اصول ادراک دیداری در طراحی محصول

مقدمهدر دنیای امروز از مصرف کنندگان تا دولت ها، همه طراحی ظاهری را راهی برای افزودن ارزش بدون تغییر در کارایی فنی محصول می دانند. لازم نیست طراحی ظاهری پرزرق و برق، پیچیده یا گران قیمت باشد یا اینکه برچسب طراح مشهوری برآن زده شود، طراحی ظاهری محصول در پی ایجاد جذابیت دیداری برای محصولات معمولی است. وقتی محصولی را جذاب می دانیم به ندرت منظورمان صدا، احساس یا بوی آن است. این نکته یادآور می شود که ادراک انسان در تسخیر حس بینایی وی قرار دارد و طراحی ظاهری اغلب به معنای طراحی دیداری محصول است.تحلیل اطلاعات در مغزتحلیل اطلاعات در مغز به دو صورت انجام می­پذیرد:1. تصویر کلی برای یافتن اشکال و الگوها پویش می­شود. (پیش آگاهانه)2. پردازش تصویری تمرکز بر جزئیات تصویر، جهت بررسی اجزای تشکیل دهنده آن (آگاهانه)مجموع این یافته ها درک مهم و غیرشهودی را از بینایی انسان ارائه می­کند. ما چیزی را می بینیم که خیال می­کنیم می­بینیم! ما بعد از دیدن تصویر بدون فکر ویژگی های اصلی آن را استخراج می­کنیم. با استفاده از این ویژگی ها مغز طرحی که فکر می­کند در تصویر موجود است می­سازد! زیبایی حقیقتا در چشمان و ذهن بیننده است. اگر می­خواهیم یک شی را زیبا طراحی کنیم باید آن را مطابق با خصوصیات ادراک دیداری انسان بسازیم. بنابراین، شناخت نظام بینایی عاملی کلیدی برای خلق زیبایی است. در فرآیند طراحی محصول، قوانینی تحت عنوان قوانین گشتالت وجود دارند که به بررسی آن خواهیم پرداخت.قوانین گشتالتگشتالت یک نظریه روانشناسی است که چگونگی ادراک بصری توسط مغز انسان را توضیح می‎دهد. از آن‎جا که زمان ظهور این نظریه مصادف با دوران اوج هنر مدرن است، از همان ابتدا به حوزه طراحی وارد شده و تاکنون جایگاه مهمی در هنر داشته است. مفهوم گشتالت به زبان ساده یعنی ذهن انسان برای درک پدیده‎ها آن‎ها را به صورت یک کل دریافت می‎کند. به بیان دیگر، با استناد به اصول گشتالت، ذهن در نگاه نخست به جای درک جزء به جزء یک تصویر در صدد است که یک کلیت از آن ارائه دهد. تخطی از قوانین گشتالت به راحتی می­تواند در محصول احساس عدم انسجام پدید آورد. فراگیرترین کاربرد نظریه گشتالت برای طراحی ظاهری محصول به سادگی دیداری محصولات مربوط است. جهت تطابق با قواین قدرتمند گشتالت، محصول باید متقارن باشد و از خطوط واضحی که در مجموع اشکال هندسی ساده را پدید می­آورند تشکیل شود. هرچه قسمتی از تصویر قرینه تر، به طور نسبی کوچکتر، محاط تر و دارای گرایش نسبت به یکی از دو محور افقی و یا عمودی باشد، احتمال اینکه به عنوان موضوع تصویر دیده شود بیش­تر است. اگر کل قوانین طراحی ظاهری محصول را همین­ها بدانیم می­توان آن را در شعار ساده گرایی خلاصه کرد. در این قسمت بقیه­ی قوانین طراحی محصول را با هم بررسی خواهیم کرد:1. اصل تقارن: مغز انسان نسبت به محصولاتی که تقارن هستند، واکنش مثبت­تری را از خود نشان می­دهد. برای مثال از هزاران سال پیش، طراحان و معماران از این اصل در تولید محصولات و بناهای خود استفاده می­کردند که بنای تخت جمشید از نمونه­های بارز استفاده از این اصل است.2. اصل سادگی: مغز انسان به سادگی در طراحی اهمیت بسیار زیادی می­دهد. در واقع اینگونه است که مغز انسان نسبت به سادگی، واکنش مثبت­تری از خود نشان می­دهد و طراحان محصول همواره در این تلاشند تا بتوانند سادگی را خلق کنند برای مثال، در طراحی محصولات شرکت اپل از این اصل استفاده شده است، به گونه­ای که می­بینیم این اصل در تمامی فرآیند طراحی به کار گرفته شده است؛ از طراحی جعبه­های محصولات، خود محصولات و لوازم جانبی آن­ها.3. اصل نئوتونی: از قوانین خاص طراحی محصول می­توان به این اصل اشاره کرد. ویژگی مشترک همه چهره­های مطلوب، وجود خصوصیات نوزادی است که روانشناسان آن را نئوتونی می­نامند. بهترین مثال برای این اصل، طراحی چهر­های انیمیشن­هاست که خالق کاراکترها به خوبی از این اصل استفاده می­کنند. زمانی که اسم انیمیشن را می­شنویم، ممکن است چهره­هایی همچون ملوان زبل، گارفیلد، ملوان زبل، میکی ماوس و... در ذهنمان نقش ببنند. این کاراکترها به این دلیل در ذهن ما نقش بسته­اند که طراحان انیمیشن از این اصل در طراحی استفاده کرده­اند.4. سری فیبوناچی: این اعداد به نام لئوناردو فیبوناچی، ریاضی‌دان ایتالیاییِ قرن سیزدهم میلادی، نام‌ گذاری شده ‌است. سری فیبوناچی می­گوید: غیر از دو عدد اول، اعداد بعدی از جمعِ دو عددِ قبلیِ خود بدست می‌آیند. اولین اعداد این سری عبارت‌اند از: 0، ۱، ۱، ۲، ۳، ۵، ۸، ۱۳، ۲۱، ۳۴، ۵۵، ۸۹ و... حال ممکن است این سؤال به وجود بیاید که طراحان چگونه از این اصل در طراحی محصول استفاده می­کنند؟ لاله گوش انسان و لاک حلزون­ها مثال­هایی از طبیعت هستند که به این اصل اشاره دارند. با توجه به شکل­های زیر، اهمیت این اصل کاملا پدیدار می­­شود. طراحان سعی می­کنند با الهام گرفتن از این اصل در طبیعت، محصولات متمایزی را خلق کنند.5. اصل جذابیت تداعی دو پهلو: تداعی دو پهلو وقتی اتفاق می افتد که دو خط فکری مستقل و منطقی در مسیری به هم برخورد کرده و قدرت معمول تداعی را در ما دچار بهت و شگفتی می­کنند. بعضی از محصولات جذاب مضامین تداعی دو پهلوی قوی دارند. که این راهی برای ایجاد جذابیت در طراحی ظاهری است. مثالی که در این زمینه بسیار معروف است، اختراع سکوی پرواز هواپیما روی ناو هواپیمابر است که طرح آن الهام گرفته از سکوی پرش اسکی است. و یا طراحی خودرو بی ام و که برگرفته از فک و صورت کوسه است. طراحی پهپادهای نظامی نیز الهام گرفته شده از پرواز عقاب می­باشد.