تحلیل نقاشی از منظر روانشناسی

تحلیل نقاشی از منظر روانشناسینقاشی در دوران کودکی یکی از فعالیت‌های مورد علاقه کودکان می باشد. کودکان معمولاً مشتاقانه از شادمانی و لذت نقاشی می کشند. با این حال این فعالیت ها اکثراً فقط با لبخند و بی توجهی از طرف بزرگسالان نادیده گرفته می شوند.دلیل این امر این است که در ارتباطات انسانی گفتار اصلی‌ترین وسیله برقراری ارتباط محسوب می شود؛ در حالیکه برای کودکان گفتار و سخن گفتن به عنوان یکی از مهمترین نقاط عطف رشد کودکان محسوب می شود.فرایند تکلم یک روند آهسته است و کودکان به تدریج یاد می گیرند که از آن استفاده کنند. پیشرفت در گفتار و سخن، از ارتباطات روزمره کودک با بزرگسال ناشی می شود. به همین دلیل کودکان اغلب ترجیح میدهند تجربیات عاطفی خود را مانند شادی و یا ترس را از طریق نقاشی و نه مستقیم از طریق کلمات به اشتراک بگذارند.چرا تحلیل نقاشی های کودکان از نظر روانشناسی مهم است؟در این مقاله می خواهیم با توسعه نظریه های روان شناسی و مطالعات انجام گرفته شده از نظر روانشناسی شما را با تحلیل نقاشی های کودکان آشنا کنیم. در این مقاله توصیف میکنیم که چگونه نقاشی ها می توانند نمایشی از درک کودکان از جهان و همچنین وسیله ای برای بیان افکار و عواطف آنها باشند.سعی ما این است که در این مقاله نکاتی که بزرگسالان باید در درک پیام هایی که کودکان از طریق نقاشی خود بیان می‌کنند و آنها باید در نظر داشته باشند را ذکر کنیم.تاریخچه تحلیل نقاشی کودکان از دیدگاه روان شناسی و روان شناسان شاخصلازم به ذکر است که پیاژه (روانشناس مطرح و بزرگ در نظریه رشد مرحله‌ ای) در سال ۱۹۲۹ روند رشد نقاشی های کودکان را به عنوان بخشی از مراحل رشد مرحله ای در نظر گرفته بود و همچنین این روند را در ۴ مرحله رشد شناختی طبقه بندی کرد.در سال‌های بعد آن چهار مرحله رشد شناختی توسط نظریه پرداز های جدید روانشناسی اصلاح و به نظریه مدرن پیاژه طبقه بندی شد.قابل ذکر است چون این مقاله در حوزه کودکان است و مرحله چهارم رشد شناختی در مرحله نوجوانی می باشد ما از بیان این مرحله صرف نظر می کنیم.این سه مرحله عبارتند از:· مرحله ۱: مرحله حسی حرکتی (۰ تا ۲ سال):از ۱۳ تا ۲۰ ماهگی نوزادان قادر به هماهنگی انجام دو عمل کنش و واکنش مستقل از هم میشوند و آنها را در زمان واقعی به هم متصل می کنند.آنها در این سن، روابط بین مداد رنگی به عنوان وسیله و کاغذ به عنوان یک سطح که می توان مداد رنگی را روی آن انتقال داد و الگوها را تولید کرد، مییابند.آنها می توانند یک مدادرنگی را دست بگیرند و روی علامت هایی که روی کاغذ می گذارند تمرکز کنند و یا به عبارتی دیگر خط خطی کنند.· مرحله ۲ : مرحله ارتباط متقابل (۲تا ۵سال)این مرحله کودکان می توانند بر روی انواع خط های درهم برای نمایشی از اشیا تمرکز کنند. ابتدا آنها یاد می‌گیرند که الگوهای متفاوتی را بکشند. به عنوان مثال خطوط افقی و عمودی یا دایره.سپس آنها یاد می گیرند که آنها را با هم ترکیب کنند تا نمایانگر یک شی، مثل خورشید، انسان یا حتی یک دوچرخه باشد.· مرحله ۳ : مرحله بعدی ( 5 تا 10 سال )در این مرحله کودکان ابتدا یاد میگیرند تا نمایش و صحنه ای را خلق کنند. در 6 سالگی آنها علاوه بر انسان، زمین و آسمان را هم در نقاشی می کشند. همچنین باید بدانیم که آن ها نمایش بسیار متفاوتی از یک شخص را می توانند نقاشی کنند.اما در ابتدا آنها قادر به تمرکز بر بعد سوم نیستند. از حدود 8 سالگی کودکان شروع به تمایز بین صحنه پیش زمینه و صحنه پس زمینه می کنند. و کودکان ۱۰ ساله می توانند در نقاشی "یک زمین میانه" و همچنین یک پیش زمینه و پس زمینه را معرفی کنند.در ادامه مقاله می خواهیم بیشتر به بررسی این سه مرحله با ارائه نمونه هایی از نقاشی های کودکان در سنین مختلف بپردازیم.1. نقاشی قبل از اشکال مشخص مرحله خط خطی( 15 ماه تا 3 سال):اولین مرحله توسعه فعالیت هنری کودکان مرحله “خط خطی” نامیده می شود. این مرحله معمولا تا پایان سه سالگی کودک ادامه پیدا می‌کند و منجر به ایجاد اولین تصویر معنادار کودک میشود.از نظر روانشناسی در رابطه با زمان شروع انجام دوره اول این فعالیت هنری هنوز هیچ دیدگاه روشنی وجود ندارد. به گفته برخی از روانشناسان کودکان قبل از یک سالگی با مواد هنری یا همان مداد رنگی، آبرنگ، مداد شمعی و غیره آشنا می شوند.در حالی که سایر روانشناسان ادعا می‌کنند که قبل از دو سالگی کودک، نمی توانیم درباره انجام فعالیت های هنری به عنوان مثال نقاشی صحبت کنیم.از این‌رو تعیین سن دقیق شروع فعالیت های هنری به آنچه ما به عنوان فعالیت هنری می‌پذیریم به پویایی رشد شخصی کودک بستگی دارد. اما اغلب در این محدوده سنی( ۱۵ ماهه تا ۳ سالگی ) در دوره مرحله "خط خطی" کودکان تصاویر معناداری ایجاد نمی کنند.آنها به سادگی مداد رنگی یا پاستل را روی ورق کاغذی رها می کنند. این خط خطی ها همچنین ارتباط خود را با سن رشد روانی_فیزیکی کودک نشان می دهد که کودک آن را به تصویر میکشد.مرحله خط خطی معمولاً از ابتدای سال دوم آغاز می‌شود وهنگامی که کودک در اواخر ۳ سالگی می باشد این مرحله به پایان می‌رسد، اما باید توجه کرد که مدت زمان و پویایی مراحل رشد فعالیت کودکان متفاوت است.اولین نمودارهای گرافیکی به طور تصادفی در حالی که کودک در تلاش است تا مداد را روی کاغذ حرکت بدهد ظاهر می شود. در آن اولین تلاش ها بدیهی است که کودک به مداد علاقه دارد و نه به رد پایی که از آن باقی میگذارد یا تصویر ایجاد شده از آن بر روی کاغذ.اولین تجلی فعالیت هنری در مرحله “خط خطی” معمولاً در حدود 15ماهگی اتفاق می‌افتد.برخی روانشناسان معتقدند زمانی که کودک می تواند یک مداد را نگه دارد و نقشی از آن را بر جای بگذارد به عنوان نمایش یک رشد طبیعی تعریف می شود.در واقع کودک همیشه از مداد برای خط خطی استفاده نمی‌کند اما هنگامی که کشف کند که می تواند با آن اشکالی رسم کند، بعد از آن همیشه سعی خواهد کرد تا بتواند از طریق خطوط اشکالی که خود می خواهد را رسم کند .اولین خطی ها کاملا دست و پا چلفتی به نظر می رسند و اغلب شبیه مواردی هستند که در ادامه در شکل 1 و 2 مشاهده میکنید.شکل1_ خط خطی های کودک در سن 15 ماهگیشکل 2_ اولین تلاش ها برای ترسیم شکل در طول مرحله خط خطیکودک در ۱۸ ماهگی همانطور که با کوشش، شروع به کسب توانایی بیشتر در مهارت گرفتن مداد می‌کند شروع به خط زدن خود به خود نیز می کند .در دسترس بودن خط خطی خود به خودی با توجه به نظریه های روان شناسی نشان می دهد که کودک در حال رشد دارای توانایی است که یک شی را درک کند و توسط خطوط آن را ترسیم کند.در این مرحله از رشد فعالیت، اگرچه کودکان شور و شوق هنگام نقاشی از خود نشان می دهند، اما تحقیقات نشان می دهد که صرفاً خود عمل نقاشی و ترسیم کردن برای آنها لذت بخش است و نه آن چیزی که بر روی کاغذ کشیده می شود و نتیجه نقاشی می باشد.قابل ذکر است که بعد از به دست گرفتن مداد و خط خطی کردن با مداد رنگی یا پاستل، کودک علاقه خود را به آنچه که کشیده است از دست می دهد؛ زیرا برای کودک شکل ها و خط هایی که کشیده شده در کاغذ است اهمیتی ندارد.نقاشی های کودک در ۱۸ ماهگی معمولاً کل صفحه نقاشی را پر می‌کند و شامل خطوط افقی، عمودی و یا مورب است. در این مرحله کودکان هنوز هم قادر به به در نظر گرفتن مرزها و حاشیه های ورق کاغذ نمی باشند.به شکل‌های 3 و 4 که نمونه‌ای از این موضوع هستند توجه کنید. آنها نشان می دهند که چگونه کودک ۱۸ ماهه به صورت خودجوش و با علاقه خطوطی ترسیم می‌کنند که ممکن است حتی این خطوط جهت ثابت و منظمی داشته باشند. همچنین این دو شکل باز به این نکته دلالت می کنند که کودک به حاشیه های کاغذ توجهی ندارد.شکل 3_ خط خطی خود به خودی کودک 18 ماههشکل 4_ رسم خطوط عمودی و افقی بلند در سن 18 ماهگیدر حدود ۲۱ ماهگی کودک شروع می‌کند تا خط خطی های خود را در درون محدوده کاغذ قرار دهد. روانشناسان این را به عنوان اولین گام در تسلط بر تکنیک مرحله خط خطی تعریف می کنند.علیرغم این واقعیت که کودک هنوز مداد را کاملاً به طرز صحیح در دست نگه نداشته است، اما خط خطی های او نسبت به قبل بیشتر قابل بینش، دیدن و تحت کنترل است.به همین دلیل است که کودک در این سن می تواند خط خطی ها را مرزبندی کند و از محدوده کاغذ بیرون نزند. نوع خط در حین این مرحله طول و ضخامت یکنواختی دارد و همچنین اغلب در جهات یکسان کشیده می شود.شکل5 -_در سن 21 ماهگی کودک شروع به قرار دادن نقاشی های خود در محدوده مشخصی از کاغذ میکند.ازنظر روانشناسی انتظار می رود در سن ۲۴ماهگی کودکان با روش تقلید، خطوط عمودی و افقی هدف داری را نقاشی بکشند. همچنین کودکان آمادگی خود را به صورت عمدی فقط با رسم چند خط برای خارج شدن از مرحله خط خطی نشان میدهد.این توانایی نشان می دهد که کودکان قادر به تمرکز کردن و جابجایی دستان خود و تقلید از حرکات شخص دیگری که در حال نقاشی کشیدن است می باشند، که این نشانه‌ ای از مرحله رشد کنترل نگاه و و هماهنگی همزمان حرکت دست در کودک می باشد.در این مرحله مقدماتی خطوط افقی و عمودی که کودکان آن را روی کاغذ پیاده میکنند به ندرت صاف و قابل تشخیص از نظر شی مشخصی از دیدگاه بزرگسال است. نمونه آن را در شکل 6 مشاهده می کنید.شکل6_ نقاشی کودک 24 ماهه. خطوطی را که هنوز نامشخص است و کمی مبهم است را به تصویر می‌کشد اما آمادگی کودک برای به دست آوردن توانایی خارج شدن از مرحله خط خطی را نشان می دهد.طبق روش و نظریه تشخیص روانشناختی مانووا توماوا(Manova-Tomova)، برای درجه بندی رشد روانی _حرکتی کودکان ، کودک باید بتواند خط بسته منحنی در سن ۳۰ ماهگی بکشد.این خط بسته منحنی می تواند از طریق یک حرکت دایره ای پیچیده که توسط دست و قدرت بینایی کنترل می شود به وجود بیاید. قبل از موفقیت در ترسیم یک تصویر جداگانه از یک خط بسته منحنی، کودکان از یک مرحله به نام مرحله خطی دایره وار عبور می کنند.نمونه هایی از نقاشی های این مرحله در شکل های ۷ و ۸ نشان داده شده است .شکل 7_ خط خطی دایره ای کودک در سن 30 ماهگیشکل 8_ خط خطی دایره ای کودک در سن 30 ماهگی2. نقاشی اشکال مشخص: آغاز فعالیت هنری آگاهانه( ۳ تا ۵ سال)در حدود سه سالگی کودک همزمان عبور از مرحله نوپا، در مرحله رشد نقاشی از مرحله خط خطی نیز عبور می‌کند. اغلب کودکانی که رشد طبیعی دارند اولین تصویر معنادار خود را در این زمان ترسیم می کنند.نکته جالب این است که این تصویر احتمالاً دشوارترین چیز برای به تصویر کشیدن است _نقاشی انسان یا آدمک.کودکان برای شروع چیزی که از نظر بزرگسالان بسیار دشوار است نمی ترسند علاوه بر این، این شکل یا همان تصویر آدمک در هرج و مرج بسیار از خطوط تعمیم یافته است که گاهی به سختی می توان متوجه آن شد.نقاشی پیکره انسان توسط کودکان "پیکره بچه قورباغه " نامیده می شود؛ زیرا برای به تصویر کشیدن جزئیات نقاشی، کودک از یک سر و پاها استفاده می کند.شکل ۹ تصویری جداگانه از شکل یک "نگاره بچه قورباغه" را نشان می دهد و در شکل های بعدی نقاشی هایی با ترکیب غیر سازمان یافته میبینید که در آن ها کودک بدون هیچ کمکی و با خلاقیت خود تصویری از یک پیکره انسانی ایجاد کرده است.شکل 9_ اولین تلاش برای رسم یک " شکل یک بچه قورباغه"شکل10_ ا.ولین تلاش برای رسم یک " شکل بچه قورباغه" همراه با خطوط و دایره هاشکل11- نقاشی غیر سازمان یافته و مبهم که کودک در آن تصویری خودجوش از یک پیکره انسانی همراه با سایر خطوط و دایره­ها ترسیم کرده است.در حدود چهار سالگی کودکانی که فعالیت های هنری را به طور منظم انجام می دادند می توانند تصویر کاملا متفاوت از نقاشی اولی که ترسیم کردند ایجاد کنند.هنگام کشیدن یک شخص جزئیات قابل توجهی مانند تن ظاهر می شود. این جزئیات گواه رشد فهم بصری کودک است.تنه یک شخص، معمولاً در نقاشی کودک با یک شکل ساده هندسی مانند، مثلث یا ذوزنقه، بیضی و یا مستطیل کشیده میشود.سایر کودکان مانند کودکان بسیار با دقت سعی می کنند تا انگشتان دست و پا را نیز ترسیم کنند، اما به ندرت واقع ‌بینانه به نظر می رسد. برای جزئیات صورت، کودکان اغلب ترجیح می دهند دهان و چشم ها را به تصویر بکشند.چشم ها با نقاط مشخص می‌شوند و دهان با یک خط منحنی قابل تشخیص است. بعضی از کودکان سعی می‌ کنند موها را با استفاده از انواع مختلف خط خطی بکشند. به این ترتیب نقاشی یک شخص بیشتر شبیه یک انسان واقعی می شود.شکل 12_ طراحی پیکره انسان با یک تنه و اندام های یک بعدی توسط یک کودک 4 سالهبا نزدیک شدن کودک به پنج سالگی این دوره طراحی به پایان میرسد. اکنون کودکان شروع به قراردادن تصاویر اشیای مختلف نزدیک به حاشیه ورقه کاغذ می ‌کنند و فکر می کنند که لبه کاغذ لبه زمین است.برای بهتر متوجه شدن به شکل های ۱۳ و ۱۴ نگاه کنید. تصاویر کشیده شده در حاشیه کاغذ هستند؛ بنابراین نقاشی تعادل و ثبات مورد نیاز کودک را دارد.در ادبیات تخصصی نقاشی این روش درک و به تصویر کشیدن فضا به عنوان "ترکیب حاشیه زینتی" شناخته می شود. سن ۵ سالگی سنی است که برای اولین بار در نقاشی های کودکان این نوع طراحی پدیدار می شود.شکل 13_ اولین تلاش برای قرار دادم اشیا و پیکره ها در حاشیه کاغذشکل 14_ اولین تلاش برای سازماندهی فضا از طریق تکنیک " ترکیب حاشیه زینتی"3. نمادگرایی: نقاشی داستانی( ۵( تا ۷ سال)این مرحله در نقاشی کودکان "نماد گرایی" نامیده می شود؛ زیرا در طول این مرحله از رشد، کودکان اغلب از نمونه‌ های هنری به عنوان نماد هنگام به تصویر کشیدن اشیا در نقاشی های شان استفاده میکنند.کرشنشتاینر یک آموزگار آلمانی اشاره کرد که صرف نظر از وابستگی جغرافیایی، کودکان تمایل به تصویر کشیدن اشیا به روش مشابهی را دارند. نقاشی کودکان در این مرحله "داستان سرایی" نامیده می شود؛ زیرا از طریق نقاشی کودکان از وقایعی که تجربه کرده‌اند سخن می گویند.فقط از طریق داشتن دانش مناسب از ویژگی های نقاشی می‌توان روایت داستانی نقاشی آنها را خواند و درک کرد.بعد از پنج سالگی ما متوجه رشد و پرمحتوا شدن سریع نقاشی کودک توسط اشیای جدید و تلاش کودک برای ایجاد نقاشی های داستانی می‌شویم که در آن اشیا ارتباط معنادار و در هم آمیخته ای با یکدیگر دارند.شکل14_نقاشی کودک در سن 5 سالگی ، با حالت عادی رشد فکری ، نشان دادن تلاشی برای پر کردن کل کاغذ همراه با تصاویرنقاشی ها با تصاویری که برای آن دوره معمول است، مانند شکل های انسانی، خانه ها، درختان، گلها، حیوانات مختلف، پرندگان و پروانه ها، انواع مختلف وسایل نقلیه مثل اتومبیل، دوچرخه ،هواپیما و سایر اشیا محیط پیرامون کودک پر می‌ شوند.نقاشی نه تنها توسط اشیای مختلف متنوع تر می شود بلکه با رنگ آمیزی اشیا و دخالت رنگ ها توسط کودک زیباتر و بهتر نیز می شود. در این مرحله اشیای مختلف با دقت بیشتری به تصویر کشیده می ‌شوند و به طور ثابت در مکان های خود با توجه به موقعیت خود قرار می گیرند.برای مثال گلها، درختان، ساختمان‌ ها، مردم و وسایل نقلیه همیشه در سطح زمین و در پایین ورق کاغذ نقاشی می‌ شوند. پرندگان در زیر خط آبی آسمان یا ابرها و در زیر آن ها نشان داده میشوند و در بالای درختان نیز کودکان معمولاً پروانه ها یا سایر حشرات را به تصویر می کشند.کودکان ۵ تا ۷ سال می توانند به طور دقیق فضای عمودی متعلق به همه اشیایی که به تصویر می کشند را تعریف کنند.آنها به ندرت برای قرار دادن یک شی خاص در موقعیتی متفاوت از ارتفاع معمول آن اشتباه می کنند. هر جسم آشنایی، موقعیت دقیقی در فضای عمودی تصویر در "ترکیب حاشیه زینتی" دارد همانطور که می توانید در شکل ۱۵ مشاهده کنید.شکل 15_ نقاشی که یک فضای عمودی دقیق را در درون ورق کاغذ نشان می دهددر ادامه مقاله در رابطه با تحلیل روان شناختی نقاشی کودکان، ابتدا به تفسیر محل اشکال مختلف در نقاشی می پردازیم. سپس به شرح اندازه اشکال و خطوط و همچنین در انتها تحلیل مختصری از جزئیات نقاشی شده بدن انسان توسط کودک از نظر روانشناسی ارائه خواهیم داد.§ تحلیل محل اشکال در نقاشی کودکانجدول 1 معنی قرار دادن نگاره ها در مناطق افقی بر روی کاغذ را نشان می دهد در حالیکه جدول شماره 2 معنی قرار دادن نگاره ها در مناطق عمودی کاغذ را شرح میدهد.جدول 1_ تحلیل قرار دادن اشکال در مناطق افقی بر روی کاغذA: نقاشی شده در بخش بالا / نشان دهنده: تصورات، خیالبافی، فرار از واقعیتB: نقاشی شده در بخش مرکزی / نشان دهنده: خودمحوری، اعتماد به نفس، فعال بودن، خودخواهی، عرضه کافی داشتنC: نقاشی شده در بخش پایین / متمرکز بر روش فکری، عملگرا، هدفمند، محتاطجدول 2_ تحلیل قرار دادن اشکال در مناطق عمودی بر روی کاغذA: نقاشی شده در سمت چپ / درونگرایی را نشان می دهد، تسلیم، عدم تعارض شخصیتB: نقاشی شده در ستون مرکزی / خودمحوری را نشان می دهد، عزت نفس بالا، اطمینان به خودC: نقاشی شده در سمت راست / برون گرایی را نشان می دهد، درگیری، افرطی بودن§ تحلیل اندازه اشکال در نقاشی کودکان از منظر روانشناسیمی توان اندازه شکل ترسیم شده را در رابطه با زمینه نقاشی به عنوان نماینده ارزیابی روانشناختی کودک در نظر گرفت.§ اشکال یا نگاره های کوچک: احساس ناامنی ، احتمال افسردگی، کمبود عزت نفس ، کناره گیری§ اندازه طبیعی اشکال: عزت نفس خوب، اعتماد به نفس کافی، با نشاط بودن§ اشکال یا نگاره های بزرگ: تظاهر، عزت نفس فوق العاده بالا§ نگاره های مورب و کج: نااستواری، احساس ناامنی، احتمال عدم تعادل روانی2( Machover, K )o تحلیل انواع رسم خطوط§ خطوط پررنگ: پرخاشگری یا تروما (به معنای "زخم" است اما در روانشناسی تروما به تاثیر منفی و بدی که یک واقعه در یک فرد برجای میگذارد اشاره دارد.)§ خطوط کم رنگ: ترس§ سایه روشن یا خطوط با سایه: اضطراب§ جزئیات زیاد در نقاشی: نیاز به مهار کردن§ پاک کردن زیاد و مداوم در نقاشی: اضطراب و استرسo تحلیل اجزاء مختلف بدن در نقاشی کودکان از دیدگاه روانشناسی· انواع نقاشی های سر1. سر: نمادی از قدرت تفکر، تعادل اجتماعی و کنترل تکانه ها است. نحوه به تصویر کشیدن سر نشان دهنده نگرش کودک به هوش و مغز است. سر غیر متناسب معمولا توسط کودکی که دارای ناتوانی مغزی، سردرد شدید و از این قبیل اختلال ‌ها می باشد، کشیده میشود.2. سر بزرگ: در نقاشی نگاره انسان توسط کودک نشان دهنده عزت نفس بالا در حوزه فکری یا ایگو(خود) بزرگ می باشد، اما همچنین می تواند با پارانوئید، خودشیفتگی یا احساس ترس از مدرسه مرتبط باشد.3. سر کوچک: عزت نفس پایین، احساس ناامنی و درماندگی· گردن: گردن اغلب ارتباط بین سر و بدن است که تائید کننده احساس عدم تفرقه بین این دو می باشد. نمایش گردن به عنوان نشانه بلوغ فکری در نظر گرفته می شود1. گردن کاملاً به تصویر کشیده شده: توانایی فرد در کنترل تکانه های زندگی2. گردن بسیار بلند: کنجکاوی و خود انگیختگی همچنین میتواند پیش فعالی را نشان بدهد.3. نکشیدن صورت: می تواند نشان‌ دهنده پرهیز از چالش ها و مسائل اجتماعی باشد.· چشم: چشم از مهم ترین جزئیات صورت است1. چشم هایی که به خوبی کشیده شده اند: کنجکاوی و علاقه به دنیای اطراف2. بدون چشم: نشانه انزوا و میل جدا شدن از جهان3. چشمان بسته: میل به پنهان شدن از دنیا ، پرهیز از مخاطب بصری (مواجه شدن حضوری و ارتباط چشمی)4. چشمان گرد با نقطه هایی به‌عنوان مردمک: نشانه ترس و اضطراب شدید5. کشیدن ابرو: زیبایی شناختی· دهان1. نکشیدن دهان (بسیار کم اتفاق می افتد): ترس از بیان، مخالفت منفعلانه و عدم تمایل به اشتراک2. دهان باز با لب های کاملاً مشخص: فعالیت کلامی خوب3. دندان ها: نماد پرخاشگری معمولاً کلامی، انتقاد زیاد نسبت به دیگران· مو1. موی سر مانند سوزن به سمت بالا: نگرش خصمانه2. موهای کشیده شده با خطوط نرم و ظریف: نیاز داشتن به محافظت3. مو های سایه دار پررنگ: اضطراب4. مویی که دستی آن را نوازش میکند: شخصیت پررنگ5. مدل موی پیچیده: ذکاوت، طنازی کردن· دست و بازو:1. بازوها و دست ها: رشد ایگو (خود) کودک و انطباق اجتماعی را نشان می دهد2. نکشیدن دست در نقاشی پیکره انسانی: جدایی کامل از محیط اطراف، احساس محرومیت، رابطه سرد خانوادگی3. کشیدن دست ها درست در کنار بدن: شخصیت منفعل ، عدم انعطاف پذیری در برخوردهای اجتماعی4. پنهان کردن دستها در پشت یا در جیب ها: احساس عدم امنیت، انزوا از جامعه یا احساس گناه5. دستها و بازوان سایه ‌دار (دست هایی که بیش از حد انرژی دارند و نوازش می شوند): می تواند احساس گناه نسبت به انگیزه های تهاجمی را نشان بدهد.6. بازوها و دست های بلند: میل به کنترل و قدرت طلبی7. دستها و بازو های به طرفین کشیده شده: گشودگی، ارتباط پذیری8. بازوها و دستها به شکل T (بازو های کشیده شده به صورت افقی): سطح بالایی از فعالیت ، علامت احتمالی برای پیش فعالی9. انگشتان بدون دست: بی ادبی، بدوی گرایی10. دست ها و انگشتانی که مانند یک دستکش به تصویر کشیده شده اند: پرخاشگری سرکوب ‌شده11. انگشتان و دستان خوب کشیده شده: مهارت، ظرافت در ارتباطات12. انگشتان خیلی بلند با ناخن های تیز: پرخاشگری و خصومت· پا و مچ پا1. نکشیدن پا و مچ پا: مقاومت و ترس از تغییرات، اضطراب و احساس ناامنی2. پاهای کوتاه و باریک: عدم اطمینان، عدم احساس امنیت، احساس ناامیدی3. پاهای کوتاه چاق: ساکن، دست و پا چلفتی4. پاهای چاق بلند: عملگرا، با استقامت5. پاهای بلند و خوش فرم: استقلال و تلاش شدید برای آن6. اندازه های مختلف دو پا: دوگانگی در کوشش7. پاهای نامتناسب کوچک: عدم اطمینان و اعتماد به نفس پایینتوجه شما را به شکل 16 و تحلیل آن جلب میکنیم.شکل 16_ نقاشی از پیکره انسان در قسمت پایین سمت چپ کاغذ* محل شکل در پایین: نشان دهنده تمرکز بر شیوه فکری، عملگرا بودن، هدف قرار دادن امنیت و یا حفاظت* قرار دادن شکل در ستون عمودی در سمت چپ نشان دهنده: درون گرایی، سلطه پذیری، شخصیت غیر متناقض* چشم خالی بدون مردمک: از نظر احساسی نابالغ است یا ممکن است بخواهد از دنیای پیرامون کناره گیری کند و دارای ترس و اضطراب شدید است* دست بدون انگشت: ناامیدی و گناه* مچ پای کوچک: عدم امنیت، احساس ناامیدی*در آخر می‌توان گفت درک و شناخت کافی از نقاشی‌های کودکان روش قابل توجهی از ارتباط با کودکان را شامل می شود. در مرحله اول، این دانش با یادگیری ویژگی های مختلف در طراحی نقاشی در سنین و مراحل مختلف رشد آنها آغاز شده و در مرحله دوم شامل آشنا شدن با روش های مختلف ایجاد و توسعه یافته توسط نویسندگان، متخصصان، مدرسان و روانشناسان مختلفی که نقاشی های کودکان را ارزیابی می کنند میشود. روانشناس روسیه_ آمریکاییمنابع:The book: How To ReadChildrens’DrawingsWritten by ANI ZLATEVA