سه‌گام با تلگرام؛ ماجرای یک پیام‌رسان: چرا فیلتر شد؟ چطور بر فیلترینگ غلبه کرد؟

فیلتر تلگرام -دستکم در ظاهر- تمام عناصر یک «تصمیم حکومتی» را داشت. از مسئولین دولتی گرفته تا مقامات قضائی و رسانه‌های همه‌ی جریانات سیاسی، از چند هفته پیش از اعمال محدودیت، ذره‌ذره بساط‌شان را از تلگرام جمع کردند و رفتند. بعضی‌ها داوطلبانه، بعضی‌ها هم با بخشنامه و ابلاغیه‌. روزهای اول به نظر می‌رسید «قوه‌ی عاقله‌»ای ورای اصلاح‌طلب و اصولگرا این تصمیم را گرفته و همه را پای کارش آورده. از این گذشته، تبلیغات گسترده و امیدبخشی که درباره‌ی ظرفیت پیام‌رسان‌های داخلی منتشر می‌شد، مدافعان فیلترینگ تلگرام را امیدوار می‌کرد. سناریو این بود: پس از اعمال فیلترینگ، مردم به پیام‌رسان‌های داخلی می‌آیند و با ظرفیتی که برای این شش‌قلوهای افسانه‌ای( سروش، بله، ایتا، گپ، آی‌گپ و بیسفون) ایجاد می‌شود، 40 میلیون کاربرِ ایرانیِ تلگرام کوچ می‌کنند، انگار نه تلگرامی آمده و نه تلگرامی رفته! نتیجه‌ی اعمال فیلترینگ بر تلگرام اما فاجعه‌بارتر از چیزی بود که تصور می‌شد: پیام‌رسان‌های داخلی زیر بارِ ظرفیتی به مراتب کمتر از 40 میلیون کاربر، له شدند و مردم پس از چند روز جدایی، ذره‌ذره راهِ بازگشت را در پیش گرفتند. کوچاندنِ ایلِ تلگرامی‌ها موفقیت‌آمیز نشد. چرا؟نوشته‌ی محمدصالح سلطانی، ورودی ۹۷ ارشد صنایعیک: چرا می‌خواستند فیلتر کنند؟دلایل زیاد و متنوعی برای مسدودسازی تلگرام مطرح می‌شد. دلایل سیاسی، بیشترین بسامد را در میان استدلال‌ها داشتند. داغ آشوب‌های 96 و نقش‌آفرینی یک کانال تلگرامی در آن ماجراها- که البته آن روزها هنوز به «ایستگاه پایانی دروغ» نرسیده بود- هنوز تازه بود و عدم تسلط سیاست‌گذاران داخلی بر عملکرد این پیام‌رسان خارجی، نگران‌کننده به نظر می‌رسید. از طرف دیگر، شایعه شده بود که تلگرام به زودی از ارز دیجیتال خود به نام «گرام» رونمایی خواهد کرد و اگر دسترسی به تلگرام در کشور امکان‌پذیر باشد، دلارهای زیادی به وسیله «گرام» از کشور خارج می‌شود و وسط آن همه بحران ارزی، چنین اتفاقی می‌توانست یک فاجعه‌ی تمام‌عیار باشد. مهم‌تر از همه اما این بود که «بیگ‌دیتا»ی ما دست اجنبی افتاده بود و از جایی به بعد، هیچ‌جوره نمی‌شد این اجنبی را سربه‌راه کرد و به پای میز تعامل کشاند. اینکه تصمیمات کلان و سرنوشت‌ساز برای بخش‌های مهمی از حوزه‌ی فناوری اطلاعات کشور توسط مدیران یک پیام‎رسان روسی گرفته شود، اتفاق آزاردهنده‌ای بود و عملا تفاوتی با «مستعمره» بودن کشور- البته در فضای مجازی- نداشت. همه‌ی این دلایل در کنار هم، برخی مسئولین را به این نتیجه رساند که باید دسترسی به تلگرام را مسدود کنند. عملیات در یک روز اردیبهشتی آغاز شد و البته خیلی زود معلوم شد که در بین همان «مسئولین» هم آتش اختلافات بر سر این تصمیم، بسیار بیشتر از حد تصور شعله‌ور است.دو: چرا فیلترینگ تلگرام شکست خورد؟هاتگرام، تلگرام‌طلایی و پراکسی، سه قهرمان شکست‌ فیلترینگ تلگرام بودند. هنوز زمان زیادی از اعمال مسدودسازی نگذشته بود که دو پوسته «تلگرام طلایی» و «هاتگرام» بدون هیچ مشکلی فعالیت خود را از سر گرفتند و بدون محدودیت، کاربران را به دریای تلگرام می‌رساندند. پوسته‌هایی که یکی از آن‌ها مورد تایید وزیر اطلاعات کشور بود و دیگری منسوب به یک نهاد امنیتی! امکان «اتصال به پراکسی» که خود تلگرام فراهم کرده بود هم کار را برای دور زدن محدودیت‌ها راحت می‌کرد. واقعیت این است که اگر بخواهیم منصفانه به ماجرا نگاه کنیم، تلگرام اساسا در ایران «فیلتر» نشد. آن‌چه شاهدش بودیم، یک نمایش کاریکاتوری از مسدودسازی بود که حتی تمام بخش‌های نظام هم آن را جدی نگرفته‎‌بودند. خیلی زود مشخص می‌شد که فیلترینگ حتی یک تصمیم «حکومتی» هم نبوده و در بهترین حالت، اراده‌ی بخشی از حاکمیت بوده، فقط بخشی از حاکمیت.عامل بعدیِ شکست فیلترینگ اما افتضاحی بود که پیام‌رسان‌های داخلی به بار آوردند. دلیلش کمبود بودجه بوده یا عدم حمایت یا هر چیز دیگر مهم‌ نیست؛ پیام‌رسان‌های داخلی خیلی زود در برابر حجم تقاضای بالای مردمی وا دادند و به طرز کنایه‌آمیزی توانمندی فنیِ تلگرام را یادآوری کردند. رفتار عجیب صداوسیما در قبال پیام‌رسان‌ها و انحصاری که برای پیام‌رسانِ عزیزکرده‌ی خودش ساخت، اوضاع را از چیزی که بود بدتر کرد و مردم هم که چنین اوضاع و احوالی را در کنار وجود امکان برای دسترسی به تلگرام دیدند، قرار را بر فرار ترجیح دادند و تلگرام را رها نکردند. سه شنبه, ۱۱ اردیبهشت ۹۷، دستور قضایی فیلترینگ تلگرام صادر شد.سه: حالا چه باید کرد؟فیلتر تلگرام، حتی اگر یک «تصمیم حکومتی» بود- که نبود-، هرگز به یک «تصمیم ملی» تبدیل نشد. استدلال‌های مطرح‌شده برای مسدوسازی‌اش لاغر بودند و عموم مردم را متقاعد نمی‌کردند. چپ و راست، انقلابی و غیرانقلابی، بسیجی و انجمنی ندارد؛ برای مردم، کارآمدی از هرچیزی مهم‌تر است. آن‌ها می‌دیدند که تلگرام برایشان هم پیام‌رسان است، هم رسانه، هم مخزن ذخیره‌ی فایل، هم جایی برای کسب‌وکار. برای همین، دلیلی نمی‌دیدند که این موجود جذاب و چندوجهی را رها کنند و به اپ‌هایی روی بیاورند که در اولیات‌شان مانده‌اند. وقتی دلیل قانع‌کننده و بدیل متقاعدکننده نباشد، هیچ‌کس حاضر به همراهی نمی‌شود و از همه بدتر مردم وقتی ببینند بین تصمیم‌گیران هم دعواست، عجیب نیست اگر بی‌اعتنا به همه‌چیز، راه‌های فراوانِ دسترسی به تلگرام را انتخاب کنند و ذره‌ذره، همه‌ی آن‌هایی که با سروصدا رفته بودند را به تلگرام بازگردانند. این وسط، فقط اعصاب‌های زیادی بر سر پیدا کردن مسیری برای دسترسی به تلگرام، که در بازیِ موش و گربه نیفتاده باشد و کار کند، خرد شد. حالا و با مشکلاتی که برای «تلگرام طلایی» و «هاتگرام» ایجاد شده، ماجرا کمی پیچیده‌تر از گذشته است. البته که هنوز هم پراکسی‌ها هستند و هم فیلترشکن‌هایی که دسترسی به آن‌ها اصلا سخت نیست.یک سال بعد از اعمال فیلترینگ، ما با تلگرامی مواجهیم که به اندازه گذشته- بلکه بیشتر- استفاده می‌شود. چون کارآمد است، چون جذاب است و از همه مهم‌تر چون برخی مسئولین ما بلد نیستند قبل از تصمیمات‌شان، خوب فکر کنند و همه‌ی جوانب را بسنجند. چون هنوز در برخی موارد مهم، نمی‌توانند «تصمیم حاکمیتی» را به «تصمیم ملی» تبدیل کنند. تایم‌لاینی مختصر از اتفاقاتی که برای تلگرام افتاد. متن این یادداشت، در شماره‌ی شصت‌ودوم نشریه‌ی دانشجویی «میدان انقلاب» منتشر شده است. برای مطالعه‌ی کامل مطالب این نشریه، می‌توانید به کانال بسیج دانشجویی دانشگاه شریف مراجعه کنید.http://t.me/Basij_Sharif