شانس موفقیت super app های ایرانی چقدر است؟

از سال گذشته که بحث فیلتر شدن تلگرام مطرح شد و بعد به تبع اون جایگزینی پیام رسان های داخلی، مسئله ای که نمود داشت تمایل پیام رسان های داخلی به تبدل شدن به super app بود. فضایی که هم پیام رسان باشد، هم قابلیت پرداخت الکترونیکی و شارژ تلفن باشد و..بعد از فروکش شدن ماجرای پیام رسال های داخلی طی چند ماه گذشته اسنپ و بعد از اون الوپیک هم تبدیل به super app شدند. راستش من به دلائلی که در زیر نوشتم فکر می کنم هیچ کدام از دو گروه فوق قابلیت موفقیت در ایران را ندارند. دلائلی که من برای این مسئله دارم موارد زیر هست:1- تعداد super app های موفق بسیار کم و محدود است اما app های موفق خصوصا در حوزه پیام رسان و شبکه های اجتماعی کم نیستند. تنها نمونه های موفقی که من می توانم مثال بزم WeChat در چین و Go-Jek در اندونزی است. نحوه شکل گیری این دو super app نشان میدهد. این دو app بر مبنای قابلیت های ذاتی ایجاد شده توسط خودشان تبدیل به حالت فعلی شدند. WeChat در زمان شکل گیری خودش به عنوان یک پیام رسان، یک قابلیت تمایز خوب نسبت به رقبایش داشت و آن قابلیت پیدا کردن افراد در نقشه بود. بعد به تدریج این قابلیت را توسعه داد و از آن پول ساخت. مثلا بجای پیدا کردن افرادی جهت ارتباط و فرستادن پیام، قابلیت پیدا کردن نزدیکترین رستوران به شما و داشتن تخفیف یا گرفتن درصد در صورت خرید از آن رستوران را ایجاد کرد. Go-Jek هم با توجه به تحلیل مدل کسب و کار Uber و ایجاد نوآوری در آن به موقعیت فعلی رسید. حالا پیام رسان های داخلی یا تاکسی یاب های داخلی دقیقا بر اساس چه مدل یا نوآوری و چه استراتژی قصد تبدیل به ابر برنامه شدن را دارند؟ 2-مسئله بعدی حجم گسترده بازار چین و اندونزی است که قابل قیاس با بازار ایران نیست. بعلاوه این شرکت های در قابلیت رشد در کشورهای دیگر را هم داشته و دارند و از این مزیت در حال حاضر استفاده می نمایند. لذا بهای تمام شده خدمات، ریسک سرمایه گذاری و حجم بازار گسترده تری هم خواهند داشت. این در حالی است که همه super app های ایرانی به همراه همه شرکت های خدماتی آفلاین مشغول ارائه خدمات یکسان و مشابه ای در "یک بازار" به نام ایران هستند. ارائه بلیط هواپیما، امکان پرداخت های اینترنتی، رزو و فروش بلیط و هتل و خرید های فروشگاهی (FMCG) سبد مشترک همه این ارائه دهندگان خدمات است. چشم انداز رشد بازار چندان وجود ندارد و کثرت رقبا تنها از حاشیه سود با هدف بقا در بازار خواهد کاست. پیام رسان های داخلی و تاکسی یاب های اینترنتی هر دو در super app شدن اهدافی را در نظر گرفته اند که نرم افزارهای جا افتاده ای هم در بازار از سال ها پیش همان خدمات را ارائه می کردند. مثلا برای پرداخت آنلاین بجز بانک ها Up یا 733 هم حسابی فعال هستند و چه بسا نرخ سرمایه گذاری اولیه آنها تا به حال مستهک شده و این رقبای تازه وارد ابتدای راه هستند. چه میزان کشش بازار برای این همه رقیب وجود دارد؟ این همان استراتژی است که از اواسط دهه هشتاد شرکت های پیمانکاری عمرانی و مهندسی برای گرفتن مناقصات در دولت پیشه کردند. بسیاری از مناقصات را برای ورود به بازار با روش های انتحاری گرفتند. در نهایت قدرت ادامه پروژه را نداشتند و با این روش ها هم امکان رقابت را از سایرین سلب کردند و هم پروژه های نیمه زیادی را به دولت تحمیل کردند. امروز در حوزه خدمات مهندسی و پیمانکاری اثری از بسیاری از شرکت های قدیمی و توانمند اگر هم باشد زیر بار بدهی های سنگین قدرت ادامه را برای آنها بسیار سخت است.3-مسئله سوم دلیل مهاجرت است. زمانی که بحث شرکت های نوپای مبتنی بر شبکه های اجتماعی داغ بود، برنامه های زیادی وارد بازار شدند. گوگل طی 3 سال سه برنامه مختلف را کلید زد (google wave, google buzz, google plus) که همگی شکست خوردند. در همین بازه فیسبوک دو start up را خرید که هر دو امروز بسیار موفق هستند. به نظر من دلیلی که گوگل به آن توجه نداشت دلیل مهاجرت افراد از یک برنامه به برنامه دیگر است. آن زمان توئیتر یک شبکه اجتماعی فعال برای مینیمال نویسی و فیسبوک یک شبکه اجتماعی فعال برای ارتباطات و همرسانی موضوعات با دوستان بود. حالا چرا یک کاربر باید مثلا هم در گوگل پلاس باشد و هم فیس بوک؟ اما فیس بوک برای هر دو خرید خود دلائل خوبی را پیدا کرد. در کنار ارتباط گسترده با دوستان، افراد دنبال محیط های کوچکتری هم برای ارتباطات هستند (واتزآپ) و عمده محتوای به اشتراک گذاری افراد در فیسبوک عکس بود/هست. پس وجود چیزی با قابلیت های فیلترگذاری بر عکس ها و... می تواند شانس بقا داشته باشد. همین سوال را پیام رسان های داخلی یا شرکت های تاکسی یاب باید از خود بپرسند. چرا فردی که روزانه پرداخت اینترنتی یا شارژ موبایل خود را از طریق app بانک یا سرویس اپراتور دریافت می کند باید از آن مهاجرت کرده و از جای جدید خرید کند؟ صرفا چون از آن app هر روز تاکسی هم گرفته می شود دلیل خوبی خواهد بود؟ ظاهرا شرکت های ایرانی برای این سوال فقط دو جواب پیدا کرده اند. الف) بسته شدن رقیب خارجی (نظیر amazon، youtube، telegram) و نیاز به یک بدیل داخلی. ب) ایجاد یک super app با قابلیت های کپی شده از رقبای داخلی!4-مسئله بعدی نبود زیرساخت های لازم برای ایجاد یک super app است. اگر یک پیام رسان داخلی به دنبال داشتن هم زمان یک آپارات، یک اسنپ، یک تلگرام و یک نرم افزار پرداخت باشد بجز بنیه مالی بسیار قوی (که احتمال جز رانت دولتی قابل ایجاد نیست) مشکل زیرساخت هم خواهد داشت. حجم پردازش، قابلیت های پیشتیبان گیری و بسیاری از موضوعاتی از این دست مسائلی هستند که شرکت های داخلی حتی قدیمی امروز از نبود این زیرساخت ها رنج می برند. یادمان نرود که همین چند سال پیش قدیمی ترین شرکت خدمات وبلاگ داخلی به دلیل مشکل پشتیبان گیری، آرشیو بسیاری از مشتریانش را برای همیشه از بین برد! اما کار در دنیا روال دیگری دارد. برای مثال اپل برای تولید حجم بسیار بالای محصولات خود و تامین مواد اولیه (مثلا صفحه نمایش) به سراغ رقبای خود مثل ال جی یا سامسونگ میرود. برای قابلیت های ابری از زیرساخت های ماکروسافت یا گوگل بهره می برد. پیام رسان های داخلی با این حجم از فعالیت بجز توسعه نرم افزار در حوزه پیام رسان باید به فکر ایجاد فضای ابری، قابلیت های سخت افزاری، ایجاد امکانات برای پهنای باند مناسب و... هم بشوند به عبارتی همه چرخ های حوزه اینترنت را مجبورند اختراع کنند!5-ایجاد قابلیت های بند 4 فقط با یک رانت عظیم مالی شدنی است که سابقه آن را قبلا در سیستم عامل ملی، ویروس یاب ملی و مثال عینی تر خودرو ملی دیده ایم. به دلیل نداشتن مزیت های رقباتی بنیادین این شرکت های در دراز مدت از ایجاد فضای رقباتی واقعی عبا خواهند داشت. همچنان که امروز کلماتی مانند کاسب تحریم، مافیای خودرو خواهیم داشت، ایجاد رانت های دولتی در این بخش ها هم دیر یا زود سبب شکل گیری مافیاهایی در این حوزه خواهد شد که با نقض تحریم های مبتنی بر فن آوری با ورود رقبای بین المللی مخالفت خواهند کرد.6-مسئله آخر و شاید مهم ترین آن ریسک حاکمیتی یک super app می باشد. آنچه در زمان فیلتر شدن تلگرام بیشتر طرفداران این سیاست مطرح می کردند، زمینه ایجاد یک ابر داده ملی (big data) در خارج از کشور توسط یک شرکت خارجی است که امکان تحلیل و تصمیم گیری در موضوعات امنیتی را به طرف خارجی می دهد. حالا فرض کنید یک پیام رسان داخلی یا یک تاکسی یاب اینرنتی روزی بتواند همه قابلیت های رقبای خارجی خود را بعلاوه اطلاع از تراکنش های مالی، مسیر های رفت و آمدی (همانند اسنپ)، فیلم های تماشا شده (نظیر آپارات یا فیلمیو)، خرید های فروشگاهی و همه در یک app جمع آوری کند. چقدر این موضوع وسوسه انگیز است که دولت یا نهاد های امنیتی قصد تصاحب همه این داده ها و دسترسی های بی حد و حصر به آن نباشد؟ این خطر حتی از سود گروه های امنیتی خارج از کشور هم وجود دارد. بدان معنی که نهاد های امنیتی خارج از کشور با نفوذ به یک super app دسترسی بی مانندی از رفتار بسیار از ایرانیان در بسیاری از حوزه های روز مره آنها خواهند داشت.