سیره و سنت شهید آوینی در جهاد تبیین و کنشگری رسانه‌ای

به قلم : محمد یوسفعلی تبار، پژوهشگر اندیشه و تمدن اسلامیباید دانست که تمدن‌ها در پاسخ به یک نحوه نسبت و نگاهِ خاص انسان به عالم شکل میگیرند؛ و همان گونه که اندیشیدن درباره دفاع مقدس با نگاهی تمدنی و تاریخی ما را متذکر به نحوه برقراری «نسبتِ جدیدِ انسان با عالم میکند» _(که این نسبت همان تمدن نوین اسلامی و متفاوت از تمدن غربی است)_ بازاندیشی در آثار و یا فعالیت رسانه‌ای آوینی نیز، ما را به همین نسبتِ متفاوتِ انسان با عالم رهنمایی می‌کند. از این جهت آوینی سخنگوی فردای تمدنی ماست؛ و غور در اندیشه آوینی یعنی بستری برای الگوگیری‌های بیشتر و توسعه هر چه بیشترِ تمدن نوین اسلامی است. از این زاویه آوینی را می‌توان سروشی از غیبِ انقلاب اسلامی دانست؛ که آمده تا تبیینگر افق‌های انقلاب اسلامی باشد.آوینی را باید در بستر اقتضائات عصر مدرن و زمانه انقلاب اسلامی شناخت. از سویی اقتضای عصر مدرن سرعت تکنولوژی است؛ و از طرفی دیگر اقتضای سرعت مسائل انقلاب اسلامی، تولید مسائل متکثر است. این مسائل متکثر، کارهای بر زمین مانده زیادی را ایجاد میکند. هنر یک انسان تراز انقلاب اسلامی نه در پاسخ‌گویی به مسائل، بلکه در یافتِ اولویت میان مسائل و پاسخ به مسائل است. آوینی به تصریح دوستانش، پیش از تحول هم یک خصلت مهم داشت؛ هیچ وقت از کنار هیچ مسئله‌ای بدون فکر عبور نمیکرد. سید مرتضی پرسشگری بود که مسائل را درهم و برهم نمی‌دید. توان تحلیل از مسائل پیرامونی و یافتِ نقطه کانونی درد را داشت. به تعبیری آوینی به مثابه طبیبی فرهنگی بود؛‌ که علائم مختلف بیماری و بعضا داده‌های غلط بیمار او را به تجویز غلط نمی‌‌کشاند. شاید همین هنر آوینی است؛‌ که آثار او را برای جوان نسل چهارمی انقلاب اسلامی هم جذاب می‌کند. البته نباید این هنر را جدا از سیره و سلوک باطنی آوینی فهمید. وقتی حضرت خدیجه سلام الله آن ثروت عظیم را در راه اسلام خرج نمود، قسمتش کوثر شد و آوینی هم از کثراتش گذشت و همه‌ی آثار پیش از تحولش را برای خدا آتش زد؛ و خدا بینشی کوثری به او اعطا نمود؛ و تجلی آیه «ان تتقوا الله یجعل لکم فرقانا» شد.سید مرتضی دیده‌بانی بود که سابقا در زمین حریف زیسته و بعد از تحولش، عمیقا آن را بازاندیشی و تحلیل کرده بود.‌ از همین رو حقیقت انقلاب اسلامی را به یک تقابل در سطح سیاسی تقلیل نداد. انقلاب را عمیق و دقیق فهمید؛‌ و در نقطه نزاع تمدنی گراهای درستی داد. اما او در دیده‌بانیِ تمدنی متوقف نماند؛ و به رزم در میدان پرهیاهوی رسانه، مبتنی بر بینش انقلابی پرداخت. او به‌درستی از افق دیده‌بانی فهمیده بود که اگر واقعیت دفاع مقدس درست روایت نشود؛ جنگ روایت‌ها از دفاع مقدس، تمدن غرب و غرب‌گرایان روایتی دیگرگونه از حقیقتِ قدسیِ دفاع مقدس ارائه خواهند کرد؛ و از آن حقیقت قدسی بیانی تنزل یافته، مادی و هضم شده در تمدن غرب می‌نمایانند. بنابراین آوینی مأموریت جهاد تبیین را نه در دهه نود بلکه در دهه شصت به درستی دریافت و برایش از جان و آبرو مایه گذاشت. آوینی به درستی دریافته بود که در جهاد تبیین باید «واقعیت» را «آنگونه که هست» روایت کرد؛ و الّا دشمن روایتی دل‌خواه و متناسب با اغراضش از واقعیت‌ها می‌سازد و مخاطب را ریاکارانه میفریبد.سید به‌خوبی می‌دانست عادت نوعِ اهل رسانه این است که پروپاگاندا محور، روایتی از واقعیت بسازند و از آن‌جا که روایتِ حاقِ واقعیت اساسا مد نظر اهل رسانه نیست؛ لذا این روایت در بهترین حالاتش مبتلا به بی‌دقتی است. او مبتنی بر بینش عمیق از انقلاب اسلامی، در میدان رزم رسانه‌ای نه تنها از بی‌دقتی عبور میکند؛‌ بلکه به کارش یقین دارد و این یقین آن‌چنان برایش مقدس است که در شب قدر، نوارکاست روایت فتحش را به‌جای قران بر سر میگیرد و بک یا الله میگوید. اساسا میزکار آوینی همان سجاده دیگری است؛ که آوینی بارها تا به صبح بر سر همین سجاده به خواب رفته، گریسته و مراتب قرب را تا وصول به مقام شهادت پشت سر گذاشته است.شاید این حرف برای بعضی سنگین باشد؛ اما در مقام شناخت او چاره‌ای جز بیان این حقیقت نیست: آوینی در مقامِ شهودِ حقیقتِ انقلاب اسلامی، و کنش او در میدان رزم رسانه‌ای، تجلی‌گاه همین بینش شهودی در نسبت با انقلاب اسلامی بود. مبتنی بر همین بینش الهی، بر خلاف روند متداول مستندهای جنگ، سید مرتضی نه آزادسازی زمین و نه انهدام نیروها و تجهیزات دشمن، هیچ یک را به تصویر نکشید؛ بلکه او فتح‌الفتوح انقلاب اسلامی را که «انسان انقلاب اسلامی» باشد، به قاب تصویر برد. آوینی در یک تغییر مهم به‌جای خبرنگار، رزمنده را در کانون روایت نشاند؛ و از ظاهر رزمنده به باطن او رفت و مخاطب را بر سر سفره باطن رزمندگان نشاند.سید شهیدان اهل قلم در مقام کنشگر جنگ رسانه‌ای، خودش را زیسته است. یعنی میان او و اثرش فاصله‌ای نیست، دوگانگی میان اثر و وجودش دیده نمیشود.او همان چیزی را که زیسته، بیان کرده است و کلمات آوینی نازلهی مقام وجودی او هستند؛ برخلاف خیلیها که میان اثر و عملشان دوگانگی دیده میشود و این دوگانگی دیر یا زود طشت رسوایی شان را به زمین می‌اندازد.آوینی در جایگاه دیده‌بانِ نزاع تمدنی حق و باطل با بینشی تاریخی به تمامیت این جبهه نظر دارد و تحلیل او از روند انقلاب اسلامی و جبهه مستضعفان تحلیلی خرد نیست؛ بلکه به رشد و افول این جبهه تاریخی نظر دارد. مبتنی بر چنین بینشی، آوینی شاهد تحولات نوینی است که با وقوع انقلاب اسلامی در گستره تاریخ پدید آمده است؛ و وعده دهندهی تمدنِ مقدمه عصر ظهور است: "حتی اگر هیچ برهان دیگری در دست نداشتم ، ظهور انقلاب اسلامی – و بهتر بگویم ، بعثت تاریخی انسان در وجود مردی چون حضرت امام خمینی(ره)- برای من کافی بود تا باور کنم که عصر تمدن غرب سپری شده است و تا وضع موعود که انتظار اوست، فاصله چندانی باقی نمانده است." مجاهد عرصه هنر و جهاد تبیین مادامی که متذکر این بینش تاریخی نباشد و دیده‌بانی تاریخی نکند در فهم انقلاب اسلامی و یافت «رشدهای» در درون جبهه انقلاب و تحول تاریخی بعد از انقلاب اسلامی ناکام خواهد ماند و به‌مرور به ورطه شکست فکری و ارتجاع درمیغلطد.شاید بعضی بپرسند راستی اگر آوینی امروز زنده بود چه می‌کرد؟نقطه تمایز آوینی با دیگران در این بود که از افق انقلاب اسلامی و با زبان انقلاب اسلامی با مخاطبانش سخن می‌گفت نه این‌که از افق تمدن غرب و با زبان تمدن غرب به دفاع از انقلاب برآید. به‌نظر او مواجهه با پدیدههای معاصر باید از عالَم انقلاب اسلامی باشد. آوینی در روایت فتح، راوی توسعه حقیقت انسان بود. قرآن کریم این حقیقت را در مقام آموزش دعا به رسولش چنین تصویر نموده که یا رسول‌الله علم را چنین بخواه: «قُلْ رَبِّ زِدْنِي عِلْماً» یعنی وجود من را از حیث علم توسعه بده نه اینکه خدایا علم من را زیاد کن. توسعه وجودی در تناسب با علم است که موضوعیت دارد و آوینی اگر امروز بود از صِرف توسعه علم در جمهوری اسلامی یا درباره کیفیت حل معضل کرونا مستند نمی‌ساخت بلکه توسعه انسان انقلاب اسلامی ذیل این مسایل را روایت می‌کرد.زبان سرخ آوینی در دوره حیاتش بی‌تعارف و بعضا گزنده بود و همین هم حضورش را در حوزه هنری و... مشکل می‌کرد. او بدون بعضی از ملاحظات که امروز برای ما پررنگ شده، سخن می‌گفت. او حقیقت را بی‌لفافه و بی‌لکنت به میان می‌آورد و امروز لازمه آوینی شدن، تقوایی است که شجاعت و زبان سرخ بدهد، تقوایی از جنس تقوای مجاهدان نه تقوای عارفان گوشه‌نشین منفک از اجتماع.رفتار سید مرتضی چه در روایت فتح و چه در سوره به‌مثابه ملکه زنبور عسلی بود که دیگران بر گردش حلقه میزنند تا شهدی بسازند. چشاندن شیرینی شهد انقلاب اسلامی جز به خون دل خوردن و جمع کردن مؤمنان به انقلاب اسلامی با وجود اختلاف سلیقهها ممکن نبوده و نیست و این گسست‌های ناشی از اختلاف سلیقه‌ها ریشه در آن دارد که سید مرتضی‌های جمع ما کم شدهاند.راستی جهادگر جهاد تبیین، چگونه می‌تواند در جنگ روایت‌ها مانند سید مرتضی به پیش بتازد و عقب ننشیند و شک به دل راه ندهد؟یکی از نگرانی‌های آوینی خوفِ تأثر از هیمنه تکنیک، تکنیک‌زدگی و تکنولوژی‌بارگی بود. آن‌چنان که بعضی گفته بود من به قرائت عبدالباسط گوش نمیدهم چون در قرائت او غلبه فرم بر محتوا اتفاق افتاده است. گاهی ما با خود می‌اندیشیم که یاد گرفتن بعضی فنون سخنوری یا مناظره یا نگارش و فیلم‌برداری و... دست ما را برای دفاع از انقلاب در جنگ روایت‌ها پر می‌کند، حال آن‌که بی‌مایه فطیر است و سید مرتضی نگران همین تکنیک‌زدگی، غلبه فرم بر محتوا و کنشگری بی‌پایه بود. راه طی شده آوینی دو گذرگاه را برای کنشگری در جهاد تبیین به ما می‌نمایاند:1. شناخت حقیقت غرب: سید شهیدان اهل قلم در مقام شناخت و خصوصا شناخت غرب به‌دنبال عمقِ شناخت بود نه یک شناخت سردستی و گذرا. از این رو هیچ گاه خود را مهیمن و مسیطر ندید و کیفِ دوشی آوینی در لحظه شهادت هم حاوی کتابی درباره تقابل غرب و شرق بود. بر خلاف ما که با خواندن یک جزوه یا کتاب نقطه آغاز را نقطه اوج می‌پنداریم.2. شناخت حقیقت انقلاب اسلامی: کنشگری در راستای دفاع از انقلاب اسلامی بدون فهم عمیق و دقیق از انقلاب اسلامی نتیجه عکس می‌دهد. و البته فهم این حقیقت جز با سابیدن زنگار دل‌ها هم به تفصیل حاصل نمی‌شود. برای سیدِ شهید، حقیقت انقلاب یک امر شهودی بود و او که حقیقت انقلاب را زیسته بود، صدایش هم انسان را به وادی دیگری میبَرد و دل را نورانی می‌کند. اساسا جنس انقلاب اسلامی که به نور ولایت متصل است نمیتواند کنشگری برای تنویر ذهن را، بی تحول در قلوب تصور نماید