کثرتگرایی دینی، وصله ناجور عقلی، دینی و ملی

«همه‌ي اديان حق هستند.» «تمام مکاتب به خدا مي‌رسند و بر اين اساس، هيچ کسي نمي‌تواند ديگري را قضاوت کند.» «خداوند حق را در عين وحدت، در اديان متفاوت عرضه کرد. پس همه در نهايت در راه حق‌اند و بهره‌اي از حق دارند.» طرح اين‌گونه جملات تقريبا از 30 سال پيش، در ايران شروع شده است؛ زماني که به اعتقاد برخي، عبدالکريم سروش، جدي‌ترين مدافع پلوراليسم ديني در کشور بود. بسياري از افراد هم، نتايج رأي‌گيري‌هاي دهه‌ي هفتاد را نشانه‌ي حاکم بودن فضاي اين نظريه بر مردم ايران، در آن مقطع مي‌دانند. اما کثرت‌گرايي يا همان پلوراليسم چيست؟ خاستگاه آن کجاست و آيا مورد تأييد اسلام است؟خاستگاه پلوراليسم، انحصارگرايي مسيحيت1. بر اساس آموزه‌هاي مسيحيت، نسل انسان به دليل گناه اوليه‌ي حضرت آدم ناپاک است و هيچ انساني شايستگي ورود به بهشت را ندارد؛ بنابرين براي نجات انسان‌ها، لازم بود که کفاره‌اي داده‌شود و اين کفاره، همان فدا شدن حضرت عيسي (ع) (که همان خداي جسد يافته است) بود. همچنين، فدا شدن حضرت مسيح (ع) فقط باعث نجات مسيحيان مي‌شود و غير مسيحيان نجات نمي‌يابند. اين ديدگاه که هم مربوط به کاتوليک‌هاست و هم پروتستان، «انحصارگرايي در مسئله‌ي نجات» ناميده مي‌شود و سؤالات زيادي را به وجود مي‌آورد؛ از جمله اين که چرا افرادي که قبل از حضرت مسيح (ع) زندگي مي‌کردند، نجات نمي‌يابند؟ و اصلا چرا بايد به خاطر گناه يک انسان، افراد ديگري دچار عذاب شوند؟ از همين رو کارل رِينر (1904 – 1984) «شمول‌گرايي در مسئله‌ي نجات» را مطرح کرد. به اين صورت که مسيحياني بي‌نام (anonymous) وجود دارند که دين آن‌ها مسيحيت نيست ولي به دنبال حق و پيروي از حکم الهي اند. اين افراد نيز مشمول انسان‌هاي نجات‌يافته مي‌شوند. اين قضيه به «پلوراليسم نجات» معروف است.جان هيک، پلوراليسم نجاتپلوراليسم رفتاري و پلوراليسم حقانيت2. به دنبال مشکلاتي که پيروان اديان مختلف و مذاهب مختلف هر دين با هم داشتند، جان هيک، در دهه‌ي 1960 و در ادامه‌ي پلوراليسم نجات، «پلوراليسم رفتاري» را که بر لزوم رفتار مسالمت آميز با پيروان اديان ديگر تاکيد مي‌کرد، مطرح کرد.3. جان هيک اگرچه با هدف کاهش نزاع‌هاي مذهبي شروع به پردازش نظريه‌اش کرد، اما در نظريه‌اش، حقانيت تمام اديان را پذيرفت و «پلوراليسم حقانيت» را مطرح کرد. او حقيقت را واحد مي‌دانست و عقايد و مناسک اديان مختلف را ارائه‌ها و قرائت‌هاي مختلف از آن حقيقت واحد؛ مانند بسته‌بندي‌هاي مختلف براي يک کالا! و البته دسترسي به آن حقيقت را، براي هيچ انساني، ممکن نمي‌دانست.نقد و بررسي، اسلام و پلوراليسمبررسي تمام دلايل جان هيک و تحليل و تاييد يا رد آن‌ها، در اين متن نمي‌گنجد ولي به طور خلاصه مي‌توان گفت از جمله مهم‌ترين دلايل جان هيک «امکان‌ناپذير بودن فهم حقيقت» است که به آن اشاره شد. گزاره‌ي «فهم حقيقت ممکن نيست»، خودمتناقض است. چرا که خود گزاره يک حقيقت فرضي است و در صورت پذيرش آن، ادعا داريم که اين حقيقت را فهميده‌ايم و تاييد کرده‌ايم. همچنين پلوراليسم، به شک‌گرايي و نسبي‌گرايي مي‌انجامد که جايي براي فهم هيچ‌گونه حقيقتي اعم از ديني و غيرديني، نمي‌گذارد و باز خود اين گزاره را نقض مي‌کند.1پلوراليسم نجات در اسلامحقيقت اين است که اسلام در پلوراليسم نجات، انحصارگرا نيست و علاوه بر مسلمانانِ داراي ايمان صحيح و عمل صالح، پيروان پيامبران الهي ديگر را که در زمان خود به تکاليف اعتقادي و عملي خويش ملتزم بوده‌اند و همچنين جاهلان قاصر را در هر دوره‌اي، که امکان دستيابي به دين حق را نداشته‌اند، نيز اهل نجات مي‌داند.سوتيتر: خوش‌رفتاري با پيروان اديان ديگر، وظيفه‌ي هر مسلمانپلوراليسم رفتاري در اسلامهمچنين در مورد پلوراليسم رفتاري، با توجه آيه‌ي «خداوند شما را نهي نمي‌کند که با کساني که با شما در مذهب جنگ نمي‌کنند، و شما را از وطنتان اخراج نمي‌کنند، به عدالت و نيکي رفتار کنيد. زيرا خداوند، عدالت‌پيشگان را دوست دارد.»2 و ديگر متون اسلامي، اقليت‌هاي مذهبي، چنانچه با حکومت اسلامي معاهده‌اي داشته باشند، تا زماني که به حقوق مسلمين تجاوز نکنند، مي‌توانند در کشورهاي اسلامي آزادانه زندگي کنند. همچنين مسلمانان نيز موظف‌اند که با آن‌ها به نيکي رفتار کنند.و اما پلوراليسم حقانيتو اما درباره‌ي پلوراليسم حقانيت بايد گفت دين حق تنها اسلام است و اگرچه هر مسلماني بايد به پيروان ديگر اديان و مذاهب ناقص و حتي متعارض با اسلام، احترام بگذارد و مقابل آن‌ها خوش‌رفتار باشد، ولي لزومي در به رسميت شناختن دين آن‌ها وجود ندارد. خداوند حق را واحد قرار داده و راه رسيدن به آن را هم اسلام معرفي کرده است. تمام اديان ديگر مقدمه‌اي براي فهم و اجراي اين راه يکتا بوده‌اند و علت اصلي اختلافات در اديان هم، تحريف اديان ديگر است.در نهايت طرح يک سؤال مي‌تواند ابعاد ديگري از پرونده‌ي پلوراليسم در ايران را براي ما روشن کند. مي‌گويند جان هيک (نظريه‌پرداز پلوراليسم) زماني که سال 83 به ايران آمده بود، با تعجب از تبليغ پلوراليسم در جامعه‌ي ايران گفته بود «اين نظريه اصلا با جغرافياي ايران سازگار نيست؛ چراکه زندگي مسالمت آميز ميان پيروان اديان و فرق اسلامي وجود دارد و اکثريت ايرانيان، داراي دين و آيين واحد هستند. اين نظريه براي جامعه‌هايي است که در آن‌ها تنوع ديني وجود دارد و يک دين در کثرت نيست.»3 و سؤال اين‌جاست که چه افرادي و با چه هدفي پلوراليسم را در ايران تبليغ کردند و حتي بدون پرداختن به اصل نظريه، نتايج آن را به خورد جامعه دادند؟!1: براي مطالعه‌ي بيشتر رجوع کنيد به: معرفت‌شناسي / مجتبي مصباح - عبدالله محمدي / انتشارات مؤسسه‌ي آموزشي پژوهشي امام خميني (ره)2: ممتحنه – 83: گزارش ديدار استاد خسروپناه با جان هيک