ماک دیزدار

ماک دیزدارقله ی بلند شعر بوسنیماک (محمد علی) دیزدار متولد ۱۹۱۷ – وفات ۱۹۷۱ استولاتس شهری در جنوب کشور بوسنی و هرزگوین از قله‌های ادبی معاصر این سرزمین و به باور عده‌ای بزرگ‌ترین شاعر بوسنیایی، است. شعر ماک دیزدار را به خاطر صلابت و اصالت با هیچ شاعر بوسنیایی نمی‌توان قیاس کرد. اولین مجموعهٔ شعرش، «شب‌های ووپولیسکا» را در نوزده سالگی به چاپ سپرد، اما این کتاب در سانسور پلیسی یوگسلاوی (سابق) گرفتار شد و به‌همین دلیل تا بیست سال بعد اثری از شعر او نبود. در ۱۹۵۴ سرانجام دومین کتاب شعرش را منتشر کرد و از آن به بعد نزدیک به ۱۰ کتاب شعر به خوانندگانش هدیه کرده، که مشهورترینش «خواب سنگی»، منتشر شده در ۱۹۶۶، است. عدالت، عشق و انسانیت جان‌بخش واژه‌های دیزدار است.سبک شعری ماک دیزدار که در مجموعه اشعار او بویژه در کتاب سنگ خفته؛ بر منحصر به فرد بودن این شاعر، در نوع بیان و استفاده از ترکیبات و واژه ها و صور خیال حکایت دارد. شعر ماک دیزدار در فضای سانسور ادبی سوسیالیستی کمونیستی به پیچیدگی توانست راه خود را برای بیان تجربه و الهامات شاعرانه باز کند. دیزدار شاعری آزاده بود. در جوانی و در جنگ جهانی دوم او و برادرش به جنبش پارتیزانی می پیوندند و حکومت فاشیستی کروات‌ها (اوستاشا) مادرش را به اردوگاه مرگ یسنوواتس می‌فرستد. دیزدار در زندگی خود رویه‌ای مستقلی داشت. او بخاطر همین از کارهای دولتی یکی پس از دیگری اخراج می‌شود. در اواخر دهه ۵۰ در بحث بر سر اعطای جایزه به یک نویسنده مسلمان، شغل خود را از دست می‌دهد.ماک دیزدار در سنگ خفته، مهمترین مجموعه شعریش به اوج بیان هنری خویش می‌رسد. او شعرش درباره بوسنی و هرزگوین و ساکنانش است. زیرکارانه درباره هویت بوسنی و رنج‌ها و مرارت‌هایی که بر بوشنیاک‌ها رفته، سخن می‌گوید. او الهام گرفته از سنگ قبرهای (استچی) که در بوسنی و هرزگوین، کرواسی، صربستان و مونته‌نگرو است به عنوان سمبل بوسنی در شعرش بکار می‌برد. این سنگ قبرهای حجیم با نوشته های حکاکی شده، روایتی از ساکنان کهن بوسنی است. ماک دیزدار در زمان خود بخاطر شجاعت در بیان ادبی، درباره روایت شاعرانه تلخ از سرنوشت بوسنی مورد تعقیب دستگاه فرهنگی حزبی بود. او همچنین مورد حسادت سایر ادبای حکومتی بود. او در شانزدهم جولای ۱۹۷۱ به سن ۵۴ سالگی در اثر انزوا و فشارهای اجتماعی دیگر درگذشت.نام ماک دیزدار در ایران با یدالله رؤیایی گره خورده است. نخستین بار، رؤیایی از دیدار با دیزدار در یکی از جشنواره‌های شعری نوشت و شعرش را معرفی کرد. بار دیگر اما، انتشار کتاب «هفتاد سنگ قبر» رؤیایی بود که نام ماک دیزدار را به فضای شعری ما آورد. ماجرا تکرار اتفاقی بود که پس از انتشار مجموعه‌ٔ «دریایی‌ها»ی رؤیایی رخ داد. رضا براهنی در نقد این کتاب – که در «طلا در مس» تجدید چاپ شد‌ – شعرهای دریاییِ آقای رؤیایی را چیزی شبیه به سرقت ادبی از شعرهای شاعر فرانسوی، سن ژون پرس دانسته بود. پس از انتشار «هفتاد سنگ قبر» نیز نقدی در مجلهٔ «جهان کتاب» به چاپ رسید که با مقابلهٔ شعرهای این کتاب با شعرهای ماک دیزدار، بار دیگر، رؤیایی در مکان متهم نشانده شد.- نمونه اشعار:(۱)رودخانه کبودکسی نمی‌داند او کجاستکمی درباره‌اش می‌دانیم و می‌دانیمبالای بلندی‌ها، بعد دره‌هابعد هفت و بعد هشتو کمی دورتر و بالاتربعد سروها و بعد دریاهابعد صحرا بعد گیاهانبعد صخره‌ها و بعد سنگ‌هابعد شک و بعد گمانبعد نه بعد دهآنجا زیر زمینو اینجا زیر آسمانو بازهم عمیق‌تر و بازهم قوی‌تربعد سکوت و بعد تاریکیجایی که خروسی نمی‌خواندجایی که صدای شیپوری نمی‌آیدو دوباره بیچاره‌گی و دوباره دیوانگیبعد ذهن و بعد فکر به خدایک رودخانه کبود هستعریض و عمیقبه پهنای صد سالو هزاران سال عمیقدرباره درازای آن فکر نکنتاریکی و ظلمت آن بی پایانیک رودخانه کبود هستیک رودخانه کبود هستو همه باید از آن بگذریم.(۲)یادداشتی برای سرزمینروزی روزگاری مرد دانشمندی پرسیدآن چیستکجا استاز کجا هستبه کجا استبوسنیبگومرد بی درنگ به سوال خردمند پاسخ دادمرا ببخش زمانی سرزمینی نامش بوسنی بودنحیف و لختسرد و گرسنهو همچنینمرا ببخشمغرورازخواب طولانی(۳)راه‌هاولی این همه نیستتو عزم کردی من نباشم و به هر قیمتیبه سمت من می‌آیی با یورشخندان و گریاندر مقابل اتهمه را پاکسازیو نابود می‌کنیتو عزم کردی من نباشم و به هر قیمتیولی نمی‌توانی بیابیراه واقعی راتا من...چونتو فقط راه‌های رفته را می‌شناسیو هیچ راه دیگری را نهو این راه‌ها کوچک و بی‌راهه‌اندهر چند که برای تومغرور و قویسختو درازمی‌نماید...تو تنها آن راههایی را می‌شناسیکه از چشم‌هاوقلب عبور می‌کندولی این همه نیستراه‌هایی است مقابل ما گستردهبدون ردی از کامیونبدون صف قطاربدون زمانو بدون تاریخ مصرف...تو فکر می‌کنی راه تو به درون منمطمئن و آزمودهکه از چپو راست توعبور می‌کند...خود را همواره برای آمدن به سویم فریب می‌دهیبا مسیری مشخصاز شمال یا جنوب...ولی این همه نیست...طاعونچشمانت هموارهمرا را می‌جویندزیر شاخه‌ها باد زوزه می‌کشداز ریشه‌های زمین جایی که تاریکی آن را فرا گرفته...و از بلندی بی‌نهایتازونجافشاربر سینهمی‌آوردهر چه بیشترو هر چه ممکن‌تر...ولی این همه نیست...تو قانون تقاطع را نمی‌دانیبین روشناییوتاریکی...ولی این همه نیست...تو نمی‌دانی در زندگی توسخت‌ترین حقیقتو جنگ‌های واقعیدر درونتو جریان دارد...و تو نمی‌دانی که تو کمترین شر من هستیدر بین انبوهیاز بزرگترینشرهای من...تو نمی‌دانی با چه کسیطرفی...تو هیچ درباره نقشه راه‌های من نمی‌دانیتو نمی‌دانی راه تو به منهمان راه من به تو نیست...تو چیزی درباره غنای من نمی‌دانیاز چشمان قوی تو پنهان استتو نمی‌دانیو نمی‌توانی فکر کنیکه سرنوشت بیش از آن کهتو فکر کنیبرایم مقدر کردهو داده...تو خواستی مرا به هر قیمتی نابود کنیولی هیچ جوری راه حقیقیرا تا من نمی‌یابی...می‌فهمتانسانی هستی در یک مکان و زمانکه در اکنون و اینجا زندگی می‌کندو نمی‌داند ابدیت راو فضای زمانیکه در آن هستم...من اینجا هستماز دیروز دورتا فردای دوردر فکر کردن به تو...ولی این همه نیست.جمع‌آوری: لیلا طیبی (رها)