از آغاز با شکست

زهرا متقی‌فر - ارشد مطالعات منطقه دانشگاه تهران | سال‌های منتهی به پایان جنگ اول جهانی سرشار از حوادثی‌ست که تا مقطعی(پیروزی انقلاب اسلامی در ایران)، نتایج آن در منطقه‌ی ما بدون هیچ‌گونه دخالتی از سوی کشورهای این منطقه، عامل تعیین کننده‌ی اصلی تمامی اتفاقات بوده است. و تنها کسانی در آن سال‌ها دور میز می‌نشستند و تصمیم نهایی را می‌گرفتند اروپایی‌ها و آمریکایی‌ها بودند. پس از روی کار آمدن ترک‌های جوان و سیاست خصمانه‌شان علیه دولت‌های متفق در جنگ اول جهانی که صف‌بندی جدیدی را در کنار آلمان‌ها شکل دادند، انگلستان با تغییر سیاست پیشین خود، زمینه‌ی فروپاشی امپراطوری عثمانی را در دستور کار خود قرار داد. در همین راستا بر آن شد با دادن وعده هایی به متحدان خود، همکاری آنان علیه عثمانی را جلب کند. در قدم اول با نفوذ و بسط اندیشه ناسیونالیسم میان اعراب، به آن ها وعده داد در صورتی‌که زمینه‌ی شورش علیه عثمانی را فراهم سازند، در پایان جنگ و پس از فروپاشی عثمانی، سرزمین‌های عربی را تقدیم آن‌ها کند تا یک حکومت واحد عربی به وجود آورند.در قدم بعدی و پس از توافق لندن با ناسیونالیست‌های عرب، مذاکرات محرمانه‌ای میان انگلستان و سه دولت متفق دیگر آغاز و طی آن مقرر شد، در صورت فروپاشی امپراطوری عثمانی، سرزمین‌های این امپراطوری میان این چهار کشور تقسیم شود. و نهایتا در ماه‌های پایانی جنگ، انگلستان در جهت کسب کمک‌های یهودیان و کشاندن آمریکا به جنگ جهانی، با صدور اعلامیه‌ای تحت عنوان اعلامیه‌ی بالفور، اعلام کرد با شکل‌گیری سرزمین ملی یهود در فلسطین موافق است. و با این اقدام سبب شد آرزوی بیست ساله‌ی سازمان جهانی صهیونیسم برآورده شود که البته این وعده با وعده‌ی دیگری که به اعراب داده بود کاملا در تضاد قرار گرفت.پس از پایان جنگ اول جهانی و شکل‌گیری کشورهای تازه تاسیس، مسائل و چالش‌هایی که بر اثر وعده‌های انگلستان به حکام این کشورها داده شده بود و بعضا خلف وعده‌هایی که صورت گرفته بود، منطقه‌ی غرب آسیا دستخوش حوادثی شد که مهم‌ترین آن، شکل‌گیری دولت اسرائیل و تاسیس یک کشور یهود در فلسطین بود. متعاقب آن، بسیاری از کشورها از جمله ابرقدرت‌ها، اسرائیل را به رسمیت شناختند، اما کشورهای عرب از این کار ممانعت ورزیدند. پس از مدتی، جنگِ نخست اعراب با اسرائیل اتفاق افتاد و تمامی آن کشورها شکست خورده و به ناچار مجبور شدند قراردادهای جداگانه‌ی آتش بس با اسرائیل را امضا کنند. بعد از این جنگ، سراسر فلسطین به‌جز نوار غزه و کرانه‌ی باختریِ رود اردن، به اشغال اسرائیل درآمد.از 1948 تا 1979 منطقه‌ی غرب آسیا و کشورهای عربی شمال آفریقا، در درجه‌ی اول حوزه نفوذ آمریکا و بعد سایر کشورهای اروپایی بودند. در خلال این مدت، جنگ های متعددی میان اعراب و اسرائیل صورت گرفت که همگی با شکست این کشورها خاتمه پیدا کرد و رفته رفته اسرائیل به عنوان مهره‌ی اصلی آمریکا در منطقه، از نفوذ گسترده‌ای برخوردار شد. سال 1979 میلادی، انقلاب اسلامی در ایران به پیروزی رسید که موازنه قوا در منطقه را تغییر داد و با ارائه‌ی گفتمان ظلم ستیزی و ائتلاف کشورها و جوامع اسلامی در برابر نظام سلطه و مقاومت علیه تجاوزات، اشغالگری و توسعه طلبی رژیم صهیونیستی، کشورهای محور مقاومت شکل گرفتند. مبارزه با حکومت‌های فاسد و ظالم در کشورهای اسلامی که کارگزاران نظام سلطه محسوب می شدند نیز، در زمره‌ی اهداف محور مقاومت قرار گرفت. با شکل گیری و گسترش گفتمان مقاومت در کشورهای غرب آسیا و فراتر از آن، حرکت های ضدسیستمی در اقصی نقاط جهان گسترش یافت. برای مثال جنبش اسلامی شیعیان در غرب آفریقا(نیجریه) از مصادیق نفوذ این گفتمان در سایر نقاط جهان می‌باشد. با این حال، آمریکا و رژیم صهیونیستی که منافع‌شان در منطقه را در آستانه‌ی خطر می‌دیدند، طرح جدیدی را در دستور کار خود قرار دادند که هدف آن در ظاهر انجام اصلاحاتی در منطقه‌ی غرب آسیا بود اما در عمل خواهان مداخله و گسترش حوزه نفوذ خود(ورود ناتو) بودند. در سال 2001 و پس از واقعه‌ی یازده سپتامبر، با حمله به عراق و اشغال نظامی افغانستان، از طرح «خاورمیانه بزرگ» رونمایی کردند. طرحی که با آغاز امواج بیداری اسلامی ناکارآمدی آن با ساختار قدرت در منطقه آشکار گردید. همزمان با این تحولات، رژیم صهیونیستی در سال 2006 به لبنان حمله کرد و برای اولین بار پس از اعلام استقلالش، با شکست سختی دربرابر حزب الله لبنان مواجه شد. در همین راستا محور آمریکا-رژیم صهیونیستی درنظر داشت با دخالت در تحولات سوریه به عنوان کشوری که در خط مق دم محور مقاومت قرار دارد، تحولات را به نفع خود جهت‌دهی و یک ساختار سیاسی-امنیتی جدیدی را جایگزین کند که مانع انزوای آمریکا و متحد اصلی‌اش در منطقه شود. اما در این کشور هم با شکست سختی مواجه شدند و نتیجه‌ی تمامی تلاش‌هایشان، به نفع محور مقاومت و قدرت گیری بیشتر آن ختم شد. درنهایت با افول هژمون آمریکا در سراسر جهان و متعاقب آن، افزایش قدرت سایر کشورها، نفوذ این کشور در منطقه غرب آسیا کاهش پیدا کرده و خروج نظامی اش از افغانستان شاهد مثالی برای این اتفاق می‌باشد. عملیات اخیر نیروهای فلسطینی نیز که با شکست بی‌سابقه‌ی رژیم صهیونیستی در ابعاد نظامی-امنیتی همراه بوده است، مثال دیگری از تشدید ضعف محور استکبار در منطقه غرب آسیا می‌باشد.