فصل دوم-قسمت اول: مغز و آگاهی

در این متن خلاصه‌ای نوشتاری از قسمت اول فصل دوم پادکست رادیو موازی آمده است. برای شنیدن نسخه کاملِ صوتی پادکست رادیو موازی می‌توانید به وبسایت موازی و صفحه رادیو موازی مراجعه کنید و یا عبارت «رادیو موازی» را در اپلیکیشن کست باکس، گوگل پادکست، اسپاتیفای و یا شنوتو جست و جو کنید.ادعایی وجود دارد که طبق آن اگر به همین روش علمی امروز زمان کافی داده شود می‌تواند در طی چند صد سال آینده به همه سوالات درباره جهان پاسخ بدهد. اما نویسنده در همان اسم کتاب مخالفتش را با این نظر نشان داده است. منظور آقای استنارد از اسم کتاب این نیست که علم قرار است تمام شود. ادعای نویسنده این است که برای فهم و اکتشاف از طریق روش علمی، محدودیت‌های بنیادینی وجود دارد که هرچقدر هم که زمان بگذرد و علم پیشرفت کند، باعث می‌شود نتوانیم بعضی از سوالات را با علم جواب دهیم.سه دلیل برای این موضوع وجود دارد:اولاً مغزهای ما که وسیله تفکر ما هستند درواقع برای اینکار ساخته نشده‌اند. از نگاه تکاملی مغز ما از نظر قابلیت بقا بهینه شده است. درواقع مغز ما برای غذا پیدا کردن، دور شدن از خطر و کارهای دیگری که باعث بقای ما می‌شوند تکامل پیدا کرده است. دلیل دوم درواقع مرتبط با محدودیت‌های عملی ما هست.دلیل سومی که نویسنده بیان میکند وجود برخی سوالات در هر حیطه‌ای از علم هستش که ذاتاً نمی‌شود به آن‌ها پاسخ داد. این سوالات را در ادامه کتاب در حیطه‌های مختلف خواهیم دید.نویسنده خودش را طرفدار علم و منتقد علم‌زدگی می‌داند. منظور از علم‌زدگی نگاهی است که علم را تنها راه رسیدن به حقیقت می‌داند.ساختار کتاب به این صورت است که هر فصل ابتدا یک موضوع علمی را توضیح می‌دهد و بعضی از اکتشافات بی نظیر آن حوزه را باز می‌کند، در ادامه سوالات بنیادین آن موضوع که از نظر نویسنده ذاتاً قابل پاسخ نیستند را بیان می‌کند. فصل اول کتاب، تنها فصل غیرفیزیکی کتاب است که به موضوع جذاب مغز و آگاهی می‌پردازد.در نگاه اول، مغز هم یک شی فیزیکی است که از بسیاری سلول به نام نورون و البته سلول‌های دیگری ساخته شده است که خود آن‌ها هم از یک مشت اتم و مولکول ساخته شده‌اند و از این نظر تفاوت آنچنانی با باقی اشیا اطرافمان ندارند. اما نکته مهم این است که مغز روی ساخت تجارب آگاهانه ما اثرگذار است و از نظر بسیاری عامل اصلی ایجادشان است. منظور از تجارب آگاهانه، عواطف و احساسات و تجارب اول شخصی مثل درد، عشق و حتی حس ترشی یک میوه هست. این تجارب آگاهانه دقیقاً کار را سخت می‌کند و باعث می‌شود ما نتوانیم با مغز دقیقاً مثل یک شی عادی برخورد کنیم.روش‌های مختلفی در نوروساینس برای بررسی مغز وجود دارد اما ایده اصلی خیلی از آن‌ها یکسان است. ایده این است که: زمانی که از فرد یا حیوان مورد آزمایش رفتاری سر می‌زند، فعالیت مغزش را ثبت می‌شود. هدف از این ثبت این است که ببینیم چه الگویی از فعالیت مغز با رفتار و گزارش آن موجود از تجارب درونیش همبستگی و ارتباط دارد.یک مثال برای بهتر فهمیدن موضوع می‌تواند این باشد که: تصور کنید در یک آزمایش از فردی خواسته‌اند تا به رنگ قرمز فکر کند و همزمان از فعالیت مغزش ثبت گرفته‌اند و دیده‌اند هروقت فرد به رنگ قرمز فکر می‌کند در یک ناحیه مشخص از مغزش فعالیتی به وجود می‌آید. به این صورت می‌فهمند که این الگوی فعالیت مغزی با فکر کردن به رنگ قرمز همبستگی دارد.پس درواقع انگار ما می‌خوایم دو سطح متفاوت را به هم وصل کنیم. دنیای تجارب ذهنی یا اصطلاحاً ذهن را متصل کنیم به دنیای فعالیت فیزیکی یا اصطلاحاً مغز. دقیقاً مشکلات از همینجا شروع می‌شوند. فرض کنید که آن شخص هم به رنگ قرمز فکر می‌کرده و هم به رنگ زرد. اگر صرفاً فعالیت مغزی‌اش را بگیریم و از او نپرسیم که هر لحظه به کدام رنگ فکر می‌کردی، آیا می‌توانیم فقط از فعالیت مغزی‌اش محتوای تجربه‌اش را بفهمیم؟ خیر! درواقع ما راهی برای فهمیدن محتوای تجربه از روی فعالیت عصبی نداریم. منطقی هم هست چون جابجایی یکسری سیگنال الکتریکی و شیمیایی انگار جنس متفاوتی از تجارب ذهنی دارند. این مسئله که تجارب اول شخص ذهنی چطور از یک بستر فیزیکی مغز به وجود می‌آیند با عنوان مسئله سخت آگاهی شناخته می‌شود که خودش زیرمجموعه یک سوال بزرگتر است که سال‌ها در فلسفه مطرح بوده و آن را به نام مسئله ذهن و بدن می‌شناختند. این مسئله به صورت کلی به نوع رابطه ذهن و بدن می‌پردازد و برایش تا الان نظریات زیادی در فلسفه مطرح شده است، هرکدام ازین نظریات نقاط قوت و ضعف زیادی دارند اما نکته اینجاست که درواقع ما با روش علمی نمی‌توانیم از بین آن‌ها نظریه‌ای را انتخاب کنیم. چون روش علمی به ما صرفاً همبستگی می‌دهد و نمی‌تواند خود تجارب اول شخص را توصیف کند. این مسئله از همن جنس مسائلی است که نویسنده در مقدمه اشاره کرد. مسائلی مهم و بنیادین که بنظر می‌رسه لااقل با روش علمی امروز ذاتاً قابل حل نیستند. و نیاز است برای فکر کردن به آن‌ها به حوزه‌های دیگری مثل فلسفه مراجعه کنیم.فرض کنید که شما هروقت کار خاصی را می‌کنید یا یک تجربه ذهنی به خصوصی دارید یک الگو از فعالیت مغزی به خصوص همان تجربه به وجود می‌آید. یعنی مثلاً هربار که به پیتزا فکر می‌کنید دقیقا همان الگویی تکرار می‌شود که هردفعه به پیتزا فکر می‌کردید تکرار شده. این فرض اثبات قطعی نشده اما خب فرض معقولی به نظر می‌رسد. حالا تصور کنید دانشمندی در یک لحظه مشخص که شما دارید به پیتزا فکر می‌کنید فعالیت کامل مغز شما را ثبت می‌کند. این کار با تکنولوژی الان ممکن نیست اما احتمالاً در آینده همچین امکانی به وجود بیاد. حالا آن دانشمند صرفاً معادلات فیزیک را دربارۀ وضعیت فعلی مغز شما به کار می‌برد تا بفهمد ۵ دقیقه دیگر مغز شما در چه حالتی قرار می‌گیرد. بعد می‌بیند آن حالت مثلا متناظر با سفارش دادن پیتزا از فلان رستوران است. درواقع دانشمند توانسته است رفتار شما را دقیقاً پیش‌بینی کند. اما این با یکی از تجارب اول شخص ما در تضاد است. تجربه اختیار داشتن یا همان ارادۀ آزاد. خب سوال این است که چه‌طور می‌شود حس ارادۀ آزاد را با این مسئله‌ای که الان گفتم جمع کرد. بعضی‌ها در این نقطۀ اراده آزاد را صرفاً یک توهم درنظر می‌گیرند و می‌گویند ما محکوم به موجبیت هستیم و اختیاری نداریم.در مورد پاسخ‌هایی که می‌توان به این مسئله در مورد اراده آزاد داد در پادکست صوتی پرداخته‌ایم که می‌توانید در اپلیکیشن‌های پادکست مشاهده کنید. به هرحال نکته اینجاست که این مسئله هم مثل مسئله آگاهی مسئله سختی است که نمی‌شود فقط با استفاده از علم به آن جواب قطعی داد.