چگونه درباره‌ی چیزهای عجیب بیندیشیم

لوازم التحریرمتن ادعاء: تحریر از ریشه حر به معنای آزادی میاد. داستان از این قراره که زمان پیغمبر وقتی مسلمونا کفار رو به اسارت میگیرن پیغمبر یک شرطی میذاره و این بوده که اگر که کفار بتونن ده تا از مسلمونا رو بهشون خوندن و نوشتن رو یاد بدن و اونا رو با سواد کنن آزاد میشن و لوازم التحریر یا لوازم آزادسازی چیا بوده چیزایی بوده که بتونن باهاش بنویسن دوات و قلم و کاغذ یا اون چیزی که میتونستن روش بنویسن و رفته رفته این تحریر معنای ثانویه به خودش گرفته و به معنای نوشتن هم شده.مشاهده در اینستاگراممقدمهشاید ریشه بسیاری از کلماتی که به‌صورت روزمره از آن‌ها استفاده می‌کنیم، برایمان جذاب نباشد.شاید وقتی بدانیم اسم‌هایی مانند سوگند و خدیجه در واقع معانی مثبتی ندارند، ناراحت شویم.واقعیت این‌که تعداد قابل‌توجهی از اسامی، کلمات و اصطلاحات در طول زمان معانی مثبتی به خود گرفته‌اند.زبان عربی نیز از این قاعده، مستثنی نیست و اصطلاحات و کلمات زیادی در طول زمان فارغ از مثبت‌ومنفی‌بودن، معانی متفاوتی گرفته‌اند.چرا ادعای فوق ضعیف است؟1. لوازم التحریر عبارت مصطلح عربی نیست!در زبان عربی برای اشاره به نوشت‌افزار از کلمة «قرطاسیة» استفاده می‌شود.وَلَوْ نَزَّلْنَا عَلَيْكَ كِتَابًا فِي قِرْطَاسٍ فَلَمَسُوهُ بِأَيْدِيهِمْ لَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ هَٰذَا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ — انعام، 7این کلمه احتمالاً ریشه‌ای یونانی داشته و همان «پاپیروس» است.مرور بر معاجم عربی، نشانی از این ندارد که لوازم التحریر، جایی به عنوان نوشت‌افزار به‌ کار رود.2. داستان اتفاقاً از این قرار نیست!در اسلام برای آزادسازی اسراء قواعد خاصی وجود دارد که یکی از آن «دادن ما به ازای آزادی» است: طلا، چهارپایان و امثال آن.غزوه بدر با پیروزی مسلمانان و اسیر شدن جمع زیادی از سپاه مکه از جمله ابوجهل به پایان رسید.تعدادی از اسراء که مشرکان قریش بودند، برای آزادی خود پولی نداشتند.در برخی اسناد ضعیف آمده که پیامبر اسلام، برای آزادی تعداد اندکی از مشرکان قریش، آموزش خواندن و نوشتن به کودکان انصار و مهاجرین را شرط می‌کند.سند معتبری مبنی بر شرط «آموزش به ده نفر» وجود ندارد.در نتیجه داستان (در صورت صحت) درباره کفار که عموماً تداعی‌کننده غیر اعراب (مانند ایرانیان و رومی‌ها) است، نبوده و درباره آزادی مشرکان قبیله قریش است.3. معنای ثانویه!ریشه‌شناسی کلمات عربی به سادگی زبان‌هایی مانند انگلیسی نیست. احتمالاً برای شما هم پیش آمده که وقتی کلمه‌ای انگلیسی را جستجو می‌کنید، نخستین استفاده از کلمه و تکرار استفاده از آن را گوگل به شما نشان می‌دهد.علی‌رغم این‌که زبان عربی، قداستی خاص برای مسلمانان دارد، استفاده از فنآوری‌ها برای ریشه‌شناسی کلمات بسیار اندک است.در نتیجه نمی‌توان تقدم و تأخر استفاده از یک لغت عربی و معانی احتمالی آن را در طول تاریخ رهگیری کرد مگر آن‌که در کتاب‌هایی همانند لسان العرب که به بررسی ریشه‌های کلمات می‌پردازد، اشاره‌ای مستقیم و واضح به آن شده باشد.جستجوی منابع عمده زبان عربی، نشانی دال بر آغاز استفاده از تحریر به‌معنای «به انشاء درآوردن» ندارد.4. تحریر، معانی دیگر نیز دارد!در زبان عربی تحریر به‌معنای به انشاء درآوردن یا همان نوشتن به‌کار می‌رود؛ با این حال در معاجم، «رهاسازی فکر» و «به آزادی آوردن فکر» به واسطه نوشتن، دلیل استفاده از این لغت عنوان شده است.در صورتی که دلیل استفاده از تحریر برای نوشتن، اشاره به آزادی اسرای غزوه بدر داشته باشد، با سؤال مهمی روبه‌رو می‌شویم: تحریر به معنای غلتاندن صدا هم به‌کار می‌رود و انواعی از تحریر در قرائت قرآن وجود دارد. همچنین تحریر نوعی از «نوشتار تحلیلی» یا «بازنویسی» به‌ویژه بازنویسی آثار ریاضی و نجومی‌ یونانی است.ملاحظاتِ آئیندلیل نامگذاری بعضی از عبارات و لغات، چندان خوشایند است. در عین حال بعضی از آن‌ها بسیار جذابند. مثلاً در زبان عربی ریشه کلمه منافق، نفق است. اعراب به تونل‌های باریک ایجادشده توسط موش‌های صحرایی که دو ورودی یا خروجی دارند، نفق می‌گفته‌اند. امروزه هم به‌جای تونل، از کلمه نفق استفاده می‌کنند. منافق را منافق می‌گویند چون رفتارش دو ورودی یا خروجی دارد. یک چیز می‌گوید ولی از جایی دیگر سر درمی‌آورد. انگار که دو آبشخور داشته باشد.کاوش‌های تاریخی، پیشینه زبان عربی را به 9 قرن قبل از میلاد ارجاع می‌دهد. یعنی زبان عربی 15 قرن قبل از پیامبر اسلام هم وجود داشته است.برخی از رویدادهای تاریخی، خوشایند ما نیست و تاریخ انباشته عموماً منفی از آن داریم. برای جزئی از جامعه ایرانیان، فتح ایران توسط مسلمانان، خاطره‌ای منفی و ناخوشایند است.رگه‌های عرب‌ستیزی در حالی در جامعه ایرانی رواج دارد که زینوسنتریسم نیز رایج است. زینوسنتریسم یعنی بیگانه‌محوری. اعراب که به ما نزدیکند، ناخوشایندند ولی خیلی با رومیان کاری نداریم. گویا فتوحات رومیان با قتل ایرانیان و نابودی کتابخانه‌هایمان همراه نبوده است!جمع‌بندیدر لغت‌شناسی زبان عربی، یک رفتار باید به‌قدری پرتکرار باشد، تا ریشه کاربست معنایی معین از آن کلمه باشد.ادعایی که در ابتدای نوشتار مطرح شد، در صورت صحت، تنها یکبار و درباره مشرکان قریش و نه کفار رخ داده است.جستجوی منابع، گواهی از صحت ادعا ندارد.برای آیندهدر زمانه‌ای زندگی می‌کنیم که یک رخداد، هزار تفسیر و تأویل دارد. نمونه آن را در اخباری که روزمره می‌شنویم می‌توانیم پیدا کنیم.همزمان با گسترش فنآوری‌ها، با موج‌های بیشتری از اطلاعات اشتباه مواجه می‌شویم.چندی پیش تصاویر وحشتناکی از کودکان برهنه اسپانیایی منتشر شده بود که شباهت فراوان آن به عکس‌های واقعی، دلهره فراوانی برای خانواده‌ها ایجاد کرده بود.یک انفجار در بیمارستانی در غزه، تعداد زیادی قربانی داشته است اما هنوز که هنوز است با گذشت بیش از دو هفته از آن رویداد، ابعاد فراوانی از مسئله شفاف نیست و طرفین یکدیگر را متهم می‌کنند.در این دوره زمانه که با ادعاهای عجیب مواجه می‌شویم، چاره‌ای جز تأمل درباره حرف‌های که می‌شنویم و چیزهایی که می‌بینیم نداریم.انگار که نتوان به آنچه که شنیده می‌شود اعتماد 100 درصد داشت. باید کمی کنکاش کرد. در بیشتر موارد، دروغ و واقعیت با هم آمیخته شده است.در همین میان، افرادی هستند که با چنان اعتمادبه‌نفس و قاطعیت، ادعاهای عجیبی می‌کنند که مو به تن آدم سیخ می‌کند.انگار هر چه ادعا، عجیب‌تر، جذاب‌تر، پرمخاطب‌تر و باورکردنی‌تر.با کتابی مواجه شدم که برای تحلیل ادعاهای عجیب، بسیار کارآمد است: چگونه درباره‌ی چیزهای عجیب بیندیشیم! نویسنده کتاب، راهکارهایی را ارائه می‌دهد تا علاوه بر کاربست تفکر انتقادی، نسبت به چیزهایی که می‌بینیم و می‌شنویم، محتاط‌تر باشیم.برای این روزها و ادعاهایی که می‌بینیم و می‌شنویم ...مطالعه این کتاب، سرآغاز این بود که به این فکر کنم: «چگونه درباره رفتارهای عجیب، بیندیشم!». برایم همچنان سؤال است که وقتی فردی تفکر عجیب و غریبی دارد، چطور آن را شفاف کنم. خصوصاً این‌که این دست افراد، نسبت به آن‌چه می‌گویند و فکر می‌کنند، بسیار مطمئن‌اند.