عدالت و عدالت‌خواهی (۱) مقدمه و پی‌ریزی

حق یکی‌ست اما حق‌خواهی و حق‌گویی دو جور! حسین‌پسند و یزیدپسند!به قلم: علی نجاتی مهر، مدرس و پژوهشگرانحراف از هر ارزش یا گرایش به هر ضدارزشی دو منشاء متفاوت می‌تواند داشته باشد؛ یکی اختلال در حوزهٔ معرفتی و بینشی و دیگری اختلال در حوزهٔ اخلاقی و گرایشی. هر یک از این دو منشاء به تنهایی می‌توانند باعث بروز فساد و انحراف از صراط مستقیم و تقابل با ارزش‌ها و منادیان حقیقت شود. اگر انحراف صرفا برخواسته از اختلال در حوزهٔ معرفتی باشد با تحقیق و استدلال و مباحثه قابل رفع است اما اگر دیگر منشاء در مسأله دخیل باشد در این حالت، شناختن حقیقت برای اصلاح کردار ما کافی نیست! مثال مشهور عمر سعد و گندم عراق و حکومت ری، مصداقی از همین حالت است.برای ترسیم و تنظیم رابطهٔ صحیح خود با هر مقوله‌ای و گریختن از دام اشتراکات لفظی[1]و مغالطات و تحریف‌های معنوی جریان تحریف، (پس از مجهز بودن به جهان‌بینی و معارف اسلامی) شرط نخست، شناختن معنا و خاستگاه و جایگاه آن (در جهان‌بینی و مکتب اسلامی) است. عدالت نیز نه تنها از این قاعده مستثنا نیست و می‌بایست مختصات آن را در نظام ارزش‌های اسلامی درست فهمید بلکه با توجه به دست‌اندازی فرقه‌ها و مکاتب مختلف بر آن و فضای فتنه‌گون و مواجی که پیرامونش به وجود آمده است مستلزم دقت و تسلط مضاعف بر مباحث متعدد مرتبط با آن نیز است.«جوان و دانشجو و مؤمن شأنش همین است که عدالت را بخواهد»[2] و «بسیجی عدالت‌طلب است»[3]. «مطالبهٔ عدالت به معنای این است که عدالت، گفتمان غالب در محیط‌های جوان و دانشجویی شود؛ عدالت را مطالبه کنند و آن را از هر مسئولی بخواهند»[4]. پس عدالت‌طلبی یکی از مهم‌ترین وظایف دینی و جریان دانشجویی است اما باید توجه داشت که یکی از وظایف اساسی است و نه، تنها وظیفه و این وظیفه هم خود مقدمات و لوازم و آدابی دارد. برای نمونه بدیهی است یکی از مقدمات عدالت‌خواهی و عدالت‌گستری عادل بودن و برخوردار بودن از این فضیلت است وگرنه بین عنوان فعالیت با محتوا و نتایج آن فاصلهٔ بسیار شکل خواهد گرفت. یا برای نمونه در زمینهٔ آداب باید گفت «اگر به نام عدالت‌خواهی و به نام انقلابی‌گری، اخلاق را زیر پا بگذاریم، ضرر کرده‌ایم؛ از خط امام منحرف شده‌ایم»[5]. در کل برای حرکت بر مدار حق به‌خصوص در حوزهٔ عدالت، پیچیدگی‌ها و دشواری‌های بسیاری وجود دارد[6]. پس باید صراطی را جست که نه به دام مهلک عدالت‌گریزی، محافظه‌کاری و همزیستی با منکر و فساد و ظلم و تبعیض افتاد و نه به مصیبت جهل و انحراف و خروج گرفتار شد[7].ناظر بر عرصه‌های مختلف عدالت، تعاریف متعددی از نظرگاه‌ها و مکاتب گوناگون ارائه شده است؛ در اینجا به ذکر یکی از تعاریف حکیمانهٔ مشهور می‌پردازیم؛ عدالت یعنی «نهادن هر چیز در جای خود»[8]. اگر همین حکمت را مبنای بحث بگذاریم و از برخی مباحث در معنای لغوی عدالت عبور کنیم به این مسأله می‌رسیم که تشخیص حدود و ثغور و جای هر چیز -که در بسیاری از موارد اصلا ساده هم نیست- به چه مبانی و لوازم و شرایطی نیاز دارد و از چه کسانی بر می‌آید؟ و در صورت تمهید و تشخیص درست در این مرحله، برای یک عدالت‌خواهی عادلانه و مطالبه‌گری تمیز، چه اصول و قواعد و ژرف‌اندیشی‌هایی را باید دانست و به کار بست؟ مطمئناً برخورداری از مبانی مستحکم فکری و علوم و معارف، لازم است و موضوع‌شناسی نیز برای تطبیق صحیح معلومات بر مصادیق از ضرورت‌هاست اما شناخت شرایط و اشراف بر صحنه و مرزبندی‌های حق و باطل هم -که می‌تواند احکام و مصالح خاصی ایجاد کند و عدالت را در بر مواضع و تصمیمات متفاوتی (نسبت به حالت‌عادی) حمل کند- جزء لوازم و شرایط بصیرتی است. این موارد در صورتی که همگی تأمین شوند در مرحله و ساحت نظری و بینشی می‌توانند کفایت کنند اما برای شخصی که قصد کسب سعادت و انجام تکالیف اجتماعی و انقلابی اعم از مطالبه‌گری و عدالت‌خواهی دارد کفایت نمی‌کند! تهذیب نفس، التزام عملی به معلومات و معارف و برخورداری از ملکهٔ عدالت شخصی و اعتدال نفسانی[9]برای چنین شخصی ضروری است چرا که بدون این التزام و ملکهٔ نفسانی (حتی با وجود داشتن برخی معلومات) شخص به دلیل تبعیت از هواهای نفسانی و تسلیم در برابر تطمیع‌ها و تهدیدها، مکررا ظلم و منکر از خود صادر می‌کند و آن فسادستیزی و عدالت‌خواهی‌ای که چنین شخصی می‌خواهد عامل آن باشد یک عدالت‌خواهی مملو از جهل و ظلم و انحراف می‌شود؛ یک عدالت‌خواهی ظالمانه! یک نهی‌ازمنکر منکر! یک فسادستیزی فاسد! پر از افراط و تفریط و ضرر و زیان[10]!. پس اگر در عالم واقع، عدالت و جبههٔ حسینی یکی است، اما عدالت‌خواهی (حتی اگر حسن فاعلی و خلوص نیت در آن باشد) می‌تواند مانند فعالیت تحت عنوان هر ارزش دیگری یزیدی هم باشد! یعنی ادعا و ظاهرش پیگیری ارزش‌های اسلامی باشد ولی اصلا محتوای آن عدالت نباشد[11]و باطنش -حتی برغم خلوص نیت عواملش- باطل و در خدمت جبههٔ یزیدی و دستگاه طاغوت. پس پیرو مطالب پیش‌گفته، پیدایش عدالت‌خواهان ظالم و حسین‌دوستان یزیدی (ناشی از جهل و عدم التزام به معارف و معلومات و عدل‌گریزی) موضوعی محال نیست بلکه بالاتر از آن، موضوعی در کمین همگان و پرتکرار در تاریخِ نزدیک و دور است.می‌دانیم که امکان بروز خطا و انحراف حتی برای کسانی که از علم و عمل بی‌بهره نیستند وجود دارد -به اضافه اینکه به نظر می‌رسد بسیاری از افراد برغم ادعاها و اعتمادبه‌نفس نجومی، همین مقدار ابتدایی هم از این دو بال علم و عمل و از مبانی فکری صحیح بهره‌مند نیستند- این اوصاف در کنار گمراهی‌های نهفته در ظواهر فریبنده و انبوهی از توجیهات و روکش‌های دینی[12] که در این زمانه هم بازارشان رونق گرفته است، بر ضرورت جهاد علمی و معرفتی و تهذیب نفس (فارغ از اینکه به‌خودی‌خود تکلیف دین و شرط لازم است) به شکلی روزافزون می‌افزاید؛ اما باز هم به تنهایی کافی نیستند. قدری کار را از این هم حساس‌تر و مساله را پیچیده‌تر کنیم با ذکر این نکته که در دستگاه الهی صرفا انطباق نتیجه با حق، باعث پذیرش اعمال و مأجور شدن نیست و التزام به قواعد و داشتن حجت لازم است! یعنی ممکن است برخی مواضع و اعمال ما مطابق حقیقت از آب در بیایند اما نه تنها نمی‌شود به آن‌ها بالید، بلکه همان‌ها ما را در آتش جهنم وارد کنند!![13] بله اینچنین است و دلیل آن عدم مراعات اصول و قواعد و نداشتن حجت است. پس ما برای هر تصمیم و عمل‌مان باید حجت داشته باشیم.[1] استعمال معانی مختلف برای یک لفظ، اشتراک لفظی را موجب می‌شود؛ یعنی یک لفظ با معانی متفاوت.[2] امام خامنه‌ای(مدظله‌العالی)؛ ۱۴/۰۲/۱۳۸۷[3] امام خامنه‌ای(مدظله‌العالی)؛ ۰۵/۰۳/۱۳۸۴[4] امام خامنه‌ای(مدظله‌العالی)؛ ۲۲/۰۲/۱۳۸۲[5] امام خامنه‌ای(مدظله‌العالی)؛ ۱۴/۰۳/۱۳۹۰[6] الکافی، ج ۲، ص ۵۰: امیرالمؤمنین علیه‌السلام را از ایمان سؤال کردند، فرمود: خداى عز و جل ایمان را بر چهار پایه قرار داده است: ۱- صبر، 2- یقین، 3- عدالت، 4- جهاد. و صبر چهار شعبه دارد: اشتیاق و ترس و زهد و مراقبت (انتظار) پس هر که اشتیاق بهشت داشته باشد، هوس‌رانی‌ها را کنار گذارد، و هر که از دوزخ بیم دارد، از چیزهاى حرام رو گرداند، و هر که در دنیا زهد ورزد (و بى‌رغبت شود)، مصیبت‌ها بر او آسان شود، و هر که منتظر مرگ باشد با انجام دادن نیکی‌ها شتاب کند. و یقین چهار شعبه دارد: 1- زیرکى و روشن‌ببینى، 2- رسیدن بحقایق، 3- عبرت‌شناسى، 4- روش پیشینیان؛ پس هر که روشن‌بین شود حقیقت‌شناس گردد و هر که به حقایق رسد عبرت‌شناس شود و هر که عبرت‌شناس باشد، سنت و روش را بفهمد و هر که سنت را شناسد مثل این است که با پیشینیان بوده و به طریقه‌اى که درست‌تر است هدایت شود و نگاه کند هر که نجات یافته به چه وسیله نجات یافته و هر که هلاک شده براى چه هلاک شده، و همانا خدا هر که اهلاک نمود تنها به سبب نافرمانی‌اش هلاک نموده و هر که را نجات بخشیده به سبب اطاعتش بوده. عدالت چهار شعبه دارد: فهم پیچیدگى، دانش بسیار و حکمت روشنى بخش (نیکو) و بوستان بردبارى پس هرکه بفهمد، همه علوم را تبیین کند؛ و هرکه بداند، آبشخورهاى حکمت را بشناسد و هرکه بردبار باشد، در کار خود کوتاهى نکند و در میان مردم با خوشنامى به سر بَرَد. و جهاد چهار شعبه دارد:1- امربه‌معروف 2- نهى‌ازمنکر 3- راستگوئى در هر حال 4- دشمنى با بدکاران. پس هر که امربه‌معروف کند، مؤمن را یارى کرده و پشتش را محکم نموده، و هر که نهى‌ازمنکر کند، بینى منافق را به خاک مالیده و از نیرنگش ایمن گشته و هر که همه جا راستگوید، وظیفه‌اى که بر او بوده انجام داده و هر که با بدکاران دشمنى کند براى خدا خشم نموده و هر که براى خدا خشم نماید، خدا هم به خاطر او خشم نماید، اینست ایمان و پایه‌ها و شعبه‌هایش. (امام باقر علیه‌السلام)[7] مخصوصا اینکه تاریخ می‌گوید شروع و منشاء خارجی‌گری و متنسکان جاهل و ولایت‌گریز، توسط حرقوص بن زهیر (ابن أبی ذی الخویصرة تمیمی) با دغدغهٔ عدالت‌خواهی و مطالبه‌گری، آن هم برای قسط و در حوزهٔ اقتصادی و مالی مقابل رسول‌الله(ص) شکل گرفت؛ بعد هم همین فرد به عنوان رئیس خوارج در مقابل امیرالمؤمنین(ع) صف‌آرایی و بغی کرد. (این موضوع از مواردی است که جای تفصیل و تأمل فراوان دارد)[8] حکمت 437 نهج‌البلاغه: وَ سُئِلَ (علیه السلام) أَیهُمَا أَفْضَلُ، الْعَدْلُ أَوِ الْجُودُ؟ فَقَالَ (علیه السلام): الْعَدْلُ یضَعُ الْأُمُورَ مَوَاضِعَهَا، وَ الْجُودُ یخْرِجُهَا مِنْ جِهَتِهَا؛ وَ الْعَدْلُ سَائِسٌ عَامٌّ، وَ الْجُودُ عَارِضٌ خَاصٌّ؛ فَالْعَدْلُ أَشْرَفُهُمَا وَ أَفْضَلُهُمَا.(از امیرالمومنین(ع) پرسیدند عدل یا بخشش، کدام یک برتر است، فرمود:) عدالت هر چیزى را در جاى خود مى‌نهد، در حالى که بخشش آن را از جاى خود خارج مى‌سازد. عدالت تدبیر عمومى مردم است، در حالى که بخشش گروه خاصى را شامل است، پس عدالت شریف‌تر و برتر است.[9] کشف الغمّة، ۳/۱۳۸: فضائل چهار گونه‌اند: اول، حکمت است و جانمایهٔ آن در اندیشیدن باشد. و دوم، عفّت است و جانمایهٔ آن در شهوت و خواهش نفسانى باشد. و سوم، زورمندى (شجاعت) است و جانمایهٔ آن در [نیروى] غضب باشد . و چهارم، عدالت است و جانمایهٔ آن در اعتدال قواى نفسانى باشد. (امیرالمؤمنین علیه‌السلام)[10] غرر الحكم، ۶۳۲۷: كار نادان مايهٔ زيان است ودانش او مايهٔ گمراهى. (امیرالمؤمنین علیه‌السلام)[11] اگر عدالت از عقلانیت و معنویت جدا شد، دیگر عدالتى که شما دنبالش هستید، نخواهد بود؛ اصلا عدالت نخواهد بود. عقلانیت به خاطر این است که اگر عقل وخرد درتشخیص مصادیق عدالت به کار گرفته نشود، انسان به گمراهی واشتباه دچار می شود؛ خیال می کند چیزهایی عدالت است، درحالی که نیست؛ وچیزهایی را هم که عدالت است، گاهی نمی بیند. امام خامنه‌ای(مدظله‌العالی)؛ ۰۸/۰۶/۱۳۸۴[12] غرر الحکم، ۶۹۶۹: بسا گمراهى‌اى که با آیه‌اى از کتاب خدا آراسته شود همچنان‌که دِرهم مسى با روکشى از نقره آراسته مى‌گردد! (امیرالمؤمنین علیه‌السلام)[13] الکافی، ج۷، ص۴۰۷، ح۱: امام صادق علیه‌السلام فرمود: قاضیان چهار گروه‌اند که سه گروه آن در آتش هستند و [فقط]یک گروه در بهشتند؛ فردی که در حالی که می‌داند ظالمانه قضاوت کند پس او در آتش است، فردی که نمی‌داند، و ظالمانه قضاوت کند پس او در آتش است، فردی که [اصول و قواعد را] نمی‌داند و به حقیقت قضاوت کند پس او نیز در آتش است، [اما] فردی که می داند و به حقیقت قضاوت کند پس او در بهشت است. و گفت حکم دو گونه است؛ حکم خدا و حکم جاهلیت، پس کسی که در حکم خدا اشتباه کند و منحرف شود به حکم جاهلیت حکم کرده است.منبع: ماهنامه تخصصی گرای انقلاب