گاهِ گاهان_ نود و شش

نود و شش- میکائیل دارد می‌گوید:- «تابو[1]، امرِ حرام، شرِّ بالذّات نیست... در حقیقت تصویرِ بیرونی و اجتماعیِ نامقبول و ناهماهنگ با ساختارِ کلّی نظامِ بشری است از یک اشتیاقِ ناممکن... یک آرزوی نامُراد... یک خواهشِ مطرود و محال... و در هر حال چیزی است ماهیتاً از جنسِ شوق... نه درد... نه گناه... »سحرگاهان است و تنها دو ساعتی مانده تا صبح طالع شود... و اینک، انگار او شبحی خیال‌آمیز است که ناپدید می‌شود با برآمدنِ خورشید... حتی راستی احساس می‌کنم که از هم اکنون کمرنگ‌تر شده و تدریجاً- به مانندِ رؤیایی شیرین در برزخِ خواب و بیداری- دارد محو می‌شود و من بیهوده می‌کوشم نگاهش دارم... با قوای احتجاجِ رو به زوالِ خویش، مسامحتاً پاسخ می‌دهم:- «می‌گویی اشتیاق ماهیتاً درد نیست، ولی در اشعارِ همان ارواحِ عتیقِ سرزمینِ پدری‌ام- شعرای عراقِ عجم- عبارتِ «دردِ اشتیاق» مکرّر آمده... و مضمونِ دردناک بودنِ احساسِ اشتیاق به انحای مختلف، تکرار شده... مثلِ حضرتِ سعدی که آشکارا می‌گوید:«گفتم ببینمش مگرم دردِ اشتیاق/// ساکن شود، بدیدم و مشتاق‌تر شدم»معنی‌اش آن است که این روان‌های ارجمندِ فرخنده، دردِ حقیقی ندیده بودند و یا احیاناً به نوعی تمارض کرده‌اند و مظلوم‌نمایی، تا دل‌های نرم و خردسال و بی‌آلایشِ معشوقکانِ نوخط و نوخاسته را بفریبند...»و باز هم نمی‌گویم که... ولی اگر معشوق، خردمند کیمیاگری جادوساز و هزارساله می‌بود، شاید ایشان نیز چون من، منفعل و مغبون و منزجر از خویشتن، لب از تقریر و بیانِ دردمندی‌های خویش[2] فرو می‌بستند... می‌گوید:- «اشتیاق را به هر صفتی که بخوانی- دردناک، مسرّت‌بخش و یا حتی موهوم- تنها نیروی حیاتیِ مؤثّری است که در هوای مسمومِ زندگیِ بی‌روحِ واقعی و روزمره، نَفَسِ هستی می‌دمد و تا لحظۀ مرگ به آدم، توانِ حرکت و جنبش و رفتار می‌دهد... و مگر آرمانِ بی‌اشتیاق، ممکن است؟... در فلسفۀ افلاطونی و نوافلاطونیِ یونانی- مسیحی به آن اِروس[3] و در روان‌شناسیِ معظّم و بلندپایۀ کلاسیک، لیبیدو[4] می‌گویند... نه؟!... اروس! یعنی همان رب‌النوع‌های کودک‌صورتِ حیلت‌ساز و نیرنگ‌بازِ شوق که طلایه‌دارِ الهۀ عشق اند... همان اطفالِ معصومِ شیطانی!... افلاطون هم تمثیلِ این صُوَرِ مثالی را با چنین عبارتی تعریف می‌کند که «شوق و دلتنگی عاشقانهٔ روح برای برگشتن به اصل خود»... یعنی همان خواهشِ نفس، رغبت... اشتیاق... امید... یعنی زندگی!... به جز این، فقط مرگ است... این طور نیست؟»می‌گویم:- «بله! دقیقاً همین!... منظورم این است که پس به نظرت چرا افلاطون- همانطور که خودت هم اشاره کردی- می‌کوشد، برای عشق و اشتیاق، توجیهی عقلانی و اخلاقی و در جهتِ کمال و استعلا بیابد؟... این که مثلاً بگوید عشق، تمایل به زیبایی است و در نتیجه به معنیِ عزیمت به سوی کمال و تحویل به فضیلت است... یا اشتیاق، تمایل به مانند شدن به معشوقی است که در ذات و صفاتِ خویش از شخصِ عاشق، برتر باشد... و همین انگیزش در جهتِ برتری و فراروی از خویشتن است که به شوقِ یکی شدن با معشوق، و همه او شدن و در نهایت فنای در او می‌انجامد... هر چند صورتِ ظاهری‌اش همان تمنّیاتِ نفس باشد...»می‌گوید:- « افلاطون البته در کمالِ قدرت، عشق و اشتیاق را تنزیه می‌کند... ولی شاید حقیقت آن باشد که اِروس برای کسبِ قدرت، نیازی به تطهیر و تنزیه ندارد و در واقع از اخلاقی‌بودگی نیست که نیرو می‌گیرد... و اتّفاقاً درست خلافِ این قضیه، ممنوع بودن است که توانمندترش می‌سازد... و به آن استیلا و اقتداری می‌دهد، نه فقط از بابتِ خودِ عشق، که در جهتِ اصلِ حیات!... و در این صورت، شاید بتوان استنتاج کرد که قواعد و قوانینِ محدودکنندۀ اخلاقی، علاوه بر دلائلِ ظاهری که قطعاً دارد- مثلاً نظمِ اجتماعی و تعریفِ حقوق و مسئولیت‌های فردی و گروهی- یک اندیشۀ پنهان و نگفتنی نیز دارد، در پشتِ این ظواهرِ منطقی و پُرطمطراق... شاید آن نیّتِ نهفته در ممنوعیت‌ها یا به اصطلاح فلسفۀ تابوسازی همان بوده که نوبه‌نو، جانِ تازه بدمد در کالبدِ حیاتِ بشری... و محفوظش بدارد از آن فرسودگی که اتّفاقاً جهانِ معاصرِ آزاد، ناگزیر و ناخودآگاه، بدان تن داده است...دنیای مدرن... عالمِ جهانی‌شدۀ پسامدرن... جهانِ آوانگارد[5]... بی‌رحمانه و مستانه، پی‌درپی و بی‌تردید، تابوهای سنّتِ عتیق را در هم شکسته است... شاید گاهی بازی‌کنان و به نیّتِ رفعِ کسالت... شاید گاه، جهتِ آزادسازیِ وجدانِ مبتلای بشری از بارِ گناهانِ دست‌وپاگیری که بالِ پروازش را می‌شکستند... شاید از برخی جهات، برای کشف و شهود و شناختِ تجربیِ اسرارِ تاریکِ تمنّیاتِ طبیعت و انواعِ امکاناتِ آن... شاید هم صرفاً جهتِ جذبِ حدّاکثری، برای بازارِ پُر رونقِ کسب و کارِ دنیا...و سراپای این جنبش در فرجامِ کار- تا کنون البته- به رواداریِ بیشتر انجامیده... هر چند عجیب است که آدم‌ها را خوشبخت‌تر و نسبت به هم مهربان‌تر نکرده... - انگار همیشه دلایلی برای دشمن‌تراشی و جنگ و کشتار هست...و در هر حال این مسیرِ رشد، عالمِ انسانی را بیش از پیش فرسوده است انگار... عالمی که در آن هیچ ناممکنِ مطلوبی وجود ندارد، بدین معنا است که عشقِ زیادی هم در آن نیست و کم‌اشتیاق است و خیلی کم‌قدرت!... چون عشق هر چه نامقدورتر و ممنوع‌تر باشد، حیات‌بخش‌تر است و قدرت‌آفرین‌تر...مثلِ آن حکایتِ جانبازی‌های شهسوارانِ قرونِ وسطایی با بزرگ‌بانوی ناپیدای قلعه‌های فراموش‌شده و خاموش، در آن دولت‌شهرهای افسانه‌ایِ قرون‌ِ میانه...- و یک زندگیِ بی‌افسانه همچنان که می‌بینیم، حیاتی فرسوده و بی‌نیرو و ضعیف است...شاید قصه‌هایی خوانده باشی دربارۀ شهسوارانی که نگهبانانِ جامِ مقدّس بودند... جامِ مقدّسی که در حقیقت، تمثیلی است از شاهزاده خانمی که بانویی بود، باکره و نمادِ مادرِ خداوند... که می‌بایست از او و حُرمتش محافظت می‌شد... و این نگهبانان، خود را اخته می‌ساختند تا شایستۀ مقامِ پاسبانیِ خود از این حریمِ مطهّر باشند. ولی در حقیقت آن چه به ایشان، توانِ پایداری می‌داد، قدرتِ افسانه بود؛ افسانه‌ای که مأموریتِ ایشان را در هاله‌ای از تقدّس، احاطه می‌کرد؛ قداستی که قوای مردانۀ خویش را به پایش قربان می‌کردند... چون در واقع، همه با تمامِ وجود، نه مشتاقِ محافظت، که تشنۀ تصرّفِ جامِ مقدّس بودند... همه آن شهزادۀ باکرۀ ممنوعه را می‌خواستند... و این خواستن، گناه نبود... و اتّفاقاً نکتۀ انحرافیِ قضیه این جا است که رستگاری نه در آن اختگی، که در آن خواستنِ مداومِ نامُراد است... و قطعاً خواست و طلب است که نیرو دارد... که راه می بَرَد... نه بی‌خواهشی!... و در حقیقت چه حاجت به اختگیِ خواستگاران؟!... چون آن باکرۀ مقدّس، خود بنابر ماهیت، دست‌نایافتنی بود... چون به همه تعلّق داشت، متعلّق به هیچکس نبود... و در واقع، شاید- و برخی محقّقان بر این باور اصرار دارند- که اصلاً چنین باکره‌ای وجودِ عینی نداشت - و فقط گاه به‌صورتِ نمادین، به واسطۀ تمثیلِ نمایش و تصویر و به وسیلۀ بازیگرانی، موقّتاً مجسّم یا اجرا می‌شد- پس در حقیقت اصلاً نبود!...ولی هر طوری که در حقیقت بوده، مهم آن است که معنای نیرومندِ این افسانه، محافظت و مراقبت از یک تمنّای بی‌انتهای درمان‌ناپذیر بود... این یعنی همان راهِ راستی و حیات!... یعنی جاودانگی!... که در تب و تابِ خواهش‌های بی‌پایانِ معنابخش و قدرت‌آفرین، فراموش کنی وسوسۀ بی‌منتها و سِمِجِ بی‌معنایی‌ِ حیات و مرگ‌آگاهیِ وجودِ انسانی را...»می‌گویم:- «ولی مرگ‌آگاهی که صفتِ ممیّزۀ انسانی است... فقط حیوانات می‌توانند فارغ باشند از آن...»می‌گوید:- «حیوانات... و جاودانگان...» (ادامه دارد) [1] -Taboo[2] - حافظ می‌فرماید: دردمندیِ منِ سوختۀ زار و نزار/// ظاهراً حاجتِ تقریر و بیان اینهمه نیست[3]-Eros[4] - Libido[5] - avant- garde پیشروقسمت بعدقسمت قبل