پنج لقمه‌ی پانزی

محمدمعین امینی/ دانشجوی مقطع کارشناسی رشته‌ی مهندسی نفت دانشگاه صنعتی شریفلقمه‌ی اول: مفاهیم اولیهبه کل حجم پول موجود در اقتصاد کشور، نقدینگی گویند. نقدینگی به دو دسته‌ی پول و شبه پول تقسیم می‌شود. پول: اسکناس و مسکوک – سپرده دیداری (حساب‌های جاری اشخاص، بستانکاران موقت، خالص چک‌های صادره توسط بانک‌ها). شبه پول: سپرده‌های بلند‌مدت. طبق آمار بانک مرکزی در بهمن ماه 1395، نزدیک به 87 درصد از اجزای نقدینگی را شبه پول تشکیل می‌دهد.لقمه‌ی دوم: نظام پولی و بانکیهر پولی که از بانک مرکزی به بیرون انتشار یابد و در جریان فعالیت‌های بانکی و خلق اعتبار قرار گیرد، پایه‌ی پولی یا پول پرقدرت نامیده می‌شود. نسبت پول در جریان به پایه‌ی پولی را، ضریب فزاینده‌ی پولی گویند. به‌عبارت دیگر، به تعداد واحد پولی (نقدینگی) که توسط یک واحد پایه‌ی پولی از طریق مکانیزم خلق اعتبار ایجاد می‌شود، ضریب فزاینده‌ی پولی (نقدینگی) گویند.اجزای پایه‌ی پولی (دارایی‌های بانک مرکزی) به‌طور کلی شامل ذخایر طلا، خالص دارایی‌های خارجی (ارز خارجی)، خالص بدهی دولت به بانک مرکزی و بدهی بانک‌ها به بانک مرکزی می‌باشد. بانک‌ها در صورت کمبود نقدینگی، می‌توانند از طریق «تنزیل مجدد» از بانک مرکزی، وام دریافت کنند. نرخ تنزیل، نرخ بهره‌ای است که از بانک‌ها و موسسات اعتباری، برای وام‌های دریافتی از بانک مرکزی گرفته می‌شود. کاهش این نرخ تنزیل، هزینه‌ی دریافت وام از بانک مرکزی را کاهش می‌دهد و انگیزه‌ی بانک‌ها برای این وام، افزایش می‌یابد. در نتیجه، موجب افزایش بدهی بانک‌ها به بانک مرکزی شده و پایه‌ی پولی را افزایش می‌دهد. البته در صورت محدودیت منابع، حتی با وجود نرخ تنزیل بالا، بانک‌ها ممکن است مجبور به دریافت وام شوند.لقمه‌ی سوم: مکانیزم افزایش پایه پولی - ایجاد بدهی بانک‌هادارایی هر بانک، میزان سپرده‌ای است که مردم در آن بانک قرار می‌دهند. حال بانک، بخشی از این سپرده را تحت عنوان «نرخ سپرده‌ی قانونی» نزد خود نگه‌داشته، مابقی را به‌صورت وام، به تقاضاکنندگان می‌دهد. لازم به ذکر است که دارایی‌های هر بانک می‌تواند سهام شرکت، مسکن، وجه نقد و ... باشد. حال اگر نرخ بهره‌ای که هر بانک، برای دادن وام به مردم اعلام می‌کند، کمتر از نرخ بهره‌ی موجود در بازار باشد، مردم تقاضایشان برای دریافت وام بیشتر می‌شود. از طرفی حتی اگر این وام دریافت‌شده را برنگردانند و جریمه‌ی آن را هم بپردازند، باز ممکن است برایشان صرفه‌ی اقتصادی داشته باشد؛ پس مطالبات معوقه خواهیم داشت. هم‌چنین، به دلیل پایین‌ بودن نرخ بهره، شاهد حرکت احتمالی سیال نقدینگی از بانک‌ها، به بازارهای موازی با نرخ بهره‌ی بالاتر از قبیل سکه، طلا، بورس و حتی مسکن و خودرو خواهیم بود. این موارد موجب می‌شود که بانک، برای برگرداندن سپرده‌های مردم (آن‌هایی که خواهان برداشت سرمایه‌ی خود همراه با نرخ بهره‌ی فعلی از بانک هستند)، با محدودیت دارایی مواجه شود. این مساله نارضایتی عمومی و احتمالا مصاحبه‌های چندتن از مقامات بلندپایه را درپی‌خواهد داشت. میان‌بُر برای حل این مشکل، دریافت وام از بانک مرکزی است. همان‌طور که پیش‌تر گفتیم، این افزایش بدهی بانک به بانک مرکزی و در پس آن افزایش پایه‌ی پولی را درپی‌دارد. در نتیجه همه‌ی این‌ها، تورم است. با این مقدمه، بسیار کم و محدود با نظام پولی و بانکی آشنا شدید. حال در اقتصاد ایران، حتما اسم برخی موسسات مالی و نیز بانک‌های اسم خاص‌دار که بهره‌هایی نسبتا بالاتر از سایرین دارند، به گوشتان خورده یا چشمانتان دیده!در زمان‌هایی که مشکلات اقتصادی بزرگ می‌شود و ابعاد آن فراگیری بالایی دارد، فرصتی فراهم می‌شود تا دانش اقتصاد عمومی‌تر شود.لقمه‌ی چهارم: بازی پانزیدر آغازین سال‌های قرن بیستم،‌ چارلز پانزی، تاجر ایتالیایی با یک ایده‌ی پول‌ساز فوق‌العاده به آمریکای شمالی مهاجرت کرد. او با اخذ پول از مردم و ادعای سرمایه‌گذاری آن، مردم را مجاب کرد که اگر در برخی از تراکنش‌های مالی خود به جای پول یا کالا از کوپن‌های اتحادیه استفاده کنند، می‌توانند از تفاوت بین ارزش ارزهای کشورها استفاده کنند و سودآوری کنند. يعني با تعويض تعداد زيادي کوپن با تمبر در يک کشور داراي ارز باارزش‌تر و فروش آن تمبرها در يک کشور ديگر اتحاديه که ارز کم‌ارزش‌تری دارد، سود کنند. پانزی با افزایش تعداد سرمایه‌گذاران، ورودی سرمایه را حفظ می‌کرد و از پول آن‌ها برای پرداخت سود به خودشان استفاده می‌کرد و بدین طریق با اغوای هرچه بیشتر دیگران، منابع مالی بسیاری جذب کرد که قسمتی از آن صرف بازپرداخت بهره به دیگران می‌شد و قسمت اعظم آن از سیستم خارج و به حساب شخصی وی سرازیر می‌شد. به بیان ساده‌تر این بازی، یک عملیات سرمایه‌گذاری کلاه‌بردارانه است. به سرمایه‌گذاران وعده‌های بسیار کلان‌تر از نرخ روز می‌دهند. گروه نخستی وجود دارد که اغوا می‌شوند و ثروتشان را به این سرمایه‌گذاری می‌آورند. برای ادامه نیاز به گروه‌های بعدی است که آن‌ها نیز سرمایه‌شان را به بازی بیاورند. حال از محل سرمایه‌هایی که جذب شده، سود گروه‌های قبلی را پرداخت می‌کنند. این روند بدون وقفه ادامه پیدا می‌کند.به‌نظر می‌رسد این روزها بسیاری از مردم نیز درگیر چنین بازی‌ای شده که توسط برخی بانک‌ها و موسسات اعتباری که غالبا با فشردن چند دکمه مجوز می‌گیرند و وعده‌های سودهای کلان می‌دهند، اجرا می‌شود. در بازار رقابتی بانک‌ها و موسسات اعتباری، اگر برخی موسسات، وعده‌های نرخ‌ بهره‌های بالاتری دهند، طبق مکانیزم طبیعی بازار آزاد، مردم نیز به سمت برداشت سرمایه‌های خود از بانک‌هایی که نرخ بهره پایین‌تری دارند خواهند رفت تا بتوانند، از سود بیشتر سایر موسسات بهره گیرند. طبق اصل رقابت، برخی بانک‌ها که نرخ پایین‌تر بهره، اما مطمئن‌تری دارند، برای جلوگیری از از دست‌دادن سرمایه، به اصطلاح به‌دنبال برخی موسسات خواهنددوید و نرخ بهره بالاتری پیشنهاد خواهندداد؛ آن‌هم در اقتصادی که نرخ رشد محدودی در بخش‌های غیرنفتی دارد.لقمه‌ی پنجم: بروز مشکلپرواضح است که در صورت درخواست مردم (اگر به صورت جمعی باشد و به بیان اقتصادی: با «رفتار گله‌ای») مبنی بر بازگشت سرمایه‌شان، موسسه موردنظر با مشکل مواجه خواهدشد. به بیانی دیگر، چندی بعد، با بروز تورم‌های بالاتر از نرخ بهره‌ی بانک و ایجاد بازارهای موازی پربازده‌تر و یا عدم توانایی بانک‌ها در پرداخت بهره‌های سرمایه سپرده‌گذاران، شاهد درخواست مردم برای بازپس‌گیری سپرده‌هایشان خواهیم بود. نتیجه‌ی آن، احتمالا اعلام ورشکستگی بانک یا موسسه مبدا، تجمع، اعتراض و صف‌های طولانی مردم، گزارش‌ها و تحلیل‌های مجریان رسانه، چند مصاحبه از مراجع و مقامات در باب لزوم پرداخت پول مردم؛ و درنهایت اعلام پرداخت بدهی بانک از طریق بانک مرکزی! که همان‌طور که پیش‌تر در ابتدای این نوشتار عنوان شد، موجب افزایش پایه‌پولی خواهد شد و به تعبیری انباشت تورم که درنهایت منجر به سونامی تورم خواهد شد. با توجه به شرایط کشور، این‌طور به‌نظر می‌رسد اصلاح نظام بانکی در شرایط کنونی کشور بسیار مورد نیاز است. کما این‌که، اقتصاددانان بسیاری بر این مهم اصرار می‌ورزند.لقمه‌ی پنج به‌علاوه یک: نقل قولاین نوشتار را با نقل قولی از دکتر نیلی به پایان می‌بریم.«در زمان‌هایی که مشکلات اقتصادی بزرگ می‌شود و ابعاد آن فراگیری بالایی دارد، فرصتی فراهم می‌شود تا دانش اقتصاد عمومی‌تر شده و مردم بر روی این موضوع تمرکز کنند که چرا این مسائل رخ‌داده‌است. زمانی‌که شرایط اقتصادی مساعد است، تقاضای وسیع اجتماعی برای پیش‌گیری از مسائل اقتصادی شکل نمی‌گیرد. بنابراین دوران شکوفایی اقتصادی، زمان‌هایی است که این مشکلات به حد اعلای خود می‌رسد. به‌نحوی که مسیرهای ناشناخته باز شده و مسیرهای شناخته‌شده در محک تجربه قرار می‌گیرد.»برای ورود به کانال پیام‌رسان تلگرام دوهفته‌نامه‌ی دانشجویی «داد» کلیک کنید.