انسان در جستجوی آزادی

بحث من امشب دو قسمت خواهد داشت، ابتدا به استناد شواهد تاریخی توضیح می‌دهم که انسان مدرن در تقلای آزادی بود و هست و موفقیت‌هایی هم به دست آورده است اما همین موفقیت‌ها که می‌توانست به بسط تمدن و بشریت کمک بکند متاسفانه به سبب کژتابی‌ها عملا سر از نگون بختی‌های تازه‌ای برآورده است. بسیاری از انسان‌ها حتی آن‌جایی هم که آزاد شده‌اند نتوانسته‌اند به تجربه‌ی رهایی دست یابند و این مهم‌ترین فقدان و کمبود بشریت امروزی است. در غیاب تجربه‌ی معطوف به رهایی، صرف آزادی بشر کفایت نمی‌کند و شاید اسکنجبینی باشد که صفرا میافزاید، در ادامه قسمت دوم بحثم خواهم گفت که تنها امید ما برای آینده‌ی این جهان بحرانی به‌ویژه ایران با بحران‌های مضاعفش، فردیت اصیل انسانی ماست و فردیت اصیل فرزندان ماست، سلوک معطوف به رهایی، که این نیز نیازمند تکیه‌گاه‌های نیرومند وجودی است، بنیان‌های عمیق معنوی است و از دل آن چیزی فراتر از آزادی برای انسان حاصل می‌شود و آن شرف آزادگی است و فضیلت اخلاقی است و اراده‌ی معطوف به رهایی است در سایه‌ی عظمت روحی. یک تیپ ایده‌آل و یک نمونه‌ی ارجاعی برای این عظمت روحی امشب در بحث من حسین بن علی (ع) است. سیاق اصلی بحث من از دین به ایمان و از ایمان به رهایی است، این چکیده بحث من بود.هفت سطح کوشش برای آزادیطی چند سده‌ی اخیر در دنیای مدرن انسان کوشش بی‌شاعبه‌ای برای آزادی داشته است، آزادی از قدرت، آزادی از طبیعت، آزادی از شکل متمرکز و متسلّب سنت، این کوشش برای آزادی را دست کم در هفت سطح شاید بتوانیم بیان کنیم، نخست کوشش برای آگاهی شخص اول انسانی یعنی سوژه دکارتی، کُگیتو اِرگو سُم، می اندیشم پس هستم، شک می کنم پس هستم، این یک بیداری فلسفی بود که بشر داشت کوشش داشت برای انسان جدید می خواست از سنت های متسلب سازمان‌یافته و متمرکز رها شود؛ کوشش دوم برای قوی شدن از طریق علم و تکنیک بود و تسلط بر طبیعت و آزادی از طبیعت، صنعتی شدن انقلاب صنعتی؛ کوشش سوم برای آزادی رای بود با تفکیک قوا، مُنتِسکییِو، بنای نمایندگی تعدیل قدرت؛ کوشش چهارم برای آزادی از زمین و رقابت آزاد در بازار و مالکیت شخصی بود که به رشد سرمایه داری انجامید؛ کوشش پنجم برای رهایی از سرمایه‌داری بود وقتی که بی‌رحم شده بود، غارتگر شده بود و استثمارگر، این هم کوششی بود که آزادی از قدرت‌های سرمایه داری جهانی به راه افتاده بود کوششی که به شکل انقلاب‌های ضد استثماری و سوسیالیستی به راه افتاده بود؛ کوشش ششم برای آزادی و برابری شهروندان بود، جنبش‌های مدنی دموکراسی‌خواهی در یکی دو سده‌ی گذشته، به صورت موج‌های چندگانه‌ی دموکراسی؛ کوشش هفتم، کوشش هویت‌خواهی بازخیز دینی بود که چون دولت‌ها و جوامع در حال گذار در برنامه مدرن‌سازیشان شکست خوردند، در دموکراسی شدن، جوامع در حال توسعه نتوانستند مسیر درستی به‌ویژه با مسئولیت‌هایی که دولت‌ها داشت نتوانستند طی بکنند، این بازخیز دینی توانست به صورت ایدیولوژی‌های مذهبی و انقلاب‌های مذهبی رشد بکند به دلیل شکست دولت‌های مدرن و به آزادی عمل مسلک‌های دینی و مسلک‌های دین‌گرا و بسط ید گروه‌های دینی و نهادهایی انقلابی مذهبی در جامعه انجامید.شواهد بسیار روشن نسبت عینی، گواهی می‌دهد که هیچ یک از این هفت سطح کوشش نه تنها به رهایی انسان نیانجامید، بلکه به خاطر کژتابی‌هایی که داشت، مشکلات و نگون‌بختی‌های دیگری برای بشر ایجاد کردنافرجامی کوشش انسان برای آزادیاین هفت کوشش را در نظر بگیرید، کوشش اول، سوژه دکارتی می‌اندیشم پس هستم، به خودخواهی بشر انجامید، که نهایتا به اروپا محوری رسید.یعنی یک انسانی در غرب می‌اندیشد و همه چیز از آن اندیشه ناشی می‌شود، این یک خودخواهی انسانی بوجود آورد به‌ویژه به شکل اروپا مرکز، از سوی دیگر آگاهی مدرن از سنت آزاد شد، اما با بی‌خانمانی ذهن به تعبیر پیتر برگر، جامع شناس، ذهنی که از سنت آزاد شده و در معرض پوچی است، در معرض نیست انگاری است، نیست انگاری او را تهدید می‌کند، این کوشش اول بود.کوشش دوم، عرض کردم علم و فن آوری رشد کرده، انسان خواسته از طبیعت آزاد بشود، دستاوردهایی هم تا به امروز برای بشر داشته، ما هم دنبال علم و فناوری باید برویم. این جا دانشگاه صنعتی شریف هست! دستاوردهایی برای رفاه اجتماعی، برای سلامت، برای تولید، برای پیشرفت و توسعه، اما باز آن کژکارکردی‌هایی که علم و فناوری هم داشته، بشر را آزاد کرد ولی نتوانست برایش رهایی به‌وجود آورد، یعنی سلاح‌های کشتار جمعی تولید کرد، ماشینیزم، تخریب طبیعت، به هم خوردن هارمونی زیست بوم این سیاره، این‌ها تصور من نیست، شواهد زیادی وجود دارد، نابودی یک تمدن، خطر نابودی تمدن بشری، زوال تمدن.کوشش سوم رو یادآوری می‌کنم، انسان کوشید تا صاحب رای بشود دارای حق انتخاب بشود، این هم میتوانست مبارک باشد، آثار و دستاوردهایی هم داشت چون استبداد کنترل میشود، قدرت کنترل می‌شود، تعدیل می‌شود، اما متاسفانه عملا در غالب موارد این تفکیک قوا و این نمایندگی هم خیلی صوری شد در همه جای دنیا آرا شمرده می‌شود، ولی از دل این شمارش آرا حقیقتی منجلی نمی‌شود، و چه بسا کتمان می‌شود، و در پس پشت مناسک انتخاباتی جابجایی‌های نخبگان است، زد و بندهای حزبی است، تصاحب مجدد منابع توسط گروه‌های دیگر، انسان‌ها بازمی‌مانند، مردم کف خیابان، مردم جامعه چیزی به دستشان نمی‌آید.کوشش چهارم رو عرض بکنم، رقابتی‌شدن، گفتیم پویایی باشد، رقابت بازار عرضه و تقاضا به ظاهر منشا رشد اقتصادی می‌شود و واقعا هم بازار یک ویژگی‌هایی دارد، یک پویایی‌هایی ایجاد می‌کند، رقابت می‌تواند منشا خلاقیت پویایی و رشد و توسعه باشد، اما همین منشا ایدئولوژی بازار شد و سرمایه‌داری که شدیدا نابرابری‌ساز شد و از سوی دیگر انسان را به مصرف‌پرستی آلوده کرد، تولید کالاهای زیاد و نهایتا مصرف زیاد، مصرف‌هایی که اساسا برای بشر لازم نبود، ولی این شرکت‌ها و کمپانی‌ها لازم بود که این انتظارها، این ذوق و این نیاز و این ذائقه رو ایجاد بکنند تا استثمار کنند و بعد نابرابرساز! علاوه بر مصرف پرستی، نابرابری‌ها، گروه های اجتماعی را به هم بیگانه کرد، تخم نفرت افشانده شد؛ به دلیل اینکه گروه‌های اجتماعی از طریق رسانه‌ها ارتباطات همدیگر را می دیدند رویت پذیر شده بود همه چیز نابرابری ها بیشتر دیده می‌شد، احساس محرومیت، احساس بیگانگی و نفرت و از سوی دیگه شی‌شدگی و بت‌وارگی و در نهایت همین سرمایه‌داری کارش در رقابت بر سر منابع، رسید به چنگ انداختن به منابع زمین، که نهایتا شد گرمایش جهانی، نابودی این سیاره، زوال تمدن.ها.چندی پیش گزارشی از سازمان ملل منتشر شده بود، خیلی گزارش مستندی بود که این رقابت بر سر منابع، به نابودی این سیاره می‌انجامد. همین گرم شدن، ازانقلاب صنعتی چقدر زمین گرم شده و می‌خواهد چقدر گرم بشود؟ ما در واقع برای فرزندانمان و برای مرغان و آهوان و ماهیان دیگر جایی برای زیستن، امکانی برای زیستن، و برای نسل بعدیمان چیزی نمی‌خواهیم دیگر باقی بگذاریم.زوال تمدن از دل همان رقابت درآمد، کژتابی های رقابت، می‌بینید که جهان، سازمان بیمه نیست، حتی جواب‌ها، راه‌حل‌ها، تبدیل به سوال می‌شود، حتی راه‌حل‌ها خود تبدیل به مسئله می‌شود، چقدر مسئله جدی است، چقدر انسان وضعیتش در دنیای جدید پیچیده است.کوشش پنجم هم انقلاب‌های سوسیالیستی بود که هر چند فشاری وارد کرد و سرمایه‌داری را قدری بر سر عقل آورد و آن سرمایه‌داری تا حدی خودش را جمع‌وجور کرد، تا حدی، اما از کژتابی همین انقلاب‌های ضد استثماری سوسیالیستی شکل روسی‌اش درآمد، شکل چینی‌اش درآمد، طبقات جدید شکل گرفت، به نام کارگران به نام پروتاریا، به‌نام گروه‌های ضعیف، و این طبقات جدید فاسدتر از حاکمان قبلی شدند، و با استفاده از آن شور انقلاب و بسیج توده‌ها، یک جامعه توده‌وار به‌وجود آمد، دولت‌های پوپولیست، و استبداد اکثریت، یک اکثریتی به‌نام همین ایدئولوژی‌ها فعال ما یشا شدند، به‌نام این اکثریت، به‌نام یک اراده عمومی، فشارهای سیستماتیک بر انسانها، بر متفکران، بر آزادی‌خواهان وارد شد.کوشش ششم، دموکراسی شدن، دموکراسی شدن هم حقیقت متاسفانه نتوانسته به رهایی انسان بیانجامد، دموکراسی هم مزیت‌هایی دارد و دستاوردهایی برای حقوق بشر و انسان‌ها دارد، پویایی‌هایی دارد، و امنیت‌هایی برای انسان ایجاد می‌کند، امکان‌هایی برای پیشرفت فراهم می‌آورد، اما حقیقت این است که متفکران جدی جوامعی که از بخت زیستن در دموکراسی برخوردار هستند باز احساس می‌کنند در این دموکراسی عمقی نیست، مثلا کتاب توکویل را شما ببینید، راجع به دموکراسی آمریکا، در این دموکراسی هم نور و شکوهی نیست و به اصطلاح مشهور می‌گویند که دموکراسی بدترین شیوه حکومتی است که بهتر از آن پیدا نشده، و از همه نگران‌کننده‌تر اینکه دموکراسی شکل نسبتا معقولی از حکمرانی است ولی این دموکراسی محدودیت‌ها و مخاطرات و معارضی دارد، از جمله اینکه شیوه‌های معینی است از حکمرانی ولی با نتایج نامعین، یعنی از پارادوکس دموکراسی می‌شود هیتلر در بیاید، می‌شود پوپولیسم در بیاید، می‌شود نازیسم در بیاید.ترامپی‌شدنِ سیاست در سال‌های اخیر، یکی از قویترین دموکراسی‌های دنیا در آمد، چقدر مخاطره برای زیست‌بوم ایجاد کرد، چقدر مخاطره برای خود آمریکا ایجاد کرد، برای ملت‌های در حال توسعه ایجاد کرد، برای خود ما به عنوان یک ملت خواستار پیشرفت و توسعه ایجاد کرد، برای سازمان‌های بین الملل و به‌ویژه برای محیط زیست. ما هم در ایران از دل برخی آیین‌های شبه دموکراسی واقعا چیزی ندیدیم، یعنی جز چیزهای صوری و فریبنده.گفتیم کوشش برای آزادی کژتابی داشت و خود تبدیل شد به یک مشکل، هویت‌خواهی‌های مذهبی هم به نام احیای دین و ایدئولوژی‌های مذهبی هم به نظر باید دقت بکنیم همان‌طور که شش‌تا کوشش برای آزادی کژتابی داشت و خود به یک مشکل تبدیل شد، به نظر من هویت خواهی‌های مذهبی هم به نام احیای دین و ایدئولوژی‌های مذهبی غالبا تعصب، نفرت و خشونت به وجود آورده‌اند.اخوان المسلمین چه شد؟ القاعده و داعش چطور؟ دوباره طالبان در افغانستان چه بدبختی‌هایی برای این ملت می‌خواهد شروع کند؟ چه انسان‌های بی‌گناهی آواره می‌شوند و سرزمینی با آن تمدن و پیشینیه دارد از بین می‌رود و تجزیه می‌شود و چه مشکلات دیگر که به وجود خواهد آمد. آخرش هم قضیه مذهبی است، احیای مذهب است، ایدئولوژی دینی است، انقلاب مذهبی است که باز می‌خواهند انسان‌های مذهبی آزاد شوند تا دینشان را اجرا کنند، ببینید چقدر فریبنده و خطرناک است وضعیت بشر.فردیت انسانی، راه حل نجاتاکنون به قسمت دوم بحث در این چند دقیقه آخر می‌پردازیم. برای آینده‌ی جهانی با این چنین ابعاد دامن گستر مشکلات و بحران‌ها و برای آینده‌ی ایران، این سرزمین با مشکلات مضاعف، مشکلاتی چندین برابر متوسط دنیا، تنها تکیه‌گاهی که گویا باقی مانده، فردیت انسانی ماست، فرد انسانی که در توده‌وارگی و ذره‌وارگی گم نشود. فرد انسانی اصیلی که نه تنها آزادی بلکه آزادگی داشته باشد، آزادی کافی نیست. یعنی حس عمیق رهایی؛ رهاشدن و جاری‌شدن و تاب‌آوری وقدرت تاب‌آوری، و این به نظر بنده مستلزم یک وضعیت وجودی است که من آن را نوعی کیفیت انسانی تصور می‌کنم. یک نوع شرایط انسانی است، نوعی مودالیتهی بشری است.فردِ انسانیِ اصیلی که حسِ عمیق معطوف به رهایی دارد، چرا؟ برای این که متوجه است که، هر چند یک موجود مادی است، اما آنطور که ممکن است در ظاهر به نظر برسد، حس می‌کند که یک موجود اصیل است، با اینکه مادی است، اما موجود مادیِ پیش پا افتاده‌ای نیست. « وَلَقَدْ كَرَّمْنَا بَنِي آدَمَ» و « لَا تَکُنْ عَبْدَ غَیْرِکَ وَ قَدْ جَعَلَکَ اللّهُ حُرّاً » حس رهایی. احساس می‌کند که قابلیت‌های نهفته‌ای در او هست. مستعد فضیلت‌هایی است. که آن فضیلت‌ها مایه‌ی ارجمندی حیات آدمی می‌شود، یعنی با آن‌ها انسان می‌تواند بگوید من موجودی مستعد شرف و کمالات هستم. این همان آزادگی و حریت است، غیر از آزاد بودن است. این، «آزادی از» نیست، «آزادی در» است، آزادی از اجبارهای بیرونی نیست، آزادی درونی است،آزادی وجودی است، رهایی است.اینجاست که دلیری به وجود می‌آید، اینجاست که شهامت، بخشندگی و بخشایندگی به وجود می‌آید، اینجاست که دادخواهی، دفاع از حق مظلومین، مسئولیت اجتماعی، حس می‌شود. این همین وضعیت است که می‌تواند برای آینده‌ی جهان مفید باشد.و چون دیگر فرصت نیست، این قسمت بحثم امشب به اینجا منتهی شود که این انسان مومن ایرانی هم با این فردیت اصیل هست که می‌تواند با نقد درونمان، جامعه‌ی کنونی را از خطرها مصون بدارد، ساختارها را نقد کند، ساختارهای مذهبی را، نهادهای مذهبی جامعه‌ی کنونی را، انسان مومن ایرانی نقد کند؛ به دلیل آن حس معطوف به رهایی، به دلیل آن آزادگی، به دلیل آن فضیلت‌هایی که به آنها احساس تعهد می‌کند، و اصالتی که در وجود خود، و بنیان‌های اصیل وجودی که در خود احساس می‌کند.امام حسین(ع)، الگوی آزادگییک نمونه ارجاعی و یک تیپ ایده آل برای یک چنین فرد انسانی اصیل، که بخواهیم ارجاع بدهیم و بخواهیم یک مدلی بشود، یک الگویی بشود برای ما، این حس عمیق رهایی را برای ما مجسم بکند، حسین بن علی است. حقیقتا انسانی که از خانه فاطمه و علی و از آغوش پیغمبر به جامعه اسلامی وارد می‌شود، اما یک خودآگاهی فردی دارد، یک فردیت اصیل دارد، یک حس رهایی و آزادگی دارد، آنقدر حس اصیل فردی دارد که، از این موقعیت وارد جامعه می‌شود و جزو نزدیکترین صحابیان به پیغمبر است از منظر عمومی، از منظر شیعی نمی‌گویم از منظر جامعه می‌گویم، اما ناراضی است از جامعه، و درکی عمیقا دگرواره از وضعیت جامعه اسلامی و حکومت اسلامی موجود دارد و یک نگاه مستقل انتقادی دارد؛ معطوف به رهایی. به حدی که شما همه می‌دانید صحابیان و تابعان رسمی و بزرگ، از حسین بن علی، به‌ندرت حدیثی نقل کردند.شما این کتاب‌های حدیثی را نگاه کنید؛ خیلی به‌ندرت از حسین‌بن‌علی(ع) حدیث نقل شده، به دلیل اینکه بایکوت بوده، به دلیل اینکه این انسان نگاه انتقادی داشت، نگاه متفرد داشت، نگاه تکینه داشت. نه؛ آن نگاه مشهورات را نداشت و فساد و انحطاط هولناک را در دستگاه حکومت نشان می‌داد و جامعه‌ی مناسک‌گرای زمانه‌ی خودش را نقد می‌کرد. «اِنَّ الناسَ عَبیدُ الدُّنیا، وَ الدَّینُ لَعقٌ عَلی السِنَتِهِم یَحُوطُونَهُ ما دَرَّت مَعایِشُهُم...». خیلی مهم است؛ می‌گوید این انسان‌ها، برایشان دین یک چیز کالایی رسمی شده و بندگان دنیا هستند و دین، لقلقه‌ی زبانشان شده یعنی این دینداری های موجود و این مناسک موجود را نقد میکند، « یَحوطُونَهُ مَا دُرَّ فی مَعایِشَهُم» و توضیح میدهد، «قُوماً عَبَدَ الله خَوفاً رَحبَطاً وَ تِلکَ عِبادَتُ العَبید.» قومی خدا را می‌پرستند از سر ترس، این پرستش بردگان است،« قومی قُوماً عَبَدَالله طَلَبَ الثَّواب» بعضی گروه‌ها هم هستند که از سر آز و برای طلب ثواب خدا رو می‌پرستند، می‌فرماید که این هم عبادت« اُجَرا» است یا جای دیگر عبادت «تُجار» است. «وَ قُوماً عَبَدَالله حُبًّا شُکراً » در تعبیرهای مختلف و روایات مختلف، و قومی هست که خدا رو میپرستند برای این که دلبستگی و عشق به این هسته متعال به این راز بی‌کرانگی دارند و یا میخواهند شکر او را به جای بیاورند.َ قوموا عَبَدُ الله حُباً شُکْراً در تعبیر های مختلف و روایت های مختلف و قومی هست که خدا را برای این میپرستند که دلبستگی و عشق به این هستی متعال به این راز بیکرانگی دارند و یا میخواهند شکر او را به جا بیاورند.«و لا تَکُنْ عَبْدَ غِیْرِکْ و لَقَدْ جَعَلَكَ الله حُري»، این مقدار از عظمت روحی اباعبداللّه و آزادگی‌اش و شهامت او به دلیل فردیت اصیل انسانی، تکیه‌گاه های فردیِ وجودی‌اش، همان کیفیت انسانی حسین بن علی(ع) و آن ایمان و بنیه‌های اصیل وجودی‌اش است‌، فضائل عمیق انسانی‌اش که با هر بار تکرار باز به افقهای دوردست فردیت اصیل وجودی حسین بن علی(ع)نمیرسیم.سلام بر حسین(ع) وسلام بر همه آزادگانمتاسفانه امروز آموزش و پرورش ما، الگوهای رایج تعلیم و تربیت ما، رسانه‌های ما، سیستم‌های رسمی ما به نظر بنده هرگز نمی.توانند و نمی‌خواهند یک چنین انسا‌ن‌های باشهامت، بنیه‌های وجودی اصیل، آزاده، انتخابگر، خلاق، منتقد، آگاه تربیت بکند و این تهدید بزرگی است برای آینده ما، همانطور که در مقیاس جهانی هم تهدید بزرگی هست برای آینده جهان ما نمی‌توانیم از پس این بحران‌ها بربیاییم. آینده ما رو به زوال می‌رود اگر نتوانیم یک چنین انسان‌های با بنیه‌های اصیل وجودی، فرد انسانی اصیل، خودآگاه و منتقد و متعهد به فضیلت‌های اخلاقی و مومن و دارای ایمان به ارزش‌های غایی وجودی تربیت بکنیم.برای همه شما دوستان عزیزم آرزوی توفیقات روزافزون در گسترش و بسط بنیه‌های وجودی خودتان، فرزندانتان، دوستانتان دارم.آینده‌ی این جهان و آینده‌ی این سرزمین نیاز به یک چنین بنیه‌های وجودی قوی و فرد نیرومندی که تکیه‌گاه‌های اصیل وجودی داشته باشه و در پای فضیلت‌ها و غایات انسانی بتواند ایستادگی کند.برای ورود به کانال پیام‌رسان تلگرام «مکتوبات هیأت ‌الزهرا (س) دانشگاه شریف» کلیک کنید.