همکاری های علمی در عصر کرونا

از بیرون که به درهای بسته آزمایشگاه ‎ها در دانشگاه‎ ها و پژوهشکده‎ ها نگاه می‎کنیم، همه‎چیز به‎ نظر سری و محرمانه است. کارکنان این آزمایشگاه‎ها وقتی برای استراحت یا خوردن غذا بیرون می‎ آیند هم غرق در افکارشان هستند و اغلب با دیگر همکاران خود در همان موسسه یا دیگر دانشگاه‎ها ارتباط موثری ندارند. پژوهشگران و دانشمندان ترجیح می‎دهند پروژه ‎هایشان را به‎ تنهایی جلو ببرند تا جایزه، اعتبار پژوهشی و ارتقای رتبه را از آن خود کنند. چنین فضای بی‎روح و وجود چنین شکافی در سیستم تشویق و پاداش دنیای علم، طبیعی است پژوهشگران جوان و سرشار از ایده‎ های نو را با خلاقیت کم و به‎شدت اهل رقابت بار بیاورد. نتیجه آن هم سرعت آهسته‎تر کشف و پیشبرد مرزهای دانش است. اما این نیمه خالی لیوان است؛ نیمه پر لیوان ره صدساله ای است که با آغاز عالم‎گیری کرونا یک شبه طی شد. نحوه واکنش جامعه علمی در زمان عالم گیرشدن بیماری ها برای دستیابی به موفقیت‎ های بزرگ در پزشکی، یافتن روش‎های درمانی و ارائه داروهای موثر در کاهش مرگ‎ومیر و سایر اثرات منفی این دوران، اهمیت بسیار بالایی دارد. برای مقابله با عالم گیرشدن کووید-۱۹ نیز دیدیم که چطور دانشمندان کشورهای مختلف دست‎ به‎ دست هم دادند تا در سریع‎ترین زمان ممکن واکسن‎های جدیدی بسازند. بررسی‎ه ای مختلف نشان می‎دهد با شروع همه ‏گیری کرونا، همکاری‎های بین المللی محققان و همکاری افراد با گرایش‎ها و زمینه‎های علمی مختلف در یک مقاله تا حدودی افزایش یافته است. از آنجا که هدف نهایی هر پژوهشی به‎ کارگیری آن در بهبود کیفیت زندگی انسان‎هاست، پس چرا پیش از این شاهد چنین همکاری‎های گسترده‎ای نبوده ‎ایم؟ چرا باید چنین تراژدی عظیمی اتفاق می‎افتاد تا متخصصان رشته‎ های مختلف با هم همکاری کنند؟ آیا پیشرفت سریعی که برای مقابله با کووید-۱۹ جریان داشت، برای سایر بیماری‎ها نیز تکرار می‎شود؟ به ‎نظر می‎رسد که اگر می‎خواهیم به کشفیات مهمی در حوزه محیط‎زیست، فضا، آزمایش‎های بالینی و روش‎های درمانی جدید برسیم، وقت آن رسیده است تا دانشمندان و پژوهشگران از منطقه امن شان خارج شوند و با همکاری بیشتر با یکدیگر به ‎دنبال چاره‎ای باشند برای مشکلاتی که رودرروی همه قرارگرفته است.چند سال دیگر وقتی به عقب برگردیم و به روند پژوهش‎ها در این روزها نگاه کنیم، ردپای نابسامانی های امروز برای همیشه باقی خواهد ماند. اکنون بسیاری از پژوهشگران گرایش خود را تغییر داده و روی مطالعه ویروس کرونا متمرکز شده اند. بسیاری از پژوهشگران سفرهای خارجی‎شان لغو شد، گروه‎هایی هم آزمایشگاه‎های خود را به‎ طور موقت تعطیل کردند. بعضی‎ها در کشور دیگری گیر افتادند و اجازه سفر نداشتند، برخی هم به‎علت قرنطینه‎ های طولانی نتوانستند فرد کلیدی پژوهش ‎هایشان را استخدام کنند. از سویی لغو جلسات حضوری، کنفرانس‎ها و سمپوزیوم‎ها فرصت تعامل و ارتباط با دیگران را که برای پژوهشگران جوان اهمیت ویژه‎ای دارد از آنها دریغ کرد. از طرف دیگر شوک غیرمنتظره کووید-۱۹ بر بدنه جامعه علمی باعث تغییر نحوه همکاری بین دانشمندان شد. در طول این عالم‎گیری کمبود آزمایشگاه‎ های مرکزی یا محدودبودن شان در نقاط خاصی، نیاز دسترسی به داده‎های بیشتر و تخصص‎های مختلف را همه گروه‎های پژوهشی احساس کردند و همین امر آنها را مجاب می‎کند تا برای غلبه بر محدودیت‎ها و چالش‎های موجود، با بیرون از مرزهای کشورشان تعاملات خود را ایجاد و تقویت کنند؛ همچنین اهمیت حفظ یک جامعه علمی مشترک و فراتر از مرزها در زمان همه‎ گیری‎ها به‎ خوبی خود را نشان داد. با شروع عالم‎ گیری کرونا، پژوهشگران در بسیاری از حوزه‎ها به دنبال ایجاد هم‎افزایی و همکاری با دیگر همتایان خود در دنیا بودند، خواسته‎ای که تا حدی هم برآورده شد. براساس داده‎هایی که پایگاه نیچر از مقالات با نویسنده‎های چندملیتی به دست آورده است، در ماه‎ های ابتدایی همه‎ گیری همکاری‎ های بین المللی زیادی درباره مقالات با موضوع ویروس کرونا شکل گرفت. اما با گذشت زمان، تعداد مقالات با همکاری های بین‎المللی کاهش یافت. این اتفاق چالش‎های موجود در همکاری‎های بین ‎المللی برآمده از تنش‎های سیاسی دیرینه را می‎تواند تشدید کند؛ به ویژه این موضوع درباره همکاری‎های بین چین و ایالات متحده نگران کننده است. ولی در برابر این موضوع همکاری‎هایی که در آن افراد با گرایش‎ها و زمینه‎ های مختلف در کنار هم قرار می‎گیرند، رشد داشته است. پژوهشگران برای این نوع از همکاری‎ها اصطلاح چتربازی (parachuting) را به کار می‎برند و این پروژه ‎ها با خلاقیت بیشتری همراه هستند. به طورکلی اگر بخواهیم به روند همکاری‎های بین‎ المللی درباره کووید-۱۹ در سال گذشته میلادی نگاه کنیم، تفاوت چندانی با دیگر حوزه‎ های پژوهشی نداشته است. اما مقالاتی که با همکاری‎های بین‎المللی یا با «چتربازی» منتشرشده اند، جدیدتر بوده و نوآوری بیشتری داشته ‎اند.رشد همکاری‎های جهانیدر دهه ۱۳۷۰ شمسی/۱۹۹۰میلادی، بررسی آماری بین دانشمندان آمریکایی نشان می‎داد که حدود یک‎سوم از ترتیب‎دهندگان و پیشگامان همکاری‎های بین‎المللی علمی، اصالتا اهل کشور دیگری هستند و با همکاران خود در آن کشور در ارتباطند. یک سوم دیگر نیز اهل خود آمریکا بودند. از آن زمان تا به‎ امروز سفرهای ارزان‎تر و بهبود دنیای ارتباطات دیجیتالی به افزایش همکاری‎های بین‎المللی کمک کرده است. علاوه ‎بر رشد پایدار همکاری‎های جهانی، سال‎هاست که مقالات با نویسنده‎های چندملیتی بیشتر از مقالات با نویسنده ‎های اهل یک کشور، مورد ارجاع قرار می‎گیرند. برای مثال نتایج پژوهشی در سال گذشته نشان می‎ دهد با اضافه ‎شدن هر کشور جدیدی در فهرست نویسندگان مقاله، روند ارجاع به آن مقاله به‎طور پیوسته بالا می‎رود. البته دانشمندان بر سر رابطه بین این همکاری‎ها و کیفیت مقالات اتفاق نظر ندارند. برای نمونه در بررسی دیگری روی مقالات حوزه زیست پزشکی، رابطه‎ای بین همکاری‎های بین‎المللی و افزایش دقت یا کیفیت مقالات وجود ندارد. نتایج بررسی ها نشان می دهد یکی از عواملی که باعث افزایش همکاری‏های جهانی شده است، ظهور چین به عنوان یک ابرقدرت در حوزه پژوهش است. اگرچه در بیشتر مقالات چینی، نویسنده‎ها همه اهل چین هستند، ولی روند صعودی انتشار تعداد مقالات چین، این کشور را به‎عنوان شریک تحقیقاتی قدرتمندی به پژوهشگران دیگر کشورها معرفی می‎کند. البته توجه ویژه‎ای به همکاری‎های بین ایالات متحده و چین، به عنوان دو ملتی مطرح می شود که بیشترین شکوفایی علمی را دارند. همان‎طور که در نمودارها می‎بینیم، در ماه‎های ابتدایی شروع همه‎گیری کرونا، این دو کشور در ارائه مقالات مربوط به کووید-۱۹ بیش از هر دو کشور دیگری باهم همکاری داشته اند. همین‎طور در مورد مقالات مربوط به دیگر رشته ها نیز روند مشارکت بیشتری داشتند. اما با ادامه روند عالم‎ گیری کووید-۱۹، ایالات متحده همکاری اش را در ارائه مقاله‎ های کووید-۱۹ با دیگر کشورها مثل انگلیس جایگزین کرد. به ‎این ‎ترتیب، سهم چین در مقالات افت کرد. از این موضوع گذشته دولت چین نیز همزمان پیگیری درباره کووید-۱۹ را محدودتر کرد و ادامه همکاری‎های این دو کشور درباره جریان اطلاعات غلط درباره کرونا ویروس جدید متوقف شد.تنش‎های سیاسی -جغرافیاییکاهش همکاری‎های بین چین و آمریکا در تحقیقات کووید-۱۹ تنها بخش کوچکی از همه همکاری‎های پژوهشی بین دو کشور است و کاهش همکاری بین آنها بسیار گسترده‎تر بوده است. بررسی‎های نیچر روشن می‎کند که گرچه در انتشار تعداد مقالاتی که نویسنده‎های چینی و آمریکایی دارند روند صعودی وجود دارد، سهم همکاری‎های بین المللی چینی‎ها با نویسندگان آمریکایی از چهار سال پیش کمتر شده و همکاری‎شان با دیگر کشورها مثل استرالیا و انگلیس افزایش یافته است. به ‎طور مشابه سهم همکاری‎ های بین ‎المللی آمریکایی‎ها نیز با نویسندگان چینی برای اولین بار پس از رشد در دو دهه گذشته افت کرده است.دلیل کاهش همکاری‎ها را شاید بتوان در مداخلات دولتی جست‎وجو کرد. دولت آمریکا، آن دسته از محققانش را که با دانشمندان چینی همکاری می‎کنند، از جهت دزدیدن مالکیت معنوی و جاسوسی به‎دقت زیر نظر می‎گیرد. زیرا مواردی نظیر دستگیری و اخراج از کار به‎دلیل عدم شفافیت مالی از نهادهای خارجی و زیرپا گذاشتن قوانین مربوط به مقالات در مرحله داوری همتا (peer review) وجود داشته است. چنین اقداماتی بالطبع پژوهشگران را نسبت به همکاری‎های جدید دلسرد می‎کند. شاید مهم‎تر از همه، محدودیت‎هایی باشد که دونالد ترامپ، رئیس جمهور سابق آمریکا برای ویزای این کشور وضع کرد، از علل کاهش سفر دانشجویان بین‎المللی به این کشور باشد. به طورکلی هر تغییری در سیاست و قانونگذاری‎های مربوط به ویزا، بر همکاری‎های بین‎المللی تاثیر می‎گذارد. به‎ علاوه گزارش‎ هایی مبنی‎بر افزایش تبعیض نژادی باعث شده تا دانشمندان و پژوهشگران چینی تمایل کمتری برای ماندن در ایالات متحده داشته باشند.البته از سیاست‎های ملی چین هم نباید غافل شویم. دولت چین هم مانند بسیاری از کشورها برای نویسندگان مقالات آی اس آی (ISI) پاداش و جایزه در نظر می‎گرفت، اما از سال گذشته این پاداش حذف شده است تا دانشمندانش به جای تلاش بر چاپ مقالات بیشتر، روی بالابردن کیفیت پژوهش‎هایشان متمرکز شوند. هدف این سیاستگذاری جلوگیری از سرقت علمی، چاپ مقالات با محتوای کپی برداری شده و همین طور مقالاتی است که با ارجاعات نامناسب برای افزایش ارجاعات مقاله‎ای دیگر چاپ می‎شود. این تغییر سیاست می‎تواند تاثیر عمیقی بر همکاری‎های بین ‎المللی بگذارد.البته تاثیر سیاست‎های داخلی کشورها را به جز در چین، در خروج انگلیس از اتحادیه اروپا نیز می‎توان مشاهده کرد؛ از بزرگ‎ترین اتفاقات تاثیرگذار اخیر بر پژوهش‎های علمی که مشکلات زیادی را بر سر راه دانشمندان اروپایی و انگلیسی قرار داده است. ازاین‎رو دولتمردان انگلیسی به دنبال تسهیل شرایط ویزا برای دانشمندان و فناوران دیگر کشورهای خارجی هستند.در همین حال، جوامع علمی در حال تهیه گزارشی در راستای حمایت از همکاری‎های علمی بین ‎المللی هستند. برای نمونه آکادمی علوم و هنر آمریکا در دومین گزارش خود به جزئیات مزایای علمی، اقتصادی و دیپلماتیک همکاری‎های جهانی بزرگ مقیاسی مانند سرن (CERN، آزمایشگاه فیزیک ذرات اروپا در سوئیس) پرداخته است.افزایش نابرابری های جنسی در مطالعات علمیهمچنین چند مقاله به ‎صورت مستند نشان می‎دهد چطور همه‎ گیری کرونا، نابرابری‎های بین پژوهشگران زن و مرد را تشدید کرده است. زنان به عنوان عضوی از همکاری‎های پژوهشی با چالش‎های خاص بیشتری روبه‎رو هستند. آنها معمولا بخش بزرگی از مسوولیت آموزش کودکان را در محیط خانواده برعهده می‎گیرند و تغییر ناگهانی آموزش‎های حضوری به آموزش‎های مجازی در پی تعطیلی مدارس و مهدهای کودک‎ باعث شده زمان کمتری برای پژوهش و آزمایش داشته باشند. ارزیابی نویسندگان مقالات علمی از نظر جنسیت، بیانگر حضور کمتر زنان به‏ عنوان نویسنده اصلی مقالات است، به ‎علاوه در پایگاه‎های داده‎ای مانند ClinicalTrials gov نیز کمتر اسم یک خانم به چشم می‎آید و آنها آغازگر پژوهش یا کارآزمایی نیستند. این امر می‎تواند تاثیرات کوتاه مدت و بلندمدتی بر حرفه آنها داشته باشد. ازاین‎رو به نظر می رسد با ادامه تعطیلی ‎ها و قرنطینه‎ ها، دانشگاه‎ ها و موسسات تحقیقاتی جهان گام‎های موثری برای کاهش اختلافات جنسیتی در سریع‎ترین زمان ممکن برخواهند داشت. برای مثال بودجه‎ای در اختیار دانشمندان زن قرار خواهند داد تا بتوانند از آن برای استخدام پرستار کودک یا همکار در آزمایشگاه‎ های شان استفاده کنند.کرونا و همکاری‏های نابرابراز شروع همه ‏گیری، بیش از ۲۰۰۰ آزمایش بالینی کووید-۱۹ در سراسر جهان ثبت شده است و حداقل ۹۰درصد آنها در کشورهای توسعه یافته و برای کشف روش‎های درمانی برای بیماران بستری در بیمارستان‎ها بوده است. در نتیجه زمان بیشتری طول کشیده تا این آزمایش‎ها و داروهای ضدویروسی به‎دست مردم کشورهای با درآمد متوسط و در حال توسعه برسد. البته سرعت و شکل همکاری‎ها در آزمایش‏های بالینی در دنیا شگفت‎آور بوده است، اما نمی‎توان از شکاف موجود چشم‎پوشی کرد. همکاری بین‎المللی فقط به‎ معنی همکاری با دانشمندان دیگر کشورها در یک گروه نیست، علاوه‎بر آن به اشتراک‎گذاری دستاوردها و آموخته با گروه‎های دیگر نیز تعبیر می‎شود و به‎این‎ترتیب می‎توانیم شکاف‎های موجود را پر کنیم. حالا با افزایش روند واکسیناسیون در دنیا و افق روشن پایان این همه‎ گیری، ارزیابی‎ها نشان می‎دهد بسیاری از آزمایش ‎های بالینی برای مقابله با کووید-۱۹ بیهوده و ناهماهنگ بوده‎اند. برای مثال از هر شش مقاله، یک مقاله درمورد استفاده از داروهای مالاریا برای افراد بستری بوده است. ازاین‎رو بنیانگذاران تحقیقات پزشکی باید سازوکاری را برای تامین بودجه پژوهش‎های مختلف پزشکی و حوزه‎ های کمتر شناخته شده مانند علوم رفتاری و شناختی در نظر بگیرند. به‎ این‎ ترتیب پژوهش تکراری اجرا نخواهد شد و سایر حوزه‎ ها نیز نادیده گرفته نمی‎شود. کووید-۱۹ بی‎شک پیگیری بسیاری از فعالیت‎های علمی را از روال عادی انداخته و بر رشته‎های مختلف علمی تاثیر یکسانی نداشته است. برای مثال دانشمندانی که کارشان وابسته به حضور فیزیکی در آزمایشگاه‎هاست یا آزمایش‎هایشان وابسته به زمان است، مانند حوزه‎ های بیوشیمی، زیست شناسی، شیمی و مهندسی شیمی، ۳۰تا ۴۰ درصد کمتر از قبل می‎توانند برای پروژه هایشان وقت بگذارند.روزنامه جام جم، شماره 6000، 11 مرداد 1400