آن سوی دیگر مهاجرت: روایتی از رنج آنهایی که مانده‌اند

گمانم اولین بار سال ۹۲ در دانشگاه تهران پوستر برنامه‌ای را با عنوان «how to apply» دیدم یا شاید اولین بار متوجهش شدم. در سال‌های تحصیلم در دانشگاه پلی‌تکنیک چنین چیزی را به خاطر نداشتم. از پلی‌تکنیک چند نفری را می‌شناختم که اپلای کرده و رفته بودند. اغلب هم به مقصد کانادا. روی حساب همان چند نفری که در دانشگاه آلبرتا می‌شناختیم به آنجا می‌گفتیم «پلی‌تکنیک واحد آلبرتا». آن زمان در دانشگاهی که من تحصیل می‌کردم هنوز رقابت بر سر ارشد مستقیم شدن در جریان بود و اپلای کردن گزینه جدی بسیاری از دانشجویان نبود. برای همین دیدن آن پوستر در دانشگاه تهران توجهم را آنچنان جلب نکرد یا شاید هم پیش خودم گفته‌ام چه کسی در چنین کارگاهی شرکت می‌کند اصلا مگر اپلای کردن کارگاه و آموزش و How to می‌خواهد.حالا ۹ سال از آن زمان می‌گذرد و دوستان من هر کدام‌شان افتاده‌اند یک گوشه دنیا. دوستانی که اتفاقی در دانشگاه‌ پلی‌تکنیک و تهران و جمع‌های سیاسی و فرهنگی سر راه هم قرار گرفتیم و در طول سال‌ها یک شبکه از دوستی‌ها و حمایت‌های عاطفی را ساختیم. طی چند سال اخیر بخش مهمی از این جمع‌ها پراکنده شد. شهریور ۱۴۰۱ هم دو نفر از حلقه دوستان نزدیک و یاران موافقم از ایران رفتند. هر بار که با پیام «ویزام اومد» در گروهی دوستی مواجه می‌شوم می‌دانم باید تبریک بگویم و انبوه احساسات منفی‌ام را پشت چند ایموجی شاد و رقصان پنهان کنم و به شهریورهایی که هر سال با اندوه یک دوری تازه از راه می‌رسند لعنت بفرستم.اولین تجربه‌ام از رفتن دوست نزدیک مربوط به سال ۹۲ است. در جمع ما همان یک نفر بود و همه ما مانده بودیم. کم کم جای خالی‌اش کم رنگ شد و ما یادمان رفت گروه‌مان پیش از این ۸ نفره بوده است. امروز ۴ نفر از ما در ایرانند و یکی هم در تلاش برای اخذ پذیرش. از تابستان ۹۷ هیچ شهریوری بدون خداحافظی نبوده است. حالا عکس‌های قدیمی‌ را که نگاه می‌کنم ناخودآگاه پی درصد مانده‌ها و رفته‌ها می‌روم. از این عکس ۵۰ درصد ایرانند. از آن عکس ۶۰ درصد. جاهای خالی آن قدر زیاد شده که دیگر قابل التیام نیست. اغلب مطالعات مهاجرت حول دیاسپورا و رفته‌ها شکل گرفته است و کمتر به مانده‌ها و آنچه تجربه می‌کنند پرداخته شده است. برای همین هم باید می‌نوشتم که ببینم اصلا چه بر سر مایی که مانده‌ایم می‌آید؟ چه عواطفی را تجربه می‌کنیم؟ اصلا چرا مانده‌ایم؟‌ چرا رنج رفتن و از صفر شروع کردن را به جان نمی‌خریم؟ یا شاید بهتر باشد بپرسم آن نقطه‌ای که رنج رفتن بر رنج ماندن می‌چربد کجاست؟بازنده‌ها«تو که فنی خوندی و زبانتم که خوبه، تو چرا نرفتی؟» بارها و بارها با این پرسش مواجه شده‌ام. پرسشگر گاه از خانواده و اقوام و گاه دوستان، سوالی را مطرح می‌کند که نیت بدی پشت آن نیست ولی با این پرسش من را در جایگاه متهم می‌نشاند. حال من باید از نرفتنم دفاع کنم. باید اعتراف کنم که رزومه خوبی نداشتم، احتمالا معدلم پایین بوده‌ است و نمی‌توانستم فاند بگیرم یا بگویم اصلا نمی‌خواستم در آن رشته فنی ادامه بدهم. بعد منتظر می‌ماندم تا قاضی حکم را اعلام کند: «متهم، بازنده است». نه دقیقا با عبارت «تو بازنده‌ای» بلکه با جملات ظاهرا محبت‌آمیزی نظیر «تو حیف شدی»، تمام روزهای زیسته‌ام در ایران را خاکستر می‌کردند. خودم را به سختی از میان سطور کتاب‌ها می‌کشم و تقلا می‌کنم که مورد پسند دانشگاه‌های «خارج» قرار گیرم تا بعدها خرج تحصیل و زندگی‌ام را بدهند. به امید روزی نشسته‌ام که بروم و بگویم نجات یافتم. بعد هم عکس‌هایی از خیابان‌های تمیز و مناظر زیبا و دوستان تازه یافته‌ی خارجی‌ام بگذارم و خودم را از شر احساس بازنده بودن رها کنم.اضطرابمعمولا برای درس خواندن به کتابخانه ملی می‌روم، جایی که روی اغلب میزهایش کتاب‌های آیلتس و تافل و زبان آلمانی قرار دارد. گاهی احساس می‌کنم در جریان مسابقه‌ای هل داده شده‌ام که نمی‌دانم چیست. مدام پشت سرم را نگاه می‌کنم و خانواده و دوستان و اجتماع اطرافم را می‌بینم که تشویقم می‌کنند که بروم. می‌ترسم از گروه خود عقب بمانم. نامطمئن به پیش می‌روم و در هر قدم از خود می‌پرسم «من اینجا چه کار می‌کنم؟» شاید اصلا نمی‌خواهم کاره‌ی خاصی بشوم. از آن طرف در چشم‌های این آدم‌ها نگاه می‌کنم و می‌ترسم ناامیدشان کنم. به روبه‌رو نگاه می‌کنم به آینده‌ای که مبهم است و نمی‌دانم گام درست چیست. اضطراب عقب ماندن از دیگران، اضطراب اثبات خود به دیگری، اضطراب مورد پسندِ «خارج» واقع شدن، اضطراب رانده شدن از «خانه»، اضطراب تنها شدن در وطن، همه این‌ها بار سنگینی روی دوش ما مانده‌ها گذاشته است.ابهامدر تدریس زبان مفهومی داریم که به آن می‌گوییم «تحمل ابهام». از زبان‌آموز انتظار می‌رود بدون آنکه تمام واژگان یک متن را بداند آن را فهم کند و در برابر میل یافتن معانی واژه‌های ناآشنا در دیکشنری مقاومت کند. طبیعتا متن هرکس فقط کمی بالاتر از سطح زبان اوست. اما در وضعیت اقتصادی اجتماعی که ما در آن قرار داریم، گویی متن سطح پیشرفته را به زبان‌ آموز مبتدی داده‌اند. حد ابهام و عدم قطعیت گاه بیش از توان روانی ماست. باید بین دو وضعیت مبهم انتخاب کنیم، ابهام رفتن و ابهام ماندن. اکنون گویا ابهام ماندن بیش از رفتن است. تو نمی‌دانی آیا چند ماه آینده اینترنتی خواهی داشت؟ قیمت‌ها چقدر رشد خواهد کرد؟ آیا هرگز می‌توانی مستقل شوی؟ از طرفی شبکه‌های دوستی و حمایت‌ عاطفی‌ به واسطه مهاجرت دوستان سست‌تر می‌شوند. آیا چیزی از این شبکه‌ها باقی خواهد ماند؟ شبکه‌های که سال‌ها زمان برده تا ساخته شود و اکنون هر تکه‌اش افتاده یک گوشه دنیا و دل‌خوشی‌مان این است که دست کم این تکه‌های قلبمان بروند اروپا، نه آمریکا و کانادا و استرالیا که دریا دریا فاصله است و اضطراب مزاحم بودن هم اضافه شود برای آن چند دقیقه ویدئوکالی که قرار است جای آغوش‌های امن دوستانه را بگیرد.وطن هتل نیست،‌ اتاق فرار استدر قسمتی از پادکست رادیو مرز پیرامون مهاجرت، شخصی روایت می‌کرد که با گروهی از ایرانیان ساکن شهرشان قصد داشتند برای تفریح به اتاق فرار بروند. یکی از افراد آن جمع شوخی‌ای را مطرح می‌کند که حقیقت تلخی در آن نهفته است: «ما بزرگترین و سخت‌ترین اتاق فرار دنیا را پشت سر گذاشته‌ایم». این نگاهی است که بسیاری رفته‌ها به خود دارند: «نجات‌یافته» یا «موفق به فرار شده». در مقابلش ما هستیم: «نجات‌نیافتگان»، «ناکام ماندگان». گویا آن‌ گروه، مزیت‌ها، شانس‌ و ارزش‌های متفاوتشان را تماما نادیده‌ گرفته‌اند و به مهاجرت به چشم دستاوردی بزرگ و کمیاب نگاه می‌کنند. مگر می‌شود کسی نخواهد برود؟‌ اگر نرفته‌ای یعنی نتوانسته‌ای، یعنی به اندازه کافی خوب نبوده‌ای. یعنی بی‌عرضه تنبلی هستی که حال اپلای کردن و رفتن ندارد. ترسویی که نمی‌خواهد با رنج‌های مهاجرت مواجه شود. این نگاه، خشم ایجاد می‌کند، فاصله می‌اندازد بین رفته‌ها و مانده‌ها. از آن طرف گاه رفته‌ها انتظار دارند تو زندگی روزمره خود را فدای تغییرات اساسی در ایران کنی. از تو انتظار فداکاری دارند درحالیکه خود به نجات فردی روی آورده‌اند. اگرچه هر دو طرف در رنجیم اما گویی حسی از طلبکاری در برخی از رفته‌ها و خشمی در مانده‌ها وجود دارد.مبارزهازمانیکه ماندن معنی بازنده بودن می‌دهد سخت می‌شود از چیزهایی حرف زد که تو را در اینجا نگه داشته است. یک بار در صفحه شخصی‌ام از دوستان و دنبال‌کنندگان پرسیدم چرا نرفته‌اید. اغلب دوستان و آشنایان من فارغ‌التحصیلان دو دانشگاه تهران و پلی‌تکنیک‌ند و عده‌ای نیز در شریف، خواجه نصیر، علم و صنعت و علامه‌طباطبایی درس‌ خوانده‌اند. تقریبا نیمی از این افراد از ایران رفته‌اند و آن نیمه‌ای که مانده‌اند اغلب «وابستگی‌های خانوادگی» را به عنوان دلیل نرفتن ذکر کردند. دلیلی موجه که تو را از آن نگاه سنگینِ متهم‌کننده مصون می‌دارد. برخی نیز دلایل پیچیده‌تری داشتند. در پاسخ به پرسشِ «اگر چه بشود می‌روید» هم اغلب مساله‌ی اینترنت و کسب و کارشان را مطرح کردند. چیزی که در خلال روزهای اعتراضات در میان همین افراد شاهد بودم کاهش انگیزه رفتن بود. آدم‌ها دل‌شان می‌خواست بمانند. بمانند و به سیاق خود پس بگیرند. همان‌هایی که بیان کرده بودند اگر اینترنت قطع شود می‌رویم، همان‌ها تمام تلاش‌شان را برای اتصال اینترنت خود و دوستان‌شان کردند. حتی بسیاری رفتگان بیان کردند که چقدر دل‌شان می‌خواهد اکنون ایران را تجربه کنند. خیابان‌های به آتش کشیده شده و محو در دود غلیظ اشک‌آور که هرلحظه ممکن است گلوله‌ای پلاستیکی یا ساچمه‌ای بدنت را هدف گیرد جذابیت بسیاری یافته بود. در آن روزها ماندن و بودن در ایران معنای جدیدی یافته بود: «مبارزه و مقاومت». تبعیدی‌هارفته‌‌ها هم برای ساخت هویتی که با مقاومت عجین شده است در تلاش بوده‌اند. تلاشی که گاه حسی از خشم در مانده‌ها برمی انگیزد. برخی مهاجرین آن چنان از «مجبور بودن» صحبت می‌کنند که گویی تبعید شده‌اند. آن‌ها برای خود هویتی «تبعیدی» جعل می‌کنند و تبعیدی‌های واقعی، آن‌هایی که حقیقتا از وطن رانده شده‌اند را به حاشیه می‌برند. این دسته از افراد پشت واژه‌ تبعیدی سنگر می‌گیرند مبادا بابت انتخاب‌شان برای زندگی بهتر سرزنش شوند. گویی وجه اشتراک ما مانده‌ها و رفته‌ها متهم بودن است.عواطف متلاطم و سخن آخرریموند ویلیامز زمانی برای مطالعه‌ی فرهنگ به سراغ چیزی می‌رود که آن را «ساختار احساس» می‌نامد. ویلیامز ساختار احساس را یک حس یا فهم مشترک فرهنگی بر می‌شمارد. آنچه در این نوشتار آمده بود برداشت شخصی‌ام از فهم مشترکی است که گمان می‌کنم میان اجتماع کوچک دانش آموختگان دانشگاه‌های برتر دیده‌ام. تلاش کردم نشان دهم این عواطف مشترک چگونه «ماندن» را در موقعیت‌های مختلف معنا کرده است و چگونه ما تلاش می‌کنیم از منظر دیگران موجه بمانیم.