شرکت‌های مسئول، جامعه پایدار

محمد فاضلی – عضو هیئت علمی دانشگاه شهید بهشتیشرکت کاریبوکافی بعد از استارباکس، بزرگ‌ترین قهوه‌فروشی در آمریکاست. چَد ترویک مدیر منابع‌یابی قهوه در این شرکت، کاری کرده است که صد درصد قهوه مصرفی این شرکت از مزارع مورد تأیید رِین‌فارِست اَلاینس (اتحادی برای حفظ جنگل‌های بارانی) تهیه می‌شود. کاریبوکافی خود را در قبال وضع محیط‌زیستی تولید قهوه و شرایط کاری کارگران تولیدکننده قهوه مسئول می‌داند. رِین‌فارِست اَلاینس با دادن مجوز برچسب «مورد تأیید رِین‌فارِست اَلاینس» و مهر «قورباغه سبز» روی محصولات و ترکیباتی که در مزارع تأییدشده تولید می‌شوند، به مصرف‌کنندگان کمک می‌کند تا محصولات پایدار را شناسایی کنند و تولیدکنندگان نیز در مسیر پایداری حرکت کنند. آن‌چه شرکت کاریبوکافی انجام می‌دهد، بخشی از آن چیزی است که در جهان امروز با عنوان «مسئولیت اجتماعی شرکتی» (Corporate Social Responsibility - CSR) خوانده می‌شود و عبارت خلاصه‌شده برای آن در فارسی هم می‌تواند «ماش» باشد. «مسئولیت اجتماعی شرکتی» (ماش) خیلی خلاصه عبارت است از: مسئولیت‌پذیری شرکت‌ها در قبال تأثیرات محیط‌زیستی و اجتماعی که بر جهان باقی می‌گذارند. شرکتی مثل مک‌دونالد غذای میلیون‌ها انسان را هر روز تأمین می‌کند. هر تصمیم این شرکت درباره ترکیب غذایی‌اش بر سلامت انسان‌ها مؤثر است. هر تصمیم شرکت‌ها درباره مواد اولیه محصولات‌شان یا شیوه تأمین آن‌ها بر محیط‌زیست نیز اثرگذار است. تقاضا برای مسئولیت‌پذیر شدن شرکت‌ها در قبال تولیدات‌شان – برای مثال، پاسخ‌گو شدن ایران‌خودرو و سایپا در قبال خودروهایی که به ملت ایران تحویل می‌دهند – در دو سه دهه گذشته بسیار زیاد شده است. شرکت‌ها به دلایل مختلف از جمله نگرانی برای شهرت برندشان، ملاحظات اخلاقی یا فشار گروه‌های ذینفع تمایل دارند «مسئولیت اجتماعی شرکتی» را در کارشان جدی بگیرند. کتاب «مسئولیت اجتماعی شرکتی» نوشته اسبن رابک پدروسن که فاطمه دانشور، تایماز سیدمصطفایی و مریم رفیعی آن‌را به فارسی ترجمه کرده‌اند و در سال 1396 نشر ایران‌بان آن‌را منتشر کرده است، در میان همه آثاری که من درباره «مسئولیت اجتماعی شرکتی» دیده‌ام، بهترین اثر برای تشریح ابعاد مختلف «ماش» است. کتاب در ده فصل، چرایی ظهور ماش در دنیای امروز، رابطه آن با رهبری (Leadership) و مدیریت (Management)، مدیریت منابع انسانی شرکت و ماش، و نسبت‌های بین ماش با نوآوری، فعالیت‌های خیریه‌ای شرکت‌ها، زنجیره تأمین، تقاضاهای اجتماعی برای ماش، و رابطه اخلاق و ماش را تشریح می‌کند. کتاب مملو از مثال‌هایی درباره «مسئولیت اجتماعی شرکتی» است. مسئولیت اجتماعی شرکتی در جهان امروز هر چه بیشتر ضروری می‌شود و روندها نشان می‌دهد، استانداردهای جهانی برای آن نیز تدوین شده و بیشتر نیز خواهد شد. شرکت‌ها در ایران نیز مجبور خواهند شد مسئولیت‌پذیری بیشتری داشته باشند. این کتاب برای علاقمندان به این مبحث بسیار مفید است. متن را با دو نکته مهم که در این کتاب خیلی خوب تشریح شده است پایان می‌دهم. تفاوت مدیریت و رهبری چیست؟ مدیریت، بسیج منابع، هماهنگ‌سازی، نظارت کردن و پیش بردن انجام کاری است که «راه‌حل انجام آن شناخته‌شده و موجود است.» اما رهبری، پرسیدن سؤالات مهم برای ساختن و رسیدن به راه‌حل مسأله‌ای است که «راه‌حل شناخته‌شده‌ای برای آن وجود ندارد.» اهمیت رهبری در همین تمایز مهم اما ظریف نهفته است. پذیرش مسئولیت اجتماعی شرکتی به معنای کار خیریه کردن یا کمک‌های هزینه‌بردار به ذی‌نفعان یا جامعه میزبان کردن نیست. پذیرش مسئولیت اجتماعی گاه به معنای نوآوری برای ارائه محصولاتی است که اگرچه تأثیرات مخرب کمتری بر محیط‌زیست باقی می‌گذارند و فواید اجتماعی‌شان بیشتر است، اما برای شرکت نیز سودآور هستند. اگر شرکت‌ها محصولاتی با مصرف کمتر مواد اولیه ارائه کنند، در قبال محیط‌زیست مسئول بوده‌اند اما هم‌زمان هزینه تولید را کاهش داده و سودشان را افزوده‌اند. بنابراین، مسئولیت اجتماعی شرکتی، تأسیس خیریه نیست. فعالان اقتصادی و استراتژیست‌هایی با قدرت رهبری قادرند مسئولیت اجتماعی شرکتی را به اقدامی راهبردی برای بهتر کردن وضعیت شرکت‌ها، بهبود برند، زندگی شرکتی اخلاقی‌تر و ساختن دنیای اجتماعی و محیط‌زیستی بهتر تبدیل کنند. خواندن این کتاب به همه فعالان اقتصادی کسب‌وکارها، صاحبان شرکت‌ها، مدیران برنامه‌ریزی راهبردی شرکت‌ها و فعالانی که مایل‌اند سهمی در ساختن دنیایی اخلاقی‌تر و پایدارتر داشته باشند توصیه می‌شود. ما نیز در ایران به فشار اجتماعی برای مسئول ساختن شرکت‌ها در قبال تأثیرات‌شان بر جامعه ایرانی، سخت نیازمندیم. شما می‌توانید شبکه توسعه را در تلگرام نیز دنبال کنید.@I_D_Network