مسئله سلطه و مهندسی اجتماعی

یکی از مسائلی که می بایست با رویکردی انتقادی در آن بازاندیشی کرد، مسئله تاکید افراطی بر "استراتژی آگاهی بخشی" به عنوان راهی برای تغییر و دگردیسی مناسبات سلطه است. این رویکرد خصوصا در رویکردهایی که بر نقش ایدئولوژی در تولید و بازتولید مناسبات انقیاد و قدرت تاکید دارند، برجسته می شود و این گمان وجود دارد که تولید ضد-ایدئولوژی و در میان گذاشتن آن با مردم می تواند راهی به رهایی بگشاید. یک ایده ساده اغلب در بطن استراتژی آگاهی بخشی نهفته است و آن اینکه افراد تحت سلطه از انقیاد خود و سازوکارهایی که آنها را در این وضعیت تثبیت کرده ناآگاهند و بنابراین به محض اینکه آگاهی ضد_وضعیت را دریافت کنند در جهت تغییر آن حرکت می کنند. جدای از اینکه اغلب این استراتژی را به ایده آل گرایی و نادیده انگاری ساختارها متهم کرده اند این استراتژی در مورد "مناسبات انسانی" هم دچار ساده انگاری است. یعنی این نگاه تبرئه جویانه به سوژه که اگر هم به نحوی به تولید و بازتولید سلطه و نابرابری یاری می رساند صرفا کنشی ناآگاهانه است. این نگاه مسئله "میل و نفع" را در مناسبات انسانی نادیده می گیرد در حالی که طبق رویکرد انتخاب عقلانی نقش محوری در سمت و سو دادن به کنش های افراد را دارد. بنابراین ممکن است یک سوژه در یک وضعیت خاص از قضا نسبت به قدرت و مکانیسم های اعمال سلطه آگاهی داشته باشد و حتی وضعیت ایده آل و ضد_ایدئولوژی غالب نیز از او در پرده نباشد اما "نفع" او به تثبیت وضعیت موجود حکم کند. در نتیجه این سوژه می تواند علی رغم آگاهی که دارد در پی میل و نفع خود و در جهت تداوم مناسبات سلطه و قدرت حرکت کند. استراتژی آگاهی بخشی در برابر چنین سوژه هایی خلع سلاح می شود هر چند ممکن است آنها را به آگاهی کاذب متهم کند. اما مسئله این است که در شرایطی که سوژه ها نه به دلیل عدم آگاهی وضعیت انقیاد را تداوم می بخشند بلکه به دلیل نفع و میل خود خواستار این تداوم اند استراتژی آگاهی بخشی نمی تواند این سوژه ها را با در میان نهادن ضد_ایدئولوژی در جهت تغییر تحریک کند. به همین دلیل است که مثلا کسی مثل فریره تاکید می کند که سوژه رهایی بخش منطقا نمی تواند خود ستمگران و فرادستان باشند و چنین انتظاری را ساده لوحانه می خواند. این مسئله صرفا در مورد نخبگان قدرت و در ساحت سیاست صادق نیست بلکه در مورد نخبگان دانش و در ساحت آکادمی هم صادق است. نخبگان دانشی که در پیوند و همدستی نامبارک با نخبگان قدرت همسو شده اند می توانند از دانش خود برای "مهندسی اجتماعی" استفاده کنند. این نخبگان دانش خصوصا در حیطه علوم انسانی و اجتماعی به مثابه سوژه هایی آگاه نه تنها می توانند وضعیت سلطه و نابرابری را به تفصیل و با استناد به رادیکال ترین نظریه های جامعه شناختی تحلیل کنند بلکه از چگونگی وضعیت ایده آل هم آگاهی دارند و می توانند به روشنی آن را ترسیم کنند اما دقیقا مسئله نفع و میل است که آنها را در جهت خلاف آگاهی شان سوق می دهد تا مناسبات قدرت را تداوم بخشند و حتی از آن دفاع کنند. اگر امروزه می بینیم که جریان روشنفکری در ایران عقیم مانده و در جهت تغییر وضعیت سلطه حرکت نمی کند مشابه تجربه ای که در دوره پهلوی وجود داشت یک دلیل آن این است که جریان روشنفکری در ایران توسط دولت فراگیر تصرف شده و پیوند نامبارکی بین نخبگان دانش و قدرت در جهت مهندسی اجتماعی پدید آمده است. در کنار این پیوند نامبارک، کوچکترین جریان های روشنفکری مستقل سرکوب شده و امکان کنشگری از آنها سلب شده است. در این شرایط شما با روشنفکرانی_البته به زعم من تاریک فکرانی_ مواجه هستید که می توانند به دقیق ترین شکل ممکن از رادیکال ترین دیدگاه های جامعه شناختی، فلسفی، سیاسی بحث کنند و ساعت ها از هگل، کانت، مارکس، مکتب فرانکفورت سخن بگویند و در نهایت هوشمندی حتی روشنفکران دوره پهلوی را به ساده اندیشی متهم کنند اما در واقع چیزی بیش از مهره ی یک دولت تمامیت خواه نیستند. روشنفکران مستقل در چنین موقعیتی نباید تاکید افراطی بر استراتژی آگاهی بخشی داشته باشند خصوصا وقتی که دولت دامنه نفوذ خود را تا سرحد جامعه مدنی نیز گسترش داده است. آنچه که می بایست در کانون تحلیل قرار گیرد مکانیسم های مهندسی اجتماعی است که اعمال می شود و بعضا متکی بر سازوکارهای پیچیده ای است. اما خطاب به همه نخبگان دانشی که در خدمت چنین مهندسی اجتماعی درآمده اند باید گفت شما را تنها یک کلمه توصیف می کند و نه بیشتر: تهوع آور!!