نقش تاریخی اصحاب امام حسین (ع) در نهضت عاشورا (2)

... اللَّهُمَّ إِنِّی أَحْمَدُک عَلَی أَنْ أَکرَمْتَنَا بِالنُّبُوَّةِ،وَ عَلَّمْتَنَا الْقُرْآنَ، وَ فَقَّهْتَنَا فِی الدِّینِ ...أَمَّا بَعْدُ، فَإِنِّی لَا أَعْلَمُ أَصْحَاباً أَوْفَی وَ لَا خَیراً مِنْ أَصْحَابِی،وَ لَا أَهْلَ بَیتٍ أَبَرَّ وَ لَا أَوْصَلَ مِنْ أَهْلِ بَیتِی،فَجَزَاکمُ اللَّهُ عَنِّی خَیراً...از سخنان امام حسین(ع) خطاب به همراهان در کربلا (غروب تاسوعا)2 نقش تاریخی اصحاب و یاوران امامدر این بخش، نقش اصحاب و یاران امام در نهضت عاشورا، در پنج سرفصل طبقه‌بندی و مورد بررسی قرار می‌گیرد و چهارچوب نظری این یادداشت را ترسیم می‌کند:1/2 نصرت دین خدا در مهم‌ترین نقطه عطف تاریخ ادیان الهییاری دین خدا (انصار دین الله)، مشهورترین نقشی است که همه عموماً، برای اصحاب و یاران امام قائل‌اند و در ادعیه از آن یاد می‌شود. صفت یاری دین خدا البته، اختصاص به اصحاب امام حسین(ع)ندارد و در زمان پیامبر نیز بسیاری به یاری دین جدید پرداخته و انصار لقب گرفته‌اند؛ اما نصرت دین خدا توسط اصحاب امام حسین(ع)دارای ابعاد و ویژگی‌هایی است که آنان را از انصار زمان پیامبر متمایز می‌کند و تحلیل عمیق‌تری را می‌طلبد.مهم‌ترین وجه تمایز یاران امام حسین(ع)، نصرت دین خدا در یکی از مهم‌ترین نقطه عطف‌های تاریخ اسلام و در حالت کلی‌تر، در تاریخ ادیان الهی است. به‌عبارت‌دیگر، نقش اصحاب و یاران اباعبدالله آنگاه درخشش واقعی خود را پیدا می‌کند که به این حرکت از منظر جایگاه تاریخی نهضت عاشورا در زنجیره ادیان الهی، نگریسته شود و مورد تحلیل قرار گیرد[1]. در این دیدگاه، عاشورا را نمی‌توان صرفاً رویدادی 61 سال پس از هجرت و یا 50 سال پس از وفات پیامبر اسلام دانست، بلکه جایگاه آن را باید در بازه زمانی بسیار گسترده‌تری در زنجیره انبیاء الهی، از آدم تا خاتم و از خاتم تا آخرالزمان، تبیین و تحلیل کرد. این رویکرد از پشتوانه نظری مبتنی بر قرآن و باورهای متقن شیعی برخوردار است.آیات متعددی از قرآن به وجود نوعی زنجیره توارث در ذریه انبیا اشاره دارد، به‌عنوان نمونه:§ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَی ءَادَمَ وَ نُوحًا وَ ءَالَ إِبْرَاهِیمَ وَ ءَالَ عِمْرَانَ عَلی الْعَالَمِینَ؛ ذُرِّیةَ بعض‌ها مِن بَعْضٍ ... (آل عمران 34-33)§ أُوْلَئک الَّذِینَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَیهْم مِّنَ النَّبِینَ مِن ذُرِّیةِ ءَادَمَ وَ مِمَّنْ حَمَلْنَا مَعَ نُوحٍ وَ مِن ذُرِّیةِ إِبْرَاهِیمَ وَ إِسْرَءِیلَ وَ مِمَّنْ هَدَینَا وَ اجْتَبَینَا ... (مریم 58)§ وَ لَقَدْ أَرْسَلْنَا نُوحًا وَ إِبْرَاهِیمَ وَ جَعَلْنَا فی ذُرِّیتِهِمَا النُّبُوَّةَ وَ الْکتَابَ...(حدید 26)پیام آیات یاد شده، پراکنده ندیدن ظهور انبیاء به‌صورت رویدادهای تاریخی مجزا و توجه دادن به نهضت مستمر انبیای الهی در طول تاریخ، از آدم تا خاتم، است.در باور شیعی این زنجیره پس از خاتمیت نیز، در ذریه پیامبر خاتم استمرار یافته است. موضوع این توارث که فراتر از یک توارث ژنتیکی است، پرچم‌داری نهضت ادیان توحیدی و مقابله و مبارزه با نظام‌های شرک و کفر و نفاق در صورت‌های مختلف (ادیان کفر)، در طول تاریخ است. روشن‌ترین بیان این باور، در زیارت وارث آمده است[2]:اَلسَّلاَمُ عَلَیک یا وَارِثَ آدَمَ صَفْوَةِ اللَّهِ ‌، السّلاَمُ عَلَیک یا وَارِثَ نُوحٍ نَبِی اللَّهِ، السَّلاَمُ عَلَیک یا وَارِثَ إِبْرَاهِیمَ خَلِیلِ اللَّهِ، السَّلاَمُ عَلَیک یا وَارِثَ مُوسَی کلِیمِ اللَّهِ، السَّلاَمُ عَلَیک یا وَارِثَ عِیسَی رُوحِ اللَّهِ، السَّلاَمُ عَلَیک یا وَارِثَ مُحَمَّدٍ حَبِیبِ اللَّهِ ...امام حسین(ع) در دعای مشهور عرفه، خود را ابتدا، وارث این زنجیره ادیان ابراهیمی معرفی می‌کند (إِلَهِی وَ إِلَهَ آبَائِی إِبْرَاهِیمَ وَ إِسْمَاعِیلَ وَ إِسْحَاقَ وَ یعْقُوبَ ...) و سپس، فرزند پیامبر خاتم (... وَ رَبَّ مُحَمَّدٍ خَاتَمِ النَّبِیینَ ...). در زیارت جامعه نیز از اهل‌بیت پیامبر(ص) به سلاله النبیین؛ و ورثه الانبیآء نام برده شده است.در این باور شیعی، همچنان که نهضت انبیاء الهی در ذریه آدم و نوح و ابراهیم و آل‌عمران ادامه یافت، پس از خاتمیت نیز در ذریه پیامبر خاتم، از طریق حضرت زهرا (س)و ذریه وی، استمرار پیدا کرده است و بازه زمانی آن در تمامی دوران امامت، از خاتمیت تا آخرالزمان، گسترده است. بر این اساس، رویدادهای پس از پیامبر(ص)، سیره اهل‌بیت(ع) و به‌ویژه ‌شأن و منزلت تاریخی واقعه عاشورا می‌باید در این چهارچوب مورد تحلیل قرار گیرد و نمی‌توان آن را در تاریخ صدر اسلام محدود دید[3].درواقع، رحلت پیامبر خاتم، آغاز دوران جدیدی در جریان جدال تاریخی بین حق و باطل بود[4]. اگرچه شکل‌گیری انحراف و رجعت به ارزش‌های جاهلی، در زمان حیات و بعد از وفات همه انبیاء گذشته وجود داشته است از قبیل روی آوردن به گوساله‌پرستی در زمان حضرت موسی(ع) و شکل‌گیری ایده تثلیث در زمان حیات و بعد از حضرت عیسی(ع)، اما با به اجرا درآمدن برنامه سقیفه، بلافاصله پس از رحلت حضرت محمد(ص)، بزرگ‌ترین انحراف پس از پیامبران الهی پایه‌گذاری شد، زیرا که می‌رفت تا زنجیره ادیان ابراهیمی را در کمتر از نیم‌قرن پس از پیامبر خاتم، به نحو برگشت‌ناپذیری دگرگون و با مشروعیت ظاهری بخشیدن به خلافت اموی، به ضد خود تبدیل کند.حضرت زهرا(س)در مدت کوتاه عمرش پس از رحلت رسول خدا(ص)، با تلاش‌های سیاسی اجتماعی مستمر و فرساینده، ازجمله ارائه خطبه فدکیه، آنچه در توان داشت به کار گرفت تا پرده از این انحراف بردارد، آن را افشا کند و پیامدهای جبران‌ناپذیر آن را در گوش تاریخ فریاد کند. حضرتش در واقع، بنیان‌گذار مبارزه برای استمرار نهضت انبیای الهی در دوران گذار پس از خاتمیت، یعنی دوران امامت و در واقع بنیان‌گذار تشیع است[5]. این نهضت سپس توسط حضرت امیر و امام حسن(ع) ادامه یافت و با امام حسین(ع)در کربلا به اوج خود رسید.بدین ترتیب نقش اصحاب و یاران امام حسین(ع) را نیز باید با توجه به این جایگاه و شأن تاریخی[6]، مورد تحلیل قرار داد. در واقع آنان در مهم‌ترین نقطه عطف تعیین‌کننده تاریخ اسلام و تاریخ انبیای الهی، به نصرت دین خدا و تثبیت آن در تاریخ شتافتند و نقش‌آفرینی کردند.در شماره‌های بعد ادامه داردپیوستفرازهایی از دو کتاب مورد اشاره در متندر زمینه جایگاه تاریخی نهضت عاشورافرازهایی از کتاب حسین وارث آدم (دکتر علی شریعتی):… اما حسین می‌خواهد با ناتمام گذاشتن سنت حج، که بزرگ‌ترین شعار اسلام و بزرگ‌ترین عبادتی است که به آن می‌خواند، اعلام کند که: روح از بین رفته است، به کالبد معطل نشو، «هدف» و «جهت» نابود شده است، بیخود نچرخ...حسین حتی چند روز معطل نمی‌کند تا این مراسم بزرگ ابراهیم را تمام بکند و بعد این کار را بکند، برای اینکه به بشریت و به همه تاریخ نشان بدهد که اگر نظام چنین شد و جهت عوض شد و رهبری از بین رفت، همه این‌ها چه بماند و چه نماند اثرش روی مردم مساوی است؛ زیرا همه این‌ها اصولاً سنت‌های توحیدی‌ای می‌شوند که باز نقش شرک را در جامعه بشری بازی می‌کنند. حسین هیچ کاری نمی‌تواند بکند. فقط می‌بیند که نظامی که از آدم آغاز شد و با قتل هابیل منحرف شد، حکومت قابیل در طول تاریخ آمد و به اسم توحید و شرک و به اسم دین موسی و عیسی و پیغمبر اسلام و یا دین بت‌پرستی و تثلیث و تنویت (هردو و هر سه و چهارش یکی است!)، حکومت یافت؛ و در برابر این‌ها، جهت نهضت آدم و نوح، ابراهیم و موسی و عیسی و نهضت محمد، دارد از بین می‌رود؛ و باز حافظ و متولی‌اش همان سه چهره‌ای هستند که در تاریخ گم شدند و با گرز ابراهیم و شمشیر پیغمبر و علی شکسته شدند، اما باز دومرتبه روی کار آمدند و اینجا در لباس اسلام و با عمامه پیامبر و در مسجد اسلام و در محراب خود پیغمبر آمدند (مردم رد گم می‌کنند، بشریت رد گم می‌کند). حسین نمی‌تواند هیچ کار دیگری بکند، می‌گوید: من آن‌چنان می‌میرم و آن‌چنان خود را و خانواده‌ام را و بچه‌هایم را و همه پیوندها و نیازها و خویشاوندی‌ها و بستگی‌هایی که به زندگی و زمین دارم، در شورانگیزترین و غیرعادی‌ترین و شگفت‌انگیزترین حادثه نابود می‌کنم تا اگر نمی‌توانم حکومت شرک و دین شرک را در لباس توحید بشکنم، محکوم کنم؛ و محکوم کرد. حسین بزرگ‌ترین شکست‌خورده پیروز تاریخ بشر است (حسین وارث آدم، ص 247).فرازهایی از کتاب آیینه عاشورا (م. موسوی گرمارودی، انتشارات ارشاد،1380): عاشورا روز بزرگ آفرینش، روز مفهوم آفرینش، چکیده و فشرده معنای آفرینش و بالاخره روز مقصور آفرینش است. خطاب (لا یوم کیومک یا ابا عبدالله)، نه تنها به معنای عظمت فاجعه ویل بی‌مثال بودن آن‌همه مصیبت و درد و ایثار است، بلکه به مفهومی کلی‌تر، به معنای این است که هیچ روزی از آغاز تا پایان جهان مانند عاشورا نیست. …. عاشورا، فشرده حاصل همه زمان‌ها از ازل تا ابدیت است، آیینه‌ای است که باهمِ محدودیت کمی، تمامی مفاهیم، همه تصاویر با ابعاد حقیقی خویش در آن متجلی است (آیینه عاشورا، ص 15). از سطح‌های اولیه آن اگر به‌دقت بنگریم، تا آنجا که چشمه‌ای عقل و بینش ما توان دید دارد، به‌خوبی می‌توان جامعیت این رستاخیز بزرگ دنیوی را مشاهده کرد، از همه اقشار مختلف انسان در آن حضور دارند (همان، ص 18) تاریخ انسان در عاشورا کمال‌یافته است، فشرده تاریخ انسان در عاشورا است، تاریخی بیرون از عاشورا وجود ندارد، هر چه هست، تجلیات عاشورا است، در ادوار مختلف وجود (همان، ص 21). این تاریخ و جغرافیای فشرده دنیایی است که باید آن را شناخت، تاریخ انسان در عاشورا رقم خورده است، قاره‌ها در این ملک محدود، در ساحل فرات، مستترند و سرنوشت‌ها، در عاشورا مقدر می‌شود (همان ص 24). انسان حرکتش را از بدو آفرینش به‌سوی این حقیقت بزرگ آغاز کرده است و آنچه بر زندگی فرزندان آدم تا قیامت خواهد گذشت هم دنباله‌رو آن روز بزرگ تاریخ انسان است (همان، ص 24).[1] - تحلیلگران نهضت حسینی، معمولاً پیشینه واقعه عاشورا را تا صدر اسلام، و حداکثر تا تاریخ جزیرالعرب قبل از اسلام، به عقب برده و به ریشه‌یابی آن می‌پردازند، درحالی‌که در یک رویکرد جامع، عاشورا در واقع، مهم‌ترین نقطه عطف تاریخی در زنجیره ادیان الهی است.[2] - مرحوم دکتر شریعتی در کتاب حسین وارث آدم، ادبیاتی استثنایی در تفسیر این زیارت به یادگار گذاشته است (فرازهایی در پیوست).[3] - در زیارت ائمه بقیع در روز سه‌شنبه می‌خوانیم: أَنَا عَارِفٌ بِحَقِّکمْ مُسْتَبْصِرٌ بِشَأْنِکمْ ... یکی از شأن‌های معصومان که باید نسبت به آن بصیرت داشت، شان تاریخی آن‌ها است.[4] - الْخَاتِمِ لِمَا سَبَقَ وَ الْفَاتِحِ لِمَا اسْتُقْبِلَ (زیارت مطلقه حضرت امیرالمؤمنین، مفاتیح، ص 677)[5]- «... او نقش اساسی در آغاز حرکت تشیع در بستر تاریخ داشت. این فاطمه بود که نخستین سنگ بنای تشیع را که تبری از مخالفان امام علی (ع) و مقام امامت و ولایت وی بود، استوار کرد. تمامی منابع تاریخی گواه هستند که نخستین مخالفان سقیفه که همگی از اصحاب رسول خدا (ص) بودند، در خانه فاطمه زهرا (س) اجتماع کردند. ... مبارزات فاطمه زهرا (س) در منابع ثبت و ضبط‌ شده و هیچ‌کس، حتی دروغ‌گوترین راویان اخبار هم نمی‌توانند آن را انکار کنند. این مبارزات در قالب دفاع از حقوق حقه خود و شوهرش، نخستین سنگ بنای تشیع فاطمی و سپس تشیع علوی است. زمانی که این مبارزات به نتیجه نرسید آن حضرت تلاش کرد تا نشان دهد راهش از دیگران جداست؛ بنابراین تردید نباید کرد که تشیع سیاسی در نخستین قدم در رفتار سیاسی حضرت فاطمه زهرا (س) تعریف شد» (رسول جعفریان سایت بازتاب،30/4/1383).[6] - در پیوست، فرازهای زیبایی از دو کتاب«حسین وارث آدم» و «آیینه عاشورا» در این زمینه آورده شده است.