فراز و فرود روابط ایران و طالبان

اواخر دهه‌ی ۸۰ شمسی، طالبان همچنان آخرین گروهی در افغانستان بودند که ایران علاقه‌مند به همکاری با آن‌ها بود. دشمنی ایران و طالبان از کشتار دسته‌جمعی دیپلمات‌های ایرانی در مزارشریف بدست طالبان آغاز شد. این کشتار عمقی از دشمنی نسبت به طالبان در سطوح مختلف نظام و جامعه‌ی ایران ایجاد کرد. همین موضوع باعث شد تا از زمان کشتار تا پایان ریاست جمهوری حامد کرزای، ایران بی‌وقفه به حمایت از ائتلاف شمال چه در زمان جنگ داخلی، و چه در زمان اشغال توسط ایالات متحده بپردازد. علی‌رغم اینکه ائتلاف شمال به رهبری احمدشاه مسعود همزمان با طالبان، با ائتلاف اسلام‌گرای حکمتیار که مشتمل بر نیروهای شیعه‌ی تحت فرمان شهید عبدالعلی مزاری بود، می‌جنگید، ایران مبتنی بر اصول عملگرایانه‌ی خود ائتلاف شمال را به حکمتیار و ائتلافش ترجیح داد.مسئله‌ی دیگر، سوابق تروریستی گروه طالبان بود که افکار عمومی جهان را نسبت به این گروه بشدت منفی ساخته و هرگونه سازش و صلح با این گروه، خیانتی به آرمان مشترک صلح در جهان به شمار می‌آمد. ایران علاقه‌ای به تحریک افکار عمومی جهان علیه خود نداشت.مهاجرین افغان که ساکن ایران بودند نیز اساسا از جنگی که طالبان مسبب آن بودند به ایران پناه آورده بودند و طبیعتا از دشمنان طالبان محسوب می‌شدند. تحریک مهاجرین افغان با شکل‌دهی روابط با طالبان حتما برای امنیت کشور گزینه‌ی مطلوبی به حساب نمی‌آمد.آخرین عامل دشمنی ایران با طالبان، حمایت بی‌شائبه‌ی پاکستان و سرویس اطلاعاتی آن از طالبان بود. درست همان‌طور که پاکستان خانه‌ی امن طالبان به حساب می‌آمد، برای گروه‌های تروریستی فعال در شرق ایران نیز همین نقش را داشت. همچنین پاکستان همواره متحد نزدیک عربستان به شمار می‌آمد. همان سال‌ها تنش میان ایران و عربستان در حال بالاگرفتن بود و روابط ایران و پاکستان نیز به تبع آن تنش‌آلود شد. ضمنا ایران شواهد و اطلاعاتی داشت که نشان می‌داد سرویس اطلاعاتی پاکستان مستقیما در کشتار مزارشریف دست داشته است. حمایت از ائتلاف شمال در مقابل طالبان در واقع از اولین نمونه‌های جنگ نیابتی در منطقه بود که ایران با موفقیت پی‌گیری می‌کرد.اما ورق روابط ایران و طالبان چگونه برگشت؟دکتر محمدجواد ظریف در کتاب آقای سفیر اشاره می‌کند که حامد کرزای پیشنهاد جمهوری اسلامی ایران به امریکا برای هدایت افغانستان بود. امریکایی‌ها که بدون هیچ شناختی از سیاست در افغانستان به این میدان پا گذاشته بودند، هیچ‌کس را در این کشور نمی‌شناختند و ناچار به پیشنهاد ایرانی‌ها اعتماد کردند. در طول مدت زمامداری، حامد کرزای به طور موفقیت‌آمیز با عملکردی کژدار و مریز همزمان امریکایی‌ها و ایرانی‌ها را راضی نگاه‌داشت. اما با ظهور دولت اشرف‌غنی شرایط سیاسی در افغانستان به نفع امریکایی‌ها برگشت. توافق ۹۹ ساله‌ی امنیتی میان افغانستان و امریکا که ایرانی‌ها به‌شدت با آن مخالف بودند و کرزای آن را مسکوت گذاشته بود، در روزهای اول دولت جدید، توسط اشرف‌غنی امضا شد. دولت اشرف‌غنی طیف گسترده‌ای از سیاست‌های ضد ایرانی را با هدایت و راهنمایی دستگاه اطلاعاتی و سیاست‌خارجی ایالات متحده بکار گرفت. پروژه‌ی بند کمال‌خان و عدم رهاسازی حق‌آبه‌ی ایران به بهانه‌های واهی، مشارکت در تضعیف زبان فارسی و دامن زدن به اختلافات قومیتی با جداسازی زبان فارسی و لهجه‌ی دری (که به طور همزمان توسط دستگاه رسانه‌ای ایالات متحده ترویج می‌شد)، و متهم ساختن پی‌درپی مرزبانان ایرانی به کشتار هدفمند پناهندگان افغان از جمله مواضع و اعمال خصمانه‌ی دولت اشرف‌غنی علیه ایران بود. ایران به هیچ عنوان علاقه‌مند نبود که تجربه‌ی بوسنی در افغانستان نیز تکرار شود. دو دهه قبل، ایران با نیات خیرخواهانه به کمک به برادران مسلمان خود در بوسنی شتافت و پس از آنکه در دفاع از مسلمانان بوسنی هزینه‌ی مالی و جانی بالایی متحمل شد، بواسطه‌ی اعمال نفوذ ایالات متحده، بدون هیچ دستاورد قابل توجهی مجبور به ترک این کشور شد. ایران نمی‌توانست در مورد یکی از همسایگانش منفعلانه عمل کند و با همه‌ی هزینه‌هایی که در حمایت از ائتلاف شمال متحمل شده بود، افغانستان را به راحتی به ایالات متحده ببازد.در همین حین اولویت‌های نظامی-امنیتی ایران در منطقه در حال تغییر بود. در طول دهه‌ی هفتاد و هشتاد شمسی، تمرکز سیاست منطقه‌ای ایران برروی بازیگران منطقه‌ای مثل طالبان، عراق، و عربستان سعودی بود. تجربیات موفق نیابتی و مستقیم در طول دهه‌ی ۹۰ که شامل جنگ‌های وسیع در سوریه و یمن، حمله‌ی پهپادی به آرامکو و مداخله در کودتای ترکیه به نفع اردوغان بود، نظام را به این نتیجه رساند که در این برهه تاریخی به راحتی می‌تواند کنش‌های امنیتی و نظامی بازیگران منطقه‌ای را (به جز اسرائیل) مدیریت کند. تجربه‌ی تلخ همکاری با امریکا در اشغال عراق نیز که در نهایت منجر به سخنرانی مشهور «محور شرارت» شد، شروعی شد بر تغییر اولویت ایران از دولت‌های منطقه به بازیگران فرامنطقه‌ای و به طور خاص ایالات متحده‌ی امریکا. ایران می‌دانست که حضور ایالات متحده در خاورمیانه، جدی‌ترین مانع برای امنیت کشور، توسعه‌ی نفوذ در منطقه، و صلح با کشورهای همجوار است. لذا برنامه‌ای را برای بیرون راندن امریکا از منطقه طراحی کرد که در آن پایان‌دادن به حضور نظامی امریکا در افغانستان و عراق، دو همسایه‌ی ایران، اولویت داشت. با ترور حاج قاسم سلیمانی و حاج ابومهدی المهندس توسط امریکایی‌ها، نظام تصمیم گرفت به برنامه‌ی خود سرعت بخشد. برای اجرای این برنامه در افغانستان، ایران گزینه‌های زیادی نداشت. جریان حکمتیار سال‌ها بود که اهمیت خود را در سپهر سیاسی افغانستان از دست داده بود، و دولت مستقر هم علاقه‌ای به همکاری با ایران از خود نشان نمی‌داد. روابط میان ایران و پاکستان نیز با حضور عمران‌خان به گرمی گراییده بود. برای شکستن انفعال، ایران ناچار به همکاری با دشمن قدیمی خود یعنی طالبان شد؛ که بروز آن در مذاکرات علنی میان تهران و طالبان مشهود بود.نگاه ایران به طالبان، بیشتر از اتحاد، یک نگاه ابزاری است. ایران طالبان را تا زمانی می‌خواهد که امریکا را از منطقه بیرون کند. و می‌داند که از عهده‌ی کنترل طالبان در عهد پس از امریکا برخواهد آمد. طالبان هرگز بخشی از محور مقاومت نخواهند بود. طالبان برای ایران مانند دولت سوریه، حزب‌الله لبنان یا انصارالله یمن نیستند. همکاری با طالبان بخشی از وجه عملگرایانه‌ی نظام جمهوری اسلامی ایران است که در آن حفظ نظام اسلامی از اوجب واجبات است و بر حفظ جان و مال مسلمین مقدم است. کاملا قابل درک است که برادران افغان ما از همکاری میان ایران و طالبان دلگیر و سرخورده باشند و احساس کنند که به آنان خیانت شده. هدف از نگارش این متن هم تطهیر طالبان و سابقه‌ی جنایات‌شان نیست. اما همه‌ی ما باید به این فهم برسیم که حکومت شیعه‌ی حاکم در ایران، در درازمدت، حافظ منافع همه‌ی امت اسلامی است و بدون پشتیبانی ایران، سرکوب شیعه و سنی در منطقه و فراتر از آن، ابعاد بسیار گسترده‌ای پیدا می‌کرد. به عبارت شهید حاج قاسم سلیمانی «جمهوری اسلامی حرم است» و دفاع از این حرم واجب.والسلام علی من اتبع الهدی#پایان_یادداشت