خلاصهٔ کتاب «منِ دیگر ما»، جلد ۳، هنرِ دادن آزادی به کودک

کودک زیر هفت سال و آزادیتصور غلطی است که فکر کنیم شخصیت کودک زیر هفت سال شکل نگرفته است. بسیاری از رفتارهای ما سازندهٔ شخصیت او در زیر هفت سال است. زمینی زراعی را در نظر بگیرید. زمینه‌سازی یعنی آماده‌سازی زمین برای کشت. وقتی آماده شد، فقط بذرپاشی می‌ماند. اما اگر آماده نباشد نمی‌توان بذر پاشید. رفتار ما با کودک زیر هفت سال مزرعهٔ وجود او را آماده می‌کند و پس از هفت سال تربیت او بسیار راحت می‌شود. اما اگر او آماده نباشد بعد از هفت سال تازه اول مصیبت است. در واقع، قبل از هفت‌سالگی «زمینهٔ آموزش» را فراهم می‌کنیم و بعد از هفت‌سالگی «آموزش»‌ را شروع می‌کنیم.یکی از اصلی‌ترین رفتارهایی که به کودک زیر هفت سال پیغام محبت می‌دهد دادن آزادی است. یک نمونهٔ‌ بارز از گرفتن آزادی از کودکان ایراد گرفتن از آن‌ها هنگام غذا خوردن و کثیف‌کاری و به‌هم‌ریختن وسایل خانه است. باید به کودک زیر هفت سال آزادی داد تا بازی کند و آموزش رسمی را باید بعد از هفت سال آغاز کرد. امام صادق می‌فرماید: کودک تا هفت سال باید بازی کند و هفت سال بعد سواد بیاموزد و از هفت سال بعد هم حلال و حرام خدا را بیاموزد.کودکان هر که را به آن‌ها آزادی بدهد دوست دارند و از هر کسی که آزادی را از آنان بگیرد (ولو با گرفتن یک شکلات از دست او) فراری‌اند.خط قرمزهای آزادی۱) کارهای خطرناک: بازی با چاقو یا اشیای تیز یا تماشای کارتون‌های خشن.۲) کار زشت: کاری که واقعاً برای بچه زشت باشد، وگرنه مثلاً کثیف‌کاری موقع غذا خوردن برای کودک کار زشتی نیست. مثال بارز کار زشت ور رفتن با آلت تناسلی یا گفتن کلمات رکیک است.پذیرش فرهنگ آزادی نیازمند دو چیز است: پذیرفتن جایگاه آزادی در تربیت کودک و داشتن حوصلهٔ کافی.آثار آزادی۱) برقراری رابطهٔ عاطفی میان والدین و کودک: آزادی سبب افزایش محبت است. کودک از کسی که آزادی او را سلب کند خوشش نمی‌آید. او کودک است و خوب و بد نمی‌فهمد. کاری که از نظر بزرگسال زشت است، مثل به‌هم‌ریختن خانه و کثیف‌کاری هنگام غذاخوری و خط‌خطی کردن دیوار، واقعاً کار زشتی نیست و نمی‌توان با این بهانه‌ها آزادی او را سلب کرد.۲) تخلیهٔ انرژی و رسیدن به آرامش: کودک با تخلیهٔ انرژی‌اش بر اثر آزادی به دو آرامش می‌رسد: مقطعی و دائمی.الف) آرامش مقطعی: تحرک کودک در طول روز انرژی او را تخلیه و درنتیجه او را خسته می‌کند. از این رو، شب با آرامش می‌خوابد. یکی از علل بدخوابی تخلیه‌نشدن انرژی کودک است.ب) آرامش دائمی: اگر کودک در هفت سال اول به قدر نیاز تحرک و آزادی داشته باشد، بعد از آن به سکون و آرامش می‌رسد، اما نه بدین معنی که شور و حرکتی نخواهد داشت، بلکه به این معنی که در دستان پدر و مادرش بند خواهد شد. در این باره بعداً توضیح می‌دهیم.۳) اطاعت‌پذیری: دستور دین این است که کودک در هفت سال اول سروری کند (آزادی) و در هفت سال دوم عبد باشد (اطاعت‌پذیر) و در هفت سال سوم سِمت وزارت بر عهده گیرد. اگر در هفت سال اول اطاعت نشود، در هفت سال دوم اطاعت نخواهد کرد.۴) پاسخ به حس کنجکاوی: بچه‌ها دوست دارند با اشیای خانه ور بروند. آن‌ها کارهای گوناگونی آزمایش می‌کنند که ناشی از حس کنجکاوی آنان است. مثلاً شاید بخواهند روی برنج آب بریزند. فقط می‌خواهند ببینند چه می‌شود. بعداً خودشان می‌فهمند که پس از این کار غذا دیگر خوردنی نیست و تکرار نخواهند کرد، اما نباید مانع حس کنجکاوی‌شان شد. با آزاد گذاشتن کودکان اجازه دهید ذهنشان آرام شود.۵) کمک به استقلال کودک: کودکی که در خانه به او آزادی داده شود خودش تصمیم می‌گیرد چه کند و چه نکند، و این کمک به استقلال اوست. کودکانی که مدام امر و نهی می‌شوند در آینده به‌شدت به پدر و مادرشان وابسته‌اند. مثلاً اگر به خاطر کثیف بودن لباسش اجازه ندهید خودش غذا بخورد، وابسته‌بودن را به او آموزش می‌دهید.۶) کمک به بزرگ‌شدن کودک: برخی آزادی‌هایی که کودکمان از ما طلب می‌کند خواسته‌هایی زودگذرند، مثل درخواست بازی با غذا. اگر بدون حساسیت اجازه دهیم انجام دهد،‌ خودش پس از مدتی از این کار خسته می‌شود و دست می‌کشد. اما اگر مقاومت کنیم، گاهی تا بالای هفت سال هم این حس در وجودش باقی می‌ماند و ممکن است در آن سنین کارهایی بکند که خردسالان می‌کنند. پس با دادن آزادی به او به بزرگ‌شدن او کمک می‌کنیم.آثار محدودیت‌های بیجا۱) شرارت: امام کاظم (علیه السلام) می‌فرماید: «بازیگوشی بچه در دوران خردسالی پسندیده است برای اینکه در بزرگسالی بردبار شود». اگر با سلب آزادی مانع بازیگوشی و شیطنت و تخلیهٔ‌ انرژی او در کودکی شویم، عقده‌های فروخورده در بزرگسالی سر باز می‌کند و بعید نیست فردی شرور شود. شیطنت قبل هفت‌سالگی نشانهٔ سلامت روح کودک است و شرارت بعد از هفت‌سالگی نشانهٔ عدم سلامت روحی و روانی او. نمونه‌ای بارز از سلب آزادی در کودکی این‌ است که با داد و فریاد او را امر کنیم: آب نریز، خط نکش، اسباب‌بازی را خراب نکن! اسباب‌بازی خراب‌شده و دیوار خط‌خطی‌شده را می‌توان تعمیر کرد، ولی اگر روح کودک با سلب آزادی آسیب ببینید راحت به حال اول برنمی‌گردد.۲) لجاجت: کودکان با کسی که آزادی آنان را سلب می‌کند و مانع شیطنت آن‌ها می‌شود مبارزه می‌کنند. آنان حق آزادی را خوب می‌فهمند و برای به‌دست‌آوردنش حاضرند بجنگند. اصلی‌ترین راهی که کودک برای به‌دست‌آوردن آزادی استفاده می‌کند «لجاجت» است. او می‌داند پدر و مادرش حوصلهٔ جیغ و فریاد او را ندارند. از این رو، به محض سلب آزادی، با جیغ و فریاد و گریه و نخوردنِ غذا اعتراضش را بیان می‌کند.نتیجهٔ‌ لجاجت او دو حال بیش نیست: یا پدر و مادر از فریاد او خسته می‌شوند و تسلیم خواستهٔ‌ او می‌شوند یا سرسختانه جلوی او می‌ایستند. اگر کودک پیروز شود، همواره از ابزار لجاجت برای تحمیل خواستهٔ خود استفاده خواهد کرد. بدین ترتیب، در آینده نیز او فردی لجوج خواهد شد. به علاوه، وقتی کودک از این راه آزادی خود را به‌دست آورد، نه تنها رابطهٔ عاطفی‌اش با آنان محکم‌تر نمی‌شود، بلکه حالتی جنگی نسبت به آنان می‌گیرد. اگر هم پدر و مادر تسلیم خواسته‌های او نشوند، او لجاجت خود را به گونه‌ای دیگر بروز خواهد داد و به علاوه محبت‌های دیگر پدر و مادرش را نیز محبت نخواهد دانست. او پدر و مادرش را ظالمانی می‌داند که حق او را سلب کرده‌اند.۳) افسردگی: سرکوب آزادی خانه را به زندان و پدر و مادر را به زندان‌بان بدل می‌کند. سرکوب پی‌درپیِ آزادی کودک را به گوشه‌گیری وامی‌دارد و از جمع فراری می‌دهد. کودک به آدم افسرده‌ای تبدیل می‌شود که به‌آسانی نمی‌توان او را به حال سابق برگرداند.۴) ترس: سلب آزادی و منع پی‌درپی کودک از کاری علاوه بر موارد بالا جرئت و جسارت را از کودک می‌گیرد و او را فردی ترسو در همهٔ زمینه‌های زندگی بار می‌آورد. از ترسِ سخن‌گفتن جلوی دیگران گرفته تا خرید کردن!۵) از بین رفتن برخی علاقه‌های مثبت: مثلاً یکی از علاقه‌های کودک ور رفتن با کتاب یا حتی پاره‌کردن برگه‌های آن است. اگر او را از این کار منع کنند و با خشونت کتاب را از دستش بگیرند، هر وقت کتاب ببیند خشونت یادش می‌آید و تنفر از خشونت او را از کتاب هم بیزار می‌کند. به جای کشیدن کتاب از دست او، بهتر است از قبل کتاب‌هایی را که نمی‌خواهید آسیب ببیند از دسترس او خارج کنید و برایش کتاب‌های مخصوص خودش بخرید یا ورق باطله در اختیارش بگذارید که هر کاری می‌خواهد با آن بکند.مثالی دیگر: کودکان دوست دارند هنگام غذا خوردن کثیف‌کاری و بریز و بپاش کنند. اگر پدر و مادر با خشونت مانع این کار شوند، کودک از غذاخوردن متنفر می‌شود زیرا آن را همراه با خشونت تصور می‌‌کند. در نتیجه،‌ در آینده دچار سوءتغذیه خواهد شد.نمونه‌ای دیگر وادار کردن کودک به نماز یا قرآن یاد گرفتن پیش از هفت‌سالگی است. اگر این‌ها محدودکنندهٔ‌ آزادی او باشد، سبب انس او با نماز و قرآن نخواهد شد. آموزش این موارد قبل از هفت‌سالگی فقط در صورتی مفید است که اولاً با میل خود کودک باشد و ثانیاً بیشتر همراه با بازی و جست‌وخیز باشد تا آموزش محض.۶) مخفی‌کاری و دروغ‌گویی: کودکان هرگز از خواستهٔ آزادی دست نمی‌کشند. اگر علنی نتوانند، در خفا پی آن می‌روند. اما چون با اضطراب همراه است، به دلشان نمی‌چسبد. این اضطراب برای آنان بسیار مضر است و آثار سوئی در پی دارد. اگر کودکی به مخفی‌کاری عادت کند، شاید تا بزرگسالی هم این عادت با او بماند. به علاوه، یکی از پیامدهای مخفی‌کاری اجبار به دروغ‌گویی برای پوشاندن عمل است، و عادت به دروغ هم تا بزرگسالی با او خواهد بود.۷) از بین رفتن اقتدار والدین: سلب آزادی مستلزم امر و نهی دائمی است و از سویی کودک هم برای به‌دست‌آوردن آزادی از هیچ راهی، از جمله گریه و فریاد، نمی‌گذرد و در بسیاری از موارد خواسته‌اش را به پدر و مادر تحمیل می‌کند و، بدین ترتیب، اقتدار آنان نزد کودک شکسته می‌شود؛ اقتداری که در مراحل بعدی تربیت به‌شدت نیاز است.چرا فرزندمان را آزاد نمی‌گذاریم؟۱) ناآگاهی: برخی این آزادی‌ها را زیاده‌خواهی می‌پندارند. تصور می‌کنند با دادن آزادی فرزند بر گردهٔ آنان سوار خواهد شد و دیگر در آینده حریف او نخواهند شد. این دیدگاهِ غلط نسل قدیم است. در تربیت مدرن، تلویزیون و بازی رایانه‌ای به‌غلط جای آزادی را گرفته و والدین تصور می‌کنند آزادی یعنی اجازهٔ تماشای تلویزیون و بازی رایانه‌ای!۲) بی‌حوصلگی: در عصر جدید سبک زندگی افراد را عصبی و کم‌حوصله بار آورده است، اما تربیت فرزند نیازمند تحمل به‌هم‌ریختگی و سروصداست. چه کنیم که پرحوصله شویم؟ الف) به‌کاربردن مهارت مبارزه با خشم: دستورهای دینی دربارهٔ مهار خشم را مدنظر قرار دهید. ب) توجه به کودکیِ کودک: وقتی با فردی که زبانش فارسی نیست صحبت می‌کنیم و او درست نمی‌فهمد عصبی نمی‌شویم، اما وقتی کودکی حرف ما را نفهمد عصبی می‌شویم! این اقتضای سن اوست! ج) توجه به آثار آزادی: اگر والدین به‌راستی بفهمند که دادن آزادی چه نتایج خوبی به بار خواهد آورد و سلب آن چه پیامدهای ناگواری خواهد داشت، بیشتر حوصله خواهند داشت! د) تقویت رابطهٔ محبتی: هر چه پیوند عاطفی با فرزند قوی‌تر شود، حوصلهٔ فرد در تربیت بیشتر خواهد شد. ه) نگاه معنوی به آزادگذاشتن کودک: به‌راستی باور کنید که آزادگذاشتن کودک فرصتِ عبادت است. اگر بدانید که هدف زندگی چیست و برای رسیدن به آن هدف یکی از راه‌ها دادن آزادی به کودک است، تحمل آن آسان می‌شود. فردی که قبل از داشتن بچه مرتب مستحبات را به‌جا می‌آورد و حالا اشتغال به بچه مانع آن‌ها شده باید باور کند که تحمل سختی‌های فرزندپروری چه سودی دارد. اگر عبادات برای رساندن انسان به خداست، مگر تربیت اولاد صالح چیزی غیر از رسیدن به خداست؟! فرض کنید وقت اذان است و کودک از گرسنگی دارد گریه می‌کند. رضایت خدا در نماز اول وقت و گرسنه‌گذاشتن کودک است یا رسیدگی به او و بعد اقامهٔ نماز؟!۳) به‌هم‌ریختگی خانه: برخی به به‌هم‌ریختگی خانه حساس‌اند و تحملش را ندارند. اما این از لوازم دادن آزادی به کودک است. از خود بپرسید کدام اولویت است: نظم خانه یا تربیتِ درست کودک؟ اگر خانه بزرگ است، می‌توان اتاقی را مخصوص کودک گذاشت که هر کاری در آن می‌خواهد بکند.۴) کم‌بودن زمان مادر: برخی مادران به رغم آگاهی و نداشتن مشکل با موارد بالا احساس می‌کنند وقت کم می‌آورند چون همواره باید خانه را مرتب کنند. اما باید توجه کرد که مادری فرع و حاشیه نیست، اصل است. یعنی هر گاه انتخاب پیش آید، مادری کردن اولویت دارد. مادری فقط به زاییدن نیست. مادر باید برای تربیت کودک هم وقت بگذارد. پدران هم باید یاور مادران در تربیت کودک باشند تا همهٔ فشار بر او نباشد و بتواند استراحت کند. لااقل مردان باید توقع خود را از همسر خود کم کنند و درک کنند که او وقت زیادی را صرف کودک می‌کند و نمی‌تواند به تمام خواسته‌های همسر هم برسد. مرد نباید توقع داشته باشد همیشه غذا سر وقت حاضر باشد و خانه تمیز. تشکر مرد از زن بابت دادن آزادی به کودک نوعی کمک روحی به زن است.۵) لوس‌شدن و سوءاستفادهٔ کودک از آزادی: اول باید معنای لوسی را روشن کرد. برخی خیال می‌کنند بچهٔ لوس بچه‌ای است که چیزی تقاضا می‌کند که ما دوست نداریم! اما لوس کسی است که چیزی را مطالبه می‌کند که به آن نیاز ندارد و نباید داشته باشد. مثلاً کودکی که یک ساعت قبل پفک خورده و حالا باز هم تقاضا می‌کند لوس است.به علاوه، برداشتِ برخی از والدین از خطوط قرمز آزادی (کار خطرناک و کار زشت) غلط است. مثلاً تا وقتی بچه مشغول بازی با اسباب‌بازی است کاری به او ندارند، اما همین که سراغ ظروف آشپزخانه رفت فریادشان به هواست. سلب همین «آزادی‌های مجاز» سبب می‌شود او به کارهای خطرناک و زشت حریص‌تر شود. مثل اینکه وقتی غذای سالمی را در اختیار کسی قرار ندهید خواه ناخواه سراغ غذای ناسالم می‌رود.۶) عادت به آزادی پس از هفت سال: خدا انسان را طوری آفریده که در هفت سال اول میل به آزادی دارد و در هفت سال دوم (اگر در هفت سال نخست به قدر کافی آزادی چشیده باشد) میل به اطاعت‌پذیری. بنابراین، نگرانی بی‌مورد است.۷) تمایل به آزادی در مهمانی‌ها: اصلْ آزادیِ کودک در خانه است. اگر در خانه تأمین شد، محدودیت چند ساعته در مهمانی آسیب چندانی نمی‌زند.۸) اعتراض بچه‌های بزرگتر: نباید نگران دعواهای فرزندان زیر ۱۸ سال شد. کاملاً طبیعی است. اگر بچه‌های بزرگتر در کودکی‌شان آزادی را لمس کرده باشند، با آزادی فرزند کوچکتر مشکلی نخواهند داشت. به علاوه، والدین باید با بچه‌های بزرگتر صحبت کنند و به آن‌ها بفهمانند که کمک‌کار والدین در تربیت کودک‌اند. با دادن شخصیت به بچه‌های بزرگتر، آن‌ها احساس بزرگی می‌کنند. همچنین، نباید با تبعیض و بی‌توجهی به خواسته‌های فرزند بزرگتر زمینهٔ درگیری را فراهم کرد. نکتهٔ دیگر در فاصلهٔ فرزندآوری است. اگر اختلاف سنی بچه‌ها بیش از ۳ سال نباشد، دوره‌ای که سن یکی از آن‌ها در دورهٔ آزادی است و دیگری این سن را طی کرده کم می‌شود.۹) حرف مردم و طردشدن: برخی می‌ترسند با آزادگذاشتن فرزند خود مردم از آن‌ها گریزان شوند. اما ببینید اولویت شما تربیت فرزندتان است یا تأییدیهٔ مردم. از کجا معلوم که مردم با الفبای تربیت کودک آشنایند؟ از فرصت مهمانی‌ها می‌توان استفاده کرد و به جای گفتگوهای بیهوده دربارهٔ مزایای دادن آزادی به کودک صحبت کرد.۱۰) شرایط خاص زندگی در امروز: برخی می‌گویند آپارتمان‌نشینی اجازهٔ دادن آزادی به کودک نمی‌دهد و همسایه‌ها شاکی می‌شوند. اما کودک این حرف‌ها را نمی‌فهمد. برای او آزادی ضروری است و نداشتنِ آن پیامدهای ناگوار دارد.۱۱) مخالفت یکی از والدین: چاره‌ای جز گفتگوی صلح‌آمیز و متقاعد کردن طرفِ مخالف آزادی نیست.۱۲) آموزش نظم: نظم امر بسیار مهمی از نظر دین است، اما تعریف نظم از نظر بزرگسال و کودک متفاوت است. نظم یعنی هر چیزی سر جای خود قرار بگیرد. از نظر ما شاید ریخت و پاش کودک بی‌نظمی باشد، اما او خود تصور می‌کند سر جای خود است. آموزش نظم پادگانیِ مدنظر بزرگسالان به کودکان خلاف طبیعت آن‌هاست. چنان‌که معدهٔ کودک ۳ماهه آمادگی هضم آبگوشت ندارد، به کودک زیر هفت سال هم نباید نظم پادگانی تحمیل کرد. برای آموزش نظم به کودک نباید او را وادار به کاری کرد، بلکه خود پدر و مادر اگر منظم و پاکیزه باشند، کودک هم از رفتار آنان متأثر می‌شود و به‌موقعِ خود منظم می‌شود. شاید بتوان خط روی دیوار را پاک کرد، اما خطی که براثر دعوای او بر روحش کشیده شده راحت پاک نمی‌شود.۱۳) اسراف و تبذیر: تعریف این دو مورد هم برای کودک و بزرگسال یکی نیست. اگر او غذا را هنگام خوردن می‌ریزد یا با آب‌بازی آب را هدر می‌دهد اسراف نیست؛ اسراف این است که بزرگسال چنین کاری بکند. برخی می‌خواهند به کودک مراقبت از وسایل را آموزش دهند، ولی این کار بی‌معناست، زیرا کودک مفهوم آن را خوب نمی‌فهمد. بعد از سه‌سالگی کم‌کم حس مراقبت از وسایل در او پدید می‌آید و هنگام رسیدن به هفت‌سالگی کاملاً آن را درک می‌کند.۱۴) مریض شدن: برخی آزادی‌ها (مثل آب‌بازی، خاک‌بازی) ممکن است باعث مریضی کودک شود. اما اولاً می‌توان محیط خانه را پاکیزه نگه داشت که کمتر مریض شوند، ثانیاً مریضی کودک تا سخت نباشد جای نگرانی ندارد زیرا سیستم ایمنی کودک قوی است و در حال تکامل. اگر بیش از حد به بهداشت او حساس شویم، سیستم ایمنی او خوب رشد نمی‌کند و در آینده به‌آسانی مریض می‌شود.هنر آزاد گذاشتن کودک۱) انتخاب عاقلانهٔ وسایل خانه و اسباب‌بازی: از اول اشیای اطراف کودک را طوری انتخاب کنیم که نگران خطر یا کثیفی خانه نشویم. مثلاً طروف پلاستیکی به جای شیشه‌ای یا فرش و پردهٔ تیره به جای روشن. یا استفاده از روفرشی برای جلوگیری از کثیفی فرش.۲) فضای بیرون خانه: کودک را از آزادی در فضای باز محروم نکنید. اگر محیط خانه محدودیت دارد، گاهی او را به پارک و دل طبیعت ببرید.۳) مدیریت در چینش وسایل خانه: می‌توان با چشم‌پوشی از مبلمان بزرگ یا برخی وسایل غیرضروری فضای باز بیشتری در اختیار کودک گذاشت.۴) مشارکت و هدایت: گاهی می‌توان محل بازی او را به جای دیگری انتقال داد. مثلاً اگر می‌خواهد داخل اتاق آب‌بازی کند، می‌توان هم‌بازی او شد و در حین بازی و شوخی او را ترغیب کرد که محل آب‌بازی آشپزخانه یا حمام باشد.نمونه‌هایی از هنر آزادی۱) استفاده از دو مهر: اگر کودک دوست دارد با مهر بازی کند، به جای گرفتن مهر در دست، یک مهر روی سجاده بگذارید و یک مهر در دستتان. می‌توانید برای او سجاده‌ای جداگانه پهن کنید که با مهر خودش بازی کند.۲) آب‌بازی: می‌توان سفرهٔ پلاستیکی طرح‌دار بزرگی در اتاق انداخت که روی آن آب‌بازی کند. یا در صورت امکان محل بازی او را به جایی که خیس‌شدنش حساس نیست منتقل کنید. اگر کودک دوست ندارد برود حمام، به بهانهٔ آب‌بازی او را به حمام ببرید.۳) بازی با وسایل کمد: وسایلی را که دوست ندارید کودک به آن‌ها دست بزند در جاهایی بگذارید که دستش به آن نرسد. یا می‌توانید از قفل استفاده کنید،‌ یا وسایل جذابی را جلوی کابینت بگذارید که به محض باز کردن با همان مشغول شود و سراغ بقیه نرود.۴) برای جلوگیری از خط‌خطی دیوار، اگر با سنگ یا سرامیک پوشانده نشده، می‌توان آن را با کاغذ ضخیم پوشاند. می‌توان کاغذ باطله در اختیار کودک گذاشت که سراغ دیوار نرود.۵) غذا خوردن: به جای غذا خوردن روی میز، سفرهٔ بزرگی روی زمین بیندازید تا نگران کثیفی زمین نشوید و خودتان هم روی همان سفره غذا بخورید. اگر فقط یک جا مخصوصِ او فراهم کنید و خودتان در شرایط دیگری غذا بخورید، او حساس می‌شود. از پیش‌بند و لباس مخصوص غذاخوری استفاده کنید. ناخن‌های او را بگیرید و دستهایش را قبل از غذا بشویید که نگران بهداشت نشوید. مدام حین غذا دور دهانش را با دستمال تمیز نکنید. این کار را بگذارید بعد از اتمام غذا.توجه کنید که مدت غذا خوردن کودک چند برابر بزرگسال است، پس حوصله کنید. اگر حین غذا بازی می‌کند، به جای تذکر پی‌درپی به او که «غذایت را بخور» خودتان به او غذا دهید، وگرنه آرامش او را به هم می‌زنید. معمولاً میل به کثیف‌کاری در سه‌سالگی پایان می‌یابد.۶) کتاب‌های مورد علاقه‌تان را از دسترس کودک دور نگه دارید که نگران پاره‌کردن آن‌ها نشوید. اگر مانع پاره‌کردن کتاب شوید، او ممکن است از کتاب متنفر شود. پس کتاب‌ها و مجلات به‌دردنخور یا کاغذ باطله را در قفسه‌های پایین کتابخانه قرار دهید تا با آن‌ها بازی کند. همین طور، کتاب‌های رنگی مخصوص کودک را در دسترس او بگذارید.قرآن و کتب مذهبی را در جایی جداگانه بگذارید، اما اگر کودک به آن دست زد بی‌احترامی نیست زیرا وضو بر غیرمکلف واجب نیست. همین که کودک ببیند والدین احترام خاصی به این کتب می‌گذارند، در ذهنش ثبت می‌شود. اگر اتفاقی قرآن دست کودک افتاد و آن را پاره کرد یا پرت کرد، خشونت نشان ندهید زیرا او معنای تقدس را نمی‌فهمد. به علاوه، می‌توان در این مواقع کتاب دیگری دست او داد تا قرآن را رها کند. مثلاً کتاب نقاشی. اما اگر هیچ یک از راهکارها جواب نداد استثنائاً می‌توان در این مورد خاص جدیت به خرج داد اما بعد از آن از او دلجویی کرد.۷) آزادی در مهمانی‌ها: بهتر است افراد تعداد و مدت مهمانی‌ها را محدودتر کنند. مخصوصاً با افرادی که با کودک مشکل دارند یا درکی از نیازهای او دارند کمتر رفت‌وآمد کنید. می‌توان در مهمانی‌ها چندین اسباب‌بازی به همراه برد و بزرگ‌ترها به‌نوبت با کودک همبازی شوند که حوصله‌اش سر نرود.۸) آزادی در خوردن: کودکان مزه را بر سلامت ترجیح می‌دهند و از این رو بیشتر دنبال چیپس و پفک و امثال آن‌اند. پیش از شکل‌گرفتن ذائقهٔ او، باید او را به غذاهای سالم عادت داد. وقتی ذائقه‌اش شکل گرفت، کمتر دنبال هله هوله می‌رود. این موضوع را جدی بگیرید، زیرا تغذیهٔ ناسالم منشأ بسیاری از بیماری‌هاست. اگر پدر و مادر خود تغذیهٔ خوب داشته باشند و با اشتیاق و اشتها جلوی کودک بخورند، او هم ترغیب می‌شود تقلید کند. وقتی به بیرون از خانه می‌روید، از خوراکی‌های سالم همراهتان باشد تا کودک درخواست چیپس و پفک نکند.اگر کودکتان از قبل با محبت سیراب شده باشد، از شما حرف‌شنوی دارد. اگر زمانی درخواست غذای ناسالم کرد، با اخم یا قهر موقت هم می‌توان او را متقاعد کرد غذای سالم بخورد.هنر مقابله با کار خطرناکساده‌ترین راه مقابله با کار خطرناک جلوگیری از دسترسی کودک به وسایل خطرناک است تا کشیدن آن از دست او! جلوی او فیلم خشن نبینید و وسایل خطرناک مثل چاقوی تیز را از دسترس خارج کنید. خودتان نیز جلوی او با سوزن و چاقوی تیز کار نکنید و همیشه هنگام برداشتن ظرف داغ دستگیره را استفاده کنید تا او ببیند. همچنین، هنگام کار با وسایل خطرناک می‌توان سر او را با چیز دیگری گرم کرد. گاهی نظارت مستقیم خطر را از بین می‌برد. مثلاً اگر دوست دارد خودش میوه را پوست بکند، کنارش بنشینید و مواظب باشید. یکی دیگر از کارها تکنیک حواس‌پرتی است. وقتی سراغ کار خطرناک می‌رود، حواس او را با کار دیگری که مورد علاقهٔ اوست پرت کنید. به جای اینکه به او بگویید از فلان کار دست بکش تا مثلاً باهم بازی کنیم یا اجازه دهم فلان کار دیگر را بکنی، از تغافل استفاده کنید. یعنی انگار نه انگار که او دنبال کار خطرناک بوده و شما می‌دیده‌اید. اگر نتوانستید با تغافل حواسش را پرت کنید، با زبان نرم او را تشویق به کار دیگری کنید. اگر هیچ یک از این‌ها جواب نداد و او در پی خطر رفت، باید جدیت به خرج داد زیرا این یکی از خطوط قرمز آزادی است. اما پس از دورکردن او از خطر، با محبت باید جبران کرد تا بفهمد آن خشونت به معنی دوست‌نداشتن او نبوده است.هنر مقابله با کار زشتکارهای زشتی چون فحش‌دادن یا بازی‌ جنسی یا گاز گرفتن را باید متوقف کرد.۱) یافتن ریشهٔ کار زشت: کودک خوب و بد را نمی‌فهمد. پس، اگر کسی موقع عصبانیت حرف زشتی بزنید، کودک یاد می‌گیرد و فکر می‌کند موقع عصبانیت باید چنین حرفی زد. اگر بدون اجازه دست توی جیب همسرتان کنید، کودک فکر می‌کند این کار مجاز است! اگر تلویزیون برنامه‌ای بگذارد که عفت کلام را رعایت نمی‌کنند، او هم یاد می‌گیرد. اگر موقع شستن کودک پس از دستشویی زیاد به آلت او دست بزنیم تا تمیز شود، او هم لذت می‌برد و بعداً خودش با آن ور می‌رود.۲) تغافل: دفعات اولی که کودک کار زشت می‌کند باید نادیده گرفت وگرنه تذکر شاید باعث یاددادن آن شود! مثلاً اگر در اولین باری که دست به آلتش زد او را دعوا کنید یا واکنش دهید، حساس‌تر می‌شود!۳) انصراف ذهنی: حواسش را به کار دیگری پرت کنید.۴) ترسیم زشتی کار در قصه: زشتی بسیاری از کارها را می‌توان در قالب قصه توضیح داد که بعداً درباره‌اش صحبت می‌کنیم.۵) استفاده از شخصیت محوری: برای هر کودک در زندگی شخصیتی محوری تعریف می‌شود که دوست دارد او را الگو قرار دهد. درباره‌اش بعداً توضیح خواهیم داد.اگر تا حالا مانع آزادی او شده‌اید، اگر هنوز زیر هفت سال است، از همین امروز به او آزادی دهید. برای جبران ندادن آزادی، باید به او محبت بیشتری بکنید.نکتهٔ مهم دیگر آنکه پس از هفت‌سالگی فقط آن نوع آزادی‌هایی محدود می‌شود که مختص کودکان است، نه همهٔ آزادی‌ها. پس از هفت سال، باید اموری مثل نظم، برنامه‌ریزی درسی، مدیریت زمان تماشای تلویزیون و بازی و خواب را آموزش داد. پس از هفت سال نیز به جای امر و نهی بهتر است از گزاره‌های تصویری و رفتاری استفاده شود.