تاریخچه موسیقی ایران (دوران پیش از اسلام)

ساهره شرهانینشریه اکسیر پاییز ۹۹هنگامی که سخن از موسیقی یک کشور به میان میآید، سرگذشت یک ملت از گذشته تا کنون با تمام فراز و نشیب‌های آن تداعی می شود. چه زمانی که یک ساز به دست استاد فرج الله متولد می‌شد یا آن هنگام که صدای تار، این ساز خوش‌اندام، در آغوش استاد جلیل شهناز به رقص می‌آمد، این تاریخ یک ملت بود که به زبانی بین‌المللی نگاشته می‌شد. شاید موسیقی زیباترین میراث به جا مانده از گذشتگان ما در این خاک و بوم باشد و چه باشکوه افرادی نظیر استاد کیهان کلهر در این مسیر گام برمیدارند.بیان سرگذشت موسیقی ایران از گذشته تا کنون خارج از گنجایش این گفتار خواهد بود، بنابراین در این شماره به بررسی موسیقی ایران در دوره‌ی باستان (پیش از ورود اسلام) خواهیم پرداخت.گرچه تاکنون هیچ پژوهشگری نتوانسته است تاریخ دقیق پیدایش موسیقی را اعلام کند اما می‌توان گفت این پدیده به قدمت تاریخ پیدایش بشر بوده و موسیقی در تار و پود عاطفه‌ی بشری تنیده شده است.در دوره‌ی شش هزار ساله‌ی تاریخ مستند ایران، هفت سلسله در کشور ما حکومت کرد که آغاز آن با سلسله‌ی پیشدادیان بود. درباره‌ی موسیقی در دوره‌ی پیشدادیان، کوچکترین اشاره‌ای از جانب مورخان صورت نگرفته است اما در «شاهنامه‌ی فردوسی» اشاره‌ای به نوعی موسیقی شده که با استناد به آن می‌توان گفت موسیقی در دوران اساطیری در جشن‌ها، مهمانی‌ها، سوگواری‌ها و آیین‌های مذهبی دارای نقش برجسته‌ای بوده و در صحنه‌های نبرد تاثیر بسزایی در ایجاد هیجان در جنگجویان داشته است.پس از سلسله‌ی پیشدادیان، نوبت فرمانروایی کیانیان فرامی‌رسد که در شاهنامه‌ی فردوسی می‌توان به این موضوع پی برد که در سلسله‌ی کیانیان به تدریج از جنبه‌ی اساطیری کاسته میشود و پهلوانان به واقعیت تاریخی نزدیک‌تر میشوند. در شاهنامه به سازهایی چون نی، چنگ، بربط، رباب و تنبور در این دوره اشاره شده است.دوره بعدی که متعلق به ماد‌ها است، به اعتقاد برخی از مورخان تاریخ رسمی وجود ایران است. با وجود اطلاعات اندک درباره‌ی موسیقی در این دوره، بر اساس اسناد تاریخی می‌توان گفت موسیقی در زمان ماد‌ها جایگاه والایی داشته و در بسیاری از مراسم به کار میرفته است. در کتاب‌های تاریخی ردپای موسیقی نظامی به منظور برانگیختن احساسات جنگجویان و ترساندن دشمن مشهود است. علاوه بر این مردم در آن دوره پس از ظهور زرتشت، فرهنگ را با دستورات مذهبی آمیخته و زیباترین ستایش‌ها را که نثار «اهورا مزدا» می‌شد، با آواز می‌خواندند.به گفته‌ی «هرودوت» و «گزنفون»، مورخان بزرگ یونان، در دوره‌ی هخامنشیان موسیقی به چهار شکل وجود داشته است:1. موسیقی درباری که خوانندگان در مراسم خاص و جشن‌های پس از پیروزی در جنگ نزد شاهان و شاهزاده‌ها حضور می‌یافتند.2. موسیقی مردمی که در آن احساسات مردم نهفته بود و از غم‌ها، شادی‌ها، پیروزی‌ها و ناکامی‌ها سخن میگفت.3. موسیقی مذهبی که ادامه‌ی موسیقی ماد‌ها بود با این تفاوت که در زمان هخامنشیان علاوه بر نیایش «اهورامزدا» به نیایش «آناهیتا» و «میترا» (خدای مهر و خدای خورشید) می‌پرداختند.4. موسیقی نظامی که در بررسی دوره‌ی ماد‌ها به آن پرداخته شد.در دوره‌ی هخامنشیان ساز‌هایی نظیر عود، چنگ، نی، نوعی ارغنون، چغانه، شیپور، نقاره، کوس، خرمهره، دمامه، دونای، دهل، کرنا، سرنا و طبل به کار می‌رفت.پس از سلسله‌ی هخامنشیان با روی کار آمدن سلوکیان، موسیقی رواج چندانی نداشت، با اینکه در آن دوره یونانیان بر ایران حکومت می‌کردند و یونان در آن زمان متمدن‌ترین کشور غربی به‌شمار می‌رفت و در موسیقی بسیار رشد کرده بود. دلیل عدم رواج موسیقی ایران در آن دوره را می‌توان در کینه و عداوتی که ایرانیان نسبت به یونانیان داشتند جست‌و‌جو کرد. چرا که ایرانیان کمتر حاضر به بهره‌گیری از فرهنگ و تمدن یونان بودند و بیشتر تمرکزشان بر لشکرکشی و کشورگشایی بود.در دوره‌ی اشکانیان «کارنامه‌ی اردشیر بابکان» نشان می‌دهد در آن زمان آموزش نوای خوش یکی از مواد آموزشی مدارس ایرانی به‌شمار می‌رفته است. در کتاب «یادگار ایران» به ساز‌های نای و طبل اشاره شده است. داستان «ویس و رامین» که توسط نصرالدین اسعد گرگانی از پهلوی به فارسی ترجمه شده و به صورت منظومه درآمده، متعلق به این دوره است.هنگام فرا رسیدن فرمانروایی ساسانیان، برخلاف شاهان دوره‌ی قبل که از نوابغ نظامی بودند و عطش تشکیل امپراطوری عظیم داشتند، ساسانیان علاقه‌ای به کشورگشایی نداشتند و این امر باعث شکوفایی علم هنر شد. پادشاهان این سلسله مقام موسیقی‌دانان را ارتقا دادند و آن‌ها را در زمره‌ی طبقات ممتاز به‌شمار می‌آوردند. در دوره‌ی پادشاهی خسرو پرویز موسیقی به کمال رسیده بود و تحت عنوان عصر طلایی موسیقی ساسانی شناخته می‌شد. توجه پادشاهان ساسانی به موسیقی، ظهور نوابغی از جمله باربد، سرکش، رامتین، بامشاد و نکیسا را رقم زد.سازهای عصر ساسانی: شیپور، شاخ نفیر، بوق، صور، کرنای، نای، جرس، دمامه، دهل، زنگ، سنج، طبل، کوس و…این‌ها شرح مختصری از احوال موسیقی ایران بود که هر بخش آن دریچه‌ای است به‌سوی اوضاع مردمان این سرزمین در برهه‌ای از تاریخ. چرا که موسیقی برخاسته از اعماق ضمیر یک ملت است و هرگز دروغ نمی‌گوید.