پاپ‌بودن یا نبودن، مسئله ‌این نیست

صاحب‌نظران حوزه‌ی موسیقی پیرامون پاپ چه می‌گویند؟ مهدی مومنی‌نیا‌/ دانشجوی مقطع کارشناسی ارشد رشته‌ی فلسفه‌ی دانشگاه شهید بهشتی «موسیقی حقیقتا پربار، تنها گونه‌ای از موسیقی که ما را تکان می‌دهد و ما حقیقتا قدرش را می‌دانیم، موسیقی‌ای خواهد بود که ما را به رویاها هدایت کند؛ موسیقی‌ای که عقل و تحلیل را از ذهن بزداید. ‌این خواست که اول بفهمیم و بعد احساس کنیم، درست نیست؛ هنر خرد برنمی‌تابد.»آلبرکامودر تعریف موسیقی آمده است: «هنری که از تنظیم و ترکیب صداها به وجود می‌آید و زیبایی آن برحسب تاثیری است که در ذهن و احساسات شنونده می‌گذارد». و همچنین: «موسیقی در درون انسان‌ها ریشه دارد و فرهنگ و تمدّن بشری بدون موسیقی ناقص است». لذّت و احساس خوشی برخاسته از شنیدن موسیقی با تاریخ بشری دوشادوش بوده و در همه ی جوامع وجود داشته است. بشر همواره به دلیل طبیعت لذت‌طلبش، به گونه‌های ویژه‌ای از موسیقی و اصوات، گرایش داشته و برای لذت بردن از ذات زیبای هنر، هیچ‌گاه دست از نوآوری برنداشته و هرگز در راه رسیدن به مفاهیم، خود را محکوم به یکنواختی نکرده است. پس با توجه به تعاریف موجود، ما موسیقی مبتذل نداریم اما چینش آرا و تناسخ مفاهیم- گاهی به صورت اهداف پروپاگاندیستی- در تبلور اندیشه، نقش مهمی‌ را ‌ایفا می‌کنند.به طور مشخص، موسیقی پاپ معمولاً به عنوان موسیقی‌ای تعریف می‌شود که به شکل تجاری تهیه شده که هدف از تولید آن، سود مالی است. بنا به تعریف سایمون فریت، منتقد موسیقی و جامعه‌شناس متخصص موسیقی مردم‌پسند، «موسیقی پاپ (Pop) بیش‌تر به عنوان یک صنعت شناخته می‌شود نه هنر». البته‌ این موسیقی را می‌توان در حیطه ی بازار،‌ ایدئولوژی، تولید و زیبایی‌شناسی هم معنا کرد. درواقع، پاپ طوری طراحی شده که برای همه جالب باشد و از هیچ جای خاصی نیامده و قرار هم نیست سلیقه خاصی را اعمال کند.از طرفی تاکید تئودور آدورنو بر لزوم ماهیت پیچیده و عمیق موسیقی پاپ در قرن بیستم اشاره دارد. او یكی از بهترین نمونه‌ها از افرادی است كه اعتقاد دارند موسیقی پاپ، موسیقی ساده‌انگارانه، و مملو از مكررات است و روندی ملال‌آور دارد. او دلیل ركود آن را تاثیرات مخرب تجاری و اكتفای صرف به ذوق عامه توصیف كرده است. اگرچه گرایش‌های ماركسیستی تا حدودی بر نظریات او سایه افكنده اما به ‌سهولت می‌توان ردپای نظریات آدورنو را در آثار بسیاری از نویسندگانی مشاهده كرد كه مشخصا ماركسیست نیستند. در دنیای تجاری، زمانی كه یك موسیقی پاپ بسیار شباهت به دیگری دارد ‌این نوع موسیقی نمی‌تواند به رسالت خطیر خویش جامه‌ی عمل بپوشاند و به‌ عنوان ابزاری اصیل و موثق عمل كند. در واقع معیارگزینی، بازتاب دیدگاه غم‌افزا، بی‌روح و ناپایدار سرمایه‌داری مدرن است و لذت و خوشی آنی حاصل از‌ این موسیقی، صرفا گریزگاهی ناامن برای فرار از‌ این مسائل سطحی است و می‌توان آن را عامل چشم‌پوشی برای عده‌ی گاهی کثیر جامعه دانست.آدورﻧﻮ ﻣﻮﺳﯿﻘﯽ اﺻﯿﻞ و ﻓﺎﺧﺮ را ﻣﻮﺳﯿﻘﯽ‌ ﻣﻨﺘﻘﺪ و ﺑﺎزﺗﺎﺑﯽ ﻣﻌﺮﻓﯽ ﻣﯽﮐﻨﺪ و ﻣﻌﺘﻘﺪ اﺳﺖ اﯾﻦ ﻧﻮع ﻣﻮﺳﯿﻘﯽ‌ ﺷﺨﺼﯿتی ﺳﻮﺑﮋﮐﺘﯿﻮ دارد و ﺑﺎ ﻣﻮﻗﻌﯿﺘﯽ ﮐﻪ در آن اﺳﺖ‌ با وضع ﺣﺎﺿﺮ ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ ﻣﯽورزد. آدورﻧﻮ ﻣﻮﺳﯿﻘﯽ‌ای‌ را ﺧﻮداﻧﺪﯾﺶ، واقعی و ﻫﻨﺮي ﻣﯽداﻧﺪ‌ که‌ در ﺟﺴت‌وﺠﻮي اﺳﺘﻘﻼل است و‌ ﺑﻪ ﺟﺎي اﯾﻨﮑﻪ ﺗﺴﻠﯿﻢ ﻓﺮاﯾﻨﺪﻫﺎي‌ اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ ﺷﻮد، ارﺗﺒﺎط ﻧﺰدﯾﮑﯽ ﺑﺎ ﻣﻔﻬﻮم آزادي و اصالت خویش دارد.در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﻣﻮﺳﯿﻘﯽ اﺻﯿﻞ و ﻓﺎﺧﺮ، آدورﻧﻮ ﻣﻮﺳﯿﻘﯽ ﻋﺎﻣﻪﭘﺴﻨﺪ را ﻏﯿﺮاﻧﺘﻘﺎدي و ﻏﯿﺮﺑﺎزﺗﺎﺑﯽ ﻣﻌﺮﻓﯽ ﻣﯽﮐﻨﺪ و‌ ﻣﻌﺘﻘﺪ اﺳﺖ اﯾﻦ ﻣﻮﺳﯿﻘﯽ ﺷﺨﺼﯿﺖ اﺑﮋﮐﺘﯿﻮ دارد. از اﯾﻦ ﺣﯿﺚ ﮐﻪ اﯾﻦ ﻧﻮع ﻣﻮﺳﯿﻘﯽ ﺗﻤﺎﯾﻼت ﻣﺸﺘﺮك ﺑﺎ ﺟﺎﻣﻌﻪ‌ی ﺧﻮدش دارد، بازتابﻫﺎي ﺟﺎﻣﻌﻪ را ﺑﻪ ﻃﻮر ﻏﯿﺮارادي انعکاس می‌دهد.آدورﻧﻮ ﻣﻮﺳﯿﻘﯽ‌ای را ﺧﻮداﻧﺪﯾﺶ واقعی و ﻫﻨﺮي ﻣﯽداﻧﺪ که در ﺟست‌وﺠﻮي اﺳﺘﻘﻼل است و ﺑﻪ ﺟﺎي اﯾﻨﮑﻪ ﺗﺴﻠﯿﻢ ﻓﺮاﯾﻨﺪﻫﺎي اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ ﺷﻮد، ارﺗﺒﺎط ﻧﺰدﯾﮑﯽ ﺑﺎ ﻣﻔﻬﻮم آزادي و اصالت خویش دارد. حمایت از موسیقی پاپریچارد شاسترمن از مدافعان موسیقی پاپ است. او تا‌كنون چندین مقاله به رشته تحریر درآورده كه در آن به ‌شدت با معیارهای ضد‌موسیقی پاپ به مخالفت پرداخته است و از دیدگاه فلسفی،‌ موسیقی پاپ را جالب‌توجه‌تر از آنچه مدرنیسم به تصویر كشیده می‌انگارد. شاسترمن با الهام از فلسفه عملی دیویی بیان می‌كند كه تقابل اجتماعی موسیقی پاپ و موسیقی متعالی یا هنری هیچ‌گونه ارتباطی به اختلاف دیدگاه‌‌های متفاوت زیبایی‌شناسی ندارد. البته که او هیچ تحلیلی از كلیات هنر پاپ یا موسیقی پاپ ارائه نداده است. با وجود این، شاسترمن بر نمونه‌های متعالی موسیقی پاپ تاكید دارد كه به ساختارهای زیبایی‌شناختی پیچیده و ارزشمندی دست یافته‌اند و بدین‌ طریق توانسته‌اند معیارهای هنری را تحت نفوذ خود درآورند. فلسفه‌ی عملی او در پاسخ به آدورنو ضدیت هنر مدرنیست با زندگی را نادرست می‌خواند و خواهان تكامل و بسط معیارهای زیبایی‌شناختی می‌شود تا بعد عملكردی هر فرم هنری را تحت پوشش خویش قرار دهد. در واقع طرح منحصربه‌فرد شاسترمن، پاسخ به اتهامی‌ بود كه موسیقی پاپ را كلیشه‌ای و قاصر از رسیدن به سطح یك موسیقی متعالی می‌دانست. او با مقاومت در برابر ارتباط سنتی میان قالب و التزام تفهم و تعقل عنوان می‌كند قالب‌های موسیقی بدون شك، ریشه در ریتم ارگان‌های بدن دارند و‌این شرایط اجتماعی است كه به آن‌ها معنا می‌بخشد. آن هنگام كه زبان و ریتم‌های موسیقی به یكدیگر پیوند می‌خورند، حس ریتمیك آمیخته ناشی از موسیقی و زبان خلاقانه، همانند یك موسیقی متعالی یا كلاسیك عمل می‌كند. مباحث مدلل در باب فلسفه‌ی موسیقی، در پیش داشتن راهی بس دراز است كه تا‌كنون متاثر از موسیقی كلاسیك بوده است؛ بنابراین نیاز است تا در تحلیل موسیقی پاپ ابزارهای ادراكی، بسط و گسترش یابد تا بتوان در‌ آینده‌ای نه‌چندان دور شاهد عبور از مرزهای ساخت و اجرای موسیقی بود تا فلسفه‌ی موسیقی جایگاه والای خویش را در فرهنگ موسیقی به ‌درستی بازشناسد. از‌این رو در یک نگاه منصفانه می‌توان دریافت که به طور کلی هر سبک و نگاهی که در پی آن مخاطبی باشد، قابل احترام است و نشانه ی عدم حیات آن نیست و نمی‌تواند منسوخ اعلام شود، اما کاملا واضح و بدیهی است که عموم جامعه هیچ وقت نواندیش و پیشرو نبوده و نیست و فقط ضمانت تاکید بر آزادی‌های فردی‌ این مسئله را‌ ایجاب می‌کند که ساده‌اندیشی جمعی، جمعی باقی بماند و جایگاه جامعه‌شناسانه افراد، تعلق خاطر به‌ گروه و یا عدد کثیر عقب‌ماندگی به خود نگیرد. روشن است که ﻣﻮﺳﯿﻘﯽ ﻋﺎﻣﻪﭘﺴﻨﺪ حال حاضر ما،‌ ﻃﻮري از پیش ﺑﺴﺘﻪﺑﻨﺪي ﺷﺪه اﺳﺖ که مخاطب و شنونده خود را از ﺧﻮداﻧﮕﯿﺨﺘﮕﯽ ﻣﺤﺮوم ﻣﯽﮐﻨﺪ و واﮐﻨﺶﻫﺎي‌ ﺷﺮﻃﯽ را به جای تفکر در باب حواس و تجسمات‌ ﺗﺮوﯾﺞ ﻣﯽدﻫﺪ و‌این همان مجسمه‌ی پروپاگاندای ملی و خنثی‌ مقدس یک کشور است.برای ورود به کانال پیام‌رسان تلگرام دوهفته‌نامه‌ی دانشجویی «داد» کلیک کنید.