چاله‌‌ی شک!

و بررگویند پیروان «پیرون»، شکاک معروف باستان که حدود سیصد سال پیش از میلاد مسیح می‌زیست، مراقب او بودند که هنگام راه‌رفتن در چاله نیفتد؛ چرا که استاد در وجود چاله‌ی در پیش روی خود نیز تردید داشت! یعنی هم استاد و هم پیروان او به چیزی یقین داشته‌اند: استاد به ایده‌ی شکاکیت و شاگردانش به چاله‌ی راه. پس هیچ‌یک به واقع شکاک نبودند.عموم انسان‌ها با اعتقاد به وجود معرفت‌های یقینی و تغییرناپذیر، برای یافتن پاسخ پرسش‌های جدید و گسترش قلمروی دانش می‌کوشند و زندگی فردی و اجتماعی خود را بر اساس معرفت‌های خود بنا می‌کنند. با این حال برخی افراد به دلیل پاره‌ای شبهات در وجود هرگونه معرفت یقینی تردید کرده، یا همه‌ی معرفت‌ها را نسبی و تغییرپذیر دانسته‌اند. آنچه در ادامه آمده، مروری است مختصر بر ادعای این‌افراد شک‌گرا یا نسبی‌گرا که با دلایل کافی به رد این دیدگاه خواهیم پرداخت. اما قبل از هرچیز نیاز است معرفت یقینی تعریف شود: شناختی است که روش دست‌یابی به آن کاملاً درخور اعتماد باشد.مقصود از شک در مبحث شک‌گرایی، عدم یقین است. شک‌گرایان، منکر معرفت یقینی در حوزه‌ای خاص می‌شوند یا اصلاً هرگونه معرفت یقینی‌ای را انکار می‌کنند. نسبی‌گرایی نیز عموماً به نظریه‌ای اطلاق می‌شود که همه‌ی معرفت‌ها را به طرز تلقی صاحبان آن‌معرفت‌ها وابسته می‌داند. از آنجا که نسبی‌گرایان نمی‌توانند درباره‌ی خود واقعیت با صرف نظرکردن از شرایط ذهنی اظهار نظر کنند، نسبی‌گرایی به شک‌گرایی می‌انجامد.اگر کسی به شما بگوید که: «من نمی‌توانم به زبان فارسی سخن بگویم؛ زیرا در خارج از کشور متولد شده‌ام و تا کنون با هیچ‌شخص فارسی‌زبانی برخورد نداشته‌ام»، پیش از آنکه ادله‌ی او را مبنی بر عدم توان فارسی‌سخن‌گفتن بررسی کنید، به این‌نتیجه می‌رسید که ادعای او پذیرفتنی نیست؛ زیرا او برای ادای همین جملات به زبان فارسی سخن گفته‌است. اینجا نیز مسئله همین است که مدعای شک‌گرایان (هیچ معرفتی یقینی نیست) ادعای معرفتی یقینی است و خودش را نقض می‌کند. به طریق مشابه مدعای نسبی‌گرایان (هیچ معرفتی مطلق نیست) ادعای معرفتی مطلقی است و خودمتناض. بدین ترتیب، کسی که منکر هرگونه معرفت یقیتی و مطلق است، نمی‌تواند به هیچ دلیلی تمسک جوید؛ زیرا می‌خواهد با چیزهایی که خودش قبول ندارد، برای کسانی که وجود آنها را قبول ندارند ثابت کند. در واقع شک‌گرایی و نسبی‌گرایی در دادگاه معرفت‌شناسی همچون متهمانی هستند که با ابراز هرسخنی، گواهی جدیدی بر ضد خود صادر می‌کنند و برای محکوم‌کردنشان استفاده از همین‌سخنان کافی است.با وجود نکته‌ی قبل، برای محکم‌کاری به بیان دو مورد از رایج‌ترین ادله‌ی این افراد می‌پردازیم و پاسخ می‌دهیم. همانطور که نشان دادیم، نسبی‌گرایی مستلزم شک‌گرایی است؛ لذا نیازی به تفکیک ادله‌ی دو تفکر مزبور نیست.1- ارتباط عمومی امور: ممکن است بپنداریم شناخت ما از «خورشید» ربطی به دیگر موجودات ندارد. اما با تحقیق بیشتر روشن می‌شود که خورشید جزوی از یک نظام به‌هم‌پیوسته است که با زمین و سیارات و ستارگان دیگر ارتباط دارد. امور جهان به گونه‌ای با هم ارتباط دارند که معرفت به هریک، مستلزم معرفت به همه‌ی آنهاست. پس یا باید به همه‌چیز معرفت داشت یا به هیچ‌چیز نمی‌توان معرفت داشت؛ از آن‌رو که به همه‌چیز معرفت نداریم، شناخت هیچ‌معرفتی ممکن نیست. پاسخ:از ارتباط خود امور نمی‌توان ارتباط میان شناخت آنها را نتیجه گرفت. محض نمونه، با اینکه خورشید با زمین ارتباط دارد، اینکه بدانیم «خورشید می‌درخشد» هیچ‌ربطی به آگاهی ما درباره‌ی اینکه «خورشید از زمین بزرگ‌تر است» ندارد.2- ارتباط عمومی معرفت‌ها: معرفت‌ها به گونه‌ای به یکدیگر وابسته‌اند که تغییر در یک شناخت سبب تغییر شناخت‌های دیگر می‌شود. ظرف حاوی آبی را تصور کنید که افتادن سنگ ریزی در آن، سبب انتشار موجی بر روی سطح آب می‌شود که تا جداره‌های ظرف پخش می‌شود و سپس انعکاس می‌یابد؛ همین که ما در طول زندگی خود، تجربه‌ای کسب می‌کنیم یا اصلاً در همین‌زمان چیزی را مشاهده می‌کنیم و صدایی را می‌شنویم، مشابه افتادن سنگی است درون ظرف حاوی شناخت‌های ما که این شناخت‌های آب‌گونه را دست‌خوش تغییر می‌کند. در نتیجه، هیچ‌شناختی ثابت و مطلق نیست. پاسخ:اگر این‌استدلال درست باشد، دو نفر که سطح اطلاعات متفاوتی درباره‌ی چیزی دارند، نمی‌توانند درباره‌ی آموخته‌های خود بحث کنند و دیدگاه دیگری را در این‌زمینه بفهمند و احیاناً آن را رد کنند. به عبارت دیگر، اختلاف نظر افراد بر سر اینکه خورشید دور زمین می‌گردد یا خیر، بی‌معنا می‌باشد؛ زیرا هریک چیزی را ادعا می‌کنند؛ درست مانند اینکه یکی معتقد باشد «شیر» انسان را می‌خورد و دیگری معتقد باشد انسان «شیر» را می خورد. پس تفاوت تصور آنها از «شیر» موجب شده‌است که نتوانند بر سر موضوع واحدی بحث کنند.سایر دیدگاه‌ها مانند تعدد قرائت‌ها، هرمنوتیک فلسفی، پلورالیسم دینی و... بیان دیگری از همین شک‌گرایی و نسبی‌گرایی است. در پایان، تامل در نحوه‌ی حصول از تفکر مذکور به نمونه‌های زیر مفید می‌باشد: معیار ثابتی برای تشخیص درست و نادرست وجود ندارد، عمل هر شخص متناسب با برداشت است و نباید به او ایراد وارد کرد، ادیان گوناگون اعم از توحیدی و غیرتوحیدی و اصلی و تحریف شده را باید به رسمیت شناخت و همه‌ی آنها را حق و معتبر دانست، عقاید و مناسک، اموری فرعی و ثانوی در دین هستند که ناشی از ذهنیت آنها در مواجهه با دین است و... .