با مرگ هر زبان، جهان چه چیزی را از دست می‌دهد؟

نقشه‌ی زبان‌های در معرض خطر جهان Mapping Our Endangered Languagesبرات قوی‌اندامکافی است یک لحظه به این موضوع فکر کنیم که با انقراض و ازبین‌رفتن یک زبان، یعنی وقتی که یک زبان، دیگر توسط هیچ کسی صحبت نشود و یا تنها توسط عده‌ای بسیار اندک صحبت شود، انبوهی از واژه‌ها، اصطلاحات، داستان‌ها، ترانه‌ها و آوازها و به‌طور کلی یک جریان تاریخی چندصد ساله و گاهی چندهزار ساله‌ی زیست فکری، فرهنگی، ادبی و اجتماعی که همگی در ارتباط تنگاتنگ با آن زبان و لحن و الفاظ و واژه‌های آن است، محو می‌شود. و این داستانی است که سالانه، ماهانه و حتی روزانه در مورد برخی زبان‌های جهان اتفاق می‌افتد.همانگونه که در مطلب قبلی‌ام نوشتم، طبق آمار سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی ملل متحد (یونسکو)، بسیاری از زبان‌های جهان در معرض آسیب و انقراض هستند و با نگاهی به پیرامون خود، متوجه می‌شویم که برخی از این زبان‌ها در مجاورت ما قرار دارند و چه بسا در طول زندگی مراوداتی نیز با متکلّمان این زبان‌ها داشته‌ایم، داریم و یا خواهیم داشت.طبق یک تخمین، حداقل 7000 زبان در دنیا وجود دارد که کمتر از 100 مورد از آنها به صورت رسمی و به عنوان زبان‌های کلان‌شهری و سیستماتیک به کار گرفته می‌شوند و بیم آن است که تا پایان قرن بیست و یکم مابقی آنها از بین بروند. مهاجرت به مناطق مرکزی و امن‌تر و ادغام در جوامع بزرگ‌تر، حوادث طبیعی و تغییر اقلیم، تاثیر زبان‌های مجاور، سیاست‌های حکومت‌ها علیه برخی زبان‌ها و غیره همگی ممکن است در مرگ یک زبان در طور تاریخ و یا هم‌اکنون نقش داشته باشند. مرگ و انقراض زبان‌ها در طول تاریخ امری کاملاً طبیعی بوده است، با این تفاوت که در طول تاریخ، با وجود مرگ برخی از زبان‌ها، زبان‌های جدیدی نیز پدیدار و جایگزین می‌شده‌اند و همیشه نوعی تعادل زبانی (linguistic equilibrium) وجود داشته است اما طبق نظر زبانشناسان، در 500 سال اخیر این تعادل از بین رفته است و دیگر، زبان‌های جدیدی پدیدار نمی‌شوند.با نگاهی به همین منطقه‌ی خاورمیانه در می‌یابیم که در طول تاریخ خیلی از زبان‌ها در این منطقه ناپدید شده‌اند. یک نمونه‌ی بارز از زبان‌های منقرض‌شده، زبان قبطی در مصر است که در قرن هفتم میلادی از بین رفت. همچنین زبان‌های آکادی، سومری و یا لاتین و سانسکریت را می‌توان نام برد.اگر از دیدگاه همه‌گیر جهانی به این موضوع بنگریم، ممکن است با خودمان بگوییم مگر چه اتفاقی افتاده است یا خواهد افتاد. همان افراد و نسل‌های امروزی و آینده‌ی متکلّمان* زبان‌هایی که منقرض شده‌اند و یا خواهند شد، امروزه با زبان یا زبان‌هایی که دارای متکلّمان به مراتب بیشتری هستند صحبت می‌کنند و از لحاظ زبان و طبیعتاً افکار و رفتار با گروه بسیار بزرگتری همرنگ و شبیه شده‌اند و به جای جاری‌شدن و غوطه در چشمه‌های کوچک و نهرهای بی‌خروش دورافتاده و محلی، در رودهای خروشان و بزرگتری شناور می‌شوند و با جریان‌های مشترک بزرگ‌تری همسو می‌شوند.البته که این به خودی خود جای ایراد نیست و بدیهی‌ست که ما بخش بزرگی از دستاوردهای علمی و ارتباطی امروزه را، چه در سطح فردی و چه اجتماعی مدیون آشنایی با سایر زبان‌ها و فرهنگ‌ها و به طور کلی جریان جهانی علم و فرهنگ و ادبیات در قالب زبان‌های شناخته‌شده و پرکاربرد هستیم.اما در دیدگاهی دیگر، هر زبان نوع فرهنگ و جهان‌بینی خاص بخشی از انسان‌ها را نشان می‌دهد که با واژه‌ها، اصطلاحات و آواهای خاص آن زبان در ارتباط است. علوم زیادی در قالب واژه‌های هر یک از این زبان‌ها نهفته است؛ بسته به شرایط طبیعی و جغرافیایی محل سکونت متکلمان هر زبان، می‌توان شناخت انواع گیاهان و خواص آنها، منابع آبی، نگرش‌های معنوی، هنرها و اساطیر را نام برد. با محو هر زبان بخشی از تنوع و چندگونگی انسان‌ها و در مفهومی دیگر، بخشی از علم و ادبیات و مفاهیم فکری و میراث فرهنگی جهان از بین می‌رود. گرچه امروزه در مورد برخی زبان‌ها، با وجود کمرنگ‌شدن و انقراض نسبی یا کلی آنها، منابعی جهت یادگیری آن و آشنایی با آن زبان برای دیگران تهیه شده‌اند، اما بیشتر زبان‌های در معرض انقراض از این شانس برخوردار نبوده‌ و یا نیستند.بسیاری از زبان‌هایی که از بین رفته‌اند و یا در حال ازبین‌رفتن هستند، هیچ‌گاه این فرصت را پیدا نکرده‌اند که به ملل دیگر جهان و حتی به ملل و مناطق مجاور خود عرضه شوند. هیچ‌گاه مفاهیم، واژه‌ها اصطلاحات آنها به سایر زبان‌ها ترجمه نشداند و برعکس. هیچ‌گاه ادبیات آنها به سایر زبان‌های دنیا ترجمه نشده است و جهانیان از درونیات و خلقیات جامعه‌ی شکل گرفته پیرامون آنها آگاه نشده‌اند و متقابلاً، متکلّمان آن زبان‌ها، طعم مفاهیم موجود در سایر زبان‌ها را با واژه‌های زبان مادری خود نچشیده‌اند. هیچ‌گاه نرمی و خشکی اصوات این زبان‌ها، نوع جهان‌بینی متکلّمان این زبان‌ها که در قالب افکار برخاسته از واژه‌های آن نهفته است، نوع نگاه متکلّمان این زبان‌ها به انسان، به طبیعت و انسان و به جهان پیرامونی درک و ثبت نشده است و در معرض قضاوت دیگر جهانیان قرار نگرفته است؛ آنچنان که در عصر کنونی تمام زوایای زبان‌های رسمی و پرمتکلّم، لطافت و خشن‌بودن الفاظ و نوع تاثیر آنها بر مخاطبان بررسی شده‌اند و در قالب مطالعات و مقالات مختلف منتشر شده و در دسترس عموم قرار گرفته اند.قطعاً همه‌ی ما نظریات و تئوری‌های مختلف در مورد تاثیر زبان‌های مختلف در حیطه‌های گوناگون زندگی را شنیده‌ایم. تا آنجا که برخی تئوری می‌دهند که صحبت کردن به زبانی خاص احتمال انتقال کرونا را کاهش می‌دهد. (اشاره به صحبت‌های پروفسور «مهمت جیهان» رئیس «انجمن بیماری‌های عفونی ترکیه» که با اشاره به نقش زبان تکلم افراد و نحوه‌ی سخن‌گفتن و ادای کلمات در زبان‌های مختلف در پخش ویروس کرونا عنوان کرد: «تکلم به زبان ترکی انتقال کرونا را کاهش می‌دهد.» وی همچنین گفت، «در زبان انگلیسی یا روسی حروفی وجود دارد که ادای آنها باعث پخش بیشتر قطرات تنفسی در محیط می‌شود. تلفظ واژه "th" یا همان "ث" در انگلیسی بیشترین قطرات تنفسی را در محیط پخش می‌کند و این مسئله باعث می‌شود کرونا بیشتر در محیط پخش شود. این تلفظ در زبان روسی هم زیاد مورد استفاده قرار می‌گیرد»!)واقعیت این است که، بسیاری از اصطلاحات و واژه‌های رایج امروزی در زبان‌های رسمی و کاربردی، صرفاً از راه ترجمه از سایر زبان‌ها وارد شده‌اند و این امر مرتباً در میان زبان‌های گوناگون پرکاربرد صورت می‌گیرد. به طوری که با گذشت زمان، مفاهیم و اصطلاحات مشترک جهانی از راه ترجمه و زبان‌گردانی در زبان‌های مختلف لیکن با واژه‌های خاص هر زبان به اشتراک گذاشته می‌شوند و از سوی متکلّمان آن زبان مورد استفاده قرار می‌گیرند. به طوری که اگر زمان را ٥٠ تا ١٠٠ سال به عقب برگردانیم، بسیاری از زبان‌های حتی رسمی اَلکَن شده و متکلمان آنها از بیان کامل مفاهیم زندگی امروزی عاجز خواهند بود. رابطه‌ی دوطرفه‌ای که در مورد بسیاری از زبان‌های در معرض آسیب و انقراض صورت نگرفته است و نمی‌گیرد.کسی چه می‌داند؛ شاید در آن زبانی که امروز آخرین متکلّم آن در منطقه‌ای از آفریقا از دنیا رفت، واژه یا اصطلاحی برای بیان یک مفهوم فکری خاص به بهترین شکل وجود داشت که در هیچ یک از زبان‌های کنونی دنیا وجود ندارد. شاید در جهان‌بینی شکل‌گرفته در قالب مفاهیم یک زبانِ در معرض نابودی در خاورمیانه یا آمریکای لاتین، دیدگاهی خاص نسبت به انسان‌ها و روابط آنها وجود دارد که معرفی آن به دنیا و بسط و گسترش آن می‌تواند حلقه‌ای مفقوده در تئوری‌های انسان‌شناسی و روابط انسان‌ها با یکدیگر در سطوح مختلف باشد. یا در آن زبانی که در گرینلند تکلم می‌شود، واژه‌هایی برای توصیف انواع بادها و نوع وزش آنها وجود دارد که در هیچ زبان دیگری وجود ندارد و بسیاری از آنها تنها تک‌واژه‌ی باد را استفاده می‌کنند. یا در میان واژه‌ها و مفاهیم یک زبان در معرض آسیب در قفقاز یا زاگرس، واژه‌ای موجود باشد که بهتر از واژه‌های هر زبان دیگری در جهان، یک پدیده‌ی آب‌وهوایی، زیست‌محیطی، پزشکی، روانشناسی، اجتماعی یا فیزیکی خاص را توصیف کند. موضوع دیگری که در رابطه با برخی از زبان‌ها وجود دارد و کمتر مورد توجه قرار می‌گیرد، افول و مرگ یک زبان به طور کلی نیست، بلکه افول و کمرنگ‌شدن یک زبان در میان گروهی از متکلمان آن است که به دلیل شرایط جغرافیایی و یا مهاجرت و ادغام در جوامع دیگر چه به صورت مهاجرت‌های گروهی در طول تاریخ و چه مهاجرت فردی به معنای امروزی، زبان آنها در معرض تهدید جدی است.به عنوان یک مثال، کُرمانجی به عنوان زبان بیش از 75 درصد کُردها با تلاش‌های صورت گرفته در زمینه‌ی استانداردسازی و چاپ ده‌ها فرهنگ دوزبانه بین کُرمانجی و سایر زبان‌های دنیا، وجود ده‌ها رسانه و میلیون‌ها متکلم و ورود به سیستم‌های بین‌المللی مانند سیستم ترجمه‌ی گوگل، مایکروسافت و دیگر سیستم‌های دیجیتال از خطر انقراض رهایی یافته و آینده‌ی درخشانی در انتظار آن است. لیکن، این گونه‌ی زبان کُردی با وجود پایداری چندصد ساله در برخی مناطق دور از جغرافیای مادر، همانند مناطق شمال خراسان (شمال شرق ایران)، مناطقی در ترکمنستان، مناطقی در گیلان (عمارلو)، اردبیل (خلخال) و استان تهران، قفقاز و برخی مناطق آسیای میانه در معرض خطر است.*متکلّم یک زبان، کسی است که به آن زبان صحبت می‌کند (فارغ از طبقه‌بندی‌ آن زبان به عنوان زبان، گویش، گونه، لهجه ...) و این واژه جایگزین مناسبی برای واژه‌های رایجی همچون گویشور، سخن‌ور و غیره برای این مفهوم است که بعضاً معانی متفاوت و اشتباهی را می‌رسانند.