سوسیالیسم اطریشی

فردریش فون ویزر، وزیر بازرگانی امپراتوری سابق اتریش، از اولین پیشگامان مکتب اتریشی اقتصاد بوده که نقش بسیار کلیدی در توسعه‌ی مفاهیم محوری مکتب اتریش و اقتصاد نئوکلاسیک مثل «هزینه‌ی فرصت از دست رفته»، «مطلوبیت نهایی» و «محاسبه‌ی اقتصادی» داشته. فون ویزر علیرغم تأثیر پررنگی که بر نگرش اقتصادی شاگردان برجسته‌ش نظیر میزس، هایک و شومپتر داشته، مورد توجه و علاقه‌ی اهالی مکتب اتریش واقع نشده.فون ویزرچرا؟ به این خاطر که فون ویزر دست روی موضوعاتی گذاشت که برای پرچمداران خودخوانده‌ی امروز مکتب اتریش عین تابوئه: نابرابری در توزیع درآمد و ثروت، و تأثیر منفی‌ش در تخصیص منابع، مطلوبیت اجتماعی و توزیع قدرت سیاسی، اون چنان قلم فون ویزر رو به خودش مشغول کرده که برای نگارنده این سؤال پیش میاد که آیا مکتب اتریش واقعاً متفاوت از دولت‌هراسی بیمارگونه‌ای (لیبرتارینسم) نیست که هواداران امروز مکتب اتریش تبلیغ می‌کنن؟این سؤال زمانی جدی‌تر میشه که می‌بینیم پیشگام برجسته‌ی دیگر مکتب اتریش، اویگن فون بوم باورک (که رفیق فون ویزر بوده) هم دغدغه‌هایی مشابه ویزر داشته و با صدای رسا از «بهره‌کشی سرمایه از نیروی کار» صحبت می‌کنه؛ اما اتریشیهای امروز - که در واقع لیبرتارین هستن تا اتریشی - عبارت بهره‌کشی سرمایه از نیروی کار رو تبدیلش کردن به بهره‌کشی 'دولت' از نیروی کار؛ از نظر اینها مالیات و پول بی‌پشتوانه‌ی دولتی و تورمه که نیروی کار رو استثمار می‌کنه، این در حالیه که بوم باورک و فون ویزر که در عصر مالیاتهای کم و سیستم پایه‌ی پولی طلا زندگی می‌کردن، آماج انتقادشون «سرمایه» (و نه دولت) بود.پروژه‌ی فکری فون ویزر از این منظر جالب توجهه که مفاهیم پایه‌ای اقتصاد نئوکلاسیکِ قرن نوزدهم مثل «مطلوبیت نهایی» و «کمیابی منابع» که ظاهراً قرار بوده از گسترش اقتصاد مارکسی و سوسیالیسم جلوگیری کنه رو تبدیل به ابزاری برای نقد «کاپیتالیسم لسه‌فر» می‌کنه: در نگاه فون ویزر، «مطلوبیت نهایی کاهنده‌ی پول» (هرچی پول بیشتری داشته باشی، مطلوبیتی که از یک واحد اضافی پول بدست میاری خیلی کمتر میشه) به این معناست که در جوامع با نابرابری شدید درآمدی، «مطلوبیت اجتماعی» نمی‌تونه بیشینه بشه، و از یک نقطه‌نظر نئوکلاسیکال، بیشینه نشدن مطلوبیت اجتماعی به معنای تخصیص ناکارآمد منابعه. از اون مهم‌تر، فون ویزر معتقده که مکانیسم بازار بر مدار «هر دلار یک رأی» منابع رو به نیازهای مصرف‌کننده تخصیص می‌ده و نابرابری شدید در توزیع درآمد به این معناست که ثروتمندان با توانایی پرداخت بیشتری که نسبت به طبقه‌ی فقیر و متوسط دارند، منابع کمیاب تولید رو به سمت تولید کالاهای 'لوکس' منحرف می‌کنن. در نتیجه، بخشی از منابع کمیاب بجای اینکه به تولید کالاهای ضروری اختصاص پیدا کنه و مطلوبیت اکثریت جامعه رو برآورده کنه، صرف تولید کالاهای لوکس برای ارضای مطلوبیت اقلیت جامعه می‌شه.به همین خاطر، از منظر فون ویزر، «مالیات‌ستانی تصاعدی» برای تأمین منابع کالاها و خدمات عمومی کاملاً منطقیه، چرا که بر مبنای تئوری مطلوبیت نهایی کاهنده، مالیات تصاعدی پول رو از کسانی که کمترین مطلوبیت رو ازش دریافت می‌کنن می‌گیره و به سمت کسانی که بیشترین مطلوبیت نهایی پول رو حاصل می‌کنن بازتوزیع می‌کنه (البته برخی این انتقاد رو به ویزر وارد می‌کنن که مقایسه‌ی مطلوبیت افراد با همدیگه ناممکنه و مرز میان کالای 'لوکس' و کالای 'ضروری' هم همیشه روشن نیست).نکته‌ای که فون ویزر می‌خواد برجسته کنه «اکسترنالیتی نابرابری»ه که در ادبیات مدرن اقتصادی با عنوان «اثر جانبی ناشی از ثروت» (Pecuniary Externality) شناخته می‌شه. این اثر جانبی به طور خاص خودش رو در قیمت کالاهایی که «عرضه‌ی کشش‌ناپذیر/متصلّب» دارند (مثل زمین، مسکن، بازارهایی که موانع ورود سنگینی دارن و رقابتی نیستن و یا تولید کالاشون زمان زیادی مصرف می‌کنه) نشون می‌ده و دسترسی اقشار کم‌درآمد رو به این کالاها محدود می‌کنه.«قدرت و نابرابری» نقش محوری در جهان‌بینی ویزر داره و - برخلاف لیبرتارینهای منتسب به مکتب اتریش - کاپیتالیسم رو به مثابه‌ی سیستم «مبادلات داوطلبانه» نگاه نمی‌کنه؛ در نگاه ویزر، مناسبات اجتماعی اساساً مناسبات قدرته و به همین خاطر نقش انحصارات ناشی از مقیاس، کارتل‌ها و تراستها (گروه‌های متمرکز کسب‌وکار) که در اواخر عمر ویزر رایج شده بودن، اهمیت بارزی در تشدید نابرابری در تقسیم کیک اقتصاد پیدا می‌کنه. فون ویزر در آخرین کتابش به نام قانونِ قدرت اشاره می‌کنه که نابرابری شدید در توزیع درآمد و ثروت به نابرابری در توزیع قدرت منتهی می‌شه و این یعنی 'آنتروپرنور'های ثروتمند نفوذ سیاسی پیدا می‌کنن. فون ویزر قدرت رو صرفاً یک عامل 'برونزا' (مثل مداخله‌ی دولتی) نگاه نمی‌کنه که از بیرون به سیستم اقتصاد اعمال میشه؛ همین مداخله‌ی دولتی می‌تونه کاملاً 'درونزا' و متأثر از عوامل دیگه (مثل فشار گروه‌های پرنفوذ) باشه.اما «سوسیالیسم اطریشی» جایی به اوج خودش می‌رسه که فون ویزر مسئله‌ی «امکانپذیری محاسبه‌ی اقتصادی در سوسالیسم» (محاسبه‌ی هزینه-فایده‌ی تخصیص منابع به کاربردهای مختلف) رو مطرح می‌کنه، که شاگردش، جناب میزس، این موضوع رو از روی دست ویزر گرته‌برداری و جرح و تعدیلش می‌کنه و بعدش به راحتی ویزر رو از مکتب اتریش 'اخراج' می‌کنه (البته نه اخراج فیزیکی).زمانی که نگرش فون ویزر و بوم باورک (دو بال مکتب اتریش) رو کنار هم می‌ذاریم، می‌بینیم که سوسیالیسم اطریشی یک سوسیالیسم ذهنیت‌گرا و مطلوبیت‌گرای مخالف تئوری ارزش-کاره که مناسبات اجتماعی رو به مثابه‌ی مناسبات قدرت نگاه می‌کنه، موقعیت نابرابر چانه‌زنی در بازار کار رو برجسته می‌کنه، و نابرابری رو نه فقط ناعادلانه که ناکارآمد می‌دونه.