در دفاع از شکاکیت

«شکاک مطلق بودن»[1]دیوید میلرتقریر و ترجمه: محسن خادمیدیوید میلرچکیدهاین مقاله شامل سه بخش است. نویسنده در بخش اول مقاله، با اشاره­ به مناقشۀ میان دانشمندان و فیلسوفان علم بیان می­ کند که برخی فیلسوفانِ ضدواقع­ گرا یا نسبی­ گرا مدعی­ اند که علم تجربیِ معاصر ادعای خاصِ قابل­ توجهی ندارد. علم تنها یک دیدگاه در میان دیدگاه­ های بسیار است و توفیقات آن مستلزم تبیین جامعه ­شناختی یا سیاسی است. در مقابل، دانشمندان بر این تأکید می­ ورزند که علم از مرجعیت قاطع و غیرقابل ­مناقشه ­ای برخوردار است. از نظر میلر، این مناقشه، مناقشه ­ای است میان دانشمندانِ موجه ­گرا و فیلسوفان نسبی­ گرا: یکی از تمجیدِ مرجعیت قاطع، موجه و غیرقابل­ مناقشۀ علم دفاع می ­کند و دیگری از تخفیفِ شأن و منزلت علم، و تقلیل توفیقات آن به عوامل جامعه ­شناختی سخن می­ راند. با این وجود، نقطۀ تلاقیِ نسبی ­گرایانی که علم را بی­ ارزش می ­کنند، و موجه­ گرایانی که در بزرگی آن اغراق می­ کنند، بر این فرض مبتنی است که شکاکیت و نسبی­ گرایی هر دو تقریباً به یک چیز واحد می­ رسند: انکار اینکه علم موجه است، یعنی انکار اینکه علم می­ تواند حقیقت را بگوید. میلر می ­گوید این شیطنت ­آمیزترین خطا در معرفت­ شناسی از زمان افلاطون تاکنون بوده است. این فرض که عقایدِ غیرموجه عقلاً بی­ ارزش ­اند، منبع اصلی بیشتر گرایش ­های ضدعلمی و ضدعقل­ گرایانه بوده است. میلر در ادامه بیان می­ کند که با وام گرفتن آراء پوپر می­ خواهد از نوعی عقل ­گراییِ نقاد، واقع ­گرایانه و شکاکانه دفاع کند. در واقع هدف میلر در این بخش، از یک سو تمایز نهادن میان شکاکیت و نسبي­ گرايي، و از سوی دیگر تحسینِ شکاکیت و تقبیحِ نسبی­ گرایی بود. میلر می­ کوشد میان حقیقت (یا صدق) و حقیقت موجه تفاوت قائل شود، و از شکاکیت مطلق دفاع کند.در ادامۀ این بخش میلر به کتاب جنجالیِ «چرندیات پست‌مدرنِ» آلن سوکال و ژان بریکمون اشاره می ­کند که به سوءاستفادۀ برخی روشنفکران و فیلسوفان پست‌مدرن از مفاهیم و نظریه‌های علمی پرداخته است. اما از نظر میلر، آنها از رد کاملاً بجای نسبی­ گرایی، به غلط سر از مخالفت با شکاکیت در آوردند. اما میلر از درست ­بودنِ شکاکیت دفاع کرده، و البته اذعان می­ کند این سخن به این معنا نیست که چیزی را به نسبی­ گرایی تسلیم کنیم. به علاوه، شکاکیت توصیه به تعلیق کلیِ حکم نمی­ کند، مگر اینکه به این آموزۀ ویرانگر درآویزد که هر عقیدۀ عقلانی، باید موجّه باشد. فرد شکاکِ منصف، عقل­گرای نقّاد، تردید نمی ­کند که باید حقیقتی وجود داشته باشد، اما تصور می­ کند که این حقیقت تنها با حدس­ های خوش ­اقبال بدست می ­آید. میلر ادامه می­ دهد و می­ گوید فرضیه ­های علمی حدسی ­اند؛ این حدس­ ها نیز با مشاهده و آزمایش، پشتیبانیِ بهتری نمی­ یابند. اما علم چیزی بیش از مجموع فرضیه ­ها، مشاهدات و آزمایش­ هایش است. از منظر عقلانیت نقاد، علم بیش از همه چیز، در روش ­اش خلاصه می­ شود: روش نقادی برای جستجوی خطاها. پایبندی قاطع علم به این روش است که میان علم و غیرعلم تفاوت ایجاد می­ کند.میلر در بخش دوم مقاله به صراحت بیان می­ کند که شکاکیتِ او پوچ ­گرایانه نیست، و فرسنگ ­ها با هرگونه تعلیق حکم دربارۀ «دعاویِ صدقی که فاقد توجیه تجربی هستند» فاصله دارد. از نظر او همۀ فرضیه ­های علمی فاقد توجیه تجربی هستند، اما این نباید ما را از داوری کردن دربارۀ آنها باز دارد. داوری ما حدسی است، و همچون هر فعالیت انسانی، می ­تواند به انتقاد تجربی تن دهد. میلر به صراحت بیان می­ کند که گرچه شکاکیت توجیه­ ناپذیر و بی­ مبنا است، اما نادرست نیست. هر چند در نسبی­ گرایی، دست­ کم در برخی از قرائت­ های خام آن، با یک دور منطقی مواجهیم که در آن هیچ چیزی معنی ندارد. رأی اصلی میلر در این بخش این است که گرچه نسبی­ گرایی مولود شکاکیت است، اما نباید نسبی­ گرایی را با شکاکیت، و عقلانیت را با موجه­ سازی برابر دانست.از نظر میلر، موضع شکاک مطلق یا عقل ­گرای نقاد بسیار ظریف ­تر و امیدبخش­ تر از موضع شکاک کلاسیک (آکادمیک) است. گرچه هر دو متوجه هستند که توجیه ناممکن است، اما شکاک کلاسیک نتیجه می­ گیرد که معرفت ناممکن است، و آن نتیجه را همین­طور به طور ملال ­آوری رها می­ کند. در مقابل، عقل­ گرای نقاد امکان حصول معرفت را از طریق راه سادۀ انکار اینکه معرفت باید توجیه شود (حتی به طور غیرقطعی)، به اعتبار اول خود باز می­ گرداند؛ به بیان دقیق ­تر، با تشخیص اینکه توجیه- حتی اگر عملی باشد- موثرترین روش کنترل عقلانی نیست. میلر به اقتفای کارل پوپر معتقد است که با شانس و داوری نقادانه می ­توانیم معرفت (حدسی) و فهم خود از جهان را بهبود ببخشیم.میلر در بخش سوم مقاله، عمدتاً به مناقشات، شباهت ­ها و تفاوت­ های خود با مایو (فیلسوفِ علمِ آمریکایی) می­ پردازد. میلر در کسوت یک عقل­ گرای نقادِ شکاک بیان می­ کند که مطلق بودنِ حقیقت در شکاکیتی که وی از آن دفاع می­ کند، امری مهم و اساسی است. اما مایو می­ گوید کافی نیست که عقل­ گرایان شکاک تصور کنند که یک حقیقت مطلق وجود دارد؛ اگر آنها نتوانند روشی ارائه دهند که بتواند دعاوی صادق و کاذب دربارۀ این جهان را به شایستگی از هم متمایز کند سخن آنها تمام نیست. میلر این را می­ پذیرد و اذعان می ­کند که به عنوان یک روش قابل قبول، هر روشی را می­ پذیرد که «در تمایز میان دعاوی صادق و کاذب در مورد این جهان، به نحو مطلوبی عمل کند.» با این تفاوت که مایو معتقد است که عملکرد روش­ های مورد استفادۀ علم باید تضمین­ شده، مستند، مدلّل یا موجه باشد. اما میلر این را انکار می­ کند. موضعی که میلر از آن دفاع می­ کند این است که برای دفاع از عینیت (و نه مرجعیت) علم، کافی است روش­ هایی که علم از آنها استفاده می­ کند، عملکرد خوبی داشته باشند. و از آنجا که مایو موافق است که آنها عملکرد خوبی دارند، او واقعاً باید توضیح دهد که چرا عملکرد خوب کافی نیست و باید به نوعی موجه‌سازی تن دهیم.میلر ربط و نسبتِ عقل­گرایی نقاد یا شکاکیت مطلق خود، و موجه ­گراییِ مایو را بدین صورت می­ توان خلاصه می­ کند: ما در مورد اینکه کدام روش ­ها در کشف و ریشه ­کن کردنِ خطاها موثر هستند هم ­رأی هستیم. ما موافقیم که جایی برای رضایت­ خاطر وجود ندارد، و این روش ­ها باید تحت بررسی دقیق انتقادی قرار گیرند. اما مایو معتقد است که این روش ­ها نیز باید توجیه شوند، در حالی که عقل­ گرایان نقاد معتقدند که آنها نیازی به توجیه ندارند. عقل­ گرايان نقاد (و شكاكان سنتي) استدلال­ هاي قدرتمندي عليه اين تز كه «توجيه، محتمل (يا ضروري) است» ارائه داده ­اند. اما مایو (و دگماتیست­ های سنتی) هیچ استدلالی علیه این نظریه که توجیه غیرضروری است، ارائه نکرده ­اند. میلر در ادامه بیان می­ کند که توجیه قاطع اگر در دسترس باشد واقعاً ارزشمند است، زیرا یک فرضیۀ کاملاً موجه، یک فرضیۀ صادق است. اما به خوبی می­ دانیم که توجیه قاطع دست­ کم در علوم تجربی در دسترس نیست. لذا بیشتر اَشکال فعلی موجه­ گرایی (از جمله موجه­ گراییِ مایو) ژست­ های توخالی بیش نیست. در پایان، میلر با تأکید بر این مطلب که نباید عقلانیت را با توجیه یکی گرفت می­ گوید «بهتر است بپذیریم که برخی از آرمان­های عصر روشنگری (توجیه، قطعیت، اثبات) افراط ­آمیز و دست­ نیافتنی (و نیز غیر ضروری) هستند. اگر این را بپذیریم، شاید بتوان از آرمان ­های باارزشی (به ویژه حقیقت) که گاه با پشتکار دست­ یافتنی هستند، در برابر آسیب­ های بیشتر محافظت کنیم.»0. شکاکیت مطلقوقتی برخی فیلسوفان بیان می­ کنند که علم تجربیِ معاصر ادعای خاصِ قابل ­توجهی ندارد، دانشمندان از کوره در می­ روند. یک دیدگاه ضدواقع­ گرایانه یا نسبی­ گرایانۀ رایج این است که اگرچه علم یک دیدگاه جالب توجه دربارۀ طبیعت ارائه می­ دهد، اما فقط یک دیدگاه در میان دیدگاه ­های بسیار است. از نظر این فیلسوفانِ نسبی­ گرا تنها چیزی که می­ توان گفت این است که علم در جلب­ توجه عدۀ بسیاری، کاملاً موفق بوده است و این توفیق مستلزم تبیین جامعه ­شناختی یا سیاسی است. در مواجهه با چنین خوارداشتی، دانشمندان متقابلاً پاسخ می­ دهند که علم، برخلاف جادوگری، کار می­ کند.از سوی دیگر، وقتی دانشمندان مدعی علم و معرفت علمی هستند، فیلسوفان نیز به همان اندازه برآشفته می­ شوند. من در اینجا فقط به نحو گذرا به این آموزه اشاره می­ کنم که علم از مرجعیت قاطع یا غیرقابل­ مناقشه ­ای برخوردار است. امروزه عدۀ کمی بر این باورند. اما تصور بسیاری از مدافعان علم این است که علم تا مرزِ امرِ غیرقابل ­تردید پیش رفته است. نتایج علم قطعی نیست، توافقی است؛ اما این نتایج به یکدیگر نزدیکند. آنها به طور قطعی با مشاهده و آزمایش ثابت نمی­ شوند، اما قویاً توسط مشاهده و آزمایش پشتیبانی می­ شوند. ادعا بر این است که نظریه ­های علمی به گونه­ ای توجیه می­ شوند که اکثر باورهای دیگر بدان گونه توجیه نمی ­شوند. در مواجهه با چنین تکریمی نسبت به علم، فیلسوفان فقط می­ توانند استدلال شکاکانۀ دیوید هیوم را بازگو كنند: گزارش ­هایی از امور و اتفاقات گذشته، كوچكترین دلیلی بدست نمی ­دهد که تصور کنیم که چیزی بیش از چیز دیگری در آینده اتفاق خواهد افتاد. علم هیچ اطمینانی بدست نمی ­دهد. علم هیچ مرجعیتی هم ندارد.نقطۀ تلاقیِ نسبی­ گرایانی که علم را بی ­ارزش می­ کنند، و موجه ­گرایانی (justificationist) که در بزرگی آن اغراق می کنند، بر این فرض مبتنی است که شکاکیت و نسبی­ گرایی تقریباً به یک چیز واحد می ­رسند: انکار اینکه علم موجه است، یعنی انکار اینکه علم می­ تواند حقیقت را بگوید. این شیطنت ­آمیزترین خطا در معرفت­ شناسی از زمان افلاطون تاکنون بوده است. این فرض که عقایدِ غیرموجه عقلاً بی­ ارزش ­اند، منبع اصلی بیشتر گرایش­ های ضدعلمی و ضدعقل­ گرایانه بوده است. در اینجا می­ کوشم با بازگشت به درک علمی­ ای که حدود 70 سال پیش کارل پوپر در شاهکار خود، منطق اکتشاف علمی به شرح آن پرداخت، برخی از این آسیب­ ها را برطرف کنم. ابطال­ گرایی یا عقل­ گراییِ نقّادِ پوپر، نظریۀ حدس­ ها و ابطال­ های او، به درستی به دلیل انکار استقراء، و ایضاحِ نقش تخیل در فعالیت علمی، مورد تجلیل قرار می ­گیرد. اما آنچه در این میان كاملاً ناشناخته ماند، توفیق آن در آمیختنِ شکاکیتِ انعطاف ­ناپذیر (hard-nosed scepticism) و واقع­ گراييِ معقول و میانه ­رو (sober-minded realism) است.باری، به راحتی می­توان فهمید که چرا خلط شکاکیت با نسبی­ گرایی، یا خلط توجیه با صدق (truth) به لحاظ عقلی بسیار تضعیف ­کننده است. از یک طرف، کسانی که به درستی تحت تأثیر استدلال هیوم قرار گرفته ­اند که نظریه ­های علمی و پیش­ بینی­ های علمی را نمی ­توان، حتی تا حدی، با تجربه توجیه کرد، به این نتیجه می ­رسند که تجربه صرفاً نقشی روان­شناختی یا بلاغی (rhetorical) دارد. از سوی دیگر، کسانی که به درستی تحت تأثیر فتوحات علم قرار گرفته ­اند، در جهت معکوس بحث می­ کنند و نتیجه می ­گیرند که استدلال هیوم باید مغالطه­ آمیز باشد؛ لذا می ­توان با اطمینان از نتیجۀ شکاکانۀ آن اغماض کرد. در هر دو حالت، یکپارچگیِ (integrity) علم به عنوان فعالیتی عقلانی، به شدت خدشه­ دار می ­شود. نسبی­ گرایان دلیل را فرو می­ کاهند، و بلاغت و زبان ­آوری (rhetoric) را جایگزین آن می ­کنند؛ و ضدشکاکان (anti-sceptics) آن را تقبیح می­ کنند و به تبختُر و تکبر روی می ­آورند.همۀ دانشمندانْ واقع­ گرای تمام­ عیار نیستند- به ویژه در خصوص تفسیر مکانیک کوانتوم. اما تعداد کمی از آنها نسبی­ گرا هستند. در میان فیلسوفان نیز، نسبی­ گرایی فقط اقلیتی را به خود جلب می­ کند. عقل ­گرایان نقّاد، که هم واقع­ گرایی و هم شکاکیت را در آغوش می ­گیرند، اقلیت کوچکتری را تشکیل می ­دهند. عمومی ­ترین موضع، واقع ­گرایی صریح و بی ­پرده (forthright realism) را با موجه­ گراییِ متزلزل (ambivalent justificationism) در هم می ­آمیزد و سودای روزی را دارد که حملۀ شکاکانۀ هیوم را به دقت خنثی کند و از سد آن بگذرد. واقع ­گرایانی که من در اینجا به تصویر می ­کشم- یعنی مدافعان سرسخت علم و مرجعیتِ آن- در برابر شکاکان، روشنفکران، پست ­مدرن­ ها قرار دارند.به واسطۀ همین مناقشات بود که چند سال پیش کتابی منتشر شد که بسیار انگشت ­نما شد: «چرندیات پست­ مدرن»[2] نوشتۀ دو فیزیکدان به نام آلن سوکال و ژان بریکمون. در سال 1996 سوكال با قرار دادن مقاله ­ای جعلی در یك نشریۀ برجسته، نظریه ­پردازانِ فرهنگی (cultural theorists) را برآشفت، چراکه در آن مقاله، شیوۀ نگارش برخی روشنفكران برجستۀ فرانسوی را به سُخره می­ گرفت که نوشته­ های خود را با فقرات نامفهومی از اصطلاحات علمیِ فریبنده- كه عمدتاً از مباحث فیزیک نظری (نظریۀ کوانتوم، آشوب) و ریاضیات محض (توپولوژی، منطق ریاضی) گرفته شده است- مزین کرده ­اند. «چرندیات پست­ مدرن» پس زمینۀ هجو و هزلِ سوکال را به نمایش می­ گذارد، و بسیاری از مطالب مضحک را [تعمداً] به نحو ناشیانه ­ای تبیین می ­کند و فرصت را غنیمت می­ شمارد تا کسانی- از جمله پست­ مدرن­ ها- را به تیغ نقد بکشد که می­ خواهند علم را از شکوه افتخار خود بیندازند. سوکال و بریکمون از نسبي ­گرايي بیزارند. اما آنچه آنها، همراه با همكاران برجستۀ خود، از درک آن عاجزند، این است كه این پست­ مدرن­ های نامعقول­ در رویکردشان نسبت به شکاکیت برحق ­اند، و قهرمانان علم برخطا هستند.نسبی­ گرایی به انکار جهان عینی ­ای منتهی می ­شود که بتوان در مورد آن گزاره­ های صادق و کاذب بیان کرد؛ هیچ حقیقت مطلقی (absolute truth) وجود ندارد، گرچه حقایق نسبیِ (relative truths) زیادی می­ تواند وجود داشته باشد. شکاکیت در ساده ­ترین شکل فقط منکر این است که ما هرگز نمی­ دانیم- به معنای دانستنِ یقینی- که آیا گزاره ­ای که مطرح می­ کنیم کاملاً صادق است یا کاذب. شکاکانِ دورۀ باستان استدلال می­ کردند که ما هیچ چیزی را به طور قطعی نمی­ دانیم، زیرا دلایلِ امور شناخته ­شده، خود نیاز به دلیل دارد و ما نهایتاً سر از تسلسلِ بی­ فرجامِ توجیه در می ­آوریم. برای این شک سنتی، هیوم دو تکملۀ قابل ­توجه مطرح کرد. وی خاطر نشان كرد كه گزارش­ های تجربی، مشاهدتی و آزمایشی، به طور قطعی پیش­ بینی در مورد آینده (یا به طور كلی امور مشاهده­ نشده) را توجیه نمی­ كنند، حتی اگر آنها چنان قوی تصور شوند كه نیازی به توجیه نداشته باشند. (این شکاکیت در مورد استقراء است، روشی که مجوزِ استنتاج از امور شناخته شده به امور ناشناخته است.) یافته دوم هیوم این بود که وقتی ما رؤیای دست­ نیافتنیِ توجیهِ قطعی را کنار بگذاریم و فقط خواهان آن باشیم که عقاید ما با پشتوانۀ تجربه تأیید و حمایت شود، همین نتیجۀ شکاکانه حاصل خواهد شد. شکاکان مدرن به خصوص از این کشف دوم هیوم لذت می ­برند که هیچ دلیلی، قطعی یا غیرقطعی، برای هر آنچه می ­دانیم وجود ندارد.سوکال و بریکمون بدون آنکه ظاهراً متوجه این لغزش شوند، از رد کاملاً بجای نسبی­ گرایی، سر از مخالفتِ گستاخانه با شکاکیت درآوردند- «گستاخانه»؛ زیرا گرچه چندین بار از هیوم نام می­ برند، اما برای تخطئۀ منطقِ استدلال او هیچ تلاشی نمی ­کنند. آنها مانند برتراند راسل، شکاکیت را با عدم صداقت (insincerity) مرتبط می­ کنند (در حالی که هیوم روانشناسِ زیرک­تری بود که پی بُرد عدم صداقت، یا دست­ کم کاهلی، تنها علاج برای شکاکیت است). آنها به صراحت و اختصار بیان می ­کنند که «هیچ گزاره ­ای در مورد جهان واقعی، به معنای حقیقی کلمه، قابل اثبات نیست. اما ... گاهی می ­توان آن را ورای هرگونه شک معقول ثابت کرد.» هیوم این را انکار کرد. سوکال و بریکمون مشخص نمي كنند که استدلال هیوم در كجا درست کار نمی ­کند.نظر خود من این است که استدلال هیوم جای سؤال دارد. این سخن به این معنا نیست که قبول کنیم نتیجه ­گیری هیوم صحیح نیست. نتیجه ­گیری او درست است. شکاکیت درست است. این سخن نیز به نوبه خود به این معنا نیست که چیزی را به نسبی­ گرایی تسلیم کنیم. شکاکیتِ مطلق صحیح است. شکاکیت توصیه به تعلیق کلیِ حکم نمی ­کند، مگر اینکه به این آموزۀ ویرانگر درآویزد که هر عقیدۀ عقلانی، عقیدۀ موجّهی است. فرد شکاکِ منصف، عقل­ گرای نقّاد، تردید نمی­ کند که باید حقیقتی وجود داشته باشد، اما تصور می ­کند که این واقعیت تنها با حدس­های خوش­ اقبال (lucky guess) بدست می ­آید. اگر حکم کنید که در جای دیگر کهکشان، زندگی وجود دارد و من برعکس آن حکم کنم، یکی از ما به بخشی از حقیقت را دست یافته است. اینکه هیچ دلیلی برای این فکر وجود ندارد که من حقیقت را می­ گویم یا شما، به این معنی نیست که هیچ یک از ما حقیقت را نمی­ گوییم.اما آیا واقعاً می ­توان ادعا کرد که علم امروز چیزی بیش از یک رشته حدس های خوش ­اقبال (و بد اقبال) نیست؟ درک این نکته مهم است که چرا این مطلب مورد قبول عقل­ گرایان نقاد نیست. بله، فرضیه­ های علمی حدسی هستند؛ این حدس­ها نیز با مشاهده و آزمایش، پشتیبانی بهتری نمی­ یابند. اما علم چیزی بیش از مجموع فرضیه ­ها، مشاهدات و آزمایش ­هایش است. از منظر عقلانیت نقاد، علم بیش از همه چیز، در روش ­اش خلاصه می­ شود: روش نقادی برای جستجوی خطاها. پایبندی قاطع علم به این روش است که [میان علم و غیرعلم] تفاوت ایجاد می­ کند. خطای شبه ­علم نحوه مواجهه با فرضیه ­های خود است، و نه نوعاً خود فرضیه ­هاست. اما گرچه فرضیه ­ای که از تمام انتقادات وارده جان سالم به در می­ برد، نسبت به فرضیه ­ای که می­ میرد ترجیح داده می ­شود، اما به واسطۀ آزمون شدن، به فرضیۀ بهتری تبدیل نمی­ شود. البته ممکن است از همان ابتدا فرضیۀ بهتری باشد. ممکن است درست باشد. فرضیه ­های صادق همان چیزی است که ما به دنبال آن هستیم.نبوغ پوپر لازم بود تا متوجه شود که نقد در عقلانیت امری محوری و اساسی است، نه توجیه یا اثبات. و در عقلانیت علمی نیز نقد تجربی. بر این اساس، برای نجات علم به عنوان یک کار عقلانی، نیازی نیست که به فرضیه ­های علمیِ به خوبی آزمایش ­شده، وثاقت یا اعتباری را که از آن برخوردار نیستند، نسبت داد. فرضیه­ های علمی، موثق و قابل ­اتکا نیستند- مگر در برخی موارد، به معنای درست (صادق) [موقتیِ] بودن آنها؛ آنها بر تجربه هم مبتنی نیستند.اما چرا برای دانشمندانِ عملی ­کار (practising scientists) این همه فلسفه اهمیت دارد؟ فلسفه از چند جهت حائز اهمیت است: اولاً اگر دانشمندان بارِ سنگین بر دوش عقلانیت علمی نگذارند، چه بسا برگشت کمتری به عقل­ ستیزی (irrationalism) وجود داشته باشد. ثانیاً دانشمندان ممکن است در مورد همکاران خود که حدس ­های جالب اما کاذبی می­ زنند، سختگیری کمتری نشان دهند. ثالثاً دانشمندان ممکن است آمادگی بیشتری برای اذعان به نادانی نشان دهند. رابعاً انتظارات عمومی از آنچه در علم می­ توان به دست آورد، می­ تواند تعدیل شود. خامساً همه ما می­ توانیم بیاموزیم که [چگونه] نقاط قوت و محدودیتِ چشم ­اندازِ علمی را بهتر بسنجیم.1. شکاکیت، نسبی­ گرایی نیستهدف از مطالب فوق، تمایز میان شکاکیت و نسبي­ گرايي از یک سو، و از سوی دیگر تحسین شکاکیت و تقبیح نسبی­ گرایی بود. من سعی کردم بین حقیقت (یا صدق) و حقیقت موجه تفاوت قائل شوم، و تصدیق کنم که علم غالباً به حقیقت دست می­ یابد، و انکار کنم که گاه به حقیقت موجهی دست می ­یابد. شکاکیت مطلقی که من مدافع آن هستم، نه تنها به دلیل رقیق نبودن، بلکه به دلیل پیش ­فرض­ گرفتنِ الگوی ایده ­آلِ «حقیقت مطلق»، مطلق است.من اذعان کردم که پست ­مدرنیسم در مورد شکاکیت برحق­، اما در مورد نسبی ­گرایی بسیار در اشتباه است. در مقابل، بیشتر فیلسوفان دیگر و بسیاری از دانشمندان در مورد نسبی­ گرایی برحق ­اند، اما در مورد شکاکیت بسیار در اشتباه ­اند. شکاکیتِ من پوچ­ گرایانه (nihilistic) نیست، و فرسنگ­ ها با هرگونه تعلیق حکم دربارۀ «دعاویِ صدقی (truth claims) که فاقد توجیه تجربی هستند» فاصله دارد. به نظر من همۀ فرضیه­ های علمی فاقد توجیه تجربی هستند، اما این نباید ما را از داوری کردن دربارۀ آنها باز دارد. داوری ما حدسی است، و همچون هر فعالیت انسانی، شخصی و درونی (subjective) است، از این­رو، می­ تواند به انتقاد تجربی تن دهد.این اعتراضی قدیمی به شکاکیت بود که اگر شکاکیت درست باشد، در آن صورت توجیه­ پذیر نیست. بهترین شکاکان این نتیجه را پذیرفتند. من هم با شادمانی آن را می­ پذیرم. اما این اعتراض معتبری به شکاکیت نیست. شکاکیت غیرموجه و بی ­مبنا است، اما نادرست نیست. هرچند اگر همین استدلال بر نسبی­ گرایی اعمال شود، دست­کم در برخی از قرائت­ های خام آن، ویرانگر است؛ نسبی­ گرایی به چیزی شبیه به «یک دور منطقی (circularity) تبدیل می­ شود که در آن هیچ چیزی معنی ندارد.»در تبیین موضع خود، من به استدلال­ های شکاکانۀ هیوم متوسل شدم. اما برای رد نظر هیوم، اشاره به موفقیت علم کافی نیست! دانشمندان ممکن است تصور کنند که «تواناییِ مدل­ها و نظریه­ ها در پیش­ بینی­، دلالت بر احتمال بالای حقیقت مطلق آنها دارد». اما من می­ ترسم منطق چیز دیگری بگوید. ماجرای مکانیک سماوی در زمان کانت و لاپلاس باید زنگ خطری باشد.من به هیچ وجه در موافقت با اینكه «علم ... می­ تواند سؤالات خاصی را به طریقی مطرح كند كه توانایی ما را در پیش ­بینی رفتار طبیعت افزایش دهد» مشكلی ندارم؛ و اینکه «طبیعت الگوهای تکراری از خود نشان می­ دهد». چه کسی منکر این است؟ اما وظیفۀ اصلی علم، تفکیک الگوهای (pattern) ظاهری از الگوهای اصلی است. در هر صورت، عادلانه نیست که فیلسوفان را متهم کنیم که تمام تلاش خود را برای تخطئۀ ادله هیوم انجام نداده ­اند. من گفته ­ام که استدلال­های هیوم را می­توان به طور رضایت­ بخشی اصلاح کرد. به علاوه، نتیجه ­گیری­ های شکاکانۀ او بی­ مناقشه ­اند.من صریحاً این عقیده را رد کرده ­ام که «فرضیه­ های علمی ... چیزی بیش از حدس­ های خوش ­اقبال نیستند». ادعای من این است که این «روش­ شناسیِ منحصر به فردِ» حدس­ ها و ابطال ­های علم است که علم را [از غیرعلم] جدا می­ کند. و من نیز تلویحاً گفته ­ام که موفقیت تجربی، «نظریه­ ها و اصول مبنایی را معتبر نمی­ سازد.» به علاوه، از نظر من، علم از روش خود حجیّت و مرجعیت حاصل نمی­ کند. خود پوپر هم می ­گفت «علم هیچ مرجعیتی ندارد.» (1983, p.259) این درست است که نسبی­ گرایی مولود شکاکیت است، اما نباید عقلانیت را با توجیه برابر دانست. جالب ­تر از اینکه چرا نسبی­ گرایی سماجت می ­کند این است که چرا موجه­ گرایی (ضدشکاکیت) غالب است. تمام استدلال­ ها نشان می ­دهد که شواهد هیچ نقش اثباتی (positive) نمی­ توانند ایفا کنند، با این وجود عموماً تصور می­ شود که شواهد نقش اثباتی دارند. کل ادعای من این است: شکاکیت مطلق درست است.2. هر کاری که شما [موجه­ گرا] بتوانید انجام دهید، من [عقل ­گرای نقّاد] بهتر از آن را می­ توانم انجام دهمبرای شکاکیتی که من از آن حمایت می­ کنم مطلق بودنِ حقیقت در آن امری محوری و اساسی است. این موضع دلالت بر کذب همۀ آموزه­ هایی دارد که از نسبی ­بودن حقیقت حمایت می­ کنند. با این وجود مایو [فیلسوفِ علمِ آمریکایی] (Deborah G. Mayo) اظهار داشت که کافی نیست که عقل­ گرایان شکاک (sceptical rationalist) تصور کنند که یک حقیقت مطلق واحد وجود دارد- اگر آنها نتوانند روشی ارائه دهند که بتواند دعاوی صادق و کاذب دربارۀ این جهان را به شایستگی از هم متمایز کند سخن آنها تمام نیست. کاملا درست است. اما این تقاضا را من می ­توانم- همان­طور که مایو می­ تواند- برآورده کنم. زیرا من و مایو موافقیم که ما در علمِ آمارِ مدرن، «یک زرادخانۀ قدرتمند داریم که ما را به سمت تمیز خطاها، جلوگیری از تعصبات، و کشف ناهمخوانی­ ها و خطاها سوق می ­دهد.» به طور کلی، ما موافقیم که علم به طرز شگفت­ انگیزی بسیاری از حقایق جالب (و حقایقی تقریبی (near-truths)) در مورد جهان را کشف کرده است. من در اینجا، به عنوان یک روش قابل قبول، هر روشی را می­ پذیرم که، به گفته مایو، «در تمایز میان دعاوی صادق و کاذب در مورد این جهان، به نحو مطلوبی عمل کند.»البته تفاوت اصلی بین ما این است که وی (مانند بسیاری دیگر) معتقد است که عملکرد این روش­ های آماری (و سایر روش ­های) مورد استفاده در علم باید تضمین ­شده، مستند، مدلّل یا موجه باشد. اما من این را انکار می­ کنم. موضعی که من از آن دفاع می­ کنم این است که برای دفاع از عینیت (و نه مرجعیت) علم، کافی است روش ­هایی که علم از آنها استفاده می­ کند عملکرد خوبی داشته باشند. از آنجا که مایو موافق است که آنها عملکرد خوبی دارند، واقعاً باید تبیین کند که چرا عملکرد خوب کافی نیست. متأسفانه او چنین کاری انجام نمی ­دهد. در عوض، او مسلم می­ گیرد که برای تحققِ وظیفۀ «نجات علم از دست عیبجویانِ نسبی­ گرای رادیکال» باید بتوان مدلل کرد این «ادعا را که علم، از روش نقادانه‌ای استفاده می­ کند که قادر به جستجو و یافتن خطاهای ماست.» از آنجا که عقل­ گرایی نقاد، به جای شناسایی و تأیید روش­ های نقادانه، از قبولِ وظیفۀ مدلل کردن روش­ های نقادانه [وظیفۀ دوم] سر باز می ­زند، مایو نتیجه می ­گیرد که این رویکرد «ابزار لازم برای انجام موفقیت ­آمیزِ مأموریتِ نجات علم از انتقادات نسبی­ گرایان [اولین وظیفه] را ندارد.»تقریرِ مایو مملو از هشدارهای موجه ­گرایانۀ معمول است. اگر من برحق باشم، او می­ گوید پس «هیچ دلیلی برای ادعای میلر وجود ندارد که هر آزمایش تجربی واقعی برای کشف خطاها مطلوب است». در واقع هیچ دلیلی. باز هم می­ گوید: «رفع تالی نمی ­تواند روشی را برای تشخیص خطا یا ابطال در علم فراهم کند، مگر اینکه بتوان آن را در آزمایش­ های تجربی واقعی به کار برد، اما شک­ گرایی رادیکالِ میلر چگونه می­ تواند مقدمات را توجیه کند؟» مسلماً به هیچ وجه نمی ­تواند. اما اگر ما فقط خواهان «ابطال یا تشخیص خطای» ساده به جای «ابطال یا کشف خطای» موجه (warranted) باشیم، لازم نیست مقدمات خود را توجیه کنیم. به نظر من برای کسانی که موجه­ گرایی را کنار گذاشته ­اند، این مسائل­ شناخته­ شده، مسئله نیستند، بلکه بیشتر سوءفهم ­های بسیار پیش-­پا-افتاده ­­اند. مایو برخی از مسائلی را كه برای موجه ­گرایان به نظر جدی و حتی غیرقابل­ حل می­ نمایند برمی ­شمرد: مسائل نظریه‌بار بودن ، مسئله دوهم، عدم تعین. می توان گفت که این مسائل نیز برای روش­ شناسی­ ای که خواستار حقیقت موجه نیست، بلکه فقط خواستار حدس­ های صادقی است که توسط آزمایش­ های دقیق کنترل می شود، هیچ مشکلی ایجاد نمی ­کند.من امیدوارم که روشن شده باشد که موضع شکاک مطلق یا عقل­ گرای نقاد بسیار ظریف­تر و امیدبخش ­تر از موضع شکاک کلاسیک (آکادمیک) است. ما هر دو متوجه هستیم که توجیه ناممکن است. اما شکاک کلاسیک نتیجه می­ گیرد که معرفت ناممکن است، و آن نتیجه را همین­طور به طور ملال­ آوری رها می­ کند. در مقابل، عقل­ گرای نقاد امکان حصول معرفت را از طریق راه سادۀ انکار اینکه معرفت باید توجیه شود (حتی به طور غیرقطعی)، به اعتبار اول خود باز می­ گرداند؛ به بیان دقیق­ تر، با تشخیص اینکه توجیه، حتی اگر عملی باشد، موثرترین روش کنترل عقلانی نیست. به نظر می ­رسد با شانس و داوری [نقادانه] می­ توانیم معرفت (حدسی) و فهم خود از جهان را بهبود ببخشیم. مایو در این مورد هم مخالفتی ندارد.بنابراین ربط و نسبتِ عقل­گرایی انتقادی، یا شکاکیت مطلق، و موجه­ گراییِ مایو را بدین صورت می­ توان خلاصه کرد: ما در مورد اینکه کدام روش­ ها در کشف و ریشه­ کن کردنِ خطاها موثر هستند هم­ رأی هستیم. ما (به گمانم) موافقیم که جایی برای رضایت­ خاطر وجود ندارد، و این روش­ ها باید تحت بررسی دقیق نقادانه قرار گیرند. اما مایو معتقد است که این روش ­ها نیز باید توجیه شوند، در حالی که عقل ­گرایان نقاد معتقدند که آنها نیازی به توجیه ندارند. عقل­ گرايان نقاد (و شكاكان سنتي) استدلال­ هاي قدرتمندي عليه اين تز كه «توجيه، محتمل (يا ضروري) است» ارائه داده ­اند. اما مایو (و دگماتیست ­های سنتی) هیچ استدلالی علیه این نظریه که توجیه غیرضروری است، ارائه نکرده ­اند.شکاکان سنتی استدلال می­ کردند که هیچ گزاره­ای را نمی ­توان به طور قاطع اثبات­ شده تلقی کرد، اگر بر مقدماتی مبتنی باشد که به طور قطعی اثبات نشده باشد. زیرا یک تسلسل بی­ نهایت از توجیه یا اثبات بوجود می ­آید و نتیجه این می­ شود که هیچ اثبات قطعی وجود ندارد. تا اینجا هیچ جای شکایتی وجود ندارد. اما سخن در این است که هرگاه توجیهِ قاطع کنار گذاشته شود، قوت این استدلال به نحو محسوسی کاسته می­ شود. توجیه قاطع اگر در دسترس باشد واقعاً ارزشمند است، زیرا یک فرضیۀ کاملاً موجه، یک فرضیۀ صادق است. اما همانطور که به خوبی می­ دانیم، توجیه قاطع دست­ کم در علوم تجربی در دسترس نیست. اگر من در این مورد برحق باشم، بیشتر اَشکال فعلی موجه ­گرایی (از جمله موجه­ گراییِ مایو) چیزی بیش از ژست­ های توخالی نیست.هوسرل می ­گفت: فیزیک ... هدف منطق ­دان نیست، بلکه اخلاق تفکر هدف اوست. هانس آلبرت (از فیلسوفانِ عقل­ گرای نقاد آلمانی) نیز تکرار کرد که «منطق، اخلاق ابتدایی اندیشه» است. باید بپذیریم که تسلیم در برابر آنچه منطقاً صحیح است، وظیفۀ هر فلسفۀ عقل ­گرا است. این یک واقعیت حیرت­ انگیز است که تاریخ عقل­ ستیزی عمدتاً تاریخ ناامیدی عقل ­گرایانی است که مجبور می­ شوند به واسطۀ احترام آنها به عقل و دلیل، به این نتیجۀ ناخواسته که عقل ­گرایی موضعی غیرقاب ل­دفاع است تن دهند. آنها در اشتباه بوده و هستند؛ زیرا عقلانیت را بدون در نظرگرفتنِ نقادی، با توجیه یکی گرفتند. بهتر است بپذیریم که برخی از آرمان­ های عصر روشنگری (توجیه، قطعیت، اثبات) افراط ­آمیز و دست­ نیافتنی (و نیز غیر ضروری) هستند. اگر این را بپذیریم، شاید بتوان از آرمان­ های باارزشی (به ویژه حقیقت) که گاه با پشتکار دست­ یافتنی هستند، در برابر آسیب­ های بیشتر محافظت کنیم.-----------------------------------------------------------------------------------------------------------[1] . این مقاله، تقریر و ترجمۀ خلاصه­ ای است از فصل هفتم کتاب دیوید میلر تحت عنوانِOut of Error: Further Essays on Critical Rationalism, David Miller, ch.7, Being an Absolute Sceptic (https://science.sciencemag.org/content/284/5420/1625)[2]. این کتاب به فارسی ترجمه شده است: چرندیات پست مدرن: سوءاستفادۀ روشنفکران پست ­مدرن از علم، آلن سوکال، ژان بریکمون، عرفان ثابتی (مترجم). ناشر: ققنوس.* با تشکر فراوان از دکتر علیرضا منصوری بابت اصلاح خطاهای فنی و نوشتاری متن فوق. بدیهی است همۀ کاستی های متن فوق برعهدۀ نویسنده است.