نقد حکومت چگونه باید باشد

تجربه نشان داده انتقاداتی که به حکومت می‌شود هیچ تاثیر مثبتی بر زندگی مردم ندارند. مثلا چه کسی دیده که این نقدها (مثل نقد آقای رنانی که در مطلب قبل به آن پرداختیم) باعث شود قیمت گوشت یا اجاره‌ی مسکن در بازار تثبیت شود یا یک مسئولی در تصمیماتش تجدید نظر کند. این نقدها آنقدر انتزاعی و کلی، رویاپردازانه و دور از واقعیت هستند که نه شنیده می‌شوند و نه تاثیری جز پراکندگی اذهان جامعه دارند. لذا نباید تصور کرد که هر کسی که به جمهوری اسلامی نقدی کرد، یا مثل عمده‌ی جماعت روشنفکر در حال چس ناله و ترویج ناامیدی بود، جانب «حقیقت» است و دیگران مواجب بگیر حکومت. حقیقتی که مردم به طور روزمره و عیان با آن مواجه هستند حکومت است و نه مطالب این اشخاص.پس ابتدا باید مشخص کنیم که فرق میان نقدی که به اشخاص وارد می‌شود با نقد از حکومت چیست. اشخاص را ما به این دلیل نقد می‌کنیم که باعث پراکندگی و آشفتگی افکار عمومی می‌شوند. صحبت‌های پراکنده حواس‌ها را هم پرت می‌کند و در نگاه تصمیم‌گیرندگان اختلال ایجاد می‌کند. یا ممکن است حواس‌ها را، به خصوص حواس آنهایی که تصمیمات مهمی قرار است بگیرند، روی جنبه‌هایی از مساله منحرف کند که ضرورتی ندارد یا غیرعملی است. نقد حکومت با نقد اشخاص تفاوت دارد. حکومت صاحب قدرت است و قدرت اگرچه به نظر هابز «شرّ» است، یعنی هر انسانی به طور طبیعی دوست دارد آزاد باشد و کمال خود را در آزادی می‌بیند و در عین حال دوست دارد آزادی دیگران را محدود کند و بر آنها تسلط پیدا کند، اما برای اجتناب از شر بزرگتر که اسارت و فقر و پریشانی و ترس و مرگ است، ناگزیر به پذیرش این هستیم که از بخشی از آزادی خود صرف نظر کرده، کسانی به نمایندگی از مردم قدرت را در دست داشته باشند (این نمایندگی نباید با دموکراسی اشتباه گرفته شود - بلکه به معنی تجلی یا واگذاری و احاله‌ی قدرت). به خصوص در زمانه‌ی حال، کیان و استواری کشور ایران و آرامش و امنیت مردم در گروی تقویت و تمرکز قدرت است و نه تضعیف و پراکندگی آن.حال ببینیم نقد قدرت چگونه باید باشد. آیا مثل براندازان باید نقد «وجودی» به حکومت وارد کنیم. نقد وجودی مستقیما هستی حکومت را نشانه می‌گیرد و واضح است که هیچ قدرتی حاضر نیست از وجود خودش صرف نظر کند و طبیعی است که هر سیستمی، و حتی هر نوع موجود زنده‌ای، اول برای بقای خودش تلاش می‌کند و دستاورد نقد وجودی صرفا برانگیختن واکنش از سوی حکومت است.فراوانی نقد وجودی به حکومت در ایران به قدری چشمگیر است که حکومت در همین «واکنش‌ها» به تلاش برای بقای خود ادامه می‌دهد و فرصت اتخاذ رویکرد عقلانی پیدا نمی‌کند.همچنین نقد وجودی به قدری فراگیر است که حتی از سوی کسانی که خودشان در حکومت مسئولیتی داشته و در همین حکومت به جایی رسیده و چه بسا در وضع وخیم اقتصادی کنونی شریک جرم به حساب می‌آیند روا داشته می‌شود و اولین تاثیر این نقدها «نادیده گرفته شدن» آنهاست.لذا این نقدها در نهایت به صورت «من با اینها موافق نیستم» و جدا کردن حساب شخصی خود از حکومت و رفع اتهام در دادگاه افکار عمومی در می‌آید که شخص منتقد صرفا گفته باشد «من که همون موقع گفته بودم». طبیعتا این نقد نه به درد بهبود وضع کشور می‌خورد و نه ارزش توجه دارد و نه به لحاظ محتوی مهم است چون با نیت شخصی نوشته شده.مساله‌ی دیگر در نقد حکومت این است که باید منصفانه باشد. نقد منصفانه باید منطبق بر وضعیت حال باشد و نه وضع آرمانی. نقد امثال رنانی منطبق بر وضع آرمانی است. مثلا هیچ شکی وجود ندارد که اگر برجام منتهی به بهبود مشکلات مملکت میشد کسی با آن مخالفتی نمی‌کرد. اما این افراد منتقد خود را در وضعیت حال یا وضعیت واقعی، یعنی وضعیت حاکم یا شخصی که قدرت در دست اوست نمی‌بینند و صرفا از آرزوهای محال خود سخن می‌گویند. پس طبیعی است که این نقد نیز فاقد هر گونه خروجی مثبتی است و از سوی شخص انتقادشونده پذیرفته نمی‌شود.نقد باید به گونه‌ای باشد که حاکم را میان گزینه‌هایی که در پیش رو دارد مخیّر کند، و نه گزینه‌های خیالی و دور از دسترس یا گزینه‌هایی که نیازمند سفر در زمان و بازگشت به گذشته هستند، یا گزینه‌هایی که از حدود اختیارات او خارج هستند.برای ارائه‌ی نقد خوب باید تاریخ و فرهنگ ایران را بشناسیم. کسانی که بیشتر عمرشان را در آمریکا زندگی کرده‌اند و حتی همانجا متولد شده‌اند هیچوقت چنین درکی ندارند. تاریخ به عنوان یک سند مکتوب و یک تجربه‌ی ارزشمند نشان می‌دهد که در سراسر ادوار تاریخ ایران، هر زمان که تشتت یا پراکندگی قدرت وجود داشت، مثل دوران ملوک الطوایفی یا دوران مابین تضعیف صفویه و به قدرت رسیدن آغامحمدخان، یا دوران مشروطه که نخست وزیرهای متعدد با فاصله‌ی چند ماه قدرت را در دست داشتند، و نیز دوران مصدق، هرج و مرج و فقر و ناامنی وجود داشت و احتمال تجزیه‌ی کشور یا دخالت بیگانگان بیشتر بود. متمرکز شدن تمامی قدرت در حکومت مرکزی بهترین و موثرترین شیوه‌ی اداره‌ی مملکت ایران است.پس نقد خوب نباید موجب تشدید دامنه‌ی مخالفت‌ها و پراکندگی افکار تصمیم گیرندگان و انحراف اذهان شود.اما آیا در تاریخ ایران نقد هم داشته‌ایم. در ادبیات فارسی ارتباط سخن سرایان نامی با حکومت عموما به دو شکل مدح و هجو است یعنی در ظاهر نقد نداریم. هجو در بیشتر مواقع صرفا یک انتقاد شخصی است و به ارتباط شخصی حاکم با فرد ربط دارد و در پاره‌ای از موارد نقد وجودی است (نقد ناصرخسرو به غزنویان) که از اساس نوع حکومت را زیر سوال می‌برد. اگرچه وقتی تعداد هجویات علیه یک حاکم زیاد شود احتمالا نشان از آن دارد که حاکم یک شخص خودسر و هوسران است و این خود نشانه‌ی نارضایتی عمومی است اما تعداد این موارد خیلی کم و شاید کمتر از انگشتان یک دست است.مدح نیز معمولا شخصی است اما مدحیاتی هم وجود دارد که جنبه‌ی انتقادی دارند. سعدی یکی از این منتقدان است که به اشتباه تصور می‌شود مدحیاتش صرفا ستایش قدرت بوده.فارس در بحبوحه‌ی حمله مغول برخلاف خراسان به دلیل حاکمان خردمندی که داشته نسبتا آسوده بوده و از این رو سعدی در انتقاداتش این مساله را همواره مد نظر دارد که امنیت و آسایش مردم مرهون وجود چنین حاکمانی است. به دفعات حاکم را سایه‌ی خدا بر سر مردم دانسته:اقلیم پارس را غم از آسیب دهر نیست / تا بر سرش بود چو تویی سایه‌ی خداو صاحبان قدرت را از پراکندگی (عدم تمرکز قدرت - اینکه هر کسی ساز خودش را بزند) بیم می‌دهد (در شکل دعای خیر):غم از گردش روزگارت مباد / وز اندیشه بر دل غبارت مبادکه بر خاطر پادشاهان غمی / پریشان کند خاطر عالمیدل و کشورت جمع و معمور باد / ز ملکت پراکندگی دور بادسعدی یک ستایش دارد برای امیر انکیانو ایلخان مغول که عین نقد است. یعنی در کل قصیده ابدا احساس نمی‌کنیم که او پادشاه را ستایش کرده باشد. سلطان را موعظه می‌کند که دنیا ناپایدار است و اگر امروز تو در اوج قدرت هستی دیری نمی‌پاید که اوضاع دگرگون شود. پس به جای آنکه به این عمارت چند روزه دلخوش کنی به فکر جهان آخرت باش که سرای جاویدان است. سراسر قصیده اندرز است. اما اندرز سعدی همان نقد اوست. مثلا می‌گوید:به نقل از اوستادان یاد دارم / که شاهان عجم کیخسرو و جمز سوز سینهٔ فریاد خوانان / چنان پرهیز کردندی که از سمنقدی که سعدی می‌کند از این جهت منصفانه است که خود را در مقام موعظه‌دهنده یا منتقد جای نمی‌دهد. نصایح اخلاقی را به گونه‌ای بیان می‌کند که انگار خودش را نیز مخاطب قرار می‌دهد. در واقع از موضع مشترک که موضع انسانی و اخلاقی است نقد می‌کند. و در عین حال به پادشاه اخطار می‌دهد که نقد من از مدح مدعیان برای حفظ حکومت تو موثرتر است:حرامش باد ملک و پادشاهی / که پیشش مدح گویند از قفا ذمنقد سعدی از این جهت موثر است که ابتدا گزینه‌های پیش روی حاکم را ارائه می‌دهد و راه بهتر را به او نشان می‌دهد و بعد او را به گونه‌ای مدح می‌کند که گویی راه بهتر را خودش قبلا گزیده است:جهان‌سالار عادل انکیانو / سپهدار عراق و ترک و دیلمکه روز بزم بر تخت کیانی / فریدونست و روز رزم رستماین روش تربیتی مشابه زمانی است که یک مادر به جای آنکه از موضع امر و نهی کودک خود را خطاب کند و بگوید «برو مشقهات رو بنویس»، به او می‌گوید «آفرین پسرم که مشقهات رو میخای بنویسی». در این شعر هم پادشاه انگار همانگونه رفتار می‌کند که کیخسرو و جم یا فریدون و رستم (شخصیت‌های قدرتمند مثبت در کتاب شاهنامه).در شعری دیگر در بوستان در ستایش ابوبکر بن سعد بن زنگی مجددا همین شیوه را به کار می‌گیرد.ابتدا دلیل مدح را اینگونه بیان می‌کند:مرا طبع از این نوع خواهان نبود / سر مدحت پادشاهان نبودولی نظم کردم به نام فلان / مگر باز گویند صاحبدلانکه سعدی که گوی بلاغت ربود / در ایام بوبکر بن سعد بودسعدی خیلی استادانه مقام خود را بالاتر از پادشاهان عنوان می‌کند (کما اینکه امروز هم ما به واسطه‌ی سعدی با این حاکمان آشنا می‌شویم) و در واقع بی‌نیازی خود را از مدح بیان می‌دارد. پس نیت او از این مداحی انتقادی در اصل آسایش مردم است و مساله شخصی نیست:هم از بخت فرخنده فرجام توست / که تاریخ سعدی در ایام توستو بعد در استدلالی که خیلی به نیچه شبیه است اخلاق درویشان را از اخلاق شاهان متمایز می‌کند. گدا اگر تواضع می‌کند چاره‌ی دیگری ندارد چون در موضع قدرت نیست. اما تواضع اگر از پادشاه سر بزند نیکوست. همین استدلال سبب می‌شود که شخصی که در قدرت است تمایل بیشتری به کارهای پسندیده یا عام المنفعه پیدا کند:گدا گر تواضع کند خوی اوست / ز گردن فرازان تواضع نکوستدر سراسر شعر به همین ترتیب ترکیبی از ستایش و هشدار که روش تربیتی سعدی است (همانند روش‌های مدرن تربیتی) می‌آید که با یک دست توجه حاکم را با مدح جلب می‌کند و با دست دیگر او را نسبت به روش حکمرانی هشدار می‌دهد و پس می‌راند. نه آنچنان تلخ است و از موضع بالا که حاکم را صرفا در موضع واکنشی و دفاع از خود قرار دهد (مشابه تمام منتقدان جمهوری اسلامی)، و نه آنچنان چاپلوسانه است که او را غرق در غرور و تکبری کند که در اثر قدرت به دست می‌آید و حاکم از تمام خطراتی که در پیش روی حکومت اوست بی‌خبر می‌ماند.سعدی می‌داند که قدرت مساله‌ای گریزناپذیر است. اگر این حاکم برود حاکم دیگری جایگزین او می‌شود که ممکن است بهتر باشد یا بدتر. اگر حاکم جایگزین شخصی با اراده‌ی ضعیف باشد پراکندگی در کشور زیاد می‌شود و اوضاع مردم نابسامان می‌شود. پس بهتر است که حاکم شخصی قوی باشد و بتواند بر همه‌ی امور مسلط شود.قدرت همانطور که هابز می‌گوید یک تمایل ذاتی در میان انسان‌هاست یعنی انسان‌ها به طور ذاتی دوست دارند که بر دیگران مسلط باشند. اما آسایش اکثریت (خلق) در گروی آن است که حاکم اولا قوی باشد، دوما برای حفظ حکومت خودش هم که شده اخلاقی عمل کند و به پایدار ماندن قدرتش غره نشود.به نوبتند ملوک اندر این سپنج سرای / کنون که نوبت توست ای ملک به عدل گرای