ایران و طالبان از منظر ژئوپلیتیک

افغانستان که امروز موضوع داغ اخبار جهان و منطقه است به دلیل پیچیدگی های فعالیت های نظامی طالبان، اندیشه ایدئولوژی و فرهنگ اجتماعی آنها و ... مباحث مختلفی را به همراه داشته است. این تحولات را میتوان از ابعاد مختلف مورد بررسی قرار داد؛ اما تحولات جدید و اعلام حکومت اسلامی در کشور افغانستان به دلیل موقعیت جغرافیایی برای کشورهای همسایه به خصوص ایران و پاکستان و اسیای مرکزی، بازیگران منطقه ای و فرا منطقه ای و داعیه داران نظام های ژئوپلیتیک اهمیت ویژه ای دارد.افغانستان یک پهنه محصور در خشکی است؛ به همین دلیل مرز زمینی آن و تحولاتش بر کشورهای همسایه از طرفی یک محدودیت و از طرفی یک فرصت نزدیک ایجاد کرده است که میتوان از مهم ترین آنها به قرار گرفتن در نقطه استراتژیک و مسیر ترانزیتی اتصال شرق و غرب در همسایگی ایران یاد کرد. علاوه بر موقعیت سرزمینی اینکه افغانستان به تعبیری بهشت معدنی آسیاست و پر از ظرفیت های بالقوه اقتصادی و تجاری است در تحولات چندین دهه گذشته این کشور بی تاثیر نبوده.بازار مصرف 38 میلیونی جمعیت افغانستان در کنار مراتع کشاورزی حاصلخیزی که به دلایلی صرفا مختص کشاورزی خشخاش اند و نیاز داخلی افغان ها را تا مین نمیکند همچنین دامداری سنتی و ظرفیت های رها شده ای که به دلیل عدم استفاده از تکنولوژی های مدرن دامپروری از فرصت بهره‌مندی از فراورده های دامی به دور است. وجود دومین ذخایر مس جهان و بزرگترین ذخایر لیتیوم که سالها مورد بهره برداری استثماری آمریکایی ها در سالهای اشغال بوده؛ و یا معادن عالی کانی که با بهره برداری غیر اصولی گروه های داعش قاچاق میشدند و ...همه یشان ظرفیت هایی است که با روی کار آمدن دولت جدید با رویکردهای اندیشه ای و بتبع عملکرد های متفاوت میتوان طور دیگری نسبت به قبل به آن توجه کرد.از جنبه سیاسی البته حضور طالبان پیچیدگی‌های بیشتری به وضعیت نا به سامان اقتصادی مردم افغانستان و تحولات منطقه اضافه کرده است. حمایت نظامی پاکستان در نبرد پنجشیر، پشتیبانی‌های مالی عربستان از اندیشه نزدیک به وهابیت بخشی از بدنه طالان، حضور گروه های قدرت مردمی و دولتی مخالف آنها، نگاه دور اندیشانه بازیگران و قدرت‌های منطقه‌ای مثل روسیه و چین و چالش پذیرش نظام بین الملل از یک حاکمیت افراطی در کشور افغانستان همه و همه تحلیل عملکرد های طالبان را دشوارتر کرده است اما آنچه مهم است بازیگری کشورهای همسایه در پس تحولات سیاسی و توجه به مسایل اقتصادی، اجتماعی و سیاسی آن است.ایران با توجه به بیشترین نزدیکی فرهنگی با مردم افغانستان و همگرایی آنها به سلیقه ایرانی در وهله اول میتواند نقش موثری در تامین بازار ضروری و مصرفی مردم این کشور ایجاد کند و از فرصت ترانزیتی خط آهن خواف-هرات، همچنین جاده 120 کیلومتری دوقارون-هرات استفاده کند و در مقابل امتیازاتی همچون تامین امنیت مرز مشترک و ساکنین مناطق شیعه افغانستان و تامین آب بگیرد که این وابستگی میتواند بخشی از فرآیند امتیازگیری در قبال طرح های ناتمام قبلی و حضور موثر در افغانستان به عنوان بازیگر مهم منطقه در تعامل با دیگر بازیگران باشد.گذر زمان و به نتیجه رسیدن آنچه خود افغان‌ها در فرآیند سیاسی حاکمیتشان میخواهند در صلح و یک تعامل سازنده به آن برسند -که ایران هم میتواند نقش واسط و موثری در شکل گیری آن داشته باشد- فرصت های بیشتری را فراهم می‌آورد. علاوه بر نزدیکی فرهنگی ایران با مردم افغانستان هم نظری ضد امپریالیسمی طالبان و خروج آمریکایی ها از افغانستان یک کد ژئوپلیتیکی مشترک را ترسیم میکند که بیانگر خروج از یکجانبه گرایی و حرکت به سمت چند جانبه گرایی در این کشور است که نمایانگر فصل جدیدی از تعامل ایران و افغانستان است که با حضور کشورهایی هم پیمان میتواند مناسبات ژئوپلیتیکی و پیمان های اقتصادی بیشتری را در این کشور رقم بزند. تکمیل و تقویت مسیر ترانزیتی کتای (قرقیزستان-تاجیکستان- افغانستان و ایران) که جنوب غرب آسیا را به آسیای میانه و چین متصل میکند. تکمیل طرح سوآپ گازی و نفتی بین کابل-تهران و انکارا. ائتلاف بزرگ در ایجاد بنادر بین المللی در ایران با همکاری چین در کنار تکمیل خط ریلی شرق کشور و ترانزیت آن از طریق ایران و افغانستان به اسیا مرکزی و چین همچنین ایجاد شرکت های مشترک، تامین مواد خام، تغییر روش ها و اشکال سرمایه گذاری، تحول در ساختارهای تولید و عرضه کالا میتواند از جمله مواردی باشد که در تحولات دولت جدید افغانستان رقم بخورد. باید دید آنچه در فرآیند داخلی افغانستان رقم میخورد چه خواهد بود و با رصد فعالیت های حاکمیت جدید این کشور فرآیند فعال دیپلماسی را با اولویت دیپلماسی اقتصادی به کار گرفت.