جنگ‌ها، فاتح ندارند

در نشست رمان 《سفربه‌آتش》جلسۀ بررسی و رونمایی رمان «سفربه‌آتش» با حضور نویسندۀ اثر، مریم مطهری‌راد و تیمورآقامحمدی نویسنده و منتقد برگزار شد.این نشست که با همکاری کتابخانۀ مرکزی پارک‌شهر و کتابخانۀ امام‌صادق(ع) در شهر قم ترتیب اثر داده شد میزبان تعداد زیادی از دوستاران ادبیات داستانی بود که کتاب سفر به آتش را خوانده بودند.تیمور آقامحمدی، منتقد اثر، در شروع گفت‌وگو ضمن اشاره به مسأله‌مند بودن رمان گفت: این رمان برآمده از یک اندیشه است و مشخص است نویسنده واقعا حرفی برای گفتن دارد. چیزی او را وادار کرده بنویسد. نویسندۀ پنهان هر متن کسی است که نمی‌تواند خاموش باشد این قیام و شکستن سکوت ناشی از این است که او حرف مهمی دارد که می‌خواهد با ما مطرح کند. از یک منظر من نویسنده را صاحب موضع دیدم او با اندیشه به سراغ داستان آمده است. ریموندکارور و خیلی‌ها می‌گویند آموختن مهارتهای داستان‌نویسی خیلی دشوار نیست اما کسی که اندیشه دارد پیشرو است و جلوی صف نویسندگان قرار می‌گیرد از این جهت خیلی خوشحال شدم که این رمان را خواندم. من کتاب «معجزۀ معلق» را هم در دستور کار قرار دادم حال و هوایش را می‌دانم بی‌شباهت به رمان «سفربه‌آتش» نیست به خاطر همین فکر می‌کنم نویسنده در مسیر حرفه‌ای خودش خوب جلو می‌رود چون می‌داند از متن چه می‌خواهد و می‌داند داستان را چطور روایت کند. در رمان «معجزۀ معلق» هم مشابهت‌هایی با این اثر دیدم که به نظر من گام خیلی بزرگی است که نویسنده بتواند اسطورۀ شخصی خودش را بسازد بداند در چه دایره‌ای در چه سرزمینی و در چه مکان و محدده‌ای قدم برمی‌دارد و بداند سراغ چه چیزی برود البته متنوع نوشتن منافی این صحبت من نیست. در ادامه من تسلط نویسنده را خوب دیدم و متوجه شدم خوب می‌داند چه کار کند. نثر پاکیزه‌ای دیدم نثری که مخاطب را مرعوب نمی‌کرد و نمود نامتعارفی نداشت نثر همانجایی بود که باید باشد، آمده بود کاری انجام دهد. ماجراسازی‌ها خیلی خوب بود. یکی از آسیب‌های رمان‌نویسی این است که اتفاقات جذابی در رمان مطرح می‌شود اما نسبت آنها با هم و تأثیر و تأثری که روی هم می‌گذارند خیلی به داستان مرتبط نمی‌شود اما اینجا ما می‌بینیم همۀ عناصر انگار در خدمت هم است. آراز پدر ارسلان اتفاقاتی که در گذشته و حال افتاده همۀ اینها آمده که یک داستان را شکل دهد. به باور من این‌که بتوانی اثر خودت را مهندسی کنی، قطعات رمان را جوری روی هم قرار دهی که نشود بخش‌هایی از آن را تقلیل داد خیلی جای تحسین دارد. شخصیت‌پردازی هم بخش مهم این اثر است که من می‌گویم این تمرکز بر شخصیت ثمرات خوبی داشته گرچه در جاهایی آسیب زده که می‌خواهم به اینجا وارد شوم.آقامحمدی در ادامه گفت: نظرگاه داستان، سوم‌شخص محدود به ذهن ارسلان است و عموما رمانهای فارسی به طور پیش‌فرض، منِ راوی هستند و رفتن به این سمت کم پیش می‌آید. من فکر می‌کنم جسارت می‌خواهد کسی نظرگاه‌هایی غیر از منِ راوی را بخواهد انتخاب کند ولو به اقتضای رمان.این منتقد گفت: یکی از رمان‌های بالینی و مهم، رمان تهوع ژان پل سارتر است. این رمان که در عرصۀ تاریخ رمان‌نویسی خیلی مهم است، شخصیتی دارد که اتفاقات ذهنی زیادی در او می‌بینیم. حدیث نفس‌ها واگویه‌های درونی و مونولوگ‌های طولانی. هر داستانی به دو شکل قابل گسترش است بعضی رو به جلو است و اتفاقات مطرح می‌شود زمان می‌گذرد از نقطۀ الف به ب می‌رود یا گسترش طولی است. گسترش عرضی جاهایی است که بنا به اقتضای داستان، داستان توقف پیدا می‌کند و به صورت عرضی حرکت می‌کند یعنی زمان متوقف می‌شود و ما در پاگرد در بخش ایستای داستان می‌ایستیم برای اینکه داستان تبیین بشود و ادبیات اتفاق بیفتد این است که من فکر می‌کنم آن بخش‌هایی که در رمان تهوع سارتر است و نماد گسترش عرضی زیادی دارد اینجا هم همینجور است ما گسترش‌های عرضی زیادی را می‌بینیم. گسترش‌های طولی ما نسبتش خوب است ولی در مقایسه با گسترش عرضی زیاد است و قطعا دلیلش این است که شخصیت اصلی داستان کشمکش‌های درونی زیادی دارد و وقتی او می‌خواهد از درون خودش به بیرون نگاه کند درگیری درون خودش را تمام کند و برسد به درگیری بیرون این رفت و برگشت و کش و قوس، گسترش عرضی است، نمی‌شود دائم اتفاقات، طولی باشد؛ ولی من فکر می‌کنم اینجا مقداری داستان می‌توانست سرعت بیشتری بگیرد و روایت پویاتری پیدا کند از این منظر من فکر می‌کنم مقداری کند شده است. بخش‌هایی که ارسلان در کرج مانده و به درون خودش مراجعه می‌‌کند اگر مثل بخش‌هایی که ارسلان در دفتر روزنامه است یا کاری که بهادر قرار است انجام دهد چیزی را می‌خواهند بسازند و خود این می‌شود زیرلایه‌ای برای داستان انگار چند تا نسل هستن که همه گیر یک موضوع و یک مساله هستند اینها خیلی خوب هستند. شاید توقع من باشد دوست داشتم از این ماجرا زیاد ببینم. گفتگویی که ارسلان با الیاس و مهتاب دارد، یا در دفتر تحریریه گفتگوی مدیر روزنامه و یا در مورد حنیف و حبیب، همۀ اینها اتفاقات طولی خیلی خوبی هستند ولی عرضی کمی بیشتر بود و حرکت روبه جلوی اثر را کند کرده بود. اما با اینکه کند بود من فکر می‌کنم ارسلان عمل‌گرا است و مثل رمان‌های خیلی درونی، شخصیت، بی‌عمل نیست او مدام به ذهن خودش برمی‌گردد دوباره می‌رود بیرون و کاری انجام می‌دهد این به اعتقاد من جزو محاسن شخصیت محسوب شود. او در یک نقطه‌ای ایستاده و می‌خواهد تکلیفش را با گذشته، حال و آیندۀ خودش حل کند. سه نسل در این داستان گویی همچنان دارند حول یک مسأله و مشکل و دغدغه می‌چرخند و هرکسی یک رفتاری دارد که این رویکرد خوبی است. این رمان دربارۀ مساله‌اش بدون لکنت حرف می‌زند. اینجا می‌خواهم اشاره کنم به پیش‌فرض غلطی که می‌گویند به هدف نزن به کنار هدف بزن که نویسنده نخواسته آنرا انجام دهد و این خیلی خوب است. گاهی ما برای اینکه فکر می‌کنیم ممکن است در دام شعار بیفتیم از موضوع اصلی مدام طفره می‌رویم و مدام کنایه می‌زنیم ولی به اعتقاد من وقتی می‌رسیم به حرف اصلی باید حرف بزنیم و این گفتگو کردن در داستان هست. من فکر می‌کنم این جریان نه تنها در بدنه و زیرلایه‌های متن تنیده شده حتی در گفتار و عملکرد و گفتگوی بین آنها هم وجود دارد. آنها می‌نشینند دربارۀ مشکلات خودشان حرف می‌زنند حرف زدنی که همیشه بین ما غایب است به اعتقاد من در این اثر توصیه می‌شود، می‌گوید اگر مشکلی دارید قرار نیست با هم بجنگید بنشینید با هم حرف بزنید و انگار شخصیت‌ها را با هم رودررو می‌کند تا با هم دربارۀ مسائل خودشان حرف بزنند. یکی از درون‌مایه‌هایی که خیلی من دوست داشتم این بود که واقعا جنگ برنده ندارد. فاتح و مغلوب هر دو بازنده هستند این یکی از حرف‌های خوب و درخشان این اثر است و نکتۀ مهمی که درون همین وجود دارد این است که مرزی وجود ندارد و همۀ مرزها (انسانها) گویی از یکجا برخاسته‌اند. همه از یک گِل سرشته شده‌اند و این مرزهای مکانیکی ما را جدا می‌کند و انگار همۀ ما یکی هستیم این یکی شدن خیلی از اتفاقات را از بین می‌برد. از اتفاقات خوب دیگری که در این اثر می‌افتد رنسانسی است در ارسلان شکل می‌گیرد او خود را در کوره می‌اندازد، در واقع خودش را می‌کوبد و از نو می‌سازد و این اتفاقی است که یک رمان می‌تواند نشان دهد. عروج و هبوطی که در همۀ شخصیت‌های این داستان اتفاق می‌افتد.نویسندۀ رمان سفربه‌آتش در این نشست صحبت کوتاهی داشت. وی اشاره کرد: معتقدم نویسنده قبل از هرچیز باید داستان جذابی بگوید و مخاطب باید داستان بخواند. اما نمی‌شود اندیشه را از قصه جدا کرد اینکه در تناسب این دو چه باید کرد به نظرم باز هم باید قصه، جلوتر حرکت کند و ویژگی جذابیت و سرگرمی‌اش را از دست ندهد. باید از تعلیق و داستان حمایت کرد. امیدوارم در رمان سفر به آتش توانسته باشم اندیشه و قصه را به خوبی با هم حرکت داده باشم.وی گفت: خوبی داستان نویسی این است که نویسنده تحلیل علمی ارائه نمی‌دهد که قرار باشد آن را نقض کنند. خوشحالم که می‌توانم در این عرصه اندیشه‌ورزی کنم بدون اینکه آنتی‌تز و سنتزی روی آن بی‌آید.در پایان تیمور آقامحمدی بعد از اظهار نظر حضار در اهمیت آفرینشگر اثرگفت: ما اساساً با متن بدون مؤلف نمی‌توانیم ارتباط بگیریم. باید بدانیم خالق یک اثر کیست. خیلی وقتها درست است که می‌گوییم اثر مهمتر از نویسنده است ولی با این‌حال به جای اینکه اثر را بخوانیم مؤلف را می‌خوانیم. من فکر می‌کنم خانم مطهری چه در این اثر و چه در رمان دیگرشان خودش را پیدا کرده و این بزرگترین دستاورد یک نویسنده است. شخصی کردن وقتی اتفاق می‌افتد نویسنده جهان را به تملک خود درمی‌آورد و به ما عرضه می‌کند. چرا می‌رویم سراغ ادبیات و داستانی که دربارۀ جنگ است؟ حقیقی‌تر از آن خاطرات هستند، فیلم‌ها و مستندها هستند چرا سراغ آنها نمی‌رویم؟ من فکر می‌کنم تفاوت در مدیوم است. تاثیر و نفوذی که رمان بر روح و جان مخاطب می‌گذارد واقعا قابل مقایسه با مدیوم دیگر نیست؛ چراکه نویسنده با خلق اثرش ما را در یک حس قوی، مشترک می‌کند و باعث می‌شود مثلاً من از نزدیک متوجۀ ترس حبیب بشوم و اینکه چرا به کمک آراز نمی‌رود؟ اگر جای او بودم چه می‌کردم؟ این مسأله با شنیدن و دیدن اتفاق نمی‌افتد بلکه با خلق اثر شکل می‌گیرد. از این جهت فکر می‌کنم خانم مطهری خودش را پیدا کرده و می‌داند از هستی ادبیات و داستان چه می‌خواهد.