عاطفه و ایمان

موضوع درخور توجهي كه در همة اديان به ويژه اسلام كانون توجه قرار گرفته و به نوعي جنبة محوري در بسياري از موضوعات ديني داره، مساله ايمان است؛ چرا که نقطه آغاز دين داري، ايمان به خداست.به مساله ایمان از زاویه‌های مختلف کلامی، فلسفی و تفسیری پرداخته شده و حتی دربارة ارتباط ميان عاطفه و ايمان با عنوان «روان شناسي دين»، پژوهش‌هايي انجام گرفته كه كتاب « تنوع تجارب ديني»، نوشتة ويليام جيمز از اين جمله است.در نگاه اوليه ممكن است تصور رايج آن باشد كه ايمان تنها به جنبه‌هاي فكري و تعقلي و استدلال و مانند آن وابسته است؛ يعني همان جنبه‌هاي شناختي و منطقي. اين در حالي است كه در كنار عامل شناختي، عوامل مختلف ديگري كه ابعاد مختلف وجود آدمي از آنها متأثر هستند، مي‌توانند در پذيرش دين اثر گذار باشند كه يكي از آنها، عواطف انساني است.ايمان بر بر دو پايه استوار است: 1. شناخت، و 2. ميل و خواست. علّامه طباطبايي مي‌فرمايد كه ايمان به خدا تنها اين نيست كه انسان بداند و درك كند كه خدا حق است؛ زيرا مجرد دانستن و درك كردن ملازم با ايمان نيست، بلكه دانستن با استكبار و انكار هم مي‌سازد: وَ جَحَدُواْ بهَا وَاسْتَيْقَنَتْهَا أَنفُسُهُمْ ظُلْمًا وَعُلُوًّا (نمل: 14)؛«آن را از روي ظلم و سركشي انكار كردند، در حالي كه در دل به آن يقين داشتند!»از سوي ديگر اگر شناخت باشد ولي ميل نباشد، ايمان حاصل نمي‌شود؛ همان گونه كه حضرت موسي عليه السلام خطاب به فرعون فرمود: لَقَدْ عَلِمْتَ مَا أَنزَلَ هَؤُلَاءِ إِلَّا رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْض (اسراء: 102)؛ «تو ميداني اين آيات را جز پروردگار آسمان‌ها و زمين [براي روشني دل ها] نفرستاده»؛ ولي فرعون با اين حال ايمان نياورده بود ميگفت: مَا عَلِمْتُ لَكُم مِّنْ إِلَهٍ غَيرِي (قصص: 38)؛ «خدايي جز خودم براي شما سراغ ندارم»بنابراین از آيات 38 سوره قصص و 102 سوره اسراء فهمیده مي‌شود كه انكار فرعون نه به دليل عدم شناخت، بلكه به جهت نبود ميل و اراده صورت گرفته است. لذا زماني كه شناخت حاصل شود و ميل و خواست هم باشد، آن گاه حالت التزام به آن صورت مي‌گيرد كه از آن با عنوان «عَقدُ القَلب» يا تصديق قلبي که همان ایمان است، ياد مي‌كنيم.معمولا برای «ایمان» سه مولفه «شناختی، رفتاری و عاطفی» را ذکر می‌کنند که ما قصد داریم در اینجا به بُعد عاطفی ایمان توجه بیشتری داشته باشیم.عاطفه را مي‌توان يكي از مؤلفه‌هاي شخصيت انسان دانست كه نقشي بسيار مهم در زندگي او دارد و حتي زندگي انسان در همة مراحل رشد، متأثر از عواطف اوست و رفتار فردي و اجتماعي او را شكل مي‌دهد.خانم مگدا آرنولد (Magda Arnold) به عنوان یک روانشناس، عاطفه را نوعي احساس تمايل يا تنفر نسبت به چيزي مي‌داند كه اين احساس مسبوق به برداشت از يك موقعيت است كه آيا اين موقعيت براي آدمي سودمند است يا زيان بار. اين تعريف، همة انواع عاطفه‌هاي مثبت و منفي نسبت به اشيا يا اشخاص و حتي موضوعات ايمان را نيز در بر مي‌گيرد. از اين رو خاستگاه عواطف، ارتباط انسان با افراد و موضوعاتي است كه به نوعي از تعامل با آنها بهره مند مي‌شوند.و اما نقش عاطفه در شكل گيري و تقويت ايمان...يكي از عوامل شكل گيري ايمان يا تقويت آن، عامل عاطفه است. رشد و هدايت صحيح عواطف به منزلة نيروي محركي براي نظام ارادي انسان است كه او را به حركت درآورد. به همين جهت، عواطف از مهم ترين عناصر شخصيت به شمار مي‌آيند كه بر قلب آدمي اثر مي‌گذارند.اما پرسش بنيادين اين است كه عاطفه چگونه سبب ايجاد ايمان و يا تقويت آن مي شود؟بيشتر گرايش‌ها و رفتارهاي انساني براساس حب ذات، كه به منزلة يك غريزه است، شكل مي‌گيرد. به تعبير ديگر، اصالت با لذت بردن از خويش است و لذت بردن از ساير چيزها به جهت ارتباطي است كه با انسان پيدا مي‌كند. حال اين انسان كه خود را دوست مي‌دارد، هر آنچه را متعلق اين دوستي است نيز دوست مي‌دارد. همچنين اگر وي به فرد يا چيزي علاقه‌مند شود، به متعلقات آن نيز علاقه مند مي‌شود، و هر قدر كه آن شيء يا فرد دوست داشتني باشد، به همان اندازه محبت نيز شديدتر مي‌شود. نتيجه آنكه هر كس كمال خود را دوست مي‌دارد، همچنین فرد يا افرادي را كه داراي كمال‌اند نيز دوست دارد.درست مثل احساس و عاطفه‌ای که مردم نسبت به امام حسین علیه السلام و واقعه عاشورا دارند. علاقه و محبتی که در دل مردم از این واقعه وجود دارد سبب مسلمان شدن برخی و تقویت و علاقه دین داری آنان می‌گردد.از نگاه شهید مطهری عاطفه يكي از حالات نفساني انسان است كه مي‌تواند تأثيراتي بسزا بر ايمان و باورها بگذارد. اين تأثير به ويژه در ارتباط با خداوند سبحان نقشي مهم را دارد؛ چرا كه ايمان كار قلب است و قلب همان روح و نفس انساني است كه به منزلة عنوان كانون ادراكات، احساسات و عواطف است كه درك مي‌كند، مي‌انديشد، تصميم مي‌گيرد، دوستي و دشمني مي‌كند و منشأ همة صفات عالي و ويژگي‌هاي انساني است.در پایان بيان چند نكته ضرورت دارد:1- هر فردي در درون خود مي يابد كه به چيز يا كسي علاقه دارد و اين علاقه، گويي روان او را مانند يك مغناطيس قوي به سوي خود مي كشاند. روشن ترين تجلي اين علاقه، محبت فطري است كه در مادر وجود دارد (مصباح، 1380، ص 23-31). اين علاقه در بالاترين حد خود در خداوند سبحان وجود دارد كه موجب پيشتاز بودن محبت خداوند مي شود.2- هر قدر محبت نسبت به چيزي شديدتر باشد، فرد لذت بيشتري از رسيدن به آن مي برد؛ ضمن آنكه كمال لذت بستگي به مرتبة مطلوبيت و ارزش وجودي محبوب دارد.3- محبتي ارزشمند است كه برخاسته از ايمان باشد، نه احساسي و بيقاعده و بي ضابطه. دوستي و دشمني اي كه فقط از احساس برخيزد و بر اساس منطق نباشد، احساسي بيش نيست كه بر باطن انسان مسلط مي شود و او را به هر طرف كه بخواهد ميكشد؛ اما حب و بغض عقلي ناشي از نوعي درك، و در حقيقت برخاسته از علاقه به سرنوشت خود و يا انسان ديگري است كه مورد علاقه واقع شده است (مطهري، 1374، ج3، ص 261).