هنر و زیبایی در فرش ایران (بخش اول)

در زبان فارسی، واژه‌ی «هنر» معادل «فن» و گاه «صنعت» به کار رفته است. در گذشته لفظ هنر معنی عام تری داشته است. معانی علم، کمال، فضل، زیرکی، شجاعت، عدالت، شهامت، تقوی و حکمت هم از واژه‌ی «هنر» مراد شده است. مثلاً، در حکمت معنوی، مولانا هنر را با کمال، تقوی و انسانیت آورده است:چون غرض آمد هنر پوشیده شد صد حجاب از دل به سوی دیده شدیا حافظ، هنر را مترادف با کمال ذکر می‌کند:قلندران طریقت به نیم جو نخرند قبای اطلس آن کس که از هنر عاری استو فردوسی حکیم توس، صفت هنر و هنرمندی را برای آدمی می‌داند که شجاع است:هنر نزد ایرانیان است و بس نگیرند شیر ژیان را به کس به دشمن نمایم هنر هر چه هست ز مردی و پیروزی و زور دستامروزه، از معانی بسیار وسیع و پردامنه‌ی «هنر» یکی هم برای «صنایع ظریفه» استفاده می‌شود. به عبارت دیگر در تقسیم بندی‌هایی که به تازگی معمول شده است، انواع هنر را به گروه‌ها و دسته‌های مشخصی تقسیم کرده‌اند که یکی هم «هنرهای صناعی» است که برخی از تعاریف آن با «هنرهای تجسمی» همخانه و یکسان است.گفتنی است چون بیشتر نمونه هنرهای صناعی در اثر زمان‌های گذشته با حفظ سنت‌های اصیل با به کار بستن ویژگی‌های ملی، فرهنگی، هنری، اجتماعی و مذهبی شکل گرفته‌اند (در حقیقت صورت محقق و تاریخی حقیقتی سرمدی هستند) و در شمار هنرهای سنتی و سرمدی محسوب می‌شوند. بنابراین می‌توانیم قالی‌بافی را در گروه هنرهای صناعی و سنتی قرار دهیم. بی شبهه، «سنت» حقیقتی ثابت و سرمدی و مبتنی بر معرفتی است که سرشتی مقدس دارد. اصولاً سنت یک «رشته‌ی فرهنگی» است که برحسب نیازهای اجتماعی در یک دوره پیدا می‌شود و به دوره‌های بعد انتقال می‌یابد. دقت در جوهره و اساس «سنت» (Tradition) ما را به این نتیجه می‌رساند که سنت نمی‌تواند زشت باشد، زیرا اگر زشت می‌بود، به یقین، به مرور زمان متمادی از ذهن‌ها پاک می‌شد. این است که هنر سنتی همواره زیباست.هنرهای سنتی رابطه‌ای ناگسستنی با هنرهای دینی و اسلامی دارند. در تعریف و تعبیر هنر اسلامی، یکی از کارشناسان به نام تیتوس بورکهارت (Titus Buorkhart) اظهار می‌دارد:«هنر اسلامی نمودار همان مفهومی است که از نامش برمی‌آید بدون هیچ ابهام و تردیدی . هنر اسلامی بیرونی ترین و ملموس ترین چهره‌ی اسلام است.»در بررسی تکامل و شکل‌گیری هنر اسلامی چیزی که خیلی از هنرشناسان به آن معتقدند، سهم هنرمندان ایرانی نسبت به دیگر کشورهای اسلامی است و در این بین، سه هنر مشخص و والای ایرانی یعنی فرش دست باف، کاشی‌سازی و خوش‌نویسی بیش از همه چشمگیر است که در دنیا شهره‌ی آفاق شده است. دانشمند ایرانی، دکتر سید حسین نصر متفکر و هنرشناس اسلامی در باب هنر قدسی ایران پس از مقدمه‌ای به هنرهای سنتی و دینی ایرانیان اشاره می‌کند:«... هنر در بینش اسلامی، شرافت بخشیدن به ماده است ]....] شعف آفرینش که در آثار هنری اصیل سنتی متجلی است، آشکارا بر شوق خلاقیت هنرمند گواهی می‌دهد. به علاوه، به دلیل عمق باطنی رمزها و صوری که استاد به پیشه‌وران تحت تعلیم و همکار خود انتقال می‌دهد، چه بسا پیشه‌وری به اصطلاح بیسواد اثری خلق کند که عمق و ذکاوت نهفته در آن، در ظرف ادراک ناظر تحصیل‌کرده نگنجد. ]....] نیاکان ایرانی ما، چندان دربند «زمانه» نبودند که به آفرینش سبکی محلی و مقطعی پرداخته و به آن اکتفا کنند؛ سبکی که به دلیل همین ویژگی دیری دوام نمی‌یافت و به زودی منسوخ می‌شد.آنان به خلق هنری «بی‌زمان» پرداختند که با ابدیت پیوند داشت و به موجب همین پیوستگی، ارزش و اعتباری جاودانه یافت. ایران اسلامی در زمینه‌ی هنرهای تجسمی به خلق صورت‌های دیگری از هنر سنتی نیز پرداخته است که با صور هنر قدسی که بی‌واسطه از تعالیم و مناسک دینی مایه می‌گیرند، پیوند دارد. برای نمونه در قلمرو معماری، خانه‌ی سنتی به نوعی گسترش و امتداد مسجد تلقی می‌شود. به این معنی که سادگی و طهارت مسجد را استمرار می‌بخشد. فرش‌هایی که انسان با کفش بر آنها پا نمی‌نهد، پاکی آئینی‌شان که نماز و عبادت بر روی آنها را هم‌چون فرش‌های مسجد، ممکن می‌سازد؛ «خلوت» اتاق‌های سنتی خالی از مبلمان و عناصر فراوان دیگر، میان خانه و مسجد پیوندی معنوی برقرار می‌نماید....»هنر سنتی و مذهبی: فرش دست‌باف ایران در شمار هنرهای سنتی و مذهبی است. علاوه بر تعدادی از نگاره‌ها و نقوش مهم فرش، مثل نقش‌های اسلیمی و محرابی - که از قبل وجود داشته و بر مبنای علایم و آیین‌های مذهبی تکامل یافته است - روایت‌ها و گفته‌های متفاوتی که به فرش قداست خاصی می‌بخشد، بر سر زبان هاست. در این زمینه بهتر است از قالیچه‌ی حضرت سلیمان، قالیچه‌ی پیامبر گرامی اسلام(ص) و قالی کاشان - که جسد امامزاده سلطان علی فرزند امام محمدباقر(ع) در آن پیچیده شده است - و سجاده‌ی (جانمازی) چهل دختران یاد شود.قالیچه‌ی حضرت سلیمان: در قصه‌ها و داستان‌های فارسی و عربی مکرر از قالیچه‌ی حضرت سلیمان صحبت شده که آن حضرت روی قالیچه می‌نشستند و باد که در اختیار آن پیغمبر قرار داشت قالیچه را به هر کجا که لازم بود می‌برد.قرآن مجید هم در سوره‌ی صاد آیه‌ی مبارکه‌ی ۳۶ اشاره می‌کند:«ما هم باد را مسخر فرمان او کردیم تا به امرش هرجا بخواهد به آرامی روان شود».در موزه‌ی فرش ایران قالیچه‌ای است به اندازه‌ی ۱۸۵ × ۱۳۰ سانتیمتر که در ترنج آن جمله «جهان‌دار مبارک باد» نقش بسته است. در حاشیه‌ی این قالیچه در چهارجا عبارت «قالیچه‌ی حضرت سلیمان» نوشته شده است.قالیچه‌ی پیامبر گرامی اسلام(ص): در آغاز صدر اسلام، حضرت رسول اکرم (ص) ظاهراً در موقع قضا روی مسندی جلوس می‌فرمودند که آن را «مسند قضا» می‌گفتند. پس از رحلت آن بزرگوار خلفا و قضات بازهم هنگام دادرسی روی مسندی می‌نشستند و غالباً همان مسند را روی سکوی مرتفعی می‌گستردند که به «دکه قضا» شهرت داشت. رسم مسند گستردن برای قضات، تا این اواخر هم در ایران و سایر ممالک اسلامی رسم بود.آئین مراسم قالی شویان: در منطقه‌ای به نام مشهد اردهال، هرساله در دومین جمعه‌ی مهرماه جلالی حدود ظهر شرعی در دامنه‌ی کوه‌های کرکس مراسم قالی شویان در سالگرد شهادت امامزاده سلطان‌علی فرزند حضرت امام محمدباقر(ع)، پنجمین امام شیعیان جهان، انبوه عظیمی از مردم شهرهای اطراف درحالی که هرکدام چوب‌دستی بلندی در دست دارند، با آیین ویژه‌ای در کنار نهر آب انجام می‌شود. این آیین نشان دهنده‌ی چگونگی شهادت امامزاده سلطان علی (ع) و اقامه‌ی نماز جمعه در اوایل قرن دوم هجری است. آن بزرگوار نمازجمعه را بر روی یک قالی دست‌باف کاشان برگزار می‌کرده که سرانجام هم روی همان قالی به شهادت رسیده و در همان محل و در داخل همان قالی به خاک سپرده شده است.سجاده (جانمازی) چهل دختران: یکی از انواع قالیچه‌های ایرانی، سجاده یا جانماز است که به قطع مخصوصی (بیشتر در اندازه‌ی ۱۴۰ × ۲۲۰ سانتیمتر با نقش محراب و آیه‌هایی از قرآن مجید در بالا و چهارسوی آن به خط کوفی، نسخ و نستعلیق) برای ادای فریضه‌ی نماز بافته می‌شود که غالباً برای اظهار ذوق و سلیقه ذکر سجود، «سبحان ربی‌الاعلی و بحمده» را با خط خوش در بالای آن می‌بافند. سجاده‌های کردستانی از فرش‌های سبک وزن است که سابقاً آن را قالیچه‌ی حمام هم می‌گفتند. چون معمولاً در سربینه حمام، روی آن رخت می‌پوشیدند.اما سجاده‌های ترکمنی که با رنگ‌های تیره‌ی قرمز دانه و نیل به طرز مرغوبی رنگ‌آمیزی می‌شود، بیشتر در موقع نماز به کار می‌رود و درمیان ایلات ترکمن از مدتها پیش، این عقیده شایع بوده که اگر چهل دوشیزه‌ی نابالغ سجاده‌ای را ببافند و روی آن سجاده، فردی با نیت خالصی دو رکعت نماز حاجت بخواند، حاجت او روا خواهد شد. طایفه‌ی قاجار چنان‌که می‌دانیم، از دیر زمانی در استرآباد (گرگان امروز) در مجاورت ترکمن‌ها می‌زیستند و طبعاً به قالیچه یا سجاده‌ی چهل دختران و نمازگزاردن روی آن معتقد بودند. مادر فتحعلی شاه که بعداً «ام‌الخاقان» لقب یافت خیلی آرزو داشت که پس از آقامحمد خان، پسرش (باباخان آن روز) پادشاه ایران گردد و خودش عنوان مهدعلیا پیدا کند.اما چون آقامحمد خان برادران و برادرزادگان متعدد پیدا کرده بود، عملی شدن آرزوی ام‌الخاقان مورد شک و تردید بود و لذا، او پیوسته به نذر و نیاز و دعا و طلسم متوسل می‌شد تا پسرش بر مدعیان فائق آمده و به سلطنت برسد و دل آقامحمد خان نسبت به او نرم و گرم شود. یکی از نذرهای مادر فتحعلی شاه این بود که اگر پسرش پادشاه شود، مردم قم را - که مجاور آستان حضرت فاطمه معصومه(س) هستند - از پرداخت مالیات معافی بدارد. او دستور داد تا یک سجاده‌ی چهل دختران ببافند. پس از آماده شدن سجاده، خود و پسرش روی آن مکرر نماز حاجت می‌خواندند و از خدای بزرگ، سلطنت ایران را درخواست می‌کردند. همین که حاجت فتحعلی شاه روا شد و به سلطنت شد و به سلطنت رسید آن سجاده را از جان عزیزتر داشت چنان‌که در مواقع غم و یا شادی روی آن سجاده نماز می‌گزارد.عضدالدوله، پسر فتحعلی شاه، در تاریخ عضدی به آن سجاده اشاره کرده است که پس از مرگ عباس‌میرزا، مهر نماز و سجاده از اشک خیس شده بود. به طوری که فتحعلی شاه در موقع سجود، سر به مُهر می‌گذارده و آنقدر می‌گریسته و دعا می‌کرده است تا هرچه زودتر، به فرزند ارشد و ولیعهد خود بپیوندد. ظاهراً، این حاجت او نیز روا شده است زیرا فتحعلی شاه کمتر از یک سال پس از مرگ عباس میرزا زنده ماند و به زودی، در سعادت آباد اصفهان درگذشت. محمدشاه و ناصرالدین شاه هم به آن سجاده خیلی علاقه داشتند، مخصوصاً ناصرالدین شاه در روضه‌ی مقدسه حضرت رضا (ع) و سایر ائمه‌ی اطهار(ع) روی آن سجاده نماز خوانده است.منبع:تابلو فرش چهره