مترسک یا ژانر وحشت؟

ایوان چهارم/ پاییز 98/ دربارۀ نویسنده/ آگاتا کریستی/ مهدی دیزانی ورودی 95 مهندسی مکانیک دانشگاه صنعتی شریفبعضی‌هامان از کودکی، اگر تا حدی اهل مطالعۀ کتاب و خواندن بوده باشیم، کتاب‌هایی را مطالعه کرده‌ایم که امروزه و پس از گذشت چندین سال با خود می‌گوییم که آیا واقعاً خواندن آن‌ها نیاز بود؟ اگر ما دست به مطالعۀ آن‌ها نمی‌زدیم و یا اگر کتبی را انتخاب می‌کردیم که با عقل فعلی خود بهتر می‌دانستیمش، آیا زمان اندک خود برای مطالعه را بهتر صرف نمی‌کردیم؟ حتی پیش آمده که امروزه کتابی را بهتر می‌دانیم که تا دو ماه دیگر، تبدیل به بدترین می‌شود. افلاطون می‌گوید ما نمی‌توانیم شیء‌ای را بهتر از یک شیء دیگر بدانیم؛ بلکه یک شیء تنها می‌تواند صحیح‌تر از دیگری باشد. پس بهتر است ما نیز تلاش کنیم تا کتابی را پیش خود، صحیح‌تر از کتاب دیگر بدانیم. ممکن است کتابی که من آن‌را فوق‌العاده و دل‌انگیز تلقی می‌کنم، از منظر شما متعفن و دل‌زننده باشد. حال در خصوص این ترغیب و تردید ما در انتخاب و مطالعۀ کتاب طی گذر زمان نیز شرایط به هم‌چنین است. ما دو سال بعد ممکن‌است کتابی را پیدا کنیم که زیر لب با خود بگوییم: تو تا حالا کجا بودی؟ و یا کتابی را چاپ شده در پیشخوان پرفروش‌های یک کتاب‌فروشی مشاهده‌کنیم و از چاپ شدن آن و قرار گرفتنش در ردیف پرفروش‌ها انگشت تعجب بر دهان بگیریم و کوس حماقت جماعت طرفدار آن‌را بکوبیم. برگردیم به کلام اصلی سخن. کم پیش‌آمده‌است که فرد علاقه‌مند به مطالعه، در ایام نونهالی خود، سراغ کتاب-هایی از ژانر وحشت نرفته باشد. به کرات دیده‌شده‌است که در آن دوران، افراد زیادی در کتاب‌‌فروشی‌ها به دنبال کتبی از دنیای ترس می‌گردند. جا دارد در اینجا از پرداختن به مسائل روان‌شناسی این موضوع اجتناب کنیم؛ چون نه نویسنده‌ از سواد کافی برخوردار است و نه خواننده به دنبال علت. بحث در این است که این موضوع برای افرادی که درگیرش بودند، تا یک‌جایی رخ‌نمایی می‌کرد و خود را به دنبال‌شان می‌کشاند. سپس به‌صورت انتهای یک فیلم پایان‌باز شروع به محوشدن می‌کرد. کسی را سراغ دارید که در کودکی علاقه‌مند و یا به تعبیری عاشق کتب ترسناک بوده باشد و امروزه، همانطور مشتاق پیگیر انواع جدید آن باشد؟ البته جامعۀ آماری محدود و مختصر افراد کتاب‌خوان در جامعه نیز بر این پاسخ می‌تواند صحه‌گذار باشد. حتی نبودن یک ترسناک‌نویس خوب نیز می‌تواند مؤثر باشد؛ اما این استدلال از جنس همان‌هایی است که ممکن است برای من صحیح‌تر و برای شما ناصحیح باشد. به هر حال، امروزه و در بین جماعت کتاب‌خوان، به ندرت پیدا می‌شود کسی که پیگیر ژانر وحشت باشد؛ آن‌طور که کافکا پیگیر خواندن میشائیل کلهاست فون‌کلایست بود. از حق نگذریم، خواندن هم سلیقه‌ای است. نباید کسی که این ژانر را دنبال نمی‌کند، دنبال می‌کرده و الان نمی‌کند، دنبال نمی‌کرده و الان پیگیر است و بالأخره آن‌که همواره به دنبال این ژانر بوده‌است را سرزنش کنیم. یا به مفهوم کلی‌تر، نباید انگاشته شود که ژانر وحشت یک ژانر تعیین‌شده و مشخص، دارای المان‌های واحد در سیر داستان می‌باشد. داستان‌های شهر اشباح برای کسی حکم مترسک را دارد و شاید دیگری را تا حد ترشح آدرنالین بترساند. به عنوان یک مثل خنده‌آور، می‌توان ادعا کرد که ادبیات کلاسیکی چون نوشته‌های بالزاک و یا ادبیات مدرن‌تری مثل آثار بکت نیز می‌توانند ترس را در کسی که به عنوان مخاطب باشد القا کنند. داستان‌های پلیسی نیز همین وضعیت را دارند. شاید کسی باشد که از خواندن مجموعه آثار پل استر، میخکوب شود و یا آن‌ها را به مثابه‌ی یک کمدی رازآلود دنبال کند. یا داستان‌های آگاتا کریستی. اگر در وهلۀ اول بدانید که کتابی نامش راز سیتافورد است و این منطقه یک روستای پرت و دورافتاده‌است که با قطع برق، ارتباطش را با دنیای اطراف از دست می‌دهد. همچنین با خواندن صفحات ابتدایی، متوجه حضور ارواح و موجودات رعب‌انگیز در داستان می‌شوید. این نویسنده در سال 1890 در انگلستان به دنیا آمد. نویسنده‌ای که داستان‌های پلیسی‌اش زبانزد و شخصیت داستان‌هایش ینی پوآرو، شهرتی هم‌اندازۀ خودش دارد. این نویسنده، از مشهورترین‌های دنیا در حوزۀ ادبیات و داستان و کتاب‌هایش، جزو پرفروش‌ترین و پرمخاطب‌ترین‌ها در اکثر کشورها محسوب می‌شود. آثار او به زبان‌های متعدد ترجمه شده و از روی آن‌ها فیلم‌هایی نیز به روی پردۀ سینما رفته است.آثار او را به‌طور کلی می‌توان به دو دسته تقسیم‌بندی کرد: دسته‌ای از رمان‌ها که حول شخصیتی کاریزماتیک و هوشمند به نام کارآگاه پوآرو می‌گردد و دسته‌ای دیگر، ‌صرف داستان جنایی را با یک خط داستانی پیش می‌برد. از معروف‌ترین آثار او که در ایران نیز توسط نشر هرمس ترجمه شده‌اند، می‌توان قتل در قطار سریع‌السیر شرق(1934)، قتل راجر آکروید(1926)، ان یا ام؟(1941)، جنایت‌های میهن‌پرستانه(1940) و راز سیتافورد(1931) را نام برد که از این بین، تعدادی در دستۀ اول و تعدادی در دستۀ دوم قرار دارند.آنچه در مورد این نویسنده شایان ذکر است، عامه‌پسند بودن و ساده بودن متن داستان‌هایش می‌باشد. خواندن آثارش در میان ادبیات انگلیس، چون شکسپیر، دشوار و یا چون چارلز دیکنز، کلاسیک و فوق‌العاده نیست؛ اما در آن‌ها لذتی نهفته‌است که تجربه‌ای غریب و تازه را رقم می‌زند. شاید ژانر وحشت بهانۀ خوبی برای پرداختن به آگاتا کریستی نباشد، اما فرصت دوباره‌ای برای صحبت دربارۀ او و بحث پیرامون کتاب صحیح و ناصحیح نیز ممکن است تکرار نشود. بنابراین عجالتاً کلام را کوتاه کرده و به سخن ابتدایی باز می‌گردیم:« بعضی‌ها‌مان از کودکی، اگر تا حدی اهل مطالعۀ کتاب و خواندن بوده باشیم، قطعاً کتاب‌هایی را مطالعه کرده‌ایم که امروزه و پس از گذشت چندین سال با خود می‌گوییم آیا واقعاً خواندن آن‌ها نیاز بود؟»