فروید و ‌Binging: ما سریال را برای سریالی بودنش نمی‌خواهیم!

در این مقاله در مورد Seriality (خاصیت سریالی داشتن) خواهم نوشت؛ تعاریفی که برای آن وجود دارد، ویژگی‌هایش و مهم‌تر از همه، اینکه چنین مفاهیمی چطور می‌توانند به روان ما و زندگی روزمره‌مان جهت دهند. از منابع متعدد کمک گرفته‌ام و نتیجه را با شما به اشتراک می‌گذارم. ابتدا با یونان باستان و اولین داستان‌های سریالی شده شروع می‌کنم و بعد سراغ ژیژک، فروید و لاکان می‌روم تا با کمکشان به این مفهوم عمق بیشتری بدهم. تمام متون نقل شده از کتاب‌ها ترجمه‌ی خودم است و منابع و لینک‌هایی که از آن‌ها کمک گرفته‌ام را در انتهای مطلب می‌توانید مشاهده کنید.در گذشته در دنیای داستان و شخصیت‌های خیالی، چیزی به نام داستان‌های چند بخشی یا سریال در مفهوم امروزی آن وجود نداشته است، اما در دنیای باستان زمانی که می‌خواستند داستانی مانند ادیسه‌ی هومر را تعریف کنند همیشه باید جایی متوقف می‌شدند و روز بعد ادامه‌اش می‌داند، یعنی نوعی خاصیت سریالی را به داستان می‌دادند چرا که این متون بصورت نوشتاری موجود نبودند و مردم باید از حافظه‌شان برای تعریف این داستان‌ها استفاده می‌کردند. هرچند تفاوت چنین آثاری با آثار امروزی این است که در آن دوران تمام مردم داستان ادیسه را می‌دانستند. یعنی قبل از هر چیز، حتی قبل از شنیدنش احتمالا از شروع و پایان و میانه‌اش خبر داشتند، زیرا که این آثار نه بصورت کتبی بلکه شفاهی منتقل می‌شدند.اما در دنیای امروز، ما هر روزه با داستان‌ها و مفاهیم قطعه قطعه شده مواجه هستیم و برخلاف آثار باستانی، چیزی از شروع و پایانشان نمی‌دانیم و همین امر دلیلِ به جنون رسیدن و اشتیاق فراوانمان برای ادامه دادن و رسیدن به انتهای آن‌هاست.اولین موردی که از انتشارِ سریالیِ نوشته‌ها داریم به سال ۱۷۱۹ برمی‌گردد. آنجا که رابینسون کروزو را به صورت داستانی و قسمت قسمت در روزنامه چاپ کردند. نکته اینجاست که خودِ متن اصلی به صورت داستانی نوشته نشده بود، بلکه تنها در مرحله چاپ به این صورت در آمد.(۱۷۱۹) The Original London Post مقدمه رمان «رابینسون کروزو» نوشته «دانیل دفو» در روزنامهمدتی طولانی بعد ازنشر سریالیِ رابینسون کروزو، در سال ۱۸۳۶ چارلز دیکنز اولین رمانش به نام «یادداشت‌های پیکویک» را بصورت سریالی در روزنامه به چاپ رساند. البته در همین زمان یا حتی کمی قبل‌تر از دیکنز انوره دو بالزاک شروع به چاپ داستان‌هایش به صورت سریالی کرده بود. در هر صورت هر دو در یک دوره زندگی می‌کرده‌اند و حتی شاید با هم آشنایی داشته‌اند. (خالی از لطف نیست که اشاره کنم چارلز دیکنز نویسنده‌ی مورد علاقه‌ی فروید بوده و اولین هدیه‌ای که به زنش تقدیم کرد هم «دیوید کاپرفیلدِ» دیکنز بود.)حالا برای واضح‌تر شدن مفهوم Seriality بصورت کوتاه، اتفاقی که به مفهوم سریال مرتبط است را تعریف می‌کنم:چند وقت پیش به پیشنهاد یکی از دوستان خوبم سراغ روانشناس رفته بودم؛ روانشناسی بهتر از آن‌هایی که پیش‌تر دیده بودم. درباره‌ی همه چیز برایش توضیح می‌دادم. به‌نظرش من آدم جذابی بودم. صحبت‌ زیاد داشتم و یکی از نکاتی که به آن چند بار اشاره کرد این بود که خیلی صحبت می‌کردم و بنظرش سرعت صحبت کردن و پرش افکارم زیاد بود. یادم است در تمام جلساتی که با او داشتم، با اینکه با سرعت تمام هرآنچه به ذهنم می‌آمد را می‌گفتم باز هم در آخر وقت کم می‌آوردم. از رمان‌هایی که خوانده بودم می‌گفتم، از شخصیت‌ها، از گذشته و از آینده. در جلسه‌ی دومی که با او داشتم با تمام قوا به این فکر می‌کردم که چه چیزی مانده است برایش تعریف کنم؟ ۱۰ دقیقه مانده بود. صحبت می‌کردم. بسیار گفتم و حالا ۵ دقیقه مانده بود. باز ادامه دادم و استرس‌ام کمی بیشتر شد. زود زود کلمات را از دهنم خارج می‌کردم و «خانم عین» هم با خودکار آبی و قرمز‌ روی برگه‌ی دم دستش نکات ضروری را یادداشت می‌کرد. یک دقیقه مانده بود و می‌دانستم دیگر وقتم تمام شده است، اما مسئله مهمی به ذهنم رسید. می‌دانستم این مهم‌ترین چیزی است که در طول آن جلسه و جلسه‌ی قبلی باید مطرحش می‌کردم اما نکرده‌ام! گفتم:«چیز مهمی به ذهنم رسید الان و باید حتما مطرحش کنم!». با درخواستم موافقت نشد و جلسه به پایان رسید. قول داد جلسه‌ی بعد در موردش صحبت کنیم چون الان شخص دیگری منتظر است و من باید زحمت را کم کنم. به همان شکلی که آنجا بودم بیرون آمدم. همان شکل درمانده... همان حالت درگیر بودن با خودم و اینکه آنچه را که باید می‌گفتم نگفته‌ام. ساعت‌ها این مساله اذیتم کرد و دائم نگران بودم که مشکلاتم هنوز به قوت خود پابرجا هستند و حتی آنچه مهم است را هنوز نگفته‌ام!زیگموند فروید (۱۹۳۹ - ۱۸۵۶) در کتاب (۱۸۹۵) Studies on Hysteria به چنین مشکلی اشاره می‌کند. می‌گوید متوجه «شکاف» یا وقفه‌ای شده است که بعد از جلسات روانکاوی‌اش پیش می‌آید. یعنی جلسات تمام می‌شوند بدون آنکه بعضی از مسائل حل بشوند و این باعث می‌شود مراجعه کننده تا جلسه‌ی بعد از آن، با این مسائل درگیر باشد. نبوغ فروید همینجا مشخص می‌شود. حتی در اثار اولیه‌اش هم با مسايلی برخورد می‌کنیم که هنوز هم می‌توان روی آن مباحث مانور داد و مفاهیم نو از درون آن‌ها پدید آورد و این مفاهیم را در دیگر حوزه‌ها هم به کار بست. مثلا اینجا مشکلی که فروید به آن اشاره می‌کند نه تنها در جلسات روانکاوی، بلکه در زمان انجام کار‌های شخصی و روزانه‌ مردم امروزی هم اتفاق می‌افتد: در مجله‌ی داستان، داستانی چند بخشی می‌خوانیم و آنگاه که به انتهای بخش چهارم داستان موردعلاقه‌مان می‌رسیم و جانمان به لبمان رسیده است تا بفهمیم چه اتفاقی می‌افتد، آن عبارت معروفِ کوفتی را می‌بینید:«این داستان ادامه دارد...». سریال یا سیت‌کام خوش ساختی می‌بینیم و در انتهای فصل اول صفحه‌ای سیاه نمایان می‌شود:«ادامه دارد...».بعد از چنین اتفاقی مانند مراجعه کننده‌ای به روانشناس می‌مانیم که هنوز آن درگیری مهم ذهنش را مطرح نکرده است و درمانده به بیرون رانده می‌شود!به راستی وقتی واژه‌ی «سریال» را می‌شنویم یاد چه چیزی می‌افتیم؟ آیا با مفهومی که بعد از شنیدن واژه‌ی «فیلم» در ذهن پدیدار می‌گردد یکی هستند یا فرق دارند؟ Sarah Schaschek در کتاب نسبتا جدیدش (2014) Seriality and The Culture of Producing Pleasure در مورد «Seriality» می‌گوید:اگرچه اصطلاح Seriality ، تقریباً از دهه 1960 مورد توجه چشمگیری در زمینه‌ی نقد تلویزیون و مطالعات فرهنگی قرار گرفته است، اما اصطلاحات و پدیده‌هایی که این واژه توصیف می‌کند به راحتی قابل تعریف و مشخص کردن نیستند. Seriality معمولاً به عنوان مفهومی که فرایندهای زیبایی‌شناختی را توصیف می کند، در رابطه با اشکال بسیار مبهم و مختلفِ تولیدات فرهنگی استفاده می شود: از آثار داستانیِ سریالی نویسندگان مستقل گرفته تا فرآیندهای تولید فنی. در حالی که مفهوم Seriality اغلب در مطالعات مربوط به سریال‌های تلویزیونی، سریال‌های کمدی یا سایر تولیداتِ دارای روایتی پیوسته ظاهر می‌شود، می‌توان آن را به همان اندازه برای پدیده‌های درون یک اثر خاص هم به کارد برد. برای مثال قتل‌های سریالی در کتاب روانیِ آمریکایی (۱۹۹۱) برت ایستون الیس اتفاق می‌افتد. یا serigraph‌های اندی وارهول. دنیای هولناک آن جامعه‌ی مصرف‌گرای روانی آمریکایی و خودنگاره‌ی وارهول به عنوان سرمایه‌دارترینِ هنرمندان (Sabin 2002 ، 108)، نشان دهنده میزان پیوند Seriality با رسانه های جمعی است. البته این به‌هیچ‌وجه منجر به این نمی‌شود که مفهوم Seriality را ساده و سطحی بپنداریم. [...] در حقیقت، با اینکه انتقاد‌های زیادی پیرامون سریال‌های تلویزیونی و هنر سریال انجام شده است، هنوز نمی‌توان نظریه‌ای واضح از Seriality ارائه داد. در نتیجه، این مفهوم می‌تواند به اندازه‌ی مفاهیمی که خود تعریف و توصیف می‌کند، معنا داشته باشد.seriality از اسم لاتین "series" گرفته شده، که در واقع به معنی 'ردیف' یا 'زنجیره' است و ریشه‌ در serere به معنی 'پیوستن' یا 'اتصال' دارد. طبق آن چیزی که در Oxford English Dictionary نوشته شده است، صفت 'سریال' می‌تواند دو معنا داشته باشد. اولی به مواردی اشاره دارد که به صورت پی‌در‌پی به دنبال هم می‌آیند و دوم، به مواردی که ویژگی‌های یکسانی دارند و به طور معمول از یک الگوی رفتاری مشخص و قابل پیش بینی استفاده می‌کنند.«از ص ۷ و ۸ کتاب»پ.ن: نام دقیق این کتاب را در منابع نوشته‌ و لینک کتاب را قرار داده‌ام.تصور کنید در خانه‌اید و می‌خواهید سریال موردعلاقه‌تان را ببینید. در حالت عادی بین دیدن قسمت‌های این سریال وقفه میفتد؛ یک روز، دو روز و حتی بیشتر. ولی امروز اتفاقات خاصی در حال افتادن است. هرآنچه در سریال اتفاق می‌افتد شما را به سمت خود می‌کشد و پایان‌ هر قسمت طوفانی است و نمی‌توانید از دیدن ادامه‌ی آن دست بردارید. چند ساعت است که مشغول دیدن هستید و حتی برای دستشویی رفتن هم از جایتان بلند نشده‌اید! ولی ببینید... باید یک جایی دیدن را متوقف کنید... نه؟ هر کاری هم بکنید، حتی اگر آب و خوردنی‌هایتان را کنار دستتان بگذارید، زمانی می‌رسد که می‌دانید باید دیدن را موقتاً‌ کنار بگذارید. شما با این کار مشغول چه هستید؟ با دیدن پشت سر هم تمامی قسمت‌ها... دقیقاً دارید چه چیزی را از این میان حذف می‌کنید؟در حالت عادی و کلاسیک ماجرا همیشه بین قسمت یک و دو فاصله‌ای است. یعنی قسمت یک را می‌بینیم و بعد یک هفته صبر می‌کنیم تا قسمت دوم منتشر شود؛ این یک هفته، فاصله‌ای است که بیننده‌ یا خواننده را گاهی تا مرج جنون هم می‌کشد؛ شکافی که به رفتار ما جهت می‌دهد و باعث این می‌شود با انگیزه‌ی بیشتر و آمادگی بیشتری سراغ قسمت بعد برویم. این شکاف اینجا به عنوان آنچه فروید آن را رانه (Drive) می‌خواند عمل می‌کند. یعنی آنچه کنشی (حتی اگر این کنش بی‌کنشی باشد) را در ما فعال می‌کند و به رفتار ما جهت می‌دهد (تا به آن حالت هومئوستازی ثابت برگردیم). در گذشته سریال‌ها را روی DVD می‌خریدیم و هر کدامشان چند قسمت را در خود جای می دادند. البته کسانی هم بودند که می‌گفتند ما مثلاً سریالِ فرار از زندان را بعد از چند قسمت، دیگر نگاه نکردیم... منتظر می‌مانیم به پایان برسد و بعد تمام قسمت‌ها را با هم می‌خریم و پشت سر هم می‌بینیم:«قسمت قسمت دیدن حال نمی‌ده، آدم دیوونه می‌شه تا بعدی بیاد».البته ما تنها نیستیم! حتی خودِ فروید هم از این قاعده مستثنا نبوده. در کتابی که شرح خوانش‌های ادبی فروید و نامه‌هایش به زنش مارتا است، یکی از نامه‌های فروید به تاریخ ۲۶ آگوست ۱۸۸۲ را می‌بینیم که در مورد شب‌خوانی‌‌هایش و binge reading کردن (خوانش یک‌باره و برای ساعت‌های متمادی و پشت سر هم) یکی از کتاب‌های جورج الیوت به نام Daniel Deronda است: تا ساعتی پیش مشغول خواندن بودم و با اینکه چند ساعت از وقت خوابم را برایش گذاشتم اما با حیرتی فراوان و علاقه‌ی شدید به خواندن ادامه دادم. آن بی‌تابیِ معروفی که در خود دارم باعث شد سریع به پایان برسانمش.[...]از کتاب: A Cultural Citizen of the World: Sigmund Freud's Knowledge and Use of British and American Writings ص۷۴خاصیت «سریالی بودن» یعنی چیزی پشت سرهم اما با تاخیر می‌آید و از ابتدا و قبل از اینکه به سوی هر چیزی که «سریالی» است کشیده شویم، همگی از این نکته خبر داریم. یعنی می‌دانیم قرار است بین دیدن‌هایمان وقفه ایجاد شود، اما نکته‌ی جالب اینجاست که هیچکداممان بعد از وارد شدن به دنیای سریال به مواجه شدن با این وقفه و شکاف، یعنی با آنچه سریال را سریال می‌کند، علاقه‌ای نداریم. کافی است از هم‌کلاسی‌ها و دوستانتان بپرسید آخرین بار کِی یک فصل کامل سریالی را پشت سر هم نگاه کرده‌اند؟ (binge Watching) احتمالا پاسخی که می‌گیرید «همین دو روز پیش» است!بگذارید چند مورد مشابه که ژیژک در کتاب جُک‌های ژیژک به آن‌ها اشاره دارد را بازگو کنم.می‌دانیم که شکلات‌ گاهی باعث یبوست می‌شود. خیلی‌ها بعد از خوردن آن به مانند قبل نمی‌توانند از دستشویی رفتن لذت ببرند، اما در آمریکا شکلات‌هایی تولید شده است که دیگر این مشکل را ندارند:«شکلاتِ مُلَیّن یا ضدِیبوست که در آمریکا ساخته شده است، بهترین مثالی است که می‌تواند برای این نوع ابهام به کار برد. روی این شکلات‌ها دستوری متناقض نوشته شده است:«یبوست دارید؟ از این شکلات بیشتر بخورید!» یعنی می‌گویند از آن چیزی که خود باعث یبوست است بخورید تا مشکلتان رفع شود. آیا این جمله با آن جمله‌ی معروف و عجیب ریچارد واگنر «تنهاْ نیزه‌ای که بانیِ یک زخم است، قادر است آن را شفا دهد.» که در پارسیفال نوشته است یکی نیستند؟»(?Žižek's Jokes: (Did You Hear the One about Hegel and Negation ص۷۹یا در صفحه‌ی ۸۰ همین کتاب درباره یک دختر مسیحیِ جوان می‌خوانیم که در حال خواندن دعای ایده‌آل‌اش است و طلبی از مریم مقدس دارد:«ای تو که بدون معصیت کردن آبستن گشتی، بگذار گناه ورزم بدون آنکه آبستن گردم». ما شکلات را می‌خواهیم بدون عوارضش، گناه را می‌خواهیم بدون مجازاتش و سریال را می‌خواهیم بدون خاصیت سریالی‌اش. «ما چیز‌ها را بدون خاصیت تروماتیک و آزاردهنده آن‌ها می‌خواهیم. غافل از اینکه حذف کردن خصیصه‌ی تروماتیک یک چیز مساوی است با حذف کردن کامل آن چیز».ما دلمان می‌خواهد هرچه سریع‌تر قسمت‌های بعد یا فصل‌های بعد را مشاهده کنیم. انگار که ترسی وجود دارد از این «بی‌خبری»... از این ناتمامی‌ای که هر روزه با آن مواجه‌ایم. گاهی حتی کتاب را با خود تا زیر زیر پتو هم می‌بریم تا ببینیم شخصیت داستان چه بر سرش می‌آید. البته امروزه کمپانی‌هایی مانند نت‌فلیکس وقتی می‌خواهند سریال‌هایشان را بیرون بدهند، یک فصل را به صورت کامل برای پخش می‌گذارند و کاربران می‌توانند بدون وقفه هرآنچه ساخته شده است را ببینند. حتما با خودتان می‌گوید پس این کار نتفلیکس مشکل را حل می‌کند...آن شکاف معروف دیگر اینجا معنی نمی‌دهد، اما نه... «شکاف» در این حالت هم جایگاه خود را از دست نمی‌دهد. ولی چطور؟ این شکاف تنها در انتهای قسمت‌ها یا فصل‌ها اتفاق نمی‌افتد بلکه حتی در جاهای دیگری که معمولاً متوجه‌شان نمی‌شویم هم اتفاق می‌افتد. مثلا: پیچش‌های داستانی (Plot twist)، مواقعی که شخصیت‌ها از صحنه خارج می‌شوند، آنگاه که در میانه‌ی فیلم شخصیتی قرار است چند ثانیه‌ی دیگر قاتل پدرش ببینید -اگر رویش را برنگرداند- اما یک دفعه صحنه عوض می‌شود و متوجه نمی‌شویم قرار است چه اتفاقی بیفتد.رایان انگلی در کتاب آینده‌اش که هنوز چاپ نشده است (Mind The Gap) به این نکته اشاره دارد که «با binging و تماشای بی‌وقفه‌ی سریال موردعلاقه‌مان، نمی‌توانیم آن شکاف کلاسیکِ بین اپیزود‌ها را از بین ببریم!». می‌دانم کمی عجیب است که با پشت سر هم دیدن سریال باز هم شکافی که از قبل وجود داشت، وجود دارد و از بین نمی‌رود. اما این به چه معنی است؟ زمانی که بی‌وقفه سریال را تماشا می‌کنیم شکاف کمرنگ نمی‌شود، بلکه در هر لحظه از دیدن سریال وجود دارد. چه چیزی باعث می‌شود قسمت‌ها را پشت سر هم ببینیم؟ درست است، پر کردن شکافی که بین آن‌ها است.یعنی شکاف (که اینجا منجر به رانه‌ی درونی می‌شود) باعث می‌شود شما سعی کنید برخلاف آن عمل کنید. در نتیجه آنگاه که در تلاش هستیم آن را از جایشگاهش حذف کنیم، دقیقاً در همان زمان است که بیشترین موجودیت را از خود نشان می‌دهد. در نهایت شما دو گزینه پیش رو دارید: صبر کردن تا پخش فصل‌های بعدمنتظر ماندن و دیدن یک‌دفعه‌ای سریال در حال اول به‌شکل عادی و مانند همه با شکاف بین قسمت‌ها و فصل‌ها مواجه می‌شوید و در حالت دوم با تمام سرعت تمام قسمت‌ها را پشت سر هم می‌بینید که با آن شکاف طولانی مواجه نشوید، هرچند متوجه نیستید که دقیقاً برعکس عمل می‌کند. در این حالت فکر کردن به شکاف اصلی، منجر به این می‌شود که برای «غیاب» شکاف تلاش کنید و این یعنی هر لحظه شکاف وجود دارد و در ثانیه ثانیه‌ی سریال در ناخودآگاه شما تبدیل به رانه‌ای می‌شود برای غیاب خودش: یک همیشه حاضرِ همیشه غایب. می‌توان گفت شبیه به آنچه است فروید در مورد واپس‌رانی (Repression) می‌گوید: واپس‌رانی یا سرکوب یک Drive نه تنها منجر به از بین بردن آن نمی‌شود، بلکه آن را تقویت می‌کند. در نهایت، تمام این‌ها در رد یا تایید Beinging یا Seriality نیستند، بلکه تنها پنجره‌ای کوچک‌اند به درون روان ما که آن هم به کمک psychoanalysis اتفاق می‌افتد. احتمالا بهترین‌ نکاتی که در مورد این مفهوم می‌توان خواند را در نوشته‌های فروید و ژاک لاکان می‌توان یافت. در طول چند دهه‌ی اخیر هم نظریه‌ها و نقد‌های زیادی در مورد Seriality نوشته شده‌اند، اما هچیکدام به آن صورت مطلوب هنوز روی این مفهوم مانور نداده‌اند و مطمئنا به خوانش‌ها و مطالعه‌های بیشتری نیاز است. منابع (به ترتیب نوشته شدن متن):https://en.wikipedia.org/wiki/Ancient_Greek_literaturehttps://talkinghumanities.blogs.sas.ac.uk/2019/04/18/robinson-crusoe-at-300/https://blog.bookstellyouwhy.com/a-brief-history-of-serial-fictionPo**** and Seriality: The Culture of Producing Pleasure (2014)https://www.communicationtheory.org/drive-theory/A Cultural Citizen of the World: Sigmund Freud&amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;#x27;s Knowledge and Use of British and American WritingsŽižek&amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;#x27;s Jokes: (Did you hear the one about Hegel and negation?)http://www.impresario.ch/libretto/libwagpar_e.htmhttps://marxistsinspace-blog.tumblr.com/post/94521988/%C5%BEi%C5%BEek-and-the-chocolate-laxativehttps://digitalcommons.uri.edu/dissertations/AAI13903167/https://player.fm/series/why-theory