اخلاقِ مغز

"تصور کنید فردی شخصی را به قتل می رساند. به طور معمول، ما معتقدیم مجازات او باید متناسب با گناهش باشد."البته باید در نظر بگیرید تعریف ما از گناه، ناشی از مفهوم اختیار است؛ به این معنا که فرد حق انتخاب برای انجام ندادن آن عمل را داشته است.اما اگر این فقط یک طرف ماجرا باشد، چه؟! اگر فرد اختیار چندانی نداشته باشد، آن وقت چه طور؟!به طور معمول وقتی ما به اخلاقیات می نگریم، ناخودآگاه می دانیم چه منظوری داریم. اما از طرف دیگر، با توسعه و پیشرفتِ علم عصب شناسی، ما به درکی بهتر از کارکردِ مغز و نحوه تصمیم گیری آن دست یافته ایم که مفهوم اختیار را کم رنگ تر کرده است. مثلا دانستن این واقعیت که افراد پس از آسیب های مغزی، رفتارِ بمراتب متفاوت تری دارند، بما نشان می دهد اخلاقیات بسیار شکننده تر از آن هستند که تصور می کردیم. اصول اخلاقی نه تنها چیزی جدا از مغز نیستند، بلکه به شدت به این دستگاهِ محاسباتیِ یک و نیم کیلویی درون جمجمه ما وابسته اند. برای درک بهتر، به مثال زیر توجه کنید؛مردی متاهل به طور ناگهانی، رفتار جنسی اش تغییر می کند و به کودکان تمایل نشان می دهد. او اقدام به جمع آوریِ تصاویر جنسیِ مربوط به کودکان کرده، حتی دختر خوانده اش را نیز مورد آزار قرار می دهد. همزمان، او از سردردهای مزمن شکایت می کند و نهایتا برای مداوا به پزشک مراجعه می نماید. اسکنِ مغز او، وجود توموری بزرگ در لوب پیشانی را نشان می دهد. وی برای برداشتن تومور مورد جراحی قرار گرفته و تمایلات جنسی اش پس از آن به حالت عادی باز می گردد.این یعنی؛ "وقتی تغییری در مغز روی می دهد، خودِ ما هم تغییر می کنیم."هرچند این مثالی بسیار دراماتیک بود، اما بسیاری از فعالیت های روزمره مردم باعث تغییر احساسات و تصمیم گیری ها می شوند؛ مثلا تحریک شیمیایی مغز با نیکوتین، الکل، و انواع داروها. بنابراین هر بحثی در حوزه اخلاقیات و تصمیم گیری، باید به ریشه های عصب شناسی نیز توجه کند.البته بیشترِ آنچه در مغز اتفاق می افتد، خارج از دسترس ماست؛ مثلا حرکت دادن دست که بنظر بسیار ساده و بدون زحمت می آید، شامل مجموعه عظیمی از فعالیت های مغزی است. این امر به شکل مشابهی، در مورد احساسات ما و اینکه حس می کنیم چه چیزی از نظر اخلاقی درست یا غلط است نیز صدق می کند. هر کُنشی، یعنی مجموعه ای از فعالیت های الکتریکی در نورون ها‌. این درحالیست که ما فقط نتیجه نهایی را می بینیم. در واقع ذهنِ خودآگاهِ ما، تنها بخشِ کوچکی از چیزی است که در مغزمان رخ می دهد. تصمیم گیری در مورد درست و غلط بودن یک عمل هم توسط ناخودآگاه صورت می گیرد و به خودآگاه تحویل داده می شود.اگر واقعا اختیار وجود دارد، پس بازیگری بسیار کوچک و کم اهمیت است، زیرا ژن ها و محیط (دوران جنینی درون رحم مادر و دوران کودکی) با وجود این که توسط خودتان انتخاب نشده اند، اما به مغزتان شکل داده اند و تعیین کننده بخش زیادی از آینده شما هستند. اختیار فقط می تواند واسطه ای در این بین باشد. شاید اگر مجرمی را ببینید که مرتکب جرم وحشتناکی شده باشد، بگویید:"من هیچوقت از روی اختیار، این عمل را انجام نمی دهم."اما بدانید؛ مغز شما و او یکی نیستند. شما از نظر عصب شناسی نمی توانید خود را جای او قرار دهید، چون ژن های او را نداشتید، یا وقتی درون رحم مادرتان بودید کوکائین در خون او نبود، یا در دوران بچگی مورد سواستفاده قرار نگرفته اید. این موضوع، سیستمِ قضایی را در وضعیتی عجیب قرار می دهد. زیرا هرچه بیشتر در مورد رفتارِ انسانی می آموزیم، بهتر درک می کنیم که چطور مغزِ انسان به وضعیتِ کنونی خود رسیده است؛ یعنی مجموعه ای پیچیده و درهم تنیده از ژنتیک و محیط. حال در مورد هر جرمی ابتدا باید این پرسش مطرح شود:آیا فردِ مجرم مقصر است یا ژن ها و محیط پیرامونش؟! اما این سوال معنای چندانی ندارد زیرا ما قادر به تفکیک این مسائل از هم نیستیم.دیوید ایگلمن نویسنده کتاب مغزتنها راه نجات از این وضعیتِ بغرنج، آینده نگر بودن است. نه اینکه به گذشته نگاه کنیم و بپرسیم "آیا امکان دارد بتوانیم این کلافِ سردرگم ژن و تجربه را برای یافتن مقصر باز کنیم!" بلکه باید بپرسیم "از حالا به بعد با این مغز چه کنیم؟!" از دیدگاه دستگاهِ قضایی، پرسش درباره علتِ تقصیر، اشتباه است. مهم نیست شخص چگونه به این نقطه رسیده است. سیستم قضایی باید بگوید با توجه به آنچه پیش روی ماست، یعنی یک مغزِ تبهکار، حال برای ارزیابیِ احتمالِ ارتکابِ مجددِ جرم چه میتوانیم بکنیم؟در این موقعیت، آمار و ارقام بیش از آنچه تصور کنید، قدرتمند هستند. وقتی افرادی که از زندان آزاد شده اند را برای مدت یکسال دنبال کنید تا ببینید کدامشان مجددا مرتکبِ جرم می شوند، می توانید فاکتورهایی را بیابید که قدرت پیشگویی خوبی دارند. شاید کسی بگوید وارد کردن علم به دستگاه قضایی و تعیینِ مجازات، انسانی نیست. ولی سوال این است: انسانی در مقایسه با چه؟! در مقایسه با سیستم بدِ فعلی؟! در سیستم کنونی، افرادِ خوش قیافه مجازات کمتری نسبت به افرادِ بدقیافه می گیرند. اقلیت ها مجازات های سنگین تری نسبت به اکثریت دریافت می کنند. امروزه ما درک بیولوژیکیِ بهتری از دلایلِ رفتار افراد داریم، اما این مساله قرار نیست کسی را از جرمش مبرا کند. کماکان نیاز است افرادِ خطرناک از جامعه دور نگه داشته شوند. اما دلیل قانونی شکنی افراد، بسیار متفاوت است. بعضی ها باید مدت کمتری در زندان باشند، بعضی دیگر، مدتی طولانی تر؛ و همچنین بعضی دیگر که نیاز به کمک ما دارند. یک ارزیابی نشان می دهد یک سوم افرادِ درون زندان ها دچار مشکلاتِ روانی هستند. به همین خاطر، بعضی فعالین در حال ایجاد سیستم قضایی سلامتِ روان هستند چون دریافته اند کمک به مجرمانِ دچار بیماری، هم انسانی تر و هم به لحاظ اقتصادی بصرفه تر است. این به طور کلی یعنی مجازات باید متناسب با مغز مجرم باشد.موضوع این نیست که هیچکس از نظر اخلاقی در قبال اعمالش مسئولیت ندارد، بلکه سوال درباره تقصیر، پرسش اشتباهی است. نه اینکه مجرم رها شود، بلکه باید این سوال را بپرسیم؛ چه مجازاتی می تواند بیشترین فایده را داشته باشد؟! این البته در اساس چیز جدیدی نیست. سیستم قضایی کنونی ما بین جنایت از روی هیجان با قتل برنامه ریزی شده براساس نقشه قبلی تفاوت قائل می شود. زیرا درک می کند که احتمال تکرار جنایت از روی هیجان بسیار کمتر است؛ درحالیکه قتل برنامه ریزی شده بسیار خطرناک تر می باشد. مجموع این دلایل باعث می شود وقتی از نتایج علمی جدید آگاه می شوید، دیگر باورِ آن توهمِ اختیار و آزادی در تصمیم گیری، برایتان مشکل باشد.دیوید ایگلمن – استاد عصب شناسی دانشگاه استنفوردمنبع: https://bit.ly/3cLF4a9