روانشناسی چیست؟ + معرفی ۹ شاخه روان شناسی

روانشناسی دانشی است که مطالعه رفتار و فرآیندهای ذهنی انسان می‌پردازد. منظور ما از فرآیندهای ذهنی موارد مانند احساس، ادراک، فکر، هوش، شخصیت، هیجان و انگیزش و حافظه… است. این رشتهٔ جذاب علمی به ما کمک می‌کند تا به درک بهتری از انسان و کارکردهای آن پی ببریم. روانشناسی رشته‌ای نوپاست و پیشینهٔ علمی آن به قرن نوزدهم میلادی بازمی‌گردد با این حال این علم هر روز در حال پیشرفت و توسعه است. پژوهشگران به طور مستمر در حال تحقیق دربارهٔ کارکردهای ذهنی و رفتارهای انسان هستند. پس روانشناسی با وجود نوپا، دانشی ارزشمند و پویاست. بر خلاف بیشتر مردم که تصور می‌کنند روانشناسی علم درمان اختلالات روانی است باید بگویم که روانشناسی محدود به درمان اختلالات روانی نیست بلکه هر شاخه از این علم کارایی خاص خود را دارد.درمان اختلالات روانی تنها بخشی از کار یک روانشناس است و روانشناسی محدود به درمان نیستشاخه‌های روان‌شناسیروان‌شناسی شاخه‌های بسیار گوناگونی دارد. هم‌اکنون انجمن روان‌شناسی آمریکا (APA) دارای بیش از ۵۰ شاخه است. شمار فراوان این شاخه‌ها برای این است که روان شناسی دانشی کاربردی است که همهٔ زمینه‌های زندگیمان را دربرمی‌گیرد و هر کدام از این شاخه‌ها زمینه‌ای مرتبط با رفتار و فرآیندهای روانی انسان را مورد بررسی قرار می‌دهند. برخی از این شاخه‌ها عبارتند از:۱. روان‌شناسی بالینیروانشناسی بالینی (Clinical Psychology) به شناسایی و درمان اختلالات روانی، تغییر رفتارهای ناکارآمد و حل مشکلات زندگی می‌پردازد. این شاخه از روان‌شناسی بیش از دیگر شاخه‌های آن برای مردم شناخته شده است. روانشناسان بالینی پس از پایان تحصیل و گذراندن دوره‌های آموزشی ویژه به عنوان روان‌درمانگر (درمانگر یا تراپیست) در کلینیک‌های خصوصی یا دولتی به حل مشکلات مردم می‌پردازند. اما فعالیت روان‌شناسی بالینی به کلینیک و درمان محدود نمی‌شود بلکه روان‌شناس بالینی در دانشگاه نیز می‌تواند به کارهای پژوهشی و توسعهٔ دانش کمک کند.۲. روان‌شناسی عمومیاین شاخه را باید پایه و بنیان دانش روانشناسی بنامیم. روانشناسی عمومی (General Psychology) به مطالعهٔ اصول اساسی، مشکلات، چالش‌های انسانی و روش‌هایی که زیربنای دانش روانشناسی است می‌پردازد. به طور کلی روانشناسی عمومی دربرگیرندهٔ بررسی، پژوهش و ارائه راهکار در زمینهٔ رشد انسان، انگیزه، هیجان، عواطف، احساس، ادراک، شناخت، یادگیری، تفکر، حافظه، هوش و پردازش است. این مطالعه از دیدگاه‌های گوناگون فیزیولوژیکی، تاریخی، نظری، فلسفی و عملی بررسی می‌شود. به دلیل گسترده بودن فعالیت این شاخه، روانشناسان عمومی در محیط‌ها و زمینه‌های شغلی گوناگون به فعالیت می‌پردازند. روانشناسان عمومی می‌توانند در محیط‌های دانشگاهی، آزمایشگاهی، مراکز درمان دولتی و خصوصی به فعالیت حرفه‌ای بپردازند.۳. روان‌شناسی راهنمایی و مشاورهروانشناسی راهنمایی و مشاوره (Counseling Psychology) یکی از پرکاربردترین و گسترده‌ترین شاخه‌هاست. هدف راهنمایی و مشاوره کمک و راهنمایی به کسانی است که درگیر مشکلاتی خفیف‌تر از اختلالات روان‌شناختی هستند. به بیان دیگر حل مسائل و چالش‌های زندگی، آموزش مهارت‌های زندگی، رسیدگی به سلامت روان، مشکلات خانوادگی، مشکلات شغلی، فرزندپروری، ازدواج و طلاق از زمینه‌هایی است که در این شاخه به آن پرداخته می‌شود. پس مشاوره شاخه‌ای جدای از روان شناسی نیست بلکه بخشی از آن است. مشاوران می‌توانند با کسب مهارت در زمینه‌های یاد شده به انجام مشاوره در زمینه‌های گوناگون بپردازند.۴. روانشناسی رشدروان‌شناسی رشد (Developmental Psychology) که با نام روانشناسی تکوینی یا روانشناسی تحولی هم شناخته می‌شود، به مطالعه و بررسی رشد انسان و چگونگی و چرایی تغییرات انسان در طول زندگی می‌پردازد. روانشناسی رشد، تغییرات و رشد انسان را در زمینه‌های گوناگون از جمله رشد فیزیولوژیکی، رشد شناختی، رشد عاطفی، رشد اجتماعی و … مورد مطالعه و بررسی قرار می‌دهد. این شاخه به بررسی طیف گسترده‌ای از مسائل انسانی در زمینهٔ رشد از هنگام پیش از تولد تا مرگ می‌پردازد و به دنبال یافتن راهکارهای مناسب برای چالش‌ها و بحران‌هایی است که افراد در هر مرحله از زندگی با آن روبرو می‌شوند. این شاخه به ویژه بر کودکی و نوجوانی تمرکز دارد.۵. روانشناسی تربیتیروان‌شناسی تربیتی یا روان‌شناسی آموزشی (Educational Psychology) شاخه‌ای است که با موضوع تربیت، آموزش و یادگیری سر و کار دارد. این شاخه به مطالعه و بررسی چگونگی یادگیری و شیوه‌های آموزش می‌پردازد؛ هم‌چنین اثرات متغیرهای گوناگون روی یادگیری دانش‌آموزان را مورد ارزیابی قرار می‌دهد. روانشناسی تربیتی به تفاوت‌های فردی، ناتوانی‌های یادگیری، استعداد و فرآیند آموزشی توجهی ویژه دارد؛ و به دنبال این است که راهکارهای آموزشی و یادگیری را بهبود بخشد. روانشناسان تربیتی در محیط‌های خصوصی، دولتی و دانشگاهی به فعالیت می‌پردازند. بیش‌تر این روان‌شناسان به عنوان آموزگار، استاد و یا مدیران مراکز آموزشی به فعالیت حرفه‌ای می‌پردازند.۶. روان‌شناسی مرضیروانشناسی مرضی یا روانشناسی نابهنجاری (Abnormal Psychology) به آسیب‌شناسی روانی و رفتارهای ناهنجار می‌پردازد. این شاخه به مطالعهٔ الگوهای ناکارآمد ذهن، احساس و رفتار انسان که می‌تواند باعث اختلالات روانی شود می‌پردازد؛ و نقش مهمی در ارزیابی سلامت روان، شناسایی اختلالات روان‌شناختی و درمان طیف گسترده‌ای از اختلالات روانی مانند افسردگی، استرس، اضطراب ایفا می‌کند. روان‌شناسان بالینی، مشاوران و دیگر روان‌درمانگران به طور مستقیم با این شاخه همکاری دارند.۷. روانکاویشاید گمان کنید که روانکاوی شاخه‌ای مجزاست و ارتباطی با روان شناسی ندارد. اما حقیقت چیز دیگریست. اگر به مصاحبهٔ زیگموند فروید پدر روانکاوی با رادیو بی بی سی در سال ۱۹۳۹ گوش کنیم می‌بینیم که فروید از روانکاوی به عنوان شاخه‌ای از دانش روان شناسی یاد می‌کند. این شاخه به بررسی تحلیلی و عمیق رفتار و فرآیندهای روانی انسان می‌پردازد و به دنبال درمان اختلالات روان‌شناختی با بهره‌گیری از رویکرد روانکاوی است. این شاخه نقش شگرفی بر درمان اختلالات روانی، توصیف و تحلیل فرآیندهای روانی و رفتارهای انسان داشته است.۸. روانشناسی تجربیروانشناسی تجربی یا روانشناسی آزمایشگاهی (Experimental Psychology) را می‌توانیم پژوهشی‌ترین شاخهٔ این دانش بنامیم. در روانشناسی تجربی با بهره‌گیری از روش‌های علمی و آزمایشگاهی به پژوهش و بررسی دربارهٔ مغز، رفتار و فرآیندهای روانی می‌پردازند. نتایج این کارها برای دیگر شاخه‌های روان‌شناسی بسیار سودمند است. روانشناسان تجربی در دانشگاه‌ها، مراکز تحقیقاتی خصوصی و دولتی کار می‌کنند.۹. روان‌شناسی اجتماعیروانشناسی اجتماعی به دنبال توضیح و درک رفتارهای اجتماعی انسان است و به مطالعهٔ علمی شکل‌گیری اهداف، افکار، احساسات، باورها و خواسته‌های افراد در یک زمینهٔ اجتماعی می‌پردازد. روان شناسی اجتماعی موضوعاتی مانند رفتار گروهی، تعاملات اجتماعی، روابط میان‌فردی، رهبری، ارتباطات غیرکلامی، پرخاشگری و تأثیرات اجتماعی در تصمیم‌گیری را مورد بررسی قرار می‌دهد. روانشناسان اجتماعی بر چگونگی درک و تعامل انسان‌ها با یک‌دیگر تمرکز دارند. از این رو روانشناسان اجتماعی می‌توانند در محیط‌های خصوصی و دولتی تحقیقاتی یا دانشگاهی به فعالیت بپردازند.پانوشت: همان طور که گفته شد روانشناسی بیش از ۵۰ شاخه دارد در آینده دربارهٔ این شاخه‌ها بیش‌تر توضیح خواهم داد.