گذری بر شاهنامه

ایوان هشتم/ پاییز 99/ علیرضا رحیم‌پور ورودی 97 مهندسی مکانیک دانشگاه صنعتی شریفدر قسمت قبل تا آن‌جا پیش رفتیم که جمشید به آفت غرور و خود برتر بینی دچار شد و فر ایزدی خویش را از دست داد. به بیان فردوسی، در روزگار جمشید پادشاهی به نام مرداس بر تازیان1 فرمانروایی می­کرد. مرداس انسانی مردم­دار، خداترس و دادگر بود که هزاران گاو و بز و گوسفند شیرده داشت. بخشندگی او بر سراسر سرزمینش سلطه داشته و تمامی مردم از گله­های او بهره می­بردند.که مرداس نام گرانمایه بود/ به داد و دهش برترین پایه بود2مراو را ز دوشیدنی چارپای/ ز هر یک هزار آمدندی به جایبه شیر آن کسی را که بودی نیاز/ بدان خواسته دست بردی فرازمرداس پسری به نام ضحاک داشت که از مهر و بخشندگی پدر بی­بهره و بر خلاف او، انسانی تیز­خشم، سبک­سر و ناپاک­دل بود.پسر بد مراین پاکدل را یکی / کش از مهر بهره نبود اندکیجهانجوی را نام ضحاک بود / دلیر و سبکسار3 و ناپاک بودابلیس به ضحاک نزدیک شده و با سخنان شیرین دل او را بدست می­آورد. روزی پس از سخنان بسیار ابلیس از ضحاک می­خواهد برای عمل به حرفی که در سینه دارد و تاکنون بدو نگفته است سوگند خورد تا آن‌چه در دل دارد با او در میان گذارد.بدو گفت پیمانت خواهم نخست / پس آنگه سخن برگشایم درست4جوان نیکدل گشت فرمانش کرد/ چنان چون بفرمود سوگند خورد5ضحاک سوگند می­خورد و ابلیس بدو می­گوید که جز او کس دیگری نباید بر این سرزمین فرمانروایی کند. مرداس پیر و سالخورده است و حال وقت آن است تا او به جای پدر نشیند. ضحاک از این گفته ناراحت گشته و با او مخالفت می­کند.چو ضحاک بشنید اندیشه کرد/ ز خون پدر شد دلش پر ز درد6به ابلیس گفت این سزاوار نیست / دگرگوی کین از در کار نیست7اما اهریمن که اکنون که از ضحاک پیمان گرفته است، نسبت به عواقب شکستن پیمان هشدار می‌دهد و چنین می‌گوید که با این کار، او خوارتر می­گردد و پدر ارجمند. در نهایت ضحاک تحت تأثیر سخنان او گمراه می­شود.سر مرد تازی به دام آورید8 / چنان شد که فرمان او برگزیدمرداس بوستانی پر گل و دلگشا داشت که هر شب بدان جا می­رفت. ابتدا سر و تن را می­شست و سپس ساعاتی به پرستش پروردگار می­نشست. شبانگاه اهریمن بدان باغ می­رود و در سر راه، چاهی کنده روی آن را می­پوشاند. مرداس نیز که به عادت هر شب به باغ می­آید در چاه افتاده و کشته می­شود. بدین ترتیب، پادشاهی به ضحاک می­رسد.فرومایه ضحاک بیدادگر / بدین چاره بگرفت جای پدربه سر برنهاد افسر تازیان / بریشان ببخشید سود و زیاناما مکر و حیلۀ ابلیس با رسیدن ضحاک به پادشاهی پایان نمی­یابد. او خود را در غالب جوانی زیباروی و خوش‌سخن درآورده و به پیش ضحاک می­رود. پس از مدتی همنشینی، از او می خواهد تا خورش خانه­ای ساخته و کلید آن را در اختیارش گذارد تا بدین سان به شاه خدمت کند.بدو گفت اگر شاه را در­خورم9 / یکی نامور پاک خوالیگرم10چو بشنید ضحاک بنواختش/ ز بهر خورش جایگه ساختشکلید خورش خانۀ پادشا / بدو داد دستور فرمانروا11ضحاک نیز چنین می‌کند و بدین ترتیب خورش خانۀ پادشاه به دست ابلیس می‌افتد.روز اول اهریمن از زردۀ تخم مرغ خوراکی نیکو برای او آماده می­کند. روز دوم از کبک و قرقاوول و روز سوم نیز از مرغ و بره به شاه می­خوراند. چون روز چهارم فرا می­رسد و ابلیس خورشی از گاو جوان، زعفران و گلاب فراروی شاه می­نهد ضحاک بدو آفرین گفته و از آرزو و خواستۀ او جویا می‌شود.چو ضحاک دست اندر آورد و خورد / شگفت آمدش زان هشیوار12مردبدو گفت بنگر که از آرزوی / چه خواهی بگو با من ای نیکخویاهریمن که اکنون زمان مناسب را بدست آورده است، به جان شاه دعا می­خواند و می‌گوید که اگرچه برای فردی در جایگاه او زیاد است، اما می‌خواهد دو بوسه بر کتف­های ضحاک زند.خورشگر بدو گفت کای پادشا / همیشه بزی شاد و فرمانروامرا دل سراسر پر از مهر تست / همه توشۀ جانم از چهر تستیکی حاجتستم به نزدیک شاه / و گرچه مرا نیست این پایگاهکه فرمان دهد تا سر کتف اوی / ببوسم بدو بر نهم چشم و رویضحاک با خواستۀ او موافقت می­کند. اهریمن پیش آمده و بر کتف های او بوسه زده و سپس ناپدید می­شود. بر اثر بوسۀ اهریمن، دو مار از کتف­های ضحاک می­روید و موجب رنجش و آزار او می­گردد. ضحاک تصمیم به بریدن مار­ها می­گیرد اما مار­ها هربار مانند برگ درختان دوباره پدیدار می­شوند. در این هنگام او که از مارها سخت در عذاب است تمامی پزشکان را برای درمان فرا می­خواند. هر یک راه چاره­ای پیشنهاد می‌دهند اما هیچ کدام کارگر نمی‌افتد.ز هر گونه نیرنگ­ها ساختند / مر آن درد را چاره نشناختند13در این هنگام ابلیس خود را به سان پزشکی در­آورده و در دربار حاضر می­شود. ابتدا او را مذمت کرده و سپس چنین می­گوید که تنها چاره این است که ضحاک از مغز انسان­ها به ماران خوراند تا اندکی آرام شوند و شاید روزی به هلاکت رسند.خورش ساز و آرامشان ده به خورد / نباید جزین چاره‌ای نیز کردبه جز مغز مردم مده‌شان خورش/ مگر14 خود بمیرند ازین پرورشدر این جا فردوسی، در دو بیت به زیرکی اهریمن اشاره کرده و هدف او از این کار را کاهش جمعیت و تهی شدن زمین از انسان­ها می­داند.نگر تا که ابلیس ازین گفت‌وگوی / چه‌کرد و چه خواست اندرین جستجویمگر تا یکی چاره سازد نهان / که پردخته15 گردد ز مردم جهاندر همین حال، ایران دچار هرج و مرج می­شود. مهتران هر دیار از جمشید روی بر تافته و گردن کشی می­کنند. از هرسو خسروی بر می­خیزد و به جنگ با جمشید و سایرین می­پردازد. مردم ایران که اوضاع را چنین می­یابند، آوازه­ی ضحاک را شنیده و دسته دسته به سمت او رو می­نهند.یکایک ز ایران برآمد سپاه / سوی تازیان برگفتند راهشنودند کانجا یکی مهترست / پر از هول شاه اژدها پیکرستسواران ایران همه شاهجوی / نهادند یکسر به ضحاک رویبه شاهی برو آفرین خواندند / ورا شاه ایران زمین خواندندضحاک نیز که اکنون بر قدرت او افزون شده­است، سپاهی از ایرانیان و تازیان جمع آوری نموده و به ایران حمله می­کند. جمشید که توان مقابله با او را ندارد، تاج و تخت را رها نموده و برای صد سال ناپدید می­شود.چو جمشید را بخت شد کندرو / به تنگ اندر آمد جهاندار نوبرفت و بدو داد تخت و کلاه /بزرگی و دیهیم16 و گنج و سپاهچو صدسالش اندر جهان کس ندید / برو نام شاهی و او ناپدیدبعد از گذشت صدسال، عاقبت ضحاک روزی جمشید را در کنار دریای چین می­یابد و دستور می‌دهد او را با ارّه به دو نیم کنند.به ارّش سراسر به دو نیم کرد / جهان را ازو پاک بی‌بیم کرددست آخر، فردوسی پادشاهی جمشید را هفتصد سال دانسته و با ابیاتی پیرامون ناپداری و بیداد جهان، از خداوند آزادی از این رنج را خواستار شده و داستان را به پایان می­برد.دلم سیر شد زین سرای سپنج17 / خدایا مرا زود برهان ز رنجپاورقی ها :1. اعراب2. دادگستر ترین انسان­ها بود.3. سبک سر، بی خرد4. کامل5. در این جا به ضرورت وزن، باید «گشتِ» و «خَورد» خوانده شود.6. از شنیدن حرف کشتن پدر ناراحت شد.7. این کار درستی نیست8. او را گمراه کرد9. اگر شایسته­ی خدمت به شاه باشم،10. آشپز11. به دستور پادشاه، کلید آشپزخانه را در اختیار او قرار دادند.12. خردمند و عادل13. برای آن درد چاره ای پیدا نکردند.14. شاید15. تهی16. افسر، تاج پادشاهی17. خانه­ی موقت. در این جا منظور جهان ناپایدار است.