عراق، مقداری دقیق‌تر

عراق است دیگر، همیشه همین بوده. مردمانی با گروه‌های بسیار، رفتارهایی بسیار متناقض و رهبرانی متناقض‌تر. کم‌تر تحلیل‌گری یافت می‌شود یا اصلاً یافت نمی‌شود که ادعا کند در مورد آینده‌ی این کشور می‌توان آینده‌پژوهی انجام داد. منظورم از آینده ۱۰ سال یا ۲۰ سال دیگر نیست. درباره همین یک سال پیش‌روی عراق نیز چه کسی است که ادعا کند می‌تواند پیش‌بینی ارائه دهد؟ اگر آن چه در عراق می‌گذرد برای شما گیج‌کننده و غیرقابل فهم است، این نوشتار می‌تواند تا حدی کمک کند، ان شاء الله. در این نوشتار می‌خواهیم دو نقطه مهم در شناخت فضای سیاسی‌اجتماعی عراق را اجمالاً بررسی کنیم: مرجعیت و الحشد الشعبی. • مرجعیت:حدودا ۶۰ درصد مردم عراق شیعه هستند و مهم‌ترین کانون‌های سیاسی در مناطق شیعه‌نشین قرار دارد. فضای مذهبی شیعیان نیز تا حد بسیار بالایی تحت تاثیر مرجعیت نجف یعنی آیت الله سیستانی است؛ و بقیه مراجع حاضر در عراق نیز اگرچه مقلّدانی دارند اما اصلاً به اندازه ایشان اثرگذاری ندارند. مرجعیت نجف میراث‌دار حوزه نجف می‌باشد. حوزه‌ای که هزار سال پیش توسط شیخ طوسی پایه‌ریزی شد؛ و در سه قرن اخیر تبدیل به فخری برای مومنین تبدیل شد و بزرگانی را به جامعه اسلامی تقدیم نمود که پرنده‌ی وهم به کوه‌پایه مقامات آن بزرگان نمی‌تواند برسد. در قرون اخیر تشیع از حال تقیه و اقلیت مذهبی بودن خارج شده و به یک جریان اثرگذار در جهان مبدل گشته. پس طبیعتاً این امر باعث روبه‌رو شدن زعمای تشیع با مسائل مختلف اجتماعی و سیاسی شد. حوزه نجف نیز به عنوان پیشوای شیعیان، کنش‌گری‌های گوناگونی در صحنه‌های اجتماعی و سیاسی قرون اخیر داشته است؛ از جنگ ایران و روس تا تحریم تنباکو.مرجعیت در سده اخیر آرام آرام از نجف به قم منتقل شد. بسیاری بر این باورند که تفاوت تعامل قم و نجف با مقوله امر سیاسی اجتماعی، باعث این انتقال مرجعیت شده است. زمانی که ایران و عراق هر دو درگیر طواغیت بودند، یکی درگیر طاغوت پهلوی و دیگری درگیر طاغوت بعثی، قم به مبارزه برای یک امر ایجابی پرداخت و نجف به سکوت در جهت یک امر سلبی اکتفا نمود. دغدغه قم ایجاد حکومت اسلامی شد؛ و دغدغه نجف، حفظ جایگاه مرجعیت در مقابل حملات طاغوت عراق. این نوع نگرش در صحنه‌هایی که بُعد سیاسی پایین‌تری دارند نیز خود را نشان داده و البته نشان می‌دهد. طلاب محصّل در قم به صورت مشهودی بیش‌تر از طلاب محصّل در نجف در میان مردم هستند و با آن‌ها گرم می‌گیرند. برای یک طلبه نجفی احتمالاً عجیب است که یک طلبه قمی را ببیند که لباس ورزشی پوشیده و هم‌راه نوجوانان مسجد، در زمین چمن فوتبال بازی می‌کند.حال احتمالاً راحت‌تر بتوان نحوه تعامل مرجعیت کنونی نجف با حوادث پیچیده عراق را درک کرد. مثلاً بسیاری از دنبال‌کنندگان تحولات عراق که با دستگاه محاسباتی مرجعیت آشنا نیستند، انتظار دارند در شرایط کنونی که الحشد الشعبی - و در واقع تمام گروه‌های مقاومت عراقی - مورد حملات همه جانبه‌ی رسانه‌ای، سیاسی، نظامی و ... قرار گرفته‌اند و عملاً در میان جریانات عراقی تنها گشته‌اند، آیت الله سیستانی به صورت علنی در حمایت از مقاومت وارد شده و مقابل انبوه جریانات واداده یا خائن بایستد و صحنه را عوض کند. چرا این انتظار بی‌نتیجه است؟چنین ورودهایی به صحنه سیاسی، با یک سخنرانی و بیانیه و ... به اتمام نمی‌رسد. اگر مرجعیت موضع صریح خود له یا علیه جریاناتی را ابراز کند، از آن به بعد تمام بار آن جریانات بر روی دوش مرجعیت است. در چنین شرایطی لازم می‌شود که مرجعیت به صورت مستقیم اقدام به رهبری جریاناتِ مورد تاییدِ در نزاع با جریانات مخالف نماید؛ و این یعنی ورود همه جانبه و ایجابی به امر سیاسی اجتماعی. این جا همان نقطه‌ای است که مرجعیت قم با مرجعیت نجف تفاوت اساسی دارد. مرجعیت نجف، شرایط را مهیای ورود ایجابی و تمام عیار به امر سیاسی نمی‌داند و بیش‌تر به کنش‌گری های سلبی اکتفا می‌کند. این موضوع در شیوه تعامل نجف با شهادت حاج قاسم سلیمانی و ابومهدی المهندس، شیوه تعامل با اعتراضات یک سال و نیم اخیر در عراق، شیوه تعامل با سیاسیون عراقی و ... قابل مشاهده است.خلاصه کلام آن که آیت الله سیستانی شرایط عراق را به گونه‌ای می‌بیند که مهیای ورود همه جانبه ایشان به صحنه سیاسی نیست؛ و این کار در زمان حاضر فقط جایگاه مرجعیت را به خطر می‌اندازد. البته نظر بعضی این است که این نوع برخورد و ورود نسبتاً حداقلی مرجعیت، خود یک کنش‌گری قوی و زیرکانه می‌باشد. بررسی این که آیا این دیدگاه صحیح است یا نه، مجال دیگری می‌طلبد. • گروه‌های مقاومت عراقی:سابقه تشکیل این گروه‌ها به دوران دفاع مقدس بازمی‌گردد؛ به سپاه بدر، سپاهی که از مجاهدان عراقی تشکیل شده بود. بعضی اعضای این سپاه از اسرای تواب عراقی بودند و بعضی نیز عراقی‌هایی که خود را به ایران رسانده بودند تا در فریضه جهاد علیه رژیم بعثی را شرکت کنند. با پایان دفاع مقدس سپاه بدر منحل نشد. با حمله آمریکا به عراق، موج جدید فعالیت‌های این مجاهدین این بار در داخل عراق شروع گشت. کتائب حزب الله، نجباء، عصائب الحق و ... گروه‌هایی هستند که از همان زمان مبارزه با اشغال‌گران آمریکایی یعنی دهه اول میلادی، شکل گرفتند. نام حاج قاسم سلیمانی از همان زمان بود که در عراق پیچیدن گرفت. آمریکا عملاً او را فرمانده گروه‌های مقاومت می‌دانست. گروه‌های مقاومت کار را برای آمریکا بدان جایی رساندند که از شدت عملیات‌های کمین و راکتی و ...، آمریکا سال ۲۰۱۱ از عراق بیرون رفت. این گروه‌ها به صورت یک سازمان رسمی و حکومتی نبودند. با ورود داعش به عراق و فتوای آیت الله سیستانی برای جهاد، بسیج مردمی یا همان الحشد الشعبی شکل گرفت و صحنه به شدت عوض شد. در همان روزهای ابتدایی و بسیار سخت حملات داعش، نیروی قدس سپاه پاسداران انقلاب اسلامی و گروه‌های مقاومت عراقی با موقعیت‌شناسی و مدیریت بسیار قوی خود، صحنه را به شکلی درآوردند که مقابل چشمان نحس حیرت‌زده آمریکایی‌ها و سیاسیون عراقی محافظه‌کار، الحشد الشعبی تشکیل شود که فرماندهان آن همان فرماندهان سپاه بدر باشند و نیروهای اصلی آن همان گروه‌های مقاومت، بعون الله. این یعنی مقاومت عراقی به یک سازمان رسمی، حکومتی و یک‌پارچه مبدل شده، که با فتوای مرجعیت تعداد بسیار زیادی نیروی جدید نیز در خود پذیرفته است. این صحنه‌گردانی فوق‌العاده خاصتاً در روزهای ابتدایی جنگ با داعش، باعث شد که عراق بسیار بیش‌تر از زمان قبل از داعش ضدآمریکایی باشد. با شکست داعش، اتحادهای شکننده قبلی میان جریانات مختلف عراقی کم‌رنگ شد و تقابلات جناحی شدت گرفت. در همین فضا، آمریکا به شدت از ابزارهای رسانه‌ای، سیاسی و ... خود علیه مقاومت استفاده نمود. شاید سوال شود که مگر تا پیش از این چنین کاری نمی‌کرد؟ جواب این است که واقعاً نه، اصلاً حملات در این سطح نبود. شبکه‌هایی مثل الحره که سال‌ها جانب‌داری خاصی انجام نمی‌دادند و فقط اعتماد می‌خریدند، به ناگاه توپخانه‌های خود را علیه جمهوری اسلامی و مقاومت روشن کردند. به نحوی که مقاومت را برای بسیاری از مردم عراق، دولت مسلح پشت پرده‌ای نشان دادند که بیش‌تر ارکان سیاسی، اقتصادی و ... را در دست گرفته و همه را فدای جمهوری اسلامی می‌کند و خود نیز سراسر غرق فساد است. ایران را غارت‌گر اموال عراق معرفی کردند و مقاومت را مزدوران ایران خواندند. دستگاه رسانه‌ای آمریکا در اقدامی بسیار مهلک، دوقطبی کاذبی را نیز در الحشد الشعبی القا کرد؛ دوقطبی «حشد ایران و حشد عراق». این دوقطبی با نام‌های دیگری نیز شناخته می‌شود، مثلاً: «حشد خامنئی و حشد سیستانی» یا «حشد الولائی و حشد المرجعیه». معنی این دوقطبی چیست؟این دوقطبی میان گروه‌های حشد تفاوت می‌گذارد. به آن گروه‌ها و گردان‌هایی که پس از فتوای آیت الله سیستانی تشکیل شدند، «حشد عراق» یا «حشد سیستانی» یا «حشد المرجعیه» می‌گوید؛ و به آن گروه‌های مقاومتی که پیش از تشکیل حشد نیز وجود داشتند و با آمریکا مبارزه می‌کردند و نام بعضی از آن‌ها در بالا برده شد، «حشد ایران» یا «حشد خامنئی» یا «حشد الولائی» می‌گوید. متاسفانه این دوقطبی مقداری اثرگذار بوده و حتی در تقسیم‌بندی‌های رسمی سازمانی نیز وارد شده است. ایفای نقش فعال‌تر مرجعیت نجف، شاید می‌توانست جلوی این دوقطبی کاذب را بگیرد. به همین توضیحات اکتفا می‌کنم. امیدوارم مفید باشد. کلام آخر هم این که:حال ماییم و عراق. عراقی در قلب خاورمیانه که نقطه اتصال شرق و غرب عالم اسلامی است؛ آن قدر مهم و راهبردی که نه جبهه باطل آن را رها می‌کند و نه جبهه حق. مردمانی دارد که گه‌گاه می‌خواهند حق را یاری کنند، می‌خواهند جزو بدان تاریخ نباشند، می‌خواهند خوب باشند اما می‌ترسند. می‌ترسند به شکلی که نمی‌دانی گاهی شجاعتشان هم از روی ترسشان است یا نه. و مردمانی نیز دارد که جهاد فی سبیل الله را با سلاح‌های صیقلی شده از رزم، با چشمان سرخ شده از بی‌خوابی، با قلب‌های صبور بر خیانت‌ها و با آرزوی رسیدن به یاران شهید، خود معنا کرده‌اند. باشد که این بار مولا (علیه السلام) را تنها نگذارند.