آیا چیزی به نام رنسانس اسلامی وجود دارد؟ (۱)

جنگ های صلیبی در اروپا صرفا جنبه تخریبی نداشت و از جایی به بعد شکل تمدنی به خود گرفت. جنگ هایی که نخستین جرقه های رنسانس در اروپا بود.با تمام شدن قرون وسطی در پایان قرن پانزدهم میلادی، دو حادثه بزرگ در اروپا اتفاق می افتد: رفرم و رنسانس. چهره شاخص رفرم، مارتین لوتر بود که نهضت اصلاحات لوتری را به راه انداخت. او با شعار «فقط خدا، فقط متن، فقط ایمان» به دنبال اصلاحی بود که از درون اتفاق می افتاد.در رنسانس هم -که اولین جرقه هایش در فلورانس ایتالیا زده شد- راه حل خروج از ظلمت قرون وسطایی را بازگشت به اندیشه های اصیل یونان و روم باستان و زایش مجدد آنها می دانستند. دوره ای که فقط با پیشرفتهای علمی، هنری و اصلاحات دینی همراه نبود، بلکه در یک کلام نگاه جدیدی به انسان داشت. انسانی که بر خلاف گذشته حالا موجودی مهم و بارزش تلقی می شود.تا دوره رنسانس، تنها به دو شخصیت مهم در حوزه فکر و اندیشه اروپا می توان اشاره کرد: سنت آگوستین و سن توماس. اما از دوره رنسانس به بعد، تعداد این متفکران بیشتر می شود و با شخصیت های قابل توجهی چون اِراسم، دکارت، کانت، هگل، کنت و ... مواجه می شویم.از سوی دیگر، اگر زمان مبدا را در تاریخ اسلام، قرن هفتم میلادی در نظر بگیریم یعنی زمان ظهور دین اسلام که مقارن با اواسط قرون وسطی است، قرن هشتم را باید قرن فتوحات سیاسی دانست. در واقع منطقه ای کوچک در گوشه ای از جهان، در حال تبدیل شدن به یک امپریالیسم سیاسی است. منطقه ای که عموما در دوران امویان دست به فتوحات گسترده می زند و تا قلب آندلس هم پیش می رود.در دوران عباسیان اگرچه فتوحات سیاسی به اندازه دوران قبل خودش نیست اما به لحاظ شاخص های فکری و فرهنگی، دوران رشد و شکوفایی و در یک کلام «عصر طلایی اسلام» است که اوج آن به قرن دهم میلادی و همزمان با عصر آل بویه بر می گردد.در اینجا بر سر انتخاب کلمه مناقشه های زیادی وجود دارد و شاید مهم ترینش این باشد که استفاده از لفظ رنسانس در مورد تاریخ اندیشه اسلام، استفاده ای بدون ارجاع و ناکارآمد است. در حالی که استفاده از این کلمه در اروپا کاملا معنی دار و متناسب است. اروپا، دوران انحطاطی را پشت سر گذاشته و حالا می خواهد با رجوع به اندیشه های اصیل یونان و روم باستان بار دیگر به دوران اوج خودش بر گردد در حالی که اسلام در قرن هفتم میلادی ظهور کرد و از زمان ظهورش تا قرن دهم در اوج بود. بنابراین به چه چیزی می خواهد برگردد؟!با این حال غرض از این واژه در این یادداشت، نشان دادن نقطه عطف بزرگی در تاریخ اسلام است. در واقع هدف از این طرح تاریخی در وهله اول ارائه چشم اندازی از تاریخ اروپا و تاریخ اسلام است و در وهله دوم پیدا کردن نقاط تقاطع است. اینکه این دو جریان در کدام نقاط به هم نزدیک شده و همدیگر را قطع کرده اند؟ بنابراین مناقشه های مربوط به چرایی استعمال کلمات چندان در بحث ما حائز اهمیت نیست.دوران طلایی اسلام، که مقارن با قرن هشتم تا یازدهم میلادی است، عصر ملاقات و آشنایی با میراث و سنت های بیگانه است. رفتن به سوی «دیگری» که همواره با مسئله «گشایش» همراه بوده است؛ گشایش به سوی تمدن ها، فرهنگ ها و اندیشه های دیگر.اما چرا این دوران را عصر طلایی اسلام می نامند؟در این دوران علم به مفهوم بسیطش شکل می گیرد. اندیشه که در ابتدا حول یک دین و یک کتاب مقدس (قرآن) شکل می گیرد کم کم مرزهای دورتری پیدا می کند. تاثیر فتوحات سیاسی بر این مسئله کاملا پیدا است. چرا که ساکنان بسیاری از فتوحات این دوران افرادی غیر عرب زبان هستند و بنابراین ضرورت علوم نقلی نظیر صرف، نحو، حدیث، تفسیر و هر چیزی که مربوط به زبان شناسی و فهم متن می شود، پیش می آید. انتشار متن هم مسئله دیگری است و لذا خطاطی، خوشنویسی و کتابت هم وارد این دایره شدند. در مقابل علوم دیگری هم بودند به نام «علوم بیگانه» مثل طب و نجوم که کم کم محل ورود جدی مسلمانان شدند. هم چنین فلسفه و نسب شناسی. (سوال مهمی که به ذهن می رسد چرایی عدم تملک برخی از علوم نظیر علوم اجتماعی و علوم سیاسی توسط مسلمانان است؟ چرا دینی که برای کوچکترین مناسبات و مسائل زندگی پیروانش دستورالعمل داشت، بستری برای پیدایش علوم اجتماعی (به معنای علومی که نسبتی با زندگی انسانها در اجتماع دارد) نشد؟ چرا وقتی مسلمانان به سراغ سنت ارسطویی رفتند، بخش سیاست آن را ترجمه نکردند و یا به آن اهمیتی ندادند؟ چرا جامعه شناسی در آن سوی مرزهای کشورهای اسلامی و از قِبَل مدرنیته متولد شد و ریشه دواند؟ سوالهایی که سال ها است در ذهن بدون جوابی قطعی مانده)اما طلایی بودن این دوران صرفا به گسترش علم در ابعاد وسیع آن بر نمی گردد. یکی از دلایل شکوفایی این دوران، تساهل مذهبی آن است، یعنی تحمل و داشتن گوش شنوا برای عقاید «دیگر» جامعه. بسیاری از کشورهای اسلامی در این دوران، مراکز امن اندیشه و مامن مناسبی برای ساکنان اروپای قرون وسطی توحش و تفتیش بودند. مسئله ترجمه و پیشرفت های پزشکی نیز از دیگر شاخصه های شکوفایی در این دوران بود.اما این دوران اوج به تدریج وارد حضیض خود می شود، تا جایی که دیگر خبری از آن همه رشد و رونق نیست. دورانی که با حمله مغول و حکومت ترکان مرتبط است. حالا کشورهای اسلامی با وضعیتی مواجه می شوند که نسبت غریبی با گذشته افتخارآمیزشان دارد.آنچه به اختصار گفتیم اصطلاحا «رنسانس اول تاریخ اسلام» گفته می شود. استفاده از کلمه «اول» در این تعبیر به آن معنا است که رنسانس دومی هم وجود دارد. اما به راستی این رنسانس دوم چیست و با چه کسی آغاز می شود؟ادامه دارد...