جایگاه زن در هند باستان

در هند قدیم، زن موجودى دوست داشتنى ولى پست به شمار مى‏رفت. شاید این افسانه هندویى كه مى‏خواهیم بازگو كنیم بیانگر ریشه این تصوّر باشد: «در آغاز، هنگامى كه twashtri، صنعتگر الهى، به آفرینش زن پرداخت، متوجّه شد كه همه موادّ را صرف كرده و دیگر از عناصر صُلب در اختیارش نمانده است و چون به این بُن بست رسید زن را از قطعات متفرّقه و بازمانده‏هاى عالم خلقت بیافرید.» نیز در قانون آنان آمده است: «قضا و قدر حتمى، طوفان، مرگ، جهنّم، زهر كشنده، افعى و مار گزنده، آتش سوزان، هیچ كدام از زن بدتر نیست.» این اندیشه هند قدیم در باره زن بود و طبق آن با وى رفتار مى‏نمود و چنین مى‏نمود كه زن یعنى موجودى اضافى و زاید در نظام خلقت.آیین هندو، ازدواج را امرى اجبارى و مرد بى‏زن را مطرود جامعه مى‏ دانست كه هیچ شأن و منزلت اجتماعى ندارد. آنان بر این باور بودند كه والدین وظیفه دارند پیش از آن كه وصلتى كه از نظر هندوها محكوم به عواقب تلخ و سرخوردگى است پدید آید، مقدّماتِ ازدواج آنان را فراهم كنند. در قانون‏نامه «مانو»، لفظ «گاندهاروا» (Gaand harva) بر وصلت‏ هایى اطلاق شده است كه با میل طرفین صورت مى ‏گرفت واین نوع وصلت‏ها زاده هوس معرّفى شده است. این نوع ازدواج‏ها مجاز بود، ولى پسندیده نبود. هندى ‏ها ازدواج در طفولیت را انتخاب كرده بودند و با این راه توانسته بود باعث جلوگیرى از روابط قبل از ازدواج شود. ازدواج از راه‏هاى گوناگونى امكان‏پذیر بود. با ربودن عروس، به زور مى‏شد ازدواج كرد. نیز مى‏ شد زنى را خرید یا پس از جلب رضایت دختر با وى ازدواج كرد، ولى ازدواج از روى رضایت طرفین، كمى غیر آبرومندانه تصوّر مى‏شد و زنان ترجیح مى‏ دادند كه خریده شوند. قانون ‏نامه «مانو» هشت نوع ازدواج مختلف را جایز مى‏دانست كه در بین آنان، ازدواج از راه «ربودن» و ازدواج مبتنى بر «عشق» در پایین‏ترین درجه اخلاقى قرار داشت و ازدواج از راه «خریدن» عملى‏ترین راه براى پیوند زناشویى شمرده مى‏شد. قانونگذار هندى فكر مى‏كرد كه عاقبت امر، فقط ازدواجهایى پایدار مى‏مانند كه بر مبناى اقتصادى شكل گرفته باشند؛ حتّى در دوره‏اى از تاریخ هند، كلمه «ازدواج» مترادف بود با كلمه «زن خریدن». یكى از نویسندگان مراسم غیر عادّى و حیرت آورى را در این‌باره بازگو مى‏كند: «كسانى كه به علّت فقر نتوانسته‏اند به دختران خود شوهر دهند، دختران خویش را با صداى شیپور و طبل (یعنى عینا همان سازهایى كه در جنگ براى اعلان آماده باش به كار مى ‏رود) به بازار مى ‏برند و دور خود، افراد را گرد مى‏ آورند. هر مردى كه جلو مى‏ آید، اگر دختر موافق میل پسر بود و به خریده شدن هم رضا داد، پسر بر حسب شرایط خاصّى با او ازدواج مى كند.»چندان خالى از لطف نیست كه در این‏جا، گوشه دیگرى از قانون نامه مانو را كه درباره زن اظهار نظر كرده است، براى شما ذكر كنیم. «مانو» درباره زن مى‏گوید: «زن، سرچشمه بى‏ آبرویى است؛ زن، سرچشمه نزاع است؛ زن، سرچشمه زندگى خاكى است؛ لذا از زن حذر كن.»این برداشت هند قدیم از شخصیت زن بود و زن هندى در برابر این اندیشه، شوهر خود را خاضعانه «سرور» یا «ارباب»، حتّى «خداى من» خطاب مى ‏كرد؛ در انظار عمومى و ملأ عام كمى دورتر از او راه مى‏رفت و از وى فاصله مى‏ گرفت؛ و به ندرت از او سخنى مى‏ شنید. از زن هندى انتظار مى‏رفت كه دلبستگى خود را با انجام كوچك‏ترین كارها، یعنى تهیه غذا و خوردن - پس از آن كه همه خوردند ـ آن‏چه را كه از غذاى شوهر و پسرانش به جاى مانده و بوسیدن پاى شوهر به هنگام خواب، نشان دهد. قانون «مانو» مى‏گفت: «زنى كه از شوهر خود اطاعت نمى ‏كند، در حیات بعد به یك شغال مبدّل خواهد گشت.»«مگاستنس» ـ یكى از نویسندگان هندى ـ از دوران «چاندرا گوپتا» گزارش مى‏دهد: «برهمن‏ها زنان خود را ـ هر برهمن چندین زن دارد ـ از هر گونه فلسفه بى‏اطّلاع نگاه مى‏دارند؛ زیرا اگر زنان تعلیم و تربیت پیدا كنند و با دید فلسفى بر لذّت و الم، زندگى و مرگ نظر كنند یا فاسد مى ‏گردند یا دیگر در انقیاد مرد باقى نمى‏ مانند». نیز در قانون نامه «مانو» ذكر شده بود كه سه نفر استحقاق كمك مالى را ندارند: همسر، دختر و برده. اینها هر چه كه به دست مى‏ آوردند، اربابشان آن را مالك مى‏ شد و زن فقط مى‏ توانست جهیزیه و هدایایى را كه در هنگام زفاف دریافت كرده بود براى خودش نگاه دارد. تعدّد زوجات در جامعه هند جایز بود و در بین بزرگان تشویق مى ‏شد؛ زیرا نگه‏دارى از چند زن و انتقال قابلیت‏ها و استعدادها به نسل بعد از خود، یك عمل شایسته محسوب مى‏شد. داستانِ «دروپادى» (Draupadi) كه در آنِ واحد با پنج برادر ازدواج كرد، داستان شگفت‏انگیزى است كه از آن روزگاران نقل شده و از یك رسم شگفت یعنى «تعدّد شوهر» (Polyandry) ـ یعنى ازدواج یك زن با چند مرد كه معمولاً با هم برادر بودند ـ حكایت مى‏كند كه آثار این رسم تا سال 1859 م. در سیلان باقى بود و هنوز هم در دهكده‏هاى كوهستانى تبّت باقى مانده است.در خانواده‏هاى هندى، مرد مالك همسر و فرزندان خود بود و در بعضى از موارد مى‏توانست آنان را بفروشد یا این كه از خانه بیرون كند. قانون‏نامه «مانو» نیز مقرّرداشته بود كه زن در طول حیاتش همیشه باید تحت قیمومیتِ یك مرد باشد؛ نخست قیمومیت پدر، سپس شوهر و سرانجام پسر. شوهر مى ‏توانست زنش را به علّت بى‏ عفافى طلاق بدهد، امّا زن به هیچ وجه نمى‏ توانست شوهرش را طلاق دهد.از جمله آداب و رسوم رایج در هند قدیم، مراسم «ساتى» (Sutte) یا زنده سوزى بود كه بر طبق آن، پس از مرگ شوهر، همسر او را نیز همراه وى در گودالى از آتش مى‏سوزاندند یا این كه زنده زنده دفن مى‏كردند.