پایه‌های ویران

نویسنده: آرش چایچیاین روزها کش‌وقوس‌های فراوان خانواده‌ها برای واکسن زدن به شکلی تناقض‌آمیز خود را نمایان می‌کند. از سویی همه چشم‌انتظار پایان همه‌گیری و بازگشت به‌روز قبل از کرونا هستند؛ گویی فیلم زندگی در لحظه پیش از کرونا کات شده است و بعد از پایان کرونا، قرار است از همان لحظه دوباره ادامه یابد. از سوی دیگر در میان انبوه خبرها و داده‌ها و توهماتِ توطئه نوعی بدبینی متوهمانه و نژادپرستانه نسبت به واکسن شکل‌گرفته است. گویی شجاعت فهمیدن و شکاکیت بر مبنای روش عملی، جای خود را به خبر خواندن و خرافه داده است. مثال بالا تمثیلی است از وضعیت سیاسی ما. از سویی بسیاری از نیروهای سیاسی برای فرار از اکنون، اضطراب‌آور دل به بازگشت به گذشته‌ و تکرار پروژه‌های شکست‌خورده قبلی خود بسته‌اند و از سوی دیگر نیروهای سیاسی به‌جای آسیب‌شناسی انتقادی کنش‌های خود، به‌ نوعی منطق ژورنالیستی کنش سیاسی روی آورده‌اند که موضع‌گیری را به کنار هم چیدن گزاره‌ها تبدل می‌کند. گزاره‌هایی که باید بتوانند تیترهای خوبی برای رسانه‌ها شوند وگرنه اهمیتی ندارد که متناقض و حتی بی‌معنا باشند. در چنین وضعیتی نوشتن متن شاید بتواند با فاصله‌گیری از فضای رسانه‌ای، امکان درنیفتادن در دوقطبی‌های کاذب و جمع‌بندی‌هایی از وضعیت کنونی را فراهم آورد. در ضرورت نقداز کرونا نمی‌توان فرار کرد و این همه‌گیری تأثیرات عمیقی بر وضعیت ما داشته و خواهد داشت. اولین تبعات پاندومی، شکل‌گیری نوعی منطق جهانی و تجربه یک رویداد جهانی است، به‌طوری‌که افزایش کشف، تولید و توزیع واکسن در جهان به‌طور محسوسی در واکسیناسیون در ایران حس می‌شود. این پاندومی تأثیرات فراوانی بر سرمایه‌داری جهانی نیز داشته است؛ از سویی باعث تشدید وحشیانه شکاف طبقاتی شده، به‌طوری‌که 200تا500 میلیون نفر به جمعیت زیرخط فقر جهان اضافه گشته و همزمان ثروت میلیاردرهای جهان افزایش شدیدی داشته و از سوی دیگر تحت تأثیر همه‌گیری با تغییرات ایدلوژی‌های غالب درون سرمایه‌داری و عقب‌نشینی راست افراطی و بازگشت راست میانه، و چرخش از سیاست‌های نئولیبرال‌ به لیبرال طرف هستیم. تأثیرات رفتن ترامپ و بازگشت دموکرات‌ها برای ما، امکان مذاکرات جدید بر سر مناقشات هسته‌ای، احیای برجام، قرارداد 25 ساله‌ی ایران و چین و به‌طورکلی آماده‌تر شدن جورچین ادغامِ کامل است. در چنین شرایطی 4 سال بعد از دی 96، که بحران اصلاح‌طلبان را عمومی و آشکار نمود، به واسطه‌ی انتخابات پیش رو دوباره اصلاح‌طلبان، چه آنان که هنوز به ایده‌ی اصلاحات لیبرال وفادارند، چه آنان که به اعتیاد انتخابات و مدیریت دچار شده‌اند، بازنمایی دوباره‌ای یافته‌اند. جریان دوم بارها و بارها نقد شده است اما نقد جریان اول یعنی وفاداران به اصلاحات لیبرال تنها به نوعی تقلیل آن‌ها به جریان دوم مواجه شده است. همین امر لزوم نوعی نقد و مرزبندی ریشه‌ای با جریان اول را دوچندان می‌کند. آنان با تأکید بر توسعه‌ی سیاسی و مقابله‌ی علنی در برابر حاکمیت واقعی سعی می‌کنند شکاف میان بدنه‌ی اصلاح‌طلبان و رهبریت آنان صدای جدیدی بگیرد. بعد از رد صلاحیت‌های شورای نگهبان و حتی حذف جریانات درونی حاکمیت، بی‌اهمیتی مشارکت سیاسی مردم برای حاکمیت، حتی در محدودترین و مهندسی شده‌ترین رویداد سیاسی یعنی انتخابات ریاست جمهوری، علنی‌تر و نمایان‌تر شد. در چنین وضعیتی و با توجه به اینکه حاکمیت قید مشارکت طبقه متوسط شهری را زده است، بی‌معنایی هر دو پروژه‌ی مشارکت-تحریم، که به «توجه» حاکمیت و جامعه جهانی به میزان مشارکت دل‌خوش کرده است، نمایان شد. از سوی دیگر راست‌گرایان حامی تحریم که تنها راه‌حلش تحریم انتخابات، فشار خارجی و ضدیت با اصلاح‌طلبان بود، با این بی‌توجهی حاکمیت به مشارکت، رفتن ترامپ و حذف اصلاح‌طلبان از ساخت قدرت بی‌سلاح می‌شود. در این وضعیت جهانی، یعنی بازگشت لیبرال‌ها و آمادگی اقتصاد سیاسی برای ادغام کامل در نظام جهانی سرمایه و همچنین فضای داخلی کشور یعنی کمرنگ شدن هژمونی راست‌گرایان حامی تحریم؛ امکان بازگشت اصلاح‌طلبان لیبرال با شکل و شمایلی جدید (که در این متن آنان را دوم خرداد‌ی‌ها می‌نامم) وجود دارد و همین امر لزوم نوعی نقد و مرزبندی ریشه‌ای با دوم خردادی‌ها را دوچندان می‌کند.معمولاً نقد اصلاحطلبان در فضای فعلی با نوعی تقلیل و کمدی‌سازی از آنان همراه می‌شود تا نقاد بتواند بدون مرزگذاری ریشه‌ای با چند برچسب توییترپسند و کلی‌گویی‌های بدون فاعل، خود را از گذشته خود برهاند. درحالی‌که نقد ریشه‌ای اصلاحطلبان اتفاقاً باید قوی‌ترین و مستحکم‌ترین و وفادارترین ایده‌های اصلاحطلبان را مورد پرسش قرار دهد و ویران کند. نقد کاریکاتورگونه یک جریان، سطح تحلیل را به نکِ دماغ می‌رساند. جریانات سیاسی، یک نیروی ثابت و غیر تاریخی نیستند، برعکس پر از تحولات و تغییرات در طول تاریخ‌اند. بنابراین نقد تقلیل‌گرایانه یک جریان تنها به درد جدل‌های لفظی و برچسب‌زنی‌های هویتی می‌خورد، درحالی‌که واقعیت بالاخره خود را از پس پرده بیرون می‌کشد و آشکار می‌کند. وضعیت کنونی نیز بازنمای چنین شکاف‌هایی درون اصلاحطلبان است، شکاف‌هایی که شاید از بازنمایی آن به‌واسطه‌ی شکل جبهه‌ای جلوگیری می‌شود ولی دیر یا زود این شکاف‌ها عمده و در متن اصلی وضعیت قرار خواهد گرفت. مشکل حقوقی نیستتا اینجای کار به نظر می‌آید تنها پروژه موفق در این انتخابات تقابل با شورای نگهبان بوده است، نقدی که توانسته مواجه با انتخابات را یک گام به پیش ببرد و راه‌هایی را برای فرا رفتن از دو پروژه انتخاباتی یعنی مشارکت و تحریم فراهم کند. اما نقد شورای نگهبان برای تصاحب کرسی‌های انتخابی به‌جای فهم نمادین شورای نگهبان به‌عنوان نمادی از کلیت سرکوب، تقلیل دادن سیاست به انتخابات و معرفی کردن شورای نگهبان به‌عنوان مانع پارلمانتاریسم و دولت-ملت‌سازی است. فرض کنید شورای نگهبان دوم خردادی‌ها را تأیید صلاحیت کرد و تمام نهادهای انتخاباتی را دوم خردادی‌ها می‌گرفتند، دولت خاتمی و مجلس ششم تکرار شد، اکنون پروژه‌ی نقد شورای نگهبان به چه‌کار می‌آید؟ اینجاست که اتفاقاً باید میان ایده دولت-ملت‌سازی و آنچه دموکراسی مردمی می‌توان نامید، مرزبندی کنیم. تکرار گذشته بی‌آنکه بفهمیم چرا پروژه اصلاحات شکست خورد، نوستالژی‌سازی از جنس بقیه نوستالژی‌های دوران ماست. نقد شورای نگهبان از این باب پراهمیت است که ترس نظم موجود از پیوند انتخابات و خیابان را نمایان می‌سازد. درحالی‌که اگر این نقد را با منطق حقوق بشری به «سرکوب حق انتخاب آزاد» تقلیل دهیم، سوژه سیاسی را از محتوای مردمی و جنبشی آن خالی کرده‌ایم. تشکل‌یابی مردمیانقلاب 57 هنوز زنده‌ترین و مردمی‌ترین عنصر تاریخ معاصر ماست، گویی هر کنش سیاسی همچون مولکولی است که اتمی در تأیید یا رد انقلاب در آن حاضر است. رابطه دوم خردادی‌ها با انقلاب 57 نیز از جنس ترس است. به همین سبب سعی می‌کنند خود را در جایگاه مهندس بازرگان وضعیت پیش از انقلاب قرار دهند. ترس از جنبش مردمی، از خود دوم خرداد تا جنبش سبز و تا امروز تبدیل به بخشی از گفتمان آنان تبدیل‌شده است. این ترس را می‌توان در رابطه ترس دوم خردادی‌ها از نهادهای مدنی، دانشجویی و مردمی و مرزبندی‌هایشان با خیابان مشاهده کرد. اینجاست که ناتوانی اصلی آنان در عمل به مهم‌ترین شعار خود یعنی توسعه‌ی سیاسی مشخص می‌گردد. توسعه سیاسی به معنای توسعه‌ی پارلمانتاریسم، تصاحب بیشتر کرسی‌های انتخابی و تقویت دولت-ملت تبیین می‌گردد و با ترس از گسترش نهادهای مردمی (که انرژی نهفته انقلاب 57 را با خود حمل می‌کنند) با کوچک‌ترین فشارِ حاکمانِ واقعیِ وضعیت، ناتوان و متلاشی می‌گردند. اقتصاد سیاسی مشاهده مناظرات انتخاباتی بیش از هر چیزی اجماع میان تمامی جناح‌ها بر سیاست‌های راستگرایانه اقتصادی را نمایان می‌کند. خصوصی‌سازی، مقررات‌زدایی(مانع‌زادیی)، واکسیناسیون خصوصی و... گزاره‌هایی است که قریب به‌ اتفاق کاندیدا با آن موافق‌اند. برای نشان دادن همدستی بخش‌های مختلف سرمایه‌داری در ایران کافی است مشاهده کنید که رئیسی به‌عنوان نماینده‌ی سرمایه‌داری آستان‌ قدس و بنگاه‌های شبه‌نظامی در انتخابات، در اولین دیدار خود به اتاق بازرگانی می‌رود و در آنجا از خصوصی‌سازی خوب دفاع می‌کند. مشاور اقتصادی وی (عبدالملکی) نیز طرحی را برای آزادسازی ساخت‌وساز در زمین‌های کشاورزی پیشنهاد داده است که اگر اجرا شود تبعات فاجعه‌باری برای محیط زیست و کشاورزی ایران خواهد داشت. دوم خردادی‌ها و اصلاح‌طلبان نیز در حال حاضر مواضع متفاوتی ندارند، کافی است به مواضع سازمان نظام پزشکی (که عمدتاً نیز اصلاح‌طلبند) درباره‌ی واکسیناسیون خصوصی نگاهی بیندازیم تا نقش آنان را در این اجماع نظر مشاهده کنیم. دوم خردادی‌ها با جداسازی عرصه سیاست و اقتصاد و واگذاری اقتصاد به متخصصان(!) به‌مرور در منطق راست‌گرایانه کارگزاران حل شدند. تبعات همین نگاه بود که دموکراسی را به کوچک‌سازی دولت گره زد و سپس در فضای پسا88 با پیشروی فضای سیاسی و جنبش مردمی و با ناممکن شدن بازگشت به پارلمانتاریسم گذشته، آنان به نرمالیزاسیون با حاکمیت با محوریت کارگزاران روی آوردند که باعث شد حتی در همان عرصه‌ی سیاسی نیز مجبور به پذیرش منطق محافظه‌کارانه کارگزاران شوند. این شکاف‌ها میان کارگزاران و دوم خردادی‌ها در سال‌های اخیر بیشتر شده است، به‌طوری‌که حتی برخی از چهره‌های اصلاح‌طلب در انتخابات پیش رو با شعار دولت رفاه ثبت‌نام کردند. البته این بازگشت لیبرال‌ها در سرمایه‌داری و تظاهر به عقب‌نشینی از سیاست‌های نئولیبرالی در سایر کشورهای دنیا، آن‌هم پس از بحران اقتصادی سال 2008، توسط بخش‌هایی از ابرسرمایه‌داران رهبری می‌شود تا تن به تغییرات ساختاری و جدی پیشنهادی جنبش‌های مردمی چپ را بگیرند (بطور مثال این عقب‌نشینی را در عملکرد بایدن نیز می‌توان مشاهده کرد). حال از دوم ‌خردادها باید پرسید که چگونه می‌خواهند دانشگاه‌هایی که پولی شده‌اند را عمومی کنند؟ چگونه می‌خواهند بیمارستان‌های خصوصی را عمومی کنند؟ با نوعی قانون‌گرایی دولتی و ترس از مداخله مستقیم مردم -که بخشی از هویت تاریخی آنان شده است و با منطقی که عرصه سیاسی را از عرصه اقتصاد جدا کرده است و پیشاپیش تقدس مالکیت را پذیرفته، چگونه می‌خواهند وضعیت سرمایه‌های عمومی را به حالت قبلی برگردانند؟ آیندهترس نهادینه در دوم خردادی‌ها از مردم، در ساختار حزبی آنان نیز تبلور پیداکرده است. این شکاف حزبی را در دی ماه 96 نیز می‌توان مشاهده کرد، آن هم در زمانی که با یک شعار خیابانی شکاف میان بدنه‌ی احزاب و رهبریت اصلاحطلبان آشکار شد. از این حیث بازگشت وفادارن به ایده ‌اصلاح‌طلبی لیبرال می‌تواند این فاصله را از میان بردارد و دوگانگی عمل و نظر اصلاح‌طلبان را برطرف ‌کند. در چنین فضایی و با حذف دوگانه‌های کاذب رسانه‌ای که امکان حرف زدن درباره‌ی تضادهای واقعی را ناممکن کرده‌ است، بازگشت مرزبندی درون اصلاحطلبان، این فرصت را می‌سازد تا جریانات مردمی، غیروابسته و چپگرا در مقابل اصلاحطلبان و در نقد دوم خردادی‌ها بروز یابند. دوم خردادی‌ها را باید فراتر از کاریکاتوری که از اصلاح‌طلبان مانده است، نقد کرد. در این متن کوشیده‌ام تا در حد توان خود از سه جهت به این نقد بپردازم، ابتدا نقد سوژگی‌زدایی از سیاست به مدد محوریت قرار دادن نقد حقوقی شورای نگهبان، سپس نقد ترس دوم خردادی‌ها از مردم و تشکل‌های مردمی و خودانگیختگی توده‌ای و در انتها نوع مواجهه آنان با اقتصاد سیاسی ایران و حل‌شدگی در گفتمان راست‌گرایانه‌ی غالب.پانوشت:1- این جمله را گرامشی-متفکر چپگرای ایتالیایی- در صفحه‌ی اول روزنامه خود یعنی نظم نوین از لاسال نقل می‌کند.