ساختاردهی به مسائل صادرات صنایع خلاق و فرهنگی

بر کسی پوشیده نیست که امروزه سرمایه‌های فرهنگی و امکان‌های خلاقانه علاوه بر اهمیتی که در مباحث فرهنگی دارند، حوزه‌های دیگری همچون اقتصاد، سیاست و موضوعات اجتماعی را نیز تحت تأثیر قرار داده‌اند. صنایع خلاق و فرهنگی دارای ظرفیت بالایی جهت انتقال مفاهیم فرهنگی هر ملتی هستند و همین امر موجب شده تا صادرات محصولات این حوزه علاوه بر سود اقتصادی، مزیت‌ها و اثرگذاری فرهنگی نیز به همراه داشته باشند. پس می‌توان گفت: زمانی‌که از صادرت صنایع خلاق و فرهنگی صحبت می‌شود، توامان کسب درآمد و تحکیم و توسعه فرهنگی هدف قرار داده می‌شود.کشورهای پیشرو در صنایع خلاق دارای درآمد و ثبات خوبی در صادرات آن هستند. برای مثال، درآمد ژاپن از فروش بین‌المللی صنعت پویانمایی در سال 2020، 10.8 میلیارد دلار بوده است که این عدد معادل با یک‌چهارم متوسط درآمد سالانه ایران از فروش نفت در سال‌های 2015-2019 است. اما وضعیت ایران چگونه است؟ در آمارهای صادرات صنایع خلاق ایران نوسانات بسیاری مشاهده می‌شود و در اغلب سال‌ها مقدار آن نزدیک به صفر بوده است. محمدی و همکارانش در مقاله «ساختاردهی به مسائل صادرات صنایع خلاق و فرهنگی» با توجه به همین مسئله و برای رفع آن، تلاش کرده‌اند تا موانع صادرت صنایع خلاق در ایران را شناسایی و اولویت‌بندی کنند.چالش‌های صادرات صنایع خلاق و فرهنگیپس از مطالعه ادبیات و مصاحبه با خبرگان مرتبط و با رویکردی روش‌مند و نظام‌مند فراتر از تحقیقات تجربی، در نهایت ده چالش اساسی عدم ایفای نقش‌های حاکمیتی در صنایع خلاق، چالش‌های ساختاری و نهادی شرکت‌های فعال در حوزه صنایع خلاق، ضعف محتوای فکری-فرهنگی صنایع خلاق، عدم توجه به عوامل نهادی در صنایع خلاق، نبود هم‌افزایی میان ذینفعان صنایع خلاق، مشکلات بازار و اقتصاد صنایع خلاق، عدم شناسایی و استفاده از ظرفیت‌های لازم جهت ورود به بازار جدید، نداشتن استراتژی و رویکرد مناسب در صادرات صنایع خلاق، عدم استفاده از ظرفیت شبکه‌ها در صنایع خلاق و نبود مدیریت ریسک در صنایع خلاق برای صادرات صنایع فرهنگی و خلاق ایران شناسایی شده‌اند که در ادامه و به اختصار هر کدام توضیح داده می‌شوند.عدم ایفای نقش‌های حاکمیتی در صنایع خلاقایفای نقش حاکمیت یکی از عواملی است که بر صادرات صنایع خلاق و فرهنگی اثرگذار است. نبود چارچوب‌های مشخص برای عملکرد صحیح، عدم توجه کافی به ایجاد نواحی نوآوری و مشکلات ایجاد شده به‌واسطه تحریم‌های خارجی و غیره باعث شده‌اند که حاکمیت نقش خود را در صادرات صنایع خلاق و فرهنگی ایفا نکند.چالش‌های ساختاری و نهادی شرکت‌های فعال در حوزه صنایع خلاقکیفیت پایین تولیدات، مشکلات مربوط به مجموعه‌های واسطه صادراتی، مسائل مالی، نیروی انسانی و مهارتی صنایع خلاق و مشکلات موجود در زنجیره تامین بخشی از عواملی هستند که چالش‌های ساختاری و نهادی را برای شرکت‌های فعال در حوزه صنایع خلاق به‌وجود آورده‌اند.ضعف محتوای فکری-فرهنگی صنایع خلاقزمانی‌که از صادرات صنایع خلاق و فرهنگی صحبت می‌شود، علاوه بر درآمدزایی، تحکیم و توسعه فرهنگی نیز مطرح است. عدم توجه به محتوا و بی‌توجهی به شیوه‌های انتقال مؤثر پیام در کالاهای فرهنگی و ارائه ایدئولوژی به‌شکل مستقیم ضعف محتوا فکری-فرهنگی را در صنایع خلاق کشور رقم زده‌اند.نبود هم‌افزایی میان ذینفعان صنایع خلاقعدم همراهی بازیگران کلیدی و مراکز عرضه خارجی به همراه چالش‌های مربوط به کاربران که ناشی از عملکرد نامناسب در تعامل با آن‌هاست، باعث شده‌اند که ذینفعان ارتباط و هماهنگی مناسبی با همدیگر نداشته باشند و هم‌افزایی میان آن‌ها شکل نگیرد.مشکلات بازار و اقتصاد صنایع خلاقعدم شناخت و بررسی بازارهای مقصد صادرات، نبود سرمایه‌گذاری‌های مناسب در این حوزه، عدم توجه به روندها و مدل‌های جدید و احصا و معرفی نشدن ظرفیت‌های داخلی از عوامل مهمی هستند که مشکلات بازار و اقتصاد صنایع خلاق در کشور از آن‌ها نشأت می‌گیرد.عدم شناسایی و استفاده از ظرفیت‌های لازم جهت ورود به بازار جدیدبازار صنایع خلاق و فرهنگی برای ایران بازار جدیدی است که سابقه چندانی در آن ندارد و برای ورود و فعالیت در آن به مقدماتی نیاز است. اما عدم وجود ارزیابی‌ها و اندازه‌گیری‌ها مربوط به فضای کسب‌وکار و استفاده نکردن از ظرفیت‌های مهاجران برای صادرات، در کنار موانع بین‌المللی‌سازی از داخل مرزها باعث شده‌اند که این کار صورت نگیرد.نداشتن استراتژی و رویکرد مناسب در صادرات صنایع خلاقآشنا نبودن با استراتژی‌های بین‌الملل‌سازی صنایع خلاق و نبود برنامه برای این کار، نداشتن رویکرد مشخص و مدلی ویژه، از مشکلات و موانع اصلی در این حوزه هستند.عدم استفاده از ظرفیت شبکه‌ها در صنایع خلاقنداشتن ارتباط با سایر کشورهای فعال در حوزه صنایع خلاق و عدم استفاده از ظرفیت مجامع هنری بین‌المللی در صادرات شرکت‌های خلاق (کوچک) موجب عدم استفاده مناسب از شبکه‌سازی و ظرفیت‌های آن شده است.نبود مدیریت ریسک در صنایع خلاقپیچیدگی و عدم‌قطعیت دو ویژگی مهم بازار صنایع خلاق هستند که نداشتن برنامه برای آن‌ها موجب ایجاد مانع دیگری در صادرات صنایع خلاق ایران شده است.موانع ریشه‌ای (اولویت‌دار) صادرات صنایع خلاقبا توجه به اینکه هرگونه مداخله در راستای رفع موانع نیاز به شناسایی موانع ریشه‌ای و اولویت اقدام برای آن‌ها دارد -با استفاده از رجوع مجدد به خبرگان و بهره‌گیری از روش دیمتل- در نهایت سه عامل عدم ایفای نقش‌های حاکمیتی در صنایع خلاق، چالش‌های ساختاری و نهادی شرکت‌های فعال در حوزه صنایع خلاق و مشکلات بازار و اقتصاد صنایع خلاق به ترتیب بیشترین تأثیرگذاری را در میان عوامل شناسایی شده برخوردار هستند.جمع‌بندی و نتیجه‌گیریصنایع خلاق و فرهنگی علاوه بر اهمیتی که در مباحث فرهنگی دارند، حوزه‌های دیگری همچون اقتصاد، سیاست و موضوعات اجتماعی را نیز تحت تأثیر قرار داده‌اند و همین امر موجب شده تا صادرات محصولات آن‌ها از اهمیت بالایی برخوردار باشد.مطابق با یافته‌ها صادرات صنایع خلاق و فرهنگی در ایران ده چالش و مانع اصلی دارد که سه عامل عدم ایفای نقش‌های حاکمیتی در صنایع خلاق، چالش‌های ساختاری و نهادی شرکت‌های فعال در حوزه صنایع خلاق و مشکلات بازار و اقتصاد صنایع خلاق به ترتیب بیشترین تأثیرگذاری را در میان عوامل شناسایی شده برخوردار هستند.یافته‌های این پژوهش می‌تواند به نهادهای متولی صادرات صنایع فرهنگی و خلاق در ایران کمک کند و باعث بهبود عملکرد آن‌ها شود. همچنین با توجه به اینکه صادرات صنایع خلاق و فرهنگی در ایران چندین متولی دارد تشکیل تیم‌های مشترک و چابکی همچون «مانع‌زدایی از صادرات صنایع خلاق و فرهنگی» برای افزایش حجم صادرات توصیه می‌گردد.