فئودالیسم دیجیتال

ماریانا مازوکاتو ✍مدت زیادی نگذشت که ابرشرکت‌های آنلاینی نظیر گوگل، فیسبوک، آمازون و ای‌بِی، به بخش جدایی‌ناپذیر زندگی میلیون‌ها انسان در سراسر جهان تبدیل شدند. این شرکت‌ها، به طور روزافزونی بر چگونگی اطلاعاتی که جستجو می‌کنیم، بر ارتباطات و مراوداتی که با یکدیگر داریم، بر دوستی‌ها و خریدهایمان، و بر اشتراک‌گذاری نظراتمان با کسانی که مایل به شنیدنش هستند، غلبه یافته‌اند. تکنولوژی‌های نوین این کمپانی‌ها، در راستای خواسته‌ها و نیازهای ما به وجود آمده‌اند. هر شرکتی که تکنولوژی‌های مشابه آنها داشته باشد، ممکن‌ست که بتواند به این نیازها پاسخ دهد. بسیاری از شرکت‌ها نیز در این مسیر تلاش خود را کرده‌اند، اما آنچه که در این بین جالبِ‌توجه می‌باشد، این‌ست که چگونه شرکت‌های انگشت‌شماری، به گونه‌ای شتابان و فراگیر، به جایگاهی غالب دست پیدا کردند، و به یاری چنین جایگاهی، قادر به «مَکِش ارزش» در مقیاس کلان شدند.این کمپانی‌های آنلاین، از سوی مدیران و مدافعانشان، غالباً به عنوان نیروهایی خیرخواه به تصویر کشیده می‌شوند؛ نیروهایی ‌‌که نه فقط برای سود و منفعتشان، که برای پیشرفت جامعه کار می‌کنند. [مثلاً فیسبوک یکی از اهدافش را قدرتمند سازی مردم در اشتراک‌گذاری اطلاعات معرفی کرده بود، یا یکی از بنیانگذاران گوگل به نام سرگی برین، شرکتش را "نیرویی خیرخواه" نامیده بود که همواره در مقابل بدی‌ها و شومی‌ها قرار دارد]. هواداران هیجان‌زدۀ آنها، از پدیدۀ دگرگون‌کننده‌ای به نام "اقتصاد مشارکتی" و "سوسیالیسم دیجیتالی" صحبت می‌کنند؛ آنان دیدگاه خوش‌بینانه‌ای را ترویج می‌دهند که بر مبنای آن، پلتفرم‌های دیجیتال قدرت را به دست مردم می‌سپارند و طیف گسترده‌ای از خدمات گوناگون را به رایگان در اختیار ما قرار می‌دهند؛ خدماتی ‌که از ارتباط شبکه‌ای و مکان‌یابی GPS، تا پایش وضعیت سلامت را شامل می‌شود.در چارچوب چنین رویکردی، «سیلیکون ولی» (که مرکز شرکت‌های های‌تِک و نوآورست)، در مقابل «وال استریت» (که مرکز نهادهای مالی‌ست) قرار می‌گیرد؛ مطابق این رویکرد، سیلیکون ولی با فراهم ساختن خدماتی که همگان می‌توانند از آن بهره ببرند، خلأ مصرف را پر می‌کند، اما در مقابل، وال‌استریت قدرت و ثروت را در چنگال "یک درصدی‌ها" متمرکز می‌سازد.بی‌تردید، ابرشرکت‌های آنلاین نقش ارزنده‌ای برای کاربرانشان ایفا می‌کنند. آن‌ها می‌توانند رفاه انسان‌ها را بهبود بخشند و در مواردی، بهره‌وری‌شان را افزایش دهند. (مثلاً از طریق سرعت و سهولت بخشیدن به جستجوی محتوای وب، تسهیل پیدا کردن مسیرها، اشخاص، کتاب‌ها و امثالهم)؛امّـا این تصور که این کمپانی‌ها خدمات رایگانشان را از سر "خیرخواهی" فراهم می‌کنند، و یا هدفشان این‌ست که مردم را "قدرتمند" سازند، دیدگاهی‌ست که از ساده‌انگاری بالایی رنج می‌برد.یک تحلیل واقع‌بینانه باید به این موضوع بپردازد که این شرکت‌ها دقیقاً چگونه کار می‌کنند، سودشان از کجا سرچشمه می‌گیرد، و اثربخشی اجتماعی آن‌ها (برحسب اینکه ارزشی می‌آفرینند یا نمی‌آفرینند) چگونه می‌باشد. شرکت‌هایی نظیر گوگل، فیسبوک، و آمازون - و شرکت‌های جدید "اقتصاد مشارکتی"، نظیر اوبر و Airbnb - خودشان را به عنوان "پلتفرم" معرفی کرده‌اند. وجه تمایز آن‌ها با سایر شرکت‌ها این‌ست که آن‌ها در بازارهای مرسوم و متعارف (که در آن شرکت‌ها کالاها و خدماتی تولید می‌کنند و آن را به مصرف‌کنندگان می‌فروشند) فعالیت نمی‌کنند. آن‌ها در بازارهایی فعالیت دارند که اقتصاددانان، آنان را «بازارهای دوجانبه» (two-sided markets) می‌نامند؛ بدین صورت که از یک سو، خدماتی را به کاربران ارائه می‌دهند، و در سوی دیگر، امکاناتی را به سایر شرکت‌ها عرضه می‌کنند - امکاناتی نظیر فروش فضای تبلیغ آگهی بر بستر اینترنت، و یا فروش اطلاعاتی پیرامون مشی و رفتار کاربرانشان به شرکت‌ها.با این‌حال، صفت مشخصۀ بازارهای دوجانبه، در چگونگی اتصال دو سمتِ بازار نهفته است.زمانی که شمار کاربران پلتفرم‌ها در یک سمت بازار (سمت استفاده از موتور جستجوگر فلان شرکت آنلاین، و یا عضویت در شبکۀ اجتماعی آن شرکت) افزایش می‌یابد، کلیک کردن بر آگهی‌های آنلاین هم بالا می‌رود و بدین طریق، شرکت آنلاین می‌تواند اطلاعات بیشتری از مشی و رفتار کاربرانش گردآوری نماید، و از همین رو، قابلیت کسب سودی که شرکت می‌تواند در سمتِ دیگر بازار به دست آورد، افزایش پیدا می‌کند.این‌که گوگل و فیسبوک از کاربرانشان هزینه‌ای مطالبه نمی‌کنند، ابداً به زیانشان تمام نخواهد شد: آن‌ها نیازمند آن هستند که تا حد امکان، افراد بیشتری به پلتفرمشان ملحق شوند، تا بتوانند امکاناتی که به سایر شرکت‌ها در سمت دیگر بازار به فروش می‌رسانند را جذّاب‌تر نمایند.ما نباید گوگل را به مثابۀ فراهم‌کنندۀ خدمات رایگان به کاربرانش نگاه کنیم؛ بلکه برعکس، این کاربران گوگل هستند که به رایگان "درونداد" لازم برای فرآیند تولیدی گوگل را فراهم می‌کنند: دروندادهایی نظیر توجه کاربران به آگهی‌های آنلاین تبلیغاتی، و مهم‌تر از آن، اطلاعات شخصی کاربران؛ و کاربران نیز در قبال عرضۀ چنین دروندادی به این کمپانی‌ها، از جستجوی آنلاین و خدمات مختلف دیگر بهره‌مند می‌شوند. در حقیقت، بخش اعظم سود گوگل، از فروش فضای تبلیغات آنلاین، و فروش اطلاعات کاربران به شرکت‌ها حاصل می‌شود. اگر امکانات آنلاینی را به رایگان در دسترس شما قرار می‌دهند، شما "مشتری" به حساب نمی‌آیید، بلکه یک "محصول" به شمار می‌روید.اینطور که به نظر می‌آید، ابرکمپانی‌های آنلاین هیچگونه محدودیتی را بر حجم و اندازۀ خود احساس نمی‌کنند. "اثر شبکه‌ای" (=افزایش ارزش پلتفرم‌های آنلاین در نزد جامعه، به واسطۀ افزایش شمارِ کاربران پلتفرم‌ها)، که بر بازارهای آنلاین سایه افکنده، خاصیت عجیبی را به وجود آورده است : به محض آنکه بنگاه آنلاینی، راهبری یک بازار را به دست می‌گیرد، سلطۀ بازاری آن بنگاه تقویت شده و به گونه‌ای خودجوش، به جایگاهی جاودانه دست پیدا می‌کند؛ اگر همۀ ما و دوستمان عضو فیسبوک باشیم، دیگر کسی تمایل ندارد که به سایر شبکه‌های اجتماعی ملحق شود.برخلاف مدعیات ریاکارانۀ پیشگامان اینترنتی، "اثر شبکه‌ای" (network effects) بر متمرکزسازی اینترنت دامن می‌زند و قدرت بازاری عظیمی را در دستان چند شرکت معدود آنلاین متمرکز می‌سازد. برای نمونه، گوگل به تنهایی دربرگیرندۀ ۸۰ درصدِ جستجوهای آنلاین در آمریکا و ۹۰ درصد جستجوها در اروپاست.فیسبوک هم بیش از ۱.۵ میلیارد کاربر دارد (که حدود یک‌چهارم جمعیت کرۀ زمین را شامل می‌شود) و دستِ فوق‌العاده برتری را نسبت به رقبایش دارد. آمازون هم نیمی از بازار کتاب آمریکا را در اختیار گرفته است، (و این بدون در نظر گرفتن بازار کتب الکترونیک می‌باشد). همچنین، شش بنگاه فیسبوک، گوگل، یاهو، AOL، توییتر و آمازون، دربرگیرندۀ ٪۵۳ از بازار تبلیغات دیجیتال هستند. (گوگل و فیسبوک، به تنهایی ۳۹ درصد این بازار را در برمی‌گیرند). چنین سلطۀ بازاری‌ای، از قدرت تحمیل‌گری "غول‌های آنلاین" حکایت می‌کند؛ قدرت تحمیل قید و شر‌ط‌هایشان بر کاربران و بر بنگاه‌هایی که مشتری‌شان هستند.برای نمونه می‌توان بسیاری از ناشرین کتاب‌ها را نام برد که از شروطی که آمازون بر آن‌ها پافشاری می‌کند، ناخرسندند، و خواهان گزینه‌های مطلوب‌تری هستند؛ اما آن‌ها هیچ اهرم فشاری را در اختیار ندارند، چرا که - به قول آقای evgeny morozov، پژوهشگر حوزه‌ی تکنولوژی - "آمازون دومی وجود ندارد که به سراغش بروند".کمپانی‌هایی نظیر گوگل، عملاً انحصارگران بالفعل به شمار می‌روند، اما دولت‌ها آنان را انحصارگر به حساب نیاورده‌اند، و هیچ قانون ضد انحصاری که در گذشته، با صنایع انحصارگری نظیر تنباکو، خودرو و مواد خوراکی مقابله کرده بود را به سوی ابرکمپانی‌های آنلاین نشانه نگرفته‌اند.جایگاه غالب یک فراهم‌کنندۀ پلتفرم در بازارهای هسته، می‌تواند به سود تولیدات آن شرکت در بازارهای تابع به کار گرفته شود، و قدرت شرکت را به سایر بازارها تسری دهد. کمیسیون اروپا، گوگل را به خاطر آنکه نتایج جستجوهای آنلاینش را به سود محصولاتش ناتراز کرده بود، مورد تفتیش و بازرسی قرار داد. به همین شکل، بسیاری از کاربران فیسبوک از این مسئله ناخرسندند که این شرکت بسیاری از اطلاعات شخصی‌شان را ذخیره‌سازی و واکاوی می‌کند، و به اشخاص ثالث می‌فروشد؛ اما تا زمانی ‌که دوستان آنها در فیسبوک باشند، رقیبی هم‌تراز با فیسبوک نیز در کار نخواهد بود تا کاربران به آن روی آورند.از قدیم‌الایام، صنایعی که ماهیتاً به انحصاری‌شدن گرایش داشته‌اند، نظیر راه‌آهن و آب‌رسانی، برای جلوگیری از اجحاف‌گری‌شان نسبت به جامعه، یا به مالکیت عمومی در آمدند (در اروپا)، یا اینکه شدیداً مقررات‌گذاری شدند (در آمریکا)؛ اما پلتفرم‌های آنلاین انحصارگر، علیرغم تمام نگرانی‌هایی که آفریده‌اند (نظیر نقض حریم شخصی، کنترل اطلاعات، و قدرت بازاری‌شان)، تحت مالکیت عمومی نیستند، و مقرراتی هم بر آنان حکم نمی‌رانَد.در غیاب یک قوای مقررات‌گذاری نیرومند و فراملّی، آنان قادر به تصاحب پاداش فوق‌العاده‌ای خواهند شد. نرخ‌های پایین مالیاتی هم که شرکت‌های تکنولوژی از محل پاداششان می‌پردازند، با در نظر گرفتن اینکه توفیقات آن‌ها بر شالودۀ تکنولوژی‌های تأمین‌شده توسط سرمایه‌گذاری‌های پرریسک عمومی به بار آمده است، پارادوکسیکال به چشم می‌آید.اگر به محاسبات داده‌های اقتصادی (نظیر حساب‌های ملّی) نگاهی بی‌اندازیم، در این محاسبات، مشارکت اقتصادی پلتفرم‌های اینترنتی در درآمد ملّی، به وسیلۀ خدمات تبلیغاتی‌ای که به بنگاه‌ها می‌فروشند نشان داده می‌شود. اما چندان واضح نیست که چرا تبلیغات آگهی باید به عنوان مشارکتی در تولید ملّی حقیقی پنداشته شود؛ چه رسد به بهبود رفاه اجتماعی که باید هدف اصلی فعالیت‌های اقتصادی باشد.محاسبات داده‌های اقتصادی، تحت تأثیر اقتصاد نئوکلاسیک، هر تراکنش بازاری را، مادامی که قیمتی دریافت نماید، علامتی از تولید نوعی برونداد اقتصادی ترجمه می‌کند و آن را ارزنده می‌پندارد؛ خواه تبلیغات باشد یا خدمات مالی.اما این دیدگاه گمراه‌کننده است : اگر هم غول‌های آنلاین چیزی بر رفاه اجتماعی می‌افزایند، آن را از طریق خدماتی که برای کاربرانشان فراهم می‌کنند، انجام می‌دهند؛ نه از طریق خدمات تبلیغاتی.فعالیت‌هایی که برای پلتفرم‌های آنلاین سودی به بار می‌آورند - نظیر تبلیغات، واکاوی اطلاعات کاربران، و فروش آنها - چیزی بر ارزش از پیش تولیدشده، که خدماتی نظیر پیام‌رسانی در فیسبوک یا جستجو در گوگل می‌باشد نمی‌افزایند. آن فعالیت‌های سودآور غول‌های آنلاین، تنها به سایر شرکت‌ها کمک می‌کند تا در رقابت با همدیگر بتوانند بخش بزرگ‌تری از ارزش تولیدشده را تصاحب نمایند. رویکرد مغشوش و گمراه‌کننده‌ای که نسبت به مفهوم ارزش بر علم اقتصاد حاکم است، نتایج پارادوکسیکالی را آفریده است: در محاسبات داده‌های اقتصادی، فعالیت‌های نامولد تبلیغاتی به عنوان مشارکت غول‌های آنلاین در درآمد ملی محاسبه می‌شوند، و خدمات ارزنده‌تری که به کاربران ارائه می‌دهند، در این محاسبات منظور نمی‌گردند.