جن‌های جنگل‌های هیرکانی

یک دهه‌ای به گمانم می‌گذرد، از آن‌باری که عمورستم را در گرگان دیده بودم. ارتباط فامیلی دوری بین‌مان بود، اما وصله‌پینه‌ی آدم‌ها به‌خون نیست. اصلاً آدمی دنبال هر دست‌مایه‌ی دیگری می‌گردد غیرِ خون. ماجرای مصاحبتِ من و عمورستم از جنگل‌های هیرکانی شروع شد، و زمانی هم بود که‌او به‌جنگل چارتکبیر زده بودُ یک‌پایش را هم درونِ هوای نمور و مه‌اندودش نمی‌گذاشت. مرا بگو، یک عمری گمان می‌کردم عمورستم جنگل‌بان است. قد و بالای بلندی هم نداشت. یعنی رستم هم انگاری بالابلند نبوده، بر و بازو اما داشته. رستمِ شاه‌نومه را می‌گویم، وگرنه عمورستمِ ما همین را هم نداشت. به‌چشمِ خریدار دورش می‌گشتی خب، الحق والانصاف یک سبیلِ کلفت داشت. یعنی اگر بگویم آن‌روز سرِ حرف کشید به این‌جا که: «خب عموجان بگو ببینم، با وجود یلی چون‌شما، کسی هم جرات داره به جنگل‌های گلستان چپ نگاه بکنه؟» پُر بیراه نگفته‌ام که قصّه رنگِ دیگری گرفت. که عمورستم میخ‌دوز شده ‌بود، که رنگ چشم‌هاش ماسیده بود. یک‌جوری که‌هم صدا از گلویش دربیاید و هم آن‌صدا را دوباره قورت بدهد، گفته بود: «درخت‌ها رو خودم قطع می‌کنم، با ارّه موتوری.» که حال و هوای من هم یک‌جوری شده بود. عمو شاید برای این‌که رستمِ دستان بماند، هی اطوار می‌آمد به توصیفِ زور و بازوی ارّه‌اش. که بلوط را این‌طور ارّه می‌کنند و سرخ‌دار را آن‌طور و زاویه‌ها را گفت که این‌طرفش را چه‌شکلی ارّه کنیم تا سرِ درخت کدام‌ور بیفتد... من هم رکاب داده بودم به حرف‌هاش، و همین‌طور به‌جای دهان و چشم‌هاش، بندبه‌بندِ بازوهای ریقّی‌اش را دنبال می‌کردم که هرآینه شباهتِ کمتری با یلِ شاه‌نومه می‌برد.آن روز گذشت، آن سال گذشت، یک دهه گذشت، و من باز امروز، خیلی اتفاقی شاید، همین‌جوری الکی، مثلاً عیددیدنی، عمورستم را توی باغچه‌ی‌ خانه‌ی‌ خودش در ییلاق دیدم. همان واسازی یلِ شاه‌نومه بود با سبیل‌های تمام‌سفیدُ چرمِ پوستِ صورتش بیشتر خط‌وخش افتاده بود. گفتم: «ها خان‌عمو بازنشست شدی به‌سلامتی؟» و تسخر زدم که: «یک جنگل درخت از شرِ ارّه‌موتوری‌ات خلاص شد.» گفت: «باباجان، تنه‌ی آن درخت‌ها که برای من نبود. کارفرما مجوزِ قطع می‌گرفت، من فقط کارگر بودم. به ما حقوق می‌دادن، ارّه می‌کردیم. اما هیچ‌کس توی جنگل جانِ سالم درنمی‌بره. همه جن‌زده میشن.» یک‌جورهایی دلم سوخت. بیشتر از سرخ‌دارها برای عمورستم. لحن را یک‌جوری ادا کرد که انگاری نوش‌داروی یلِ شاه‌نومه دیر رسیده بود، و شمایلی پیدا کرده بود که آدم نمی‌دانست آن بلوط‌ها و سرخ‌دارها سهراب‌اند یا خودِ عمورستم. نشسته بود پای چندتا گُل‌بته داشت هرس‌شان می‌کرد و آدم نمی‌دانست دست‌هاش از زورِ پیری به‌رعشه افتاده‌اند یا جن‌زدگی. برایش و برایم از سماورِ همّیشه‌جوش، دواستکانِ کمرباریک خونِ کبوتر ریختم که گفت: «شب و روز نداره، میان به بخوابم. یا توی بیداری خواب می‌بینم، فریاد می‌زنن.» گفتم: «اون‌روز، گرگان رو یادته؟ صدای ارّه رو که درمی‌آوردی خوش می‌خندیدی. چراغِ هیچ‌که تا صبح نمی‌سوزه.» یه‌جوری سرش را پایین انداخته بود که دل نمی‌کشید آزارش را ببیند، اما خودش انگاری جوری که چشم‌درچشم نشویم می‌خواست دردِدل بکند. می‌دیدم که تیزیِ تیغ‌های گُل‌بته‌ها همین‌طور مدام دست‌هاش را خراش می‌دهند و به روی خودش نمی‌آورد. بیشتر از این‌بود. من خوب توی جلد آدم‌ها می‌روم. داشت تیغ می‌انداخت، از عمد، که سوزشِ پوستش از قلبش بیشتر بشود، و می‌گفت: «درخت‌ها که می‌اُفتن صدای نعره‌ی آدمی‌زاد می‌دن. تو فکر می‌کنی درخت مَرده یا زن، اما وقتی صدای ارّه‌موتوری خاموش می‌شه و تنه‌ی بریده‌بریدهُ زخمی درخت تاب ایستادن نداره، اول مثل سربازِ تیرخورده نعره می‌کشه، کمی که کمر می‌خمونه صدای جیغ مادری که فرزندش زخمی شده بلند می‌شه. من این صدا رو هر روز بارها و بارها می‌شنیدم. جوان که هستی به خودت می‌بالی. دست به کمر می‌ایستی، پای راست رو می‌ذاری روی تنه‌ی قطور درخت و به افتخار تنِ سنگینی که کمرش رو به‌خاک مالوندی سیگاری آتش می‌زنی. اما این‌طورها نمی‌مونه عموجان. از جنگل بیرون رفته و نرفته، اجنّه میان سراغت.» دیدم رستمِ بازنشسته خیلی بُغ کرده، به شوخی گفتم: «حالا این جن‌هایی که دست از سرت برنمی‌دارن زن هستن یا مرد؟» سر تکان داد. باریکه‌ی خون روی انگشت اشاره‌اش خشک شده بود. گفت: «زنِ پسرمرده یا سربازِ تیرخورده، چه فرقی داره عموجان؟ گوش تیز کن، صدای جن‌ها هر روز بلندتر میشه. اولش گفتم شاید توی شهر که هستم این‌جوری به‌نظرم می‌رسه. شهر رو ول کردم اومدم ییلاق. گفتم این‌جا جز صدای مرغ و خروس و بلبل چیزی نیست، اما هرجا می‌رم اجنّه‌ی جنگل‌های هیرکانی با من میان. اولش گفتم توی خواب پیداشون می‌شه، خوابم رو کم می‌کنم، بعد دیدم موقع چای خوردن، حتی همین الان که دارم گُل‌هام رو هرس می‌کنم صدای نعره و جیغ جن‌ها بلند می‌شه.» بینابینِ حرف‌هاش هم گاهی خب‌خب گفتم و یکی‌دوباری هم به سهو جای عمورستم صداش کردم عموسهراب، و گفتم: «شما که خودت کشاورززاده‌ای، خوب بلدی درخت بکاری.» گفت: «دولت هرسال توی جنگل نهال می‌کاشت، اما درختِ جنگلی که مثل درختِ باغچه نیست. همه‌ی نهال‌ها خشک شدن. درختِ جنگل وحشیه، خودش باید زاد و ولد کنه.» و بعد گفت امیدوار است برای این‌همه گُلی که کاشته، اجنّه دست از سرش بردارند. آخرین جرعه‌ی چای را نوشیدیم و قصّه به آخر رسید. از عمورستمِ ما هم فقط یک زال مانده بود که نه شباهت به رستم می‌برد، نه سهراب.اسماعیل سالاری