یافتن دوباره بندگی در زمان لگدمال‌شدنش از چپ و راست

نقش عبادت به ویژه نماز در خودسازی انسان‌ها چیست؟ما برای پاسخ به این پرسش، به جای اینکه ساده‌انگارانه از ابتدا فرض کنیم معنی سوال بدیهی است، در خود سوال غور می‌کنیم؛ عبادت چیست؟ خودسازی چیست؟ از آن جالب‌تر، نماز چیست؟ احتمالا دقت در معنی سوال ما را به جواب راهنمایی می‌کند.عبادت چیست؟منابع عرفی چنین درباره عبادت نوشته‌اند: فرهنگ آکسفورد عبادت را در نقش فعل به عنوان ابراز خضوع و خشوع در برابر الوهیت و تکریم آن تعریف می‌کند؛ هم‌چنین در نقش اسم، عبادت را به عنوان "احساس و بیان خشوع و خضوع" تعریف می‌کند. فرهنگ کمبریج آن را به عنوان احساس قوی احترام و تحسین الله (GOD) ویا یک خدا یا رب‌النوع (a god) تعریف می‌کند. فرهنگ کمبریج همچنین در معنی دوم عبادت را به عنوان رفتن به یک مراسم دینی می‌شناسد. البته این تعریف دوم ممکن است نارسا باشد؛ برای مثال در تعریف مراسم دینی ممکن است ناگزیر از کاربرد واژه عبادت شویم و مثلا مراسم دینی را با اصطلاح عبادت تعریف کنیم که دور باطل است. فرهنگ کمبریج در معنی سوم عبادت را اعمالی مانند سرودخواندن و نماز معرفی کرده است. سرود نقش مهمی در بسیاری از ادیان دارد؛ از زرتشتی‌گری تا سرودهای مسیحی در قالب گروه کُر و شیعه‌گری. بخش مهمی از تمایزات ظاهری تشیع با سایر فرق اسلامی در سرودهایی مثل دعای فرج (الهی عظم البلا ...) یا سرودهای سوگوارانه محرم است. فرقه‌های صوفیه مثل مولویه و ... هم سرودهای خود را دارند. نماز هم در سایر ادیان هست؛ مانند نمازهای پنجگانه‌ی زرتشتیان.با دقت در این تعاریف، نکته‌ای به ذهن خطور می‌کند. فرهنگ کمبریج ذکرکرده است که عبادت برای یک رب‌‌النوع یا خدای مشرکان یا بت‌ها هم می‌تواند باشد؛ اما آیا می‌توان همه مراسم دینی مشرکان را عبادت نامگذاری کرد؟ بسیاری از رسوم قبیله‌های بدوی که برای جلب‌نظر خدایان انجام می‌شود، در واقع اموری فنی برای کسب هدفی خاص هستند. مثلا رقص‌های سرخپوستی برای آمدن باران. یا قربانی‌کردن افراد برای پیروزی در جنگ. یک مردم‌شناس که نامش را به خاطر ندارم، مرزی خاص بین اسطوره و جادو با دین می‌گذارد. هدف جادو مسائل فنی و مادی بود که در جهان مدرن تکنولوژی جای آن را گرفت. اما دین و در نتیجه عبادت امری درباره معنای زندگی و جایگاه انسان در جهان است. حوزه‌ای که تکنولوژی رقیب آن نیست، بلکه در این حوزه ایدئولوژی می‌کوشد با دین رقابت بکند.دقت در منابع عرفی سرنخ‌هایی درباره عبادت به ما داده است. حال به منابع شرعی دقت می‌کنیم.در عهد جدید واژه تعظیم و رکوع برای معنی عبادت به کار رفته است. حضرت عیسی به خطر عبادت اشتباه هشدار می‌دهد (انجیل یوحنا). عبادت باید از درون مومن برآید. باید بی‌غش باشد، با فروتنی و خلوص قلب. درنهایت عبادت باید فرد را به حقیقت درباره خدا، وحی و روز قیامت متصل کند. و حقیقت چیزی جز سخن خدا نیست. در عهد جدید حضرت داوود می‌گوید: "خدایا راه خودت را به من نشان بده تا به سوی حقیقت گام بردارم، قلب تقسیم‌نشده و خالصی به من اعطا کن باشد که از نام تو بترسم". حضرت داوود نیایش را به عنوان درخواست از خدا نمایانده است. عبادت در اینجا درخواست لطف و پیوستن به خدا بود. البته خود این پیوستن به معنای حرکت در راه خداوند و عبادت اوست. درخواست لایق‌بودن برای عبادت خداوند خودش عبادت است. حضرت داوود به عنوان اسوه، خواهان این است که خویشتن خود را در رابطه‌ای برتر با خداوند قرار دهد. خود جدیدی به دست آورد. کتاب مقدس همچنین در کتاب پادشاهان نسبت به بدعت‌ها و نفوذ عبادات مشرکین به دین هشدار می‌دهد. حضرت الیاس در کتاب پادشاهان مردم را برحذر می‌دارد از اینکه عباداتی را که برای بت بَعل انجام می‌دادند برای خداوند انجام دهند. اینجا نکته‌ی حضرت داوود درباره عبادت تکرار می‌شود. لازمه خلوص قلب این است که بگذاریم خداوند ما را به راه خود بخواند و چنان رفتار کنیم که رفتار ما معطوف به خداوند باشد. در غیر این صورت خویشتن ما تغییر نکرده است و خودسازی نشده. برای مثال در ماجرای حضرت الیاس، مردم از خودشان خدایی اختراع کرده و مراسم عبادت او را هم طراحی کردند. در مقابل دعوت کتاب مقدس، تنها تغییری که می‌خواستند انجام دهند تغییر نام بَعل با یهوه بود و سپس باقی‌ماندن بر رسوم سابق. الیاس اینجا اعتراض می‌کند. اگر خدا را برای خودتان می‌خواهید، همچنان همان بت‌پرستان سابق‌اید. اما اگر خودسازی کرده‌اید و خویشتن جدیدی آفریده‌اید، پس باید تسلیم خدا بود. باید گذاشت این خدا باشد که شما را راهنمایی کند. نمی‌شود معشوق گرفت و به معشوق دستور داد که با تو منطبق شود، بلکه تو باید برای معشوق هزینه بدهی و منتظر فرمانش باشیهمین معنا در قرآن کریم حضور دارد "وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ". انسان آفریده نشده جز برای عبادت خداوند. صریح‌تر از این نمی‌شد بیان کرد. راه برای تفاسیر خوش‌ظاهرتر مثلا اینکه هدف خلقت انسان توسط خدا لذت‌بردن از زندگی و شادی است و ... بسته می‌شود و معنی عبادت واضح می‌گردد. خودِ مطلوب دین، خودی است که در خدمت خدا باشد. عبادت انجام این وطیفه است. شاید بهتر باشد تصور از عبادت به مثابه اعمال و رسومی خاص را اصلاح کنیم. عبادت تمام زندگی و تغییر خویشتن مومن است چنانکه خداوند راهنمایی کرده است، نه چنانکه خویش می‌خواهد. معنی حدیث "خواب مومن عبادت است" همین بود. معنی دعای داوود هم همین بود. و البته این خودسازی بدون عبادت چنانکه خداوند چنانکه خداوند راهنمایی می‌کند معنایی ندارد. هشدار الیاس در عهد قدیم همچنان برای خداباوران زنده است. بَعل‌پرستانی که در برابر دعوت کتاب مقدس و وحی، مدعی خداباوری می‌شوند اما همان تنها بر روی بعل نام یهوه گذاشته اند و مناسک مشرکانه را با نام جدید ادامه می‌دهند. از کتاب‌های انگیزشی و روانشناسی که نام خداوند را به برند تجاری تبدیل می‌کنند تا کسانی که از نام خداوند استفاده می‌کنند برای اینکه مردم قوانین رانندگی را رعایت کنند. این مناسک مشرکانه و هر سبک زندگی دیگری را می‌توان بدون خدا داشت. شادی را می‌توان با حشیش به دست آورد. نام خداوند صرفا خودسازی نمی‌کند. میلیون‌ها نفر می‌گویند به خدا باور دارند اما خویشتن ایشان تفاوتی با منکران ندارد. اما ایمان چنانکه متاله دانمارکی، سورن کی‌یرکگور اشاره می‌کند ذاتا با عبادت و بندگی و تسلیم و ترس‌ولرز همراه است. قران می‌گوید مومنان غمگین نشوند (وَقَالُوا لا تَخَفْ وَلا تَحْزَنْ) اما این عدم غم صرفا به دلیل امید به بخشش خداوند است. ساختن خویشتنی جدید تنها با عبادت ممکن است و عبادت تنها آنگونه است که خداوند بفرماید. میلیون‌ها فرد در جهان با نام محمد وجود دارند اما نام واحد، خویشتنی واحد به آن‌ها نمی‌بخشد. خویشتن آن‌ها رفتار و شخصیت آن‌هاست. پس چه طور فردی که رفتارش همانند یک کافر است، خویشتنی جدای از کافر دارد صرفابه دلیل نام خداباور که بر خود می‌نهد؟خودسازی چیست؟ساختن خود یعنی چه؟ مگر ممکن است چیزی که وجود نداشته باشد، خودش را بسازد؟ از آن گذشته، چیزی که وجود دارد، چه طور ممکن است به چیز دیگری تبدیل شود (خودسازی کند) و همچنان خودش باشد؟ اینجا عمیقا با مسئله هویت شخصی درگیریم. انسان وقتی به خودش فکر می‌کند، انگار دو نفر را می‌بیند. یک "من" که می‌نگرد و یک "من" که به آن نگریسته می‌شود. متاله دانمارکی، سورن کی‌یرکگور به زیبایی اشاره می‌کند که این رابطه من با من به شدت پارادوکسیکال و جدال‌آمیز است. این رابطه من با من را "خود" می‌نامد. ما در این رابطه همزمان احساس متناهی‌بودن و بی‌ارزشی و اجبار می‌کنیم؛ همه‌ی وجود ما وعلایق ما و هویت ما ساخته شده توسط دیگران هست. ایرانی‌بودن، زن‌بودن، مردبودن، علاقه‌ی ما به خانواده‌مان. همزمان احساس آزادی بی‌نهایتی هم داریم. می‌توانیم امکانات بی‌شماری را تصور کنیم. من می‌توانم فردا خودم را حلق‌آویز کنم، من می‌توانم فردا تغییر رشته بدهم یا حتی با برنامه‌ریزی کاری کنم که از خانواده‌ام متنفر بشوم. جدال بزرگ آزادی و جبر درون انسان برقرار است. در لحطه حساس تصمیم و انتخاب این سوال پیش میاید که من باید چه بشوم؟ رابطه "من" با "من" یا همان خودم وابسته به این سوال است. در گذشته، در علم و فلسفه ارسطویی، برای انسان غایتی طبیعی قائل بودند. همان طور که سیب به سمت پایین میل دارد، انسان هم به صورت طبیعی به جهت خاصی حرکت می‌کند و آن جهت کمال اوست. در گذشته این طرز فکر ساده‌تر بود. اکنون به دلایل مختلف این باور تضعیف شده است. بسیاری تصمیم می‌گیرند که فرزند نداشته باشند یا ازدواج نکنند. بسیاری در اعتیاد فرومی‌روند و در پاسخ به انتقاد می‌گویند: "من همینم که هستم؛ به تو ربطی ندارد." در جهان امروز خود داشتن امری بی‌معناست. درون‌نگری و بررسی رابطه "من" با "من" اهمیتی ندارد. در گذشته بخشی از خویشتن می‌توانست به بخش دیگری از خویشتن نگاه کند و آن را نقد کند و از آزادی بی‌پایان برای اصلاح خود استفاده کند. امروز؟ چرا باید خودم را تغییر دهم. من هم عضوی هستم از جهان. علایق من، هویت من، خود من صرفا آرایشی تصادفی از ذرات هستیم وهمیشه تغییر می‌کنیم. "خود" و "آزادی" یک توهم است.در نزد کی‌یرکگور و سایر مومنان، این آزادی هدیه خداوند است. ما آزاد هستیم تا خودی داشته باشیم، تا خودمان را به عنوان چیزی جدای از تصادف جهان بسازیم، و البته معشوق خود را خارج از تصادف اتم‌ها انتخاب کنیم. و در نهایت جرات انتخاب داشته باشیم. بدون ایمان خودسازی همیشه نومیدوار خواهد بود، حتی اگر فرد خودش خبر نداشته باشد. زیرا همیشه سوال "تهش که چی؟" پیش میاید و بدون جواب می‌ماند. خودسازی تنها در قالب ایمان معنادار است و ایمان واقعی به خداوند تنها در سایه خودسازی و عبادت ممکن است.نماز چیست؟عبادت واژگان مشابه زیادی دارد. بندگی، ستایش، نیایش، نماز، صلاة، دعا. کسی مثل سعدی می‌اندیشد "عبادت به جز خدمت خلق نیست". اما این نگاه تخفیف‌دهنده عبادت هست. ببرها و شترها هم دارای حس نوع‌دوستی هستند زیرا به بقای گونه‌شان کمک می‌کند. این تنها انسان است که قابلیت عبادت محض را دارد.امام علی می‌فرماید: "إِنَّ قَوْماً عَبَدُوا اللَّهَ رَغْبَةً فَتِلْكَ عِبَادَةُ التُّجَّارِ، وَإِنَّ قَوْماً عَبَدُوا اللَّهَ رَهْبَةً فَتِلْكَ عِبَادَةُ الْعَبِيدِ، وَإِنَّ قَوْماً عَبَدُوا اللَّهَ شُكْراً فَتِلْكَ عِبَادَةُ الاْحْرَارِ". کسانی خداوند را از روی طمع بهشت، کسانی خداوند را از روی ترس و گروهی خداوند را به خاطر عزت و جلال خودش شکر می‌کنند و این گروه سوم آزادگانند. نماز اوج این حرکت است. نماز هیچ غایتی خارج از خداوند ندارد. صدقه و انفاق به جامعه سود می‌رساند. نماز اما صادقانه‌ترین و خالص‌ترین حرکت است، صرفا درباره‌ی خداست. یک بی‌ایمان ممکن است صدقه بدهد یا ازدواج کند، اما هرگز نماز نمی‌خواند. همانند تفاوت کسی که در حین خرید برای خودش، گلی هم برای معشوقش می‌خرد وکسی صرفا به دلیل گل خریدن بیرون می‌رود. شاید به همین دلیل حدیث معروف "نماز ستون دین است" را داریم. شاید چون خویشتن ما را از یک خویشتن تصادفی به یک خویشتن عاشق تبدیل می‌کند. یا با ادبیات سورن کی‌یرکگور، امر لحظه‌ای را به امر ابدی تبدیل می‌کنیم. تکرار و تناوب نماز جلوه‌ی این تبدیل است. عبادات اصلی دین تناوبی هستند. نماز، روزه، حج. روزانه و سالانه‌اند. زیرا این تکرار است که تعهد و عشق را نشان می‌دهد. همانند تفاوت بین رابطه بی‌بندوبار یک شبه با رابطه‌ای که در آن عاشق و معشوق انتهای هر روز به خانه‌ی خود برمی‌گردند.آیا چیزی جز عشق در ابدیت در این حدیث قدسی است:"عبدی أطعنی حتی أجعلک مثلی ، أنا حیّ لا اموت اجعلک حیّا لا تموت، أنا غنیّ لا أفتقر أجعلک غنیّا لا تفتقر، أنا مهما أشاء یکون أجعلک مهما تشاء یکون"بنده ام، از من اطاعت کن تا تو را مانند خود سازم. همان طورى که من زنده هستم و نمى میرم تو هم همیشه زنده باشى. همان طورى که من غنى هستم فقیر نمى شوم تو هم همیشه غنى باشى. همان طورى که من هر چه را اراده کنم مى شود تو را هم همین طور سازم