ناسیونالیسم یا فاشیسم؟

امروزه در فضاهای گفتمانی و علی‌الخصوص فضای دم‌دستی مجازی، عده‌ای سعی می‌کنند تا سواد عمیق خود را به ما غالب کنند و بگویند که «ناسیونالیسم» درنهایت قطعاً به «فاشیسم» ختم می‌شود و یا میگویند که «ناسیونالیسم» چیز بدرد بخوری نیست و هزار جمله کلی می‌گویند که به‌ظاهر علمی و احساسی و با عمق یک نعلبکی است!اینکه «ناسیونالیسم» پدیده‌ای بدرد بخور است یا نه بستگی دارد که بدرد بخور بودن را چه فرض کنیم ولی در بحث اول بهتر است به این نکته بپردازیم که به ما در حال غالب شدن است؛ «ناسیونالیسم» به «فاشیسم» ختم می‌شود!برای بررسی این مسئله نیاز است که در ابتدا «ناسیونالیسم» را به‌صورت ریشه‌ای‌تر تعریف کنیم و سپس «فاشیسم» را نگاه کنیم و ... . پس ابتدا بایستی به بررسی مفهومی و لغوی بپردازیم؛در زبان انگلیسی ذیل کلمه «Nation» آمده است:یک کشور، به‌ویژه هنگامی‌که به‌عنوان یک گروه بزرگ از مردم در یک منطقه زندگی کنند با دولت، زبان، سنت خود و فرهنگ ایشان.اگر «کشور» را به‌عنوان مجموعه‌ای پس از «ملت» و فراگیرتر از آن فرض کنیم، مجموعه‌ای از مردم که در یک منطقه با دولت و زبان و فرهنگ کلی زندگی می‌کنند را می‌توان «ملت» نامید؛ اما این صرفاً تعریف لغوی کلمه «Nation» در زبان انگلیسی بود و حال به سراغ زبان‌اصلی واژه «ملت» می‌رویم.«ملت» واژه سره فارسی ندارد و بین عربی و فارسی مشترک است و در این اشتراک ریشه‌ای سریانی دارد از واژه «ملکوتا» به معنای «حکومت/کشور». در عربی نیز این واژه به معنی پیروان یک دین و آیین و اجتماع آنان است و در فارسی به معنای مجموعه افراد ذیل یک حکومت و اجتماع آنان است و در فارسی کلمه «امت» معادل برای معنی واژه «ملت» در زبان عربی وجود دارد.اما در تعاریف سیاسی «ملت» مفهومی جامع‌تر و با توجه به دو نگاه متفاوت دارد؛در این تعریف «ملت» به معنای گروهی از انسان‌های دارای فرهنگ، ریشه نژادی مشترک که دارای زبان واحد هستند که برخلاف تعریف «امت» دارای حکومتی واحدند؛ اما این تعریف با توجه به دو نگاه نوشته شده است؛ دید متفکران آلمانی به «ملت» و برداشت متفکران فرانسوی از این واژه.متفکران آلمانی بر عوامل قومی، نژادی، زبان و مذهب تکیه می‌کنند تا «ملت» را تعریف کنند ولی متفکران فرانسوی تعریف خود از «ملت» را بر اصل «اراده زیست جمعی» استوار می‌کنند و بااین‌حال عوامل مدنظر متفکران آلمانی را انکار نمی‌کنند اما به عناصر فرهنگی و تمدنی و تاریخی نیز نگاه ویژه‌ای دارند.دراثنای تعریف لغوی-مفهومی «ملت» سه واژه «امت» و «قومیت» و «نژاد» را نیز مطرح کردیم که برای ادامه بحث بهتر است به تعریف آن‌ها نیز بپردازیم.«قومیت» به گروهی از انسان‌ها که اعضای آن دارای ویژگی‌های نیایی و اصل و نسب یکسان و یا مشترک هستند گفته می‌شود. در جوامع برده‌داری و فئودالی نوعی دیگر از اشتراک افراد که دارای پیوند خونی هستند همین «قومیت» است ولی «قومیت» در مقایسه با «ملت» از نظر فرهنگی و زبانی و عقیدتی در جایگاه ناپایدارتر قرار دارد.این ناپایداری فرهنگی در برابر «ملت» نشان از خرد بودن مفهوم «قومیت» در برابر «ملت» دارد.«امت»در تعریف «امت» نیز آمده است گروهی از افراد که لزوماً در یک منطقه جغرافیایی و یا یک کشور زندگی نمی‌کنند و ممکن است ساکن کشورهای مختلف باشند. افراد یک «امت» درزمینهٔ اعتقاد و التزام به ایدئولوژی و عقیده مشترک هستند و خاک کشورها و مرزهای سیاسی چندان تأثیری بر آنان ندارد.به‌این‌ترتیب «امت» در جایگاهی خارج از بحث قومیتی و ملیتی، در فضای اعتقادی قرار دارد و تحت تأثیر مرزهای سیاسی نیست مگر اینکه حکومتی شکل بگیرد بر مبنای تئوکراسی یا حکومت دینی که داعیه «امت» را نیز داشته باشد.اما «نژاد» چیست؟ نژاد برخلاف «ملیت»، «قومیت» و «امت»، خصوصیتی بیولوژیک است و نشانه‌هایی با منشأ بیولوژیکی است مثل رنگ پوست و مو و چشم و از این قبیل و به‌هیچ‌وجه شامل خصوصیات رفتاری و گرایش‌های فرهنگی شخص نیست.با این تعاریف می‌توان گفت که «ملت» مفهومی فراگیرتر و قوی‌تر نسبت به «قومیت» و سپس «امت» و در نهایت «نژاد» است. آنتروپی شکل‌گیری «ملت» و پراکندگی آن بعد از شکل‌گیری از نظر قومیتی و امتی و نژادی نسبت به «قومیت» بیشتر است. البته آنتروپی «امت» از ملت نیز فراگیرتر است ولی «امت» باعث برپایی کشور نمی‌شود و برای بررسی بهتر این مفهوم باید به این نکته توجه کنیم که؛ یک «کشور» را چه چیزی تشکیل می‌دهد؟یک «کشور» یا از «ملت» شکل می‌گیرد و یا از «قومیت» ولی از «امت»، بنا به تعریف، نمی‌تواند تشکیل شود. «ملت» می‌تواند از چند «قومیت» شکل بگیرد که این آنتروپی «ملت» را افزایش می‌دهد و تک‌صدایی را کم می‌کند و هر «قومیت» نیز می‌تواند خود از چند «نژاد» باشد. حال اگر کشوری از «ملت» شکل گرفته باشد، ناسیونالیسم به‌عنوان مکتبی که داعیه حفظ «ملت» را دارد تبدیل به امری می‌شود که با کمک آنتروپی بر خواسته از خود ترکیب «ملت» جلوی برتری هر چیزی جز «ملت» را خواهد گرفت ولی اگر «کشور» از «قومیت» خاص شکل گرفته باشد و قدرت دست قومی خاص باشد آنگاه دیگر چیزی به نام ناسیونالیسم وجود ندارد چون ملی‌گرایی بنا به عدم وجود «ملت» و برتری آن و اینکه «قومیت» خاصی در رأس است تبدیل به «قومیت‌گرایی» می‌شود.تعریف «ملت» از تعریف «قومیت» پایدارتر است چون مجموعه‌ای شامل قومیت‌هاست و نمی‌توان در آن برتری‌طلبی قومی داشت اما وقتی در یک «کشور» عامل مرزها و حکومت با ارجحیت قومیتی شکل بگیرد آنجا مفهوم ناپایدارتر «قومیت برتر» و به‌اصطلاح «فاشیسم» سر برمی‌آورد.اگر درجایی که «ملت» بر «قومیت»، به دلیل آنتروپی بالاتر، ارجحیت دارد؛ برتری‌طلبی قومی و نژادی خاصی پدید می‌آید؟منطقاً احتمال برتری‌طلبی در «ملت» بسیار ضعیف‌تر از «قومیت» است پس اگر بنا به مفهوم «ملت» پیش برویم، «ناسیونالیسم» به‌عنوان داعیه‌دار ملی‌گرایی، «ملت» را برتر از هر چیزی می‌داند ولی اگر «کشور» را «قومیت» شکل دهد و قومیتی خاص هدایت حکومت را به دست بگیرد و «قومیت» را با آرای پوپولیستی معادل با «ملت» نشان دهد، آنجا دیگر «ناسیونالیسم» بااینکه معنی اصیل ندارد، با بدل شدن «قومیت» به «ملت» برای پوشش «فاشیسم» بکار می‌رود.پس ما بایستی دقت کنیم که اگر «ملت» تعریف درست داشته باشد، «ناسیونالیسم» به سمت «فاشیسم» نمی‌رود ولی اگر «ملت» چیز دیگری، «قومیت» یا «نژاد»، تعریف شد آنگاه «فاشیسم» را برای ما به «ناسیونالیسم» تغییر داده‌اند و این دلیل اصلی اشتباه اکثر افراد است که میگویند «ناسیونالیسم» به «فاشیسم» ختم می‌شود.