ما مردمیم، شما که هستید؟

پوپولیسم؛ چیستی، چگونگی و چراییمجتبی نظری/ دانشجوی دوره‎ی کارشناسی ارشد رشته‌ی علوم اقتصادی دانشگاه صنعتی شریفآنگاه که اردوغان در یک گنگره‌ی حزبی رو به مخالفان خود می‌گفت «ما مردم هستیم، شما که هستید؟»، قطعا می‌دانست که گروه پرشمار مخالفان نیز جزو مردم کشور ترکیه هستند؛ یا وقتی محمود احمدی‌نژاد در خرداد هشتادوهشت، جلوی پرچم‌های ایرانی که میان جمعیت روبه‌رویش با شادی به حرکت درآورده می‌شدند، می‌گفت «ملت ایران یکپارچه است» و بقیه‌ای را در «گوشه‌ و کنار»، «چهارتا خس و خاشاک» می‌نامید، لازم نبود کسی به او تعریفی از واژه‌های ملت و یکپارچه را یادآور شود. قرار هم نبود از او پرسیده شود آن «رودخانه‌ی زلال ملت» را دقیقا به چه کسانی اطلاق می‌کند. دنیای برخی سیاستمداران امروزی دنیای دیگری از جنس وهم و نماد و ابطال‌ناپذیری تجربی است! چنین گزاره‌هایی «شاید» بتوانند به عنوان مثال‌های کلاسیک «پوپولیسم» بیان شوند.واقعیت این است که این روزها دست‌یازیدن به واژگانی مانند پوپولیسم و ابتذال پرشمارتر از آن شده که بشود محدوده‌ی مشخصی از مفاهیم را برای آن‌‌ها متصور شد. این گونه عبارات، گاهی ابزاری هستند برای تخریب دیگری و نه زداییدن سخن و حرکت درست از فریب و اشتباه. پس در پرداختن به چنین موضوعی، احتیاط در قضاوت و پرهیز از برچسب‌زنی‌های متعصبانه نیازی عقلانی است. به همین خاطر است که ترجیح می‌دهم حتی در پوپولیستی‌نامیدن گزاره‌های بند نخست هم با قطعیت جلو نروم؛ چرا که چنان برخوردی با پوپولیسم، به دور از ارائه‌ی استدلال‌ می‌تواند خود، آلوده به پوپولیسم شود. نیز به همین دلیلِ دقیق‌نبودن تعریف این واژه است که ما در مقالات این پرونده، برخلاف رویه‌ی معمول، از کاربرد برابر فارسی برایش پرهیز می‌کنیم؛ چرا که بار معنایی خود واژه هم در نقاط مختلف جهان متفاوت است (مثلا در اروپا تقریبا معادل دِماگوژی1 یا عوام‌فریبی است اما در قاره‌ی آمریکا برداشت مردمی‌ یا مترقی بودن از آن هم رایج است). پس ما با انتخاب برابر فارسی، بیش‌تر به این آشفتگی معنا دامن نمی‌زنیم!پوپولیسم نه یک دسته آموزه‌ی مشخص بلکه مجموعه‌ای از ادعاها و انگاره‌هاست که می‌توان میان انواع آن‌ها منطقی مشترک یافت.اما به هرحال، تلاش‌های زیادی در علوم اجتماعی گوناگون برای تعیین چارچوب‌هایی در تعریف پوپولیسم انجام شده است. هدف اصلی این نوشتار این است که بیش‌تر پرسش ایجاد کند؛ ویژگی‌های مشترک و معمول پوپولیست‌ها را بیان کند، شاید تمایلی برای بازنگری در شیوه‌ی قضاوت دسته‌ای از سیاستمداران ایجاد کند و کمی هم به ریشه‌ها و راه‌ها نگاه بیندازد. دو رویکرد در پرداختن به پوپولیسم، یکی نقد لیبرال‌دموکراسی بر آن به عنوان پدیده‌ای در دموکراسی نمایندگی و دیگری دید جامعه‌شناسانه به ریشه‌های گرایش مردم به این پدیده در قالب جنبش‌های پوپولیستی، در حد توان بررسی خواهند شد.پرده‌ی اول: شبح دموکراسیپوپولیسم نه یک دسته آموزه‌ی مشخص بلکه مجموعه‌ای از ادعاها و انگاره‌هاست که می‌توان میان انواع آن‌ها منطقی مشترک یافت؛ اینکه بیان این ادعاها به هر دو دسته‌ی سیاستمداران چپ و راست می‌تواند نسبت داده شود، اینکه پوپولیسم هم چاوز را شامل می‌شود، هم ترامپ را، هم مارین لوپن۲-سیاستمدار دست راستی فرنسوی- را و هم پودموس۳ -حزب چپگرای اسپانیایی- را، یعنی برای کشف منطقش، محتوای سیاست‌ها نیست که موثر است. باید در شیوه‌های عمل تأمل کرد. اما صبر کنید! آیا پوپولیسم همان گرایش زیاد به عوام نیست؟ مگر نه این است که در هر دموکراسی، وظیفه‌ی نماینده‌ی برآمده از صندوق رأی این است که ببیند «مردم» چه می‌خواهند و از آن‌ها سخن بگوید؟ نکند پوپولیست‌‌ها صرفا نمایندگان موفقی در ساختار دموکراسی هستند که از روی بغض و حسد رقبا به این صفت خطاب می‌شوند؟ نکند پوپولیسم همان مظهر واقعی دموکراسی باشد؟ مگر نه این است که پوپولیست‌‌ها با مردم از فاصله‌ی نزدیک‌تری ارتباط می‌گیرند و حتی معمولا از طرفداران همه‌پرسی هستند؟هوگو چاوز، مجری برنامه‌ی «سلام آقای رئیس جمهور»، مطالبات مردم را به عنوان رهبر کشور می‌شنید و گاه دستورهایی فوری به اعضای کابینه‌ی حاضر در استودیو می‌داد.کثرت‌ستیزی اخلاق‌زدهاشکال پوپولیست‌‌ها این نیست که خود را نماینده‌ی مردم می‌دانند. مشکل این است که خود را «تنها نماینده‌ی مردم» می‌دانند! آن‌‌ها معمولا خود را مبارزی علیه نظم موجود معرفی می‌کنند و مدعی‌اند می‌خواهند نخبگان سیاسی فاسد و پست را به نفع مردم پاک و منزه به پایین بکشند. گویی این اخلاق است که راه درست را به آن‌ها نشان داده؛ وقتی بیرون از حکومتند، طبقه‌ی حاکم را سراسر فاسد می‌دانند و وقتی بالاخره به حکومت می‌رسند هیچگونه اپوزیسیونی را به رسمیت نمی‌شناسند. نمی‌شود این ویژگی را دید و باز، به یاد آن مثال کلاسیک وطنی نیفتاد که از وقتی دوران مسئولیتش تمام شده، در هیبت فردی مجزا از طبقه‌ی حاکم و هوادار حقوق مردم نمایان گشته؛ گویی از ابتدا هیچ صنمی با الیگارشی حاکم نداشته و صرفا یک دوره‌ی هشت‌ساله از دل مردم عادی به ریاست دولت رسیده است. البته با پیشروی در شناخت نشانه‌های پوپولیسم خواهیم دید که منحصردانستن آن به یک دوره‌ی خاص ریاست جمهوری کشورمان بسیار ساده‌انگارانه است. برخی گزاره‌ها و اندیشه‌ها آنقدر جلوی چشممان بوده که فریبکاری و غیرمنطقی‌بودنشان به ذهنمان خطور نکرده است. به همین دلیل است که ایجاد پرسش در ذهن اولویت دارد. نکند که غرق در انگاره‌های پوپولیستی باشیم!فرق پوپولیست‌ها با سایر سیاستمداران کثرت‌ستیز در این نکته است که بدون لاپوشانی و صریح در راستای حذف دیگران سخن می‌رانند.اگر سیاستمداری ادعای نمایندگی انحصاری یک کل یعنی مردمی یکپارچه را، آن هم با استدلال اخلاقی و نه تجربی، نداشته باشد، نمی‌توان به راحتی پوپولیستش نامید. استدلال اخلاقی به این معناست که آن‌ها برای خود یک مردم نمادین با تعاریف اخلاقی دلخواه خود تعریف می‌کنند که «مردم واقعی» هستند. اگر ۴۸ درصد مردم بریتانیا با «برگزیت» در همه‌پرسی مخالفت کردند، تجربه هرگز اجازه نمی‌دهد که «جزءِ» دیگر مردم جای «کل» را بگیرد. اما نایجل فراژ۴ -سیاستمدار بریتانیایی- حرف از «پیروزی مردم واقعی» می‌زد. پوپولیست‌ها با ابزار اخلاق و مانند آن، ابایی ندارند که به دیگران بگویند مردم را اشتباه نگیرند و نشانی مردم واقعی را به آن‌ها بدهند. فرق آن‌ها با سایر سیاستمداران کثرت‌ستیز دقیقا در همین نکته است که بدون لاپوشانی و صریح در راستای حذف دیگران سخن می‌رانند.خیر عمومی و ارتباط مستقیمپوپولیست‌ها همواره دانا بر خیر عمومی و اراده‌ی مردم‌اند؛ راه‌حل‌هایی که می‌گویند ساده و بدیهی‌اند. ویکتور اوربان۵-سیاستمدار دست‌راستی مجارستانی- در توضیح خودداری‌اش از حضور در مناظره‌های انتخاباتی گفته بود:‌ «جایگزین‌های پیش روی ما بدیهی‌اند... باید بفهمیم که براي بازسازي اقتصاد نه به نظریه بلکه به سی جوان قبراق احتیاج داریم که آستین بالا بزنند و همان کاری را که همه می‌دانیم، انجام دهند». ظاهرا گزاره‌های پوپولیستی در سراسر دنیا شباهت‌های زیادی به هم دارند!پوپولیست‌‌ها علاقه دارند هرگونه نزاع سیاسی را اخلاقی جلوه دهند. مخالفان آن‌ها دیوسیرت و «دشمن مردم» هستند.اما بیش‌تر پوپولیست‌ها همچنین مدعی‌اند که با برداشتن واسطه‌هایی مثل احزاب و نهادها، در ارتباط مستقیم با مردم، به خواسته‌های واقعی آن‌ها پی می‌برند. آنان وقتی در قدرتند از هواداران همه‌پرسی هم هستند. آیا‌ رویکردشان همان پیاده‌سازی موفق دموکراسی است؟ باید گفت که پوپولیست‌ها به واقع از مشارکت مردمی در تصمیم‌گیری استفاده نمی‌کنند. به نظر می‌رسد هدف از پیشنهاد همه‌پرسی از سوی پوپولیست‌ها هم تایید نظر خودشان است تا در ادامه از فرایند پیوسته‌ی تاثیرگرفتن از داوری‌های عمومی در امان بمانند. آیا واقعا چاوز در برنامه‌ی «الو آقای رییس جمهور» در پی یافتن نظر مردم برای نوع اداره‌ی کشور بود؟ فرایندهای گوناگون دموکراتیک برای انتقال دائمی و سنجیده‌ی اراده‌ی عمومی استفاده می‌شوند. در ارتباط مستقیم این سیاستمداران با مردم، ادعا می‌شود که «دموکراسی مستقیم» رخ می‌دهد و در واقع یک نوع پیشرفت در مشارکت مردم در امر سیاسی رخ می‌دهد. اما آیا مردم در این رابطه‌ی مستقیم، در نقشی انفعالی و مخاطب‌گونه، می‌توانند مشارکت سیاسی داشته باشند؟ آیا غیر از این است که در این رابطه، تنها بازخورد به نظرات شخص پوپولیست، هوراکشیدن طرفدارانش می‌شود؟ راحت‌تر نیست به جای سروکله‌زدن با حزب مخالف در پارلمان، مشروعیت نظر خود را بدین ترتیب تأمین کرد؟ پس باید در برخورد با هر نوع از این ادعاهای مبنی بر مشارکت‌دادن مردم از طریق ارتباط مستقیم تأمل کرد. مثلا در روش فسادستیزی از طریق استوری اینستاگرامی یک وزیر می‌توان تردید کرد. البته که هیچ شتابی برای قضاوت و نتیجه‌گیری نیست. به هیچ وجه حرکاتی در راستای افزایش شفافیت و ارتباط با برخی از مردم پوپولیستی نیستند، اما اگر یک پوپولیست با ویژگی‌هایی که از آن‌‌ها سخن رفت، از تظاهر به ارتباط مستقیم استفاده کند، باید احساس خطر کرد!پوپولیسم در قدرتپوپولیست‌‌ها پیش از به‌قدرت‌رسیدن، چهره‌ای معترض به نخبگان و ضد نظم مستقر دارند. وقتی به حکومت می‌رسند هم می‌توانند چهره‌ی معترضشان را حفظ کنند! همچنان می‌توانند ناکارآمدی‌ها را از چشم نخبگانی ببینند که در پشت پرده توطئه می‌چینند. پیوند مستحکمی میان پوپولیسم و توهم توطئه برقرار است. پوپولیست‌‌ها علاقه دارند هرگونه نزاع سیاسی را اخلاقی جلوه دهند. مخالفان آن‌ها دیوسیرت و «دشمن مردم» هستند. بحرانی‌خواندن همیشگی شرایط برای آنان ابزاری است تا در مبارزه‌های ساختگی اخلاقی خود پیروز باشند و در قدرت باقی بمانند.نکند پوپولیست‌‌ها صرفا نمایندگان موفقی در ساختار دموکراسی هستند که از روی بغض و حسد رقبا به این صفت خطاب می‌شوند؟پوپولیست‌ها در حکومت، بی‌پروا و علنی دست به انحصار قدرت می‌زنند؛ شاید به قول خودشان حاکمیت را از عناصر ضدمردم، پاک می‌کنند و خدمتگزاران واقعی مردم را جایشان می‌نشانند! آن‌‌ها با کمک قدرت سیاسی خود، به حامی‌پروری توده‌ای دست می‌برند؛ به طبقه‌ یا دسته‌ی طرفدار خود امتیاز می‌دهند و برای «مردم واقعی» تبعیض‌های قانونی هدیه می‌آورند. آن‌ها نمایندگان اخلاقی و واقعی مردم‌اند؛ پس اگر فسادی هم افشا شود، نباید تغییری در اعتبارشان وارد شود.اگر قرار باشد به عنوان یک سیاستمدار، عقاید خود را در حاکمیت به عنوان مطالبات عمومی اجرا کنیم، باید از شر یک جامعه‌ی مدنی فعال خلاص شویم تا فقط خودمان مدعی نمایندگی بلامعارض مردم باشیم؛ اما در سرکوب جامعه‌ی مدنی ظرافتی هست که پوپولیست‌ها از پسش برمی‌آیند. این کار ذاتا با ادعاهای مردمی‌بودنشان در تضاد است؛ راهکار چیست؟ اینکه سازمان‌های غیردولتی و نهادهای جامعه‌ی مدنی را دست‌نشانده‌ی عوامل بیگانه بخوانند؛ همان کاری که پوتین در روسیه کرده است. این روشی است تا جامعه‌ی مدنی را از اعتبار ساقط کنند [۱].شعار انتخاباتی دونالد ترامپ، در واقع هم ضدیت با نخبگان سیاسی موجود را می‌رسانْد و هم مخالفانش را مخالف بهبود اوضاع کشور نشان می‌داد.پرده‌ی دوم: صدای بی‌صداهاممکن است پرداختن صرف به ماهیت پوپولیسم این اعتراض را برانگیزد که این‌گونه نارسایی‌های واقعی به حاشیه می‌روند؛ این طور برداشت شود که انگار پوپولیسم خود به خود از آسمان نازل شده و بیاییم فقط مراقب باشیم در دام آن نیفتیم! اما پوپولیسم بر جمعیتی از مردم که پشتیبانش هستند، تکیه دارد؛ آیا مردم ناگهان از سر هوس گرد یک پوپولیست جمع می‌شوند؟ سه علت کلی را می‌توان برای پیدایش جنبش‌های پوپولیستی نام برد: آشفتگی وضعیت اقتصادی، بحران مشروعیت قدرت و نبود گفتمان فرهنگی هویت‌بخش. لازم به گفتن است که این عوامل می‌توانند موجب پدیدآمدن انواع دیگری از جنبش‌های توده‌ای غیر از پوپولیسم نیز بشوند.در کشورهای در حال گذار، همزیستی ساختارهای سنتی و مدرن اقتصادی و شکل‌گیری طبقات جدید اجتماعی بر اثر آن و همچنین توسعه‌ی نامتوازن منجر به پیدایش شکاف و چندپارگی در جامعه می‌شود و بخش‌هایی از آن تنها و ضربه‌پذیر می‌مانند. با ازبین‌رفتن نهادهای اجتماعی سنتی و جایگزین‌نشدن پیوندهای اجتماعی نو، واسطه‌ی جامعه با قدرت، ضعیف‌ و «دولت، بزرگ و بزرگ‌تر و فرد، کوچک و کوچک‌تر» می‌شود. این‌ موارد به بحران مشروعیت قدرت دامن می‌زنند. اگر اعضای جامعه‌ای نسبت به امر عمومی بی‌تفاوت شوند و خود را در برابر ساختار قدرت، تحقیرشده و درحاشیه‌قرارگرفته ببینند، نسبت به کل آن ساختار بدبین و معترض خواهند شد؛ اگر شرایطی برقرار شود که دیگر هیچ جناح و حزب و گروهی در قدرت را نماینده‌ی خود ندانند، احتمال گرایش به اتحاد زیر پرچم پوپولیسم زیاد می‌شود. این بحران مشروعیت تمام جریان‌های قدرت در وضعیت سیاسی فعلی ایران قابل مشاهده است و بنابراین اوج‌گرفتن گزاره‌های پوپولیستی و شاید ظهور یک سیاستمدار پوپولیست را در آینده‌ی نزدیک ایران می‌توان جزو پیش‌بینی‌ها آورد. در کنار دو دلیل قبلی، غیبت گفتمانی در جامعه که بتواند هویتی مشترک و عقلانی ایجاد کند، بروز پوپولیسم را راحت‌تر می‌کند. پوپولیست‌ها با برانگیختن احساسات جامعه برای دست‌یابی به هویتی مشترک بر مبنای تعصبات تلاش می‌کنند. ممکن است در برخی موارد به سوی ملی‌گرایی افراطی روند و یا طرف ایدئولوژی‌های بنیادگرای مذهبی را بگیرند [۲]. مهم این است که در نهایت «ما»یی منزه و یکپارچه حول انگاره‌هایی ظاهرا اخلاقی و ابطال‌ناپذیر شکل گیرد و مقابل آن هیولایی فاسد و خارج از دایره‌ی اخلاق ترسیم شود.سخن آخِراز پوپولیسمی که دست‌پخت بنیادگرایان مذهبی است در مقاله‌ی بعدی پرونده خواهید خواند. در مصاحبه‌ای هم که پس از آن می‌آید پوپولیسم را با تمرکز بیش‌تر روی اقتصاد خواهید شناخت. به عنوان جمع‌بندی می‌توان گفت پوپولیسم بر خلاف ادعایش، مشارکت مردم را با سیاست زیاد نمی‌کند و نمی‌توان آن را عامل اصلاح دموکراسی و گسترش حاکمیت مردم دانست. پس در وهله‌ی اول آن را تهدیدی برای دموکراسی و محرک عقبگرد و تمامیت‌گرایی می‌دانند؛ اما ظهور آن نشانه‌ی بسیار مهمی از نارسایی ساختار سیاسی است. بروزش این گزاره را فریاد می‌زند که عده‌ای از مردم احساس می‌کنند نماینده‌ای برای منافع یا هویتشان نمی‌یابند. راه تبدیل این تهدید به فرصت چیست؟ باید به رفع نارسایی‌های نظام نمایندگی پرداخت. باید در اهداف و مطالبات جنبش‌های پوپولیستی کاوش کرد و دغدغه‌های رأی‌دهندگان به پوپولیست‌ها را شناخت. باید با پوپولیست‌ها گفت‌وگو کرد و به چالش کشاندشان؛ صحبت با پوپولیست‌ها لازم است اما «صحبت مثل پوپولیست‌ها» خطا و بیراهه! سخن آخر اینکه «پوپولیسم، وعده‌ی دموکراسی است، وعده‌ی عدالت است، وعده‌ی امنیت دوباره است به همه‌ی کسانی که از قدرت محرومند، از امکانات بی‌بهره‌اند و از امنیت ساقط‌ند. پوپولیسم، وعده‌ی امید است به انسان نومید و مضطرب دنیای مدرن برای خروج از آن و از این. فقط با تبدیل این وعده‌ها به پروژه‌های تعریف‌شده‌ می‌توان دموکراسی را از خطر دماگوژی، عدالت را از خطر عقب‌ماندگی، و امنیت را از خطر سرکوب و تمامیت‌گرایی نجات داد» [۲].مراجع:What Is Populism?, Jan-Werner Müller, PENN پوپولیسم؛ خیزشی برای تشخص، سوسن شریعتیپاورقی:１. Demagoguery２. Marine Le Pen３. Podemos４. Nigel Farage５. Viktor Orbánبرای ورود به کانال پیام‌رسان تلگرام دوهفته‌نامه‌ی دانشجویی «داد» کلیک کنید.