گفت‌وگوی اخلاق نیکوماخوسِ ارسطو با انسان عصر سرمایه‌داری

باید محترمانه از ارسطو خواست از لابه‌لای متون کهنِ خود به پا خیزد و زمانهٔ نااصیلِ ما را با دقت مشاهده نماید تا در محکمه‌ای فلسفی از آموزه‌های خود و سنّت یونان در برابر بنیادهای مابعدالطبیعیِ اخلاقِ جهان سرمایه‌داری دفاع کند. چه ارسطو فضیلت (αρετή/virtue) را وضعیْ نازمانمند می‌دانست، فلذا احضار او و سخن گفتن با او پس از دوهزار و سیصد سال از میراثی که در فلسفهٔ عملی‌اش به جا گذاشته نمی‌تواند نوعیْ واپس گراییدن لحاظ شود؛ چه بسا در طی دفاعیات‌اش پی ببریم تفکّر نقّادِ او حتیٰ از خودِ ما انسان‌های امروزی نیز در مواجهه با مدرنیته و پروبلماتیک‌هایش کارکشته‌تر است.ارسطو در شاهکار جاودانه‌اش، اخلاق نیکوماخوس، می‌نویسد فضایل اخلاقی از مقولهٔ تصاحب/ملکه است که انسانِ شهرنشین با تربیت و تکرار، آنان را بدست می‌آورد. اینکه انسان با «تربیت» و «تکرار» به منش‌های راستین خو می‌گیرد نه با معرفتِ صرف به آنان، آشکارا گسستِ ارسطو از آموزهٔ اخلاقی سقراطی-افلاطونی را نشان می‌دهد. می‌دانیم ارسطو فضیلت را همواره حدّ وسط (μεσότης/ mesótēs) میانِ دو حدِ افراط و تفریط تصوّر می‌کرد؛ برای مثال شجاعت حدّ وسطِ بزدلی و تهوّر، یا خوش‌خلقی حدّ وسطِ تندخویی و برده‌واری و میانه‌روی هم حدّ وسطِ لذّت‌طلبی و دنیاگریزی.باور ارسطو به خیرمندیِ حدّ وسط به ما می‌گوید گسست او از استاد بزرگش، افلاطون، همواره با یک ادای دِینِ شاگرد به استاد توأم بوده است، ولو اینکه ارسطو خود به این امر معترف نباشد: افلاطون در محاورهٔ فیلبوس، نشان می‌دهد نامحدودیت به شرّ و عدم تعیّن می‌انجامند، و خیر آنجاست که حدّ و هارمونیْ میانِ دو سوی امر نامحدود حاکم شود. متافیزیکی که ارسطو آموزهٔ آمیختگی فرم-مادّه و فلسفهٔ عملی خود را به آن مدیون است. لذا فلسفهٔ افلاطون و ارسطو تلاشی‌ست برای یافتنِ متعلّقِ حقیقیِ اپیستمه و فرونسیس با نفیِ امر نامحدود و اعمال حدّ بر آن؛ چه در ساحت هستی‌شناسی یا چه در حکمت عملی.منطق انباشت سرمایه‌داری به نظامی از اخلاقیات منجر شده که دقیقاً نقیض آموزه‌های سرآمدان خِرَد یونانی -افلاطون و ارسطو- است. مارکس در کاپیتال می‌نویسد «صرف‌نظر از برخی محدودیت‌های کاملاً انعطاف‌پذیر، ماهیت مبادلهٔ کالا، خود هیچ نوع حدّی بر کار روزانه و نیز بر کار اضافی تحمیل نمی‌کند. سرمایه‌دار می‌کوشد کار روزانه را تا حدّ ممکن بیشتر کند و در صورت امکان، از یک روز کارْ دو روز کار درآورد». یکی از فصول متمایزکنندهٔ منطقِ انباشت و ارزش‌افزونیِ سرمایه‌داریْ از شیوه‌های پیشینِ تولید، نفی هرگونه حدّگذاری برای انباشت و کار اضافی است زیرا در شیوه‌های کهن تولید که «ارزش مصرفی و نه مبادلهٔ محصول غالب بود، کار اضافی توسط دایره‌ای کم‌وبیش تنگ از نیازها محدود می‌شد و از سرشت خود تولید هیچ عطش سیری‌ناپذیری برای کار اضافی پدید نمی‌آمد» (کاپیتال).سرمایه‌داری دائماً در وضعِ بی‌کرانگی به سر می‌برَد و مانند عقابِ جگرخوارِ اسطورهٔ پرومتئوس در ابدیّتی نامعلومْ با ولع به انباشت ثروت و کشف بازارها و منابع جدید می‌پردازد. اخلاقیات جهان سرمایه‌داری نیز ناگزیرانه می‌بایست خود را با منطق اقتصادیِ آن وفق دهد. زیست اخلاقی انسانِ عصرِ سرمایه‌داری، همچون انباشت آن، ابدی و پایان‌ناپذیر است، طوری که حتیٰ مؤمن‌ترین و وفادارترین افراد به ادیان ابراهیمی نیز دیگر از وعدهٔ سعادت یا شقاوتِ بی‌انتها در بهشت و جهنّم در جهانِ ابدی پس از مرگ بی‌نیاز شده‌اند، زیرا سرمایه‌داری کرانه‌های زندگیِ فردی را از میان برداشته. او شما را همزمان به لذّت و رنجِ افراطی و نامحدود دعوت می‌کند؛ طوری که «اگر می‌خواهید فردی به‌دردبخور و موفق شوید یا لااقل از گرسنگی نمیرید، بایست تا جان دارید کار کنید و سختی بکشید، قیدِ اوقات فراغت و سفر و معاشرت با دوستان را بزنید و کار کنید، کار کار کار!». امّا در همین حین که سعادت را در انتهای ریاضتی بدون انقضاء قرار می‌دهد، از شما می‌خواهد به شادخواری‌ای جنون‌آمیز آری گویید؛ زیرا آن حجم از تولیدِ بی‌حساب‌وکتابِ کالا به مشتری‌هایی پروپاقرص نیازی دائم دارد. سینمای گیشه، آگهی‌های تبلیغاتی و ستارگانِ رسانه و اینترنت، خوشبختی را در گروی تشبّه به «لایف‌استایلِ» بورژوازاده‌ها می‌دانند؛ یعنی تنبلی، روابط جنسیِ بی‌قیدوبند، سفرهای تفریحی، تجمّلات، شکم‌پرستی و اعتیادی موجّه به الکل و مخدّر.پروژهٔ اخلاقیِ ارسطو این بود که با نفیِ دیالکتیکی و دوسویهٔ نامحدودیت، به فضیلت تعیّن بخشد؛ یعنی انسانِ فاضل از اجتناب از لذّتِ لاابالی‌گرانه لذّت ببرد، و با تحدیدِ رنج‌های بیهودهْ حرمتِ دردهای مفید را نگاه دارد. امّا جهانِ سرمایه‌داریْ انسانِ ساکنِ خود را در یک آنْ به هدونیسم (عشرت‌طلبی) و کلبی‌مسلکی، و انکار هرگونه حدّ وسط (μεσότης/ mesótēs) فرامی‌خواند. والتر بنیامین نوشته است «سرمایه‌داری به جا آوردنِ یک مذهب است آن‌هم بی هیچ چشم‌داشتی برای چیزی رؤیایی و سعادت‌آمیز. برای این کار هیچ روزِ غیرتعطیلی وجود ندارد، زیرا هر روزْ روزِ عید است». سرمایه‌داری مفهومِ بهشت و دوزخ را سکولاریزه نموده و آنان را از آسمان‌ها به زمین منتقل کرده و با لغوِ علّت غاییِ جهان -که همواره خارج از جهان است- و به حرکت درآوردنِ ابدی و بی‌مقصدِ زندگی، ارسطو و روشِ اخلاقی‌اش را به مبارزطلبیده، زیرا آرمانِ فضیلت‌خواهانهٔ ارسطو برای یک آزادمرد، تجربهٔ توأم و کرانمندِ لذّت و رنج بود، امّا انسان عصرِ سرمایه‌داری لذّت و رنج را مجزّا از هم و در عین حال بی‌پایان می‌خواهد؛ امکانی که ذاتاً هرگونه فعلیت را از خود می‌رانَد.این بود پیام اخلاق نیکوماخوس ارسطو به انسان عصر سرمایه‌داری.