تاملاتی در علوم انسانی قسمت اول: چیستی انسان!

انسان موجود خرد‌مند یا موجود زبان‌مند؟ما انسان‌ها زبان‌مند هستیم. زبان‌مندی مشخصۀ اصلی ماست. اینکه حیوانات هم دارای دستگاه ارتباطی هستند سخن درستی است اما باید پرسید آیا حیوانات نیز کاملا مانند انسان با یکدیگر ارتباط برقرار می‌کنند؟ سوالاتی از این دست را مشکل می‌توان جواب داد؛ با این‌حال در مقام پاسخ باید یادآور‌شدکه دست‌کم بر اساس برخی شواهد می‌توان گفت نحوه ارتباط انسان‌ها با حیوانات متفاوت است. وجه این تفاوت آن‌ است که انسان همواره از گذشته و آینده سخن می‌گوید،به عبارتی انسان زمانمند است و برخلاف حیوانات زمان را به واسطه همین زبان‌مندی درک می‌کند. انسان موجودی است که پیوسته در سایه حسرت دیروز و در پرتو اضطراب فردا زندگی می‌کند و این حسرت و اضطراب را از رهگذر زبان به گونه‌ای معنا‌دار ادراک می‌کند؛ در‌مورد دیگر حیوانات با توجه به تجربیات عینی‌مان نمی‌توانیم چنین چیزی را بگوییم؛ حیوانات در سطح غریزه و در ساحت بی ‌در زمانی زیست می‌کنند و هیچ‌گاه مانند انسان حسرت گذشته و دغدغه آینده و گذران حال را درنمی‌یابند.بسیاری از منطق‌دانان، متالهان، دانشمندان و فیلسوفان در گذشته بر این باور بودند که آنچه انسان را از سایر موجودات متمایز می‌کند قوه‌عقل اوست؛ تفکر و تامل آن چیزی است که به عبارتی فصل ممیز انسان از حیوان است؛ آن‌‌ها بر این باور بودند که انسان می‌اندیشد و اندیشه‌اش را با استفاده از زبان بیان می‌کند؛ این سوتفاهم از ترجمهlogos حاصل گردیده است. ارسطو انسان را حیوان دارای لوگوس می‌نامید.(logical animal)لوگوس در زبان یونانی علاوه بر معنای خرد به معنای زبان نیز هست؛ ظاهرا یونانیان باستان دریافته بودند که قوه خرد انسان چه مایه آمیختگی با زبان‌مندی او دارد؛ خرد قوه‌ای است که بدون زبان‌مندی امکان پیدایش ندارد. متالهان و اندیشمندان قدیم گمان می‌کردند که زبان تنها وسیله‌ای برای بیان معانی است؛ لازمه این حرف آن است که تفکر و معنا را از فُرم کلام(لفظ)، مجزا در نظر بگیریم!این مسئله در جهان اسلام نیز به دلیل دعوا‌های کلامی معتزله و اشاعره بر سر حُدوث و قِدَم قرآن و پیدایش مسئله «کلام نفسی و کلام لفظی» مطرح گردیده است؛ در قرن اول و دوم هجری این پرسش رفته‌رفته در بین مسلمانان مطرح شد که آیا قرآن که صادر شده از خداوندی سرمدی است خود مانند خداوند ازلی یا به عبارتی قدیم است یا این‌که مخلوق و حادث است؟معتزله که قائل به مخلوق بودن قرآن بودند با مخالفت اشاعره مواجه شدند، اشاعره برآن بودند که قرآن از آن روی که سخن خداوند است و خداوند موجودی قدیم است، قرآن نیز قدیم و به عبارت دیگر، سرمدی یا ازلی است. ترجمه: البته کلام(معنا) حقیقتی است که هر آینه در دل بوده و زبان(لفظ) تنها نشانه‌ای است بر دل!قائلان به کلام نفسی از طریق تفاوتی که میان لفظ و معنا قرار می‌دادند می‌کوشیدند معنا و باطن قرآن را تحت عنوان کلام نفسی "قدیم" و الفاظ ظاهری آن‌را "حادث" عنوان کنند و خود را از مخمصه سوال یادشده برهانند.حتی وقتی با کسی صحبت نمی‌کنیم و با خود غرق اندیشه‌ایم گویا با خویشتن در حال گفت و گو می‌باشیم!این که بگوییم من ابتدا جهان را تجربه می‌کنم و سپس این تجربه را به وسیله‌ی زبان در ارتباط با دیگران بیان می‌کنم تاحدی درست است اما تمام ماجرا نیست. بیایید بیندیشیم آیا به‌راستی می‌توان خارج از ساحت زبان فکر کرد؟ آیا ما ابتدا می‌اندیشیم و آنگاه اندیشه‌مان را بر زبان می‌آوریم؟ آیا ما معنا و فهم جهان را مستقل از زبان به دست می‌آوریم؟کافی است کمی با ریزبینی بیشتری به موضوع بنگریم آنگاه در‌خواهیم‌یافت که ما لحظه‌ای از زبان‌مندیمان نمی‌توانیم خارج شویم. ما نمی‌توانیم از زبان جدا‌شویم؛ حتی در لحظه هایی که با کسی سخن نمی‌گوییم و با خود غرق اندیشه هستیم. ما در اوقات اندیشه با خویشتن گویا با خودمان گفتگو می‌کنیم. زبان خانۀ هستی انسان است. به عبارت بهتر زبان‌مندی اساسی ترین وضعیت انسانی است. همه چیز برای انسان در قلمرو زبان است که معنا دارد؛ از گل‌های شمعدانی چیده شده در راه پله تا ریز و درشت اتفاقاتی که در هر لحظه برای ما رخ می‌دهد، همه نام و معنایی دارند. دنیای بدون کلمات اصلا قابل تصور نیست! همین قابلیت اسرار‌آمیز سبب شد برخی از هنرمندان وادیبان قرن بیستم بگویند:«کلمه خداست!» در واقع این سخن به لایتجزی بودن زبان از هستی انسان اشاره دارد؛ انسان‌ها فانی هستند. آن‌ها می‌میرند و پیوسته دیگران جایگزینشان می‌شوند اما کلمات، همچون خدایانِ جاوید، پیوسته بوده‌اند، هستند و خواهند بود!در افق اندیشه دینی، گاه مواردی نظیر جمله بالا یافت می‌شود که نشانه‌ایست از ژرف‌اندیشی‌های تاریخی بشر سرنوشت انسان به زبان گره خورده‌است؛ انسان از بدو تولد در سایه زبان با مفاهیم و پدیده ها آشنا می‌شود و دنیا را از چشم‌انداز زبان تجربه می‌کند، زبانی که توسط پیشینیان شکل گرفته و متکامل گردیده است. فیلسوف بزرگ قرن بیستم، مارتین هایدگر یکی از کسانی است که به زبان‌مندی انسان بسیار توجه کرد. او بر این بود که فهم انسان در گرو فهم زبان است و این را یگانه راه ورود به جهان درون انسان می‌دانست. انسان توسط زبان ساخته می‌شود؛ او نمی‌تواند خود مستقلا جهان را تجربه کند و فقط و فقط از معبر زبان است که با جهان آشنا می‌شود.یگانه ساختاری که به انسان این امکان را می‌دهد تا خود‌ را و آنچه را فهمیده است بیان کند زبان است. زبان موجب آشکارگی ما و جهان به یکدیگر می‌شود. در نگاه اول ما زبان را به عنوان بازتاب دهنده واقیعت می‌دانیم. هر چند به لحاظ منطقی تجربه جهان مقدم بر بازتاب آن در زبان است و پس از آن، تجربه برای بیان در ساختار ارتباط انسانی قرار می‌گیرد اما در اندیشه هایدگر، زبان این محدودیت را که تنها وسیله‌ی برای ارتباط به معنای روزمره و معمولی باشد، در هم می‌شکند و تبدیل به جایگاهی می شود که هستی اساسا تنها در آن معنا می‌یابد. زبان است که مایه آشکارگی و روشنی رخداد دانسته می شود. بیرون از زبان دنیا دنیایی بی معناست. با این اوصاف انسان پیش از اینکه در جهان باشد به واسطه زبان ماهیتاً در آنجاست!" دازاین" یعنی "درآنجا بودن!" از پیش در آنجا(جهان) بودن به واسطه زبان!زبان خانه وجود است؛ انسان در خانه اش(زبان) ساکن است. کسانی که می‌اندیشند و کسانی که با کلمات خلق می‌کنند نگهبانان این خانه هستند. "دازاین" کلیدواژه‌ مهم فلسفه‌ی هایدگر و نامی است که انسان را به واسطه آن تعریف می‌کند؛ دازاین از اسم اشاره "دا:da" به معنای آنجا و "زاین:sein" به معنای بودن و هستن و حضور است، دازاین دو مشخصه اصلی دارد: زمان‌مندی و زبان‌مندی! مفهوم زمان نیز در ساحت زبان است که برای نخستین بار ما را متوجه خود می‌سازد.به تعبیر سارتری کلمه، جهان بیرون از ادراک انسان، هستی و جهانی فی نفسه(درخویشتن) است؛ این هستیِ درخویشتن، در ذات خویش نه واجد معنایی است و نه مفاهیم و معانی را داراست. انسان است که به تمامی این پدیده‌ها نام و معنایی می‌دهد و هم انسان است که برای زندگی خویش معنا می‌آفریند. سارتر آشکارا به این‌که قابلیت معنا‌سازی در انسان به دلیل زبان‌مندی اوست اشاره نمی‌کند. در نظر سارتر انسان، هستنده‌ی برای خود(لنفسه)است؛ ملاک او در راستای تبیین این برای خویشتن بودگی قوه انتخاب است؛ از این نکته لازم می‌آید که وی زبان‌مندی را بایستی پیش‌تر در انسان مفروض انگاشته باشد چرا که بدون زبان‌مندی گزینه‌های پیش‌رو برای فرد معنایی نخواهند داشت که وی بخواهد دست به انتخاب بزند! معنا‌داری انتخاب‌های انسانی اساسا در گرو زبان است.این اصل اگزیستانسیالیسم که انسان آفریننده معنا برای جهان و زندگی خویش است به سوبژکتیویته(اصالت فاعل شناسا) در فلسفه مدرن باز می‌گردد.در نهایت به عنوان نتیجه باید گفت فهم زبان و ساختارهای آن کمک شایانی به فهم مسائل علوم انسانی می‌کند؛ از همین روست اگر علوم انسانی با زبان‌شناسی و ادبیات رابطه‌ای چنین نزدیک دارند. مارتین هایدگر شعر و ادبیات را بسیار ارج می‌نهاد و بر جنبه ابداعی و خلاقانه آن با عنایت به (پوئیسیس) در فلسفه ارسطو تاکید بسیار می کرد.یک توضیح:میان تفکر اگزیستانسیالیستیِ ژان پل سارتر و اگزیستانسیالیسم هایدگر با وجود شباهت اسمی تفاوت های بسیار زیادی هست اما در این جُستار تنها کوشیده‌ام با محوریت قرار دادن" زبان‌مندی" انسان اهمیت این وضعیت را در هستی انسانی تبیین نمایم تا در جستار‌های آتی در باب سوبژکتیویته،روش‌مندی علوم انسانی و اهمیت زبان و ادبیات در این رشته‌ از دانش بشری بیشتر بنگارم. ادامه خواهد داشت...