چطور طاعون سیاه، روند تاریخ را به کلی عوض کرد؟

نوشتهٔ پیش‌رو، ترجمهٔ غیرحرفه‌ای از مقاله‌ای با نام How the Black Death Radically Changed the Course of History به قلم Steve LeVine است که در انتشارات GEN در وبسایت مدیوم منتشر شده است. گرچه سعی شده ترجمهٔ خوب و وفاداری از آب در بیاید؛ امّا ایراداتی (به خصوص در چند بند پایانی) به همراه دارد. اگر متوجه اشتباهی شدید، لطفاً در قسمت نظرات بگویید تا اصلاح شود.طرح از Nick Sheeranاروپا درست پیش از همه‌گیری مرگ سیاه یا طاعون سیاه، وارد دوران دشواری شده بود: قرن چهاردهم میلادی با عصر یخبندان کوچک و باران‌های سیل‌آسایی آغاز شد که محصولات کشاورزی را نابود کرد و باعث گرسنگی کشیدن ده‌ها میلیون برده‌ای شد که در طی قرن‌ها حکومت فدرالی تحت نظارت پاپ، روی زمین‌های موروثی اشراف کار می‌کردند. پس از آن طاعون آمد و نیمی از جمعیت اروپا را به کام مرگ فرستاد.جراحات طاعون در نیمهٔ دوم قرن، جهان را درستخوش تغییرات اساسی کرد. دستمزد کشاورزان و پیشه‌وران به دو و سه برابر افزایش یافت و به جایگاه اجتماعی اشراف نیز آسیب رسید. اعتبار کلیسا در جامعه کاهش یافت و نظام فئودالی اروپای غربی از مسیر خارج شد. تورم سنگ بنای اصلاحات لوتری را زد و نیز زمینه‌ساز انقلاب صنعتی و وقایع پس از آن شد.آیا این ویروس مثل یازده سپتامبر و همه‌گیری‌های پیشین، باعث تغییرات چشمگیر در زندگی، کار و اجتماعات ما می‌شود؟سه ماه پیش، زمانی که کووید-۱۹ شروع به گسترش کرد، متخصصان و سیاستمداران اذعان کردند که این ویروس در مقایسه با سارس و مرس، همه‌گیری‌های متأخر کروناویروس، بی‌سابقه است. بسیاری آنفولانزای بزرگ را به خاطر آوردند. آنفولانزای سال ۱۹۱۸ که پنجاه میلیون نفر، معادل ۲٪ جمعیت جهان را کشت. امّا طاعون سیاه با اختلاف زیادی کشنده‌ترین همه‌گیری هزارهٔ پیش بود. مرگ سیاه، نسبت به هر همه‌گیری دیگری، با نرخ مرگ و میر بسیار بالاتر، درصد بسیار بزرگ‌تری از مردم را کشت. گذشته از که این مرض، کاملاً یک فاجعهٔ هولناک بود؛ از سوی دیگر زمینه‌ساز آینده‌ای روشن و طولانی بود که تا امروز ادامه دارد.یک نگرانی اصلی دربارهٔ کروناویروس این است که بعد از این که در نهایت شکست خورد، آیا آثار و علایم دایمی از خود به جای خواهد گذاشت؟ اگر آری، این آثار از چه نوعی هستند؟ آیا این ویروس مثل یازده سپتامبر و همه‌گیری‌های پیشین، باعث تغییرات چشمگیر در زندگی، کار و اجتماع ما می‌شود؟ هنوز برای اظهار نظر، با هر قطعیتی، بسیار زود است؛ امّا در ایالات متحده و خارج از آن، سرنخ‌هایی وجود دارد که به واقعیت بدل شدند.طاعون سیاه در سال ۱۳۴۷ میلادی از کک‌های روی موش‌های سیاهِ یک گالی [نوعی قایق باریک پارویی] که از کریمه به سیسیل می‌رفت، شروع شد. پس از آن، بیماری به ونیز و مارسی راه یافت. در سال ۱۳۴۸ در انگلستان بود و سال بعد هم به اسکاتلند و اسکاندیناوی رسید. پیش از آن هم، اروپا در تیره‌روزی به سر می‌برد. مثل اکنون، پای تغییرات اقلیمی در میان بود و بر خلاف امروز، این تغییر اقلیم نه گرمایش که سرما بود: عصر یخبندان کوچک، بلایی از جنس دما و به طول چند قرن سرتاسر سیاره را فرا گرفت. غلات خراب شدند، میلیون‌ها نفر را گرسنه کرد و زمینه‌ساز یورش‌های خونینی علیه اشراف شد. در صدر بلایا، جنگ انگلستان و فرانسه یا جنگ صد ساله قرار داشت که منجر به خیزشی سراسری شد. جامعهٔ اروپا پیش از رسیدن طاعون زیر و رو و متلاشی شده بود.طاعون در سال ۱۳۵۴ در حالی به پایان رسید که بیش از یک سوم جمعیت اروپا را کشته بود. امّا این پایان ناخوشی نبود. تا آخر قرن، طاعون پنج بار دیگر برگشت و دست‌کم بیش از نیمی از جمعیت اروپای هشتاد میلیونی پیش از طاعون (در بعضی مناطق تقریباً همهٔ مردم) را از بین برد.دیوید هکر فیشر در کتاب موج بزرگ می‌نویسد: «آزار دهنده‌ترین مسأله دربارهٔ مرگ سیاه، امواج بودند. درست زمانی که فکر می‌کردید که از بدترین بخش ماجرا عبور کردید، متوجه می‌شدید که این‌چنین نبود. مثلاً این بیماری، شهر پیستویا در توسکانی را در سال‌های ۱۳۳۹، ۱۳۴۷، ۱۳۴۸، ۱۳۵۷، ۱۳۸۹ و ۱۳۹۹ بلازده کرد. جمعیت شهر، با یک شیب تندِ شصت و پنج درصدی، از چهل هزار به چهارده هزار نفر رسید. پس از آن، طاعون در سال‌های ۱۴۱۰، ۱۴۱۸، ۱۴۲۳، ۱۴۳۶ و ۱۴۵۷ بازگشت. این طغیان‌ها، هر چند با فاصله، تا اواسط قرن هفدهم در اروپا و تا دههٔ ۱۸۵۰ در خاورمیانه ادامه پیدا کرد.در کتاب آینه‌ای دور: قرن مصیبت‌بار چهاردهم، باربارا تاچمن می‌نویسد: «ترک روستاها، یکی از پی‌آمدها بود. بازماندگان که جذب زیرساخت‌های کنار رودخانه‌ها و خطوط ساحلی شده بودند، زمین‌های پرت و کم‌ارزش خود را رها کردند تا در خانه‌های تازه خالی شده‌ای که روستاییان تصرف می‌کردند، سکنی گزینند. آن‌ها از ظروف نقره غذا می‌خوردند و دام‌ها، وسایل و گاهی اوقات دم و دستگاهِ خانوادهٔ درگذشته را صاحب می‌شدند.این دهاتیان صاحب چنان استاندارهای زندگی و جایگاه اجتماعی شدند که در مخیله هیچ‌کس نمی‌گنجید. سِوک پالموک، تاریخدان اقتصاد دانشکدهٔ اقتصاد لندن، در سال ۲۰۰۷ در مقاله‌ای نوشت طاعون، منجر به بالا رفتن تمام دستمزدها شد و زمینهٔ جنگ‌های پرهمهمهٔ کارگری در انقلاب صنعتی را فراهم کرد. در انگلستان و فرانسه، بافندگان و صنعتگران به ساعات کاری کم‌تر و دستمزد دو و سه برابر دوران پیش از طاعون دست یافتند. در هر دو کشور، زمین‌داران ثروتمند قوانینی وضع کردند تا رعایا را کنترل کنند؛ ولی در این دنیای جدیدِ اقتصادی، به این قانون اعتنایی نمی‌شد. تاچمن می‌نویسد: «در روزگاری که شرایط اجتماعی، تعینی به نظر می‌رسید، چنین کنشی انقلابی بود.»نگرش به کلیسا هم به خوبی دستخوش تغییر شد. پیش‌تر، قحطی و باران‌های بی‌امان اوایل قرن، ایمان مردم به پاپ را در هم شکسته بود. به قول تاچمن: «دورهٔ اطاعت به سر رسیده بود. در حدی که شاید مرگ سیاه، آغاز ناشناختهٔ انسان مدرن بوده باشد.»جهان تا پیش از اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم، به این اندازه منسجم نشده بود. حجم معاملات تجاری میان ملت‌ها بی‌سابقه شده بود. آن دوره، مقدم بر دو جنگ جهانی قریب‌الوقوع بود، ولی تا سه دههٔ پیش از آن، با قدرت بسیار ادامه داده بود. یک دورهٔ عظیم جهانی‌سازی که به نظر می‌رسد تولیدات از همه جا می‌آمدند و سرهم می‌شدند.اکنون، در یک عقب‌گرد تازه، دنیای کوید-۱۹ به زنجیره‌های تأمین بدگمان است. به نظر می‌رسد که این نقطهٔ بازگشت است؛ یک برانگیزانندهٔ اجتماعی و اقتصادی سرنوشت‌ساز که فقط می‌توانیم درباره‌اش بیاندیشیم. به نظر می‌رسد که یک چیز قطعی است و آن هم این است که این ویروس به نیروهایی که پیش‌تر هم تأثیر گذار بودند، شدت می‌بخشد.حتی پیش از کووید-۱۹، اقتصاد ایالات متحده و چین، به وسیله جنگ اقتصادی که ترامپ راه انداخته بود، در حال جدا شدن بود. برخی اندیشمندان و شرکت‌ها، با این استدلال که گرچه جهانی‌سازی، رد پای مشاغل را در ایالات متحده از بین برده بود؛ امّا ثروت عظیمی هم تولید کرد و نیز باعث شد که صدها میلیون نفر در جهان از فقر رهایی یابند. وقتی با مقداری تغییرات می‌توان نابرابری‌های ناخواسته را کاهش داد، کنار گذاشتن کل سیستم، غیر عقلانی و بی‌اخلاقی است. ولی به نظر می‌رسد که ایالات متحدهٔ پساویروس از این تردید اجتناب کند و خواستار خودکفایی و در دسترس قرار گرفتن تولید باشد. پاول سافو، آینده‌نگر از دانشگاه استنفورد، به نویسنده گفت: «ما شروع کردیم که مثل قبل، به تکه‌های کوچکتر بشکنیم.»منظورم این نیست که ردپای چین کوچکتر می‌شود؛ بلکه دنیای پس از کرونا، چینی قدرتمندتر و منعطف‌تر را معرفی می‌کند. پشت آن، احتمالاً برخلاف بحران‌های پیشین جهانی، اروپا، ایالات متحده را تنها خواهد گذاشت. صرف نظر از این‌که پس از ترامپ، چه کسی قدرت را در دست خواهد گرفت، اروپایی‌ها نمی‌خواهند خود را دوباره در معرض این آسیب‌پذیری ژئوپلتیکی قرار دهند. یان برمر، رئیس اوراسیا گروپ، پیشتر ذکر کرده بود که این ویروس چین را به یک «ابرقدرت نرم» تبدیل کرد. سم برنان، مدیر گروه مخاطرات و آینده‌نگری مرکز مطالعات استراتژیک و بین‌المللی می‌افزاید: «این واقعاً می‌تواند لحظهٔ افول غرب باشد.»به عنوان راهگشایی غیرمنتظره برای تغییرات ژئوپلتیکی، این تحولات در طی چندین نسل آشکار می‌شوند. برانکو میلانویچ، استاد دانشگاه شهری نیویورک، به نویسنده گفت که تجزیهٔ امپراتوری روم غربی به فئودالیسم، دو قرن به طول انجامید «و آن زیر فشار جنگ و دو همه‌گیری بود.»در یک نمای اجتماعی کلّی‌تر، دو قرنِ پیش، در یک انتقال اقتصادی چشمگیر، مردم ساخت و کشت محصولات در خانه را کنار گذاشتند و در عوض در کارخانه‌ها و دفاتر جمع شدند. زمانی که بافندگان، در دههٔ ۱۸۱۰، به خاطر اتوماسیون، از کار بی‌کار شدند، در جنبشی که به شورش لودیت شناخته می‌شود، به‌پا خواستند. بریتانیا این قیام را با اعدام تعدادی از اعضای جنبش و تبعید بقیه به استرالیا سرکوب کرد.کرونا موج آخر اتوماسیون را به شدت سرعت می‌بخشد. مؤسسهٔ بروکینگ، هفتهٔ پیش، در گزارشی بیان کرد که روباتیزه کردن رستوران‌ها، انبارها و دیگر مشاغل، با سرعتی دیوانه‌وار پیش می‌رود تا هم از خطرات بکاهد و هم باعث صرفه‌جویی در هزینه‌های نیروی کار شود. این‌ها دنیای پساصنعتی است. ولی ما یک عقب‌گرد به دوران پیشاصنعتی را هم تجربه می‌کنیم؛ زمانی که بخش‌های اعظم اقتصاد، در خانه یا وسایل نقلیه بود. اکنون، هم کامندان و هم کارفرمایان در حال کنار آمدن با جنبش کار از خانه‌اند و حرف‌های زیادی هم دربارهٔ دایمی بودن این پرش گفته شده است. چیزی که کم‌تر مورد بحث قرار گرفته، آیندهٔ شهرهاست. ارزش کلانشهرهایی از ساختمان‌های تجاری و مسکونی غول‌آسایی که طی قرن‌ها ساخته شده، به طرز شگفتی‌آوری دستخوش تغییر می‌شود. تصور تکرار عصر طاعون، زمانی که فقرا از روستاها به شهر می‌آمدند، دشوار است؛ امّا ساختمان‌ها اگر حتی کاملاً ترک نشوند و در عوض خلوت‌تر بشوند، کاربری‌های جدیدی پیدا خواند کرد. با این بازگشت به خانه، از ما خواسته می‌شود که تسلیم یک نوع فضولی بشیم: نرم‌افزارهایی که به شرکت‌ها این توانایی را می‌دهند تا زیر نظر بگیرند که چه کسی واقعاً کار می‌کند. احتمالاً جهان پس از کرونا، اوروِلی‌تر خواهد بود. حکومت‌ها برای اولین‌بار در تاریخ قادر خواهند بود تا به هرکسی به‌طور مؤثر نظارت و مقابله کنند و کسانی که از قوانین (مانند توصیه‌های بهداشتی) تخطی می‌کنند را مجازات کنند. درست مثل مردمی که احتمال می‌دادند که دوربین‌های خیابانی حرکاتشان را بعد از یازده سپتامبر زیر نظر بگیرد؛ آمریکایی‌های دوران کرونا هم اندازه‌گیریِ همگانیِ چیزهای خصوصی مثل دمای بدن و فشار خون را غیرعادی نمی‌دانند.ساموئل پیپس، وقایع‌نگار انگلیسی قرن هفدهم، دربارهٔ همه‌گیری سال ۱۶۶۵ لندن نوشت: «طاعون تک‌تک ما را مثل سگ دلسنگ ساخته.»یووال نوح هراری، روشن‌فکر معروف، در مقاله‌ای در فایننشال تایمز، دنیای پیش رو را که تحت نظارت شدید است را دنیایی رو به عقب می‌داند. او معتقد است که ما بیماری را کنترل می‌کنیم؛ امّا به حکومت‌ها هم این توانایی می‌دهیم تا بیش از حد بدانند. مثلاً در جایی مثل کرهٔ شمالی، پلیس می‌تواند بر افکار عمومی پیرامون سخنرانی رهبر، کیم جون اون، نظارت داشته باشد. او می‌نویسد اگر این اعصاب شما را به هم بریزد، «به خاطرش دخلتان آمده.» چه چیزی مانع سوءاستفادهٔ رهبران آینده آمریکا از این سیستم برای سنجش و واکنش به شهرت عمومی خودشان می‌شود؟سافو از استنفورد می‌گوید: «انقلاب مزخرف است.» و تعدادی از اندیشمندان می‌گویند تحولی که در آن زندگی می‌کنیم، چیز متفاوتی نخواهد بود. یهودیان در زمان طاعون در معرض اتهام غلط سمی کردن چاه‌ها، قتل‌عام شدند. چارلز مان در کتابش، ۱۴۹۱، از توسیدید، مورخ یونانی، دربارهٔ همه‌گیری بیماری در آتن قرن چهارم پیش از میلاد [یا طاعون آتن] نقل می‌کند: مردم «از همه چیز بیزار شده بودند، هم از مقدسات و هم از کفر.» ساموئل پیپس، وقایع‌نگار انگلیسی قرن هفدهم، دربارهٔ همه‌گیری سال ۱۶۶۵ لندن نوشت: «طاعون تک‌تک ما را مثل سگ دلسنگ ساخته.»نوئل جانسون، استاد اقتصاد دانشگاه جرج ماسون و یکی از نویسندگان مقاله‌ای که پارسال دربارهٔ مرگ سیاه نوشته شد، می‌گوید امروزه رفتار منزجر کنندهٔ بلاگردان کردن و حمله به آسیایی‌ها و مهاجران شایع شده است. او پیش‌بینی می‌کند که دوران کرونا و پس از کرونا پوگروم‌ها [کشتار و قتل‌عام علیه فرقه یا گروهی خاص] را به دنبال خواهد داشت. «دامنه‌ای از اخراج‌ها و خشونت‌های آشکار رخ خواهد داد که به طور ضمنی یا صریح، مجازات حکومت‌ها را به دنبال خواهد داشت. حدس می‌زنم که آزار و اذیت‌ها در مناطقی که سابقهٔ ضدیهودی و مهاجرستیزی داشتند، شیوع بیشتری پیدا کند. همچنین فکر می‌کنم در جاهایی که حکومت ضعیف‌تری دارند، قضیه بدتر خواهد شد؛ هرچند اگر شاهد این آزارها در ایالات متحده یا اروپای غربی باشیم، قطعاً شگفت‌زده نخواهم شد.»اتفاقات زیادی هم با آرامش رخ خواهد داد. گسترش اقتصاد خانه‌محور به مطالبات کارگران کم‌درآمد مبنی بر درخواست حقوق و امنیت برای بیماران، دامن می‌زند. این رخداد که برای نجات در مرحلهٔ شیوع کرونا است، می‌تواند به اندازهٔ یک جنبش کارگری جدید بزرگ شود که خواستار بازپس ستاندن مزایایی ازجمله دستمزد بسیار بالاتر برای پرستاری و مراقبت از سالمندان باشد که طی دهه‌ها از کارگران گرفته شده است، باشد. درخواست فوری و ملموس ادامه یا توقف سیستم مراقب پزشکی عمومی، می‌تواند یک پیشران دوحزبی را پشت نظام قانون‌گذاری بهداشت ملی قرار دهد.در زمان طاعون، به‌خصوص برای کسانی که تا آن زمان به شدت نادیده گرفته شده بودند، چیزی که تغییر می‌کرد، کاملاً ثابت و تغییر ناپذیر می‌شد. این چیزها هم یکباره در جای خود ثابت نمی‌شدند. همچنان که در تلاش برای تجسم آینده‌ایم، بیشتر متوجه می‌شویم که این مرحله از تاریخ، شبیه به آن دوران است.