علوم انسانی میان خون و نفت

دانشکده علوم اجتماعی علامه طباطبائیما خاورمیانه‌ای‌ها شبگردِ رویاهای از دست رفته‌ایم. می‌گفت: «کشوری که نفت دارد علوم انسانی ندارد.» و من گریه کردم. اصلا بگذارید سخن تلخ آغاز شود اما شاید درعوض باران امیدی بر صداقت ما ببارد. علوم انسانی در ایران رویایی از‌دست رفته است. نه آنکه آمده باشد و ما نگه‌داری‌اش ندانسته باشیم، از دستمان لیز خورده باشد و به جریان آب برگشته باشد، که این علم پیش از آنکه بیاید، رفته است. ردِ ریشه‌هایش از خون دلمه بسته و زخمِ نبودنِ پایه و اساس آن در ایران، جای خارش و نمک‌ریزی محافل علمی و انتلکتی در داخل است. پای هر صندلی و منبر، دست هر کرسی و حلقه، دهانِ هر موسسه و اندیشکده و پژوهشکده و جشنواره و انتشارات و گردهمایی و کارگاه و مدرسه، که دغدغه این علوم را جار میزند و خود را دلسوز مهربان معرفی میکند، واژه علوم انسانی همخواب دیگر واژه‌های مدعیان است. واژه‌ای چرخنده در هر دهان و آلوده به هر زبان، همخوابِ بومی کردن، اسلامی کردن، ایرانی کردن، خاورمیانه‌ای کردن، همخواب حوزه و دانشگاه و جهان‌بینی غربی همچون اومانیسم و لیبرالیسم و دموکراسی و کاپیتالیسم و رلاتیویسم و سکولاریسم و نیهیلیسم و پوزیتیوسم‌. علوم انسانی بسیار زیاد است اما اینجا هیچ‌چیز نیست. همه‌چیز است و دستش خالی‌ست. در غرب هزاران نگاه پشت آن نهفته است و اینجا پشتی ندارد. چرا اینجا اینقدر همه‌چیز آشفته است و چرا ما دست تنها مانده‌ایم؟ دلم میخواهد دکان تمام موسسات علوم انسانی را ببندم و درِ تمام اندیشکده‌های علوم انسانی را تخته کنم که هیچ سودی بجز نقل و انتقالات سطحی یک اندیشه غربی به یک انسان شرقی را ندارند؛ یک بنگاه ترجمه صرف_اکثرشان.شاید فکر کنید حالا که همه‌چیز در هم آغشته شده و صابون فرنگی به تن اندیشه ایرانی خورده و ما هم جزو دهکده جهانی هستیم و دنیا چقدر کوچک است و بیا نگاه کن چقدر تا زانو در توبره غربی‌شدن و تا گردن در آخور غرب‌پرستی فرو رفته‌ایم، نیچه راست میگفت و نور به قبر فوکو ببارد، پس لابد باید به وحدت اندیشید و ترجمه کرد و انسان انسان است و شرقی و غربی برای جهان پیشامدرن است و ما همه یکسان‌ایم و لاف نزن دختر!اما من اینطور فکر نمی‌کنم.ما هرچقدر هم که عطش دموکراسی و نهاد مدنی کورمان کند، هرچقدر برای قانون و حقوق ملت کشته بدهیم و هرقدر ساعت مان را با ساعت میدان تایمز کوک کنیم و صبح به صبح آب و هوای لندن را چک کنیم و در ماگ طرح استارباکس قهوه بزنیم و کروسان بخوریم، غربی نمی‌شویم. یک خاورمیانه‌ای هیچ‌وقت یک وایتِ کلاسیک نمی‌شود.ما میان خون و توپ و سر و صدا بزرگ شده‌ایم و آنها میان انتزاعیات یونانی و حرف‌های چندلایه و مانیتورهایی که تصاویر خون و ترکش و نفت را از ما نمایش میدهند. به موازات این آشفتگی و چهل تکه بودن لحاف هویت آسیایی‌مان، با حرافی و سلسله نشست‌ها و سری برنامه‌های توهم محور، تصور میکنیم بارِ پرداخت جدی و کار عمیق را از روی دوش خود برداشته‌ایم. در میان انباشتی از علومِ وارد شده از آنطرف آب، علومی که ریشه‌هایش در دوردست‌ها آبیاری شده، جاییکه ما را کله‌سیاه خاورمیانه‌ای جهان‌سومی می‌خوانند و خودشان را متمدن و برتر و والا، هر شخص حقیقی و حقوقی در ایران به خود تخفیف میدهد تا درمورد علوم انسانی نطق کند و با نطق خود باری از دوش ناامیدی جماعت دانشگاهی بردارد ولی کار پیچیده‌تر میشود. حرفهایی گاه قوی و باشدت و گاه با اشعار مشنگ‌آلود روی دراگ و حربه‌های نخ‌نمای تحقیر و تحبیب همزمان در جرگه‌ زیست روشنفکری و رادیکالیسم ایرانی. اما ما غربی نیستیم و ریشه‌های خودمان را داریم. یادمان رفته ریشه غربی ریشه غربی است و ریشه با زورِ تغییر میشکند و اسلامی و ایرانی نمیشود. یادمان میرود ما میتوانیم علم خود را داشته باشیم و دست به دامان خود شویم نه آنکه با ضرب شمشیر صندلی را منبر کنیم. صندلی منبر نمی‌شود. ریشه غربی ریشه غربی است. یادمان میرود ما خاورمیانه‌ای هایی که نفت داریم و گفت علوم انسانی نداریم، در باتلاقی از ناامیدی و تنفر، آمارِ مهاجرت غش میکند به ازدیاد اما مانیتورینگ نمیشود که چرا نرگس که میگوید: ما اندیشه داریم اما خوابیده در گور، میخواهد از ایران برود؟اینجا ترکش‌های انقلاب ۱۷۸۹ فرانسه هنوز هم کشته میدهد. راه میرویم و کشته می‌شویم. بی‌ریشه. پیچیده در پوسته‌ای عطشناک برای برابری برادری آزادی. کدام آزادی؟ عینیت گرفتنِ خواسته‌های نفسانی دل؟ دوستانم بزرگ می‌شوند و کشته میشوند و از ایران می‌روند. دوستانم دلشان خیلی چیزها میخواهد و خیلی چیزها اینجا بی‌ریشه در هوا میرقصد و هوس منتشر میکند و خیلی چیزها باید باشد اما نیست، شبیه پایه و اساس علوم انسانی که میتواند باری بردارد اما بار میشود. چرا می‌روند؟ به هزاران دلیل و من غمگینم. ما هر شب قبل از خواب شبگرد رویاهای از دست رفته‌ایم. در رویا نفت نداریم و علوم انسانی داریم. آنقدر دنبال اولیات زندگی نمی‌دویم که پاشنه پایمان تاول بزند و فکر کنیم فلسفه برای شکم سیرهاست و اندیشه و نگاه میخواهیم چه کار‌. آنجا مسائل‌مان حل میشوند و بوی تاپاله تاریخی‌شان از صدها سال پیش تا امروز، بالا نمی‌زند که فکر کنیم ایران طلسمِ دست جادوگر تاریخ است. در رویا نرگس نمیرود فرنگ درس بخواند و در کافه دستم را نمی‌گیرد که من فکر کنم بار آخر است که گرمای دستش را احساس میکنم و باید خوب یادم بماند دستهایش چقدر گرم بود و نگاهش بوی آفتاب دم صبح میداد و من گریه نمیکنم. نرگس می‌ماند همینجا علوم انسانی میخواند و همینجا استاد میشود و همینجا علم پیشرفت میکند و ما باز هم کافه میرویم و باز هم... من هرشب شبگرد رویایی هستم که در آن هیچ‌وقت به رفتن فکر نمیکنم. هیچ‌کس علوم انسانی را مسخره نمیکند، دوستم نمیگوید حالا که دانشجوی ارشد علوم انسانی شدی چه شد. در رویا گریه نمیکنم و دلم نمیشکند که چرا ما نفت داریم و علوم انسانی نه. ما خاورمیانه‌ای‌ها شبگرد رویاهای از دست رفته‌ایم. بی‌ریشه‌ای برای خواسته‌های متعدد جدید. خیره به پوسته‌هایی درهوا که هوس منتشر میکند‌. شبی صدبار کشته میشویم و جنازه‌مان را خرکش میکنیم تا رویایی که در آن ابر امیدی بر ما ببارد و خون‌ها و ترکش‌ها را از میان زندگی بشورد و دیگر همه در کنار هم بمانیم و زندگی کنیم و بخندیم.