نگاهی به سوره فجر

مقدمهاین سوره ما را با یکی از انحرافات جامعه بشری آشنا می‌کند. اندیشه‌ای غلط که آثار مخرب آن زندگی دنیا و آخرت انسان از بین خواهد برد. این اندیشه که در جامعه جاهلی مکه رواج داشته است، اکنون نیز در بین بسیاری از انسان‌ها و حتی مسلمانان و اطرافیان ما نیز طرفدارانی دارد.از این رو دقت در مفاهیم این سوره به ما کمک می‌کند تا در فضای مسموم جامعه بشری، اندیشه خود را ایمنی بخشیم و همچنین به روشنگری و راهنمایی دیگران بپردازیم.این سوره کوتاه از شش قسمت تشکیل شده است:قسمت اول قسم و تاکیدی است که سوره با آن آغاز می‌شود.قسمت دوم اشاره به برخی تمدن‌های مادی بشری و سرنوشت آن‌ها در دنیاست.سومین قسمت به ریشه‌یابی انحرافات پرداخته.نقد اندیشه جاهلی -که ریشه انحرافات آن اقوام بوده است- در قسمت چهارم بیان شده.پنجمین قسمت به بیان سرنوشت ابدی آن انسان‌های به ظاهر متمدن اشاره کرده است.و آخرین قسمت؛ سرنوشت انسان‌هایی که در نقطه مقابل منحرفین بوده‌اند را گزارش می‌دهد.قسمت اول: قسم و جواب قسموَالْفَجْرِ ﴿١﴾ وَلَيَالٍ عَشْرٍ ﴿٢﴾ وَالشَّفْعِ وَالْوَتْرِ ﴿٣﴾ وَاللَّيْلِ إِذَا يَسْرِ ﴿٤﴾ هَلْ فِي ذَٰلِكَ قَسَمٌ لِّذِي حِجْرٍ﴿٥﴾در ابتدای سوره، خداوند متعال به 5 چیز قسم خورده است:قسم به فجر، قسم به شب‌های دهگانه، قسم زوج و فرد، قسم به شب هنگامی که می‌رود.اما منظور خداوند از این موارد چیست؟منظور از «فجر»، صبحگاه روز اول ذی الحجه یا صبحگاه روز عید قربان است. «شب‌های دهگانه» نیز، ده شب اول ذی الحجه است که اعمال خاصی دارد. منظور از «زوج» روز هشتم ذی الحجه یعنی «یوم الترویه» و مقصود از «فرد» روز نهم ذی الحجه یا همان روز عرفه است. و «شب هنگامی که می‌رود» منظور منظور شب عید قربان است که می‌رود و روز عید طلوع می‌کند.در آیه بعد باز این قسم‌ها را تاکید می‌کند: قسم خوردن به این موارد برای انسان با عقل و شعور مهم است و به آن توجه می‌کند.پس از این قسم‌ها، خداوند جواب قسم را بیان نکرده. در چنین مواردی که یک جمله مشخص جواب قسم نیست، در واقع تمام آنچه بعد از قسم می‌آید جواب است. یعنی خداوند با این قسم‌ها می‌خواسته همه محتوای سوره را تایید و تاکید کند.قسمت دوم: دنیاگرایان و سرنوشت آن‌هاأَلَمْ تَرَ كَيْفَ فَعَلَ رَبُّكَ بِعَادٍ ﴿٦﴾ إِرَمَ ذَاتِ الْعِمَادِ ﴿٧﴾ الَّتِي لَمْ يُخْلَقْ مِثْلُهَا فِي الْبِلَادِ ﴿٨﴾ وَثَمُودَ الَّذِينَ جَابُوا الصَّخْرَ بِالْوَادِ ﴿٩﴾ وَفِرْعَوْنَ ذِي الْأَوْتَادِ ﴿١٠﴾ الَّذِينَ طَغَوْا فِي الْبِلَادِ ﴿١١﴾ فَأَكْثَرُوا فِيهَا الْفَسَادَ ﴿١٢﴾ فَصَبَّ عَلَيْهِمْ رَبُّكَ سَوْطَ عَذَابٍ ﴿١٣﴾ إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصَادِ﴿١٤﴾اهرام ثلاثه مصر اکنون نیز جزو شگفتی های جهان اندسپس خدای متعال به سرنوشت برخی اقوام گذشته اشاره کرده است:قوم عاد که ساختمان‌هایی با ستونی های بلند و سترگ داشتند. ستون هایی که شبیه آن ساخته نشده بود.قوم ثمود که کوه‌ها را می‌تراشیدند و خانه و کاشانه و شهر خود را در دل کوه بنا کرده بودند.و قوم فرعون که دارای بناهای عظیمی بود که همچون میخ بر زمین ساخته شده بودند.این سه قوم که هر سه در اوج تمدن مادی بودند و کسی با آن‌ها توان رقابت نداشت، یک ویژگی مشترک دیگر نیز داشتند: آن‌ها جامعه ای بودند که علیه خداوند متعال طغیان کردند. نتیجه این سرکشی و طغیان مقابل خداوند چیزی جز فسادانگیزی در زمین نبود.آن‌ها اگرچه بزرگترین تمدن‌های بشری بودند، ولی آن‌هنگام که به فساد و سرکشی پرداختند، شلاق های عذاب خداوند بر آنان نواخته شد.این مجازات یک اقدام استثنایی نبود. بلکه خداوند همیشه در کمین افراد سرکش و خرابکار است تا در موقع لزوم با آن‌ها به سختی برخورد کند.قسمت سوم: منطق کافران، ریشه طغیانفَأَمَّا الْإِنسَانُ إِذَا مَا ابْتَلَاهُ رَبُّهُ فَأَكْرَمَهُ وَنَعَّمَهُ فَيَقُولُ رَبِّي أَكْرَمَنِ ﴿١٥﴾ وَأَمَّا إِذَا مَا ابْتَلَاهُ فَقَدَرَ عَلَيْهِ رِزْقَهُ فَيَقُولُ رَبِّي أَهَانَنِ﴿١٦﴾در ادامه سوره خداوند به ریشه یابی این مسئله پرداخته است.انسان‌ها اینگونه‌اند: اگر با نعمت‌ها و روزی‌های خداوند مورد آزمایش قرار بگیرند؛ گمان می‌کنند خداوند به آن‌ها احترام ویژه‌ای گذاشته و اگر با تنگ‌دستی آزمایش شوند؛ گمان می‌برند که خداوند آن‌ها را خوار و خفیف دانسته.این تصور غلط آدمیان از آن جهت است که ارزش‌گذاری آنان دنیایی است. هرکه را که دارا تر باشد، خوب تر و هرکه را که ندارتر باشد ‌تر می‌پندارند. در نتیجه گمان می‌کنند که خداوند نیز چنین با آن‌ها معامله می‌کند. پس اگر به کسی امکاناتی داده، حتما او را عزیز داشته و اگر دیگری را از امکانات مادی محروم کرده است، او را خوار و بی ارزش دانسته است.این افراد ثبات نفس ندارند. با گشایش مادی در زندگی مغرور می‌شوند و با تنگ دستی در آن ناامید می‌شوند.اقوامی که نام آن‌ها آورده شد نیز با چنین توهمی زندگی می‌کردند. لذا وقتی خداوند به آن‌ها امکانات مالی و دنیایی فراوان داد -تا جایی که برخی از آثار آن‌ها هنوز مورد اعجاب بشر است- خود را برگزیده خدا دانستند و مردمِ مستضعف را موجوداتی بی‌ارزش و پست شمردند. این توهم و خود بزرگ پنداری سبب شد که دست به طغیان و فساد زدند و عذاب خداوند دنیای آنان را نابود ساختقسمت چهارم: منطق خداوندكَلَّا ۖ بَل لَّا تُكْرِمُونَ الْيَتِيمَ ﴿١٧﴾ وَلَا تَحَاضُّونَ عَلَىٰ طَعَامِ الْمِسْكِينِ ﴿١٨﴾ وَتَأْكُلُونَ التُّرَاثَ أَكْلًا لَّمًّا ﴿١٩﴾ وَتُحِبُّونَ الْمَالَ حُبًّا جَمًّا ﴿٢٠﴾خداوند به هیچ وجه این منطق را قبول نداشته و خطاب به چنین انسان‌هایی می‌فرماید: شما چطور خود را برگزیده پنداشتید در حالی که یتیمان را محترم نمی‌دارید؟! چگونه خود را برتر دانستید در حالی که برای یاری کردن به مساکین تشویق نمی‌کنید؟! شما همان‌هایی هستید که ارث و میراث را یک جا بالا می‌کشید و مراعات حلال و حرام نمی‌کنید. همان‌هایی که پول پرستید و این پول پرستی شما را به این سرنوشت کشانده است.اکنون دوباره به قسم‌های ابتدای سوره خواهیم داشت.اولین نکته این است که دهه ذی الحجة حتی برای عرب‌های پیش از اسلام نیز محترم بوده است. به همین جهت است که خداوند به آن‌ها قسم می‌خورد.نکته دوم اینکه ایام و اعمال حج برای ارتباط با خدا و دوری از دنیا است. از این روست که خداوند هنگام نقد دنیا پرستی به چنین ایامی قسم خورده است.و نکته سوم اینکه نابودی این ظالمان تاریخ مانند رفتن شب و طلوع خورشید است.قسمت پنجم: نهایت کار دنیا گرایانكَلَّا إِذَا دُكَّتِ الْأَرْضُ دَكًّا دَكًّا ﴿٢١﴾ وَجَاءَ رَبُّكَ وَالْمَلَكُ صَفًّا صَفًّا ﴿٢٢﴾ وَجِيءَ يَوْمَئِذٍ بِجَهَنَّمَ ۚ يَوْمَئِذٍ يَتَذَكَّرُ الْإِنسَانُ وَأَنَّىٰ لَهُ الذِّكْرَىٰ ﴿٢٣﴾يَقُولُ يَا لَيْتَنِي قَدَّمْتُ لِحَيَاتِي ﴿٢٤﴾ فَيَوْمَئِذٍ لَّا يُعَذِّبُ عَذَابَهُ أَحَدٌ ﴿٢٥﴾ وَلَا يُوثِقُ وَثَاقَهُ أَحَدٌ ﴿٢٦﴾یک بار دیگر خداوند تاکید می‌کند که اندیشه کافرانِ دنیا‌زده صحیح نیست. بلکه در روز قیامت -آن هنگام که زمین و دارایی‌های این‌ها کوبیده و نابود می‌شود، در آن روزی که خداوند و ملائکه حاضر می‌شوند، در آن روزی که جهنم آماده می‌شود- در آن روز این دنیا پرستان متوجه اشتباه خود خواهند شد. ولی این فهم دیگر فایده‌ای ندارد. خودشان هم می‌فهمند که دیگر کار از کار گذشته و باید پیش از این به فکر زندگی خود می‌افتادند. لذا عذابی خواهند چشید که کسی آن را نچشیده و به بندی کشیده خواهند شد که کسی چنان در غل و زنجیر نرفته باشد.قسمت ششم: سرنوشت انسان‌های خداباوريَا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ ﴿٢٧﴾ ارْجِعِي إِلَىٰ رَبِّكِ رَاضِيَةً مَّرْضِيَّةً ﴿٢٨﴾ فَادْخُلِي فِي عِبَادِي ﴿٢٩﴾ وَادْخُلِي جَنَّتِي ﴿٣٠﴾در مقابل افراد دنیا گرا، گروهی دیگر هستند. گروهی که در نفس خود به اطمینان رسیده‌اند. نه با نعمت‌های خداوند دست و پای خود را گم می‌کنند و دست به طغیان می‌زنند و نه با سختگیری‌های خداوند ناامید می‌شوند. اینان همواره متوجه‌اند که هم دارایی‌ها آزمایش خداوند است و هم ناداری‌ها. این‌ها همواره به خدایِ خود اطمینان دارد و در آرامش نفس زندگی می‌کنند. این دسته نیز در آخر کار به سمت پروردگار خود باز می‌گردند. اما بازگشتی که هر دو از یکدیگر راضی و خوشنود هستند. اینان در زمره بندگان خدا خواهند و به بهشت برین وارد خواهند شد.یک نکتهاین سوره در فضای رعب‌آوری که برای مسلمانان در مکه ایجاد شده بود حامل تو پیام مهم است:پیام اول برای کافران قریش که به دارایی خود می‌بالیدند و خود را سروران عرب و جهان می‌پنداشتند. آن‌ها از این پیام به شدت نگران شدند.پیام دوم برای مسلمانان و مومنانی که در سختی مقابله با زورمداران قریش زندگی می‌کردند. آن‌ها نیز با این سوره امیدوار شده و استقامت و مبارزه خود ادامه دادند.جرعه‌ای تفکرآیا تفکر ما خیلی با تفکر سرکشان و خرابکاران تاریخ متفاوت است؟آیا تمدن غرب و آمریکا تفاوتی با تمدن‌های عاد و ثمود و فرعون دارد؟آیا ما از تاریخ قطعی عبرت خواهیم گرفت؟