فریاد بی صدا

تحلیل و علت‌یابی مشارکت كم در انتخابات ریاست‌جمهوری ۱۴۰۰مراکز افکارسنجی در دنیا نقش مهمی را در تصمیم‌گیری‌ها و جهت‌گیری‌های کلی احزاب و افراد، سازمان‌ها و نهادها بازی می‌کنند اما متاسفانه تعداد کمی از این مراکز افکارسنجی در کشور ما فعالیت می‌کنند. دو مرکز افکارسنجی از میان آن‌ها معروف‌تر از دیگران می‌باشند. ابتدا مرکز اداره کل افکارسنجی مرکز تحقیقات صدا و سیما که نتایج افکارسنجی‌های خود را به صورت محدود در اختیار معدود افرادی قرار می‌دهد و در بسیاری از موارد نتایج را محرمانه قلمداد می‌کند. مرکز دیگری نیز به کار افکارسنجی مشغول است و این روزها نام آن را بیشتر شنیده‌ایم؛ مرکز افکارسنجی دانشجویان ایران که به اختصار ایسپا نامیده می‌شود. ایسپا زیر نظر جهاد دانشگاهی به کار خود مشغول است و به علت تخمین‌های نسبتا دقیق در ۸ سال گذشته و همچنین انتشار عمومی و فوری نتایج افکار‌سنجی‌های خود، توانسته نام خود را پرآوازه کند و در میان کارشناسان و مردم جایگاهی پیدا کند.از ابتدا پایینایسپا سیزدهمین انتخابات ریاست‌جمهوری را در دوازده موج افکارسنجی از شهریور ۱۳۹۹ تا آخرین لحظات این رقابت سرنوشت‌ساز بررسی نموده. مهم‌ترین اتفاقی که در این بررسی‌ها مشاهده می‌شود میزان مشارکت مردم در انتخابات است که از همان آغاز نگرانی‌هایی را برای قشر دلسوز جمهوری اسلامی در پی داشته‌است. از همان شهریور ماه سال ۹۹ که حدود ده ماه تا برگزاری انتخابات فاصله وجود دارد؛ آمارها خبر از یک مشارکت پایین و یک انتخابات سرد می‌دهند. احتمال مشارکت ۳۹ درصدی مردم در انتخابات ۱۴۰۰؛ آن هم از ده ماه قبل محل تفکر بسیار مهمی است. چه چیز باعث می‌شود مردم از مدت‌ها قبل، استقبال پایین خود را از حق مسلم‌شان نشان دهند؟کرونا، عامل اصلی؟در شهریور سال ۹۹ هنوز اخبار زیادی از انتخابات منتشر نشده‌است و هنوز مردم پیش‌زمینه‌ای از انتخابات ندارند. هنوز نمی‌دانند که چه کسانی در انتخابات نامزد می‌شوند و هنوز نمی‌دانند که جریان‌های مختلف کشور از چه افرادی حمایت می‌کنند. پس چرا اقبال به صندوق کم شده‌است؟ کارشناسان یکی از دلایل این استقبال پایین را کرونا معرفی می‌کنند اما با اندکی تامل، تاثير این عامل كم ارزیابی می‌شود. انتخابات مجلس شورای اسلامی در سال ۹۸ درحالی برگزار می‌شود که هنوز ویروس کرونا در کشور وارد نشده‌است و هنوز موردی در کشور یافت نشده‌است اما طبق اعلام رسمی وزارت کشور، مشارکت در این انتخابات ۴۲ درصد است. در واقع، تجربه‌ی مشارکت ۴۲ درصدی انتخابات قبل از کرونا نشان می‌دهد که نتیجه‌ی مشارکت ۴۸ درصدی مردم در انتخابات ۱۴۰۰ ارتباط کمی به ویروس کرونا دارد و عامل‌های مهم دیگری پیش از کرونا نیز وجود داشته‌است.از نظر نگارنده، دو عامل اساسی برای کاهش حضور مردم در پای صندوق‌های رای وجود دارد. البته که به درستی عوامل دیگری افزون بر عواملی که در زیر با یکدیگر مرور می‌کنیم، وجود دارد اما از نظر علّی و معلولی عامل‌های کمترین مشارکت مردم در طول تاریخ انقلاب اسلامی باید تا حد بسیار زیادی قوی باشند. عامل‌های این واقعه باید به حدی قوی باشد که مردم از حق خود در تعیین سکان‌دار اجراییات کشور در ۴ سال آینده بگذرند. حق تعیین مهم‌ترین فرد جمهوری اسلامی پس از رهبر انقلاب به قدری مهم است که نمی‌توان دلایلی مانند کرونا و فاجعه‌ی هواپیما را عوامل اصلی در کاهش مشارکت دانست.اقتصاد بی‌ساماناولین دلیل مشارکت پایین مردم در انتخابات، اوضاع وخیم اقتصادی است. آنچه باعث می‌شود مردم از تمامی حقوق خود چشم بپوشند، تنگناهای اقتصادی است. زمانی که مردم خود را در لبه‌ی پرتگاه اقتصادی احساس می‌کنند، دیگر رغبتی به تصمیم‌سازی نخواهند داشت. مردمی که فاصله‌ی خود را از مرگ اقتصادی را تقریبا صفر می‌دانند نسبت به آینده ناامید می‌شوند و برای تعیین سرنوشت کاری نمی‌کنند. مردمی که امید به آینده را از دست دهند و آینده‌ای برای خود متصور نباشند، از نظر منطقی حرکتی نیز در راستای ترمیم و بهبود آن انجام نمی‌دهند. یک دقت بسیار ظریف در این نکته وجود دارد. بسیاری از مردم مرفه کشور در این دسته‌بندی می‌گنجند. اتفاقا مردمی که در دهک‌های بالا طبقه‌بندی می‌شوند، بیشتر از باقی مردم این دیدگاه را نسبت به آینده دارند. افراد دهک‌های بالای جامعه نیز در چند سال اخیر با مشکلات اقتصادی دست و پنجه نرم کرده‌اند و نتوانسته‌اند به اوضاع مالی خود سامان دهند. برخی از آنان، سرمایه خود را در اتفاقاتی مانند سقوط بورس از دست داده‌اند و برخی نیز با افزایش قیمت دلار یا دچار رکود شده‌اند و یا نتوانسته‌اند سرمایه خود را بازیابی کنند و به کار خود ادامه دهند.عامل وضعیت اقتصادی در دهک‌های پایین جامعه نیز تاثیرگذار بوده‌است. سرمایه‌های در دست مردم طبق تورم موجود آب رفته‌اند و قدرت خرید مردم بسیار کم شده‌است. سفره‌های مردم کوچک شده‌است؛ به نحوی که قیمت سبدغذایی ماهانه به‌ازای هر فرد به ۳ میلیون تومان رسیده‌است. قیمت سبد غذایی ساده‌ای که از سوی سازمان غذا و دارو برای مصرف ماهانه هر فرد اعلام شده‌است تا حداقل‌ نیازهای جسمی افراد تامین شود؛ این روزها از مرز سه میلیون تومان گذشته‌است. با توجه به حداقل حقوق دو میلیون و ۸۰۰ هزار تومانی موجود می‌توان گفت که اقشار کم برخوردار در معرض آسیب‌های جدی هستند. به گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس، خط فقر در سال ۹۷ به ازای یک خانواده ۴ نفره، دو میلیون و ۷۳۰ هزار تومان بود و اکنون به ۱۰ میلیون تومان رسیده‌است. این موضوع سبب شده است تا ۳۰ درصد خانوارهای ایرانی زیر خط فقر باشند؛ یعنی دوبرابر سال ۹۷.مجموع این مباحث در دهک‌های بالایی و پایینی جامعه تشکیل دهنده یکی از دو عامل مهم بر مشارکت پایین مردم در انتخابات ۱۴۰۰ است؛ یعنی فشار اقتصادی دولت روحانی.فروشگاه تک‌کالاییدومین عامل موثر در فاصله گرفتن مردم از صندوق رای، عدم وجود نماینده‌ای از سوی قهر کنندگان نسبت به صندوق است. عدم وجود رقیب در عرصه‌ی برگزیده شدن، موجب دلسردی مردم از حضور پای صندوق می‌شود. مردمی که تصور برگزیده شدن فردی را داشته‌باشند، رای دادن را بی اثر می‌بینند. تصمیم‌گیری در فروشگاهی که تنها یک کالا را برای خرید مشتریان عرضه می کند، برای مراجعه کنندگان بی معنی است. مشابه این صحنه‌آرایی را در دور ششم انتخابات ریاست جمهوری می‌بینیم. زمانیکه تنها رقیب برای آیت‌الله هاشمی رفسنجانی در یک انتخابات با حضور ۴ کاندیدا، احمد توکلی است که در آخرین لحظه‌های ثبت نام به وزارت کشور مراجعه می‌کند و در همان زمان نیز تحلیل‌هایی ناظر به حضور توکلی برای بالا بردن مشارکت وجود داشت.خداحافظ غرب!البته این چیدمان انتخاباتی خود دو عامل دارد. اولین علت و مهم‌ترین علت یک طرفه شدن انتخاب سیزدهمین رئیس جمهور، رو شدن دست غربگرایان است. تهی شدن گفتمانی غربگرایان به واسطه تجربه پرهزینه برجام درحالی صورت گرفت که این طیف فکری با آزادی عمل تمام در مذاکرات حاضر شدند. علیرغم مخالفت صریح رهبری با گفتمانی که راه نجات مردم را در خارج از مرزهای کشور می‌دانست و با وجود اعمال نشدن شروط رهبری در معاهده با غرب، پیمان برجام تنظیم و امضا شد. مردم دیدند که با وجود آزادی مذاکره‌کنندگان و با وجود امضای معاهده‌ای مخالف گفتمان اصلی انقلاب اسلامی، طرف آمریکایی چطور دست ایران را خالی گذاشت. حال این جریان که دیگر در عرصه‌ی سیاسی به جریان «تًکرار» نام گرفته است، در میان مردم آبروی خود را از دست داده و نمی‌تواند بار دیگر به طور علن و آشکار به حمایت از فرد یا افرادی بپردازد.نگهبانیعامل دیگر چیدمان یک طرفه انتخابات اخیر، ساز و کار نامناسب شورای نگهبان است. با وجود گذشت ۴۲ سال از زمان تاسیس شورای نگهبان، هنوز روند اعمال نظر اعضای شورای نگهبان به گونه‌ای است که حتی نمی‌توان برروی اعمال نظرهای گوناگون این شورا تحلیلی داشت. شورایی که فردی را برای انتخابات مجلس ۹۸ رد، اما همان فرد را برای انتخابات ریاست جمهوری ۱۴۰۰ تایید می‌کند. شورایی که هنوز با معیارهای توصیف‌پذیری مانند مدیر بودن و یا مدبر بودن می‌خواهد افراد را بسنجد. شورایی که با نحوه‌ی رای‌گیری مخفیانه خود نمی‌تواند بر روی نتیجه حاصله از رای‌گیری مذاکره کند. شورایی که هنوز نمی‌داند آیا باید مصلحت را در رای‌های خود دخیل کند یا خیر؟ البته شایعاتی مانند نفوذ برخی از اعضای شورای نگهبان بر دیگران صحتی ندارد و به طور ماهیتی با وجود چنین سبکی از رای گیری در شورا نمی‌توان اعمال نفوذی را در رای‌گیری‌ها متصور بود اما وجود سازوکارهای شفاف همراه با معیارهای مشخص اندک انتظاری است که قشر نخبگانی کشور از این شورا انتظار دارند. شورا باید در قبال عدم احراز صلاحیت‌ها پاسخگو باشد اما با چنین روش و منشی پاسخگویی امری محال است.زنگ آخرسخن آخر اینکه نرخ مشارکت پایین در دنیا امری مذموم نیست. برای مثال، طی صد سال اخیر، یعنی از ۱۹۲۰ الی ۲۰۲۰، در ایالات متحده که کوس دموکراسی آن‌ها گوش آسمان را کر کرده‌است، نرخ مشارکت بین ۵۰ درصد تا ۶۵ درصد در نوسان بوده‌است و حتی در دو انتخابات به زیر ۵۰ درصد نیز رسیده‌است. در اصل نرخ‌های مشارکت ۷۹ درصدی و ۸۵ درصدی در این کشورها رویایی است که در خواب‌های شبانه‌شان نیز نمی‌بینند. نرخ مشارکت ۳۳.۹ درصدی در انتخابات اخیر فرانسه شاهد مثالی است بر مشارکت‌های فوق پایین در کشورهای دارای ادعای غربی اما در کشور ما اوضاع متفاوت است؛ در ایران مشارکت برای ما یک اصل است. حکومت ایران به طور ذاتی «جمهوری اسلامی» است؛ نه یک کلام کمتر و نه یک کلام بیشتر. در حکومت جمهوری اسلامی رای مردم و مشارکت مردم در ایجاد آینده خود موضوعیت دارد. حضور مردم در انتخابات اثباتی است برای میراث خمینی کبیر، اثباتی است بر آنچه معمار انقلاب اسلامی بر وجود آن تاکید داشته‌است. لذا این نرخ مشارکت پایین زنگ خطری است که نباید نادیده گرفته شود. نادیده گرفتن عدم حضور مردم به معنای نادیده گرفتن عبارت «جمهوری اسلامی» است. مسئولین کشوری و لشکری باید این عدم حضور را مورد کنکاش قرار دهند و برای جلب رضایت عمومی مردم تلاش مضاعف نمایند.صادق علی‌یاری | کارشناسی مکانیک