معنازدایی از آرای باطله

آرای باطله چه پیامی برای حاکمیت دارد؟برخلاف انتخابات سال ۹۶ که دوگانه مطرح شده در بستر انتخابات در محتوا تعریف میشد و اساسا گفتمان دیپلماسی و مقاومت، تبدیل به دو قطب جریان ساز در کشور شده بود، انتخابات ریاست جمهوری ۱۴۰۰ به علت روند احراز صلاحیت ها از سوی شورای نگهبان دوگانه ی خود را در مشارکت و عدم مشارکت تعریف کرد. از همان ابتدا کمپین های متعددی برای کاهش میزان مشارکت توسط برخی رسانه ها مطرح شد تا مثل همیشه وزن یک قطب را به دست جریان رسانه بیاندازد. افرادی که با پیش فرض انفعال در چنین بستری نیز کنشی انجام ندادند، فعالانه به جهت کمپین های عدم مشارکت کمک کردند. متغیرهای متعددی از جمله ویروس کرونا، نارضایتی عمومی مردم و نتیجه احراز صلاحیت ها، همگی در نتیجه فعلی دخیل است؛ به طوریکه باید در نظر داشت که تقریبا تمام عوامل کاهش مشارکت در این انتخابات وجود داشت. با این حال، یکی از موضوعات مهم در نتیجه انتخابات ۱۴۰۰، درصد بالای آرای باطله نسبت به دوره های قبل بوده است. درصدی که باید در متن انتخابات ۱۴۰۰ تحلیل و بررسی شود؛ چراکه خارج از چنین متنی و در قیاس با انتخابات سال های قبل، اساسا منتج به تحلیل درست نمیشود.«رای سفید» به عنوان یک کنش سیاسی، همواره دارای یک پیام بوده است. پیام «اعتراض»، چه در رای‌گیری های پارلمانی و چه در انتخابات، همواره خود را در قامت رای سفید تعریف میکند. رای سفید بدین معناست که وضعیت موجود برای شخص رای دهنده مناسب نبوده و یا هدف مطلوبی میان گزینه ها موجود نیست. از آن جایی که میان رای به یک کاندید و رای سفید یک گزینه سومی نیز به عنوان عدم مشارکت وجود دارد، نمیتوان معنای رای سفید را مساوی با عدم مشارکت دانست. بدیهی ست که افراد میتوانند برای به رسمیت شناخته نشدن انتخابات، از هرگونه مشارکتی چه در قامت رای سفید و چه رای به کاندیدا صرف نظر کنند. نتیجتا آن معنایی که از اعتراض در رای سفید به دست می آید، به طور قطع در عدم مشارکت وجود ندارد. حال باید دید این تعاریف بدیهی در انتخابات ۱۴۰۰ چه معنایی به خود میگیرد؟ همانطور که در ابتدا مطرح شد، متغیرهای مهمی از جمله وضعیت معیشتی بی سابقه در هشت سال اخیر، منجر به شکل‌گیری اعتراض عمومی در مردم شده است. زخم هایی که از آبان ماه سال ۹۸ بر پیکرۀ اعتماد مردم نشست، تا موضوعاتی همچون سقوط هواپیمای اوکراینی، به نتیجه نرسیدن امیدهای واهی از سوی دولت در چند سال اخیر، سقوط بورس و تمامی مشکلاتی که در سال های اخیر زندگی را برای مردم دشوارتر کرده است. اشباع اعتراضات از یک سو و عدم وجود سازوکار های درست برای ظهور و بروز این اعتراضات از سوی دیگر، منجر میشود تا «انتخابات» به عنوان تنها مجرای باقی مانده از مفهوم مهم و اساسی «مشارکت» شناخته شود. مردم سالاری که شالودۀ حکومت اسلامی را شکل میدهد، به علت عدم وجود احزاب و گروه های مردمی اساسا خود را به صندوق رای محدود کرده است. مردم معترض نیز در چنین وضعیتی انتخابات را تنها پل ممکن برای رساندن حرف خود به حکومت میدانند. نتیجتا استفاده از چنین بستر حیاتی برای اعتراض امر دور از ذهنی نیست. با این حال باید پرسید آیا «اعتراض» در انتخابات گذشته تنها با رای سفید ظهور پیدا کرده است؟ پاسخ مشخص است. تقریبا تمامی افرادی که در انتخابات شرکت کرده اند، معترض هستند. نمیتوان وجه تسمیۀ افرادی که به یک کاندیدا رای داده اند و کسانیکه نداده اند را تنها اعتراض به وضع موجود دانست. متغیرهایی همچون حذف یا انصراف برخی کاندیدا و نبود کاندیدای مد نظر نیز در شکل‌گیری چنین کنشی اثر گذار بوده است. در اینجا یک نقد جدی به پروسۀ انصراف کاندیدا مطرح است؛ چراکه قطعا حضور افراد در مسند کاندیداتوری منجر به شکل‌گیری یک بدنۀ عمومی میشود. این بدنه عمومی برای تغییر رای هدف خود نیاز به زمان دارد که متاسفانه همواره به علت انصراف های دیرهنگام کاندیدا اساسا فرصت تغییر در موضع به افراد داده نمیشود. با این حال فارغ از تفاوت هایی که در نیت کنش این دو گروه (رای باطله و رای به کاندیدا) وجود دارد، یک شباهت کلان نیز مد نظر بوده و آن هم، اصرار بر مشارکت در مقابل کمپین های تحریم مشارکت است. اساسا با وجود میزانسن اعتراض، معنایی که در رای سفید نهفته است، تاکید بر مشارکت است. مشارکتی که افراد را علیرغم نبود علقه ای به کاندیدا ها، به صندوق رای کشانده است. متاسفانه این «معنا» نیز توسط برخی مصادره به مطلوب میشود. به طور مثال عباس عبدی رای های باطله را اساسا جزء مشارکت نمیداند! حال آنکه رای های سفید هستند که در دوگانۀ شاخص انتخابات ۱۴۰۰ یعنی مشارکت و عدم مشارکت به واضح ترین شکل ممکن موضع خود را نشان میدهند. این معنازدایی ها در نهایت منجر میشود تا ظرفیتی که میخواهد نوک پیکان صدای خود را به جای نهی ساختار، به سمت خلاهای ساختار ببرد، در مسیر منحرف شود و اساسا صدای اعتراض این بار توسط طیفی دیگر به گوش جامعه هدف نرسد. هرچند که تا قبل از سخنرانی اخیر مقام معظم رهبری که خود در مقابل این معنازدایی ها ایستاد، نهاد های تبیین‌کننده ترجیح دادند در خصوص این موضوع سکوت کنند. صدا و سیما این چهار میلیون رای را نادیده گرفت و نهادهای پاسخ‌گو همچون شورای نگهبان نیز رویۀ همیشگی خود را پیش گرفتند. باید توجه داشت مفهوم وسیع مردم سالاری تنها به انتخابات محدود نمیشود و نبود سازوکارهایی که بتواند تجلی چنین مفهومی باشد، به انتخابات نیز ضربه میزند؛ ضربه ای که بیشترین هزینه اش برای خود مردم است. فرزانه سادات باطنی | کارشناسی علوم‌سیاسی