هر چیز ارزشی دارد...

مهدیه جلیلی شاه‌منصوریکارشناس ارشد برنامه‌ریزی شهریدر حدود 6500 سال پیش, مردمی که در حوالی روستای اریسمان فعلی (حوالی کاشان) زندگی می کردند شاهد اتفاقی در نوع خود بی نظیر بودند. صنعتگران مشغول در صنعت ذوب مس متوجه لعابی آبی بر بدنه کوره ها شدند. این لعاب آبی در آن زمان چیزی بیشتر از معجزه نبود. خرمهره یا به بیانی دیگر "هنر خرمهره سازی" ریشه در آن اتفاق تاریخی دارد. درباره نخستین محلی که خرمهره‌سازی در آن آغاز شده, در بین باستان‌شناسان اختلاف نظر است, گروهی ایران و گروهی مصر را آغازگر این هنر می‌دانند ولی اکثر باستان‌شناسان معتقدند که با توجه به مدارک موجود, این هنر برای نخستین بار در ایران به وجود آمده و سپس توسط یک شاهزاده خانم ایرانی, روش ساخت خرمهره به عنوان هدیه به مصر منتقل شد.در طول قرن‌ها خرمهره در میان مردم ساکن در سرزمین “پارس” بعنوان زیور آلات استفاده می‌شده است. نه تنها رنگ و بافت متفاوت این مهره ها بلکه نوعی اعتقاد فرهنگی سبب محبوبیت خرمهره در میان مردم میشد. آوازه خرمهره به عنوان نوید دهنده خوش بختی و بازکننده بخت به گوش بسیاری از مردم رسید. عده ای از خرمهره جهت دور کردن چشم بد (چشم زخم) استفاده میکردند. قدیمی‌ها اعتقاد داشتند رنگ آبی, چشم بد را دور می‌کند. این قدر آبی زیبایی است که به‌جای دیدن بدی و نقص, نگاه‌ها به خرمهره جلب می‌شود و نظرش را می‌گیرد.هانس ولف, محقق ایران شناس, در پی بازدیدش از شهر قم در سال 1930 متوجه وجود کارگاه خرمهره در شهر قم می شود. بعد از حدود 30 سال در سال 1960، وی برای بار دوم راهی قم می شود تا اطلاعات بیشتری در این زمینه جمع آوری کند. سفر دوم او به قم این اطمینان را به وی میدهد که بدنه خرمهره تولیدی در قم همان بدنه اشیای کشف شده‌ای‌ست که قدمت 6000 ساله دارند. ولف پس از ترک ایران اقدام به انتشار مقاله‌ای در این زمینه می کند و از قم به عنوان تنها شهری یاد می کند که این میراث 6000 ساله تاریخ بشر را همچنان حفظ کرده است. در پی این اکتشاف، برای اولین بار در سال 1960محققان اروپایی و آمریکایی ، خرمهره سازی، هنر 6000 ساله ایران باستان را Qom Technique نامیدند.سال 1293، سید مرتضی سعادتمند، تصمیم گرفت کسب و کار آبا و اجدادی‌اش را ادامه دهد و برای همین منظور کارگاه سرامیک سازی خود را در تهران راه اندازی کرد. سالیان متمادی او محصولات سرامیک تزئینی ساخت و آثار هنری‌اش را در بازار تهران به فروش رساند. در سن 40 سالگی، سید مرتضی به همراه خانواده‌اش به شهر قم نقل مکان کرد و کارگاه سرامیک جدیدی در نزدیکی حرم حضرت معصومه راه اندازی نمود. با این کار او می‌توانست در زمانی کوتاه آثار خود را در معرض دید زائرین حرم حضرت معصومه و بازدیدکنندگان عبوری بین المللی (به مقصد اصفهان) قرار دهد. سید مرتضی در سن ۶۲ سالگی و در پی تجربه موفق تاسیس کارگاه صنایع دستی سعادتمند در قم، فروشگاه سرامیک سعادتمند را در کنار حرم حضرت معصومه افتتاح کرد.در سال ۱۳۳۰، سید محمد پسر مرتضی سعادتمند به منظور تحقق رویای خود، جهانی شدن هنر سرامیک ایران، «مرکز کارهای دستی سرامیک» را تاسیس نمود. او مرکز را در کنار جاده قم-اصفهان ساخت تا گردشگران بین المللی (به مقصد اصفهان) در محل مرکز توقف کرده و از آن بازدید کنند. هر روز صبح، گلدان‌های بزرگ سرامیکی به دقت بر روی سکویی، در آن سوی جاده و در مقابل فروشگاه، قرار داده می‌شد تا توجه گردشگران را به خود جلب کنند. مرکز شامل فضایی برای خرید، یک حیاط بزرگ و یک فضای کارگاهی بود که گردشگران به راحتی می توانستند ۲ تا ۳ ساعت در آن وقت بگذرانند و با هنرمندان و کارگران تعامل کنند.در یکی از روزهای سرد آبان ماه سال ۱۳۵۸، وقتی که سید محمد سعادتمند به محل کارش رسید، متوجه تعداد زیادی از افرادی شد که در حال انتقال اجناس داخل فروشگاه به بیرون بودند. هدف این افراد کمک به دولت در خالی کردن فروشگاه و آماده سازی آن برای تخریب توسط بولدوزر بود. آن روز در کمتر از چند ساعت فروشگاهی که سال‌ها برای طراحی و تزیین آن تلاش شده بود در قابل چشمان سید محمد و پسرانش تخریب شد. سال‌ها قبل از این اتفاق، دولت تصمیم گرفته بود که بلوار امین (جاده قدیم قم-اصفهان) را تعریض کند. متاسفانه مرکز کارهای دستی سرامیک دقیقا در کنار بلوار امین واقع شده بود و برای اجرای پروژه تعریض، نیاز بود تا بخشی از مرکز تخریب شود.سید ابوالقاسم سومین پسر سیدمحمد با فروش محصولات در داخل و خارج از کشور مرکز را باری دیگر احیا کرد. انرژی، شور و شوق و خوش بینی ایجاد شده در بین کارکنان، سید محمد و سید ابوالقاسم را تشویق کرد تا باری دیگر در مورد آینده مرکز رویایی را در ذهن بپرورانند. در سال ۱۳۶۸ مرکز کارهای دستی سرامیک، افتتاح فروشگاه جدیدش، در کنار کارگاه قدیمی، را جشن گرفت. از سال ۱۳۶۸ تا ۱۳۷۸، سید محمد بیشتر وقت خود را در فروشگاه مرکز و در تعامل با گردشگران گذراند و سید ابوالقاسم مدیریت کارگاه را به عهده گرفت و به نیازهای مشتریان پاسخ داد.به یاد دارم وقتی که 11 ساله بودم، تعداد زیادی مجسمه کوچک انسان ساخته بودم تا آن‌ها را در کوره پدر قرار داده و بپزم. بعد از انتظار طولانی برای دیدن نتیجه کار با مجسمه‌هایی شکسته روبرو شدم که دیدن این صحنه در آن سن برایم بسیار ناراحت کننده بود. فردای آن روز دوست پدرم برای دیدار او به کارگاه آمده بود و وقتی متوجه ناراحتی‌ام شد مرا به ساخت اثری با استفاده از مجسمه های شکسته تشویق کرد. تشویق او باعث شد تا مجسمه نادر شاه را را بسازم، در مقابل مجسمه‌های شکسته قرار دهم و نام این مجموعه را “پایان جنگ نادرشاه ” بنامم. بعد از چند روز یکی از مشتریان فروشگاه بعد از دیدن این مجموعه، عاشقش شد و به قیمت خوبی آن را از آقاجان خرید. فروش آن مجموعه در آن روز درسی برای تمام عمرم داشت: هر چیز ارزشی دارد..-به نقل از سید ابوالقاسم سعادتمند (sdmcrafts.com)سید ابوالقاسم تا زمان مرگ پدر در کارگاه خانوادگی مشغول به کار بود، اما بعد از آن ترجیح داد به محلی جدید نقل مکان کند. در سال ۱۳۸۱، سید ابوالقاسم مرکزی جدید در جاده کوه سفید واقع در بخش شمالی شهر قم افتتاح کرد و آن را “صنایع دستی سعادتمند” نامید. از آن پس، فعالیت های “صنایع دستی سعادتمند” تنها معطوف به خرمهره و سرامیک نبود، بلکه سایر رشته‌های صنایع دستی را نیز شامل می‌شد.هانس ولف فردی است که در سال ۱۳۳۹ متوجه تداوم استفاده از تکنیک شش هزار ساله سرامیک سازی ایرانی، قم-تکنیک، در شهر قم شد. او فردی است که توجهات را در غرب به روش قم-تکنیک ،روش خود لعاب گیری خرمهره، جلب کرد. متنی که در ادامه مشاهده می‌شود از مقاله‌ای در یادبود ولف اتخاذ شده است:“…در نهایت او و دخترش، اعتماد تولیدکنندگان خرمهره در شهر مقدس قم را بدست آوردند. دختر ولف که سرامیست بود، در کمال ناباوری متوجه شد که روش لعاب گیری خرمهره‌ها شبیه هیچ یک از روش‌های لعاب دهی مرسوم نیست و به نظر می‌رسد در تولید خرمهره از ترکیب روش‌های لعاب‌دهی متفاوتی استفاده می‌شود که شامل قوانین پیچیده فیزیک و شیمی هستند. با کمک سیریل اسمیت از موسسه فناوری ماساچوست و لئو کوچ از گروه زمین شناسی دانشگاه نیو ساوت ولز، تحقیقات وولف تکمیل شده و به تازگی منتشر شده است. کار این محققان نشان می‌دهد که با استفاده از ذهن‌های کنجکاو و تعلیم‌ داده شده می‌توان به زارهای فناوری‌های باستانی قبل از ناپدید شدن آن‌ها از روی زمین دست یافت …"در سال ۱۳۷۸، محققان دانشکده سرامیک دانشگاه كسل آلمان تحقیقاتی گسترده‌ای را در زمینه تکنیک شش هزار ساله خرمهره سازی، «قم-تکنیک»، به انجام رساندند. این تحقیقات به منظور رمز گشایی از این تکنیک صورت می‌گرفت که به باور محققان در برهه‌ای از تاریخ به فراموشی سپرده شده بود. چند ماه پس از شروع پروژه، محققان بطور اتفاقی دریافتند که این تکنیک شش هزار ساله پر رمز و راز ایرانی توسط آخرین میراث‌دار آن، سید ابوالقاسم سعادتمند، در شهر قم زنده نگه داشته شده است. با تلاش و پیگیری‌های دکتر خسرو عدالتیان استاد دانشکده معماری دانشگاه کسل و دکتر یدقار معاون وزیر جهاد وقت، سید ابوالقاسم سعادتمند به عنوان تنها میراث‌دار هنر شش هزار ساله ایرانی به دانشگاه کسل دعوت شد.در ورکشاپی که در ارتباط با قطعات خرمهره‌ای در کاخ ویلهلم برگزار شد، سید ابوالقاسم پیشینه خانوادگی خود در زمینه خرمهره، مواد و روش‌های لعاب‌دهی را به متخصصان، دانشجویان و عموم معرفی کرد. یک سال پس از این گردهمایی خرمهره در قالب پروژه‌ای با عنوان «خرمهره، مروارید فیروزه‌ای رنگ ایران باستان» در بخش «تداوم فرهنگ و دانش بشری اکسپو ۲۰۰۰ هانور آلمان» با کد ۵۰۲ به ثبت رسید. پس از انتقال مرکز به محلی جدید در سال ۱۳۷۸ و به دلیل نداشتن فضای فروشگاهی، امکان ارتباط مستقیم با توریست‌ها از بین رفت. از سال ۱۳۷۸ تا سال ۱۳۹۵ بیشتر فعالیت‌های مرکز معطوف به پاسخ‌دهی به نیاز بازار بود. در این مدت اگرچه که بهبود روش‌های تولید و گسترش فعالیت‌ها برای سیدابوالقاسم سعادتمند و تیمش اتفاقی جذاب بود اما خلایی حس می‌شد. این خلا در پی به یادآوردن روزهایی پدیدار می‌شد که توریست‌ها ساعاتی در مرکز وقت می‌گذراندند، خرید می‌کردند و آموزش می‌دیدند. تجربه متفاوت تعامل با توریست سبب تبادل فرهنگ و تغییر وسعت نگاه می‌شد.در سال ۱۳۹۵ سیدابوالقاسم باری دیگر به فکر راه‌اندازی فضای ورکشاپ با هدف تعامل با توریست افتاد. این ایده مورد پسند اطرافیان قرار گرفت و چند ماه بعد فضای فروشگاه و ورکشاپ در زمین مقابل کارگاه ساخته شد که هم اکنون این مرکز کارگاه‌های تعاملی برای توریست‌ها برگزار می‌کند.خرمهره در آیین‌های ایرانیآيین‌هِرهِراونک در‌ لرستان ‌هنگام‌ اّغاز ‌بهار، برای‌گزينش قوچ ‌پیشاهنگ گله برگزار‌ميشود، در‌ اين ‌آيین ازآرد‌گندمي‌که ‌خود‌ کاشته‌اند، ناني‌گرد‌ و ‌ضخیم‌ به‌نام‌ کولیره مي‌پزند. پیش از برشته‌شدن،‌خرمهره‌ای ‌از‌ جنس‌ کبالت ‌آبي‌رنگ‌ را‌ درون ‌آن‌ جاسازی ‌مي‌کنند. ‌مردی‌ از‌ همان‌ ايل ‌بره‌های ‌نر و‌جوان ‌و‌تک رنگ ‌را ‌از‌ گله ‌جدا ‌نموده ‌و‌ در ‌مکاني ‌سرسبز‌ و ‌شیبدار ‌گرد‌هم‌ مي‌آورد ‌و بزرگ ‌ايل ‌پس‌از ‌خواندن ‌اورادی ‌ويژه، کولیره ‌را ‌از ‌آن ‌مکان ‌بلند ‌به ‌سوی ‌بره‌ها‌ مي‌غلطاند؛ بره‌ای‌ که‌ آن‌ نان‌ مقدس ‌به ‌او ‌برخورد ‌کند،‌ از ‌آن ‌پس، ‌قوچ ‌پیشاهنگ ‌گله‌ به ‌شمار‌ مي‌آيد و‌مهرۀ‌ کبود ‌را‌ با ‌نخي سیاه ‌و‌سفید ‌بافته‌شده ‌از‌ پشم ‌قوچ‌های بزرگ ‌همان‌ گله ‌بر‌ گردن‌ آن‌ قوچ ‌پیشاهنگ مي‌آويزند.‌پس ‌از‌ پايان مراسم‌ همگي ‌به‌اتفاق ‌نان‌کولیره‌ را‌ با روغني حیواني مي‌خورند.‌اين آّيین ‌هنوز ‌در ‌مناطق‌ عشايری ‌لرستان ‌انجام‌ مي‌شود.‌آيین گزينش قوچ‌ جوان‌ در ‌لرستان ‌ارتباطي ‌مستقیم ‌با‌ اسطوره‌های‌ باروری، زايش، فراواني ‌و دگرگوني فصول ‌سال ‌دارد.تصویر بالا: نان کولیره و خرمهره جاساز شدهاولین کلمه‌ای که با خواندن مطلب بالا به ذهنتان آمد چیست؟ سوهان؟ بله تنها سوغاتی قم در ذهن تمام مردمان ایران و حتی قمی‌ها... در حالی که این هنر تنها و تنها در قم تولید می‌شود و تولیدکنندگان آن با مظلومیت و در خفا به راه خود ادامه دادند همچنان که مولانا می‌فرماید تو یکی نه‌ای هزاری تو چراغ خود برافروز.نکته جالب این داستان, به دندان کشیدن و پرورش این هنر توسط خانواده‌ی فرهیخته و دلسوز سعادتمند است که آن را چونان فرزندی عزیز و گرامی می‌شمارند و این تلاش‌ها و سختی‌ها نتیجه شیرینی در پی داشت ثبت در میراث ناملموس ایران و در آستانه‌ی ثبت بین‌المللی یونسکو به عنوان هنر صنعت اختصاصی قم.صدافسوس که متوجه شدیم مکان تقریبی آن کارگاه سابق زیبا, مجتمع تجاری شهر در بلوارامین است. شما کدام را برای جداره شهری ترجیح می‌دهید کارگاه هنری باهویت سرامیک و خرمهره یا ساختمان مدرن چندطبقه با نمای کامپوزیت؟یاد سخنی از حسین شهیدزاده (سفیر ایران در عراق در دهه پنجاه) بعد از تخریب محله زادگاهش پنجعلی برای احداث خیابان آذر می‌افتم که به نیکویی در کتاب «روزگاری در شورآباد» فرمودند:" این هم از دردهای بی‌درمان ما ایرانی‌هاست که نه نوآور, بلکه نوطلب شده‌ایم, آن هم نوطلبی بی‌هدف و بی‌آرمان, همه چیز را خراب می‌کنیم تا نوسازی کنیم ولی ای کاش به جای بسیاری از این نوسازی‌ها به همان خراب کردن اکتفا می‌کردیم. نمی‌دانم کدام یک از شرق‌شناسان است که می‌گوید ایرانی ها به هیچ چیز خود وفادار نیستند. اگر این اظهارنظر در هیچ موردی اعتبار نداشته باشد, تصور می‌کنم درباره آثار تاریخی و هنری ما معتبر است, چنانچه غیر از این بود این همه بناهای ارزشمند تاریخی و هنری خود را از بین نمی‌بردیم و به جای آن فواره و آب‌نما نمی‌ساختیم."ای کاش به همان خراب کردن اکتفا می‌کردیم...تصویر یک مکان در دو بازه زمانی تصویر چپ 1330 و تصویر راست اکنون