گزارشی از چند روضه متفاوت در اصفهان (مهر 1396)

امسال (مهر ماه 1396) دهه اول محرم قصد داشتم که در چند عزاداری متفاوت و گوناگون اصفهان شرکت کنم و از نزدیک با سبک های ارادتمندی به حضرت سید الشهدا آگاه شوم.آن چیز که پیش از هر چیز لازم به تذکر است آن است که حضور نویسنده در این جلسات نه به عنوان یک تماشاچی بلکه به عنوان یک شرکت کننده عال فعال بوده است زیرا تا شرکت فعالانه در مراسمی مذهبی صورت نگیرد، نمی توان در مورد آن مناسک نظری جدی داد.حرم زینبیهدر اولین تجربه حضورم در مراسم عزاداری امسال، توفیق داشتم در جمع عزاداران جوار حرم زینب بنت موسی بن جعفر باشم. آن چه بیش از هر چیز عزاداری جوار حضرت زینب را از عزاداری های دیگر خاص و متمایز می کند، گوناگونی جمعیت در این بارگاه است. زینبیه دقیقا جایگاهی است که همه به هم می رسند. از فرهنگ های گوناگون و از شهرهای مختلف و حتی می توان گفت از کشورهای مختلف.آن چه بیش از هر مسئله دیگری عزاداری حرم زینبیه را برای من جذاب می کند، همین مقوله تکثر و تنوع جمعیتی آن است. برای همراهی و فهم بیشتر با دسته سوگواران خودم را در یکی از گروه های سینه زنی جا می زنم.مجموعه فرهنگی عاشوراییانعاشوراییان را به داشتن روضه های متفاوت می شناسند از آن جهت در مجالسشان بر جنبه های زیباشناسانه تاکید ویپه ای دارند اما آن چیز در روضه امسال عاشوراییان بیش از هر عنصر دیگری برجسته بود سخنان سخنران آنان بود. حجت السالام محمدرضا زائری طی ده شب سخنرانی هم به طور جدی به کارکردهای فردی ماجرای عاشورا پرداخت و هم به جنبه های اجتماعی آن.زائری دقیقا همان سخنرانی بود که منبر و جایگاه خود را جدی گرفته بود و کاملا مشخص بود که بر روی جز به جز سخنان خود برنامه ریزی داشته است. به طور جد می توان این ارزیابی را ارئه داد که سخنرانی امسال مراسم مجموعه فرهنگی عاشوراییان یک درجه از کلیه سخنرانان شهر اصفهان در امسال و چند سال گذشته بالاتر بوده است.روضه خانه پدریخانه پدر من در مجتمع مشتاق خیابان جی شیر است جایی که 360 واحد مسکونی از نیمه اول دهه هشتاد در آن مستقر شده اند. در نزدیکی مجتمع ما، مسجد نیست و تا نزدیک ترین مسجد یک کیلومتری فاصله است که طبیعتا اهالی مجتمع در نمازهای مسجد شرکت نمی کنند. این شده که سه خانواده در روزهای مختلف هفته نماز و روضه هفتگی به پا می کنند تا اهل نماز جماعت بتوانند نیمی از ایام هفته را نماز را به جماعت برپاکنند. یکی از این سه خانه، منزل پدری ماست که اتفاقا امروز چون روحانی ما جایی منبر داشته حالا بدون روحانی بودیم. یکی از اهالی امام جماعت می شود و یکی از معلمان ریاضی بازنشسته سخنرانی می کند. معلم ریاضی که سخنرانی کند سعی دارد از خطوط منطق پایش را فراتر نگذارد. مادرم که معلم کامپیوتر بوده، این را بیشتر می پسندد.جمعیت این روضه خانگی شبانه، به بیست نفر نمی رسد و عمده اهمیت آن برای من این است که امورات پذیرایی آن بر عهده من است.امام زاده فرودگاهبا خانواده چندین کیلومتر شبانه می کوبیم تا برسیم به فرودگاه، جایی که دقیقا امام زاده ای است که به نام فرودگاه بیشتر شهرت دارد. دسته ای به مدل آبادانی، خرمشهری ساز می زنند که البته ذکری ندارند بلکه صرفا آهنگی را اجرا می کنند. امسال این دسته زیاد شده است. بزرگ آنان جوانی است که دست آخر بچه ها را کنار ضریح می نشاند و تاکید می کند که این مکان نزدیک ترین نقطه اتصال به امام رضا است و همین جا کربلا بخواهید که من از همین جا جواز اربعینم را گرفتم. او که به نظر نمی رسد تحصیلات خاصی داشته باشد و دیگران مرشد خطابش می کنند بدون هیچ تپقی کلمات را به نحوی مناسب به سرعت و شایستگی پشت سر هم ردیف می کند و در حلقه اش منبری گیرا راه انداخته است.آن چیز که در آن جا بیش از همه به چشم می آمد عظمت ساخت گنبد و وسعت بارگاه بود چیزی که به نظر می آمد نوعی سرمایه گذاری و ظرفیت سازی برای ده ها سال بعد باشد.مجموعه فرهنگی آیهچیزی به نام مجموعه فرهنگی آیه سال هاست وجود ندارد الا همین همین مراسم محرم سالیانه ای که برگزار می کنند. رویکرد آنان در عزاداری امسال به شدت نخبه گراست و توانسته اند جمعی از جوانان فعالین فرهنگی شهر را به روضه خودشان دعوت کنند روضه ای که از حیث تعداد از روضه های سایر مراکز فرهنگی شهر چه بسا کوچکتر است. آنان از سخنرانان مطرحی چون آیت الله یوسفی غروی، حجت الاسلام محمد علی مهدوی راد و محمد اسفندیاری استفاده کرده بودند و از وجود هنرمندانی چون مجید قیصری، صادق کرمیار و مهدی جهاندار بهره بردند. گرایش و توجه به ادبیات عاشورایی و رویکرد نخبه گرایی از ویژگی این روضه بود به خصوص آن که فضای آن در تکیه میر و باغ فدک، حال و هوای خاصی به آن داده بود.شله زرد خانه مادربزرگظهر تاسوعا اختصاص به خانه مادربزرگ دارد و دیگ بزرگی که اول برنجش، شله می شود و بعد با شکر شیرین و با زعفران می شود شله زرد. بیش از نیم قرن است این بساط به پاست از آن روزی که پدر پدربزرگم، با هیزم آتش زیر دیگ را روشن می کرد تا پیگیر هر ساله مرحوم پدربزرگ. جایی برای جمع شدن فامیل ما.جایی برای مرور پیوند ها در هدفمندترین اجتماع سالیانه مان و مرور حاجت ها به وقت هم زدن و سپس رساندن آش تا درب خانه فامیل دور و نزدیک.تکیه حسن خاکیروز عاشورا به تکیه حسن خاکی در خیابان خواجو رفتم. حسینیه ای که مالامال از جمعیت بود و دسته می آمد و هر دسته ای یک روضه می خواند. مثلا هیئت قصرمنشی آمد و بر روی روضه علی اصغر تمرکز کرد. حتما دسته ای هم می آمد و از علی اکبر می گفت اما گل کار مربوط به وقتی می شد که هیئت ایزدخواستی ها وارد حسینیه شدند و از ابالفضل خواندند. در قسمتی از این عزاداری همگان بلند بلند به یاد فریاد یا اخا ادرک اخا، داد می زدند «برادر برادر» در این هنگام عده ای از زنجیرزنان زنجیر را به صورت خود می زدند. این رخداد برای من تازگی داشت زیرا در سالیان پیش که من به این حسینه آمده بودم همین ذکر و عزاداری را دیده بودم اما آن هنگام رسم بر آن نبود که زنجیر را بر صورت بزنند.مدرسه امام صادقاین روضه متفاوت ترین روضه با شکل سنتی و درک ما از عزاداری بود. مراسم در سالن اجتماعات مدرسه برگزار می شد و همه بر روی صندلی می نشستند. در شام عاشورا، حجت الاسلام محسن غرویان سخنرانی می کرد و پس از آن مراسم غمنوازی برگزار شد که در آن هنرمندی نی می زد و کسی به صورت سنتی آوازی حزین می خواند.جمع آمده به مراسم تنها محدود به مرتبطین به مدرسه امام صادق نبودند و مراسم نخبگانی بود به طوری که در ورودی مدرسه نمایشگاه کتابی برقرار بود که یکی از دوستان که دکترای فلسفه غرب داشت به مسئولین انتقاد کرد که چرا تعداد کتاب های فلسفی شما از کتاب های مذهبی تان بیشتر است!این مراسم کارکرد خاصی داشت و مانند عمودی و تکیه گاهی بود که سه ویژگی را به گرد خود جمع می کرد: مذهبی بودن، فرهنگی بودن و چپ بودن. هر چند که نسل نوجوان آنان چندان اتباطی با ایشان برقرار نمی کرد و نشانه این امر پر بودن حیاط مدرسه از دانش آموزان بود که وارد مراسم نمی شدند اما در کل این مراسم برای مخاطب ویژه خود، کارکرد قابل دفاعی داشت.