آیا ایران از جهان عقب ماند؟

این تیتر گفتگوی اینستاگرامی ای است که در تاریخ جمعه، ششم تیرماه سال جاری با آقای دکتر تورج دریایی انجام شده است. دکتر تورج دریایی، استاد دانشگاه کالیفرنیا در تاریخ ایران و جهان باستان است. در لینک زیر می توانید این گفتگوی اینستاگرامی را ببینید و بشنوید. مدت زمان آن حدود پنجاه دقیقه است.https://www.instagram.com/tv/CB6HVSvg_85/?igshid=1gh0fafap4klpچند نکته بارز در این گفتگو وجود دارد، و چند نکته معترضه در کنار آن قابل یادآوری است:1- برخلاف تمام گفتگوهای عامه در مورد تاریخ ایران، خصوصاً در پانصد سال اخیر، دکتر دریایی تاریخ ایران را بخشی از تاریخ جهان می بیند. وی سعی دارد در پازل نقشه جهانی، ایران را چون دیگر کشورهای جهان متاثر از سیر کلی تاریخ جهانی تعریف کند. ذکر این نکته برای عموم مردم ما بسیار مهم است. ما جزیره ای خارج از کره زمین نیستیم. همان طور که نمی توانیم نقاط ضعف یا اشتباهات خودمان را منکر شویم، دقیقاً به همان میزان، تاثیرپذیری مان از تحول بشری را نمیتوانیم نادیده بگیریم. در سیر تمدن و مدرنیته، که معنی پیشرفت گرفته، پیشرفتی که تنها در افزایش توان بشر به بهره گیری بیشتر از منابع طبیعی معنی دارد، پیشرفتی که با توحش قابل ملاحظه ای همراه بوده، پیشرفتی که خیلی جلوتر از انسانیت انسان رفته و به آن پیشی گرفته، پیشرفتی که سنگ بنای انقراض نوع بشر در حال کنونی است، اروپاییان نقشی اصلی داشتند. با فتح قسطنطنیه توسط عثمانیان، راه تجارت اروپا با هند و چین بسته شد و این امر باعث آن شد که اروپاییان راهی را پیدا کنند تا بتوانند از طریق آن به قاره آسیا برسند. آنها دریانوردی را توسعه دادند و این توسعه باعث کشف قاره آمریکا و به تبع آن قتل عام بیشتر از پنجاه میلیون بومی آمریکایی، برده داری سیاهپوستان آفریقایی، نیروی کار مجانی بردگان، استفاده از منابع طبیعی فراوان قاره آمریکا برای اروپاییان، استعمار شبه قاره هند و غارت منابع آسیا شد. (یادآوری: آمریکا تا سال 1776 مستعمره بریتانیا بود) از دول اروپایی، انگلستان با استعمار شبه قاره هند به قدرت بزرگی تبدیل شد و روسیه نیز قدرت مقابل آن بود. اتفاقات تاریخی ایران را باید در همین بستر تاریخی جهانی دید. تفاوت تولید ناخالص ملی کشورهای اروپایی با کشورهای غیر اروپایی به بیش از پنجاه برابر رسید. بقیه داستان در گفتگوی اینستاگرامی قابل شنیدن است.2- در همین جا باید این نکته را یادآور شد. این داستان، داستان بشر است، داستان انسان. انسانها در قابلیت های انسانی در همه جا و در همه زمان ها یکی هستند. کسی نمی داند اگر گردش تقدیر ما هم به گونه ای بود که می توانستیم به منابع گسترده ای دست پیدا کنیم چه می کردیم. در کنار آن باید درک کنیم که بشر در سرنوشت همنوع خود سهیم است. در عالم بشریت، هر اقدامی بقیه ما را متاثر می کند. شاید تخریب منابع طبیعی از اروپا و آمریکا آغاز شده باشد اما بقیه جهان تاکنون اگر از آنها پیشی نگرفته باشند هم پا هستند. پس دنیای بشریت را یگانه ببینیم.3- در این گفتگو صحبتهایی در جهت مخالف مطرح می شود. دلایلی که می خواهد ثابت کند که ایران عقب مانده چون اشتباهاتی داشته است، دلایلی که از این گفتار کوتاه خارج است.من یکی از بدترین تله های گفتگو در ایران را خلط مبحث می دانم. در بررسی یک موضوع واحد، ما علل طولی و علل عرضی داریم. در علل طولی، یک علت زیربنای معلول بعدی است، یعنی اگر علت اولیه نباشد معلول که خود علت حادثه بعدی است به وجود نمی آید. علل عرضی اینگونه نیستند. علل عرضی همراه با هم در یک پدیده مشارکت می کنند و وجود یکی، عدم یا وجود دیگری را ثابت نمی کند. اگر تمامی علل خارجی را در یک اتفاق داخلی بررسی کنید از ریشه یابی علل داخلی خلاص نمی شوید. تمام جغرافیایی سیاسی و اقتصادی و جریان های حاکم بر سرنوشت بشر و هزاران علت دیگر را هم کنار هم بگذارید نمی توانید اهمال، سستی، خودخواهی و بقیه نقاط ضعف داخلی را منکر شوید. پس اینها جای بحث ندارد. با قاطی کردن مباحثی که به هم مربوط نیستند باعث می شوید به جای آن که زاویه دیدتان گسترده تر شود، در یک جا گیر بیفتد و ساکن شود. اگر بتوانیم مباحث را از هم باز کنیم، دسته بندی کنیم، میزان نفوذ هر کدام را اندازه گیری کنیم مثل آن خواهد بود که یک لام از یک بافت را زیر میکروسکوپ گذاشته باشیم. در کنار آن باید یادآور شد که دسته بندی به خوب، بد، خائن و خادم و از این دست پیشداوری ها ما را از پژوهش علمی دور می کند. در بررسی های علمی هیچگونه جهت گیری و جانبداری وجود ندارد وگرنه آن پژوهش علمی نیست. اگر چشم ما در آن چه می بیند دخالت می کند بهتر است وارد آن بحث نشویم.4- نکته بسیار جالب دیگری که در این گفتگو مطرح شد پویا بودن تاریخ است. همه ما تاریخ را یک گنجه گردگرفته می دانیم که تغییر نمی کند چون مربوط به گذشته است. اما این اشتباه مصطلح را باید اصلاح کرد. تاریخ در گذر پژوهش ها به روز می شود و اطلاعات جدید ممکنست فرضیه های قدیم را باطل کنند.5- خلاصه جمع بندی آن پنجاه دقیقه و این دو صفحه نوشتار آن است که تاریخ را میخوانیم و پژوهش می کنیم تا جای درست خودمان را در سرنوشت بشر بیابیم و حرکتمان را به جلو ببریم. تا حال را بهتر بفهمیم و به سامان تر کنیم. ما در حال انقراضیم، طبیعت جهان در حال انقراض گونه انسان است. مگر آن که ما بتوانیم به طمع خود مهار بزنیم، جایگاه انسانی خود را بازتعریف کنیم، مسوولیتمان را در قبال جهان بپذیریم و اشتباهاتمان را اصلاح کنیم. هیچ افتخاری در پیشرفتی که بر خون و اشک و عرق و استخوان همنوع بنا شده وجود ندارد. توحش در گونه انسانی تمام پیشرفتهای تکنولوژیکی که به دست آورده را نابود میکند و از میان می برد. آن چه که پیشرفت نام گرفته توانایی بی حد و حسابی است که هدفی جز لذت طلبی ندارد، در مقابل هیچ تخریبی مسئولیت ندارد و به هیچ چیزی جوابگو نیست، توانایی ای که تنها خودش را قبول دارد و فرای جهان ماده قدرت دیگری را به رسمیت نمی شناسد.آیا این یک جانبه گرایی است؟ نه، نیست. هیچ کس منکر خدمت تکنولوژی به نوع بشر نیست، صحبت آن است که در مقام انتخاب، آن چیست که سرآخر هدف نهایی تعریف می شود؟ این همه پیشرفت برای چیست؟ چرا هر روز مدل جدیدی از تکنولوژی به بازار می آید؟ و سوال آخر، روح انسان در این گردونه شلوغ چه جایگاهی دارد؟