استبداد سروتونینی

✍ مجتبی آزادوار | شماره دوم نشریه سویهدر جهانی زیست می‌کنیم که محرک‌‌های بسیاری در هر لحظه ذهن ما را تحت تأثیر خود قرار می‌دهند؛ سابقه برخورد ما با‌ محرک‌های مختلف در گذشته نیز یک مسئله مهم است، انسان تحت تأثیر عوامل مختلفی که ریشه در گذشته و حال دارد به یک محرک پاسخ می‌دهد. پیش‌بینی‌پذیرکردن رفتار انسان با درک فرایندها و الگوهای رفتاری متفاوت ـ که با رشد رفتارگرایی نمود یافته است ـ یک خاصیت استبدادی در دل خود دارد و آن؛ تفسیر رفتار‌های انسانی در چهارچوب الگوریتم‌های از پیش تعیین شده است. الگوریتم‌هایی که به ترسیم چهره‌ای از انسان می‌انجامد که باید در برابر یک محرک خاص، نوع مشخصی از رفتار را بروز دهد این گرایش این گزاره را که در برابر انسان راه‌حل‌هایی پیشاتجربی وجود دارد نفی و هر آنچه را که در چهارچوب تجربه نگنجد خارج از دایرۀ قاعده‌مندی (نرماتیوته) و هنجارمندی (نرمالیته) قلمداد می‌کند. انسانی سالم تلقی می‌شود که رفتار مشخصی را در خواب،‌ فعالیت جنسی، تغذیه و همه عرصه‌های دیگر دنبال می‌کند. هر رفتار تا جایی که در بازه رفتار نرمال تلقی شود نمودی از سلامت محسوب می‌شود و خروج از مد و رفتاری برخلاف اکثریت، نشانه آسیب تلقی می‌شود. حتی خروج از قلمرو قواعد و نقش‌های زبانی نیز تا جایی پذیرفته می‌شود که مطابق با الگو‌های مقبول جامعه باشد [در این چارچوب‌مندی]، کلام انسان نیز باید نرمال شود.این نرمال شدن به چه درد می‌خورد؟بگذارید با گزاره‌هایی از آلتوسر در بحث خود همراه شویم: بازتولید نیروی کار، محتاج به بازتولید اصول فرمانبری از نظم غالب یا به عبارت دیگر بازتولید فرمانبری نیروی کار از ایدئولوژی غالب در مورد کارگران و بازتولید به‌کارگیری این ایدئولوژی در مورد عاملان و کارگزاران بهره‌کشی و سرکوب نیز هست، برای اینکه به لحاظ کلامی و گفتاری نیز تسلط طبقۀ سلطه‌گر را تحقق بخشند. اگر برای ایجاد این تسلط و سازوبرگ‌های ایدئولوژیک منبعث از آن؛ مدرسه، نهادهای مذهبی، دانشگاه، پادگان و‌ رسانه را سهیم بدانیم باید نقشی برای روانپزشکی نیز قائل شد. نمونۀ چنین نگاهی را در اتحادیه جماهیر شوروی در دوران استالین می‌توان به‌صورت عریان یافت که با متابعت از روانپزشکی پاولووفی و همچنین بستری‌شدن معترضان سیاسی در بیمارستان‌های روانپزشکی همراه بود. تشخیص‌هایی چون مسمومیت فلسفی و ...آیا امروز از چنین چیزی دور شده‌‌ایم؟مگر غیر از این است که اگر رفتاری در چهارچوب اقلیت قرارگیرد باید به گونه‌ای اصلاح و درمان شود. مگر جنون؛ چیزی جز رفتار اقلیت است؟ مسئله مهم‌تری نیز وجود این همه تأکید بر رفتار ما را از دریافت ذهنیت انسان‌ها دور کرده است. انسان‌ها در چهارچوب نظم فعلی باید کارکرد داشته باشند و مرزهای این کارکرد را چیزی تعیین می‌کند که من آن را «تسلط ایدئولوژی طبقۀ حاکم» می‌نامم.مسئله‌ اساسی این قابلیت مهندسی میل است که به‌صورت روزافزونی با سازوکارهای ایدئولوژیک دولت و فرایند سرکوب اعمال می‌شود. تجلی این مهندسی میل را در رویای لعنتی زیست آمریکایی می‌توان مشاهده کرد. رویایی که در روانپزشکی جریان غالب و صنعت موفقیت به صورت روزافزونی قابل مشاهده است.انسان‌هایی که باید جسم و ذهن خود را در اختیار رؤیای موفقیت قرار دهند، موفقیتی که تمام ارزش‌هایش با سرمایه‌داری جهانی شده مطابقت دارد و هرکس که توان انطباق با این ارزش‌ها را نداشته باشد را طرد و حذف می‌کند؛ بله این انسان‌ها در نظام سرمایه از لحاظ کارکردی مختل محاسبه می‌شوند و باید نرمال شوند. در جهان سرمایه همه چیز باید مطابق با ارزش‌های طبقه مسلط نرمال شوند حتی مهاجرین باید مطابق خواست راستگرایان با ارزش‌های اروپایی تطبیق پیدا کنند. دارو‌های ضدافسردگی تنها بخشی از این فرایند تطبیق را شامل می‌شوند. ما نمی‌خواهیم علیه مصرف این دارو‌ها بیانیه‌ای صادر کنیم یا اینکه وجوه علمی و تأثیرات این دارو‌ها را نفی‌کنیم اما در نقد آنچه آرایشگری روانی می‌خوانیم صحبت خواهیم‌کرد. رویکردی که از خودبیگانگی و له‌شدن انسان‌ها در فرایند کار را نادیده می‌گیرد و تنها به ترسیم دایره رفتار نرمال بر اساس مد می‌پردازد.در فضایی که آن را سیاست پساسیاسی زیستگانی می‌نامند ما با سوژه‌های لذت جویی مواجه هستیم که با بازی زندگی خصوصی زمین بازی را از امر مشترک دور کرده‌اند و مدام نعره می‌زنند که ما می‌خواهیم زندگی کنیم. زندگی‌کردن هم در برنامه تغذیه، تایم باشگاه، مهمانی‌های شبانه، عیاشی‌های دسته‌جمعی و ... تعریف کرده‌اند. سبک زیستی که مسئله سیاست را نشانه گرفته است و مدام الگویی از انسان موفق را در قالب سلبریتی‌ها در رسانه ارائه می‌دهد. انسان‌های بسیاری از اینکه با این الگو ها تطابق ندارند رنج می‌برند و به همین سبب در فرایند کار، خود را به امید موفقیت پذیرای تحمیل سلطه می‌کنند. این فضای زیستی ضمن نقد هر شکل ایدئولوژی و تفکر، خود تمام نقش‌های سرکوبگرایانۀ ایدئولوژی طبقه حاکم را بر عهده دارد.باید از زندگی صحبت کرد. نمی‌توان مبارزه و هستی اجتماعی خودمان را به فراخوانی علیه زندگی تبدیل کنیم. به باور من زندگی حقیقی را در جای دیگر باید جستجو کرد. زندگی حقیقی، فراخوانی برای فاسد کردن جوانان است. اندیشه در طی تاریخ محکوم به فاسد کردن جوانان بوده است. من اتفاقاً از این فاسدشدن دفاع می‌کنم زیرا از کلیشه‌های ارتجاعی فاصله می‌گیرد و امکان زایش امر نو را در زندگی فراهم می‌کند. جایی که انسان به واقعیت زندگی نزدیک می‌شود و در یک مسیر تاریخی می‌تواند زندگی حقیقی را معنا ببخشد. آن چیزی که به‌عنوان زندگی بر ما تحمیل می‌شود و لذت‌هایی که در دل آن تعریف می‌شود از زندگی واقعی بسیار دور است. ما به‌نوعی بازاندیشی زیبایی شناسانه به‌مثابه ابداع اشکال نوین زندگی و توزیع امر محسوس نیاز داریم. ارسطو انسان را دارای گفتار و توانایی تشخیص روا و ناروا به‌طور مشترک می‌داند و حیوان را دارای صوت برای اعلام درد و لذت می‌داند. مسئله این است که ما در تمیز زیست حیوانی و زیست انسانی می‌توانیم یک خط تمایز فرض بگیریم اینکه چه کسانی گفتار دارند و چه کسانی صوت. زندگی انسانی ما به پیکربندی عرصه‌های خاصی از تجربه و ابژه‌های همگانی است که مربوط به عزم مشترک فرض شوند. این‌همه تأکید بر لذت ما را از زیست انسانی دور کرده است. ما با ایماژ هایی مواجه هستیم که به واقع به نام زندگی ما را از زیست انسانی دور کرده‌اند. زنان در عصر ما مجبور می‌شوند یا به گاو شیرده تبدیل شوند یا گربه ایرانی این تعابیری است که بدیو در خصوص زندگی امروزی زنان به کار می‌برند. پسران امروزی نیز علیرغم تشرف‌یابی‌ها متعدد جنسی هیچ گاه به بلوغ نمی‌رسند. آیا این وضعیت را زندگی می‌توان دانست. ما با سوژه‌ای مواجه هستیم که به‌سوی لذت نظر دارد و به‌واسطه این لذت و تجربه مصرف از مواجهه با مرگ پرهیز می‌کند. مرگ زیست انسانی به نام زندگی جا زده می‌شود. زندگی حقیقی در درک حس‌های خارج از سلسله‌مراتب معمول حسی و روایت‌های اقلیت معنی می‌یابد و این به معنی گسست از توازن سود و زیانی است که رفتار را وارد نوعی اقتصاد می‌کند. اقتصاد رفتاری به دنبال بنا نهادن نوعی مطلوبیت است و از این فرایندها مقصود اصلی یعنی حذف عاملیت انسان¬ها از زیست‌شان برای به دست آوردن سود بیشتر را پنهان و در عوض ایجاد حس مثبت به الگو‌های موفق سرمایه‌داری و حس منفی به شکست‌خوردگان را پیگیری می‌کند. انسان‌ها با این ذهنیت مثبت نسبت به این الگوها، خود را در جایگاه آن‌‌ها قرار می‌دهند و تکرار می‌کنند که من هم می‌توانم! تکرار این گزاره در صنعت موفقیت، انسان‌هایی را ایجاد کرده که با نوعی غرور به هر شرایط سختی تن می‌دهند تا به مراد خود نزدیک‌تر شوند. هرگونه موفقیتی حاصل نوعی لیاقت شخصی است و شکست حاصل حماقت و تنبلی! در چنین فضایی تنها چیزی که مورد نقد قرار نمی‌گیرد ضوابط تولید است. در چنین شرایطی اختلال کارکرد چه مفهومی می‌تواند داشته باشد؟ انسان‌ها حتی نمی‌توانند به این مسئله آگاهی پیدا کنند که حذف و طردشان از فرایندهای اجتماعی و کار به خاطر بی‌لیاقتی‌شان نیست بلکه حاصل ضوابط کار و سیستم توزیع نادرست است. آنان برای اثبات اینکه انسانی هستند که شایستگی‌هایشان نادیده گرفته می‌شود مدام آماده پذیرش شرایطی سخت‌تر می‌شوند تا تحقق رؤیای «گدایی که میلیاردر می‌شود» را نشان بدهند. اختلال خواب در اثر ساعات مداوم کار، به هم ریختن تغذیه، به هم ریختن روابط انسانی، عاطفی و جنسی، حس تحقیر شدن در یک نظام کار ناعادلانه، حس نگرانی از وضعیت زیست، نگرانی از سررسید ماهیانه، ترس از اخراج و هزاران مسئله دیگر باید قابل‌تحمل شود گاهی با ایجاد آزادی کاذب و حس انتخاب کارفرما، گاهی با آزادی مصرف، گاهی با توهم و مصرف دراگ‌های مختلف، گاهی با مصرف چای، سیگار و کافئین و حال دارو نیز به این جمع اضافه‌شده تا حس لذت فراموش‌شده را احیا کند تا بتوان در میان لجن سرمایه‌داری همه‌چیز را تحمل کرد و با تنظیم سروتونین و دیگر نروترنسمیترها گفت که: می‌شود لذت برد! می‌شود تحمل کرد!دارو؛ اعتمادبه‌نفس و انگیزۀ لازم برای ادامۀ بازی در یک سیستم استثماری را به شما می‌دهد بلکه از پس این تحمل سختی‌ها بتوانیم روزی در جایگاه ارباب و الگوی موفق بنشینیم و همین مناسبات را بازتولید کنیم. در تجربه زیستی خودمان می‌توانیم روانشناسی و روانپزشکی را با پرسش‌هایی بنیادین روبرو کنیم؛ در فضای پساآبان ۹۸، اخبار مرگ کرونا و هزاران بحران دیگر که پای مرگ را به تجربۀ روزمرۀ انسان ایرانی باز کرده‌است، آیا فکر کردن به مرگ را می‌توان به عنوان یک نشانگان بالینی در نظر گرفت؟ زمانی که جنگ بر کشور سایه افکنده و بحران‌های متعدد زیست ما را فرا گرفته است آیا این فکر کردن به مرگ یک واکنش انسانی به آنچه در اطراف ما می‌گذرد نیست؟ در چنین شرایطی شاد بودن، لذت‌جویی، آرامش و همه‌چیزهایی که در رسانه تبلیغ می‌شود ابلهانه و ضد انسانی است. جریان غالب روان پزشکی، ما را به کدام جهت، سوق می‌دهد؟ما انسان‌هایی هستیم که از ضوابط کار و زیست خود رنج می‌بریم این رنج در مرحله اول باید توسط دیگری تصدیق شود، عدم تصدیق این رنج‌ها باعث می‌شود خودمان نیز به‌نوعی طردشدن و طبقه‌بندی‌شدن در دایرۀ یک اختلال شخصیتی یا روانی تن بدهیم. البته درک‌شدن روایت‌های اقلیت‌های طردشده به این سادگی نیست که تنها با بیان آن‌ها ارتباط شکل بگیرد. هیچ یک از ما با حضور در یک نمایشگاه عکس مربوط به گرسنگان آفریقایی بار تصدیق رنج‌های آنها را بر دوش نمی‌گیریم. هر یک از ما در فرایندهای کار و زیست اجتماعی‌مان دچار آسیب‌هایی شده‌ایم که درک دیگری را برایمان دشوار می‌کند و همچنین روایت رنج‌هایمان نیز ممکن است برای دیگری نامفهوم باشد. ارتباط اقلیت‌ها با یکدیگر به حدی مختل شده است که رهیافت ما به امر کلی را دچار دشواری کرده‌است. در چنین فضایی که می‌توان آن را به واقع اسکیزوئید نامید دچار چند پارگی معنایی هستیم، کلمات هم اسکیزوئید شده‌اند اما باید توجه کرد علاوه بر رنجی که بر همۀ ما تحمیل شده و شاید روایت‌هایمان نیز برای هم قابل درک نباشد عناصر مشترکی وجود دارند که می توانند ما را در یک جایگاه فهم متقابل قرار دهند، حس له‌شدن در نظم بازار یکی از این تجربه‌های مشترک است. تجربه دسته‌جمعی مواجهه با مرگ هم می‌تواند تجربۀ مشترک دیگری باشد که در بستر لوکال ایران با آن مواجهه هستیم، ما به سوگ نشسته‌ایم و این سوگ اجتماعی نیز باید به رسمیت شناخته شود. ما با مرگ در خیابان و لحظه‌های زیست خودمان مواجه شده‌ایم و تجربۀ مشترک نشانی از افسردگی ما نیست که باید درمان شود! ما از زیستن در چنین شرایطی رنج می‌بریم و این رنج‌بردن حاصل آگاهی از ضوابط نادرست تحمیل شده بر ماست. هر گونه تلاش برای نرمال کردن این تجربه‌ها حامل سویه‌های استبدادی است. ما در جایگاه اقلیت، توان زیستن خود در جامعه‌ای چند پاره را که در آن زیستن به اصل لذت تقلیل داده شده است از دست داده‌ایم، به دیگرسخن؛ اقلیت مطرود، توان زیستن در فضای ارزش‌های سرمایه‌داری و سیستم اقتدارگرا را ندارد، این صدا باید شنیده شود. فراخوان‌های بسیاری وجود دارد که ما را به زندگی کردن و سیاست‌زدایی فرامی‌خوانند. این فراخوان‌ها لذت را به عنوان ویژگی اربابی در جایگاه فضیلت می‌نشانند؛ اما این لذت جز برای اربابان نیست و هرگونه تقلید آن با نوعی توهم همراه است. توهم لذت با مصرف دراگ‌های مختلف، توهم اربابی ناشی از خرید، توهم حاصل از خرید آیفون فیک یا توهم سکسی شدن حاصل از خرید لباس های برند.آن چیزی که ما را مسموم کرده این توهم آزادی ناشی از مصرف است. توهم آزادی حاصل از انتخاب ارباب. ما با چیزی به معنای روان‌پزشکی راستین مواجه نیستیم. روان‌پزشکی به‌واسطه آنچه در بیرون از آن وجود دارد می‌تواند به امر واقع نزدیک‌تر شود. ما باید به‌واسطه پیوند روان‌پزشکی با علوم اجتماعی، فلسفه، هنر و یا هر چیزی خارج از آن نوعی پیوند برای رهایی از سویه‌هایی که باعث تحکیم پایه‌های وضع موجود می‌شود را ایجاد کنیم تا روان‌پزشکی هم بتواند در فرایند صیوریت خود مردمی و انسانی شود. البته که این حرکت حرکتی تاریخی است. ما هیچ‌گاه نمی‌توانیم به معیارهایی حقیقی برای سلامت روان دست پیدا کنیم اما با تلاش همگانی می‌توان در دل رخدادها به درک امر واقع نزدیک‌تر شد و معیارها را در هر مرحله واقعی‌تر کرد.توضیحی که در پایان لازم می‌دانم این است که به‌هیچ‌وجه این تقابل اصل لذت و اصل واقعیت را کافی نمی‌دانم. سوژه همواره در برابر امر محسوس تحت تأثیر قرار می‌گیرد و همواره تحت تأثیر دیگری بزرگ قرار دارد که به تعبیر رانسیر همان چهره خدایی است که هیچ‌کس را یارای آن نیست که نظاره‌اش کند و می‌تواند فردی که بیمار تلقی می‌شود را در جایگاه روان‌پزشک بنشاند ما در روانکاوی می‌توانیم به این مسئله نزدیک‌تر شویم درواقع روانکاوی توسط خود فرد انجام می‌شود و روان‌پزشک یا روانکاو این امر را تسهیل می‌کند؛ اما ناکافی است زیرا درنهایت گفتار را به‌نوعی دیگر از کلام صامت تبدیل می‌کند که امید التیام یافتن را برمی‌گزیند. به همین جهت ما همواره با نوعی فانتزی مواجه هستیم. اینکه امکان رهایی از چنین چیزی وجود دارد نیازمند تدقین در مسئله این همانی لوگوس و پاتوس است.