داغ بردگی یا وظیفه‌ای عمومی؟!

بررسی تاریخی پدیده‌ی سربازیسجاد بهرامی پاکرو/ کارشناسی/ مهندسی دریا/ صنعتی شریفسربازی، نامی آشنا برای تمامی افراد است. تا حدودی شاید آورنده اضطراب برای مردان باشد، زمانی که نامش به گوش می‌رسد. دورانی که در آن دو سال از طلایی‌ترین سال‌های جوانی صرف امری به نام «نظام وظیفه عمومی» می‌شود. مسئله‌ای که همواره مورد جدال و بحث اقتصاد‌دانان، فعالین حقوق بشر، حاکمان و صلح طلبان و جنگ‌ستیزان بوده است. اما مبدأ تاریخ خدمت سربازی یا به عبارتی نظام وظیفه عمومی و شکل‌گیری ارتش مدرن کجاست؟ در ایران این پدیده مدرن کی ظهور کرد؟ «سربازی اختیاری» چرا و چگونه در کشور‌های جهان به همت اقتصاد‌دانان و اراده عمومی و فعالان صلح طلب جایگزین «سربازی اجباری» شد؟ این‌ها سه مسئله‌ای هستند که سعی شده در حد امکان در این مقاله به آن‌ها پرداخته و پاسخ داده شود.مبدأ سربازی یا نظام وظیفهاصل خدمت سربازی، نظام وظیفه و مشارکت همگانی به هزاران سال پیش، دوران باستان بین‌النهرین یا میان‌رودان باز می‌گردد. قبل از وجود سرباز حرفه‌ای یا طبقه جنگ جو، بابلیان از سیستم سربازی به نام ایلکام (1) استفاده کردند. در آن کارگران و خانواده‌های کشاورز، مستلزم ارائه خدمت سربازی برای شاهان در ازای حق مالکیت زمین خود بودند. سیستم سربازی ایلکام در قوانین حمورابی آورده شده است. شبیه به این سیستم سربازی در دوران فئودالیسم قرون وسطی در اروپا رایج بود. در واقع کشاورزانی که می‌خواستند زمینی را کرایه کنند یا حق مالکیتی بر زمین خود داشته باشند موظف بودند از هر خانواده یک مرد به خدمت نظامی فرستاده و مشغول شود.[1]تاریخچه تشکیل ارتش مدرن و نظام وظیفه عمومی در جهانپس از آنکه نگاهی خلاصه‌وار به مبدأ نظام وظیفه داشتیم، حال می‌خواهیم کندوکاوی در ارتش مدرن و نظام وظیفه عمومی داشته باشیم که مسئله‌ای مهم و چالش برانگیز است. تاریخ خدمت نظام وظیفه عمومی یا همان سربازی مدرن که دربرگیرنده نام نویسی شهروندان بدون توجه به طبقه اجتماعی آن‌ها برای خدمت ارتش است، به فرانسه برمی‌گردد. پس از سقوط نظام شاهنشاهی در فرانسه و شکل گرفتن نخستین جمهوری جهان در سال 1789 میلادی که انقلاب بزرگ فرانسه نامیده می‌شود، همسایگان اروپایی فرانسه قصد داشتند به فرانسه برای احیای قوانین پادشاهی کنند. فرانسه نیاز به ارتشی بزرگ برای مقابله داشت. در سال 1798 میلادی طرح خدمت نظام وظیفه عمومی یا سربازی مدرن به وسیله ژان باپتیست جردن، نماینده مجلس فرانسه به مجلس این کشور ارائه شد و به تصویب نمایندگان آن رسید. این قانون تبیین کننده خدمت سربازی برای همه افراد مجرد، توانا و مرد در سن 18 تا 25 سالگی بود. این قانون باعث شد «ملت مسلح» ناپلئون بناپارت تشکیل شود. به طوری که بین سال‌های 1800 تا 1813 میلادی بیش از 2.6 میلیون نفر از مردان فرانسوی به ارتش ملی فرانسه پیوستند تا این ارتش در مقایسه با ارتش‌های حرفه‌ای اما کم جمعیت، (حدود ده هزار نفر)، کشورهای اروپایی دیگر به شدت ترسناک به نظر برسد. این طرح باعث شد تا نخستین جمهوری جهان مدرن بتواند، از خود در مقابل حملات پادشاهی اروپایی حفاظت کند. ناپلئون با استفاده از قدرت نظامی توانست ارتش سلطنتی پروس را شکست دهد؛ در نتیجه ایده نظام وظیفه عمومی در جهان گسترش یافت.[2]مروری بر پرونده نزدیک به یک قرن سربازی در ایرانسربازگیری در ایران در طول تاریخ نام‌های مختلفی نظیر محافظ ، گارد جاویدان، یاران فنا ناپذیر، قزلباش، قوای‌محلی، تفنگچی‌لر، قوللر، نسقچی‌لر، سپاهیان‌ایلات، قوای ولایتی و ... داشته است.جرقه‌ی پدیده سربازی اجباری در زمان محمدعلی شاه و مشروطه خواهان زده شد. در آن برهه تاریخی گروهی از رادیکال‌های آذری جمعیت مجاهدین را تشکیل دادند. جمعیت مجاهدین ضمن برقراری ارتباط با سوسیال دموکرات‌های باکو اعلامیه بلند بالایی منتشر کرد. در این اعلامیه که نخستین برنامه سوسیالیستی منتشر شده در ایران بود دفاع مسلحانه از مشروطیت؛ دست یابی به «عدالت اجتماعی» و «برابری تدریجی» از طریق پارلمان؛ دادن حق رای به همه شهروندان بدون توجه به مذهب و طبقه؛ توزیع مجدد کرسی‌های مجلس بر پایه جمعیت هر منطقه؛ تضمین حق انتشار، بیان، تشکیل سازمان، انجمن و اعتصاب؛ ایجاد مدارس رایگان عمومی برای همه کودکان؛ بیمارستان و درمانگاه‌های رایگان برای فقرای شهری؛ فروش املاک «اضافی» سلطنتی به دهقانان بی‌سرزمین؛ وضع مالیات بر درآمد و ثروت، نه بر خانواده؛ هشت ساعت کار روزانه؛ و دو سال خدمت نظام وظیفه اجباری خواسته شده بود. در واقع اینجا اولین جایی بود که ایده سربازی نوین و تشکیل ارتش مدرن در ایران مطرح شد. اما عملی شدن این طرح به زمانی که رضاخان بر روی کار بیاید و قدرت را به دست بگیرد موکول شد. نمایندگان محافظه کار مجلس چهارم دوران قاجار با حفظ رضا خان در مقام وزارت جنگ، تصویب بودجه نظامی برای سرکوب شورش‌های عشایر و اعطای اجازه جمع آوری درآمدهای حاصل از زمین‌های دولتی و مالیات‌های غیر مستقیم به وی، خدماتش را تلافی کردند. آنها، هم‌چنین، در بیشتر نواحی قبیله‌ای حکومت نظامی برقرار کردند. بودجه‌ای به منظور اعزام سالانه شصت افسر برای تحصیل در آکادمی‌های نظامی فرانسه تصویب کردند و هنگامی که احمدشاه تلاش می‌کرد تا مقام فرماندهی کل قوا را حفظ کند، به پشتیبانی رضاخان برخاستند. البته هنگامی که در آخرین روزهای مجلس چهارم رضاخان لایحه نظام وظیفه اجباری را به مجلس داد، این ائتلاف، ناگهان برهم خورد. در این لایحه پیشنهاد شده بود که همه مردان جوان باید دو سال کامل در خدمت نیروهای مسلح قرار گیرند. به نظر رضاخان، سربازگیری عمومی، ارتش حرفه‌ای را در حقیقت به ارتش ملی تبدیل می‌کرد. به اعتقاد بیشتر زمین داران بزرگ چنین نظام وظیفه‌ای اقتدار پدرانه آنان را از بین می‌برد و نیروی کار اصلی را از روستاها خارج می‌کرد. از دیدگاه علما، به ویژه آیت الله مدرس، دو سال تلقین و آموزش در یک نهاد غیرمذهبی تحت اداره افسران ضد روحانی، اخلاق اجتماعی و دیانت عمومی را فاسد می‌کرد. بنابر فتواهای جداگانه برخی علما، خدمت نظامی اصول تشیع و بنیادهای اسلام را به خطر می‌انداخت. بنابراین رضاخان فرصت را غنیمت شمرد تا در فاصله مجلس چهارم و پنجم، با اصلاح طلبان غیر مذهبی، که از سال 1285 به بعد طرفدار نظریه سربازگیری عمومی بودند، متحد شود. رضا خان با به کارگیری ارتش برای دستکاری در انتخابات بیشتر حوزه‌های قبیله‌ای، توانست اکثریتی موثر از حزب سوسیالیست و حزب تجدد را به مجلس جدید وارد کند. این اکثریت بلافاصله دست به اصلاحات گسترده‌ای زدند. سرانجام رضاخان توانست به خواسته خویش برای تشکیل ارتش مدرن برسد و زمین‌داران بزرگ و محلی مثل بختیاری‌ها، آذری‌ها و ... را که با سربازان محلی‌شان ایجاد خطر می‌کردند و کشور را در معرض تجزیه قرار داده بودند، سرکوب کرده و کشور را یکپارچه سازد.[3]مسیر طی شده قانونی سربازی در پستی و بلندی‌های تاریخمبنی بر گزارش ایسنا حول موضوع سربازی اجباری در ایران، 16 خرداد سال 1304 در پی تشکیل اداره کل «احصائیه و سجل احوال»، قانون نظام وظیفه عمومی و احضار به خدمت زیر پرچم به پیشنهاد وزیر جنگ وقت به تصویب مجلس شورای ملی رسید که بر اساس آن همه مردان 21 سال باید به اجبار خدمت سربازی اعزام می‌شدند. علاوه بر آن قانونی هم برای تعیین جمعیت حقیقی کشور و ثبت احوال آنان وضع و قانـــون خدمت اجباری سربازی نیـــز از تصویب مجلس گذشت و شعبه «سربازگیری» سابق از 28 بـهمن همان سال به «دایره نـظام اجباری» تبـدیل شد. دایره‌ نظام اجباری در ســال 1305 به «اداره نظام اجباری» ارتقاء یافت؛ اما این اداره نیز به تبعیت اوضاع کشور در آن زمان ثبات چندانی نیافت و در15 خرداد سال 1307 به «اداره نظام وظیفه عمومی» تغییر نام داد. قانون نظام وظیفه عمومی در سال 1317 جایگزین قانون مصوب سال 1304 شد که البته پس از آن نیز تغییراتی در سازمان اداره و افزایش نواحی و حوزه‌های آن روی داد. به نحوی که در سال 1313 تعداد نواحی و حوزه‌های مستقل آن مطابق سازمان لشگرهای 17 گانه به 17 منطقه سربازگیری افزایش یافتند. مناطق و نواحی نظام‌ وظیفه تا سال 1314 از نظر تشکیلات و امور فنی، تابع اداره مرکزی نظام وظیفه عمومی بودند. اما از آن سال به بعد از نظر کادر سازمان (جزء پادگان‌ها) و کارهای فنی تابع اداره مرکزی باقی ماندند. در سال 1335 امور سربازگیری از ارتش منفک و به وزارت کشور واگذار شد اما اجرای این قانون به علت عدم‌آمادگی وزارت کشور تا مهرماه سال 1341 به تعویق افتاد. سرانجام از 29 اسفند سال 1343 امور نظام‌ وظیفه به ژاندارمری کل کشور محول شد و در تاریخ 30 دی 1344 نیز لایحه قانونی انتقال افسران و درجه‌داران و اموال نظام‌ وظیفه به ژاندارمری کشور به تصویب دو مجلس شورا و سنا رسید که از این تاریخ به بعد اداره کل مرکزی به نام «اداره وظیفه عمومی» نامیده شد. این قانون تا پیروزی انقلاب اسلامی با تغییرات چندانی روبرو نشد؛ اما پس از آن مطابق با تغییرات سازمانی، تشکیلاتی و متناسب با اوضاع و احوال، تغییراتی نیز در قوانین و مقررات سربازی به وقوع پیوست که با برخورداری از تجربیات گذشته و ملاحظه شرایط به‌ سر بردن کشور در ایام جنگ تحمیلی با عراق، قانون خدمت سربازی مشتمل بر 67 ماده و 57 تبصره در جلسه روز یکشنبه 29 مهرماه 1363 در مجلس شورای اسلامی تصویب و در تاریخ هشتم آبان سال 1363 به تایید شورای نگهبان رسید. سرانجام پس از حدود 27 سال قانون اصلاح موادی از قانون خدمت وظیفه عمومی با هدف توانمندسازی، رشد و تعالی، بالندگی و ارتقای منزلت اجتماعی، خوشایندسازی و بهبود وضعیت خدمت سربازان در 22 آبان سال 90 به تصویب مجلس هشتم رسید و پس از تایید شورای نگهبان در دوم آبان، 20 روز بعد از سوی رییس جمهور ابلاغ شد. در حال حاضر خدمت وظیفه عمومی در ایران 30 سال شامل چهار دوره، ضرورت، احتیاط و ذخیره اول و دوم است که در زمان صلح تنها هر فرد ذکور ایرانی باید دوره دو ساله ضرورت را که به تشخیص شورای عالی دفاع در صورت وجود مشمول مازاد می‌توان مدت آن را تا 18 ماه تقلیل داد، سپری کند.نواع مختلف نیروهای مسلح در جهان. سبز: بدون نیروهای مسلح. آبی: بدون خدمت سربازی (ارتش داوطلبی / حرفه ای). نارنجی: دارای خدمت سربازی، در حال حذف در کمتر از ۳ سال. سرخ: دارای خدمت سربازی.اما سربازی اختیاری و تحول ...برای بررسی این موضوع به آمریکا سفر می‌کنیم. قانون سربازی اجباری در آمریکا تا سال‌ها ادامه داشت. اما جنگ بین آمریکا و ویتنام حادثه‌ای ویژه و نقطه عطفی در تحولات پدیده سربازی بود. در این هنگام مخلفان سرشناسی در مقابل سربازی اجباری همچون «محمد علی کلی» یا «میلتون فریدمن» ظهور کردند.ایالات متحده یکی از نخستین کشورهایی بود که در سال 1973 سیستم سربازی اجباری را تحت فشار افکار عمومی و به خصوص پس از اعتراضات صورت گرفته طی دوره جنگ ویتنام دستخوش تغییر و تحول کرد.نخستین بار کمپین انتخاباتی ریچارد نیکسون در سال 1968 مطرح شد و یکسال پس از پایان جنگ ویتنام در سال 1972 عملی شد. در سال‌های بعد کشورهای بیشتری تصمیم به لغو سیستم سربازی اجباری گرفتند و مجددا به استفاده از ارتش حرفه‌ای روی آوردند. به عنوان مثال، فرانسه پایه گذار سیستم نظام وظیفه عمومی و سربازی مدرن، 203 سال پس از اجرای قانون سربازی اجباری توسط ناپلئون، سرانجام در سال 2001 خدمت سربازی را به طور کامل لغو کرد. آلمان پس از شکست خوردن در مقابل ناپلئون به سربازی مدرن روی آورد و ارتش بزرگی را ایجاد کرد اما از ژوئیه 2011 خدمت نظام وظیفه عمومی را برای دوره صلح حذف کرد. در کشورهای منطقه عراق از ابتدای سال 2013 و افغانستان، پاکستان، عربستان، امارات متحده عربی و بحرین از سال 2012 خدمت سربازی اجباری حذف شد.[4]چرا یک ارتش داوطلبانه نداشته باشیم؟در روز 27 ژانویه سال 1973، خدمت اجباری مردان در ایالات متحده به پایان رسید و در روز 30 ژوئن همان سال قانون خدمت اجباری منقضی شد. بدین شکل خدمت اجباری که از سال 1940 به غیر از مدتی از ماه مارس 1947 تا ژوئن 1948 در ایالات متحده به اجرا درآمده بود به تاریخ پیوست. ریچارد نیکسون در مبارزات انتخاباتی سال 1968 با هنوبرت هامفری که مدافع سرسخت خدمت اجباری بود، قول اتمام این قانون را داد ولی تقریبا هیچ کس بین سال‌های 1968 تا 1970 معتقد نبود که این قانون به زودی لغو می‌شود. با این وجود پنج سال پس از نطق رادیویی نیکسون قانون خدمت اجباری لغو شد. چهار دهه پس از لغو این قانون، دیگر خبری از خدمت اجباری نیست. چگونه خدمت اجباری به این سرعت لغو شد؟یکی از دلایل اصلی این رخداد، کارهای بسیار گسترده ای بود که اقتصاددانان از میانه دهه 1960 تا پایان آن انجام دادند و نشان دادند که هزینه انسانی خدمت اجباری چقدر زیاد است و چگونه می‌توان یک سیستم کاری داوطلبانه در نیروهای نظامی به وجود آورد. برای مطالعات تجربی می توانید به کار ولتر اوبی، پروفسور اقتصاد در دانشگاه واشنگتن مراجعه کنید. در این کار او بین هزینه‌های انسانی و اقتصادی ارتش تفکیک قائل شد. او به خوبی نشان می‌دهد که خدمت اجباری می‌تواند هزینه بودجه‌ای ارتش را کاهش دهد اما هزینه پنهان دیگری در مورد رفاه سربازان و افراد دیگری که می‌خواهند داوطلبانه وارد ارتش شوند وجود دارد. اما مشهورترین فرد در این زمینه میلتون فردیمن است. در دسامبر 1966 در همایشی چهار روزه در دانشگاه شیکاگو، فریدمن ایده اقتصادی و فلسفی خود را تحت عنوان «چرا یک ارتش داوطلبانه نداشته باشیم؟» ارائه داد. با خواندن مباحث این کنفرانس متوجه می‌شوید که می‌توان افراد مختلف با دیدگاه‌های ایدئولوژیک گوناگون را یافت که با این قانون مخالف اند اما این اقتصاددانان هستند که به طور جالب توجهی بر ضد قانون دلایل منطقی و اقتصادی می‌آورند. سخنرانی فریدمن و اظهار نظرات مختلف او به عقاید دیگر سخنرانان هنوز بعد از چهار دهه قابل توجه است. یکی از بهترین قسمت‌های سخنرانی او آنجاست که او مخالفان با قانون خدمت اجباری را موافقان با «اجیر کردن» سربازان می‌داند. فریدمن در یکی از اظهار نظرات پایانی خود در این کنفرانس می‌گوید: «من در کنفرانس‌های زیادی شرکت کردم اما هیچ کدام به اندازه این کنفرانس بر شنوندگان تاثیر نگذاشته است.» در نظرسنجی که پیش از آغاز کنفرانس انجام شده بود، دو سوم مخاطبان موافق قانون خدمت وظیفه بودند اما در نظرسنجی پایانی کنفرانس، دو سوم بر ضد آن بودند. فریدمن معتقد است این کنفرانس نقطه عطفی در پایان یافتن قانون خدمت وظیفه بود. ویلیام مکلینگ، اقتصاددان در یادداشت معروفی در این رابطه نوشت: «هر دولتی برای انجام اهدافش چه راهسازی باشد و چه تشکیل یک ارتش، به ناچار دو راه پیش روی خود دارد. دولت می‌تواند ابزار را از مالکیت بخش خصوصی بیرون آورد و مردم را مجبور کند تا آن کار را انجام دهند یا آنکه خود با خرید وسایل و نیروی کار، آن هدف را محقق کند. در گزینه اول تنها بخشی از مردم که مالک آن ابزار خاص هستند و افرادی که مجبور می‌شوند برای دولت کار کنند، هزینه پروژه مورد نظر دولت را می‌دهند. آنها برای انجام پروژه مالیات می‌دهند اما مالیاتی خاص که پولی نیست اما در راه دوم همه مردم هزینه کالا و خدمات را پرداخت می‌کنند. بنیامین فرانکلین بیش از 200 سال پیش نشان داده بود که اجبار افراد به کاری خاص چگونه ایجاد مالیاتی مخفی می‌کند و آن را غیرقانونی دانسته بود. پس از لغو قانون وظیفه در ایالات متحده تا به امروز هر گاه کمی بحث در مورد برگرداندن این قانون شده است، اقتصاددانان در خط مقدم مبارزه با این مباحث بوده‌اند. از جمله این اقتصاددانان می‌توان به پل هوگان متخصص نیروی کار در ارتش و استیون سایلک، اقتصاددان و عضو نیروی دریایی ایالات متحده اشاره کرد. امروزه خود ارتش بیش از همه مخالف سرباز وظیفه است. این کاری بود که با همت اقتصاددانان صورت پذیرفت.(2)او به خوبی نشان می‌دهد که خدمت اجباری می‌تواند هزینه بودجه‌ای ارتش را کاهش دهد اما هزینه پنهان دیگری در مورد رفاه سربازان و افراد دیگری که می‌خواهند داوطلبانه وارد ارتش شوند وجود دارد.حرف آخربا توجه به روند طی شده در جهان و کشور، می‌توان بیان کرد که قانون نظام وظیفه عمومی، یک پدیده ثابت و صد در صد کارآمد نیست. این شیوه، در مقاطعی از تاریخ با توجه به مقتضیات و تجربیات روز، پاسخگوی نیاز کشورها برای داشتن ارتش قوی بوده است ولی با تغییرات صورت گرفته در وضعیت نظامی، اقتصادی و اجتماعی کشورها و همچنین وجود مخالفت‌های عمومی که در اکثر کشورهای جهان با چنین قوانینی شکل گرفته، زمینه برای انتقال از شیوه قدیمی سربازی همگانی به شیوه جدید ایجاد ارتش حرفه‌ای فراهم شد. از نظر بنده از همه مهم‌تر رعایت حقوق دسته‌ای افراد به نام صلح طلبان است که حاضر به جنگیدن نیستند. همواره دولت‌ها در راه حق نمی‌جنگند. اجبار به کشتن مظلوم همانند اتفاقی که در جنگ ویتنام افتاد از جمله معایبی است که از لحاظ حقوق بشری نیز می‌توان به سربازی اجباری خرده گرفت. حقوق اقلیت‌ها و ضد جنگ‌ها باید حفظ شود که با خدمت نظام وظیفه عمومی، حقوق انسانی این افراد در معرض خطر قرار دارد.حقوق اقلیت‌ها و ضد جنگ‌ها باید حفظ شود که با خدمت نظام وظیفه عمومی، حقوق انسانی این افراد در معرض خطر قرار دارد.پاورقی‌ها:(1): ilkum(2): عنوان این مطلب مربوط به مقاله معروف میلتون فریدمن در مورد قانون سربازی اجباری ایالات متحده آمریکا بود که در دهه 1960 نوشته شد. یادداشت حاضر،خلاصه ای از یادداشت «دیوید هندرسون» است که پیش از این توسط پویا جبل عاملی با عنوان «نقش اقتصاددانان در لغو خدمت اجباری ایالات متحده» ترجمه شده بود.مراجع:[1]: https://www.history.com/topics/us-government/conscription[2]: هفته‌نامه‌ی تجارت فردا، شماره‌ی 113، مقاله‌ی از سربازی اجباری تا ارتش حرفه‌ای، https://www.eghtesadnews.com/fa/tiny/news-145661و https://www.history.com/topics/us-government/conscription[3]: ایران بین دو انقلاب، یرواند آبراهامیان، نشر نی[4]: هفته‌نامه‌ی تجارت فردا، شماره‌ی 113، مقاله‌ی از سربازی اجباری تا ارتش حرفه‌ایبرای ورود به کانال پیام‌رسان تلگرام ماه‌نامه دانشجویی «داد» کلیک کنید.