعدا انجام می‌دهند. الان خسته هستند. الان حوصله ندارند. یا الان این کار در اولویت نیست. گول می‌خورند و هر بار عملکردشان کاهش پیدا می‌کند.پرداختن به پیامد‌هایی که اهمال‌کاری برای ما دارد، مسئله مهمی است. اهمال‌کاری وقتی ادامه پیدا کند، باعث افت عملکرد ما می‌شود.اگر بخواهیم یک آمار کلی بدهیم، بین 60 تا 90 درصد دانشجوها اهمال‌کار هستند؛ اما آن نوعی از اهمال‌کاری‌ مدنظر ماست؛ که باعث آسیب عملکردی می‌شود. که این، 35 درصد دانشجویان را در بر می‌گیرد. یعنی حدود 30 درصد دانشجویان این مسئله را دارند و متوجه این که این‌ها اسمش اهمال‌کاری است، نمی‌شوند. اهمال‌کاری باعث می‌شود اعتماد به نفس ما کاهش پیدا کند چون هرچه پیش می‌رویم و به نتیجه مورد نظر نمی‌رسیم، اعتماد به نفس ما کاهش پیدا می‌کند. بنابراین، زمینه را برای افسردگی برای ما فراهم می‌کند. اهمال‌کاری باعث می‌شود دید دیگران درباره‌ی ما عوض شود. بنابرین شانس برقراری روابط کاری موثر از دست می‌رود. حتی اهمال‌کاری می‌تواند سلامت ما را از طریق اهمال در ورزش و موارد پزشکی به خطر بیاندازد. پس اهمال‌کاری همه جا هست.اما در مورد اینکه اهمال‌کاری دانشجویان چقدر به فضای دانشگاه مرتبط است، این را بگویم که: فضای دانشگاه نقش چندانی ندارد. یا لااقل تحقیقات حول این موضوع، این نظر را دارند. چون خیلی‌ها هستند که در همین فضا اهمال‌کاری ندارند. البته بعضی‌ها هم اهمال‌کار می‌شوند. بستگی دارد به اینکه در ورود به دانشگاه، سیستم‌های ارزشی ما چگونه تغییر کنند. مثلا در دبیرستان هدف واحدی داریم. تمام هدف‌مان ورود به دانشگاه است. ولی وقتی به دانشگاه می‌آییم، دچار بی‌هدفی شده، سست می‌شویم. جدید بودن این محیط، می‌تواند ما را دچار این مشکل کند. بنابراین قسمتی مربوط به موارد شخصی است؛ البته محیط هم بی‌تاثیر نیست.پژوهش‌ها نشان می‌دهند که ایرانی‌ها روزانه سه تا پنج ساعت مشغول فضای مجازی اند. اینگونه اعتیاد‌ها هم مارا به اهمال‌کاری سوق می‌دهند. این شبکه‌ها نسبت به درس خواندن ممکن است جذابیت بیشتری داشته باشند. چون تکراری نیستند و دائما اطلاعات جدید می‌دهند. این ویژگی‌ها باعث می‌شوند که انگیزه ما به سمت این فعالیت‌های کوتاه‌مدت برود و مثلا تکالیف درسی را به دلیل اینکه از این جنس نیستند پشت گوش بیندازیم.واقعیت این است که ما در بزرگسالی یک تفاوت مهم با کودکی داریم. در کودکی اصل لذت حاکم است؛ یعنی یک بچه چهارساله کاری می‌کند که حس خوبی به آن دارد، ولو اینکه مفید نباشد. اما در بزرگسالی اصل لذت باید کم‌کم عوض بشود و جایش را به اصل ضرورت بدهد. شاید ما در طول روز، 30 درصد فعالیت‌هایی که برای ما مهم است و به پیشرفت ما کمک می‌کند را دوست نداشته باشیم. این چیزی است که باید در ورود از کودکی به بزرگسالی یاد بگیریم. برخی افراد زودتر این را یاد می‌گیرند و زودتر وارد بزرگسالی می‌شوند. گاهی نیز بیشتر طول می‌کشد تا کسی بفهمد که قرار نیست قبل از انجام هر کاری اول لذتش بیاید. بعضی‌ها هم هرگز این تغییر را یاد نمی‌گیرند. چون فکر می‌کنند باید هرکاری را که لذت‌بخش است انجام دهند. از قضا کاری که دوست نداریم و برای چند بار انجام می‌دهیم، همان را هم کم‌کم دوست خواهیم داشت؛ اما اگر مدت زمانی انجام ندهیم، دیگر علاقه‎ای نخواهیم داشت.جلد این شماره از نشریه هم به همین درد دچار شده است!!میدان انقلاب: در فرمایش‌هایتان به تغییر از اصل لذت به اصل ضرورت اشاره کردید. می‌خواهم به طور ویژه در مورد دانشجویان بپرسم. درحال حاضر دانشجویان برای درک این تفاوت باید انقدر اشتباه کنند تا سرشان به سنگ بخورد. آیا برای جبران این تغییر ناگهانی فضا، روشی ساختارمند را در نظر دارید تا این تغییر را برای دانشجویان راحت‌تر کند؟شاید در بقیه دانشگاه‌های دنیا ساختار کمی منعطف‌تر باشد. اما اینکه در بقیه دانشگاه‌ها هم این اهمال‌کاری وجود دارد، نشان می‎دهد ساختاری برای این موضوع در نظر گرفته نشده. اما موضوع این است که این تغییر نوعی مهارت است. مثل مهارت مراقبت از خود در بزرگسالی. قطعا آموزش می‎تواند در افزایش این مهارت‌ها موثر باشد. رسانه می‌تواند در شناسایی و ارائه راهکار‌ها موثر باشد. همچنین در صورتی که سیستم‌های آموزشی کاربردی‌تر شوند و در زندگی افراد علم‌شان به کار بیاید نیز، قطعا می‌توانند موثر باشند. اینها همه مستلزم بررسی و پژوهش‌هایی در حوزه سهم محیط و فرد است. اما ببینید اهمال‌کاری، یک مشکل چندبعدی است. اهمال‌کاری یک ظاهر است؛ اما می‌تواند دلایل مختلفی داشته باشد. گاهی می‎تواند در اثر عادت‌های غلط باشد. گاهی فشار کاری زیاد باعث اهمال‌کاری می‌شود. گاهی مشکلات روانی باعث اهمال‌کاری می‎شود. بنابراین نمی‌توان نقش محیط را چندان پررنگ کرد. و اتفاقا سپردن اینها به محیط و منتظر ماندن برای تعدیل ساختار، خودش یک نوع اهمال‌کاری است! یعنی تغییر خود را، به تغییر محیط موکول می‌کنیم؛ یعنی حتی برای کاهش اهمال‌کاری هم اهمال‌کاری می‌کنیم. بنابراین من ابتدا توصیه می‌کنم هر کس یک سفر شخصی به درون خود داشته باشد.میدان انقلاب: در انتها سوال ما از شما این است که توصیه شما برای درمان به عموم مطالعه‌کنندگان این مصاحبه که به این مشکل مبتلا هستند، چیست؟دکتر اکبری: کتابی به نام «راهنمای درمان اهمال‌کاری» هست که در مرکز هم موجود هست. این یک کتاب خودیاری است، که دلایل اهمال‌کاری را بررسی می‌کند. همچنین یک‌سری تمرین‌های کوچک و ساده به ما می‌دهد. کتاب با پرسش‌نامه‌هایش، سطح اهمال‌کاری ما را به ما گوش‌زد می‌کند و اگر اهمال‌کاری در سطح بالا باشد، ما را به سمت مراجعه به مشاور، راهنمایی می‌کند.از جناب آقای دکتر اکبری باب زمانی که در اختیار ما قرار دادند، بسیار ممنونیم.