از تاریکی علیه تاریکی (۴)

ترکیب افسردگی با شرایط محیطی حاضر می‌تونه تو مقیاس فردی کشنده باشه، اگر اعتیاد به کار کردن رو هم بهش اضافه کنی، ترکیب زهرآلودی به دست میاد که ذره ذره ریشه‌های زنده بودن رو خشک می‌کنه. توی این قسمت از مجموعه یادداشت‌های از تاریکی علیه تاریکی در ادامه‌ی قسمت‌های قبل از ارتباط پیچیده‌ی افسردگی، اعتیاد به کار و شرایط اجتماعی و شخصی می‌گم. این نوشته برآمده از تجربه‌ و احوال شخصیه و قابل تعمیم به حتی یک نفر دیگه نیست. در اثر یا در مواجهه با افسردگی یه رویکرد اینه که افراد سعی می‌کنن از روتین زندگی‌شون که شامل فعالیت کردن و کار کردن هم میشه فاصله بگیرن و به شکل و شدت قبل کار و فعالیت نکنن. با یه رویکرد دیگه افراد به بخش کار و فعالیت زندگی‌شون بیشتر می‌چسبن و با شدت حتی بیشتری کار می‌کنن. هر فردی هم البته می‌تونه توی بازه‌هایی بین این دو حالت جابه‌جا بشه. اینجا من از رویکرد دوم و آسیب‌هاش از نظر خودم میگم. کار کردن باعث میشه توی یک بازه‌‌های مشخصی از روز ذهنت از چیزی که دائما داره بهش فکر می‌کنه منحرف بشه و روی موضوع دیگه‌ای متمرکز بشه. مزیت این توجه زیاد به کار کردن چیه؟ ذهن از مشکل یا سوالی که احتمالا راه حل یا جوابی براش نداره به موضوع دیگه‌ای توی حیطه‌ی کاری متمرکز میشه که معمولا با یه ذره بالا و پایین کردن و کمک گرفتن از همکار و سوپروایزر حداقل قابل رسیدگیه. علاوه بر اون این حس فعالیت داشتن مستقل از داشتن نتیجه مثل یه جور مسکن موقت برای فرد مبتلا به افسردگی عمل می‌کنه، چون فرد می‌بینه که اگرچه نمی‌تونه ارتباط خودش رو با زندگی و زنده بودن پیدا کنه ولی حضورش و فعالیتش احتمالا داره به جریان زندگی بقیه کمکی می‌کنه. یه مزیت بزرگ دیگه‌ی این رویکرد اینه که اصطکاک با سایر افراد کمتر از حالتیه که فرد کم فعالیت میشه. اطرافیان معمولا آگاهی زیادی از این شکل بروز افسردگی ندارن و حتی اون رو نشونه‌ی سلامت یه زندگی می‌دونن. از دید بسیاری از افراد، آدم‌های گرفتار افسردگی دچار خمودگی توی فعالیت‌های کاری هستن و چیزی که به نظرشون نگران‌کننده‌ست این خمودگی و ظاهرا پروداکتیو نبودنه، نه فشار روحی و روانی که فرد در اثر افسردگی داره تحمل می‌کنه. در واقع وقتی یه فرد مبتلا به افسردگی دچار پر کاری و اعتیاد به کار میشه، به شکلی خودش رو از محل اعمال نگرانی اطرافیانی که نگران پروداکتیو بودنش هستن خارج می‌کنه و با کم شدن نگرانی و ناراحتی اطرافیان، فشار و اصطلاحا عذاب وجدان کمتری به فرد گرفتار افسردگی میده که بیماریش باعث رنج و نگرانی دیگرانه. تا اینجا فرد افسرده کار (به ویژه وقتی کار مورد علاقه‌‌ی فرده) رو راه فراری هر چند موقتی از افکار و دلایل افسردیگش می‌بینه که به واسطه‌ی اون می‌تونه رنج دیدن نگرانی اطرافیانش رو هم کاهش بده، پس به تدریج شدت و زمان کار و فعالیت رو زیاد می‌کنه درست مثل مصرف مسکن. اما خب مسکن درمان نیست و بعد از مدتی دیگه آروم‌کننده نیست و فرد باز شدت کار رو بیشتر می‌کنه تا حدی که تبدیل میشه به یه ماشین مدام در حال کار که به محض یک فراغت کوتاه تمام رنج‌ها و علت‌های افسردگیش با هیبتی ترسناک‌تر جلوش ظاهر میشه، همه چیز رو بیهوده‌تر جلوه میده و فرصت لذت بردن از هر نتیجه‌ای رو از بین می‌بره. توی چنین شرایطی فرد که حالا به کار کردن اعتیاد پیدا کرده ترجیح میده زمان‌های استراحت رو کاهش بده تا به نوعی از درد و رنج فرار کنه. اما خب مشکل اینجاست که هر ماشینی بالاخره یه جایی فرسوده میشه و جسم از جایی شروع می‌کنه به کم آوردن و تحلیل رفتن. توی این مرحله فرد می‌خواد که باز از مسکنش استفاده کنه ولی دیگه توانی مثل قبل نداره و حالا به تدریج تمام اون نقطه‌های تاریکی که نادیده گرفته شده بودن نمایان میشن و فرد با بار سنگین‌تر، انگیزه و توان کمتر باید اون ماشین پرکار رو به حرکت بندازه. مشکل دیگه‌ی این وضعیت رو به رو شدن با واکنش اطرافیانیه که عادت کردن به یه نسخه‌ی پر کار از فرد و حالا فردی رو می‌بینن که ممکنه یه دفعه ناخواسته از کار بایسته. اطرافیان معمولا مبارزه‌ی فرساینده‌ی فرد رو با رنج‌هاش که در زمان‌های فراغت اتفاق می‌افته نمی‌بینن، مبارزه‌هایی که عملا فرصت استراحتی به فرد ندادن. از دید اون‌ها این ماشین پرکار بالاخره یه وقت‌هایی هم استراحت کرده پس چرا باید یه دفعه از کار بیوفته. این دورنمای تاریک اعتیاد به کاره. راه حل و برخورد مناسب چیه؟ نمی‌دونم :) من فقط وسط این تاریکی‌ام و می‌تونم در حد خودم روشن کنم که یه فرد معتاد به کار که از افسردگی رنج می‌بره چه مسیری رو اومده و کجا ایستاده. اگر از من بپرسید که دردناک‌ترین چیز این مسیر چیه، میگم لحظات فراغتیه که زمان به کندی می‌گذره، تهی از هر لذتی و در انتظار برگشتن به کار، به اضافه‌ی زمان‌هایی که ضعف جسمانی و خستگی ذهنی این زمان‌های استراحت رو کش میدن. آیا حس می‌کنم که این رویکرد سالمی نیست؟ بله، اما این در دسترس‌ترین مسکنه. حالا تمام این‌ها رو بذارین کنار شرایط محیطی و اجتماعی‌ای که داریم تجربه می‌کنیم، شرایطی که در اون آسایش و آرامش جمعی مدت‌هاست که وجود نداره. این مساله غیر از خط‌هایی که میندازه روی روان افراد و حفره‌هایی که پیوسته توی روح ایجاد می‌کنه، باعث میشه هدف و معنی فعالیت و کار کردن که بخشیش کمک به دیگران و بهتر کردن شرایط زندگی جمعیه هم از بین بره. انگار بی وقفه کار می‌کنی تا دست‌کم با دیدن یه اثر مثبت توی زندگی اجتماعی ذره‌ای رنج افسردگی و بی‌معنایی تسکین پیدا کنه ولی می‌بینی که اصلا توی مقیاس جمعی نیاز و خواسته‌هایی هست که در نهایت هر روشنی کوچکی گم میشه توی تاریکی در تاریکی. و درست اینجاست که اثر مسکن اعتیاد به کار هم بیشتر اثر خودش رو از دست میده. درد جمعی درست مثل یه چاقو توی تمام زخم‌های فردی ناشی از افسردگی به همراه اعتیاد به کار، شیب رفتن به سمت تاریکی مطلق رو بیشتر می‌کنه. مثلا من چطور می‌تونم حفره‌ی کشتن دوستم رو توی اون هواپیما با دو جا کار کردن پر کنم؟ یا چطور n ساعت کار کردن من می‌تونه رنج کسی رو که جایی داره برای ابتدایی‌ترین نیازش فریاد می‌زنه و کشته میشه تسکین بده؟ در اصل توی این نقطه هر روشنی کوچیکی توی زندگی فردی رنگ می‌بازه. راستش این ملغمه‌ی افسردگی، اعتیاد به کار و رنج جمعی که هم رو تقویت می‌کنن باعث میشه فرد گرفتار افسردگی نه تنها از افسردگی خودش رنج ببره، بلکه با نگاه کردن به رنج دیگری خودش رو برای هر ناتوانی‌ و خستگی‌ای سرزنش کنه. راه حل، درمان؟ نمی‌دونم. فقط وقتی کسی رو توی این وضعیت می‌بینیم بدونیم که کجا ایستاده، داره توی چند تا میدون می‌جنگه، چرا انگار داره خودش رو به در و دیوار می‌زنه، همین.