نشریه مرصاد

*قره باغ و ایران*سجاد بارانیقبل از ارائه هر توضیحی اول به سراغ پیشینه تاریخی قرباغ میرویم بعد رابطه ان با جمهوری اسلامی ایران و در نهایت موضع ایران در برابر جنگ قره باغ.قره باغ یک منطقه در شرق ارمنستان و جنوب غربی جمهوری اذربایجان که از ارتفاعات قفقاز کوچک تا زمین های مابین رودخانه کر و ارس کشیده شده است.این منطقه به همراه چندین منطقه مجاور از جزء تقسیمات سیاسی ایران از زمان حکومت صفوی به این سو بوده اند ، که پس از عهدنامه گلستان(۱۱۹۲ خورشیدی) در زمان فتحعلیشاه قاجار از ایران جدا و به روسیه تزاری داده شداند.تا ۱۸۴۰ این منطقه همچنان با عنوان ایالت قره‌باغ شناخته می‌شد اما پس از آن به بخش *شوشا* تغییر نام یافت، در اتحاد جماهیر شوروی بخش‌هایی از آن به جمهوری سوسیالیستی آذربایجان شوروی پیوست، بخش زنگه‌زور به جمهوری سوسیالیستی ارمنستان شوروی واگذار شدو پس از اشغال این منطقه توسط واحدهایی از ارتش شوروی در معیت نیروهای ارمنستان بخش کوهستانی‌اش که قسمتی از ساکنان آن را ارامنه تشکیل می‌دادند با عنوان جمهوری آرتساخ اعلام استقلال کرد. ساکنان آن به طور سنتی ارمنی ‌مسیحی و ترک مسلمان هستند.این منطقه همواره به دلیل استراتژیک بودن ان محل مناقشه و درگیری نیرو های ارمنستان و اذربایجان است،در آن زمان قره‌باغ یک منطقه با اکثریت ارمنی‌تبار بود، اما شوروی کنترل منطقه را به مقامات جمهوری آذربایجان داد و در زمان شوروی، به یک منطقه خودمختار در درون جمهوری آذربایجان تبدیل شد.در دهه‌های بعدی ارامنه قره‌باغ چندین بار خواستار انتقال کنترل این منطقه به ارمنستان شدند. اما تنها در زمان آغاز فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی در اواخر دهه ۱۹۸۰ بود که پارلمان منطقه‌ای ناگورنو قره‌باغ رسماً رای داد که به بخشی از ارمنستان تبدیل شوددر حالی که جمهوری آذربایجان سعی در سرکوب جنبش جدایی‌طلبانه داشت، ارمنستان از آن حمایت می‌کرد و این ابتدا به درگیری‌های قومی منجر شد و پس از اعلام استقلال ارمنستان و آذربایجان از مسکو به یک جنگ تمام عیار تبدیل شد.این منطقه در حال حاضر از لحاظ بین‌المللی به عنوان بخشی از جمهوری آذربایجان شناخته شده است، اما اکثریت جمعیت آن ارمنی تبار هستند.مسئله قره باغ مانند همه تنش های سیاسی که در دوره پساشوروی رخ داد از جمله نتایج یک خلا قدرت ناشی از فروپاشی یک قدرت جهانی بود. سالهای منتهی به نابودی شوروی سالهایی است که مسئله قره باغ آغاز شده و در سالهای 90 تا 92 میلادی منجر به اشغال شدن 20 درصد خاک جمهوری آذربایجان و خارج شدن یک میلیون نفر از شهروندان آذری بوده است.ارامنه ساکن در جمهوری آذربایجان نیز مجبور به ترک این کشور می شوند اما جنایتهای جنگ، اصطلاحاً از سوی جدایی طلبان ارمنی دنبال می شود. در ان زمان کشور ایران سعی داشت سیاست میانجیگری را در پیش بگیر ولی با کارشکنی برخی دولت های بین المللی و منطقه ایی برای جلوگیری از نقش افرینی ایران در قفقاز و اسیای میانه روبه رو شد. در همین دوره سازمان امنیت و همکاری اروپا گروهی به نام "مینسک" تشکیل می دهد که شامل آمریکا، روسیه و فرانسه است. البته کشورهای دیگری نیز در حاشیه قرار دارند.از 1992 به این سو و پس از آتش بس، گروه مینسک تلاش کرده که به این مسئله یک چارچوب حقوقی بدهد اما کشورها از این موضوع به عنوان یک اهرم فشار در بازی های کلان خود استفاده می کنند و همین امر باعث شده که نتیجه ای حاصل نشود.در جنگ قره باغ صرفاً خاک منطقه قره باغ اشغال نشد بلکه 7 ولایت دیگر از جمهوری آذربایجان نیز اشغال شد که نشان می دهد طرف ارمنی علاوه بر ادعای خود، 5 منطقه را اشغال کرده که موضوع مذاکرات سال 2007 مادرید بود.در این مذاکرات از دولت ارمنستان خواسته می شود که 5 منطقه مذکور را تخلیه کند و به خود آذربایجان بازگرداند. پس از آن در گام دوم پروسه جدیدی برای تعیین تکلیف منطقه قره باغ آغاز شود که ارمنستان این موضوع را نیز قبول نکرد.با توجه به اینکه اکثر رئیس جمهور های ارمنستان یا قره باغی بودند یا نقش عمده ایی در جنگ داشتند و به رابطه ارمنستان با کشور های دیگر از جمله روسیه توجه زیادی داشتند با قدرت گرفتن نیکول پاشینیان در ارمنستان این سیاست تغییر کرد او گفتمان پیگیری صلح برای قره باغ را کلید زد و فرزند خود را برای دوره سربازی به قره باغ فرستاد که نشان دهد دنبال صلح است، اما گذر زمان و بحرانهای سیاسی در ارمنستان وی را به این نتیجه رساند که گفتمان صلح قره باغ می تواند جایگاه وی را شکننده کند؛ بنابر این تغییر سیاست داده و درباره قره باغ مواضع سختی از خود بروز داد.در سمت باکو نیز شاهد این بودیم که افکار عمومی بخصوص اپوزیسیون داخلی فشار زیادی برای بازپس گیری قره باغ دارند. در تظاهراتهای یکی دو سال گذشته شعار اصلی مردم آزاد سازی قره باغ بود که این موضوع باعث سوق دادن باکو به سمت گزینه نظامی شد.در سال گذشته شاهدمذاکرات پاشینیان و علی اف رئیس جمهور دو کشور در سازمان ملل بودیم اما بازگشت پاشینیان به مواضع ارتودکسی خود نشان داد که مسئله باز هم به بن بست خورده است.با در نظر گرفتن اینکه پاشینیان به اروپا پالس مثبت می داد، علی اف تلاش کرد نظر مسکو را به خود جلب کند و نهایتاً جنگی بین طرفین شکل گرفت که چند ماه پیش انجام شد و این روزها ادامه یافته است.*موضع ایران در قبال بحران قره باغ*:ایران با هردوکشور ( ارمنستان،اذربایجان) مرز مشترک دارد.در ارتباط با سیاست ایران در بحران قره‌باغ به هر حال موضع ایران این بوده که بحران قره‌باغ باید در چارچوب قواعد بین‌المللی و براساس مذاکرات مسالمت‌آمیز و عادلانه دو طرف صورت بگیرد و ایران نیز بر اساس قطعنامه‌های شورای امنیت سازمان ‌ملل که اشغال 20 درصد از خاک آذربایجان توسط ارمنستان را تایید کرده‌اند و خواهان خروج نیروهای نظامی ارمنی از این مناطق هستند، تمامیت ارضی آذربایجان را به رسمیت می‌شناسد و همین مواضع را دارا می‌باشد. در مقابل آذربایجانی‌ها از ایران انتظار ندارند که در کنار آنها با ارمنستان بجنگد، بلکه به سطح روابط دوجانبه ایران و ارمنستان معترض هستند رئیس جمهـور آذربایجـان الهـام علـی اف اعـلام کـرد کـه روابـط اش بـا همسـایگان و دیگـر کشـورها بـه میـزان زیـادی بسـتگی بـه موضـع این کشـورها در قبـال بحـران قره بـاغ دارداز ایـن رو موضـع ایـران در قبـال ایـن بحـران همیشـه بر روابـط سیاسـی دو کشـور تأثیر گـذار بـوده در واقع آذربایجـان انتظـار دارد کـه ج.ا. ایران هماننـد ترکیه طرف این کشـور را در جنگ و بحـران بـا ارمنسـتان بگیـرد. امـا ج.ا. ایـران بـا اتخاذ موضـع بی طرفانـه در این بحـران باعـث نامیـدی و نارضایتـی آذربایجـان شـد. آراز عزیمـوف معـاون وزیـر امـور خارجـه سـابق آذربایجـان اعـالم کرد که به سـبب حمایـت ایـران از ارمنسـتان در طول بحـران قره باغ ما بـه ایرانیان اعتمـاد نداریم. همچنیـن او در مصاحبـه ای بـا روزنامـه هوریت دیـل در اکتبـر ۲۰۱۲ اعالم کرد کـه اگـر ارمنسـتان در مذاکـرات بـر روی قره بـاغ سرسـخت اسـت بـه دلیـل آن اسـت کـه ایـران و همچنیـن روسـیه از ایـن کشـور حمایـت می کنند. بـا ایـن حال محسـن رضایی در یـک مصاحبه ای با شـبکه ی آذری زبان سـحر در ۲۷ فوریـه ۲۰۱۳ اعـالم کـرد کـه شـمار زیـادی از جمعیـت ایـران در جنـگ قره بـاغ شـرکت کردنـد و بـا جراحـت و آسـیب دیدگی بـه ایران بازگشـتند، شـمار زیـادی از ایرانیـان نیـز شـهید شـدند و همچنیـن بعضـی از آنهـا در باکـو دفـن شـدند. بـه عالوه تجهیـزات نظامـی به آذربایجان فرسـتاده شـد و آمـوزش جنگ پارتیزانـی از سـوی ج.ا. ایـران بـه آنهـا داده شـد. در مـاه مـی ۲۰۱۵ سـفیرایران در آذربایجـان اعلام کـرد کـه ایـران جمهـوری خودخوانـده ناگورنـو قره بـاغ را شناسـایی نخواهـد کـرد. همچنیـن مـا انتخابـات برگزار شـده در این سـرزمین را شناسـایی نخواهیـم کرد.ایران در مقاطعی به آوارگان و پناهندگان جنگی قره‌باغ اشغالی کمک کرده‌است. حتی همکاری‌های نظامی نیز ایران با آذربایجان انجام داده‌است. منتها ایران نتواسته هیچ وقت افکار عمومی آذربایجان را بدست بیاورد. به خاطر اینکه بحث رابطه با ارمنستان بزرگ ‌نمایی شده‌است. ایران می‌توانست به طریق دیگری رفتار کند که افکار عمومی به سودش تمام شود اما به این معنی نیست که ایران کاملا هم بی‌طرف نبوده به هرحال از نظر سیاسی در مجامع و نهادهای مختلف اسلامی و بین المللی از آذربایجان حمایت کرده‌است. و از طرف دیگر با ارمنستان رابطه‌اش را به عنوان یک کشور همسایه حفظ و بسط داده‌است.