«حسش نیست...» : چرا حوصله انجام هیچ کاری را نداریم؟

دو هفته پیش به کتاب فروشی رفته بودم. چرا؟ برای اینکه کتاب بخرم؟ توضیحش مشکل است. به این خاطر رفته بودم که شاید کتابی پیدا کنم که در آن بفهمم چرا باید کار کرد و بعدش که قانع شدم مثل بچه آدم بنشینم پای کارهای عقب افتاده­‌ام.تمام آن هفته بخاطر کرونا، محدودیت گذاشته بودند. دم در کتابفروشی نوشته بودند جهت انجام خدمات چاپ و کپی باز است. بهانه خوبی بود. از کرکره نیمه باز وارد شدم و مستقیم رفتم طبقه بالا سراغ بخشی که پر از کتاب­های موفقیت بود. کتاب­‌هایی که ما با خریدشان باعث موفقیت نویسندگان، ناشران و مترجمان آن­‌ها شده‌ایم. بخاطر همان مسئله کرونا باید زودتر می‌بستند حدود چهل دقیقه وقت داشتم کتابم را پیدا کنم. با سردرگمی بین کتاب­ها می‌­گشتم هیچی پیدا نمی‌شد. مسئول کتاب­‌ها آمد تا کتاب «واقعیت درمانی» را در در قفسه بگذارد. هنوز نگذاشته بودش که از او خواستم کتاب را بدهد تا نگاهی به آن بیندازم. فهرست را نگاه کردم، چند صفحه‌­اش را خواندم، از آن خوشم آمد و گذاشتمش زیر بغلم. اهمیتی نمی­‌دادم هفتصد صفحه است و ممکن است هیچ وقت آن را نخوانم. تشویش ذهنی اجازه فکر کردن را نمی­‌داد. یک کتاب دیگر هم در مورد فراموشکاری برداشتم فقط بخاطر اینکه از طرح جلدش خوشم آمده بود. اسم جالبی هم داشت؛ «یادم تو را فراموش».به ستوه آمده بودم. از مسئول کتاب پرسیدم در مورد چرایی کار کردن می خواهم بدانم. یکی از کتاب­های آلن دو‌باتن را نشانم داد. باز کردم، چند خطی خواندم و گذاشتمش سرجایش. نسبت به نویسنده­‌هایی که زیاد اسم­شان را می‌­شنوم مقاومت عجیبی دارم، فکر می‌­کنم باید با مردم عادی فرق‌­هایی داشته باشم. در همان قفسه‌­ای که کتاب­های آلن دو‌باتن بود چشمم به عنوان جالبی خورد؛ «چگونه کارآمد فکر کنیم؟». فهرست را نگاه کردم از عنوان هم خوشم آمده بود. چون توانایی فکر کردن را از دست داده بودم آن را برداشتم تا شاید مغزم کار کند. همانند همان الاغی شده بودم که بار کتاب می­‌برد.کم کم داشت گرمم می­‌شد بخصوص ماسک هم داشتم و این وضع را بدتر می­کرد. خم شدم تا طبقه­‌های پایینی کتاب‌­های موفقیت و روانشناسی را ببینم که کتاب «کار عمیق، اصول رسیدن به موفقیت در دنیایی پرآشوب» را دیدم. آن هم برداشتم. نزدیک به هزار و چهارصد صفحه کتاب را داشتم حمل می­کردم نمی­دانم کی قرار بود آن همه را بخوانم. در آخر کتاب لاغر اندامی دیدم که کاور هم‌ شده بود و نمی‌­شد آنجا بازش کرد؛ «چرا کار می­کنیم؟» از بری شوارتز. این یکی دقیقا خودِ پرسشِ من بود. با هزار و پانصد صفحه کتاب رفتم سمت صندوق. کتاب واقعیت درمانی را جدا حساب کردم تا مبلغ فاکتور را بشکند. می­خواستم از واقعیت فرار کنم.طی هفته­ نشستم سه کتاب آخری که در مورد کار بود را جسته گریخته ولی تقریبا تمام وقت مطالعه ­کردم. جوابم را در میانه همان کتاب «چرا کار می­کنیم؟» گرفتم. بر اساس چیزهایی که در این کتاب خواندم به چنین درکی رسیدم : «کار خود ما هستیم و جدا کردن کار از خود یا زندگی یک توهم است». با این حال مشکلی وجود داشت، حس و حال کار نیامد. شاید آن استرس و تشویش خاطری که داشتم برطرف شد ولی کار نکردنم نه. از یک نظر خواندن­شان فایده داشت؛ اینکه اگر یک وقتی حس و حالش بیاید دیگر چنین سوال­هایی سراغم نمی­‌آیند و بیشتر می­‌توانم به کارم برسم.این آمدن حس مهم است و باید بیاید. طی مطالعه‌ای که درباره ریشه­‌یابی رفتارهای انسان شده متوجه شده‌اند که احساسات ما بیش از منطق ما در اعمال ما نقش دارند. می­توانیم در خود مغز نیز این مسئله را جست و جو کنیم و این را با یک مثال روشن می­کنیم :فرض کنید برای هفته بعد قرار است شما یک ارائه در دانشگاه داشته باشید. در چنین شرایطی ما معمولا صبر می کنیم تا یک روز قبل از ارائه تا دست به کار شویم. از برنامه­‌ریزی کردن خوشمان نمی‌­آید. حس می‌کنیم اگر برنامه­‌ریزی کنیم طبیعی بودن خودمان را از دست می­‌دهیم و تبدیل به آدمی می‌­شویم که همه‌­اش در حال برنامه­‌ریزی و رباتیک زندگی کردن است. این احساس یک ترس نهفته در ما ایجاد می­کند که وقتی ذهن­مان سبک سنگین می­‌کند می­‌بیند استرس غیرطبیعی زندگی کردن خیلی بیش از دقیقه نودی بودن است و بنابراین در ناخودآگاه می‌­پذیریم برنامه‌ریزی نکنیم و کار را به تعویق بیندازیم. این پذیرش موجب ایجاد احساس بی­‌حالی، سستی و بی‌حوصلگی در موقعی می­‌شود که می‌­خواستیم به موقع کارمان را شروع کنیم.عاطفه : غیرطبیعی بودن ---» هیجان روانی : ترس از غیرطبیعی بودن ---» احساس : بی حوصلگی، بی حالی، سستیاتفاقی که در حقیقت رخ می­دهد اینگونه است :جدال احساس و معنا در کاربری شوارتز نویسنده کتاب «چرا کار می­کنیم؟» و استاد روانشناسی دانشگاه سوارتمور در پنسیلوانیا، به شدت مخالف­ مشوق­‌هایی (برانگیختن احساسات و فیزیولوژی کارگر) است که آدام اسمیت آن­‌ها را برای کار کردن کارکنان و افزایش بهره­.وری شان ضروری می‌دانست. او دلیل مخالفت خود را این طور بیان می‌کند که کار، معنا، شرافت و زیبایی‌­هایش را بعد از تحول­هایی که آدام اسمیت و فردریک وینزلو تیلور در اقتصاد ایجاد کردند از دست داده است. شوارتز در قسمتی برای دفاع از حرف خود می­گوید چنین چیزی ایده‌­آل گرایانه و همانند یک رویا نیست که نشان می‌دهد خود او متوجه است چقدر نظریاتش بلندپروازانه است. در نهایت شاید حرفش روزی منجر به تحولات ساختاری در مدل کاری شود (شاید هم نشود) همانطور که آدام اسمیت و تیلور چنین کردند اما این حرف­ها منجر نخواهد شد ما از جای خود بلند شویم و برویم سر کار و بارمان.پس چه چیزی قادر است ما را از جای مان بلند کند؟مدل به وجود آمدن احساس را در خود دیدیم، عواطف به هیجان تبدیل می­شوند و آن­ها نیز احساساتی را تولید می­کنند که ما بر اساس آن­ها (و نه منطق­مان) عمل می‌کنیم. پس اگر حس می‌­کنیم کم کاری ما دارد به زندگی­مان آسیب می زند بهتر است روی عواطف­ و احساس­ مان دقیق تر شویم تا بتوانیم عمل­­‌مان را بر اساس انتظارات­‌مان تنظیم کنیم، عملی که همچنین مطابق با حس و حال مان است. ما ماشین های صنعتی نیستیم که بتوانیم در هر شرایطی کار کنیم، اگر به خودمان کار کردن را اجبار کنیم و با فشار و استرس کار کنیم منجر به عوارض روانی جدی در بلند مدت خواهد شد.مشوق‌­ها در خدمت عواطفاگر در زندگی حتی یک دوره موفق هم داشته باشید، می­بینید که در آن دوران با وجود سختی­ها مشوق­‌های وجود داشته­‌اند که به سختی­‌اش می­‌ارزیده.. برای مثال به دست آوردن نتایج خوب در کار، درآمد حاصل از کار، تشویق دوستان، کارفرما یا استاد، اعتماد به نفس، حس تسلط به زندگی، داشتن رابطه با یک فرد مطلوب شما و همه مشوق­‌های دیگری که تجربه کرده‌­اید. این­‌ها همه باعث می­‌شد ما ادامه دهیم و انقدر نسبت به کار کردن و شروع به کار کردن وسواس نداشته باشیم، چون مدارهای ذهنی­مان برای به دست آوردن نتایج کاملا تنظیم بود. حالا اما بیش از حد سردرگم شده‌­ایم اما نه از نظر منطقی بلکه عاطفی. ما می­‌دانیم بهتر است راجع به زندگی­مان مسئولیت پذیر باشیم وگرنه با چالش­های گوناگون و سختی روبرو می­شویم و بهتر است کار کنیم ولی نمی­‌دانیم حسش را چطور باید پیدا کنیم.روانشناسی زرد چه کمکی به ما می­کنند؟وقتی به کتاب‌­های موفقیت و روانشناسی زرد نگاه کنیم می­بینیم محور تمامی این کتاب­‌ها احساست و انگیزه­ مخاطب را هدف قرار می­دهند تا منطق او را و کمتر به مسائل شناختی می‌­پردازند. جواب­‌های چرایی در این کتاب­‌ها وجود ندارد بلکه چگونه انجام دادن این کار ها مطرح است که نویسنده سعی می­‌کند با برانگیختن مخاطب خود چنین کاری کند. هر چه عنوان جنجالی‌­تر، مشکل ریشه‌­ای تر و برانگیختن شدیدتر باشد احتمال اینکه کتاب بیشتر فروش داشته باشد و مورد توجه قرار بگیرد مطرح است. اینجا به چند عنوان از این کتاب­‌ها که احتمالا نامشان را زیاد شنیده­‌اید اشاره می کنیم :تخت خوابت را مرتب کن، کیمیاگر، صورتت را بشور دخترجان، هفت عادت مردمان موثر، اثر مرکب، پدر پولدار و پدر فقیر، چهار اثر از فلورانس اسکاول شین و ... البته پائولو کوئیلو ممکن است ناراحت شده باشد که نام کتابش بین سایر کتاب­هایی از این نوع می‌­آید اما حقیقت این است مردم کیمیاگر را می­‌خوانند تا شاید اثر کند و شاید حرکت کنیم. جالب است که ریشه واژه move در لایتن mot است و این ریشه در کلماتی چون motivationو emotion به کار رفته است. خود ریشه به معنای حرکت و همچنین انگیزه است، چراکه انگیزه است که حرکت می­دهد.آیا روانشناسی زرد راه چاره است؟ کجای کار این کتاب­ها می لنگد؟هم چاره هست و هم نه. از این جهت هست که نویسندگان این کتاب­­ها متوجه شده‌­اند که کدام بخش از مغز (عواطف) را محور کار خود قرار دهند اما مشکلی که وجود دارد وقتی ما زیاد این تیپ کتاب­‌ها را می‌خوانیم کمی احساس سطحی بودن می­‌کنیم و گویی معنا را از دست می‌­دهیم. انگار یک نوعی تعادل بین معنا (که شوارتز بر آن تاکید داشت) و عواطف باید وجود داشته باشد. معنا چیزی نیست که مانع از کار کردن مان شود، بسیاری را می­‌بینیم که این کتاب­ها را می‌خرند و کارشان هم می­‌کنند اما همه ما حس می‌کنیم آن­ها سطحی هستند و بینش عمیقی ندارند. حس می­‌کنیم زیبایی و احساسات را درک نمی­‌کنند و تبدیل شده‌­اند به ماشین­‌هایی که فقط صبح و شب کار می­کنند. این قضاوت احتمالا بی­راه هم نیست.اشتراک متون کلاسیک و روانشناسی زردبه نحوه آموزشی که در کتاب­های ذکر شده داده می­‌شود «آموزش عاطفی» (emotional education) می­گویند. به نظر می­رسد اکنون بی­‌سوادترین و سطحی‌­ترین نویسنده‌­ها چنین کتاب­‌هایی می‌­نویسند ولی در گذشته دقیقا برعکس بوده؛ افلاطون، ارسطو، سنکا (یا سنا)، پلاتورک، مارکوس آریلیوس همه کتاب­‌هایی از این جنس نوشته‌­اند (مثلا زندگی در بهروزی از سنکا). در ادبیات چند قرن اخیر هم چهره­‌هایی مانند داستایوفسکی، مارسل پروست یا گوستاو فلوبر نیز این مسئله دغدغه اصلی شان بوده. می­بینیم نویسندگانی در این حوزه فعالیت داشته­اند که د‌ر زمانه خودشان بهترین بوده‌­اند (همانند سعدی) و خواندن این کتاب­ها نه فقط انگیزه کار بلکه انگیزه زندگی کردن به ما می‌دهد. اینکه عاشق شویم، به هنر، علم و ورزش کردن بپردازیم، سخت در کاری غرق شویم و در یک کلام با تمام وجودمان زندگی را در آغوش بگیریم.در شرایط فعلی چه کار اثر بخشی می‌­توان کرد ؟به هیچ وجه تضمینی وجود ندارد که اگر شما متون کلاسیک بخوانید آدمی عمیق یا اگر روان­شناسی انگیزیشی خواندید آدمی سطحی شوید یا اصلا خواندن هیچ کتابی در شما اثر کند. مهم این است که بدانید پایه‌­ای ترین دلیل نرسیدن به امور زندگی­‌تان رشد نکردن بعد عاطفی‌­تان در این زمینه است و باید توجه کنید با هر چه که می­‌توانید (ورزش کردن، گوش دادن به موسیقی، مسافرت و..) آن را پرورش دهید. با آگاهی به این مسئله هر مدل کتابی که دوست دارید مطالعه کنید، بر پیامدهای مثبتی که کار کردن در پی دارد تمرکز کنید یا حتی با دوستهایتان گفت و گوهایی کنید که محورش پیشرفت در حوزه کار و زندگی باشد. امیدوارم حرف آخرم جز آن دسته حرف­‌های روانشناسی زرد نباشد!اگر شما مسئولیت عواطف و احساسات خود را برعهده بگیرید می­‌توانید در زندگی­‌تان نقش آفرینی کنید ولی اگر در این حوزه منفعل باشید این زندگی است که عواطف و احساسات شما را تعیین می­کند.