وقتی «ذهن‌آرامی» شکست می‌خورد

آنچه در سال‌های اخیر تحت عنوان مفاهیمی همچون ریلکسیشن، مایندفولنس، یوگا و انواع ذهن‌آرامی و تن‌آرامی رایج شده است بنا بر مشاهدات من اغلب به نتیجه‌ای نمی‌رسد. اما چرا چنین اتفاقی رخ می‌دهد؟ آیا مدعیانِ این رویکردها شارلاتان هستند یا اشکال از گیرنده‌های ماست که برداشت‌های غلط خودمان را بدل از مایندفولنس و یوگای واقعی می‌گیریم؟بودا و نگاه اومایندفولنس و یوگا و انواع تکنیک‌های مراقبه که حتی به متن رسمی روانشناسی راه پیدا کرده‌اند، تماما از آموزه‌های بودا بنیه می‌گیرند. بنابراین برای ارزیابی و فهمِ سازوکار آنها باید بدانیم بودا که بود و چه می‌گفت.بودا به معنای «به‌روشنی رسیده» است. بنیانگذار آن نه ادعای خدایی داشت و نه پیغمبری. اصولا در جهانی که بودا با آن ارتباط برقرار می‌کند جایی برای خدا در نظر گرفته نشده است. بودا اشراف‌زاده‌ای بود که به یک سفر معنوی دست زد و برای چندین سال سیر و سلوکی را در نقاط مختلف، از شهر و روستا تا طبیعت جنگلی و بکر تجربه کرد و مردمی را دید که در جستجوی آرامش، روش‌های مختلفی پیش‌ گرفته بودند. دغدغه‌ای اصلی بودا رنج بود. چرا انسان‌ها رنج می‌برند و چگونه می‌توان بر این رنج غلبه کرد؟هدونیسمفرویدِروانکاو معروف به مفهومی به نام «هدونیسم» اشاره می‌کند. بر این اساس ماهیت انسان حکم می‌کند که لذت‌های زندگی را افزون و رنج‌هایش را حداقل یا حذف کند. انسان در چنین حالتی خوشبخت خواهد بود.بودا منشا درد را دقیقا در چنین رویکردی به زندگی می‌داند؛ از نظرِ بودا هرچه انسان بیشتر مشتاق لذت باشد، بیشتر رنج را تجربه خواهد کرد، چرا که در این صورت خوشبختی تنها فاصله‌ی کوتاه و حسرت‌برانگیزی میان دو بدبختی خواهد بود.انسانی که حریصانه کسبِ لذت را سرلوحه‌ی زندگی‌اش قرار می‌دهد بیشترین درد و رنج را تجربه خواهد کرد. چرا که یا به کسب آن لذت نائل نمی‌شود و رنج می‌برد، یا در مسیر کسبِ آن لذت است و هنوز قله‌ی آن لذت را فتح نکرده است و یا مهمتر از همه لذت را کسب کرده است ولی به محضِ وصل، لذت دوام و غنایش را از دست داده است. بنابراین دنبال کردن لذت و آرزو هر غایتی که داشته باشد سرنوشتی جز رنج را بر نمی‌تابد. هرچه بیشتر دنیا را طلب کنی، بخواهی و و آرزوها و امیالت را دنبال کنی بیشتر رنج می‌بری.راهکار بودا در این میان کوتاه و بنیادی است: نخواه! چیزی نخواه تا در افسوس عادی شدنش، حسرتِ برآورده نشدنش یا دلشوره‌ی محقق نشدنش بی‌تاب نشوی. سعی نکن بر جریان زندگی تاثیر بگذاری و آن را کنترل کنی تا از این جریانِ طبیعی در عین تسلیم بودن لذت ببری.آنچه اوج کار یک بودایی واقعی و روشن‌شده محسوب می‌شود، «نیروانا» است. جایی که به استغنا و صلحی درونی می‌رسی. وهله‌ای فراتر از تعارضِ رنج و لذت، مرگ و زندگی، زمان و مکان و ماده و روح. رهایی از درگیری درونی و ریشه کن کردن حرص و طمع، کینه و دشمنی و فریب و تمامی خصوصیات نازیبا، به عبارت دیگر نیروانا پاکی محض و آرامش مطلق است.بودایی‌های متقلب!با تمامی این توضیحات فردی را به یاد می‌آٰورم که به اذعان خودش روزی ۵ ساعت مراقبه می‌کرد اما عصبی‌ترین، بدخلق‌ترین و ناسازگارترین فرد تا شعاع ده هزار کیلومتری خود بود چرا که مراقبه و مایندفولنس را با ادابازی اشتباه گرفته بود و آب را از سرچشمه دنبال نمی‌کرد. چطور می‌شود از کوچکترین حرف مردم برآشفت و ادعای مراقبه داشت؟ چطور می‌توان یک مسلمان دوآتشه ولو یک دکتر روانشناس بود ولی مربی مراقبه‌ی دیگران بود؟چطور می‌شود در حسرت ماشین و ویلا و گوشی موبایل بود اما تصور کرد با تمرکز ظاهری روی چند عضو بدن و گوش دادن به عبارت‌هایی نظیر «نفس عمیق بکشید... عضله ساق رو بکشید تا دیگه انقباضی توش نباشه... احساسات‌تون رو قایقی در نظر بگیرید که روی یک رودخانه شناوره» می‌توان به آٰرامش روحی و ذهنی رسید؟در حقیقت خاورمیانه‌ی پرتجمل و پرحسرت و پرعقده نمی‌تواند ارتباط اصیل و واقعی با تفکرات بودا برقرار کند. غرب هم نمی‌تواند. فرد غربی که با بار و دیسکو، هالیدی و مشروبات الکی و مواد مخدر خو گرفته و حالا از سر تفنن یک سفر هم به تبت یا نپال می‌آيد تنها ارائه‌ای کاریکاتورگونه و بیشتر مناسب برای عکاسی و اشتراک‌گذاری در شبکه‌های اجتماعی از سلوک قلابی خود ارائه می‌دهد تا تحولی اساسی در زندگی. برای آن‌ها شرکت در دوره‌های یوگا اختصاص بودجه‌ای است که به «قاعده‌ی همیشه شعبان یک بار هم رمضان»، یک‌بار هم به جای هزینه شدن در حراج بلک‌فرایدی صرف شرکت در آن کلاس شده است.و برای ما هم تلاشی مذبوحانه برای درمانِ مسکن‌وار و سطحیِ عنقی و عصبیت‌مان یا پزی روشنفکرانه و ریاکارانه است؛ بدون آنکه در نظر بگیریم آنکه تکلیفش با خودش مشخص است و رسما و رسا اعلام می‌کند: «خرما می‌خواهم» احترام و آرامش بیشتری خواهد داشت از آنکه اعلام می‌کند: «هم خر را می‌خواهم و هم خرما!»