یاد مرگ و قیامت (10) فرمان خداوند و پيشوايان بزرگ و بزرگان دين به "ياد مرگ و آخرت"

قال الله تعالی: «إِنَّ الَّذين يَضِلُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللهِ لَهُمْ عَذابٌ شَدِيدٌ بِما نَسُوا يَوْمَ الْحِسابِ»[i]«همانا كساني كه از راه خدا گمراه شدند، عذاب شديدي دارند. چون روز حساب را فراموش كردند.»آیه میفرماید کسانی که روز قیامت را فراموش کنند گمراه و در نتیجه گرفتار عذاب شدید میشوند. یعنی خواست خدا این است که قیامت فراموش نشود.همانگونه كه خداوند از انسانها خواسته و فرمان داده است که "مرگ و قيامت" را فراموش نكنند و به ياد روز قيامت باشند و خود كثيراً در كتاب الهي مردم را متذكّر مرگ و آخرت نموده است، اولياء خاصّ او علیهم السلام نيز كه لسان الله اند، انسانها را همواره به ياد مرگ سفارش و دستور داده و بر آن تأكيد كرده اند:«و كان رسول الله صلی الله علیه و اله كثيراً ما يوصي اصحابه بذكر الموت»[ii]«رسول‌ خدا صلی الله علیه و اله بسيار اصحاب خود را به ياد مرگ سفارش ميكردند.»فرموده‏ا‏ند: «… اجعلوا الموت نصب اعينكم و ما بعد من اهوال القيامة»[iii]«مرگ و هول و هراسهاي روز قيامت را نصب العين خود قرار دهيد.»اميرالمؤمنين علیه السلام فرموده ا‏ند:«اوصيكم بكثرة ذكر الموت و اقـلال الغفلة عنـه و كيف غفلتكم عما ليس يغفلكم»[iv]«سفارش مي‏كنم شما را به زياد كردن ياد مرگ و كم كردن غفلت از آن. چگونه غافليد از چيزي كه او از شما غافل نيست؟»چنانچه خود نيز همواره مردم را به ياد مرگ و قيامت مي‏انداختند. خطبه هاي نهج البلاغه مشحون از يادآوري مرگ و قيامت است.علماء گرانقدر اسلام کثرهم الله اين ورثة الانبياء و لسان الاولياء نيز به تبع موالي خود، مردم را همواره به ياد مرگ و قيامت توصيه نموده و خود همواره آنها را به ياد مرگ و قيامت انداخته و مي‏اندازند.[v]امام خمینی رحمه الله فرموده اند:پس اي عزيز، بدان كه يك سفر پر خطر لازمي در پيش است كه عِدّه و عُدّه آن (آنچه برای سفر لازم است) و زاد و راحله آن علم و عمل نافع است، و وقت سفر معلوم نيست چه وقت است، ممكن است وقت خيلي تنگ باشد و فرصت از دست برود. انسان نميداند چه وقت كوس رحيل ميزنند كه بايد ناچار كوچ كند. اين طول امل كه من و تو داريم كه از حبّ نفس و مكايد شيطان و شاهكارهاي آن ملعون است به طوري ما را از توجه به عالم آخرت باز داشته كه در فكر هيچ كار نيفتيم. و اگر مخاطرات سير و موانع حركت داشته باشيم، در صدد اصلاح آن به توبه و انابه و رجوع به حق برنياييم و هيچ در صدد جمع زاد و راحله نباشيم، ناگاه اجل موعود در رسد و ما را بي زاد و راحله و بي تهيه سفر ببرد: نه عمل صالحي داريم و نه علم نافعي و مؤنه (مایحتاج) آن عالم روي اين دو مطلب چرخ ميزند، و ما هيچيك را تهيه نكرديم. اگر عملي هم كرده باشيم، خالص و بي غل و غش نبوده، بلكه با هزاران موانع قبول به جا آورديم. و اگر علمي تحصيل نموديم، علم بيحاصل و نتيجه بوده كه خود يا لغو و باطل است و يا از موانع بزرگ راه آخرت است. اگر اين علم و عمل ما نافع بود، در ما كه سالهاي سال است دنبال آن هستيم بايد تأثير واضحي كرده باشد و در اخلاق و اطوار ما تفاوتي حاصل شده باشد. چه شده است كه علم و عمل چهل پنجاه ساله ما در قلوب ما اثر ضد بخشيده و دلهاي ما را از سنگ خارا سخت‏تر كرده؟ از نماز كه معراج مؤمنان است ما را چه حاصل شده؟ كو آن خوف و خشيتي كه لازم علم است؟ اگر خداي نخواسته با اين حال كه هستيم ما را كوچ دهند، خسارتهاي بزرگي و حسرتهاي بسياري در پيش داريم كه زايل شدني نيست.پس، نسيان آخرت از اموري است كه اگر ولي اللّه اعظم، امير المؤمنين، سلام اللّه عليه، بر ما بترسد از آن و از موجب آن، كه طول امل است، حق است، زيرا كه او مي‏داند اين چه سفر پر خطري است. و انساني كه بايد آني راحتي نداشته باشد و در هر حال مشغول جمع زاد و راحله باشد و دقيقه‏اي ننشيند، اگر نسيان كرد آن عالم را و به خواب رفت و نفهميد كه چنين عالمي هم هست و چنين سيري هم در پيش است، چه به سر او خواهد آمد و به چه بدبختيهايي خواهد گرفتار شد. خوب است قدري در حال آن حضرت و حضرت رسول اكرم، صلّي اللّه عليه و آله كه اشرف خليقه و معصوم از خطا و نسيان و لغزش و طغيان هستند، تفكر كنيم و بفهميم كه ما در چه حال هستيم و آنها در چه حال بودند. علم آنها به بزرگي سفر و خطر آن، از آنها راحت را سلب كرده و جهل ما نسيان در ما ايجاد كرده. حضرت ختمي مرتبت به قدري رياضت كشيد و قيام در مقابل حق كرد كه قدمهاي مباركش ورم كرد و از طرف ذات مقدّس حق جلّ جلاله آيه نازل شد: طه‏ ما أَنْزَلْنا عَلَيْكَ القُرْآنَ لِتَشْقي‏ و جناب امير المؤمنين عليه السلام كه حالات و عبادات و خوفش از حق تعالي معلوم است. پس بدان كه سفر خيلي پر خطر است و اين نسيان و فراموشي كه در ما است از مكايد نفس و شيطان است و اين اميدها و آمال طولاني و دراز از دامهاي بزرگ ابليس و از مكايد نفس است. پس از اين خواب برخيز و تيقظ و تنبه پيدا كن. بدان كه مسافري و داراي مقصدي. مقصد تو عالم ديگر است و تو را از اين عالم خواهي نخواهي مي‏برند. اگر تهيه سفر و زاد و راحله آن را ديدي، در اين سفر درمانده نشوي و در اين سير بيچاره نشوي و الا فقير و بيچاره و بينوا گردي و خواهي رفت به سوي شقاوتي كه سعادت ندارد، ذلتي كه عزت ندارد، فقري كه غنا دنبالش نيست، عذابي كه راحت ندارد، آتشي كه خاموشي پيدا نكند، فشاري كه بر طرف شدن ندارد، حزن و اندوهي كه خوشحالي در پي آن نيست، حسرت و ندامتي كه آخر ندارد.اي عزيز ببين مولا در دعاي كميل در مناجات با خداي تعالي چه عرض مي‏كند: أنت تعلم ضعفي عن قليل من بلاء الدّنيا و عقوباتها. تا آنكه مي‏گويد: و هذا ما لا تقوم له السّموات و الأرض. اين چه عذابي است كه آسمانها و زمين طاقت آن را ندارند و براي تو تهيه شده و باز تنبه نداري و روز بروز در نسيان و غفلت و خوابت افزوده ميشود.هان اي دل غافل! از خواب برخيز و مهياي سفر آخرت شو فقد نودي بالرّحيل. صداي رحيل و بانگ كوچ بلند است. عمال حضرت عزرائيل در كارند و تو را در هر آن به سوي عالم آخرت سوق مي‏دهند و باز غافل و ناداني.اللّهمّ إنّي أسألك التّجافي عن دار الغرور، و الإنابة إلي دار السّرور و الإستعداد للموت قبل حلول الفوت.پایان بیان امام خمینی رحمة الله علیهیاد مرگ و معاد چنان که در آینده بیشتر روشن خواهد شد از بزرگترین گنجها است که انسان با این ثروت بزرگ به بالاترین ثروت عالم هستی دست می یابد. میگویند ملا حسین قلی همدانی رحمة الله علیه که تمام شاگردانش بدون استثناء به مقامات بالا رسیدند آنها را با یاد مرگ تربیت کرد. مهم این است که ما نسبت به یاد مرگ حس احتیاج داشته باشیم. احتیاجی که برای ما حیاتی است. اگر به همچنین حسی دست یابیم و درک کنیم که شیطان و نفس برای به زمین زدن ما و برای نرسیدن ما به قله های هستی تلاش میکنند ما مرگ را فراموش کنیم و اگر درک کنیم که ما قدرت کافی برای مقابله با شیطان و نفس نداریم آن وقت است که با حال اضطرار می رویم سراغ خداپس لازمه کسب این نعمت بزرگ این است که برویم درب خانه خدا و از خدا تقاضا کنیم این نعمت و این ثروت بزرگ را به ما ارزانی کند. امام زين­العابدين علیه السلام در مناجات خويش از حضرت پروردگار همین درخواست را داشته‌اند:«و انصب الموت بين ايدينا نصبا و لا تجعل ذكرنا له غِبّاً»[vi]«و (اي خدا) مرگ را در پيش روي ما محكم نصب كن و آنگونه آن را براي ما قرار مده كه روزي به يادش باشيم و روزي غافل از آن.»از خدا خواسته اند از این گنج بزرگ لحظه ای غافل نشوند و خدا مرگ را نصب العین ایشان قرار دهد.پس ما هم باید برویم درب خانه خدا و از حضرتش طلب کنیم نگذارد مبتلا به غفلت از مرگ شویم و آن را فراموش کنیم.نیز باید درب خانه اهل بیت علیهم السلام را بزنیم و متوسل به آن ذوات مقدسه شویم و عرض کنیم که شیطان و نفس کمر به نابودی ما بسته اند از طریق فراموشی مرگ و ما نمیتوانیم از خود دفاع کنیم در برابر این دو موجود بسیار قدرتمند مگر این که شما کرم کنید و نگذارید این گنجی که اصلاح تمام عیوب میکند را ما از دست بدهیم.این بیان بسیار زیبا و اثرگذار امیر کلام را تقدیمتان میکنم.اميرالمؤمنين علیه السلام فرموده ا‏ند:فَاتَّقُوا الله عِبَادَ الله وَ بَادِرُوا اجَالَكُمْ بِاعْمَالِكُمْاي بندگان خدا؛ تقواي الهي داشته باشيد و با اعمال نيك به استقبال مرگ برويد.وَ ابْتَاعُوا مَا يَبْقَي لَكُمْ بِمَا يَزُولُ عَنْكُمْو با چيزهاي فاني شدني، چيزهاي هميشگي و باقي بخريد.وَ تَرَحَّلُوا فَقَدْ جُدَّ بِكُمْو از دنيا كوچ كنيد كه براي كوچتان در تلاشند.وَ اسْتَعِدُّوا لِلْمَوْتِ فَقَدْ اَظَلَّكُمْو آماده‏‏ی مرگ باشيد كه بر شما سايه افكنده است.وَ كُونُوا قَوْماً صِيحَ بِهِمْ فَانْتَبَهُواو قومي باشيد كه بر سرشان فرياد زده شد و بيدار گشتند.وَ عَلِمُوا اَنَّ الدُّنْيَا لَيْسَتْ لَهُمْ بِدَارٍ فَاسْتَبْدَلُواو دانستند كه دنيا خانه‏‏ی آنها نيست. لذا آخرت را جايگزين آن كردند.فَاِنَّ الله سُبْحَانَهُ لَمْ يَخْلُقْكُمْ عَبَثابه درستي­كه خدای سبحان شما را بيهوده خلق نكرد.وَ لَمْ يَتْرُكْكُمْ سُدًيو به رفتارها و كردارهاي شما بي‏تفاوت نيست.وَ مَا بَيْنَ احَدِكُمْ وَ بَيْنَ الْجَنَّةِ اوِ النَّارِ الا الْمَوْتُ انْ يَنْزِلَ بِهِهيچ فاصله‏اي بين شما و بهشت يا جهنم نيست مگر مرگ كه به سراغتان مي‏آيد.وَ انَّ غَايَةً تَنْقُصُهَا اللَّحْظَةُ وَ تَهْدِمُهَا السَّاعَةُ لَجَدِيرَةٌ بِقِصَرِ الْمُدَّةِو مدت عمر كه "لحظه‏ها" از آن مي‏كاهند و "ساعتها" آن را نابود مي‏سازند، سزاوار است "كوتاه مدت" تلقي شود.وَ انَّ غَائِبا يَحْدُوهُ الْجَدِيدَانِ اللَّيْلُ وَ النَّهَارُ لَحَرِيٌّ بِسُرْعَةِ الاوْبَةِو آن غائبي(مرگ) كـه شب و روز او را بـه طرف انسان مي‏رانند، سزاوار است كه "با سرعت" خوانده شود.وَ انَّ قَادِما يَقْدُمُ بِالْفَوْزِ اوِ الشِّقْوَةِ لَمُسْتَحِقٌّ لافْضَلِ الْعُدَّةِو آن(مرگ) كه وارد بر انسان مي‏شود، يا با سعادت و خوشبختي براي انسان، يا با شقاوت و بدبختي براي او، بسيار بجا و رواست كه انسان خود را براي او به بهترين نحو آماده نمايد.فَتَزَوَّدُوا فِي الدُّنْيَا مِنَ الدُّنْيَا مَا تَحْرُزُونَ بِهِ انْفُسَكُمْ غَداپس در دنيا و از خود دنيا توشه‏اي برگيريد كه به سبب آن در فرداي قيامت، خود را حفظ كنيد.فَاتَّقَي عَبْدٌ رَبَّهُ نَصَحَ نَفْسَهُتوشه را آن عبد تهيه نمود كه تقواي الهي پيشه كرد و براي نفسش خيرخواهي نمودوَ قَدَّمَ تَوْبَتَهُ وَ غَلَبَ شَهْوَتَهُو توبه را پيش فرستاد و بر شهوتش غالب شد.فَانَّ اجَلَهُ مَسْتُورٌ عَنْهُچرا كه نمي‏داند اجلش كي سر مي‏رسدوَ امَلَهُ خَادِعٌ لَهُو آرزويش فريب دهنده استوَ الشَّيْطَانُ مُوَكَّلٌ بِهِ يُزَيِّنُ لَهُ الْمَعْصِيَةَ لِيَرْكَبَهَاو شيطان هم كه بر او گمارده شده تا معصيت را برايش زينت داده و او را به گناه آلوده نمايدوَ يُمَنِّيهِ التَّوْبَةَ لِيُسَوِّفَهَاو توبه را به تأخير بيندازد.اذَا هَجَمَتْ مَنِيَّتُهُ عَلَيْهِ اغْفَلَ مَا يَكُونُ عَنْهَاتا اين­كه هنگام هجوم مرگ، بيشتر­از هر چيز از مرگ غافل بوده باشد.فَيَا لَهَا حَسْرَةً عَلَي كُلِّ ذِي غَفْلَةٍ انْ يَكُونَ عُمُرُهُ عَلَيْهِ حُجَّةًواي كه چه حسرتي انسان غافل در آن هنگام دارد!چرا كه چگونگي گذراندن عمرش، حجتي بر عليه او گشتهوَ انْ تُؤَدِّيَهُ ايَّامُهُ الَي الشِّقْوَةِو روزهاي زندگي، او را به شقاوت رسانده استنَسْالُ الله سُبْحَانَهُ انْ يَجْعَلَنَا وَ ايَّاكُمْ مِمَّنْ لا تُبْطِرُهُ نِعْمَةٌاز خداوند سبحان مي‏خواهيم كه ما و شما را از جمله‏‏ی كساني قرار دهد كه هيچ نعمتي موجب سركشي آنها نمي‏شودوَ لاتُقَصِّرُ بِهِ عَنْ طَاعَةِ رَبِّهِ غَايَةٌو هيچ هدفي آنها را از اطاعت پروردگارشان باز نمي‏داردوَ لاتَحُلُّ بِهِ بَعْدَ الْمَوْتِ نَدَامَةٌ وَ لا كَابَةٌو بعد از مرگ پشيماني و بدحالي متوجه آنها نمي‏شود.1- ص ـ 262- وسائل الشيعه ج2 ص4363- بحار الانوار ج80 ص3511- نهج البلاغه خطبه ‏ی1882- در کتاب "بهترين موعظه ­ها" ادعيه و مناجات­هاي ائمّه‏ ی طاهرين علیهم السلام و مواعظ خداوند و ائمّه ‏ی طاهرين و علماء ربّاني در باره ‏ی مرگ و قيامت آمده است.1- صحيفه‏ ی سجاديه، دعاي چهلم