فلسفیدن و عشق

یادداشتی به مناسبت روز فلسفهراسل، فیلسوفِ معتدلِ انگلیسی، فلسفه را فضای تاریک بینِ «علم» و «دین» تعریف می‌کند. به این ترتیب فلسفه مجموعه‌ای از پرسش‌های ذهنِ جستجوگرِ بشر است که نه علم بدان پاسخ گفته و نه دین دلایل منطقی برای آن‌ها ارایه کرده است. تعریفِ راسل، مفهومِ مدرن‌تری از فلسفه را بیان می‌کند. در معنای باستانی فلسفه با علم تفاوتی نداشت و کمی بعدتر افلاطون «هندسه» و «علوم سیاسی» و ارسطو به صورت مکتوب «متافیزیک» و «ادبیات» را هم به فلسفه افزود. کم‌کم تمامِ فضای بکرِ اندیشه در هر علومی به فلسفه ترجمه شد.قرن‌ها بشر به دنبالِ «جوهر» اشیا بود. اولین جرقه‌های فلسفه در یونانِ باستان به وقوع پیوست. اغلبِ فلاسفه «تالس» را به عنوانِ اولین فیلسوفِ جهان در تاریخِ فلسفه معرفی می‌کنند. تالس وقتی جوان بود از یونان به مصر سفر کرد. در مصر دید که وقتی رود نیل پیشروی می‌کند، باعث حاصلخیزی می‌شود و بعد از عقب رفتنش گیاهان رشد می‌کنند. به همین دلیل گفت «آب» جوهر همه‌ی مواد است. اولین جرقه‌های هندسه نیز در مصر به وقع پیوست. آن‌جا بود که تالس توانست برای اولین بار ارتفاعِ اهرام ثلاثه را اندازه بگیرد. او صبر کرد تا خورشید به جایی برسد که ارتفاعِ قد خودش با سایه‌اش برابر شود. در همان لحظه طولِ سایه‌ی هرم را اندازه گرفت که برابر با ارتفاع آن در آن لحظه بود.در آن زمان در مصر، مردم در این حد ریاضی و هندسه بلد بودند که بتوانند زمین‌های کشاورزی‌شان را تقسیم و مرزبندی کنند. تالس هندسه‌ی اولیه‌ی را از کشاورزان مصر آموخت و ارتقا داد و به یونان آورد. بعدها کسانی مانندِ فیثاغورث ریاضیات را گسترش دادند.فلاسفه‌ی غرب معتقدند که تالس اولین فیلسوف جهان است. او حدودا ً600 سال پیش از میلاد مسیح به دنیا آمد. اما فلاسفه‌ی شرق معتقدند که در شرق قبل از تالس کسانی مثل بودا و کنفسیوس و زرتشت هم وجود داشتند که بین 800 تا 1000 سال پیش از میلاد مسیح می‌زیستند.نویسندگانِ تاریخ تمدن معتقدند یونانی‌ها دیرتر از مصری‌ها و ایرانی‌ها «خط» را آموختند. فینیقی‌ها به یونانی‌ها خط را یاد دادند، اما یونانی‌ها بودند که اولین کتاب‌های فلسفی را نگارش کردند.کتاب‌های مهابهارات و رامایانا در هند و اوستا در ایران پیش از ایلیاد و اُدیسه مکتوب شدند، اما آن‌طور که محتوایِ اثرِ هومر آغازگرِ بحث فلسفی در یونان شد، کتب مهابهارات و یا اوستا نشدند. شاید نگارشِ کتاب‌های افسانه‌ای و داستانی به صورت نمایشنامه اولین جرقه‌های اندیشه را در یونان باستان زده باشد.فلاسفه به دلیلِ داشتنِ اندیشه‌های متفاوت اغلب از جامعه طرد می‌شدند. اولین شهیدِ فلاسفه سقراط بود که شورای شهر آتن او را به «کفر» و «از راه به‌در کردن جوانان» متهم کردند و مرگ او با نوشیدنِ اجباریِ جامِ شوکران رقم خورد. اما تاثیر تفکرات سقراط بعدها توسطِ کسانی مانند افلاطون و ارسطو و رواقیون و کلبیون به تمام اروپا گسترش یافت. مسیحیان در اروپا فلسفه‌ی افلاطون را بسط دادند و فلاسفه‌ی مسلمان در آسیا همچون فارابی و ابن‌سینا، کتب ارسطو را ترجمه کردند و مبنای تفکرات خود قرار دادند. رواقیون گستردگی بیشتری در جهان داشتند و یکی از آن‌ها توانست مدت کوتاهی پادشاه روم شود. به این ترتیب خونِ سقراط در خاکِ جهان درخت‌های بی‌شماری رویاند. فلاسفه بعدها در مقابله با تفکرات جزمی ادیان، تلفات بسیاری دادند تا در قرون هفدهم و هجدهم میلادی از عصاره‌ی فلسفه، «علم» جدید به وجود آمد. در عصر باروک، فلاسفه‌ی خِرَدگرا مانندِ رنه دکارت، باروخ اسپینوزا و لایب‌نیتس و فلاسفه‌ی تجربه‌گرا مانندِ جان لاک، دیوید هیوم و جُرج بارکلی فلسفه را رونق دادند و علم کم‌کم در کشورهای مختلف بر دین تسلط یافت و قدرتِ کلیسا به دستِ دانشگاه افتاد. انقلاب‌های فلسفی بزرگی هم در جهان رخ داد که یکی از مهم‌ترینِ آن‌ها انقلابِ فرانسه است. کسانی مانند ولتر و روسو از فلاسفه‌ی پیشگامِ این انقلاب‌های فلسفی بودند. امروزه فلسفه، گرایش‌های علمی‌اش را به خودِ علم واگذار کرده و تمرکزِ خود را روی مباحثِ مربوط به اخلاق، سیاست، زبان و ادبیات گذاشته است.روز فلسفه بر تمامِ دانش‌دوستان مبارک.اسماعیل سالاری