به راستی عدالت چیست؟

همه ادعای عدالت میکنند. اما این عدالت چیست که همه به‌دنبال آنند. همه به دنبال عدالتوقتی به سراغ مکاتب گوناگون می‌رویم؛ همه یا هدف والا و نهایی خودشان را رسیدن به عدالت معرفی می‌کنند؛ یا تحقق عدالت را تنها در بستر ساختارهای حکمرانی مدّنظر خود می‌دانند. حتی اگر به ایده دیکتاتوری هم رجوع کنیم، آن، دخیل کردن نظرات و خواسته های اجتماعی را موجب هرج و مرج و سلب امنیت و آرامش می‌داند؛ در نتیجه به ناچار فردی فداکار، خدمت دیکتاتوری را به عهده می‌گیرد.پس اینهمه اختلاف برای چه؟ مگر همه به دنبال عدالت نیستیم؟ چه چیز ما را به این تضادها کشانده است؟سرچشمه اخلافاتوجود اختلافات، علت‌های بسیاری ممکن است داشته باشد که حالا به سه تا از آنها اشاره می¬شود.اول منافع، مثلا ایده¬ای به تمامی تامین¬کننده منافع گروه کوچکی است. اما بازهم آن گروه کوچک ادّعای برقراری عدالت می‌کنند.(البته شاید منطقی بگویند، یعنی در رقابتی عادلانه پیروز شده‌اند؟) در هر صورت در نگاه اول اینطور به نظر می‌آید که منافعشان، دفاع از این ایده را یه آنان تحمیل کرده‌است. دلیل دومی که به ذهن می‌رسد بیان متفاوت است. شاید دو ایده دقیقا یک حرف را بزنند اما یکی گلابی را در معنای سیب استفاده کرده باشد. اما دلیل سوم که از همه مهم¬تر به نظر می¬رسد، تفاوت در شناخت است. شناخت انسان، شناخت جهان، شناختِ... اگر اختلاف در این سطح باشد؛ تفاهم به سادگی صورت نمی¬گیرد؛ و خیلی چیزها باید تغییر کند. واقعا چقدر تفاوت دارد ما طبیعت را دارای ساختاری منظم بدانیم؛ یا خمیری که بتوانیم آزادانه شکلش بدهیم!دین چه می‌گوید؟اینکه ما چه تصوری از جهان و خودمان داشته باشیم می¬تواند به کلی منطق و تعاریف ما را تحت تاثر قرار دهد. اینکه اصلا عدالت را چه چیز بدانیم خیلی مهم است. امام موسی صدر(اعاده الله) شناخت جهان از دید یک مسلمان را اینگونه توضیح می¬دهد:« جهان از دیدگاه یک مسلمان بر اساس حق و عدالت استوار است و انسانی که رسالت خود را درک می‌کند؛ و خواهان کامیابیست؛ باید در روش خویش عادل و همسو با جهان باشد؛ وگرنه موجود بیگانه و رانده شده و شکست¬خورده‌خواهد بود. این اصل به یکسان بر جامعه و فرد صدق می‌کند.»]1[«وَالسَّمَاءَ رَفَعَهَا وَوَضَعَ الْمِيزَانَ، أَلَّا تَطْغَوْا فِي الْمِيزَانِ، وَأَقِيمُوا الْوَزْنَ بِالْقِسْطِ وَلَا تُخْسِرُوا الْمِيزَانَ»[2]خیلی عجیب است! به راستی جهان یک نظامیست که حالتی عادلانه بر آن متصور است؟ بعد میگوید در این نظمی که قرار دادیم طغیان نکنید. یعنی به همش نریزید.به نظر می¬رسد در تفکر دینی(به خصوص جهان¬بینی شیعی که تاکیید عجیبی بر عدالت خداوند دارد و این صفتِ به خصوص را در اصول دین خود هم آورده است.) عدالت وضعیتیست که جدا شدن از آن طبیعت را جبراً به تکاپو می¬اندازد؛ و صاحبان علم را برای بازگشت به آن به قیام وا میدارد[3] و پیامبران برای یه حرکت درآوردن مردم جهت تحقق آن مبعوث شده¬اند.[4] عدالت مانند خطیست که چپ و راست آن به همراه خود مستضعف و مستکبر دارد. جدا شدن از عدالت یعنی بی¬نظمی، یعنی چیزی سرجای خودش نیست. یعنی طغیان در خلقت خداوند. مستکبر چیزیست که بزرگتر از آنچه که باید شده است. و مستضعف آن که از حق خود محروم شد. یعنی چیز دیگری بیش از اندازه بزرگ شده و جایگاهی که حق مستضعف بوده را تصاحب کرده. اصطلاحی است که می¬گوید عدالت یعنی أعطی کلَّ ذی حقٍّ حقَّه. به همین دلیل در آیات ابتدایی سوره الرحمن خداوند عدالت را میزان بودن تعریف می¬کند.وجود مستکبر انسان موحد را اذیت می¬کند. زیرا مستکبر، طغیان¬کننده در نظام توحیدی عالم است. و استضعاف و محرومیت به بار آورده است. حدیثی از پیغمبر هست که میگویند:« کسی که شب با شکم سیر بخوابد و همسایه اش گرسنه باشد، به پروردگار و روز واپسین ایمان نیاورده است.» و امیرالمومنین همسایه را طوری تعریف می¬کنند گویی تمام کسانی که انسان به آنها دسترسی دارد همسایه محسوب می¬شوند.از این رو طبقه بندی اجتماعی از نظر اسلام مردود است.وجود سرمایه دار در کنار محرومین و فقرا با جهان¬بینی توحیدی همخوانی ندارد. تغییر طبیعت هم، بیش از آنچه که خالق جهان اجازه داده، به هم ریختن نظم طبیعت است و به¬یقین طبیعت پاسخ خواهد داد. دو گانه استضعاف و استکبار در وجود هر انسانی هم قابل پیگیریست. وقتی صفت یا یک ویژگی از حد خودش فراتر برود؛ درون انسان این دوگانه به وجود می¬آید. مثلا اگر کسی به شهوتش بیشتر از آنچه باید، توجه داشته¬باشد؛ درواقع یک یا چند صفت یا ویژگی دیگری از خود را در استضعاف قرار داده است. تعادل وجودی خود را به هم ریخته و از انسانیتش، یعنی آنگونه که باید باشد فاصله گرفته است. جهاد، میارزه با مستکبرین است. چه در اجتماع و روابط انسانی و چه در وجود خود که با توجه به کلام معصوم جهاد اکبر است. یعنی بزرگتر از جهاد بیرونی.اما عدالت هدف پایانی خلقت است؟ به نظر می¬رسد عدالت، خود آغاز تکامل است و درجات مختلفی دارد.دعوت پیامبران به جمود نیست. یعنی عدالت لازمه تکامل است. اما لازمه رسیدن به عدالت چیست؟1:امام موسی صدر، ادیان درخدمت انسان، صفحه1882:الرحمن 7و8و93:آل‌عمران184: حدید25