اصغر فرهادی و مسأله سیاست

این متن بعد از جایزه اسکار اصغر فرهادی بخاطر فیلم جدایی نادر از سیمین نوشته شده است.فیلم «جدایی نادر از سیمین» موفق به دریافت جایزه اسکار شد. فارغ از این جایزه، تمامی شواهد و مدارک و دیدگاه ها ما را متقاعد می‌کند که فیلم اصغر فرهادی را موفق ارزیابی کنیم. موفقیتی در سطح جهانی و موفق‌ترین (نه بهترین) اثر سینمایی تاریخ سینمای ایران. حتی اگر دست و دل بازتر باشیم با معیار قرار دادن تعداد تماشاگران اثر و استقبال سینماگران و جوایز، می توانیم فیلم فرهادی را موفق‌ترین اثر هنری تولید شده ایرانی نام بگذاریم .قضیه جالب‌تر می‌شود وقتی که محدوده‌های اثر گذاری این فیلم را می‌بینیم. فیلم به دلایل متعددی که خود نیازمند شرحی درخور است، از میدان هنر به میدان‌های دیگر نیز کشیده شد و نشانه‌های دیگری را نیز با خود حمل کرد که غالبا نشانه‌هایی در میدان سیاسی بودند. مواجهات با فیلم فرهادی به مثابه یک اثر هنری با مواجهات سیاسی تا حدود زیادی بر هم منطبق شدند. در این وضعیت طرفداران فرهادی و فیلمش با طرفداران دموکراسی، انطباق معناداری پیدا کردند. هرچند بسیاری این انطباق را نقد کردند اما این اتفاق به مثابه یک واقعیت اجتماعی، نیازمند بررسی است که البته هدف این نوشته نیست.بازگشت به ریشه‌های این انطباق می‌تواند برای حامیان «جدایی- دموکراسی» واجد توجه باشد. اگر به خاطر داشته باشیم، فیلم فرهادی پس از حدود بیست درصد از فیلمبرداری توسط وزارت ارشاد در پاییز سال ۸۹ توقیف شد. معاونت سینمایی دلیل این اقدام را اظهارات نامناسب اصغر فرهادی در جشن خانه سینما عنوان کرده بود . فرهادی در آن جشن آرزو کرده بود که شرایطی در کشور ایجاد شود تا جعفر پناهی نیز بتواند در ایران فیلم بسازد و هم‌چنین گلشیفته فراهانی باز گردد. صحبت‌های فرهادی در آن جشن باعث شد که مخاطبین، فرهادی را در میان حامیان دموکراسی و مخالفان شرایط موجود و به تعبیر سهل‌گیرانه‌تری حامیان جنبش سبز قرار دهند. اینجا لحظه‌ای بود که فیلم و کارگردانش مستعد خوانش‌های سیاسی شدند و به میدان سیاسی ورود یافتند که تا به امروز هم ادامه دارد. چندی پس از توقیف فیلم، معاونت وزارتخانه، فیلم را رفع توقیف کرد. مدير روابط عمومی معاونت سينمايی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در گفت‌وگو با خبرنگار بخش سينمايی خبرگزاری دانشجويان ايران (ايسنا) با اعلام اين مطلب گفت: «پيرو توقف فيلم اصغرفرهادی و به دنبال پيگيری‌های اين كارگردان در ديدار با وزير فرهنگ و ارشاد اسلامی و معاونت سينمايی، رفع توقيف اين فيلم انجام شد.» حميدرضا ديبايی افزود: «پيرو مصاحبه اصغر فرهادی و اعلام اين كه در فضايی خاص مطالب حساسيت برانگيزی را عنوان كرده و هدف خاصی نداشته است و پيرو مواضع وزير فرهنگ و ارشاد اسلامی كه گفتند صحنه‌گردانان اصلی مراسم بايد پاسخ‌گو باشند، از موضع رسمی معاونت سينمايی اعلام می‌كنيم كه منعی برای ادامه توليد فيلم اصغرفرهادی وجود ندارد و به احترام عوامل سخت‌كوش فيلم «جدايی نادر از سيمين»، دوستان می‌توانند به روند توليد فيلم ادامه دهند.»فیلم جدایی نادر از سیمین با همه توانایی‌های فنی و محتوایی‌اش و با همه نشان‌ها وجوایز، محصول یک «عقب نشینی» است. کارگردان فیلم پس از آنکه با این خطر مواجه شد که باورهایش، حیات اثرش را به مخاطره انداخته است، راه دیگری را برگزید. او این کار را به خاطر امکان بیان ایده‌هایش کرد. چنانچه او این کار را نمی‌کرد، نه چنین اثری تولید می‌شد و نه این افتخارات و جوایز و اثرات عمومی را پدید می‌آورد. ابژه‌ای می‌شد در بین تمامی ابژه‌های حذف شده و منفعلانه تنها به لیست محرومین اضافه می‌شد. تاریخ این عقب‌نشینی‌ها به درازای تاریخ خود استبداد است. در اینجا لازم است مساله را بیشتر بکاویم. تئودورآدورنو، فیلسوف آلمانی در مقاله كوتاه‌ای تحت عنوان «كناره‌گيرى» ، كه در اصل نطقى راديويى در اواخر دهه ۱۹۶۰ بود، به رابطه بین تفکر و عمل پرداخت. او متهم بود که بر خلاف اندیشه انتقادی‌اش با جنبش دانشجویی می ۶٨ همراهی نکرده و «فقط حرف می‌زند». آدورنو در این نوشته وحدت بی‌میانجی بین تفکر وکنش را مورد انتقاد قرار می‌دهد. از نظر آدورنو تحقق بی‌واسطه‌ی سیاست، همواره رهایی‌بخش نیست و ممکن است اشکال خطرناک‌تری از وضعیت موجود را تولید کند. مثلا فیلم، کتاب، نهادهای مدنی و غیره را می‌توان آن چیزهایی دانست که آدورنو آنها را میانجی تفکر و کنش می‌داند. آدورنو می نویسد که رنج ما از وضعیت مسدود شده‌ی اجتماعی و سیاسی‌مان به شکل عصبانیت نسبت به کسی که این وضعیت را خاطرنشان می‌کند و توضیح می‌دهد نشان داده می‌شود. در این وضعیت شبه فعالیت‌هایی محفلی صورت می‌گیرد که در واقع چیزی نیست جز اتحاد با شبه واقعیت. عدم درک واقعیت و نشناختن اقتضائات و محدودیت‌های موجود، سازنده توهمی است که شبه واقعیت از آن سر بر می‌آورد. این شبه واقعیت‌سازی تنها مختص به حاکم دون کیشوتی نیست بلکه مخالفان او نیز در معرض این حالت روانی هستند. برای متوهم، یک نشانه‌ی کوچک کافی است که واقعیت خود ساخته‌اش را فربه کند و بیش از پیش به درون شبه واقعیت فرو رود. همچون حاکمی که با دیدن طرفدارانش در میدان مرکزی شهر خیال می‌کند که «مردم» با اویند و مخالفان احتمالی یا وجود ندارند یا فریب خورده و اندک‌اند. توهمی که مقدمات قلع و قمع مخالفان (یا واقعیت) را فراهم می‌سازد.کنشگران مخالف وضع حاکم نیز در معرض خطرند. نکته اینجاست که کنشگران فرو غلطیده در شبه واقعیت، تنها به مجموعه شبه فعالیت‌هایی دست می‌زنند. شبه فعالیت به کنش‌هایی اشاره دارد که هیچ تغییری یا گشایشی در وضعیت موجود را حاصل نمی‌کنند و برای کنش سیاسی غایت فی نفسه قائل‌اند. این کنشگران از سویی دیگر نسبت به تفکر انتقادی و کار روشنفکری نیز بدبین‌اند و مجموعه این کارها را نوعی همکاری با قدرت حاکم ارزیابی می‌کنند.به آدورنو برگردیم. او می نویسد:«همه كسانى كه پشت ميله‌هاى زندان‌اند، در تمناى رهايى يافتن‌شان افسرده دل‌اند. در چنين شرايطى، فرد ديگر فكر نمى‌كند، يا فقط در قالب اصول متعارفِ خيالى فكر مى‌كند. درون كنشِ مطلق شده {کنش فی نفسه} ، آنچه امكان پذير است فقط واكنش است و به همين سبب اين واكنش، كاذب است. فقط تفكر قادر است راه گريزى نشان دهد.»فیلم فرهادی همان تفکر به وضعیت موجود است. تفکری که به واسطه فیلم، کنش می‌یابد. عقب نشینی نخستین فرهادی در برابر حاکم، مقدمات کنش اثر گذار او را فراهم کرد. در واقع سکوت یا «نکردن» او در برابر حاکم، مقدمات سخن یا «کردن» او شد؛ به گونه‌ای که امکانات فراوانی را برای دموکراسی‌خواهان در جهت بیان خواسته‌هایشان فراهم ساخت. آدورنو در کتاب «دیالکتیک منفی» اشاره درخشانی دارد به اینکه «نکردن» گاهی بهترین شکل «کردن» است.در اینجا شاید شما این بحث را پیش بکشید که اینگونه صورت بندی، کودکانه است و مقدمات بی‌کنشی و تن دادن به وضعیت موجود را توجیه می‌کند. به مخاطرات این حرف برای ساختن یک جامعه بهتر آگاهم. برای همین شاید لازم باشد برای فرار از این مخاطرات، آدورنو را رها کنیم. بسیار بیشتر از ساختن شبه واقعیت و شبه فعالیت، استعداد بی‌توجهی به واقعیت و عدم فعالیت برای خیر عمومی، وجود دارد. رویگردانی از هر آرمان و هدف جمعی و نیز چسبیدن به کلاه شخصی آنهم در مبتذل‌ترین شکلش چیزی نیست که بتوان پنهانش کرد یا برای توجیهش دست به دامان نظریه شد. برای همین اینجا لازم است منظور خودم را با یک تفکیک روشن کنم.باید بین «نکردن یا سکوت فعالانه» و «نکردن یا سکوت منفعلانه» تمایز معرفت شناختی قائل شد. نکردنِ فعالانه توسط سوژه‌ای ممکن می‌شود که نسبت به وضعیت اجتماع و دیگری تعهدی اخلاقی دارد. کسی که به رویاها و آرمان‌های خود برای بهبود وضعیت جامعه‌اش متعهد است. اما در نکردنِ منفعلانه، ما با گونه‌ای از تن دادن به وضعیت موجود و فرمانبرداری از حاکم روبروئیم که از دل استراتژی‌های مقاومت سر بر نمی‌آورد. در واقع چیزی که در این مدل عام از بی‌کنشی پنهان است، نوعی همراهی با عناصر استثمارکننده‌ی موجود است، در حالی که در شکل فعال، افشا یا بهبود این وضعیت، پنهان است به این امید که لحظه‌ای سربرآورد. می‌توان این نوع را کردنِ نکردن نامگذاری کرد. برای مثال عباس کیارستمی یکی از مهمترین هنرمندانی بود که «نکردنی فعالانه» در امور اجتماعی و سیاسی داشت، و ابراز نظراتش درباره موضوعات را بدلیل شرایط موجود به اثرش منتقل می‌کرد. چیزی که عقب نشینی نخستین فرهادی و پیشرفتِ جمعی به واسطه فیلم جدایی برای تمامی کنشگران مخالف وضعیت موجود، به ارمغان می‌آورد توجه به این واقعیت است که کنش، فی الذاته واجد هیچ برتری نیست و از طریق بیرون آمدن از مجموعه توهمات شبه واقعیت، یک کنش واجد خصلت کنش می‌شود. در موقعیت انسداد، مواجهه با واقعیت یعنی قبول انسداد موجود و ناکارایی کنش‌هایی است که انجام دادن آنها، آنها را به شبه فعالیت تنزل می‌دهد. در این موقعیت است که اهمیت کنشِ با واسطه شاید بیش از هر چیزی برای کنشگران اهمیت داشته باشد. مجموعه بحث‌ها و تفکرات و فیلم‌ها و سخنرانی‌ها و نمایشگاه‌ها و کتاب‌ها و ترجمه‌ها و موسیقی‌ها راهی است که امکان کنش همگانی را باز و روشن نگه می‌دارد؛ کنش همگانی که اکنون به نظر غیر ممکن می‌رسد.موفقیت‌های فیلم فرهادی ، به عنوان یک کنش اثرگذار، برای تماشاچیان هموطنش، همانقدر که می‌تواند واجد همبستگی جمعی، امیدواری، حالات روانی مثبت فردی و جمعی و فعالیت شود در معرض خطراتی همچون ناسیونالیسم تخیلی، غرور کاذب و شبه فعالیت است. اینجا شاید تفاوت بین تماشاچی فعال و تماشاچی منفعل بارز شود. جایزه اصغر فرهادی برای فیلمش را گروهی جایزه به همه ملت می‌دانند. فرهادی هم این جایزه را برای مردم می‌داند. نابخردی است اگر این مال خود کردن‌ها را ادامه ندهیم. مواجهه اخلاقی با این مالِ خود کردن‌هایِ موفقیت، پذیرفتن مسوولیت است. کثافت‌ها و زشتی‌های این دولت، فرهنگ و جامعه نیز برای ماست. لازم است که اگر کسی آنها را نیز به ما تقدیم کرد (یادآوری کرد) از او تشکر کنیم. شاید بهترین کار ارجاع مداوم به محتوای خود فیلم جدایی است.