کتاب: «پیکان سرنوشت ما» (۲)

در نوشته‌ی قبلی درس‌هایی از زندگی احمد خیامی نوشتم. راستش بعد از خواندن این کتاب متوجه شدم چقدر آن سبک زندگی را می‌پسندم، اینکه با تمام توان تلاش کنی و چیزهایی را از هیچ خلق کنی که برای افراد زیادی منفعت داشته باشد. فکر می‌کنم نزدیک‌ترین عنوان برای این سبک، «کارآفرینی» باشد، البته صرفاً آفریدن کار منظورم نیست!در این نوشته می‌خواهم در مورد چند ویژگی جامعه که در کتاب قابل مشاهده است بنویسم. سه مطلب به ذهنم می‌رسد: جابجایی اجتماعی، نظام اداری و راه‌های میانبر آن، تخریب خلاق.کتاب پیکان سرنوشت ما، نشر نیجابجایی اجتماعی:اولین و شاید مهم‌ترین نکته‌‌ای که به ذهنم می‌رسد، امکان ارتقای احمد خیامی از شرایط عادی در طبقه‌ی متوسط به بالاترین طبقه‌ی اجتماعی و اقتصادی جامعه است. یکی از معیارهای حکومت متکثر امکان‌پذیری جابجایی اجتماعی است. مثلاً در اروپای قبل از قرن ۱۹، جایگاه اجتماعی افراد از روی نام خانوادگی‌شان قابل تشخیص بود؛ یعنی اگر فامیلی من اسمیت است، احتمالا یکی از اجدادم آهنگر بوده و در حال حاضر (قبل از قرن ۱۹) طبقه‌ی اجتماعی من در همان حد آهنگر است. انقلاب صنعتی این قواعد را بر هم زد، چون پس از آن هر کسی مانند ادیسون می‌توانست با اختراعاتش موسس شرکتی مثل جنرال الکتریک شود.در ایران بسیاری از آدم‌های سرشناس تاریخ را اگر دنبال کنیم، ریشه‌شان یا به دربار و وابستگان می‌رسد، یا به روحانیت، یا به سران ایلات عشایر. از دوره‌ی رضاخان به اینطرف نظامیان هم به این دایره اضافه شدند. اینکه خیامی‌ها توانستند این مسیر را تا طبقات بالا طی کنند روال عادی نیست. شاید بتوان آن را تاثیر یک شِبهِ انقلاب صنعتی در ایران دانست. حدس می‌زنم بسیاری از شرکت‌های بزرگی خصوصی که در دهه ۴۰ شمسی شکل گرفت، وضعیت مشابهی داشته‌اند. یعنی موسسان آن‌ها از طبقات پایین جامعه آغاز کرده‌اند. این چه اهمیتی دارد؟ هرچه این جابجایی اجتماعی بیشتر باشد، نشان می‌دهد توان طبقه‌ی حاکم (بالاترین طبقه) برای حفظ قدرت انحصاری‌ش کم است (یا تلاشی در حفظ قدرت نمی‌کند). مثلاً این قابل تصور بود که شاه بخواهد در ایران‌ناسیونال سهم داشته باشد یا حتی آن را مصادره کند، یا رقیبی زیر نظر خود برای آن ایجاد کند، اما این کار را نکرد. یا توان آن را نداشت یا نخواست (دومی به واقعیت نزدیک‌تر است). یکی از ویژگی‌های دهه ۴۰ شمسی (به عنوان دهه طلایی اقتصاد) همین باز بودن مسیر ارتقا است. نظام اداری و راه‌های میانبر آن:یکی دیگر از نکات مهمی که در کتاب به چشم می‌خورد این است که خیامی برای شروع بسیاری از کارهایش با مشکلات اداری زیادی روبرو بوده، چیزی که از ساختار بروکراسی ایران دور از انتظار هم نیست. نظام اداری دو شکل دارد، یا قانوناً برای انجام کارها موانع زیاد است، یا بروکرات‌ها برای حفظ منافع خود یا بعضی‌های دیگر، موانع زیادی ایجاد می‌کنند. قبل و بعد از انقلاب هم ندارد، حتی ایران و خارج هم ندارد. اصل مشکل همیشه و همه‌جا هست، فقط در درجات مختلف! اما اگرچه خیامی با مشکلات اداری روبرو بود، ولی راه‌های گریز زیادی داشت (از نامه به شاه گرفته تا صحبت با وزیر و زیردست‌هایش). اینکه قدرتی مثل شاه یا وزیر در دسترس باشند که بتوان کار را جلو انداخت، ویژگی منحصر به فردی است. توجه داریم که در مورد کسی مثل احمد خیامی حرف می‌زنیم، نه خواهرزاده شاه! نکته اینکه شرط لازم برای «خوب» بودن این راه میانبر، خیرخواهی افرادی مثل شاه و زیردستان است که از قدرت خود در جهت مثبت (فعالیت مولد اقتصادی) استفاده کنند. ویژگی‌ای که در شاه و وزیر اقتصاد و بعضی آدم‌های دهه ۴۰ قابل مشاهده است. تخریب خلاق:نکته‌ی دیگری که البته خیلی هم ناآشنا نیست، مقاومت بخشی از جامعه در مقابل تخریب خلاق است. خیامی از اعتراض‌ها و سنگ‌اندازی‌های بازاریان و بازرگانان در مقابل کار فروشگاه‌های کوروش می‌گوید. این فروشگاه‌ها به واسطه‌ی قیمت تمام‌شده‌ی پایین خود، می‌توانستند روی قیمت بازار تاثیر زیادی بگذارند و از این جهت سود بسیاری از بازاریان، از خرده‌فروش گرفته تا عمده‌فروش و واردکننده را کاهش دهند. طبیعتاً این کار با مقاومت روبرو می‌شود، اما چون خیامی فرد بزرگ و بانفوذی بود، کسی جرأت مقابله نداشت. در درگیری‌های هنگام انقلاب و پس از آن (دقیقاً زمانی که هیچ‌کس توجهی به درست یا غلط بودن کارش ندارد)، مردم به تحریک بازاری‌ها فروشگاه‌ها را آتش زدند. و البته چه قدرتی دارند این بازاریان! در هر دو انقلاب بزرگ ایران شاهد حضور و همکاری بازاری‌ها و روحانیت بوده‌ایم!--------------------------------چقدر اسم کتاب جالب است! «پیکان» سرنوشت ما. آن پیکان می‌خواست پیکان سرنوشت ما را به جهت دیگری نشانه بگیرد، اما گویی سرنوشت ما با پیکان تغییرپذیر نیست!