استبداد علم

معرفی کتاب «استبداد علم»استبداد علم، پل فایرابند، مترجم محسن خادمیپُل فایرابِند (Paul Feyerabend) فیلسوفِ علمِ اتریشی تبارِ آمریکایی (1994-1924) در آثار علم­ شناختی خود، آراء و آثار جنجالی و تحریک ­آمیزِ بسیاری نگاشته است. آثاری چون «علیه روش» [1]، «وداع با عقل» [2]، «استبداد علم» [3] «علم در جامعۀ آزاد» [4] و مقالاتی چون «معرفت فاقد مبانی»[5]، «چگونه از جامعه در برابر علم دفاع کنیم؟» [6]، «نقش عقل در علم» [7] و... و آراءِ تحریک ­آمیزی چون «دانشمندان از هیچ­ کس کامیاب­ تر نیستند، آنها تنها جزئیات بیشتری می ­دانند» یا «دانشمندان فروشندگانِ آراء و ابزارند، آنها قاضیان صدق و کذب نیستند» یا «دانشمندانِ مدرن درست همچون سرگرم­ کنندگانِ باستان، افسانه ­پردازان، شاعرانِ دوره ­گرد و دلقکانِ درباری هستند» یا «علم، اسطورۀ امروز و اسطوره ­ها علم دیروزند» و مطالبی از این دست، کثیری از دانشمندان و حتی فیلسوفان را بر آن داشته است که وی با تخفیف علم و تحقیر عالمان، بر نَهج علم­ ستیزی گام نهاده است و باید به­ شدت با آراء و افکار او به مخالفت برخاست. نوشتن آثاری چون «بدترین دشمن علم» [12] یا «بدترین دشمن علم؟» [13] و یا انتساب القابی- نوعاً از طرف فیزیک­دانان- چون «فیلسوفِ ولگرد و بی ­ارزش»[14] یا «دلقکِ درباریِ فلسفۀ علم» [15] یا «مرد وحشیِ فلسفۀ علم» [16] و... همگی گویای این مدعاست که آثار و آراءِ فایرابند دست­ کم موهِم این توهّم بوده است. این امر نه تنها در جامعۀ دانشگاهی غرب، که حتی در میان دانشگاهیان ما نیز شایع و رایج شده است.اما باید دانست که فایرابند ضد علم و دستاوردهای آن نیست، بلکه او از علم و دستاوردهایش همواره در شگفت است. فایرابند در کتاب «وداع با عقل» می­ گوید «بی­ شک علم در فرهنگ ما نقش موثری ایفا کرده و من تأکید می­کنم که نمی ­توانیم بدون علوم کاری انجام دهیم. تأکید می­ کنم: نمی ­توانیم.» [17] فایرابند تنها بر ضد ایدئولوژی­ شدنِ علم قلم می­ زند. این نکته را خود به صراحت در کتاب معروفش «علیه روش» بیان کرده است که: «من مخالف علم نیستم... چرا که علم یکی از جالب ­ترین اختراعات ذهن بشر است. من مخالفِ ایدئولوژی­ هایی هستم که به نامِ علم، دست به کشتارِ فرهنگی می­ زنند.» «انتقاد من از علمِ مدرن این است که مانع آزادی اندیشه می ­شود.» این نکته را باید همواره در نظر داشت که فایرابند نه علم­ ستیز، نه تجدّدگریز ، نه سنّت­ گراست. او نمی­ خواهد علم یا معرفتِ علمی را کنار زند تا جا برای ایمان باز شود. او صرفاً می­ خواهد ’’علم را سرِ جایِ خویش بنشانَد‘‘ تا جا برای سایر سنت ­ها، و در صدر همه چیز، جا برای ’انسانیّت‘ باز شود. این همان چیزی است که وی عمدۀ فلسفه ­اش را به پای آن می ­ریزد.پل فایرابندپُل فایرابند در کتاب «استبداد علم»، عناصر اصلیِ فلسفۀ بالیده و جاافتادۀ خود را استادانه با داستان بسیار جذابی درآمیخته است: داستانِ ظهورِ عقل­ گرایی در یونان باستان که سرانجام به [تکوین و] تثبیتِ ’جهان­ بینیِ علمیِ‘ اسطوره ­ای منتهی شده است.استدلال فایرابند این است که برخی مفروضاتِ بسیار شایع و مبناییِ ’علوم تجربی‘ به­ کل کاذب ­اند، و عناصرِ اساسیِ ایدئولوژیِ علمی بر مبنای تعمیماتِ بسیار سطحی ­ای بنا شده است که سوءِفهم ­های مضحکی از ماهیّتِ حیات بشری به دنبال داشته است. او می­ گوید نظریه ­پردازی­ های علمی نه تنها مسائلِ مُبرمِ عصر ما، نظیر جنگ و فقر، را حل نکرده است، بلکه به­ جای مواجهه با امور جزئیِ واقعی که می ­تواند حیاتِ بشر را معنادار سازد، به تجلیل و تکریمِ کلّی ­بافی­ های فانی می­ پردازد.از آنجاکه عینی ­بودن و جهان­ شمول­ بودنِ علم بر تجرید و انتزاع­ گری مبتنی است، این امور به معنای دقیقِ کلمه تبعاتِ نامطلوبی به همراه خواهد داشت، چراکه انتزاع میان اندیشه ­ها و تجربه ­های ما شکاف می ­اندازد و سرانجام به زوالِ هر دو می ­انجامد. اصحابِ نظر، برغمِ اربابِ عمل، تمایل دارند که استبداد را از طریق مفاهیم خود تحمیل کنند و به دور از تجاربِ درونی ­ای که زندگی را معنادار می­ سازند، دست به تجرید و انتزاع بزنند. فایرابند استدلال می­ کند که تجربۀ عمَلی نسبت به هر نظریۀ محضی که تاکنون وجود داشته، برای نیل به واقعیت راهنمای بهتری است و تأکید می ­کند که هیچ استبدادی نیست که نتوان در مقابل آن ایستاد، حتی اگر با بهترین نیّاتِ ممکن اِعمال شود.«حملۀ فایرابند به ’استبدادِ‘ علم، حمله به خودِ علم نیست، بلکه حمله به ایدئولوژیِ علم و اظهاراتِ متافیزیکیِ فیلسوفان و نظریه ­پردازان است. فایرابند به نفعِ اهمیتِ اَشکالِ مختلفِ دانش (معرفت) که در امورِ عملیِ زندگیِ روزمرۀ ما تجسّم یافته است، دفاعِ شیوا و خلاقانه­ ای ترتیب می­ دهد.» (دیوید بلور، دانشگاه ادینبورا)«کتاب استبداد علم اثرِ تخصّصیِ فلسفی یا پژوهشیِ بی­ مزه ­ای نیست، بلکه اثری است از یک راویِ فیلسوف ­منش که در توصیفِ جایگاهِ اندیشه ­های موردِ بحثِ خود، به نقلِ روایتِ ’افسانه ­های پریان‘ می­ پردازد. فایرابند علم و فلسفه را از عرشِ انتزاع به فرشِ عُرف و تجربه می ­آورد و بدین طریق جان تازه ­ای به آنها می­ بخشد.» (هاوارد سَنکی، دانشگاه ملبورن)کتابِ برانگیزنده و سنّت­ شکنانۀ استبداد علم یکی از آخرین و بهترین کتاب­ های فایرابند است. تمام کسانی که به نقش ­آفرینیِ گذشته و حالِ علم در شکل­ دهیِ جهان مدرن علاقمندند، باید این کتاب را در مطالعه گیرند.این کتاب شامل چهار فصل (1. تعارض و تطابق؛ 2. عدم اتحاد علوم؛ 3. غنای طبیعت؛ 4. انسان­ زداییِ انسان) است که در سال 1397 ترجمه و در سال 1399 توسط نشر پگاه روزگار نو منتشر گردید. (http://rpub.ir/book023.html)سه کتاب دیگر فایرابند («علیه روش»، «علم در جامعۀ آزاد» و «اتلاف عمر») نیز در دست ترجمه است.-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------[1] . Against Method[2] . Farewell to Reason[3] . The Tyranny of Scienceالبته این عنوانی است که ویراستار اثر (اریک ابرهایم) بر آن نهاده است. عنوان اصلی آن «علم چیست، معرفت چیست» است.[4] . Science in a Free Society[5] . ‘knowledge without foundations" in Philosophical Papers, Vol3, pp50-78[6] . ‘How to defend society against science" in Philosophical Papers, Vol3, pp181-192[7] . ‘The role of reason in science" in Philosophical Papers, Vol2, pp147-162[8] . Feyerabend, AM, p2[9] . Feyerabend, 1980, p15[10] - Horgan, 1993, p37[11] - Feyerabend, 1999c, p60[12] -Horgan, J.,(1993)" Profile: Paul Karl Feyerabend: The Worst Enemy of Science'', Scientific Amarican.[13] - Preston, John ; Munévar, Gonzalo & Lamb, David (eds.) (2000). The Worst Enemy of Science?: Essays in Memory of Paul Feyerabend. Oxford University Press.[14] - See: Horgan, 1993, p36[15] - See: Sokal & Bricmont, 2003, p50[16] - See: Deltete, R. 2011, P. Feyerabend: The Tyranny of Science, Philosophy in Review XXXI, no. 4[17] - As an example see: Feyerabend, F.R, p31