سال‌های دور از خانه

«نوروز هم‌دانشکده‌ای‌های سابق در دیار غربت» | مصاحبه | شماره ۸۰ | اسماء شهنازی - رضا کریمیهفت‌سین دانشگاه کلگری کانادا برای نوروز ۱۴۰۰نوروز ۱۴۰۰ دومین نوروز کرونایی است. در روز‌ها و ماه‌های گذشته کرونا ثابت کرد می‌تواند همه چیز و همه کس را تحت‌تاثیر قرار دهد و همان‌طور که به چشم دیدیم نوروز ۱۴۰۰ مانند نوروز 1399 هیچ شباهتی به آنچه که قبلا تجربه کرده‌ایم ندارد. دیگر آن شور و شوق دید و بازدیدها، سفرها و گردش‌ها به چشم نمی‌خورد و از این عید دل‌انگیز تنها سفره‌های هفت سین کوچک و خلوتی به جا مانده‌است. با علم به تمام آنچه که ذکر شد و آنچه که در این مقال نمی‌گنجد و لازم به ذکر نیست، به سراغ هم‌دانشکده‌ای‌هایی رفتیم که غریبی گزیدند و ترک دیار گفته‌اند، تا نوروز را از دریچه کنونی چشم آن‌ها ببینیم. در این امر، امیراشکان عسکری، محمد خدابنده‌لو، پیمان ملک‌محمدی، غزاله یزدانی، بهزاد گرجی، احسان بهرامی، صدیقه محسن‌پور و محمدحسین هوائی، دانشجویان فارغ‌التحصیل دانشکده، با بیان تجربه‌های خود به ما یاری رساندند.ترک وطن شاید، اما ترک نوروز هرگز!یکی از مسائلی که ما به دنبال پاسخ آن بودیم این بود که آیا جشن نوروز در محل اقامتشان برگزار می‌شود یا امور زندگی جدید و مشغله‌های نو، جای این عید را در ذهن و برنامه‌هایشان پر کرده‌است؟ که مشخص شد سایه سنگین کرونا در جای‌جای زندگی‌مان حس می‌شود و همانطور که حدس می‌زنید این ویروس منحوس جشن‌ها و دورهمی‌های گروه‌های ایرانی خارج از کشور را هم از میان برداشته است؛ اما اگر بخواهیم در مورد پیش از کرونا سخن بگوییم می‌توان گفت دانشگاه‌های زیادی گروه‌ها و انجمن‌های ایرانی فعال دارند که این روز را در کنار هم جشن می‌گیرند و مسابقات، گفت‌وگو‌ها، مراسم‌های آوازخوانی و... را برگزار می‌کنند. اما به گفته دوستان عزیزمان امسال هم نوروز از یاد نرفته است و با این‌که دیگر از آن جشن‌های بزرگ خبری نیست؛ اما دورهمی‌های دوستانه کوچک و در عین حال مطلوب یاد نوروز را زنده نگه داشته‌اند. در این میان تعدادی از هم‌نوعان مهاجرت‌کرده با زحمات فراوان سفره هفت‌سین کوچکی را فراهم کرده و لحظه سال تحویل را کنار آن سپری می‌کنند. مرا چو یاد ز یار و دیار خویش آید/ هزار ناله زار از درون ریش آید مطلب دیگری که در پی جواب آن بودیم، این است که حال و هوای بهار تاثیری در شدت‌گرفتن دلتنگی‌های قابل انکارشان دارد یا خیر؟ در این‌جا بر خود واجب می‌دانیم پاسخ دقیق محمد خدابنده‌لو را از قلم نیندازیم:« ما غربت گَزیدگان/گُزیدگان! نیک پر از یاد و خاطره وطن هستیم. شاید مرادِ حکیم عمر خیام از بیت دوم رباعی زیر را می‌توان به تحولات درونی یک به دور از وطن تاویل داد.«جامی است که عقل آفرین می‌زندش/ صد بوسه ز مهر بر جبین می‌زندشاین کوزه‌گر دهر چنین جام لطیف/ می‌سازد و باز بر زمین می‌زندش»شاید هم بتوان عواطف یک دور از وطن را با مولانا (نی) و بیت «بشنو این نی چون شکایت[حکایت] می‌کند/ از جدایی‌ها حکایت[شکایت] می‌کند» گره زد...‌‌» عزیزان دیگر نیز به گونه‌ای بر سخن او مهر تایید زدند و گفتند از نکات مهم و قابل تامل این دگرگونی فصلی این است که ذهن انسان را در نوستالژی‌ها و عقبه‌اش غرق می‌کند. ولی مطلب دردسر ساز ماجرا آن‌جا است که چشم می‌گشایی و رنگ‌وبوی بهار را می‌بینی؛ اما خبری از تعطیلات و جنب‌وجوش‌های عیدانه نیست و این تفاوت بارز میان حال درونی شما با جو اطراف آزاردهنده‌ است. در ادامه همه متفق‌القول از هم‌یاری تکنولوژی گفتند و این‌که تلاش کرده‌اند حتما در لحظات سال تحویل به کمک تماس تصویری و ... از حضور مجازی خانواده بهره‌مند شوند. هفت‌سین به سبک پیمان ملک‌محمدی! (Louvain-la-Neuve، بلژیک)به درد غربت و هجرم گرفتار/ نه یار و همدمی نه آشناییاز هم‌دانشکده‌ای‌های سابق، در مورد رفتار هم‌وطنان در ایام نوروز سوال پرسیدیم و بر حسب محل اقامت کمی پاسخ‌ها متفاوت بود. بعضی از آن‌ها در محله‌ها و حتی ساختمان‌هایی به سر می‌بردند که هم‌وطنان و دوستان زیادی را ملاقات می‌کردند، و بی‌شک نوروز و مناسبت‌های ایرانی را کنار هم جشن می‌گرفتند و از وجود هم‌زبان‌ها بهره‌برداری می‌کردند؛ اما بعضی دیگر از این فرصت بی‌نصیب بودند و نظری در این‌باره نداشتند.نظر مخاطب خارجیسوال دیگر و شاید یکی از جالب‌ترین سوال‌ها این بود که واکنش اطرافیانشان در مورد نوروز چگونه بوده‌است؟ در این بخش نیز نمی‌توان جغرافیا را نادیده گرفت به‌گونه‌ای که به گفته یکی از آن‌ها، وابسته به شهر و کشوری که در آن ساکن هستید، آگاهی دیگران از نوروز متغیر است. به طور مثال در مونترال، ونکوور و یا تورنتو به دلیل تعداد زیاد ایرانی‌ها، افغان‌ها و... خیلی محتمل است که مخاطب خارجی شما در مورد نوروز اطلاع داشته باشد. از دیگر نکات مهم و جالب نوروز برای خارجی‌ها این بوده‌ است که لحظه تحویل سال به صورت دقیق بر اساس چرخش زمین به دور خورشید مشخص شده است و نوروز از لحظه اعتدال بهاری آغاز می‌شود و بی‌شک مصادف است با یکی از زیباترین دگرگونی‌های فصلی. هم‌چنین واژه نوروز و معنای جالبش برای آن‌ها جذابیت دارد. از دیگر نکات زیبای نوروز این است که بر خلاف سال نوی میلادی که بر اساس ساعت 12 شب 31 دسامبر است و همان‌طور که همگی می‌دانیم این جشن بر اساس وقت محلی در هر نقطه از جهان در زمان‌های مختلفی برگزار می‌شود؛ همه ایرانیان لحظه سال تحویل را در هر نقطه از این کره خاکی که باشند در یک وقت مقرر به صورت هماهنگ جشن می‌گیرند. یاد و خاطرات نوروزاز عزیزان خواهش کردیم اگر از نوروز خاطره جالب و طنزی دارند با ما به اشتراک بگذارند. خالی از لطف نیست که ذکر کنیم بعضی از عزیزان بعد از تلاش‌های زیاد برای پیدا کردن اقلام سفره هفت‌سین و شکست در این تلاش ناچارا مجبور به استفاده از سس، سوسیس، سنجاق و... شدند. از دیگر خاطرات زیبا و دل‌نشینی که قطعا نباید از آن چشم پوشید خاطره امیراشکان عسکری از نوروز امسال است که البته نگریستن از دیگر زاویه‌ها آن را به یک خاطره طنز تبدیل می‌کند؛ «من حدود دو سه ماه پیش بالاخره(!) عقد کردم؛ البته برای این کار داستان‌ها و مشکلات زیادی داشتیم از جمله این‌که من قصد داشتم در تابستان به ایران سفر کنم و امور عقد را انجام دهیم؛ اما به دلیل کرونا تمامی پرواز‌ها لغو شد و.... بالاخره در تعطیلات کریسمس به ایران آمدم و کم‌کم برای ویزای کار همسرم اقدام کردیم. اما ایشان فرم‌ها و مدارک مورد نیاز را با سرعت خیلی کمی به دست من رساند و من تصمیم گرفتم انجام این امور را به تاخیر نیندازم و حتما قبل از سال تحویل این کار را به اتمام برسانم. لحظه تحویل سال به وقت این‌جا تقریبا ساعت ۴ و ۵ صبح بود و من عزمم را جزم کرده بودم که کاری که برای خودم در 7 یا 8 روز به طول انجامید را در یک شب تمام کنم، البته قصد داشتم خرید هم داشته باشم، خانه را هم تمیز کنم و حمام هم بروم. البته که ساعت 10 شب به خودم آمدم و دیدم هنوز اندر خم یک کوچه‌ام. در ادامه برای این‌که کار را به اتمام برسانم و با خواب مقابله کنم از رادیو ایران‌صدا، به رادیو تهران گوش می‌دادم. حال فرض کنید من تحت فشار و استرس تمام‌کردن کار بودم اما کامپیوترم هر چند دقیقه هنگ می‌کرد و مشکلاتی با فایل‌ها داشتم. در این میان گوینده رادیو دائما زمان باقی‌مانده تا تحویل سال را اعلام می‌کرد و آهنگ شاد پخش می‌شد. اما بالاخره توانستم به خیال خودم، نیم ساعت به سال تحویل مانده دوش بگیرم و از شدت گرسنگی به یک سیب پناه ببرم؛ اما وقتی با خانه تماس گرفتم متوجه شدم کمی در محاسباتم اشتباه داشتم و تنها 2 دقیقه به تحویل سال مانده بود و همه خانواده از این متعجب بودند که چرا سیب را کنار نمی‌گذارم...» از دیگر نکاتی که تعداد زیادی از عزیزان به آن اشاره کردند خاطرات جشن‌های نوروز دانشگاه بود؛ مثلا آن‌هایی که دستی در برگزاری جشن‌های کیمیا داشتند از حس و حال این فعالیت‌ها گفتند که قطعا تعداد زیادی از ما با این حس و حال و شور و شوق آشنا هستیم و حتی آن‌هایی که فعالیتی هم نداشتند، ذکر کردند در این جشن‌ها به آن‌ها و دوستانشان بسیار خوش می‌‌گذشته و اوقات خوبی را رقم می‌زدند. ابتکار بهزاد گرجی در چیدن هفت‌سین! (کلگری، کانادا)از خویشان نَتوان گریختبسیار مورد بحث بود که بدانیم آیا آنان که مهاجرت کرده‌اند و از خانواده و اقوام دورند، هم‌چون ما از تبریک سال نو به خویشاوندان فراری هستند یا خیر؟ اما نتیجه جالبی که به دست آوردیم این است. تقریبا 99 درصد از آن‌ها با اقوام نزدیک مثل عمه، خاله، پدربزرگ، مادربزرگ و... تماس می‌گیرند و عید را به صورت مجازی تبریک می‌گویند. حَوِل حالَنا...اما آخرین سوال و شاید مهم‌ترین سوال ما این بود که آرزویتان برای مردم ایران در سال ۱۴۰۰ چیست؟ و قطعا قابل حدس است که اولین آرزوی آن‌ها واکسینه‌شدن همه اقشار جامعه و به تبع آن رفع و کنترل‌شدن معضل کرونا است. دیگر آرزوی آن‌ها بهبود وضعیت معیشتی مردم است؛ چراکه عزیزان آن‌ها در ایران زندگی می‌کنند، پس هنوز هم تحت‌تاثیر شرایط ایران هستند. ایجاد ثبات اقتصادی به این معنا که فرد بتواند برای ماه‌ها و سال‌های آینده برنامه داشته باشد و تلاش کند، از دیگر آرزوهای این عزیزان بود. و اما مهم‌ترین آرزوی آن‌ها که شاید درد دل بسیاری از ما باشد این است که کاش ایران روزی فضایی باشد برای پیشرفت‌کردن و رسیدن به اهداف علمی و شخصی. در پایان باز هم از تمامی دوستان و عزیزانی که در تهیه این متن ما را یاری رساندند، تشکر می‌کنیم.