مکاشفه و تماشای قلب جهان شیعه

گفت‌وگو با «هانس گئورگ برگر»1 عکاس و نویسنده آلمانی «مکاشفه و تماشا، سه سفر به قلب جهان شیعه» عنوان نمایشگاه عکسی است که در ماه‌های گذشته در چهار شهر مشهد، تهران، قم و اصفهان برگزار شده است. همچنین این مجموعه در اولین ماه سال نو میلادی، در شهر برلین آلمان به نمایش درآمد و احتمالاً پس از آن نیز در شهر بامبرگ به نمایش گذاشته خواهد شد. این نمایشگاه عکس، پژوهشی در حوزۀ مردم‌شناسی، ادیان و به طور ویژه شناخت جهان تشیع در مراکز اصلی آن در کشورهای ایران و عراق است.نمایشگاه در ایران در دو بخش عکس‌های قدیمی و تاریخی و عکس‌های معاصر برگزار شده است. مجموعۀ عکس‌های قدیمی، قسمتی از عکس‌های گنجینۀ کاخ‌موزۀ گلستان است که رضا اقبال‌السلطنه، عکاس ناصرالدین شاه و ابوالقاسم‌ ابن محمدتقی نوری، عکاس مظفرالدین شاه آن‌ها را گرفته‌اند. قسمت دیگر این نمایشگاه شامل مجموعه عکس‌های عکاس معاصر آلمانی، «هانس گئورگ برگر» است. او متولد 1951 در «تریِر»1، کهن‌ترین شهر آلمان است. برگر با توجه به رشتۀ تحصیلی‌اش (علوم دینی، تطبیقی و تئاتر)، دین را موضوع اصلی عکس‌های خود قرار داده است. او در سال ۱۹۷۵، با جوزف بویس2 (هنرمند و پرفورمر آلمانی و یکی از بانفوذترین هنرمندان هنر مفهومی) همکاری کرد و از ایده‌های هنری و سیاسی بویس تأثیر گرفت. از دیگر هنرمندان مؤثر بر زندگی هنری او، «اروه گیبر»3 عکاس، نویسنده و فیلم‌ساز فرانسوی بود. برگر از سال ۱۹۸۸ از سوژه‌های مرتبط با ادیان مختلف در جهان عکاسی می‌کند. او از سال ۱۹۷۷ تا سال ۱۹۸۳ مدیر فستیوال تئاتر موسیقی مونیخ و از بنیان‌گذاران دوسالانۀ تئاتر موزیکال (مونشنر)4 و نیز یکی از بنیان‌گذاران A.I.D.A گروه بین‌المللی دیده‌بان حقوق بشر برای هنرمندان بود.عکس‌های حاضر در این نمایشگاه، حاصل سفرهای برگر در سال‌های 1379 تا 1384 به ایران است. او با حضور خود در حوزه‌های علمیۀ شهرهای مذهبی مهم ایران، ازجمله قم، مشهد و اصفهان، که از مراکز بزرگ دنیای تشیع به شمار می‌آیند، نگاهی موشکافانه و بی‌پرده به وضعیت زندگی روزمرۀ طلاب مرد و زن انداخته است. این نمایشگاه با حمایت وزارت خارجۀ جمهوری اسلامی ایران برگزار شده و عکس‌های آن در یک جلد کتاب شامل شش مقالۀ کوتاه و در حدود 200 عکس منتخب از آثار به‌جای‌مانده از سفرهای او به چاپ رسیده است. ویرایش بخش آلمانی کتاب به عهدۀ «بوریس فون براوخیچ»5 و ویراستار بخش فارسی آن نیز «سعید عدالت نژاد»6 بوده و با حمایت وزارت امور خارجۀ آلمان منتشر شده است. این گفت‌وگوی اختصاصی به مناسبت برگزاری نمایشگاه عکس ایشان در ایران انجام شده است.آقای برگر هدف شما از انتخاب «دنیای شیعه» برای این مجموعه عکس چه بود و آیا گمان می‌کنید به اهداف خود رسیده‌اید؟بررسی تطبیقی مذاهب قسمتی از تحصیلات من بود. به‌عنوان هنرمند می‌کوشم علاقۀ علمی به مذهب را با کار هنری‌ام پیوند بدهم. تلاش می‌کنم با پرسش‌ها و موضع‌گیری‌های هنری معاصر، مذاهب جهانی را بهتر درک کنم. درحقیقت علاقۀ من به مذهب شیعه در ادامۀ پژوهش‌هایم دربارۀ بوداگرایی ترواده، کاتولیسم و تائوئیسم پدید آمد.مجموعۀ عکس شما در شهرها و کشورهای مختلفی نمایش داده شده است. استقبال مخاطبان از این نمایشگاه چگونه بوده است؟آن قسمت از کار هنری من که به دنیای شیعه مربوط است، اولین بار در سال ۲۰۰۶ در «آکادمی کاتولیسم دانشگاه تِریر» آلمان و اخیراً در چهار شهر ایران، یعنی تهران، قم، مشهد و اصفهان، به نمایش گذاشته شده است. این آثار بعداً در برلین در نمایشگاهی که ۱۴ ژانویه ۲۰۱۸ افتتاح شد، به نمایش درآمد. در هریک از این مکان‌ها توجه به نمایشگاه از زاویۀ خاصی بود؛ طبعاً واکنش مخاطب ایرانی و مخاطب آلمانی در برابر نمایشگاه متفاوت است. حتی در آلمان نیز تفاوت بزرگی میان مخاطبان برلینی و تِریری مشاهده می‌شود. به هر حال میان دو نمایشگاه، یازده سال فاصلۀ زمانی وجود دارد و جهان در طی این سال‌ها تغییرات بسیار زیادی کرده است. در شهرهای مشهد و قم، برخورد روحانیت و حوزه با نمایشگاه بیشتر درخور توجه بود. در تهران من با توده‌های شهری و همچنین با ارگان‌های رسمی چون وزارت‌خانه‌ها و کنسولگری‌ها روبه‌رو بودم. در اصفهان جنبۀ هنری نمایشگاه بیشتر بود؛ زیرا نمایشگاه در موزۀ هنرهای معاصر اصفهان و در ارتباط با آکادمی هنر برگزار شد. از نمایشگاه هم تمجید شد و هم انتقاد؛ اما هرگز بدون مخاطب نماند.آقای برگر شما تجربۀ خودتان را از پروژۀ عکاسی دنیای شیعه چگونه توصیف می‌کنید؟هریک از آثارم دربارۀ مذاهبی که برای من ناآشنا هستند درحقیقت چالشی برای آموختن است. درواقع از روش گفت‌وگوی متقابل استفاده می‌کنم: در این روش من پرسشگر و آموزنده‌ای هستم که از طرف مقابل می‌خواهم به من نشان دهد در دنیایی که وارد شده‌ام مهم‌ترین روابط مذهبی، اجتماعی و شهروندی چه هستند. تجربۀ کار عکاسی در سال‌های ۲۰۰۰ تا ۲۰۰۵ و نیز مطالعات در این زمینه و کارهای تدارکاتی آن، مرا با دنیای شیعه آشنا کرد. از آن زمان با چند تن از شخصیت‌هایی که در ایران با آن‌ها آشنا شدم ارتباط دارم و همواره تلاش می‌کنم این روابط را بر اساس احترام و تفاهم گسترش دهم. هرچند فرصت کافی ندارم، اما آن را غنی‌سازی مداوم زندگی خود می‌دانم.شما در رشتۀ مطالعات دینی تحصیل و در این زمینه تحقیقات بسیاری انجام داده‌اید؛ به نظر شما مهم‌ترین وجوه تشابه و تمایز ادیان چیست؟ به نظر شما این تشابهات و تمایزات منطقه‌ای هستند؟جهان، مذاهب گوناگونی را به وجود آورده است و اگر همچنان برپا باشد، یعنی اگر ما آن را نابود نکنیم، همواره مذاهب جدیدی به وجود خواهد آورد. مذهب مسئله‌ای عمیقاً انسانی است؛ نیازی است که هرکسی زمانی آن را احساس می‌کند و بشریت در طول زمان پاسخ‌های گوناگونی برای آن یافته است. تفاوت مذاهب بیش از هرچیز در اشکال «سازمانی» آن‌هاست؛ اما این درحقیقت ظاهر قضیه است؛ به نظر من وجه اشتراک اساسی همۀ مذاهب، پرسش دربارۀ «خیر و شر» است. آیا هریک از ما این آزادی را دارد که میان آن‌ها تمایز قائل شود؟ تا چه حد؟ چرا خیر و شر وجود دارد؟ ریشۀ رنج در جهان از کجاست؟ این پرسش‌های بسیار ساده که از دهان کودکان هم شنیده می‌شود به سؤالات بسیار پیچیده‌تری دربارۀ خدا و چرایی و چگونگی وجود منجر می‌شود. این پرسش‌های اساسی به‌هیچ‌وجه منطقه‌ای نیستند.به نظرتان عکس‌های شما بیشتر بخشی از پژوهش‌هایتان درزمینۀ مذهب و قوم‌شناسی محسوب می‌شوند یا تنها آن‌ها را خلق تصاویری درزمینۀ هنر عکاسی می‌دانید؟ آیا هنگام عکاسی هر دو مورد را در نظر دارید؟من کار هنری انجام می‌دهم. خود را دانشمند نمی‌دانم؛ اما رویکرد علمی و تطبیقی را برای درک و پیشرفت خود بسیار مفید می‌دانم. آموختن را دوست دارم و امیدوارم که عکس‌های من فهم و دانش کسانی را که آن‌ها را می‌بینند ارتقا دهد.آیا در تحقیقات خود دربارۀ حوزه‌های علمیۀ ایران و دیگر کشورها متوجه پیشرفت‌ یا تغییری در رویکردهای آموزشی آن‌ها شده‌اید؟تلاش هنری من برای درک چیزها، تنها یک آن یا برشی کوتاه از آن‌ها را نشان می‌دهد و نمی‌تواند دربردارندۀ مرور کلی و نتیجه‌گیری نهایی باشد. من نمی‌توانم بگویم همیشه و همه‌جا همین‌گونه است؛ می‌توانم بگویم وقتی‌ من در اینجا یا آنجا، در میان این یا آن گروه بودم و این یا آن استاد یا طلبه را دیدم این‌گونه بود. من حوزه‌های علمیۀ بسیار مختلفی با اشکال زندگی و روش‌های تدریس متفاوتی دیده‌ام؛ اما فرصت تجزیه‌وتحلیل علمی آن‌ها را نداشته‌ام و هدف من هم این نبوده است.تا چه اندازه با مجموعه عکس‌های تاریخی ایران دربارۀ سرزمین شیعه، مثلاً مجموعه عکس‌های کاخ گلستان آشنایید؟ آیا این مجموعه‌ها گواه تغییرات ساختاری در مؤسسات مذهبی مانند حوزه‌های علمیه هستند؟من با مجموعۀ مهم عکس‌های تاریخی ایران در کاخ گلستان آشنا شدم. از نگاه من این گنجینۀ بسیار مهمی برای ملت شماست. کیوریتور (مدیر) این مجموعه، خانم اسدیان، تعداد بسیار زیادی از عکس‌های آن را به من نشان داد؛ البته نه تمامی آن‌ها را، چون این مجموعه بسیار بزرگ است. به نظر من بسیار مهم است که عموم مردم بدانند چنین گنجینه‌ای وجود دارد و حفظ آن و تحقیق دربارۀ آن بسیار ضروری است. به همین دلیل بر آن شدم که قسمتی از این عکس‌های تاریخی را با عکس‌های خودم ترکیب کنم. انتشار این عکس‌ها در کتاب «مکاشفه و تماشا»، که به آلمانی و فارسی منتشر شد و نمایش آن‌ها در نمایشگاه‌ها و همایش‌هایی که همراه آن‌ها در ایران برگزار شد، ازجمله تلاش‌هایی بود که هدفشان معطوف کردن توجهات به این مجموعه بوده است که متأسفانه در کشور شما و در کل جهان به‌اندازۀ کافی شناخته‌شده نیست.تا آنجا که من دیدم این عکس‌های تاریخی چندان به تحولات درونی حوزه‌های دینی نمی‌پردازند. به نظر می‌رسد پرداختن من به حوزه‌های علمیه و سیستم آموزشی آن‌ها از نزدیک کاری تقریباً غیرمعمول است.آیا تلاشی از سوی حوزه‌های علمیه برای همگام شدن با دگرگونی‌های جهانی می‌بینید؟ این تلاش‌ها تا چه میزان مؤثر بوده‌اند؟البته من دیده‌ام که اکنون در حوزه‌های علمیه کتابخانه‌های بزرگ و مجهزی وجود دارند و از رایانه استفاده می‌شود و مهم‌تر از همه اینکه مسئلۀ مدرنیته اغلب ازلحاظ نظری و علمی به چالش کشیده می‌شود. نمی‌توانم در این باره قضاوت کنم که این چالش تا کجا پیش رفته است. به همین دلیل هم از دوستم آقای سعید عدالت‌نژاد، که متخصص الهیات شیعه است، خواستم در این زمینه مقاله‌ای برای کتابمان بنویسد. تا آنجا که من می‌دانم این کار، حداقل در غرب، اولین پاسخ وسیع به سؤالی است که شما مطرح کردید.تغییرات نهادهای دینی در ایران در دهه‌های اخیر را چگونه ارزیابی می‌کنید؟من نمی‌توانم به این پرسش مهم پاسخ دهم؛ زیرا دانش من در این زمینه بسیار اندک است. قطعاً کمتر از آنچه خود شما در این زمینه می‌دانید.همکاری شما با روحانیت و حوزۀ علمیه در پروژۀ دنیای شیعه چگونه بود؟ آیا عکاسی در حوزۀ علمیۀ بانوان با مشکلی روبه‌رو نشد؟من در حوزه‌های علمیۀ قم، مشهد و اصفهان همیشه با احترام بی‌نظیر و حُسن‌نیت پذیرفته شدم. من از حمایت بسیار خوب کسانی مانند «نوید کرمانی»1، «آنه‌ماری شیمل»2 و «سعید عدالت‌نژاد» برخوردار بودم. گاهی تردیدهایی دربارۀ پروژه وجود داشت؛ چون احساس می‌شد که شاید با عکاسی نتوان ماهیت حوزه و آموزش شیعه را به‌درستی منعکس کرد. من توانستم این تردیدها را در کوشش مشترک با معلمان و طلبه‌ها برطرف کنم. برخورد ما بر اساس احترام متقابل بود. تلاش بر این بود که نشان داده شود با کوشش جدی می‌توان به تفاهم رسید و با رفتار دوستانه با یکدیگر به شناخت مشترک دست یافت. این نکته که توانسته‌ایم به دور از همۀ اختلافات سیاسی و اقتصادی، که جهان ما را تحت‌تأثیر قرار داده، در این زمینه موفق باشیم، اسباب رضایت همۀ کسانی بود که در این پروژه مشارکت کردند. عکس‌هایی که در ایران گرفته شده‌اند نیز گواه این موضوع است. کار باجامعه الزهرابه همان اندازه آسان، هوشمندانه و دوستانه بود که کار با حوزه‌های علمیۀ مردان جوان.برای دانلود نسخه کامل اینجا کلیک کنید.مارا درشبکه‌های اجتماعی دنبال کنید:instagram:baraye_fardatelegram:@barayefardaa