خلاصهٔ کتاب «منِ دیگر ما»، جلد ۵، ضررهای تماشای تلویزیون

عقل و احساسانسان از راه‌های گوناگون به «دانسته‌هایش» می‌افزاید و «احساساتش» هم تحت تأثیرعوامل گوناگونی شکل می‌گیرد. شیوهٔ زندگی انسان را همین دانسته‌ها و احساسات تعیین می‌کند. آن دانسته‌هایی که در احساسات آدمی تأثیر نکند در زندگی او هم اثری نخواهد داشت. برای توضیح این موضوع، سه گروه را در نظر بگیرید:۱) فردی «می‌داند» که شخصیت آدمی به مدل ماشین و مبلمان خانه‌اش نیست، اما «احساس» می‌کند اگر وضعیت زندگی‌اش از آشنایانش پایین‌تر باشد شخصیت او تنزل یافته است. این نوع از «دانستن» تأثیر مثبتی در زندگی آدمی ندارد! چنین انسانی برخلاف آنچه «می‌داند» عمل می‌کند، اما همیشه در حال تردید و دودلی است که روزنهٔ امیدی به نجات اوست. «دانسته‌ها»ی چنین شخصی تبدیل با باور قلبی او نشده است.۲) فردی «معتقد است» که شخصیت آدمی به مدل ماشین و مبلمان خانه‌اش «است»، زیرا انسان در اجتماع زندگی می‌کند و نباید برخلاف جریان موجود حرکت کند و هر روز با دیگران سر مدل زندگی‌اش بگومگو کند. او «احساس» هم می‌کند اگر وضعیت زندگی‌اش از آشنایانش پایین‌تر باشد شخصیت او تنزل یافته است. چنین انسانی همسو با آنچه «می‌داند» عمل می‌کند و در حال تردید و دودلی هم نیست.سبک زندگی این دو گروه فرقی ندارد، اما امید به تغییر سبک زندگی فرد اول بیشتر است.۳) فرد سوم هیچ منطق تعریف‌شده‌ای برای زندگی‌اش ندارد. هر طور به او القا کنند زندگی می‌کند!اهمیت و جایگاه «نگاه» در تعیین سرنوشت آدمیحال پرسش این است: دانسته‌ها و احساسات چگونه شکل می‌گیرد؟ برخی از دانسته‌های آدمی ذاتی است؛ مثلاً می‌داند باید از طریق دهان بخورد و کسی هم به او آموزش نداده است. اما بقیهٔ دانسته‌ها از طریق حواس پنج‌گانه آموخته می‌شود و قوهٔ عاقله آن‌ها را تحلیل می‌کند. در این میان، چشم از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است که هم در دانسته‌ها و هم در احساسات تأثیر می‌گذارد. تصاویری که از طریق چشم دریافت می‌شود نحوهٔ اندیشیدن را تغییر می‌دهد. به فرمودهٔ امیر مؤمنان (علیه السلام)، «چشم جاسوس دل است و پیام‌رسان عقل». عقل ابزار اندیشه است و اندیشه مقدمهٔ تصمیم و تصمیم مقدمهٔ عمل، و عمل و اندیشه شخصیت انسان را می‌سازد. اگر انسان تصاویری را که پیام‌رسان عقل است مدیریت نکند، رفته‌رفته نحوهٔ اندیشیدن او همسو با تصاویری می‌شود که می‌بیند. پس آنچه از دریچهٔ چشم وارد می‌شود ممکن است نحوهٔ تصمیم‌گیری و شخصیت آدمی را تعیین کند.احساسات، یعنی واکنش دلِ آدمی به مسائل، بیش از دانسته‌ها در شیوهٔ زندگی‌اش مؤثر است. ندای دل گاه به آدم می‌گوید با اینکه فلانی شخص خوبی است، از او دور شو. و گاهی احساسِ آدمی او را به سوی کسی سوق می‌دهد که می‌داند آدم خوبی نیست. شاید خیلی‌ها این را تجربه کرده‌اند که ناخودآگاه برخی آدم‌ها برایشان جذاب‌اند و برخی، بی‌آنکه بدانند چرا، دافعه دارند. نگاه به قدری قوی است که می‌تواند مرکز احساسات آدمی را تسخیر کند. به فرمودهٔ امیر مؤمنان (علیه السلام)، دلْ کتابِ دیده است. اگر اختیار دل را به دست چشم بدهید، او را به همان سویی می‌برد که می‌خواهد. به عبارت دیگر، هر آنچه از طریق چشم وارد دل می‌شود در آن ثبت می‌شود تا اینکه دل به «مصحف چشم» یا کتاب چشم تبدیل می‌شود. وقتی اختیار دل به چشم داده شود، دل به همان جایی می‌رود که چشم می‌خواهد.فرض کنید کودکی مدام از والدینش درخواست لباس نو می‌کند، اما علتش را نمی‌فهمید. از سوی دیگر، کودک مدام کارتون‌ها و سریال‌هایی می‌بیند که بازیگران قشر متوسط آن هم همگی همیشه لباس نو و پر زرق و برق دارند. این از طریق دیدن در دل کودک می‌نشیند و تصور می‌کند این خواسته‌ای عادی است که همیشه لباس نو داشته باشد.نتایج مدیریت چشم بر وجود انسانامیر مؤمنان می‌فرماید هر نگاهی که در آن عبرت‌گیری نباشد لهو است. اثر نگاه در اختیار انسان نیست بلکه خود نگاه است که در مهار انسان است. پس، مهار نگاه نباید فقط محدود به مناظر شهوانی باشد. آثار مهار نکردن نگاه این‌هاست:۱) غفلت: رسول خدا می‌فرماید از نگاهِ زیادی بپرهیزید که بذر هوس می‌پراکند و تولید غفلت می‌کند. امیر مؤمنان می‌فرماید آن گاه که دل به روی شهوت باز می‌شود، دل از دیدن عاقبت کور می‌شود. انسانِ غافل فراموش می‌کند کیست و آمدنش برای چه بوده است. پس، هر قدر تصاویری که انسان می‌بیند از هدف آفرینش او فاصله داشته باشد به همان میزان از تربیت فاصله می‌گیرد.۲) مدیریت تمایلات: چون تصاویری که چشم روی لوح دل ترسیم می‌کند تمایلات آدمی را شکل می‌دهد، آن کس که همواره برنامه‌های تخیلی می‌بیند تمایلاتی خیالی پیدا می‌کند و آن کس که مدام به زرق و برق می‌نگرد تمایل به این نوع زندگی در او تقویت می‌شود. پس، اگر نگاه انسان مهار شود، تمایلات او هم مدیریت می‌شود.۳) از بین رفتن آرامش: وقتی مدیریت عقل و خواسته‌ها به دست چشم افتاد، یا آدمی در حسرت نداشته‌ها می‌سوزد و یا برای رسیدن به آن خواسته‌ها خود را به زحمت می‌افکند و بدین ترتیب آرامش از او سلب می‌شود. و چون خواسته‌ها تمامی ندارد، ناآرامی هم دائمی است.با اینکه رفاه و امکانات خانوارها در گذشته بسیار کمتر از امروز بود، زندگی شادتری از مردم امروز داشتند. چرا؟ چون چشمان آنان این قدر رفاه‌زده نشده بود. برنامه‌های تلویزیونی سادهٔ آن زمان با تلویزیون سیاه و سفید کجا و برنامه‌های تمام‌نشدنی امروز تلویزیون و ماهواره با بالاترین کیفیت از تلویزیون‌های باکیفیت امروزی که چشمان را مسحور سبک زندگی مورد نظر خود کرده کجا! رنگارنگی سفره‌های امروز ما را چنان مجذوب خود کرده که تصور می‌کنیم اگر مثل قدیم غذا بخوریم سوءتغذیه می‌گیریم! دیروز در مهمانی‌ها سر سفره یک مدل غذا بود که با اشتها می‌خوردند. امروز سر هر سفره چندین مدل غذاست که مهمان را گیج می‌کند کدام را بخورد! اما صفای سفرهٔ قدیم بیشتر بود.۴) خارج‌شدن غریزه از مسیر تعیین‌شده: اگر نگاه مهار نشود، غریزهٔ جنسی از مسیر خود خارج می‌شود.تلویزیون و نگاهپیامدهای جسمی تلویزیونی‌شدن کودکان این‌هاست:۱) کم‌شدن فعالیت: عدم تحرک بیماری‌های بسیاری در پی دارد: الف) یکی از این بیماری‌ها چاقی است که هم به خاطر بی‌تحرکی است و هم ترغیب کودکان به خوردن هله‌هوله‌هایی که در تلویزیون تبلیغ می‌شود. ب) مشکلات تنفسی کودکانی که روزی بیش از دو ساعت تلویزیون می‌بینند دو برابر است. ج) بیماری‌های قلبی: هر ساعت تماشای تلویزیون خطر مرگ ناشی از بیماری‌های قلبی را ۱۸٪ افزایش می‌دهد.۲) اختلال در خواب: در روایات توصیه شده بعد از نماز عشا بخوابید. امروزه نشستن پای تلویزیون ساعت خواب را به هم زده است. بسیاری تا دیروقت بیدارند و میزان خواب کودکان هم یک ساعت کم شده است. خواب خوب هم باید به اندازهٔ نیاز سنی فرد باشد و هم باید در فاصلهٔ زمانی خاصی رخ دهد تا مفید باشد. کم‌خوابی نیز مانند سوءتغذیه عوارض جدی دارد. تماشای تلویزیون در شب ترشح ملاتونین را دچار اختلال می‌کند. کم‌خوابی کودکان مشکلات جدی تربیتی در پی دارد: الف) ناآرامی عصبی: به‌هم‌ریختگی ناشی از کمبود خواب کودکان و پرخاشگری ناشی از آن بی‌نیاز از توضیح است. ب) خواب‌آلودگی: وقتی کیفیت خواب پایین بیاید، کیفیت بیداری هم کم می‌شود. و کودک خواب‌آلود در مدرسه تمرکز کافی ندارد. ج) پرخوری: تحقیقات نشان داده افراد کم‌خواب پرخورترند. کم‌خوابی مستقیماً هم در چاقی تأثیر دارد. د) فشار خون: میان کمبود خواب و فشار خون رابطهٔ مستقیمی است. ه) دیابت: کم‌خوابی قند خون را افزایش می‌دهد. و) بیماری‌های قلبی: طبعاً چاقی و فشار خون زمینه‌ساز بیماری‌های قلبی است. ز) ضعف حافظه: کمبود خواب به سلول‌های مغز آسیب می‌زند و حافظه را دچار ضعف می‌کند. ح) مشکلات عاطفی و افسردگی: مشکلات عاطفی و افسردگی افراد دچار کم‌خوابی چندین برابر افراد عادی است.۳) تأخیر در توانایی تکلم: محور قرار گرفتن تلویزیون ارتباط کلامی افراد داخل خانه را کم می‌کند و در نتیجه کودک دیرتر به کلام می‌آید.۴) کاهش ضریب هوشی: خلاقیت و استفاده از هوش با روشن‌شدن تلویزیون خاموش می‌شود. کودکانی که طولانی‌مدت جلوی تلویزیون می‌نشینند شاخص‌های هوش کلامی‌شان کاهش می‌یابد.۵) اختلالات بینایی: تماشای طولانی تلویزیون سبب نزدیک‌بینی می‌شود.پیامدهای تربیتی تلویزیونی‌شدن۱) پیامدهای تربیتی کم‌تحرکی: بی‌تحرکی سبب مشکلاتی چون شرارت و لجاجت می‌شود.۲) از بین رفتن دوران کودکی: کودکی که خوب کودکی نکند نوجوانی خوبی هم نخواهد داشت. یکی از عوامل کودکی نکردن ریختن اطلاعاتی فراتر از توان فکری کودک به ذهن اوست و تلویزیون یکی از عواملی است که چنین می‌کند. جنبهٔ جنسی برخی برنامه‌ها هم فرصت کودکی را از آنان می‌گیرد.۳) اختلاف میان والدین: تعدد برنامه‌های تلویزیونی گاه سبب اختلاف بین اعضای خانواده بر سر دیدن برنامه‌ای خاص می‌شود. اگر روزانه کودکان چند ساعت را با تماشای تلویزیون پر کنند و خود والدین هم چند ساعت سرگرم برنامه‌های خود باشند، رابطهٔ آنان با فرزندشان به حداقل می‌رسد و این سبب کاهش شناخت دو طرف از هم می‌شود و این خود سبب می‌شود دو طرف روحیات هم را درنظر نگیرند و تنش بین آن‌ها بیشتر شود.۴) عوض شدن مربی: استفادهٔ دائم از تلویزیون سبب می‌شود که نقش تربیتی در خانه به جای والدین بر دوش تلویزیون بیفتد که نه لزوماً تمام برنامه‌هایش مفید است و نه مثل پدر و مادر دلسوز کودک است. مربی اصلی کودک باید انسان باشد، نه تلویزیون. به‌ویژه، در تلویزیون ده‌ها برنامه پخش می‌شود که نویسنده و کارگردان هر کدام نگاه متفاوتی به تربیت دارد ولی کودک قدرت تشخیص این تفاوت را ندارد.۵) ضعف فرهنگ مطالعه: تماشای طولانی تلویزیون وقتی برای مطالعهٔ کتاب نمی‌گذارد. تصویر بیشتر با احساس آدمی سروکار دارد اما خواندن مستلزم تعقل است. گرچه برخی برنامه‌های تلویزیون آموزشی است، اولاً جنبه‌های سرگرمی غلبه دارد و ثانیاً سرعت فراگیری دست بیننده نیست، اما سرعت خواندن کتاب دست خواننده است. بیشتر اطلاعاتی که از تلویزیون به ما می‌رسد اطلاعاتی است که گرهی از زندگی باز نمی‌کند، اما با انتخاب کتاب مفید می‌توان مطالب کاربردی را فراگرفت. برخلاف تلویزیون، مطالب کتاب را می‌توان به تناسب سن انتخاب کرد. گرچه برخی برنامه‌های تلویزیون به تفکیک سن است، کودکان لزوماً برنامه‌ای را که مناسب سن‌ آن‌هاست نمی‌بینند. به‌خصوص، تماشای برنامه‌های بزرگسالان ضربات جدی بر کودکان وارد می‌آورد. مثلاً دیدن صحنهٔ بمباران شهری در اخبار یا جدال کلامی در یک سریال. به علاوه، زمان‌بندی برنامه‌های تلویزیون دست ما نیست، ولی زمان خواندن کتاب در اختیار ماست.۶) یکی از عوامل تخیلی شدن ذهن کودکان تلویزیون است. دیدن برنامه‌های تخیلی سبب می‌شود ذهن او حال و حوصلهٔ مشغول‌شدن به واقعیت‌ها را نداشته باشد. انسان متفکر واقعیات را می‌بیند تا به حقیقت برسد، اما انسان خیال‌پرداز واقعیتی نمی‌بیند که به حقیقت برسد. کودکان به‌طور خدادادی تا حدی قوهٔ تخیل دارند که عادی و پذیرفته است، اما نباید از حد طبیعی فراتر برود. تلویزیون می‌تواند آن را بیش از حد عادی بپروراند. به عبارت دیگر، تخیلی‌شدن کودک او را از تفکر فراری می‌دهد و در نتیجه به واقعیات توجهی نخواهد کرد. خیال‌پردازی به آدمی مجال نمی‌دهد خود را آن گونه که هست بشناسد و کسی که خود و نیازهای واقعی خود را نشناسد ملاک درستی برای تشخیص خوبی‌ها از بدی‌ها نخواهد داشت.از نگاه دینی،‌ گذشته از اینکه فرد در زندگی‌اش چه اهدافی دنبال می‌کند، هدف زندگی تعریف شده است که در قرآن هم بدان تصریح شده است. اگر اهداف زندگی فرد همراستا با هدف‌هایی باشد که دین تعریف کرده، فرد متفکر است. او حتی شغل و روابط خود را چنان تنظیم می‌کند که به هدف آفرینش برسد. اما انسان‌های خیال‌پرداز «آرزوها» را جانشین «هدف‌ها» می‌کنند؛ آرزوهایی که نه انتها دارد و نه واقعیت. آرزو اجازهٔ دیدن واقعیت را نمی‌دهد، تمایل به کار زشت را در آدمی افزون می‌کند، عقل را می‌زداید، موجب غفلت می‌شود، حسرت به بار می‌آورد، مانع انتخاب بهترین کارهاست، اجازهٔ فکرکردن به موقت‌بودن دنیا را نمی‌دهد، همت انسان را متوجه دنیا می‌کند، تأثیرپذیری انسان را کم می‌کند.تفاوت بارز افرادی که هدف واقع‌بینانه برای خود تعریف کرده‌اند با کسانی که در توهم آرزوها زندگی می‌کنند این است که آنان هدفشان را «واقع‌بینانه» تعریف می‌کنند و متناسب با بزرگی هدف خود تلاش می‌کنند. اما خیال‌پردازان آرزوهایی غیرواقعی تعریف می‌کنند و برای رسیدن به آن هم تلاش چندانی نمی‌کنند. انسان‌های متفکر، به‌سبب واقع‌بینی، اهل عبرت‌اند. آنان همهٔ عمر را صرف تجربه‌اندوختن نمی‌کنند، بلکه از تجربیات دیگران هم بهره می‌برند. اهل عبرت کم‌خطایند و عمرشان مفید.متفکرها زودتر استقلال می‌یابند. نسل قدیم به‌سبب واقع‌گراتر بودن زودتر تشکیل زندگی می‌داد، اما امروزه، به‌علت فاصله‌افتادن میان بچه‌ها و واقعیت، دیر به استقلال می‌رسند. البته باید در پایان اشاره کرد که آرزویی بد است که آدمی را از اهداف آفرینش دور کند. اما اگر آرزو آدمی را به سوی هدف آفرینش سوق دهد بد نیست.۷) ترس: ترس از موانع اصلی رشد تربیتی کودک است. ترس کودک تا حدی طبیعی است، اما ترسی بد است که به‌سبب تخیلی‌بودن کودک پدید آید. یکی از عوامل چنین ترسی تماشای فیلم‌های ترسناک است. حتی بزرگسالان با تماشای فیلم دچار نوعی واقع‌پنداری می‌شوند، چه رسد به کودکان. بسیاری از برنامه‌هایی که خیال می‌کنیم برای کودک ترسناک نیست هم برای او ترسناک است. مثلاً فرض کنید برنامه‌ای در تحلیل علت گرایش مردم فلان منطقه به تکفیری‌ها دارد پخش می‌شود. کودک از همین گفته‌ها هم ممکن است دچار ترس شود.۸) انزواطلبی: دو عامل سبب انزواطلبی و فرانگرفتن مهارت‌های اجتماعی کودکان می‌شود: تک‌فرزندی و تلویزیون. با اینکه کودک ذاتاً به پدر و مادر و برادر و خواهرش علاقه دارد، براثر تماشای دائم تلویزیون کم‌کم به مرحله‌ای می‌رسد که حوصلهٔ آنان را ندارد. گوش‌دادن موسیقی و بازی‌های رایانه‌ای هم همین کار را می‌کند. زود فرستادن کودک به مهدکودک هم این مشکل را حل نمی‌کند زیرا در آن صورت مربی‌های دیگر جای مادر را می‌گیرند و به‌علاوه هر کودکی تربیت خاصی دارد که سبب می‌شود از هم تأثیر بگیرند. فراموش نکنید دورهٔ طلایی تربیت کودک همان زیر هفت سال است.۹) تلویزیون، ترازوی زندگی: کودکان تصور می‌کنند تلویزیون معصوم است. آنان شخصیت‌های مثبت و منفی را تشخیص می‌دهند، ولی آیا تمام کارهای شخصیت‌های مثبت پذیرفتنی است؟ همچنین، تأثیرپذیری از شخصیت‌های مثبت به معنی تأثیرناپذیری از شخصیت‌های منفی نیست. سطح دغدغه‌های کودکان ما متأثر از سطح دغدغه‌های ما و دغدغه‌هایی است که از تلویزیون به او منتقل می‌شود. اگر فکر و ذکر ما تعویض فلان مبلمان باشد یا اگر کودک در تلویزیون شخصیت محبوبش هر روزی با لباسی جدید ظاهر شود، او هم هر روز می‌خواهد لباسی نو داشته باشد. بچه‌های تلویزیونی دنیایی ندارند که بسازند، بلکه تلاش می‌کنند به دنیایی که تلویزیون برایشان ترسیم کرده برسند.۱۰) خشونت و تلویزیون: بسیاری از کودکان به دیدن فیلم‌های خشن مایل‌اند. پیامدهای تماشای فیلم خشن برای کودکان این‌هاست: الف) از بین رفتن روحیهٔ لطیف کودکانه: تماشای زد و خورد روحیهٔ لطیف کودکانه را از بین می‌برد و بیننده دچار «اعتیاد پله‌ای» می‌شود، بدین معنی که پس از مدتی صحنه‌های خشن عادی برایش جذاب نیست و دوست دارد خشن‌تر باشد. از بین رفتن روحیهٔ لطیف سبب می‌شود او به وقایع دردناکی که در اطراف او می‌افتد حساسیتی نداشته باشد. مثلاً اگر در خیابان ببیند که به کسی ناجوانمردانه حمله شده و دارند او را می‌زنند ذره‌ای احساساتش تکان نمی‌خورد. ب) تقلید نمایشی از صحنه‌های خشن: کودکان مایل‌اند صحنه‌های خشنی را که دیده‌اند تقلید کنند. چون معمولاً سطح خشونت خیلی بالاست، نمی‌توانند خود را کامل خالی کنند و این سبب می‌شود بعداً در دنیای واقعی آن را تکرار کنند. خشونت ذائقهٔ کودک را تغییر می‌دهد و او را به بازی‌های خشن سوق می‌دهد و او را به بچه‌ای جنگجو تبدیل می‌کند. ج) از بین رفتن قبح خشونت: از نگاه کودک سالم خشونت بد است، اما تماشای مکرر فیلم خشونت‌آمیز این قبح را می‌شکند. د) خشونت در زندگی واقعی: پس از طی مراحل گذشته، کودک به جایی می‌رسد که می‌خواهد خشونتِ آموخته را در زندگی واقعی اجرا کند. رفتار پرخاشگرانه به دعواهای عادی محدود نیست و ممکن است به جرایم حقوقی هم بکشد. اگر نتواند خشونت را در کودکی نشان دهد، در دوران نوجوانی نشان خواهد داد.خشونت‌آموزی منحصر به فیلم‌های خشن نیست. اگر کودک در خانه خشونت ببیند یا در مدرسه با خشونت با او رفتار کنند باز هم همین اتفاق می‌افتد.۱۱) الگوهای رسانه‌ای و مشکل تغییر مفاهیم: تلویزیون مفهوم خوشبختی و موفقیت را تغییر داده است. وضعیت به گونه‌ای شده که هنرپیشه‌ها و فوتبالیست‌ها و امثال آنان (و در یک کلام سلبریتی‌ها) شخصیت آرمانی و موفق کودکان و حتی برخی بزرگسالان شده است. دغدغه‌های سلبریتی دغدغه‌های آنان هم شده است. دوست دارند مثل او بپوشند و بخورند. دوست دارند سبک زندگی‌شان مثل او باشد.کودکان تلویزیون و شخصیت‌هایش را معصوم می‌پندارند. کودک قلهٔ زندگی را رسیدن به جایگاه شخصیت‌هایی می‌بیند که تلویزیون به او معرفی کرده است. اما در تلویزیون بازیگران و بازیکنان برجسته می‌شوند یا شخصیت‌های فرهیخته و دانشمند و اخلاق‌مدار؟ مجریان یا کارآفرینان؟۱۲) قبح‌زدایی از مفاهیم زشت: شنیدن کلمات رکیک و دیدن رفتارهای زشت از تلویزیون سبب قبح‌زدایی از آن‌ها می‌شود. مخصوصاً اگر والدین واکنش منفی ندهند وضعیت بدتر می‌شود. فقط قبح‌زداییِ صرف هم نیست. بلکه بعداً این سخنان و حرکات جنبهٔ «ارزش» به خود می‌گیرد. بدین ترتیب، شرم و حیا از فرهنگ تربیتی زدوده می‌شود.۱۳) تغییر عادت عاطفی: وضعیت طبیعی این است که کودک محبت ببیند و محبت بکند. اما تلویزیونی‌شدن هم او را از این نیازش غافل می‌کند و هم پاسخ مجازی به نیاز عاطفی جانشین پاسخ حقیقی خواهد شد.۱۴) مدیریت تمایلات و ذائقه: مدیریت زمان و تمایلات ما دست تلویزیون افتاده است. اوست که تعیین می‌کند چقدر وقت برای اعضای خانواده بگذاریم. اوست که می‌گوید در زندگی دنبال چه باشیم. بچه‌ها آنچه را در تبلیغات بازرگانی می‌بینند باور می‌کنند. در نتیجه: الف) ذائقهٔ غذایی‌شان تغییر می‌کند. آنان آنچه را در آگهی‌ها می‌بینند بی‌ضرر می‌پندارند و می‌خواهند! و اغلب آن‌ها از قبیل چیپس و پفک و امثال آن است. تبلیغات سبب می‌شود کودک آن‌ها را «نیاز» خود بپندارد و از این رو درخواست کند. اگر به او پاسخ مثبت دهند، غذای مضر برایش فراهم کرده‌اند. اگر هم فراهم نکنند، احساس فقر و محرومیت می‌کند. ب) اختلاف با پدر و مادر: اگر پدر و مادر به خواسته‌هایی که کودک از آگهی‌های بازرگانی فراگرفته تن ندهند، نزد کودک تصویر خوبی ندارند و نماد بی‌مهری می‌شوند. ج) بالارفتن توقعات: توقعات کودک به چیپس و پفک محدود نمی‌ماند. در سنین بالاتر، اقلام لوکسی را که در پیام‌های بازرگانی ببیند از پدر و مادرش طلب خواهد کرد. د) تغییر معانی واژه‌های مقدس: سرمایه‌دارانی که در پی فروش محصولاتشان‌اند برای فروش بیشتر در تبلیغات خود گاه از واژه‌هایی مثل آرامش و خوشبختی استفاده می‌کنند و بدین ترتیب معنای این واژگان را به ابتذال می‌کشانند.۱۵) بلوغ زودرس: اگر کودک سیر طبیعی زندگی خود را طی کند، در سن خاصی به بلوغ می‌رسد. والدین در فرصت قبل از بلوغ می‌توانند تربیت او را کامل کنند تا به محض مواجهه با غریزهٔ جنسی دچار مشکل نشود. اما براثر تربیت نادرست نه تنها آمادهٔ مواجهه نمی‌شوند، بلکه عواملی سبب شده تا سن بلوغ هم چند سال جلو بیفتد. دختران به‌طور طبیعی تا حدود ۱۴ سال مسائل جنسی را درک نمی‌کنند. اما پسران به‌طور طبیعی در ۱۵سالگی میل جنسی را درک می‌کنند. اما امروز سن بلوغ جنسی پسران به ۱۲ سال و دختران به ۱۰ سال کاهش یافته است. سن رسیدن به بلوغ دختران و پسران هم به ترتیب به ۷ و ۹ سال کاهش یافته است (توجه کنید که بین بلوغ و بلوغ جنسی چند سال فاصله است). از سوی دیگر، میانگین سن ازدواج در دهه‌های اخیر چند سال بالاتر رفته است. به عبارت دیگر، فاصلهٔ میان بلوغ جنسی تا ازدواج از دو جهت افزایش یافته: کاهش سن بلوغ جنسی و افزایش سن ازدواج. حال، چه میزان تقوا و ایمان برای حفظ پاکدامنی لازم است؟!بچه‌هایی که زودتر به بلوغ جنسی می‌رسند از نظر روحی همچنان کودک‌اند! کسی که در کودکی به بلوغ جنسی رسیده نیازهایی را حس می‌کند که کودک باید از آن بی‌خبر باشد! این ناهماهنگی میان خواسته‌ها و روح دوران کودکی دچار اضطراب و افسردگی می‌شوند.بدون تردید، یکی از عوامل بلوغ زودرس تلویزیون است که از سه راه سبب آن می‌شود: الف) اختلال در ترشح هورمون‌ها: به‌طور طبیعی، ملاتونین از ۹ تا ۱۰ شب ترشح می‌شود و از ۷ تا ۹ صبح پایان می‌یابد. با افزایش سن ترشح ملاتونین کم می‌شود، به خصوص در دورهٔ بلوغ. یکی از عوامل کاهش ترشخ ملاتونین نور شبانه است. آن‌هایی که در شب تلویزیون می‌بینند دائم در معرض نور شبانه‌اند. ب) قبلاً گفتیم تماشای زیاد تلویزیون سبب چاقی است، اما خود چاقی باعث بلوغ زودرس است. ج) تصاویر جنسی: دیدن صحنه‌های جنسی فعالیت غدد جنسی را جلو می‌اندازد. کودکان به‌شدت به روابط زن و مرد حساس‌اند. اگر تلویزیون حس کنجکاوی آنان را برانگیزد، خود اقدام به کشف حقیقت می‌کنند و اتفاق بد زمانی رخ می‌دهد که متوجه رابطهٔ جنسی پدر و مادر شوند.دلایل تلویزیونی‌شدن خانواده‌ها۱) ناآگاهی از مضرات تلویزیون.۲) تلویزیون و سرگرمی: گرچه برخی برنامه‌های تلویزیون مفید است، نمی‌توان منکر این شد که بسیاری از برنامه‌ها رویکردی سرگرمی‌محور دارند. دین مخالف تفریح نیست، اما هر سرگرمی‌ای تفریح سالم نیست. تفریح سالم تفریحی است که ما را در رسیدن به هدف آفرینش کمک کند. پس، نوع تفریح و میزان آن بسیار مهم است. اگر سرگرمی سبب غفلت از مسائل مهم زندگی شود، «لهو» است. اگر مدیریت برنامه‌های زندگی دست سرگرمی بیفتد، مجالی برای مسائل مهم نمی‌ماند. به علاوه، عادت به سرگرمی باعث «اعتیاد پله‌ای» می‌شود، یعنی فرد پس از مدتی از یک نوع برنامهٔ سرگرمی دلزده می‌شود و طلب نوع دیگری از سرگرمی می‌کند، و چه بسا بعداً به برنامه‌های خشن و بسیار پرهیجان علاقه‌مند شود. حتی برخی برنامه‌هایی که در قدیم برای مردم جذاب بود، امروز ملال‌آور می‌نماید. هیچ کس تغییر ذائقهٔ مخاطب را درنظر نمی‌گیرد.۳) تخدیر تلویزیونی: بسیار پیش می‌آید که افراد برای رهایی از افکاری که آزارشان می‌دهد به تلویزیون روی می‌آورند. به‌سبب بمباران لحظه‌به‌لحظهٔ تصویری تلویزیون، ذهن چنان درگیر می‌شود که دیگر مجالی برای فکر به مسائل مهم نمی‌ماند.۴) از بین رفتن قدرت انتخاب: سبک زندگی مدرن کودکان را ناگزیر کرده یا تلویزیون ببینند یا بازی رایانه‌ای بکنند. در حالی که طبیعت کودک میل به جست و خیز است، تلویزیون او را پای خود میخکوب می‌کند.۵) اعتماد به تکنولوژی: برخی تصور می‌کنند هر فناوری جدیدی خوب است و به آن اعتماد می‌کنند! وقتی به تلویزیون اعتماد شد، ملاک هر خوبی و بدی همان می‌شود.۶) اعتیاد به تلویزیون: منظور از اعتیاد وابستگی غیرمنطقی است. اگر انسان هر روز آب بخورد، نمی‌گویند اعتیاد به آب دارد، اما اگر هر روز نوشابه بخورد می‌گویند معتاد نوشابه است. چون تلویزیون نیاز اساسی انسان نیست و جایگزین مناسب هم برای آن هست، اگر بیش از حد و غیرمنطقی تماشا شود می‌گویند به آن معتاد است. به‌راستی آیا وقت غذا باید تلویزیون روشن باشد؟ چرا این همه شبکه عوض می‌کنیم تا یک برنامهٔ مورد علاقه پیدا کنیم؟ فردی که به چیزی معتاد شود درک مضرات آن برایش دشوار می‌شود.۷) عقب ماندن از دنیای پیشرفت: برخی تصور می‌کنند اگر کودکان از تلویزیون دور بمانند از دنیای فناوری عقب می‌مانند و وقتی در کنار بچه‌های دیگر قرار گیرند احساس عقب‌ماندگی می‌کنند. این در حالی است که بازی‌هایی که مستلزم تحرک بدنی است و مطالعهٔ کتب مفید جایگزین‌های خوبی برای تلویزیون‌اند. برای جلوگیری از احساس حقارت کودک نزد دیگران، باید با عناصر محبت و احترام جبران کرد. او اگر در خانه کانون توجه باشد، از اینکه دیگران به او توجه نکنند ناراحت نخواهد شد. اگر در مدرسه بچه‌ها از کارتونی تعریف کنند، کودک در صورتی حریص دیدن می‌شود که ببیند والدین خود هم برای دیدن برنامهٔ مورد علاقهٔ خود سر از پا نمی‌شناسد. اگر آن‌ها معتاد تلویزیون نباشند، کودک هم راحت‌تر با کمبود آن کنار می‌آید. به علاوه، باید جایگزین‌های جذاب برایش فراهم ساخت که کمتر حریص شود. لزومی ندارد تماشای تلویزیون به صفر برسد. اگر به نیم ساعت هم محدود شود، مطلوب است. تحقیقات نشان داده کودکان باهوش از راه‌هایی غیر از تلویزیون در پی فراگیری مطالب‌اند و در ۱۳سالگی فقط کودکان عقب‌افتاده می‌خواهند از تلویزیون چیزی یاد بگیرند.۸) تغییر سبک زندگی: زندگی امروزه که با آپارتمان‌نشینی و دوری از نور و آلودگی و یکسان‌بودن تمام فصل‌ها عجین است تنوعی ندارد و رسانه به‌طور مصنوعی می‌خواهد به آن تنوع بدهد. برخی مؤلفه‌های تغییر سبک زندگی این‌هاست: الف) تغییر اولویت‌ها و تقدس‌ها: وقتی سروکله‌زدن با کودک و مهمانی‌ و گپ و گفت اتلاف وقت تلقی شود، رسانه جای آن را می‌گیرد. تماشای تلویزیون تا آخر وقت سبب می‌شود نماز صبح در آخر وقت خوانده شود. اما اگر رسیدگی به فرزند و خویشان و واجبات دینی اصل تلقی شود، اهمیت رسانه کم می‌شود. ب) تعداد کم فرزند: پر شدن وقت مادر با تربیت فرزند دیگر مجالی برای اتلاف وقت با تلویزیون نمی‌گذارد. اگر بچه‌ها اختلاف سنی کمی داشته باشند، هم‌بازی می‌شوند و باز هم نیاز کمتری به تلویزیون پیدا می‌کنند. تأکید می‌شود کودکان «ذاتاً» نیازی به رسانه ندارند و اگر هم‌بازی پیدا کنند میلی به آن نخواهند داشت. ج) آپارتمان‌نشینی: سکون و بی‌تحرکی ذات زندگی آپارتمان‌نشینی است و این کودک را به رسانه و بازی رایانه‌ای هل می‌دهد. د) گفتمان‌های تلویزیون‌محور: بسیاری از گفت‌وگوهای امروز حول سریال‌های تلویزیونی است! ه) کمرنگ‌شدن مطالعه: یکی از دلایل تمایل زیاد به رسانه علاقهٔ کم به مطالعه است. و) زیاد شدن اوقات فراغت به‌سبب مدرنیته: فناوری جدید خیلی از کارها را سرعت بخشیده و درنتیجه وقت فراغت بیشتری در اختیار انسان گذاشته که معمولاً در حال سکون و رخوت طی می‌شود.چه کنیم؟۱) توجه به گزاره‌های تصویری: هر قدر والدین به تلویزیون حساس و به آن معتاد باشند، کودک هم تأثیر می‌پذیرد. برای کم‌کردن علاقهٔ کودک به تلویزیون، خودتان کمتر تماشا کنید. یا اگر می‌خواهید برنامه‌ای ببینید، هرگز جلوی او حرص و ولع نشان ندهید.۲) زدودن عوامل اعتیادزا: هیچ گاه تلویزیون را دائم روشن نگذارید زیرا در این صورت توجه کودک به آن جلب می‌شود. هرگز برای ساکت‌کردن او از تلویزیون استفاده نکنید. با فراهم‌کردن زمینهٔ بازی برای کودک، وقت او را پر کنید تا از سر بیکاری سراغ تلویزیون نرود. برای برنامه‌دیدن او قانون و وقت معینی مشخص کنید. به‌طور کلی، تماشای روزی یک ساعت تلویزیون کافی است.۳) مدیریت تلویزیون: بهترین و مناسب‌ترین برنامه‌های تلویزیون را «انتخاب» کنید و به بقیهٔ برنامه‌ها «نه» بگویید. هفته‌ای فقط یک فیلم ببینید و فقط یک سریال تماشا کنید. فقط به یک بخش خبری گوش دهید. در صورت نیاز بیشتر به خبرها، از رادیو هم استفاده کنید. پس از تماشای برنامهٔ منتخب، فوراً تلویزیون را خاموش کنید. در صورت امکان، تلویزیون را در اتاق پذیرایی نگذارید که کمتر سراغش بروید، اما نه در اتاق خواب کودک! هنگام خوردن غذا به هیچ وجه تلویزیون را روشن نگذارید. وقتی او دارد تکالیف مدرسه را انجام می‌دهد تلویزیون هرگز روشن نباشد زیرا به صدا عادت خواهد کرد.۴) دو تلویزیون ممنوع.۵) تلویزیون در مهمانی: وقتی مهمان دارید، تلویزیون را خاموش کنید. اگر جایی مهمان هستید و تلویزیون روشن است، به آن توجهی نکنید تا میزبان متوجه شود علاقه‌ای به آن ندارید. در مهانی‌ها راجع به سریال‌ها صحبت نکنید.۶) بالابردن فرهنگ مطالعه: کتاب باید کالایی اساسی تلقی شود. باید مرتب جلوی کودک کتاب خواند تا او مدام ببیند. آن‌ها را هم تشویق به کتاب خواندن کنیم. برای تشویق کودکان زیر هفت سال به کتابخوانی، هم خودتان جلوی او کتاب زیاد بخوانید و هم برایش از کتاب قصه بخوانید و هم کتاب‌های با عکس رنگی بگیرید و برایش کتابخانه درست کنید تا حس مالکیت کتاب به او دست دهد.۷) قصه‌گویی: اگر کودک به قصه‌شنیدن عادت کند، نیازش به تلویزیون کم خواهد شد.۸) تأمین هیجان در زندگی کودک: بازی‌های سنتی و هیجانی به‌راحتی نیاز کودک به هیجان را تأمین می‌کنند و او را از هیجان کاذب تلویزیون بی‌نیاز می‌کنند.۹) تعیین ساعت خواب: ساعت خاصی برای خواب کودک تعریف کنید و در آن هنگام تلویزیون حتماً خاموش باشد.۱۰) تنها نگذاشتن کودک با تلویزیون: او را هنگام تماشا تنها نگذارید و غرق تماشا نشوید. منفعل نباشید و اگر مطلب نادرستی از تلویزیون دیدید همان جا گوشزد کنید. بدین ترتیب، هم کودک متوجه خطا می‌شود و هم نقد کردن را می‌آموزد.