تاریخ همگرایی و واگرایی مذاهب اسلامی. پرونده اول

شیعه و سنی خارج از دایره حقانیت!شیعه حق است، یا سنی؟ کدام یک حقیقتا دچار انحراف شده اند؟سؤال های متداولی که همگی به مذاهب و مکاتب اسلامی از حیث حقانیت نگاه می کنند. یک نگاه که مکاتب را از دید یک ذهن کلامی نگاه می کند و هر یک را از حیث حقانیتشان بررسی میکند. اما آیا این تنها عینکی است که می توان بوسیله آن مکاتب را بررسی کرد؟ مسلماً خیر.شاید در عصر امروز، مکرراً اسم جهاد نکاح را در کنار اسم داعش شنیده باشیم. قطعاً صحت هم دارد. حق هست، یا باطل؟ نمی دانیم. لکن این اولین سؤالی است که هر کس از خود می پرسد. چرا؟ چون تنها با عینک حقانیت به این مسئله نگاه می کند، در حالی که اصلا نمی داند چند درصد از داعشی ها به این مطلب اهمیت می دهند و به آن عمل می کنند. و یا اصلا نمی داند این مسئله در چه شرایطی پدید آمده است و چه نوع افرادی از آن استفاده می کنند.آری طبق این نگرش مسائل از جهت ریشه تاریخی و خواستگاه اجتماعیشان مورد بررسی قرار می گیرند. اگر این نگرش نبود، ما هیچ گاه به سراغ منشأ پیدایش اختلافات میان مذاهب نمی رفتیم و هیچ گاه آن ها را آنطور که زندگی برشان گذشته است مورد بررسی قرار نمی دادیم. در این نگرش وقتی ما سخن از وحدت می آوریم، دیگر صحبت از جایز بودن، یا نبودن وحدت نمی کنیم، بلکه به سراغ تاریخچه همگرایی و واگرایی شیعه و سنی میرویم و وحدت را در آنجا بررسی می کنیم؛ شاید که آنان تصور خاصی از وحدت در صندقچه ذهنشان داشته باشند.سوء تفاهم تاریخی«شما شیعیان با علویه سوریه هم دست شدید تا ما را بکشید. تاریخ شیعه شاهد هم دستی شیعیان با کفار برای ضربه زدن به کیان اسلامی است».اینها سخنان یک اسلام گرای لبنانی درباره شیعیان حال حاضر ایران است. ظاهرا سخنان او، منشئی در پیشینه تاریخی او دارد و او صحبت از یک خیانت تاریخی می کند. اهل تسنن در حوزه سلفیه گویند که دو عالم شیعی با نام های خاجه نصیرالدین طوسی و علامه حلی، سال ها قبل با کفاری به نام مغل، هم دست شدند تا خلیفه مسلمین را از بین ببرند. سلفیه گویند این آن دو بودند که چگونگی حمله به بغداد را به مغل ها آموزش دادند. حتی زمانی که مسلمین سعی داشتند هلاکو خان، پادشاه مغلی را از تصمیمش باز بدارند و او را آگاه کنند که اگر خون خلیفه مسلمین ریخته شود، آسمان و زمین بهم می ریزد، این آن دو عالم بودند که پیشنهاد دادند طوری بکشیدش که خونش ریخته نشود.این همان پیشینه تاریخی است و از این رو است که آنان شیعیان را خائن می پندارند. اما آیا واقعا این چنین چیزی حقیقت دارد؟ برای پاسخ به این سؤال و رفع اتهام از شیعه، لازم است که که باز هم به تاریخچه این مسئله رجوع کنیم و موضوع را با دقت بررسی کنیم. البته ناگفته نماند که شناخت شبهه نیز خود یک نعمتی است که این نوع نگرش به ما داده است.علت بی نتیجه ماندن بسیاری از بحث هابسیاری از بحث ها بی نتیجه می مانند چون دو طرف در عین حالی که فکر میکنند دارند بر سر یک مسئله با هم بحث می کنند، اما در واقع هر کدام تعریف خودشان را دارند و موضوع تنها از حیث لفظ در میانشان مشترک است. بر همین اساس ما نیز وقتیم می خواهیم در رابطه با تاریخ همگرایی و واگرایی مذاهب اسلامی صحبت کنیم، لازم است که یکبار تعریف درستی از هر یک از مذاهب اسلامی ارائه کنیم.شیعه اولین مذهبی است که باید ماهیتش روشن شود. برای شناخت از ماهیت شیعه، پاسخ به دو سؤال مهم است. یکی آنکه شیعه در عصر امروز شیعه به چه معنی است و این معنی از کی معنای اصطلاحی رایج شیعه شده است؟ و دوم آنکه پیدایش شیعه در تاریخ از کی و به چه شکل بوده است؟تشیع، فرقه یا مذهب؟فرق اینکه سئوال از خود مفهوم تشیع کنیم، یا بگوییم فرقه تشیع چیست؟ وقتی مذهب تشیع می گوییم، گویا داریم از یک قرائتی از اسلام پرده برمی داریم. قرائتی که تنها یک نوع نگرش خاص نسبت به اسلام است. اما وقتی سئوال از پیدایش فرقه ای به نام تشیع می کنیم، در واقع میخواهیم بدانیم این مذهب، این نگرش خاص نسبت به اسلام، کی و چطور تبدیل به یک ساختار و مکتب کامل شده است. وقتی به سراغ صحابه پیامبر اکرم ص می رویم، خانش های متفاوتی را می بینیم که یکی از آنها خانشی است که علی بن ابی طالب از اسلام ارائه می دهد. این تنها یک نگرش است که از همان ابتدا نیز وجوود داشته است. اما مطلب دیگر این است که این نگرش از چه زمانی تبدیل به یک ساختار و مکتب کامل شده است؟شیعه در کلام شیخ بزرگ قرن چهارممعنایی که امروز با شنیدن نام شیعه در ذهن جریان پیدا می کند، از سال ها قبل مدوّن و بر روی این لفظ مصطلح شده است. شیخ مفید، عالم بزرگ جهان تشیع در قرن چهارم شیعه را با تمامی خصوصیات ممیزی اش بیان کرده است.شیخ صفات شیعه را اینطور بیان می کند:1) قائل بودن به لزوم وجود یک امام در هر عصری2) قائل بودن به عصمت امامان (منظور از عصمت، مخالفت نکردن با رأی اجتهادی است)3) قائل بودن به منصوص بودن امام معصوم4) قائل بودن به بنی‌هاشمی بودن امام معصوم5) قائل به 12 تا بودن امامان، بعد از پیامبر اکرم صاین شیعه ای است که در عصر امروز با نام شیعه امامیه، یا شیعه اثنی عشری ازش یاد می شود. این تعریفی است که از قرن چهارم برای شیعه قرار گرفته است. اما به راستی آیا تمام کسانی که قبل از آن بوده اند نیز همین تعریف را از شیعه می کردند؟ آیا یاران با وفایی که در کنار اباعبدالله حسین ع شمشیر می زدند و تا شهادت پیش رفتند نیز همین تصویر را از شیعه داشتند؟ آیا آنها نیز امامشان را همچون ما در عصر امروز معصوم می دانستند و تبعیت از آن را واجب؟آیا میخواهیم همانطور که ما فکر میکنم وهابیت چیزی جز ساخته و پرداخته دست انگلیسی ها نیست، آنان نیز درباره ما همین فکر را بکنند؟شیعه از کی و چطور پدید آمد؟در رابطه با چگونگی شکل گیری مکتب تشیع، نظریه های متعددی هست که شمار برخی از آن ها از این قرار است:1) دو دسته افراد بر این باورند که شیعه را دستی از بیرون ایجاد کرده است:· دسته اول، کسانی هستند که معتقد اند مذهب شیعه را ایرانی ها بوجود آورده اند. آنان بر این باوراند که علت اصلی شکل گیری تشیع توسط ایرانیان، ایرانی بودن مادر امام سجاد ع، علاقه ایرانیان به امامان و دارا بودن فرهنگ پادشاهی موروثی می باشد. آنان معتقد اند بدلیل وجود این زمینه ها، ایرانی ها علاقه مند شدند تا مکتبی را مطابق با این اوصاف ایجاد کنند.· برخی دیگر همچون وهابیون، بر این باورند که شیعه را دست شخصی بیرونی به نام عبد الله بن سبأ ایجاد کرده است. آنان از جمله ابن تیمیه بر این باوراند که این عبد الله بن سبأ یهودی بوده که موجب اتفاقات بسیاری من جمله کشته شدن عثمان و افضلیت علی ع شده است.2) نظریه دوم این است که یک تطور سیاسی ای موجب پیدایش این مذهب شده است. قائلین بر این نظریه، بر این باورند که شروع اختلاف شیعه و سنی با یک مسئله سیاسی بوده است و کم کم به مرور زمان بر مبنای این اختلاف سیاسی، اختلاف فکری-عقیدتی نیز پدید آمده است. یعنی اختلاف سیاسی در یک مسئله، موجب شده تا این دو گروه در سایر ابعاد زندگیشان نیز با هم اختلاف پیدا کنند و و در طول تاریخ و به مرور زمان دو مکتب در مقابل هم را بسازند.3) در نظریه سوم، قائلین باز هم دست به دامان تطور تاریخی می شوند، لکن با این تفاوت که اینبار شروع این تطور را عقیدتی می دانند. آنها معتقد اند که در ابتدا، اختلاف تنها یک اختلاف عقیدتی کوچکی بوده که به مرور زمان کم کم این اختلاف بزرگ و بزرگ تر شده، تا جاییی که به تفاوت دو مکتب کامل در تمامی ابعاد رسیده است. نظریه علمای ابرار نیز بر پایه همین تطور قرار گرفته است. طبق این نظریه امامان از ابتدا در میان مردم بوده اند و بعنوان یکسری آدم خوب و نیکوکار شناخته می شدند، لکن به مرور زمان قلو هایی نسبت به آنان صورت گرفته و امروزه ویژگی هایی همچون عصمت و علم لدنی را برای آن ها در اذهان پدید آورده است.4) در نظریه چهارم آمده است که شیعه از زمان پیامبر اکرم ص دارای یک ریشه فکری منحصر به فرد خودش بوده و این ریشه در طول 200 سال زندگانی ائمه ع رشد کرده و تبدیل به یک منظومه کامل فکری تحت عنوان شیعه شده است.آنچه که شیعه عصر امروز از میان این نظرات انتخاب می کند و بر آن باور دارد، همین نظریه چهارم است.نقد این نظریه و پاسخ علامه عسکری را در اینجا بخوانیددر نقد سخن اول، باید گفت که این سخن که ایرانیان ایجاد کننده مذهبی به نام شیعه بودند عقلاً اشتباه است؛ زیرا لازمه این حرف این است که ایرانیان از ابتدای پیدایش تشیع در جهان شیعه و بوده باشند و زمانی پیدا نشود که شیعه بوده باشد و ایرانیان شیعه نباشند و این حرف به خوبی بوسیله تاریخ ایرانیان رد می شود.اما برای نقد سخن دوم، ما زحمتی را متحمل نمی شویم، چرا که علامه عسکری ره، این عالم بزرگ شیعه این سخن را به درستی نقد کرده است. علامه در نقد این نظر می فرمایند که چطور عبدالله بن سبأ می تواند بنیانگذار شیعه و این چنین فرد مؤثری در جهان تشیع باشد درحالی که به جز چند روایتی که همه ی آنها نیز به سیف بن عمر بر می گردد، روایتی در کتب شیعی در رابطه با او وجود نداشته باشد؟شیعه علی، شیعه عثمانتا به حال نام شیعه عثمان به گوشتان خورده است؟درست است که از زمان شیخ مفید به بعد، شیعه را با آن اوصافی که امروز از شیعه می دانیم می شناختند، لکن در سال های قبل از آن شیعه را به دو دسته تقسیم می کردند. شیعه علی، شیعه عثمان.از زمان حکومت امام علی ع به بعد، شیعیان دو گروه شدند. یک گروه اکثریت که آنها را شیعه عثمان می نامیدند، و یک گروه اقل که آن ها را شیعه علی ع می نامیدند. شیعیان عثمان، کسانی بودند که ابوبکر و عمر را به ترتیب بعنوان خلیفه اول و خلیفه دوم می دانستند. اما وقتی نوبت به خلیفه سوم می رسید، بجای عثمان، علی ع را خلیفه مسلمین می دانستند. آنان بر این باور بودند که عثمان یک خلیفه خیانت کار است. شیعیان علی ع نیز کسانی بودند که علی ع را امام اول و جانشین و خلف مستقیم پیامبر اکرم ص می دانستند.