جستاری دربارۀ تجربه خواندن درخت گلابی نوشته گلی ترقی

می‌خواهم از این‌جا شروع کنم، که زندگی‌ این روزهایم چنان رنگ اسطوره‌خوانی گرفته‌اند که هر چه می‌خوانم، یا هر چه می‌بینم نشانی از اسطوره دارد. شروع این جریان هم مثل خیلی از جریان‌های سال‌های اخیرم با نقد ادبی بود و استاد پاینده که عمرش دراز باد.به تازگی کتاب مبانی اسطوره‌شناسی اثر عباس مخبر را خوانده‌ام، قبل‌تر با کتاب دکتر پاینده با اسطوره‌ها آشنا شده بودم ولی این روزهای درخانه‌ماندن فرصتی داد که کمی عمیق‌تر اسطوره بخوانم. نمی‌دانم تصادف است یا چه، که هم‌زمان شب‌ها فیلم‌های تارکوفسکی را می‌بینیم. و لازم نیست که بگویم چقدر پای اسطوره‌ در میان است. لذتی دارد که چیزهای پراکنده در ذهن کم‌کم و آهسته‌آهسته کنار هم می‌نشینند، تلفیق می‌شوند، در هم ذوب می‌شوند و از میانشان یک چیزی پیدا می‌شود، که نمی‌دانم چیست، ولی لذت‌بخش است. به شدت لذت‌بخش. مثلا هم‌زمان که شب‌هایت تارکوفسکی می‌بینی و اوقات اضطراب و خستگی‌هایت را برادران کارامازوف می‌خوانی تا بلکه رها شوی از هیاهوی این ناآرام‌ترین روزهای جهان، می‌بینی عجب مفاهیم مشترکی یافت می‌شوند. که داستایوفسکی ناگهان چه ضربه‌ای می‌زند به سادگی‌ها و خوش‌خیالی‌هایت. مکث می‌کنی. هی از اول جمله می‌روی به آخر از آخر به اول. از آن صفحه عبور نمی‌کنی.می‌خواستم چیز دیگری بگویم در این به اصطلاح جستار، می‌خواستم بگویم که وقتی هنوز آفتاب نرفته بود. نشسته بودم روبروی پنجره و شروع کردم «درخت گلابی» گلی ترقی را خواندن. سالها پیش خوانده بودمش، به تازگی سر کلاس نقد ادبی فیلمش را مرور هم کرده بودیم، احساس آشنایی می‌کردم با آن. یک‌نفس خواندمش، وقتی تمام شد آفتاب دیگر رفته بود. به درخت گلابی فکر کردم، به بار ندادنش، یادم آمد که در کتاب مخبر چیزی خوانده بودم که مرا وصل می‌کرد به آن. دنبالش گشتم، بحث زمان تاریخی انسان بود، که الیاده گفته‌بود رنجی که انسان می‌کشد ریشه در آن دارد و باید به صورتی این زمان به زمان ازلی و ابدی وصل شود که رنج‌های انسان تمام شود. بازگشت جاودانه که الیاده می‌گوید ریشه‌اش در بحث دربارۀ زمان است. در منابع، به کتابی ارجاع کرده بود به نام «بازگشت جاودانه» از الیاده، کتاب را دانلود کردم، شروع کردم به خواندن، نمی‌دانم از کجا وصل شدم به فریزر، و کتاب شاخه زرین. عجیب بود، فصلی در شاخۀ زرین هست با نام پرستش درختان. میخواهم قسمتی از این فصل را اینجا بگذارم و بعد قسمتی از داستان درخت گلابی.مردم ماکالا، درخت را به خاطر میوه‌اش می‌کارند و برای بارور ساختن درخت به مراسم غریبی متوسل می‌شوند. نزدیک جوگرا در سالنگور باغچه‌ای از درختان کلا وود دارد و در روز خاصی روستاییان آن‌جا جمع می‌شوند. یکی از جادوگران تبری برمی‌دارد و چند ضربۀ دقیق به تنۀ بی‌بارترین درخت می‌زند و می‌گوید: «حالا میوه می‌دهی یا نه؟ اگر ندهی می‌اندازمت» درخت به ین پرسش از دهان مرد دیگری که در همان نزدیکی از درخت دیگری بالا رفته است پاسخ می‌دهد «چرا، حالا میوه می‌دهم، خواهش می‌کنم مرا قطع نکن.» همین‌طور در ژاپن برای بارور کردن درخت دو مرد به باغی می‌روند. یکی از درختی بالا می‌رود و دیگری با تبری در دست پای درخت می‌ایستد. مرد پایینی از درخت می‌پرسد که آیا سال بعد بار خواهد داد و تهدیدش می‌کند که اگر بار ندهد، قطعش می‌کند. مرد بالای درخت به جای درخت جواب می‌دهد که آری بار فراوان خواهد داد. شگفت آور است که این نوع باغداری دقیقا در اروپا هم هست. مثلا در شب کریسمس روستایی اسلاونی و بلغاری، تبری را تهدید کنان به سوی درخت میوۀ بی‌باری تکان می‌دهند و مردی وساطت می‌کند و می‌گوید «قطعش نکنید، قول می‌دهد میوه بدهد» سه بار این کار را تکرار می‌کنند. درخت می‌هراسد و سال دیگر میوه می‌دهد.و بخش آیین باردهی برای درخت گلابی:برای بریدن درخت آمده‌اند. چاره‌ای جز شرکت در مراسم مزخرف ندارم.... دور درختِ بی‌ثمر گلابی حلقه می‌زنیم. درخت سمج مزاحم. خوشحالم که قطعش می‌کنند و از شرش راحت می‌شوم. باغبان، تبر به دست، آماده ایستاده است. با درخت حرف می‌زند. تحقیر و توهینش می‌کند. با لگد به تنۀ بی‌خاصیتش می‌کوبد. تبر را نشانش می‌دهد. دیگران نیز لعن و نفرینش می‌کنند. دسته‌جمعی رو به درخت چیزهایی می‌گویند که درست نمی‌شنوم، اما حدس می‌زنم که در ابراز تاسف و حیرت از حماقت و لجبازی درخت است.باغبان نظر من را می‌خواهد.می‌گویم: «ببرید و خلاصش کنید»...باغبان لبه تبر را به تنۀ درخت می‌مالد. لفتش می‌دهد. جان من و جان درخت به لب آمده. مراسم گردن‌زنی درخت، همراه با شکنجه است. باغبان تبر را بلند می‌کند. می‌گوید ای درخت تو بر خلاف قانون باغ عمل کرده‌ای و سزاوار مرگی. و تبر را بالای سرش چرخ می‌دهد. نزدیک به کوبیدن و قطع‌کردن تنۀ درخت است که کدخدا مچش را در هوا می‌گیرد. کدخدا مداخله می‌کند. با درخت حرف می‌زند. شفاعت می‌کند. ریش گرو می‌گذارد. از طرف درخت به باغ و باغبان، و به من قول می‌دهد که این درخت از خر شیطان پایین خواهد آمد و برای جبران بدرفتاری‌اش سال دیگر گلابی‌های بزرگ‌تری به ما و به جامعه خواهد بخشید...به این فکر می‌کنم که حتما، این رسم باردادن درختان در سنت ایرانیان باستان هم بوده است، ولی با چه لطافتی در درخت گلابی آمده، کدخدا با درخت حرف می‌زند، شفاعت می‌کند. ریش گرو می‌گذارد. چقدر زیباست. چقدر عمیق است. چگونه همۀ این‌ها را از دست دادیم و هیچ به جایش نگرفتیم. یاد قسمتی از کتاب عباس مخبر می‌افتم که جایی می‌گوید:در دوران‌های اسطوره‌سازی هر واژه‌ای، خواه اسم یا فعل، هنوز تمام نیروی اصیل خود را به همراه داشت. کلمات سنگین بودند. آن‌ها بیش از آن‌چه باید بگویند می‌گفتند... در حالی که ما از برآمدن خورشید پس از سپیده‌دم سخن می‌گوییم، شاعران دوران باستان، فقط می‌توانستند از خورشیدی سخن بگویند که عاشق سپیده‌دم است و آن را در آغوش می‌کشد. غروب خورشید ما برای آن‌ها پیرشدن، انحطاط یا مرگ خورشید بود. طلوع خورشید ما برای آن‌ها متولد شدن کودکی زیبا از دامان شب بود؛ و در بهار، خورشید یا آسمان را می‌دیدند که زمین را گرم در آغوش می‌کشد و گنج‌های خود را در دامان طبیعت می‌ریزد.خوش‌ به حال شاعران دوران باستان!