شمارۀ 17 - یک فنجان اخلاق با نیچه

معرفی کتاب «تبارشناسی اخلاق» و نقطه‌نظرات نیچه دربارۀ اخلاقتبارشناسی اخلاق (به آلمانی: Zur Genealogie der Moral) (۱۸۸۷) یکی از مهم‌ترین آثار فریدریش نیچه است. این کتاب مشتمل بر سه رساله بوده و مضمون اصلی آن، خاستگاه اخلاق به حساب می‌آید.عصارۀ کتاب­‌های نیچه در همین کتاب نهفته شده و از معدود کتاب­‌ها­ی اوست که توانسته روی پای خود بایستد. آرای او در این کتاب بسیار نزدیک به «شوپنهاور» است؛ چراکه اصل آزادی انسان را قبول دارد، اما با این تفاوت که نگاهِ گذشتن از تمایلات به‌بهانۀ اخلاق و ترحم را مورد مذمت خود قرار داده‌است. نیچه با «افلاطون»، «کانت»، «هگل» و اکثر فلاسفه مشکل دارد؛ با فرد فوق‌العاده‌ای روبه‌رو هستیم که استقلال فکری دارد. نیچه در افکارش دارای خلوص‌نیت است و با آزاداندیشی مطلق نسبت‌به همۀ تعلقات اظهارنظر می‌کند؛ از این رو، نزدیک‌شدن به افکار او می‌تواند امری ارزش‌مند تلقی شود. یکی از درگیری‌­ها­ی همیشگی او، خدا­ی مسیحیت است که همواره به نقد آن می‌­پردازد و خواننده را به بازاندیشی دعوت می­‌کند.سؤال اصلی کتاب: ما کیستیم؟سه سؤال مهم در فلسفۀ اخلاق وجود دارد که فلاسفه در پی پاسخ‌دادن به آن­‌ها هستند:1. منشأ اخلاق چیست؟2. در چه شرایطی می­‌توانیم کار خیری انجام دهیم و یا تحت چه شرایطی می­‌توان قضاوت درست اخلاقی انجام داد؟3. آیا این خیر و تبعیت از اخلاق و قوانین می‌­تواند در نهایت موجب سعادت شود؟چارچوب فکری نیچهسخت است نیچه را در چارچوب فکری مشخصی جای‌داد یا ساختاری جدا از تفکر مستقل او برایش تعریف کرد؛ چرا­که بخش عمدۀ فلسفۀ وی نفی‌کننده است. شاید بتوان نام «Anti-UnEgoism» را برای ساختار فلسفۀ اخلاقی وی انتخاب کرد. این اسم به این دلیل مناسب به‌نظر می‌­رسد که نفی‌کنندۀ توجه منحصر به تمایلات نفسانی و ریاضت‌دادن نفس است و نیچه نیز چیزی خارج از این دو چارچوب را تعریف می‌­کند و از افراط و تفریط فاصله می­‌گیرد. این اسم تناقضی دربرندارد. خیلی کم می­‌توان عقاید او را به «کانت» نزدیک کرد، اما او به کلمۀ «خوبی» در معنای دیگری معتقد است؛ واژه‌­ای که او برای معرفی اخلاق انتخاب می­‌کند و هرچه غیر از آن را غیراخلاقی می‌­نامد، «Noble» است که در فارسی به کلماتی مانند پاک، نجیب و نو ترجمه شده‌است. «تئولوژی» (Theology) از جمله بحث­‌ها­یی ا­ست که به‌وفور در نظرات نیچه دیده می­‌شود. ریشۀ فلسفۀ اخلاقی او، اصلی به نام «ارادۀ آزاد» است که در ادامه به توضیح آن می‌پردازیم.بخش­‌ها­ی کتاباین کتاب دارای سه جستار است:جستار نخست به مسئلۀ «خیر و شر» و «خوب و بد» پرداخته‌است. جستار دوم در باب «گناه» و «بدوجدانی» سخن گفته و جستار سوم، در پی پاسخ به پرسش «معنای آرمان زهد چیست؟» است.اما اگر بخواهیم کتاب را بخش‌بندی کنیم، می‌­شود در سه مقاله این کار را انجام داد که در آن‌ها به نقد و بررسی سه مسئله پرداخته‌است:1. اصالت نفع یا یوتیلیتاریانیسم2. اخلاق مسیحی3. آرمان‌گرایی یا ایدئالیسم اخلاقینیچه بعد از نقد هرسه مورد ذکرشده، به توضیح مکتب فلسفۀ اخلاقی خود می­‌پردازد.کلید تفکر فلسفۀ اخلاق نیچهدر اخلاقی که نیچه ارائه می‌دهد، آن چیزی غیراخلاقی است که باعث تحقیر خود یا در معنای عام آن، انسان شود. یعنی اگر منزلت انسان به هر نحوی کوچک شمرده‌ شود، این اخلاق تحقیرکننده و به‌عبارتی، غیراخلاقی است. این روش استدلال، روشی سودمند است که اکثر مکاتب اخلاقی را مورد نقد قرار می‌دهد.نقد اصالت نفع یا یوتیلیتاریانیسم· یوتیلیتاریانیسم انگلیسی چیست؟در واقع به‌صورت خلاصه می‌توان این‌گونه بیان کرد که اخلاق یوتیلیتاریانیسم، آن‌چیزی را اخلاقی می‌­داند که خیر جمعی داشته‌باشد. مقصود از کلمۀ خیر نیز در این مکتب اخلاقی، به‌معنای کاهش درد و افزایش شادی برای همگان است. در این شیوه، عمل را مستقل از فرد بررسی می‌­کنند و باید در جمع بهینه شود.· نقد نیچه بر این مکتب اخلاقیهمان‌گونه که بالاتر اشاره شد، متر و معیار نیچه در مواجهه با اکثر مکاتب اخلاقی، نهی‌کردن تحقیر خود و بلکه دقیق‌­تر، نهی آن چیزی است که ارادۀ آزاد را مقید می‌­کند. در این مکتب اخلاقی، فداکاری و ایثار بسیار پررنگ است و شاید جزء ارکان اصلی آن به‌شمار بیاید. این یعنی فداشدن گروهی خاص برای همه و ندیدن خود که قابل‌پذیرش او نیست. نیچه مخالف جدی یوتیلیتاریانیسم انگلیسی است و این مکتب اخلاقی را با ادبیات تند خود، «خوک­‌ها­ی چاق»، برای نشان‌دادن غایت رفاه‌زدگی آنان نقد می‌کند. اگر نگاه برده‌­وار بر جامعه حاکم باشد، یک ستیز همیشگی بین طبقۀ قوی و ضعیف به راه می‌افتد؛ چون طبقۀ ضعیف، هر آن‌چه را که قدرت‌مندان «خوب» می‌پنداشتند، مثل تصاحب زمین و خوشی و شادی، «شر» و هر آنچه را که آنان «بد» می‌دانستند، «خیر» تلقی می‌کردند؛ مثل انتقام و دل‌سوزی برای هم‌نوع. منشأ هر عملی برای این گروه، مقابله با آرمان‌های قدرتمندان است. سازندۀ ارزش در یوتیلیتاریانیسم، صاحب‌رفاه و قانون‌گذار برده­‌هاست که اختلاف طبقاتی، توسط این نوع اخلاق حمایت می‌­شود.فریدریش ویلهلم نیچه (۱۵ اکتبر ۱۸۴۴–۲۵ اوت ۱۹۰۰)، فیلسوف، شاعر، منتقد فرهنگی، آهنگ‌ساز و فیلولوژیست کلاسیک بزرگ آلمانینقد اخلاق دگرگرایی· دگرگرایی چیست؟اگر بخواهیم تعریف ساده‌ای برای این مکتب به‌کار ببریم، خیرخواهی برای دیگران بدون مزد است.· مشکل نیچه با این مکتب اخلاقیاز نظر نیچه، منشأ تمامی رفتار­ها­ی دگرگرایانه، خودخواهی است. مثالی که ذکر می­‌شود، بدین‌گونه است: کمک‌کردن به همسایه؛ می­‌دانید چرا به دیگران کمک می­‌کنیم؟ به این خاطر که می‌خواهید به‌نحوی در مسابقه با همسایۀ خود پیروز میدان باشید و در محاسبه‌گری، ترازوی شما سنگینی بیش‌تری کند. آن کسی‌که این عمل را انجام می‌­دهد، نه یک عمل دگرگرایانه، که عملی خودخواهانه در راستای ارضا­ی میل به قدرت انجام داده‌است. نیچه این­‌گونه رفتار را نفی می­‌کند و اخلاقی نمی‌­داند. اما سؤالی که پیش می‌­آید این است: آیا عمل دگرگرایانه نداریم؟ شاید بتوان گفت که قدرت، منشأ و انگیزۀ رفتار­های برخی از افراد باشد که در ظاهر، عملی دگرگرایانه انجام می‌دهند، ولی تکلیف کسانی همانند «مادر ترزا» که دنبال قدرت و آن عمل محاسبه‌گرانه نیستند، چیست؟ در برابر این سؤال، جواب نیچه این است که تمامی اعمال این افراد نیز بر­آمده از خودخواهی است؛ حتی عملی که منشأ آن ازخودگذشتی باشد، در پی یک لذت و شادی است و این شادی جایی است که عمل دگرگرایانه را خراب می‌­کند. در واقع، این کار را می‌­توان خودفروشی برای رسیدن به شادی، حس خوب و قدرت دانست؛ گویی با این کار، در حال تبدیل‌شدن به خدا هستید یا می­‌خواهید جای او بنشینید. اما این عمل انتقال از خود، از چیزی‌که باید باشیم، برای قدرت یا شادی یا هر مسئلۀ دیگری، نوعی تحقیر خود محسوب می­شود. در اخلاقی که نیچه ارائه می­‌دهد، هرجا که منشأ عملی، عشق به خود یا تحقیر نفس باشد، نفی شده و علامت آن است که باید این عمل کنار گذاشته‌ شود. نباید این کج‌فهمی صورت بگیرد که نیچه با تمایلات بدوی انسان مشکل دارد؛ خیر، بلکه اتفاقاً نفی‌کنندۀ کسانی است که این کار را انجام می‌­دهند و انسان را کاملاً از تمایلاتش جدا می­‌کنند. در حقیقت منظور نیچه این است که منشأ رفتار، نباید تمایلات، بلکه ارادۀ آزاد انسان باشد تا نتیجۀ آن، تمامی ابعاد زندگی­، اعم از تمایلاتش را دربرگیرد.«خوب و بد»، «خیر و شر»یکی از اهداف کتاب تبارشناسی اخلاقی، همان‌طور که از اسمش پیداست، رجوع به تاریخ و واکاوی معنی لغات «خوب و بد» و «خیر و شر» است. تعریفی هم که نیچه در ادامۀ کتاب از خیر ارائه می­‌دهد، یک مفهوم عالی و نو است.· خوب و خیر چیست؟اگر بخواهیم «خیر» را به‌صورت ساده بررسی کنیم، به‌معنی یک امر با ارزش است؛ مثل یک تابلو­ی باارزش و یک حکومت خوب که باعث رشد آدم‌ها می­‌شود. در واقع، یک مفهوم انتزاعی و غیرمادی شرافت‌مندانه است. نیچه آزادی، استقلال، زیبایی و ارادۀ آزاد را خیر و تبعیت از این‌ها را خوب می‌داند.· بد چیست؟«بدِ» اخلاقی نیچه کاملاً مطابق با مفهوم «شر» است و با اخلاق مسیحی تفاوت دارد. مسیحیت، شر را هر آنچه می­‌داند که مطابق کتاب مقدس نیست. اما نیچه بد را طبق اخلاق شرافت‌مندانه­‌ای که تعریف می‌­کند، عملی می­‌داند که سرمنشأ آن تنفر باشد. از نظر او، هر تنفری نشانۀ نقص آدم است و حسادت و تنفر، به نقص و تحقیرشدگی آدمی برمی­‌گردد. اگر یک مکتب اخلاقی این­‌ها را خوب بداند، نیچه با آن مخالفت می­‌کند؛ به‌عنوان مثال، اخلاقی که روابط اجتماعی آدم‌ها در آن براساس تنفر چیده ‌شده و برای مقابله‌کردن و تحقیرکردن دیگران است.· نفی دو تفکرنیچه تفکری را که خدا در آن سرمنشأ خوب و شر باشد و هم‌چنین نگاه نیهیلیسم را نفی می‌کند. در نفی تفکر اول، این‌چنین معتقد است که سرچشمۀ آن حقارت، انسان است و در نفی دیدگاه دوم می­‌گوید که آدمی با این دیدگاه، ایمان به توانایی‌های خود را از دست می‌­دهد و ترس از خود را به‌وجود می‌آورد؛ که نیچه با آن مشکل دارد.«مکتب آتن»، یکی از معروف‌ترین آثار نقاش رنسانس ایتالیایی، «رافائل»، است که در خلال سال‌های ۱۵۱۰ و ۱۵۱۱ میلادی، به‌عنوان بخشی از نقش‌های دیواری اقامتگاه پاپ در واتیکان خلق شده‌است. افلاطون و ارسطو تا فیثاغورث، بطلمیوس، اقلیدس، زرتشت و ابن رشد، همگی در این عکس یادگاری باستانی دیده می‌شوند.زرتشت و نیچهاو در چندین جای این کتاب و کتاب دیگرش، «چنین گفت زرتشت»، ارادت خود را به آریایی‌ها نشان می‌دهد و معتقد به این است که زرتشت خدایی را معرفی می­‌کند که انسان ها را با ارادۀ آزاد رشد می­‌دهد و شیوه‌ای را بیان می‌کند که خوبان و بزرگان در صدر هستند و مسیرشان دنبال می‌­شود.نقد اخلاق مسیحینیچه پیش از ایرادگرفتن به اخلاق مسیحی، به تفکر یهودی‌­ها در مورد دین و خدا­ی معرفی‌شدۀ آن­ها نقدهایی جدی وارد می‌­کند و زندگی کشیش‌وار را نیز نتیجه و برآمده از یهودیت می­‌داند. سپس، به‌صورت جداگانه به نقد اخلاق مسیحیت می‌­پردازد. او اخلاق برده‌­گونۀ مسیحی را نتیجۀ تغییر ارزش‌­های یهودیت می‌­داند و معتقد است خدایی که مسیحیت ارائه می‌­دهد، انسان را به بردگی می­‌کشد و اخلاق برده‌گونه را ترویج می­‌کند. پس، این یعنی تحقیر «خود» و مقیّدساختن ارادۀ آزادمنشانه که نیچه چنین عقیده­‌هایی را در کتابش نفی می‌­کند.· آیا نیچه تفکرات نازی داشت؟در همین ابتدا که اشاره‌ای به ارادت او به آریایی‌ها و انتقاد او نسبت‌به یهودیت شد و با توجه به تعریف «ابرانسان»، برخی با استدلال‌هایی سطحی، او را نازی خواندند. درصورتی‌که نیچه افرادی را که در زمان خودش ضدیهودی بودند، رد می‌­کند. در حقیقت، نسبت‌دادن ساختار یا مکتبی به نیچه ساده‌اندیشی است؛ مثلاً اگر بگوییم نیچه نیهیلیست، نازیست یا ... بود، غلط است و این نشان از درک‌نکردن عمق تفکر او دارد.یهودیت، و مسیحیت در نتیجۀ آن، ارزش‌گذاری­هایی هم‌چون «ضعیفان فقط موردرحمت خدا هستند» دارند که تحقیرکنندۀ خودِ حقیقی انسان است و دربندکنندۀ آزادمنشی. یکی از موضوعاتی که نیچه روی آن حساس بود و وی را خشمگین می‌ساخت، ارزش‌گذاشتن برای ضعف است.· ریشۀ این اخلاقیهودی­‌ها در ابتدا جامعۀ ضعیف‌شده­‌ای بودند؛ بردگانی که به تعبیر فروید، اسطورۀ موسی آن‌­ها را نجات داد و حتی پس از مهاجرت‌کردن نیز همواره طبقۀ دوم جامعه بودند. به همین دلیل، از اخلاق ضعیفان، برده‌ها و تحقیرشده‌ها حمایت می­کنند. در صورت تسلط این اخلاق بر جامعه، روابط انسانی خراب می­‌شود و چرخۀ برده و ارباب همواره پابرجا خواهدبود.· اخلاق حقارت آمیزاخلاقی است که در آن، «خیر»، برآمده از رفتار تحقیرکننده است که نیچه از ابتدا با آن مشکل دارد. در اخلاق یوتیلیتاریانیسم و اخلاق مسیحی و یهودی، خودشیفتگی، قدرت، پول و هرکس‌ که این‌گونه فکر می‌کند، خوب و ارز‌شمند است. آنان برای به‌قدرت‌رسیدن، از اخلاق حقارت‌آمیز حمایت می­‌کنند. سیستم «ارباب و رعیت»، «کشیش و مردم»، «روحانی و یهودیت» و «سرمایه‌دار و رعیت» در این اخلاق‌ها حفظ می‌­شود. شعار­ها­ی برابری‌خواهی می­‌دهند، اما فریبی بیش نیست و در پی ادامه‌دادن حکومت ارباب‌رعیتی هستند و برای این‌کار، از کلمۀ خدا و عدالت هم دریغ نمی‌کنند. در یک جامعۀ پوپولیستی نیز همین شعارها برای حفظ عدالت سر داده می­‌شود، اما در باطن اخلاق برده‌­ها را توسعه می­‌دهد.· انسان غرق در گناه، گناه اولیهیکی از نقدهای جدی نیچه بر مسیحیت، پیرامون این مفهوم است. منظور از این آموزه که از اعتقادات مسیحیت است، این است که ما به‌خاطر خطایی که از نخستین انسان‌ها، یعنى حضرت آدم و حوا سر زد و باعث رانده‌شدن آن‌ها از بهشت شد، دور از خدا متولد مى‌شویم و به‌علت رنج و مرگ عیسى مسیح (ع) مى‌توانیم دوباره با او آشتى کنیم؛ چراکه این گناه به همۀ فرزندان حضرت آدم نیز سرایت و درون ذات انسان هم رسوخ کرد و تنها راه پاک‌شدن از آن، فداشدن مسیح از راه مصلوب‌شدن بود. این تفکر بیش‌تر از طریق «پولوس» وارد اعتقادات مسیحیت شد؛ او که یهودی‌زاده‌اى اشرافى و از مخالفان سرسخت مسیحیت بود، به ادعاى خودش در اثر مکاشفه‌اى که در آن حضرت مسیح را دیده‌بود، به مسیحیت ایمان آورد. پولوس معتقد بود که با گناه آدم، انسان‌ها همه گناه‌کار شدند و بدین‌ترتیب گناه و مرگ به جهان آمد. این گناه با زادِولد بین انسان‌ها اشاعه یافت و این جسم انسان است که عامل کسب و انتقال گناه به شمار می‌رود. عامل ورود گناه به جهان، آدم است، اما گناه او گناهی شخصى نیست؛ لذا نزد او باقى نمى‌ماند و به همه سرایت مى‌کند؛ چراکه او با این گناه، جوهر انسان را فاسد کرد و بنابراین، انسان تحت‌سلطۀ گناه درآمد و به‌سبب سرپیچى، آدم گناه‌کار شد و به‌دلیل تبعیت از آدم ثانى (عیسى مسیح) از گناه پاک مى‌شود و جلال خدا را درک مى‌کند. به نظر پولوس، اگر مسیح به صلیب کشیده نمى‌شد، جهان تحت‌سلطۀ گناه باقى مى‌ماند و انسان هرگز راهى به نجات نداشت؛ لذا براى نجات انسان باید تنها پسر خدا قربانى می‌شد. چون همۀ مردم در اثرات وضعىِ گناه آدم شریک هستند، پس یک نماینده از سوى بشریت مى‌تواند کفارۀ این گناه باشد؛ یعنی مسیح باعث می‌شود گناه اولیه‌ای که برای همه به ارث رسیده‌است، پاک شده و او جای همگان مجازات شود. نیچه معتقد است اخلاقی که برآمده از این اندیشه باشد، ضد اخلاق آزادمنشانه و در تأیید اخلاق حقارت‌آمیز است.فرد آزاداندیش و بزرگ کیست؟از نظر او، کسی که نه‌تنها به خودش و اطرافیانش عشق می­‌ورزد و کمک می­‌کند، بلکه با دشمنانش هم یک مدارای تقریباً صددرصدی را داراست، فردی آزاداندیش و بزرگ است؛ فردی که ارادۀ آزاد را اعمال می‌کند و دیگران را رشد می‌­دهد، همان ابرانسان نیچه است.ارادۀ آزاد چیست؟در این مقاله به‌وفور کلمۀ ارادۀ آزاد را به‌کار بردیم و حال در پایان می­‌خواهیم به تعریف آن بپردازیم. در واقع، اراده‌­ای آزاد است که منشأ آن هیچ احساسی نباشد. ارادۀ آزاد در حقیقت، اراده‌­ای مستقل از تمایلات است؛ اما این کژفهمی نباید صورت بگیرد که ارادۀ آزاد، تمامی تمایلات را سرکوب می‌­کند، بلکه می­‌گوید که این تمایلات، نباید سرمنشأ قرار بگیرند. مثال ارادۀ آزاد می‌­تواند فردی باشد که در یک سیستم، وظیفه‌اش را مستقل از تمام خواست‌­ها و تمایلات انجام می‌­دهد. ارادۀ آزاد باید تمایلات را در نتیجه‌­اش دربرگیرد و معطوف به این باشد که این تمایلات را برآورده سازد. این‌جا جایی است که نیچه راهش را از کانت در تعریف ارادۀ آزاد جدا می­کند. هدف ارادۀ آزاد نیچه، رشد تمامی ابعاد انسان است.ما را در تلگرام دنبال کنید!