فلسفه راهش را گم کرده است! راهنمای ساده برای فهم بهتر فلسفه

وقتی درباره‌ی فلسفه صحبت می‌شود، عموما تصور می‌کنیم که با مقوله‌ای آن‌چنان پیچیده مواجه‌ایم که ورود به آن نیازمند مطالعاتی گسترده است. البته که مباحث و نظریات فلسفی، عموماً عمق و شرح بسیار مفصلی دارند، اما عمدتا با سوالاتی ساده و همه‌فهم آغاز می‌شوند. فلسفه، برخلاف آن‌چه به نظر می‌رسد، می‌تواند برای همگان جذاب و سودمند باشد. لازم نیست که زندگی خود را وقف فسلفه کنید و خود را فیلسوف بدانید؛ تنها کافی‌ست «تفکر فلسفی» را تمرین کنید.مقاله‌ی پیش رو، به تازگی در رسانه‌ی Human part منتشر شده است. زبان طنزگونه و استفاده‌ی هوشمندانه از تصاویر، کمک می‌کند که خواندن مقاله ساده و جذاب‌تر شود. نویسنده در این مقاله تلاش می‌کند که با بیانی شیوا به ما بفهماند که چرا مطالعه‌ی فسلفه به «نیازی» جدی در عصر حاضر بدل شده است. همچنین سعی دارد تا مناسبت این مفهوم را با جهان معاصر بیش از پیش برای‌مان شرح دهد.اگر مشتاق آن هستید که از مباحث فلسفی سر در بیاورید، این مقاله می‌تواند نگاهی روشن به موضوع برای‌تان فراهم کند.ما امروز بیش از هر زمان دیگری به فلسفه نیاز داریم. اما فلسفه از مسائلی که برای ما اهمیت دارند، فرسنگ‌ها فاصله گرفته است.دغدغه فلسفه در من خیلی دیر شکوفا شد. اولین باری که درباره فلسفه خواندم شاید کمتر از پنج سال پیش بود. ولی سریع به آن خو گرفتم.تلاش اولم برای فهمیدن فلسفه، خرید یک مجموعه نامه به اسم «به نوشته سنکا» از یک متفکر خوشنام به نام ستوئیک (Stoic یا همان رواقی) بود که بیش از ۲۰۰۰ سال پیش زندگی می‌کرده. نوشته‌های او اثری غیرقابل توصیف روی من گذاشت و تقریبا هر جا که می‌رفتم کتاب را همراهم می‌بردم.حرف‌های سنکا شامل توصیه‌هایی برای داشتن یک زندگی خوب بود. مطالعه آن ناگزیر من را به سمت سایر رواقیان، مثل آیین بودایی (که دو مکتب فکری مشابه هستند) و سپس تائوئیسم سوق داد. همه این‌ها عشقم به فلسفه را تقویت کرد.حتی به این فکر کردم که در یک دانشگاه ثبت نام کنم و چند دوره فلسفه را به صورت آکادمیک و رسمی بخوانم. اما قبل از انجام این کار می‌خواستم ببینم که اساتید فلسفه این روزها بیشتر چه موضوعاتی را بررسی می‌کنند. از این گذشته، عشق من به فلسفه در درجه اول حول اندیشمندان باستان می‌چرخید که تنها بخش کوچکی از برنامه درسی را شامل می‌شد.اما در نهایت آنچه که فهمیدم کاملا ناامیدکننده بود.اگر می‌خواهید بدانید چرا نا امید شدم این خلاصه مقاله‌ از ژورنال معتبر فلسفه به نام Mind را در نظر بگیرید:این مقاله استدلال می‌کند که ما می‌توانیم بین سه اصول معروف زیر تنش ایجاد کنیم:1) استاندارد کاهش ماهیت متافیزیکی به ذات، به خاطر جریمه. 2) چگونگی؛ که می‌گوید ممکن است چیزی در ماهیتش شکست بخورد و 3) آموزه‌ای که ماهیت متافیزیکی پیروی می‌کند بر اساس مدل منطقی S5.یا چکیده‌ای از مقاله دیگر:استدلالی که در مورد وابستگی «is like» (بیانگر مشابهت در کیفیت و طبیعت) و «what it is like» (بیانگر آشنایی با احساس یا نحوه اجرای یک چیز) ایجاد شده، به معنی شباهت نیست. این مقاله وجود اشتباه در این اجماع را بیان می‌کند. همینطور استدلال می‌کند که پیشنهاد اخیر «محرکه» بررسی این آموزه شکست‌ خورده است. اما بر اساس آنالیز شباهت، آن‌ها با همدیگر سازگاری دارند.خب… حالا به نظرتان این‌ها درباره چه چیزی صحبت می‌کنند؟! اصلا چه ارتباطی با معنای یک زندگی کامل دارد؟ (مشکل فقط مربوط به این دو مقاله نیست. هر مقاله‌ای هم که در شماره‌های اخیر ژورنال Mind انتخاب کنید، نمی‌توانید درباره ایده اصلی آن به نتیجه روشنی برسید).اول با خودم گفتم که شاید فهم سخنان خردمندانه آن‌ها بالاتر از درک من است. بنابراین نگاهی به نظرات برخی از فیلسوفان درباره وضعیت فعلی حوزه فلسفه انداختم. معلوم شد که افراد زیادی با این گیجی و سردرگمی دست‌وپنجه نرم می‌کنند.بهترین نقدی که خواندم مربوط به استاد سیمون بلکبرن از دانشگاه کارولینای شمالی در چپل هیل بود (کتاب اندیشیدن او معرکه است) که می‌گفت:«من با خوانندگان عادی همدردی می‌کنم (البته اگر چنین شخصی وجود داشته باشد)، آن‌ها یک مجله معاصر فلسفه را باز می‌کنند و چیزهایی می‌خوانند که هیچ سر و تهی ندارد. این موضوع به شدت خجالت‌آور است و هر فرد تحصیل کرده‌ای از Hume، برکلی یا Locke می‌تواند آن را تأیید کند. فلسفه گم شده و این حیف است.»در دنیای آکادمیک، فلسفه به زمین بازی عجیبی از معادلات فنی و پیچیده تبدیل شده که افراد کنجکاو را از یک نخبه متفکر جدا می‌کند. همینطور به جای تمرکز روی اصولی که رفاه انسان را افزایش دهد، به یک مبارزه موثر تبدیل شده که درباره معنای کلمات معلوم و یادداشت‌های درست اظهار نظر می‌کند.کسالت، بزرگترین دشمن کنجکاوی فکری نیست، بلکه پیچیدگی آن را نابود می‌کند. کسالت شما را از منطقه امن‌تان بیرون می‌کشد. اما پیچیدگی یک دیوار سنگی مرتفع می‌سازد و با ترس مردم را فراری می‌دهد.دیوارهای سنگی اطراف فلسفه خیلی بلند شده‌‍‌اند و باید کمی پایین‌تر بیایند. اما مشکل اصلی در این زمینه مربوط به رابطه فلسفه با دوست دیرینه‌اش یعنی علم است.فلسفه با علم برابر نیست!فرض کنید می‌خواهید یک ماشین بسازید.اما در همان لحظه متوجه می‌شوید که هیچ ایده‌ای در مورد موجودیت ماشین ندارید. اصلا نمی‌دانید چطور و از کجا ساختش را شروع کنید.اول باید بفهمید چه مواد و ابزاری برای ساخت ماشین نیاز دارید. بعد باید ببینید چطور این ابزار در کنار همدیگر قرار می‌گیرند و یک قطعه خاص ساخته می‌شود. مرحله بعدی در مورد نحوه قرارگیری این قطعات جدید و مهندسی آن‌ها است تا به محصول نهایی برسید.ساخت ماشین تمرینی برای جمع‌آوری اطلاعات واقعی است. آزمون و خطا از اهمیت زیادی برخوردار است و آزمایش شما را به حقیقت نزدیک‌تر می‌کند.بنابراین روند ساخت ماشین از صفر تا صد، علمی است.علم به ما می‌گوید که: جهان از چه چیزهایی ساخته شده است. چطور کار می‌کند. چگونه می‌توانیم از اجزای آن ابزارهایی بسازیم که به درک ما نسبت به جهان کمک کند. همچنین علم اطلاعات را جمع‌آوری کرده و با فیلترینگی سختگیرانه ما را به نتیجه نهایی یعنی همان «دانش» می‌رساند.شاید جالب‌ترین چیز در مورد دانش، حالت تکرارشونده آن باشد. هر چیزی که امروز درست است ممکن است فردا نادرست از آب درآید. جریان پیشرفت دانش شبیه جزر و مد است. همانطور که جلو می‌روید شاید لازم باشد گاهی به عقب برگردید و در بعضی از فرضیات بنیادی تجدید نظر کنید.اگر علم یک طیف افقی داشت؛ فقط با دو حالت اصلی مواجه می‌شدیم. اما بخاطر ماهیت تکرارشونده اطلاعات، در زمان‌های مختلف در حال نوسان هستیم.وقتی ماشین خودتان را ساختید این سوال پیش می‌آید که: می‌خواهید با آن کجا بروید؟با اطلاعات فنی در مورد قطعات و دانش نحوه ساخت ماشین نمی‌توانید به این سوال جواب بدهید. پاسختان به ارزش‌های درونی و اولویت‌های فردی‌تان بستگی دارد.علم نمی‌تواند به شما بگوید که؛ چرا می‌خواهید از ماشین برای رفتن به خانه پدر و مادرتان استفاده کنید یا اصلا چرا وقت گذراندن با آن‌ها مهم است. علم نمی‌داند چرا باید از ماشین برای رفت‌وآمد به محل کار استفاده کرد یا چرا وجود پول در زندگی ضروری است.می‌خواهید با ماشین‌تان چکار کنید؟ جواب این سوال را فلسفه می‌داند.هدف فلسفه این است که درک کنید چطور می‌توان از دانش واقعی برای رهبری یک زندگی خوب استفاده کرد. اگر علم تصویر زیبایی از سیاره زمین را به ما بدهد؛ فلسفه، درک زندگی جمعی را برای ما فراهم می‌کند. حالا که می‌دانیم جهان چطور کار می‌کند، چطور می‌توانیم خود را برای یک زندگی پربارتر آماده کنید؟اگر می‌خواستیم پیشرفت فلسفه را روی یک طیف نشان دهیم. یک نمودار خطی بود که از سمت جاهلیت به عقلانیت حرکت می‌کرد.داشتن ذهنی روشن، هدف اصلی فلسفه است و خرد، آزادی آن را آشکار می‌کند. خرد آخرین چیزی است که از پایان هر داستان و پس از روشنگری علم و هنر بدست می‌آید. این نیرویی است که ارزش‌های فردی ما را به دور از بدبختی و در مسیر بهبود و بهزیستی شکل می‌دهد.ممکن است بعضی‌ها از سیر حرکت این طیف تعجب کنند و بگویند فلسفه چیزی بیشتر از تعقیب خرد است. شاید آن‌ها بگویند که فلسفه برای چند جستجوی پیش‌ و پاافتاده درباره معنی عمیق‌ترین سوالات تعریف نشده است. آن‌ها معتقدند این علمی سخت است که سعی دارد زیرساخت‌های ذهن را کشف کرده و فقط حقایقی را آشکار کند که توسط آزمایشات بدست می‌آیند.اینجاست که باید بگوییم:«به مشکل ریشه‌ای فلسفه امروزی خوش آمدید».در اغلب اوقات فلسفه یک علم تلقی می‌شود که تمایل دارد دو طیف را در موازات یکدیگر قرار دهد. مشکل اصلی، همپوشانی سوالات مربوط به «چگونگی» در علم و «چرایی» در فلسفه است. در این مواقع با پیشرفت دو طبیعت متفاوت در هر دو زمینه مواجه هستیم.در اینجاست که بلکول می‌گوید:اگر فلسفه هم مانند علم فیزیک و شیمی یک سری نتایج تجمعی با قدمتی بیش از یک قرن داشته باشد. بنابراین من می‌پذیرم که رابطه‌ای موازی بین فلسفه و علم وجود دارد.در حالی که می‌دانیم اینطور نیست و مدرکی هم برای اثباتش وجود ندارد.بسیاری از سوالات اساسی تکرار می‌شوند و بارها به روش‌های مختلف بکار می‌روند. بنابراین در حال حاضر بهترین مقایسه می‌تواند با مطالعات انسانی مانند تاریخ و ادبیات و حتی هنر باشد.علم سرسختانه به زمان وابسته است و همینطور یک سری معیارهای روشن برای حرکت و پیشرفت به سمت مدرنیته وجود دارد. سوالاتی درباره «چگونگی» نیاز به پاسخ‌های قطعی دارند که منجر به پیشرفت بیشتر در علم شود.سوال پزشکانی که شاهد نرخ بالای مرگ و میر در کودکان بودند پس از بررسی اجساد با کمک تئوری بیماری میکروبی توضیح داده شد. تئوری میکروبی باعث کشف ضدعفونی‌کننده‌ها شد که از طریق استریل کردن قصد داشتند عفونت را کنترل کنند. همیشه یک سابقه روشن از موفقیت‌های علم و غلبه بر ناکامی‌های گذشته وجود دارد. ما هیچ وقت دوباره به زمانی برنمی‌گردیم که شستن روزانه دست‌ها کاری احمقانه محسوب می‌شد.این درحالی است که فلسفه نامحدود (بدون وابستگی به زمان) است. سوالاتی که هزاران سال پیش پرسیده شدند، هنوز حل نشده و با زمان حال هم مرتبط هستند. سوالاتی در مورد «چرایی»، پاسخ‌های قطعی ندارند و ما تمام زندگی به دنبال جواب و مرتب‌سازی آن‌ها در ذهن‌مان هستیم.سوال؛ چرا ما اینجا هستیم (که آن را با نام معنای زندگی می‌شناسیم) به همان اندازه که در دوران باستان وجود داشته در زمان حال هم مهم و حیاتی است. سوال؛ خوشبختی چیست هم هنوز پاسخ واضح و روشنی ندارد ولی همچنان در حال پرسیدن آن هستیم.در فلسفه، پیگیری سوالات اغلب جالب‌تر از رسیدن به جواب است و این دوگانگی باعث می‌شود که این حوزه بیشتر از یک هنر ولی کمتر از یک علم باشد.به جای اینکه فلسفه و علم را در یک بعد واحد قرار دهیم، باید آن‌ها را از هم جدا کنیم. یک نمودار دو بعدی را تصور کنید.در این صورت ترکیب خصوصیات اولیه هر محور، چهار نمای کلی (شامل جهل، زودباوری، فروتنی و تکبر) را ارائه می‌دهد.جهل عدم آگاهی و نبود خرد است. شما تجربیات زندگی شخصی خودتان را به عنوان یک منبع معتبر قبول دارید و نمی‌خواهید زندگی‌تان را با جزئیات بیشتر بررسی کنید. به طور خلاصه، قرار داشتن در این موقعیت خوب نیست.زودباوری به سمت باورها و اعتقادات گرایش دارد حتی اگر این باورها با عدم خرد یا دانش همراه باشند. شاید ترکیبی عجیب و غریب به نظر برسد ولی همه جا شاهدش هستیم. مثال خوب در مورد زودباوری فردی است که تئوری تکامل را رد می‌کند ولی به اخلاقیات وابسته است و مرتب درباره نحوه پیشرفت زندگی‌اش فکر می‌کند. البته خروج از علم به معنی بی‌خردی نیست. اما مطمئنا می‌تواند به بی‌اطلاعی اشاره کند.و دو دیدگاه آخر فروتنی و تکبر، به صورت مستقیم اکثر مشکلات فلسفه و مسائل آکادمیک را حل می‌کنند. بیایید با تکبر شورع کنیم و ببینیم عملکردش چطور است.پیچیدگی تکبروقتی اولین بار با یک موضوع پیچیده مواجه می‌شوید، احساس می‌کنید که باید دنبال چند صد تکه گم شده و پراکنده بگردید.اما پس از آن ادبیات می‌خوانید و همه چیز برای تشکیل یک ساختار، در کنار هم قرار می‌گیرند.در نهایت با هم در می‌آمیزند و یک تکه اصلی و بنیادی را می‌سازند که می‌توانید از آن تکه برای درک مفاهیم سطح بالاتر (در زمینه‌ای خاص) استفاده کنید.در علومِ سخت، مهم است که برخی از تکه‌های ساختار اصلی را به اصطلاحاتی ساده‌تر تبدیل کنیم.در این صورت می‌توان برای توضیح مفاهیم سطح بالاتر از آن‌ها کمک گرفت. به عنوان مثال؛ فیزیکدان‌ها به جای اینکه از کوارک به عنوان «ذره ابتدایی تشکیل‌دهنده ماده» نام ببرند، فقط از کلمه کوارک استفاده می‌کنند. بنابراین وقتی می‌خواهند یک مفهوم سطح بالاتر مانند پروتون را توضیح دهند، کافی است بگویند یک پروتون مجموعه‌ای از کوارک‌ها است.به چنین عبارات خاصی «واژگان تخصصی» یک رشته خاص می‌گویند.واژه‌های تخصصی برای توضیح واقعیت‌های عینی، مشاهدات عملی، آزمایش‌ها و ارتباطات مهم هستند. بدون چنین واژه‌هایی دانشمندان باید برای توضیح هر مفهوم سطح بالا، هزار کلمه را ردیف کنند که شاید به نتیجه دلخواه برسند و این وضعیت بسیار ناامیدکننده است.همانطور که گفتیم؛ علم موفقیت‎های زیادی کسب کرده و واژگان تخصصی فقط یک محصول فرعی از این تکرار مداوم دانش هستند. اما واژه تخصصی به تنهایی برای محبوبیت علم کافی نیست. چون دانش علمی بیشتر مردم از پایه و با استفاده از روش‌های تجربی و شخصی ایجاد نشده است.اینجاست که رابطه‌سازهای علمی مانند کارل ساگان، نیل دگراس تایسون و Kurzgesagt (کانال محبوبم در یوتیوب) به میدان می‌آیند. آن‌ها واژه‌های تخصصی را به تکه‌های ساده و قابل هضم برای افراد عادی تبدیل می‌کنند. چیزهایی که تا دقایقی قبل برای افراد نامفهوم بودند با این روش در دسترس قرار می‌گیرند.اگر بخواهیم چرخه پیشرفت واژه‌های تخصصی را نشان دهیم، شبیه یک نمودار منحنی است.واژه‌های تخصصی برای مرتب‌سازی حجم زیادی از اطلاعات بنیادی، بین یک گروه یا دسته مشابه مناسب هستند. اما برای انتقال یافته‌ها به مردم عادی وحشتناکند. در نتیجه یک دانشمند عاقل می‌داند در هر لحظه چطور از روش‌های متفاوت گفتگو استفاده کند.خب حالا بیایید به موضوع اصلی یعنی فلسفه برگردیم.فلسفه علم نیست. بنابراین بر اساس روش‌های علمی هم پایه‌گذاری نشده است. فیلسوف‌ها هم تئوری‌ها را بر اساس داده‌های تجربی آزمایش نمی‌کنند. آن‌ها از روش‌های تحقیقاتی برای رسیدن به نتیجه کمک نمی‌گیرند و مطمئن هستند که در بهشت و جهنم هم هیچ آزمایشگاهی وجود ندارد.در عوض فلسفه ارزش‌ها را مطالعه کرده و برخلاف علم که در صدد اثبات است، ارزش‌ها را زیر سوال می‌برد. همینطور هدف اصلی فلسفه درک معنای زندگی پربار است که با تفکر عمیق و ارتباط با دیگران بدست می‌آید.در علم، ارتباط یک «ایده» و تنها بخشی از نمای کلی هر چیزی است که با آن سروکار داریم. اما برای فلسفه، «ارتباط» همه چیز است. به همین خاطر بزرگترین کاری که یک فیلسوف می‌تواند انجام دهد این است که خرد و درکش را با همه به اشتراک بگذارد. اصلا هم مهم نیست این افکار تا چه اندازه پیچیده هستند.فیلسوفان واقعی ایده‌هایشان را برای دیگران نقل‌پذیر می‌کنند. یعنی استفاده از واژه‌های تخصصی و خاص را کنار می‌گذارند و از ویژگی‌های انسانی مشترک‌شان کمک می‌گیرند. حتی اگر جهان‌بینی خود را با یک دیدگاه خاص ساخته باشند، تلاش می‌کنند تا شباهت‌هایشان را با مخاطبین درک کنند.همانطور که سنکا می‌گوید: «سیرت و درونمان اجازه می‌دهد متفاوت باشیم، اما بگذارید صورت و چهره‌ای که به دنیا نشان می‌دهیم مثل سایر مردم باشد.»یک فیلسوف فروتن تلاش می‌کند تا ایده‌هایش در حد امکان ساده و دردسترس باشند. اما فیلسوف متکبر سعی دارد با اضافه کردن پیچیدگی‌های غیرضروری، باهوش به نظر برسد.زمانی که خرد به دیگران منتقل می‌شود، مرز بین فروتنی و تکبر بسیار باریک است. اگر این انتقال درست انجام شود خیلی ارزشمند است چون می‌تواند کیفیت زندگی افراد زیادی را تقویت کند. اما اگر اشتباه انجام شود شما را به خردمند نادانی تبدیل می‌کند که فرومایگی دیگران را به سخره گرفته‌اید.نکته مهم این است که همیشه به یاد داشته باشید؛ فلسفه یک هنر است نه علم. سوالاتی که می‌خواهید به آن پاسخ دهید کمترین ارتباط را با ساختارهای اتمی دارند و بیشتر از هر چیز به سرسختی روحی و ذهنی مرتبط هستند. بنابراین ما برای رسیدن به آن نیازی به اثبات‌ها و معادلات پیچیده نداریم فقط درک کاملی از اشتراکات انسانی برای ما کافی است.سادگی خردزمانی که به همبستگی ماهیت خرد و سادگی فکر می‌کنم این تصویر در ذهنم شکل می‌گیرد که: یک اثر هنری دردسترس، رسا و پرطنین است. موضوع کتاب‌های همینگوی پر از دشواری و پیچیدگی است اما او طوری مطالب را منتقل می‌کند که خواندن کتابش برای یک دانش‌آموز کلاس چهارمی هم راحت باشد. فلسفه هم همین اصل را دنبال می‌کند.به نظرتان چرا هنوز دیدگاه متفکران باستانی روی ما اثر می‌گذارد؟ ‌آموزه‌های ساده و مختصر بودا باعث ایجاد جنبش آگاهی ذهنی در غرب شد. همینطور نوشته‌های بی‌ریای رواقیان به افراد زیادی کمک کرده تا از مشکلات مدرنیته به سادگی عبور کنند.این متفکران باستانی به موضوعات نامحدود (از لحاظ زمانی) و اصلی می‌پرداختند. در حالی که در فلسفه آکادمیک امروزی موضوعاتی پیش و پاافتاده مورد بحث قرار می‌دهد.فلسفه جایی برای تأمل روی مشکلات مشترک انسانی است. اما فیلسوفان امروزی در حال نوشتن مقاله‌هایی در مورد رمزگشایی کلمه «آب» یا بررسی روزنه‌ای هستند که اصلا معلوم نیست وجود دارد یا نه.ما در عصر فراوانی امروز، دنیایی را تجربه می‌کنیم که حتی برای مواجه با آن آماده نیستیم. آمار افسردگی به طور پیوسته در حال افزایش است و نرخ خودکشی هم روند مشابهی دارد. بنابراین حالا بیشتر از هر وقت دیگری به فلسفه نیاز داریم. اما دیوارهای بلند پیچیدگی میان ما و فلسفه قرار دارند.سقراط معتقد بود که همه مردم باید فیلسوف باشند. بنابراین از هر فردی با هر پیشه‌ای برای مطالعه و گفتگو درباره فلسفه دفاع می‌کرد. او حتما می‌دانست که فیلسوفان واقعی کسانی هستند که مبارزات و ایده‌های ذهنی‌شان را به روشنی بیان کرده و با دیگران ارتباط برقرار می‌کنند. نه نخبگان روشنفکری که سخت و نامفهوم حرف می‌زنند تا خودشان را یک پله بالاتر از دیگران قرار دهند؛ و حالا 2000 سال پس از مرگش حرف‌های او بیشتر از هر زمان دیگری اهمیت پیدا کرده است.