در جست‌وجوی عدالت!

بررسی کوتاهی بر روند تغییرات سیاست‌های اقتصادی جمهوری اسلامی از ابتدای انقلاب نسبت به طبقه‌ی کارگررضا سجادی/ دانشجوی دوره‌ی کارشناسی رشته‌ی مهندسی برق دانشگاه صنعتی شریف https://drive.google.com/file/d/1iwKq9dCNAO_NPzBiEkzG5Rudzrd8Bxj6/view?usp=sharing کارگر، این قشرِ زحمت‌کشِ به‌استثمارسرما‌یه‌داردرآمده‌، که صدایشان به گوش کسی نمی‌رسد، امیدش به همین تکه نانی است که شکم خود و خانواده‌اش را سیر کند؛ امیدش به آیه‌ی «و نرید أَن نمن عَلَى الَّذین استضعفوا فی الْأَرض و نجعلهم أَئمة و نجعلهم الوارثین» است؛ اما، امیدش که ناامید شود، به خیابان می‌آید، تا صدایش شنیده شود. احتمالا در این میان به دنبال کسی می‌رود که شعارش حمایت از او و هم‌صنفی‌هایش باشد. کسی که از طبقه‌اش حمایت کند و حقوق پایمال‌شده‌اش را از دست ستمگران بازستاند. آنچه که شاید در میان اعتراضاتش متوجه آن نشود،‌ اصل معنای ستمگر است! کسی که او را به کار می‌گیرد و به او دستمزدی حداقلی می‌دهد ستمگر(تر) است یا کسی که قصد کمک را دارد ولی ندانم‌کاری‌اش همان حداقل‌ها را هم از او می‌گیرد؟ هدف نگارنده از این مقاله دادن پاسخیمستقیم به این پرسش نیست اما با بیان روایتی از آنچه شد، برهانی تاریخی برای پاسخ به این پرسش فراهم می‌کند.آنچه که شاید در میان اعتراضاتش متوجه آن نشود،‌ اصل معنای ستمگر است! کسی که او را به کار می‌گیرد و به او دستمزدی حداقلی می‌دهد ستمگر(تر) است یا کسی که قصد کمک را دارد ولی ندانم‌کاری‌اش همان حداقل‌ها را هم از او می‌گیرد؟اندیشمند و رهبر انقلابیاندیشه‌ای که جامعه‌ای را تشویق به شورش و نافرمانی از حکومت می‌کند باید مهم‌ترین نیاز آن جامعه را نشانه رفته باشد. انقلاب پنجاه‌وهفت حاصل نشانه‌گیری این نیاز؛ یعنی تحقق عدالت اجتماعی و مبارزه با ستمگران بود. حکومت پهلوی که در سال‌های پایانی‌اش سرشار از درآمد‌های نفتی شده بود، بی‌امان به سمت توسعه و سرمایه‌داری حرکت می‌کرد. در این میان فاصله‌ی طبقاتی به خصوص در شهرها بیش‌تر نمایان می‌شد، به طوری که پابرهنه و کاخ‌نشین را در فاصله‌ی چند کیلومتر می‌توانست دید. در یک طرفسرمایه‌دارانی که کارخانه‌‌های بزرگ داشتند و طرف دیگر کارگرانی که چشمشان به تجملات همراه آنان دوخته بود. چه وعده‌ای بهتر از عدالت و وعده‌ی زندگی بهتر برای کارگران می‌توانست آنان را علیه کارفرمایانشان بشوراند؟ در اینجا به خلاصه‌ای کوتاه از اندیشه‌ی دو تن از افراد تاثیرگذار در انقلاب پنجاه‌وهفت می‌پردازم؛ محمدعلی شریعتی و آیت‌الله روح‌الله خمینی.شریعتی از روشنفکران دینی پیش از انقلاب پنجاه‌وهفت بود. او در کتاب «جهت‌گیری طبقاتی اسلام» با تاکید بر روی آزادی و وارستگی، درباره‌ی امام علی -علیه‌ السلام- این‌گونه می‌نویسد: «حضرت امیر که روی ریاضت و قناعت و اعراض از دنیا، در مبارزه با کنز تکیه می‌کرده، یک پایگاه طبقاتی داشته است.» از نظر او «هر الاغی می‌فهمد که لباس خز بهتر از لباس کرباس است»؛ ولی حاکم نباید از آن استفاده کند؛ زیرا که اسلام مخالف سرمایه‌داری است و این کار در راستای وعده‌ی اسلام؛ یعنی، «جامعه‌ی بی‌طبقه‌ی توحیدی» است. در تلقی اسلامی او از تاریخ، موضوع اصلی مبارزه‌ی اسلامی در راستای آزادسازی انسان، محو امتیازهای طبقه‌ی مالکان با ریشه‌کن‌کردن نهاد مالیکت است. هرچند شریعتی پیش از پیش از فروپاشی حکومت پهلوی فوت کرد، عقاید او همچنان در بطن انقلابیون باقی‌ ماند.اعتراض‌ کارگران گروه ملی صنعتی فولاد ایران در اهوازآیت‌الله خمینی، نظریه پرداز اصلی جمهوری اسلامی و بنیان‌گذار آن، با دیدگاه حذف طبقاتی شریعتی مخالف بود، با این وجود او در خرداد ۱۳۶۸ چنین می‌‌گوید: «اسلام... نه سرمایه را طرد می‌کند، نه اجازه می‌دهد که سرمایه جوری رشد کند که کسی صدها میلیون دلار داشته باشد.» از نظر او شعار اسلام عدالت است و نمی‌توان به کسانی که چنین نظریاتی(حذف طبقاتی) را می‌دهند خرده گرفت. او حکومت جمهوری اسلامی را حکومت طبقات پایین اجتماع؛ یعنی، حکومت مستضعیفین و محرومین می‌داند و معتقد است که باید برای احقاق حقوق فقرا در جوامع بشری تا آخرین قطره‌ی خون دفاع کرد. او این دفاع را تا آنجا پیش می‌برد که در گرماگرم انقلاب پنجاه‌وهفت می‌گوید: «اگر [...] بر حاکم اسلامی معلوم شود که دارایی‌های زیاد یک فرد تاثیر نامطلوبی بر رفاه مسلمین می‌گذارد، حاکم می‌تواند آن دارایی‌ها را مصادره کند.(صحیفه نور:۴۸۱:۱۰)» این سخن برخلاف نظر بسیاری از فقهای بزرگ اسلامی بود؛ زیرا که اختیار سیاسی مصادره و توقیف اموال مشروع را به دولت اسلامی می‌داد.در تلقی اسلامی او از تاریخ، موضوع اصلی در مبارزه‌ی اسلامی در راه آزادسازی انسان، محو امتیازهای طبقه‌ی مالکان با ریشه‌کن‌کردن نهاد مالیکت است.مردم انقلابیتوده‌ی مردم یا همان به اصطلاح آیت‌الله خمینی، پابرهنگان، به دنبال اندیشه‌ی رهبران خود رفتند. آن‌ها در تظاهرات خود همان شعارهایی را سرمی‌دادند که در گفتمان رهبرانشان بود. از جمله‌ی این شعارها می‌توان به ملی‌کردن و مصادره‌ی صنایع بزرگ، بانک‌ها، معادن، املاک و مستغلات بزرگ اشاره کرد. جان‌مایه‌ی اکثریت آن‌ها هم نفی وابستگی بود. به این سبب بود که پس از انقلاب، حقوق ماکلیت و سرمایه به دلیل زیاده از حدبودن، بهره‌مندی از همکاری نزدیک با رژیم پیشین یا وابستگی به سرمایه‌ی خارجی مورد حمله قرار گرفت. دیگر داشتن اندک سرمایه‌ای موجب سرزنش عوام می‌شد. لذا عدم مشروعیت، به دلیل ناروشنی در تعاریف به ملاکی نسبی بدل شد و بهانه‌ای برای مصادره‌های عظیم و گسترده شد. این مصادره‌ها که به بنیادهای فرادولتی واگذار می‌شدند، به گونه‌ای بودند که نه دولت بر روی آن‌ها کنترلی داشت و نه اجازه‌ی رقابت به شرکت‌های خصوصی را می‌دادند؛ برای مثال فقط بنیاد مستضعفان در آن زمان به تنهایی دارای ۴۰۰ شرکت با توان انحصاری در تولید بسیاری از کالاهای اساسی، از ظروف شیشه‌ای، لاستیک ماشین و روغن موتور گرفته تا نوشابه‌های غیرالکلی، الیاف، شکر، پارچه و لبنیات بود.صاحبان سرمایه و دارایی به خفا رفته تا از خطرات ناشی از طغیان اجتماعی مصون بمانند. آنان کوشیدند تا بر نقدینگی و قدرت تحرک‌شان بیفزایند و این‌ها موجب سرمایه‌برداری از صنایع، استقراض بیش از حد، فرار سرمایه به پناه‌گاه‌های امن بانک‌ها و ارزهای خارجی و ورشکستگی واقعی و صوری شد.در این شرایط که دولت ناتوان در دفاع از حق مالکیت بود، صاحبان سرمایه و دارایی به خفا رفته تا از خطرات ناشی از طغیان اجتماعی مصون بمانند. آنان کوشیدند تا بر نقدینگی و قدرت تحرک‌شان بیفزایند و این‌ها موجب سرمایه‌برداری از صنایع، استقراض بیش از حد، فرار سرمایه به پناه‌گاه‌های امن بانک‌ها و ارزهای خارجی و ورشکستگی واقعی و صوری شد. بسیاری دیگر از آن‌ها نیز از کشور گریختند. در نتیجه‌ی این گسست اجتماعی بسیاری از فعالیت‌های اقتصادی مختل شد و انباشت به طور جدی متوقف گردید. تولید ناخالص ملی در سال ۱۳۶۷ نسبت به سال ۱۳۵۶ تنها پنج درصد افزایش یافت حال آنکه جمعیت کشور چهل‌وهفت درصد افزایش یافته بود. پرولترزدایی نیروی کار به گسترش فعالیت‌های خدماتی در هزاران شغل نظیر خرده‌فروشی، دستفروشی و مسافرکشی منجر شد. بنگاه‌های اقتصادی بزرگ جای خود را به بنگاه‌ها با حقوق‌بگیران محدود دادند و تولید‌خرده‌کالاها افزایش یافت. در آن سال‌ها فقط کشاورزی بخشی سودده بود که آن هم به دلیل حمایت دولت از دهقانان و تقسیم اراضی بین ‌آنان بود؛ همان چیزی که پیش از انقلاب به شدت توسط روحانیون با آن مخالفت شد!او حکومت جمهوری اسلامی را حکومت طبقات پایین اجتماع؛ یعنی، حکومت مستضعیفین و محرومین می‌داند و معتقد است که باید برای احقاق حقوق فقرا در جوامع بشری تا آخرین قطره‌ی خون دفاع کرد.دولتی که انقلابی نماند!در کنار این سیاست‌ها، جنگ با عراق و کاهش قیمت نفت، دولت را مجبور به استقراض وام و سرمایه‌گزاری خارجی کرد، بازهم چیزی خلاف آرمان‌های اولیه رخ داده بود. آیت‌الله رفسنجانی در نماز جمعه‌ای در سال‌های پس از فوت آیت‌الله خمینی اعلام کرد که در سال ۱۳۶۷« مشکلات جدی داشتیم. ما در استفاده از منابع اقتصادی و بودجه به خط قرمز رسیده بودیم. ما حتی از خط قرمز هم پایین رفته بودیم. دوازده‌میلیارد دلار بدهی داشتیم.» این مشکلات در نهایت به عقب‌نشینی از سیاست‌های اقتصادی-پوپولیستی دولت‌گرا انجامید و آغازی برای حرکت به سمت لیبرالیسم اقتصادی بود. حال انقلابی که با اهداف ضد سرمایه‌داری به روی کار آمده بود راه‌حل عبور خود از بحران را پناه بردن به آن یافته بود. در سال‌های ریاست جمهوری هاشمی رفسنجانی، تک‌نرخی‌کردن ارز و دیگر سیاست‌های اقتصاد آزاد، به کاهش ارزش ریال و تورم بی‌سابقه‌ای منجر شد. بار دیگر اعتراض توده‌ها او را مجبور به عقب‌نشینی و اجرای سیاست به اصطلاح زیگزاگی کرد. دولت محمد خاتمی نیز که با حمایت چپ‌ها و راست‌های مدرن به روی کار آمده بود هر چند در راستای سیاست‌های اقتصاد آزاد کوشید اما برای راضی‌نگه‌داشتن طرفداران چپ‌گرای خود مجبور به پابندی به شعارهای عدالت‌محور ماند. در مجموع این دو دولت توفیق اندکی در راستای آزادسازی اقتصاد داشتند. توفیقی که با روی کار آمدن دولت محمود احمدی‌نژاد به یکباره به یاس بدل شد.پس از انقلاب، حقوق ماکلیت و سرمایه به دلیل زیاده از حدبودن، بهره‌مندی از همکاری نزدیک با رژیم پیشین یا وابستگی به سرمایه‌ی خارجی مورد حمله قرار گرفت. دیگر داشتن اندک سرمایه‌ای موجب سرزنش عوام می‌شد.فاصله‌گرفتن دولت‌های جمهوری اسلامی از شعارهای پوپولیستی و تحقق‌ناپذیر اولیه را می‌توان گواهی بر «به عمل کار برآید به سخندانی نیست» سعدی تفسیر کرد. سفره‌ی کارگرانی که به امید بهبود معیشت به خیابان‌ها آمده بودند هرروز کوچک‌تر شد و آن‌ها را بارها به خیابان‌ها کشاند. اعتراضات سال‌های نودوشش و نودوهشت، دیگر اعتراض طبقه‌ی متوسط به عدم وجود آزادی نبود،‌ بلکه همان اعتراضات، به عدم توجه به طبقه‌های پایین بود که وضعیت معیشتشان در این چهل‌سال روز به روز بدتر شد.این مشکلات در نهایت به عقب‌نشینی از سیاست‌های اقتصادی-پوپولیستی دولت‌گرا انجامید و آغازی برای حرکت به سمت لیبرالیسم اقتصادی بود. حال انقلابی که با اهداف ضد سرمایه‌داری به روی کار آمده بود راه‌حل عبور خود از بحران را پناه بردن به آن یافته بود.مراجع:طبقه و کار در ایران، سهراب بهداد و فرهاد نعمانی، انتشارات آگاهبرای ورود به کانال پیام‌رسان تلگرام دوهفته‌نامه‌ی دانشجویی «داد» کلیک کنید.