مرثیه ای برای شهر دانش

بررسی روند پیاده‌سازی طرح توسعه دانشگاه تهران در ۲۴ سال اخیر«شهر دانش؛ دانشگاه کارآفرین، سبز و هوشمند» نام مرحلۀ آخر از طرحی‌ست که بیش از دو دهه از شروع آن می‌گذرد و در این مدت، چالش های متعددی برای ساکنان محلۀ امیرآباد، کارشناسان، فعالین دانشجویی و اقشار مختلف جامعه ایجاد کرده است. طرح توسعه‌ی دانشگاه تهران، برای اولین بار در سال ۱۳۷۶ و در دوره‌ی ریاست محمدرضا عارف بر دانشگاه تهران مطرح شد. ابتدا قرار بود دانشگاه صرفاً از بلوک شمالی توسعه پیدا کند، اما در جلسه‌ای بین شهردار تهران، غلامرضا کرباسچی، و رییس دانشگاه تهران، محمدرضا عارف، بلوک شرق و غرب نیز به طرح اضافه شد. در نتیجه، طبق این طرح مقرر شد تا محدودۀ دانشگاه تهران از غرب تا خیابان کارگر، از شرق تا خیابان وصال شیرازی و از شمال تا بلوار کشاورز توسعه پیدا کند؛ توسعه‌ای که مساحت دانشگاه تهران را تا ۲.۵ برابر مساحتِ وقت آن افزایش می داد. همچنین طبق این مصوبه، از سال ۷۶ تمام ساختمان‌های این محدوده از ساخت و ساز و خرید و فروش منع شدند. تصمیمی که در کمال شگفتی بدون کوچکترین دخالتی از سوی مردم منطقه و به شکلی کاملاً یک طرفه اتخاذ و به ساکنان محدوده تحمیل شد. روند کار ادامه داشت، تا با تغییر شهردار تهران و فقدان منابع مالی برای طرح، شرایط برای اجرای طرح توسعه مشکل و پیشبرد طرح عملاً متوقف شد. این وضعیت تا سال ۱۳۸۲ و زلزله‌ی بم ادامه داشت. پس از زلزله‌ی ویرانگر بم در سال ۷۲، بانک جهانی ۲۲۰ و شورای همکاری خلیج فارس ۴۰۰ میلیون دلار را در قالب وام در اختیار دولت وقت قرار دادند. اما در کمال شگفتی و با وجود خسارات گستردۀ زلزلۀ بم، بخشی از این پول به طرح توسعۀ دانشگاه تهران و چند دانشگاه دیگر پایتخت اختصاص یافت. با این بودجه، بخشی از خانه‌ها در محل طرح خریداری شد و بیش از یک پنجم ساکنان محل زندگی خود را ترک کردند. اما با اتمام این بودجه باز هم پیشرفت طرح با کندی مواجه شد؛ در نتیجه برخی خانه‌های خریداری شده ترک شدند، برخی متروکه و برخی نیز اجاره داده شدند. این روند ادامه داشت تا در سال ۹۴ طرح با نام جدید «شهر دانش؛ دانشگاه کارآفرین، سبز و هوشمند» بازگشت و اجرای آن از سر گرفته شد. به گفته‌ی مسئولین دانشگاه، برای تملک کامل املاک محدوده بیش از ۳۰۰ میلیون دلار اعتبار دیگر نیاز بود؛ اما پس از تملک کامل و برای ادامۀ طرح دانشگاه دیگر پولی از دولت دریافت نخواهد کرد و مابقی اعتبارات از طریق درآمدزایی از خود طرح تامین خواهد شد.ی خریداری د‌هاحال حدود ۲۴ سال از شروع طرح توسعه‌ی دانشگاه تهران می‌گذرد. طرحی که در طول این سالیان با مخالفت‌های کمی مواجه نشده است. از جمله‌ی این مخالفت‌ها، می‌توان به نامه‌ی مرکز بررسی‌های استراتژیک ریاست جمهوری در سال ۹۷ به رئیس جمهور اشاره کرد. نامه‌ای که در آن عملکرد دانشگاه تهران برای توسعه را در حال تبدیل شدن به الگویی برای توسعه‌ی دیگر دانشگاه‌ها دانسته و بیان می‌دارد که این امر در ترکیب با نقدهایی که به پولی شدن و بنگاه داری دانشگاه‌های دولتی و آموزش عالی در کشور وارد می‌شود، ترکیب خطرناکی برای سرمایه‌ی اجتماعی دولت ساخته است. علاوه بر این، احمد توکلی نیز در نامه‌ای انتقادی به اسحاق جهانگیری، به روند تخصیص اعتبار به این طرح اعتراض کرده و بیان می‌کند چگونه طرحی که هنوز حتی مصوبه‌ی ابتدایی کمیسیون موضوع ماده ۵ قانون تاسیس شورای عالی شهرسازی و معماری را هم نداشته، چنین اعتباری تصویب شده؟ او علاوه بر این، اقدامات مسئولان دانشگاه تهران را به علت قانون شکنی مصداق تصرف عدوانی دانست و آنان را به ایجاد مزاحمت و ممانعت از حق تصرف مالکانه بدون جواز قانونی متهم کرد که البته نیازمند بررسی‌های بیشتر است.علاوه بر این مخالفت‌ها، طی این سال‌ها از سوی تشکل‌های دانشجویی نیز این طرح به دلایل متعدد نقد شد و مورد مخالفت قرار گرفت. از این دلایل می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:به طور مشخص، طرح شهر دانش، باعث سوق دادن عموم دانشجویان دانشگاه تهران به سمت اکوسیستم استارتاپی می‌شود؛ اتفاقی که بحث در مورد مطلوب بودن آن بسیار است. آیا ایران به عنوان کشوری که هنوز به حد کافی صاحب صنایع بزرگ، سرزنده و سودآور نشده است، باید جوانان نخبه‌ی خود را به سمت "استارتاپ‌ها" و "نوآوری" سوق دهد؟ این به نوعی هدایت غلط جمعیت نخبگانی و منابع انسانی کشور نیست؟ آیا اصولاً الگوی اکوسیستم استارتاپی الگوی مناسبی برای پیشرفت اقتصادی ایران است؟ درحالی که کشورهای بزرگ اقتصادی مانند آمریکا یا چین با الگوهایی بسیار متفاوت، اقتصاد خود را پیشرفت دادند. آیا این طرح با دخیل کردن عموم دانشجویان در شتاب‌دهنده‌ها، استارتاپ‌ها و امثال این ها باعث سیاست زدایی از دانشگاه نمی‌شود؟ امری که به طور مشخص خلاف راهبردهای رهبر انقلاب است و ایشان همواره بر لزوم سیاسی بودن دانشگاه تاکید کرده‌اند. در حالی که طبق آمارها از هر ۱۰استارتاپ حدود ۹ تای آن شکست میخورد، رواج این نوع فعالیت در دانشگاه باعث ایجاد موجی از سرخوردگی در دانشجویان نخبه نمی‌شود؟ آیا درحالی که هسته‌ی مرکزی ایده‌ی استارتاپ، یک شبه پولدار شدن است؛ رواج اکوسیستم استارتاپی در دانشگاه باعث تضعیف فرهنگ وظیفه‌شناسی و کار بین نخبگان نمی‌شود؟ این سوالات تنها بخشی از سوالاتی هستند که این سالیان دانشجویان به طرح توسعه‌ی دانشگاه تهران -و خاصتاً طرح شهر دانش- وارد کرده اند و شرح و تفصیل آن خود نیازمند مطالبی مفصل است. سوالاتی که پس از گذشت سال‌ها از شروع طرح اکثر آن‌ها بدون پاسخ‌های قانع کننده مانده‌اند و این امر لزوم بازنگری در طرح «شهر دانش؛ دانشگاه سبز، کارآفرین و هوشمند» را نشان می دهد./ پدرام همتی ، کارشناسی اقتصاد