آفریدگاری به نام انسان

چرا لباسهای قدیمی در عکس ها، فیلم ها و مجله های قدیمی آنقدر زیبا به نظر می آیند در حالی که اگر همان لباسها را اگر کسی امروز بپوشد بی قواره، زشت و نازیباست؟ حتی ترکیب رنگها نیز همین وضع را دارند. عکسهای 50 سال پیش را می بینیم و غرق در حس خوبی می شویم که از آن عکسها می تراود. اما حتی یک لحظه هم فکر نمی کنیم آن شکل و سر و وضع را درخودمان ببینیم. اشکال کار کجاست؟ آندره ژید می گوید: ناتانائل، سعی کن زیبایی در نگاه تو باشد، نه در آن چه که به آن می نگری. سخن ساده ای است اما حقیقت قضیه از این گفته بسیار فراتر است. این نگاه انسان است که خلق معنی می کند، این نگاه انسان است که خلق زیبایی می کند، این حس و درک انسان است که لذت می آفریند، لذت درک معرفت و شکوه آفرینش. مثال اصلی آن داستان لیلی و مجنون است که هر که لیلی را می دید از آن همه شیفتگی مجنون متعحب می شد، چرا که هیچ کس نگاه مجنون را نداشت، هیچ کس نمی توانست آن چه که مجنون می بیند را در لیلی درک کند. چشم انسان ظاهربین است. در جنوب ایرانمان، نخل را مثل آدم می دانند، واحد شمارش آن نفر است. اما آیا درخت نخل با درخت زیتون چه تفاوتی دارد؟ درخت نخل زبان دارد؟ دست دارد؟ پا دارد؟ راه می رود؟ هیچ کدام از اینها نیست. اما انسانها با درخت نخل زیسته اند، از درخت نخل مراقبت کرده اند، درخت را بارور کرده اند، از میوه اش سلامتی یافته اند، با این درخت سقف خانه را برآورده اند. برای انسانها، درخت نخل مثل آدم است. اما تضمینی نیست که در جای دیگری از کره زمین هم مثل آدم باشد. انسان است که خلق معنی می کند. ایرانیان از ذره غذایی نمی گذشتند و آن را دوباره در طعمی دیگر زنده می کردند. کتاب مستطاب آشپزی آقای نجف دریابندری، یک سرفصل به اسم غذاهای بازیافته دارد. و حس خوشبختی می کردند، در بازیافتن غذا، در بازیافتن چیزی ارزشمند. که غذا ارزشمند است، نان ارزشمند است و زندگی با چیزهای ارزشمند بسیار لذت بخش است. آن انسانی که نان را در راه می بیند و آن را بر چشم می گذارد و به کناری می نهد تا زیر پا له نشود، انسانی ارزشمند است با جهانی سرشار از لذت و ارزش. چشم اوست که این جهان را آفریده است و دست اوست که به این جهان جان داده است. پیرمردی است سپید موی، دستاری سپید بر سر، جامه ای سپید بر تن. در کلبه ای کوچک در میرجاوه می زید. جهانی زیر پای اوست، جهانی که از برق چشمانش و قوت روانش نیرو میگیرد. هم او بود و مانند او، که هنگام مرز کشی ایران و پاکستان، با بهانه مراتع، مرز را تا جای ممکن به داخل پاکستان بردند، این پاسداران مرزهای شرقی. چه باک که در یک کلبه ای است کوچک؟ که جهان زیر پای اوست. زنی است که سنش را نمی توان با چهره اش دریافت. همسری است و مادری است و تکیه گاهی. در کوهستانی می زید که آزاد است از قید و بند تمامی تقیدات شهر. که منظره پنجره اش دشتی است وسیع در زیر پایش. که مرتعی بی مرز اتاق نشیمن اش است. با کوه زندگی می کند و به اندازه کوه و بیشتر از آن توانمند است. به گمانم ما یک روز هم نتوانیم مثل او زندگی کنیم. چه باک که خانه اش سیاه چادری است که بر پشت حیوانی جای می گیرد؟ جهان زیر پای اوست و قوت یک نسل در دستان او. انسان، این جانشین خداوند در زمین، که واجد صفات خداوندی است، تنها موجودی است که می تواند بیافریند، درک کند و فراتر رود. انسان فراتر از حیوان است هر چند که در بعد جسم خویش، در بسیاری از اجزا، با حیوانات مشترک است. اما این روح انسان است که از او انسان می سازد. هر جا که روح انسان نفی شود انسان به پوچی خواهد رسید، هیچ بهره مندی مادی نمی تواند جای روح یک انسان را بگیرد. این انسان است که می فهمد از عشق است که کوه ها سربرآورده اند، از عشق است که نهرها جاری شده اند، از عشق است که باران از آسمان به زمین می بارد: به صحرا شدم، عشق باریده بود و زمین تر شده بود، چنانکه پای به برف فرو شود، به عشق فرو شدم... (بایزید بسطامی) و این فهم است که از انسان، انسان می سازد. و این فهم است که باید بجوییم، در هر لحظه زنده اش کنیم، در راهش قدم زنیم و پیش برویم. همین حس ماست که به اشیا جان می بخشد. کسی که آن لباس را با آن طرح و فرم و رنگ پوشیده و لختی مقابل دوربین ایستاده مفتخر است به آن چه که دارد. او خودش، لباسش و فرمش را زیبا می بیند و همین زیبایی است که به ما می رسد و ما می فهمیم. درحالی که ما نسبت به خودمان و آن لباس در این زمان این درک را نداریم. آن کسی که می پوشد هم ندارد. همین است که دیگر به نظر زیبا نمی رسد چون انسانی نیست که آن را زیبا ببیند و این درک معنی را القا کند. از هر کسی بپرسید خواهد گفت که در بد زمانه ای گیر افتاده ایم. تغییرات اقلیم به اوج رسیده، بیماری ای همه گیر طومار زندگی مان را در هم پیچیده است. اما این سخن همگان نیست. کسی هست که می گوید در زمانه خوبی هستیم، زمانه ای که دیگر راهی نیست جز این که با عشق و تعهد و دلسوزی، زمینمان را باز بسازیم. آن چه که علم اندوخته ایم وصرف نابود کردن خودمان کرده ایم را باید صرف زنده کردن ذره ذره خانه مان کنیم که زمین خانه همه ماست. کسی هست که می گوید در زمانه ای هستیم که وقتی از خودمان مراقبت می کنیم، وقتی ماسک می زنیم و وقتی حواسمان به بیماری ای هست که در همه جا رخت خودش را پهن کرده، در واقع حواسمان به دیگری است، حواسمان به انسانی است که ممکنست ناتوان باشد، ممکنست جسمش تحمل این بیماری سخت را نداشته باشد و این نخواهد شد مگر به حس دلسوزی، مگر به حس دوست داشتن دیگری و دیگران. به که چه زمانه خوبی است که انسان تنها با انسانیت اش است که می تواند ادامه دهد. شاید آن کس شما باشید.