راه توسعه چین

بررسی راه توسعه چین به عنوان کشوری که در حال حاضر در رشد اقتصادی بسیار پیشتاز است میتواند به شناخت و یافتن راه درست توسعه کشور خودمان کمک بسیاری کند. لازم است در روند توسعه چین، روی پستی ها و بلندی ها و چالش هایی که با آن مواجه است تمرکز شود تا شناخت درستی از این راه بدست بیاوریم.پیش از شروع دوران رشدانقلاب چین پایان یک قرن آشوب و پایان حاکمیت وحشناک سلسله چینگ بود و نظام امپراتوری 5000 ساله برای همیشه از میان برداشته شد. در ابتدا حزب گومین دانگ قدرت را بدست آورد. این حزب یک حزب سکولاریستی بورژوا دموکراتیک بود. در سال 1921 میلادی زمانی که حزب کمونیست چین تشکیل شد، چین با بحرانهای شدیدی روبرو بود. اضمحلال نظام امپراطوری چین در سال 1911 میلادی، دخالت و تجاوز خارجی ،اثرات جنگ اول جهانی و انقلاب روسیه و نیز فعالیت قدرتمندان محلی و فئودالها و نیز اثرات جنگ جهانی اول که باعث ویرانی و اضمحلال مراکز صنعتی چین در شهرهای بزرگ شده بود باعث وخامت و نابسامانی شدیدی در اوضاع کشور گردیده بود. در چنین شرایطی حزب کمونیست و جنبش های کارگری فعالیت خویش را آغاز کردند. دولت شوروی تا آن زمان حامی فعالیتهای گومین دانگ در چین بود. اما در نهایت حزب کمونیستی چین به رهبری مائو توانست حاکمیت چین را بدست بگیرد.طرح جهش رو به جلو برنامه ای بود برای توسعه سریع چین و رساندن آن به کشورهای تراز اول. مخصوصا که مائو میخواست رهبری کشور های سوسیالیست را بدست بگیرد. به طور مثال این هدف تعیین میشد که باید چین به دومین کشور تولید کنند فولاد تبدیل شود ولی چون ظرفیت های لازم وجود نداشت مجبور بود از افراد روستایی و در کارگاه های کوچک استفاده کند. نتیجه این بود که کشاورزان به قدری مشغول کار در کارگاه های فولاد میشدند که گاها محصولات کشاورزی خراب می‌شد فرصت آن را نمیکردند محصولات را درو کنند. در نتیجۀ این سیاستهای اشتباه 38 میلیون نفر مردند. هر چند که حزب کمونیست بعدا این اتفاق را بیشتر تحت تاثیر شرایط طبیعی میدانست تا سیاست های غلط!بعد از مائو دنگ شیائوپینگ رهبری چین را برعهده گرفت او پس از رسیدن به قدرت، سیاست در های باز را دنبال ‌کرد.آغاز دوران جدید گام اول جدا سازی سیاست از اقتصاد در دوران مائو سیاست بر اقتصاد اولویت داشت و هر آنچه از اقتصاد میخواست برای سیاست بود. فراگیر بودن نگاه امنیتی به مسائل مختلف باعث می‌شد دولت در زندگی عموم افراد، مخصوصا اعضای حزب دخالت کند. همین نگاه باعث می‌شد مسئولان استان ها گزارش های غلط ارائه دهند صرفا برای اینکه قدرت سیاسی بیشتری کسب کنند یا قدرت سیاسیشان را از دست ندهند این رویداد باعث شد ما شرایطی را شاهد باشیم که کشور چین با قطحی مواجه است ولی همزمان صادرات غلات داشته باشد ولی میلیون ها نفر از گرسنگی کشته شوند. با آغاز اصلاحات، قدرت‌های اقتصادی وارد عمل شدند و دیگر برای صادرات نیاز به گزارش مسئولان نبود. بنگاه ها در صورت کمبود تقاضا در داخل صادر میکردند.گام دوم رشد سرمایه گذاری خارجی حمایت مسئولان چینی از ورود سرمایه و باز کردن درها باعث شد کشور هایی که به دنبال کارگر ارزان قیمت بودند به سمت چین سرازیر شوند. همچین آمریکا و کشور هایی غربی که می خواستند چین را به عنوان یک کشور کمونیستی در مقابل شوروی قرار دهند از رشد چین حمایت کردند. بین سال های 1994 تا 1997 سرمایه گذاری خارجی تقربیا یک ششم کل سرمایه گذاری ثابت در چین را تشکیل می‌داد.عمدۀ شکل این سرمایه گذاری ها به صورت مشارکت بین بنگاه های داخلی و خارجی بود. در فرایند این ارتباط، انتقال دانش شکل می‌گرفت و باعث می‌شد اطلاعات ساخت کالا بدست بنگاه های چینی بیفتد. در این شرایط بنگاه های چینی محصولاتی مشابه با محصولات خارجی تولید کردند. با شعار 80 درصد کیفیت 60 درصد قیمت؛ که از جمله‌ی آن میتوان به هوآوی و شیائومی(البته امروز در شرایط متفاوتی قرار گرفته) اشاره کرد.گام سوم حمایت های دولت پیشتر به حمایت دولت از سرمایه گذاری خارجی اشاره شد که به صورت معافیت های مالیاتی، در اختیار قرار دادن زمین و سایر امکانات صورت می‌گرفت. علاوه بر این دولت چین بین سال های 2000 تا 2010 از نظر اکثر کارشناسان به صورت مصنوعی نرخ ارز خود را پایین نگه می‌داشته‌است. این حرکت باعث میشد اولا هزینۀ کارگر برای سرمایه گذاری خارجی کاهش پیدا کند، دوما هزینۀ واردات افزایش پیدا کند و کشور به مصرف کالاهای داخلی تمایل بیشتری پیدا کند. همچین دولت چین در قیمت انرژی هم اثر می‌گذاشت و برای آن یارانه پرداخت می‌کرد که باعث ایجاد مزیت در بازار های جهانی برای چین می‌شد.در مورد فعال شدن بنگاه های خصوصی صحبت کردیم ولی به این معنا نیست که بنگاه های دولتی از بین رفته اند. در چین نسبت دارایی شرکت های دولتی به تولید ناخالص داخلی بیش از 145 درصد است و نسبت درآمد آن ها به تولید ناخالص داخلی به حدود 26 درصد میرسد. اکثر این شرکت های دولتی در زمینه‌های شبکه های ملی مهم شامل هوانوردی، راه آهن، مخابرات، برق ،تولید بالادستی نفت و گاز و زغال سنگ، صنایع سنگین پایه از جمله آلومینیوم و پتروشیمی تولید ماشین آلات سنگین اساسی و تجهیزات نظامی است بنگاه های دولتی این امکان را به نظام سیاسی می‌دهد که بجای استفاده از سیاست گذاری و نظارت بر آن که به سختی صورت می‌گیرد، از آن ها برای اجرای سیاست های خود استفاده کنند.گام چهارم گسترش تجارت چین به عنوان هزینه‌ی ورود به نظام تجاری جهانی تحت سلطه آمریکا باید دسترسی قابل ملاحظه‌ای به بازار را برای شرکت های خارجی فراهم می کرد. یک از راه های مهم ارتباطی چین با دنیای خارج از خود، هنگ کنگ بود . به طوری که نزدیک به نیمی از جریان سرمایه گذاری مستقیم به داخل چین از هنگ کنگ آمده بود. در واقع هنگ کنگ این شرایط را برای چین فراهم می‌کرد که ضمن نکه داشتن گمرکات در داخل کشور برای محافظت از صنایعش بتواند مواد مورد نیاز خود را با حداقل قیمت تامین کند.گام پنجم اصلاح حقوق مالکیت مبحث اصلاح حقوق باید در دو بخش شهری و کشاورزی بررسی شود. در بخش کشاورزی اولین بار در دوره 1978-1983 زراعت غیر اشتراکی شد و به خانوارها زمین اجاره داده می‌شد. دوره های اجاره در ابتدا سه سال و تا سال 1980 به پانزده سال رسید، اما مالکیت همچنان در دست تعاونی ها بود بنابراین کشاورزان نسبت به مالکیت خود مطمئن نبودند. ممکن بود مالکیت خود را در اثر کینه فرد مسئول از دست بدهند. در سال 2004 قانون مالکیت تصحیح شد و دیگر مقامات روستایی نمیتوانستند پیش از پایان دوره قرارداد به زور زمین را دوباره به فرد دیگری تخصیص دهند. باوجود این اصلاحات، همچنان زمین در دست تعاونی است که این امر بدین معنی بود که کشاورز حقی برای فروش زمین خود و یا وام گرفتن با آن را ندارد .در بخش شهری، مسکن تخت نظام هوکئو یا نظام ثبت اقامت بوده است که در چین ریشه ی تاریخی آن به قرن یازدهم میلادی برمیگردد. در این نظام هر خانواده برای جابه‌جایی، نیاز به مجوز از طرف دولت داشت از این طریق دولت جمعیت شهر ها و مهاجرت را کنترل می‌کرد. همزمان با شروع توسعه صنعت در چین مردم روستا برای پیدا کردن کار به شهر می آمدند. این نظام باعث می‌شد کارگران مهاجر نسبت به سایر کارگران، درجه دو به حساب بیایند و دستمزد آن‌ها در حدود 60 درصد همکاران شهری اش باشد. به مرور دولت چین بازار مسکن را خصوصی سازی کرد ولی این اتفاق باعث ایجاد شکاف در آمد بین گروه هایی که قبل از آزاد سازی خانه داشته اند و کسانی که نداشته اند، شد دولت چین تلاش های زیادی برای از بین بردن این اختلاف کرد و به طرح های ساخت مسکن در شهرهایی کنار شهر های بزرگ پرداخت که این طرح خیلی موفق آمیز نبود. تعدادی از این زمین هایی که برای ساخت مسکن تخصیص داده شده بود بسیار دور از مرکز شهرستان بود و یا سخت نامرغوب بود. کمبود مراکز خرید و حمل و نقل در مجاورت آن‌ها موجب شد این خانه ها غیر قابل سکونت باشد. با این وجود باید توجه داشت میزان مالکیت در چین هنوز بسیار بیش از ایران و حتی آمریکا است. نرخ دارندگان هوکئو 70 تا 80 درصد تخمین زده می‌شود. در آمریکا این نرخ در بیشترین حالت 69 درصد بوده‌است.چین امروز چین بیش از 30سال است که رشد بالای ده درصد را تجربه میکند و هر هفت سال اقتصاد خود را دوبرابر می کند و توانسته برای مردمش سطح زندگی متوسطی را فراهم کند. در دهه هفتاد میلادی در چین بیش از 700 میلیون نفر زیر خط فقر زندکی می‌کردند اما حالا این جمعیت به سطح زندگی متوسط رسیده‌اند می دانیم اکثر تغییرات سیاسی و یا فرهنگی از طرف طبقه متوسط اتفاق میافتد. این طبقه است که به هنر، فرهنگ و مسائل سیاسی اجتماعی می پردازد. بنابراین، این امکان وجود دارد که در سال های آینده شاهد تغییرات سیاسی در چین باشیم. از طرفی گروه های تندروی کمونیست حالا که چین به وضعیت خوبی رسیده می‌گویند باید با جدیت بیشتری آرمان های کمونیستی دنبال شود. چین جذب سرمایه بسیار بالایی داشته و به مرحله‌ای رسیده که بازدهی سرمایه کاهش پیدا می‌کند زیرا دیگر منابع و فرصت های دست اول مشغول به کار شده‌اند و منابع با بهره‌وری پایین‌تر باقی مانده‌اند. در این شرایط چین به سرمایه گذاری در سایر کشور ها می پردازد. چین امروزه باتوجه به سرمایه‌ای که در اختیار دارد به سایر کشور ها وام می‌دهد یا در آن ها سرمایه گذاری میکند ( یک نمونه آن تاسیس بانکی مشابه بانک جهانی بود که در سال های اخیر اتفاق افتاد )البته این تئوری وجود دارد که چین میخواهد از این سرمایه گذاری ها کشور های دیگر را به خود وابسته یا مقروض کند و بعد به استعمار آن‌ها بپردازد.دنبال کردن اهداف سیاسی به واسطۀ قدرت اقتصادی هشداری است که امروز پیش روی ما قرار دارد و نمونه آن در مورد تایوان دیده شده است. تایوان کشوری است که چین همواره نسبت به آن ادعای مالکیت داشته در سالهای پیش رابطه اقتصادی چین و تایوان قوت گرفته بود و تایوان بخش مهمی از چرخه تولید چین بود مسئولان تایوان با نگرانی از فشار سیاسی چین به واسطه قدرت اقتصادی سعی کردند در این سال ها ارتباط تجاری خود را با چین کم کنند و دیگر کشور ها را جایگزین کنند. همین طورکه پیشتر گفتیم رشد اقتصادی چین تا پیش از این بر پایه زحمت بیشتر بود یعنی از خارج سرمایه جذب می‌شد و چین نیروی‌کار را در اختیار سرمایه دار قرار می‌داد ولی امروزه این مدل رشد در چین به مرحله نهایی خود رسیده و دیگر نمی توند ادامه داشته باشد. چین نیاز دارد برای ادامه رشد خود بر روی بهره‌وری بیشتر تمرکز کند. بنابراین نیاز است حاکمیت سالم تری بسازد. رشد اقتصادی در این سال ها لزوما حاکمیت سالم‌تری برای چین نساخته بلکه شاید در ابتدا لازم بود فساد وجود داشته باشد تا مسئولان را در همکاری برای رشد اقتصادی اغنا کند ولی رییس جمهور جدید چین تمرکز خود را در مبارزه با فساد گذاشته و در چند سال اخیر مسئولان زیادی را به جرم فساد به زندان روانه کرده‌است.در همین یک سال اخیر ما توان چین را در مدیریت کرونا دیدیم کاری که در کمتر کشوری تکرار شد. چین در مرحلۀ جدیدی قرار گرفته در این مرحله باید سعی کند به روش جدیدی رشد اقتصادی خود را حفظ کند. رشد اقتصادی که احتمالا با قدرت بسیار زیاد چین همراه است. چین در چند سال آینده اقتصاد اول دنیا خواهد بود و قطعا با قدرت جدیدی که بدست می‌آورد رویکرد خود را تغییر خواهد داد. منابع کتاب چین چگونه سرمایه‌داری شد؟نویسنده رونالد کوز،نینک وانک کتاب آن سوی دیوار نویسنده آرتور آر کروبر