نگاهی بر آثار، تفکرات و زندگی عباس عطار

آژانس عکس مگنوم مطرح‌ترین آژانس عکس جهان به شمار می‌رود. بهترین عکاسان جهان عضو این آژانس بوده و هستند و تعداد زیادی از معروف‌ترین عکس‌های تاریخ توسط عکاسان این مجموعه گرفته شده است. در این یادداشت نگاهی دارم بر یکی از مطرح ترین عکاسان مگنوم؛ عباس عطار.«عباس عطار»، متولد ۱۳۲۳ در «خاش» از توابع استان سیستان و بلوچستان بود. وی پس از گذراندن تحصیلات معمول خود در ایران، برای ادامه تحصیل به انگلستان رفته و در رشته مطبوعات و ارتباطات فارغ‌التحصیل شد. از ۲۶ سالگی عکاسی حرفه‌ای کرد، به‌طوری‌که عکس‌های او در نشریات معتبر جهان منتشر شدند. عباس، از سال ۱۹۸۱ به عضویت آژانس عکس مگنوم درآمد و پس‌ازآن با حضور در جنگ‌ها و مناطق بحران‌زده مختلف جهان، به عکاسی پرداخت. ازجمله پروژه‌های معروف او «بیافرا» در آفریقا، «ویتنام»، «مکزیک»، «بنگلادش»، «ایران» در سال‌های بروز انقلاب اسلامی، و همچنین کشورهای اسلامی و خاورمیانه است. عباس عطار در ۵ اردیبهشت ۱۳۹۷ به علت بیماری سرطان در ۷۴ سالگی در پاریس درگذشت.در ادامه عکس‌ها، نقل‌قول‌ها و اطلاعات بیشتری درباره این نابغه عکاسی جهان را می‌بینید و می‌خوانید.توجه: زیرنویس عکس‌ها از روی متن اصلی که اغلب توسط خود عکاس نگاشته می‌شوند، بدون تصرف ترجمه شده است.سرهنگ مالان، مدیر دانشکده پلیس سیاه‌پوستان، به همراه دانشجویان خود. هامانسکرال، آفریقای جنوبی، ۱۹۷۸.به دلیل کمبود جا در مدارس اهدایی ژاپن، در روستا کلاس‌ها در فضای باز برگزار می‌شود. تارا خیل، افغانستان.یک عکاس آن‌قدر در دنیای عکس‌های خود غوطه‌ور است که از خود خبری ندارد.خانواده در حال سوگواری برای پسری است که در تصادف کشته‌شده است. کریل، چیهواهوا، مکزیک، ۱۹۸۵. عکاس آن‌قدر در دنیای عکس‌های خود غوطه‌ور است که از خود خبری ندارد.معبد می-جی شینتو. یک زوج، با پوشش سنتی، در حال گرفتن عکس قبل از مراسم ازدواجشان هستند. توکیو، ژاپن.شهرت عباس عطار به حدی است که امروز در دنیا با نام کوچکش شناخته می‌شود. کافی است نام او را در گوگل جست‌وجو کنید. آنجا است که می‌بینید «Abbas» نامی است که او با آن شناخته می‌شود. وی پس از موفقیت‌های فراوان، از سال ۱۹۹۸ تا ۲۰۰۱، به‌عنوان رئیس دوره‌ای مگنوم انتخاب شد. افتخاری که تنها نصیب معدودی از افراد شده است که در میان آنان نام بزرگان تاریخ عکاسی مشاهده می‌شود.کودکان ادای عکاس را درمی‌آورند. باکوجیکورونه، مالی، ۱۹۹۴.به‌غیراز نزدیکی فیزیکی به سوژه، باید ارتباط نزدیک‌تری را ازلحاظ روحی با آن برقرار کرد و هر عکاسی در ابتدای راه باید بداند که برای عکاس ‌شدن به معنای واقعی، ابتدا باید خود را جزئی از سوژه و آدم‌های آن‌سوی لنز خود بداند؛ نه چیزی جدا از آن‌ها. (در مصاحبه با همشهری آنلاین ۸۵/۸/۲۶)زنی که در بمب‌گذاری ارتش آزاد ایرلند در مرکز شهر آسیب‌دیده، تحت کمک‌های اولیه قرار می‌گیرد. بلفاست، ایرلند شمالی.ازدواج غیابی: نامزد این زن به آلمان مهاجرت کرده است و تنها عکس او در این مراسم حضور دارد. کابل، افغانستان، ۱۹۹۲.کار در سارایوو برای من تجربه احساسی عجیبی بود. کودکی را دیدم که در زیر بمباران جانش را ازدست‌داده بود، اما همچنان چشمانش بازبود. به نظر می‌آمد غرق در رؤیای خود است.یک زن پناهنده ایگبو به همراه فرزند خود در بازار. هردوی آن‌ها از سوءتغذیه رنج می‌برند. نیجریه، بیافرا، ۱۹۷۰.من خود را وامدار نقاشانی مانند پیکاسو و کاراواجو می‌دانم.یک ماهیگیر، در غروب، بر روی قایق خود بر روی رود نیجر. باماکو، مالی، ۱۹۹۴.وقتی عکاس آماتوری هستید، یا نه یک عکاسی حرفه‌ای هستید اما مخاطبان محدودی دارید، هیچ‌گاه تحت اتهام داشتن گرایش‌های سیاسی و اعتقادی قرار نخواهید گرفت. اما عباس عطار، به دلیل شهرت فراوان و همچنین توانمندی ویژه‌اش در عکاسی، همیشه زیر ذره‌بین بود. عکس‌های وی از کشورهای مسلمان، بازخورد ویژه‌ای در کشورمان داشتند.دانشجویان دانشگاه الاظهر، در حال گوش کردن به خطبه‌های نماز جمعه، در سالنی که به همین مناسبت به‌عنوان مسجد از آن استفاده می‌شود. جاکارتا، اندونزی، ۱۹۸۹.مذهب معمای بزرگی در زندگی من محسوب می‌شود. این موضوع دلربا سال‌ها مرا شیفته خود کرده و بالاخره توانستم بفهمم که چرا مردم به تشریفات مذهبی پایبند هستند و نیاز روحی عمیق آن‌ها حکم می‌کند که اعتقادات خود را استوار نگه‌دارند.(در مصاحبه با روزنامه شرق، ۸۲/۱۰/۴)موسم حج. نماز مغرب در حال برگزاری در اطراف کعبه و بیرون از مسجدالحرام. باوجود بزرگی، این مسجد برای جا دادن همه نمازگزاران بسیار کوچک است. مکه، عربستان سعودی.منتقد هنری روزنامه شرق درباره آثار او چنین می‌نویسد:«کتاب مصور و معروف «الله‌اکبر» (Allaho Akbar) نمونه کاملی از عشق او به دانستن و عمیق شدن در مذهب و اعتقادات دینی مسلمانان است. او بیش از 14 سال از زندگی حرفه‌ای و عکاسی‌اش را وقف ثبت مسائل مذهبی و تقابل نگاه‌های نهفته در مذاهب جهان کرده است.»(روزنامه شرق، ۸۲/۱۰/۴)شاهین ۲۰ ساله، در حیاط خانه خود در حال استحمام است. او هر دو پای خود را در بمب‌گذاری‌های سه سینما که در سال ۲۰۰۲ و توسط جهادگران انجام‌شده ازدست‌داده است. مایمسینگ، بنگلادش.ساحل‌گردی به سبک بنگلادشی. یک زن باحجاب و خانواده‌اش از قدم زدن در ساحل لذت می‌برند. چیتاگونگ، بنگلادش.ما در ایران به «برچسب زدن» و «برچسب خوردن» عادت داریم. نمی‌توانی هم عکاس مشهوری باشی، هم از سوژه‌های سیاسی عکاسی کنی و هم ایرانی باشی، اما به تو برچسب نزنند. عباس نیز از این قاعده مستثنا نبود. فارغ از اینکه معانی عکس‌های عباس و هدف او از عکس‌هایش چه بود، وی از برچسب‌های منتقدان در امان نبود.عاشورا؛ مردم در حال سینه‌زنی هستند. آن‌ها در سوگواری شهادت امام حسین (ع) خود را گل‌آلود کرده‌اند. خرم‌آباد، ایران، ۱۳۸۴.سربازان پاکستانی در حال حمل جسد یک سرباز هندی که در جنگ کشته‌شده است. نزدیکی بوریندا، شرق پاکستان، دسامبر ۱۹۷۱.فلسطینیان در محل دیوار در حال ساخت حائل کننده مناطق اشغال‌شده توسط نیروهای نظامی اسرائیل از فلسطین.نویسنده روزنامه کیهان عباس و عکس‌هایش را این‌گونه تحلیل می‌کند:«شاید اگر یک محقق در جوامع غربی بخواهد در مورد جوامع اسلامی تحقیق کند، یکی از منابعی که معاندان در اختیارش قرار می‌دهند، کتاب «Allah o Akbar» است. این کتاب در سال 1994 در لندن به چاپ رسید و برای خدشه‌دار کردن چهره اسلام در گوشه و کنار دنیا توزیع شد. کتاب «عباس عطار» که با امضای «عباس مگنوم» به چاپ رسیده، سعی دارد اسلامی را به نمایش بگذارد که جز خشونت و جنگ و سنت‌های غلط، عقب‌ماندگی، محدودیت و محرومیت و کشتار و سبعیت! نیست. می‌خواهد اسلامی را نشان دهد که همه ترس و خرافات و خودآزاری و رنج و مصیبت و... است.این کتاب با ارائه عکس‌هایی گزینش‌شده- و بعضاً دستکاری‌شده- از وقایع انقلاب اسلامی شروع می‌شود. عکس‌هایی که به شکلی هدفمند و به طرز ناجوانمردانه که حکایت از عناد وی به اسلام و مسلمانان است کنار هم چیده شده و چشمان هر بیننده بی‌اطلاعی را آزار می‌دهد.»(روزنامه کیهان ۸۵/۹/۱۳)موسم حج. یک حاجی در حال خواندن قرآن در جبل‌الرحمه است، درحالی‌که دوستش استراحت می‌کند. صحرای عرفات، عربستان سعودی، ۱۹۹۱.مردی که در جنگ‌های داخلی مجروح شده، در حال بستن پای مصنوعی است. بیروت، لبنان.می شود ظالمان و ستمگران را درک کرد، ولی نمی‌توان عملکرد آنان را توجیه کرد.سر برنزی مجسمه صدام حسین، در حال کشیده شدن در خیابان‌ها، پس از اشغال پایتخت توسط نیروهای نظامی آمریکا. بغداد، عراق، ۲۰۰۳.یک دانشجوی دختر، با پوشش کامل اسلامی، در حال کار با یک میکروسکوپ در دپارتمان بیولوژی دانشگاه قاهره. قاهره، مصر، ۱۹۸۷.محمدرضا پهلوی، در جشن رژه نظامی در ۲۱ آذر، برای پیروزی بر جدایی‌طلبان آذربایجان. تهران، ایران، ۱۳۵۶.انقلابیون به نشانه مخالفت با رژیم در حال سوزاندن عکسی از شاه هستند. تهران، ایران، آذر ۱۳۵۷.انقلابیون مسلح، در حمله به مرکز ساواک، پلیس سیاسی بسیار مخوف شاه. فردی مظنون به عضویت در ساواک، در حال انتقال است. تهران، ایران، ۲۲ بهمن ۱۳۵۷.شبه‌نظامیان در فضای بیرونی سفارت آمریکا در تهران. جایی که دیپلمات‌های آمریکایی در ۱۳ آبان ۵۸ به گروگان گرفته شدند. در پس‌زمینه بنری با طرح مجسمه آزادی آمریکا مشاهده می‌شود. تهران، ایران.عباس در اواخر دهه هفتاد شمسی، پس از ۱۷ سال به ایران بازگشت. وی با حضور در نقاط مختلف ایران، به عکاسی پرداخت و وطن خویش را از قاب‌های زیبای خود محروم نکرد. حضور عباس در ایران و گرفتن عکس‌های اجتماعی و سیاسی او، خالی از حاشیه نبود.مرد جوان و ۳ دختر باحجاب، ۴ ترک بر روی موتور نشسته‌اند. شهرری، ایران، ۱۳۷۶.دختر جوان اسب‌دوان، در مسابقاتی که به‌صورت مختلط برگزارشده شرکت کرده است. تهران، ایران، ۱۳۸۴.صحنه‌ای خیابانی در اطراف میدان شوش در جنوب پایتخت. تهران، ایران، ۱۳۸۳.زویا توکلی و فرح ابولقاسمی، در افتتاحیه نمایشگاه نقاشی خود در گالری آریا در حال صحبت با یکدیگرند. تهران، ایران، ۱۳۸۲.«هنری کارتیه برسون» برای من مانند یک «عمو» بود. در دنیای من «عمو» ها نماد شکل خاصی از محبت هستند. آن‌ها به سخت‌گیری پدر نیستند.عباس کیارستمی، کارگردان ایرانی در تپه‌های اطراف تهران، که محل ساخت فیلم «طعم گیلاس» اوست. این فیلم جوایز بین‌المللی زیادی ازجمله نخل طلای کن را از آن خود کرد. تهران، ایران، ۱۳۷۶.عباس عطار آخرین بار سال 85 در ایران بود که درنهایت با افزایش «برچسب» هایی که روی شخصیت هنری خود دید، برای حفظ امنیت جانی خود ایران را برای همیشه ترک کرد.یک دختر لباس ویژه جشن تولد ۱۵ سالگی پوشیده است. جشن مخصوص آیین ورود به دوران زنانگی. سانتیاگو، کوبا، ۱۹۹۷.یا مردم دسته‌ای دیوانه‌اند، یا دنیا جای خسته‌کننده‌ای است.طراح مد فرانسوی، کریستین لاکرویژ (سمت راست) در حال آماده کردن اولین کلکسیون پوشاک زنانه تحت نام خود است. پاریس، فرانسه، ۱۹۸۷.کودکان در ریوبالساس، آبتنی و بازی می‌کنند. روستای سن‌آگوستین دو اوپان، گوئررو، مکزیک.من دنیا را سیاه‌وسفید می‌بینم و گرفتن عکس‌های سیاه‌وسفید به من کمک می‌کند تا بر واقعیت مستولی شوم.محمدعلی کلی، در حال جاخالی دادن از مشت جرج فورمن، در مسابقات قهرمانی بوکس سنگین‌وزن جهان. علی در این مسابقه حریفش را ناک اوت کرد. کینشاسا، زعیر، ۳۰ اکتبر ۱۹۷۴.یک سرباز ویتنام شمالی، یک ویتکونگ را به اسارت درآورده و در روستا به نمایش گذاشته است. منطقه دلتای جنوبی، ویتنام، ۱۹۷۳.فرشته زخمی در کلیسای نوسا سنهورا دو روزاریو. منطقه پلهورینهو، سالوادور، استان باهایا، برزیل، ۱۹۹۶.آیا عکاسی نوشتن با نور نیست؛ با این تفاوت که نویسنده در زمان نوشتن مستولی بر کلمات است اما در عکاسی، این عکاس است که تحت تأثیر عکسش قرار می‌گیرد؛ با این تفاوت که باید پا را از مرز واقعیت فراتر بگذارد تا زندانی‌اش نشود؟(مصاحبه با همشهری آنلاین ۸۵/۸/۲۶)زن کشاورز، در حال حمل چاقوی بزرگ خود. مورلوس، مکزیک، ۱۹۸۵.هنگام طلوع آفتاب، کشیشان کلیسای صهیون، افراد تازه ایمان آورده را در دریا غسل‌تعمید می‌دهند. کیپ‌تاون، آفریقای جنوبی، ۱۹۹۹.چند سالی است که عباس عطار دیگر در میان ما نیست، اما شاهکارهای عکاسی او، باعث جاودانگی نام وی در تاریخ عکاسی جهان شده است. یادش گرامی باد. پ.ن 1: نقل‌قول‌هایی که در آن‌ها اشاره‌ای به منبع نشده است، مربوط به مصاحبه کوتاه عباس عطار با سایت is.asia-city.com است.پ.ن 2: این یادداشت پیش‌ازاین و به شکلی دیگر در فارنت منتشرشده است.