طنین مشت‌های گره شده

شعار می‌دهم، پس هستم؟هنگامی که سخن از «شعار» به میان می‌آید، ایدئولوژی، آگاهی و تفکر یک گروه مطرح می‌شود. شاید اینگونه به نظر رسد که شعارها خودانگیخته‌اند و جمعی به صورت خودجوش آن‌ها را به زبان می‌آورند اما اگر بخواهیم این موضوع را کمی موشکافانه مورد بررسی قرار دهیم، درمی‌یابیم که تولد یک شعار پدیده‌ای ساده و سرسری نیست، چرا که شعارها هستند که خط مشی یک گروه یا مطالبات و انتقادات جماعت معترض را تعیین می‌کنند و فراتر از خواسته شخصی یا خودبه‌خودی و آنی جمع پیش می‌روند. اما شعار چگونه متولد شد؟ چه ویژگی‌هایی یک شعار را از سایر سخنان متمایز می‌کند؟ آیا تمامی شعارها برای بیان مستقیم مطالبات جمع سر داده می‌شود یا اهداف غیرمستقیم را نیز در بر می‌گیرد؟شعارها ابتدا مجموعه شعر و نثرهایی بودند که جنگجویان حین مبارزه سر می‌دادند تا به واسطه آن‌ها از سوی یاران خودی شناسایی شوند و به دلیل شباهت رخت‌ولباس با دشمنان از پای در نیایند. واژه شعار بر جملات آهنگینی دلالت دارد که برای بیان نظرهای سیاسی و اجتماعی یک گروه به کار می‌رود. به طور کلی می‌توان گفت شعار قرابت نزدیکی با شعر دارد، به طوری که در نظر محمد مختاری «آنچه را که شعر از برخورد یک انسان با جامعه بیان می‌کند، شعار از برخورد گروه‌هایی از انسان‌ها با جامعه بازگو می‌کند».یک شعار موفق، کلامی‌ست آهنگین و موزون که هم‌جنس با شعر است. این کلام در کوتاه‌ترین و مختصرترین حالت، چکیده‌ای از آرمان‌ها، خواسته‌ها و اندیشه‌های فریادزنندگان آن است. بعضی از شعارهای موفق با بهره‌گیری از عنصر طنز و بازی با کلمات ماندگاری خود را در اذهان بالا می‌برند. این عوامل در کنار هم تعیین می‌کند که کدام شعار می‌تواند به راحتی بر ذهن مردم بنشیند و بر زبان‌شان جاری شود و پیش از هر چیز شور و هیجان را در مردم برانگیزد و در نهایت، اصل خواسته‌های ایده‌پردازان یک جنبش را ارائه کند.گاه یک شعار قالبی برای طرح مستقیم یک خواسته است. همان‌گونه که در «بهار عربی» ملت‌ها شعار «الشعب یرید اسقاط النظام: ملت سقوط نظام را می‌خواهد» سردادند. این شعار زمانی پدید آمد که «محمد بوعزیزی»، دست‌فروش تونسی، در اعتراض به توقیف کالاهایش و تحقیر شدن از سوی مأمور شهرداری، خود را در مقابل ساختمان شهرداری به آتش کشید و شعله خشمی را در تونس برافروخت و آغاز انقلابی در تونس شد که نتیجه آن قرار گرفتن نقطه پایان حکومت وقت بر دفتر تاریخ بود. در انقلاب اسلامی ۵۷ نیز می‌توان به شعار «استقلال، آزادی، جمهوری اسلامی»به عنوان نمونه بارز شعار سیاسی ماندگار و صریح اشاره کرد که اصول فکری رهبران و ایده‌پردازان این قیام را به صورت مستقیم و واضح بیان می‌کرد.نوع دیگری از شعار، به جای مطرح کردن مستقیم خواسته‌ها، سعی بر برانگیختن احساسات و تهییج مردم دارد و تلاش می‌کند آن‌ها را با خود همراه سازد. این شعارها، شعارهای مقاومتی هستند که می‌توانند جنبه حماسی داشته باشند. در این شعارها، هدف دعوت مردم به تظاهرات است یا به معترضان این نوید داده می‌شود که پیروزی نزدیک است و ایستادگی کلید پیروزی است. به طور مثال شعار «نترسید، نترسید، ما همه باهم هستیم» هم‌قطاران را به یکپارچگی می‌خواند و این پیام را به مخاطبان می‌دهد که ترس از نیروهای مقابل نباید در ایستادگی و مقاومت خللی وارد کند.گاهی شعار مقاومتی جنبه منفی به خود می‌گیرد و به هجو تبدیل می‌شود و به جای اینکه خواهان تغییر رفتار و مواضع گروه مقابل باشد، منحصرا به شخصی که او را مانع اصلی در راه رسیدن به اهداف جمعی می‌داند توهین می‌کند و هدف اصلی آن نفرت پراکنی است. همانگونه که در انقلاب سال ۲۰۱۱ مردم مصر، حسنی مبارک، رئیس‌جمهور وقت مصر را مانعی برای رسیدن به آزادی دانستند و شعار «یا حریه وینک وینک، حسنی مبارک بینی و بینک: آزادی کجایی کجایی، حسنی مبارک میان من و توست» را فریاد زدند.در نهایت، فارغ از اینکه یک شعار از چه جنبه‌ای برخوردار است، نکته قابل توجه این است که شعار صرفا نمودی از اندیشه‌ها و خواسته‌های یک گروه نیست، بلکه صدای ذهن آگاه انسان‌هاست و هدف اصلی آن رسوخ در ضمیر بشر است. شعار سلاح کسانی است که دست‌هایشان را در برابر ظلم گره کرده‌اند.با نگاهی بر «بررسی شعارهای قیام» اثر محمد مختاری از کتاب جمعه ۲۰ساهره شهرانی