مؤلفه های بنیادین تکامل فرهنگی

در بحث از «تکامل فرهنگی»[1]ابتدا باید پرسید «تکامل» و «فرهنگ» هر کدام چه معنایی دارند. تعریف فرهنگ بسیار دشوار و پرمناقشه است، اما برای بحث کنونی ما، همان تعریفی که ادوارد تیلور از فرهنگ ارائه کرده است، کفایت می ­کند: «فرهنگ یا تمدن، به معنای موسّع آن، کل مجموعۀ پیچیده ­ای از دانش، باور، هنر، اخلاق، قانون، عرف و هرگونه توانایی و عادت دیگری است که انسان، به عنوان عضوی از جامعه، آن را به دست آورده است.»[2] اما «تکامل» چیست؟ تکامل یک اصطلاح فنی است که به طور جدی از قرن 18 و 19 شکل گرفت و به صورت یک سیستم نظریِ نسبتاً منسجم توسط لامارک و داروین مطرح شد. تعریف «تکامل» نیز مانند «فرهنگ» دشوار و مناقشه ­آمیز است و بحثی فنی می­ طلبد، اما همین­ قدر باید به خاطر داشت که ما در اینجا تعابیری چون «کامل­ شدن» یا «حرکتی رو به پیشرفت» را مراد نمی­ کنیم. بلکه منظور ما عمدتاً ناظر به «تطوّر و تحول تدریجی» است.حال باید پرسید «تکامل فرهنگی» چیست؟ در این میان دو شیوه را می­ توان مطرح کرد: یکی از شیوه­ های ورود به بحث، این است که ابتدا از چیستی «تکامل زیستی» و قواعد و مؤلفه ­های آن بپرسیم و همین کار را در عرصۀ فرهنگ نیز مشابه­ سازی کنیم و با سنجش ما به ­ازاءها، یک سیستم مشابه در مورد تکامل فرهنگی ارائه کنیم. این همان کاری است که از زمان داروین هم مطرح بوده و حتی خود داروین نیز دربارۀ تکامل زبان و امور فرهنگی مطالبی مطرح کرده است و بعد از آن، هربرت اسپنسر[3]مباحثی را بیان می­ کند و رفته­ رفته این چارچوب شکل می گیرد، تا اینکه ایدۀ جدیدی توسط زیست­ شناسی به نام ادوارد ویلسون[4] تحت عنوان «زیست‌ جامعه‌ شناسی» [5] مطرح می­ شود که در آن تکامل فرهنگ را نتیجۀ تکامل زیستی می­ داند. او در کتاب معروف خود «در باب طبیعت انسان»[6] می­ کوشد سرشت انسان و جامعۀ انسانی را از طریق «زیست‌جامعه‌شناسی» تبیین کند. استدلال ویلسون این است که تکامل در خصوصیاتی مانند سخاوت، از خودگذشتگی، پرستش و حتی رابطه جنسی، ردپای خود را برجای گذاشته است. به طور کلی، طبق نظریه او، بسیاری از رفتارهای اجتماعی و فرهنگی ما منشأ تکاملی دارند و توسط انتخاب طبیعی (و مؤلفه­ هایی که در تکامل زیستی مطرح است) کنترل می­ شوند و از دل آن چارچوب برآمده ­اند. گویی تکامل فرهنگی در راستای تکامل زیستی است و حتی شاید نتوان میان این دو، تفکیک و مرزبندی خاصی قائل شد.شیوۀ دیگری که برای تکامل فرهنگی می­ توان در پیش گرفت، این است که برای هر سیستم تکامل ­یابنده ­ای، یک تعمیم کلی ارائه دهیم: یعنی مثلاً از زیست­ شناسی الگو بگیریم، یا به لحاظ منطقی تحلیل کنیم که تکامل مدنظر ما در چه سیستم­ های دیگری می ­تواند رخ دهد و در چه گستره ­های متفاوت ­تری از زیست­ شناسی، از جمله فرهنگ، قابل پیاده ­سازی است، و با این قاعده، شرایط تکامل فرهنگی را تعریف کنیم. بنابراین در این پژوهش نخست باید ویژگی­ها و قواعد تکامل­ زیستی را کشف کنیم و سپس به تعمیم­ آن قواعد برای هر چارچوب تکاملی دیگر بپردازیم. در این تحلیل، اصل محرک و به ­وجودآورندۀ حرکت تکاملی، تعادل سیستمی و نیروهای درون سیستم است. به تعبیر دیگر، حالت کنونی سیستم، ناشی از نقطۀ تعادلی انواع نیروها، چارچوب­ ها و قیود سیستم است و آنها هستند که سیستم را به سمت خاصی سوق می­ دهند تا در میان تعارض نیروها به بهینه ­ترین وضعیت خود برسد. این شیوۀ تعریف سیستمیِ تکامل می ­تواند به ما کمک کند. اگر ما تکامل را با شرایط خاصی، ویژگی یک سیستم بدانیم، در فرهنگ نیز همین ویژگی­ ها را می­ توانیم به کار بگیریم.نکته­ ای که در اینجا وجود دارد این است که در درون سیستم­ های تعمیم­ یافتۀ تکاملی، از هویت[7] خاصی به نام همانندساز[8] سخن می ­رود: بدین یعنی که در این سیستم ­ها هویت­ های خاصی در کنار هم شکل می­ گیرند که تلاش می کنند موارد مشابه خود را تکثیر کنند. این همانندسازها نقشی اساسی در چارچوب تکاملی خواهند داشت. در فضای زیست­ شناسی، همانندساز یا تکثیرشونده ­ها را ژن ­ها می ­دانیم. بنا به این توضیحات، می ­توان همین همانندسازها را به حوزۀ فرهنگ نیز تعمیم داد، و زیرساخت ویژه­ ای برای آن تعریف کرد. از آنجا که در حوزۀ زیست­ شناسی نام آن را ژن (یا با تلفظ انگلیسی: ژین[9]) می­ نامند، در گسترۀ فرهنگ نیز واژه ­ای را تعریف می­ کنند به نام «میم یا مم»[10] که ما به ­ازاءِ همانندسازها در عرصۀ تکامل فرهنگی است. مم­ ها نیز مانند ژن­ ها، تکثیر می­ شوند، اما به جای اینکه در موجودات زنده باشند، در «واحدهای فرهنگ»[11] (ایده ­ها، باورها، الگو­های رفتاری و غیره) هستند.واژۀ مِم برای اولین بار در سال 1976 در کتاب ریچارد داوکینز به نام «ژن خودخواه»[12] ظاهر شد و تلاشی بود برای اینکه دریابیم چرا برخی رفتارها در جوامع انسانی، علی‌رغم این‌که از منظر فرگشتی قابل­ تبیین نیستند، کماکان رایج‌ و متداول ­اند. سوزان بلک­مور[13] از پیشتازان نظریۀ ممتیک[14] در همین راستا ایده ­ای دارد مبنی بر اینکه به غیر از فضای زیستی و فرهنگی، فضای سومی وجود دارد به نام فضای سایبورگ:[15] فضایی مرکب از تکنولوژی و زیست. و در آن فضا، همانندسازهای جدید و خاصی وجود دارند که «تیم یا تم»[16]نامیده می­ شوند. و ایدۀ اصلی این نظریه این است که چرخش تاریخ در جهت دست­ به ­دست ­شدنِ سیطره و حاکمیتِ میان این همانندسازها جابجا می ­شود، و تا یک دوره ­ای ژن­ ها بر انسان سیطرۀ خاصی داشته ­اند، اما و بعد از اینکه انسان واجد توانایی­ های فکری گردید، رفته ­رفته سیطرۀ فرهنگی ایجاد شد و فرهنگ توانست عملاً بر ژن­ ها حاکمیت یابد.از دیگر اصولی که باید در سیستم تکاملی تقریر کرد و بدان توجه داشت، شیوۀ وراثت و انتقال ویژگی­ هایی است که سیستم در درون خود پدید می ­آورد. هر سیستمی به مرور زمان در درون خود خصائص جدیدی تولید می ­کند و بدین طریق در سیر تکاملی قرار می ­گیرد، و اگر نتواند این خصائص را به نسل بعدی خود منتقل کند، عملاً سیستم تکامل ­یابنده ­ای نخواهد بود. در واقع، در سیستم زیستی، شیوۀ انتقال ویژگی­ های مهم از طریق ژن ­ها و آمیختگی ژنی صورت می­ گیرد، اما در سیستم­ های فرهنگی انتقال میم ­ها_ به منزلۀ مؤلفۀ پایۀ فرهنگ_ از طریق تقلیدکردن و آموزش یا تلفیقی از اینها صورت می­ گیرد.سؤال مهم در اینجا این است که در تکامل زیستی، آیا تنها راه وراثت، وراثت ژنی است؟ لامارک در اینجا نظریۀ «وراثت ویژگی ­های اکتسابی» را مطرح می­ کند، مبنی بر اینکه امکان دارد یک نسل از انسان­ ها از یک جایی، پدر یا مادر، یک ویژگی را به واسطۀ تکرار، تبدیل به عادت کنند و از طریق عادت­ شدنِ این ویژگی، خود این ویژگی به نسل بعد منتقل شود. البته مخالفت­ های زیادی با این نظریه صورت گرفت و تا مدت­ ها هم مورد بی­ مهری قرار گرفت، اما امروزه مورد توجه نئو-لامارکی­ ها قرار گرفته است و مکانیسم انتقال آن را هم به شیوۀ اپی -­ژنتیک[17] می­دانند و قائل اند که اپی -ژن­ ها می­ توانند ویژگی­ های اکتسابی را در کنار ویژگی­ های ژنی منتقل کنند. به تعبیر دیگر، بر اساس دیدگاه ­های اپی­-ژنتیکی، موسوم به اپی-­ژنتیک رفتاری، تفاوت­ های فردی در شخصیت و رفتار را می توان ناشی از تثبیت ویژگی­ های اکتسابی در ژن­ ها دانست.حال اگر همین مطالب را در عرصۀ فرهنگ نیز بررسی کنیم، آیا انتقال به شیوۀ وراثت ویژگی­ های اکتسابی برای گسترۀ فرهنگی مناسب­ تر و قابل­ تبیین ­تر نیست؟ نکتۀ قابل­ توجه این است که عمدۀ انتقال و وراثت در عرصۀ زیست­ شناسی بین جانداران، انتقالِ عمودی است: یعنی انتقال از والدین و اجداد به فرزندان. اما در شیوه­ های تکثیر و انتقال مِم در عرصۀ فرهنگی، ضمن اینکه شیوۀ عمودی (یعنی یادگیری از والدین به فرزندان) وجود دارد، شیوۀ افقیِ یادگیری از محیط پیرامون و افراد دیگری غیر از والدین نیز مؤثرند. به علاوه، شیوۀ دیگری مشابه همین افقی به نام شیوۀ متقاطع[18] وجود دارد که در آن، علاوه بر محیط­ های پیرامون، انتقال از محیط­ های دوردست و سایر محیط­ ها نیز به فرزند سرایت می­ کند و بدین شیوه، توارث فرهنگی صورت می­ گیرد.----------------------------------------------------*نوشتۀ فوق، مختصری از پژوهش نگارنده به همراهِ بحث ارائه شده توسط آقای سید مجتبی حسینی، در حلقۀ پژوهشیِ گروه فلسفۀ علم پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی است که در اردیبهشت سال 1400، تحت نظارت دکتر علیرضا منصوری برگزار گردید. بدیهی است مسئولیت هر گونه خطا و کاستی بر عهدۀ نگارندۀ متن است.[1] .Cultural evolution[2] . Primitive Culture, Edward Burnett Tylor, Dover Publications, Year: 2016, p.1[3] . اسپنسر معتقد بود که میان رشد جوامع انسانی و ارگانیسم‌ موجودات زنده شباهت ­های زیادی وجود دارد.[4] . Edward Osborne Wilson[5] . Sociobiology[6] . On Human Nature, E. O. Wilson, 1978[7] . entity[8] . replicator[9] . gene[10] . «مم ­ها (mème) عبارتند از عادات، رفتارها یا داستان­ هایی که از شخصی به شخص دیگر، از طریق تقلید، رونوشت ­برداری می­ شوند؛ مانند ژن ­ها، مم­ ها نیز برای تکثیر با هم رقابت می­ کنند، مُنتها مم ­ها مواد شیمیایی نیستند که درون سلول ­ها قفل شده باشند، بلکه اطلاعاتی ­اند که از مغزی یه مغزی دیگر، یا از مغز یک کامپیوتر، کتاب، آثار هنری می­ جهند و به مغز دیگری می­ روند. مم­ های برندۀ رقابت در سراسر جهان انتشار می­ یابند و ذهن و فرهنگ­ های ما را شکل می ­دهند. مم­ ها گرد هم می ­آیند و مم-پلکس ­های (memeplexs) بزرگی را تشکیل می­ دهند. بسیاری از مم-پلکس ­ها، زندگی ما را ارتقا می ­بخشند، از قبیل سیستم ­های مالی، نظری ه­ای علمی، نظام ­های حقوقی، انواع ورزش­ ها و هنرها. اما مم-پلکس ­هایی هم هستند که بیشتر شبیه عفونت ­ها یا انگل­ هایی که از میزبانی به میزبان دیگر می­ جهند، از قبیل درمان­ های قلابی، معبودپرستی­ ها و ویروس ­های کامپیوتری. ساختار پایه ­ای آنها نوعی توصیه یا دستور است مبنی بر اینکه «تکثیرم کنید!» (ر.ک. کتاب «آگاهی»، سوزان بلکمور، ترجمه رضا رضایی، ص 166).[11] . units of culture[12] . ژن خودخواه، ریچارد داکینز، ترجمۀ دکتر جلال سلطانی، انتشارات مازیار.[13] . Susan Blackmore[14] . ‘Meme theory’ or ‘Memetic theory’[15] . Cyborg Space[16] . Temes[17] . epigenetics[18] . cross