تقبّل ا... لیبرال!

نگاهي به يک انحراف عقيدتي در دين؛ انگاره‌اي به نام «اسلام رحماني»«اسلام رحماني»؛ خب، کلمه‌ قشنگي است، هم اسلامش قشنگ است، هم رحماني‌اش قشنگ است؛ امّا يعني چه؟ بعضي‌ها که در حرف‌ها و نوشتجات و اظهارات اين تعبير «اسلام رحماني» را به کار مي‌برند، انسان مشاهده مي‌کند و خوب احساس مي‌کند که اين اسلام رحماني يک کليدواژه‌اي است براي معارف نشئت‌گرفته‌ي از ليبراليسم...1داستان يک تحريفمقدمه: درنگي مفهومي–تاريخيحدود دو دهه است که اصطلاح «اسلام رحماني» در فضاي فکري و فرهنگي جامعه‌ي ما مطرح شده و به‌تدريج، دلالت‌ها و مضامين مشخصي نيز يافته است. به‌طور خلاصه، انگاره‌ي اسلام رحماني از يک‌سو همه‌ي اسلام را دربرنمي‌گيرد و با آن مواجهه‌ي گزينشي مي‌کند و از سوي ديگر، محصول «تحريف محتوايي اسلام» است و با حفظ برخي ظواهر، باطن و حقيقت آن را دگرگون مي‌سازد و مسخ مي‌کند.البته قائلان و عاملان انگاره‌ اسلام رحماني، تصريح به التقاط نمي‌کنند و از تلفيق اسلام با ليبراليسم سخن نمي‌گويند، بلکه بيان مي‌کنند که اسلام در ذات خويش مؤيد همين مقولات و مفاهيم است و چنين قرائتي از اسلام، همان اسلام حقيقي و راستين است. ازاين‌رو، فضايي مبهم و غبارآلود پديد مي‌آيد که در آن، التقاط چندان آشکار نمي‌شود و به نام اسلام، حقيقت اسلام مسخ و زائل مي‌گردد. درباره‌ي التقاط اسلام با مارکسيسم نيز همين مسير پيموده شد. التقاط‌هاي دهه‌هاي چهل و پنجاه مدعي نبودند که از اسلام گسسته‌اند و آن را صواب نمي‌دانند، بلکه اسلام حقيقي را همان «اسلام انقلابي» معرفي مي‌کردند و مي‌گفتند اسلام در انقلاب و مبارزه و نبردهاي مادي و طبقاتي منحصر است.معضل دروني اسلام‌هاي التقاطي، چه اسلام انقلابي و چه اسلام رحماني، به چند مسئله بازمي‌گردد. يکي اينکه اسلام يک مکتب جامع است و صفت جامعيت آن سبب مي‌گردد که ما محتاج خوشه‌چيني از مکاتب ديگر و تکميل اسلام نباشيم. دوم اينکه معارف مکاتب ديگر، باطل است و نمي‌توان آن‌ها را در کنار حقايق اسلام نشاند و مدعي بازسازي معرفت ديني شد، چون اين بازسازي در واقع چيزي جز التقاط نيست. سوم اينکه اسلام، همه‌ اسلام است و يک مسلمان بايد به همه‌ معارف آن متعهد و معتقد باشد و هيچ پاره‌اي از اسلام را بنا بر ملاحظات عصري يا شيفتگي نسبت به مکاتب ديگر، حذف نکند و در پي خوانش‌هاي تک‌بُعدي و گزينشي از اسلام نباشد.از آنجا که بحث درباره‌ي انگاره‌ي اسلام رحماني، مجال وسيع مي‌طلبد، در اينجا تنها به تبيين و نقد اوصاف و خصايص فرهنگي آن مي‌پردازيم.متاسفانه اين دين منقضي شده است!1. اقلي و تاريخي بودن فرهنگ اسلاميطرح ايده: اين ديدگاه برآن است که اسلام در يک ظرف زماني و مکاني تحقق يافته با مقتضيات آن تناسب داشته و از آن اثر پذيرفته است. جامعه‌ي قبيله‌اي هرگز با جامعه‌ي پيچيده‌ي معاصر قابل مقايسه نيست و نمي‌توان با همان الگوي نظري و عملي به تدبير و تنظيم امورات اجتماعي پرداخت. بنابراين خواه‌ناخواه بخش‌هايي از آموزه‌ها و معارف اسلام رنگ تاريخي دارد و نبايد آن‌ها را ابدي و فراتاريخي فرض کرد. در جامعه‌ قبيله‌اي، درک و فهم انسان بسيار محدود و کم‌مايه بود و اسلام نيز بايد با همين سطح معرفتي، همخوان مي‌بود، اما انسان معاصر، تحولات بزرگ و چشمگيري را از سر گذرانده و يافته‌هاي تجربي و عقلي وي نشان مي‌دهد که طرق کارآمدتر و موجه‌تري نيز براي تدبير راهبردي جامعه‌ي انساني وجود ندارد.بدون تاريخ، بدون مرزنقد ايده مولفه اول: اسلام، خود را تاريخي معرفي نکرده و تجديدنظر در احکام و آموزه‌هاي خود را روا نداشته است. اسلام نه يک آيين محلي است و نه يک آيين تاريخي، زيرا اسلام بر فطرت الهي انسان منطبق است و موجبات شکوفايي آن را فراهم مي‌کند و چون فطرت مقوله‌اي عام و فراتاريخي است، اسلام نيز ديني عام و فراتاريخي است و هرگز به اقليم يا دوره‌ي تاريخي خاصي منحصر و محدود نيست. اسلام نگفته که پاره‌اي از احکامش تا مقطع تاريخي خاصي اعتبار دارد و از آن پس، انسان بايد به يافته‌هاي تجربه و عقل خود رجوع کند و احکام دين را کنار بنهد، بلکه اسلام مدعي است که کامل‌ترين و عالي‌ترين نسخه‌ي تدبير فرد و جامعه است که تا ابد معتبر است. هيچ‌گاه قواي تجربي و عقلاني انسان قادر نيستند جايگزين آن شوند. انسان همواره محتاج هدايت وحياني است و هراندازه نيز به تکامل تجربي و عقلي دست يابد، بازهم نمي‌تواند از وحي بي‌نياز شود و از آن عبور کند. ختم نبوّت نيز به معني پايان يافتن ضرورت انزال دين جديد است، نه پايان يافتن حاجت انسان به دين. انسان براي تدبير جهان انساني، همواره محتاج دين بوده است و خواهد بود.به عقلانيت جمعي اقتدا مي‌کنيم2. اکثريت‌مداري فرهنگيدموکراسي از اصلي‌ترين و پربسامدترين مفاهيم سازنده‌ي انگاره‌ي اسلام رحماني است. قائلان به اسلام رحماني مي‌گويند تدبير فرهنگ با تکيه بر «استبداد» و «تحکم» صواب نيست، بلکه بايد در همه‌ي امور، به عقلانيت جمعي رجوع کرد و برايند آن را ملاک قرار داد. تعيين‌کننده‌ نهايي و عمده، نه دين الهي است و نه حاکمان و زمامداران هستند. در مورد اين ايده در شماره بعدي حيات بيشتر صحبت خواهيم کرد.هم سازش، هم تسليم3. تساهل و تسامح فرهنگيطرح ايده: تساهل و تسامح در اصطلاح غربي آن، که «تُلرانس» خوانده مي‌شود، به‌معني تحمل کردن باورها و رفتارهايي است که از نظر فرد يا عده‌اي مطلوب و بجا نيست. تحمل و مدارا کردن در اينجا ملازمه‌اي با «پذيرش» ندارد، بلکه تنها واکنش حاد و منفي و خشونت‌آميز نشان ندادن است. به اين ترتيب، در نقطه‌ي مقابل تساهل و تسامح، «خشونت» قرار مي‌گيرد. کساني که قائل به تساهل و تسامح نيستند، باورها و رفتارهاي مخالف مواضع خود را به‌شدت سرکوب مي‌کنند و جامعه را دستخوش منازعات و کشمکش‌هاي فرساينده و حتي خون‌بار مي‌نمايند. بنابراين نخستين حکمي که از ايده‌ي تساهل و تسامح استنتاج مي‌شود، نفي زور، تحميل، قهر و خشونت است. در هر جامعه‌اي، خُرده‌فرهنگ‌هاي مختلفي زندگي مي‌کنند که با خُرده‌فرهنگ‌هاي ديگر و فرهنگ رسمي، فاصله‌ها و شکاف‌هايي دارند. (ادامه اين نوشتار را در صفحه 3 بخوانيد)(ادامه نوشتار از صفحه 2)حال اگر بنا باشد دگرانديشي و دگرباشي تحمل نشود و اين گروه‌ها و اجتماعات در برابر يکديگر، طريق تندروي و افراط را در پيش گيرند و به خشونت و نزاع فيزيکي رو آورند، انسجام و امنيت جامعه مخدوش خواهد شد. در عين حال، نمي‌توان همگان را به باورها و رفتارهاي يکسان و مشابه نيز فراخواند و تکثر و چندپارگي را از جامعه زدود. بنابراين عاقلانه‌ترين راه اين است که خُرده‌فرهنگ‌ها، يکديگر را تحمل کنند و هم‌زيستي مسالمت‌آميز و دوستانه را ترجيح دهند.در ذات احکام بله، در مقام اجرا خيرنقد ايده مولفه سوم: ايده‌ي تساهل و تسامح، مبتني بر يک خاستگاه فلسفي است و آن اين است که ارزش‌هاي فرهنگي، اموري سليقه‌اي و دل‌بخواهانه هستند و از هيچ واقعيت خارجي و نفس‌الامري حکايت نمي‌کنند. ازاين‌رو، صدق و کذب در آن‌ها راه ندارند و نمي‌توان براي اثباتشان، برهان اقامه نمود. براي هر فرد و گروه، خوب آن است که مي‌پسندد و بد آن است که نمي‌پسندد. برخلاف علم، ارزش‌ها اموري نسبي‌اند و نمي‌توان از حاکميت ارزش‌هاي واحد بر يک جامعه و هضم شدن تمام خرده‌فرهنگ در يک فرهنگ سخن گفت. اين ايده آن‌گاه مطرح شد که در قرن هفدهم ميلادي در مغرب‌زمين، فرقه‌هاي درون‌ديني و همچنين پيروان اديان مختلف، بر سر باورها و رفتارهاي ديني خود با يکديگر به جنگ‌هاي مکرر و ويرانگر پرداختند، درحالي‌که اين جدال‌ها و کشمکش‌هاي طولاني هيچ حاصلي دربرنداشت، مگر از دست رفتن جان انسان‌ها. در مقابل، متفکراني تلاش کردند تا با مطرح و ترويج کردن ايده‌ تساهل و تسامح، انگيزه‌ منازعات و اختلافات را بزدايند و آرامش و ثبات را به جوامع غربي بازگردانند.تساهل و تسامح فرهنگي به چند دليل با تفکر اسلامي سازگار نيست. نخست اينکه معارف و ارزش‌هاي اسلامي، امري «مطلق» اند نه نسبي و سليقه‌اي؛ به‌گونه‌اي که انسان در صورت التزام به اين سلسله ارزش‌ها، به کمال و سعادت نائل مي‌شود و نه ارزش‌هاي متضاد با آن‌ها. دوم اينکه اگرچه اسلام آيين محبت و مودت است، اما هرگز عقب‌نشيني از ارزش‌هاي اسلامي را تجويز نمي‌کند و اجازه نمي‌دهد هيچ‌يک از آن‌ها حذف يا ناديده گرفته شود. فرد مسلمان به‌واسطه‌ي ايمان به خداوند، حق ندارد در هيچ‌يک از ارزش‌هاي اسلامي تجديدنظر کند و از آن‌ها دست بکشد. قرآن کريم تصريح مي‌کند که مسلمانان نبايد از «حدود الهي» (که در قالب دين حق نازل شده است) تعدي کنند. اينکه اسلام شريعت «سهله» و «سمحه» معرفيا شده است، به ذات تعاليم اسلام بازمي‌گردد، نه به مقام اجراي آن. تساهل و تسامح در اجرا و تحقق خارجي احکام و آموزه‌هاي اسلام، با تعابيري همچون «مداهنه» و «مصانعه» مذمت شده است.سوم اينکه اسلام مشتمل بر خشونت، جنگ و جهاد نيز هست و نمي‌توان اين پاره از احکام اسلام را از آن حذف کرد و تنها بر مدارا، سازش، محبت و مهرورزي تکيه کرد. آري در اسلام، اصالت از آن رحمت و مودت است، اما در مواردي نيز اسلام خشونت را تجويز کرده است. بنابراين نه خشونت، في‌نفسه امري مذموم است و نه رحمت، امري ممدوح، بلکه بايد ديد اين دو، در مقابل چه کس يا کساني قرار مي‌گيرد؛ اسلام استفاده از خشونت را اصل قرار نداده، اما در مواردي که خشونت قانوني باشد، آن را نفي هم نکرده است.«پيامبر اکرم(ص) وارد مکه شد و با مردمي روبه‌رو گرديد که سيزده سال او را اذيت و تکذيب و شکنجه کرده و همه‌ي سختي‌ها را بر سر او درآورده بودند، اما به همه‌ي آن‌ها گفت شما آزاديد. از آن‌ها انتقام نگرفت، ولي در همان سفر، پيامبر عده‌اي را به نام ذکر کرد و گفت هرکجا اين‌ها را يافتيد، بکشيد. آنجايي که حکومت اسلام در مقابل زور و تجاوز و اغتشاش و تعدي از قانون قرار مي‌گيرد، بايستي با قدرت، با قاطعيت، با خشونت (از اسم خشونت که نبايد ترسيد) رفتار کند، اما آنجايي که در مقابل آحاد مردم و براي کمک به مردم است، نه. آنجا رفتار عمومي حکومت اسلامي با مردم خود، با رفق و مداراست...»2چهارم اينکه حق‌انگاري ارزش‌هاي خويش، تلازم قطعي و همبستگي با خشونت و جنگ ندارد و چنين نيست که چون اسلام ارزش‌هاي خود را حقيقت مطلق و محض مي‌شمارد، با پيروان ساير اديان همواره نزاع و جنگ دارد. تعاليم اسلامي از مداراي فرق اسلامي با يکديگر دفاع مي‌کند و دلالت آشکار بر مطلوبيت هم‌زيستي مسالمت‌آميز با پيروان اهل کتاب و حتي کفار معاهد دارد.هدايت فرهنگي جامعه ممنوع!4. بي‌طرفي فرهنگي حکومتطرح ايده: در انگاره اسلام رحماني (همچون ايدئولوژي ليبراليستي)، حکومت تنها موظف به برقراري آزادي و امنيت در عرصه‌ فرهنگ است تا حقوق و آزادي‌هاي هيچ‌يک از گروه‌هاي فرهنگي، سلب و تضييع نشود، اما در قبال «هدايت فرهنگيِ جامعه به‌سوي ارزش‌هاي الهي» و يا به تعبير امروزي، «به بهشت بردن مردم»، تکليفي برعهده ندارد. حکومت فقط مي‌بايست فضايي را در عرصه‌ي فرهنگ ايجاد ‌کند که گرايش‌ها و سلايق فرهنگي گوناگون بتوانند در آن به فعاليت و توليد محصولات فرهنگي بپردازند، اما چنين نيست که حکومت يکي از سلايق و گرايش‌هاي فرهنگي را حق بداند و نسبت به نشر و ترويج آن در خود مسئوليت احساس کند. چراکه دخالت حکومت در حوزه‌ فرهنگ، به شکل‌گيري «فرهنگ حکومتي» و «حکومتي شدن فرهنگ» مي‌انجامد که به‌هيچ‌رو مطلوب نيست. حکومت بايد عرصه‌ فرهنگ را رها سازد تا قاعده‌ عرضه و تقاضاي فرهنگي، وضعيت آن را مشخص نمايد، نه اينکه با تصرفات و دست‌کاري‌هاي حکومتي، اين تعادل طبيعي مخدوش شود و وضعيتي تصنعي پديد آيد.تسهيل‌گري آري، اجبار خيرنقد ايده مولفه چهارم: براساس استدلال‌هاي نقلي و عقلي مي‌توان اثبات کرد که نه‌تنها حکومت اسلامي در قبال فرهنگ، مسئوليت دارد و بايد به هدايت فرهنگي جامعه به‌سوي ارزش‌هاي اسلامي بپردازد، بلکه مهم‌ترين غايت حکومت اسلامي و وجه ‌تمايز آن از حکومت سکولار، همين خصوصيت است. ازاين‌رو، بي‌طرفي فرهنگيِ حکومت، به‌معني سکولار بودن حکومت است و با ذات و هويت حکومت اسلامي تعارض دارد. حکومت اسلامي عهده‌دار فراهم ساختن بسترها و زمينه‌هاي لازم براي تحصيل کمالات معنوي توسط مردم و سعادت اخروي آن‌هاست. اساسا يکي از ضرورت‌هاي انزال دين و ارسال رسل، تأمين سعادت دنيوي و به‌تبع آن اخروي انسان‌ها، و به بهشت رساندن آن‌ها است، وگرنه ضرورتي نداشت که پيامبران و آموزه‌هاي ديني براي آنان فرستاده شود. تفاوت حکومت ديني و اسلامي با ساير حکومت‌ها نيز در همين موضوع است که حکومت ديني، وظيفه دارد علاوه بر تأمين دنيوي انسان‌ها، سعادت آن دنيايي آنان را نيز فراهم کند:«حاکم اسلامى مي‌خواهد کارى کند که مردم به بهشت برسند؛ به سعادت حقيقى و اخروى و عقبايى برسند. [لذا] راه‌ها را بايد هموار کند. اينجا بحث زور و فشار و تحميل نيست. بحث کمک کردن است. فطرت انسان‌ها متمايل به سعادت است. ما بايد راه را باز کنيم. ما بايد کار را تسهيل کنيم براى مردم تا بتوانند خودشان را به بهشت برسانند. اميرالمؤمنين مي‌فرمايد من مي‌خواهم مردم را به بهشت برسانم. اين وظيفه‌ ماست. نهى‌ازمنکر بايد بکنيم، امربه‌معروف بايد بکنيم، وسايل عمل خير و حسنات را در کشور فراهم کنيم، وسايل شرور و آفات را از دسترس‌ها برداريم. اين وظايف مسئولين حکومت است.»3اين امر البته مختص حکومت ديني است، بلکه حتي سکولارترين و ليبرال‌ترين جوامع و حکومت‌ها نيز براي حوزه‌ي فرهنگ خود، داراي طرح‌ها و برنامه‌هاي مختلفي هستند.پي‌نوشت‌ها:اين نوشتار برگرفته از متن آقاي مهدي جمشيدي، منتشر شده در سايت Khamenei.ir است.1. ديدار رهبري با دانشجويان در تاريخ 20 تير 1394.2. خطبه‌هاي نماز جمعه‌ تهران‌ در تاريخ 26 فروردين 1379.3. ديدار اقشار مختلف مردم در تاريخ 23 ارديبهشت 1393.