روانِ سیاست

یادداشتی در باب روان‌شناسی سیاسی امروزه روان‌شناسی سیاسی و اجتماعی به یکی از حوزه‌های مورد توجه در تحلیل پدیده‌های سیاسی بدل شده‌است. مفاهیم روانشناختی مانند تیپ‌های شخصیتی، زبان بدن، تکنیک‌های اقناع، تکنیک‌های انتخاباتی و ... در تعامل با مفاهیم علوم سیاسی و علوم اجتماعی مانند اقتدار، هویت، تبلیغات، افکار عمومی و ... گسترۀ جدیدی از علم و دانش در پیش روی محققان گشوده‌است. این حوزه دارای گرایش‌های متعددی نظیر روان‌شناسی سیاسی رهبران، مذاکرات سیاسی، روان‌شناسی سیاسی، رسانه‌های جمعی و ... می‌باشد. قدیمی‌ترین و مهم‌ترین گرایش در این حوزه روانشناسی رهبران سیاسی است که در نیمۀ اول قرن بیستم با نام زندگی‌نامۀ روان‌شناختی مطرح شد. روانشناسی مکاتب سیاسی نیز از گرایش‌های مورد توجه محققان است. در این حوزه روان‌شناسان سعی دارند با در نظر گرفتن روش‌های تربیتی و محیط‌های خانوادگی در فرهنگ‌های مختلف، به‌وجودآمدن نوعی خاص از مکتب سیاسی مانند فاشیسم، کمونیسم، دموکراسی و...‌ را توجیه کنند. ویژگی های شخصیتی رهبران سیاسی نیز از موضوعات مورد توجه در این حوزه است. مطالعۀ الگوهای رفتاری که رهبران سیاسی در مواجهه با وقایع مختلف سیاسی پیش‌ گرفتند؛ قدرت پیش‌بینی رفتار های آنان در آینده را به تحلیلگران حوزۀ روانشناسی سیاسی خواهد داد. از اولین فعالیت‌هایی که با این هدف انجام شد، می‌توان به تحقیقات سازمان سیا در آمریکا، جهت بررسی شخصیت آدولف هیتلر برای پیش‌بینی اقدامات آتی او در جنگ جهانی دوم اشاره کرد. به عنوان اولین و مهمترین کاربرد روانشناسی سیاسی در حوزۀ سیاست خارجی و مذاکرات نیز می‌توان به تیم کارشناسان حوزۀ روانشناسی سیاسی در دستگاه وزارت خارجۀ آمریکا در جریان مذاکرات صلح کمپ دیوید اشاره کرد. کارشناسان، شخصیت انور سادات، رهبر مصر و مناخیم بگین، رهبر اسرائیل را بررسی کردند. دستاوردها به قدری موثر بود که کارتر را به شگفتی واداشت. مسئلۀ هویت از دیگر مسائل حائز اهمیت در روان‌شناسی سیاسی است. نحوۀ هویت‌زدایی از کشورهای جهان سوم برای غلبۀ راحت توسط کشورهای توسعه‌یافته، هویت‌یابی کودکان و نوجوانان در کشورهای صنعتی و پیشرفته و استفادۀ قدرت‌ها از بحران هویتی که برخی جوامع درگیر آن هستند، از موضوعات مورد بحث در این زمینه است.با همه گستردگی که این حوزه دارد، بیشترین کاربرد آن در حوزۀ انتخابات خود را نشان می‌دهد. روان‌شناسان سعی دارند در حوزۀ روان‌شناسی انتخابات به سوالات زیر پاسخ دهند:افراد با چه ویژگی‌هایی به احتمال بیشتری در انتخابات شرکت می‌کنند؟ چه عواملی در ترجیح سیاسی مردم دخیل است؟ چه فاکتورهایی بر تصمیم‌گیری سیاسی مردم تاثیر می‌گذارد؟ چرا مردم رأی می‌دهند؟ مردم بر چه اساسی کاندیدای مورد نظر خود را انتخاب می‌کنند؟ هیجانات در ادراک افراد از برنامه‌های کاندیداهای انتخاباتی و مقبولیت آن‌ها نقش دارند؟ اهمیت استفاده از این علوم زمانی مشخص می‌شود که بین کاندیداها برای به دست آوردن جدیدترین محتوای علوم رفتاری و روانشناختی رقابت به وجود می‌آید و هر یک سعی دارند با هزینۀ بیشتر، روانشناسان و دانشمندان را ترغیب کنند که در ستاد آن‌ها مشغول شوند. انتخابات ۲۰۱۲ در آمریکا از نمونه‌های بارز این مسئله است. اوباما در کمپین انتخاباتی خود از دانشمندان علوم رفتاری و روان‌شناسان انتخابات مانند تاد راجرز استفاده کرد. افراد فعّال در ستاد انتخاباتی او با ۱۵۰ میلیون نفر ارتباط گرفتند تا در جهت اقناع آن‌ها تلاش کنند. ارتباط‌گیری به صورت تماس تلفنی و یا ارتباط چهره به چهره انجام می‌شد. امروزه در آمریکا و بسیاری از کشورهای توسعه یافته از این تکنیک‌ها جهت افزایش مشارکت سیاسی و یا رای‌آوری کاندیدای مورد نظر، بیشترین بهره را می‌برند. نتایج بررسی‌ها نشان می‌دهد که استفاده از روانشناسی سیاسی و انتخابات به صورت معناداری نتیجه را تغییر خواهد داد.احتمالاً کاندیداهای ریاست جمهوری در ایران هم در میان مشاوران خود، از متخصصان این حوزه بی‌بهره نبوده‌اند و سعی کردند به برخی از مهم‌ترین سوالات با استفاده از این شیوه‌ها پاسخ بدهند تا بتوانند توجه قشر بیشتری از مردم را به خود جلب کنند. انتخابِ یک گفتمان، مهم‌ترین کاری‌ست که آنان انجام می‌دهند. از این جهت که مسائل و مشکلات فعلی مردم را شناسایی کنند و بتوانند یک مفهوم ضد شرایط فعلی که مورد نارضایتی مردم است را تعریف کنند و از این طریق بر آن‌ها تاثیر بگذارند. یکی دیگر از تکنیک‌ها توجه و ضریب دادن به اقشار خاصی از جامعه است که ممکن است در زمان‌های دیگر به آن بی‌توجهی شده‌باشد؛ مثل توجه ویژه به اقوام و زنان که در این‌ انتخابات هم شاهد آن بوده‌ایم؛ این کار اساساً همان کاری‌ست که باعث می‌شود رأی‌های خاکستری و یا خاموش را بیدار و به سمت خود جلب کرد. هرچند استفادۀ افراطی از آن، بعضاً نتیجه عکس می‌دهد! از دیگر مسائلی که می‌توان به آن اشاره کرد، زبان بدن نامزدها در مناظره‌ها و سخندانی‌هاست که تاثیر غیرمستقیمی بر اذهان افراد می‌گذارد.محققان عوامل زیادی را برای مشارکت مردم در انتخابات عنوان کرده اند. «خودکارآمدی سیاسی» یکی از این عوامل است. خودکارآمدی سیاسی اشاره به احساس اثر هر رأی و درک گفتمان کاندیداها در هنگام مناظره است. به بیان دیگر، فرد در هنگام دیدن برنامه‌های کاندیدا باید احساس کند صحبت او را به صورت ملموس و واضح درک می‌کند. مؤلفۀ دیگر، وظیفۀ شهروندی است. هر فرد در جامعه باید خود را مسئول آیندۀ کشور بداند و نسبت به این مسئله که چه فردی زمامدار کشور خواهد شد، حساس باشد. عامل دیگری که مشوق افراد خواهدبود و آن‌ها را ترغیب خواهدکرد، برانگیختن احساسات ملّی، مذهبی و یا قومی است. گره‌زدن رأی دادن و انتخابات به ریسمان محکم ملّیت و قومیت در بسیاری از موارد، مردم را به پای صندوق‌های رأی کشانده‌است. همان گونه که گفته شد؛ در تعامل رشته‌های روانشناسی، علوم سیاسی و علوم اجتماعی، ظرفیت‌های زیادی پیش روی هر دو رشته گشوده‌است. در ایران نیز، چند سالی است که تألیفات، در این حوزه بیشتر شده‌است و به صورت کاربردی نیز در انتخابات و دیگر فضاهای سیاسی و اجتماعی مورد استفاده قرار می‌گیرد. ولی هنوز آن گونه که باید و شاید، به سطح نظری و عملی مناسب نرسیده‌ایم. امید است که در آینده‌ای نه چندان دور، بتوان از ظرفیت‌های این حوزۀ بین رشته‌ای در میهن عزیزمان نیز به قدر مطلوب استفاده کنیم.| محیا کوشکی زمانی ، کارشناسی روان‌شناسی