پادشاهی کیومرث، بخش 1 : پادشاهی کیومرث اول ملوک عجم، 30 سال بود

سلام ... من سارا هستم ... علاقه‌مند به تاریخ و ادبیات و هنر ... چند وقتیه که شاهنامه می‌خونم و از اونجایی که برای پیدا کردن معنی کلمات و ابیات دچار مشکل میشم، می‌خوام هرچی پیدا می‌کنم رو اینجا برای شما بنویسم. فقط این رو بگم که من هیچ تخصصی ندارم و تازه‌کار هستم. لطفا اگر نکات بیشتری می‌دونستید یا اشتباهی توی متن‌هام بود، برام بنویسید تا اصلاح کنم.برای مشاهده بخش قبلی شاهنامه (ستایش سلطان محمود)، اینجا کلیک کنید.نکته: فایل صوتی که در بالای صفحه هست، از این صفحه وب‌سایت گنجور (خوانش سهراب سیفی) برداشته شده است.شعر کیومرث در شاهنامهسخن‌گوی دهقان چه گوید نخست ... که نام بزرگی به گیتی که جستکه بود آن که دیهیم بر سر نهاد ... ندارد کس آن روزگاران به یادمگر کز پدر یاد دارد پسر ... بگوید تو را یک به یک در به درکه نام بزرگی که آورد پیش ... که را بود از آن برتران پایه بیشپژوهندهٔ نامهٔ باستان ... که از پهلوانان زند داستانچنین گفت کآیین تخت و کلاه ... کیومرث آورد و او بود شاهچو آمد به برج حَمَل آفتاب ... جهان گشت با فرَ و آیین و آببتابید از آن سان ز برج بره ... که گیتی جوان گشت از آن یک‌سرهکیومرث شد بر جهان کدخدای ... نخستین به کوه اندرون ساخت جایسر بخت و تختش بر آمد به کوه ... پلنگینه پوشید خود با گروهاز او اندر آمد همی پرورش ... که پوشیدنی نو بُد و نو خورشبه گیتی درون سال سی شاه بود ... به خوبی چو خورشید بر گاه بودهمی تافت زو فرّ شاهنشهی ... چو ماه دو هفته ز سرو سهیدد و دام و هر جانور کش بدید ... ز گیتی به نزدیک او آرمیددوتا می‌شدندی بر تخت او ... از آن بر شده فرّه و بخت اوبه رسم نماز آمدندیش پیش ... و ز او برگرفتند آیین خویشپسر بد مر او را یکی خوب‌روی ... هنرمند و همچون پدر نامجویسیامک بُدش نام و فرخنده بود ... کیومرث را دل بدو زنده بودبه جانش بر از مهر گریان بدی ... ز بیم جداییش بریان بدیبر آمد بر این کار یک روزگار ... فروزنده شد دولت شهریاربه گیتی نبودش کسی دشمنا ... مگر بدکنش ریمن آهرمنابه رشک اندر آهرمن بدسگال ... همی رای زد تا ببالید بالیکی بچه بودش چو گرگ سترگ ... دلاور شده با سپاه بزرگجهان شد بر آن دیو بچّه سیاه ... ز بخت سیامک و زان پایگاهسپه کرد و نزدیک او راه جست ... همی تخت و دیهیم کی شاه جستهمی گفت با هر کسی رای خویش ... جهان کرد یک‌سر پر آوای خویشکیومرث زین خود کی آگاه بود ... که تخت مهی را جز او شاه بودیکایک بیامد خجسته سروش ... به سان پری پلنگینه پوشبگفتش ورا زین سخن در به در ... که دشمن چه سازد همی با پدرسخن چون به گوش سیامک رسید ... ز کردار بدخواه دیو پلیددل شاه بچّه بر آمد به جوش ... سپاه انجمن کرد و بگشاد گوشبپوشید تن را به چرم پلنگ ... که جوشن نبود و نه آیین جنگپذیره شدش دیو را جنگجوی ... سپه را چو روی اندر آمد به رویسیامک بیامد برهنه تنا ... بر آویخت با پور آهرمنابزد چنگ وارونه دیو سیاه ... دوتا اندر آورد بالای شاهفکند آن تن شاهزاده به خاک ... به چنگال کردش کمرگاه چاکسیامک به دست خروزان دیو ... تبه گشت و ماند انجمن بی‌خدیوچو آگه شد از مرگ فرزند شاه ... ز تیمار گیتی بر او شد سیاهفرود آمد از تخت ویله کنان ... زنان بر سر و موی و رخ را کَناندو رخساره پر خون و دل سوگوار ... دو دیده پر از نم چو ابر بهارخروشی بر آمد ز لشکر به زار ... کشیدند صف بر در شهریارهمه جامه‌ها کرده پیروزه رنگ ... دو چشم ابر خونین و رخ بادرنگدد و مرغ و نخچیر گشته گروه ... برفتند ویله کنان سوی کوهبرفتند با سوگواری و درد ... ز درگاه کی شاه برخاست گردنشستند سالی چنین سوگوار ... پیام آمد از داور کردگاردرود آوریدش خجسته سروش ... کز این بیش مخروش و باز آر هوشسپه ساز و برکش به فرمان من ... بر آور یکی گرد از آن انجمناز آن بد کنش دیو روی زمین ... بپرداز و پردخته کن دل ز کینکی نامور سر سوی آسمان ... بر آورد و بدخواست بر بدگمانبر آن برترین نام یزدانش را ... بخواند و بپالود مژگانش راو زان پس به کین سیامک شتافت ... شب و روز آرام و خفتن نیافتکمی درباره‌ی کیومرث و سیامک کیومرث (گیومرث) اولین پادشاه ایران و جهان است. او 30 سال حکم‌رانی می‌کند. فردوسی می‌گوید او در زمانی پادشاهی می‌کرد که اسناد تاریخی خاصی از آن باقی نمانده است و هرچه می‌گویند، سینه به سینه نقل شده. کیومرث و مردمش در کوه زندگی می‌کردند و پوست جانوران را می‌پوشیدند. در جهان، همه فرمانبردار او بودند و از او به نیکی یاد می‌کردند. تنها دشمن کیومرث، اهریمن است. اهریمن که به شکوه و قدرت کیومرث حسادت می‌کند، دست به هرکاری می‌زند تا دولت او را نابود کند. اما چون موفق نمی‌شود، فرزندش را برانگیخته و مهیای جنگ با کیومرث می‌کند.اما خبر تدارکات پسر اهریمن، اول به سیامک، تنها فرزند کیومرث، می‌رسد. به این ترتیب سیامک بدون آن‌که به پدرش اطلاع بدهد، مهیای جنگ با پسر اهریمن می‌شود. از آن‌جا که ایرانیان در آن زمان نه آیین جنگ را می‌دانستند و نه اهل خونریزی بودند، سیامک با سپاهی کم و دست خالی (بدون لباس رزم) راهی شده و کشته می‌شود.بعد از مرگ سیامک است که کیومرث از همه‌چیز آگاه می‌شود. او برای مدت طولانی عزاداری می‌کند تا اینکه فرشته‌ای از جانب خدا بر او نازل شده و دستوری می‌دهد تا به جنگ اهریمن برود. و آنگاه است که کیومرث، دعا می‌خواند، اشک‌هایش را پاک کرده و همراه نوه‌اش (هوشنگ) به جنگ اهریمن می‌رود تا هم انتقام سیامک را بگیرد و هم آیین نیکی را در جهان گسترش دهد و از ترویج آیین اهریمن جلوگیری کند.معنی ابیات و لغات شعرسخن‌گویِ دهقانْ چه گوید نَخُست ... که نامِ بزرگی به گیتی که جستکه بود آن که دِیْهیم بر سر نهاد ... ندارد کس آن روزگاران به یادمگر کز پدر، یاد دارد پسر ... بگوید تو را یک به یک در به درکه نامِ بزرگی که آورد پیش ... که را بود از آن برترانْ پایه بیشایرانیان باستان از نسل دهقانان هستند. اگر از آن‌ها بپرسی که چه کسی اولین بار در جهان به جلال و شکوه شاهی رسید و تاج بر سر نهاد، کسی یادش نمی‌آید. مگر آنکه پسر، از پدرش تعریف آن را شنیده باشد و داستان‌ها اینگونه سینه‌به‌سینه به نسل‌های بعدی منتقل شده باشند. دیهیم: تاج پادشاهیپژوهندهٔ نامهٔ باستان ... که از پهلوانان زَنَد داستانهمان دهقانی در خصوص دوران باستان تحقیق می‌کرد و داستان پهلوانان را نقل می‌کرد ...چنین گفت کآیین تخت و کلاه ... کیومرث آورد و او بود شاهاین‌گونه می‌گوید که کیومرث، اولین کسی بود که بر تخت پادشاهی نشست و به سلطنت رسیدچو آمد به برج حَمَل، آفتاب ... جهان گشت با فرَ و آیین و آببتابید از آن سان ز برج بَره ... که گیتی جوان گشت از آن یک‌سرهکیومرث شد بر جهان کدخدای ... نخستین به کوه اندرون ساخت جایکیومرث در ماه فروردین به پادشاهی رسید. همان زمانی که جهان دوباره متولد می‌شود و به دلیل فصل بهار، دشت و دمن پر از سبزه و گیاه و زیبایی می‌شود و خورشید به زمین می‌تابد. او در کوه فرمانروایی می‌کرد.برج حمل: فروردین ماهفر: طراوت، شکوه، زیباییسر بخت و تختش بر آمد به کوه ... پلنگینه پوشید خود با گروهاز او اندر آمد همی پرورش ... که پوشیدنی نو بُد و نو خورشپیروانش هم در کوه زندگی می‌کردند. لباس‌هایشان از پوست پلنگ درست شده بود. کیومرث و مردمانش بودند که رسم پرورش گیاهان و حیوانات و غذاهای مختلف را ابداع کردند.در آن دوران هنوز فرهنگ بافتن پارچه ابداع نشده بوده و ایرانیان از پوست حیواناتی که شکار می‌کردند، برای خودشان لباس آماده می‌کردند.فردوسی در اینجا، کیومرث را کسی می‌داند که خوردنی‌ها، پوشیدنی‌ها و آموزش و پرورش ایرانیان را بنیان‌گذاری می‌کند.به گیتی درونْ سالِ سی شاه بود ... به خوبی چو خورشیدِ بر گاه بودهمی تافت زو فرّ شاهنشهی ... چو ماه دو هفته ز سروِ سهیکیومرث 30 سال به خوبی و پاکی پادشاهی کرد. پادشاهی بود پاک نیت و جوان‌مرد.دد و دام و هر جانور کش بدید ... ز گیتی به نزدیک او آرمیددوتا می‌شدندی بر تخت او ... از آن بر شده فرّه و بخت اوبه رسم نماز آمدندیش پیش ... و ز او برگرفتند آیین خویشحیوانات اهلی و وحشی هم به نزد او می‌آمدند و در ملک پادشاهی او زندگی می‌کردند و آرام گرفتند (در سرزمین کیومرث، حتی این حیوانات را هم خطری تهدید نمی‌کرد). مردم هم همگی به دست‌بوسی‌اش می‌آمدند و دین و آیین او را قبول کرده و از آن پیروی می‌کردند.پسر بُد مر او را یکی خوب‌روی ... هنرمند و همچون پدر نامجویکیومرث یک پسر هم داشت. مثل خودش هنرمند و مشهورسیامک بُدش نام و فرخنده بود ... کیومرث را دل بدو زنده بودبه جانش بر از مهر گریان بدی ... ز بیم جداییش بریان بدینامش سیامک بود. او مایه‌ی آرامش کیومرث بود. کیومرث آنقدر او را دوست داشت که انگار تنها به خاطر او زنده بود و زندگی می‌کرد و از دوری او می‌ترسید (کنایه از وابستگی شدید پدر به پسر).بر آمد بر این کار یک روزگار ... فروزنده شد دولت شهریارزمان این‌گونه می‌گذشت و پادشاهی کیومرث، هر روز بیشتر از قبل به قدرت و شکوه می‌رسید.به گیتی نبودش کسی دشمنا ... مگر بدکنش ریمِن آهَرْمَناکسی هم با کیومرث دشمنی نداشت. تنها دشمنش، اهریمن حیله‌گر بودریمن: حیله‌گر، حرام‌زادهکیومرث علاوه بر اینکه اولین پادشاه است، اولین انسانی است که پیغام سروش ایزدی را دریافت می کند. پس او به نوعی پیامبر است و به همین دلیل موردهجوم اهریمن قرار می گیرد.به رشک اندر آهرمن بدسگال ... همی رای زد تا ببالید بالاهریمن بدسرشت، همیشه به کیومرث حسادت می‌کرد و می‌خواست او را به زمنی بکشد و خودش پادشاهی کند.یکی بچه بودش چو گرگ سِتُرگ ... دلاور شده با سپاه بزرگاین اهریمن، فرزندی داشت گرگ‌صفت و بزرگ‌ جثه. پسرش سپاه بزرگی داشت و جنگجوی خوبی بود. (معنای دیگر مصرع دوم می‌تواند این باشد که پسرِ دیو، درمیان سپاهیان بزرگ شده بود و به این دلیل جنگجوی خوبی بود.)سترگ: عظیم‌جثه، عصبی و تندخوجهان شد بر آن دیو بچّه سیاه ... ز بخت سیامک و زان پایگاهسپه کرد و نزدیک او راه جست ... همی تخت و دیهیم کی شاه جستهمی گفت با هر کسی رای خویش ... جهان کرد یک‌سر پر آوای خویشبچه‌ی دیو هم به بخث و اقبال سیامک و مُلک پدری او حسادت می‌کرد. پس سپاهش را جمع کرد تا بیاید و تخت پادشاهی کیومرث را بگیرد. به هرکسی که می‌رسید، از اهداف پلیدش می‌گفت. این‌گونه بود که آوازه‌اش در جهان پیچیدکیومرث زین خود کی آگاه بود ... که تخت مهی را جز او شاه بودیکایک بیامد خجسته سروش ... به سان پریِ پلنگینه پوشبگفتش ورا زین سخن در به در ... که دشمن چه سازد همی با پدراما کیومرث از این‌ها بی‌خبر بود. تا اینکه روزی فرشته‌ای آسمانی (مانند یک پری که لباسی از پوست پلنگ پوشیده باشد)، بر سیامک نازل شد و درمورد نقشه‌ی دشنمان پدرش به او هشدار داد.در کل در این شعر می‌بینیم که کیومرث و پیروانش کاملا در صلح و آرامش زندگی می‌کنند. نه از رسم جنگ و خونریزی خبر دارند و نه نشانه ای از حسادت و سایر صفات منفی در آن‌ها دیده می‌شود.سخن چون به گوش سیامک رسید ... ز کردار بدخواه دیو پلیدوقتی خبر نیت پلیدِ دیو به سیامک رسید ...دلِ شاه بچّه بر آمد به جوش ... سپاه انجمن کرد و بگْشاد گوشعصبانی شد و سپاهی گرداوری کردبپوشید تن را به چرم پلنگ ... که جوشن نبود و نه آیین جنگاز آنجایی که ایرانیان در آن زمان نه لباس رزم داشتند و نه رسم جنگیدن بلد بودند، سیامک همان لباس‌های همیشگی‌شان که از چرم پلنگ درست می‌شد را پوشید و راه افتادپذیره شدش دیو را جنگجوی ... سپه را چو روی اندر آمد به رویسیامک به جنگ دیو رفت و سپاهیانشان با هم روبه‌رو شدند.سیامک بیامد برهنه تَنا ... بر آویخت با پورِ آهرمنابزد چنگِ وارونه دیو سیاه ... دوتا اندر آورد بالای شاهفِکند آن تنِ شاهزاده به خاک ... به چنگالْ کردش کمرگاه چاکسیامک به دست خَروزانِ دیو ... تبه گشت و ماند انجمن بی‌خدیوسیامک لباس رزم به تن نداشت و با پسر اهریمن گلاویز شد. اهریمن از فن مخصوص خود (چنگ وارونه)، استفاده کرد و سیامک را شکست داد و او را کشت. این‌گونه بود که سپاهیان و مردمش نیز بدون پادشاه و رهبر ماندند.فردوسی می‌گوید به این دلیل که سیامک چیزی از آیین جنگیدن نمی‌دانست و فنون جنگ را هم بلد نبود، به راحتی از دیو شکست خورد. دیو توانست او را به زمین بزند و بدنش را بشکافد و او را بکشد.خدیو: امیر - پادشاهچو آگه شد از مرگ فرزند شاه ... ز تیمار گیتی بر او شد سیاهکیومرث که از مرگ فرزندش آگاه شد، از شدت غم و اندوه، دنیا برایش تیره و تار گشتتیمار: غم - اندوه - فکرفرود آمد از تخت وِیله کنان ... زنان بر سر و موی و رخ را کَنانفریاد زنان از تخت پادشاهی‌اش پایین آمد. به سر و صورت خودش می‌زد و موهایش را می‌کند.دو رخساره پر خون و دل سوگوار ... دو دیده پر از نم چو ابر بهارچهره‌اش قرمز شده بود و دلش سوگوار بود. چشمانش مثل ابر بهاری می‌بارید.خروشی بر آمد ز لشکر به زار ... کشیدند صف بر در شهریارلشکرش هم ناراحت شدند و شیون‌کنان جلوی تخت پادشاهی‌اش صف کشیدند.همه جامه‌ها کرده پیروزه رنگ ... دو چشم ابر خونین و رخ بادرنگجامه‌هایشان را فیروزه‌ای کردند. چشمانشان پر از اشک و قرمز بود و رنگ از رخشان پریده بودپیروزه در اوستا، لقب هوشنگ، پسر سیامک است. اما آنچه مشخص است، در آن دوران، سیاه، رنگ ماتم و عزای ایرانیان نبودهدد و مرغ و نخچیر گشته گروه ... برفتند ویله کنان سوی کوهحیوانات اهلی و وحشی هم گرد هم آمدند و فریاد کشان به سمت کوه (محل پادشاهی کیومرث) رفتند.دد: حیوان وحشیمرغ: کنایه از حیوانات اهلینخچیز: شکار، صید، جانور شکاریبرفتند با سوگواری و درد ... ز درگاه کی شاه برخاست گردخلاصه که هرچه جنبنده روی زمین بود، با سوگواری و ناله به درگاه کیومرث رفتند. از حرکتشان هم گرد و خاک زیادی پدید آمد.نشستند سالی چنین سوگوار ... پیام آمد از داورِ کردگارهمگی حدود یک سال سوگوار بودند تا اینکه مجدد از جانب خدا پیغامی نازل شد.درود آوریدش خجسته سروش ... کز این بیش مخروش و باز آر هوشسپه ساز و برکش به فرمان من ... بر آور یکی گرد از آن انجمناز آن بد کنش دیو روی زمین ... بپرداز و پَرْدَخته کن دل ز کینفرشته‌ی خداوند به کیومرث گفت که بیشتر از این جایز نیست سوگواری کنی و باید که مجدد به شکوه و خرد قبلی‌ات برگردی. خداوند می‌گوید که به فرمان من، سپاهی آماده کن و به جنگ دیو برو، او را شکست بده و بعد دلت را از کینه و دشمنی خالی کن.کِیِ نامور سر سوی آسمان ... بر آورد و بدخواست بر بدگمانکیومرث نامدار سرش را به سوی آسمان بلند کرد و از خدا خواست که به انسان‌های بدطینت، بدی روا کند. کیومرث برای اولین بار کسی را نفرین می‌کند. او حتی قبل از فرمان الهی، به فکر خون‌خواهی پسرش هم نبوده.بر آن برترین نام یزدانْشْ را ... بخواند و بپالود مژگانْشْ رابعد دعا کرده و اشک‌هایش را پاک کرد.و زان پس به کین سیامک شتافت ... شب و روز آرام و خفتن نیافتبعد از آن دیگر آرام بر جایش ننشست و به خونخواهی سیامک قیام کرد.برای مشاهده بخش بعدی (رفتن هوشنگ و کیومرث به جنگ دیو سیاه)، اینجا کلیک کنید.