مسلمانان و ترقی علم نجوم

برخی از خدمات نجومی مسلمانان به غرب﻿مشاهدات حرکتهای جرم های آسمانی که جزء نیازهای روزمره ی هر مسلمان به شمار می آمد سبب شد که به طور فزاینده ای بررسی های نجومی انجام گیرد پیشرفت در اصلاح و تکمیل ابزارها، افزایش دقت در مشاهدات، نتیجه بهتری را برای تعیین و محاسبهی مدار خورشید و ماه و سیارات به بار آورد. بنابراین نه تنها زیج بطلمیوس، بلکه زیجهایی که توسط او و دانشمندان مسلمان تنظیم شده بود نیز مورد انتقاد تجدید نظر قرار گرفته و تکمیل شدند مهمترین زیج ها که در اروپا تا زمان کپرنیک هم استفاده میشد زیج #مأمونى_الخوارزمی، زیح صابئی البطاني، زيج الحاكمي ابن_یونس و زیج تولدانی یا طلیطله ای الزرقالی بودند. این زیجها پایه و اساس زیج آلفونسی ( آلفونسو پادشاه اسپانیا) را تشکیل میدادند.نتیجه ی هر یک از مشاهدات مسلمانان در زمینه ی طبیعت و اجرام آسمانی به تنهایی دارای اهمیت زیادی است به طوری که یک فرانسوی به نام سیدیلو (Sedilot) مینویسد ستاره شناسان بغداد در اواخر قرن دهم میلادی در زمینه ی علم هیئت (نجوم) به آخرین حدی از پیشرفت رسیده اند که بدون به کار گرفتن دوربین و تلسکوپ امکان پذیر بود. البته تمام کارهای آنها به لاتین ترجمه نشده و در نتیجه به اروپا راه نیافته است.یکی از مسلمانانی که آثار او به گهواره های تمدن غرب راه پیدا کرد، الفرغانی است که در زمان پسران موسی بن شاکر در بغداد مشغول بود، او طولهای جغرافیایی را حساب کرد و اولین کسی است که فهمید مدار خورشید مانند مدار سیارات به مرور زمان در جهت عکس حرکت میکند. آثار او در غرب به عناصر نجومی الفرگانوس معروف است. در قرون وسطی چند بار به زبان لاتین ترجمه شده و در سال ۱۵۳۷ میلادی بار دیگر توسط مانگتون (Melanchton)» انتشار یافت. یکی دیگر از ستاره شناسان ،بزرگ ثابت ابن قره است که تحت سرپرستی محمد ابن موسی در به بغداد مطالعه به می پرداخت. او فاصله ی خورشید و طول سال شمسی را به دست آورد البتانی (۸۷۷-۹۱۸م) نیز و از نوابغ این رشته است و در غرب او را به نام البطانیوس میشناسند از مشهورترین هیئت دانان قرون وسطی و نوزایی یا #رنسانس است. او مانند #ثابت_بن_قره از قبیله ی صابئی است و توانست با محاسبات دقیق خود نتیجه بررسیهای او را تکمیل نمایدبا تحقیقات جدید بررسی های خوارزمی را در زمینه ی هلال ماه خسوف و کسوف و زاویه ی میان دو خط خارج شده از یک نقطه را اصلاح نمود مقدمات نجومی او در مورد زیج معروف صابئی» به لاتین ترجمه و در سال ۱۵۳۷ همراه با آثار الفرغانی در نورنبرگ منتشر گردید. در ﻿سال ۱۶۴۵ میلادی بار دیگر در بولونیا به صورت جزوه هایی به زبان لاتين تحت عنوان علم ستارگان محمد البطانی با مطالعاتی که یوهانس فون رگیو مونتانوس به آن اضافه کرده بود انتشار یافت.مسلماً کپرنیک نیز از این ،کتاب مانند دیگر کتابهای دانشمندان اسلامی مطالعه کرده بود حتی لاپلاس در سال ۱۸۰۰ میلادی ضمن مطالعه ی کتاب ابن یونس اهل قاهره از آثار البطانی نیز بهره گرفت. #البتانی، میل دایرة البروج را با دقت زیادی حساب کرد و روش جدیدی برای تعیین عرض جغرافیایی یک نقطه ارائه نمود این روش برای نابغه ای چون ابن الهيثم که از آن برای محاسبه ی شکست نور استفاده نمود، بسیار جالب بود.حسن ابن الهيثم (۹۶۵-۱۰۳۹) را در غرب جزء اساتید بزرگ و بسیار متنفّذ میشناسند او تئوری جدیدی درباره حرکت سیارات روی یک صفحه ی نامرئی وضع نمود که افکار افراد زیادی را در قرون وسطی به خود مشغول داشت از آثار تئوری او امروزه نیز در نزدیکی اینسبروگ در یک بنای قدیمی به چشم میخورد بدین شکل که برروی یک میز بزرگ چوبی از جنس بلوط که در سال ۱۴۲۸ در آوگسبورگ ساخته شد حرکت شش سیاره به صورت مدل نشان داده میشود. آوازه ی این دانشمند تنها به خاطر وضع این تئوری نبود او کشف کرد که تمام اجرام آسمانی از جمله ثوابت از خود نور دارند و تنها ماه روشنایی خود را از خورشید میگیرد کشف او انقلاب جدیدی در پدیده ی علم هیئت به وجود آورد.هندسه فضایی یوسف_الکندی در سال ۱۲۱۷ میلادی توسط «میشائیل اسکوتوس» منجم دربار فریدریش دوم به لاتین ترجمه شد. الکندی اندازه گیری زاویه ها با پرگار را در هندسه متداول کرد و وزن مخصوص مایعات را تعیین ،نمود قوانین ثقل و سقوط را نیز مورد بررسی قرار داد. با وجود این آثار او در مورد سقوط اجسام نظر مترجمین لاتین را نتوانست جلب نماید چنان که تئوری اتمی طبیب قاهره به نام #علی_بن_السلیمان که در سالهای هزار و دویست میلادی میزیست طرفدار پیدا نکرد. او در مقاله ای نوشت که تقسیم پذیری اجسام توقف پذیر نیستهیچ کس به چیزی دست نمی یابد که قابل تقسیم نباشد. علاوه بر اینها نظریه ی دانشمندان اسلامی در مورد لکه های خورشید، که در سال ۱۶۱۰ میلادی مجدداً توجه علمای اروپایی را به خود جلب نمود و یا اطلاعاتی که درباره ی نوسان محور زمین از خود به جا گذاشتند، مورد قبول و باور هیچ کس قرار نگرفت.شوربختانه از نظریه ی #ابوریحان_بیرونی (۹۷۳-۱۰۴۸) در مورد حرکت زمین که در سال هزار میلادی ارائه شده بود نیز استقبال نشد مسئله ای که آریستارک ساموسی و یک قرن بعد از او سلوکوس کدهای می دانستند و در رنسانس کپرنیک با نبوغ خود آن را شناخت پانصد سال پیش از کپرنیک ابوریحان بیرونی فهمید که عامل اصلی پدید آمدن شب و روز، خورشید نیست بلکه این زمین است که دور محور خود میچرخد و یا سیاره ی خورشید را دور میزند آری آنهایی که میخواستند این مرکز مقدس جهان یعنی زمین را از حالت مرکزیت خود خارج کنند تنها بودند و هیچ کس هم حرفهای آنها را نمیفهمید. آثار کپرنیک نیز در زمان خود مخالفتهای فریبنده ای را برانگیخت، غرب مسیحی به او تاخت چون گفته های او را مخالف معتقدات و کلمات مقدس می دانست. صرف نظر از مخالفتهای کلیسا کپرنیک و همکارانش بدون کمک دوربین نمیتوانستند ادعاهای خود را به اثبات برسانند و میبایستی بیش از صد سال طول بکشد تا اینکه نظریه ی او مورد قبول عامه واقع شود. ابوریحان بیرونی با امکانات آن زمان نمیتوانست نظریه ی خود را به دیگران ثابت نماید به همین دلیل زمین در موضع گذشته ی خود بی حرکت ،ماند به همان نحوی که در زمان هیپارک نیز از جایش نجنبیدمسلمانان به طور منظم به دیده بانی پدیده های آسمانی پرداختند و تمام نتایج پژوهشهای هیپارک را یک به یک اصلاح و تکمیل نمودند و مانند او کوشیدند به کالبد قدیمی و جامد دانش گذشتگان جان تازه ای بدمند چنان که در قرن دوازدهم تصویر جهانی بطلمیوس مورد انتقاد قرار ،گرفت در شرق در اسپانیا و در مراکش کسانی که متاثر از نظرات ارسطو بودند از پذیرفتن نظرات بطلمیوس سرباز زدند. منبع: هدایایی برای مغرب زمین ، دکتر زیگرید هونکه ص ۸۲ الی ۸۶_