ریشه‌های غرب ستیزی

بیایید به سوار ماشین زمان بشویم و به دوره صفویه برویم. زمانی که اولین گردشگران غربی وارد کشورمان شدند و شکوه اصفهان دوره صفوی را در کتاب‌های خود آوردند. در این دوره از ایران صحبت از غرب و غرب زدگی نبود و به تبع حرفی هم از نفرت از غرب نبود. هرآنچه بود شیفتگی اروپایی‌هایی است که برای نخستین بار دربار پرعظمت صفوی را می‌بینند و از شهر میلیونی اصفهان در آن زمان بازدید می‌کردند.برای مشاهده ویدئوی یوتیوبی در کانال خرمگس این لینک را کلیک کنید.شاردن و تاورنیه از جهانگردانی هستند که از ایرانیان در این دوره با عناوینی مانند شجاع، سرزنده و مودب یاد می‌کنند. شاردن اصفهان را مهد دانش مشرق زمین می‌دانست.این توصیف اروپایی‌ها از ایرانیان در دوران قاجار به کلی دگرگون شد. مردم ایران به چکیده همه رذالت‌های مادی و معنوی مفتخر شدند. در همین دوره است که تاریخ بیداری ایرانیان از عقب ماندگی‌هایشان نسبت به رقبای غربی شکل می‌گیرد. واکنش به این خودآگاهی اما بسیار متفاوت است عده‌ای از روشنفکران از آخوندزاده تا ملکم خان و تقی زاده چاره کار را در غربی شدند می دانستند و قشر ملایان به گوه تاریخ بیداری ایرانیان اثر ناظم الاسلام کرمانی و تاریخ مشروطه کسروی ترجیح را در نگهداری آنچه خود داشت.گرچه از آنچه خود داشتیم در دوران قاجار به جز سنگ اسطرلاب و روضه گدایان بازار چیزی باقی نمانده بود.بی راه نیست اگر بگوییم تاریخ مدرن ایران از زمان این خودآگاهی، نسبت به غرب شکل گرفت. این خودآگاهی منحصر به ایران نیز نبود. کم و بیش ترکیه و مصر هم با همین رویارویی هولناک مواجه شدند. اگر ایرانی‌ها در جنگ ایران و روس به عقب ماندگی خود پی بردند مصری‌ها را توپخانه ناپلئون به هوش آورد.قبلاً در مقاله‌ای در باب مدرنیته گفته‌ام که اصیل‌ترین گسل فکری و سیاسی ایران که هنوز هم معنادار است، تقابل سنت و مدرنیته است که در این دوره به صخره‌ای به صورت ایرانیان می‌خورد. از این به بعد سنت هم وجه دیگری به خود می‌گیرد و در مقابل مدرنیت تعریف می‌شود. آنهایی که سنت گرا نامیده می‌شوند در تمام این قرن‌ها به ذهنیت و مرام سنتی خود اکتفا نکردند بلکه عملاً از مشروطه تا کنون بنای آنها ضدیت با غرب بوده است و این هویت جدیدی را در برابر غرب دوستی رقیبان خود پروردند. یعنی از یک طرف شیفتگان مدرنیست مانند تقی زاده را داریم و از طرف دیگر حارثان سنت در پایگاهی به نام حوزه و بازار. عشق و نفرت همزمان ایرانیان به غرب و مدرنیت که با دست آن را پیش می کشید و با پا پس می‌زدند بازگویه تاریخ 100 ساله ما است.در این نگاه عشق و نفرت به غرب نیز ایران تنها نبود و اگر نگوییم همه شرق بلکه حداقل مسلمانان هند تا مراکش نسبت به خطر غرب تحذیر می‌شدند. آن دوران را باید دوران دانه پاشی اسلام رادیکال دانست. دورانی که تخم نفرت از غرب کم کم پاشیده شد و محصول آن در انقلاب اسلامی، رد قدرت گیری طالبان، در جنبش اخوان المسلمین و دیگر رویدادهای ناشی از اسلام رادیکال درو شد.در این رویکرد افراطی روایتی فانتزی و وارونه در مورد غرب ارائه می‌شود این روایت بتواند به درستی در قالب دشمن قرار بگیرد. تنها در صورت قبولاندن این روایت است که می‌توان شعله غرب ستیزی را روشن نگاه داشت. الگوهایی از انسان غربی را باید معرفی کرد که مایه نفرت باشد و تا جای ممکن از الگوی انسان کامل اسلامی به دور باشد.این نگاه تنها در میان اسلام پناهان مقبول نبوده است. بلکه در میان چپ گرایان و حتی وطن دوستدارن در این منطقه جغرافیایی که خاورمیانه می‌نامند هم ضدیت با مدرنیته به شکل مظاهر مادی و هم ضدیت با انسان غربی و فرهنگ لیبرال به عنوان اصل فکری توسعه گرایی دیده می‌شود. به عبارتی استعمارستیزی با غرب ستیزی مخلوط شد.آرامش دوستدار فیلسوف معروف ایرانی در این زمینه درست گفته است که دینخویی در منطقه فرهنگی ما بیش از آنکه به تعلق به دین اسلام ربط داشته باشد، مرتبط با نگرشی فکری است که خوکردگی به نیندیشیدن دارد. در میان متفکران تاثیرگذار ضدغرب اتفاقاً کمتر با اسلام رادیکال روبرو می شویم، آنها بعداً به این قطار پیوستند. از احسان نراقی تا داریوش شایگان؛ از علی شریعتی تا جلال آل احمد؛ کسانی که در صدر مجالس قرار داشتند که بهترین روشنفکران و مرجع‌ترین متفکران ایران در زمان خود بودند.با این همه باید گفت غرب ستیزی ویژگی‌های دورانی رو به پایان است. گرچه هنوز دفتر آن بسته نشده است. این درحالی بود که اروپا در تمام این دوره ها در حال توسعه بود، نه تنها با انباشت ثروت و قدرت و سلطه بلکه این بار تعاریف جدیدی که در باب جنبه‌های اجتماعی و اخلاقی پدیده ها ارائه می‌داد.مساله غرب حتی در خود غرب هم مطرح شد. منتقدان توسعه و مدرنیته تنها از روایت‌های رومانتیک و محافظه‌کار ایجاد نمی شوند و زاویه نگاه‌ها تغییر کرده است. انتقاد به راه اروپا جای مهمی را در فکر انتقادی باز کرده است. کافی است که نگاه ضداستعماری چپ نظر بیندازید یا به کارنامه کسانی مانند هایدگر رجوع کنید.البته هنوز هم در مرزبندی‌های رسانه‌ای غرب فقیرها، مزاحم‌ها و کینه‌توزهای در یک طرف قرار می‌گیرند و پول‌دارها، شیک‌ها و متحدان غرب در سوی دیگر. تصویری از شرق مسلمان و آفریقا ارائه می‌شود که می‌خواهد آرامش و آسایش را به هم زند و دوگانه سیرها-گرسنه‌ها را بسازد. حتی از شرق مسلمان هم دو روایت مطرح می‌شود. یکی پرزرق و برق و دیگری گرسنه.این تصویر در شرق هم وجود دارد و تصویر یگانه‌ای از غرب ارائه نمی‌شود. برای عده ای دشمن بود و برای دیگرانی الگو.در کشورهای متاخرتر مانند ژاپن، هندوستان، چین، روسیه و حتی عثمانی هم به راز پیشرفت اروپا برخورد می‌کنیم اما پاسخ آن چیزی نیست که غرب ستیزی نام دارد.ریشه غرب ستیزییان آسمن، مصر شناسیان آسمن مصرشناس فرانسوی نظریه رادیکالی در مورد ادیان توحیدی دارد. به گفته او دین‌های تک خدایی به همدیگر قابل ترجمه نیستند و اغلب به ایجاد دوگانه خودی و غیرخودی می‌انجامند. مسیحیت و اسلام را در نظربگیریم. این دینها پر از روایت‌های دوست/دشمن و مومن/کافر است. به این هم بسنده نکرده اند و مردمانی در مرزهای این دین‌ها زیسته اند که روایت سره‌تر و پالوده‌تری از دین را ارائه داده‌اند و فرقه‌ها و دین‌های مختلفی را به وجود آورده‌اند.دیگری در نظر مسیحی ارتدوکس به مسلمان عثمانی تبدیل شد که در مرزهای سرزمینی آماده حمله به مسیحیان هستند. مسلمانان هم در استعمارگران را دشمنان مسیحی می‌دیدند که قصد تصرف سرزمین‌های اسلامی را دارند.البته ابتدا باید تفکیکی میان انتقاد به غرب، استعمارستیزی و غرب ستیزی ایجاد کرد. بسیاری از متفکران غربی از جمله سارتر و چامسکی گرچه در جبهه استعمارستیزی و انتقاد به غرب قرار می‌گیرند اما آنها را نمی‌توان غرب ستیز دانست چراکه خود در داخل فضای تمدنی غرب به انتقاد از خود می‌پرداختند. دایره‌های این سه رویکرد گرچه همدیگر را قطع می‌کنند اما همدیگر را در برنمی‌گیرند. غربستیزی از جنس هویتی است و انتقاد غربستیزان ضداستعار جنبه هویتگرا پیدا می‌کند. در نظر آنها ذات غرب کثیف و خبیث است. اما منتقدان ضداستعمار برعکس از رویکردهای هویت گرا فرار می کنند. نقد آنها رادیکال است اما غرب ستیز نیست. البته در کوران مبارزه تفکیک میان آنها بسیار مشکل خواهد شد.البته هم متفکران غربی و به تبع آن متفکران شرقی بر جریان های ضداستعماری تمرکز داشتند و معمولاً کاری ندارند درون جامعه استعمارزده چه می‌گذرد. همه مشکلات در ایران پیش از انقلاب با تاکید بر نظریه وابستگی حل می‌شد. تنها این آشکارسازی فرهنگی در 40 سال اخیر بوده است که نورافکن انتقادی را از غرب به سمت جامعه خودی افکند. راه حل‌ها نیز از نگاه یکجانبه پیش از انقلاب و دایره امپریالیسم و غارت برچیده شده است.البته تنها با تصمیم نمی‌توان همه‌جانبه‌نگر بود. روح زمان معمولاً به نفع یک‌جانبه‌نگری است. همه به سویی می‌دوند و سخت است ایستاد و پرسید داریم به کجا می‌رویم.