آگاهی‌بخشی، یک کمیت تک مغیره نیست

نویسنده: منصوره جعفریآگاهی (Awareness) به معنی دانش داشتن و یا توانایی فهمیدن و درک کردن وقایع است.1یکی از حقوق انسان‌ها آگاهی یافتن از موضوعاتی است که به وجود، حیات، روابطشان با دیگر انسان‌ها، محیط اطراف، سرنوشتشان و... مربوط می‌شود. در مقابل این حق هر فرد، افراد دیگر نیز مکلف می‌شوند از طریق آموزش، ذی‌حقان را آگاه سازند. همچنین هر فردی در برابر خودش نیز مسئول است که به دنبال فهم وقایع و دانستن نیازمندی‌هایش باشد.در طول تاریخ همواره انسان‌هایی بوده‌اند که به دلیل رشد بیشتر عقلی، تجربه‌ محیطی بیشتر و احساس مسئولیت فعال‌تر، عمل آگاهی‌بخشی را برعهده گرفته‌اند. در دین اسلام نیز از «تعلیم» به عنوان یکی از رسالت‌های پیامبران نام برده شده‌است.2 هرچند در مقابل افرادی نیز بوده‌اند که از تحت تعلیم قرار گرفتن سر باز زده و یا با عذرهایی همچون شرم و خجالت، فرصت یادگرفتن را از خود سلب کرده‌اند. در اسلام این نوع رفتار رد شده‌است و انسان‌ها را به پرسیدن سوال‌هایشان از فردی که آگاهی کافی از موضوع و روش آموزشش را داشته باشد، تشویق کرده‌اند. البته به رعایت حریم‌ها نیز توجه شده‌است. به عنوان مثال در صدر اسلام حضرت زهرا(س) دوشادوش پیامبر(ص) و امیرالمونین علی(ع)، مسئولیت آموزش زنان را در خانه‌شان برعهده داشته‌اند. چراکه اسلام همان‌قدر که به یادگیری اهمیت می‌دهد، در مورد ضوابط آن از جمله رعایت عفاف و عدم اختلاط غیرضروری نیز حساس است.هم‌اکنون در سراسر دنیا نهادهای گوناگونی مسئولیت آموزش را بر عهده دارند. در ایران نیز نهادهای مختلفی از جمله وزارت‌خانه‌های آموزش و پرورش، آموزش عالی و وزارت بهداشت و درمان در ساختار دولتی کشور برای آموزش افراد جامعه تعریف شده‌اند. اما یکی از انواع آموزش‌ها که در طی سال‌ها کمتر بدان توجه شده است، تربیت جنسی می‌باشد.دو لبه‌ یک تیغدر سال‌های گذشته اگر خانواده‌ها و مراکز آموزش رسمی در تربیت جنسی فرزندان کوتاهی می‌کردند، هیچ جای دیگری نیز نبود که به دلخواه خود و به صورت گسترده کودکان و نوجوانان را با سوالات و آموزش‌های جنسی تحت تاثیر خود قرار بدهد. اما امروزه این‌طور نیست و با گسترش استفاده از گوشی‌های همراه هوشمند و فراگیر شدن استفاده از رسانه‌های بیگانه و احاطه یافتن شبکه‌های اجتماعی، هر کسی در هر لحظه‌ای می‌تواند هر آموزشی را در اختیار دیگران قرار بدهد. که کارشناسی نبودن اغلب این آموزش‌ها و بیگانگی با فضای فرهنگی کشور، یکی از عوامل بروز مشکلات بسیاری در آینده‌ کاربران جوان و ناآگاه است. همان‌طور که اگر قبلا فاصله‌ تهران تا مشهد یک ساعت نبود، مرگ و میر انسان‌ها توسط سقوط هواپیما نیز پیش نمی‌آمد، باید قبول کنیم که شبکه‌های اجتماعی و رسانه‌ها اگرچه نقش به سزایی در راحت‌تر کردن کار ما خصوصا در امور آموزشی داشته‌اند، ما را با خطرات جدیدی نیز مواجه کرده‌اند.هر انسانی حق دارد با کم و کیف نیاز به خوراک در خود آشنا شود و همان‌طور که غذای پاک هم نیاز او را برطرف می‌کند و هم موجب رشدش می‌شود، پاسخ مناسب به نیاز جنسی نیز سلامت و رشد انسان را تواما تضمین خواهد کرد. باید بپذیریم اگر بستر تربیت جنسی صحیح را برای فرزندانمان فراهم نکنیم، شبه آموزش‌های مسموم بیش از ناآگاهی سلامت زیست جنسی آن‌ها را به خطر خواهند انداخت. ممکن است هر کودکی در خانه‌اش در معرض شبکه‎‌های ماهواره‌ای باشد که تصویر بدن‌های عریان و نیمه‌عریان، روابط بدون چارچوب و انیمیشن‌های حاوی نشانه‌های جنسی را به او نشان می‌دهند و یا ممکن است نوجوان ما با در ظاهر کارشناسانی روبرو شود، که هم‌باشی(ازدواج سفید) و خودارضایی را نه تنها آسیب‌زا، حرام و ممنوع نمی‌دانند، بلکه آن را برای رفع نیاز او توصیه نیز می‌کنند. در چنین شرایطی اگر کودک و نوجوان تربیت نشده و آموزش‌های درست را دریافت نکرده باشند، هیچ تضمینی برای داشتن آینده‌ای پاک و بدون انحراف برای آنان نخواهد بود.حال راه‌حل چیست؟ چون طی سال‌ها خانواده‌ها و مدارس کوتاهی کرده‌اند، باید اجازه بدهیم هر نهادی به هر شکلی آموزش جنسی فراگیر بدهد؟ آیا از خطرات ارائه آموزش‌های غیر تخصصی با شکل و حجم نامناسب آگاه هستیم؟ اگر مهارت نقاشی را غیر اصولی فرا بگیریم، نهایتا یک یا چند تابلو را خراب خواهیم کرد. اما اگر رانندگی را در زمان نامناسب، مثلا کودکی، آن هم نه از طریق آموزشگاه‌ها آموزش بدهیم، جان انسان‌ها را به خطر نیانداخته‌ایم؟ ظرافت آموزش‌های فرهنگی از جمله تربیت جنسی کمتر از مثال فوق است؟آهسته و پیوسته؛ رسمی و تخصصی1-به گفته‌ کارشناسان3 تربیت جنسی باید از همان بدو تولد و با شناسایی زمان مناسب توسط خانواده مدنظر قرارگیرد. باید توجه کرد که آموزش‌ها متناسب با سطح درک و فهم کودک و نیازش باشد. به شدت باید از ارائه آموزش‌های جنسی بیشتر از نیاز به کودکان پرهیز کرد. در کودکی و با شروع سوالات کودک در مورد جنسیت، تفاوت دختر و پسر و از این قبیل سوالات، باید درمورد نقاط خصوصی بدن و حراست از آن با کودک صحبت کرد به گونه‌ای که اعتمادش به پدر و مادر جلب شده و بداند درصورتی که احساس خطر کرد، امن‌ترین مرجع والدینش هستند.2-این امر نیازمند آن است که آموزش‌های پیش از ازدواج اصلاح شده و تا زمان فرزندآوریِ خانواده‌ها، توسط پزشکان حاذق ادامه یابد.3-با نمودار شدن نشانه‌های بلوغ، دیگر نباید منتظر سوالات شد و والدین باید اولین مرحله‌ آموزش‌های جنسی را که شامل بهداشت بلوغ نیز می‌شود، به فرزند خود آموزش دهند. چرا که نوجوانان موجودات جنسی هستند به این معنی که مسائل جنسی را می‌فهمند و تحت تاثیر تکانه‌های آن قرار می‌گیرند.4-از حدود 15 سالگی تا آخر دوران نوجوانی آموزش‌ها باید توسط مدارس بطور جدی و رسمی پیگیری شود. هم‌اکنون دختران در کلاس هفتم و پسران یک سال دیرتر، در قالب کتاب «تفکر و سبک زندگی» و با توجه به جنسیتشان، آموزش‌هایی را دریافت می‌کنند.45-سرانجام با ورود به دانشگاه، باید افراد با رفتارهای مخصوص بزرگسالان آشنا شوند. بنابراین در یک سیستم آموزشی هماهنگ و متکامل، یکی از وظایف آموزش عالی باید پرداختن به تکمیل تربیت جنسی و آماده ساختن جوانان برای پذیرش مسئولیت یک زندگی و تشکیل خانواده باشد. برای این منظور باید درکلاس‌های تنظیم خانواده طرحی نو ریخت و از کارگاه‌های آموزشی تخصصی نیز بهره برد. حضور پزشک زنان در مراکز بهداشت دانشگاه‌ها نیز ضروری به ‌نظر می‌رسد.6- البته باید به تنوع فرهنگی و اقلیمی کشور نیز توجه کرد. درواقع همان‌طور که مثلا برای شهرسازی یک سری استانداردهایی ترسیم می‌شود و شکل خانه‌ها متناسب با فرهنگ و وضعیت آب‌وهوایی و ... آن شهر است، مفاد تربیت جنسی نیز باید شامل یک سری اصول مشترک و روش‌های متنوع باشد.همچنین باید توجه کرد که آموزش‌ها سوار بر محتوای دینی باشد؛ چرا که تجربه‌ ناموفق سایر کشورها در آموزش‌های جنسی آزاد و برخی تجربه‌های خودمان، نشان می‌دهد تنها در این‌صورت است که می‌توان امیدوار بود تمایل به رفتارهای پرخطر کمتر و تمایل به ازدواج و داشتن رابطه‌ بادوام بیشتر شود. از طرفی دیگر اسلام به عنوان آیینی ابدی برای زندگی انسان، به سلامت جنسی افراد جامعه نیز توجه داشته ‌است. از جمله این‌که توصیه می‌کند والدین در مقابل کودکان رفتار جنسی نداشته باشند یا نهایتا بعد از پنج سالگی محل خواب کودکان با یکدیگر و با والدین یک جا نباشد.5 از دیگر توصیه‌های اسلام نیز خودکنترلی یا همان تقوا است. درصورتی که انسان‌ها از همان کودکی خود مراقبتی و خویشتنداری را آموزش ببینند بهتر از زمانی‌که کنترلگری توسط والدین یا سایر افراد جامعه باشد موفق به داشتن رفتار صحیح در هر زمینه‌ای از جمله مسائل جنسی خواهند شد.موج بحران رسیده‌استچندین سال پیش وقتی کشور با یک میلیون پشت کنکوری مواجه شد، مسئولین نام این پدیده را بحران نامیده و با بسیج کردن ارگان‌های مختلف، به تدابیری چون تاسیس دانشگاه آزاد اسلامی و پیام‌نور و... رسیدند. عجیب است که با توجه به اینکه فاصله‌ سن بلوغ و ازدواج به بیش از ده سال رسیده‌است6 و یازده میلیون جوان در سن ازدواج در کشور داریم و زنگ خطر رفتن به سمت پیری جمعیت نیز سال‌هاست که به صدا درآمده7، هنوز مشکلات فرزندان این کشور به رسمیت شناخته نشده و حتی با گذشت 15 سال از تصویب قانون تسهیل ازدواج جوانان، هیچ نهادی به اجرا و نظارت صحیح بر این قانون مبادرت نورزیده‌است.1-فرهنگ لغت عمید/ longman dictionary 2- هُوَ الَّذِي بَعَثَ فِي الْأُمِّيِّينَ رَسُولًا مِنْهُمْ يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِهِ وَيُزَكِّيهِمْ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَإِنْ كَانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِي ضَلَالٍ مُبِينٍ(سوره جمعه آیه2) 3-این 6 بخش برگرفته از صحبت‌های خانم دکتر خوئی و آقای دکتر آذین در مستند مناظره لیبیدو است. 4- http://www.salamatnews.com/news/145236 5-https://hawzah.net/fa/Article/View/84695 6- http://rajanews.com/node/281506 7-http://tn.ai/2185475منتشر شده در ویژه نامه مشترک طلوع،ثمین و ریحانه با نام: نگذاریم تاریخ تکرار شود!ویژه‌نامه را از اینجا دریافت کنید.