ویروس «منحوس» و بحران ایدئولوژیک

کرونا با مذهب چه خواهد کرد؟محمد امیدی خسروشاهی/ دانشجوی دوره‌ی کارشناسی رشته‌ی مهندسی و علم مواد دانشگاه صنعتی شریف«مذهب دل‌پذیرترین وجه دنیای نامطلوب و ظالمانه است. مذهب آه و ناله خلق ستم‌دیده، قلب دنیایی بی‌قلب و روح وضعیتی بی‌روح است.مذهب افیون توده هاست». در نگاه مارکس - که نقطه عزیمت جامعه‌شناسی از وی شروع میشود- کار ویژه و اساسی دین در این است که ظلم و ستمی که تو‌ده‌های مردم در طول تاریخ تجربه می‌کنند را تحمل‌پذیر کند. چه به تعبیر وی که یک خوشی موهوم ایجاد کرده‌است و درد و رنج این جهان را به عدالت دنیایی دیگر حوالت دهد. آدمی در طول تاریخ برای گرفتن کمک در برابر مشکلاتش، همواره دست خود را به سوی متافیزیک دراز کرده‌است. از دوران شکار که در اطراف آتش به رقص و پایکوبی می‌پرداخت و از روح طبیعت مساعدت می‌جست تا دوران یکتاپرستی که از ناسوت در پی لاهوت دویده تا جهان بی‌معنای خود را معنا بخشد. اما با این حال، بحران‌هایی که زندگی جمعی انسان را با ناپایداری مواجه کرده‌است؛ سبب تجدیدنظر در این نگاه شده‌است. بحرانهای طبیعی همچون زلزله و سیل‌های سهمگین و بیماری‌های فراگیر و... که باعث مرگ شمار زیادی از انسان‌ها و اختلال عمومی در زندگی وی شده، از این نوع حوادث است.در اواخر قرون وسطی که حاکمیت کلیسا به طور کلی ضعیف شده‌بود، یک بیماری وحشتناک، باعث شد این نهاد کم‌رمق، حتی به لحاظ نظری نیز آسیب شدیدی پیدا کند. شیوع طاعون در 1330 میلادی در مدت کمتر از بیست سال، جمعیت اروپا را به نصف کاهش داد. خیابانها از جنازه‌هایی پر شده‌بود که کسی نزدیکشان هم نمیرفت. چنین اتفاقی عملا نگاه مردم اروپا را حداقل به کلیسا به طرز اساسی تحت تاثیر قرار داد. کلیسایی که ادعا می‌کرد نماینده خدایی عادل و مهربان است اما حتی نتوانست خود را در مقابل چنین بحرانی محافظت کند. این اتفاق به نوعی تیر خلاص را به مذهب کاتولیک شلیک کرد و در تحلیل گفتمان لوتری و پروتستان، از این اتفاق به عنوان یکی از ریشه‌های اصلاح دینی یاد می‌شود. حوادث هفته‌های اخیر ایران در پی شیوع ویروس کرونا را می‌توان از این پنجره که ذکرش به میان آمد؛ نگاه کرد.کانون شیوع این بیماری از شهر قم بود. شهری که به واسطه حضور آرامگاه خواهر امام هشتم شیعیان و همچنین حوزه علمیه در آن، مهم‌ترین شهر مذهبی ایران به شمار می‌آید. از همان روز های ابتدایی شیوع ویروس، یکی از مباحث اصلی در رسانه‌ها بستن یا نبستن حرم حضرت معصومه و حرم امام رضا در مشهد بود. از طرفی باز بودن این اماکن به خاطر تجمع و تراکم جمعیت می‌توانست به صورت بالقوه باعث شیوع تصاعدی ویروس شود و از طرف دیگر بستن این اماکن با برخی از عقاید اساسی شیعیان در تضاد بود. جای تردیدی نیست که سالیانه میلیون‌ها زائر شیعه بر اساس اعتقاداتی که دارند برای طلب شفا و کمک از درگاه این دو حرم، مسافر قم و مشهد می‌شوند و چنین اعتقاداتی از مسلمات شیعه به حساب می‌آید. در اوایل اسفندماه سخنانی از سعیدی، امام جمعه قم، در فضای مجازی پخش شد که حرم حضرت معصومه را «دارالشفا» خوانده و با تعطیلی این حرم به همین دلیل مخالفت کرده‌بود. بالاخره بعد از چند هفته، دولت دستور تعطیلی این دو حرم را صادر می‌کند. با این وجود گروهی با تجمع و شکستن درهای حرم وارد آن می‌شوند.به زعم نگارنده، بحران کرونا در ایران حداقل باعث خواهد شد که بخشی از شیعیان در این تناقض به وجود آمده - که از همان نوع تضاد کلاسیک دین و علم است- یکی را انتخاب کند. از طرفی این بحران برای حاکمیت که خود را یک حکومت دینی می‌داند، پی‌آمدهای جدی‌تری خواهد داشت. توده‌های مذهبی هوادار حکومت در دوراهی سختی قرار گرفته‌است. آنانی که نمی‌دانند حرف نماینده حکومت را که حرم حضرت معصومه را «دارالشفا» میخواند قبول کند یا آنهایی که درهای حرم را می‌شکنند تا برای «شفا» وارد حرم شوند را «شیعه‌ی انگلیسی» خطاب کند.این ویروس «منحوس» قطعا تاثیرات زیادی در حوزه‌های مختلف خواهد گذاشت و معلوم نیست که ریشه‌کن شود یا نه. اما قطعا اعتقادات حداقل بخشی از شیعیان همانی نخواهد بود که قبل از سیام بهمن ماه 1398 بود.