کشته شدن ایرج بر دست برادران: اولین برادرکشی در شاهنامه فردوسی

سلام ... من سارا هستم ... علاقه‌مند به تاریخ و ادبیات و هنر ... چند وقتیه که شاهنامه می‌خونم و از اونجایی که برای پیدا کردن معنی کلمات و ابیات دچار مشکل میشم، می‌خوام هرچی پیدا می‌کنم رو اینجا برای شما بنویسم. فقط این رو بگم که من تخصصی توی تفسیر شاهنامه ندارم و نتیجه‌ی جستجوهام رو اینجا می‌نویسم. پس لطفا اگر نکات بیشتری می‌دونستید یا اشتباهی توی متن‌هام بود، برام بنویسید تا اصلاح کنم.برای مشاهده بخش قبلی شاهنامه (رفتن ایرج نزد برادران - بخش 2)، اینجا کلیک کنید.مثل همیشه اول شعر رو کامل می‌ذارم که با فایلِ صوتی بالای صفحه گوش بدید. بعد داستان رو می‌خونیم و بعد هم معنی ابیات رو.شعر کشتن ایرج بر دست برادرانچو برداشت پرده ز پیش آفتاب ... سپیده برآمد به پالود خوابدو بیهوده را دل بدان کار گرم ... که دیده بشویند هر دو ز شرمبرفتند هر دو گرازان ز جای ... نهادند سر سوی پرده‌سرایچو از خیمه ایرج به ره بنگرید ... پر از مهر دل پیش ایشان دویدبرفتند با او به خیمه درون ... سخن بیشتر بر چرا رفت و چونبدو گفت تور ار تو از ما کهی ... چرا برنهادی کلاه مهی؟ترا باید ایران و تخت کیان ... مرا بر در ترک بسته میان؟برادر که مهتر به خاور به رنج ... به سر بر ترا افسر و زیر گنج؟چنین بخششی کان جهانجوی کرد ... همه سوی کهتر پسر روی کردنه تاج کیان مانم اکنون نه گاه ... نه نام بزرگی نه ایران سپاهچو از تور بشنید ایرج سخن ... یکی پاکتر پاسخ افگند بنبدو گفت کای مهتر کام جوی ... اگر کام دل خواهی آرام جویمن ایران نخواهم نه خاور نه چین ... نه شاهی نه گسترده روی زمینبزرگی که فرجام او تیرگیست ... برآن مهتری بر بباید گریستسپهر بلند ار کشد زین تو ... سرانجام خشتست بالین تومرا تخت ایران اگر بود زیر ... کنون گشتم از تاج و از تخت سیرسپردم شما را کلاه و نگین ... بدین روی با من مدارید کینمرا با شما نیست ننگ و نبرد ... روان را نباید برین رنجه کردزمانه نخواهم به آزارتان ... اگر دورمانم ز دیدارتانجز از کهتری نیست آیین من ... مباد آز و گردن‌کشی دین منچو بشنید تور از برادر چنین ... به ابرو ز خشم اندر آورد چیننیامدش گفتار ایرج پسند ... نبد راستی نزد او ارجمندبه کرسی به خشم اندر آورد پای ... همی گفت و برجست هزمان ز جاییکایک برآمد ز جای نشست ... گرفت آن گران کرسی زر به دستبزد بر سر خسرو تاجدار ... از او خواست ایرج به جان زینهارنیایدت گفت ایچ بیم از خدای؟ ... نه شرم از پدر خود همین است رایمکش مر مرا کت سرانجام کار ... بپیچاند از خون من کردگارمکن خویشتن را ز مردم‌کشان ... کزین پس نیابی ز من خود نشانبسنده کنم زین جهان گوشه‌ای ... به کوشش فراز آورم توشه‌ایبه خون برادر چه بندی کمر؟ ... چه سوزی دل پیر گشته پدر؟جهان خواستی یافتی خون مریز ... مکن با جهاندار یزدان ستیزسخن را چو بشنید پاسخ نداد ... همان گفتن آمد همان سرد بادیکی خنجر آبگون برکشید ... سراپای او چادر خون کشیدبدان تیز زهرآبگون خنجرش ... همی کرد چاک آن کیانی برشفرود آمد از پای سرو سهی ... گسست آن کمرگاه شاهنشهیروان خون از آن چهرهٔ ارغوان ... شد آن نامور شهریار جوانجهانا بپروردیش در کنار ... وز آن پس ندادی به جان زینهارنهانی ندانم ترا دوست کیست ... بدین آشکارت بباید گریستسر تاجور ز آن تن پیلوار ... به خنجر جدا کرد و برگشت کاربیاگند مغزش به مشک و عبیر ... فرستاد نزد جهان‌بخش پیرچنین گفت کاینت سر آن نیاز ... که تاج نیاگان بدو گشت بازکنون خواه تاجش ده و خواه تخت ... شد آن سایه‌گستر نیازی درختبرفتند باز آن دو بیداد شوم ... یکی سوی ترک و یکی سوی رومداستان شعر کشتن ایرج بر دست برادرانصبح که شد، سلم و تور نزد ایرج رفتند. ایرج در خیمه‌اش چشم انتظار برادرانش بود. آن‌ها را دید و با مهربانی و روی خوش با آن‌ها صحبت کرد. اما برادرانش با سردی با او رفتار کردند.تور گفت: «تو از ما کوچکتری و چطور شد که تو پادشاه ایران شدی و ما باید در کشورهای دیگری روزگار بگذرانیم؟ پدر بر ما ظلم کرد و تو را عزیزتر از ما می‌داند.»ایرج با مهربانی جواب داد:‌ «در این دنیا هیچ‌چیزی ارزش جنگ و ستم بین برادران را ندارد. اگر این را می‌خواهی، من تخت پادشاهی‌ام را به شما می‌دهم و با شما سر جنگ ندارم. سرزمین‌های شما را هم نمی‌خواهم. به گوشه‌ای می‌روم و زندگی می‌گذارنم تا بمیرم.»اما تور که فقط جنگ و کین می‌خواست، از این حرف‌های ایرج خشمگین‌تر می‌شود و بعد کرسی زرین را برمی‌دارد و به سر ایرج می‌کوبد.ایرج زنهار می‌خواهد. اما تور خنجری زهرآلود را در بدن ایرج فرومی‌کند و او را می‌کشد. بعد سرش را برای پدر می‌فرستند!بعد هم سلم و تور (خوش‌وخرم) به سرزمین‌های خودشان باز می‌گردند!معنی شعر شعر کشتن ایرج بر دست برادرانچو برداشت پرده ز پیش آفتاب ... سپیده برآمد به پالود خوابوقتی صبح شد ...پالودن: زودودن (یعنی وقتی آفتاب پرده‌ی تاریک را کنار زد و سپیده‌ی صبح، خواب را از چشم‌ها پاک کرد)(آفتاب زیبارویی پنداشته شده که پرده از رخسار برمی‌گیرد)دو بیهوده را دل بدان کارِ گرم ... که دیده بشویند هر دو ز شرمبرفتند هر دو گرازان ز جای ... نهادندْ سرْ سویِ پرده‌سرایسلم و تور که دلشان را از شرم و حیا پاک کرده بودند و تصمیم‌شان را گرفته بودند، به سمت خیمه‌ی ایرج رفتنددیده از شرم شستن: کنایه از بی‌شرم و گستاخ بودنگرازان: خرامانچو از خیمهْ ایرج به ره بنگرید ... پر از مهرْ دلْ پیش ایشان دویدایرج که دید آن‌ها دارند می‌آیند، با دلی پر از مهر، به استقبالشان رفت.برفتند با او به خیمه درون ... سخن بیشتر بر چرا رفت و چونبا هم به خیمه رفتند و شروع به صحبت کردند.سخن بیشتر بر چرا رفت و چون: یعنی بیشتر بگو-مگو و بحث و جدل کردند بدو گفت تور ار تو از ما کِهی ... چرا بَرنهادی کلاه مِهی؟تور گفت: تو که از ما کوچکتری، چرا کلاه پادشاهی بر سرت گذاشتی؟ترا باید ایران و تخت کیان ... مرا بر در ترک بسته میان؟چرا تو باید پادشاه ایران باشی و من خدمتگزار ترک‌ها بشوم و سختی بکشم؟برادر که مهتر به خاور، به رنج ... به سر بَر تُرا افسر و زیرْ گنج؟وقتی برادرهای بزرگترت هستند، چرا تو باید پادشاه سرزمین ایران باشی؟چنین بخششی کان جهانجوی کرد ... همه سویِ کهتر پسر روی کردپدر از ابتدا تو را بیشتر دوست داشت و سرزمینش را طوری بخش کرد که به نفع تو باشد.نه تاج کیانْ مانم اکنون نه گاه ... نه نامِ بزرگی نه ایرانْ سپاهحالا هم من کاری می‌کنم که نه تاج پادشاهی ایران بماند و نه سرزمین بزرگ و آباد و نه سپاه عظیم (همه را از بین می‌برم).چو از تور بشنید ایرج سَخُن ... یکی پاکتر پاسخ افگند بُنایرج سخنان تور را شنید و به نیکی پاسخ داد ...بدو گفت کای مهترِ کام جوی ... اگر کام دل خواهی، آرام جویبه او گفت ای برادر بزرگتر که به دنبال کام دلت هستی، آرام باش.من ایران نخواهم، نه خاور نه چین ... نه شاهی نه گسترده روی زمینمن نه ایران را می‌خواهم و نه خاور و نه چین را. حتی نمی‌خواهم که پادشاه کل دنیا باشم.بزرگی که فرجام او تیرگیست ... برآن مهتری بر بباید گریستوقتی فرجامِ بزرگی و پادشاهی، تیرگی و بدبختی است، باید بر چنین چنین بزرگی‌ای گریه کرد چرا که جز رنج چیزی ندارد.سپهر بلند ار کشد زین تو ... سرانجام خشتست بالین تواگر دنیا بخواهد، سرانجامِ همه‌ی ما خاک است.مرا تخت ایران اگر بود زیر ... کنون گشتم از تاج و از تخت سیرمن اگر پادشاه ایران بودم، الان از آن دست کشیدم.سپردم شما را کلاه و نگین ... بدین روی با من مدارید کینمن تخت پادشاهی ایران را به شما می‌دهم؛ لازم نیست که به خاطرش با من دشمنی کنید.مرا با شما نیست ننگ و نبرد ... روان را نباید برین رنجه کردمن با شما سر جنگ ندارم. چرا که این چیزی نیست که بخواهم خودم را به خاطرش به رنج و سختی بندازم.زمانه نخواهم به آزارتان ... اگر دورمانم ز دیدارتانجز از کهتری نیست آیین من ... مباد آز و گردن‌کشی دین منمن نمی‌خواهم شما را آزار بدهم و بین ما دوری بیفتد. درست است که من کوچک هستم و این هم آیین من است (هیچوقت ادعای بزرگی نداشتم). حرص‌وطمع و جنگ و زیاده‌خواهی جز دین و آیین من نیست.چو بشنید تور از برادر چنین ... به اَبرو ز خشم اَندر آورد چینتور سخنان برادر را شنید و از شدت خشم، اخم کرد.نیامدْش گفتارِ ایرجْ پسند ... نَبُد راستی نزد او ارجمنداز حرف‌های ایرج خوشش نیامد؛ چرا که راستی و درستکاری برایش ارزشمند نبود.به کرسی به خشم اندر آورد پای ... همی گفت و برجست هَزْمان ز جاییکایک برآمد ز جای نشست ... گرفت آن گرانْ کرسیِ زر به دستبا خشم، از روی صندلی بلند شد. مدام بلند می‌شد و دوباره می‌نشست. در آخر صندلی را بلند کرد ...هر زمان: مخففِ هر زمانیکایک: ناگهانبزد بر سر خسروِ تاجدار ... از او خواست ایرج به جان زینهارصندلی را به سر ایرج کوبید. ایرج امان خواست.نیایدْت گفت ایچ بیم از خدای؟ ... نه شرم از پدر خود همین است رایبه او گفت: از خدا نداری؟ البته از کسی که از پدرش شرم نداشته باشد، همین انتظار می‌رفت.مَکُش مَر مرا کِت سرانجامِ کار ... بپیچاند از خونِ من کردگارمکن خویشتن را ز مردم‌کُشان ... کزین پس نیابی ز من خود نشانمن را نکش که خداوند انتقامِ ریختن خونم را از تو خواهد گرفت. خودت را قاتل نکن. لازم هم نیست اینکار را بکنی. من می‌روم و دیگر پیدایم نمی‌شود.کِت: مخففِ «که تو»پیچاندن: عذاب و شکنجه دادنبسنده کنم زین جهان گوشه‌ای ... به کوشش فراز آورم توشه‌ایمن به گوشه‌ای از دنیا بسنده می‌کنم و خودم برای زندگی‌ام تلاش و کوشش خواهم کرد.به خون برادر چه بندی کمر؟ ... چه سوزی دلِ پیر گشته پدر؟چرا کمر به قتل برادرت بسته‌ای و می‌خواهی دل پدرِ پیرت را بسوزانی؟جهان خواستی، یافتی، خون مَریز ... مکن با جهاندار یزدان ستیزتو پادشاهی جهان را می‌خواستی، آن را هم که من به تو می‌دهم، لازم نیست خون بریزی و از فرمان خدا سرپیچی کنی.سخن را چو بشنید پاسخ نداد ... همان گفتن آمد همان سرد بادیکی خنجر آبگون برکشید ... سراپای او چادرِ خون کشیدتور جوابی به ایرج نداد (حرف‌های ایرج در گوش تور مثل باد سرد و بیهوده بود). خنجری زهراگین بیرون آورد و خون ایرج را ریخت.بدان تیز زهرآبگون خنجرش ... همی کرد چاکْ آن کیانی برشو ایرج را با یک خنجرِ زهرآلود کشت.فرود آمد از پایْ سرو سهی ... گسست آن کمرگاه شاهنشهیایرج از پا افتاد و مُرد.روان خون از آن چهرهٔ ارغوان ... شد آن نامور شهریار جوانخون از چهره‌اش جاری بود و دیگر نفس نمی‌کشید.شدن: این فعل زیاد در شاهنامه به کار می‌رود و به معنی مُردن است.جهانا بِپَروردیش در کنار ... وز آن پس ندادی به جان زینهاردنیا او را پرورش داد ولی به او زنهار نداد و او از دنیا رفت.نهانی ندانم تُرا دوست کیست ... بدین آشکارت بباید گریستای دنیا، نمی‌دانم که در نهان، با چه کسانی دوست هستی، اما برای حال کسانی که در آشکارا با آن‌ها دوست هستی (و به مراد دلشان می‌گردی)، باید گریه کرد.(در خصوص معنی این بیت و بیت بالایی، مطمئن نیستم. اگر نظری دارید، خوشحال می‌شوم راهنمایی کنید.)سر تاجور ز آن تنِ پیلوار ... به خنجر جدا کرد و برگشت کاربیاگند مغزش به مشک و عبیر ... فرستاد نزد جهان‌بخش پیرسرِ ایرج را از بدن تنومندش جدا کرد؛ به مشک بیاراست و برای پدر (فریدون) فرستاد.چنین گفت کاینت سر آن نیاز ... که تاج نیاگان بدو گشت بازکنون خواه تاجش ده و خواه تخت ... شد آن سایه‌گستر نیازی درختبرای پدر پیغام فرستاد که این هم سرِ پسری که دوستش داشتی و تخت نیاکانمان را به او دادی. حالا اگر می‌خواهی تخت و تاجت را به او بده. حالا به شخص دیگری نیاز داری که تخت پادشاهی‌ات را به او بدهی.نیازی: کسی که به او نیاز داریبرفتند باز آن دو بیدادِ شوم ... یکی سوی ترک و یکی سوی رومبعد سلم و تور به کشور خودشان برگشتند.برای مشاهده بخش بعدی شاهنامه (آگهی یافتن فریدون از مرگ ایرج)، اینجا کلیک کنید.