سبک زندگی: تفاوتی ساده یا تهاجمی پیچیده؟

علی افشاری‌مهرسبک زندگی عرصه‌ی رفتار و عمل انسان است و اغلب به مثابه ساحت نرم تمدن و مهم‌تر از تکنولوژی و قدرت سخت یک تمدن در نظر گرفته می‌شود (ر.ک. بیانات رهبر انقلاب دیدار جوانان خراسان شمالی، 1391). با این تعریف، تقابل دین در ساحت تمدن و سبک زندگی با هر سبک زندگی دیگری اجتناب‌ناپذیر است اما آیا سبک زندگی، سطح خاصی از جنگ و تقابل است که هرگاه انقلاب اسلامی به مرحله‌ی تمدن‌سازی برسد جدی خواهد شد؟ یا لایه‌های زیربنایی دین نظیر باورهای جامعه، نظام و دولت اسلامی را نیز متاثر می­کند؟در این یاداشت سعی داریم چند سازوکار اصلی آسیب زدن سبک زندگی به دین را بررسی کنیم؛ اول، سبک زندگی غربی و به طور کلی عمل، می­تواند ایمان و عقاید را ضعیف کند و تا نابودی ایمان پیش برود. حضرت آقا چندین بار به این نکته اشاره کرده‌اند: «یک بخش هم مربوط به عقاید و باورهاست. این عقاید و باورها باید در عمق جان مردم ما رسوخ و نفوذ کند. همین عقاید است که ما را به میدان می‌آورد و در میدان نگه می‌دارد. این عقاید باید روی رفتارهای ما اثر بگذارد. جامعه‌ی ما باید جامعه‌ی گناه نباشد. گناه باید در جامعه روزبه‌روز کم شود. گناه موجب می‌شود که ما نتوانیم در مقابل دشمن بزرگ خودمان - که شیطان انس و جن، دشمن ماست - مقاومت کنیم؛ «انّ الّذین تولّوا منکم یوم التقی الجمعان انّما استزلّهم الشّیطان ببعض ما کسبوا» یا در آیه‌ی دیگر: «ثمّ کان عاقبة الّذین اساؤا السّوای ان کذّبوا بأیات اللَّه». عمل بد، به عدم استقامت در میدان منتهی می‌شود. عمل بد، به تغییر باورها منتهی می‌شود؛ «ان کذّبوا بأیات اللَّه». ما تعجب می‌کنیم گاهی اوقات وقتی می‌بینیم عقاید افراد دگرگونی پیدا می‌کند.» (بیانات در دیدار اعضای شورای عالی انقلاب فرهنگی، ۲۳/۰۳/۱۳۹۰)اما این تعبیر قرآنی - که رفتار در نهایت عقیده را تغییر می‌دهد - در روان‌شناسی اجتماعی نیز مطرح است و تحت عنوان «نظریه ناهماهنگی شناختی» معرفی می­شود. هرگاه بین یک رفتار و یک باور یا بین دو باور تعارض و ناهماهنگی وجود داشته باشد، فرد دچار احساس ناراحتی و اضطراب می شود. در اینجا یکی از این دو مولفه باید تغییر کند و باور ناسازگار با رفتار نمی­تواند به تنهایی دوام بیاورد، در نتیجه هرکدام از این دو که به مرور تقویت شوند در نهایت غلبه کرده و دیگری را حذف می‌کنند. برای مثال، وقتی فرد سیگاری با اطلاعاتی درباره آسیب سیگار مواجه می شود، دچار اضطراب (ناهماهنگی و تعارض درونی) می­شود و باید بین ادامه رفتار یا غلط بودن این اطلاعات یکی را انتخاب کند تا آرام شود - که متاسفانه اغلب، اطلاعات را غلط در نظر می‌گیرند چون سیگار نیز، مانند بسیاری از مولفه‌های سبک زندگی، تبدیل به عادتی قوی می‌شود.به طور خاص بر اساس این نظریه، در یکی از کشورهای اسلامی شرق آسیا، به دلیل آمار بالای رابطه جنسی پیش از ازدواج مطالعه‌ای انجام شده است. نتایج نشان داد جوانانی که روابط نامشروع داشته‌اند، بیشتر به دنبال محتواها و فلسفه‌های تساهل‌گرایانه بودند اما افراد عفیف به دنبال محتواهای تاییدکننده‌ی ارزش‌های سنتی و خانوادگی می‌گشتند. به این معنا، سبک زندگی یک رابطه‌ی رفت و برگشتی با باورها و عقاید دارد و در مواجهه با سبک زندگی غلط، بیشتر افراد به دنبال باورهای تاییدکننده‌ی سبک زندگی خود می‌روند.دوم، سبک زندگی یک کل به هم پیوسته است و هر رفتار، زمینه‌ساز دیگر رفتارهای همان سبک زندگی است. برای مثال، از مجموعه مسئله‌های سبک زندگی غربی و در برابر اسلام، مسئله سحر‌خیزی است. یا در مثالی دیگر، تلویزیون و شبکه‌های اجتماعی، صرفا خودشان و محتوایشان مشکل‌ساز نیستند بلکه این‌ها پدیده‌های ناسارگار با خود - مانند کتاب و مطالعه‌ی عمیق معرفتی و روحیه صبر و تحمل علمی - را نیز می‌گیرند و ذائقه فکری افراد را تغییر می­دهند. در واقع، جنبه‌های ایجابی یک تمدن، لاجرم نیازمند برخورد سلبی با مولفه‌های تمدنی دیگر است. درست مانند برخوردی که غرب با زبان کرده است، در نقاط اساسی سبک زندگی درحال رخ دادن است.«فرهنگ غرب، یك فرهنگ مهاجم است. فرهنگ غرب، فرهنگ نابودكننده‌ی فرهنگ‌هاست. هرجا غربی‌ها وارد شدند، فرهنگ‌های بومی را نابود كردند، بنیان‌های اساسیِ اجتماعی را از بین بردند؛ تا آنجائی كه توانستند، تاریخ ملت‌ها را تغییر دادند، زبان آن‌ها را تغییر دادند، خط آن‌ها را تغییر دادند. هر جا انگلیس‌ها وارد شدند، زبان مردم بومی را تبدیل كردند به انگلیسی؛ اگر زبان رقیبی وجود داشت، آن را از بین بردند. در شبه‌قاره‌ی هند، زبان فارسی چند قرن زبان رسمی بود؛ تمام نوشتجات، مكاتبات دستگاه‌های حكومتی، دولتی، مردم، دانشوران، مدارس عمده، شخصیت‌های برجسته، با زبان فارسی انجام می‌گرفت. انگلیس‌ها آمدند زبان فارسی را با زور در هند ممنوع كردند، زبان انگلیسی را رائج كردند.» (بیانات در دیدار جوانان استان خراسان شمالی، ۲۳/۰۷/۱۳۹۱)حال، به آخرین باری که در یک میهمانی خانوادگی شرکت کردید فکر کنید. حال و روز میهمانی‌های پر از گوشی و صدای تلویزیون و انیمیشن دیدن بچه‌ها، بیشتر شبیه یک ارتباط و تعامل است یا شبیه انسان‌هایی با زبان‌های متفاوت؟لذا نمی‌توان تنها در یک ویژگیِ سبک زندگی از غرب تبعیت کرد؛ چرا که هر مولفه، موجب تقویت مولفه‌های دیگر می­شود. به عنوان مثالی دیگر، تاثیر معماری آپارتمانی را بر تعداد فرزندان، حیا، تفریحات فردی و کمتر شدن تعامل درون خانواده و... ببینید. پس به بیان دیگر، سبک زندگی، یک ویروس یا گیاه رونده و زنده است و ایستا نیست، بلکه خودش را گسترش می­دهد.سوم، سبک زندگی قدرت اقتصادی دارد، به پیروان خود پاداش می‌دهد و دشمنانش را تضعیف می‌کند. یک سطح معمول از تحلیل، بررسی مسئله‌ی سبک زندگی و تاثیر آن بر مصرف کالا و خدمات است؛ برای مثال، تغییر لباس مردم ایران یا وارد شدن قند و چای به فرهنگ ایران، صرفا جنبه تهاجم فرهنگی نداشته است بلکه سود چند شرکت انگلیسی، نیازمند تغییرات سبک زندگی مردم ایران بوده است. اما رابطه اقتصاد می‌تواند عمیق‌تر باشد: مثلا رابطه دو دوست را نیز، با ادبیات اقتصاد، می‌توان نوعی معامله در نظر گرفت که اگر هر طرف احساس کند در این تعامل عاطفی و عملی زیان‌ده است، احتمالا این معامله را به هم خواهد زد. حال، روابط زن و مرد و سبک زندگی خانواده غربی را که عمیقا اقتصادی و حیوانی شده است، از این زاویه تحلیل کنید. نوجوان در این سبک زندگی، پیش از آنکه بخواهد هزینه خاصی بپردازد، امکان التذاذ جنسی مجازی برایش فراهم است، لذا تقاضای خانواده و رابطه پایدار کمتر شده و مرد حاضر نیست هزینه عاطفی و اقتصادی یک رابطه سالم و با دوام را بپردازد. بالتبع، دختر نوجوان که تقاضای توجه و عاطفه دارد یا باید خود را هر روز ارزان‌تر عرضه کند یا به کلی از بازار رقابت حذف شود. در چنین وضعیتی آیا «خانواده» اقتصادی است؟ حتی این روند آنقدر ادامه پیدا کرده است که بنابر گزارش روزنامه گاردین، از هر سه جوان آمریکایی، یک نفر در یک سال گذشته هیچ رابطه‌ای نداشته است.[1] در واقع، سبک زندگی، نه تنها اقتصاد متداولی که با پول می‌شناسیم را تحت تاثیر قرار می‌دهد، بلکه اقتصاد و به صرفه بودن دیگر مولفه‌های زیست جامعه را نیز به خطر می‌اندازد.چهارم، سبک زندگی یک پدیده سیاسی است، به مولفه‌های قدرت تمدن رقیب حمله می‌کند و نهادهای خود را تثبیت می‌کند. هر سه مولفه‌ی فوق را از سطح فردی خارج کرده و اجتماعی تحلیل کنید: به جای بررسی زیست جنسی یک نفر، در سطح کلان به وضعیت نهاد خانواده فکر کنید؛ به جای تامل در روابط درون فامیل، به یک کشور و ارتباطات اجتماعی از بین رفته نگاه کنید که چطور زمینه رادیکال شدن را فراهم می‌کند؛ به این بیندیشید که چطور خوردن یک مک‌دونالد ساده می‌تواند آرمان مبارزه با امپریالیسم را تبدیل به پدیده‌ای مسخره کند و در نهایت، فکر کنید که یک عادت ساده در سبک زندگی چطور می­تواند میلیون‌ها رای را در انتخابات جابه‌جا کرده و حتی نهاد دین را نیز نابود کند. اگر لایه سبک زندگی تا این حد مخرب است، سوالی پیش می آید که آیا اولویت جنگ فرهنگی باید تغییر سبک زندگی آحاد جامعه باشد؟ چون امروز تمدن اسلامی قوی نداریم و سبک زندگی غربی غلبه دارد، چطور انقلاب پیش خواهد رفت؟ در پاسخ باید گفت که راه مقدس تمدن‌سازی از کربلای دولت‌سازی می­گذرد؛ با صرف نیروهای محدود برای ساخت سبک زندگی، بدون طی کردن مراحل قبلی، توفیق پایدار حاصل نخواهد شد. چالش اینجاست که همان جوانانی که باید دولت‌سازی کنند، در معرض خطر سبک زندگی هستند. در دوگانه‌ی رفتار و باور، وقتی تمدن تسهیل‌گر رفتار اسلامی وجود ندارد، تنها راه، تقویت باورهاست؛ این درسی است که سیر نزول آیات اعتقادی و مکی قرآن در برابر آیات اجتماعی و تمدن‌ساز مدنی به ما می‌دهد. ساخت تمدن و سبک زندگی اسلامی بسیار مهم است اما ساخت باور انسان‌های تمدن‌ساز مهم‌تر است. بدون باورهای عمیق، از توحید تا اجتماعیات اسلام، نمی‌توان بر تمدن حریف غلبه کرد.حضرت آقا در دیدار با جوانان خراسان شمالی پس از طرح بحث اهمیت سبک زندگی و بخش نرم تمدن، با بیان مثال‌های متعددی گستردگی مسئله را باز می‌کنند. سپس در مقام ارائه‌ی راهکار حل مسئله، با اهمیت ایمان و ضرورت ایدئولوژی و فکر شروع می‌کنند: «دو سه نکته پیرامون ایجاد این وضعیت و الزاماتی که دنبال این فرهنگ رفتن برای ما ایجاد می‌کند، وجود دارد، که باید به این‌ها توجه کنیم. نکته‌ی اول این است که رفتار اجتماعی و سبک زندگی، تابع تفسیر ما از زندگی است: هدف زندگی چیست؟ هر هدفی که ما برای زندگی معین کنیم، برای خودمان ترسیم کنیم، به طور طبیعی، متناسب با خود، یک سبک زندگی به ما پیشنهاد می‌شود. یک نقطه‌ی اصلی وجود دارد و آن، ایمان است. یک هدفی را باید ترسیم کنیم - هدف زندگی را - به آن ایمان پیدا کنیم. بدون ایمان، پیشرفت در این بخش‌ها امکان‌پذیر نیست؛ کارِ درست انجام نمی‌گیرد. حالا آن چیزی که به آن ایمان داریم، می‌تواند لیبرالیسم باشد، می‌تواند کاپیتالیسم باشد، می‌تواند کمونیسم باشد، می‌تواند فاشیسم باشد، می‌تواند هم توحید ناب باشد؛ بالاخره به یک چیزی باید ایمان داشت، اعتقاد داشت، به دنبال این ایمان و اعتقاد پیش رفت. مسئله‌ی ایمان، مهم است. ایمان به یک اصل، ایمان به یک لنگرگاه اصلی اعتقاد؛ یک چنین ایمانی باید وجود داشته باشد. بر اساس این ایمان، سبک زندگی انتخاب خواهد شد.... پس بدون مکتب و بدون ایدئولوژی نمی‌توان یک تمدن را به وجود آورد؛ احتیاج به ایمان است. این تمدن دارای علم خواهد بود، دارای صنعت هم خواهد بود، دارای پیشرفت هم خواهد بود؛ و این مکتب، هدایت‌کننده و اداره‌کننده‌ی همه‌ی این‌ها خواهد شد.» (بیانات در دیدار جوانان استان خراسان شمالی، ۲۳/۰۷/۱۳۹۱)