وسیله‌ای که هدف شد؟

نویسنده: محمد مهدی رهجو پس از خاتمه یافتن جنگ تحمیلی و روی کار آمدن دولت سازندگی، به تدریج طبقه متوسط نسبتا توانمندی شکل گرفت که میانه چندانی با گفتمان رسمی حاکمیت که در دهه شصت هژمونیک شده بود نداشت و سعی می‌کرد تا به اشکال مختلف این گفتمان را به چالش بکشد. خواسته‌ها و مطالبات جدیدی در این طبقه که موتور محرک جامعه مدنی در ایران بود شکل گرفت که هسته سخت حاکمیت روی خوشی به آن‌ها نشان نمی‌داد. این مطالبات در نهایت به شکل‌گیری جنبشی موسوم به اصلاحات منجر شد که خود را در انتخابات دوم خرداد ۷۶ با پیروزی سید محمد خاتمی به منصه ظهور رساند. به این ترتیب دهه هفتاد را می‌توان دهه تولد و هژمونیک شدن گفتمان اصلاحات دانست. گفتمانی که خود را درون ساختار تعریف می‌کرد و استراتژی آن تاکید بر وجوه دموکراتیک نظام از جمله انتخابات و صندوق رای با هدف تشدید شکاف درون ساختار بود. از این رو انتخابات برای این جریان یک کنش راهبردی بود. نیروهای موسوم به اصلاح‌طلب که قدرت خود را مدیون جنبش‌های اجتماعی بودند و با ابزار صندوق رای موفق به تشکیل دولت و حضور در مجلس ششم شده بودند به جای تاکید بر ماهیت جنبشی خود و تکیه بر جنبش‌های اجتماعی، پس از پیروزی، تمام همّ و غم خود را بر این گذاشتند تا اصلاحات را از یک جنبش به یک ساختار صلب تبدیل کنند. این رویکرد که نتایج نامطلوبی را به همراه داشت علل متعددی دارد. به عنوان مثال از بعد از روی کار آمدن دولت اصلاحات در میان جمعی از اصلاح‌طلبان این نگاه تقویت شد که مشکلات کشور ناشی از ساختار حکمرانی نیست، بلکه صرفا ناشی از نبود مدیران توانمند است که با جایگزینی مدیران کار آمد و اصلاحات بروکراتیک غالب مسائل کشور قابل حل هستند. این نوع رویکرد تقلیلی سبب شد تا جمعی از اصلاح‌طلبان، صرفا بر روی مناصب دولتی و اداری متمرکز شوند و توجهی به جنبش‌ها و جریان‌های اجتماعی نداشته باشند. اثر فاجعه‌بار دیگری که این نگاه داشت شکل‌گیری گروهی از اصلاح طلبان بود که به انتخابات و مشارکت در آن به چشم پله‌ای برای فتح سمت‌ها و مشاغل اداری نگاه می‌کردند و نهایتا فعالیت سیاسی برای آنان با بده بستان و لابی معنا می‌شد. این فهم معیوب از سیاست در دهه نود نسبت به دهه‌های هفتاد و هشتاد رایج‌تر شد. فهم ناقص برخی از ایدئولوگ‌های جریان اصلاح‌طلبی از دموکراسی، جنبش‌های اجتماعی و عرصه عمومی و ترس ناشی از تجربه سرکوب‌های پیشین، سبب شد نه تنها در جلوگیری از انحرافات این جریان عقیم و ناتوان شوند، بلکه به تقویت رویکرد محافظه‌کارانه در این جریان نیز کمک کنند. به عنوان مثال در ابتدای سال ۹۸ سعید حجاریان توصیه‌هایی به اصلاح‌طلبان کرد که یکی از مهم‌ترین آن‌ها این بود که "به‌لحاظ منطقی و با توجه به پیشینه تاریخی، چنانچه اصلاح‌طلبان [دارای پروژه سیاسی مشخص] و معترضان به وضع معیشت یک‌صدا شوند نخستین گزینه برخورد قهری، اصلاح‌طلبان خواهند بود، نه توده مردم حاضر در خیابان. از این رو اصلاح‌طلبان ضمن تمرکز بر عدالت به‌معنی‌الاعم، به‌تعبیری باید سر خود را پایین نگه دارند تا از این طوفان به سلامت گذر کنند" ( ۲۴ فروردین ۹۸ در گفت و گو با خبرگزاری جماران). در مجموع به دلایلی که در بالا به آن پرداخته شد اصلاح طلبان خواسته یا ناخواسته به خالی کردن عرصه عمومی از عنصر مردمی به حاکمیت کمک کردند. با گذر زمان این روند منجر به این شد که صندوق رای، که صرفا ابزاری برای تقویت جامعه مدنی و نیل به دموکراسی بود، برای اصلاح طلبان به هدف اصلی تبدیل شود و انتخابات و مشارکت در آن نیز دال مرکزی گفتمان اصلاحات شود و تمام کنش‌ورزی این جریان پیرامون مسئله انتخابات خلاصه گردد. این رویکرد که طی چندین سال از سوی بخش قابل توجهی از اصلاح طلبان دنبال شد پس از بیست و چهار سال نتیجه‌ای جز افول این گفتمان نداشت. برای تبیین افول گفتمان اصلاح طلبی بهتر است که از گفته‌های ژاک لَکان، پزشک و روانکاو برجسته فرانسوی، نیز وام بگیریم. به این منظور سعی می‌کنم با طرح مقدمه‌ای به توضیح سه مفهوم "دال"، "مدلول" و " مرجع" در‌ گفتمان لکان بپردازم. هنگامی که معنایی شکل می‌گیرد و یا حتی کشف می‌شود، ذهن برای شناخت کامل آن معنا به تکاپو می‌افتد تا در نهایت معنا به واقعیت بپیوندد. به طور کلی ذهن، میل به معنا دارد. اما معنای خلق شده یا کشف شده آنقدر فراخ است که لباس تنگ واقعیت مادی اندازه‌اش نیست. اصلا معنا شکل می‌گیرد تا واقعیت وضع کنونی را به چالش بکشد و انکارش کند. از طرف دیگر وضع کنونی واقعیتی انکارناپذیرست که در بودن خود اصرار می‌ورزد. "معنا" به شدن فرا می‌خواند و وضع کنونی در بودن سرسختی می‌کند. رنج انسان دقیقا از همین جا آغاز می‌شود که خود را از یک طرف در چهارچوبی مادی از اکنون می‌یابد و از طرف دیگر ذهنی دارد که خالق وکاشف معناست. ذهنی که رویا پردازست و از اکنون فراتر می‌رود. این رنج کمی نیست. همانست که تاریخ بشر را ساخته است. فاصله میان معنای خلق یا کشف شده با وضع کنونی فاصله بعیدی است که باید پر شود. اما چگونه؟ چگونه می‌توان از این فاصله عبور کرد؟ از یک طرف معنایی هست که در ظرف اکنون نمی‌گنجد، و از طرف دیگر اکنونی موجود است که گنجایش آن معنا را ندارد. چگونه باید این فاصله بعید را پر کرد؟ اینجاست که نماد و نشانه و سمبل اهمیت پیدا می‌کند. امر نمادین همان می‌شود که می‌خواهد این فاصله را پرکند. نمادها از جنس همین ماده اکنونی‌اند که در اینجا یافت می‌شوند، اما نشان از معنایی دارند که اکنون نیست. نمادها محل عبورند و راهنمای مسیر، عبور از بودن اکنونی به شدن آنچه باید باشد اما نیست. حال با این مقدمه به سراغ تعریف سه مفهوم " دال"، " مدلول" و "مرجع" از دید لکان می‌رویم. هر نشانه از سه عنصر دال و مدلول و مرجع تشکیل شده است. دال همان نماد است و علامتی است که حامل معناست، اما مدلول در قلمرو جهان خیالی پدیدار شده و عنصری است که دال به آن ارجاع می‌شود و همان معنای خلق شده یا کشف شده است که به آن اشاره شد و سرانجام مرجع، در جهان واقعی تعین یافته و به شکل عینی آشکار می شود. حال اگر دموکراسی را معنا و مدلولی بدانیم که امکان تحقق و حضور کامل آن در اکنون نیست، مسئله انتخابات و صندوق رای صرفا نماد ‌و دالی بر دموکراسیست. نمادها صرفا وسیله و ابزاری هستند که ما را به هدف نزدیک‌تر کنند. حال اگر نمادها را به جای هدف بنشانیم رسما راه رسیدن به هدف را برخود بسته‌ایم. چرا که نمادها به این دلیل که یادآور هدف هستند ارزش دارند و ذاتا از خود ارزشی ندارند. حال باید بفهمیم که چرا جریان اصلاح طلبی درجا زد و افول کرد. هدف قرار دادن انتخابات که صرفا نمادی از دموکراسی بود و ذاتا ارزشی نداشت رفته رفته منجر به فراموشی هدف اصلی شد. مسلما آنچه که گفته شد در نفی صندوق رای و یا ساختارها و نهادهای اصلاح طلبی نیست. به همان اندازه که عرصه عمومی و جنبش‌های اجتماعی می‌توانند کارساز باشند؛ صندوق رای و احزاب نیز کارساز هستند اما آنچه که برای اصلاح‌طلبی رخ داد، برقراری یک پیوند عاطفی با صندوق رای بود. به گونه‌ای که تمام هویت آن‌ها به مسئله انتخابات گره خورد و انتخابات برای آن‌ها مصداق عینی دموکراسی شد، نه نمادی از دموکراسی. همچنین عرصه عمومی و خیابان هم برای آنان مصداق بارز آشوبگری تعریف شد. در صورتی که جنبش‌های اجتماعی و اعتراضات خیابانی هم مانند صندوق رای می‌توانند ابزارهایی برای دموکراتیک کردن جامعه و ساختار حاکمیت باشند و این رویکرد اصلاح طلبان سبب شد تا نتوانند آن طور که باید با رخدادها همراهی کنند و اصطلاحا در دل رخداد قرار گیرند و از آن جا که بعد از هر رخداد، ساخت جدیدی برای میل به معنا خلق می‌شود، جریان اصلاح طلبی با کمبود ساخت مواجه شد و حتی همان صندوق رایی که زمانی کارآمد بود نیز کارآمدی خود را از دست داد. نتیجه این روند چیزی جز مرگ اصلاح طلبی نبود تا جایی که محمدرضا تاجیک در وصف احوال اصلاح طلبی می‌گوید "نعش این شهید عزیز بر روی دستان ما قرار دارد" (مصاحبه با اعتماد آنلاین، ۱۱ مرداد ۹۹). شاید چندان صحیح نباشد که با قطعیت بگوئیم در آینده سیاسی ایران دیگر اصلاح‌طلبی باز نخواهد گشت و این جریان برای همیشه مرده است. اما از جهاتی توصیف تاجیک پیرامون اصلاح‌طلبی بیراه نیست، چرا که ۲۳ سال پس از واقعه دوم خرداد نه تنها پیش رفتی حاصل نشد بلکه در کنار عقبگرد در برنامه‌ها و استراتژی‌ها سخنان جدیدی از دل این جریان شنیده می‌شود که هیچ سنخیتی با شعارهای اصلاح‌طلبی نداشته و ندارد. سخنانی از جنس تقدم بروکراسی بر دموکراسی و اینکه دموکراسی هیچ گاه هدف جریان اصلاح‌طلب نبوده است (مصاحبه محمد قوچانی با خبرگزاری تسنیم، ۳۰ دی ۹۹).