گذر ادبیات نمایشی: از یونان باستان تا برادوی

عبارت «ادبیات نمایشی» از ترکیب عجیب و متناقض واژه ادبیات به معنی آنچه نوشته می‌شود، و واژه نمایش به معنی آنچه انجام می‌شود، تشکیل شده است. ادبیات نمایشی، تمام آن چیزی است که برای ساختن یک پل میان جهان پر راز و رمز ادبیات و صحنه شگفت‌انگیز نمایش، نیاز داریم.ادبیات نمایشی، بخشی به‌یادماندنی و اثرگذار از ادبیات است که با جلوه‌های گوناگونی که بر صحنه تئاتر برای آن می‌سازند، هرگز قدیمی و تکراری نمی‌شود. در این شاخه از ادبیات، داستان‌ها نوشته می‌شوند تا به زیبایی هرچه تمام‌تر روی صحنه بازآفرینی شوند. از لحظه‌ای که ایده یک نمایش‌نامه در ذهن نویسنده به وجود می‌آید، تا وقتی مخاطب از سالن نمایش خارج می‌شود، عوامل بصری نقش فراوانی ایفا می‌کنند.در طی گذر زمان، ادبیات نمایشی ابتدا با مراسم‌های آیینی شکل گرفت، و سپس در اثر به وجود آمدن سرگرمی‌های تصویری به شکل مکتوب و جامع خود درآمد. سیر گذر ادبیات نمایشی در تاریخ، داستانی جذاب و شیرین از تکامل ذهنی انسان‌ها را برای ما روایت می‌کند.تاریخچه ادبیات نمایشینمایش به خودی خود، از زمان تاریخ باستان و در سرزمین‌های روم و یونان شکل گرفت. در زبان باستانی یونان، به عملی که به صورت فیزیکی انجام شود «دراما» گفته می‌شد. عمده این نمایش‌ها در واقع مراسم‌ها و آیین‌هایی در پرستش خدایان بودند که سینه به سینه نقل می‌شدند. در همان دوران، آداب برخی از این آیین‌ها به صورت مکتوب درآمدند و آغازگر مفهوم ادبیات نمایشی شدند.حتی پس از سقوط امپراطوری روم و یونان، از محبوبیت نمایش چیزی کم نشد. اکنون نمایش‌ها از اجرای مراسم‌های مذهبی و آیینی فراتر رفته بودند و برای سرگرمی هم برپا می‌شدند. اما با شروع قرون وسطی، کلیسا که دیدگاه متعصبی نسبت به اساطیر و خدایان داشت، تئاتر را عملی شیطانی می‌دید. در آن زمان تئاتر کاملا غیرقانونی بود و نمایش هم فقط توسط قبیله‌های کولی‌ و عشایر اجرا می‌شد که به صورت گروهی سفر می‌کردند و از راه نمایش زندگی خود را می‌گذراندند. سرانجام، کلیسا ارزش ماهیت آیینی درام را دید و از آن برای بازآفرینی داستان‌های کوتاه کتاب مقدس استفاده کرد.سال‌های ابتدایی قرن هفدهم میلادی در اروپا، نقطه عطف تاریخ ادبیات نمایشی است. زمانی که تئاتر، تبدیل به یک سرگرمی مجاز شد و در میان طبقه اشرافی، محبوبیت زیادی پیدا کرد. در همین دوره شاهد چاپ نمایش‌نامه برای اولین‌بار، و ظهور نمایش‌نامه‌نویسان بزرگی مانند شکسپیر بودیم.گرچه اولین نمایش‌نامه‌های مکتوب به قرن‌های چهام و پنجم پیش از میلاد بازمی‌گردند، اما اولین‌بار در سال 1616 بود که یک نمایش‌نامه توسط فردی به نام «بن جانسون» در انگلستان چاپ و منتشر شد و مورد استقبال خوبی هم قرار گرفت. جانسون از دوستان شکسپیر بود و طبعی بسیار قوی‌تر از او در کمدی داشت. انتشار این نمایش‌نامه یکی از اتفاقاتی بود که پایه گذار سبک‌های محتلف ادبیات نمایشی انگلیسی شد.رفته رفته ادبیات نمایشی شکل جدیدی به خود گرفت و حالا همه جای دنیا از آن برای متن نمایش‌ها استفاده می‌شود. امروز تئاتر در انواع سبک‌ها با هر محتوایی قابل اجرا است و هیچ محدودیتی در انتقال مفاهیم به مخاطبان ندارد.آثار باقی‌مانده از محل تماشای نمایش در روم باستانانواع ادبیات نمایشیآنچه ادبیات نمایشی را منحصر به فرد می‌کند، درام است. درام، ماجرایی است که بازیگران در صحنه، از طریق گفتگو و حرکات بدن برای مخاطبان خود روایت می‌کنند؛ معمولا فرم داستانی دارد و با ترکیب اجرا، گفتار، موسیقی، رقص، آواز و... بازیگری می‌شود.چیزی که مخاطب درام را برجای خود میخکوب می‌کند، این است که می‌تواند بخشی از اعمال بازیگران را احساس کند، طوری که انگار خودش هم روی صحنه نمایش با آن‌ها همراه است. این همان چیزی است که درام را به ژانر منحصر به فرد ادبیات تبدیل می کند.ادبیات نمایشی امروزی، چهار نوع مختلف دارد: کمدی، تراژدی، کمدی-تراژدی و ملودرام. این انواع در طول زمان شکل گرفته‌اند و به مرور توانسته‌اند جایگاه خود را در فرهنگ مدرن پیدا کنند.کمدیکمدی که از زمان یونان باستان وجود دارد و یکی از انواع اصلی و پایه‌ای ادبیات نمایشی است، با هدف خنداندن مخاطب به وجود آمده است. ادبیات نمایشی کمدی معمولا لحنی سبک و ساده دارد و محیطی شاد برای مخاطبان پدید می‌آورد. درام کمدی خود انواع مختلفی دارد؛ طنز، کمدی دراماتیک، طعنه و کمدی سیاه برخی از انواع آن هستند.تراژدیتراژدی نیز یکی از شاخه‌های بنیادی ادبیات نمایشی است و برای اولین بار در در تئاتر یونان باستان ظاهر شد. تراژدی، داستان‌هایی را روایت می‌کند که حول موضوعاتی مانند قتل، مرگ و میر، جنون و درد می‌چرخند. نمایش‌های تراژدی عمیقا احساسات مخاطب را درگیر می‌کنند و از او همدردی می‌طلبند. ارسطو، فیلسوف بزرگ یونانی، می‌گوید چنین نمایشی باید احساس ترس و ترحم را در مخاطب به وجود بیاورد.کمدی-تراژدیاین نوع خاص از ادبیات نمایشی، همانطور که از اسمش پیداست ترکیبی است از کمدی و تراژدی. از تناقض این دو تعجب نکنید؛ آن‌ها به خوبی همدیگر را تکمیل می‌کنند. یک نمایش‌نامه کمدی-تراژدی ممکن است غم‌انگیز باشد اما پایان خوشی داشته باشد، شاید یک نمایش تراژدی باشد که عناصر طنز در جای جای آن ظاهر می‌شوند، یا به خیلی حالت‌های دیگر نمود پیدا کند.اولین بار فردی به نام Plautus در یونان، با استفاده از لحن سبُک و جذاب کمدی و قرار دادن خدایان و پادشاهان به عنوان شخصیت‌های اصلی در کنار آن، توانست یک نمایش‌نامه کمدی-تراژدی پدید آورد.ملودرامدر ملودرام، می‌توان هر موضوعی را به صورت گسترده بیان کرد. مضامین و موضوعاتی که در ملودرام به تصویر کشیده می‌شوند، معمولا ساده هستند و پیچ و تاب‌های عجیب و غیرقابل پیش‌بینی ندارند. هدف اصلی ملودرام روایت یک داستان نیست، بلکه بیدار کردن احساسات مخاطب است.ملودرام از سه نوع دیگر ادبیات نمایشی بسیار جدیدتر است و اولین بار در اواخر قرن هجدهم میلادی، در فرانسه ظاهر شد. خیلی زود به انگلستان رسید و در قرن نوزدهم، یکی از محبوب‌ترین انواع درام شناخته شد. در این دوره بود که که تئاتر بالاخره به عنوان یک سرگرمی پرطرفدار در اختیار مردم عادی نیز قرار ‌گرفت.ملودرام به مردم عادی و قشر متوسط جامعه توجه خاص نشان می‌داد، و همین به یکی از اصلی‌ترین عوامل محبوبیت آن بدل شد. نمایش‌های ملودرام چنان بر جامعه تاثیر گذاشتند، که تا به امروز، از محبوبیت آن‌ها کاسته نشده و نه تنها هنوز به قوت قبل باقی مانده‌اند، بلکه به سایر حوزه‌های ادبیات و سرگرمی نیز نفوذ کرده‌اند.تصویری از یک نمایش باله ادبیات نمایشی مدرندنیای ادبیات نمایشی معاصر، بسیار با فضای قرن نوزدهم و بیستم متفاوت است. همانند تمام موضوعات دیگر، ادبیات نیز از اواسط قرن بیستم دستخوش تغییرات شدید و سریع شد. دو چیز این تغییرات را در ادبیات نمایشی به وجود آورد؛ ابتکارهای تکنیکی، و فلسفه‌ها و گرایشات فکری مدرن. این تغییرات هم در قالب و هم در محتوا دیده می‌شوند.ادبیات نمایشی و تئاتر مدرن، اغلب در ادامه ادبیات مدرن و با استفاده از ابتکارات ادبی آن حرکت می‌کند، اما گاهی ممکن است جهت خود را تغییر دهد و به انتقاد از آن بپردازد.نظریات مارتین اسلین، منتقد مشهور انگلیسی، درباره تئاتر و ادبیات نمایشی مدرن قرن بیستم نیز بسیار جالب توجه است. از نظر او، ادبیات نمایشی هر دوران، به طور کامل نشان‌دهنده ادبیات آن زمان است. قرن بیستم با سنت‌شکنی‌ها و ابداعات خاصی که داشت، به سرعت مسیری رو به تغییر و تحول را طی می‌کرد و ادبیات نمایشی نیز در این مسیر همراه شد.در آمریکا، ادبیات نمایشی به صورت جدی از قرن بیستم آغاز می‌شود. نمایش‌نامه‌های یوجین اونیل آغازگر ادبیات نمایشی مدرن در آمریکاست. تنسی ویلیامز و آرتور میلر نیز در همین دوره به عنوان نمایش‌نامه‌نویسان مدرن مشهور می‌شوند.ظهور ادروارد البی در آمریکا، نوع جدیدی از ادبیات نمایشی را وارد عرصه می‌کند. ادبیاتی که از تئاترهای ابسورد اروپایی نشات می‌گیرد و آغازگر ادبیات نمایشی پست مدرن می‌شود. از مشهورترین نمایش‌نامه‌نویسان پست مدرن، می‌توان به سام شپرد اشاره کرد که مفهوم تغییر شخصیت در کاراکترها پایه‌گذاری کرد.ادبیات نمایشی در ایراندر ایران نیز مانند یونان و روم، اشکال کهن نمایش در مذهب ریشه داشتند. قدیمی‌ترین فرم نمایش شناخته شده در ایران، مراسمی است که در آن پیشوایان زردشتی، سرودهای اوستا را همراه با رقص دسته‌جمعی می‌خواندند.اگر به تاریخ ایران باستان علاقه‌مند باشید، می‌دانید که در آن دوره، نمایش‌واره‌هایی به مناسبت پیروزی‌ها و سوگواری‌ها اجرا می‌شد. مشهورترین این نمایش‌ها «کین سیاوش» است که هر سال در سوگ کشته شدن سیاوش، در نواحی شمال شرقی ایران اجرا می‌شد. این نمایش تا قرن چهارم همچنان رایج بود و آثار آن تا قرن پیشین نیز در فرهنگ‌های محلی دیده می‌شد.کین ایرج، مویه زال، آیین جمشید و گریستن مغان نیز نمایش‌واره‌های دیگری هستند که در دوره‌های مختلف پیش از اسلام در بخش‌های مختلف ایران پدید آمدند.پی از اسلام نیز پرده‌بازی و میرنوروزی و انواع نمایش‌های سنتی مانند معرکه‌گیری، نقالی و روحوضی اجرا می‌شدند اما این نمایش‌های عامیانه نیازی به متن و نمایشنامه نداشتند و بخشی از ادبیات نمایشی به حساب نمی‌آیند. تنها گونه نمایش‌های سنتی ایرانی که می‌توان نوشتاری برای آن جست تعزیه است. تعزیه از زمان معزالدوله دیلمی، در دسته‌ها و مراسم‌های سوگواری مذهبی اجرا می‌شد و تا اواخر دوره صفویه به شکل نهایی و امروزی خود درآمد.ادبیات نمایشی در شکل امروزی آن، با ترجمه نمایش‌نامه‌های غربی پا به فرهنگ ایران گذاشت. آثار مولیر، نمایشنامه‌نویس فرانسوی، بیش از هر کس دیگری بر ادبیات نمایشی مدرن ایران اثر گذاشت.سالن‌های تئاتر به شکل امروزی خود، اواسط دهه 1330 شمسی در برخی شهرهای ایران ساخته شدند. ساخت این سالن‌ها، برگزاری جشنواره‌های تئاتر، و توجه نویسندگان و روشنفکران به ریشه‌های هنر بومی ایران بود که توانست به نمایش‌نامه‌نویسی در ایران رونق ببخشید. از برجسته‌ترین نمایش‌نامه‌نویسان معاصر ایران می‌توان به غلامحسین ساعدی (با نام مستعار گوهرمراد)، بهرام بیضایی، اکبر رادی و اسماعیل خلج اشاره کرد.اثرگذاری ادبیات نمایشیادبیات نمایشی، که بزرگ‌ترین بخش آن را نمایش‌نامه‌ها و فیلم‌نامه‌ها تشکیل می‌دهند، سهمی بزرگ در انتقال پیام به مخاطبان دارند. سرانه مطالعه در ایران بسیار پایین است و ارتباطی که مردم عام با داستان فیلم‌ها و تئاترها برقرار می‌کنند، بسیار بیشتر از کتاب‌هاست. این ارتباط عمیق، در کنار گستردگی طیف مخاطبان ادبیات نمایشی، آن را به یکی از اثرگذارترین فرم‌های هنر و ادبیات دوره معاصر تبدیل می‌کند.بعید است کسی در میان شما خوانندگان این مطلب باشد که تا کنون هیچگونه ارتباطی با دنیای ادبیات نمایشی را تجربه نکرده باشد. کمی زمان بگذارید و به گذشته برگردید. کجای زندگی‌تان با نمایش گره خورده؟