صنایع دستی خراسان

خراسان، نگین ایراناستان خراسان رضوی در شمال شرق ایران قرار گرفته و یکی از مهمترین مراکز و خاستگاه‌های تمدن ایرانی به شمار می آید.دلیلی که موجب شده است این استان، خراسان رضوی نام نهاده شود قرار گرفتن مرقد مطهر حضرت علی بن موسی الرضا «ع» در مرکز آن می باشد که موجب شده است هر ساله تعداد زیادی از زائران ایرانی و خارجی به این شهر سفر کنند.جغرافی دانان باستانی، ایران را به هشت بخش تقسیم کرده اند که خراسان‌ مهم‌ترین، بزرگترین و شکوفا ترین این اقسام بوده است و در طول تاریخ اقوام مختلفی همچون کردها، ترکمن ها، اعراب و افغان ها این منطقه را دستخوش تغییراتی کرده‌اند.برخی از صاحب نظران و پژوهشگران معتقدند که بررسی آثار حیات انسان ها در این منطقه نشان دهنده‌ی قدمتی در حدود ۸۰۰۰ سال می باشد و در واقع از دوران پارینه سنگی قدیم مردمانی در این منطقه سکونت داشته اند.صنایع دستی خراسان رضویخراسان رضوی از جمله شهرهایی است که جذابیت های گوناگونی همچون اماکن مذهبی و تاریخی در کنار صنایع دستی مختلف و گوناگون دارد. در این استان بیش از ۳۰ نوع صنایع دستی تولید و عرضه می‌شود که خراسان را به یکی از غنی ترین استان‌ها در زمینه ی فرهنگ و هنر تبدیل کرده است.این استان شامل طیفی از صنایع دستی سنگی است که منحصراً به آن تعلق دارد و تولید آن به صورت حرفه ای در خراسان رضوی انجام میشود.سنگ‌های قیمتی در این منطقه شهرتی جهانی دارد و وجود معدن سنگ های قیمتی‌تاثیر ویژه‌ای در شکل‌گیری صنایع دستی این منطقه، به ویژه صنایع دستی سنگی آن دارد. برخی از مهمترین صنایع سنگی خراسان شامل فیروزه تراشی، هرکاره تراشی، حکاکی‌و قلم زنی روی سنگ می باشد.جالب است بدانید که شهر مشهد از طرف سازمان جهانی صنایع دستی به عنوان شهر جهانی «گوهر سنگ ها» نام گرفته و دارای ۲۲ سنگ قیمتی و نیمه قیمتی میباشد.خراسان رضوی در زمینه های مختلف صنایع دستی فعالیت می کند که در ادامه با برخی از آنها بیشتر آشنا می شویم.قالی بافیاز جمله پر اهمیت ترین و برجسته ترین صنایع دستی خراسان رضوی که قدمتی در حدود پنج سده دارد؛ میتوان به قالی بافی اشاره کرد که علاوه بر شهر مشهد در شهرهای دیگر این استان مانند: کاشمر، طبس، نیشابور و سبزوار رواج دارند و عده زیادی از طریق آن کسب درآمد می‌کنند.مردمان این منطقه در قالی بافی از دو نوع گره فارسی (محلی) و ترکی (تبریزی) استفاده می کنند که دلیل آن مربوط به دو دوره‌ی مختلف که قالی بافی در خراسان رضوی اوج گرفته است؛ می باشد.اگر به مشهد رفته باشید و از قالی های بومی آن بازدید کرده باشید قطعاً رنگ لاکی زمینه با نقش های ترنج و لچک و حاشیه‌ی لاجوردی که جلوه و زیبایی خاصی دارد؛ توجه شما را جلب کرده است. جالب است بدانید که در قرن ۱۹ و ۲۰ محبوبیت قالی مشهد به حدی رسید علاوه بر استفاده در داخل کشور به سایر کشورهای خارجی نیز صادر می‌شد.سفالگریسفالگری هنری است که مدتی بعد از حیات بشر به کار گرفته می شده؛ اما در خراسان رضوی قدمتی در حدود پنج هزار سال دارد. این هنر در طول سالیان دراز دست خوش تغییراتی شده که موجب خلق آثاری ارزنده و چشم‌نواز گشته است. سفالگری از گذشته تا به امروز پاسخگوی بسیاری از نیازهای بشر بوده است.نیشابور یکی از شهرستان های خراسان رضوی است که در دوران شکوفایی اسلام یکی از مراکز بزرگ سفالگری، کوزه گری و صنایع وابسته به شمار می رفته است. سفالگری نیشابور علاوه بر تنوع در تکنیک‌های ساخت دارای خلاقیت در طراحی نقش های مختلف و خوشنویسی می‌باشد.سده سوم و چهارم هجری دوران طلایی هنر سفالگری در نیشابور بوده است و نیشابور مهم‌ترین مرکز هنر و صنعت سفالگری در ایران و خراسان رضوی به شمار می آمده است. هنر مردمان نیشابور در زمینه سفالگری دنباله‌رو هنر دوره ساسانی می باشد.بهره گیری از طیف های رنگی گرم و شاد و نقش‌های سنتی باعث رونق گرفتن هنر سفالگری شده است. «سفالگری از دیرباز تا کنون یکی از مهم‌ترین سوغات مشهد به شمار می آمده است.»برک ‌بافی در صنایع دستی خراسان جنوبی:برک به نوعی پارچه اطلاق می‌شود که از پشتم شتر یا موی بز بافته شده است. در گویش محلی به برک «کرکی» یا «کورگی» هم می‌گویند.برک پارچه‌ای نرم و در عین حال ضخیم است که با دستگاه‌های نساجی سنتی بافته می‌شود. این پارچه از لطافت و استحکام مطلوبی برخوردار بود و معمولاً برای دوخت لباس زمستانی، به ویژه کت مردانه استفاده می‌شود. نوع اعلای برک به «شمشیرک» معروف است. در گذشته، خیاطان از شمشیرک، برای حاکمان جامه‌هایی فاخر می‌دوختند.از خواص برک خودرنگ بودن آن است، به این معنی که رنگرزی نمی‌شود. رنگ‌های قهوه‌ای، سیاه، سفید، شیری و خاکستری، رنگ‌هایی هستند که برک در آن‌ها بافته می‌شود. از قدیمی‌ترین صنایع دستی خراسان جنوبی برک‌بافی است. قدمت این هنر به پیش از دوره سلجوقی بازمی‌گردد که در سفرنامه‌های سیاحان خارجی، توصیف آن آمده است. این هنر در برخی شهرستان‌های استان مثل بشرویه رایج بوده است و امروزه نیز در گوشه و کنار استان دیده می‌شود. خوشبختانه در سال‌های اخیر، با همکاری بافندگان و نهادهای مرتبط، اقدامات خوبی برای برک‌بافی صورت گرفته است.ترکه بافی، بافتی از دل زمینبه نوعی حصیربافی ترکه‌بافی گفته می‌شود. این هنر از جهاتی با حصیربافی فرق می‌کند. مثلاً مواد اولیه‌ی آن متفاوت با حصیر است. از مواد اولیه‌ی آن می‌توان شاخه‌های جوان و نازک درختچه‌های بادام کوهی را مثال زد. این محصول از سوغاتی‌های استان خراسان جنوبی نیز هست.اگر به این استان سفر کردید که دنبال سوغاتی‌ای مناسب برای عزیزان خود می‌گشتید، این محصول از صنایع دستی بیرجند است و در فصول زمستان و پاییز، رواج زیادی دارد.برای تهیه و ساخت این محصولات از مواد متفاوتی استفاده می‌شود. این امر موجب می‌گردد که این محصولات دارای رنگ‌های مختلفی باشند. برای مثال رنگ سبز آن از ترکه‌ی بید مشک بافته می‌شود و بسیار هم مقاوم است.نمد مالینمد پارچه‌ای است که برای تهیه آن مانند سایر پارچه ها عمل بافتن انجام نمی‌شود و در واقع با ایجاد رطوبت، فشار و حرارت الیاف پشمی در هم تنیده می شوند و نمد شکل می گیرد.برای تهیه نمد از پشم گوسفند، صابون و زرده‌ی تخم مرغ بهره می گیرند. این پارچه در برخورد با آتش نمی سوزد و همچنین عایق بسیار خوبی برای فصول گرم و سرد سال می باشد؛ چراکه امکان عبور رطوبت از آن وجود ندارد. نمد جزء قدیمی ترین و کهن ترین روش های نساجی در خراسان رضوی به شمار می آید و محصولات نمدی تولید شده استفاده های گوناگونی همچون زیر انداز، تن پوش، کلاه های سنتی و . . . دارد.روستای سرغایه در ۵۰ کیلومتری شهر مشهد از جمله روستاهایی است که در زمینه‌ی صنعت نمد مالی فعالیت ویژه‌ای داشته است و در گذشته دارای ده ها کارگاه نمد بافی‌ و در حوزه‌ی تولید نمد مشهور بوده است. اما امروزه بیشتر از ۵۰ درصد این کارگاه ها تعطیل شده و نمد مالی گام در مسیر فراموش نهاده.شعربافیبه موی انسان یا حیوان شعر گفته می شود. شعر بافی نوعی پارچه است که با موی حیوانات یا ابریشم بافته می شود‌ و به دو شیوه‌ی میله ای و ساده انجام می پذیرد. شعر ساده بیشتر به رنگ های زرد، بادمجانی، مشکی، زرشکی، بنفش و سبز می باشد. با استفاده از این صنعت محصولاتی همچون حوله، بقچه، چادرشب و . . ‌. تولید می شود. این هنر اصیل و ارزشمند که با نام دست بافی نیز شناخته می شود در خراسان رضوی از گذشته های دور به عنوان یکی از مشاغل و هنرهای دستی ارزشمند به حساب می آمده؛ اما امروزه با کاهش تعداد کارگاه‌های فعال در این زمینه این هنر نیز مانند نمدمالی در در آستانه فراموشی قرار گرفته است. شعربافی در تربت حیدریه و سبزوار به صورت خانگی و یا کارگاهی بافته می شده است و زیر مجموعه هایی از جمله فرت بافی، ابریشم بافی و برک بافی داشته است.اگر سفری به خراسان رضوی داشتید؛ تهیه‌ی شعربافی به عنوان سوغات می تواند انتخاب بسیار مناسبی باشد. چرا که علاوه بر هدیه دادن محصولی ارزشمند و چشم‌نواز به رونق دوباره این صنعت رو به فراموشی کمک شایانی کرده اید.حوله‌ بافی در صنایع دستی خراسان جنوبیحوله بافی از منسوجات و فرآورده‌هایی است که به کمک دستگاه‌های بافندگی دووردی و چهاروردی تولید می‌شود. امروزه حوله بافی مانند گذشته با دستگاه‌های سنتی و به شیوه‌های قدیم، با داری بافته می‌شود که معروف به «تو بافی» یا «تون بافی» است.نقش‌های کلو، گنتی، چپر بافت و جناغی از انواع نقوش به کار رفته در حوله بافی هستند.سفره آردی، برای محافظت از عشقنوعی گلیم مربعی‌شکل که در منطقه قائنات و سرایان تهیه می‌شود به سفره آردی معروف است. این گلیم با ترکیب تکنیک گلیم ساده و پیچ و گلیم‌پیچ با حاشیه پرزدار بافته می‌شود.از این بافته‌ها برای خمیرگیری نوعی نان استفاده می‌شود که محبوب و خوشمزه‌ترین سوغات خراسان جنوبی است. به همین علت به این گلیم، سفره آردی می‌گویند. از دیگر کاربردهای سفره آردی، می‌توان به زیرانداز بودن برای پخت، روکرسی‌ای و سجاده اشاره کرد. جنس سفره آردی از پنبه، پشم و یا به صورت ترکیبی از هر دو است. این سفره یا به صورت گلیم‌باف با نقوش هندسی ساده بافته و یا از ترکیب دو تکنیک بافت گلیم و قالی برای تهیه آن استفاده می‌شود.قدمت این رشته صنایع دستی حدوداً ۲۰۰ سال است. امروزه با آموزش این هنر، علاوه بر ایجاد اشتفال به احیای این صنایع دستی ارزشمند نیز کمک می‌کنند.جاجیم بافی، از دل نساجی سنتیاز دیگر صنایع دستی خراسان جنوبی، می‌توان جاجیم بافی را نام برد. نساجی سنتی از قدمت تاریخی بسیار طولانی در این منطقه برخوردار است که نقش مهمی را در خودکفایی مردم این منطقه ایفا کرده است. جاجیم بافی یکی از زیرگروه‌های مهم نساجی سنتی است.جاجیم دستبافته‌ای شبیه پلاس و گلیم است که نقش‌های راه راه رنگی دارد. این دستبافته مانند سایر دستبافته‌ها، به عنوان زیرانداز مورد استفاده قرار می‌گیرد. جاجیم پرز ندارد و از نخ‌های رنگین پنبه‌ای یا پشمی بافته می‌شود. امروزه برای بافتن جاجیم از نخ کاموا نیز استفاده می‌گردد.دیگر صنایع دستی خراسان جنوبیاز دیگر صنایع دستی خراسان جنوبی می‌توان به سکه‌دوزی، درویش‌دوزی، قالی‌بافی و … اشاره کرد. اگر به این استان سفر کردید، بعد از بازدید از آثار و ابنیه تاریخی آن به بازار آن سری بزنید و به کمک این مطلب سایت سلام، بهترین سوغاتی را برای عزیزان خود انتخاب نمایید.صنایع دستی خراسان رضویاز زیباترین جاذبه‌های فرهنگی استان خراسان رضوی، صنایع دستی این منطقه هستند. صنایع دستی خراسان رضوی ویژگی‌های خاصی دارند. این صنایع به سه دسته صنایع شهری، روستایی و عشایری تقسیم می‌شوند و در اقتصاد منطقه، نقش پررنگی ایفا می‌کنند.استان خراسان رضوی یکی از غنی‌ترین سرزمین‌های صاحب فن، فرهنگ و هنر در کشور ایران به شمار رفته که شمار صنایع دستی و هنرهای سنتی آن بیشتر از ۳۰ نمونه است.سنگ تراشی، ظرافت از دل استحکامسنگ‌های قیمتی خراسان رضوی شهرتی جهانی دارند و این امر سبب شد که شهر مشهد از سوی شورای جهانی صنایع دستی، شهر جهانی گوهرسنگ‌ها معرفی شود. استادکاران رشته سنگ‌تراشی در طی سالیان متمادی به اوج مهارت و هنر رسیده‌اند.قدمت این هنر به چهارده قرن می‌رسد! سنگ‌تراشی با توجه به سنگ‌های هرکاره در کوه‌های اطراف مشهد، از جمله رشته کوه‌های بینالود، رونق زیادی یافته است. علت اینکه به این نوع سنگ «هرکاره» گفته می‌شود، این است که به علت مقاوم بودن آن در برابر آتش، تقریباً هر محصولی را می‌توان از آن تهیه کرد.دیگ‌های سنتی از پرخاصیت‌ترین سوغات خراسان رضوی و از مهم‌ترین صنایع دستی شهر مشهد است. عمده تولیدات صنایع دستی سنگی عبارت از انواع دیگ هرکاره، قابلمه دیزی سنگی، هاون، دست آس، قندان، ظروف پذیرایی، سماور، بشقاب، ظروف تزئینی، انواع مجسمه و تزئینات سنگی، لیوان، استکان و نعلبکی و … است.پوستین دوزی مشهد، یک پوشش همیشگیاز دیگر صنایع دستی خراسان رضوی، دست‌سازهای از جنس پوست گوسفند است. این دست‌سازها به صورت ماهرانه و استادانه‌ای تزئین، رنگ‌آمیزی و سوزن‌دوزی شده است.برای ساخت این پوست‌های زیبا و گرانبها، ابتدا پوست‌های تازه گوسفند دباغی رنگ‌آمیزی شده و به صورتی نرم آماده می‌شود. سپس آن را به طرح و الگوی مد نظر برش داده و با سوزن می‌دوزند.ارغوان بافی، صنعت دست مشهدی‌هاشهر مشهد در زمینه بافت سبد شهرت ویژه‌ای دارد. ارغوان درختچه‌ای خودرو است که در دره های مایان طرقبه رشد می کند چوب‌های لازم برای ساخت این سبدها، از اواسط بهار تا اواخر پاییز جمع‌آوری می‌شوند. پس از آن، ابتدا ترکه‌ها را در محیطی خیس و مرطوب گذاشته و بافندگان، سپس آن‌ها را به شکل سبد و کالاهای تزئینی بافته و هنری به نام ارغوان بافی خلق می‌کنند.