«نبرد میان عقل و جهل»

ضیافت شبانه الهی برپاست. دو روزی مهمان این ضیافت هستیم. خداوند در این جهان، مجلس بزم را با ریسمان ستاره‌ها زینت بخشیده و با هلال ماه قطرهای از نور حقانیت را جلوه‌گر کرده است. در ثانیه‌های نخستین بود که همه مسحور جمال و جلال این ضیافت شدند؛ جمال و جلالی که پشت سر آن سراسر سیاهی بود!آن‌ها مسحور چه چیزی شده بودند؟ مگر سایه‌هایی که به دور نور طواف می‌کنند صفت زیبایی و اقتدار هم دارند؟ نور، حق است! جماعت سایه‌ها را می‌پرستند؟!حقیقت اقیانوس نوری است که خود از شمس بیکران الهی نشأت می‌گیرد و نمی‌توان در ضیافت دنیا آن را پیدا کرد بلکه باید با پس زدن سایه‌ها آن را در آغوش گرفت. با پذیرفتن حق و تلاش برای دستیابی به آن قلب‌مان نور را دریافت می‌کند و با توکل بر خداوند و وکیل قرار دادن او در همه امور، آرامش را مهمان خود می‌کند.کسی که در اتاقک قلبش دریچه‌ای از نور تابیده شود ترس از سایه‌ها نخواهد داشت و نطفۀ امید در تمام کارهایش رشد خواهد کرد و در عمل هم تابع تمام دستورات الهی خواهد بود؛ زیرا می‌داند هرچه که خداوند فرمان داده به نفع اوست و برای کمال و تربیت روحش لازم است.امّا چگونه می‌شود که حقیقت انکار می‌شود و ما از خداوند دور می‌شویم؟در این دنیا ما تنها آنچه را که می‌بینیم باور می‌کنیم و همه چیز را تنها با ظرفیت دنیایی عقلمان می‌سنجیم؛ اینگونه است که ماه و ستاره‌هارا منبع نور می‌دانیم! با این دیدِ عینی است که عالمِ معنا برایمان مفهومی نخواهد داشت و چون آن را درک نمی‌کنیم انکارش می‌کنیم؛ اما حقایق با نادیده گرفته شدن از هستی از بین نمی‌روند و نادیده گرفتن آن فقط ما را از خدا و فطرت‌مان دور می‌کند! در جایی دیگر هم هست که ما توانایی خداوند را با توانایی خودمان مقایسه می‌کنیم و در مشکلات از این ناامید هستیم که کسی نیست آن را رفع کند یا اگر کسی به واسطۀ خداوند گرۀ مشکلات‌مان را باز کند از آن فرد تشکر می‌کنیم!؛ این خودبینی و خودرأیی ماست که ما را از حقایق دور کرده و چون دور است آن را درک نمی‌کنیم... .نفس ما تمام تلاشش را می‌کند که آنچه را که دوست دارد بدست آورد و با عقل‌مان،که مخالفت‌های زیادی با نفس دارد، سر دشمنی دارد. در این رزم، قلب، میدان این جنگ است و هرکدام که پیروز شود می‌تواند قلب را تسلط کند. با تسلط قلب انقلابی در ما شکل می‌گیرد که آرمانهای هر کدام متفاوت است؛ رهبر اگر نفس باشد و سایه‌ها و جهل را بپذیرد، در همان راستا ما را تربیت می‌کند و تنها نگاهش به مسائل زودگذر مادی خواهد بود؛ اما اگر در این انقلاب رهبر، عقل باشد و نور و حقانیت را بپذیرد، طوری ما را تربیت خواهد کرد که هم جهان مادی و هم جهان معنوی برای ما ارزشمند خواهند بود و هم موجب می‌شود که ما در هر شرایطی که ناراحت هستیم و یا خوشحال هستیم از خداوند راضی باشیم و در مقابل آن برای رضایت خداوند تلاش کنیم. این‌گونه می‌شود که ما دچار بحران نمی‌شویم و همواره در زندگی‌مان امید داریم.مهمان با ایمان در این دنیا ،که عقل آن را رهبری می‌کند، این سخن از امام صادق را باور کرده که «الـرغبة فـى الـدنیـا تـورث الغم و الحزن والزهـد فـى الدنیا راحة القلب و البـدن: رغبت و تمایل به دنیا مایۀ غم و اندوه، و زهد و بـى میلى به دنیا سبب راحتىِ قلب و بدن است.» و این‌گونه است که جهان برایش جور دیگری تعبیر می‌شود... .فرد با ایمانی که در نبرد بین عقل و نفسش عقل را انتخاب کند و فرماندۀ سربازان عقل شود و همواره عملش، گفتارش، اخلاقش و ... حقیقت را بیان کند، مقتدر می‌شود. این اقتدار هم خود حقیقتی است که تنها خداوند به افراد با ایمان می‌دهد؛ حقیقتی که خود شامل حقایقی دیگر است؛ «الف» در واژۀ اقتدار بیانگر «ایمان» و اخلاص» است.ما انسان‌ها با باورهایمان زندگی می‌کنیم و با باورهایمان ارزش‌هایمان را مشخص می‌کنیم. ایمان، باوری قلبی است که در عمق جان‌مان نهادینه شده است. ایمان به خداوند یعنی ما از ته قلب‌مان باور داریم که او وجود دارد و ناظر بر اعمال و رفتار ماست؛ این باور قلبی موجب می‌شود ارزش‌هایمان رنگ و بوی خدا بگیرد و در این مرحله است که ما می‌توانیم راه اخلاص را پیش بگیریم!اخلاص یعنی پاک شدن از زشتی‌ها و گناهان. در معنای دیگر آنکه ما اگر بخواهیم ایمان‌مان را در عمل اثبات کنیم، با اخلاص در کارهایمان می‌توانیم این کار را انجام دهیم. حاصل سخن آنکه مومن در ابتدا باید به اینکه خداوند و خط مشی و روش تربیت او حق است باور داشته باشد تا بتواند در موازات با این باور تلاش کند هم در عمل و هم در قلب خود اخلاص داشته باشد و ناپاکی‌ها را از شیشۀ دل خود بزداید و مراحل ابتدایی مقتدر شدن را پشت‌سر بگذارد. مومنی که مخلص باشد در هر کاری موفق خواهد شد.«قاف» در واژۀ اقتدار بیانگر «قدردانی» و «قناعت» است.مومن می‌داند که هر اتفاقی که برای او می‌افتد بر اساس حکمت الهی بوده و ربوبیت خداوند حق است؛ به همین دلیل همواره از مربی خود سپاس‌گذاری می‌کند و خود را تابع او می‌داند. او میداند که خداوند به او لطف کرده و در نتیجه او، هم گفتاری و هم در عمل سپاس‌گذار خداوند خواهد بود؛ درحالی که او خوب می‌داند هرچقدر شکر کند باز هم نمی‌تواند از عهده شکر همه نعمت‌ها برآیند!قناعت روشی عملی برای شاکر بودن است. مومنی که قانع باشد این را میداند که در زندگی‌اش هرچیزی که دارد و یا ندارد به‌خاطر لطف و رزاق بودن خداوند بوده و در نتیجه راضی به هر مقدار نعمتی است که خداوند به او داده است و سرآخر، رضایت مومن است که نشانۀای از شاکر بودن او را به تصویر می‌کشد.«ت» در واژۀ اقتدار بیانگر «توکل» و «تواضع» است.مومن در تمام عرصه‌های زندگی خود باید خداوند را وکیل خود قرار دهد و عدل خداوند را حق بداند و در عمل هم عادل باشد و با توکل بر خداوند در دلش بذر ناامیدی را نکارد.مومن زمانی که به لطف خداوند مقتدر می‌شود مانند غواصی در دریای معنا فقط زیبایی می‌بیند و دنیایی را که هر انسان معمولی درک نمی‌کند می‌یابد؛ اما در اینجا کار مومن سخت‌تر می‌شود... .ما انسان‌ها چون در این دنیا زندگی می‌کنیم و از عالم غیب خبر نداریم فکر می‌کنیم که اگر به جایی می‌رسیم یا پیشرفتی می‌کنیم حاصل تلاش و پشتکار خودمان بوده و در نتیجه نسبت به چیزی که داریم متکبر می‌شویم!در این دنیایی که ما حتی قطره‌ای هم نیستیم تکبر ما نشانۀ جهل ماست چرا؟ چون دلیل اصلی موفقیت ما خودمان نبوده‌ایم و با اراده خداوند بوده است که ما توانایی رسیدن به مقامی را داشته‌ایم و انگیزه رسیدن به آن را هم خداوند بوده است که در وجودمان نهادینه کرده است. ما مشکلی که داریم این است که تنها مسیر طی شده را می‌بینیم و عاملی را که موجب شده در این مسیر قرار بگیریم را نمی‌بینیم اگر ما از همان ابتدا و درتمام مسیر به این توجه کنیم که بدون اذن خداوند ما نمی‌توانیم حتی وجود داشته باشیم، چه رسد به این که مراحل کمال را طی کنیم، از جهالت‌مان شرمسار می‌شویم.برای جبران این جهل ما می‌بایست تواضع و فروتنی را پیشه خود قرار دهیم. از وظایف مومن آن است که در هر شرایطی متواضع باشد و برای دادن زکات علم و مال خود از هیچ تلاشی دریغ نکند... .با تواضع و توکل است که مومن می‌تواند هم رضایت خداوند و هم بندگان خداوند را جلب کند و سر آخر عاقبت به خیر شود.«دال» در واژۀ اقتدار بیانگر «دوستی با خداوند» و «دعا و درخواست از خداوند» است.مومن باید تمام تلاش خود را بکند که در زندگی رضایت خداوند را جلب کند و اگر زمانی از خداوند دور شد از رحمت خداوند ناامید نشود و توبه کند. این حدیث از مولی امیرالمومنین علی(ع) روح هر توبه‌کننده‌ای را تسکین می‌دهدکه فرمودند:«خوشا به حال آن کس که در نامۀ عملش در زیر هر گناه یک استغفار ثبت شده باشد.»۹دعاکردن اثبات نیازمندی ما در برابر حق تعالی و نیازمندی به یک رهبر آگاه است. خداوند بندهای را که قبول کند وجودش وابسته به وجودی بی‌نیاز است بسیار دوست دارد. «الله الصمد» بودن خداوند تنها با دعا می‌تواند در اعماق جان‌مان پذیرفته شود. «الف» دوم در واژۀ اقتدار بیانگر «امید» و «امانت‌داری» است. مومن این را میداند که اگر بر خداوند توکل کند خداوند به واسطۀ رحمت گسترده‌اش خیرها را بر او نازل می‌کند. او می‌داند آینده آن تباهی و پوچی نیست و هر عملی در این دنیا ، چه خیر باشد چه شر، به خودش باز خواهد گشت؛ در نتیجه به این امید پیدا میکند که تلاش‌هایش بی‌فایده نخواهد بود و امیدواری در قلبش ریشه میدواند. کسی که امید به رأفت خداوند داشته باشد جز خدا از کسی نخواهد ترسید و در میان جمع مقتدر خواهد شد.امانتداری از دیگر حقایقی است که مومن باید به آن پایبند باشد. امانتداری صرفا نگهداری از اموال دیگران نیست بلکه مومن باید از اعضای بدن خود، نعمت‌هایی که خداوند به او بخشیده مانند پدر و مادر و همسر خوب و... به‌درستی محافظت کند. مومن هیچگاه نباید برای خودش «منی» تعریف کند که بخواهد روی مواهب خداوند هم صفت مالکیت بدهد. همه این نعمت‌ها قرضی است که خداوند به همه بخشیده و اگر اراده کند به راحتی میتواند پسش بگیرد؛ ولی مومنی که عاقل باشد با امانتداری از این هدیه‌ها رضایت خداوند را جلب می‌کند.«ر» در واژۀ اقتدار بیانگر«رأفت و رحمت خداوند» و «راستی و راستگویی» است.۹مومن باید رحمت خداوند را حق بداند و مسبب اصلی تمام مشکلاتی که دچارش می‌شود را خودش بداند. انسان چون جلوه‌ای از عشق الهی است مهربانی در ذاتش نهادینه شده است که این خود نشانهای از رحمت خداوند است. جهان با عشق الهی برپاست و هر خشم و غضبی این عشق را منکر میشود. در عالم معنا خشم مفهومی جاهلانه دارد که مانند موریانه جان انسان را می‌خورد که تنها برای بهبود این زخمکاری محبت است که چاره‌ساز میشود.عشق و محبت عقل را کامل‌تر می‌کند؛ به سبب همین است که در آزمون نهایی دین، دینداری ما سنجیده نمی‌شود بلکه «محبت و مهربانی» ما به خداوند و مخلوقاتش هست که سنجیده می‌شود!دروغ و فریبکاری رفته رفته اعتمادها را از بین می‌برد و اگر در جامه‌ای فریبکاری زیاد شود، دوستی و مودت و بخشش نیز از بین می‌رود؛ زیرا هرکس به فکر سود و منفعت خود خواهد بود و کسی برای دوست خود و هم‌ میهن خود کار خیری نخواهد کرد. از طرفی کسی که ترس از دست دادن مقام و جایگاه و شخصیت اجتماعی‌اش را‌ داشته باشد به دورغگویی متوسل می‌شود که این رفتار جاهلانه تنها از آدمی که ضعیف باشد بر می‌آید... .انسان مومن و مقتدر برای گفتن حقیقت و راستی یک چیز، هیچگاه از هیچ کسی نمی‌ترسد؛ در نظر او عظمت خداوند تنها ترس را در دل می‌اندازد و همیشه او شجاعانه با توکل بر خدا حقیقت را می‌گوید.سر واژگان این حقایق در متنِ اقتدار مانند پنجه‌های یک دست به دور هم جمع شده‌اند و یَد قدرت روح(نماد اقتدار) را ساخته‌اند. زین پس در عمل هرآن کس که اقتدار داشته باشد حق با اوست وهر چیز غیر از این، شامل این که چه کسی حق دارد، اهمیت بسیار ناچیزی خواهد داشت؛ زیرا در این شهرِ نقاب‌ها فردی که مقتدر باشد و حق را بیان کند هیچ ابایی از برداشتن نقاب نخواهد داشت... .خداوند با کتاب دین راه حقانیت را به ما نشان داده است و در مکتب اسلام این مسیر را به کمال رسانیده است. در هر صفحه از این کتاب علاوه‌بر درسنامه‌های مفصل و کامل، آزمون‌های دشوار و سادهای هم وجود دارد که مکمل یکدیگر می‌شوند. ثمره بحث آنکه جان کلام در کالبد نثر، خواننده را سر ذوق نمی‌آورد در عالم معنا، جان‌کلام هیبتی نظم‌گونه دارد؛ باری، حاصل سخنم را با شعری از سعدی به پایان می‌رسانم؛ ستایش خداوند بخشنده را که موجود کرد از عدم بنده راکسی خسبد آسوده در زیر گِل که خسبند از او مردم آسوده دلبزرگی رساند به محتاج خیر که ترسد که محتاج گردد به غیرمشو تا توانی ز رحمت بَری که رحمت بَرَندَت، چو رحمت بریچو انعام کردی، مشو خودپرست که من سرورم، دیگران زیردستمِیِ صِرفِ وحدت کسی نوش کرد که دنیا و عقبی فراموش کرد کسی سیرت آدمی گوش کرد که اول سگ نفس خاموش کرداگر هوشمندی، به معنی گِرای که معنی بمانَد ز صورت به جای»(3)