در آن حیاتی است ...

روز گذشته، متنی در محکومیت مجازات اعدام، توسط یکی از تشکل‌های سیاسی دانشگاه منتشر شد که حقیقتا مایه تاسف بود. در حقیقت این متن به عنوان اعتراضی بر تشخیص مصداق یکی از محکومان به اعدام نوشته شده بود اما اعتراض خود را فراتر برده و اصل موضوع را هدف گرفت.هرچند در این متن چند پاراگرافی، اثری از بحث دینی به چشم نمی خورد و نگارنده فضای گفت و گوی خود را کاملا برون دینی قرار داده است، اما یدک کشیدن نام «اسلامی» در پایان نام آن تشکل، ما را ملزم به آن می کند که قبل از بررسی و تحلیل این حکم به صورت برون دینی، نگاهی درونی نیز به آن داشته‌باشیم.بر هر کسی که کوچکترین آشنایی با قرآن دارد؛ روشن است که مجازات اعدام یا نفس کشتن افراد خاطی، از واضحات قرآنی است. شاید به همین دلیل هم بوده که نگارنده تمام سعی خود را کرده تا نوشته‌اش بویی از فضایی دینی را هم نداشته‌باشد. گویی اگر این اعتراض‌نامه را آتئیستی تنظیم می‌نمود، صورت‌بندی متفاوتی نداشت.نگاهی به «حکم به مرگ کسی کردن یا کشتن کسی» در قرآن:هر کس که اندک تسلطی به زبان عربی داشته‌باشد، با رجوعی حداقلی به قرآن نیز می‌یابد که کشتن انسانی که بعضی خطاها را مرتکب شده، نه تنها تقبیح نگشته بلکه ضروری نیز انگاشته شده است. یعنی آن‌که از منظر کسی که قرآن را مقتدای خویش قرار داده، بدیهی است که آدمی می‌تواند به حدی برسد که راهی جز کشتن او وجود نداشته‌باشد.«وَ الَّذينَ لا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ وَ لا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتي‏ حَرَّمَ اللَّهُ إِلاَّ بِالْحَقِّ وَ لا يَزْنُونَ وَ مَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ يَلْقَ أَثاماً[1]»قید الا بالحق در آیه، به طور واضحی به این مفهوم اشاره دارد که کشتن یک انسان از منظر قرآن می‌تواند به حق و به‌جا باشد.حکم اعدام به ازای قتل نفس:«وَ لَكُمْ فِي الْقِصاصِ حَياةٌ يا أُولِي الْأَلْبابِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُون‏[2]» و « وَ كَتَبْنا عَلَيْهِمْ فيها أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ وَ الْعَيْنَ بِالْعَيْنِ وَ الْأَنْفَ بِالْأَنْفِ وَ الْأُذُنَ بِالْأُذُنِ وَ السِّنَّ بِالسِّنِّ وَ الْجُرُوحَ قِصاصٌ فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ وَ مَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ[3]» و «مِنْ أَجْلِ ذلِكَ كَتَبْنا عَلى‏ بَني‏ إِسْرائيلَ أَنَّهُ مَنْ قَتَلَ نَفْساً بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسادٍ فِي الْأَرْضِ فَكَأَنَّما قَتَلَ النَّاسَ جَميعاً وَ مَنْ أَحْياها فَكَأَنَّما أَحْيَا النَّاسَ جَميعاً وَ لَقَدْ جاءَتْهُمْ رُسُلُنا بِالْبَيِّناتِ ثُمَّ إِنَّ كَثيراً مِنْهُمْ بَعْدَ ذلِكَ فِي الْأَرْضِ لَمُسْرِفُون‏[4]»همان‌طور که از ظاهر آیات روشن است، کشتن انسانی که کسی را بی‌دلیل کشته است، بر خلاف ظاهر خود که مرگ انسانی است، مایه حیات خواهد‌بود. همان طور که خداوند متعال به ما تذکر داده‌است، ای بسا چیزی که ما از آن کراهت داریم ولی برای ما بهتر‌است[5].و مایه تاسف است که تشکلی اسلامی، آیه صریح قرآنی را کنار نهاده و به نتایج تحقیقات و تئوری‌پردازی‌های «برخی حقوقدانان و اندیشمندان علوم‌اجتماعی» تمسک می‌جوید.حکم اعدام برای محاربه:«إِنَّما جَزاءُ الَّذينَ يُحارِبُونَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ يَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَساداً أَنْ يُقَتَّلُوا أَوْ يُصَلَّبُوا أَوْ تُقَطَّعَ أَيْديهِمْ وَ أَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلافٍ أَوْ يُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ ذلِكَ لَهُمْ خِزْيٌ فِي الدُّنْيا وَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذابٌ عَظيم‏[6]»بدون شک خداوند متعال، رئوف‌تر از ما به بندگانش است. وقتی خداوندی که خود این بنده را خلق کرده، حکم به مرگ یا دیگر مجازات‌ها را درباره کسی می‌دهد، به یقین این امر از سر حکمت بوده و نهایتا سودش بر زیانش غلبه خواهد‌نمود.فرمان به کشتن بعضی مشرکین در شرایط خاص خود:«فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَ خُذُوهُمْ وَ احْصُرُوهُمْ وَ اقْعُدُوا لَهُمْ كُلَّ مَرْصَدٍ فَإِنْ تابُوا وَ أَقامُوا الصَّلاةَ وَ آتَوُا الزَّكاةَ فَخَلُّوا سَبيلَهُمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحيم[7]‏»مجازاتی خاص برای بنی اسرائیل:«وَ إِذْ قالَ مُوسى‏ لِقَوْمِهِ يا قَوْمِ إِنَّكُمْ ظَلَمْتُمْ أَنْفُسَكُمْ بِاتِّخاذِكُمُ الْعِجْلَ فَتُوبُوا إِلى‏ بارِئِكُمْ فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ عِنْدَ بارِئِكُمْ فَتابَ عَلَيْكُمْ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحيم‏[8]»اینکه بنی اسرائیل به جنگ یکدیگر بروند و از هم بکشند (به عنوان کفاره‌ای بر گوساله‌پرستی) به صراحت، برای آنان خیر، و عامل بخشایش خداوند بیان گشته‌است.تاملی کوتاه بر موضع عقل و اخلاق در برابر احکامی این چنینی:هر چند این بحث، مجالی فراخ‌تر می‌طلبد؛ ولی اشاره‌ای هرچند کوتاه به آن، خالی از لطف نیست. یافته‌های عقلی را می‌توان به دو دسته کلی تقسیم نمود. اولی یافته‌هایی درباره هست و نیست‌ها که به عقل نظری مشهور است و دومی یافته‌هایی درباره باید‌ها و نباید‌ها یا ارزش‌ها که عقل عملی نامیده می‌شود. عقل عملی خود، به دو سبک باید و نبایدها را تعیین می‌نماید. یا به مصالح و مفاسدی که به تبع یک فعل صورت می‌پذیرند نگاه می‌کند و به اصطلاح حسابگری می‌نماید و سود و زیانش را می‌سنجد یا آنکه با نظر به ذات فعل، نیکو یا قبیح بودن آن را در می‌یابد. حالت اول را عقل حسابگر می‌نامند و حالت دوم را عقل اخلاقی.گفت و گوی متن منتشر شده، ظاهرا در فضای عقل عملی بود. برای همین باید درباره واقع‌نمایی این عقل و نوع یافته‌هایش، بیشتر تامل کرد. واضح است که بشر نمی‌تواند ادعای واقع‌نمایی درباره عقل حسابگر داشته‌باشد. روشن است که آدمی احاطه‌ای به همه جوانب و آثار یک فعل ندارد. صرفا عمل به عقل عملی بر اساس یافته‌های فعلی (آن هم در صورتی که حاصل شدن ابعاد مختلف دیگر برای مسئله یا قابل دست‌یابی نباشد یا اهمیت مسئله کمتر از آن باشد که رنج دست‌یابی تحمل شود) در نزد عقلا، عذرآور خواهدبود.اما درباره عقل اخلاقی باید گفت که این عقل، حُسن و قبح‌ها را به دو صورت می‌بیند. برای هرکس که اندک تاملی در یافته‌های بدیهی عقل خود درباره مسائل اخلاقی نماید، روشن می‌شود که بسیاری از احکام اخلاقی مطلق نیستند و فرض اینکه در شرایطی این حکم تغییر نماید، فرض معقولی است. خلاف آن‌چه منتسب به یکی از فیلسوفان شهیر آلمانی است.برای مثال هر عقل سلیمی سیراب کردن تشنگان را زیبا می‌شمرد. ولی همین عقل وقتی با نهی پزشک از آب خوردن بیماری که عمل جراحی خاصی انجام داده مواجه می‌شود، می‌پذیرد که آب رساندن به او در این شرایط نه تنها زیبا نیست بلکه عملی قبیح و ناپسند است.همین‌طور اگر دروغ گفتن کسی جان هزاران نفر بی‌گناه را نجات دهد، عقل به لزوم این دروغ‌گویی حکم می‌نماید.هم‌چنین است در قطع اعضای بدن، توسط پزشکی دل‌سوز. هیچ انسان عاقلی، پزشک جراح را که کاری جز قطع اعضا، بریدن و خون‌ریزی ندارد را فردی غیراخلاقی معرفی نمی‌نماید. هرچند به صورت اولیه، قطع عضو بدن یک فرد، قطعا قبیح است.یعنی هر عاقلی می‌یابد که می‌توان شرایط خاص و استثنایی را فرض کرد که بعضی احکام اخلاقی تغییر یابند (البته احکام اخلاقی مطلقی نیز وجود دارند که عقلا هیچ فرض تخلفی از آن شایسته نیست مثل حکم قبح عقاب بدون بیان، که به گواه عقل استثناناپذیر است) در حقیقت اگر مصلحت یا مفسده بزرگی در میان باشد، بعضی از احکام اخلاقی به گواه عقل، تغییر می‌یابند.از طرف دیگری، هر آن کس که به دینی باور دارد، پذیرفته‌است که ورای آن چیزی که ما در عالم می‌بینیم و می‌یابیم، حقایقی وجود دارند. و کسانی که خداباور هستند، می‌دانند که خداوند حکیم و عالم، داناترین به همه این عالم است. اوست که بهتر از همه مصالح و مفاسد افعال را می‌داند و از آثار ماورایی و غیبی اعمال نیز آگاه است.برای مثال خداوند در آیاتی از قرآن مجید، ما را از بعضی آثار باوری شرک‌آمیز باخبر کرده است که ما هرگز با فهم عادی خود بدان دست نمی‌یافتیم:«وَ قالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمنُ وَلَداً (88) لَقَدْ جِئْتُمْ شَيْئاً إِدًّا (89) تَكادُ السَّماواتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ وَ تَنْشَقُّ الْأَرْضُ وَ تَخِرُّ الْجِبالُ هَدًّا (90) أَنْ دَعَوْا لِلرَّحْمنِ وَلَداً (91) وَ ما يَنْبَغي‏ لِلرَّحْمنِ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَداً (92)[9]»اگر ما به صورت عادی به ادعای فرزند دار بودن خدا بنگریم، به هیچ وجه چنین آثاری را برای آن در نمی یابیم. اما وقتی خداوند از این آثار مهیب این مسئله به ظاهر ساده خبر می دهد؛ مقوله کاملا متفاوت می شود. در این فضا و با این آثار، می توانند بعضی احکام تغییر کنند.در حقیقت در مورد عقل حسابگر، وقتی با فرمانی از خدا مواجه می‌شویم، باید حسابگری خود را کنار گذاریم. زیرا واضحا همه ابعاد برای ما روشن نیست ولی این روشن نبودن برای خدا معنایی ندارد. این کنار گذاشتن حسابگری ها را ما حتی در قبال رویارویی با یک فرد با تجربه نیز انجام می‌دهیم. چه برسد به آنکه بخواهیم در مقابل خداوند متعال عرض اندام نماییم. بخشی از متن که آثار این حکم را بررسی می‌نمود، ناظر به همین حسابگری ها اعتراضاتی داشت. البته لزوما نمی گوییم که نتایج به دست آمده غلط هستند (که ممکن است باشند) بلکه می‌گوییم اگر می‌توانستیم به همه ابعاد مسئله (مادی/معنوی، دنیوی/اخروی، روحی/ جسمی و ...) نگاه کنیم، حتما می‌یافتیم که این حکم نیکوست و سودش بیش از ضررش است.[10]در مورد عقل اخلاقی، در یافته‌هایی که عقل می‌پذیرد استثنایی داشته‌باشند (که اغلب حقوقی که برای بشر در مجامع بین المللی شمرده می‌شوند، از این دست هستند)، این خداوند متعال است که می تواند استثناها را بیان دارد. زیرا تنها اوست که می‌داند کدام مصلحت می‌تواند صلاحیت تعویض حکم اخلاقی را داشته‌باشد.در پایان امیدواریم که این متن منتشر شده، سهو قلمی باشد که تحت تاثیر شرایط و بار عاطفی آن نگاشته شده باشد و از خداوند متعال می‌خواهیم که خطاهای همه ما را ببخشاید.[1] فرقان: 68 «و آنان كه معبود ديگرى را با خدا نمى‏پرستند، و كسى را كه خدا خونش را حرام كرده است، جز به حق نمى‏كشند، و زنا نمى‏كنند؛ و كسى كه اين اعمال را مرتكب شود به كيفر سختى برسد» - در ترجمه آیات، از ترجمه استاد انصاریان بهره جستیم.[2] بقره: 179 «اى صاحبان خرد! براى شما در قصاص مايه زندگى است، باشد كه [از ريختن خون مردم بدون دليل شرعى‏] بپرهيزيد.»[3] مائده: 45 «و ما در تورات بر بنی ‏اسرائيل لازم و مقرّر داشتيم كه: [در قانون قصاص‏] جان در برابر جان، و چشم در مقابل چشم، و بينى به عوض بينى، و گوش به جاى گوش، و دندان در برابر دندان، و زخم‏ها را قصاصى است. و هر كه از آن قصاص گذشت كند، پس آن گذشت كفّاره‏اى براى [خطاها و معاصىِ‏] اوست. و آنان كه بر طبق آنچه خدا نازل كرده داورى نكنند، هم اينانند كه ستمكارند»[4] مائده : 32 « به اين سبب بر بنی اسرائيل لازم و مقرّر كرديم كه هر كس انسانى را جز براى حق، قصاص يا بدون آنكه فسادى در زمين كرده‌باشد، بكشد، چنان است كه همه انسان‏ها را كشته، و هر كس انسانى را از مرگ برهاند و زنده بدارد، گويى همه انسان‏ها را زنده داشته است. و يقيناً پيامبران دلايل روشنى براى بنى اسرائيل آوردند، سپس بسيارى از آنان بعد از آن در روى زمين به [تجاوز از حدود حقّ و فساد و] زياده‏روى برخاستند.»[5] كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتالُ وَ هُوَ كُرْهٌ لَكُمْ وَ عَسى‏ أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئاً وَ هُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَ عَسى‏ أَنْ تُحِبُّوا شَيْئاً وَ هُوَ شَرٌّ لَكُمْ وَ اللَّهُ يَعْلَمُ وَ أَنْتُمْ لا تَعْلَمُون ‏(بقره:216) «جنگ [با دشمن‏] بر شما مقرّر و لازم شده، و حال آنكه برايتان ناخوشايند است. و بسا چيزى را خوش نداريد و آن براى شما خير است، وبسا چيزى را دوست داريد و آن براى شما بد است؛ وخدا [مصلحت شما را در همه امور] مى‏داند و شما نمى‏دانيد.» زیبا آن‌جاست که خداوند متعال دقیقا این مسئله را در مقوله جنگیدن مطرح می‌نماید.[6] مائده: 33 «كيفر آنان كه با خدا و پيامبرش مى‏جنگند، و در زمين به فساد و تباهى مى‏كوشند، فقط اين است كه كشته شوند، يا به دارشان آويزند، يا دست راست و پاى چپشان بريده شود، يا از وطن خود تبعيدشان كنند. اين براى آنان رسوايى و خوارى در دنياست، و براى آنان در آخرت عذابى بزرگ است‏»[7] توبه : 5 «پس هنگامى كه ماه‏هاى حرام سپرى شود، مشركان را هر جا يافتيد، بكشيد و به اسيرى بگيريد و محاصره كنيد و در هر كمين‏ گاهى به كمين آنان بنشينيد؛ ولى اگر توبه كردند و نماز را بر پا داشتند و زكات پرداختند، پس آزادشان گذاريد؛ زيرا خدا بسيار آمرزنده و مهربان است‏»[8] بقره: 54 «و [ياد كنيد] زمانى كه موسى به قومش گفت: اى قوم من! قطعاً شما به سبب معبود گرفتن گوساله به خودتان ستم ورزيديد، پس به سوى آفريننده خود بازگرديد، و [افرادى از] خودتان را [كه گوساله را به پرستش گرفتند] بكشيد كه اين [عمل‏] براى شما در پيشگاه آفريدگارتان بهتر است. پس خدا [به دنبال اجرا كردن دستورش‏] توبه شما را پذيرفت؛ زيرا او بسيار توبه‏پذير و مهربان است‏»[9] سوره مریم «و [مشركان‏] گفتند: [خداى‏] رحمان براى خود فرزندى گرفته است. (88) به راستى كه چيزى بسيار زشت و نسبتى بس ناروا [به ميان‏] آورده‏ايد. (89) نزديك است آسمان‏ها از اين [ادعاى بى‏اصل و سخن ناروا] پاره پاره شوند، و زمين بشكافد، و كوه‏ها به شدت در هم بشكنند و فرو ريزند!! (90) به خاطر آنكه براى [خداى‏] رحمان فرزندى ادعا كرده‏اند. (91)»[10] این گزاره را چون به خدای خود اطمینان داریم، این قدر مطمئن بیان می داریم.