سرگذشتِ آینده، به روایتِ تصویر

انسان ناچار به تصور آینده است، مجالی که بر خلاف گذشته‌ی تغییر‌ناپذیر و امروزِ آشنای تکراری، می‌تواند به هر شکلی که بخواهیم خلق شود. از افسانه‌های آخرالزمانی تا آینده‌پژوهی علمی، ما به دنبال پیدا کردن انتهای رشته‌ی تاریخ بوده‌ایم. خلاقانه‌ترینِ این پیش‌گویی‌ها را می توان در دنیای تصویر دید. در سینماست که خالص‌ترین نگرش مردمیِ هر دوره‌ای یافت می‌شود و زمانی که این نگرش رو به آینده دارد، بلندپروازانه‌ترین طراحی‌ها و دقیق‌ترین جزئیات را در خود جای می‌دهد. این نوشته تلاشی است برای ترسیم سرگذشت آینده در دنیای تصویر، با نگاهی به جزئیات طراحی شده‌ی این ساخته‌های تصویری و دقتشان در پیش‌بینی آینده.2001: A space odyssey (1968)این فیلم اگر انقلابی‌ترین ساخته‌ی سینماییِ تمام اعصار نباشد، بی‌شک چشمگیرترین و بلندپروازانه‌ترین تصور علمی تخیلی در زمان خود بوده‌ است. جهانی که استنلی کوبریک بیش از آنکه پیش‌بینی‌اش کند خالقش بوده، حتی امروز هم بی‌نهایت دور از دسترس است."Oh my god, It's full of stars!"بر خلاف ساخته‌های علمی تخیلی روزگار ما اودیسه‌ی فضایی هیچ توضیحی نمی‌دهد. شخصیت‌ها هنگام کار با تکنولوژی‌های پیچیده‌‌ی فضایی نمی‌گویند چه اتفاقی در حال افتادن است، و هر زمان که طراحی‌های بی‌اندازه دقیق ، پرجزئیات و گیج‌کننده ظاهر می‌شوند همه چیز به جز موسیقی با شکوه پس‌زمینه در سکوت فرو می‌رود. در ذهن تماشاچی سال 1968، تکنولوژی آینده دور و دست‌نیافتنی و تنها برای مهندسین و دانشمندان بوده و فیلم هم نمایشی است از بعید بودن این آینده؛ جهان به کل تغییر کرده است، هیچ خاطره‌ای از گذشته وجود ندارد، لباس‌ها ، مبلمان ، طراحی داخلی و حتی قاشق و چنگال‌ها عوض شده‌اند، انسانِ سال 2001 هم انسان جدیدی است، با اعتمادبه‌نفس و بی‌تفاوت و گاهی ترسناک.مانیتورهای شخصی که شباهت غریبی به تبلت‌های امروزی دارند، نمایشگرهای پشت صندلی در سفر فضایی، کامپیوترهایی که حرف می‌زنند و صدایمان را می‌شوند، تماس تصویری و حتی افزایش تعداد کانال‌های BBC، با تقریب خوبی به واقعیت نزدیکند. ولی با وجود این شباهت‌ها، تصور کوبریک از سال 2001 تا به امروز خیال‌انگیزی و بلندپروازیِ ناب خود را حفظ کرده است.Blade Runner (1982)مسئله‌ی توانایی احتمالی ما در ساختن انسان_ربات هایی که می‌خواهند زنده باشند همیشه با چالش‌های اخلاقی همراه بوده است. ما ربات‌ها را می‌سازیم تا برایمان کار کنند، آن ها برده‌هایی بی‌احساس، مطیع و خستگی ناپذیرند، اما اگر بتوانند عاشق شوند، خشونت بورزند و مثل هر انسانی پیش‌بینی‌ناپذیر باشند چه می‌شود؟ فیلم Blade Runner ساخته‌ی سال 1982 بی شک کلاسیک‌ترین تصور از تبعات چنین پیشرفتی است."All those moments will be lost in time, like tears in rain"تصور فیلم از لس آنجلسِ سال 2019 تصور تاریکی است، نه فقط در معنای ضمنی آن، بلکه تغییرات آب و هوایی و افزایش آلودگی، ابری ضخیم از باران‌های اسیدی بر روی شهر کشیده است. در این فضای مه‌آلود شاید تنها نشانه‌ی آشنا برای تماشاچی سال 2019 واقعی، بیلبوردهای دیجیتالی عظیمی باشد که ساختمان‌ها را پوشانده‌اند. پیش‌بینی‌های دیگر فیلم تا این اندازه دقیق نیستند؛ ما برای تماس تصویری به اتاقک های تلفن نیازی نداریم، هر چقدر هم عجیب به نظر برسد هنوز با ماشین‌های پرنده سفر نمی‌کنیم و قطعا ربات‌های بیولوژیکی انسان‌نما نساخته‌ایم.با این حال دغدغه‌ی امنیتی_هویتی فیلم همانی است که احساس می‌کنیم و در حال گسترش است، با وجود محصولات هوشمند در خانه‌هایمان کسی صدایمان را می‌شنود؟ با یکی شدن اولین میکروکامپیوترها با انسان، می‌توانند کنترلمان کنند؟ حالا که ربات‌ها یاد می‌گیرند، ممکن است نقشه‌ای در سر داشته باشند؟ چقدر مانده تا نتوانیم یکی از "آنها" را از یکی از "خودمان" تشخیص دهیم؟ و در آخر مرزِ اخلاقی هوشمندسازی اطرافمان کجاست؟Cowboy Bebop (1998-1999)به عنوان یک سریال زیادی کوتاه و به عنوان یک انیمه در زمان خودش زیادی خشن بود و احتمالا در کنار ساخته‌های سینماییِ این لیست گمنام و نامربوط به نظر می‌آید اما هم از نظر جنبه‌ی نوستالژیکی که برایم داشت و هم به دلیل آینده‌نگری بی‌پیرایه‌اش در نمایش طراحی‌هایی که بی‌اندازه به امروزِ ما نزدیکند، در این سیرِ تاریخی قرار گرفت."What the hell is this?"از مانیتورهای هولوگرافیک تا پرتال‌های سفر بین سیاره‌ای، هیچ چیز در دنیای Bebop عجیب و دور از ذهن به نظر نمی‌رسد، هر جزئی از جهانِ سال 2071 بدون ظاهری پیچیده و نمایشی در پس‌زمینه‌ی صحنه‌ها قرار گرفته، و در بیشتر مواقع حتی دیده نمی‌شود، مثل نمایی چند ثانیه ای از تراکنش مالی با کیف پول هوشمند، لم دادن کنار اسکله و دریافت بسته از یک پهپادِ پست‌چی و یا قمار با واحد پولی شبیه به بیت‌کوین. همین بی‌خیالی در نمایش طراحی‌هایی که در بعضی موارد به واقعیت هم پیوسته‌اند، دنیایی بی‌نهایت قابل باور و زمینی ساخته است.با وجودِ نبردهای خونین، زمین غیر قابل سکونت و سرگذشت ناگوار شخصیت‌ها، تصویری که Cowboy Bebop از آینده ارائه می‌دهد به هیچ وجه تاریک نیست، تصویریست از روال معمول زندگی که جهانِ مدرن با آن هماهنگ شده، مردم سردرگم یا ناامید نیستند، آن‌ها هم مثل ما با تغییر رشد کرده‌اند و اگر جایزه‌بگیر، مجرم و یا قربانی آزمایشات نباشند، عادی زندگی می‌کنند.Wall-E (2008)این فیلم یکی از نادر ساخته‌های سینمایی است که رباتِ قهرمانش بدون کمک هیچ انسانی رشد کرده و تصمیم می‌گیرد. در برابر او، انسان موجودی وابسته و درگیر تکنولوژی و نسخه‌ای اغراق شده از یک نوجوان امروزی است. "Eva..."تا سال 2805 راه زیادی باقی مانده، با این حال بی شک در مسیر درستی قرار گرفته‌ایم. وسیله‌ی متحرک شخصی Segway که در سال 2020 معرفی شد به شکل ترسناکی صندلی‌های سفینه‌ی Axiom را به یاد می‌آورد. در این دنیا تمام خدمات زیر نظر یک برند ارائه می‌شود، درست مثل نام‌های بزرگی چون Google ، Amazon و Apple که هر روز حیطه‌های خدماتی بیشتری را در بر می‌گیرند. انسان چاق‌تر می‌شود ، بیشتر و بیشتر عمر می‌کند و غذای آماده‌ی تک نفره اش در لیوان سرو می شود، همه‌ی این‌ها بازتاب‌هایی از گرایش‌های امروزند. با این حال آن چیزی که بیشتر از همه جلب توجه می‌کند، نبود هیچ برخورد اجتماعی خارج از فضای مجازی و چشم‌هایی است که از مانیتورها دور نمی‌شوند. انسان ها همه از Wall-E به یک ربات شبیه‌ترند و این بزرگترین ترس جامعه‌ی امروزیست، این‌که انسان به مفهومی که می‌شناسیم منقرض شود.Mad Max: Fury Road (2015)چه کسی دنیا را کشت؟ سوالی که در این اقتباس سینمایی از افسانه‌ی Mad Max بیش از هر زمان دیگری به جواب نزدیک شده است. دنیای پسا آخرالزمانی این فیلم داستان تازه‌ای نیست، داستان به پایان رسیدن انسانیت بر سر منابع که در اواخر دهه 70 در رابطه با نفت نوشته شد حالا در پی گرم شدن زمین و تمام شدن ذخایر آب بازسازی شده است."My name is Max, My world is fire and blood."با این‌که تصور فیلم از دنیا آن‌قدر دور هست که بتواند از مرزهای آشنای منطق رها باشد ولی برخلاف تقریبا هر تصویرسازی دیگری از دنیای پس از نابودی، باورپذیر و ظریف طراحی شده است، ماشین‌ها به خوبی در مرز باریک بین قراضه‌های گذشته و دست‌ساخته‌های انسان پیشرفته قرار می‌گیرند، خاطره‌ای از تکنولوژی در هر محصول زنگ‌زده‌ی فیلم دیده می‌شود، همان‌طور که خاطره‌ای از انسان در هر موجود درنده‌ی دوپا در آن. راهی برای بررسی درست و دقیق بودن این دنیا وجود ندارد، هر چند ردپای این آینده‌ی بعید در بحران‌های زندگی امروزی قابل مشاهده است. با این حال دلیل چنین تصور کهنی از بازگشت به اصل را می‌توان در ترسی جمعی نیز جستجو کرد ؛ فیلم روایت دنیایی است دور و تاریک، از بازگشت انسان به بدویت در برابر پیشرفتِ ناگزیر او تا آینده‌ای بی‌انتها، پیش‌بینی‌ای که حداقل در سینمای امروز بیشتر و بیشتر دیده می‌شود، به نظر می رسد آن قدر تکنولوژی با سرعتی سرسام‌آور از خود پیشی می‌گیرد که برای انسان‌ مدرن راحت‌تر است به قبایل بدوی فکر کند تا آینده‌ای نامعلوم.امروزتصورهای سینمایی، بازتاب واقعیت‌های جامعه‌ی هر زمانه‌ای هستند، آینده‌ی امروز هم در ذهن ما با آینده‌های روزگارهای دیگر متفاوت است. ما در دنیایی مملو از ارتباط‌های مجازی، مانیتورهای لمسی و فجایع طبیعی زندگی می‌کنیم، تصویرسازی‌های سینمایی و سریالی امروز هم اغراق‌هایی بصری از این واقعیت‌ها هستند که تنها زمان می‌تواند روشنگر دقت پیشگویی‌هایشان باشد.