آیا رسانه می‌تواند دروغ نگوید؟

رسانه ممکن است دروغ بگوید اما دروغ گفتنش از قصد نیست. همه‌ی ما بدون اینکه متوجه باشیم دروغ می‌گوییم. اول از همه به خودمان دروغ می‌گوییم. کتابی را می‌خوانیم و آن را طبق فهم و درک خودمان تصور می‌کنیم. جاهایی را که باب میل‌مان است می‌پذیریم و الباقی را فراموش می‌کنیم. ما در اینجا اول به خودمان دروغ گفته‌ایم اما نه از روی قصد.حتی شاید ریشه‌ی دروغ‌هایی که به دیگران تحویل می‌دهیم همین عدم صداقت درونی با خودمان باشد. مثلا شخص الف از شخص ب می‌پرسد برای گرفتن وام مسکن چه کار کرده، و شخص ب که اتفاقا آدم صادقی هم هست مراحل وام گرفتن را چنان پیچیده برای فرد الف تصویر می‌کند که او از طی کردن این هفت خوان رستم ترسیده و کلا بی‌خیال وام می‌شود. در حالیکه شاید پاسخ صحیح یک جمله باشد: «دم آقای فلانی رو ببین». اینجا شخص ب واقعیت را در درون خودش به شکلی تحریف شده و غیرواقعی پذیرفته تا با نظام اخلاقی و شخصیتی او سازگار باشد. در مثالی دیگر تصور کنید شخص پ علیه شخص ت در دادگاه ادعای دروغ مطرح کند چون مطمئن نیست که دادگاه می‌تواند حق او را بازپس گیرد. او از عواقب رای دادگاه می‌ترسد و شجاعت آن را ندارد تا با واقعیتی که محتمل می‌نماید رودررو شود و به همین جهت دروغ می‌گوید. دروغ او در درجه‌ی اول از گول زدن خودش شروع می‌شود.در نظام ایدئولوژیک افراد دقیقا هر لحظه دارند به خودشان دروغ می‌گویند و تمام رسانه‌ها در سراسر دنیا تابعی از نظام ایدئولوژیک هستند یعنی جهت‌گیری فکری مثلا سیاسی دارند. لذا کارمند این سیستم که هدفش تولید آگاهی یا نشر اطلاعات است به طور سیستماتیک و بدون اینکه واقعا آدم دروغگویی باشد اقدام به تولید دروغ می‌کند. این کارمند باید اخبار را پالایش کند. درست مثل ما که هر روز اخبار را می‌خوانیم و می‌شنویم و جاهایی که دوست نداریم را فیلتر می‌کنیم و تفسیر شخصی و غیرواقعی خود را بیان می‌کنیم. او هم به همین صورت عمل می‌کند.جدای از این، نظام ایدئولوژیک حاکم بر رسانه عامل معیشت رسانی به آن کارمند نیز هست. از همین رو یک رسانه مانند VOA محال است که خبری مسرت بخش و امیدوار کننده برای مردم ایران بگوید و صدا و سیمای ایران نیز حتی اگر شعارهای آرمانی مثل آزادی اطلاعات و آزادی بیان به واقعیت بپیوندد تقریبا محال است که به موضوع فساد یکی از مقامات عالی رتبه بپردازد.معمولا تصور می‌شود که «سیاست» همان دروغ است. سیاستمداران ذاتا آدم‌های دروغگویی نیستند بلکه در موقعیت دروغ قرار می‌گیرند. رسانه‌ای که هزاران کارمند و کارگزار دارد به کارکنانش دستور نمی‌دهد که دروغ بگویند بلکه برعکس، آنها را به رعایت دقت در کار سفارش می‌کند. در حالیکه نتیجه‌ی کار خلاف این را می‌رساند. دروغ رسانه از نوع دروغ‌های سازمان یافته است که اگر از تک تک آن کارکنان درباره‌ی آن پرسیده شود شاید حاضر به پذیرش مسئولیت این دروغ‌ها نشوند. مثلا مجری می‌گوید من فقط متنی که به دستم می‌دادند را می‌خواندم و آن کسی که متن را نوشته بگوید کسی که آن را بازبینی کرده جاهایی را حذف کرده. و آن مسئول سانسور و تعدیل خبر نیز التهاب و سلامت روانی جامعه را دستاویز قرار دهد.این شخص اخیر اگر مسئولیت دروغ را بر عهده بگیرد، آن هم یک دروغ خودآگاه و عمدی، نهایتا آن را یک دروغ مصلحتی قلمداد می‌کند که به قول سعدی «به از راست فتنه انگیز» است و در دستورات اسلامی هم در مواقعی مجاز شمرده می‌شود مثل جنگ (نرم) و آشتی دادن دو نفر.در این میان در جامعه‌ی ما که تفکیک میان سیاست و اخلاق واضح و مشخص نیست، مردم همچنان از سیاست و بازار توقع راستگویی دارند زیرا کماکان بر این عقیده‌اند که کاسب حبیب خداست و سلطان باید عادل باشد. اما سیاست و اقتصاد در عصر کنونی قواعد خودش را دارد. آنها نیامده‌اند تا دروغ بگویند اما دغدغه‌ی راستگویی هم ندارند زیرا ملاک موفقیت سیاست و اقتصاد راستگویی نیست، یعنی سیاستمدار یا رسانه‌ای که راستگو و اخلاقمدار باشد لزوما موفق نیست. سیاستمدار و رسانه وظیفه‌اش تولید دروغ به شکل خودآگاه نیست بلکه نتیجه‌ی کارش ممکن است به صورت ناخودآگاه دروغ باشد.رسانه و سیاست به شکل امروزی و در کل سازمان‌های مدرن تابع عقل مشترک هستند نه عقل انفرادی. عقل مشترک مصلحت‌بین است و هیچ معیاری از حقیقت و واقعیت ندارد. او انسان را جای حقیقت می‌نشاند، همان کاری که سوفسطاییان می‌کردند و سقراط به مقابله با آنها برخاست. عقل مشترک چیزی را راست می‌پندارد که برای بقای او مفید باشد و نه چیزی که واقعا درست است. عقل مشترک فاقد وجدان و اخلاق اصیل انسانی است. حاصل کار رسانه در دنیای مدرن نیز متاثر از اراده‌ی فردی کارکنان آن نیست، همانطور که یک سازمان نظامی که کارش تولید بمب هسته‌ای و شیمیایی است، حاصل کارش ممکن است مورد تایید کارکنانش نباشد.به نظر می‌رسد حساسیت افراد به راست و دروغ نسبت به دوران پیش از مدرنیسم نیز کم شده و این را باید از آثار و عوارض گسترش یافتن حوزه‌ی عقل مشترک در زندگی آدم‌ها دانست. در دوران جدید آن شکل عینی (آبجکتیو) از اخلاق که پدیده‌ها را مستقل از انسان به دو دسته‌ی خوب و بد تقسیم می‌کرد دیگر وجود ندارد، و اگر در زمان‌هایی از بابت خدشه‌دار شدن اخلاقیات احساس نگرانی می‌کنیم، در واقع جاهایی است که کم آورده‌ایم.منبع: کتاب فلسفه، ایدئولوژی و دروغ نوشته‌ی دکتر رضا داوری اردکانی