طراحی فراگیر (Inclusive) برگه‌ی رای، قدمی در مسیر انتخابات دموکراتیک

صبح داشتم نتیجه‌ی انتخابات ترکیه رو میخوندم که عکس بالا به چشمم خورد و کلا یادم رفت ببینم اردوغان برد یا رقیبش. راستش بعد از دیدن عکس، در یک چشم به هم زدن پَــــــرت شدم به انتخابات 88 خودمون و وسط مرکز رای‌گیری اومدم پایین. با یکی از رفقا رفته بودیم رای بدیم و خلاصه در کنشی سیاسی-مدنی، سرنوشت و آینده‌ی کشور رو از مسیری دموکراتیک رقم بزنیم. (منظورم از آینده همین امروزه!)موقع نوشتن اسم نامزد مورد نظر روی برگه، خانم مُسِنی به رفیقم گفت:«پسرم من سواد ندارم، میشه برام بنویسی فلانی و بندازی توی صندوق؟»برق شیطنت و زرنگی توی چشم‌های رفیق شفیقم موج زد و گفت:«آره مادر جون. شما بشین رو صندلی من کارها رو انجام میدم». بعد اسم نامزد مورد علاقه‌ی خودش رو نوشت روی برگه و انداخت توی صندوق. از ساختمون که اومدیم بیرون با خوشحالی ازین حرکت ظفرمندانه گفت: «همینه دیگه. یه عمری بی‌سوادها رای دادن که وضع‌مون اینه!»بابت جهلِ مُرکب و نادونی اون روزهامون ازتون معذرت می‌خوام. ولی هدف این یادداشت هم زدن گذشته، بحث سیاسی یا تحلیل اجتماعی دیروز و امروزمون نیست. راستش توی برگه‌ی رای انتخابات ترکیه چیزی دیدم که بعنوان یه طراح محصول برام جذاب بود:اینکه چه طور می‌تونیم برگه‌ رایی طراحی کنیم که برای گَل‌و‌گشادترین جامعه‌ی هدف (مردم واجد شرایط و علاقمند به رای دادن در کشور) قابل استفاده و کاربردی باشه. چه طور میشه در همچین شرایطی به معنای واقعی کلمه فراگیر (Inclusive) عمل کرد.خب بریم سراغ برگه رای معروف، ببینیم قضیه از چه قراره. فقط قبلش برای دوستانی که طراح نیستن یا با مفهوم طراحی فراگیر آشنایی ندارن، یه مقدمه‌ی جمع و جور میگم.طراحی فراگیر (Inclusive Design) یعنی محصولات رو جوری دیزاین کنیم که طیف وسیعی از کاربرها، فارغ از سن، سواد، جنسیت، زبان، نژاد، وضعیت مالی یا ناتوانی (Disability) بتونن ازش استفاده کنن. یکی از زیرمجموعه‌های طراحی فراگیر، بحث دسترسی‌پذیری (Accessibility) محصول برای کاربرانیه که به طور دائمی، موقت یا در شرایط محیطی ویژه، دچار ناتوانی حرکتی و ذهنی میشن یا بعضی از حواس پنجگانه‌شون خوب کار نمی‌کنه. خلاصه بعنوان طراح محصول، خوبه خودمون رو بذاریم جای این افراد تا خروجی کارمون کاربردی‌تر بشه. توی عکس زیر یه سری مصداق برای طراحی فراگیر آوردم که به درک بهتر موضوع کمک می‌کنه. خب برگردیم به اصل موضوع یعنی برگه‌ی رای کذایی. نکته‌ی جالبی که توش نظرم رو جلب کرد دقیقا به اصول طراحی فرگیر و دسترسی‌پذیری مربوط میشه که در ادامه بهشون اشاره می‌کنم:اول اینکه برای رای دادن لازم نیست رای‌دهنده‌ها اسم کاندید رو با دستخط‌شون بنویسن. اسم‌ها با کاترست رنگ خوبی نوشته شده و کاربر کافیه یکی از اونها رو انتخاب کنه. این روش خطای نوشتن و خوندن رای رو کمتر میکنه و سرعت کار رو هم بالا میبره. (اونهایی که قضیه‌ی هاشمی بهرمانی و هاشمی رفسنجانی انتخابات مجلس رو یادشونه میفهمن چی میگم!)نکته‌ی دوم اولویت بندی (Visual hierarchy) و چینش درست اطلاعات نامزدهاست. کاربر اول از همه عکس نامزدها رو میبینه و اغلب حتی نیازی به خوندن اسم‌شون نداره. بعد سریع میره سراغ دایره‌های بزرگی که زیر هر عکس قرار گرفته و با دو خط از بقیه بخش‌ها جدا شده (GESTALT Principle).نکته سوم استفاده از مُهر برای تعیین فرد مورد نظره. یعنی کاربر لازم نیست از تیک، ضربدر یا پر کردن دایره استفاده کنه و از بلاتکلیفی در میاد. در عین حال افرادی که پارکینسون دارن، انگشت دستشون قطع شده یا دست‌ اصلی‌شون توی گچه هم میتونن به راحتی مهر رو فشار بدن. با این کار حتی شمارش اتوماتیک آرا هم ممکن میشه چون استانداردسازی شده.چهارم استفاده از تصویر رنگی و با کیفیت کاندیدهاست. درسته هزینه‌ی ‌بالایی برای چاپ برگه‌ها روی دست دولت میذاره ولی به نظرم برای تحقق دموکراسی این هزینه‌ها رقمی نیست و ارزشش رو داره. عکس به افراد بی‌سواد کمک می‌کنه تا بدون کمک فرد دیگه‌ای (مثل رفیق بچه‌زرنگ من) کاندید خودشون رو انتخاب کنن. البته این مورد کمی جای بحث داره چون ممکنه کیفیت عکس یا خوش‌تیپی یک کاندید روی انتخاب افراد متزلزل تاثیر بذاره. برای درک بهتر موضوع به جای عکس اردوغان، تصویر برد پیت یا شارلیز ترون رو بذارید. واقعا نتایج انتخابات ممکنه با چیزی که الان هست زمین تا آسمون فرق بکنه!مورد آخر اینکه خوب بود رعایت بشه اما از قلم افتاده استفاده از زبان برِیل برای افراد نابیناست (همون نقطه‌های برجسته‌ی روی کاغذ). البته حدس میزنم جنس کاغذ متفاوتی برای این کار نیازه و احتمالا تعداد محدودی از این برگه‌ها توی هر حوزه‌ی رای‌گیری باشه که افراد نابینا یا کم‌بینا ازش استفاده کنن.این یادداشت بهانه‌ای بود تا یکی از مصداق‌های «دیزاین برای دموکراسی» رو با هم مرور کنیم. اگه به این موضوع علاقه دارید، ویدئوی رویداد طراحی و دموکراسی زاین رو می‌تونید اینجا ببینید.