سرمقالۀ «کلید اینجاست»

احتمالاً این روزها صوت منتشرشده از ظریف را شنیده‌اید. آن چیز که در این صوت مطرح می‌شود و دال مرکزی تمام بحث‌ها قرار می‌گیرد گفتمانی‌ست که اساساً سابقه‌ای بیش از عمر دولت فعلی را دارد. گفتمانی که توانسته برای خود کاتالیزور، نظریه‌پرداز، روزنامه‌نگار و سیاستمدار تربیت کند و مهمتر از آن، علاوه بر مباحث ایجابی همچون اصالت‌داشتن بی حد و اندازهٔ سازمان‌های بین المللی و تقدم راه حل‌های برون‌مرزی بر ظرفیت‌های داخلی، سلب‌کنندهٔ اقدام‌های تخصصی در داخل نیز بوده است. رد پای این نگاه در تاریخ به وفور دیده می‌شود. رد پایی که گاه در قامت توسعهٔ تمدن‌ها با مفاهیمی همچون «غرب‌زدگی» تعریف می‌شود و گاه در حوزهٔ سیاست‌گذاری، فضا را برای حضور دولتمردان فعلی باز می‌کند. هرچند چنین رویکردی، در پشت صحنه از سوی مراکز اندیشه‌ورز همچون دانشگاه تقویت می‌شود و دانشجو از همان ابتدا دریچهٔ ورود به مشکلات و خلاهای داخلی را از فیلتر وابستگی‌های برون مرزی می‌بیند. این موضوع که بسیاری از اساتید دانشگاه در بحران عدم خودباوری غوطه ور هستند و با وجود چنین مسئله‌ای قرار است متخصصانی را برای این کشور تربیت کنند، ازجمله موضوعاتی‌ست که علیرغم مطالبهٔ دانشجویان مورد بی‌توجهی واقع می‌شود که شرح مبسوط آن در شمارهٔ ۱۷۲ نشریهٔ سپیدار مطرح شد.موضوع عدم خودباوری، نه تنها در مختصات علمی بلکه در حوزهٔ تولیدات رسانه‌ای نیز نمود پیدا می‌کند. کافی‌ست نگاهی به خلاصهٔ صد فیلم ساخته‌شده در سال‌های اخیر بکنید، تقریبا اثری از به‌نمایش گذاشتن دستاوردهای داخلی و پردازش آن‌ها نیست. حال آنکه فراموشی و نادیده‌انگاشتن ظرفیت‌های داخلی تنها بخش کمی از خروجی چنین گفتمانی است، متوقف کردن راه‌حل‌های داخلی و معطل نگه‌داشتن کشور بزرگترین آسیبی‌ست که از سوی دولتمردان خودباخته رخ می‌دهد.دولت آقای روحانی به نوعی ثمرهٔ نگاه خودباختگی و ارجاع‌دادن بخش زیادی از مسائل به خارج از مرزهای کشور است که ریشه‌های این نگاه ابداً به هشت سال و حتی چهل سال اخیر محدود نمی‌شود. تاریخ نشان می‌دهد، رویکرد «از موی سر تا ناخن پا باید غربی شویم» هنوز زنده است و تقی‌زاده‌های عصر جدید توانسته‌اند این بار از سطح اندیشه فراتر روند و در حوزهٔ اجرا نیز سرنوشت کشور را بازیچهٔ اقدامات خود قرار دهند. لازم به ذکر است، آن چیز که در چنین رویکردی محل نقد قرار می‌گیرد تقدم و اولویت دادن صرف به راه حلی‌ست که اساساً منجر به خدشه‌دارشدن هویت ملی میشود. راه حلی که می‌خواهد مسیر توسعه و پیشرفت را از سوی یک جادهٔ یکطرفه در تعاملات جهانی دنبال کند. حال آنکه با حفظ تفاوت ماهوی شرایط هر کشور، شاهد تجارب موفقی در الگوی تجارت جهانی صحیح در کشورهای شرقی بوده‌ایم.متاسفانه در سال‌های اخیر برجام و کلیهٔ توافق‌های برون‌مرزی، به عنوان اصلی‌ترین و گاه تنها راه حل در مواجهه با مشکلات اقتصادی به حساب آمده است. طبق بررسی‌های انجام شده پس از تحریم‌های سال ۹۲-۹۱ نشان‌ می دهد سهم تحریم‌ها در به‌ هم‌ ریختگی اقتصاد کشور، ۲۵ تا ۳۰ درصد و سهم ضعف عدم توجه به ظرفیت های اقتصادی کشور،۷۰تا ۷۵ درصد است. علاوه بر این، در هشت سال اخیر فضا برای حضور نخبگان و کارشناسان اقتصادی در مراکز تصمیم‌گیری و اجرایی بسیار محدود شده و همین امر ضربهٔ سختی به دستگاه سیاستگذاری‌ها زده است. یکی از این ضربه‌های سیاستگذاری غیرکارشناسی را می‌توان در عدم تخصیص مناسب منابع در طرح‌های مختلف در سطح کشور دانست. با این حال هنوز بازگشت به برجام و مذاکرات راه حل اولویت‌دار دولت به حساب می‌آید.هرچند زمینهٔ چنین راه حلی، همانطور که اشاره شد عمیق‌تر از یک راهبرد سیاسی است و پشتوانهٔ اندیشه‌ای در تاریخ دارد، به همین دلیل ماحصل اجراکردن آن هم منجر به اثرگذاری بر ارکان غیراقتصادی، همچون فضای فرهنگی و علمی نیز می‌شود. مشخصاً کلید «تدبیر» که از سوی دولت فعلی قرار بود قفل‌های مشکلات داخلی را باز کند، خودش دچار بحران هویتی‌ست و اساساً کلیدی که ساخت بوم یک سرزمین نباشد نمی‌تواند گرهی از مشکلات آن سرزمین باز کند. نتیجه تعریف‌های اشتباه از عقلانیت و تدبیر و ثمره آن موجب‌شده تا در اذهان عمومی چنین تلقی شود که اساساً راهی عقلانی‌تر از وابستگی وجود ندارد و اگر چنین مسیری نیز به بن‌بست برسد اساساً چاره‌ای برای نجات کشور باقی نمی‌ماند. تعریفی که علیرغم به چالش کشیدن مفهوم «عقلانیت»، نه تنها سوء مدیریت دولتمردان و اشتباه بودن رویکردشان را علت اصلی وضعیت فعلی نمی‌داند بلکه باز هم علت را در بی‌نتیجه‌ماندن راه حل‌های غیرداخلی خلاصه می‌کند.حال علی‌رغم ریشه‌دار بودن گفتمان غرب‌گرا، سوالی که ممکن است مطرح شود این است که آیا کشور در داشتن ظرفیت‌های داخلی در برههٔ فعلی دچار بحران است؟ در این شماره از نشریهٔ سپیدار برای پاسخ به این سوال به چند موضوع تخصصی با محوریت درون‌زابودن راه حل ها می‌پردازیم./ فرزانه سادات باطنی - کارشناسی علوم سیاسی