بررسی فیلم مموریا/Memoria

بررسی و معرفی فیلم «مموریا»، اثر آپیچاتپانگ ویراستاکول، به قلم تالریکو از وب‌سایت راجر ایبرتبرایان تالِریکو (Brian Tallerico)سردبیر سایت نقد فیلم راجر ایبرت؛ از اعضای تحریریه‌ی والچر، پلی‌لیست، نیویورک تایمز، و رولینگ استون؛ همچنین رئيس انجمن منتقدان فیلم شیکاگو.در درام جدید و درخشان آپیچاتپانگ ویراستاکول (Apichatpong Weerasethakul)، تقریباً در اوایل فیلم، تیلدا سوئینتون (Tilda Swinton) در نقش اصلی سعی دارد صدایی را توصیف کند که توی سرش می‌شنود و به شب‌های متوالیِ بی‌خوابی منجر شده. صدا را برای یک تکنسین صدا توضیح می‌دهد و او صوتی را در تلاش برای بازسازی برایش پخش می‌کند. در حال تماشای این صحنه، بلند بلند گفتم: «نه، زمینی‌تره.» و بعد، تیلدا در ادامه تقریباً دقیقاً همین جمله را گفت. نمی‌خواهم القا کنم که پیشگوئم، فقط اینکه عمیقاً روی طول موج این فیلم قرار گرفته بودم، و به نظرم این ماجرا برای ویراستاکول، که به جو هم معروف است، جالب باشد.جو می‌خواهد فیلم‌هایش به این سیاق با مخاطب ارتباط برقرار کنند، نه از طریق طرح یا شخصیت‌ها، بلکه از طریق تجربه. می‌خواهد نوع درگیری ما با فیلم سینمایی، و در امتدادش، خود زندگی را زیر سؤال ببرد. فیلمش «مموریا» قرار نیست هرگز به شکل خانگی منتشر شود، قرار است فقط در سینماها به اکران دربیاید و، به شکل نمایشی سیار، چند سال در سینماهای سرتاسر کشور پخش شود، هر اکران یک هفته. گرچه خوشم نمی‌آید که این روش باعث می‌شود آدم‌های بسیار کمی به اثر هنری درخشان دست پیدا کنند، برای این فیلمِ مشخص، منطق خاصی در این نوع برخورد به شکل جاده‌ای هست. کل فیلم حول مقوله‌ی تجربه می‌چرخد، و تماشایش سفری است برای کسانی که مایل‌اند پا به این جاده بگذارند.سوئینتون نقش جسیکا را بازی می‌کند، زنی که به عیادت خواهر بیمارش در بوگوتا رفته است. خیلی سریع نوعی حس غربت بینامرزی به تماشاگر دست می‌دهد، چرا که جسیکا اهل اسکاتلند است ولی در مدئین زندگی می‌کند و حالا آمده بوگوتا (این را هم اضافه کنید که این اولین فیلم جو با بیشترین حجم از زبان انگلیسی است). این غربت با «آن صدای مرموز» تقویت می‌شود. همان صدا شروع فیلم است و در ادامه‌اش تصویر جسیکا را می‌بینیم که از تختخواب برمی‌خیزد. سؤال پیش می‌آید که او هم صدا را شنیده یا صدا فقط برای مخاطب بوده. شنیده؛ و از آن به بعد بیشتر و بیشتر هم می‌شنود. حالا تماشاچی دلش می‌خواهد کارآگاه شود. آیا صدا در موقعیت‌های اضطرب‌انگیز و پرتنش به گوشش می‌رسد؟ در صحنه‌ی شام به نظر می‌رسد همینطور باشد. ولی هرکس پیش از این فیلمی از جو دیده باشد، می‌داند که بعید است جواب سؤال‌ها را بگیرد.سفر جسیکا بیشتر و بیشتر ناجور می‌شود. او با تکنسین موسیقی که بالاتر به او اشاره کردم آشنا می‌شود تا صدا را برایش بازسازی کند و بیش از یک بار هم می‌بیندش؛ اما یک بار که برای دیدار مجدد با او برمی‌گردد، به نظر می‌رسد این شخص اصلاً وجود خارجی ندارد. به همین شکل، سر میز شام، به او خبر می‌دهند شخصی که او اطمینان داشته مُرده است زنده است. انگار که تمام ماهیت وجودی‌اش آواره و ازجادررفته شده. بی‌هدف در خیابان‌های بوگوتا پرسه می‌زند تا اینکه بالاخره از محدوده‌ی شهر و سروصداهایش خارج می‌شود. شاید اینجا بتواند سر از اتفاقی که در حال وقوع است دربیاورد؟ ولی انگار نه.به‌ندرت پیش آمده فیلمساز و اجراگری تا این حد به اشتراک نظر برسند که سوئینتون و جو اینجا رسیده‌اند. تیلدا بیشتر شخصیتی بی‌قرار و کلافه را خلق می‌کند تا فردی وحشت‌زده را، و این اجرا مسحورکننده است. شاید اگر بازیگران دیگری این نقش را می‌گرفتند، بیشتر به سوی جنون نسبی گره‌خورده با مخمصه‌ی جسیکا متمایل می‌شدند، ولی تیلدا مخمصه را در نگاهی متمرکز و قامتی درهم‌فشرده حمل می‌کند. در پرده‌ی آخر، همچنان که فیلم نمادین‌تر می‌شود و از روایت خطی خارج می‌شود، تیلدا خودش را برای خاطر تماشاگر جمع‌وجور نگه می‌دارد، می‌گذارد ما بی‌واسطه با آنچه بر او می‌گذرد ارتباط بگیریم. «مموریا» تجربه‌ای حسّانی است، اما برای تقویت تکنیک جو، اجراگری چون سوئینتون نیاز است. ما شُرشُر نهر و چهچه پرندگان را صرفاً روی نوار صوتی فیلم نمی‌شنویم، بلکه از میان گوش‌های جسیکا می‌شنویمشان. هزاران کلمه خواهند نوشت که «مموریا» درباره‌ی چیست، اما هیچ‌کدام از خوانش‌های فیلم ارزشی نخواهد داشت اگر سوئینتون در مرکزش نباشد.خب حالا جداً «مموریا» درباره‌ی چیست؟ به نظر می‌رسد جوابش برای هر فرد می‌تواند متفاوت باشد. به بیانی، فیلمی است که انگار از تفسیر مشخص دوری می‌جوید. و هرچقدر عجیب به نظر برسد، ‌فیلمی درباره‌ی در جای خود نبودن است که من ارتباط عمیقی با آن حس کردم. چطور چنین چیزی امکان‌پذیر است؟ چطور فیلمی درباره‌ی زنی که به نظر می‌رسد تقریباً در حال رانده شدن از جهان است می‌تواند چنین مجذوب‌کننده باشد؟ بیشتر به واسطه‌ی مهارت شگفت‌انگیزِ جو. او به طریقی موفق شده در آن واحد هم بسیار دقیق و نکته‌سنج باشد و هم بسیار ارگانیک و متکی به جریان طبیعی. اعتقاد چندانی به زوایای متعدد دوربین و تدوین پیچیده ندارد، اغلب دوربین را روی صحنه‌ای می‌بندد و به تماشای گشایش صحنه می‌نشیند، انگار خودمان یک گوشه‌ی اتاق نشسته باشیم و وقایع را همراه جسیکا و هرکسی که با او برخورد دارد جذب کنیم.من سالانه صدها فیلم می‌بینم، ولی به‌ندرت پیش می‌آید یکی‌شان مرا از خیل دغدغه‌های زندگی‌ام کاملاً جدا کند. «مموریا» بیش از تمام فیلم‌های دیگرِ ۲۰۲۱ چنین کاری با من کرد. احتمالاً تماشای این فیلم در هفته‌های آینده برای مردم سخت‌تر از تماشای هر فیلم دیگری باشد (یا حتی در ماه‌ها و سال‌های پیش رو)، ولی تصور می‌کنم بر کسانی که به شکلی مشابه احساس غربت و در جای خود نبودن در دنیای اطرافشان را دارند، حقیقتاً تأثیر بگذارد. شاید همه‌مان دقیقاً صدایی را نشنیده باشیم که جسیکا می‌شنود، اما حسش را می‌شناسیم: زمینی‌تر است.ترجمه از: شوکا کریمی