میدان مشارکت ؛ چه کسانی تیشه به ریشه‌ی مشارکت می‌زنند؟

اگر کمی در گروه‌هایتان می‌چرخیدید، می‌توانستید هیجان و استرس بعد از خبرِ نیمه‌ رسمیِ احراز شدگانِ انتخاباتِ ریاست جمهوریِ کانال خبرگزاری فارس را مشاهده کنید. بعضی‌ها امیدوار به تغییر لیست و بعضی دیگر تا خبر رسمی را نمی‌دیدند باور نمی‌کردند؛ بعضی هم مثل من در فکر فردای این خبرها ...این استرس و هیجان تا قطعی‌شدن خبر ادامه داشت و همه‌ی آن بعضی‌ها، با هم متوجه شدند که نه تنها لیست قطعی است، بلکه همین لیست نهایی بود و انگار قابلیت تغییر هم نداشت. دست‌ها را در دهان گذاشته و میگزیدیم که «ای وای پس مشارکت چه‌ می‌شود؟چرا شورای نگهبان تیشه برداشته و به ریشه‌ی مشارکت می‌زند؟» چه شده بود که این استدلال به ذهنمان می‌رسید؟ کمی به ذهنمان استراحت دادیم و سعی کردیم بفهمیم الان باید چه‌کنیم؟ با لیستی مواجهه شده بودیم که هیچ هیجانی برای ادامه‌ی بازی نداشت. دقیقاً با این تأیید صلاحیت‌ها قانونی زیر پا گذاشته شده بود؟ نباید شورا در این موضوع مصلحت سنجی می‌کرد و نماینده‌ای از همه‌ی سلیقه‌ها را در این دوره تأیید می‌کرد؟ اصلاً معیارهای شورا برای احراز صلاحیت چیست؟ اصلاً فرق احراز نشدن صلاحیت با رد صلاحیت چیست؟ به فاصله‌ی کوتاهی از جنجالی که در مورد احراز صلاحیت‌ها پیش آمده بود، جلسه‌ی جنجالی‌تری با آقای کدخدایی، سخنگوی شورای نگهبان برگزار شد. البته شاید به قصد گرفتن جواب سوال‌های بالا ولی در عمل با پاسخ‌های کلی و گنگی مواجه شدیم که قانع کننده نبود. شاید بد نباشد مروری بر عوامل مؤثر بر مشارکت داشته باشیم. مدت طولانی‌ است که پژوهشگران رفتارهای سیاسی، تلاش می‎کنند علت و انگیزه‌های مشارکت، چه مشارکت سیاسی چه مشارکت انتخاباتی را مورد بررسی قرار دهند. این موضوع در مورد انتخابات‌های جمهوری اسلامی ایران نیز بعد از سال ۱۳۵۷ مورد توجه بوده است. اهمیت موضوع مشارکت مردم در انتخابات برای هر حکومت و کشوری کاملاً مشخص شده است. در همین راستا، بررسی عوامل مؤثر بر کاهش یا افزایش آن نیز دوچندان اهمیت پیدا می‌کند. بررسی علت مشارکت‌ها در ایران نیز از دهه‌ی ۸۰ به بعد در پژوهشکده‌های مختلفی در حال بررسی است. شاید برایتان جالب باشد که بدانید اگر همه‌ی انتخابات‌های ایران را در محور افقی یک نمودار و درصد مشارکت مردم را در محور عمودی همان نمودار قرار دهیم، تقریباً نموداری سینوسی به چشم می‌آيد، یعنی داشتن بیشترین و کمترین حالت مشارکت در ایران. اما اگر میانگین بگیریم چیزی حدود ۶۰ درصد می‌شود؛ یعنی یک عدد بسیار چشم پرکن. عوامل متعددی در مشارکت سیاسی به‌طور عام و مشارکت در انتخابات به‌طور خاص دخالت دارند و ارائه‌ی یک نظر جامع، عملاً کار سختی است و در هر انتخاباتی هم متفاوت است. اما می‌توان به‌طور خلاصه و عام، آن‌ها را نام برد. از مجموعه‌ی دلایلی که می‌توان در مقالات پژوهشکده‌های بررسی آمار مشارکت به دست آورد، می‌توان به عواملی مانند اعتماد به مسئولان، احساس پاسخگو بودن نظام سیاسی، اعتماد به دستگاه‌های نظام سیاسی و مشروعیت، رضایت از عملکرد نظام، احساس کارآمدی سیاسی، میزان احساس رضایت از زندگی توسط مردم و… اشاره کرد.کلمات قلمبه‌سلمبه‌ای هستند؛ می‌دانم. اگر بخواهم به زبان خودم تفسیر کنم یعنی اینکه مردم متوجه فرق این حکومت و این نظام با نظام‌های دیگر بشوند و به عملکرد آن اعتماد داشته باشند و بین دو طرف صداقت جاری باشد؛ مخصوصاً از طرف حکومت و دولت به سمت مردم. بالأخره آن کسی که می‌خواهد رأی بدهد، مردم هستند. از نکات جالبی که در این مطالعات دیدم، این بود که هر چه افراد بیشتری درباره‌ی انتخابات بحث کنند و در جریان اخبار انتخابات قرار گیرند، احتمال مشارکت آن‌ها در انتخابات افزایش می‌یابد. به این اعتبار، شور انتخاباتی یکی از عوامل مهم در مشارکت به حساب می‌آید. حتی می‌توان گفت احتمال مشارکت مردم در انتخابات، تحت تأثیر برآورد آن‌ها از میزان مشارکت دیگران در انتخابات است. در کل می‌خواهم بگویم عوامل قوی‌تر و موثرتری برای رأی ندادن هست و این رویکرد شورای نگهبان، مثل تیر آخر در ذهن‌های ما شکل بست. جالب‌تر، سال‌های اول انقلاب هستند. حتماً شما هم شنیده‌اید که مردم در ۱۲ فروردین ۵۸ یک «آری» بزرگ به جمهوری اسلامی دادند اما به فاصله چند ماه، در انتخابات اولین دوره‌ی مجلس اسلامی که از همه‌ی سلیقه‌های سیاسی از مجاهدین خلق تا حزب جمهوری حضور داشتند، درصد مشارکت به ۵۲ درصد رسید! دیگر قابل پیش‌بینی است که دشمنان از این درصد چه تعبیری کردند؛ «مردم پشیمان شده‌اند». یا وقتی که رئیس جمهور مردم را ترور کردند و قرار شد دوباره انتخابات برگزار شود، اکثر کاندیداها از یک طیف سیاسی بودند و درصد مشارکت مردم در آن انتخابات به ۷۴ درصد هم رسید. مردم در این سال ها نشان داده اند خیلی درگیر دوگانه‌های سیاسی که دوگانه‌های آن ها نیست، نشده‌اند و خیلی برایشان اهمیت ندارد. در این هشت سال، دولت کلید به دست سعی بسیاری کرد که «چنان رونق اقتصادی برای مردم» ایجاد بکند که هیچ صداقتی را مردم احساس نکنند و دیگر کارآمدی از دولت یا حکومت نبینند. بابت تمام این شیرین‌کاری‌های دولت، از باخبر شدن صبح جمعه‌ی رئیس جمهور گرفته تا گرانی کالاهای اساسی به دلایل سوءمدیریت آقایان و دست در جیب مردم کردن در بورس و اداره‌ی کشور با تورم، در تمام این اتفاقات این جمهوریت حکومت است که تاوان پس می‌دهد!