ارث بردن اموال آل فرعون توسط بني‌اسرائيل (قسمت اول)

تفسیر سوره دخان : آیت الله جوادی آملی جلسه دهم 21/11/94فَأَسْرِ بِعِبَادِی لَیْلا إِنَّکُمْ مُتَّبَعُونَ ﴿٢٣﴾ وَاتْرُکِ الْبَحْرَ رَهْوًا إِنَّهُمْ جُنْدٌ مُغْرَقُونَ ﴿٢٤﴾ کَمْ تَرَکُوا مِنْ جَنَّاتٍ وَعُیُونٍ ﴿٢٥﴾ وَزُرُوعٍ وَمَقَامٍ کَرِیمٍ ﴿٢٦﴾ وَنَعْمَةٍ کَانُوا فِیهَا فَاکِهِینَ ﴿٢٧﴾ کَذَلِکَ وَأَوْرَثْنَاهَا قَوْمًا آخَرِینَ ﴿٢٨﴾قسمت اولقرآن اگرچه کتاب آسمانی مسلمانان و بزرگ‌ترین معجزه پیامبر آخرالزمان است ولی اینقدر که از قوم بنی‌اسرائیل و یهود سخن گفته درباره پیامبر اسلام و مسلمانان صحبت نکرده است. البته بنا به شهادت خود قرآن کریم در آیه 82 سوره مائده، یهودیان از شدیدترین دشمنان اسلام و مسلمین محسوب می‌شوند. از این رو قرآن به عنوان کتابی برای دشمن شناسی، می‌تواند بهترین راهنمای آنان در شناخت ماهیت و تاریخ یهودیان باشد.بنابراین برای روشنگری بیشتر مخاطب عزیز، بخشی از تاریخ این قوم بعد از هجرت از مصر را، از زبان عالم گرانقدر آیت الله جوادی آملی در اختیار شما قرار می‌دهیم.ارث بردن اموال آل فرعون توسط بني‌اسرائيلوقتی فرعونیان غرق شدند، خداي سبحان مي‌فرمايد آن‌ها پنج چيز را به ارث گذاشتند؛ البته اين‌ها به عنوان نمونه است؛ يعني تمام اموال آن‌ها جا مانده است. وقتي آن‌ها مردند و غرق شدند خداوند فرمود:( كَم تركُوا من جنات) باغ‌هاي فراوان، (و عیونٍ) چشمه‌هاي فراوان، (و زُرُوعٍ) مزرعه‌ها و کشاورزي‌ها، (و مقَامٍ كَرِيمٍ) منزلت‌هاي خوب و برجسته و مرفّهانه، (و نعمة کانوا فیها فاکهین) اين پنج مورد؛ تمام اينها را ترک کردند، (كَذلک و أورثناها قوماً آخرین) ما اين‌ها را به يک گروه ديگر داديم.شبهه فخررازي بر ارث بردن بني اسرائيل از آل فرعون و شواهد آنحرف عده‌اي از مفسران مثل «فخر رازي» و امثال ايشان اين است که اين وارث هيچ ارتباطي با مورِّث ندارد، براي اينکه بني‌اسرائيل نه هم نژاد با قبطي‌ها و فراعنه بودند و نه دين، کيش یا آيين اين‌ها به هيچ وجه ارتباطي داشتند.1 در واقع ذات اقدس الهي، بيگانه‌اي را وارث بيگانه ديگر کرد و همين حرف را هم جناب «امين الاسلام» و امثال ايشان دارند.2عمده شبهه اين است که بني‌اسرائيل با معجزه از دریا گذشتند! اينجا نه راه هوايي بود، نه راه زميني بود و نه راه دريايي بود، چگونه بني‌اسرائيل دوباره به مصر برمي‌گشتند؟ بني‌اسرائيل در همان سرزمين فلسطين و سينا ماندند، اينها برنگشتند تا اينکه وارث اين امور پنجگانه قبطي‌ها و آل فرعون شوند، اينها برنگشتند! مشکل‌ترين شبهه همين است.از طرفي آيات را که ملاحظه مي‌کنيم، مي‌بينيم که آيات تقريباً دو دسته است؛ يک دسته همين معنا را تقويت مي‌کند که بني‌اسرائيل نيامدند که وارث سرزمين مصر شوند. اينها از کدام راه مي‌خواستند برگردند. اگر مي‌خواستند از راه دريا بيايند يک کليم خدا و معجزهايی مي‌خواست که دريا خشک شده و اين‌ها بيايند، الآن با چه وسيله‌اي بيايند؟ جدای از اينکه تاريخ هم نشان نمي‌دهد که اين‌ها دوباره به مصر برگشتند.قرآن در اينجا فرمود: (وَأَوْرَثْنَاهَا قَوْمًا آخَرِینَ). بعد از چند آيه فرمود که ما بني‌اسرائيل را نجات داديم: (وَلَقَدْ نَجَّیْنَا بَنِی ِسْرَائِیلَ) و اگر اين بني‌اسرائيل همان (قَوْمًا آخَرِینَ) بود، مي‌فرمود: (وَلَقَدْ نَجَّیْنَاهم)، از اينکه اينجا اسم ظاهر آورد و از اينکه آنجا (قوم آخر) فرمود، معلوم مي‌شود که وارث مصر مردم بني‌اسرائيل نبودند، يک گروه ديگر بودند.امكان پاسخ به فخررازي به تكويني بودن ارثالبته اقوام فراواني در طول اين سال‌ها وارد سرزمين مصر شدند و اين هم منافات ندارد و نبايد گفت که بيگانه وقتي که وارد سرزميني بشود، اينکه وارث نمي‌شود! اين تام نيست، براي اينکه يک ارث فقهي داريم و يک ارث تکويني؛ در ارث فقهي مشخص است که پدر، پسر، زوج، زوجه، مادر و دختر و مانند اينها وارث يکديگر هستند؛ اما در ارث تکويني فرمود کلّ زمين برای خداست: (يُورِثُهَا مَنْ يَشَاءُ)، آن ديگر ارث فقهي نيست! در آيه ١٢٨ سوره مبارکه «أعراف» چنین آمده است: (قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ اسْتَعِينُوا بِاللَّهِ وَاصْبِرُوا إِنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ يُورِثُهَا مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ).از زيد ميگيرد به عمرو ميدهد و از عمرو ميگيرد به بکر ميدهد، اين ديگر ارث فقهي نيست که (و لکم نصف اموالکم) یا (ثلث اموالکم) یا (سُدس اموالکم) که ارث خانوادگي باشد، کلّ زمين متعلق به خداست. (إِنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ يُورِثُهَا مَنْ يَشَاءُ) يا (يَرِثُهَا عِبَادِيَ الصَّالِحُونَ)3 اين ارث که وارث ارث مي‌برد يا ذات اقدس الهي «ايراث» مي‌کند، چه از طرف «ايراث» الهي و چه از طرف ارث بندگان، اين يک ارث تکويني است؛ يعني به او مي‌رسد. (العلماء ورثة الانبیاء) هم از همين سنخ است، قوم و خويش بودن و امثال آن نيست.بنابراين نبايد از ارث توقّع داشت که سرزمين مصر به همان بازماندگان آل فرعون برسد. آيه ١٢٨سوره مبارکه «أعراف» اين است: (إِنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ يُورِثُهَا مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ) که يک اصل کلّي است.البته برخی از آیات بر ارث بردن بنی اسرائیل اشاره دارد. به طور مثال در سوره اعراف بعد از بیان غرق شدن فرعونیان در آیه 137 می‌فرماید: (وَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِينَ كَانُوا يُسْتَضْعَفُونَ مَشَارِقَ الْأَرْضِ وَمَغَارِبَهَا الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا وَتَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ الْحُسْنَى عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ بِمَا صَبَرُوا) اين آيه نشان مي‌دهد که اين قوم مستعضف، قوم بني‌اسرائيل هستند که شرق و غرب را گرفتند.البته بازگشت بني‌اسرائيل به مصر، آن هم بعد از هجرت بعيد است. حالا آن مشکل مي‌ماند که چگونه اين‌ها از دريا گذشتند؟ آن روز بالاخره کشتي بود، حالا در زمان موساي کليم کشتي پيدا نشده بود حرف ديگری است، وگرنه آن روز کشتي هم بود؛ مانند همان جريان خضر وموسي (سلام الله علیهما) ، پس اينطور نبود که کشتي بعدها پيدا شده باشد؛ عده‌اي بودند که کشتي شخصي داشتند.عده‌اي بودند که کشتي اجاره‌اي داشتند و عده‌اي هم بودند که مي‌گفتند: (أَمَّا السَّفِينَةُ فَكَانَتْ لِمَسَاكِينَ يَعْمَلُونَ فِي الْبَحْرِ)4. اينها کشتي‌ها را اجاره مي‌دادند و از همين راه، روزي آن‌ها تأمين مي‌شد. اينطور نبود که در آن بخش از خاورميانه و آن سرزمين کشتي نبوده يا وسيله نقليه اصلاً نبوده، اينطور نيست. حالا شايد با کشتي برگشتند، غرض اين است که لازم نيست که حتماً با عصاي موسي برگردند، احتمال برگشت دوباره اين‌ها از راه دريا هست.استبعادي که برخي‌ از متأخران دارند این است که اولاً بني‌اسرائيل در همان سرزمين فلسطين و سينا ماندند و ديگر برنگشتند، ثانياً اين‌ها وسيله‌ای برای برگشت نداشتند، از دريا چگونه عبور مي‌کردند؟ هميشه اين سؤال بود.راه حل(فَأَخْرَجْنَاهُمْ مِنْ جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ- وَكُنُوزٍ وَمَقَامٍ كَرِيمٍ- كَذَلِكَ وَأَوْرَثْنَاهَا بَنِي إِسْرَائِيلَ) ظاهر آيه مطابق بر اين است که ما به بني‌اسرائيل داديم. آن ﴿قَوماً آخرِين ﴾ هم که در آيات محل بحث سوره مبارکه «دخان» است، منافات ندارد که بني‌اسرائيل باشد. زيرا همان طوري که فخر رازي گفته و ديگران هم فرمودند، بني‌اسرائيل هيچ رابطه نژادي و قومي با آل فرعون نداشتند، «قَوم آخر» بودند، اين‌ها يک نژاد بودند و آن‌ها هم نژاد ديگري بودند. بنابراين اگر از بني‌اسرائيل نسبت به آل فرعون به عنوان «قَوم آخر» ياد بشود، درست است.پی‌نوشت:1 – مفاتيح الغيب، ج ،٢٧ص٦٦٠؛ «ليسوا منهم في شيء من قرابة و لا دين و لا ولاء و هم بنو إسرائيل كانوا مستعبدين في أيديهم فأهلكهم اللّه علی أيديهم و أورثهم ملكهم و ديارهم«.2- مجمع البيان في تفسير القرآن، ج ،٩ص٩٧؛ «إيراث النعمة تصييرها إلى الثاني بعد الأول بغير مشقة كما يصير الميراث إلى أهله علی تلك الصفة فلما كانت نعمة قوم فرعون وصلت بعد هلاكهم إلى غيرهم كان ذلك إيراثا من االله لهم و أراد بقوم آخرين بني إسرائيل لأنّهم رجعوا إلى مصر بعد هلاك فرعون»3- أنبیاء /1054- کهف/ 79ادامه دارد....................