فریاد فاخته

شاید مفهوم‌ «مردم» مقدم‌ترین کلمه‌ی زبان فارسی در صف مسلخ معانی طی ناآرامی‌های اخیر باشد. البته چنین اتفاقی پس از آن محقق می‌شود که با استفاده از این کلمه‌ی بسيط به هویت فعال و زنده‌ی جریان‌های مختلف و فردیت آن‌ها خدشه وارد شود؛ یعنی در وهله‌ی اول استفاده از «مردم» به گونه‌ای که بیشترین شباهت را به مفهوم «توده» دارد، مانع از آن می‌شود که بتوان بروز و ظهور هر تفکر یا سبک زندگی که غیریتی با فهم ما از ‌«مردم» دارد را به رسمیت بشناسیم. با فرض گرفتن موارد بیان شده چند سؤال مهم ذهن ما را درگیر خواهد کرد؛ پس به راستی مردم کیستند؟ چگونه می‌توان این مفهوم که در تاریخ معاصر به قداست آغشته است را شناخت؟ پای صندوق‌های رأی؟ در خیابان؟ یا چه؟ در این جنگ بدون توقف، کدامینِ جریان‌ها در تلاش است تا واژه را به نفع خود مصادره کند؟درست پس از اعلام عدم کفایت بنی‌صدر و عزل رئیس جمهور وقت جمهوری اسلامی ایران، تظاهرات خیابانی مجاهدین خلق و سپس ورود آن‌ها به فاز مسلحانه آغاز شد. هنوز هم برخی از شماره‌های نشریه‌ی مجاهد، نشریه‌ی رسمی‌شان، در دسترس است. جایی که طی تکمیل عدد هفده هزار ترور موفقشان در سرتاسر کشور، باز هم خود را در آن به عنوان رهایی‌بخش ملت ایران و تنها راه نجات و آزادی می‌خواندند. چه چیزی باعث می‌شد زمانی که تیغ موکت‌بری را بر روی صورت پیرمرد دکان‌دار محله می‌لغزانند لحظه‌ای تردید نکنند؟ نمی‌توان گفت تمام اما حتما بخشی از مهم‌ترین دلایل آن این است که باور داشته‌اند مردم‌اند. خودِ آن و رهایی‌بخشِ آن.چند ماه از انتخابات می‌گذشت اما فضای کشور هنوز هم ملتهب بود. هر بار که سررسید بر روی یک تاریخ و مناسبت سیاسی توقف می‌کرد، التهاب بار دیگر به اوج می‌رسید. برخی اوقات حضور طرف شاکیِ دعوا در خیابان آنقدر پر و پیمان بود که بلوار کشاورز، حد فاصل میدان انقلاب تا خیابان‌های قدس و وصال یا هر جای دیگری که محل فراخوان اعلام می‌شد، مملو از جمعیت بود. ادعا نیز در شعار تبلور می‌یافت؛ «رأی ما رو دزدیدن، دارن باهاش پز می‌دن». میرحسین موسوی و ستاد انتخاباتی‌اش معتقد بودند که با نسبت آرای بالا برنده‌ی انتخابات هستند و به این بهانه بخشی از طرفدارانشان را به کف خیابان کشانده بودند. شورشی خیابانی که نتیجه‌اش در نهایت هتک حرمت مقدسات و والاترینِ ارزش‌ها همچون روز عاشورا بود. در تک تک لحظاتی که این افراد با خیابان‌های تهران مانند ارث پدری‌شان رفتار می‌کردند، بدون توجه به ساختارهای قانونی وزارت کشور که امکان صحت‌سنجی سلامت انتخابات را با حضور نمایندگان هر دو طرف فراهم می‌ساخت، تنها یک چیز پافشاری بر روی راه باطلشان را توجیه می‌کرد: اینکه ما مردم هستیم و حق تعیین سرنوشت‌مان را از ما دزدیده‌اند. البته این ادعا توسط اعضای ستاد انتخاباتی میرحسین موسوی نیز رد شد و بعدها آمارهای ارائه شده توسط آقای خاتمی نیز پس از بررسی در دادگاه مردود شناخته شد.شاید بتوان دو جریان ذکر شده را به عنوان بزرگ‌ترین و مستحکم‌ترین جریان‌های قیام کرده در برابر حاکمیت جمهوری اسلامی قلمداد کرد؛ مجاهدین خلق که با تشکیلات فولادین خود در ابتدای شکل‌گیری و در اوان نوپایی نظام سیاسی کشور با استفاده از اعضای آموزش دیده و فرمان‌بردار خود دست به اسلحه بردند. میرحسین موسوی که در کنار اصلاح‌طلبان با نفوذ بالا در رده‌های مختلف اجرایی و امنیتی و بدنه‌ی سيزده میلیونی که در انتخابات به او رأی داده بودند، بلندمدت‌ترین دوران آشوب سیاسی را در کشور رقم زدند. هر دو جریان در ابتدا از مقبولیت قابل توجهی برخوردار بودند و به احتمال زیاد حتی با پذیرفتن ساختار سیاسی نظام و فعالیت در قالب دیگریِ دولتِ حزب رقیب، می‌توانستند جایگاه خود را در افق سیاسی کشور مستحکم کنند. اما هر دو جریان مسیری را انتخاب کردند که از همان ابتدا محکوم به فنا بود: نفی دیگری و خودمحوریِ افراطی؛ به گونه‌ای که نه تنها نمی‌تواند باقی جریان‌ها را به اندازه‌ی خود دارای مقبولیت ببیند، بلکه به پشتوانه‌ی این توهم، حق زایل کردن ابتدایی‌ترین حقوق شهروندی و انسانی آنان را نیز برای خود محفوظ می‌داند. این آغاز هبوط هر جریان فکری و اجتماعی است. سرانجام فتنه‌ی سبز با مشت‌های گره کرده در نهم دی ماه رقم خورد تا مانند پتکی بر سر هذیان اکثریت پندارشان فرود بیاید و جهان ذهنی‌شان را درهم بشکند. سرانجام منافقین نیز در عملیات مرصاد، هنگام جنگیدن در کنار رژیم بعث عراق و تجاوز به خاک مادریشان، رقم خورد.گویی اطلاق واژه‌ی مردم به اندازه‌ی کافی فریبنده و جذاب است که هر جریانی سعی در تصاحب آن داشته باشد و در عین حال لغزنده و خطرناک که دزدیدن آن به یک خودکشی حتمی منجر شود. درست مانند حلقه‌ی قدرت در کتاب‌های «ارباب حلقه‌ها»؛ حلقه خود را به سمت صاحبش می‌کشاند و دزد را با دریایی از حرص و طمع تنبیه می‌کند.پیش‌تر بیان شد که مفهوم مردم بسیار بسيط است و احتمال نادیده گرفتن تنوع فکری و فرهنگی در آن بسیار بالاست. یعنی هنگامی که سعی می‌کنیم آن را به کار ببریم، باید دستمان را روی عمومی‌ترین و همگانی‌ترین صفتی که می‌توانیم بگذاریم. برای مثال احتمالا بتوان گفت مردم ایران خواهان حفظ تمامیت ارضی هستند، مردم ایران مسلمانند، مردم ایران مقاومند و ... اما حتما باید بر روی انتخاب باقی جملاتتان نیز وسواس بیشتری به خرج دهید؛ چیزی که واضحا در همان نطفه‌ی شعار «زن، زندگی، آزادی» به غلط منعقد شد و آن را از قالب یک جنبش مردمی خارج کرد. البته تشتت جریانی که طیف راست رادیکال تا طیف چریک چپ، خود را داعیه‌دار آن می‌دانند از همان ابتدا مشخص است اما می‌توان نقطه‌ی اشتراکی را برای تمامی این جناح‌ها در نظر گرفت: انقطاع از ریشه‌های فرهنگی هزاران ساله‌ی ایرانی-اسلامی و یکی گرفتن اهداف خود با خواست یک ملت. همان اشتباهی که پیش از این جریان‌های مقتدرتر و با نفوذتری که بیان شد نیز مرتکب شده بودند و در نهایت توسط میل و اراده‌ی خود مردم ایران شکست خوردند. تصویری که به اشتباه و در نتیجه‌ی بزرگ‌ترین حمله‌ی رسانه‌ای تاریخ بشر از جامعه‌ی ایرانی و شرایط کشور شکل گرفته حتی عمیق‌تر از اشتباهات گذشته است. همین که بروز چنین جریانی در دانشگاه با فحاشی و شعار رکیک همراه است و دیگری را حتی برای حضور در گروه‌های درسی و کلاس‌های درس نمی‌پذیرند یعنی در فضای خودمحورپنداری چند گام پیش‌تر آمده‌اند و با اتکا به دیکتاتوری جو، خود را صدای دانشجو می‌نامند. در سطح جامعه نیز شکست اعتصابات سراسری در فراخوان‌های مختلف و تجمعاتی که عموما از بیست یا سی نفر تجاوز نمی‌کرد، نشان دهنده‌ی سطح سنخیت آرمان‌های این جنبش با خواسته‌های مردم ایران است. به نوعی شاید بتوان با خودارضایی مجازی، ساخت قاب‌های رسانه‌ای از فضای کشور، اسطوره‌سازی، کشته‌سازی یا هر چیز دیگری تا مدتی آتش این غائله را زنده نگه داشت اما در نهایت در یک نقطه با این واقعیت روبرو خواهند شد که اقبال مردمی در نرم‌افزارهای تلگرام و اینستاگرام به دست نمی‌آید. یا به واقعیت تن می‌دهند یا واقعیت بر روی سرشان فرو خواهد ریخت. این نتیجه‌ی ناگزیری است که هیچکس راه فراری از آن نخواهد داشت و اگر از آن ناراضی هستیم تنها راه، تغییر واقعیت است و نه انکار آن. در غیر این صورت زیست این جنبش مانند جوجه فاخته‌ای است که مادرش آن را در لانه‌ی پرنده‌ای غريبه پس انداخته و او هم به محض تولد با بیرون انداختن تخم‌ها و جوجه‌های صاحب لانه در یک آن، حق حیات و خانه‌شان را با هم از آن‌ها گرفته است.امیرمهدی عبدی