گمشده‌ای به نام «من»

جستاری در باب حذف فردیت در جامعهمحمدمهدی امیری/ دانشجوی دوره‌ی کارشناسی رشته‌ی مهندسی برق دانشگاه صنعتی شریفکرونا آمد و با خود قرنطینه را آورد. قرنطینه آمد و ارتباطات واقعی انسانی را از میان برد. ارتباطات از میان رفت و انسان با «فردیت» خود تنها ماند؛ با خودِ خودِ خودش. باخود تنها ماند و دچار افسردگی شد. با خود تنها ماند و فهمید که هیچ چیزی از خودش باقی نمانده است. فهمید که از درون تهی است. برای فرار از این خلأ درونی به اینستاگرام و توییتر و ارتباطات تلگرامی روی آورد و بیش از پیش به پوچ‌بودن چنین ارتباطاتی پی برد. جواب‌دادن به این پرسش که کدام سیر اتفاقات فردیت انسان را از او گرفت و چه چیزهایی سبب می‌شود که ما علی‌رغم اطلاع از این که انسان چقدر وابسته به ارتباطات بین‌فردی است اما همچنان روابطی «بی‌معنی» با دیگران داریم(!)، خارج از حوصله نگارنده و احتمالا خواننده است. اما در این نوشتار تلاش خواهم کرد که با زدن یک سری مثال عینی و بیان برخی دلایل، جنبه‌ای جامعه‌شناختی از موضوع و پاره‌ای از منظور کلی خود را بیان کنم.عده‌ای مدرنیته را گذاری به سوی «نسبی‌سازی همه‌چیز» می‌دانند. نسبی‌سازی‌ای که با عدم قطعیت و تشکیک در بنیان‌های فکری آدم شروع می‌شود و در نهایت اکثر اوقات به پوچی محض می‌انجامد. این‌جاست که دیگر انسان خود را در خلأ می‌یابد؛ به عبارتی دیگر هیچ ابَرروایتی را نمی‌تواند قبول کند. به این معنی که دین از زندگی او رنگ باخته، معنای امر سیاسی برای او به سیاسی‌کاری تقلیل پیدا کرده است و علم را صرفاً وسیله‌ای برای سرگرم‌شدن و غفلت می‌پندارد. چنین انسانی دیگر نمی‌تواند از منظر یک عینک ثابت، همه‌ی اتفاقات اطراف خود را تحلیل کند. برای روشن‌ترشدن موضوع مثالی می‌زنم؛ ابرروایت ایرانیان مسلمان در گذشته (حداقل تا قبل از عصر مشروطه و آشناشدن جدی روشنفکران ایرانی با اندیشه‌ی غربی) دین اسلام با برداشتی عمدتاً فقهی بوده است. ابرروایتی که با آن می‌توانست علت وقوع حوادث طبیعی را بگوید (مثلا خشم خداوند از اعمال ساکنین شهر یا منطقه)، دلیل بیمارشدن یکی از اعضای خانواده را بازگو کند (مثلا انجام فلان گناه خاص) ظل‌خداوند‌بودن فلان پادشاه را توجیه کند، و یا عمل به‌قتل‌رساندن دختر خود را با دلایلی انتزاعی همچون غیرت و ازدست‌رفتن دین و آبرو تطهیر کند؛ اما امروزه دیگر انسان ایرانی «نمی‌تواند» این چنین به حوادث و اتفاقات نگاه کند. انسان ایرانی دیگر نمی‌تواند فردی را ظل خداوند و بری از گناه و اشتباه بداند. انسان ایرانی دیگر می‌داند که با هیچگونه استدلال منطقی نمی‌تواند شیوع کرونا را عذاب الهی بداند و برخی اماکن را ضدویروس و... قس‌علی‌هذا!عده‌ای مدرنیته را گذاری به سوی «نسبی‌سازی همه‌چیز» می‌دانند. نسبی‌سازی‌ای که با عدم قطعیت و تشکیک در بنیان‌های فکری آدم شروع می‌شود و در نهایت اکثر اوقات به پوچی محض می‌انجامد.بیایید یک مثال دیگر را بررسی کنیم. یک انسان ایرانی قطعاً تا به حال کارناوال‌های عظیم یا به قول عده‌ای سیل خروشان مردم انقلابی را در مناسباتی که به دلایل مختلف برگزار می‌شوند را دیده ‌است. توده‌ای از مردم که باید شعارهایی که از بلندگوها گفته می‌شود را عیناً فریاد بزنند. شعارهایی که اگر پرسشی در باب معنا و مفهوم آن‌ها از جماعت تکرارکننده یا حتی خود فرد پشت میکروفون انجام گیرد، بعید است پاسخی مستدل که بتواند توجیه‌گر ثمربخش‌بودن این شعارها در شرایط سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و... باشد، دریافت شود! شعارهایی که در طول زمان به معنای واقعی کلمه «تهی از معنا» شده‌اند و به مرور زمان به ضد آرمان‌های ابتدایی خود تبدیل شده‌اند. این بی‌معنایی تنها در شعارها خلاصه نمی‌شود بلکه به «خود» وجودی مردم نیز سرایت می‌کند. این بی‌معناییِ «خود» بدیهی نیست! پس شایسته است که در ادامه برای این گزاره دلایلی را اقامه کنم.فردیت، گمشده در دریای نشانه‌های بدون ارجاع و صحرای پوچی!از دیدگاه برگزارکنندگان این کارناوال‌ها حضورهیچ فردی به خودی خود مهم نیست. تا وقتی که انبوه جمعیت فریادزنان در خیابان‌ها باشند و بتوان با آن‌ها قاب تلویزیون را پر کرد، مهم نیست که منِ دانشجو یا شاطر غلام یا مهندس فلانی یا دکتر بهمانی در مراسم شرکت‌کرده است یا نه! مهم این است که جمعیت به قدری آمده و صدایشان به اندازه‌ای بلند باشد که بتوان عوام و کفار خارجی و عمال داخلی آن‌ها را گول زد و «مردم ایران» را حامی خود نشان داد و برای خود مقبولیت و مشروعیت خرید. این‌ها خود دلایلی است برای تقلیل نقش و حضور حقیقی «خلیفةالله» به یک «داده‌ی آماری» انتزاعی. کلیه‌ی چنین اعمالی که به این تقلیل ختم می‌شوند، سبب می‌شوند که هدف و معنی زندگی به عنوان یک «فرد» (که تنها زندگی واقعی است) دیگر نه در تحول و صعود روحی و معنوی فرد، که در سیاست دولت نقش ببندد و از بیرون بر فرد تحمیل شود و شامل اعمال نظری انتزاعی باشد که سرانجام می‌خواهد همه‌ی زندگی انسان را جذب خود کند. در این شرایط، فرد به گونه‌ای فزاینده از تصمیم‌گیری اخلأقی محروم است و چگونه زیستنش دیگر دست خودش نیست و درعوض، مثل یک واحد ساختمانی مناسب اسکان می‌یابد و خود را هماهنگ با معیارهای موجود سرگرم می‌کند. معیارهایی که موجبات تفریح و مسرت خاطر را برای توده‌ها فراهم می‌کند. البته شایان توجه است که افراد داخل ساختار قدرت نیز همانند افراد خارج دایره قدرت، واحدهایی اجتماعی‌اند و فقط از این نظر با آن‌ها فرق می‌کنند که خود سخنگوی ویژه‌ی آموزه‌ی ساختارند.تحت چنین شرایطی، جای شگفتی نیست که قضاوت فرد به نحو فزاینده‌ای بی‌اعتبار می‌شود. دیگر اطمینانی به خود ندارد و مسئولیت تا آنجا که ممکن است، جمعی می‌شود؛ یعنی از فرد ستانده می‌شود و پیکره‌ی جمعی مبدل می‌شود، که به نوبه‌ی خود جای کارکرد صاحب اصلی زندگی را غصب می‌کند. دولت به‌خصوص، به شخصیتی نیمه‌جاندار تبدیل شده که همه‌چیز را از او انتظار دارند. در واقع دولت فقط پوششی است برای افرادی که می‌دانند چگونه آن را اداره کنند. اینگونه است که دولت (= مجموعه‌های صاحب قدرت) به صورت کُمون قبایل بدوی درمی‌آید که هرکسی باید مطیع حکومت خودمختار یک رئیس قبیله یا اُلیگارشی باشد.ک.گ.یونگ، روانشانس سرشناس قرن بیستم، که نظرات سیاسی قابل تأملی نیز دارد در نوشته‌های خود مفهمومی را با عنوان «کیش» معرفی می‌کند. او کیش را چیزی به غیر از دین و یا به طور مشخص‌تر، چیزی غیر از ایمان معرفی می‌کند. کیش باوری مشخص و جمعی را توجیه می‌کند، در حالی که واژه‌ی «دین» (شاید بهتر است بگوییم «ایمان») بیانگر رابطه‌ای ذهنی با عوامل مابعدالطبیعی و آن‌جهانی است؛ در حقیقت «کیش» اقرار به باوری است که عمدتاً دنیوی است، بنابراین امری این‌جهانی است. این «کیش‌ها» سعی می‌کنند که آرمان‌ها و اهدافشان را هدف غایی وجود انسان جا بزنند. این جازدن و تظاهر در جوامع دینی به شکل پَس‌راندن اصل دین به پس‌زمینه و جایگزین‌کردن کیش، بروز و ظهور پیدا می‌کند. «کیش» نهادهایی عمومی تشکیل می‌دهد که توده با عضویت در آن‌ها (یا همان خود را به آن‌ها چسباندن!) تلاش می‌کند هویت از دست‌رفته‌ی خود را بازیابد که البته خیلی از اوقات موفق می‌شود! این نهادها تمام تلاش خود را به کار می‌بندند که خود را اصل دین معرفی کنند و به این واسطه نوعی احساس آرامش برای اعضای خود به وجود آورند؛ مثلا با پرچم‌ها، بیرق‌ها، راهپیمایی‌ها و تظاهرات میلیونی نوعی احساس امنیت جمعی متقابل به وجود می‌آورند و مشروعیتی مجازی را می‌خرند! البته درعمل اتفاق دیگری نیز می‌افتد. جایگاه اعتقادی اعضای این نهادها و افرادی که آرامش ذهنی خود را از اعتقاد به این نهادها می‌گیرند، کاملا وابسته به حیات این نهادها و «کلی» که این نهادها می‌سازند، یعنی ساختار حاکم است. در حقیقت ماجرا، ساختار نه تنها حقوق «فرد» را پایمال می‌کند و زیرپای او را از نظر روانی خالی می‌کند، بلکه او را از پایه‌های متافیزیکی وجودش نیز محروم می‌سازد. می‌توان گفت چنین ساختارهای اجتماعی-سیاسی که می‌توان آن‌ها را «کیش‌محور» نامید، همچون آرمان اساسی کمونیسم، تأکید خاصی بر موضوع اجتماع (community) دارند، اما معمولاً عملکردشان به خلاف این آرمان می‌انجامد و بیشتر نوعی بی‌اعتمادی نفاق‌انگیز را به جامعه القا می‌کند.از دیدگاه برگزارکنندگان این کارناوال‌ها حضورهیچ فردی به خودی خود مهم نیست. تا وقتی که انبوه جمعیت فریادزنان در خیابان‌ها باشند و بتوان با آن‌ها قاب تلویزیون را پر کرد، مهم نیست که منِ دانشجو یا شاطر غلام یا مهندس فلانی یا دکتر بهمانی در مراسم شرکت‌کرده است یا نه!توجه بر روی «تجربه‌ی اجتماعی» تشکیلات کُمون‌گونه می‌تواند هیچ ارزشی نداشته باشد، همچون جمع چندصفر که همچنان صفر باقی می‌ماند؛ چرا که ارزش حقیقی جامعه وابسته به جمیع «ارزش‌ها فردی» جامعه‌ست، و باید توجه داشت که شکوفایی این ارزش‌ها تنها از برخورد خصوصی بین تک‌تک انسان‌ها به وجود می‌آید (برخوردی که شخصاً آن را نوش‌داروی مشکلات حال حاضر کشورمان می‌دانم) و نه مثلاً از طریق تزکیه‌ی کمونیستی یا تطهیر مسیحی عشاء ربانی، که با درون انسان سر و کار ندارند. با توجه به این موضوعات است که می‌فهمیم تأثیر تبلیغات اجتماعی چنین تشکل‌هایی چقدر سطحی و حقیقتاً بی‌تأثیر است و دفاع اعضای این کُمون‌ها از کُمون خود چقدر پوچ!در انتها بر خود لازم می‌دانم که به دو نکته مهم اشاره کنم. اول این‌که تمام توضیحات و تفسیرات این متن از دیدگاه «جامعه‌شناختی» است و به موضوعات به دید کلی می‌نگرد. یعنی شما به عنوان یک فرد آگاه به دلایل و نتایج اعمال خود، ممکن است مثلاً خود را عضو یک نهاد کیش-محور بدانید و از آن دفاع کنید و در مراسمات و راهپیمایی‌هایش شرکت کنید، ولی هیچ‌کدام از گزاره‌های متن را در مورد خود صادق ندانید. این امر کاملا محتمل است اما دلیلی منطقی بر کذب مدعای متن نیست. دوم این ‌که هدف از نگارش این متن علاقه‌مندشدن خواننده به موضوع و ترغیب او به مطالعه بیشتر از منابع است. به همین دلیل ممکن است همه و یا بخشی از نوشته‌ی فوق نتواند صحتش را به شمای خواننده اثبات کند. در این صورت می‌توانید با مراجعه به مراجع این نوشته، استدلال‌های بیشتری را مطالعه کنید و درستی و یا نادرستی قطعی متن را به خود اثبات کنید.مراجع: ضمیر پنهان، ک.گ.یونگ، ترجمه ابوالقاسم اسماعیل‌پور، نشر قطره «In Praise of Doubt»، Anton Zijderveld and Peter Berger مقاله‌ی «کلمات اخلال‌گر»، موریس بلانشوبرای ورود به کانال پیام‌رسان تلگرام دوهفته‌نامه‌ی دانشجویی «داد» کلیک کنید.