نبرد در مزرعه‌ی آفتابگردان ون‌گوک!

lebanon فیلم لبنانیادداشتی کوتاه بر فیلم «لبنان» ساخته‌ی «ساموئل مائوز» کارگردان اسرائیلیدر همین ابتدا باید اعتراف کنم به معنای واقعی کلمه «شگفت‌زده» شده‌ام. بهتر است بگویم «لبنان» بهترین فیلم ضد جنگ مدرنی است که تا به حال دیده‌ام.ساموئل مائوز با فیلم «لبنان» جایزه‌ی «شیر طلایی» ونیز را در سال 2009 دریافت کرده، و عجیب است که چرا این فیلم کم‌نظیر تا کنون معرفی نشده است. فیلم با یک سکانس ثابت اما بلند در یک مزرعه‌ی آفتابگردان شروع می‌شود. سبزیِ برگ‌های گسترده و زردی خورشید آفتابگردان‌ها دو/سوم تصویر دوربین را اشغال کرده‌اند و آن یک‌سوم باقیمانده آسمان یک‌دست و نیلی است. این تصویر می‌تواند یادآور مزرعه‌ی آفتابگردان ون‌گوک باشد. ون‌کوگ رنگ زرد را رنگ زندگی می‌دانست، برای همین معتقد بود که آزاردهنده است! شاید عجیب باشد که واسیلی کاندینسکی، پدر هنر انتزاعی، درباره‌ی تابلوی دوازده‌دایره‌ی خود می‌گوید: «سبز، آرام و حاکی‌ از قدرت درون است. آبی عمیق و ماوراء طبیعی‌ست، اما زرد می‌تواند گرم، هیجان‌انگیز، گاهی آزار دهنده و شاید کاملاً مجنون یا خودمانی باشد!»پس بی‌دلیل نیست که ورودی یک فیلم جنگی، مزرعه‌ی زرد آفتابگردان انتخاب شده است. این همه ضد و نقیض؟ زندگی و گرما، هیجان، آزار، جنون!پس تکلیف انسانی که نمی‌تواند فشار رنگ زرد را تاب بیاورد چیست؟ سکانس دوم بلافاصله در یک تانک فیلم‌برداری شده است. در همان ابتدا یک جمله‌ی عبری به این معنا داخل بدنه‌ی تانک دیده می‌شود: «این انسان است که مقاوم است. تانک فقط تکه‌ای آهن است.»اما این‌طور نیست. انسان حتی اگر در جنگ زنده بماند، مُرده است و تانک حتی اگر منفجر شود، در موزه‌های جنگ همواره زنده خواهد ماند.بزنگاه تاریخی فیلم سال 1982 است. زمانی که جنگ اول بین لبنان و اسرائیل (یا عملیات صلح برای جلیل) اتفاق می‌افتد. نیروی هوایی اسرائیل شهرهای جنوبی لبنان را بمباران کرده است و حالا یک دسته‌ی پیاده، به همراه یک تانک پشتیبانی قرار است به منطقه اعزام شوند و پاکسازی را آغاز کنند. برای اینکه تانک در این فیلم تبدیل به یک شخصیت می‌شود، باید بدانیم که تانک «مرکاوا» چیست. مرکاوا در زبان عبری به معنی «ارابه» است. نوعی تانک بسیار ایمن و پیشرفته که برعکس تمام تانک‌ها، موتورش در جلو طراحی شده تا سرنشینان هنگام اصابت تیر یا آرپی‌جی ایمن باشند. با این حال بخش زرهی جلوی بدنه نیز مقاوم است تا در جنگ آسیب نبیند. موتور تانک بسیار قوی است و به سختی از کار می‌افتد. تمام این اطلاعات برای درک درست این فیلم مهم هستند، اما مساله‌ای که از همه مهم‌تر است و شگفتی و تحسین مرا برانگیخته، این است که این تانک دارای دوربین 360 درجه عکاسی است و کارگردان، هوشمندانه، از همین دوربین برای ثبت فیلم استفاده کرده است. مخاطب در تمام مدت فیلم درون تانک است و تصاویر ویرانه‌ها و پاکسازی و جنگ را از دوربین داخل تانک می‌بیند. به همین دلیل یک‌نوع هم‌ذا‌ت‌پنداری عمیق و انسانی بین سرنشینان تانک مرکاوا و بینندگان فیلم شکل می‌گیرد.تصاویر شهر مخروبه و انسان‌های شکسته و نابودشده بسیار قدرتمند است. دوربین تانک به چپ و راست و بالا و پایین می‌رود و عکس‌هایی ثبت می‌کند که هیچ‌گاه از حافظه‌ی ما پاک نخواهد شد.شخصیت‌های فیلم انسان‌های مدرن معمولی هستند که ارتباطی با خشونت ندارند. مسئول تانک(شموئیل) آن‌چنان بی اعتماد به‌نفس است که توانایی دستور دادن ندارد. فرمانده دسته‌ی پیاده در ظاهر خشن است اما در سکانس‌هایی بی‌نظیر، رو و خوی انسانی خودش را نشان می‌دهد. مسئول تیربار تانک پسرک جوانی است که از کشتن بیزار است و حالا می‌بایست پشت یک تیربار قاتل بنشیند و به دستورات مافوق گوش دهد. راننده‌ی تانک پسرکی با سن کم است که دلش برای مادرش تنگ شده. این فیلم مرا به‌یاد «نجات سرباز رایان» می‌اندازد، هنگامی‌که فرمانده (تام هنگس) به درددل می‌افتد و می‌گوید پیش از جنگ معلم بوده است! شاید شخصیت‌های فیلم لبنان نیز هرکدام پیش از جنگ شغل‌های شریفی داشته‌اند. اما جنگ؟در سکانس پایانی ما دوباره به مزرعه آفتابگردان ون‌گوک برمی‌گردیم، اما این‌بار با یک تانک مرکاوا که خودش را وسط سبز و زرد زندگی انداخته است. تصویری استعاری از جهانِ زیبایی که در آن زندگی می‌کنیم و آن‌را به جنگ آلوده‌ایم!ساموئل مائوز هنگام دریافت شصت و ششمین جایزه شیر طلایی ونیز گفت: « من این جایزه را به هزاران نفری تقدیم می‌کنم که در سراسر جهان همانند من صحیح و سالم از جنگ بازمی‌گردند. ظاهراً مشکلی ندارند، کار می‌کنند، ازدواج می‌کنند و بچه‌دار می‌شوند، اما خاطرات جنگ با آن‌ها می‌ماند و همیشه روحشان را می‌آزارد.»به نظر می‌رسد ما بیش از هر زمانی نیاز به ادبیات و سینمای «ضد جنگ» داریم.دیدن این فیلم را به همه دوستان عزیزم پیشنهاد می‌کنم.بیست و یکم مردادماه هزار و چهارصد و دواسماعیل سالاری/ رشت