یک داستان فضایی

پیشتر از اهمیت صنعت فضایی گفتیم و دیدیم چرا سرمایه­‌گذاری این حوزه از منظر اقتصادی و اقتداری اهمیت دارد. هر چند می‌­توان به اهمیت این صنعت در دیگر حوزه­‌ها چون مدیریت بحران، رفاهی و امنیتی هم اشاره کرد اما بیاید فعلا برویم سراغ تغییر و تحول این صنعت در ایران و روی یک خط زمانی آن را دنبال کنیم.جمهوری اسلامی ایران یکی از معدود کشورهای منطقه­‌ی خاورمیانه ست که از سابقه‌­ی طولانی در زمینه ارتباطات ماهواره‌ای برخوردار است و از سال ۱۳۴۸با تلاش افرادی مانند پروفسور حسابی با عضویت در برخی از مجامع بین‌المللی مرتبط با فضا خود را به عنوان کشوری پیشرو در امر هوافضا به دنیا معرفی کرده است.تاریخچه فضایی ایران به اوایل دهه ۵۰ خورشیدی باز می‌گردد. در سال ۱۳۵۲، مرکز سنجش از راه دور ایران جهت فراهم آوردن امکان استفاده از ماهواره برای سازمان برنامه و بودجه بنیانگذاری شد. بر اساس تصمیم مجلس شورای اسلامی در سال ۱۳۷۰، این مرکز زیر نظر وزارت پست و تلگراف و تلفن آن زمان (وزارت ارتباطات فعلی) قرار گرفت.ماهواره مصباح نخستین پروژه ایران برای ساخت ماهواره پس از انقلاب بود که در سال ۱۳۷۵ توسط سازمان پژوهش‌های علمی و صنعتی ایران (وابسته به وزارت علوم، تحقیقات و فناوری) آغاز شد و قرار بود از طرف ایتالیا برای ایران به فضا پرتاب شود ولی بعد از تحویل آن به ایتالیا هرگز سرنوشتش معلوم نشد!!در سال ۱۳۸۲، شورای عالی فضایی با عضویت چندین نهاد دولتی و به ریاست شخص رئیس جمهور تشکیل شد تا نهادی بالادستی برای سیاست­گذاری حوزه فضا و جهت­‌دهی و برنامه ریزی برای این صنعت در کشور باشد. با فاصله­‌ی کمی سازمان فضایی ایران نیز ذیل وزارت ارتباطات بعنوان بازوی اجرایی این صنعت شکل گرفت.بعد از تجربه‌ی ماهواره مصباح، ایران مجددا تلاش کرد تا از مسیر دیگری ماهواره‌­های خود را در مدار قرار دهد. نتیجه­‌ی این تلاش‌ها سینا ۱ می­باشد که نخستین ماهواره‌­ی در مدار قرار گرفته­ی ایران است. این ماهواره در روز پنجشنبه ۶ آبان ماه سال ۱۳۸۴، بر روی موشک ماهواره­‌بر کوسموس-۳ روسی به فضا پرتاب شد ولی بعدها روس­‌ها ادعا کردند ارتباط‌شان را با آن از دست داده­‌اند!این اتفاقات باعث شد که ایران بفهمد هیچ کشور دیگری حاضر نیست به او در راه رسیدن به فضا کمک کند و خودش باید فکری به حال ارسال ماهواره‌­هایش بکند و اگر میخواهد ماهواره در مدار داشته باشد باید هم ماهواره و هم حامل را خودش بسازد.در سال ۱۳۸۶طبق نظر ریاست­‌جمهوری وقت آقای احمدی نژاد سازمان فضایی کشور تبدیل به نهادی ذیل معاونت علمی ریاست جمهوری شد که در طی چند سال پس از آن، کارها و پیشرفت­‌های بسزایی شکل گرفت.در تاریخ ۱۵ بهمن ۱۳۸۶ موشک ماهواره‌بر فضایی ایران به نام «سفیر» برای پروازی زیرمداری به فضا پرتاب شد. پیشتر هم این حامل تست‌­هایی داشت که با موفقیت کامل به سرانجام نرسیده بود اما این بار سفیر امید با موفقیت به همراه محموله‌­ی خود، ماهواره­‌ی امید به فضا رسید. ماهواره­‌ی امید نخستین ماهواره‌ای است که تمام مراحل تولید و ساخت و سپس پرتاب آن در خود ایران انجام شد.از این زمان به بعد فعالیت­های فضایی ایران سرعت و شتاب زیادی گرفت و به دانشگاه­های مختلف کشور از جمله شریف، امیرکبیر، علم ­و صنعت و مالک اشتر پروژه­‌های طراحی و ساخت ماهواره سپرده شد.ماهواره رصد، و در ادامه ماهواره نوید که ساخت دانشگاه علم و صنعت ایران بود، دومین و سومین ماهواره‌­های ایرانی شدند که سال 1390 توسط ماهواره­‌برهای ایرانی به فضا فرستاده شدند.در سال1391 سند ملی توسعه هوافضای کشور تدوین و در شورای عالی انقلاب فرهنگی تصویب شد که در آن مهمترین اهداف ایران شامل دست یابی به مدار زمین‌­آهنگ و توانایی ارسال انسان به فضا مشخص شده است. در همین سال دو ماهواره فجر1 و 2 به عنوان اولین ماهواره ها با مأموریت انتقال مداری کشور با قابلیت تغییر مدار ۲۵۰ تا ۴۵۰ کیلومتر بیضوی به مدار ۴۵۰ کیلومتر نیز به فضا پرتاب شدند.در همین دوران ایران برای توسعه‌­ی کاوشگرهای خود و ارسال موجود زنده به فضا نیز تلاش کرد و تا سال 91 توانست کاوشگرهای 1تا 6 را که حامل موجودات زنده­ای مثل لاک پشت و میمون بودند را به فضا ارسال کند.در شهریور 1392 با تغییر دولت، بر اساس دستور رییس جمهور، سازمان فضایی ایران از معاونت علمی ریاست جمهوری به معاونتی زیرمجموعه وزارت ارتباطات بازگشت. همچنین مرکزی به نام مرکز ملی فضایی هم شکل گرفت که موجب ایجاد تزاحم و موازی­کاری و رقابت این دو نهاد(سازمان فضایی و مرکز ملی فضایی) شد! در حالیکه قرار بود وظیفه‌­ی آن شناسایی و جهت‌­دهی نهادهای فضایی کشور و رفع موازی­‌کاری ها باشد! ناگفته نماند در مرکز ملی فضایی کشور پروژه‌­های مختلفی طراحی شد که البته هیچ کدام به ثمر نرسید.در سال ۱۳۹۳پژوهشگاه سازمان فضایی کشور نیز از زیر نظر این سازمان بیرون آمد و به یک پژوهشگاه مستقل زیر نظر وزارت ارتباطات تبدیل شد! و از آن زمان تا به الان هم رئیس پژوهشگاه و هم رئیس سازمان فضایی کشور را وزیر ارتباطات انتخاب می­کند که این خود باعث موازی کاری بسیاری می­‌شود .در حالی که پژوهشگاه باید نهادی باشد که برای مرکزی مربوطه پروژه­‌های تحقیقاتی ارایه دهد نه اینکه خود تبدیل به یک نهاد مستقل شود که ارتباطات سازمانی آن با مرکز مربوطه به ارتباطات دوستانه حاکم بر افراد تبدیل شود.در سال­‌های بعد تغییرات ساختاری سازمان فضایی و پراکنده شدن پژوهشگاه‌­ها و پژوهشکده­‌ها و جابجایی آن­ها پروژه‌­های زیادی را متوقف یا معلق کرد. برای مثال آخرین پرتاب کاوشگرها در سال 93 انجام شد (که این پرتاب آخر یعنی کاوشگر پژوهش، حامل دومین میمون فضایی ایران بود که زنده از سفر فضایی خود به زمین برگشت) و پس از آن بودجه پروژه ارسال انسان به فضا قطع و تحقیقات مربوط به آن لغو شد. پروژه­‌های دانشگاه‌­ها با کسری بودجه مواجه شد و حتی پروژه‌های آماده نیز دیگر امکان پرتاب نداشتند چون سرمایه‌­گذاری حوزه حامل­‌ها به بهانه­‌ی مذاکرات هسته­ای به شدت کاهش یافت.این روند ادامه یافت تا اینکه در دوره­ دوازدهم ریاست جمهوری با اصرار و فشار فعالین این حوزه، مجددا برخی فعالیت­ها از سر گرفته شد. در سال­‌های بعد پرتاب ماهواره‌­های دوستی دانشگاه شریف(تغییر اسم یافته از شریف ست!) پیام امیرکبیر(تغییر اسم یافته از آت­ست!) و ظفر علم و صنعت را داشتیم که هیچ­کدام موفق در مدار قرار نگرفت. (طبق آنچه که اعلام شد مشکل از حامل­‌ها بوده که برخی می‌­گویند نیازمند تست این حامل­‌ها پیش از ارسال محموله با آن­ها هستیم ولی چون بودجه‌­اش نیست تست‌­ها به قدر کافی صورت نمی‌­گیرد!)سال 1399 ماهواره‌­بر ذوالجناح با موفقیت تست شد که سروصدای آن به شدت در جهان پیچید چرا که اولین ماهواره‌­بر ایران با سوخت ترکیبی(جامد و مایع) بود. نهایتا ماهواره نور در سال 1400، اخرین پرتاب موفق اخیر ماهواره‌­های ایران بوده که توسط سپاه انجام شد. تقریبا یک ماه قبل و دی ماه همین امسال، جدیدترین تست ماهواره‌بر سیمرغ هم انجام شد که هرچند به نسبت دفعات قبلی تست این ماهواره‌­بر در سرعت و ارتفاع پیشرفت داشته اما باز هم نتوانست محموله­‌هایش را در مدار مناسب قرار دهد. با این حال تلاش­‌های ایران در دست­یابی به حامل‌­های قوی­تر ادامه دارد و در اخیرترین تلاش و با تست موفق موتور پیشران فضایی رافع، به فناوری موتورهای سوخت جامد دست یافته است!حالا دولت جدید وعده داده که سرمایه‌­گذاری روی این حوزه و توجه به آن را جدی خواهد گرفت و به دنبال پیشرفت در این صنعت است؛ اما باید دید برای ایجاد این پیشرفت تا چه حد دست به عمل می­زند. هرچند تشکیل شورای عالی فضایی بعد از نزدیک به 11 سال!! توسط دولت جدید خود گامی مثبت و رو به جلو می­تواند باشد اما زخم وارد شده بر صنعت فضایی ایران، زخمی عمیق و کهنه است که در حال حاضر عفونی شده و نیاز به تغییر و عمل جراحی دارد و این تغییرات در زمان حاضر باید کاملا معقول به دور از سیاست­‌زدگی و طبق نظر کارشناسان فعال این حوزه هم در زمینه‌­ی فناوری و هم در زمینه­‌ی حقوق فضایی باشد تا کمترین آسیب را به بدنه این صنعت برساند.به امید اوج­‌گیری دوباره‌­ی ایران در این صنعت!فهمیه احمدی.