کندذهن‌ها چگونه کتاب می‌خوانند؟

ماجرای تونی لیپ و کتاب سبزمی‌دانستید ویگو مورتنسن، بازیگر نقش تونی لیپ در فیلم کتاب سبز، برای این‌که صحنه شرط‌بندی این فیلم، واقعی به نظر برسد، ۲۴ هات‌داگ را واقعا خورده؟ وقتی شروع به تماشای این فیلم کردم، من هم نمی‌دانستم. با این‌حال لحظه بلعیده شدن ساندویچ‌ها به وسیله تونی، همچنان واقعی به‌نظر می‌رسید. برای دیدن این فیلم، روی زمین نشسته و به دیوار تکیه زده بودم. در همین حال، حدود ۲۰ دقیقه از فیلم به خوبی و خوشی سپری شد. اما به تدریج احساس کردم یک جای کارِ این فیلم می‌لنگد. چشمم به تلویزیون خیره بود، اما ذهنم داشت تحلیل می‌کرد که چرا داستان فیلم، تکراری به نظر می‌رسد! بالاخره بعد از چند ثانیه، دوزاری‌ام افتاد؛ مشکل این بود که من این فیلم را قبلا دیده بودم!حافظه‌ام که بیـــــست دقیقه آزگار، زحمت بازیابی کوچک‌ترین داده‌ای را به خودش نداده بود، چرتش پاره شد و شروع کرد به روایت کردن بخش‌هایی از داستان. برای این‌که دچار شکست شناختی نشوم، مفسر مغزم شروع کرد به توجیه کردن: «حتما مدت زمان زیادی از تماشای این فیلم گذشته. طبیعی است که فراموش کرده باشی».ابتدا به تفسیری که مغزم ارائه کرد، اعتماد کردم. اما بعد از پایان فیلم، نام Green Book را جستجو کردم تا خیالم راحت شود که اشتباه نمی‌کنم. متاسفانه توجیه مفسر مغزم قانع‌کننده نبود. فیلم به سال ۲۰۱۸ تعلق داشت؛ این یعنی در بدترین حالت، فقط می‌توانست سه سال از زمان تماشای فیلم گذشته باشد.چرا ماجرای فراموشی فیلم کتاب سبز را برای شما تعریف کردم؟ چون من برای کتاب خواندن هم از همین حافظه استفاده می‌کنم. واقعیت این است که به خاطر آوردن اطلاعات بعد از نزدیک به بیست دقیقه، فرق چندانی با فراموشی ندارد. از آن‌جا که سال‌هاست به دنبال این هستم که به شکل موثر کتاب بخوانم و تا حد امکان، جلوی فراموشی را بگیرم، تجربیاتی در این زمینه به دست آورده‌ام که در این مطلب می‌خواهم با شما به اشتراک بگذارم.کندذهن‌ها چه کسانی هستند؟آیا تا به حال پیش آمده که چیزی را بخوانید و در مدت کوتاهی آن را فراموش کنید؟ در صورتی که پاسخ‌تان مثبت است، شما یک کندذهن هستید :) اگر احساس می‌کنید با گفتن این جملات دارم تندروی می‌کنم، باید بگوییم به شدت با شما موافقم. حقیقت این است که علت استفاده من از واژه کندذهن، صرفا برای این است که حواس‌تان را به محدودیت‌های ذهن و حافظه انسان جلب کنم. در واقع می‌خواهم بگویم بیش‌تر فراموشی‌های ما امری طبیعی هستند و مغز همه ما، از نقطه‌ضعف‌های یکسانی رنج می‌برد (هرچند می‌دانم که بازیابی اطلاعات از حافظه شما کمتر از ۲۰ دقیقه طول می‌کشد).براساس مطالعه‌ای که آقای هرمان ابینگ هاوس انجام داده، حافظه ما برای محو کردن ۴۰ درصد از اطلاعات، تنها به ۲۰ دقیقه زمان نیاز دارد[۱]. بنابراین اگر می‌خواهید کتاب‌ها را عمیق‌تر بفهمید و محتوای آن‌ها را دیرتر فراموش کنید، به طور موقت خودتان را کندذهن بنامید و تا انتهای این نوشته، با من همراه باشید.درباره خلاصه‌نویسیاین نوشته بیش‌تر از هر چیز دیگری، درباره خلاصه‌نویسی است. اگر در آمازون گشتی بزنید، می‌بینید که کتاب‌های زیادی درباره سریع کتاب خواندن وجود دارند. به طور معمول، بخش قابل‌توجهی از محتوای این کتاب‌ها، به عواملی اختصاص می‌یابد که مانع سریع خواندن می‌شود. این کتاب‌ها با ارائه تمرین‌های متنوع، تلاش می‌کنند سرعت خواندن‌تان را افزایش دهند. همچنین به تکنیک‌هایی می‌پردازند که به شما کمک می‌کند متمرکز بمانید و درک مطلب‌تان را افزایش دهید.اما من در این نوشته، بیش‌تر از همه روی روش نوشتن خلاصه تمرکز کرده‌ام. شما می‌توانید به طور همزمان از تکنیک‌های مختلفی که به افزایش سرعت مطالعه کمک می‌کنند، استفاده کنید.قصه کتابی که خواندنش ۹ ماه طول کشیدمن رکوردهای بی‌نظیری از خودم به جای گذاشته‌ام. مثلا سال‌ها پیش، نزدیک به سه چهارم از سال را صرف خواندن یک کتاب کردم. شاید بپرسید چرا این‌قدر طول کشید؟اولین مشکل این بود که به خاطر نبودِ دانش زمینه‌ای، هضم موضوعات مطرح شده در کتاب چندان برایم ساده نبود. برای درک دقیق یک موضوع، بارها نیاز پیدا می‌کردم جستجو کنم و یا به منابع دیگر مراجعه کنم.دوم؛ کتاب به زبان انگلیسی نوشته شده بود و این بارِ پردازشی‌ای را که باید تحمل می‌کردم، سنگین‌تر می‌کرد. بنابراین تصمیم گرفتم براساس یک تجربه قدیمی، ابتدا خلاصه‌ای از کتاب را به زبان فارسی بنویسم.سوم؛ تازه‌وارد بودن من باعث می‌شد هر جمله از کتاب برایم شبیه به یک جمله طلایی به نظر برسد. بنابراین یادداشت‌هایم به معنای واقعی کلمه، خلاصه‌نویسی نبودند. در واقع داشتم بسیاری از بخش‌های کتاب را موبه‌مو ترجمه می‌کردم.چهارم؛ کتاب بسیار قطور بود.پنجم؛ خواندن یادداشت‌ها که برای خودش کتابی شده بود، زمان لازم داشت. از آن‌جا که می‌دانستم بخش زیادی از کتاب را به مرور فراموش خواهم کرد، لازم بود خلاصه‌ای از خلاصه‌ها بنویسم تا بتوانم به سرعت مطالب آن را مرور کنم.ششم؛ من به یادگیری عمیق اعتقاد داشتم!برخی از کتاب‌ها را باید [صرفا] چشید، برخی را باید بلعید و معدودی را باید جوید و هضم کرد ─ مورتیمر ادلرکتاب بالاخره تمام شد و من آن را به شکل عمیقی درک کردم. اما بیش‌تر از این‌که بابت فهم عمیق محتوای کتاب به خودم افتخار کنم، آثار ۹ ماه وضعِ حمل، آزارم می‌داد. خوب می‌دانستم که در کنار عمیق خواندن، باید بتوانم سریع‌تر بخوانم و زمان کمتری صرف نوشتن کنم.انتظارات ما از روش آرمانی کتاب خواندناگر بخش قبل را خوانده باشید، احتمالا الان می‌توانید بگویید که ما از یک روش آرمانی چه انتظاراتی داریم: ما می‌خواهیم کتاب‌ها را «عمیق» و «تا حد ممکن سریع» بخوانیم؛ به‌گونه‌ای که آن‌چه آموخته‌ایم، در حافظه‌مان «ماندگار» باشد.مطالعه عمیق در حالت آرمانی‌اش، شما را در جایگاه نویسنده کتاب قرار می‌دهد. بعد از خواندن کتاب، آن‌قدر به عمق نگاه او تسلط یافته‌اید که ضمن آگاهی از بخش‌های مختلف آن، تصویری جامع از ذهنیت نویسنده در ذهن شما ترسیم شده است. به‌گونه‌ای که به راحتی می‌توانید، درباره کتاب بنویسید، نقطه‌نظر نویسنده را تبیین کرده و به دیگران آموزش دهید.درباره عمق مطالعه، من سطح‌بندی کتابِ «چطور کتاب بخوانیم[۲]» را می‌پسندم. براساس این کتاب، ما در چهار سطح می‌توانیم کتاب بخوانیم: در سطح اول (روخوانی) و دوم (بررسی)، شما درک عمیقی از محتوای کتاب پیدا نمی‌کنید. تنها در سطح سوم (خواندن به صورت تحلیلی) و چهارم (مطالعه منابع مختلف) است که شما درک جامع و عمیقی از موضوع پیدا می‌کنید. خلاصه این کتاب را می‌توانید در بی‌پلاس بشنوید.از طرفی ما می‌دانیم که سرعت بالا روی عمق مطالعه، تاثیر منفی می‌گذارد. بنابراین خواسته دوم ما این است که صرفا تا حد ممکن «سریع» بخوانیم. این یعنی ما می‌دانیم که برای عمیق خواندن، باید به اندازه کافی وقت صرف کنیم.سومین خواسته ما «ماندگاری» است. هر چقدر هم که حافظه‌تان خوب باشد، برای ماندگار شدن آموخته‌هایتان، لازم است مطالبی را که خوانده‌اید، مرور کنید. «تحقیقات نشان داده اگر ۲۰ درصد از زمان‌تان صرف خواندن و ۸۰ درصد آن صرف یادآوری اطلاعات شود، دو برابر تاثیرگذارتر از این است که کلا زمان‌تان را صرف خواندن کنید و به کلی چیزی را به خودتان یادآوری نکنید[۳]».بنابراین شیوه خلاصه‌نویسی مطلوب ما باید به مطالعه عمیق کمک کند، سریع باشد و به ماندگاری محتوا در ذهنمان کمک کند. می‌دانم خیلی منتظرتان گذاشته‌ام. برویم سراغ روش مطلوب خلاصه‌نویسی.خلاصه‌نویسی به شیوه آرمانیبا توجه به انتظاراتی که از روش آرمانی کتاب خواندن داریم، توقع داریم وقتی کتابی را تمام می‌کنیم، خلاصه‌ای در دست داشته باشیم که:تا حد ممکن کوتاه باشد.همه مطالب کلیدی و مغز کتاب را دربرگرفته باشد.ساختاریافته و تمیز باشد.براساس درک نهایی ما از کتاب نوشته شده باشد.چارچوب خلاصه‌نویسی 3Lبرای برآورده شدن توقعاتمان که در بخش قبل بدان پرداختم، در روش 3L می‌خواهیم خلاصه‌ای تولید کنیم که دارای سه جزء باشد:شاکله کتاب: لیستی تک‌صفحه‌ای است شبیه به فهرست مطالب، که ظرف چند ثانیه، به ما می‌گوید کتاب درباره چیست و چه بخش‌های مهمی دارد. اگر فرض کنیم هر کتاب یک درخت است، این لیست نقش تنه درخت را بازی می‌کند. من به طور معمول از شاکله به عنوان جلد خلاصه‌نویسی استفاده می‌کنم. ساختن شاکله کتاب اختیاری است.لُب کلام: لیستی است از همه نکات، مفاهیم و کلمات کلیدی کتاب. این لیست به شما کمک می‌کند ظرف چند دقیقه، همه آن‌چه را که در مطالعه عمیق آموخته‌اید،‌ مرور کرده و یادآوری کنید.پی‌نوشت‌ها: همه جزئیات مهم و کلیدی‌ای را دربرمی‌گیرد که در لب کلام نمی‌گنجد. به طور معمول شما هنگام مرور کردن خلاصه‌ها، به پی‌نوشت مراجعه نمی‌کنید، مگر این‌که به چیزی بربخورید که جزئیات آن را فراموش کرده باشید.خلاصه شما در نهایت شامل سه بخش شاکله کتاب،‌ لب کلام و پی‌نوشت‌ها خواهد بود.علت این‌که نام 3L را برای این روش برگزیده‌ام، این است که هر کدام از سه جزء بالا، به تنهایی یک لیست (List) هستند. شاید این سوال برایتان پیش بیاد که چرا ما این‌قدر به لیست ارادت داریم؟ پاسخ کوتاه این است: ذهن ما در قالب ساختارها می‌اندیشد و در جستجوی یافتن الگوهاست. لیست باعث می‌شود خلاصه‌نویسی ما ساختار پیدا کند. ساختار باعث می‌شود سهولت پردازش اطلاعات افزایش بیابد؛ بنابراین به کمک لیست‌ها ما سریع‌تر درک می‌کنیم، عمیق‌تر می‌فهمیم و راحت‌تر مطالب را به خاطر می‌آوریم[۴].محدود کردن ذهن به لیست‌ها، نه فقط بعد از پایان خلاصه‌نویسی، بلکه هنگام استخراج نکات مهم هم به شما کمک می‌کند. لیست‌‌ها باعث می‌شوند در تمام مدتی که کتاب می‌خوانید، تلاش کنید تصویری ساختاریافته از آن‌چه که نویسنده کتاب در ذهن داشته بسازید. شکل گرفتن این تصویر، به فهم عمیق مطالب بسیار کمک می‌کند؛ به‌خصوص اگر محتوای کتاب برای شما دشوار باشد.در این روش، ما با در نظر داشتن سه جزئی که بالاتر نام بردم، مدام تلاش می‌کنیم با آزمودن و خطا کردن، ساختار بهینه‌تری از محتوای کتاب بسازیم و تا حد ممکن، به ثبت نکات کلیدی و اساسی کتاب بسنده کنیم. این کار باعث سریع‌تر و عمیق‌تر خواندن کتاب می‌شود.یک جلسه کتاب‌خوانی چطور سپری می‌شود؟زمانی که شروع به خواندن کتابی می‌کنیم، به طور معمول چندین جلسه (گاهی ده‌ها جلسه) طول می‌کشد تا کتاب به پایان برسد. برای خلاصه‌نویسی لازم است در هر کدام از این جلسات، یک فرایند سه مرحله‌ای را طی کنیم:بخشی از کتاب را بخوانیم (مرحله دوم)خلاصه‌نویسی کنیم (مرحله سوم)خلاصه‌های قبلی را مرور کنیم (مرحله اول).ما هر جلسه کتاب‌خوانی را با مرور کردن خلاصه‌ها شروع می‌کنیم. با این حال من به عمد، مرحله اول را در انتها آورده‌ام. زیرا در جلسه اول کتاب‌خوانی، چیزی برای مرور کردن وجود ندارد. برای همین ترجیح دادم ترتیب این لیست را به‌هم بریزم. در این جلسات، ما به شاکله کتاب کاری نداریم؛ یعنی زمانی به سراغ شاکله می‌رویم که کتاب به پایان رسیده باشد. همان‌طور که بالاتر اشاره کردم، ایجاد لیست شاکله، اختیاری است.بنابراین، هر جلسه کتاب‌خوانی ما این‌طور سپری می‌شود: ابتدا خلاصه‌های قبلی را مرور می‌کنیم (مرحله اول). در قدم بعدی، بخش قابل‌توجهی از کتاب را می‌خوانیم و سعی می‌کنیم نکات مهم را ثبت کنیم (مرحله دوم و سوم). نکات مهمی که یادداشت می‌کنیم، حتما باید در قالب یک لیستی محدود باشد که نامش را لب کلام گذاشته‌ایم. هر چیزی را که در قالب این لیست نگنجد یا باعث شود لیست ما طولانی و شلوغ شود، به پی‌نوشت‌ها منتقل می‌کنیم.در ادامه تلاش می‌کنم هر کدام از این مراحل را به شکل مبسوط‌تری توضیح دهم.مرحله دوم - خواندن و برگزیدندر هر جلسه کتاب‌خوانی، لازم است دست‌کم به اندازه‌ای بخوانید که یک مفهوم، موضوع یا نکته کلیدی نظرتان را جلب کند. می‌توانید در زمان خواندن، بخش‌های مهم و کلیدی را علامت‌گذاری کنید تا موقع استخراج نکات کلیدی، کم‌تر به زحمت بیفتید. مرزبندی دقیقی بین این مرحله و مرحله سوم (خلاصه نوشتن) وجود ندارد. در یک جلسه، ممکن است چندین بار بین این دو مرحله رفت‌وآمد کنید.فرض کنید می‌خواهیم از همین نوشته‌ای که دارید می‌خوانید، خلاصه‌ای درست کنیم. به ابتدای نوشته برگردیم؛ حدس می‌زنم مغز شما به راحتی از ماجرای «تونی لیپ» عبور می‌کند و تشخیص می‌دهد که «تعریف کندذهن‌ها» موضوع مهمی نیست که ارزش خلاصه‌نویسی را داشته باشد. احتمالا خواندن تا جایی ادامه پیدا می‌کند که به «انتظارات ما از روش آرمانی کتاب خواندن» می‌رسید. در این بخش، شاید انتظارات مهمی را که از روش آرمانی داریم، به عنوان سوژه خلاصه‌نویسی علامت بزنید.بر سر دوراهی نادیده گرفتن یا اهمیت دادن، اهمیت دادن را انتخاب کنیددر مرحله خواندن، اگر به اهمیت یک موضوع یا مفهوم شک کردید، سخت‌گیری را کنار بگذارید و آن را به عنوان کاندید خلاصه‌برداری، علامت بزنید. ممکن است در آینده از این کار پشیمان شوید، اما این اشکالی ندارد. مهم این است که هزینه اشتباه کردن ناچیز باشد. با این کار شما قصد دارید به مغزتان فرصت بدهید با موضوعاتی که در لحظه کنونی، مهم تشخیص می‌دهد، اندکی وقت بگذراند تا موضع خودش را پیدا کند. بنابراین قبل از رسیدن به بخش «انتظارات ما از روش آرمانی کتاب خواندن»، ممکن است با تردید زیاد، یک جمله را هم از بخش «درباره خلاصه‌نویسی» علامت بزنید.مرحله سوم - خلاصه‌نویسی با استفاده از لیست و پی‌نوشتدر این مرحله خرده‌متن‌های کاندید شده را به یک لیست سطح‌بندی‌شده تبدیل می‌کنیم. این لیست، محور خلاصه‌نویسی ماست؛ به طوری که اگر آن را کنار بگذاریم، چیزی از خلاصه‌نویسی باقی نمی‌ماند. بنابراین لازم است قوانین سفت‌وسختی در این رابطه وضع کنیم: در روش 3L، هر آن‌چه در لب کلام یادداشت می‌کنید، باید از ساختار لیستی تبعیت کند.برای ساختن لیست، می‌توانید ابتدا همه خرده‌متن‌ها و عبارات کاندید شده را وارد سند کنید و بعد شروع کنید به ساختن لیست از روی آن‌ها. اما راهکار بهتر این است که به حافظه‌تان استناد کنید و لیست را بر اساس چیزی بسازید که از محتوای کاندید شده در خاطر دارید. در صورت لزوم می‌توانید به خرده‌متن‌های کاندید شده در متن کتاب نگاه کوتاهی بیندازید؛ زیرا خلاصه شما باید دقیق و بدون خطا باشد.در ادامه این نوشته، بیش‌تر در این باره توضیح خواهم داد. اکنون لازم است شما را بیش‌تر با محدودیت‌های لیست آشنا کنم:در سطح یکم لیست، فقط مجاز به استفاده از ۵ کلمه هستید. می‌دانم این محدودیت خیلی دست‌وپا گیر به نظر می‌رسد. اما توصیه می‌کنم هرگز این محدودیت را زیر پا نگذارید تا به تدریج، با اثرات مثبت آن آشنا شوید. این محدودیت صرفا روی سطح اول اعمال می‌شود. در سطوح بعدی، می‌توانید تا ۱۵ کلمه بنویسید. اما همه‌جا ترجیح‌تان این باشد که در استفاده از واژه‌ها، خساست به خرج بدهید (بیش‌تر اقلام لیست شما باید دو-سه کلمه‌ای باشند).لب کلام یک لیست سطح‌بندی شده است. در سطح اول فقط می‌توانید از ۵ واژه استفاده کنید.تا این‌جا فقط از لب کلام گفتیم. اما پی‌نوشت‌ها چه می‌شود؟ پی‌نوشت یک لیست تک‌سطحی شماره‌گذاری شده است که در انتهای خلاصه قرار می‌گیرد. اگر جایی دیدید امکان رعایت محدودیت‌های لیست وجود ندارد یا جزئیات مهمی هست که نمی‌خواهید از آن‌ها چشم بپوشید، آن‌ها را در پی‌نوشت بنویسید. برای نوشتن پی‌نوشت، دستتان تقریبا باز است؛ یعنی می‌توانید در هر یک از اقلام لیست، چندین بار به پی‌نوشت ارجاع دهید. گفتم تقریبا باز؛ زیرا هر کدام از اقلام پی‌نوشت نباید طولانی‌تر از یکی دو جمله باشد. یادتان باشد که پی‌نوشت محل انباشته شدن کلیه محتوای کتاب نیست. شما صرفا تعاریف، نقل‌قول‌ها و جزئیات خیلی مهم را که در ساختار محدود لب کلام نمی‌گنجد، به پی‌نوشت منتقل می‌کنید.برای این‌که بهتر متوجه کاربرد پی‌نوشت‌ها شوید، فرض کنید در حال خواندن بخش «انتظارات ما از روش آرمانی کتاب خواندن» هستید. حین خواندن، متوجه می‌شوید تعریفی که نویسنده از «مطالعه عمیق» آورده، بسیار حیاتی و مهم است (صرفا فرض کنید). از آن‌جایی که لیست شما باید کوتاه و تمیز باشد، دست‌به‌دامان پی‌نوشت می‌شوید:انتظارات ما از روش آرمانیعمیق ۱تا حد ممکن سریعماندگار در حافظهپی‌نوشت شما چیزی شبیه به لیست زیر می‌شود:پی‌نوشت۱- عمیق خواندن یعنی سعی کنیم در جایگاه نویسنده قرار بگیریم؛ یعنی کسب توانایی تبیین و آموزش محتوای کتاب.۲- پی‌نوشت فرضی شماره دو۳- پی‌نوشت فرضی شماره سهدر لب کلام ممکن است بارها به پی‌نوشت‌ها ارجاع دهید. در پی‌نوشت می‌توانید از تصاویر هم استفاده کنید.مرحله یکم - مرور کردن و دوباره ساختنبعد از آشنا شدن با لب کلام و پی‌نوشت، بالاخره به مرحله یکم رسیدیم!اکنون در زمان مرور کردن، با چیزهایی که در جلسات قبلی مطالعه یادداشت کرده‌ایم غریبه نیستیم. بنابراین انتظار می‌رود برای انجام این کار، زمان زیادی لازم نباشد. اما اگر به زمان بیش‌تری احتیاج داشتید، حتما به خودتان به اندازه کافی فرصت بدهید. سعی کنید به جای مشاهده پی‌نوشت‌ها، به حافظه‌تان مراجعه کرده و جزئیات را به خاطر بیاورید.به عنوان یک کندذهن، فراموش نکنید که تکرار کردن و مرور کردن، مهم‌ترین سلاح شما در برابر فراموشی است. بنابراین در ابتدای هر جلسه مطالعه، مرور کردن مطالب قبلی را دست کم نگیرید. این کار نه فقط به ماندگاری اطلاعات کمک می‌کند، بلکه روی فهم شما از آن‌چه در ادامه کتاب خواهید خواند، اثر خواهد گذاشت.شما در این مرحله یک وظیفه مهم دیگر هم دارید: با تغییر ترتیب اقلام لیست و ساختاردهی مجدد، لیستی کوتاه‌تر و روان‌تر درست کنید. هنگام مرور کردن، آشنا بودن با مفاهیم به ما کمک می‌کند بتوانیم لیست را بیش از پیش خلاصه کنیم یا ساختار بهتری را به کار ببندیم.هنگام خلاصه‌نویسی (مرحله سوم)، می‌توانید هرس کردن اطلاعات را به کلی به تعویق بیندازید تا در جلسه بعدی مطالعه، وقت مرور کردن برسد. این یعنی در هنگام یادداشت برداری، محدودیت‌های لیست را به طور کامل رعایت نمی‌کنید و کمی طولانی‌تر می‌نویسید. اما در زمان مرور کردن، شروع می‌کنید به چیدن شاخ‌وبرگ اضافی و ارجاع دادن به پی‌نوشت‌ها. خوبی این کار این است که شما هنگام مرور کردن، بیش‌ از پیش با محتوای کتاب و ساختار ذهن نویسنده آشنا شده‌اید.بر سر دوراهی نادیده گرفتن یا اهمیت دادن، نادیده گرفتن را انتخاب کنیداین عنوان برایتان آشنا به نظر می‌رسد؟ درست است! اما این بار قرار است برخلاف مرحله دوم، به جای اهمیت دادن سعی کنیم نادیده بگیریم. هنگام مرور کردن، بیش‌تر از این‌که سعی کنیم همه محتوای ارزشمند کتاب را در خلاصه نگه داریم، باید سعی کنیم اطلاعات را هرس کنیم و صرفا به نگهداری اطلاعات اساسی بسنده کنیم. بنابراین اگر تردید کردید که باید چیزی را در لب کلام نگه دارید یا نه، ترجیح‌تان این باشد که آن را هرس کنید یا دست‌کم به پی‌نوشت‌ها منتقل کنید.۱۰ توصیه برای ساختن لیستتا بدین‌جا، شما با سه مرحله‌ای که در هر جلسه کتاب‌خوانی طی می‌کنید، آشنا شده‌اید. در این بخش به توصیه‌های مهمی می‌پردازم که به شما کمک می‌کند بهتر خلاصه بنویسید و لیست‌های تمیز‌تری بسازید.۱- با فهرست و عناوین کتاب شروع کنیددر سطح اول لیست (لب کلام)، به طور معمول سعی می‌کنیم توضیح دهیم محتوای آن بخش یا فصل درباره چه چیزی است. نویسنده‌ها هم به طور معمول در فهرست مطالب و عناوین هر بخش یا فصل، همین کار را انجام می‌دهند. به همین خاطر هنگام ساختن لیست، به فهرست و عناوین کتاب توجه ویژه‌ای داشته باشید.با این حال، در بسیاری از اوقات این عناوین برای استفاده مستقیم در لب کلام مناسب نیستند. تصور کنید محتوای پیش روی شما، بخشی از یک کتاب است؛ اگر لب کلام ما مبتنی بر فهرست مطالبِ فرضی این کتاب باشد؛ چنین چیزی به‌دست می‌آوریم:ماجرای تونی لیپ و کتاب سبزکندذهن‌ها چه کسانی هستند؟درباره خلاصه‌نویسیقصه کتابی که خواندنش ۹ ماه طول کشیدانتظارات ما از روش آرمانی کتاب خواندنخلاصه‌نویسی به شیوه آرمانیچارچوب خلاصه‌نویسی 3L…این عناوین برای خلاصه‌نویسی افتضاح هستند. اگر نویسنده کتاب از عبارت‌های کنایی و طنزآمیز در مطالب خود استفاده کرده باشد، نمی‌توانید آن‌ها را به طور مستقیم به کار ببرید. در این‌گونه شرایط باید خودتان دست‌به‌کار شوید و لیست مطلوب‌تری بسازید.۲- شخصی‌سازی‌شده بنویسیدموقع نوشتن لیست، سعی کنید محتوای علامت‌گذاری شده را به خاطر بیاورید و آن‌ها را به زبان خودتان بنویسید. منظورم از شخصی‌سازی‌شده، این نیست که فقط برای خودتان قابل‌فهم باشد. برعکس، با توجه به این‌که ممکن است سال‌ها بعد هم به خلاصه‌تان رجوع کنید، بهتر است تصور کنید دارید خلاصه را برای فرد دیگری می‌نویسید. منظورم این است که مفهوم را هضم کنید و بعد با استناد به حافظه خودتان، آن را به بهترین شکل بیان کنید. این کار نه تنها باعث می‌شود مشکل عناوین نامناسب (که در بخش قبلی بدان اشاره کردم) حل شود، بلکه باعث می‌شود ماندگاری اطلاعات در حافظه شما افزایش یابد.شخصی‌سازی‌شده گاهی بدین معنی است که به جای پرداختن به جزئیات، از اصطلاحات رایج تخصصی استفاده کنید. ممکن است به بخش‌هایی از یک کتاب، به اندازه جدول‌ضرب مسلط باشید. در این شرایط به جای خلاصه‌برداری مو‌به‌مو، از اصطلاح تخصصی یا کلیدواژه‌ای استفاده می‌کنید که برای شخص شما، به اندازه کافی معنادار و صریح است، هرچند نویسنده از آن استفاده نکرده باشد.۳- به ساختار کتاب پایبند نباشیدبعضی از نویسنده‌ها همانند جاناتان نولان - نویسنده Westworld - عمل می‌کنند؛ ۷-۸ قسمت از سریال باید بگذرد تا بالاخره توضیح دهند یکی از شخصیت‌های اصلی سریال، دقیقا چه کسی است. من در کتاب‌ها هم با این پدیده روبه‌رو شده‌ام؛ در این مواقع، خیلی راحت ترتیب اقلام لیست را تغییر دهید، محتوای جدید را در لابه‌لای بخش‌های قدیمی‌تر لیست (مربوط به جلسات قبلی کتاب‌خوانی) قرار دهید و سعی کنید به طور همزمان، از تصویر جامعی که نویسنده در ذهن داشته، سر در بیاورید.برخی دیگر از نویسنده‌ها دچار مصیبت دانش[۵] می‌شوند. مصیبت دانش یک سوگیری شناختی است که در آن، فردی به دلیل تسلط بر موضوعی خاص، می‌پندارد که دیگران هم از دانش زمینه‌ای برخوردارند و می‌توانند به سادگی متوجه منظور او شوند. اما برای من و شمایی که کندذهن هستیم، ممکن است ۲-۳ فصل طول بکشد تا بفهمیم دقیقا منظور نویسنده چه بوده. در این شرایط هم در برهم زدن ترتیب و ساختار ارائه شده توسط کتاب تردید نکنید.برخی نویسنده‌ها هم صرفا به این علت به ساختار ایده‌آل محتوا پایبند نیستند که می‌خواهند شما را از زاویه‌ای دیگر وارد ماجرا کنند. گاهی این کار باعث می‌شود موضوع موردنظر آن‌ها بهتر به شما منتقل شود. در این شرایط هم زحمت مرتب‌سازی و تغییر ساختار محتوا با خود شماست. من هم به همین علت مرحله اول را بعد از مرحله دوم و سوم آورده‌ام.۴- به ساختار قدیمی لیست پایبند نباشیدنه تنها به ساختار کتاب، بلکه به ساختار خودتان هم پایبند نباشید. هرچه بیش‌تر بخوانید، بهتر متوجه منظور نویسنده خواهید شد. بارها پیش خواهد آمد که به بخشی از لب کلام نگاه کرده و می‌بینید ساختار آن به‌اندازه کافی خوب نیست. در این مواقع تلاش کنید ساختار و سطح‌بندی لیست را تغییر دهید. اگر می‌توانید، در انتخاب واژه‌ها و شیوه بیان کردن عبارت‌ها تجدیدنظر کنید.همان‌طور که پیش‌تر توضیح دادم، شما نه تنها در مرحله سوم، بلکه در مرحله دوم هم دائم تلاش کنید محتوای کلیدی کتاب را جمع‌آوری کنید، ساختار تشکیل دهید و بعد از ارزیابی و امتحان کردن آن، بعضی چیزها را دور بریزید و دوباره ساختار بهتری را امتحان کنید. محدودیت‌های لیست، شما را به سمت بازسازی ساختار هل می‌دهند.۵- پیوسته بنویسیدلیست با خودش گسستگی می‌آورد. بعد از هر چند کلمه، یادداشت شما به خط بعدی می‌رود. با این حال سعی کنید طوری بنویسید که پیوستگی محتوا رعایت شود.استفاده از افعال امری کمک می‌کند لیست شما شبیه به یک دستورالعمل شود. پشت‌سرهم خواندن اجزای لیست باید معنادار باشد. سعی کنید لیست تبدیل به مجموعه‌ای از جزیره‌ها نشود که به سختی می‌شود ارتباط اقلام آن را فهمید.۶- به جای نوشتن، تایپ کنیداحتمالا تا بدین‌جا روشن شده که ساختن چنین لیستی، با قلم و کاغذ امکان‌پذیر نیست. اما برای این‌که خیالم راحت شود، این توصیه را هم در متن گنجاندم.به عنوان کسی که عمری را صرف نوشتن یادداشت‌هایش کرده؛ توصیه می‌کنم به جای نوشتن تایپ کنید. می‌دانم پشت میز نشستن به اندازه لم دادن روی مبل، لذت‌بخش نیست؛ با این‌حال شما را برای خواندن مصمم‌تر و متمرکزتر می‌کند. تایپ کردن بسیار سریع‌تر است، هزینه اشتباه کردن را پایین می‌آورد و خروجی تمیزتری به شما می‌دهد. وقتی هزینه اشتباه کردن پایین باشد، احتمال این‌که بارها و بارها لیست‌تان را تغییر داده و اصلاح کنید افزایش می‌یابد. شما باید بتوانید هر لحظه اقلام لیست را پس‌وپیش کنید، ساختار را به‌هم بریزید و در وسط لیست، چیز جدیدی درج کنید. از طرفی می‌خواهید خروجی‌تان تمیز باشد؛ زیرا تمیزی هم به کاهش بار پردازشی و هضم راحت‌تر مطالب سنگین کمک می‌کند.یکی از دلایلی که به جای ساختارهای درختی[۶]، به سراغ لیست می‌رویم همین است که تولید لیست راحت‌تر و کم‌هزینه‌تر است. بدون وابستگی به کاغذ و قلم و بدون نیاز به ابزارهای پیشرفته، می‌توانید لیست بسازید. برای تایپ کردن، یک دلیل مهم دیگر هم وجود دارد: هنگام خلاصه‌نویسی، شما دائم در بین لب کلام و پی‌نوشت‌ها در رفت‌وآمد هستید. باید بتوانید هر موقع که لازم شد، پی‌نوشت جدیدی را در هر جای لیست بگنجانید. با کاغذ و قلم، انجام این کارها غیرممکن است.۷- پی‌نوشت را جدی بگیریدمنظورم از پی‌نوشت، پاورقی نیست. همان‌طور که از نام‌شان پیداست، پاورقی در پایین هر صفحه و پی‌نوشت در پایان همه صفحات (بعد از لب کلام) نوشته می‌شود. در پایین صفحات لب کلام، هیچ توضیح اضافی‌ای نباید وجود داشته باشد. شما هنگام مرور کردن، فقط زمانی به پی‌نوشت رجوع می‌کنید که چیزی را فراموش کرده باشید.اگر پی‌نوشت‌ها نباشند، هنگام ساختن لیست نمی‌توانید به محدودیت‌ها پایبند بمانید؛ به‌خصوص اگر سطح کتاب خیلی بالاتر از دانش شما باشد. اگر لازم شد همان‌طور که پیش‌تر گفتم، می‌توانید در هر یک از اقلام لیست، چند بار به پی‌نوشت ارجاع دهید. محدودیت ۵ کلمه‌ای سطح اول، باعث می‌شود دقت شما در انتخاب واژه‌های کلیدی بالا برود. هر کدام از واژه‌های برگزیده، گاهی آن‌قدر کلیدی هستند که باید در پی‌نوشت بیش‌تر بدان‌ها بپردازید.۸- از قدرت بصری‌سازی غفلت نکنیدوقتی از کاغذ و قلم استفاده می‌کردم، بخشی از زمانم صرف بصری‌سازی مفاهیمی می‌شد که مشغول خواندن آن‌ها بودم. ترجیح می‌دادم تا جای ممکن به جای نوشتن، با ترسیم کردن، ساختار بسازم. به تجربه دریافته بودم که این کار به یادآوری و هضم مفاهیم کمک می‌کند. بعدها متوجه شدم این صرفا یک ترجیح شخصی نیست. ذهن ما واقعا با اشکال و تصاویر، ارتباط خوبی برقرار می‌کند.ترسیم کردن یعنی بیرون ریختن افکار خودمان و نویسنده؛ این کار به ما این فرصت را می‌دهد تا افکارمان را کالبدشکافی کنیم و سوراخ‌سنبه‌هایش را بیابیم. بنابراین اگر پیچیدگی موضوعی زیاد است،‌ توصیه می‌کنم ترسیم کردن را دریابید. بعضی از نویسنده‌ها زحمت بصری‌سازی بسیاری از مفاهیم را کشیده‌اند. در این شرایط می‌توانید از تصاویر کتاب استفاده کنید؛ تصاویری که گه‌گاه توضیحات یکی دو فصل از کتاب را در دل خود جای داده‌اند.برای استفاده از تصاویر باز هم از پی‌نوشت‌ها استفاده کنید. استفاده از تصاویر در پی‌نوشت شاید مرسوم نباشد؛ اما برای خلاصه‌نویسی ما بسیار مفید است. به جای توضیح یک مفهوم یا واژه در پی‌نوشت، از تصویری استفاده می‌کنید که در یک نگاه کل ماجرا را در ذهن شما بارگذاری می‌کند.۹- به بخش‌های کوچک‌تر بشکنیداگر چیزی که دارید یادداشت می‌کنید، در قالب محدودیت‌های لیست نمی‌گنجد، می‌توانید آن را به چند بخش‌ بشکنید تا محدودیت‌ها رعایت شود. شکستن اجباری محتوای کتاب،‌ باعث می‌شود دائم در تلاش باشید به محتوا ساختار بدهید. حتی پیوسته‌ترین جملات را می‌شود به چند بخش شکست و در سطوح مختلف لیست قرار داد.۱۰- بین خواندن و خلاصه نوشتن فاصله نیندازیدبرای افزایش ماندگاری اطلاعات در حافظه و عمیق شدن درک مطلب، شما باید در هنگام خلاصه‌نویسی، بیش‌تر به حافظه‌تان اتکا کنید. بنابراین در یک جلسه خلاصه‌نویسی، به اندازه‌ای بخوانید که فرصت برای نوشتن خلاصه باقی بماند. در غیر این صورت ممکن است لازم شود بخشی از مسیری را که در یک جلسه رفته‌اید، در جلسه بعدی هم تکرار کنید. زمان را از دست ندهید!جمع‌بندی خلاصه‌نویسی در شاکله کتابآن‌چه تا بدین‌جا گفتیم، فرایندی بود که در هر جلسه خواندن کتاب رخ می‌داد. بسته به محتوا و دشواری کتاب، بالاخره زمانی می‌رسد که کتاب به پایان برسد. در این زمان شما دو بخش از خلاصه‌نویسی را در اختیار دارید: لب کلام و پی‌نوشت‌ها. تنها کاری که باقی‌مانده این است که شاکله کتاب رو بیرون بکشید تا در یک نگاه به شما بگوید در کتاب چه خبر است.اکنون می‌دانید شاکله کتاب هم یک لیست است؛ لیستی که می‌تواند فقط دو سطح داشته باشد و حتما باید درون یک صفحه بگنجد. در زمان ساختن شاکله، سعی کنید مثل لب کلام، پیوستگی محتوا را حفظ کنید. ساختن یک لیستِ دو‌سطحی و تک‌صفحه‌ای، نباید بیش از دو-سه دقیقه از شما زمان بگیرد. تقریبا همه ابزارهای پردازش متن نظیر مایکروسافت ورد، لیبره‌آفیس یا گوگل داکز، به شما امکان ایجاد «فهرست مطالب» را می‌دهند. می‌توانید عناوین مهم را در لب کلام علامت بزنید و با استفاده از ابزار پردازش متن، به طور خودکار «فهرست مطالب» بسازید. اگر از این ابزارها استفاده کنید، احتمالا شاکله کتاب شما، شماره صفحات را هم نشان می‌دهد. بهتر است این شماره‌ها را حذف کنید؛ زیرا شماره صفحات، صفحه را شلوغ می‌کند. این در حالی است که در شاکله، صرفا قرار است ظرف چند ثانیه، به خودتان یادآوری کنید کتاب حاوی چه محتوایی است.خلاصه‌ کتاب را چاپ کنیدبابت این‌که اولین کتاب را به روش 3L خلاصه کردید، به شما تبریک می‌گویم. حالا که سه جزء خلاصه کامل شده، آن را چاپ (پرینت) کنید. نسخه چاپی خلاصه می‌تواند دوباره شما را به دنیای کاغذ و قلم برگرداند. حالا موقع مرور کردن خلاصه‌ها، می‌توانید از قابلیت لم دادن روی مبل بهره‌مند شوید یا برگه‌ها را روی میزتان پخش کنید و لذت ببرید!برای مرور کردن خلاصه، زمان تعیین کنیدکار شما با کتاب تقریبا تمام است. اما قبل از این‌که خلاصه‌ها را کنار بگذارید، مشخص کنید چه زمان‌هایی قرار است از روی خلاصه، محتوا را مرور کنید. پیشنهاد می‌کنم اولین یادآور/هشدار را برای چند روز پس از پایان کتاب، تنظیم کنید. سعی کنید در ماه اول، دو یا سه بار نگاهی به خلاصه کتاب بیندازید.برای متمرکز ماندن، زمان را اندازه‌گیری کنیدخوشحالم که تا بدین‌جای این نوشته طولانی همراه من بودید در انتها می‌خواهم به یک نکته کلیدی دیگر اشاره کنم که به روش 3L ارتباطی ندارد.در شروع هر جلسه کتاب‌خوانی، با استفاده از یک زمان‌سنج نرم‌افزاری، زمان دقیقی را که صرف مطالعه می‌کنید ثبت کنید. یعنی اگر حتی برای ریختن یک چای یا قهوه از جای خود بلند شدید یا خواستید به یک تماس تلفنی پاسخ دهید، زمان‌سنج را متوقف کنید.این کار چند مزیت دارد. اول این‌که باعث تمرکز می‌شود؛ شما متعهد شده‌اید که زمان دقیق کتاب‌خواندن‌تان را ذخیره کنید. بنابراین هر کجا که ذهن‌تان بخواهد در عوالم دیگر سیر کند، شما باید به خودتان زحمت متوقف کردن زمان‌سنج را بدهید. گویا همیشه ناظری هست که به محض حواس‌پرتی، به شما تذکر می‌دهد که «متمرکز بمان! زمان دارد می‌گذرد». علاوه‌بر این، بعد از پایان کتاب، حتما برایتان جالب خواهد بود که بدانید دقیقا چند ساعت و چند دقیقه، صرف خواندن فلان کتاب کرده‌اید یا چقدر توانسته‌اید به صورت پیوسته مطالعه کنید. اندازه‌گیری همچنین باعث می‌شود به بهبود همیشگی فرایند مطالعه‌تان فکر کنید. ممکن است از زمان شروع تا پایان یک کتاب، یک ماه گذشته باشد، اما شما فقط ۶ ساعت مفید صرف خواندن آن کتاب کرده باشید!در پایان از همسرم که به عنوان اولین نفر، روش 3L را آزمود و در نگارش این نوشته به من کمک کرد، تشکر می‌کنم. اگر از این روش استفاده کردید یا از تکنیک‌های دیگری استفاده می‌کنید، به من بازخورد بدهید. به msd192 در جی‌میل، ایمیل بفرستید یا من را در توییتر دنبال کنید.پانوشت1- https://fs.blog/spacing-effect/2- Charles Van Doren, Mortimer J. Adler. How to Read a Book.3- Matthew Wickers. Speed Reading: Robot Reading: How To Master Your Attention And Focus, Triple Your Reading Speed, Remember More, Learn Faster And Get more Done In Less Time.4- https://www.newyorker.com/tech/annals-of-technology/a-list-of-reasons-why-our-brains-love-lists5- Curse of knowledge۶- در کتاب Robot Reading روشی به نام Recall Tree پیشنهاد شده که شما در آن یک درخت می‌سازید. برای ترسیم یک درخت بزرگ، بعید نیست به کاغذی بزرگ نیاز داشته باشید. دست‌نویس بودن یادداشت‌ها باعث می‌شود هزینه تغییر و اصلاح کردن بالا برود و خروجی کار تمیز نباشد.