اقدام بی‌سابقه امام

سابقه نداشت که یکی از معصومین، به عضویت دستگاه حاکمیت -که همواره اعتقاد داشتند حق آن‌ها را خورده اند- دربیاید؛ تا این‌که امام رضا (ع) نه تنها وارد دستگاه حاکمیت شد، بلکه عنوان ولی‌عهدی را هم پذیرفت. این اتفاق، باعث تحیر تعداد زیادی از مسلمین آن دوران شد و حتی گاه کنایه‌هایی مبنی بر هم‌دست بودن و... از افراد به جانب امام روانه می‌شد. حال می‌خواهیم قدری این واقعه و علل آن را بررسی کنیم:از دیدگاه مامون، پذیرش ولایت‌عهدی اتفاقی بسیار مبارک بود، چرا که در آن دوران او با کمک خراسانیان به مقابله‌ی با برادرش امین قیام کرد. او می‌خواست بعد از این قیام بنی عباس را به کرنش مقابل خود وادارد و ترسی را بر جان آن‌ها بیندازد که: علویان می‌خواهند به قدرت برسند، همان‌هایی که بارها در منابر ضد آن‌ها حرف زده‌بودند و دشمن شماره یک بنی‌عباس بودند. نیت دیگری که مامون از این کار داشت این بود که با این اتفاق بین جامعه‌ی بسیار محدود شیعه‌ی آن زمان تفرقه بیفتد و نگاهی منفی در آن‌ها نسبت به امام‌شان ایجاد کند؛ زیرا پذیرش ولایت‌عهدی ظاهرا به دستگاه حکومتی بنی عباس مشروعیت می‌بخشید. اشاره شد که این اتفاق در امامان شیعه سابقه نداشت و افرادی هم که بصیرت کافی نداشتند، به امام کنایه می‌زدند. هدف دیگر مامون، جلوگیری از شیوع افکار التقاطی و شبهه دار توسط طرفداران مذاهب دیگر و حتی نامسلمانانی که در سرزمین اسلامی زندگی می‌کردند، بود که در نظر داشت این هدف را با به کارگیری امام انجام دهد. همچنین دلایلی مثل دلجویی از ایرانی‌ها و علوی‌ها (در ظاهر) به خاطر جرم‌های حکومت‌های پیشین هم در پیشنهادولایت‌عهدی موثر بود.حال امام در مقابل این پیشنهاد چه کرد؟ ابتدا مامون پیشنهاد خلافت را به امام داد که ایشان با استدلالات قوی رد کردند. اما وقتی پیشنهاد ولایت‌عهدی داده‌شد و مامون امام را تهدید به قتل کرد، اینجا بود که امام مجبور به پذیرش شد همان‌طور که در عیون‌اخبارالرضا آمده امام فرمودند:«خداوند تنفر من را نسبت به آن می‌دانست. پس وقتی بین پذیرش آن و مرگ مختار شدم، قبول ولایت‌عهدی را به مرگ ترجیح دادم و آن را برگزیدم.» پس از این اتفاق امام به‌طور مشروط ولایت‌عهدی را پذیرفت که در همان کتاب داریم:« ... احدی را نصب نکنم، احدی را عزل ننمایم.» مامون هم به خاطر این پذیرش بسیار خوشحال بود و فکر می‌کرد که بهاهدافش رسیده است. امام، شرایط زمان خود را می‌شناخت و باتوجه به آن‌ها بهترین انتخاب را انجام داد؛ چرا که با اعمال خلفای عباسی، نا امیدی زیادی در جامعه‌ی اسلامی پخش شده‌بود و امام با حضور خود، پشتوانه‌ای محکم برای این نظام شد. هم‌چنین در دوره‌ی هارون الرشید بارها در حق اهل بیت ظلم صورت گرفته بود و فشارهای زیادی به علویان وارد شده‌بود که با حضور امام، این وجهه از دستگاه ظالم حاکمیت هم تا حد خوبی اصلاح شد.مامون برای این پذیرش از سوی امام جشنی ترتیب داد، مردم را به پوشیدن لباس سبز -که نماد علویان بود-دستور داد و از پوشیدن لباس سیاه -که نماد عباسیان بود- نهی کرد، به نام امام رضا (ع) سکه ضرب کرد، دستور داد که در سراسر کشور به اسم امام خطبه خوانده‌شود و اسم امام در کنار اسم خودش در خطبه ها بیاید، به شاعران برای مدح امام گفتن صله داد و ... این کارها را کرد تا به اهداف خودش برسد اما امام به نفع خودشان ورق را برگرداند. چند مورد از آن‌ها را با هم بررسی می‌کنیم:1. مامون دانشمندان و علمای سایر مذاهب و فرق را دعوت می‌کرد تا وجهه‌ی علمی و الهی امام را مخدوش کند و با مغلوب کردن امام، او را در جمع و بین افراد مفتضح و رسوا کند. اما با این حال امام با علم الهی که داشت بر تمام آن ها غلبه کرد و رسوایی را برای مامون و دانشمندانش باقی گذاشت.2. امام با پذیرش ولایت‌عهدی دست بازتری برای برقراری کرسی‌های علمی و جلسات اعتقادی مطابق با اعتقادات اصیل شیعه پیدا کرد و مردم را با اسلام اصیل و ناب آشنا کرد. پس از این که این جلسات شایع شد، مامون عصبانی از اینکه مردم گرد امام آمده اند به حاجب خویش دستور داد که مردم را از امام دور کند و امام را احضار کرد و به ایشان اهانت کرد.3. یکی از اتفاقات بسیار مهم در آن ایام، نماز عیدی بود که مامون به امام پیشنهاد امامت آن را داد. امام در ابتدا آن را نپذیرفت اما با اصرار مامون، با شرایطی که خود قبول داشت و آن شرایط آداب و سنن رسول الله(ص) بود، پذیرفت. تا خبر به مردم رسید که علی بن موسی الرضا (ع) این نماز را اقامه خواهد‌کرد، زنان و کودکان در بام خانه‌ها منتظر ایستادند و مردم از هر صنف پشت خانه‌ی ایشان به انتظار نشستند. این شوق و ذوق مردم برای مامون ایجاد ترس کرد و دستور داد امام به محل اقامه نماز نرود.این اتفاقات باعث شد تا آنچه که مامون می خواست رخ ندهد و بالعکس، خواسته های امام از ولایت‌عهدی رقمبخورد و مامون تصمیم گرفت تا از تابش بیشتر خورشید امامت امام رضا (ع) جلوگیری کند؛ و با دادن زهر به او مانع بهره‌گیری بیشتر عالم از امام رضا (ع) شد.