زُزمَتاز!

تاریخچه محل زندگی من! زنوزق، زنوز، مرند، تبریز و بخشی از آذربایجان شرقی در ایرانِ امروزی! آیا می دانید در طول تاریخ این مناطق تحت سلطه چه کسانی بود؟ در این مقوله بررسی خواهیم کرد! (بدون در نظر گرفتن رخداد ها و اتفاقات و فقط با در نظر گرفتن منطقه جغرافیایی) اولیه>گوتیان و لولبیان>ماتیانی>مانی ها>اورارتو ها>ماد ها> هخامنشیان>سلوکیان و اشکانیان>ساسانیان>طاهریان>خوارزمشاهیان>مغول>صفویان>افشاریان>زندیان>قاجار>پهلوی>جمهوری اسلامی1 . انسان های اولیه: در سرزمین نائیری ما از مردمان بومی و ساکن شمال غرب ایران امروزی بودیم. آن زمان در بخشی از سرزمینی که به آن «نائیری» می گفتند می زستیم. از انسان های اولیه ای بودیم که در عصر حجر، برنز و آهن زندگی می کردیم. زادگاه و اصالت ما در آن منطقه ثابت شده است. (2300+ پیش از میلاد)سرزمین نائیری - اطراف دریاچه ارومیه2 . قبایل: لولوبی و گوتیانسان هایی بودیم که دارای ویژگی‌های نیایی و اصل و نسب یکسان و مشترکات زبانی و رفتاری بیشتری بودیم؛ نسلی بودیم که به صورت گروهی زندگی می کردیم و دارای پیوندهای خونی مشترک بودیم و سرزمین خود را داشتیم برای همین تصمیم گرفتیم برای خود قومیت ایجاد کنیم و گوتیان شدیم اراضی پیرامون دریاچه ارومیه و نواحی کردستان ایران و شمال عراق محل سکونت گوتیان بشمار می‌رفت و کوتیان گروه معینی بودند که در آذربایجان کنونی ایران زندگی می‌کردند اما درحالی که در آن زمان لولوبیان نیز در آن مناطق زندگی می کردند قوم گوتی در همسایگی قلمرو لولوبیان وجود داشت که احتمال دارد بعد ها لولوبیان یا به تسخیر گوتی ها درآمدند یا با آن ها متحد و پیرو گوتی ها شدند. لولوبیان قومی باستانی در ایران بودند و در سرزمینی واقع در استان کرمانشاه و قسمت‌هایی از کردستان و آذربایجان سکونت داشتند و بیش از دو هزار سال در این نواحی زیستند. لولوبیان در اواخر دوران خود دارای حکومت شده و با برخی از همسایگان خود در جنگ بوده‌اند. ( 2300 - 2000 پیش از میلاد )نقشه قبایل 3 . دولت منائیانمنائیان یکی از کوچکترین تشکیلات دولتی لولویی و گوتی بود و جدا از اتحادیه قبایل ماد وجود داشت. آنها نخستین قبایلی بودند که تشکیلات دولتی را در جنوب غربی دریاچه ارومیه به پایتختی شهر ایزیرتو واقع در حاشیه شهرستان میاندواب تشکیل دادند، ماننا یا مننا یا منائیان یک پادشاهی باستانی بود که در شمال غربی ایران، شرق و جنوب دریاچه ارومیه، در حدود قرن های 10 تا 7 قبل از میلاد قرار داشت. این پادشاهی با آشور و اورارتو و همچنین سایر کشورهای حائل کوچک بین این دو، مانند موسیسر و زیکرتا، همسایه بود. آشوری‌ها معمولاً ماننا را «سرزمین مانی‌ها»، در حالی که اورارتویی‌ها آن را سرزمین ماننا می‌نامیدند و از قرن هشتم پ.م بارها با آشور و اورارتو به مبارزه برخاستند و در واقع مغلوب هیچ‌یک از دولت‌های مزبور نشدند. با این وجود دولت مننا به مراتب کمتر از دیگر دولت بزرگ آن زمان یعنی آشور، اورارتو، ایلام و فریجیه شهرت داشت. پس از متحمل شدن چندین شکست از سکاها و آشوری ها، بقایای مردم مانایی توسط ماتیانی ها جذب شد و این منطقه به عنوان Matiene شناخته شد. سپس در حدود 609 قبل از میلاد توسط مادها ضمیمه شد. بعداً توسط مردمان ایرانی غیرمرتبط، مادها و پارس ها، به تصرف خود درآمدند. (۹۰۰ قبل از میلاد)پراکندگی دولت منائیان3 . ماتیانیماتیانی نام پادشاهی جدید در شمال غربی ایران بود که در سرزمین‌های پادشاهی پیشین ماننا بودند. مورخان باستانی از جمله استرابون، بطلمیوس، هرودوت، پولیبیوس، و پلینی نام‌هایی مانند مانتیان، مارتیان، ماتیانا، ماتیانی، ماتینه، مارتونی را برای تعیین منطقه‌ای در شمال غربی ماد ذکر می‌کنند. نام ماتیانی به دریاچه همسایه ماتیانوس (Matianus) یعنی دریاچه ارومیه کنونی که بلافاصله در شرق مردم ماتیانی قرار دارد نیز اطلاق می‌شد. مانایی ها که احتمالاً به زبان هورو-اورارتویی صحبت می‌کردند، در قرون هفتم و هشتم قبل از میلاد توسط اسکایتو-کیمریان تسلیم شدند. (۸۰۰ قبل از میلاد)پادشاهی ماتیانی4 . دالیانبعد از مدت ها مناطق به صورت تجزیه شده فعالیت می کردند و هر منطقه ای به نوعی قبلیه خود را داشت که ما نیز دالی بودیم، دالیان قبیله‌ای که در آغاز قرن نهم و پیش از تأسیس پادشاهی ماد در کرانه شرقی دریاچه اورمیه و نزدیک شهر کنونی تبریز ساکن بودند.(۷۰۰ قبل از میلاد)دالیان ها5 . اورارتو هازمانیکه متشکل از قبلیه هایی خود سر و منطقه ای آزاد بودیم و نیاز به یک تمدن داشتیم تصمیم گرفتیم تمدن اورارتو ها را بپذیریم، اورارتوها قومی پیشرفته در ناحیه وان ترکیه بود که بعدها قوم ترک را تشکیل دادند و به یکی از قدرت های آسیای غربی تبدیل شدند. در آن زمان در ایران اورارتو ها از ساکنین اولیه ایران محسوب می شدند. اورارتوها خط و کتابت داشتند و مناطق اطراف دریاچه ارومیه تماماً فرمانبردار اورارتو ها بودند. (۸۶۰ پ. م – ۶۰۰ پ. م)اورارتو ها6 . آریایی ها: ماد هاسلطنت اورارتو بعد از سال‌ها جنگ و رقابت با آشور، مادها و آریایی ها به همراه حملات سکاها و کیمریان سرانجام سقوط کرد و در نهایت مناطق ماتین و دالیان، اورارتو و باقی‌ماندهٔ آن به انقیاد پادشاهی ماد درآمد. اقوام بازمانده اورارتو در نهایت با التقاط با دیگر اقوام هندواروپایی قوم ارمنی را تشکیل دادند. ماد ها مهاجر هایی از اقوام آریایی بودند که حدود چهارهزار سال قبل از میلاد به ایران مهاجرت کرده بودند و در غرب ایران می زیستند (حدود ۶۷۸ پ. م–حدود ۵۴۹ پ. م )قلمرو ی ماد ها 9 . آتروپاتکاندر زمان پادشاهی ماد، منطقه ای در شمال غرب ایران که ما در آنجا زندگی می کردیم و به آن آتروپاتکان می گفتند توسط آتروپات فرمانده و سردار ایرانی به همراه خاندانش اداره می شد این منطقه از همان آغاز پادشاهی ماد یک منطقه و استان یکپارچه بود، که حتی در زمان پادشاهی های هخامنشی، سلوکی و دیگر پادشاهی ها به عنوان یک اُستانِ متمرکز عمل میکرد. (۳۲۳ پیش از میلاد–۲۲۶ پس از میلاد)نقشهٔ آتورپاتکان 10 . هخامنشیگروهی از آریایی ها که در جنوب ایران ساکن شده بودند پارس ها بودند، یکی از قبایل مهم و بزرگ پارس ها قبیله پاسارگارد بود که رئیس و بنیانگذار پارس ها هخامنش بود او توسط دیاکو نخستین پادشاه مادها به فرمانداری پارس منصوب شده بود. پس از سال ها در نهایت کمبوجیه آخرین شاه پارس، با ماندانا دختر آستیاگ شاه ماد ازدواج کرد که نتیجه این ازدواج کوروش بود. کوروش بر علیه سلطنت پدربزرگش آستیاگ (آخرین شاه ماد) شورش کرد و او را از سلطنت خلع کرد. با خلع او حکومت ۱۲۸ ساله مادها پایان یافت و شاهنشاهی هخامنشی بنیان نهاده شد. و به همین ترتیب سرزمین مادها را گرفت البته در این کار بزرگان ماد با او همکاری کردند. (۵۵۰ پ. م – ۳۳۰ پ. م)امپراتوری هخامنشیان 11 . مقدونیهدر سال ۳۳۱ پیش از میلاد قوای داریوش سوم به وسیله اسکندر مقدونی در جنگ گوگمل در شرق موصل امروزی شکست سنگینی متحمل می‌شوند. در سال ۳۳۰ پیش از میلاد داریوش سوم کشته شده و هگمتانه فتح می‌شود، همچنین تخت جمشید به وسیله اسکندر مقدونی ویران شده و حکمرانی هخامنشیان بر ایران پایان می‌پذیرد. اسکندر کشوری نیرومند و ارتشی کارآزموده را از سلطنت پدرش به ارث می‌برد. سرلشکری یونان به او اعطا شد و او از این موهبت برای تحقق بخشیدن به بلندپروازی‌های نظامی پدرش نهایت استفاده را برد. و به آسیای صغیر که تحت کنترل هخامنشیان قرار داشت هجوم برد و سرتاسر مناطق تحت کنترل هخامنشیان را تسخیر کرد. در آن زمان امپراتوری اسکندر یا پادشاهی مقدونیه گستره‌ای از دریای آدریاتیک تا رود سند را در بر می‌گرفت. (۱۵۰–۱۴۸ پیش از میلاد)مقدونیه11 . سلوکیامپراتوری سلوکی، به دنبال فروپاشی و تجزیه امپراتوری اسکندر، توسط ژنرال مقدونی اسکندر، به نام سلوکوس تاسیس شد. سلوکی یک دولت یونانی بود، سلوکیان پادشاهی ضعیفی داشتند، اَرشَک رهبر قبایل ایرانی پَرنی، گروهی از داهان، پس از فتح پارت در شمال شرقی ایران اشکان را تأسیس گردید. وی سپس با متحد کردن پارتیان و دیگر اقوام ایرانی علیه سلوکیان قیام کرد و با تثبیت اقتدار، بنیان سلسلهٔ خود را از تبار هخامنشیان برشمارد و سلوکیان را نابود کرد و شاهنشاهی خود را برپا کرد.سلوکیان12 . اشکانیشاهنشاهی اشکانی نام دودمانی ایرانی و یکی از قدرت‌های سیاسی و فرهنگی ایرانی در ایران‌زمین بود که ۴۷۱ سال بر قسمت اعظم غرب آسیا و آسیای میانه حکومت می‌کردند. نخستین دشمنان اشکانیان، سلوکیان در غرب و سَکاها در شمال بودند. اما رفته رفته و با گسترش قدرت آنان به سوی غرب، این دولت وارد ستیز با پادشاهی ارمنستان و در نهایت یک رقابت طولانی با رومیان شد. زد و خورد میان ایران و روم در سده‌های بعد ادامه پیدا کرد. هرچند، سرانجام این جنگ‌های داخلی بود که زمینه‌ساز ضعف و زوال اشکانیان را فراهم ساخت که منجر به شورش اردشیر بابکان، فرمانروای اصطخر در پارس، گردید. اردشیر در ۲۲۴ میلادی اردوان پنجم را شکست داد و با ورود به تیسفون، پایان دولت اشکانی را رقم زد. با وجود سقوط دولت اشکانی در ایران دودمان اشکانیان همچنان در قالب اشکانیان ارمنستان، اشکانیان ایبری و اشکانیان آلبانیای قفقاز تا قرن‌ها بر منطقه قفقاز حکومت می‌کردند. دولت اردشیر، شاهنشاهی ساسانی، برای بیش از چهار سده بر ایران و بخش‌های وسیعی از سرزمین‌های اطراف فرمان راند، شاهنشاهان ساسانی که اصلیتشان از استان پارس بود بر بخش بزرگی از غرب قارهٔ آسیا چیرگی یافتند. پایتخت ساسانیان شهر تیسفون در نزدیکی بغداد در عراق امروزی بود. دولت ساسانی حکومتی ملی و متکی به دین و تمدن ایرانی بود و قدرت بسیار زیادی کسب کرد. در این دوره نیز جنگ‌های ایران و روم ادامه یافت. تا اینکه در میانه‌های سده هفتم میلادی توسط مسلمانان از بین رفت.هجوم و حمله مسلمانان به ایران و آغاز حکومت خلافت راشدین و بعد ها خلافت اموی و خلافت عباسی.در این زمان مناطق ززمتاز تحت سلطه ساجیان ، سلاریان و روادیان قرار گرفت. و بعد ها سلجوقیانخوارزمشاهیانایلخانیانچوپانیانجلایریانآل کرتتیموریانقراقویونلوآق قویونلوصفویانافشاریانزندیانقاجارپهلوی و جمهوری اسلامی تبدیل شد نقشه آذربایجان در کشور جمهوری اسلامی ایران 2023