آزادی واقعا یعنی چی؟

واژه هایی وجود دارن که ما در زندگی روزمره به مراتب ازشون استفاده می‌کنیم بدون اینکه حتی تعریف دقیقی ازشون داشته باشیم. واژه هایی مثل آزادی، عدالت، برابری و... از این واژه ها هستن که بسیار در ادبیات سیاسی ما بکار میرن، ولی معمولاً هیچ کدوم از طرفین بحث اهمیتی به معنای دقیقشون نمیدن. من در این پست قصد دارم به یکی از مهم ترین واژه های رایج بپردازم یعنی "آزادی". تعریف آزادی چیه؟ گروه های سیاسی مختلف وقتی از واژه آزادی استفاده می‌کنن چه چیزی رو مد نظر دارن؟ و در آخر اینکه رابطه آزادی با مفاهیم دیگه مثل عدالت و برابری چیه؟ در ادامه سعی می‌کنیم به پاسخی درخور برای این سوالات برسیم.آزادی چیست؟یکی از مهم ترین اندیشمندان سیاسی که تلاش کرد به این پرسش پاسخ بده، آیزایا برلین، فیلسوف سیاسی بریتانیایی بود که "فیلسوف آزادی" لقب گرفت. برلین در مقاله معروفش دو تعریف از مفهوم آزادی، آزادی رو به دو دسته تقسیم کرد:1. آزادی منفی(آزادی "از"): یعنی عدم وجود مانع برای کار هایی که دوست داریم انجام بدیم. این تعریف از آزادی، مورد قبول اندیشمندانی مثل جان لاک، فریدریش فون هایک، رابرت نوزیک و البته خودِ برلین بود. معمولاً لیبرال ها و لیبرتارین ها به این تعریف از آزادی گرایش دارن، چون به وسیله اون می‌تونن عدم دخالت دولت در زندگی شهروندان و همینطور بازار آزادی که مداخله دولت در اون وجود نداره رو توجیه کنن.2. آزادی مثبت(آزادی "برای"): یعنی داشتن توانایی برای رسیدن به هدف یا دارا بودن استقلال و عدم وابستگی به دیگران. به عبارت دیگه، یعنی تحت کنترل داشتن زندگی خود. این تعریف از آزادی، مورد قبول اندیشمندانی مثل جان استوارت میل، ژان ژاک روسو، مارکس و جان رالز بود. معمولاً سوسیالیست ها به این تعریف از آزادی گرایش دارن، چون به وسیله اون می‌تونن نظام سرمایه داری رو بخاطر اینکه استقلال و خودمختاری کارگران و افراد طبقات پایین رو محدود می‌کنه، نقد کنن. برلین آزادی مثبت رو یک مفهوم خطرناک می‌دونست چون بنظرش می‌تونه راه رو برای تمامیت خواهی هموار کنه. به سه راه میشه بین این دو آزادی تمایز گذاشت:1. تمایز بین آزادی منفی و مثبت، به مثابه آزادی صوری و موثر: این ایده که توسط هایِک بیان شد، میاد آزادی رو به دو دسته صوری و موثر تقسیم می‌کنه. داشتن آزادی صوری برای یک عمل، یعنی مجاز بودن برای انجام یک عمل از جانب قانون، حتی اگه انجام اون کار در عمل ممکن نباشه.(یجورایی همون آزادی منفیه) اینجا لازم میاد که آزادی موثر رو هم تعریف کنیم. آزادی موثر یعنی توانایی برای عملی کردن خواسته هایی که داریم.(یجورایی همون آزادی مثبته) همونطور که مشخصه، این دو آزادی در تضاد با هم قرار دارن. از نظر هایِک، اون عاملی که آزادی صوری رو محدود می‌کنه، اجبار هست. اجبار از نظر هایک یعنی محدود شدن اراده یک فرد توسط فرد دیگه به صورت متعمدانه. پس برای اینکه اجبار وجود داشته باشه، باید دو شرط بطور همزمان موجود باشن: ۱. محدود عمل شدن توسط افراد دیگه و ۲‌. عمدی بودن این محدودیت. بذارید این نکته رو با یک مثال روشن کنم:فرض کنید که در یک کلبه چوبی زندگی می‌کنید و در یک روز ابری برای قدم زدن بیرون می‌رید. وقتی بر می‌گردید، می‌بینید که کلبه شما به واسطه برخورد صاعقه در حال سوختنه و شما هم هیچ کاری برای خاموش کردن آتیش نمی‌تونید انجام بدید. از اونجایی که تمام وسایل ارزشمند شما در اون کلبه بودن، شما ضرر بزرگی رو متحمل شدید و عملاً باید از نو زندگیتون رو بسازید. در این شرایط، با اینکه آزادی موثر شما به شدت کاهش پیدا کرده(به واسطه سوختن اموالتون، دیگه خیلی از کارها رو نمی‌تونید انجام بدید)، ولی آزادی صوریتون آسیبی ندیده، چون وضعیتی که برای شما ایجاد شده توسط یک شخص دیگه صورت نگرفته.یه حالت دیگه رو درنظر بگیرید. فرض کنید یک شب زمستونی، شما دوستتون رو به کلبه خودتون دعوت کردید و با هم درحال تماشای فوتبال هستید. در اون لحظه، دوست شما احساس تشنگی می‌کنه و به سمت آشپزخونه میره تا آب برداره، ولی موقع رفتن ناخواسته پاش می‌خوره به چراغ نفتی که خونه رو گرم می‌کنه و کلبه چوبی شروع به آتیش گرفتن می‌کنه و آتیش خیلی سریع به همه جا گسترش پیدا می‌کنه، پس شما و دوستتون در این شرایط چاره ای ندارید جز اینکه از کلبه فرار کنید. در این سناریو، با اینکه دوست شما در زندگی شما مداخله کرده و باعث محدود شدن انتخاب هاتون شده، ولی بازم اجباری وجود نداره و آزادی صوری شما از شما سلب نشده، چون کاری که دوستتون انجام داد متعمدانه نبود. آزادی صوری شما در صورتی از شما سلب میشه که کسی که دعوت می‌کنید دشمن شما باشه و از عمد کلبه شما رو آتیش بزنه تا متضرر بشید. در این وضعیت هر دو شرطی که برای وجود اجبار نام بردیم حاضر هستن. 2. تمایز بین آزادی منفی و مثبت، به مثابه انجام کار دلخواه و خودمختاری: آزادی منفی در این تعریف یعنی من کاری که دوست دارم رو انجام بدم و مانعی از طرف قانون بر سر راهم نباشه، ولو اینکه این کار خودمختاری من رو کاهش بده و وضعیت زندگی من رو بدتر کنه. مثلاً من حق اینو دارم که خودکشی کنم یا خودم رو به عنوان یک برده به افراد دیگه بفروشم یا اینکه یک زن حق داره با انتخاب خودش در فیلم های پورن بازی کنه، یا مثلا من می‌تونم هر معامله ای که در اون روی قیمت توافق شده باشه رو انجام بدم و دولت حق نداره به واسطه قیمت گذاری دستوری، مانع من بشه. در هیچ کدوم از این موارد آزادی منفی از انسان سلب نمیشه، ولی ممکنه خودمختاری انسان از بین بره. خودمختاری یعنی تسلط داشتن بر امیال و زندگی خویش. طبق این تعریف، من حق ندارم خودم رو به عنوان برده بفروشم یا اینکه یه زن حق نداره در فیلم پورن بازی کنه چون این موارد همگی باعث میشن شان من به عنوان یک انسان پایین بیاد و کنترل من بر زندگیم کاهش پیدا کنه. علاوه بر اون، طبق این تعریف هر انسانی حق اینو داره که به منابعی که برای کنترل زندگیش و شکوفا کردن استعداد هاش نیاز داره، دسترسی داشته باشه، پس طبق این تعریف، دولت باید به دنبال ریشه کن کردن فقر باشه.نظر مارکس درباره آزادی: آزادی به مثابه خودمختاری به بهترین حالت توسط مارکس توصیف شده. از نظر مارکس انسان زمانی به آزادی می‌رسه ‌که بتونه مستقل از نیاز های مادی به تولید بپردازه و توانایی این رو داشته باشه که استعداد های متنوع خودش رو شکوفا کنه. یا به عبارت دیگه، بتونه از ارزش مبادله ای و نظام تقسیم کار که در نظام سرمایه داری وجود داره رها بشه و به ارزش مصرفی یا استعداد های واقعی خودش دسترسی داشته باشه. مارکس در کتاب گروندریسه صفحه ۴۸۸ میگه: هنگامی که شکل محدود و بورژوایی کنار زده می‌شود، آیا دیگر ثروت چیزی است جز عمومیت نیاز ها، قابلیت ها، لذت ها و نیروهای تولیدی فردی و... که از طریق مبادله عمومی خلق می‌شوند؟ آیا چیزی است جز تکامل کامل سلطه انسان بر نیروهای طبیعت، و نیز نیروهای موجود در سرشت خود بشر؟ آیا چیزی است جز رشد کامل استعداد های نهان انسان بدون هیچ پیش‌فرضی جز تکاملی تاریخی پیشین، که منجر به این می‌شود که این تمامیت تکامل، یا به تعبیر دیگر، تکامل تمام قدرت های انسان، خود فی نفسه هدف باشد و بر اساس معیاری از پیش تعیین شده سنجیده نشود؟ جایی که در آن انسان خود را در یک بعد مشخص بازتولید نکرده و تمامیت خویش را تولید می‌کند؟ که تلاش می‌کند آنچه شده است باقی نماند و همواره در حرکت به سوی شدن باشد؟3. تمایز بین آزادی منفی و مثبت، به مثابه داشتن حریم خصوصی و مشارکت سیاسی: آزادی منفی در این تعریف بیان می‌کنه که یک بعد از زندگی انسان وجود داره که دولت حق قانونگذاری درباره اون رو نداره؛ که این بعد همون حریم خصوصیه. طرفداران این نوع آزادی مثلاً می‌گن که دولت نمی‌تونه اینکه ما با چه کسی رابطه جنسی داریم قانونی وضع کنه، یا به عبارت دیگه، اونچه که در اتاق‌ خواب ما رخ می‌ده به دولت مربوط نیست چون جزو حریم خصوصی ماست. نقدی که میشه که به این تعریف وارد کرد اینه که تعیین مرز بین حریم خصوصی و زندگی اجتماعی عملاً غیر ممکنه و این دو حوزه با هم همپوشانی دارن. آزادی مثبت در این تعریف یک مفهوم جمع گرایانست، به این معنا که میاد آزادی انسان و فردیتش رو در ارتباطش با اشخاص دیگه تعریف می‌کنه. طبق این تعریف، سرنوشت بقیه انسان ها به سرنوشت ما گره خورده، درنتیجه ما با مشارکت فعالمون در حوزه سیاست و بحث های مربوط به اون، می‌تونیم به آزادی و خودمختاری فردی دست پیدا کنیم. بنظرم افرادی که طرفدار دموکراسی هستن، می‌تونن از این نوع آزادی برای توجیه موضع خودشون استفاده کنن. نقدی که به این تعریف وارده، اینه که بخاطر جمع گرایانه بودنش، زمینه رو برای تمامیت خواهی فراهم می‌کنه.آیا تعریفی که از آزادی داده شد کافی بود؟میشه اینطور در نظر گرفت که اکثر لیبرال ها از جمله برلین، آزادی منفی رو به آزادی مثبت ترجیح می‌دن، و تمایزی که برلین بین اونا ایجاد کرد، به لیبرال ها برای توجیه کردن درکشون از آزادی کمک می‌کنه. با اینحال، بعضی از افراد هم هستن که آزادی منفی رو شکل درست آزادی لیبرالی نمی‌دونن. این افراد از مثال زیر استفاده می‌کنن:یک برده رو درنظر بگیرید که صاحبش یه آدم خیرخواهه‌. صاحب برده بهش اجازه می‌ده که هر جایی که دوست داشت بره، هر وقت خواست از خواب بیدار بشه، هر وقت خواست کار کنه و... . این برده در این شرایط می‌تونه هر کاری که اراده کرد رو بدون مداخله اربابش انجام بده، پس می‌تونیم بگیم که از آزادی منفی کامل برخورداره. ولی با اینحال، می‌دونیم که صاحب اون برده این حق قانونی براش وجود داره که در زندگی برده مداخله انجام بده، ولو اینکه در عمل چنین کاری نکنه. همه ما بطور شهودی باور داریم که اون برده آزاد نیست، حتی با این وجود که می‌تونه هر کاری که می‌خواد رو بدون مداخله خارجی انجام بده. اینجا باید یه تعریف جدید از آزادی ارائه کرد به اسم آزادی از سلطه. آزادی از سلطه یعنی عدم وجود حق قانونی برای بعضی از افراد برای مداخله در زندگی دیگران. این نوع از آزادی رو میشه جامع تر از آزادی منفی دونست.این بود پست من درباره چیستی آزادی. نکته مهم درباره تمام این تعاریف اینه اینه که هر کسی وظیفه داره از برداشتش از آزادی دفاع کنه، این دفاع می‌تونه یه دفاع عقلانی و اخلاقی باشه، یا اینکه می‌تونه فراهم کردن شواهد تاریخی از نمونه های موفق باشه.امیدوارم از این مطلب لذت برده باشید?منابع: 1. فلسفه سیاسی درآمدی کامل، از فیل پاروین و کلر چمبرز_ فصل یک و دو2. مارکس و آزادی، از تری ایگلتون_ فصل دو