شبکه های اجتماعی،هوموفیلی و اگزیستانسیالیم

مساله آزادی به عنوان یکی از مباحث مرکزی فلسفه همواره مورد توجه بوده است. این که آزادی چیست و چه عواملی آن را محدود میکنند و از همه مهمتر رهایی از اسارت هایی که نامرئی اند و تک تک افراد جامعه را دربند کرده اند بدون آن که خود بدانند در مجموع مسائل جالبی هستند که تا حد زیادی می تواند روشنگر باشد چرا که فهم آزادی کلید فهم موقعیت خود در جهان،شهامت، تعقل بشر ومسئولیت اجتماعی اوست.آن چه در این جا بررسی می شود به طور خاص به پدیده ی نسبتا نوظهور "رسانه" اشاره دارد و تاثیراتی که این پدیده بر زندگی انسان مدرن و آزادی او دارد. رسانه به طور کلی به تمامی وسایل ارتباط جمعی اطلاق می شود که به گسترش اطلاعات، اخبار و ایدوئولوژی ها اقدام می کنند و شکل های اولیه آن روزنامه ها و رادیو تلویزیون بود. اما با ابداع شبکه جهانی اینترنت و عمومی شدن آن پدیده ی جدیدی شکل گرفت که از لحاظ ساختار تفاوت های زیادی با رسانه های قبلی داشت. این پدیده جدید شبکه های اجتماعی بود که بر خلاف انواع گذشته شباهت بیشتری به یک محیط اجتماعی داشت زیرا افراد در آن می توانستند فعال باشند و حق انتخاب های بیشتری هم پیش رو داشتند. با وجود تمامی نقاط قوتی که شبکه های اجتماعی دارند نقاط ضعفی هم متوجه آن ها است. به طور کلی این رسانه جدید دارای ویژگی های ساختاری منحصر بفردی است که آگاهی از تاثرات منفی آن را دشوار می سازد. نحوه تصمیم گیری و عوامل موثر بر آن و رفتار کاربران در شبکه های اجتماعی باز هم مساله میزان واقعی بودن انتخاب ها و آزادی را مطرح می کند. اما قبل از آن بهتر است تکلیف خود را با آزادی و معنای آن مشخص کنیم.آزادی: مساله اصلیآزادی از معنای فردی (و قدری فلسفی تر) گرفته تا آزادی به معنای اجتماعی آن (یعنی دست به انتخاب زدن در یک چارچوب فرهنگی و اجتماعی خاص) به شدت به هم وابسته و یک طیف را تشکیل می دهند. تقریبا همه بر این باوریم که آزادی اراده فردی تا حدی تحت تاثیر محیط هست، حداقلِ این تاثیر از طریق تغییر تمایلات افراد و ترجیحاتشان در انتخاب ها قابل مشاهده است. اما همواره این سوال به ذهن می رسد که تاثیر محیط تا چه حد است و آیا اینکه اگر ما تحت تاثیر محیط قرار بگیریم محدودیتی در آزادی انتخابمان ایجاد می کند یا خیر. یا اصلا آزادی انتخاب بدون دانش و تاثیر از محیط معنا دارد. حتی اگر پا را فراتر بگذاریم و این سوال را از خود بپرسیم که چگونه می توانیم آزادی را با جبر فیزیکی آشتی دهیم به سوالات و تناقضات بزرگتری دچار می شویم. پس ابتدا قدری از دریچه دیدگاه علمی (که دید غالب دنیای مدرن است) در مساله آزادی را کند و کاو می کنیم.بعد از توسعه ی مکانیک نیوتونی اولین جرقه های این اندیشه بوجود آمد که اگر جهانی که در آن زندگی می کنیم تحت کنترل قوانین معینی است که با داشتن شرایط حال، آینده آن را می توان به صورت قطعی تعیین کرد جایگاه اراده ی آدمی در این سیستم کجاست؟ این سوال هر روز تعداد بیشتری از فلاسفه را درگیر می کرد. مخصوصا این امر با موفقیت های مکانیک نیوتونی در عرصه مکانیک سماوی و دستگاه های مکانیکی هر روزه بیشتر تشدید می شد. این افکار در زمانه ی لاپلاس به اوج خود رسید طوری که لاپلاس ادعا کرد که می تواند آینده جهان را پیش بینی کند تنها اگر وقت کافی (برای محاسبات) به او دهیم.رویای جبر گرایی با ظهور مکانیک کوانتومی فروپاشید مکانیک کوانتومی بر خلاف مکانیک کلاسیک برخی از رفتار های ماده را تعین ناپذیر و تحت سیطره عدم قطعیت می دانست. این ناتوانی، عدم قطعیتیِ در اطلاعات ما و به خاطر ابزار ها نبود بلکه عدم قطعیتی در ذات خود طبیعت و ارتباط ما با آن بود که در مکانیک کوانتوم جلوه گر شد. فیزیکدانان بتدریج آموختند آنچه از طبیعت می توان دانست احتمال رخدادها و نه وقوع رخدادها به طور قطعی است. مکانیک کوانتوم برای اولین بار به برخی از فلاسفه اجازه داد مساله اختیار را در چارچوب این نظریه جدید توضیح دهند برخی مانند ادینگتون و بوهم بر این عقیده بودند که این عدم قطعیت دقیقا همان شکافی است که اختیار انسان را می توان در آن توجیه کرد، اما این تئوری ها رو به زوال نهادند دلیل آن هم روشن بود این نظریه ها هیچ توضیحی نمی دادند که چگونه آگاهی با اختیار از طریق مکانیسم های کوانتومی در ارتباط است. از طرفی اگر اختیار بر اساس یک عدم قطعیت کوانتومی باشد آن گاه اختیار بیشتر خاصیتی "تصادفی" دارد تا آن که وابسته به شرایط فرد باشد. به عبارتی در بهترین حالت مکانیک کوانتومی برای تصمیمات انسان روندی کاملا تصادفی پیش بینی می کند. همه ی این ها نشان دهنده آن بود که مسائل فلسفی در رابطه با اختیار هنوز کاملا مشخص نیستند چه رسد آن را در قالب نظریه ای علمی توجیه و قانونمند کرد.به نظر می رسید ارتباط ضعیفی بین نتایج نظریه کوانتوم و اختیار انسان وجود دارد یا در بهترین حالت هنوز نظریه کافی برای چنین ارتباطی توسعه نیافته است.قدم بعدی که باز هم مساله اختیار را در کانون توجه قرار داد تحولات انفجار گونه عصب شناسی در پایان قرن بیستم بود که تا به امروز هم ادامه داشته است.چالش برانگیز ترین آزمایشات مانند آزمایش لیبت نشان دادند که اختیار موضوعی جنبی و یکی از "ظهور" های فعالیت قشر مغزی بشر است.آن چه تا این جا با توجه به تحقیقات علمی مشخص است این است که علم به هر طریقی در صدد است که به ما نشان دهد که اراده آزاد توهمی بیش نیست از طرفی فلسفه هایی که به طور عمده در قرن حاضر انسان را تعریف می کنند اساس انسان را بر آزادی اراده او می گذارند(مانند هایدگر،سارتر و دیگران).چگونه می توان چنین تناقضی را بر طرف کرد؟ آیا نتیجه گیری منطقی از این بحث این است که انسان توهمی بیش نیست؟ما در صدد پاسخ دادن به این سوال نیستیم چرا که پاسخ به این پرسش نیازمند تحقیق و تفحص بیشتری است. اما می توان از طریق دیگری به این مساله و دغدغه نزدیک شد.جایگاه شبکه های اجتماعیبنجامین لیبت در گفتگویی به این امر اشاره کرد که مردم همیشه از بحث در مورد "اختیار" و "آزادی" سر باز می زدند. جالب است که چنین گلایه هایی را در مکتب های قاره ای هم میبینیم. سارتر انسان را محکوم به آزادی می دانست و با این جمله می خواست تاکید بیشتری بر مساله آزادی داشته باشد در حالی که همواره از طفره رفتن مردم از آزادی شان شکایت داشت.اما آن چه از همه جالب تر است و این جا بیشتر بررسی میکنیم به هم رسیدن این دو دیدگاه کاملا متفاوت در روش های جدید زندگی ما است. امروزه دیگر تا حد زیادی همه متوجه این قضیه شده اند که آزادی در مرکز توجه است. چگونه؟در تمام مدتی که فلاسفه در خواب بودند از هر دو سو ( هم جبهه ی تحقیقات علمی و فلسفه های تحلیلی از یک سو و هم قاره ای از سوی دیگر) مسائلی تغییر کردند.ایجاد شبکه های اجتماعی روی پلتفرم اینترنت (Web 2.0) برای اولین بار رفتار جامعه ی انسانی را (در اندازه ای محدود شده) به حوزه ای کشاند که قابل محاسبه تر بود. برای اولین بار می شد رفتار کاربران را تحت نظر داشت و به صورت آماری و ریاضی در طول زمان بررسی کرد.توسعه تئوری های جدید مانند شبکه های پیچیده و سیستم های پیچیده و افزایش قدرت محاسباتی کامپیوتر ها نشان داد که رفتار جمعی گروه های بشری بر خلاف تصور گذشتگان خیلی هم غیر قابل پیش بینی نیست. به عبارتی می توان الگو های منظمی از ان استخراج کرد.تمام این نتایج از دیدی سیاسی و اقتصادی فرصتی شگفت انگیز و عالی بود بنابراین بودجه های زیادی از سازمان های جاسوسی و امنیتی و همچنین بازار و شرکت ها برای توسعه بیشتر این ابزار ها و الگوریتم ها سرازیر شد.از طرف دیگر روشهای زندگی مردم در نیمه دوم قرن بیستم با ظهور بیشتر ابزار هایی که کارها را خودکار می کردند و نیز ظهور سیستم های اطلاعاتی و اینترنت بیش از پیش انسان را "یک جا نشین" کرد. شیوه های زندگی کارگری پس از انقلاب صنعتی هم حتی دگرگون شده و توسعه ی رسانه های جمعی ابزار های بیشتری برای پروپاگاندای سیاسی و کاپیتالیسم اقتصادی در اختیار سیاستمداران و سرمایه داران قرار داد این روند به گونه ای بود که در مدت زمان کوتاهی رسانه های جمعی به خصوص تلویزیون و ایستگاه های محلی و سایت های اینترنتی رشدی قارچ گونه در تمامی جهان یافتند. بسیاری از صاحبان چنین رسانه هایی خود سرمایه دارانی بودند که تا پیش از این فقط از طریق سرمایه (capital) بر توده ها حکم رانی میکردند به تدریج حوزه ی عمل خود را گسترش داده و به رسانه ها کشاندند. این رسانه فقط ابزاری برای تبلیغ مستقیم محصولات نظام سرمایه داری تا دور دست ترین نقاط جهان نبود بلکه "آگهی"های سیاسی برای تغییر جهت افکار عمومی در حوزه مسائل جهانی از جنگ گرفته تا سیاست های داخلی کشور ها بود.به این ترتیب سرمایه داران از طریق کنترل افکار مردم حتی جنگ را هم محلی برای سود دهی خود کردند.(Iraq for sale the war profiteers)تمامی این اتفاقات نسل جدیدی از روشنفکران دانشگاهی را ایجاد کرد که دغدغه اصلی آنان نقد رسانه بودند. اما نقد رسانه چه ارتباطی با آزادی فردی دارد؟به طور خلاصه می توان گفت بسیاری از این روشنفکران جدید بر این عقیده اند که رسانه های جمعی به نحوی افکار عمومی را شکل می دهند که حتی انتخاب های آنان را که پایه نظام دموکراسی است به تدریج بی معنا می سازد .به عبارتی آن چه بیش از همه دموکراسی را تهدید می کند فراموش کردن آزادی خود در حوزه عمل اجتماعی و سیاسی است. تمامی این بدان معنا نیست که این سیاست/سرمایه داران از طریق نظامی توتالیتر و اعمال زور و فشار به دیکته کردن سیاست های خود بپردازند. بلکه برعکس، ایجاد توهمی از انتخاب های آزادانه برای فرد است در حالی که چنین انتخاب هایی واقعا وجود ندارد. به عبارتی دغدغه ی روشنفکران در چنین شرایطی اورولینی نیست بلکه هاکسلینی است. نیل پست من در کتاب Amusing Ourselves to death به همین نکته اشاره می کند.ما همواره ۱۹۸۴ اورول را می خوانیم و از این که در آمریکا به مشکلاتی که در کتاب به آن دچار نیستیم به خود می بالیم. اما این واقعیت مهم را فراموش کرده ایم که در کنار منظرگاه تیره ای که اورول برای ما ترسیم می کند منظرگاه دیگری هم هست که قدری پیچیده تر، قدری ناشناخته تر و به همان اندازه تیره (و چه بسا تیره تر) است. این منظرگاه توسط هاکسلی در کتاب Brave new world (دنیای قشنگ نو) معرفی شده است. اورول نسبت به جهانی هشدار می دهد که ما در آن تحت ستمی بیرونی مانند رژیمی دیکتاتوری یا پادشاهی خودکامه قرار گرفته ایم. اما هاکسلی نسبت به جهانی هشدار می دهد که هیچ رئیس و قیمی مردم را از آزادی، بلوغ ذهنی و تاریخ شان محروم نکرده است اما مردم دلباخته ستمی که به آن ها میشوند شده اند! و شیفته ی تکنولوژی هایی که ظرفیت فکر کردنشان را پایین آورده است. اورول از جهانی می ترسید که درآن کتاب ها ممنوع شده اند اما هاکسلی جهانی را ترسیم می کند که دلیلی برای ممنوع کردن کتابی وجود ندارد چون کسی مشتاق نیست که آن ها را بخواند! اورول از جهانی واهمه دارد که حکومت منابع را از توده ها دریغ کرده و فقط در اختیار طبقه ی مرفه میگذارد، هاکسلی از موقعیتی میترسد که حکومت آنقدر امکانات در اختیار ما قرار می دهند که در نهایت منجر به انفعال و خود خواهی ما میشود. اورول می ترسید که حقیقت پنهان شود، هاکسلی میترسید که حقیقت در دریای ابتذالات غرق شود. اورول از جامعه ای در بند می ترسید اما هاکسلی از جامعه ای مبتذل می ترسید. و به طور خلاصه اورول از کنترل شدن مردم با درد می ترسید و هاکسلی از کنترل شدن مردم با لذت.در چنین حالتی مردم اطلاعات و تاثیرات خود را از رسانه ها می گیرند و زحمت خواندن به خود نمی دهند. مورد خاصی که در این جا قصد بررسی آن را داریم یکی از پیچیده ترین آن هاست. در شبکه های اجتماعی کنونی بیش از پیش توهم آزادی وجود دارد زیرا بر خلاف رسانه ی غالب دهه ۸۰ (=تلویزیون) شما می توانید "انتخاب" کنید. در چنین شبکه هایی افرادی با قصد های مختلفی گرد هم می آیند هر کس در بیان عقیده، لایک ها و صفحاتی که قصد رفتن به آن ها را دارد آزاد است.کسی به خاطر پُستی تحت پیگرد قرار نمی گیرد. اما چنین شبکه هایی بر خلاف ظاهر مسطحی (flat) که دارند(یعنی کاربران تصور می کنند به صورت مساوی به تمامی منابع و تاثیرات دسترسی دارند و همه ی شبکه در یک قدمی انتخاب های آن ها است) دارای ترجیحاتی برای کابران هستند. این شبکه ها نه تنها قابل پیش بینی بلکه قابل کنترل اند(barabassi albert complex networks) یکی از ویژگی های این شبکه ها خاصیت هوموفیلی است. در این خاصیت گرافی که از افراد در یک شبکه شکل می گیرد شامل افرادی می شود که دارای تمایلات شبیه به هم هستند به این ترتیب خوشه هایی بر حسب "افراد" شکل میگیرد. به بیان ساده تر افراد در این خوشه ها در بسیاری از زمینه ها اتفاق نظر دارند.اما سوال مهمی که پیش می آید این است که این ترجیحات و نظرات تا چه حد مستقل صورت گرفته است؟آن چه رخ می دهد این است که فرد جذب یکی از این خوشه های هوموفیلی بر اساس زیر مجموعه ی کوچکی از علایق، ترجیحات و انتخاب هایش (از طریق لایک کامنت وغیره) می شود. آنچه در ادامه رخ می دهد "تصمیم گیری هایی پنهان" برای او از طریق این زیر شبکه است. در واقع برای هر چه بیشتر شبیه کردن فرد به سایرین در این زیر شبکه او را تحت تبلیغات و اثر گذاری های طولانی مدت قرار می دهند(یا می شود) تا سایر انتخاب های خود را با زیر شبکه تطبیق دهد. این "انتخاب های پنهان" اساس کارکرد یکی از بهترین الگوریتم های پیش بینی "فرد" در شبکه های اجتماعی است.(collaborative filtering).که توسط سایت آمازون و نتفلیکس مورد استفاده قرار گرفته است.تمامی این اتفاقات بی خطر به نظر می رسد زیرا اولا کسی شکایتی در این مورد نکرده است و از طرفی چنین سیستم هایی به مردم برای یافتن هم نوعانشان کمک می کند. نقد مهمی که داگلاس راشکف به چنین سیستم هایی دارد :حذف "فرد" و بیشتر شبیه کردن او به یک "همنوع اجتماعی" و یک هدفِ براحتی در چنگ برای شرکت های تجاری می داند.چنین ادبیاتی آشناست.تمامی آن چه سارتر و اگزیستانسیالیسم در صدد بیان آن اند به نظر می رسد بیشتر از همیشه با آگاهی از عملکرد شبکه های اجتماعی ملموس می شوند.بشر همان انتخاب های اوست. ما با انتخاب های خود هر بار سرنوشت بشر را(این که چه چیز از دید ما درست یا غلط است) تعیین می کنیم. حتی کسی که تن به "انتخاب های پنهان" چنین سیستم هایی داده است یک انتخاب کرده است اما از دیدی اگزیستانسیالیستی او عصاره حقیقی بشر که آزادی است را فراموش کرده است. این که لازم نیست کسی که به طور مثال ریاضیات می خواند از طریق ساز وکاری مانند انتخاب های پنهان به سراغ ورزشی کم سر و صدا تر مثل شطرنج برود.او میتواند مثلا اسکی را "انتخاب" کند. باید مردم این را بدانند که هر فرد انسانی موجودی یکتاست(می تواند باشد و محکوم به آن است) و این نباید با تعلق به گروه ها در او کمرنگ شود. تمامی این شاید رویا باشد چرا که ساختار چنین شبکه هایی و بررسی های آماری نشان دهنده ی تمایلات افراد به همگروه ها و تشکیل چنین زیر شبکه های اجتماعی است. اما آگاهی از اگزیستانس بشر می تواند وضعیت را بهتر کند.بخش ناراحت کننده تر ماجرا این است که چنین پیش بینی هایی به ابزاری برای سرمایه داران برای هر چه به یوغ کشاندن توده ها و فروش هر چه بیشتر و بیشتر محصولاتشان است. هیچ چیز مانند روش هایی اینچنینی که روانشناسی جامعه را تا سطح محاسبه ای آماری برای بازار یابی بیشتر پایین می آورند دردناک نیست. به تعبیر راشکف ما نباید به جایی برسیم که ابزار هایمان برای ما تصمیم بگیرند یا آن تصمیم ها را(به خاطر بایاس موجود در تکنولوژی) معوج کنند. بلکه این ما باشیم که همیشه تصمیم نهایی را بگیریم حتی اگر این به آن معا باشد که برای مدتی آنلاین نباشیم. در این جا شاید بتوان بهتر انتقاد های هورکهایمر در کتاب "کسوف خرد" را درک کرد که از کمرنگ شدن آزادی در سرمایه داری مدرن خبر می داد:"خرد باوران تلاش کردند تا انسان را از اندیشه ی اسطوره ای دینی برهانند یا به قول نیچه خدا را بکشند اما موجبات پیدایی سلطه ای را فراهم آوردند که آزادی اکثریت انسان ها را هر چه بیشتر سلب کرد و با ایجاد الگو های رفتار، حتی آزادی انتخاب و سایر آزادی ها ی فردی را هم محدود تر ساخت".به عبارت بهتر می توان گفت شبکه های اجتماعی امروزه به عنوان پیشرفته ترین ابزارِ "صنعت فرهنگ" در جهت ایجاد توهم آزادی و یکسان سازی خواسته و نیازهای توده ها و ایجاد مطالبات مصنوعی برایشان پیشتاز تمامی ابزارهای رسانه ای است. به عبارتی "صنعت فرهنگ" به شکل شبکه های اجتماعی آن، در جهت دهی به ذوق و ترجیحات توده ها بهتر از هر ابزار رسانه ای دیگر عمل کرده است.نکته دیگر که در این رسانه هم به خوبی به چشم می خورد استاندارد سازی و ایجاد ابزار های متنوع جهت استاندارد کردن عمیق ترین تمایلات و نظرات اشخاص در مورد جهان پیرامون است.(در این مورد قبلا بحث شده است استاندارد سازی از طریق فرم ها لایک ها و دیگر استاندارد های موجود در شبکه های اجتماعی که متناظر با یک بایاس اند) و در نهایت نکته ای که در صنعت فرهنگ سازی اشاره مستقیمی به آن نشده است تبدیل کردن موجود انسانی از طریق این سیستم ها به عاملی است که تصمیماتی استاتیک وثابت در مورد وقایع دارد زیرا پیش فرض (یا بایاس) چنین سیستم هایی این است که نظرات توده ها در طول زمان عوض نخواهد شد این شاید موفقیت ابزار های قبلی در شکل دهی ثابت به افکار توده ها و از بین بردن تفکر انتقادی توسط آن ها باشد. بسیاری از الگوریتم های در این زمینه حتی نیازی به پیش فرض زمانی و تغییر عقاید افراد (به شکلی برعکس مانند پس گرفتن لایک یا نقض افکار قبلی) ندارند!!تاثیرات صنعت فرهنگ در اشکال مدرن آن مانند شبکه های اجتماعی حتی به طور مستقیم افراد را هدف بازار مصرف قرار نمی دهد بلکه با پیچیده تر شدن روابط بسیاری از آن ها را عاری از تبلیغات و مجانی(free and add-free) می بینیم هدف صنعت فرهنگ در شکل مدرنش تبلیغات مستقیم کالا نیست بلکه این خود مخاطبان اند که کالا هستند!! به این معنا که افکار توده ها به نحوی شکل دهی،استاندارد سازی و یکسان(یا به عبارت بهتر دسته بندی شده تر) می شود که به کالاهایی آماده برای دیگر سیاست/سرمایه داران بدل می شوند.