وقتی نیچه با هنر شوخی می‌کند.

هنر اگر با نشان‌دادن جنبه‌هایی دست‌نیافتنی در زندگی، رنج‌هایی عمیق و زیسته، واقعیت‌های جایگزین ممکن و برجسته‌کردن نابهنجاری‌های عادی‌شده، زندگی را به نقد نکشد، چه تفاوتی با یک سرگرمی مصرفی دارد؟1959: Good Morningاخیرا در یادداشت روزنوشت شخصی می‌خواندم اگر ذهن‌مان را به جای فرد‌گرایی به عمل‌گرایی عادت بدهیم دیگر چنین راحت از تغییرات اقلیمی افراد و اتفاقات پیرامون‌مان ضربه نمی‌خوریم.در این فضای شلوغ و بمباران خبری، بهترین انتخاب دور‌شدن از حاشیه‌ها برای پایدار ماندن حواس و ذهن است. تخریب و ترور شخصیتی، همیشه بوده و هست و از بین نمی‌رود. اما شیوه‌ ترور شخصیت برای ذهن فردگرا ساخته‌شده‌است نه عملگرا. یک نفر را تبدیل به بت می‌کند و بالا می‌برد و در آخر به سرعت خردش می‌کند. هدف این شیوه، مایوس و سردرگم کردن ذهن فردگراست. چون ذره‌به‌ذره اعتمادش را به همگان از دست می‌دهد و شاید کاملا بی خیال همه‌چیز شود. تعصب برای ذهن فرد‌گرا مثل سم کشنده است. هرچقدر بیشتر تعصب به خرج بدهد، بعد از ترورشدن تصورات نمادینی که از آن شخصیت خودساخته تخیلی ساخته بود، بیشتر از بقیه آدم‌ها ضربه می‌خورد.عمل‌گرایی باعث می‌شود که فرد، بدون توجه‌کردن به حاشیه‌ها هدف را دنبال کرده و برای آن تلاش کند. ذهن عملگرا با کسانی که در مسیر او هستند با چشم‌پوشی‌کردن از اختلافاتی که به هدف بی‌ربط هستند، دست دوستی می‌دهد و گارد ندارد. در توهم و خیالات نیست، واقعی‌ و بی‌پرده به مسائل نگاه می‌کند و البته رک‌گویی را جایگزین بی‌پرده‌گویی کرده و به طرز هوشمندانه‌ای در کلامش به کار می‌برد. به طور کلی بازدهی سرشاری در اخلاقیات روایت‌کردن و بها‌دادن به هنر اصیل در مواجهه با رخدادهای تیره و روشن جهان اطرافش دارد.با بال هنر می‌توان پرکشید، همان‌طور که افرادی با مذهب عروج می‌کنند؛ ما بلندپروازیم و به عشق پرواز سر از پا نمی‌شناسیم اما وقتی در سودای بالارفتن در بطن دنباله‌روی هنر و روایت‌ها به سر می‌بریم، خاطرمان آمده که ممکن است سقوط هم بکنیم؟ در این روزها پرواز و فرودهای بی‌دردسر و راحت، اندک و انگشت‌شمارند. اگر در این باره حواسمان را جمع نکرده باشیم ممکن است یکهو ببینیم با شدتی استخوان‌شکن مثل توپ داریم به زمین می‌خوریم و تا خطِ راه‌آهن کشوری خارجی کشیده شده‌ایم.بیایید از عمده کتاب‌هایی که ما را انتخاب می‌کنند تا بخوانیم‌شان شروع کنیم. کتاب را با چه چشم‌داشتی می‌خوانیم و ورقه‌های تاریخ و ادبیات را با چه دیدگاه و هدفی یکی پس از دیگری پشت سر می‌گذاریم؟ هنر کتاب‌خوانی به آهستگی در حال مردن است: این‌که کتاب‌خواندن یک آیین درونی است و کتاب‌ها آیینه‌هایی هستند که آن‌چه را در وجود خودمان داریم، به ما نشان می‌دهند؛ این‌که ما وقتی کتاب می‌خوانیم این کار را با تمام روح و جسم‌مان انجام می‌دهیم؛ این‌که کتاب روح و جسم ما را به هم پیوند می‌دهد تا از ما انسانی بزرگ بسازد و این‌که امروز، انسان‌های بزرگ، بیش از هر زمان دیگری در جهان ما کمیاب شده‌اند. 1932: The Blood of a Poetجمله‌ای را از نیچه کنار میز تحریرم یادداشت و نصب کرده‌ بودم که می‌گوید:«هنر را داریم تا از حقیقت نمیریم.»بعدتر به وصف منتقدانه آنتون مارا را در «تزار عشق و تکنو» درباره این گفتار برخوردم:«حتی وقتی دانشجو بودم، می‌دانستم هنر هم به سهولت هر چوب و چماق دیگری ما را می‌کُشد. البته مشتی آدم واقعا خیالباف هم بودند که این گفته نیچه را وحی منزل قلمداد کردند نه طنز؛ اما حالا یا مرده‌اند یا زندانی‌اند و آثارشان حتی کمتر از آثار من، شانس مزین‌کردن دیوارهای موزه آرمیتاژ را دارد. بعد از انقلاب، کلیساها غارت شد، یادگارهای مقدس را نابود کردند و آثاری را که نمی‌شد رویش قیمت گذاشت برای خرید ماشین‌آلات صنعتی به کشورهای دیگر فروختند. من هم اولش با اکراه در این کارها شرکت کردم و همچنان که در آرزوی خلق پرتره‌ها بودم، تمثال‌ها را نابود کردم. همچنان، هم خالق و هم محو‌کننده صورت آدم‌ها بودم.طولی نکشید که ارگان‌های امنیتی سراغم آمدند و شغلی به من دادند. آن‌ها که نمی‌توانند موفق شوند، تعلیم می‌دهند. آن‌ها که نمی‌توانند تعلیم بدهند، موفقیت‌های دیگران را سانسور می‌کنند. از این بدتر هم می‌توانستم بشوم؛ شنیده‌ام صدراعظم آلمان هم نقاش ناکامی است.»در نگاه آقای مارا حتی چاره‌ای هنرمندانه برای فقدان قدرت اندیشمندی و غلبه نیروی شر و ابتذال بر جامعه بشری در طول تاریخ طرح شده بود. آنتونی تجربه زیسته زندگی هنری‌اش را چنین قصه کرده بود:«در نسل من، شغل شخیص اصلاح تصاویر، دستاورد تسلی‌بخشی برای نقاشان ناکام است. قبل از این‌که سراغ کشیدن پرتره بروم که به گمان من کامل‌ترین هنرهاست، یک‌سالی در آکادمی امپریال هنر مشغول بودم و تابلوهای کوچک طبیعت بی‌جان از ظرف‌های میوه و گلدان می‌کشیدم که هرکدام از این ریز تابلوها مثل عکس واقعی به‌نظر می‌رسید. نقاش پرتره‌ساز باید با هر حرکت قلم‌مو نشان دهد که پییچدگی انسان را می‌شناسد. چشم‌ها و بینی و دهانی که صورتِ مدل نقاشی را می‌سازند، درست مانند رنج‌ها و شادی‌هایی که روحش را می‌سازند، شبیه ده‌ها میلیون نفر دیگر است ولی همچنان خاص خود اوست. هنر از نمود همین شناخت‌ها پا می‌گیرد. شاید شفقت نیز از همین‌جا پا بگیرد. اگر قاتل‌ها قبل از ارتکاب قتل، صورت قربانی‌ها، قاضی‌ها قبل از دادن حکم، صورت محکومان را به تصویر بکشند، دیگر صورتی باقی نمی‌ماند که ماموران اعدام نقاشی کنند.»شاید مسئله برگرفته از همین چشم‌پوشی‌های ریز و درشت در ظرافت‌های انسان‌شناسانه‌ست که همه ما بندباز زرق و برق‌داری را که با زیبایی و دقتی خاص در نوری سفید بر بندی محکم راه می‌رود می‌ستاییم؛ اما چه هنر برتری در کار آن بندبازی‌ست که با لباس مترسک روی طنابی شل راه می‌رود و ادای دلقک مستی را در می‌آورد!؟ من می‌دانم. 1916: Behind the Screenبه عقب‌تر سر بزنیم؛ وقتی افلاطون از هنر حرف می‌زند، کاری با آن‌چه امروز به عنوان هنرهای زیبا می‌شناسیم ندارد و سخن از تخنه یا فن می‌گوید؛ هم‌چون فن بافندگی، حکم‌رانی، بلاغت و در راس همه این‌ها فنّ جدل. نقاشی، شعر و موسیقی را هم می‌توان در این وادی در نظر گرفت، امّا برخلاف هنرهای زیبای مدرن، معیار داوری درباره آن‌ها زیبایی نیست؛ به قول افلاطون، در آثار هنری هرگز زیبایی مجسم نمی‌شود.ولی اگر به نظر افلاطون زیبایی راه به اثر هنری ندارد، آن را در کجا باید جُست؟ رساله مهمانی نقطه شروعِ خوبی‌ست؛ در آن‌جا که حرف از هنر نیست، در می‌یابیم که عشق به بدن‌های زیبا تبدیل به زیبایی به عشقی در خودیِ خود می‌شود.اما در مفهوم هنر مدرن که از قرن هجده آغاز شده است، زیبایی نه تنها جزء جدایی‌ناپذیر آثار برخی هنرهاست، بلکه مولّد نوعی لذّت زیباشناختی ناب امّا ذهنیت‌گرا نیز هست. در فلسفه افلاطون، زیباشناسی به شکلی سرکوب‌شده وجود دارد. این امر باعث شده تا فردریش نیچه افلاطون‌گرایی را شکل ابتدایی پوچ‌گرایی و دشمنی با زندگی بداند. چرا؟ چون انگار افلاطون حقیقت را ماورای محسوسات ما می‌داند و بر این اساس چون هنر _مثل خود زندگی_ بر تجربه‌های محسوس و توهم و خطا مبتنی است، نمی‌توان آن را گرامی داشت. با این‌حال هنر در هر جای دنیای هم که باشد رسالت حقیقی خودش را فارغ از محدودیت‌های پیرامونش، توسط هنرمندان ایفا می‌کند؛ چنان‌چه شاهدیم.کلوزآپ :۱۳۶۸در برخی کشورها از جمله کشورم ایران، شرایط اجتماعی و سیاسی مدام در حال تغییر است و یک هنرمند باید تمرکز خود را به فرای این مسائل گذرا و فانی معطوف کند و حواسش را به حقیقت‌های بنیادی مثل «انسانیت» بدهد که جهانی‌ترند. این کار روزنامه‌نگارهاست که تا ساعت 4 صبح، اخبار را جمع‌آوری کنند تا همان روز در روزنامه منتشر کنند؛ اما برای یک هنرمند، آن اخبار باید ماه‌ها و سال‌ها قبل دریافت شده باشد.- عباس کیارستمیThe Close-up architects. On the right the protagonist hossein sabzian, mythomaniac who deals for the filmmaker Mohsen Makhmalbaf (on the left), his idol. At The Center Film Director Abbas kiarostami.