ثمرات پیروزی ایران در سوریه

آرین طباطبایی / استادیار مطالعات امنیتی در دانشگاه جورج تاونترجمه: مجتبی یکتایادداشت سردبیر: جنگ داخلی سوریه بازنده‌های زیادی داشته است، اما ایران جزو آنها نیست. تهران از ابتدای جنگ داخلی با تمام امکانات از متحد خود در شام حمایت کرد، و متحدش به خاطر کمک ایران توانست تا حد زیادی نجات پیدا کند. آرین طباطبایی از دانشگاه جورج تاون توضیح می‌دهد که ایران به چه دلایلی وارد این درگیری شد و تهران چه مزایای استراتژیک و اقتصادی به دست آورده است.هفت سال پیش، در ماه مارچ، با فرمان رییس جمهور بشار اسد برای سرکوبی اعتراضات عمومی که حکومت او را به چالش می‌کشید، سوریه به درون آشوب سقوط کرد. ایران سریعا به حمایت از دیکتاتور وارد درگیری شد، و در ابتدا، مخفیانه به او و نیروهای سرکوبش یاری رساند. تا سال 2014، حضور ایران در سوریه غیرقابل انکار و نقش سپاه در صحنه نبرد روشن شد. از آن زمان به بعد، تهران برای حمایت از اسد پول و سرباز به سوریه ارسال کرده است و همزمان در صحنه بین المللی نیز از نظر سیاسی او را پشتیبانی می‌کند ـــ علی‌رغم اینکه جامعه بین‌الملل شاهد کشتار مردم و استفاده از سلاح های شیمیایی توسط نیروهای اسد است و از آن اعلام انزجار کرده است. اگرچه میزان دقیق حمایت و تعهد ایران به سوریه دقیقا مشخص نیست، اما برآورد می‌شود که این کشور هزاران سرباز، ده‌ها مشاور نظامی، و میلیونها (شاید حتی میلیاردها بر اساس برخی محاسبات) دلار برای حمایت از حکومت اسد اختصاص داده است. اما در حالی که ایران هزینه‌های سنگینی برای درگیری خود در سوریه پرداخته است، امروز زمان درو کردن ثمرات این سرمایه‌گذاری آغاز شده است.مسئولین ایرانی در ابتدا مایل به اعلان عمومی درگیر شدن کشور خود در مناقشه سوریه نبودند. چراکه دو سال قبل از این اتفاقات سوریه، خود تهران گرفتار اعتراضات داخلی در ایران شده بود. در تابستان 2009، رییس جمهور محمود احمدی‌نژاد در یک انتخابات به شدت بحث برانگیز برای دوره چهارساله دوم ریاست جمهوری برنده انتخابات شد. شدت بیزاری از احمدی‌نژاد و ابهامات موجود پیرامون سلامت انتخابات جرقه شکل‌گیری جنبش اعتراضی و یک سلسله تظاهرات اعتراضی عظیم در سراسر کشور برای بازشماری آرا بود که با نام "جنبش سبز" شناخته شد. رژیم در پاسخ به این ناآرامی‌ها جنبش را سریعا و به صورتی نسبتا موثر سرکوب کرد. وقتی بهار عربی در سال 2010 آغاز شد، ایرانیان از نزدیک وقایع را دنبال می‌کردند و می‌دیدند که دیکتاتورها یکی پس از دیگری سقوط می‌کنند. اما وقتی ایرانیان، و باقی جهان، دیدند که ماه عسل بهار عربی تمام شد و سوریه به درون آشوب سقوط کرد حسادت به سرعت با وحشت جایگزین شد. و این وحشت حتی بیشتر شد، وقتی اسد در دسامبر 2012 برعلیه شهروندان کشور خود از سلاح‌های شیمیایی استفاده کرد، چراکه قبلا در جنگ ایران و عراق (1980-88) صدام حسین از اینگونه سلاح‌ها استفاده کرده بود و ایرانیان تبعات و آسیب‌های آن را تجربه کرده بودند. با توجه به همین زمینه سیاسی که اشاره شد، ایران در ابتدا تصمیم گرفت دخالت‌هایش در درگیری‌ها پوشیده بماند.اما با ظهور دولت اسلامی عراق و شام (داعش) در سال 2014 نظر ایرانیان در مورد درگیری‌ها تغییر یافت. در آن تابستان، ایرانیان شاهد تشکیل خلافت اسلامی داعشبودند که در عراق کشور همسایه شکل می‌گرفت؛ آنها نگران بودند که کِی و چطور این گروه قرار است کشورشان را هدف بگیرد. همجواری این گروه و ایدئولوژی‌اش موجب شکل‌گیری این هراس و احساس تهدید در ذهن ایرانیان شده بود. ترس ایرانیان از ظهور نیرویی متخاصم علیه دولت ایران، مانند بغداد تحت حکومت صدام حسین، به علاوه وحشیگری، ضدشیعی و ضد ایرانی بودن داعش نشأت می‌گرفت. در حالی که داعش در سوریه و عراق در حال پیش‌روی بود، تهران وضعیت را برای افزایش حضور خود به صورت بسیار علنی‌تر در این دو کشور مناسب و حیاتی می‌دید.به زودی، تلفات انسانی جنگ برای ایران افزایش یافت و نیروی سپاه به نیروی نظامی رسمی کشور یعنی ارتش ملحق شد. ایران همچنین نیروهای شبه‌نظامی مبارز افغان و پاکستانی به نام‌های فاطمیون و زینبیون را به منطقه ارسال کرد. آنچه در ابتدا مانند یک مداخله سریع برای حمایت از یک متحد به نظر می‌رسید ـــ متحدی که در زمان جنگ ایران و عراق حمایت قابل ملاحظه‌ای از ایران کرد و امکانی فراهم می‌کرد تا تهران به متحد غیردولتی خود حزب الله دسترسی داشته باشد ـــ تبدیل به یک جنگ داخلی طولانی و بروز یکی از بدترین بحران‌های انسانی در جهان شد. با توجه به شرایط به وجود آمده، جواد ظریف وزیر امور خارجه ایران "طرح چهار مرحله‌ای" خود را برای پایان جنگ داخلی سوریه به همتایانش ارائه کرد. آنطور که وی اظهار داشت، "نکات کلیدی" این طرح شامل "دولت وحدت ملی، آتش بس، مبارزه با تروریسم، اصلاح قانون اساسی، و ایجاد دولتی با ثبات و دائمی بر پایه نهادهای قانونی" بود. در محافل خصوصی البته ایرانیان اظهار می‌داشتند که تعصبی روی اسد ندارند، بلکه گزینه قابل اعتمادی برای جایگزینی او سراغ ندارند. از منظر مقامات ایرانی، اسد تنها گزینه در منطقه است که در برابر حتی آشوب بیشتر موجود و ایستاده است.اما وقتی تهران در حال به دست آوردن برتری در میدان جنگ و در محافل بین‌المللی توجه بر رسیدگی و حل و فصل بحران سوریه بود، ایران هزینه‌های بیشتری برای درگیری در آنجا می‌پرداخت. در داخل کشور نیز، مردم ایران و حتی خودی‌های درون رژیم در مورد حضور کشور در بحران سوریه دچار تردید می‌شدند. آنها باور داشتند که بازداشتن داعش حیاتی و ضروری است، اما همچنین شاهد بودند که اسد و نیروهایش صدها هزار آواره، زخمی و کشته برجای و چهره‌ای مخوف از خود به نمایش گذاشته است. کم کم این واقعیت برای سپاه و ارتش روشن می‌شد که آمار کشته شدگانشان در حال افزایش است، در سال 2016 میزان کشته‌های نظامی بازگردانده شده به میهن از مرز 1000 تن گذشت. و در زمانی که کشور می‌کوشید از مزایای توافق اتمی سال 2015 و کاهش فشارهای ناشی از تحریم‌ها بهره‌مند شود، ایران میلیون‌ها دلار برای فراهم کردن پول، مشاوران نظامی، اسلحه، و سایر تجهیزات برای اسد و نیروهایش هزینه کرد. بر طبق گزارش هاآرتص "بانک‌های دولتی ایران خطوط اعتباری به مبلغ 3.6 میلیارد دلار در سال 2013 و 1 میلیارد دلار در سال 2015 برای سوریه اختصاص داده است تا این رژیم بتواند نفت و سایر اجناس را از ایران خریداری کند." و تازه این مقدار شامل سلاح‌هایی که ایران به گروه‌های مختلف در منطقه می‌دهد نیست.در بین کشورهای جهان، تهران را به عنوان حامی یک دیکتاتور بی‌رحم می‌بینند که بدون حمایتش رژیم اسد چند روز بیشتر دوام نمی‌آورد. همچنین حمایت ایران از اسد در منطقه نمایانگر یک بازیگر فرقه‌گرا است که این امر موجب مخدوش شدن چهره ایران در محور کشورهای عرب شده و نگرانی‌های کشورهای همسایه را افزایش داده است. همچنین وقتی مسکو اغلب با فراهم کردن پوشش هوایی برای نیروی‌های زمینی ایران و سوریه به صحنه نبرد اضافه شد اوضاع از قبل هم پیچیده‌تر گشت. علی‌رغم وجود همکاری، مقامات روسیه هم گاهی با تهران سرشاخ می‌شدند ـــ به خصوص زمانی که روسیه خبر استفاده از پایگاه هوایی ایران با هدف سوخت‌گیری مجدد را علنی کرد، مساله‌ای بحث برانگیز که بسیاری در ایران معتقدند خلاف قانون اساسی است. اما مناقشات دیگری در منطقه مسائل را حتی پیچیده کرد. شکاف و اختلاف بین ایران و عربستان در سال 2016 گسترده‌تر شد، وقتی دو کشور روابط خود را قطع کرده و جنگ‌های نیابتی را در افغانستان، عراق، یمن ـــ و سوریه افزایش دادند.جمهوری اسلامی وقتی وارد قضایای سوریه شد پیش‌بینی نمی‌کرد که این درگیری‌ها هفت سال طول بکشد و اسد بتواند جایگاه و مقام خود را حفظ کند. ایران احتمال داشت در میانه جنگ از جایگزینی اسد با گزینه‌ای دیگر در شام که دوست ایران باشد حمایت کند، اما وقتی مشخص شد جامعه بین المللی عمدتا شامل ایالات متحده و متحدان اروپایی آن حداقل به طور ضمنی، خواستار بقای اسد هستند، نظر خود را تغییر داد.امروز، ایران یک نقطه پایان در سوریه می‌بیند. و اگرچه بهای سنگینی را برای شرکت در آن صحنه نبرد پرداخته است، حالا مشاهده می‌شود که او در حال برداشت سود سهام خود است. اول، نیروی نظامی ایران تجربه و مهارت قابل ملاحظه‌ای را در میدان نبرد کسب کرد، به علاوه نیروهای مسلح ایران انسجام و هماهنگی بسیار زیادی پیدا کردند. و این تجربه محدود به نیروهای نظامی نبود، بلکه شامل 14.000 نیروی فاطمیون و 5.000 نیروی زینبیون شبه نظامی که ایران از مناطق دیگر به سوریه اعزام کرده است می‌شود. ایران حالا قادر است این نیروهای مبارز باتجربه و آموزش دیده را به صحنه‌های درگیری مهم بعدی شامل افغانستان و یمن گسیل کند. و طبق آنچه برخی مقامات نظامی غربی به من گفتند، ممکن است تاکنون هم این اتفاق افتاده باشد. دوم، تهران توانسته است قدرت خود را از طریق استقرار استراتژیک شبه نظامیانش در سوریه بیش از امکاناتی که دارد طرح‌ریزی کند. در حالی که این کشور فاقد کرسی شورای امنیت سازمان ملل، زرادخانه هسته‌ای، یا قابلیتهای معمول نظامی است توانسته قدرتهای جهانی را به چالش بکشد، ایران جایگاه خود را به عنوان قدرت منطقه‌ای قابل ملاحظه‌ای اثبات کرده است. سوم، این کشور عمق استراتژیک خود را افزایش داده و شاه‌راه ارتباطی با متحد غیردولتی‌اش را حفظ کرده است. توانایی حزب‌الله در حفظ سنگر خود در لبنان و رشد آن برای جمهوری اسلامی حیاتی است به خاطر اینکه وجود این گروه عمق استراتژیک ایران را افزایش می‌دهد، منابع اطلاعاتی و ضداطلاعاتی را فراهم می‌کند، و به طرح‌ریزی قدرت ایران یاری می‌رساند، اینها شامل ایجاد بازدارندگی در مقابل ایلات متحده و اسرائیل هم می‌شود. ایران حالا قادر است از طریق پایگاه خود در سوریه و نمایندگان‌اش در لبنان یکی از دشمنان اصلی خود، اسرائیل را از نفوذ در حیاط خلوت‌اش بازدارد ـــ و فقدان عمق استراتژیک دولت یهودی، به علاوه سخنرانی‌ها و موضع‌گیری‌های ضد اسرائیلی، افزایش توانایی موشکی، و حمایت از گروه‌های تروریستی که اسرائیل را هدف گرفته‌اند، نگرانی‌های این کشور را درباره افزایش حضور ایران و قابلیتهایش در همسایگی خود افزایش داده است. چهارم، ایران توانسته است داعش را در سوریه محدود کند، و تهدیدهای این گروه نسبت به مردم و قلمرو خود را به حداقل برساند.سود قابل ملاحظه دیگر مناقشه سوریه برای ایران ممکن است در آینده در راه باشد. همزمان که تهران با چالش‌های ایجاد شده در توافق اتمی توسط رییس جمهور ترامپ مواجه می‌شود و بخاطر سرعت پایین بهبود اقتصادی بعد رهایی از تحریم‌ها در پسابرجام ناامید شده است، توجه ایران به طور فزاینده‌ای به همسایه خود برای سرمایه‌گذاری و تجارت جلب می‌شود. و با اینکه سوریه جنگ‌زده فرصت اقتصادی چشم‌گیری به نظر نمی‌رسد، تهران زمینه را برای همکاری با شام آماده می‌کند.در ماه‌های اخیر، مقامات ایرانی و جامعه مدنی نقش خود را در فرایندهای بازسازی سوریه ارزیابی می‌کنند. به نظر می‌رسد شرکت‌های ایرانی نسبت به بقیه "اولویت" بالاتری در این طرح‌ها داشته باشند. نکته مهم اینکه، سپاه به درگیر شدن و حضور خود در حوزه‌های امنیتی در سوریه ادامه خواهد داد و تاکنون توافق نامه‌هایی با اسد امضاء کرده است. ایران در حال حاضر درگیر بازسازی زیرساخت‌های سوریه است، که شامل بخش انرژی هم می‌شود. و سپاه با توجه به حضور خود در سوریه و تجربه‌اش در بخش‌های نفت و گاز ایران یک گزینه طبیعی برای این فعالیت‌هاست. در خانه حکومت ایران سعی دارد فعالیت‌های اقتصادی سپاه را کاهش دهد، بنابراین و به طور طبیعی آنها سرمایه‌گذاری خارجی را به عنوان گامی در حرکت به مرحله بعد می‌بینند. همچنین برای پروژه‌های حمل و نقل بین تهران و شام صحبت‌هایی شده است، که این امر تجارت دو جانبه را تسهیل خواهد کرد. ایران امیدوار است که صادر کننده کلیدی کالا به سوریه باشد. ایرانیان همچنین به سلامت عمومی و آموزش به عنوان عرصه‌های ممکن نظر دارند تا در آینده حضور خود را هرچه بیشتر گسترش دهند. و در نهایت، جمهوری اسلامی امیدوار است به تامین کننده اصلی تسلیحات در منطقه و سوریه تبدیل شود جایی که بازار طبیعی برای فروش اسلحه و تجهیزات نظامی ایران است.از وقتی مناقشات سوریه شروع شده است، تحلیلگران در این امر که آیا ایالات متحده و متحدانش می‌بایست با نفوذ ایران در سوریه مقابله و آن را در این صحنه نبرد محدود کنند، اختلاف نظر دارند. وقتی درگیری‌ها تا اینجا کشیده شده و اسد همچنان در قدرت و بر سر جای خود باقی مانده است، تهران هم موقعیت خود را در سوریه حفظ کرده است. امروز، عملا این امر غیرممکن است که بازسازی سوریه را بدون مشارکت ایران تصور کنیم ـــ و تهران در حال انجام کارهایی است تا مطمئن شود این امر ضروری باقی می‌ماند. تلاش تهران برای استوار کردن نقش خود در سوریه پیامدهای منطقه‌ای دارد. حضور پایدار ایرانی‌ها در حیاط خلوت اسرائیل و تنش‌های موجود بین اورشلیم و تهران امکان فراهم شدن و به وجود آمدن افزایش درگیری و نزاع بین دو قدرت خاورمیانه‌ای را محتمل می‌کند. جامعه بین‌الملل برای مقابله با نفوذ ایران در سوریه شکست خورده است.هر دو سیاستی که با رهبری ترامپ ارائه و دنبال می‌شود ـــ مقابله یک‌جانبه و موردی با سوریه یا خروج کامل از سوریه ـــ تنها نقش و حضور ایران در سوریه را تقویت خواهد کرد. از یک طرف، حملات یک‌جانبه و موردی بیشتر به سوریه و بدون برنامه بلندمدت و سیاستی جامع و شفاف، نزاع و درگیری را افزایش خواهد داد، و به تهران امکان می‌دهد تا بیشتر بتواند به توجیه حضور خود در نبرد بپردازد، و ایران و روسیه را بیشتر به یکدیگر نزدیک می‌کند، و به آنها کمک می‌کند تا اختلافات در مورد عملیات نظامی را کنار بگذارند و با دشمن مشترک خود یعنی ایالات متحده برخورد کنند. از طرف دیگر، اگر رییس جمهور ترامپ ارتش ایالات متحده را از سوریه خارج کند، ایران از باز شدن دست خود در سوریه کمال بهره را خواهد برد و قادر خواهد بود طرح‌های خود را برای بازسازی پس از جنگ پیاده‌سازی کند. به جای اینها، ایالات متحده باید سیاست جامعی را که در آن فعالیت‌های ایرانیان در سوریه نیز محاسبه شده تنظیم و فرمول‌بندی کند. این سیاست به جای مقابله یک‌جانبه و موردی که با هدایت ایالات متحده انجام می‌شود باید رویکردی چند لایه داشته باشد، سیاستی که به محدود کردن ایران و روسیه در سوریه ادامه می‌دهد، با داعش مقابله می‌کند، و بازیگران اصلی را طی یک فرایند چند جانبه به کار می‌گیرد.منبع: LAWFAREمنتشر شده در ماهنامه پیشران - شماره 14خرداد ماه 1397