امام حسن (ع)

حسن بن علی بن ابی‌ طالب (ع) مشهور به امام حسن مجتبی دومین امام شیعیان که ۱۰ سال امام و حدود ۷ ماه خلیفه مسلمانان بود. اهل سنت او را آخرین خلیفه از خلفای راشدین دانسته‌ اند.حسن بن علی نخستین فرزند امام علی (ع) و فاطمه زهرا (س) و نخستین نوه پیامبر (ص) است. بنابر گزارش‌ های تاریخی ، نام «حسن» را پیامبر (ص) برای او برگزید و او را بسیار دوست داشت. او هفت سال از عمر خود را با پیامبر (ص) همراه بود و در بیعت رضوان و ماجرای مباهله با مسیحیان نجران حضور داشت.فضایل امام حسن (ع) در منابع شیعه و اهل سنت آمده است. او یکی از اصحاب کسا است که آیه تطهیر درباره آنان نازل شد و شیعیان آنان را معصوم می‌ دانند. آیه اطعام و آیه مودت و آیه مباهله نیز درباره او و پدر و مادر و برادرش نازل شده است. او دو بار کل دارایی‌ اش را در راه خدا بخشید و سه بار نیمی از اموالش را به نیازمندان داد. گفته‌ اند به سبب همین بخشندگی‌ ها ، او را «کریم اهل بیت» خوانده‌ اند. او ۲۰ یا ۲۵ بار پیاده به حج رفت.از زندگی او در دوران خلیفه اول و دوم خبر چندانی در دسترس نیست. به دستور خلیفه دوم به عنوان شاهد ، در شورای شش نفره تعیین خلیفه سوم حاضر بود. گزارش‌ هایی نیز از شرکت او در برخی جنگ‌ ها در دوره خلیفه سوم وجود دارد. او در شورش‌ های اواخر خلافت عثمان ، به دستور امام علی (ع) به محافظت از خانه خلیفه پرداخت. در دوره خلافت امام علی (ع) همراه او به کوفه رفت و در جنگ‌ های جمل و صفین از فرماندهان سپاه بود.حسن بن علی در ۲۱ رمضان سال ۴۰ قمری ، و پس از شهادت امام علی (ع) ، به امامت رسید و در همان روز، بیش از چهل هزار نفر با او برای خلافت بیعت کردند. معاویه، خلافت او را نپذیرفت و با لشکری از شام به سوی عراق حرکت کرد. امام مجتبی (ع) سپاهی به فرماندهی عبید الله بن عباس به سمت معاویه فرستاد و خود به همراه یک گروه دیگر به ساباط رفت. معاویه تلاش کرد با طرح شایعاتی میان سپاهیان امام حسن (ع) ، زمینه را برای برقراری صلح فراهم کند. در این شرایط ، امام حسن (ع) مورد سوءقصد یکی از خوارج قرار گرفت و زخمی شد و برای مداوا به مدائن انتقال یافت. همزمان ، گروهی از سران کوفه به معاویه نامه نوشتند و قول دادند حسن بن علی را به وی تسلیم کنند یا به قتل برسانند. معاویه نیز نامه‌های کوفیان را برای حسن بن علی (ع) فرستاد و به او پیشنهاد صلح داد. امام مجتبی (ع) صلح و واگذاری خلافت به معاویه را پذیرفت به این شرط که معاویه بر اساس کتاب خدا و سنت پیامبر (ص) عمل نماید و برای خود جانشین تعیین نکند و همه مردم از جمله شیعیان علی (ع) در امنیت باشند. بعد ها معاویه به هیچ‌ یک از این شرط‌ ها عمل نکرد. صلح با معاویه ، نا رضایتی شماری از یاران امام حسن (ع) را در پی داشت و حتی برخی ، او را «مذلّ المؤمنین» (خوار کننده مومنان) خواندند.او پس از ماجرای صلح در سال ۴۱ قمری ، به مدینه بازگشت و تا پایان عمر در آنجا ماند. او در مدینه مرجعیت علمی را بر عهده داشت و بنابر برخی گزارش‌ها از جایگاه اجتماعی بالایی برخوردار بود.وقتی معاویه تصمیم گرفت برای ولایتعهدی پسرش یزید بیعت بگیرد ، صد هزار درهم برای جعده (همسر امام حسن (ع)) فرستاد تا امام را مسموم کند. گفته‌اند حسن بن علی (ع) ۴۰ روز پس از مسموم شدن به شهادت رسید. بنابر نقلی، او وصیت کرده بود کنار قبر پیامبر (ص) دفن شود ولی مروان بن حکم و عده‌ای از بنی امیه مانع این کار شدند. پیکر او در قبرستان بقیع به خاک سپرده شد.مجموع سخنان و مکتوبات امام مجتبی (ع) و نام ۱۳۸ نفر از کسانی که از او روایت کرده‌ اند ، در کتاب مسند الامام المجتبی (ع) گرد آوری شده است.حسن بن علی بن ابی‌ طالب نخستین فرزند امام علی (ع) و فاطمه زهرا (س) و نخستین نوه پیامبر اسلام (ص) است.نام ، کنیه ، القابواژه «حَسَن» به معنای نیکو است. این نام را پیامبر (ص) برای او برگزید. در روایاتی آمده است ، این نام گذاری به فرمان الهی انجام شد. نام‌ های حسن و حسین معادل شَبَّر و شَبیر (یا شَبّیر) ، نام پسران هارون است که قبل از اسلام نزد مردم عرب سابقه‌ ای نداشت.کنیه او را «ابومحمد» و «ابوالقاسم» گفته‌ اند و برای او القابی همچون مجتبی (برگزیده) و سَیّد (سرور) و زَکیّ (پاکیزه) بر شمرده‌ اند. القابی نیز مشترک میان حسنین است از جمله «سیّد شباب اهل الجنة» و «ریحانة نبیّ الله» و «سبط». در روایتی از پیامبر (ص) آمده است: «حسن یکی از اسباط است». واژه سبط را در روایات و برخی آیات قرآن به معنای امام و نَقیبی دانسته‌ اند که از طرف خداوند برگزیده شده و از نسل پیامبران است.امامتحسن بن علی دومین امام شیعیان است. او بعد از شهادت امام علی (ع) در ۲۱ رمضان سال ۴۰ قمری ، به امامت رسید و به مدت ۱۰ سال این مقام را بر عهده داشت. شیخ کلینی در کتاب کافی مجموعه روایات مربوط به نصب حسن بن علی به امامت را گرد آوری کرده است. بر اساس یکی از این روایات ، امام علی (ع) پیش از شهادت و در حضور فرزندان خود و بزرگان شیعه ، کتاب و سلاح (از ودایع امامت) را به فرزندش حسن داد و اعلام کرد که پیامبر به او فرمان داده که حسن را وصیّ خود قرار دهد. بنابر روایتی دیگر ، امام علی (ع) هنگام حرکت به سوی کوفه برخی از ودایع امامت را نزد ام سلمه امانت گذاشت و امام حسن (ع) پس از بازگشت از کوفه ، آنها را از وی تحویل گرفت. شیخ مفید نیز در کتاب ارشاد گفته است حسن(ع) وصیّ پدرش در میان فرزندان و اصحاب وی بوده است. همچنین برای امامت حسن بن علی (ع) ، به روایاتی از پیامبر (ص) همچون «اِبنای هذانِ امامان قاما او قَعَدا (این دو پسرم ، امام هستند خواه قیام کنند یا نکنند) » و نیز حدیث دوازده خلیفه استدلال شده است. امام حسن (ع) در چند ماه اولیه دوران امامت ، ساکن کوفه و عهده‌ دار منصب خلافت بود.دوران کودکی و جوانیتاریخ ولادت امام حسن (ع) ، ۱۵ رمضان سال سوم هجری است. برخی منابع تولد وی را سال دوم هجرت دانسته‌ اند. او در مدینه به دنیا آمد و پیامبر در گوش او اذان گفت و در هفتمین روز ولادتش ، گوسفندی را برای او عقیقه کرد.بر اساس پاره‌ ای از گزار‌ش‌ های اهل سنت ، امام علی (ع) پیش از آنکه پیامبر (ص) نام حسن را برای فرزند او انتخاب کند ، نام حمزه یا حرب را برای او در نظر گرفته بود ولی وقتی پیامبر از نام او پرسید ، گفت در نام گذاری فرزندش ، بر رسول خدا پیشی نمی‌ گیرد. باقر شریف قرشی از پژوهشگران شیعه دلایلی در رد این گزارش‌ ها برشمرده است. دوره کودکیاز دوره کودکی و نوجوانی حسن بن علی (ع) اطلاع چندانی در دست نیست. او کمتر از هشت سال از عمرش را در دوران پیامبر سپری کرد و از این جهت نام او در زمره آخرین طبقهٔ صحابه ذکر شده است. گزارش‌ های مربوط به محبت بسیار پیامبر (ص) به او و برادرش حسین (ع) در بیشتر منابع شیعه و اهل سنت آمده است.از مهم‌ ترین حوادث این دوره ، حضور او به همراه پدر و مادر و برادرش در ماجرای مباهله پیامبر (ص) با مسیحیان نجران است. او و برادرش ، مصداق واژه «أَبْنَاءَنَا» در آیه مباهله بودند. به گفته سید جعفر مرتضی او در بیعت رضوان نیز حضور داشت و با پیامبر بیعت کرد. آیاتی از قرآن درباره او و دیگر اصحاب کساء نازل شده است. گفته‌ اند او در هفت سالگی در مجلس پیامبر (ص) حضور می‌ یافت و آنچه بر پیامبر وحی می‌شد را برای مادرش بازگو می‌ کرد.از سُلَیم بن قَیس (درگذشته اواخر قرن اول هجری) نقل شده است پس از رحلت رسول خدا (ص) که ابوبکر خلافت را به دست گرفت ، حسن بن علی به همراه پدر ، مادر و برادرش ، شبانه به درِ خانه انصار می‌ رفتند و آنان را به یاری امام علی (ع) ، فرا می‌ خواندند. همچنین گفته‌ اند او به نشستن ابوبکر بر منبر پیامبر (ص) اعتراض داشت.دوره جوانیگزارش‌ های مربوط به دوره جوانی امام حسن (ع) محدود است ، از جمله در «الامامة و السیاسة» آمده است که به دستور خلیفه دوم ، حسن بن علی در شورای شش نفره تعیین خلیفه به عنوان شاهد حضور داشت.در برخی منابع اهل سنت آمده است که حسنین در جنگ افریقیه در سال ۲۶ قمری و جنگ طبرستان در سال ۲۹ یا ۳۰ قمری حضور داشته‌ اند. این گونه روایات ، موافقان و مخالفانی داشته است. جعفر مرتضی عاملی با توجه به اشکالات سندی آنها و نیز مخالفت امامان (ع) با شیوه فتوحات ، آنها را ساختگی دانسته و اجازه ندادنِ امام علی (ع) به حسنین برای ورود به میدان جنگ در صفین را تاییدی بر آن شمرده است. ویلفرد مادلونگ بر این باور است که امام علی (ع) احتمالاً می‌ خواسته است فرزندش حسن را در سن جوانی با امور جنگی آشنا کند و به تجربیات جنگی‌ اش بیفزاید.از دیگر گزارش‌ های مربوط به این دوره آن است که هر گاه مردم از عثمان نزد علی (ع) شکایت می‌ بردند ، او فرزندش حسن را نزد عثمان می‌ فرستاد. بنابر نقل بلاذری ، در ماجرای شورش مردم در اواخر خلافت عثمان ، که به محاصره خانه او و بستن آب بر او و در نهایت کشته شدنش انجامید ، حسن بن علی و برادرش ، به دستور امام علی (ع) ، در کنار عده‌ ای دیگر به محافظت از خانه عثمان پرداختند. به گفته قاضی نعمان مغربی و نویسنده دلائل الامامة ، پس از آنکه شورشیان آب را بر عثمان بستند ، امام مجتبی (ع) به دستور پدر ، به خانه عثمان آب رسانده است. گزارش‌ هایی از زخمی شدن حسن بن علی در این ماجرا حکایت دارد ولی برخی علمای شیعه همچون علامه امینی این گزارش‌ ها را ساختگی دانسته‌ اند. سید مرتضی پس از تردید در اینکه امیرالمؤمنین (ع) ، حسنین (ع) را برای دفاع از عثمان فرستاده باشد ، علت این اقدام را جلوگیری از قتل عمدی خلیفه و رساندن آب و غذا به خانواده او می‌ داند ، نه جلوگیری از برکناری او از خلافت ، چرا که او به جهت کار های ناروایش مستحق خلع شدن از خلافت بود.همسران امام حسن (ع)گزارش‌ ها درباره شمار همسران و فرزندان حسن بن علی (ع) متفاوت است. با وجود آنکه منابع تاریخی ، حداکثر نام ۱۸ همسر برای امام حسن (ع) ذکر کرده‌ اند ، ارقامی مانند ۲۵۰ ، ۲۰۰، ۹۰ و ۷۰ برای تعداد همسران وی ذکر شده است.برخی منابع با اشاره به کثرت ازدواج و طلاق وی ، او را «مِطلاق» (بسیار طلاق دهنده) خوانده‌ اند. افزون بر آن گفته‌ اند حسن بن علی (ع) کنیزانی داشته و از برخی آنها صاحب فرزند شده است.بحث مِطْلاق بودن امام حسن (ع) در برخی منابع کهن و معاصر مورد نقد تاریخی ، سندی و محتوایی قرار گرفته است. به گفته مادلونگ نخستین کسی که شایع کرد امام حسن (ع) ۹۰ همسر داشته ، «محمد بن کلبی» بوده و این عدد را نیز «مدائنی» (۲۲۵ قمری) ساخته است. در عین حال خود کلبی تنها از یازده زن نام برده که ازدواج پنج نفر از آنان با امام حسن (ع) مشکوک است. قرشی این اخبار را برساخته عباسیان با هدف مقابله با سادات حسنی دانسته است.در تعداد فرزندان امام مجتبی (ع) نیز اختلاف است. شیخ مفید تعداد فرزندان او را ۱۵ تن ذکر کرده است. همسر فرزندان جعده-ام بشیر زید ، ام الحسن و ام الحسین خوله حسن مثنیام اسحاق حسین، طلحه و فاطمه نَفیله یا رَمله عمر، قاسم و عبدالله چند همسر دیگرعبدالرحمن، ام عبدالله، فاطمه، ام سلمه و رقیهطبرسی فرزندان امام حسن (ع) را ۱۶ نفر دانسته و ابوبکر را نیز از فرزندان وی برشمرده است که در واقعه عاشورا به شهادت رسید.نسل امام حسننسل امام حسن (ع) از حسن مثنی ، زید ، عمر و حسین اثرم ادامه یافت. نسل حسین و عمر پس از مدتی از بین رفت و تنها نسل حسن مثنی و زید بن حسن باقی ماند. فرزندان او را سادات حسنی می‌ نامند. بسیاری از آنها در طول تاریخ تحرکات اجتماعی و سیاسی داشته‌ و در سده دوم و سوم ، قیام‌ هایی بر ضد حکومت عباسی انجام داده و حکومت‌ هایی در نقاط مختلف کشور های اسلامی بر پا کرده‌ اند. این سلسله از سادات در برخی مناطق همچون مراکش به شُرَفاء معروف‌‌ اند.خلافت امام علی (ع)امام مجتبی در دوره پنج ساله خلافت امیرالمومنین (ع) در همه مراحل در کنار پدر حضور داشت. بنابر نقل کتاب الاختصاص حسن بن علی(ع) پس از بیعت مردم با امام علی ، به درخواست پدر بر منبر رفت و برای مردم سخن گفت. از گزارش وقعة صفین در مورد نخستین روز های ورود امام علی (ع) به کوفه بر می‌ آید که حسن بن علی نیز همراه پدر ، در کوفه اقامت گزیده است.در جنگ جملدر برخی گزارش‌ ها آمده است ، پس از شورش ناکثین و حرکت امام علی (ع) و سپاهیانش برای مقابله با آنها ، حسن بن علی در میانه راه از پدر خواست که از این جنگ بپرهیزد. بنابر نقل شیخ مفید ، امام حسن (ع) از سوی پدر مامور شد به همراه عمار بن یاسر و قیس بن سعد مردم کوفه را برای پیوستن به سپاه امام علی (ع) بسیج کند. او در کوفه برای مردم خطبه‌ ای خواند و پس از بیان فضائل امام علی (ع) و پیمان‌ شکنی طلحه‌ و زبیر ، آنان را به یاری امام علی (ع) فراخواند.در جنگ جمل ، وقتی عبدالله بن زبیر امام علی (ع) را به کشتن عثمان متهم کرد ، حسن بن علی خطبه‌ ای خواند و به نقش زبیر و طلحه در کشتن عثمان اشاره کرد. امام مجتبی (ع) در این جنگ فرماندهی جناح راست سپاه را بر عهده داشت. ابن شهر آشوب روایت کرده است امام علی (ع) در این جنگ نیزه خود را به محمد حنفیه داد و از او خواست شتر عایشه را از پا درآورد ولی او موفق نشد ، سپس حسن بن علی نیزه را گرفت و توانست شتر را زخمی کند. نقل شده است پس از جنگ جمل ، امام علی (ع) بیمار شد و اقامه نماز جمعه با مردم بصره را به عهده فرزندش حسن گذاشت. او در خطبه نماز ، بر جایگاه اهل بیت و عاقبت سوء کوتاهی در حق آنان تاکید کرد.جنگ صفیندر جنگ صفین وقتی امام علی (ع) با خبر شد که امام حسن (ع) به میدان رفته ، فرمود:این جوان را نگه دارید [تا قصد جنگ نکند] و پشت مرا نشکند. دریغم آید که این دو (حسن و حسین) را مرگ در رسد و با کشته شدن آنان دودمان رسول خدا (ص) به سر رسد.به گفته نصر بن مزاحم ، حسن بن علی پیش از حرکت سپاه امام علی (ع) به سوی صفین ، خطبه‌ ای خواند و مردم را به جهاد ترغیب کرد. بر اساس پاره‌ ای اخبار ، او در جنگ صفین به همراه برادرش حسین بن علی (ع) فرماندهی جناح راست لشکر را بر عهده داشت. در گزارش اسکافی آمده است وقتی حسن بن علی در میان جنگ با یکی از بزرگان سپاه شام رو به‌ رو شد ، او از جنگیدن با امام حسن (ع) خود داری کرد و گفت من رسول خدا را دیده بودم در حالی که سوار بر شتری می‌ آمد و تو جلوی او سوار بودی. من نمی‌ خواهم در حالی رسول خدا را ملاقات کنم که خون تو بر گردنم باشد.در کتاب وقعة صفین آمده است عبیدالله بن عمر (فرزند خلیفه دوم) در اثنای جنگ با حسن بن علی (ع) ملاقات کرد و به وی پیشنهاد داد که به جای پدرش خلافت را بر عهده گیرد ، چرا که قریش ، علی (ع) را دشمن می‌ دارند. امام حسن (ع) در پاسخ گفت: به خدا سوگند هرگز چنین نخواهد شد. سپس به او گفت: گویا می‌ بینم که امروز و فردا کشته خواهی شد و همانا شیطان تو را فریفته است. بنابر نقل وقعه صفین ، عبیدالله بن عمر در آن جنگ کشته شد. پس از پایان جنگ و پیش آمدن حکمیت ، حسن بن علی به درخواست پدر برای مردم سخنرانی کرد.در مسیر بازگشت از صفین ، امام علی (ع) نامه‌ ای با محتوای اخلاقی-تربیتی خطاب به فرزندش امام حسن (ع) نوشته است که در نهج البلاغه غالبا به عنوان نامه ۳۱ آمده است.در کتاب «الاستیعاب» آمده است حسن بن علی (ع) در جنگ نهروان نیز حضور داشته است. نیز در برخی اخبار آمده است امام علی (ع) در آخرین روز های عمر خود که برای رویارویی دوباره با معاویه لشکرآرایی می‌ کرد ، فرزندش حسن را به فرماندهی سپاهی ده هزار نفری گماشت.دوران کوتاه خلافتامام مجتبی (ع) از ۲۱ رمضان سال ۴۰ قمری به مدت ۶ الی ۸ ماه خلیفه مسلمانان بود. اهل سنت او را با توجه به حدیثی منسوب به پیامبر (ص) ، آخرین خلیفه از خلفای راشدین دانسته‌ اند. خلافت او با بیعت مردم عراق و همراهی سایر سرزمین‌ های اطراف آغاز شد. اهالی شام به رهبری معاویه با این خلافت مخالفت کردند. معاویه با همراهی سپاهیانی از شام به جنگ اهل عراق آمد. این جنگ در نهایت به صلح و واگذاری خلافت به معاویه ، نخستین خلیفه اموی انجامید.بیعت مسلمانان و مخالفت اهل شامپس از شهادت امیرمؤمنان در سال ۴۰ قمری. مردم با حسن بن علی (ع) برای خلافت بیعت کردند. عبید الله بن عباس پس از دفن پیکر امام علی (ع) ، به میان مردم آمد و خبر شهادت امام را به آنان داد و گفت: او جانشینی شایسته و بردبار به جا گذاشته است. اگر دوست دارید با او بیعت کنید. در کتاب الارشاد آمده است صبح جمعه ۲۱ رمضان حسن بن علی در مسجد ، خطبه‌ ای خواند و شایستگی‌ ها و فضائل پدر خویش را برشمرد و بر پیوند خود با پیامبر (ص) تاکید کرد و با اشاره به امتیازات خود ، به آیاتی از قرآن درباره موقعیت خاص اهل بیت ، استناد نمود. پس از سخنان او ، عبدالله بن عباس برخاست و به مردم گفت: با فرزند پیامبرتان و وصیّ امام‌تان بیعت کنید. مردم نیز با او بیعت کردند. منابع ، تعداد بیعت‌ کنندگان را بیش از چهل هزار نفر شمرده‌ اند. قیس بن سعد بن عباده فرمانده سپاه امام علی (ع) نخستین کسی بود که بیعت کرد.بسیاری از اصحاب پیامبر (ص) که پس از ساخت کوفه در این شهر ساکن شده یا در دوره خلافت امام علی (ع) ، همراه او به کوفه آمده بودند ، در بیعت با امام حسن (ع) شرکت کردند یا خلافت او را پذیرفتند. جعفری با تکیه بر قرائنی معتقد است اهالی مکه و مدینه نیز با خلافت حسن بن علی موافق بودند و مردم عراق او را تنها گزینه برای این مقام می‌ دانستند. به گفته جعفری مردم یمن و فارس نیز نسبت به این بیعت ، تایید ضمنی داشته یا حداقل ، اعتراض و مخالفتی نکرده‌ اند.در برخی منابع آمده است هنگام بیعت ، شروطی مطرح شد ؛ از جمله در «الامامة و السیاسة» آمده است حسن بن علی به مردم گفت: آیا بیعت می‌ کنید که فرمانم را اطاعت کنید و با هر کس جنگیدم بجنگید و با هر کس صلح کردم ، صلح کنید؟ آنها با شنیدن این سخن به تردید افتادند و نزد حسین بن علی (ع) رفتند تا با او بیعت کنند ، ولی او گفت: به خدا پناه می‌ برم که تا حسن زنده است با شما بیعت کنم. آنان بازگشتند و با حسن بن علی بیعت کردند. قیس بن سعد هنگام بیعت با او شرط کرد که بر اساس کتاب خدا و سنت پیامبر عمل کند و با کسانی که خون مسلمانان را حلال می‌ شمرند ، بجنگد ؛ ولی امام حسن (ع) ، تنها کتاب خدا و سنت پیامبر را پذیرفت و هر شرط دیگری را برگرفته از همین دو شرط دانست. عده‌ ای از این گونه گزارش‌ ها چنین نتیجه گرفته‌ اند که امام حسن (ع) فردی صلح‌ طلب و جنگ‌ گریز بوده و سیره و منش او با پدر و برادرش تفاوت داشته است.رسول جعفریان معتقد است که این شرط‌ ها ، به این معنا نبود که حسن بن علی از آغاز قصد جنگ نداشته ، بلکه هدف اصلی وی ، حفظ حوزه اقتدار خود به عنوان پیشوای جامعه برای آزاد بودن در تصمیم‌ گیری بوده است و حتی اقدامات بعدی او نشان می‌ دهد که بر جنگ اصرار داشته است. به گفته ابوالفرج اصفهانی یکی از نخستین اقدامات حسن بن علی (ع) پس از خلافت ، افزایش صد در صدی دستمزد سربازان بود.بخشی از نامه امام حسن (ع) به معاویهوقتی او (پیامبر) وفات یافت ، عرب بر سر جانشینی او به نزاع پرداختند. قریش گفتند: ما عشیره و خویشان اوییم و روا نیست که شما بر سر حکومت او با ما نزاع کنید. عرب این حجت را از قریش پذیرفت... آن‌ گاه ما به قریش همان را گفتیم که قریش به عرب گفته بود، ولى آنها بر خلاف عرب ، با ما به انصاف رفتار نکردند... ولى امروز جا دارد که همه ، از دست‌ ‏اندازى تو (معاویه) به این منصب در شگفت فرو روند چرا که تو شایسته آن نیستى.. تو فرزند حزبی از احزاب [دشمن اسلام] و فرزند دشمن‌ترین فرد قریش با رسول خدا هستی.. وقتى على (ع) وفات یافت.. مسلمانان خلافت را به من سپردند... پس ، از پافشاری در باطل دست بردار و در بیعت من وارد شو و تو می‌ دانی که من نزد خدا برای این امر سزاوارترم.بخشی از نامه معاویه به امام حسن (ع)اگر می‌ دانستم که تو در مردم‌ داری ، هواداری از امت ، سیاست ، توانایی در فراهم آوردن مال و برخورد با دشمن از من قوی‌ تر هستی ، با تو بیعت می‌ کردم اما من حکومتی طولانی داشته‌ ام ، تجربه بیشتری دارم ، از تو سیاست‌ مدارترم و از نظر سنی نیز از تو بزرگترم. پس سزاوار است که تو حاکمیت مرا بپذیری.جنگ و صلح با معاویهمهمترین رویداد سیاسی در زندگی حسن بن علی (ع) ، جنگ با معاویه است که به صلح انجامید. همزمان با بیعت مردم عراق با حسن بن علی ، و تایید ضمنی آن از سوی مردم حجاز و یمن و فارس ، اهالی شام با معاویه بیعت کردند. معاویه در سخنرانی‌ های خود و در نامه‌‌ نگاری‌ هایی که با امام حسن (ع) داشت ، بر تصمیم جدی خود برای به‌ رسمیت‌ نشناختن این بیعت تاکید کرد. او که از زمان مرگ عثمان خود را برای خلافت ، آماده کرده بود با لشکری به سوی عراق حرکت کرد. امام حسن (ع) تا حدود پنجاه روز پس از شهادت پدر و بیعت مردم ، هیچ اقدامی در زمینه جنگ یا صلح نکرد. او وقتی از حرکت سپاه شام باخبر شد ، با لشکریانش از کوفه خارج شد و سپاهی پیش‌ آهنگ به فرماندهی عبیدالله بن عباس به سمت معاویه فرستاد.جنگ میان دو سپاهپس از برخوردی که میان دو سپاه رخ داد و به شکست شامیان انجامید ، معاویه شبانه به عبیدالله پیغام داد که حسن بن علی به من پیشنهاد صلح داده و کار خلافت را به من واگذار خواهد کرد. معاویه به او وعده پرداخت یک میلیون درهم داد و او به معاویه پیوست. پس از آن ، قیس بن سعد فرماندهی سپاه امام را بر عهده گرفت. بنابر نقل بلاذری پس از پیوستن عبیدالله به سپاه شام ، معاویه با این گمان که سپاه امام حسن (ع) ضعیف شده ، دستور داد با تمام توان به آنها حمله کنند ، ولی سپاه امام به فرماندهی قیس ، شامیان را شکست دادند. معاویه درصدد برآمد قیس را نیز با وعده‌ ای شبیه آنچه به عبیدالله وعده داده بود ، از سر راه بردارد ، ولی موفق نشد.موقعیت امام حسن (ع) در ساباطاز سویی امام حسن (ع) با لشکریان خود به ساباط رفت. به گفته شیخ مفید امام حسن (ع) برای آنکه یاران خود را بیازماید و فرمان‌ بری آنها را بسنجد ، خطبه‌ ای خواند و گفت: «وحدت و همدلی برایتان بهتر از تفرقه و جدایی است...؛ همانا تدبیری که من برای شما می‌ اندیشم برای شما بهتر از تدبیری است که برای خودتان دارید.» پس از سخنان او ، مردم با یکدیگر گفتند او قصد دارد با معاویه صلح کند و خلافت را به او واگذارد. عده‌ای به خیمه او هجوم بردند و وسایل او را غارت کردند و حتی سجاده او را از زیر پایش کشیدند. ولی بنابر نقل یعقوبی ، علت این حادثه آن بود که معاویه چند نفر را برای گفتگو نزد حسن بن علی فرستاد. آن ها وقتی از نزد وی بر می‌ گشتند ، با صدای بلند به گونه‌ ای که مردم بشنوند ، با یکدیگر می‌ گفتند: خدا توسط پسر رسول خدا ، خون مسلمانان را حفظ و فتنه را خاموش کرد ؛ او صلح را پذیرفت. سپاهیان امام با شنیدن این سخنان برآشفتند و به خیمه او حمله کردند. پس از این ماجرا یاران نزدیک امام حسن (ع) به محافظت از او پرداختند ، ولی در تاریکی شب یکی از خوارج به او نزدیک شد و گفت: ای حسن مشرک شدی همان گونه که پدرت مشرک شد ؛ سپس با خنجری به ران او زد و امام که سوار بر اسب بود بر زمین افتاد. حسن بن علی (ع) را بر روی تختی به مدائن بردند و در خانه سعد بن مسعود ثقفی منزل دادند تا درمان شود.جنگ میان معاویه و امام حسن (ع) ، در نهایت به امضای قرارداد صلح انجامید. به گفته رسول جعفریان دلایلی از جمله سستی مردم ، شرایط زمانه و حفظ شیعیان سبب شد امام مجتبی (ع) صلح را بپذیرد. بر اساس این قرارداد خلافت به معاویه واگذار شد.ماجرای صلح با معاویهامام حسن (ع) در خطبه‌ ای با حضور معاویه فرمود:معاویه بن صخر پنداشته است که من او را شایسته خلافت دانسته و خود را سزاوار آن ندیده‌ام. معاویه دروغ می‌گوید. به خدا سوگند ما در کتاب خدا و در سخنان رسول خدا سزاوارترین مردم به مردم هستیم، ولی ما اهل بیت از زمانی که رسول خدا از دنیا رفت، همواره بیمناک و ستمدیده بوده‌ایم. خدا میان ما و آنان که بر ما ستم کردند داوری کند.همزمان با رویارویی دو سپاه عراق و شام امام حسن مورد سوء قصد قرار گرفت و مجروح شد و برای مداوا به مدائن رفت. در حالی که امام حسن (ع) در مدائن به مداوا مشغول بود ، گروهی از سران قبائل کوفه پنهانی به معاویه نامه نوشتند و اعلام فرمانبرداری کردند. آنها معاویه را به آمدن به سوی خود ترغیب کردند و قول دادند حسن بن علی را به وی تسلیم کنند یا به قتل برسانند. به گفته شیخ مفید ، امام حسن (ع) وقتی این خبر و همچنین خبر پیوستن عبیدالله بن عباس به معاویه را شنید و از سویی سستی و بی‌ رغبتی یاران خویش را مشاهده کرد ، دریافت که تنها با عده‌ ای اندک از شیعیانش ، نمی‌ تواند در برابر لشکر انبوه شام مقاومت کند. زید بن وهب جهنی نقل کرده است که امام حسن (ع) در مدت مداوای خود در مدائن به او گفت: «به خدا سوگند اگر با معاویه بجنگم ، مردم عراق گردن مرا می‌گیرند و مرا تسلیم او می‌ کنند. به خدا سوگند اگر در حال عزت با معاویه صلح کنم ، بهتر است که در اسارت به دست او کشته شوم یا بر من منت گذارد و از کشتنم صرف نظر کند و برای همیشه ننگی بر بنی هاشم باقی بماند.»پیشنهاد صلح از سوی معاویهبنابر نقل یعقوبی از جمله ترفند های معاویه برای آنکه جنگ را به صلح بکشاند ، این بود که کسانی را بین سپاهیان امام حسن (ع) فرستاد تا شایع کنند که قیس بن سعد نیز به معاویه پیوسته ، و از سویی کسانی را به میان سپاهیان قیس فرستاد تا شایع کنند که حسن بن علی ، صلح را پذیرفته است. او همچنین نامه‌ های کوفیان در اعلام فرمانبرداری از او را برای حسن بن علی (ع) فرستاد و به او پیشنهاد صلح داد و شرط‌ هایی نیز بر عهده خود گذاشت. به گفته شیخ مفید ، امام حسن (ع) با وجود آنکه به معاویه اعتماد نداشت و از نیرنگ او آگاه بود ، چاره‌ ای جز پذیرش صلح ندید. در گزارش بلاذری آمده است معاویه ، صفحه‌ ای سفید و مهر شده برای حسن بن علی (ع) فرستاد تا هر شرطی که می‌ خواهد در آن بنویسد. امام حسن (ع) که شرایط را چنین دید ، برای مردم سخن گفت و از آنان خواست نظرشان را در مورد جنگ یا صلح بگویند. مردم با شعار «البقیة البقیة» (یعنی ما زندگی کردن و زنده ماندن را می خواهیم) درخواست پذیرش صلح کردند. و بدین ترتیب امام حسن (ع) صلح را پذیرفت. تاریخ برقراری صلح ، ۲۵ ربیع‌الاول و در برخی منابع ، ربیع الاخر یا جمادی الاولی سال ۴۱ قمری ثبت شده است.مفاد صلح‌ نامهگزارش‌ ها درباره مفاد صلح‌ نامه گوناگون است. از جمله مفادی که در منابع نقل شده ، این است که خلافت به معاویه واگذار شود به این شرط که بر اساس کتاب خدا و سنت پیامبر (ص) و سیره خلفای راشدین عمل نماید و برای خود جانشین تعیین نکند و همه مردم از جمله شیعیان علی (ع) در امنیت باشند. شیخ صدوق گفته است که امام حسن (ع) هنگام واگذاری خلافت به معاویه ، به این شرط با او بیعت کرد که او را امیر المؤمنین نخواند.در برخی منابع آمده است امام حسن (ع) شرط کرد خلافت پس از معاویه ، به او واگذار شود و افزون بر آن ، معاویه پنج میلیون درهم به او بپردازد. به گفته جعفری ، این دو شرط را نماینده امام حسن (ع) در ماجرای صلح قرار داد ولی امام نپذیرفت و تاکید کرد که تعیین خلیفه پس از معاویه ، با شورای مسلمانان باشد و در مورد شرط مالی نیز گفت معاویه حق ندارد چنین تصرفی در بیت المال مسلمانان کند. برخی نیز گفته‌ اند شرط مالی را خود معاویه یا نمایندگان وی قرار داده بودند.امام حسن (ع) علی‌رغم کناره‌ گیری از خلافت ، همچنان امام شیعیان به شمار می‌ رفت و حتی شیعیانی که به صلح امام اعتراض داشتند ، هرگز امامت او را انکار نکردند و او تا پایان عمر، رئیس و بزرگ خاندان پیامبر بود.واکنش‌ ها و پیامد هاامام حسن (ع):ای مردم! اگر از مشرق تا مغرب را بگردید ، جز من و برادرم کسی را نخواهید یافت که جدش رسول خدا باشد. همانا معاویه در چیزی (خلافت) که حق من است ، با من به نزاع برخاست و من برای مصلحت امت و حفظ خون مردم ، از آن چشم پوشیدم.در گزارش‌ ها آمده است پس از صلح امام حسن ، گروهی از شیعیان ابراز تأسف و ناخوشنودی می‌ کردند و حتی عده‌ ای امام را سرزنش کردند و او را «مذلّ المؤمنین» (خوار کننده مومنان) خواندند. امام در پاسخ پرسش‌ ها و اعتراض‌ ها ، بر ضرورت التزام به تصمیم «امام» تاکید کرد و علت صلح خود را همان علت صلح حدیبیه خواند و حکمت این کار را از سنخ حکمت کار های خضر (ع) در ماجرای همسفر شدن با موسی (ع) دانست.در منابع متعدد تاریخی آمده است که معاویه به مفاد صلح‌ نامه عمل نکرد و بسیاری از شیعیان امام علی (ع) از جمله حجر بن عدی را به قتل رساند. نقل شده است معاویه پس از صلح وارد کوفه شد و برای مردم خطبه خواند و گفت: هر شرطی که کردم ، پس می‌ گیرم و هر وعده‌ ای که دادم زیر پا می گذارم. همچنین گفت: من با شما نجنگیدم تا نماز و روزه و حج انجام دهید ، بلکه جنگیدم تا بر شما حکمرانی کنم.دوران سکونت در مدینه و مرجعیت دینیحسن بن علی (ع) پس از صلح با معاویه ، علی رغم درخواست عده‌ ای از شیعیانش برای ماندن در کوفه ، به مدینه بازگشت و تا پایان عمر همان‌ جا ماند و تنها سفر هایی به مکه و شام داشته است. امام مجتبی (ع) پس از شهادت امام علی (ع) و به وصیت او ، متولی اوقاف و صدقات وی بوده است. بنابر نقل کافی این وصیت در ۱۰ جمادی الاولی سال ۳۷ قمری نوشته شده است.مرجعیت علمیگزارش‌ هایی از جلسات مستمر امام حسن (ع) در مدینه برای آموزش و هدایت مردم وجود دارد ، از جمله ابن سعد و بلاذری و ابن عساکر نقل کرده‌ اند که حسن بن علی نماز صبح را در مسجد النبی می‌ خواند و تا طلوع آفتاب به عبادت می‌ پرداخت و سپس بزرگان و حاضران در مسجد نزد او می‌ نشستند و به بحث و گفتگو می‌ پرداختند. او بعد از ظهر نیز همین برنامه را داشته است. در کتاب الفصول المهمة نیز آمده است حسن بن علی در مسجد پیامبر می‌ نشست و مردم بر گرد او حلقه می‌ زدند و او به پرسش‌ های آنان پاسخ می‌ گفت. در عین حال به گفته مهدی پیشوایی ، حسن بن علی (ع) در این دوره با نوعی انزوای نا خواسته و همچنین بی‌اقبالی مردم رو به رو بوده است که در به انحراف رفتن اخلاقی جامعه آن روز نقش داشت. علامه تهرانی معتقد است که دوران امامت امام مجتبی (َع) و امام حسین (ع) چون از سخت‌ ترین و تاریک‌ ترین دوره ها به واسطه حکومت ظالمانه بنی امیه بوده و با توجه به طول مدت حیات این دو و نیز مدت امامت و ولایتشان باید به طور طبیعی هزاران روایت و حدیث و خطبه و موعظه در تفسیر و قرآن در دست باشد ولی خطبه ها و مواعظ و کلمات آنان در نهایت اختصار و قِلّت است.جایگاه اجتماعیاز اخبار تاریخی بر می‌ آید که امام حسن (ع) دارای جایگاه اجتماعی خاص بوده است. بنابر گزارش ابن سعد وقتی مردم در مراسم حج ، حسن بن علی را می‌ دیدند ، برای تبرک جستن به سوی او هجوم می‌ بردند تا جایی که حسین بن علی (ع) به کمک چند نفر دیگر ، جمعیت را از او دور می‌ کردند. همچنین نقل شده که ابن عباس با وجود آنکه از بزرگان اصحاب بود و از نظر سن نیز بزرگتر از امام حسن (ع) بود ، هنگام سوار شدن امام حسن (ع) بر اسب ، رکاب را برای او می‌ گرفت.انزوای سیاسی و عدم همکاری با معاویهگفته‌ اند پس از خروج امام حسن (ع) از کوفه ، گروهی از خوارج در نخیله جمع شدند تا به جنگ معاویه بروند. معاویه نامه‌ ای به حسن بن علی نوشت و از او خواست برگردد و با آنها بجنگد. امام نپذیرفت و در پاسخ او نوشت: «اگر می‌ خواستم با کسی از اهل قبله بجنگم ، با تو می‌ جنگیدم.» همچنین وقتی گروهی دیگر از خوارج به رهبری حوثره اسدی بر ضد معاویه قیام کردند ، معاویه از امام حسن (ع) خواست با آنها مقابله کند ، ولی او همان پاسخ پیشین را داد و جنگیدن با معاویه را سزاوار تر دانست.در برخی روایات آمده است که امام مجتبی (ع) با وجود همراهی نکردن با معاویه و اعتراض به اقدامات او ، هدایای او را می‌ پذیرفت. مبلغی که معاویه در کنار هدایای دیگر برای او می‌ فرستاد را سالانه یک میلیون درهم یا صد هزار دینار گفته‌ اند. از برخی نقل‌ ها بر می‌آید که وی گاه قرض‌ های خود را می‌ پرداخت و بقیه را میان خویشان و زیردستان خود تقسیم می‌ کرد و گاه همه آن هدایا را به دیگران می‌ بخشید. اخباری نیز وجود دارد که حسن بن علی (ع) در مواردی هدایای معاویه را نمی‌ پذیرفته است. این گونه اخبار ، واکنش‌ ها و تردید هایی را در پی داشته و از جمله در بُعد کلامی بحث‌ هایی پیرامون آن مطرح شده است. برای نمونه سید مرتضی دریافت مال و صله از معاویه را برای امام حسن (ع) جایز و بلکه واجب شمرده و آن را از این باب دانسته که باید اموال حاکمی که به زور بر امت حکم فرما شده ، گرفته شود.برخورد امویانگزارش‌ هایی از برخورد نامناسب امویان با امام حسن (ع) وجود دارد. همچنین در کتاب احتجاج ، مناظراتی میان امام حسن (ع) و معاویه و اطرافیانش نقل شده است. او در این مناظرات از جایگاه اهل بیت دفاع کرده و از ماهیت و جایگاه دشمنان خود پرده برداشته است. بر خلاف فشار تبلیغاتی امویان و توطئه های مختلف آنان علیه اهلبیت (ع) و نیز شخص امام مجتبی (ع) ، اما همواره درایت و زیرکی و فطانت امام نقشه های آنان را نقش بر آب می‌ کرد. گزارش تاریخی از یکی از جنجالی ترین مناظرات نا برابر میان امام و مخالفان و دشمنان نشان می دهد که حضرت تا چه اندازه هوشیارنه وخردمندانه عمل کرده است. در مجلسی که حامیان مهره درشت حکومت معاویه مانندعمرو بن عثمان ، عمروبن عاص ، عتبة بن ابی سفیان، ولید بن عقبه و مغیرة بن شعبه در حضور معاویه بودند امام مجتبی (ع) به تنهایی آن چنان مستند و قاطع و کوبنده و افشاگرانه بر اساس آیات قرآن و روایات و گزارش های قطعی تاریخی تمامی آنان را محکوم کرد و حق امیرالمومنین و اهلبیت (ع) و جایگاه والایشان را در اسلام آن چنان تبیین کرد که پیشگویی معاویه پیش از برگزاری مجلس مناظره (مبنی بر روسیاهی و رسوایی و محکومیت مطالبه کنندگان مناظره) تحقق پیدا کرد.شهادت و ماجرای تشییعدر بسیاری از منابع شیعه و اهل سنت آمده است که امام حسن (ع) با خوراندن زهر به شهادت رسید. او را چند بار مسموم کرده بودند ، اما از مرگ نجات یافته بود. در مورد مسمومیت آخر که به شهادت وی انجامید ، شیخ مفید گفته است معاویه وقتی تصمیم گرفت برای ولایتعهدی پسرش یزید بیعت بگیرد ، صد هزار درهم برای جعده دختر اشعث بن قیس (همسر امام حسن (ع)) فرستاد و به او وعده داد که در قبال مسموم کردن شوهرش ، او را به ازدواج یزید درخواهد آورد. نام جعده به عنوان قاتل حسن بن علی (ع) در منابع اهل سنت نیز آمده است. مادلونگ معتقد است مسئله جانشینی معاویه و تلاش او برای ولایت عهدی یزید ، روایات مسموم شدن امام حسن به تحریک معاویه و به دست جعده را تایید می‌ کند. گزارش‌ های دیگری ، هند (یکی از همسران امام حسن (ع)) یا یکی از خادمان او را عامل مسموم کردن او دانسته‌ اند. گفته‌ اند حسن بن علی (ع) ۳ روز یا ۴۰ روز یا دو ماه پس از مسموم شدن درگذشت.نقل شده است پس از شهادت امام مجتبی (ع) ، شهر مدینه یکپارچه شیون و گریه شد. نیز گفته‌ اند هنگام خاکسپاری ، قبرستان بقیع پر از جمعیت شد و تا هفت روز بازار ها تعطیل بود. از برخی منابع اهل سنت نقل شده است که نخستین خواری برای عرب ، درگذشت حسن بن علی (ع) بود.جلوگیری از دفن‌ شدن کنار پیامبردر برخی منابع آمده است امام حسن (ع) به برادرش وصیت کرد که او را پس از در گذشت ، کنار قبر جدش رسول خدا (ص) دفن کند. حسن بن علی خواسته خود را با عائشه در میان گذاشته و او نیز موافقت کرده بود. وقتی مروان بن حکم از این وصیت با خبر شد ، به معاویه گزارش داد و معاویه از او خواست ، به شدت از این کار جلوگیری کند.در گزارش شیخ مفید و طبرسی و ابن شهرآشوب آمده است امام مجتبی (ع) وصیت کرد که تابوت او را برای تجدید عهد ، نزد قبر پیامبر (ص) ببرند و سپس کنار قبر جده‌ اش فاطمه بنت اسد دفن کنند. در این نقل‌ ها آمده است که حسن بن علی سفارش کرد که هنگام تشییع و دفن او از هرگونه درگیری پرهیز شود تا مبادا خونی ریخته شود.وقتی بنی هاشم ، تابوت امام مجتبی (ع) را به طرف قبر پیامبر (ص) بردند ، مروان همراه عده‌ ای از بنی امیه ، سلاح به دست گرفتند و راه را بستند تا از دفن شدن او کنار قبر پیامبر (ص) جلوگیری کنند. ابوالفرج اصفهانی آورده است که عائشه سوار بر اشتری شد و بنی امیه را فرا خواند تا مانع از این کار شوند. در گزارش بلاذری آمده است وقتی عائشه دید نزاع رخ داده و نزدیک است به خونریزی بینجامد ، گفت : خانه ، خانه من است و اجازه نمی‌ دهم کسی در آن دفن شود.همچنین نقل شده است که مروان گفت نمی‌ پذیریم که عثمان در آخر شهر دفن شده باشد ، ولی حسن بن علی را کنار پیامبر دفن کنید. نزدیک بود میان بنی هاشم و بنی امیه درگیری رخ دهد ؛ ولی امام حسین (ع) بنابر وصیت برادرش ، از درگیری جلوگیری کرد. پیکر حسن بن علی (ع) را به بقیع بردند و کنار قبر فاطمه بنت اسد به خاک سپردند.در گزارش ابن شهر آشوب آمده است بنی امیه ، به سمت جنازه امام مجتبی (ع) تیر پرتاب کردند. طبق این نقل ، ۷۰ تیر از جنازه حسن بن علی (ع) بیرون کشیدند.تاریخ شهادتمنابع تاریخی ، سال شهادت امام حسن (ع) را به اختلاف ، ۴۹ یا ۵۰ یا ۵۱ هجری ذکر کرده‌ اند. نقل‌ های دیگری نیز وجود دارد. برخی پژوهشگران با استناد به قراینی ، سال ۵۰ هجری را درست دانسته‌ اند.در مورد ماه وقوع آن ، منابع شیعه ، ماه صفر و اکثر منابع اهل سنت ، ماه ربیع الاول را گزارش داده‌ اند.در ایران روز ۲۸ صفر به عنوان رحلت پیامبر (ص) و شهادت امام مجتبی (ع) تعطیل رسمی است و مردم به عزاداری می‌ پردازند ، ولی در برخی از کشور ها از جمله عراق ، روز ۷ صفر برای امام حسن (ع) عزاداری می‌ شود. در حوزه علمیه نجف از زمان‌ های دور ، ۷ صفر را روز شهادت می‌ دانسته‌ اند و در حوزه علمیه قم نیز از زمان شیخ عبد الکریم حائری ، این روز برای اقامه عزا تعطیل بوده است.با توجه به اختلاف در تاریخ شهادت حسن بن علی (ع) ، سن او را در هنگام شهادت ۴۶ یا ۴۷ یا ۴۸ سال دانسته‌ اند.سفره امام حسن (ع)یکی از آیین‌ های مذهبی در ایران ، سفره امام حسن (ع) است که در آن ، برای گرفتن حاجت ، نذری داده می‌ شود. پیشینه این سفره را قبل از عصر صفویه دانسته‌ اند. رنگ اشیای موجود در این سفره ، باید سبز باشد و در کنار آن ، روضه امام حسن (ع) خوانده می‌ شود. در این سفره که بیشتر در میان بانوان رواج دارد ، گذشته از خوراکی‌ های ساده و متنوع ، معمولا قرآن و شمع‌ و جانماز و تسبیح نیز گذاشته می‌ شود.Aparat => aparat.com/risxtorBlogfa => risxtor.blogfa.comVirgool => virgool.io/@Risxtor