علت اصلی ناآرامی‌های 1401 چیست ؟

در مصاحبه با دکتر جمشیدیرهبر انقلاب هفته‌های بعد از این واقعه، موضع‌گیری کردند و فرمودند: «اگر این واقعه رخ نمی‌داد، باز هم دشمن درصدد ایجاد تنش بود.» همچنین تصریح نمودند که اگر این واقعه ـ که مربوط به فوت خانم امینی بود ـ رخ نمی‌داد، همین جریان از دانشگاه‌ها شروع می‌شد. درواقع قرار بود حادثه‌سازی یا، به تعبیری، حادثه‌یابی شود؛ یعنی چیزی را دستاویز خود قرار دهند و واقعه‌ای را رقم بزنند، چه داخل دانشگاه و چه بیرون دانشگاه‌. ازاین‌رو مترصد فرصت بودند. این نشان می‌دهد که چنین نبوده که تنها یک واقعه ریشۀ اصلی این ماجرا باشد، خیر، بلکه علتی تشدیدکننده یا بستری مساعد وجود داشت که دشمن به آن چنگ انداخت و جریانات را این‌گونه صورت‌بندی کرد. اگر این تک‌واقعه‌ها را کنار بگذاریم و بخواهیم یک صورت‌بندی کلی ارائه دهیم، چه نتیجه‌ای می‌گیریم؟ درواقع اگر علت این ماجراها صرفاً یک واقعۀ خاص نبود، پس چه بود؟ مسئلۀ من فهم این واقعیت است که این واقعه از چه برخاسته‌است. اتفاقاً نیروهای فکری و سیاسی مخالف نیز همین رویکرد را دارند و تنها یک واقعه را ریشۀ اصلی اتفاقات نمی‌دانند، بلکه آن را لحظۀ انفجار می‌دانند.در این واقعه، دو نظام تحلیلی مقابل هم قرار گرفتند. یکی از این نظام‌ها، جریان مقید به تمدن غربی است که معتقد است ما در شکافِ میانِ دولت و ملت قرار گرفته‌ایم. این گروه چنین تحلیل می‌کنند که جمهوری اسلامی بدنۀ اجتماعی خود را از دست داده، نوعِ حکمرانیِ به‌شدت غلطی داشته، فرسوده شده، جامعه یکپارچه معترض گردیده و سودای تغییر دارد، حتی در نیروهای وفادار هم ترک‌خوردگی و شکنندگی ایجاد شده، و هرچه می‌بینیم جلوه‌ای از شکاف دولت و ملت است. متأسفانه بخشی از نیروهای خودی هم به این تحلیل گرایش پیدا کرده‌اند. آن‌ها که عامل حکمرانی را عمده و برجسته می‌کنند متعلق به همین نظام تحلیلی هستند. سید محمد خاتمی آن را «حکمرانی خوب» می‌خواند و بعضی دیگر «حکمرانی نو». این یعنی نوعی اختلال در حکمرانی را ریشه و خاستگاه اعتراض‌هایی از این دست می‌دانند و بر این باورند که جامعه در امتداد اعتراض، یکپارچه و منسجم شده‌است. به همین خاطر، جامعه مترصد شورش و خیزش است. بر همین اساس است که عده‌ای، ازجمله جریان اصلاحات، می‌گویند جمهوری اسلامی، خود، براندازی می‌کند؛ یعنی این نوع سیاست‌ها خودبه‌خود موجب زوال جمهوری اسلامی می‌شوند.اما نظام تحلیلی دیگری نیز هست که من به آن تعلق دارم و از آن دفاع می‌کنم. من معتقدم که مسئلۀ ما حضور و فاعلیتِ بدنۀ اجتماعیِ تجددی است. تمدن غربی بدنه‌ای اجتماعی در جامعۀ ما دارد که جزو تاریخ و فرهنگ ما نیست و از جهت هویتی، بیگانه محسوب می‌شود. به همین دلیل هم می‌بینیم که این بدنۀ اجتماعی هم‌صدا با تمدن غرب است و اگر تمدن غربی بر برهنگی مبتنی باشد، از آن هم دفاع می‌کند. این بدنۀ اجتماعی از سیاست خارجی گرفته تا فرهنگ، صدای دشمن در داخل است؛ در فرهنگ، صحبت از برهنگی و کشف حجاب و لیبرالیسم فرهنگی می‌کند و در سیاست خارجی، از مذاکره و «شما با دنیا قهر هستید» و «در نئولیبرالیسم جهانی، باید هضم و مستحیل شد» سخن می‌گوید. ما در داخل ایران، سربازان بومی تجدد را داریم، منتها در اقلیت‌اند و به هیچ عنوان، اکثریت جامعۀ ایران را نمایندگی نمی‌کنند. از این‌ها مهم‌تر، این بدنۀ اجتماعیِ بیگانه صدای رواییِ بلندی دارد. زمانی اصلاح‌طلب‌ها (مانند حجاریان) گفته بودند: «ما در روزنامه‌نگاری و روایت‌پردازی خیلی توانمندیم.» این یعنی می‌توانند بیش از آنچه هستند را وانمود کنند. امروزه نیز دنیا دنیای روایت‌ها و خرده‌روایت‌هایی است که بزرگ می‌شوند و گویی همۀ واقعیت‌های دیگر را می‌بلعند. بنابراین ما با یک طبقۀ اجتماعی استعماری مواجهیم که گاهی می‌شورد و طغیان می‌کند، چه در سال 78، چه در سال 88 و چه در همین واقعۀ 1401. به‌نظر من، این خرده‌طبقه در ایران، معضل و مسئلۀ ماست و هرگاه احساس کند فضا برای تنفس و تحرک فراهم است، به آن چنگ می‌زند.می‌توان چهار لایه برای این طبقه درنظر گرفت. این طبقه یک لایۀ اجتماعی دارد که پیش‌تر به آن اشاره کردم و آن را معمولاً طبقۀ متوسط جدید می‌نامند. لفظ «متوسط» ناظر به وضعیت اقتصادی این طبقه است. من این تعبیر را به‌کار نمی‌برم و بر این باورم که بحث اصلاً دربارۀ طبقۀ اجتماعی نیست، دربارۀ طبقۀ تجددی و معطوف به غرب است، طبقه‌ای که خود و غایاتش را در عالم غربی تعریف کرده‌است و سبک‌زندگی متفاوتی دارد. اصلاً تصور نکنید این طبقه متحول شده‌است. بعد از انقلاب، در 17 اسفند 57، عده‌ای از همین طبقه در خیابان‌ها آمدند و گفتند «ما علیه استبداد انقلاب کردیم، نه برای اجرای شریعت و ازجمله حجاب». این یعنی وجه اشتراکشان با انقلاب، فقط در ضدیت با استبداد بود. این حاصل تماس ما با جامعۀ غربی از مشروطه به این‌سوست که چند روشنفکر معدود حضور داشتند و بعد که ساختار پهلوی (اول و دوم)، ساختار اجتماعی را تغییر می‌دهد، روشنفکران نیز افزایش می‌یابند. ازاین‌رو همراهی‌شان با انقلاب، صرفاً در حد اعتراض به مثلاً نبودِ دموکراسی و آزادی در جامعه بود، یک اشتراک حداقلی ناچیز. تصور می‌کردند انقلاب فقط درپیِ گشایش سیاسی است و شریعت را امری حداقلی، در حاشیه، و معطوف به زندگی شخصی می‌داند، و هنگامی که دیدند این‌گونه نیست، طغیان کردند. این امر به حدی لغزنده است که تا سال 62، قانونی شدنِ الزام به حجاب، به تأخیر می‌افتد. بعد از سال 68 است که این طبقه کم‌کم سبک‌زندگی خود را نمایان می‌کند، به‌ویژه پس از سال 76 و با سیاست‌های دورۀ اصلاحات، که احساس می‌کند سیاست‌های رسمی دولت هم در راستای همان خواسته‌هاست. کاری که مهاجرانی و خاتمی انجام دادند، یعنی سیاست تولرانس، تساهل و تسامح، همین بود. امروزه می‌گویند هویت، چندپاره و متشتت است و ازاین‌رو باید تکثرگرایی را رواج داد و هیچ سبک‌زندگیِ رسمی‌ای نداشت؛ یعنی هویت اسلامی انقلابی باید کنار گذاشته شود. این‌که می‌گویند سبک‌زندگی در ایران متنوع است درواقع به تنوعِ خارج از چهارچوب‌های هویتی ما اشاره دارد و مقصودشان از تنوع این است که اصلاً معیاری برای سنجش و قضاوت وجود نداشته باشد، ایده‌آلی در میان نباشد و حاکمیت از فرهنگ دینی کاملاً کنار بکشد.لایۀ بعد، لایۀ سیاسی است که دو شاخۀ عمده دارد: یک شاخه تکنوکرات‌ها و بروکرات‌ها هستند که در دولت آقای هاشمی شکل گرفتند و یک شاخۀ دیگر هم لیبرال‌ها هستند. این دو جریان، به‌نظر من، جریان‌های مغرضی هستند که با غایات انقلاب، سر سازگاری ندارند و همیشه مانند نیروی گریز از مرکز عمل کرده‌اند. هرگاه در مسند قدرت قرار گرفته‌اند، این اتفاق افتاده‌است. مقام معظم رهبری در سال 1387 و در دانشگاه علم و صنعت فرمودند: «یکی از درگیری‌های اساسی ما در طول دهه‌های گذشته، دفاع از سیرت انقلاب بوده‌است؛ یعنی کسانی می‌خواستند صورت را نگه دارند، اما سیرت را دچار زوال کنند.» به‌نظر می‌رسد منظور ایشان همین جریانات تکنوکرات و لیبرال بوده‌است.لایۀ سوم لایۀ رسانه‌ای است. این طبقه بازوی رسانه‌ای قدرتمندی دارد. تعداد احکام حکومتی مقام معظم رهبری بسیار کم است، ولی یکی از این احکام، در دورۀ اصلاحات و درخصوص قانون اصلاح مطبوعات صادر شده‌است، به گونه‌ای که ایشان حتی نگذاشتند لایحۀ این قانون از کمیسیون خارج شود و نامه‌نگاری کردند که «من قانون فعلی را تا حدی بازدارنده می‌دانم و چنین طرح‌هایی را خلاف مصالح مردم و اسلام و انقلاب می‌دانم». اساساً ماجرای سال 78 به همین خاطر اتفاق افتاد. ایشان در اردیبهشت 79، این قضیه را به «شارلاتانیسم مطبوعاتی» تعبیر کردند. تصور نکنید لایۀ رسانه‌ای اهمیت کمتری از لایۀ سیاسی دارد. کاری که آقای روحانی در سال 92 و 96 انجام داد واقعاً نوعی شارلاتانیسم رسانه‌ای بود، با چند گزارۀ کلی دربارۀ ربّنای شجریان و «چرخ سانتریفیوژ بچرخد، چرخ زندگی مردم هم می‌چرخد» و ... . تمام جهان تجدد پشت این لایۀ رسانه‌ای است. آیا اکنون فقط روزنامۀ اعتماد و شرق از برهنگی دفاع می‌کنند؟ این‌که مقام معظم رهبری می‌فرمایند «برخی افراد جورچین دشمن را در داخل تکمیل می‌کنند» موهوم نیست و به همین روزنامۀ شرق، روزنامۀ اعتماد، وبگاه سید حسن خمینی و ... اشاره دارد. در تابستان 1401، دقیقاً همین روزنامه‌ها بودند که زمینه‌چینی رسانه‌ای کردند و از گشت ارشاد، دیوی ساختند و به اسم همراهی با مردم، آن را نفی کردند. کارشناسان رسانه نیز بر این اتفاق صحه می‌گذارند.ممکن است بگویید مگر رسانه اثر دارد؟ بله، اثر دارد. مقام معظم رهبری در 14 خرداد امسال فرمودند اغتشاش سه لایه داشته‌است: مغرضان، اراذل‌واوباش، و تعداد زیادی آدم کم‌عمق و احساساتی. چنین افرادی با دیدن چند کلیپ نتیجه می‌گیرند که گشت ارشاد مطلقاً عملکرد خوبی نداشته‌است. گشت ارشاد فرضاً 2000 عملیات انجام داده و از این میان، 10 عملیات هم اشتباه بوده‌اند و حتماً باید با مأموران خاطی برخورد شود، اما آیا عمدۀ عملیات‌ها این‌گونه بوده‌است؟ این منصفانه است؟ دیو می‌سازند؛ خائن را قهرمان می‌کنند و قهرمان را خائن.لایۀ آخر لایۀ بیگانه است، یعنی کلیتِ تمدنِ غربی، که در کنار آن‌ها قرار گرفته، دقیقاً دنبالۀ بومی و ایرانیِ عالم تجدد است و با آن‌ها وجه مشترک جدی دارد. مسئلۀ ما این چهار لایه است.اشکال شایعی هست که می‌گویند: «وقتی رسانه‌های رسمی در اختیار شماست، در روایت‌پردازی، از چند رسانۀ غیررسمی نگران هستید؟»اولاً متأسفانه رسانه‌های رسمی دچار آفت محافظه‌کاری هستند. این را از بابت رفع تکلیف و در معنایی کلیشه‌ای عرض نمی‌کنم، نه. عمیقاً معتقدم محافظه‌کاری رسانه‌های رسمی باعث شده تا سخن ما، آن‌چنان که باید، درنگیرد و به جان ننشیند و درنتیجه از جامعه عقب بمانیم. مثلاً همین جریان برهنگی و کشف حجاب از سال 90 آغاز شد و در سال 1401 به ثمر نشست. چه کسی باید این روند را می‌دید؟ چه کسی باید روشنگری روایی می‌کرد؟ چه کسی باید به آن می‌پرداخت؟ وقتی این قطعات را کنار هم قرار می‌دهیم، نباید نگران شویم که زیر پوست جامعه اتفاقاتی درحال رخ دادن است؟محافظه‌کاری یعنی ندیدنِ لبه‌های تیزِ شمشیرِ واقعیت، یعنی با مسائل عینی دست‌به‌گریبان نشدن، یعنی روبه‌رو نشدن با لایه‌هایی از جامعه که سر مخالفت دارند و مطرح نکردنِ استدلال‌های آن‌ها و به آن‌ها پاسخ ندادن. محافظه‌کاری یک روایتِ رسمیِ تکراریِ بی‌مخالف یا کم‌مخالف ارائه می‌دهد و هیچ‌گاه با حاق واقعیت‌ها و مسائل عینی روبه‌رو نمی‌شود. شهید مطهری در سال 58، مصاحبه‌ای تلویزیونی داشتند. مجری برنامه سؤالاتی از ایشان می‌پرسند که درواقع اشکالات مصطفی رحیمیِ مارکسیست در روزنامه بود. شهید مطهری، خود، روزنامه را خوانده بودند، سؤالات را نوشته بودند و در اختیار مجری گذاشته بودند تا از ایشان بپرسد. درحقیقت ایشان سخنِ مطبوعات را در تریبون رسمی آوردند. ما دربارۀ حجاب، چگونه با مسئله مواجهه داشته‌ایم ؟تحلیل من این است که ما از سویی، شاهد یک تحریک بیرونی حداکثری هستیم و از سوی دیگر، با یک درون‌خیزی اقلّی مواجهیم؛ یعنی یک طبقۀ اجتماعی محدود چند وقت یک بار احساس می‌کند فضایی برای خیزش مهیا شده‌است و وقتی احساس می‌کنند حاکمیت منفعل است، جرئت و جسارت پیدا می‌کند. همیشه باید با اقتدار، با این لایۀ اجتماعی برخورد کرد. اگر از اقتدار کم کنیم، مجبوریم اعمال قدرت کنیم. چنانکه می‌دانید، قدرت وجه سخت دارد و اقتدار وجه نرم؛ یعنی جمهوری اسلامی باید آن‌گونه باشد که برخی تصور نکنند از طریق چانه‌زنی در خیابان می‌توانند کشف حجاب را قانونی کنند، همان منطقی که مقام معظم رهبری در سال 88 فرمودند: «عده‌ای گمان نکنند با لشکرکشی خیابانی، رهبری وادار به مصلحت می‌شود. من زیر بار بدعت‌های غیرقانونی نمی‌روم!»با نکته‌ای که درمورد این طبقۀ اجتماعی بیان شد، گمان می‌کنم به این جمع‌بندی رسیده‌ایم که ما با اقلیتی مواجهیم که روایت‌های بزرگ دارند.