چگونه راه‌اندازی کسب‌وکارمان را برنامه‌ریزی کنیم؟ گفتگویی با بهامین توفیقی درباره کارآفرینی

در دو-سه سال گذشته، واژه‌ی «کارآفرینی» به پرتکرارترین کلمه در ادبیات اقتصادی کشور تبدیل شده است. ظهور و نفوذ استارتاپ‌ها، همگام با توسعه‌ی زیرساخت‌های فناوری بر این جریان دامن زده است و پر بی‌راه نیست اگر بگوییم که ترجمانِ کارآفرینی، عموما مترادف با استاراتاپ‌ها و کسب‌وکارهای نوپا قلمداد می‌شود.راه انداختن یک کسب‌وکار جدید، آن‌هم در حوزه‌ی هیجان‌انگیزی چون فناوری، به خودی خود جذاب به نظر می‌رسد. همه‌ی ما قصه‌های مختلفی از کسب‌وکارهای چند میلیون دلاری را شنیدیم که از گاراژی نمور آغاز شده‌اند و احتمالا خودمان را جای قهرمان نقش اول آن داستان‌ها جا دادیم و از خود پرسیدیم: چرا من نتوانم؟من معتقدم که کارآفرینی در جامعه‌ی اطراف‌مان، عموما سهل‌انگارانه تفسیر می‌شود. بنا به مشاهداتم، کم نیستند افراد کاربلدی که با ایده‌هایی جذاب، پا در راه می‌گذارند و بخاطر برخی اشتباهاتِ کوچک و متداول، از گردونه خارج می‌شوند. در این سال‌هایی که به نوعی، مستقیم و غیرمستقیم، درگیرِ این جریان بودم، تا دل‌تان بخواهد، کسب‌وکار نوپا دیدم که با هیجانی وصف ناشدنی شکل گرفت و به سرعتی باورنکردنی نابود شد. حاصلش هم، حجم زیادی سرمایه و امیدی از بین رفته شد و البته، تجربه‌های بسیاری که برای موسسین‌شان به جای گذاشتند. https://virgool.io/raahro/%D8%A7%D9%88%D9%84%D9%88%DB%8C%D8%AA-%D8%A8%D9%86%D8%AF%DB%8C-%D8%A7%D9%87%D8%AF%D8%A7%D9%81-%D8%AF%D8%B1-%D8%A8%D8%B1%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D8%B1%DB%8C%D8%B2%DB%8C-mmlw699zavgo هرچند موافقِ عمومی‌سازی یا همان generalize کردنِ مسائل در حوزه‌ای این چنین پیچیده نیستم، اما فکر می‌کنم که عمده‌ی مشکلات و آسیب‌هایی که کارآفرینان با آن مواجه‌اند از دو گروه خارج نیست: پیش‌بینی‌های اشتباه و برنامه‌ریزی ناکارآمد. اولی، محصولِ کمبودِ تجربه و خوش‌بینی زیاد است و دومی، حاصلِ عدم آگاهی به الزامِ آن.برنامه‌ریزی کسب‌وکار، چیزی ورای مرقوم کردنِ صفحاتی پُرشمار در قالب‌های آماده‌ی مدل کسب‌وکار و Business plan برای توجیه و اقناعِ سرمایه‌گذاران است! منظور من مشخصا، تعیینی تا حد ممکن دقیق است از روندی که در پیش خواهیم گرفت و روش‌هایی که برای مواجهه با موقعیت‌های ناشناخته داریم. به قدرِ توان‌مان در این پرونده‌ی راهرو، متناسب با موضوع محوری‌اش، سعی کردیم که به آن بپردازیم.در مصاحبه‌های اولیه‌ی این پرونده، چند نفری بودند که سودای راه انداختن کسب‌وکار خودشان را داشتند. چیزی که در این پرونده جای خالی‌اش، در کنار گفت‌وگوی مفصل با آقای کمالیان حس می‌شد، راهنمایی برای برنامه‌ریزی راه‌اندازی کسب‌وکار بود.برای این گفتگو، حقیقتا اولین گزینه‌ام (از فهرستی چند نفره) بهامین توفیقی بود. بهامین تجربه‌ای چندوجهی و در حوزه‌های مختلف را با خود حمل می‌کند که حقیقتا، در کمتر کسی مشابهش را می‌توان یافت: از کار در شرکتی هزار نفره (همراه اول) تا استارتاپی دو-سه نفره، از کار در حوزه‌ی فناوری و تلکام تا فعالیت در حوزه‌ی خشکبار! حضور در فضاهایی با اتمسفر متفاوت، نگاه و بینشی چندبُعدی را برای او ایجاد کرده است. بارها هم‌صحبتی و مشورت، این مهم را برایم قطعی کرد که کسی بهتر از او نمی‌تواند از پس این گفت‌وگو برآید.علاوه بر همه‌ی این‌ها، حجم بالای مطالعه‌ی مستمر بهامین نیز خالی از تاثیر نبود. بهامین توفیقی سال‌ها پیش، زمانی که هنوز مفاهیم تازه‌ی کارآفرینی در ایران جایگاهی جدی نداشتند، به همراه چندی دیگر، ترجمه‌ی یکی از مطرح‌ترین کتب این حوزه را عملی کرد که همین خود نشان از دوراندیشی اوست.گفتگو را به صورت مکاتبه‌ای پیش بردیم و دو-سه باری پیرامونش گپ زدیم. خروجی کار، من را راضی کرد. امیدوارم که بتواند برای شما هم کارآمد باشد.سلام و وقت بخیر، لطفا خودتان را معرفی کنید. با توجه به موضوع گفت‌وگو، درباره‌ی «شغل»تان هم بفرمائیدمن بهامین توفیقی هستم متولد سال 1362، کارشناسی ام را مهندسی مکانیک خواندم و کارشناسی ارشد را MBA.در بازه‌ای حدودا 2 ساله در واحدی که با مشارکت انجمن تحقیقات بازاریابی ایران، سازمان توسعه تجارت و اتاق بازرگانی تهران در محل اتاق بازرگانی تهران ایجاد شده بود، شغلم ارائه مشاوره به کسب‌و‌کارها در امور تجاری به ویژه حوزه‌ی صادرات بود که یکی از دوران خاص زندگی شغلی من محسوب می‌شود، چرا که با طیف وسیعی از کسب‌وکارهایی که به دنبال توسعه بازار خود بودند، آشنا شدم.تقریبا یک سال هم در شرکت ارتباطات سیار (همراه اول) فعالیت داشتم و البته تا پیش از سال 92 در چند پروژه در حوزه‌های مرتبط با مدیریت، تحقیقات بازار و تحلیل داده مشارکت داشتم. در همان بازه که رسما فرصت بیشتری فراهم بود، کارهای جانبی در حوزه کتاب و مقاله و پژوهش هم انجام می دادم.در حوزه کارآفرینی، فکر می کنم کتاب خلق مدل کسب و کار نوشته الکساندر استروالدر و ایو پیگنیور برای علاقمندان شناخته شده است و در ترجمه این کتاب به عنوان یکی از 4 مترجم همکاری داشتم.در حال حاضر (از سال 92) شغل اصلی من مدیریت مجموعه ای است که در حوزه فراوری و بسته بندی خشکبار با نام‌های تجاری اوتانا و کی‌نیا در استان مازندران فعال است و البته در یک کسب‌وکار خلاق که در مرکز رشد انستیتو تغذیه و تحقیقات صنایع غذایی ایران حضور دارد و تولیدکننده‌ی یک محصول فناورانه برای ماندگاری بیشتر مواد غذایی بدون استفاده از مواد نگهدارنده است، یه عنوان هم‌بنیان‌گذار و مسئول توسعه بازار حضور دارم. در کنار این‌ها خوشحالم که برخی از دوستانم به من لطف دارند و گاه برای توسعه‌ی کسب‌وکارشان با هم گفتگو می کنیم.تب کارآفرینی در ایران و جهان مدتی‌ست که داغ شده است. شما این جریان را چگونه می‌بینید و فکر می‌کنید چرا اینقدر پررنگ شده است؟پیش از هر چیز این روزها اغلب صحبت از کارآفرینی که می‌شود، نگاه ها به سمت افرادی است که به تنهایی یا با کمک چند نفر دیگر در پی راه اندازی یک کسب و کار نوآورانه به شدت متفاوت هستند و در این تعریف خیلی از موارد دیگر کارآفرینانه ظاهرا کمتر مورد توجه قرار می گیرد، به ویژه کارآفرینی درون سازمانی. با این حال صحبت را در مورد آنچه جریان غالب این روزهاست ادامه می دهیم.این موضوع به طور کلی جریان مثبتی است، به هر حال یک نوع رقابت برای توسعه پیش آمده و عموم جامعه از این رقابت ها منتفع می شوند، همانطور که می بینیم هر جا بحث رقابت درست پیش می آید، اغلب به نفع عموم جامعه است (البته رقابت درست در فضایی درست معنی پیدا می کند، اینکه می بینیم بعضی از حوزه ها با وجود اینکه ظاهرا رقابت در آنها جریان دارد، اما خیلی خروجی های جذابی ندارند، به دلیل اشتباهات رگولاتورها در آماده سازی فضا است که از حوصله این بحث خارج است).اما این کلیت مثبت قسمت های تاریکی هم دارد. به نظرم به قسمت های تاریک این قضیه کمتر توجه شده است. قبلا ثبت شرکت خیلی سخت نبود و غالبا خیلی ها پس از ثبت شرکت اولین کاری که می کردند، چاپ یک کارت ویزیت با عنوان مدیرعامل بود، الان از آن راحت تر داشتن یک کسب و کار کارآفرینانه شده و کلمات هم کمی تغییر کرده اند، فاندر به جای موسس، سی ای او به جای مدیر عامل و به همین ترتیب این ادبیات تغییر یافته با خود توقعات سطح بالاتری هم به وجود می آورد، توقعاتی که گاه بیشتر از ارزش های خلق شده توسط افراد است و در ابتدا شاید خیلی مهم به نظر نرسند، اما مسیر زندگی افرادی را که در این رقابت شکست می خورند به شدت دچار تغییرات منفی می کند، برخی دچار سرخوردگی می شوند و برخی برعکس، دچار توهم اینکه اگر فرضا پروژه کارآفرینانه شان شکست خورده، تقصیر جامعه بوده و نه اینکه فرد اشتباهی کرده است.اما اینکه اساسا چه اتفاقی افتاده که این تب به ناگهان رشد کرده، به نظر من (و احتمالا خیلی از افراد دیگر)، توسعه اینترنت است. به هر حال اینترنت به عنوان یک فناوری نوظهور، فرصت رشد را برای خیلی از افراد به وجود آورد. تصور اینکه شما با چند ترم دانشگاه رفتن یا حتی مطالعه فردی بتوانید یک شرکت نفتی بزرگ ظرف چند سال داشته باشید، دور از واقعیت به نظر می رسد، غالبا شرکت های بزرگ چند ملیتی یا ملی اجازه توسعه به شما نخواهند داد، اما وقتی پای کسب و کارهای مرتبط با اینترنت به میان می آید، وضعیت کمی فرق می کند ( البته ناگفته نماند این وضعیت با توسعه غول های فناوری این حوزه مثل گوگل در حال تبدیل شدن به وضعیت مشابه حوزه های دیگر است، در کشورهای بزرگ که تقریبا اینطور شده و در ایران البته هنوز فضا بازتر است).در واقع می توان گفت حس توسعه طلبی در بسیاری از انسانها وجود دارد، اما تا قبل از ظهور اینترنت فرصت چندانی برای توسعه از یک تیم چند نفره به یک سازمان بزرگ به واسطه بلوغ صنایع موجود وجود نداشت. این فرصت به وجود آمد، عده ای موفق شدند و الگوسازی هایی انجام شد و البته بستر (اینترنت) هم واقعا ظرفیت توسعه داشت و در این میان توسعه گوشی های هوشمند این فرصت را چند برابر کرد. مثلا در زمینه های دیگر هم این فرصت به نظر به وجود آمد، اما آنچنان که گفته می شد، در آن زمینه ها توسعه رخ نداد، زمینه هایی مثل نانو تکنولوژی که روزگاری کاندیدای محور اصلی توسعه در سالهایی که الان در آن هستیم، تلقی می شدند.بنابراین به اعتقاد من حس اینکه چیزی به نام اینترنت وجود دارد که شرکت های چندملیتی به علل مختلف هنوز توانایی گرفتن جریان اصلی را به راحتی ندارند، پیشران اصلی پر رنگ شدن جریان کارآفرینی بوده است.تعریف شما از کارآفرینی چیست؟در ادبیات دیدگاه های مختلفی در مورد کارآفرینی وجود دارد. از نظر من دیدگاه هایی که خلق ارزش دو طرفه هم برای کارآفرین و هم برای مخاطبان کارآفرین در محوریت آنها قرار دارند، به مفهوم کارآفرینی نزدیک تر هستند. با این نگاه حتی می توان مرزهایی را که برای کارآفرینی ترسیم می شود نیز کمرنگ تر جلوه داد، مرزهایی مثل کارآفرینی درون سازمانی یا برون سازمانی.البته نباید فراموش کنیم که اغلب افراد در طول زندگی در حال خلق ارزش هستند، بنابراین صرف خلق ارزش به تنهایی و ربط آن به کارآفرینی خیلی معنادار نیست، بلکه باید این ارزش باید به مراتب از ارزش های خلق شده در فضای مکانی و یا زمانی خود توسعه یافته تر باشد؛ البته خلق به معنای کامل آن و از ایده تا اجرا و به نتیجه رساندن.با این نگاه یک مخترع لزوما یک کارآفرین نیست، چرا که می تواند اختراعش در مقیاس کوچکی بماند و عملا به نتیجه نرسد، حتی اگر اختراع به لحاظ ارزش بالقوه هم تراز فرضا اختراع تلفن باشد یا یک فروشگاه تازه تاسیس اگر ارزش بسیار متفاوتی خلق نکند، اگرچه به نتیجه هم رسیده باشد و ظاهرا گردش مالی بالایی هم ایجاد کند، باز هم نمی توان نام کارآفرینی را بر آن گذشت.این را هم بگویم من خیلی با این نگاه که کارآفرینی مترادف ایجاد اشتغال است هم زبان نیستم، چون گاهی این نگاه بر خلق ارزش مقدم می شود و بدتر از آن، گاهی تمرز و اولویت دادن به اشتغال در کارآفرینی باعث کمتر شدن ارزش خلق شده می شود.به نظر شما چه حداقل‌هایی در فرد باید وجود داشته باشد که بخواهد به کارآفرینی فکر کند؟تحمل ابهام در تقریبا بالاترین سطح ممکن شاید مهمترین مولفه ای باشد که یک کارآفرین باید داشته باشد. ابهام یک کارآفرین از اینکه ارزشی که خلق کرده یا قرار است خلق کند واقعا به همان اندازه که تصور می کند با اهمیت است یا خیر تا چگونگی جایگاه یابی به موقع در بازار قبل از اینکه دیگران بتوانند آن ارزش را اصطلاحا بدزدند تا زمانی که کسب و کار توسعه یافته به سوددهی برسد و حتی بعد از آن؛، به نظر من این مهمترین شرط است. ریسک پذیری یکی از شاخه های این تحمل ابهام است، توانایی تطبیق سریع با تغییرات هم اهمیت بالایی دارد.فردی که در حوزه کارآفرینی قدم می گذارد، تقریبا به مانند انسانی است که در جزیره ای دورافتاده خالی از انسان قرار است زنده بماند. این فرد باید ظرف کمتر از چند ساعت برای زنده ماندن، غذا و آب شرب پیدا کند (درست مانند یک کارآفرین که باید حداقل درآمدهایی را ظرف مدت کوتاهی برای زنده ماندن ایجاد کند) و ممکن است در همین چند ساعت مورد حمله چند حیوان وحشی قرار بگیرد و یا طعمه آنها شود یا غذایش را آنها بخورند.توانایی نه گفتن و مهمتر از آن نه شنیدن هم شاخص مهمی است که خیلی ها به آن توجه نمی کنند.اساسا در شرایط امروز ایران، شروع یک کسب‌وکار جدید را امری منطقی می‌دانید؟پاسخ به این سوال ساده نیست. در یکی از سوالات پیشین گفتم که فضا بسیار اهمیت دارد و رگولاتور. اتفاقات مشهود و بعضا غیرمشهود زیادی در فضای اقتصادی ایران در حال رخ دادن است که پاسخ به این سوال را به ظاهر ساده می کند. اما من می خواهم بگویم این همه چیز نیست. اتفاقات مثبتی هم دارد می افتد که یک نفر باید همه اینها را با هم ببیند، اینکه پول های مردم از بانک ها بیرون بیاید و وارد بورس شود اتفاق مثبتی است، کافی است بدانیم تعداد کسانی که در بورس فعالیت جدی می کنند ( نه لزوما کسانی که کد بورسی دارند)، ظرف یکی دو سال اخیر به طرز اعجاب آوری افزایش پیدا کرده است. این یعنی دیگر فلان نهاد یا سازمان نیست که ممکن است عرضه یا تقاضایشان گاه دلایل غیر اقتصادی و از جنس سیاسی دارد، تعیین کننده سرنوشت بورس باشد. خوب مگر غیر از این است که بسیاری از کسب و کارهای مهم دنیا که می شناسیم، رفتن در بورس را یک اتفاق بزرگ در چرخه حیات خود می دانند؟ خوب اگر بورس ما جدی شود، این می تواند یک نگاه مثبت باشد. https://virgool.io/raahro/%D8%A8%D8%B1%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D8%B1%DB%8C%D8%B2%DB%8C-%D8%B4%D8%BA%D9%84%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%DA%AF%D9%81%D8%AA%DA%AF%D9%88-%D8%A8%D8%A7-%D9%85%D8%AA%D8%AE%D8%B5%D8%B5-%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9-%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%88%D9%81%D8%A7%D8%B9%D9%84%DB%8C-%DA%A9%D9%85%D8%A7%D9%84%DB%8C%D8%A7%D9%86-squwbqszsy5c بحث مالیات ها هم همینطور، اغلب فعالین اقتصادی اگر مالیات به واقع از همه یا از درصد بالایی از فعالین رسمی و غیررسمی به شیوه نسبتا یکسانی اخذ شود، مشکل چندانی ندارند. اینکه ظاهرا قرار است از املاک مسکونی و خودروهای سواری مالیات اخذ شود، می تواند منجر به این شود که باز هم سرمایه های سوداگرانه از این حوزه ها دور شود.به هر حال سرمایه به دنبال نتیجه است، آیا ممکن است فضاهای کارآفرینانه محملی برای جذب این سرمایه ها باشند؟ پاسخ میتواند مثبت باشد.این را هم بگویم متاسفانه در این دوره گذاری که در آن هستیم، ممکن است اتفاقات ناگواری هم بیفتد ، کما اینکه این مسئله در حال رخ دادن است و متاسفانه کسب و کارهای بسیار در این بین دچار آسیب های جبران ناپذیری از کوچک شدن تا شکست های سنگین می شوند. به راحتی با جستجو در اخبار یا شبکه های اجتماعی می توانیم ببینیم فلان سازمان چگونه شیره جان فلان شرکت را کشید و البته با توجه به قدرتی که به واسطه دولتی بودن دارند، عملا پاسخگو نیستند.متاسفانه هنوز دیدگاه های عجیب اقتصادی در سطح کلان وجود دارد که این دیدگاه های عجیب، فعالین اقتصادی را افرادی کاملا منفعت طلب غیر اخلاقی و سیاست گذاران را افرادی دانا و فقط خیرخواه می دانند. رسانه ها هم بر این طبل کماکان می کوبند و از سریال ها تا اخبار رسمی و غیر رسمی، همه در حال بازنشر تفکراتی هستند که فعالین اقتصادی را اینگونه جلوه دهند. کارآفرین هم یک فعال اقتصادی است و وارد این گود می شود و خوب این خیلی جذاب نیست، تصور کنید وارد فضایی می شوید که رسانه ها و سیاست گذاران مکررا به شما انگ می زنند، اگر خیلی حس بدی به شما دست نمی دهد، می توانید شروع کنید.اگر کسی در این مورد شک یا ابهام دارد یا اینکه فکر می کند این نگاه ها مخصوص کسب و کارهای سنتی بوده، کافی است به اتفاقاتی که در رسانه ها و قانون گذاری برای تاکسی های اینترنتی، سرویس های پخش ویدئوی آنلاین و ... می افتد نگاه کند تا ببیند اساسا این نگاه فارغ از سطح فناوری و نوآوری به کار رفته در بنگاه اقتصادی است.به نظر خیلی ها بهترین حالت این است که صبر کنیم این دوره گذار تمام شود و بعد وارد شویم، اما خوب یادمان باشد فرصت های منتظر تمام شدن دوره گذار نمی مانند، آنها می آیند و یک نفر یا تعدادی افراد آنها را به دست می آورند، پس باید قدرت تحمل ابهام را به شدت بیشتری بالا برد و اگر ایده ای جدی و سایر خصوصیات یک کارآفرین را داریم، شروع کنیم، اما خلق ارزش متمایز را فراموش نکنیم.آیا مهارت‌های مشخصی هست که بتوان به فرد علاقه‌مند به کارآفرینی توصیه کرد؟فکر می کنم اولین مهارت مهارت مدیریت منابع انسانی است. یکی از دلایلی که خیلی از افراد رو به کارآفرینی و ایجاد یک کسب و کار جدید می آورند، حس استقلال طلبی است ( این را هم بگویم به نظر من روی این حس در ادبیات ما به اشتباه تاکید شده)، غافل از اینکه شما حتی نمی توانید یک شرکت را به تنهایی ثبت کنید و حداقل یک شریک نیاز دارید، هر چند شریک ظاهری. این به چه معناست؟ به این معناست که شما نیاز دارید با انسانها تعامل کنید و همیشه همه چیز بر طبق خواست شما نیست و قاعدتا اگر بخواهید کمی موفق شوید، نیاز به همکارانی هم خواهید داشت، بنابراین مهارت مدیریت منابع انسانی یکی از مهارت های اصلی برای یک کارآفرین است.از طرفی شما مجبورید مدیریت مالی کسب و کارتان را به عهده بگیرید، مدیریت مالی یعنی موازنه ورودی و خروجی کسب و کار، بنابراین اگر تصورتان این بوده که کارفرمای قبلی در حال استثمار نیروهای خود بوده و شما قرار است یک اتوپیا بیافرینید، حتما کمی با حسابداری، مدیریت مالی و نسبت های مربوط به آنها آشنا شوید. با این دیدگاه ممکن است خیلی هم به کارفرمای قبلی خود ارادت پیدا کند. من اساسا این نوع مهاجرت از کارمند بودن به کارآفرین بودن را بسیار خطرناک می دانم، اینکه فکر کنیم قله موفقیت یعنی مدیرعامل یا فاندر بودن خطرناک است و قبل از ورود به این عرصه با این مهارت ها می شود کمی خطر این اشتباه را کم کرد و در دنیایی واقعی قدم گذاشت.مهارت های مرتبط با مذاکره، بازاریابی و فروش، شبکه سازی و ارتباطات هم از مهارت های دیگری هستند که بسته به نوع کسب و کار می توانند مفید باشند.شاید به نظر بدیهی بیاید، اما بعضا دیده ام افرادی را که به دنبال کارآفرینی هستند ولی آشنایی با زبان انگلیسی، مهارت های پایه ای آی تی مثل کار با نرم افزارهای تحت وب و ابری و اکسل و ورد پیشرفته را هم ندارند، اینها به شدت اهمیت بالایی دارند.آیا فکر می‌کنید راه‌اندازی یک کسب‌وکار به برنامه‌ریزی نیاز دارد؟بدیهی است پاسخ کلی بله است، اما اینکه چه مقدار برای برنامه ریزی وقت بگذاریم و چقدر در هر مرحله عمیق شویم، مسئله مهمی است. غرق شدن زیاد در برنامه ریزی اولیه می تواند هم باعث از دست رفتن یک فرصت خوب شود و هم ما را از واقعیات دور کند. اینجا یک مرز نامشخص واقعا وجود دارد، کسب و کارهایی را می بینیم که به خاطر از دست ندادن زمان، برنامه ریزی و یا تحقیقات را خیلی سریع انجام دادند و شکست های سنگینی را متحمل شدند. نمونه اش یک بازه تعداد زیادی شرکت در حوزه تاکسی اینترنتی تاسیس شد که شاید اگر برآورد درستی داشتند، متوجه می شدند که مثلا این بازار شاید در تهران اینقدر رقابتی شده که ورود به آن مانند ورود به یک اقیانوس طوفانی با یک قایق کوچک است، احتمال زنده ماندن در این شرایط وجود دارد، اما نزدیک به صفر است و چه بسیار هم نمونه هایی وجود دارد که آنچنان برای برنامه ریزی و تحقیقات زمان گذاشتند که فرصت توسعه را از دست دادند.واقعیتش این است که هیچ فرمول مشخصی برای این موضوع وجود ندارد، همانطور که می بینیم گوگل هم گاهی در پروژه هایش شکست می خورد.فقط تفاوت مهمی که بین برنامه ریزی در ایران و سایر نقاط دنیا وجود دارد این است که عوامل محیطی به شدت متغیرند، رگولاتورهای متعدد در یک مسئله ساده گاه باعث برهم خوردن تمام برنامه های ریخته شده می شوند، همین الان در زمینه VOD بین چند نهاد اختلافات به شدت جدی وجود دارد، حالا تصور کنید شما در حال برنامه ریزی برای توسعه یک کسب و کار بر پایه VOD هستید، چه باید بکنید؟این تغییرات زیاد رگولاتوری به شدت بر فضای کسب و کار تاثیر می گذارند و این تغییرات فقط در یک حوزه نیستند و اینقدر دامنه شان گسترده است که به هر حال به شما برخورد می کنند.دوستی توانا و موفق دارم که معتقد است برنامه ریزی برای هر کاری، چه کسب و کار و چه زندگی شخصی در کشور ما بیشتر از 6 ماه کار اشتباهی است، نمی دانم شاید حرف اشتباهی نباشد، اما برای یک کسب و کار ترسناک است. بنابراین یک مهارت مهم اینجا به مهارت های ذکر شده در سوال قبلی اضافه می شود و آن هم تفکر استراتژیک است.چگونه باید عوامل بیرونی را دربرنامه‌ریزی لحاظ کرد؟واقعیتش سوال بسیار سختی است. من پاسخ قطعی برای آن ندارم. این سوال را احتمالا بسیاری از اهالی کسب و کار ایران هم پاسخی برایش نداشته باشند. با این حال ابزارهایی مثل تقویم های وقایع اثرگذار بر اقتصاد کلان یا اقتصاد حوزه مربوطه می توانند تا حدی قدرت پیش بینی به افراد بدهند، اما اگر کسی راهی پیدا، خوب است با بقیه به اشتراک بگذارد.آیا مسیر عملی و مشخصی برای گام‌های پیش روی یک کارآفرین وجود دارد؟خیر، در واقع بسیاری از تحقیقات دانشگاهی دنبال همین گام ها هستند و تقریبا می شد گفت که یک مسیر مشخص از پیش تعیین شده ای وجود ندارد. قاعدتا که اگر این راه مشخص بود، پیمودن مسیر دیگر لذتی هم نداشت و عملا تمایزی ایجاد نمی شد.اوضاع بازار کار را در سال ۹۹ چگونه می‌بینید؟به نظرم تلاطمات در سال آینده به شدت سالهای گذشته نیست، البته اگر اتفاق غیر منتظره ای نیفتند. مشکلات کسانی که به صورت رسمی در حال کار هستند، احتمالا بسیار بیشتر خواهد شد. دولت و نهادهای دولتی برای جبران کاهش درآمدهای نفتی احتمالا راه کوتاه تر را که مراجعه به کسب و کارهای شناسنامه دار است، انتخاب می کنند. به شدت پیشنهاد می کنم قوانین سازمان هایی را که توانایی اخذ وجوه و جریمه دارند جدی بگیرید.در کل به نظر می رسد سال درخشانی پیش رو نداشته باشیم، اما این شرایط برای همه یکسان نیست. به هر حال برخی کسب و کارها در همین شریط هم رشدهای عجیبی را تجربه کردند. شما از یک کارگزار بورس بپرسید رویایی ترین سال زندگی اش چه سالی بود، قاعدتا به سال 98 اشاره می کند، اما برای خیلی ها این سال سال ناامیدی و یا شکست های سنگین بوده. به هر حال همانطور که پیشتر گفتم، این جریان طبیعی گذار به سمت اقتصادی احتمالا بهتر است و شرایط گذار قاعدتا شرایط با تلاطمات غیر قابل پیش بینی است.این گفت‌وگو در قالب پرونده‌ای حول موضوع برنامه‌ریزی منتشر خواهد شد. آیا توصیه‌ای برای مخاطبین راهرو در حوزه‌ی کارآفرینی و برنامه‌ریزی آن دارید؟آرزو دارم خودم و دیگران برای هدفی غیر از درآمد بیشتر تلاش کنند، نه اینکه درآمد بیشتر اهمیت نداشته باشد. هدف قرار گرفتن درآمد در کوتاه مدت شاید جذاب باشد، اما احتمالا در دراز مدت موارد دیگری جذابیت بیشتر خواهند داشت. من مدتهاست دارم تلاشم را میکنم اینطور باشم، اما نمی دانم تا چه حد موفق بودم.به نظرم اگر هدف پولدار شدن است، نباید به سمت ایجاد یا توسعه کسب و کار رفت، تجربه تا الان (از اینجا به بعد را نمی دانم) نشان داده تمرکز بر اموری از جنس سوداگری در بازه های بلندمدت در کشور ما نتایج امن تر و بهتری دارد.استادی داشتیم در دوران کارشناسی به نام آقای دکتر فرزین، یکبار در جلسه ای نکته ای گفتند که خیلی به نظرم جالب توجه بود، ایشان می گفتند قاعدتا افراد دارای پشتکار مناسب از سنی به بعد به لحاظ مالی به سطح خوبی می رسند، حالا یکی ممکن است به سطح مالی خیلی بهتری برسد و یکی معمولی تر، اما به لحاظ کلی احتمالا از زندگی خیلی ناراضی نخواهند بود، اما سعی کنید کاری کنید که بتوانید در آن سنین که پول اهمیت امروز خود را از دست می دهد، به آن کار افتخار کنید و از دیدن آن لذت ببرید.چند کتاب برای خواندن پیشنهاد کنیدمتاسفانه فشارهای کاری و البته منابع تولید محتوای خیلی خوب به صورت آنلاین فرصت خواندن کتاب را خیلی برای من کم کرده است. کتابی را چند سال پیش دیده بودم که بسیار غنی بود و خوب در ذهنم مانده است و اخیرا هم به فارسی شنیدم ترجمه شده، اما ترجمه را خودم ندیده ام. به نظرم به این کتاب در ایران کمتر توجه شده و ارزش دارد که کتاب یا مقاله چکیده کتاب توسط کارآفرینان یا علاقمند به حوزه کارآفرینی حتما مطالعه شود، حالا که ترجمه هم شده خوب قاعدتا افراد بیشتری می توانند با آن ارتباط برقرار کنند.کتاب به نام Business model navigator است که توسط Oliver Gassmann و همکارانش تهیه شده و به خوبی انواع مدل های کسب و کار را تفکیک کرده و دیدی جامع به افراد برای تحلیل و یا ایده پردازی می دهد.تجربه‌ی شخصی‌تان در کارآفرینی چگونه بود؟من زیاد روی توانایی آدم ها و به ویژه پیمانکاران حساب کردم و این مسئله نقطه ضعف من بوده است. در واقع چیزی که به آن می گوییم اکوسیستم، عملا وجود خارجی یا ندارد، یا خیلی ایستاست، اکوسیستم خاصیتش پویایی است، نوآوری فقط در یک نقطه از یک اکوسیستم معمولا همانجا خاموش می شود.پیشنهاد می کنم "سندروم تکنولوژی درست زمان غلط" را بشناسید تا اهمیت اکوسیستم را بیشتر درک کنید.اگر بخواهید محصولی را تولید کنید که زیرساخت هایش در اکوسیستم آن محصول موجود نباشد، اینقدر انرژی صرف زیرساخت های وجود نداشته می کنید که انرژیتان تمام می شود و تازه می رسید به نقطه مهم بازاریابی و فروش که نه انرژی مانده و احتمالا نه منابعی. حتی ممکن است سمت فروش هم باز با همین سندروم روبرو شوید، مثلا خود تاکسی یاب قبل از اینکه به اسنپ تبدیل بشود، خیلی اقبال زیادی نداشت، چون سمت فروش خیلی استفاده از اینترنت و موبایل جا نیفتاده بود.من بیشتر در این تجربیات گرفتار شده ام و فکر می کنم باید خیلی مراقب این مشکل که به نوعی یکی از تله های کارآفرینی است بود.در کل وقتی وارد دنیای کارآفرینی می شوید، ممکن است از برخی موارد دوست داشتنی تان دور شوید. من کار ترجمه دومین کتاب را تا حدود 70 درصد پیش بردم، اما واقعا به لحاظ زمانی این امکان را پیدا نکردم که آن کتاب را تمام کنم، همینطور است سایر مواردی که پیش از این خیلی به آن علاقه داشتم، اما الان واقعا کمتر فرصت می کنم به آنها بپردازم.در پایان اگر نکته ای جا افتاده ممنون می شویم بفرمایید.من صرفا چند تا پیشنهاد دارم.اولین پیشنهادم این است که مدل ها و ابزارهای متداول تحلیل و ارزیابی ایده و کسب وکار مثل مدل پورتر، تابلوی طراحی (بوم) مدل کسب و کار استروالدر و ناب را کامل درک کنید. تک تک اجزای این مدل ها تعاریف مشخصی دارند، این اجزا را به خوبی درک کنید. بارها در مواجهه با برخی دوستانی که برای ایجاد یا توسعه کسب و کار به من مراجعه می کنند، می بینم که برخی از این موارد را خوب درک نکرده اند و متاسفانه برخی هم به شدت از من ناراحت می شود وقتی به ایشان می گویم مثلا کالای جایگزین شما احتمالا اجازه ورود شما به بازار را ندهد، هرچند که شما رقبای ضعیفی دارید.به نظر من این ابزارها و روش ها صرفا کمک می کند شهود ما نسبت به یک کسب و کار بیشتر شود، چرا که از نظر من شهود (از نوع درستش) مهمترین رکن برای ارزیابی موفق شدن یا نشدن یک کسب و کار است و حتی در ادامه هم در تصمیماتی که گرفته می شود، به ویژه تصمیمات حساس، باز هم نقش شهود نقش مهمی است، منتها شهود کلمه سهل و ممتنعی است و گاه تخیلات، آرزوها و توهمات به عنوان شهود تلقی می شوند. من به عنوان موسس یک کسب و کار ممکن است شهود بالایی در خودم ببینم، اما شما به عنوان مشاور با استفاده از این ابزارها احساس می کنید دیدگاه اولیه اشتباهاتی دارد و آن را اصلاح می کنید و سعی می کنید به تقویت شهود آن موسس یا سرمایه گذار مبادرت ورزید.اینکه کدام روش مناسبت تر است، به نظرم سوالی اشتباهی است، باید ببینیم کدام روش شهود ما را تقویت می کند. به قول دکتر دمینگ: هیچ بهترین راهی وجود ندارد ( There is no best way).همانطور که پیش از این گفتم، برهان خلف نتیجه دهی ابزارهای مختلف، پروژه های بسیار زیاد شکست خورده گوگل یا اپل یا کوکاکولا یا ... است، چه پروژه های جدید و چه پروژه های قدیمی. مثال معروف کوکاکولا در پروژه New coke شاید بارزترین آن باشد، چرا که تقریبا تمام ابزارهای محاسباتی از تحقیقات بازار گرفته تا بحث های فنی محصول و بیزینس مدل و پلن و ... را شامل می شد. برهان خلف از بابت کسانی که می گویند ابزارها به درد نمی خورند هم که بی‌شمار است.من فکر می کنم داشتن زمینه ذهنی هم خیلی مهم است، یعنی سراغ کسی برای ارزیابی و مشاوره برویم که آن حوزه را تا حدی بشناسد، الان خیلی از مشاورانی که می بینیم، دست رد به هیچ پروژه و صنعتی نمی زنند، باید از این افراد برحذر باشیم.مسئله بعدی این است که برای قدم های بعدی برنامه داشته باشید، قدم های بعدی رشد، تزریق سرمایه یا حتی قدم های بعد از بازگشت سرمایه. متاسفانه بارها با این مسئله هم برخورد کرده ام که در برنامه توسعه مقدار مشخصی ورود در نظر گرفته شده، اما وقتی وارد عمق برنامه می شویم، می بینیم که مقدار درخواستی بسیار متقاوت ( هم کمتر دیده ام و هم بیشتر) از مقداری است که مورد نیاز است یا اعداد درخواستی در یک جدول اکسل با هم همخوانی ندارند.نکته بعدی که می خواهم بگویم این است که روی قول دولتی ها یا فضای کسب و کاری که از طرف دولت فراهم می شود خیلی حساب نکنید. نه اینکه این دوستان آدم های بدقولی یا ناموجهی باشند، نه، اما واقعا فضای سیست های دولتی خیلی پیچیده است و تغییر در آنها بسیار سخت و چند لایه ( این خاصیت دولت در همه جای دنیاست و نه فقط ایران، اگر دوست داشتید مطمئن شوید در گوگل به هر زبانی خواستید جستجو کنید و ببینید نظرات مردم مختلف در این مورد چیست). خواسته ها را از دولت ها به کاهش دخالت ببرید تا افزایش پیچیدگی. باورپذیر نیست قوانینی بعضا در بخش های مختلف کشور ما وجود دارد که در پیشرفته ترین کشورها اینقدر سخت گیری در آنها نمی شود، به نظر خوب می آید، اما همین قوانین سخت جلوی رشد کسب و کارهای درست و رسمی را می گیرد و شما که می خواهید به این ترتیب رشد کنید، جایی متوقف می شوید.متاسفانه بارها شاهدیم در جلسات با سیاست گذاران هم اغلب خواسته های شخصی مطرح می شود، نه خواسته های صنفی و این بسیار ضعف بزرگی در کسب و کارهای ما است، سعی این کنید این دیدگاه را عوض کنید و مطالبه گر کاهش پیچیدگی در کسب و کارها شوید.یک توصیه شخصی دارم، بر اساس شهود شخصی: مدل درآمد از طریق تبلیغات بابت بازدید بالا را فراموش نکنید، اما خیلی بهش فکر نکنید، این مدل به شدت نیازمند جمعیت بالاست، این جمعیت بالا را یکجا جمع کردن خیلی راحت نیست و نسبت شکست خورده ها به موفق ها در این حوزه خیلی بیشتر است.پیشنهاد دیگرم این است که اگر در حوزه ای وارد می شود که فن آوری در آن نقش آفرینی بالایی دارد و مزیت هایی که ایجاد می کنید وابستگی بیشتری به تکنولوژِی دارد، اگر خودتان فرد فنی نیستید، حتما روی ادبیات این حوزه سوار باشید، خیلی با آن غریب نباشید و البته فراموش نکنید در این کسب و کارها تکنولوژی بخشی از کار است که احتمال بسیار زیاد قابلیت برون سپاری ندارد و باید پیوسته و هر روزه پایش شده و بهبود یابد. مثلا باز هم مثالی از دوره اوج گیری تاکسی های اینترنتی این است که در آن دوره خیلی ها دنبال این بودند که یک شرکت یا یک فرد اپلیکیشن تاکسی را برایشان بنویسد، یک نرخی پرداخت کنند و اگر خیلی آینده نگر بودند، بازهای 6 ماهه یا یکساله برای آپدیت داشته باشن و با آن اپلیکیشن شرکت دارای سهم اصلی بازار را شکست دهند! در حالیکه می بینیم شرکت های بزرگ مثل اپل یا مایکروسافت محصولی عرضه می کند و چند روز بعد یا حتی ساعاتی بعد، آپدیت می دهد، یعنی محصولشان با وجود داشتن یک تیم فنی بزرگ و لانچ، ضعف داشته است.و در آخر: عجله نکنید! در انجام کارها و رساندن محصول و خدمات مشتری حداکثر سرعت را داشته باشید، اما برای پولدار شدن عجله نکنید، برای معروف شدن عجله نکنید، همیشه توسعه کسب و کار شما دقیقا با اوج گیری فضا اوج نمی گیرد، خودتان را همیشه مثلا با ایر بی ان بی مقایسه نکنید. اغلب مواقع زمان زیادی برای رشدی که در ذهن ممکن است علاقه داشته باشید یک ساله به آن برسد، لازم است.آنچه که خواندید، بخشی از پرونده‌ی عیدانه‌ی راهرو با موضوع برنامه‌ریزی بود. برای اطلاعات از سایر بخش‌های این پرونده و مطالعه‌ی آن‌ها اینجا کلیک کنید. دانلود نسخه صوتی دانلود فایل کتابچه الکترونیکی