مصاحبه مکتوب با دکتر سامان مقیمی

پیش از پاسخ به سوالات شما، ابتدا اجازه می‌خواهم چیزی را که در این مدت و در حول و حوش مطالبی که شما درباره‌ی آن سوال‌ پرسیده‌اید، کمی اندوهگینم کرده بگویم. تقریبا از اول این نیم‌سال شکل برگزاری کلاس‌ها و آموزش و دانشگاه به کل تغییر کرد. در این حدودا چهار ماه، شاید بیشتر از انگشتان یک دست ایمیل و مطلب به من نرسید که با این وضعیت، چگونه کلاس‌های بهتری برگزار کنیم، چگونه کیفیت را بالا نگه‌داریم، چه تغییراتی در شیوه‌ی آموزشی باید بدهیم و ... . حتی کمتر از این تعداد، شمار مطالبی بود که به این می‌پرداخت که وضع روحی روانی دانشجو چه می‌شود، وضع روحی روانی استاد چه می‌شود، کارمند چه می‌شود و ... اما به جرات می‌توانم بگویم شمار مطالبی که در مورد امتحان و نمره به دستم رسیده، چه از طرف استاد و چه از سمت دانشجو، اگر چهار رقمی نشده باشد، حتما سه رقمی پر و پیمانی است. با این ورودی، به نظرم می‌رسد به صورت عام بیشترین نگرانی جامعه‌ی دانشگاه، اصولا در مورد امتحان و نمره است. به عبارتی دانشگاه را بر پا کرده‌ایم که عده‌ای امتحان بدهند و نمره بگیرند. می‌دانم کمی دارم غلو می‌کنم ولی به هر حال این همه پررنگ بودن این مطلب نسبت به مسایل دیگر، از دید اکثر افراد جامعه‌ی دانشگاه برایم ناراحت کننده است. اما بعد، در مورد پرسش‌های شما که البته این‌ها هم در همین زمینه هستند و دوست داشتم حساسیت روی چیز دیگری بود و با پرسش‌های دیگری مواجه می‌شدم: ۱- بنظر شما تاثیر تعهدنامه‌ی عدم تقلب در رعایت اخلاق بیشتر است یا تنزل جایگاه عهد بستن؟ آیا اینکه تنها دانشجویان تعهد بدهند و به استادان توصیه نامه فرستاده شود، کفایت میکند؟ پرسش اول شما را بیشتر از یک جامعه‌شناس باید پرسید. بنابراین آنچه در ادامه ‌می‌آید صرفا نظری شخصی است که غیر تخصصی‌ است و فکر می‌کنم مثلا تصمیم‌گیری بر اساس آن درست نیست. به طور عمومی ما بار‌ها با چنین «تعهد‌نامه‌هایی» روبرو هستیم. وقتی نرم‌افزاری را می‌خواهیم نصب کنیم یا از امکانات سایتی می‌خواهیم استفاده ‌کنیم، چیزی را به نوعی امضا می‌کنیم که در استفاده از این نرم‌افزار یا امکانات، چنین خطی مشی‌هایی را رعایت می‌کنیم. حتی در ورود به دانشگاه و ثبت‌نام هم، تعهد‌نامه‌ای مشابه امضا کرده‌ایم. به نظرم صرف وجود تعهد‌نامه و امضا، ممکن است به هیچ کدام از نتیجه‌هایی که شما شمرده‌اید منجر نشود. در مورد این تعهد‌نامه‌ی خاص، احتمالا چون بار اول است که گرفته می‌شود و سابقه‌ای نداشته، حساسیت ایجاد شده، وگرنه اگر کلا از سالیان دور رسم بود که هر نیم‌سال تعهد‌نامه گرفته شود، الان همه، احتمالا بدون این که چندان توجهی هم به محتوا بکنند، امضا کرده بودند و کسی هم آن را جدی نمی‌گرفت. خاطرم هست که در دانشگاه کمبریج، پس از به پایان رسیدن یک ترم، تعهدنامه‌ای از دانشجویان گرفته می‌شد که در خلال این ترم، حد‌اکثر سه روز از شهر کمبریج دور بوده‌اند و همه امضا می‌کردند و همه هم می‌دانستند که این رسمی قدیمی است و مال زمانی است که سفر بسیار سخت‌تر از امروز بوده.ولی هنوز به صورت یک سنت، این مراسم انجام می‌شد. برای همین است که فکر می‌کنم باید جامعه‌شناس در این زمینه نظر بدهد که واکنش جامعه نسبت به چنین قانونی که به یک‌باره گذاشته می‌شود چیست و پس از گذشت زمان، اثر این قانون چیست. پرسش شما بخش دیگری هم دارد که درباره‌ی تفاوت رویکرد با دانشجو و استاد است. می‌دانم که یکی از حس‌های بسیار گزنده احساس بی‌عدالتی است و همین مساله دانشجویان را دلخور و شاید عصبانی کرده است. این را به عنوان مساله‌ای انسانی می‌فهمم. ولی به نظرم این تعهد‌نامه را در کنار آن توصیه‌نامه گذاشتن کار چندان درستی نیست. تعهدنامه مربوط به موضوعی است که اجرایش قانونا لازم است. توصیه‌‌ای که شده، مربوط به چیزی است که اجرایش قانونا لازم نیست و در نظر گرفتن شرایط خاص این نیم‌سال است. به نظرم صورت سوال شما اشکال دارد. این تعهد‌نامه را باید مثلا در کنار تعهد‌نامه‌ای از استادان بگذارید که باید کلاس‌ها را به موقع ارایه کنند یا اگر مساله‌ی امتحان‌ها مهم است، در کنار تعهد‌نامه‌ای بگذارید که استاد باید حضور(احتمالا مجازی) در جلسه‌ی امتحان داشته باشد. ۲- با توجه به محدودیت‌های ایجاد شده توسط کرونا و تغییر شیوه‌ی آموزش، آیا شما تغییری در نوع ارزیابی دانشجویان در دروس خود اعمال کرده‌اید؟ منظور از تغییر نوع ارزیابی به این صورت است که مثلا زمانی استادی در امتحاناتش حل مسئله‌ی دانشجویان را می‌سنجد و ممکن است با تغییر نگاه، به جای آن میزان فهم دانشجویان را بسنجد. کمی بله. تعداد آزمونه‌هایی که سر کلاس می‌گرفتم و تعداد تمرین‌های کلاسی را افزایش داده‌ام. امتحان کتاب‌باز گرفته‌ام. قرار است کمی ترکیب نمره‌ای‌ای که اول نیم‌سال با دانشجویان نهایی کرده‌بودیم را بازنگری کنیم و از این دست کارها. توضیحی که در مورد سوال‌تان داده‌اید بحث خیلی گسترده‌ای می‌خواهد که فکر می‌کنم اصولا ربط مستقیمی به شرایط این نیم‌سال ندارد. این که چه چیز را می‌سنجیم نیاز به کار دقیق‌تری دارد و مساله‌ی پیچیده‌ای است. همچنین به درک‌مان از «فهمیدن» هم وابسته است. مثلا آیا می‌شود چیزی را فهمید ولی نتوان مساله‌ای از آن را حل کرد؟ یا می‌شود شخصی باشد که هر مساله‌ای را به او بدهند حل کند اما مطلب را نفهمیده باشد. چه چیزی از شخص ببینیم می‌گوییم مطلب را فهمیده؟ در کل به نظر من هر جوری که امتحان گرفته شود، به هر حال به توانایی‌ یا توانایی‌هایی سو گرفته است و توانایی‌های دیگری را کمتر در نظر می‌گیرد. این مساله در امتحان‌های حضوری هم وجود دارد. در طول کارم افرادی را دیده‌ام که کند هستند. یا جو امتحان حضوری، برایشان سنگین است. احتمالا این افراد در امتحان‌های حضوری کمتر نمره‌ می‌آوردند ولی شاید در بعضی از امتحان‌های این نیم‌سال که مثلا یک روز به طول می‌انجامد و در خانه هم هستند عملکرد بهتری داشته‌اند. برای این افراد، الان شرایط به عدالت نزدیک‌تر شده. خلاصه که اصلا سوال ساده‌ای نیست. ۳- آیا با تصمیم معاونت آموزشی برای ارزیابی نمره از ۰ تا ۲۰ موافق هستید؟ بنظر شما اعتبار دانشگاه اهمیت بیشتری دارد، یا رعایت عدالت آموزشی؟ این سوال شما باز هم به نظرم درست نیست. یعنی اولین سوال‌تان به دومی می‌تواند بی‌ربط باشد. می‌شود قائل به نمره بود و گفت که عدالت مهم است، می‌توان قاٍئل به نمره بود و گفت که اعتبار دانشگاه مهم است یا هر ترکیب دیگری که بخواهید. بنابراین جدا جدا به سوال‌های شما پاسخ می‌دهم. اول این که آیا با شیوه‌ی نمره‌ی بین صفر تا بیست موافقم یا نه. جوابم این است که چرا چنین چیزی مهم است؟! احتمالا از دیباچه‌ی اولم به این نتیجه رسیده باشید که چیز‌های دیگری برای من مهم‌ترند. اگر بخواهم صریح‌تر پرسش شما را پاسخ بدهم، باید بگویم که مثلا در شورای دانشکده من به گزینه‌ی صفر تا بیست رای ندادم. البته نه به این معنی که مخالفش بودم. ولی با گزینه‌ی مقابلش هم مشکلی نداشتم.اما سوال دوم: «آیا اعتبار دانشگاه مهم‌تر است یا رعایت عدالت آموزشی؟» به نظر سوالی فلسفی می‌آید، ولی قاعدتا دارید این سوال را در بافتار پرسش قبلی می‌پرسید. به نظرم در مقابل هم گذاشتن این دو عبارت درست نمی‌آید. مثلا اگر بپرسم « مثلا آیا جان یک انسان مهم‌تر است یا عدالت اقتصادی» چه جوابی می‌دهید؟ طبیعتا می‌پرسید چه ربطی به هم دارد. از دید من نمره‌ی رد یا قبول دادن نه عدالت را به صورت ذاتی به وجود می‌آورد و نه از بین می‌برد. چه بسا بشود استدلال کرد که نمره‌ی رد یا قبول عدالت را از بین می‌برد چون کسی که مقدار حد‌اقلی‌ای از درس بلد است را با کسی که بر تمام جزییات مطلب سوار است، یکسان می‌شمرد. با این اوصاف فکر کنم سوالتان از ریشه باید تغییر کند.۴- جدای از این شرایط ویژه، به نظر شما نیاز هست تا نوع ارزیابی در دانشگاه‌های ما تغییر کند یا همین شیوه نمره دهی عددی مناسب است؟ این سوال به نظرم بسیار سوال به‌جایی است. البته باز نه به این معنی که به جای صفر تا بیست، مثلا صفر تا صد بدهیم، یا یک تا چهار بدهیم یا ... . بیشتر این منظور نظر من است که چه چیزی را بسنجیم و با چه روشی بسنجیم. و البته این که به چه چیزی اعتبار بدهیم. بسیار جای کار دارد که ببینیم اگر تغییری در روش‌مان بدهیم، چه پیامدی دارد و آیا اصولا بهتر می‌شود یا بدتر. اصولا جامعه‌ی هدف‌مان (که عمدتا دانشجویان هستند) چه واکنشی به این تغییر می‌دهند. ممکن است تغییر به ذاته خوب باشد اما در عمل اتفاقی که می‌افتد شرایط را بهتر نمی‌کند. بنابراین نظر من این است که بله، جا برای تغییر وجود دارد اما باید آرام آرام، و با فکر این کار را انجام داد.