آیا چشم اندازی وجود دارد؟

بجای مقدمهکمتر گعده، جلسه و برنامه‌ای اعم از خانوادگی، دوستانه یا کاری هست که درش به شرایط اقتصادی این روزها و ترس از آینده اشاره نشه. محور اصلی این بحث‌ها ترس و نگرانی از آینده هست و اینکه اگر قرار به بهبود اوضاع هست باید چطور این اتفاق بیافتد. یک عده معتقدند با کمتر شدن فشار بین‌المللی و تحریم‌ها طبیعتاً اوضاع می‌تواند تا حد زیادی بهبود پیدا کنه. عده دیگر فکر می‌کنند دولت کفایت لازم را ندارد و لازم هست که اقتصاد مقاومتی و تقویت ساخت داخل در دستور کار قرار به گیره و این‌ها موضوعاتی هستند که دولت فعلی از آن‌ها غافل هست. اینجا می‌خواهم با بررسی یک اتفاق نه‌چندان دور تاریخی نشان بدهم که مسئله این‌یکی دو دهه گذشته دقیقاً چی هست و چرا حداقل ده سال هست در حال عقب‌گرد اقتصادی هستیم.تاریخچه اولین برنامه استراتژیک صنایع ایراندر تاریخ 100 سال گذشته، اگرچه برخی مقاطع کشور رشدهای اقتصادی بالا و وضعیت تجاری و صنعتی خوبی را تجربه کرده، ولی هیچ‌وقت ما تجربه داشتن یک برنامه استراتژیک در حوزه صنعت و تجارت را نداشتیم. در آن مقاطع یا شرایط کشور به‌واسطه یک ثبات مدیریتی نسبی و تشکیل یک تیم کارآمد بهبودیافته (مثلاً مقطع کوتاهی از سلطنت رضاشاه)، یا برنامه‌های توسعه اقتصادی خوبی تدوین و در کنار آن ثبات نسبی و کوتاه‌مدت مدیریتی قرارگرفته (مثل برنامه‌های سوم و چهارم توسعه محمدرضا پهلوی و همچنین برنامه سوم زمان خاتمی).اولین برنامه استراتژی در حوزه صنعت و تجارت را ایران سال 1382 (زمان خاتمی) تجربه کرد. تدوین این برنامه تقریباً دو سال طول کشید. این برنامه با محوریت دکتر مسعود نیلی در دانشگاه شریف تهیه شد و زمانی که نهایی شد در یک کنفرانس علمی در همان دانشگاه ابعاد اون بررسی شد. اون برنامه چهار حالت را بررسی کرد که از بین اونها یکی را به‌عنوان راهبرد اصلی انتخاب کردند. حالت اول تمرکز به کاهش واردات بود، یعنی برنامه‌ریزی‌های وزارت صنعت، معدن و تجارت (صمت) طوری پیش بره که واردات ما کاهش پیدا کنه. حالت دوم تمرکز بر صادرات بود. حالت سوم پیداکرده زنجیره‌های جهانی تولید و تجارت و سوارشدن بر آن‌ها بود. مثلاً شرکت تویوتا برای تولید خودرو در خاورمیانه حتماً باید دنبال یک کشور در همین منطقه باشه و ما زیرساخت‌ها و مسائل را طوری مدیریت کنیم که شرکت‌هایی مثل تویوتا سرمایه‌گذاری را در ایران انجام بدهند و ما در زنجیره تولید جهانی سهیم باشیم. حالت چهارم هم خودکفایی بود که همان برنامه‌ای هست که عملاً این روزها به اسم اقتصاد مقاومتی ازش یاد میشه.از بین این چهار حالت تدوین‌کنندگان اون برنامه، حالت سوم را انتخاب می‌کنند. که طبیعتاً پیش‌نیاز آن ایجاد ارتباطات سیاسی و اقتصادی با دنیا است مثل عضویت در WTO، کاهش رتبه ریسک اعتباری ایران و...نامه 10 استادبلافاصله بعدازاین برنامه 10 اقتصاددان کشور (دکتر توکلی، نادران و...) در نامه‌ای به رئیس‌جمهور مخالفت خودشان را با این برنامه اعلام می‌کنند. اونها برای اینکه نشان بدهند صرفاً از جنبه سلبی به ماجرا نگاه نمی‌کنند در آخر نامه یک سری راهکارهای ایجابی هم‌جهت جایگزینی به دولت پیشنهاد می‌دهند. من به‌صورت خلاصه اهم اون نکات را اینجا گذاشتم. اصل نامه را می‌توانید اینجا بخوانید:· "اولین وظیفه به‌زعم ما ، نفی تسلیم در برابر روند رایج جهانی‌سازی است .روندی که پذیرش آن نه به تائید علم و عقل می‌رسد و نه دین و قانون اساسی ما به آن سازگار است ."· "به این واقعیت توجه کنیم که مقاومت مدبرانه در برابر جریان مخرب و ناعادلانه جهانی‌سازی مقدور است."· "ما، مانند خود کشورهای غربی، در تأمین کالاهای استراتژیک باید وابستگی نداشته باشیم و در بقیه موارد، بر اساس مزیت نسبی عمل می‌کنیم که وابستگی نسبی در این میدان، امری طبیعی است"· "نقش عدالت‌خواهی و فقر ستیزی دولت، باید یک نقش اصلی تلقی شود. تکیه‌بر رشد سرانه، شاخص گمراه‌کننده‌ای است که ما را از عدالت، اخلاق و حفظ محیط‌زیست غافل می‌سازد و با کاستن از سرمایه انسانی، سرمایه اجتماعی و سرمایه طبیعی در بلندمدت، رشد را به فرض حصول، ناپایدار می‌سازد ."· "به‌جای اصل انگاشتن برونگرایی محض و قبول مجموعه سیاست‌های رشد صادرات بنیان به رشد متکی برافزایش تقاضای داخلی و جلب تقاضای خارجی (صادرات) رو کنیم. رشد صادرات، محتاج عضویت در WTOنیست."· "دقت درگذشته و حال کشورهای جهان، به‌ویژه مواردی که توفیق نسبی بیشتری داشته‌اند، به ما می‌آموزد که به‌هیچ‌وجه نباید دست از سیاست‌های حمایتگرانِ {حمایت از تولید داخل} بشوییم"· "کارها باید در دستان پاک و توانا قرار گیرد ، تا خداوند کریم اهداف برشمرده شده را باری ملت شریف ایران رقم بزند"سرانجام...به فاصله کوتاهی بعد از تدوین این نامه مجلس هفتم رأی آورد و بخشی از تدوین‌کنندگان نامه به مجلس رفتند و پس‌ازآن‌هم دولت احمدی‌نژاد آمد و تقریباً تمامی نویسندگان نامه مناسب دولتی و رسمی پیدا کردند و طبیعتاً یکی از دستور کاره‌ای آن‌ها تدوین یک برنامه استراتژیک جدید بود. اما تدوین این برنامه سال‌ها عقب افتاد و نهایتاً در سال 1390 دومین برنامه استراتژیک ایران در حوزه صنعت و تجارت تدوین شد. این برنامه دقیقاً متناسب با همان راهبرد اقتصاد مقاومتی نوشته‌شده. آن‌هم درزمانی که کشور در آستانه بالاترین تحریم‌های خودش تا آن مقطع مواجه بود. این برنامه با محوریت آقای رضا امین فاطمی تهیه میشه؛ فردی که با تغییراتی که چند سال پیش در آستان قدس رضوی پیش آمد، به‌عنوان مدیر اقتصادی اون مجموعه مشغول به کار شد. در رونمایی از برنامه جدید آقای امین فاطمی یکی از اشکالات برنامه قبلی را تدوین برنامه مبتنی بر عدم تعارض با دنیا دانستند. من به یک نمونه از نکات این برنامه می‌پردازم.اصل برنامه اینجا در دسترس عمومی است."گاهی نقدینگی متناظر با تورم تصور شده، گفته می‌شود که اگر نقدینگی افزایش یابد، تورم نیز افزایش خواهد یافت. از طرف دیگر، کمبود نقدینگی یکی از معضلات بخش تولید است که باعث کاهش تولید، کمبود عرضه و درنهایت، افزایش تورم می‌شود. این تناقض و به عبارت دقیق‌تر، »تناقض نما« چگونه حل می‌شود؟اگر بتوان نقدینگی را به نقاط مناسبی از اقتصاد تزریق کرد و انحراف نقدینگی اندک باشد، آنگاه نقدینگی می‌تواند باعث کاهش تورم نیز شود. شناسایی نقاط مناسب و کاهش انحراف نقدینگی در یک شبکه از راهبردها امکان‌پذیر است"این برنامه هم مشابه برنامه قبلی دقیقاً 2 سال بعد از تدوین با تغییر دولتی روبرو شد که 100% مخالف اصول این برنامه بود و برنامه سوم را تدوین کردند.مشکل کجاست؟همان‌طور که می‌بینید، حدود 20 سال هست که دو گروه سیاستمدار/اقتصاددان طرفیم که یک دسته بخشی از اصول مسلم اقتصادی (مثل رابطه نقدینگی با تورم، اهمیت رشد اقتصادی و شاخص GDP) را مطلقاً قبول ندارند و بعلاوه در بخش سیاست خارجی هم قائل به ارتباط چندانی با دنیا نیستند.تجارب عینی هر دو نگاه جلوی ما هست. طی این سال‌ها رویکردهای دو طرف به ماجرا حتی اندکی عوض نشده. نهایتاً برنامه خودکفایی به برنامه اقتصاد مقاومتی تغییر نام داده ولی اصول آن هیچ تغییری نکرده.به نظرم من چشم‌انداز زمانی حاصل میشه که ما از این تعارض عبور کنیم. این مسئله در گرو تولید و مستندسازی هرچه بیشتر دستاوردهای طرفین، به چالش کشیدن برنامه‌های اونها و ایجاد یک برنامه با توافق نسبی طرفین هست والا مثل 20 سال گذشته،در آینده هم کشور مشغول سعی و خطا حول این دو رویکرد خواهد بود.