رسانه ی متجدد

محمدطاها عطاییهمه ی ما بخشی از شب و روز خود را در فضایی سپری میکنیم که به آن مجازی میگویند، شاید وجه تسمیه آنرا در ادامه متذکر شدیم اما غرض این نگاشته تداعی رخدادهای ذهنی و اجتماعی ناظر به این فضاست. شاید کمتر کسی بتواند سالهای قبل از گسترش رسانه های جمعی را تصور کند اما اندیشیدن به این موضوع که آن زمانها زندگی چه شکلی داشته و چه جریانی اصالت را در رفتارهای انسانها تعیین میکرده بسی مفید است. آیا نگرش انسانها به زندگی همان بود که الان هست؟ چوپانی که بر درختی تکیه میزد و در هوای آزاد دشت مشغول نی زدن برای گله محو تماشای طبیعت و خالق آن بود امروز هم بدون تزاحم ذهنی مشغول نی زدن است؟ آیا این شبان هنوز هم فرصت تماشا و تفکر در مورد طبیعت و خویش را دارد؟ کشاورزی که با گاوآهن مشغول شخم زمین و با بیل و کلنگ مشغول صاف کردن راه آب بود و با عشق به شنیدن صدای جویبار می نشست امروز هم پشت تراکتور و کمباین به ندای درونی خویش گوش می سپارد یا مستغرق تفکرات عامیانه ی مقتضی زندگی صنعتی و اقتصادی است؟اما زمین میچرخد و میچرخد تا روزگاری اینچنینی میرسد، روزگاری که در آن خودفراموشی فرهنگ میشود و این فرهنگ در پی تمدنی کردن صورت خود به ابزارهایی نیاز دارد که قدرت و جهانی شدن را برایش فراهم آورند. این فرهنگ در منظومه ی خود دچار علم زدگی شده و علم را جای ندای درونی مینشاند، به منفعت به معنای سود اقتصادی نگاه میشود و سود اقتصادی اصالت میگیرد و منفعت طلبی را به هر شیوه ای حق هر انسانی معرفی میکند، این منفعت طلبی ملازم خودفراموشی است و دقیقا این نقطه ایست که انسان با خود بیگانه میشود.غرب ابزار جهانی شدن خویش را می یابد و با گذشت زمان آنها را کاملتر میکند. رادیو و تلویزیون به شهرها می آیند و به مرور در شهرها گسترش می یابد، حتی روستاها هم پس از مدتی رادیو تلویزیون را طلب میکنند. ازین پس چوپان و کشاورز و کارمند شهری روزانه یک وقتی را با رادیو تلویزیون صرف میکنند، اما قرار است چه چیزهایی را ببینند و بشنوند؟ ساعتی مشخص را صرف شنیدن اخبار مختلف میکنند، اخباری که تا پیش از این نه کسی برایش مهم بود و نه فرصت پیگیری آنرا داشت، مرد چوپان دیگر مطلع شده قیمت گوشت گوسفند فلان قدر گران شده، اما این دانستنِ تنها هم هنوز با مقصود تمدن غرب فاصله دارد، پس فیلمها و سریالهایی میسازد تا مقتضات خود و آنچه که میخواهد و لازم است را ترویج دهد، در فیلمها داشتن ماشین مدل بالا ارزش مطلق القا میشود، نمایش خانه های لوکس بالای شهر دل هر بیننده ای را به لرزه می اندازد، و این همه صرف نظر از شیوه ی دستیابی به ثروت است، دیگر حتی چوپان و کشاورز روستایی هم به رفاه و تفاخر ثروتمندان شهرنشین قبطه میخوردند، در این بین تبلیغاتی هم پخش میشود که اکثر اوقات ایجاد کننده ی نیازهای کاذب برای مردم است و این نیاز کاذب همان چیزی است که در چرخه ی تولید و مصرف سرمایه داری جامانده بود که متضمن تبذیر و اسراف کلان است و سرعت نابودی طبیعت را به اوج میرساند. البته شیوه های همین تبلیغ ها هم مورد انتقاد است و اینکه اصلا تبلیغ مفید داریم یا خیر حائز اهمیت است که مجال تشریح آن در این سیاهه نمیباشد.اکنون چوپانی داریم که نیازهایی کاذب دارد که آن نیازها را پس از مدتی نیازهای اساسی خود میپندارد و اکنون هم که از قیمت جدید گوشت باخبر شده، مجموع این موارد سبب میشود که حتی چوپان و کشاورز هم معنای گذشته ی زندگی را رها کرده و به چیزی جز سود اقتصادی فکر نکنند و دیگر نه از نی زدن و نه از شنیدن صدای آب روح خویش را ارتزاق کنند.در این اثنا نکته ای مهم وجود دارد و آن اینکه محتوای این رسانه ها(رادیو، تلویزیون و سینما) ممکن است در هر جامعه ای بنابر آموزه های فرهنگی و دینی و اجتماعی همان جامعه تولید شود و اصلا نه تنها منبع محتوایی مورد نظر مقبول غرب نباشد که در تخالف با آن به جنبش درآید که مشخصا معدود جوامعی توانایی صیانت و حفظ فرهنگ خود را در برابر هجمه ی فرهنگی غرب و تقابل با آن را دارد، که البته همین احتمال کم هم باید سرکوب میشد تا تزاحمی برای امپراطوری نوین تکنولوژیک بوجود نیاید.این بود که در دهه ی شصت و هفتاد خورشیدی شاهد فراگیری ماهواره بودیم. ماهواره یعنی تلویزیون با محتوایی که مالکان ماهواره می خواهند؛ یعنی شما ممکن است در تلویزیون ملیتان به تقابل با فرهنگ غرب برخیزید. (البته در مورد تلویزیون ایران این حرف مضحک و بی معنی است) اما اجازه نمی دهند که این تقابل را ادامه دهید. محتوای انتخابی خود را در قالب تلویزیونی میریزند و در پی یکی کردن فرهنگ همه ی جوامع کره ی زمین، سینمای مسحور کننده را هم به کار میگیرند و جلوی چشم و گوش ملتها می گذارند.به مرور ملتها شبیه هم می شوند و منطقشان یکی می شود. عالم را از یک دیدگاه می نگرند و هرچیزی را در این نظام ارزشی جدید می سنجند و معیار بلامنازعی که نباید از آن تخطی کرد می یابند. در این اوضاع زمان آن می رسد که خواصی که تحت این تبلیغات و تحت تعلیم این رسانه های جمعی جدید قرار نگرفته و شمشیر صیقل می دهند برای مبارزه با این فرهنگ جدید، در چشم عوام بی ارزش و کم قدرت و بی منطق جلوه کند؛ اینجاست که اینترنت به داد تمدن غرب می رسد. اینترنت اگرچه در نگاه اول یک ابزار نخبگانی به نظر می رسد؛ اما هرچه پیش می رود، پوچ بودن و عوام زدگی آن بیشتر عیان می شود. دیگر کلام خواص و بزرگان جامعه در این فضا خریدار ندارد و به جای آن حرفهای کم ارزش آدمهای کم ارزش شنیده می شود. در این فضا مردم جامعه، خود، بزرگان و خواص را به حاشیه می برند و به نوعی صلاحیت سخن گفتن را از تعقل به شهرت منتقل می کنند.اینترنت و ماهواره یعنی اطلاعات؛ اما این اطلاعات حصارهایی را اطراف خود دارند که نباید از آن عبور کنند و گرنه سند فیلتر خود را امضا کرده اند، آن حصارها را کسی تعیین نمی کند جز مالکان اینترنت و ماهواره. در این مرحله بخش اعظم مردم که اصول تمدن جدید را پذیرفته و از دیدگاه این تمدن به عالم می نگرند، با تمایل خود، علما و نخبگان خود و هرکسی که بخواهد علیه ارزشهای جدید طغیان کند، به کنار می رانند؛ که این عمل را ملازم با یک اختیار مطلق در این تمدن می پندارند و اینگونه می شود که بی خردان جای انسانهای ارزشمند را به عنوان مرجع فکری ملتها می گیرند و آنها را به ضلالت مدرنیته ی مطلق و بی قید رهنمون می شوند. و حتی فراتر از همه ی این عوارض، اینترنت و بالنتیجه شبکه های اجتماعی به مرور توانایی تفکر و حل مسئله را از مخاطبان خود گرفته و جای آن لذت سمعی و بصری را می نشانند تا جایی گاها افراد ساعتها در اینستاگرام وقت میگذرانند بدون دانستن آنکه به چه علت؟ شاید هم فکر کنند که بدانند به چه علت و برای کسب لذت از هرنوعی از دانستن گرفته تا لذتهای گذری و پست قدم در این ورطه بگذارند اما باز باید توجه داشت که اگرچه لذتی هم نصیب مخاطب شود اما هرگونه لذتی در این فضا تقلیل یکسری لذتهای اصیل و سطح بالاتری هستند که این مخاطبین پس از مدتی آن اصالتها را گم خواهند کرد و بازیابی آن لذتهای اصیل بسی سخت خواهد بود و یا مثلا فضای توییتر را در نظر بگیرید که خیلی هم نخبگانی بنظر میرسد؛ در این فضا سطح استدلال به چند جمله تقلیل می یابد و درگیری و شعار زدگی اوج میگیرد، وقتی انسان در چنین فضایی زیست کند پس از مدتی قوه ی تشخیص خویش را ضعیف و شرطی خواهد یافت، همچنین از این پس ذهن تاب آوری کمتری در برابر مسائل خواهند داشت و خستگی دائمی بر انسان مستولی خواهد شد.همچنین مداقه در پیامرسان ها هم به ما میفهماند که اگر ارتباط حقیقی انسانها جای خود را به ارتباطات اینترنتی دهد، حالات فی ما بین افراد هم، از حقیقی به مجازی بدل میشود. مثلا اگر با مطلب خنده آوری مواجه شویم، از این پس بجای آن حالت روحی که قبلا برایمان بوجود می آمد در پی انتقال خنده خود به گوینده بر می آییم که اکثر اوقات به معنی استفاده از استیکرهای حالات است و این خطرناک است چرا که انسان خنده و غم واقعی را فراموش میکند و به مرور حالات تصنی در او ایجاد میشود و از این پس هم شاید هیچوقت خنده و غم از ته دل را تجربه نکند؛ خطری بزرگ برای روح.مجاز به معنای همین تقلیل هاست، تقلیل حقیقت، لذت وارزشها، مجاز هیچوقت جای حقیقت را نمیگیرد بلکه نهایتا میتواند رشحه ای از حقیقت باشد، از اینروست که این فضا را مجازی نامیدند.اما پس از همه ی اینها باید بدانیم خدای متعال در نظام این عالم امکان موجودیت به شر مطلق را نخواهد داد و هر موجود و جمادی که ما آنرا شر بپنداریم قطعا وجه خیر هم خواهد داشت، حتی بمب اتم، چه که علم و تکنولوژی به خودی خود وجه خیر عظیمی هم دارند و قطعا برای انسان مفید می باشد. بنده هم در این سیاهه نافی استفاده از علم و تکنولوژی نیستم، آنچه زبان مرا به انتقاد گشوده عقیده ایست که این مفیدها را به مضر بدل کرده، گرچه ممکن است که تکنولوژی با معنای کنونی مقتضیات فرهنگی غرب را با خود همراه داشته باشد اما این مقتضیات به حد مطلوبی قابلیت حذف و جایگزینی را دارد. نقطه ای که هم زندگی معنای حقیقی خود را داراست و هم انسان برای زندگی راحت تر جمعی تلاش میکند؛آری مرزی است بسی باریک. اما چنانچه مسلح به سلاح تقوا در این ورطه ورود شود آنگاه وجه خیر آن قطعا به وجه شر آن فائق می آید، تقوای چشم، گوش، استفاده صحیح از وقت و ... اصولا تقوا سلاحی است که انسان مسلح به آن هر تقابلی را به پیروزی منجر میکند.باید متذکر شد که جامعه ی ایران از مقاوم ترین فرهنگها در برابر این جنگ فرهنگی بوده. البته بخشی از جامعه ی ایران هم مبتلا به امراض مدرنیته ی مطلق بی قیدِ غربی هستند؛ لکن قسمت بزرگی از جامعه هنوز متعهد به اصول و ارزشهای اصیل و غیرپوچ خود می باشد. گویا هنوز عده ای هستند که خود را فراموش نکردند، منفعت را در سود اقتصادی نمی جویند؛ و علم را نه بعنوان پروردگار خود، بلکه بعنوان یک ارزش توصیه شده می جویند. جامعه ای که هنوز فرهنگ جهاد در آن جاری است و بالاتر از همه، فرهنگ گذشتن از خود با هدف رسیدن به خود حقیقی یعنی "شهادت"را داراست، این جامعه در برابر فرهنگ غرب زنده میماند. نه! هنوز قرار نیست این فرهنگ بمیرد.هنوز هم چوپان برای گله نی میزند، کشاورز به پای جویبار می نشیند، معلم با عشق چندکلیومتر راه می پیماید تا انسان تربیت کند، نانوا با زبان روزه روبروی گرمای کوره نان می پزد، زن عشایری بخاطر فرزندانش مشک را تکان می دهد، مغازه دار هر روز صبح جلوی در مغازه آب می پاشد که برکت کارش زیاد شود،قصاب به کم بضاعتها گوشت هدیه می کند، شوفر پشت ماشینش ذکر یا حیدر می نویسد، دانشجو برای اعتقاد جهاد می کند و انسان دوباره خود را باز می یابد.