نگرش شوپنهاور به انسان

"به نظرم می رسد که برای موجودی چون انسان که اراده اش معصیت آمیز است و عقلش محدود و جسمش بس ضعیف و استهلاک پذیر،مفهوم کرامت فقط به معنایی و کنایی قابل استفاده است. چه افتخاری است انسان را ،که بستن نطفه اش معصیت است و تولدش مجازات ،و زندگی اش رنج و مرگش ضرورت!"(در باب طبیعت انسان/ص 4) عوام شوپنهاور را به سبب جمله های قصار او می شناسند، جملاتی که سرشار از بدبینی او به انسان و زندگی است. شوپنهاور فیلسوف آلمانی (1788-1860) هم دوره ی فیلسوفانی چون هگل و فیشته و متاثر از کانت است. شوپنهاور از منتقدین سرسخت فلسفه ی هگل بود و از آنجایی که در آن دوره از سخنان هگل در آکادمی های فلسفی استقبال فراوانی می شد ، فلسفه ی شوپنهاور در دانشگاه ها جایگاهی نداشت و حتی کتاب های او نیزتا اواخر عمر او جدی گرفته نمی شد و تنها در آمدش برای گذران زندگی پولی بود که از پدر تاجرش به ارث برده بود. مهم ترین اثر شوپنهاور که حاوی اصلی ترین ایده ی اوست، جهان به مثابه اراده و باز نمد نام دارد. "به فرزانگان و فلسوفان اروپا:برای شما، مرد وراجی چون فیشته با کانت-برترین اندیشمند همه ی زمان ها-برابر است و شیاد بی شرمی چون هگل را اندیشمندی پر مغز می دانید. از این رو برای شما نمی نویسم ." (درمان شوپنهاور/ص 425) شوپنهاور در طول زندگی خود فردی بسیار منزوی و گوشه گیر بود .او علت این تنهایی و بی اعتنایی دیگران به خود را نبوغ ذاتی سرشار خود و جهل دیگران می دانست و معتقد بود که نبوغش موجب رشک دیگران شده است . چنانکه خود می نویسد : "به عبارت دیگر اگر حسادت به خاطر ثروت ،طبقه ،یا قدرت برانگیخته شود، اغلب مقهور خود خواهی می شود،چون شخص درک می کند که می تواند امید داشته باشد روزی ازسوی شخص مورد حسادتش مساعدت یا لذت پشتیبانی یا محافظت یا پیشرفت و یا چیز دیگری نصیب او شود ... .از سوی دیگر،در حسادتی که معطوف به مواهب طبیعی و محاسن شخصی است،مثل حسادت به زیبایی زنان ،یا هوش در مردان ،هیچ گونه تسلی خاطر یا امیدی از این دست در کار نیست؛ به نحوی که تنها راهی که باقی می ماند رها کردن نفرتی تلخ و آشتی نا پذیر است." (در باب طبیعت انسان/ص19) اما به راستی شوپنهاور فیلسوفی نابغه بود ،افرادی چون نیچه و تولستوی نبوغ او را ستوده اند. و ایده های فلسفی او تاثیر شگرفی در روانکاوی گذاشته است. او در سنین نجوانی به چند زبان مسلط بود و همینطور در کودکی همراه با خانواده اش سفری به دور اروپا داشه است و بدین وسیله با درد و رنج مردم در کشور های اروپایی آشنا شده است. اما نگاه او به انسان چگونه است؟ و این درد و رنج را ناشی از چه چیزی می داند؟ او نگاه خود را به بشر بدین شکل توصیف می کند : "آیا نیاز مبرم به توازن قدرت در اروپا،و شیوه ی اضطراب آمیزی که با آن حفظ می شود ،اثبات نمی کنند که انسان درنده ای شکارچی است." (در باب طبیعت انسان/ص15) "گویینو در کتاب خود با عنوان نژاد های بشری ،انسان راشرور جانوری تمام عیار نامیده است. مرم خیلی از این عبارت بدشان می آید چون احساس می کنند کوچکشان کرده است اما حق با اوست، زیرا انسان تنها جانوری است که بی دلیل درد به جان دیگران می اندازد" (در باب طبیعت انسان/ص16) و سپس این گونه نتیجه می گیرد که : "پس واقعیت این است که در دل هر انسان دیوی وحشی خفته که فقط در انتظار فرصتی است تا بغرد و حمله کند، و به دیگران درد آورد، یا اگر سر راهش قرار گیرد آن ها را بکشد . ... مردم اگر دوست داشته باشند، می توانند آن را شر اصلی طبیعت بشر بنامند .... ولی من می گویم این شهوت اراده ی حیات است." (در باب طبیعت انسان/ص17) مهم ترین مفهوم در فلسفه ی شوپنهاور اراده است. اما اراده در منظومه ی فکری شوپنهاور با درک مصطلح از آن، تفاوت بسیار دارد.محمد مبشری در مقدمه ی کتاب در باب حکمت زندگی "اراده" را از منظر شوپنهاور این گونه توضیح می دهد: "... آدمی با انگیزه ها، سایق ها و خواهش های خویش به طور مستقیم آشناست. نیروی محرک این کشاننده ها همان چیزیست که شوپنهاور آن را اراده می نامد. ... داوری های ما معمولا در اثرتوالی افکار روشن و طبق قوانین منطق به وجود نمی آیند،اگر چه خود به آن ها آگاه نیستیم. افکار ما از عمق وجود ما و تحت تاثیر انگیزه ها و خواهش های نهاد ما ایجاد می شوند."(ص13) در جایی دیگر شوپنهاور، خود این گونه توضیح می دهد: "بنابراین شخصیت به هیچ وجه محصول انتخاب و تامل عقلانی نیست و از این رودر هر عملی کار عقل صرفا این است که انگیزه هایی به اراده عرضه کند. بعد به عنوان شاهد و ناظرصرف به جریانی که زندگی، بر اساس تاثیر انگیزه، بر شخصیت معین پیدا می کند می نگرد."(در باب طبیعت انسان/57) از دیدگاه او توده ی مردم نادانند و اعمال آن ها سراسر ناشی از اراده ی آن هاست تنها عده ی معدودی که توانایی ذهنی بالایی دارند توانایی فراتر رفتن از اراده و تحصیل شناخت را دارند. "توجه و علاقه ی انسان عادی و معمولی فقط در صورتی ممکن است شدیدا به چیزی جلب شود که اراده اش راتحریک کند، یعنی نفعی شخصی در آن داشته باشد. .... برعکس، انسانی که نیرو های ذهنی در او غالب اند می تواند توجه خود را به شناخت صرف و بدون دخالت اراده معطوف کندو به این شناخت نیاز دارد ."(درباب حکت زندگی/ص 51-52) اما موضوعی بسیار جالب و منحصر به فرد نحوه ی شناخت شوپنهاور است او، چنانچه اروین یالوم در درمان شوپنهاور می نویسد در حال روان کاوی خود بوده است، شوپنهاور مفاهیمی چون تواضع و آبرو را بررسی فلسفی می کند و آن را به یکی از انگیزه های درونی بشر مرتبط می کند، او بی پروا با طبیعت بشر رو به رو می شود و دلیل وجود حسادت ها و هراس ها و جنگ ها را نهاد بشر می داند. منابع : درباب طبیعت انسان-نشر مرکز- مترجم/رضا ولی یاری در باب حکمت زندگی-نشر نیلوفر-مترجم/محمد مبشری درمان شوپنهاور-نشر قطره-اروین د.یالوم-مترجم/سپپیده حبیب