کالبدهای دوگانه و ساحت‌های چهارگانه انسان

مکتب دوبنیدفتر نخست: فلسفه دین (الهیات دوبُنی)جلد سوم: موحد چندساحتی و معنای کیهانی ۱فصل نخست: انسان‌شناسی نوشتار نخستدر نوشتار پیش رو که نخستین نوشتار از جلد سوم دفتر الهیات دوبنی یعنی "موحد چندساحتی و معنای کیهانی" است به مبحث انسان‌شناسی در الهیات دوبنی پرداخته می‌شود. در این نوشتار به تبیین کالبدها و ساحت‌های انسان در مکتب دوبنی مطابق عرفان، فلسفه، روانشناسی و فیزیولوژی پرداخته می‌شود.کالبدهای انسانبه باور برخی فلاسفه و متکلمان 《 انسان مرکب از سه چیز است: روح، بدن عنصری مادی و بدن مثالی برزخی》. ارتباط این سه در بدن انسان به این صورت است که 《اگر روح انسان را مغز گردویی تصور کنیم جسم فیزیکی انسان مثل پوست سبز رنگ گردو است که ضخیم و محکم است و پوستهٔ دیگری که وجود دارد همان پوستهٔ چوبی گردو است که برای انسان همان جسم اثیری است یعنی جسمی که روح در آن قرار دارد و مثل جسم فیزیکی بر روی آن هم تسلط و اراده دارد و این جسم اثیری خاصیت‌های متفاوتی از جسم فیزیکی دارد. این جسم همان جسمی است که ما در خواب می‌بینیم یعنی آنچه که در خواب از خود می‌بینیم مثلاً دست خود را می‌بینیم یا بدن خود را می‌بینیم این‌ها همه اعضای جسم اثیری ما هستند چرا که جسم فیزیکی ما در آن زمان در رختخواب است حال آنکه ما در جاهایی بسیار دور تر سیر می‌کنیم. شاید برای شما هم پیش آمده باشد که صحنه ای را در خواب ببینید که در آینده در حالت بیداری دوباره آن را ببینید علت این امر این است که شما در خواب با جسم اثیری خود در زمان سفر کرده‌اید و آینده را دیده‌اید (جسم فیزیکی تنها قادر به سفر در مکان است اما جسم اثیری علاوه بر مکان در زمان هم می‌تواند سفر کند). از جملهٔ خاصیت‌های جسم اثیری این است که توانایی عبور از اجسام را دارد زیرا که جسم نیست و با آن می‌شود از قید ماده آزاد شد. حال در تعریف فرافکنی باید گفت: فرافکنی جدایی از جسم فیزیکی و استفاده از جسم اثیری است》. در تجارب نزدیک به مرگ تجربه‌گران روایت کرده‌اند که از جسم خود جدا شده و بدن جسمانی خود، دیگران و محیط را مشاهده کرده‌اند و صداها و سخنان را می‌شنیده‌اند. آن جسم مشاهده کننده جسم مثالی برزخی یا بدن اثیری است که از جسم مادی جدا شده و آن را مشاهده می‌نماید. شکل ۱ جسم مادی و جسم اثیری را نشان می‌دهد.شکل ۱-جسم مادی و جسم اثیریساحت‌های انسانبه باور برخی فلاسفه و عرفا می‌توان برای انسان چهار ساحت برشمرد. ساحت ذهنی (Mind)، ساحت روانی (Soul)، ساحت جسمانی (body) و ساحت روحانی (Spirit). بنابراین انسان دارای چهار ساحت بدن/جسم، ذهن/ضمیر، نفس/روان ‌و روح/جان است. ساحت جسم مربوط به بدن جسمانی یا بدن عنصری مادی و سه ساحت دیگر مربوط به بدن اثیری یا بدن مثالی برزخی است. مطابق یافته‌های جدید علمی، آگاهی پس از مرگ ادامه می‌یابد، بنابراین می‌توان ذهن را در کنار نفس و روح جزو بدن اثیری انسان دانست که پس از مرگ از بین نمی‌رود‌.ساحت بدنمی‌توان برای ساحت جسمانی دو دسته ساحت فیزیولوژی و ساحت رفتاری را برشمرد. مطابق ساحت فیزیولوژی 《بدن انسان ساختاری فیزیکی است که اجزای آن به صورت سلسله مراتبی در قالب سلول‌‌ها، بافت‌‌ها، اندام‌‌ها و سیستم‌‌های سازمان یافته درون بدن قرار دارند.. گروهی از اندام‌‌ها که به عنوان یک واحد عمل می‌کنند، سیستم یا سیستم اندام نامیده می‌شوند. به عنوان مثال معده، روده کوچک، کبد و لوزالمعده بخشی از دستگاه گوارش هستند و کلیه‌‌ها، مثانه و لوله‌‌های اتصال دهنده و مجاری ادراری در کنار هم دستگاه ادراری را تشکیل می‌دهند...بدن ما از دستگاه­‌های بسیاری تشکیل شده است که هر کدام از این دستگاه­‌ها علاوه بر انجام وظایف ویژه‌ی خود، با سایر دستگاه­‌های بدن هم همکاری داشته و به صورت هماهنگ با آن­ها عمل می‌نمایند تا در‌نهایت، سلامتی و تعادل کل بدن ما تأمین شود. در حقیقت سلامتی ما وابسته به سلامتی و عملکرد صحیح این دستگاه­‌ها می‌باشد. تقریباً هیچ یک از دستگاه­‌های بدن به تنهایی کار نمی­‌کنند، بلکه همواره در تعامل با یکدیگر هستند》. دستگاه‌های اصلی بدن انسان عبارتند از:۱)دستگاه قلب و رگ‌ها برای گردش خون ۲)دستگاه گوارش برای فرودادن هضم جذب و دفع خوراک ۳)دستگاه درونریز برای هماهنگی اندام‌های درونی با کمک هورمون ۴)دستگاه عصبی برای گردآوری، جابجایی و پردازش داده‌ها در مغز و اعصاب ۹)استخوان‌بندی انسان برای سرپاداشتن و نگاهداری ساختار تن ۱۰)دستگاه دفاعی بدن برای دفاع در برابر بیماری‌زاهاشکل ۲ برخی از دستگاه‌های اصلی بدن انسان را نشان می‌دهد.شکل ۲-برخی از دستگاه‌های اصلی بدن انسانساحت رفتاری را هم می‌توان به دو دسته کلی گفتاری و کرداری تقسیم کرد.ساحت ذهنذهن نرم‌افزاری برای سخت‌افزار مغز و پدیده‌ای غیرمادی است که اطلاعات دریافت شده توسط حواس پنج‌گانه را دریافت و پردازش می‌کند. به باور حمید بهلولی نظریه مبنایی ذهن در فلسفه تحلیلی دوران مدرن 《 متمایل به دوگانه انگاری تعریف می‌شود و دغدغه اصلی آن فهم رابطه مغز با حالت ذهنی است. این تعریف، ذهن را به عنوان یک موجود غیرفیزیکی و بسیار پیشرفته اطلاعاتی، مسئول تجزیه و تحلیل اطلاعات و منشا خودآگاهی و پاسخ‌دهی انسان می‌داند》. ذهن خود بنا به باور روانشناسان و روانکاوان از پنج ساحت تشکیل شده است. به تعبیر علی نیک‌جو 《در مکتب یونگ ذهن انسان دارای سه لایه ی خودآگاه (Conscious)، ناخودآگاه شخصی(Personal Unconscious)، و ناخودآگاه جمعی(Collective Unconscious) است. در برخی مکاتب از لایه ی نیمه آگاه(Subconscious) بین لایه ی خودآگاه و ناخودآگاه شخصی نام می­برند و برخی دیگر قائل به لایه ی دیگری به نام ناخودآگاه قومی (Ethnical Unconscious) بین ناخودآگاه شخصی ناخودآگاه جمعی هستند. اگر ساختار ذهن را به کوه یخ تشبیه کنیم خودآگاهی بخش بیرون آب آن است. خودآگاهی، آن بخش از ذهن است که در دسترس می­باشد. خودآگاهی لایه ی سطحی و قشری مواج روی ناخودآگاه است. ناخودآگاه شخصی، لایه ی سطحی ناخودآگاه است که دربرگیرنده ی انگیزه ها و امیال رانده شده و ادراکاتی پست تر از سطح آگاهی یعنی تجربه های فراموش شده ی بسیاری است که مختص فرد است. ناخودآگاه قومی، حاوی تمامی رویدادهای مهم قومی و تجربه های عظیم نژادی و ملی است که بخشی از آن به عنوان فرهنگ قومی، فرهنگ شفاهی و ارزش های ملی سینه به سینه به نسل های بعدی منتقل می شود. مفاهیمی مانند ملت، پرچم، فولکلور و زبان مادری از این نوعند. ناخودآگاه جمعی، ژرف ترین لایه ی ذهن انسان است که دارای محتویات و کردارهایی ست که تقریبا در همه جا و همه ی افراد برابر است. به عبارتی لایه ی عمیق ناخودآگاه جمعی ته نشین همه ی تجربه های انسانی و جهانی در همه ی زمان هاست. این بخش از اصلی ترین جنبه های روانشناسی تحلیلی (سایکوآنالیز) یونگ می­باشد که حاوی کهن الگوها (Archetypes) با سرشت جمعی (Collective) و اسطوره ای (Mythological) می­باشد. مفاهیمی مانند اسطوره، توتم، تابو، انیما، انیموس، پرسونا، سایه، خدا، شیطان از این بخش نشأت می­گیرد. این بخش از ذهن در واقع میراث مشترک روانشناختی نوع انسان است که مانند حلقه ی زنجیری ما را با هزاران سال تجربه ی بشری پیوند می­دهد》.ویکتور فرانکل در مبحث ناخودآگاه از مباحث فروید و یونگ فراتر رفت و از ناخودآگاه متعالی سخن گفت: 《کشف فروید درباره « ناخودآگاه » هنوز کشفی مهم تلقی می‌شود. اما پیروان او به تدریج اصلاحاتی را درباره عناصر روانی و بیماری‌ها و سلامتی روانی اعمال کردند، و آدلر و یونگ اولین کسانی بودند که راه خود را از تفکر محدود فروید جدا کردند، روان‌کاوی و روان‌درمانی امروز به افق‌های گسترده‌تری دست یافته و از آن دیدگاه محدود و نومیدکننده فروید درباره انسان رها شده است.درباره ناخودآگاه نیز یونگ، فروم، فرانکل و دیگران دیدگاه‌های جالبی مطرح کرده‌اند و یکی از مهمترین سخنان درباره « ناخودآگاه » سخن دکتر ویکتور فرانکل اتریشی است که معتقد است در انسان علاوه بر ناخودآگاه روانی (غریزی) (Instinctual Uonscious) « ناخودآگاهی روحی » روحانی (Spiritual Unconscious) نیز وجود دارد》.فرانکل درباره ناخودآگاه متعالی می‌نویسد :《..تحلیل وجودی، از دینداری ناخودآگاه در درون ناخودآگاه روحی پرده برداشته است. این دینداری ناخودآگاه که با تحلیل پدیدار شناسنامه ما آشکار گردید، باید به عنوان یک رابطه پنهان با تعالی، که فطری انسان است فهمیده شود. اگر کسی ترجیح می‌دهد می‌تواند این رابطه را در چهارچوب روابط بین «خودذاتی» یا «فطری» (Immenent Self) و یک «تو»‌ی متعالی درک نماید. اما اگر کسی بخواهد آن را قاعده‌مند کند، ما با چیزی رو به رو می‌شویم که من دوست دارم آن را «ناخودآگاه متعالی» به عنوان بخشی و قسمتی در ناخودآگاه روحی بخوانم. این مفهوم، معنایی جز این ندارد که انسان همیشه برای ارتباط ارادی یا تعمدی با متعالی، حتی اگر فقط در سطح ناخودآگاه باشد، ایستاده است. اگر کسی مرجع مختار یک چنین رابطه ناخودآگاه را «خدا» بخواند، مناسب است که از یک « خدای ناخودآگاه» (یعنی خدا در ناخودآگاه) سخن بگوید. اما این هیچ وجه به این معنی نیست که خدا برای خودش نیز ناخودآگاه است، بلکه به این معنی است که خدا ممکن است برای بشر ناخودآگاه باشد، و اینکه روابط بشر با خدا ممکن است ناخودآگاه باشد ». البته او تکیه می کند که « ناخودآگاه روحی و حتی بیشتر از آن، موضوعات مذهبی آن، یعنی آنچه را که ما ناخودآگاه متعالی خوانده‌ایم، یک عامل وجودی است، و نه یک فاکتور غریزی. این چنین واقعیتی به وجود روحی تعلق دارد، نه به واقعیت روان-فیزیکی. » .شکل ۳ ساحت‌های ذهن انسان را نشان می‌دهد. شکل ۳-ساحت‌های ذهن انسانساحت‌های شخصیت انسان ساحت روانی و ساحت رفتاری شخصیت انسان را می‌سازند که می‌توان ساحت روانی را به سه دسته کلی شناختی، عاطفی و انگیزشی تقسیم کرد و ساحت رفتاری را هم به دو دسته کلی گفتاری و کرداری تقسیم کرد. این ساحت‌ها ساحت‌های درونی و بیرونی شخصیت فرد را می‌سازند، شناخت ساحت‌های درونی نخستین بار بنا به تقسیم‌بندی افلاطون صورت گرفته است. به تعبیر ملکیان 《..شخصیت و منش هر انسانی از پنج ساحت تشکیل شده است، سه ساحت اول را «ساحت های درونی» و دو ساحت آخر را «ساحت های بیرونی» می نامیم. اینکه هریک از ما جنبه یی بی همتا و جانشین ناپذیر داریم به واسطه آن است که ما در این پنج ساحت با یکدیگر فرق داریم. سه ساحت درونی عبارتند از:۱) ساحت عقاید و باورها: یقین ها، ظن ها، شک ها، حدس ها، تخمین ها، برآوردها، استدلال ها و... همه ساحت اول انسان را نشان می دهند.۲) ساحت احساسات و عواطف و هیجانات: عشق ها، نفرت ها، دوستی ها، دشمنی ها، آرامش، تشویش، دلنگرانی و دغدغه ها، امیدها، ناامیدی ها، شادی ها، اندوه ها، خشم ها، خشنودی ها، ترس ها وحشت ها و خلاصه هرچیز که در وجود ما بامآل سروکار پیدا می کند با «لذت و الم»، یعنی رامش از سویی و درد و رنج از سوی دیگر... جنبه های احساسی، عاطفی، هیجانی انسان در ساحت دوم او را نشان می دهند.۳) ساحت اراده و خواست ها: اهداف، آرمان ها، انگیزه ها، مقاصد و مطلوب های انسان، ساحت سوم درونی انسان را نشان می دهند.و ساحتهای بیرونی عبارتند از: ساحت گفتار و ساحت کردار》.این پنج ساحت را ساحت‌های باور، هیجان، خواسته‌، گفتار و رفتار می‌نامیم که مجموع این ساحت‌ها شخصیت انسان را می‌سازد.‌ ساحت نفسچنانچه گفته شد ساحت روانی ما به سه دسته کلی شناختی، عاطفی و انگیزشی تقسیم می‌شوند که آن‌ها را ساحت‌های باورها، هیجانات و خواسته‌‌ها می‌نامیم. این تقسیم‌بندی نخستین بار از سوی افلاطون ارائه شده است. ۱) ساحت باورهانخستین ساحت نفس ما ساحت باورها می‌باشد. ملکیان در تشریح این ساحت از قول افلاطون می‌گوید: 《افلاطون می‌گفت: یک ساحت در درون ما وجود دارد که ساحت باورهای ما است، ساحت معرفت‌های ماست، ساحت عقیدتی-معرفتی ما است. این یک ساحت از ساحات درونی ماست و خیلی از افعالی که شما در زبان به کار می‌برید، اشاره‌اش به آن ساحت شماست. وقتی می‌فرمایی که «من می‌دانم که فلان»، یا «من شک دارم که فلان»، یا «من گمان می‌برم که فلان»، یا «حدس می‌زنم که فلان»، «استدلال دارم بر اینکه فلان»، «برآورد می‌کنم که فلان»، «تخمین می‌زنم که فلان» و همه‌ی فعل‌هایی از این مقوله به ساحت اول درون شما برمی‌گردد. همه‌ی افعالی از این مقوله که تعداد آنها هم در هر زبانی چشمگیر است اشاره به ساحت اول درون من و شما دارند. به این ساحت می‌گویند «ساحت عقیدتی یا معرفتی، (Doxsastic یا Cognitive) این ساحت اول است》. به تعبیر محمود مقدسی باورهای ما سه کیفیت دارند: 《 بار عاطفی دارند، لایه لایه و شبکه‌ای هستند. باورهای ما متصل به برخی از عواطف و خواسته‌های ما هستند که گاهی باورهای نامقعول ما را توجیه می‌کنند و مانع تغییر آن می‌شوند. سوم اینکه لایه‌های سطحی و لایه‌های عمیق دارند که لایه‌های عمیق‌تر باورهای نامقعول ما را توجیه می‌کنند و مانع تغییر آن می‌شوند. شبکه‌ای هستند و پیوسته و باورهای دیگر باورهای نامقعول ما را توجیه می‌کنند و مانع تغییر آن می‌شوند》.۲) ساحت هیجانات دومین ساحت نفس ما ساحت هیجانات است. درباره تفاوت هیجان، احساس و عاطفه مطابق روان‌درمانی پویشی می‌توان گفت که احساس ابراز هیجان به صورت درونی و عاطفه ابراز هیجان به صورت بیرونی است: 《هیجان (Emotion): تجربه ای بیولوژیک است که در بدن رخ می دهد و می توان به گونه ای عملی آنها را انداره گرفت، مثلا ترشح نوعی هورمون، یا تغییر در تنفس و ضربان قلب، یا فعالیت مغزی و یا حالات چهره ای. تجربیاتی ذاتی و مشترک و فرا شخصیتی هستند، لحظه ای و ناگهانی اند و اغلب ناخودآگاه اند. همچنین هیجانات مسری هستند. هیجانات اصلی شامل شادی(لذت)، خشم، غم، ترس، علاقه(عشق)، شرم(احساس گناه) و تنفر(انزجار) هستند. این برچسب های هیجانی، ماهیت های مجزایی ندارند بلکه گروهی از احساسات مختلف هستند. مثلا ترس، در برگیرنده طیفی از پاسخ های نگرانی، اضطراب یا وحشت است. یا خشم در برگیرنده پاسخ هایی مانند بی قراری، تهییج، قاطعیت یا پرخاشگری است. احساس (Feeling): تجربه ای غیربیولوژیک و ذهنی است که توسط تجربیات و خلق و خوی شخصی شکل می گیرند و از فردی به فرد دیگر و شرایطی به شرایط دیگر متفاوت است. احساس ابراز هیجان به صورت درونی است. عاطفه (Affect): عاطفه را می توان پاسخ دهی هیجانی فعلی فرد تعریف کرد که از روی حالت چهره و رفتار کلامی وی استنباط می شود. عاطفه همان چیزی است که هنگام ابراز هیجان در چهره و حالات افراد بصورت ظاهری مشاهده می شود. عاطفه ابراز هیجان به صورت بیرونی است. عاطفه را می توان مجموعه ای ذاتی از پاسخ های روان شناختی، جسمانی، چهره ای و هورمونی دانست که ما را بر می انگیزد و به طرف رفتاری سوق می دهد. عاطفه همیشه هشیارانه نیست و به آسانی قابل دسترسی نمی باشد. در فرایند تکامل، عاطفه قبل از شناخت پدیدار شده و اغلب قبل از فرایندهای شناختی و به طرز جداگانه ای پردازش می شود. عاطفه چیزی است که به زندگی ما انگیزه می‌دهد. ما زندگی خود را به نحوی سازمان می دهیم که تجربه عواطف مثبت را به حداکثر رسانده و عواطف منفی را به حداقل برسانیم. هرچند همیشه در این کار موفق نمی شویم اما این کاریست که انجام می‌دهیم》.به اعتقاد تامکینز، عاطفه برای تمامی انتخاب های مهمی که می‌کنیم انگیزه ایجاد می کند. انواع عواطف بر اساس نظریه سیلوان تامکینز عبارتند از عواطف فعال‌ساز و بازدارنده: 《۱. عواطف فعال ساز (مانند خشم): ما را به رفتار کردن، درگیر شدن، یا روی آوردن وا می دارد. ۲. عواطف بازدارنده (مانند شرم): ما را به بسته رفتار کردن، کناره گیری، یا اجتناب وا می دارد. بیشتر عواطف در یکی از این دو طبقه قرار می گیرند، اما تعداد محدودی از آنها مانند ترس و تنفر می توانند هم فعال ساز باشند و هم بازدارنده.》‌عواطف دسته اول 《 عواطف انرژی زا هستند و ما را به سمت یک کنش سوق می دهند. این عواطف معمولا ما را با رویارویی بجای اجتناب، پذیرش بجای خاموشی و حرکت به جای سکون، بر می انگیزانند》.انواع عواطف فعال ساز به باور او عبارتند از:《۱- خشم / قاطعیت : آزردگی، تهییج، از کوره در رفتن، اوقات تلخی، غضب، خشم انفجاری کارکرد : فعال سازی ابراز نیازها، تعیین حد و مرز، عقب راندن یا متوقف کردن عملی نامطلوب و یا جلوگیری از تجاوز به حریم فردی.۲- غمگینی / سوگ : تاسف، اشک ریختن، هق هق، گریه، عزاداری. تامکینز این طبقه را پریشانی دلتنگی می نامد. کارکرد : فعال سازی گریستن، استفاده از حمایت اجتماعی، تسکین درد و پذیرش واقعیت فقدان. کارکرد : فعالسازی گریز، ترس، می تواند مانع از کنش شود.۴- خوشی/ لذت : شادکامی، خرسندی، آرامش، آسودگی، کیف، تسلط، صلح، تعجب، فیض کارکرد : آرام کردن و سیالی ذهن و بدن و تکرار کنش های لذت بخش، فعال سازی آرامیدگی عضله ها، رهایی و آرامش همراه با آرامش ذهن.۵- علاقه : شیفتگی، شور، شوق، امید، کنجکاوی، اشتیاق، سرزندگی، رغبت کارکرد : فعال سازی توجه و تمرکز، روی آوردن یا رفتارهای کاوشی۶- نزدیکی هیجانی / شفقت : مراقبت، همدلی، عشق، وفاداری، دلبستگی، لذت در دیگران، اعتماد کارکرد : فعال سازی رفتاری در مقابل نیازهای دیگران، پذیرفتن دیگران، در آغوش گرفتن، لمس کردن، محافظت و مراقبت از دیگران.۷- عواطف مثبت نسبت به خود : همدلی نسبت به خود، مراقبت از خود، عزت نفس، اعتماد به نفس، خود ارزشمندی کارکرد : حفظ عزت نفس و یکپارچگی خود، مراقبت از خود۸- تمایل جنسی : انگیختگی، شهوت، میل جنسی. تامکینز به لحاظ فنی این طبقه را جزو سائق ها می داند. کارکرد : فعال سازی رفتار جنسی》.عواطف بازدارنده از دید تامکینز 《ما را به سمت توقف عمل، عقب نشینی به جای پیش روی و انقباض به جای انبساط سوق می دهند. عواطف بازدارنده، پاسخ های ما را تعدیل می کنند. این عواطف، وقتی در حد متوسط به کار می روند، می توانند بی نهایت مفید باشند، ولی زمانی که بسیار کم یا بسیار زیاد استفاده شوند، به بروز آسیب شناسی منجر خواهند شد》. انواع عواطف بازدارنده به باور او عبارتند از:《۱- اضطراب / هراس : ترس و وحشت فلج کننده، بیم، نگرانی، عصبی بودن، گوش به زنگ بودن، خوف، دهشت کارکرد: بازداری رفتارهایی که فرد را در معرض خطر قرار می دهند. کارکرد: بازداری رفتار غیر قابل قبول برای احساس خود شخص.۳- گناه : خطا، تقصیر، سرزنش خود. تامکینز بر این باور است که این طبقه، برگرفته از شرم / تحقیر است. کارکرد: بازداری رفتار غیر قابل قبول در زمینهٔ فرهنگی، اجتماعی یا قانونی.۴- درد / رنج هیجانی: آسیب، آشفتگی، افسردگی، زجر، مصیبت، گرفتاری، بدبختی. درد و رنج یک عاطفهٔ پایه ای واحد نیست، بلکه ترکیبی از عواطف متعدد است(مثلا، پریشانی، گناه، شرم، خشم یا ترس). کارکرد: بازداری رفتار به واسطهٔ ایجاد ناراحتی یا رنج مفرط.۵- بی احترامی / تنفر : اهانت، تمسخر، انزجار کارکرد: بازداری نزدیکی هیجانی به دیگران. به لحاظ بالینی، این عاطفه، بیشتر در تعارضات جنسی یا تروما دیده می شود. بسته به شیوه استفاده از یک عاطفه و پیامدهای آن عاطفه، عاطفه می تواند برای فرد و محیط اجتماعی مفید(انطباقی) و یا زیان بخش(غیر انطباقی) باشد. مثلا خشم برای تعیین حد و مرز به طرز مناسبی بکار گرفته می شود(انطباقی) و یا به طرز نامناسبی بصورت طغیان و خشم مفرط و یا پرخاشگری استفاده می گردد(غیر انطباقی). هر کدام از عواطف فعال ساز یا بازدارنده می توانند نسخه های انطباقی یا غیر انطباقی داشته باشند. قضاوت درباره انطباقی بودن نحوه ابراز عاطفه کاملا متاثر از فرهنگ و مذهب و محیط اجتماعی فرد است》.مصطفی ملکیان درباره ساحت خواسته‌ها از دید افلاطون می‌گوید 《یک ساحت سوم در ما است و آن هم ساحت خواسته‌های ما است که او از آن به «ساحت ارادی وجود ما (Volitive یا گاهی conative وجود ما)» تعبیر می‌کرد. آن ساحتی که ما می‌خواهیم چیزهایی را. عنایت می‌کنید!؟ این ساحت به عمل ربط پیدا می‌کند و اگر دقت کنید ما در زبان برای این ساحت هم افعال فراوان داریم، «می‌خواهم که فلان»، «تصمیم گرفته‌ام که فلان»، «هدف من این است که فلان»، «آرمان من این است که فلان» و «انگیزه‌ی من از این سخن یا از این کار این بود که فلان». تعبیراتی مثل هدف، نیت، قصد، خواست، اراده، آرمان و همه‌ی این تعبیرات مربوط به ساحت سوم می‌شوم؛ ساحتی که درواقع ما در این ساحت با کار کردن سروکار داریم حالا خواه کار از مقوله‌ی گفتار باشد یا خواه از مقوله ی کردار باشد》. شکل ۴ ساحت‌های نفس انسان را نشان می‌دهد.شکل ۴ ساحت‌های نفس انسانساحت روح ساحت چهارم ما، ساحت روح است. ملکیان در تفاوت این ساحت به سه ساحت پیشین بر این باور است که 《فرق سه ساحت نخست با ساحت روح در این است که سه ساحت اول، «مضاف‌الیه» قبول می‌کنند اما ساحت روح، مضاف الیه نمی‌پذیرد. می‌توانیم بگوییم بدن من، بدن تو، بدن او، نفس من، نفس تو، ذهن من، ذهن تو و…؛ اما در رابطه با روح نمی‌توان اینگونه گفت. ما در بدن و ذهن و نفس، با هم تفاوت داریم. بدن‌ها، ذهن‌ها، عواطف و احساسات، باورها و خواسته‌های ما با همدیگر فرق دارند. با این توضیح می‌شود گفت که سه ساحت اول، ساحت «تفرّد» آدمی است، اما ساحت روح، ساحتِ «جمعیّت» ماست. در سه ساحت اول، من غیر از توام و تو غیر از من. ما در این سه ساحت از هم جدا می‌شویم،‌ اما در ساحت چهارم همه یکی هستیم. تنها یک روح وجود دارد، اما بدن و ذهن و نفس، به تعداد آدمیان، متعدد است. تا اینجا می‌شود جمع‌بندی مطالب را در دونکته خلاصه کرد. اول اینکه از چهار ساحت ما، سه تای آنها جزو دارایی‌های ما هستند و خود ما نیستند. من نفس دارم، ذهن دارم، تن دارم، اما روح هستم. عرفا می‌گفتند باید بپذیریم که ما بدن نیستیم، ذهن و نفس هم نیستیم، ما روحیم و دارای بدن و ذهن و نفس. دوم اینکه، تو هم روح هستی و او هم روح است و هر کسی در حقیقت، روح است و یک روح هم بیشتر وجود ندارد، بنابراین ما بالمآل یکی هستیم. من توام و تو منی. این ساحت، ساحت جمعیت ماست. ما وحدت داریم. وحدت و نه اتحاد، یعنی یکی هستیم و نه اینکه باید یکی شویم. عرفا نمی‌گفتند با هم متحد شوید، می‌گفتند اساساً شما با هم وحدت دارید. یکی هستید. حتی این یکی بودن با حیوانات و نباتات و جمادات هم هست، چرا که کلّ جهان را یک چیز به نام «روح» پُر کرده است. من روحم و تو روحی. اما این سؤال طرح می‌شود که چرا ما نمی‌فهمیم یکی هستیم؟ عارف می‌گوید چون شما خودتان را با بدن و ذهن و نفس‌تان هم‌هویت کرده‌اید، در حالی‌که آنها مملوک و دارایی شما هستند و نه شما. ما از نظر یک عارف، در تمام عُمر، با ناخودهای خودمان، احساس یگانگی کرده‌ایم. تا وقتی من احساس یکی بودن و هم‌هویتی با نفسم دارم که جزو من نیست، بلکه دارایی من است، نمی‌توانم بفهمم که من روحم و هیچ‌یک از اینها نیستم. وقتی موهای سفیدتان را می‌بینید یا چین و چروک صورت‌تان را، غمناک می‌شوید، چون فکر می‌کنید شما بدن‌تان هستید. اما در باب جوراب‌تان اینگونه نیستید و اگر کسی گفت جوراب‌تان کهنه شده است دلگیر نمی‌شوید. علت اینکه وقتی می‌شنویم کسی به ما می‌گوید چاق شده‌ای یا چالاکی سابق را نداری، ناراحت می‌شویم، این است که خودمان را با بدن‌مان هم‌هویت کرده‌ایم.اما این هم‌هویتی ما تنها به ساحت بدن‌مان محدود نمی‌شود. ما با ساحت نفس و ذهن‌مان نیز خودمان را هم‌هویت کرده‌ایم. اگر کسی به ما بگوید آیکیوی‌مان پایین است یا فهم‌مان عمیق نیست، احساس می‌کنیم به ما تعرض شده است، چرا که خودمان را نفس و ذهن‌مان می‌دانیم. عارف می‌گوید اگر بدانی که تو نفس و ذهن و بدنت نیستی، «بر دامن کبریات ننشیند گَرد». این دیدگاه، پیوسته، بال و پر ما را می‌چیند و دایره‌ی ما را تنگ‌تر و تنگ‌تر می‌کند.... شما بدن، ذهن و نفس‌تان نیستید. شما روح‌ هستید و بدن و ذهن و نفس، داشته‌ها و دارایی شما هستند. اگر این تلقی را صِرفاً از جهت سلبی هم نگاه کنیم، مزایای بسیاری دارد. اگر بپذیریم و دریابیم که ما بدن و نفس و ذهن‌مان نیستیم، آن‌وقت نفوذناپذیر می‌شویم. عاری از هر خشم و کینه و نفرتی خواهیم شد و کسی نمی‌تواند ما را اندوه‌ناک کند. به عنوان مثال، وقتی کسی به یکی از عقاید ما حمله کرد و آن را زیر سؤال بُرد، مشوّش نمی‌شویم، چرا که می‌دانیم ما با عقاید‌مان هم‌هویت نیستیم بلکه دارای عقایدمان هستیم. پس به حرفش گوش می‌دهیم و اگر دلائلش قانع‌کننده بود دست از عقیده‌مان بر می‌داریم و اگر نبود همچنان به آن ملتزم می‌مانیم. یعنی نوعی خونسردی و عدم تعلق نسبت به عقاید و عواطف در ما پیدا می‌شود. دلبستگی، منشأ همه‌ی دردها و رنج‌هاست. وقتی حافظه‌ات را از دست می‌دهی غصه نمی‌خوری و برایت مثل این است که همه‌ی لباس‌هایت را گم کرده‌ای. دارایی‌ات را از دست داده‌ای و نه خودت را. تو روح هستی و نظاره و تماشا می‌کنی که عواطف و عقایدت می‌روند و می‌آیند، کم و زیاد و جا به جا می‌شوند، اما تو همچنان ثابت هستی و آیند و روند دارایی‌های تو و ساحت‌های سه‌گانه، مشوش و مضطربات نمی‌کنند. تو از بالا و به چشم دارایی خود به ساحت‌های سه‌گانه‌ی خودت نگاه می‌کنی. دوازدهمین آموزه‌ی مشترک عارفان این است که میان خود و دارایی‌های خود تفکیک قائل شویم، خود را با بدن، ذهن و نفس‌مان هم‌هویت و یگانه ندانیم و «ناخود» را «خود» تلقی نکنیم》. بنابراین انسان دو کالبد دارد، کالبد مادی و کالبد اثیری. چهار ساحت دارد، ساحت ذهنی (Mind)، ساحت روانی (Soul)، ساحت جسمانی (body) و ساحت روحانی (Spirit). ساحت جسم مربوط به بدن جسمانی یا بدن عنصری مادی و سه ساحت دیگر مربوط به بدن اثیری یا بدن مثالی برزخی است. می‌توان برای ساحت جسمانی دو دسته ساحت فیزیولوژی و ساحت رفتاری را برشمرد. که ساحت فیزیولوژی شامل دستگاه‌های بدن انسان و ساحت رفتاری نیز به دو دسته کلی گفتاری و کرداری تقسیم می‌شود‌. ساحت روانی را به سه دسته کلی شناختی، عاطفی و انگیزشی قابل تقسیم است. مجموع ساحت روانی و ساحت رفتاری شخصیت ما را می‌سازند. ساحت ذهنی را نیز می‌توان به پنج لایه‌ی خودآگاه، نیمه خودآگاه، ناخودآگاه شخصی، ناخودآگاه قومی و ناخودآگاه جمعی تقسیم نمود. ناخودآگاه جمعی خود به دو دسته ناخودآگاه جمعی غریزی و ناخودآگاه جمعی متعالی تقسیم می‌شود‌‌. اما نحوه ارتباط این ساحت‌ها در درون انسان چگونه شکل می‌گیرد؟ در نوشتار بعدی به این مساله خواهیم پرداخت.