گاهِ گاهان_ صد و یک

صد و یک_وقتی که او آمد، در آن غروبِ گرم و تابستانیِ یازدهمِ تیرماه، از همان سالِ توفانی... همان واپسین سالِ آخرین شادمانی‌های کوچک و ناب...سه سالی می‌شد که از دانشگاه رفته بود، به دنبالِ بختِ بلندش، در دیارِ غُربت و دیگر کمتر کسی را می‌شد در میانِ دانشجوها پیدا کرد که بشناسدش... هفتۀ پیش‌تَرَش، که آخرین مقدّماتِ استقبال از میکائیل را می‌چیدم، همکارِ کارگاهم، آن دخترکِ ریزاندامِ سال اوّلی، با آهنگِ صدای تیز و پُرنیرویش گفته بود:- «چرا چهرۀ خودت را قالب‌گیری نکنیم؟...»داشتم ابزار و اَدَواتم را مرتب می‌چیدم در یک گوشۀ کارگاه، روی میزی که با سرِ هم‌سازی چند تخته و چهارپایه بر پاکرده بودم...و قطعاً در یکی از انسانی‌ترین و زمینی‌ترین حالاتِ خویش بودم... موی بلند و به‌هم‌ریخته‌ام، صورت و دست‌ها، لباسِ چرک و رنگ‌ و رو باختۀ کار و حتی کفشهام، و به معنای واقعی جای‌جایِ سر تا پایم، تقریباً به‌طورِ یکنواختی، پوشیده شده بود از یک لایۀ نازکِ خاکِ سبُک و آمیخته به گَردِ سفید و خاکستریِ گچِ مرده... بی آن که دست از کار بردارم، پاسخ داده بودم:- «فقط به همین دو دلیلِ نسبتاً منطقی، مریم خانم! نه من شباهتی دارم به یک فرشتۀ فرو افتاده و نه شما می‌توانی کارِ قالب‌ریزی را دستِ تنها انجام دهی!»با حواس پرتی، جعبه ابزاری را که در دست داشت، رها کرده بود وسطِ میز... و خیلی ساده گفته بود:- «نه!... اتفاقاً خیلی هم خوبی!... فقط خاک‌آلوده‌ای... جالب می‌شود که!... فرشته‌ای که به همۀ وسوسه‌های خاک، آلوده شده...» در برابرِ اظهارِ لطفش، گفته بودم:- «مریم جان!... می‌شود لطفاً مُغارها را بگذاری سمتِ راستِ میز؟...»یک دسته مغار را که پیچیده بودم در مشمّایی، از جعبه بیرون آورده و انداخته بود، یک طرفِ تخته‌ها و غُرولُندکُنان گفته بود:- «یعنی به این هم می‌گویند میز؟!... »بعد دو دستش را از پشت، در هم گرفته بود و یک دور، روی یک پنجۀ پا و با چشمِ بسته، چرخ زده و خیره مانده بود به شیشه‌های تار و غبارگرفتۀ نورگیرِ سقف و باز گفته بود:- «چقدر هم که همه جا ماشاالله تمیز است! ... سقف را ببین!... ضمناً، یک‌وقت هوا بَرَت ندارد که گفتم خوبی!... من از پسرهای خوشگل بدم می‌آید!... می‌دانی چطور پسرهایی برایم قابلِ تحمّل‌ترند؟...»جواب داده بودم: - «بی‌زحمت ممکن است، تا من کیسه‌های گچ و بسته‌های گِل را جابه‌جا می‌کنم، شما وسائلِ توی جعبه را از همان طرف روی تخته‌ها بچینی؟» و در برابرِ پرسشِ بعدی‌اش که : «اصلاً صورتِ خودم را قالب بگیریم... چطور است؟»، لاجَرَم فقط ساکت مانده بودم...مریم، دخترکِ کوتاه قامت و ریزنقشی بود از اهالیِ جنوب، با صدایی نرم و زیر و مهربان حرف می‌زد و توی چشمهاش ستاره داشت...و دستهاش همیشه داغِ داغ بود... وقتی که می‌لغزاندش زیرِ بازویم... با هم که راه می‌رفتیم در پیچ و خمِ کوچه‌های پُشتِ دانشگاه... زیرِ آن دیوارهای آجریِ سُرخِ پیچک‌پوش...دوستش نداشتم ولی... و نمی‌خواستم باور کنم که دوستم داشت... وقتی آن فروغِ ستارگانِ نگاهش بر من جلوه‌گری می‌نمود، هزار سالِ نوری دور بودم از او... امّا صورتِ گردِ قشنگی داشت... و سایه می‌انداخت رویش، آن مژگانِ بلندی که آرایشش می‌کرد و تند تند پلک می‌زد روی دو چشمِ ستاره‌ای‌ِ خویش... پیشنهادِ کمکش را پذیرفته بودم به صورتِ مشروط... یعنی با هم توافق کرده بودیم... قرارمان این بود که او در اجرای بخشِ عملیِ پایان‌نامه، دستیاری‌ام کند و در برابر، مقدّماتِ مجسّمه‌سازی را از من بیاموزد... با هم برای خریدِ مواد و مصالح می‌رفتیم... خیلی نازک اندام بود و ظریف... و من دلم نمی‌آمد بگذارم تا او دستی ببرد به باروبُنۀ سنگینی که باید مدام به این سو و آن سو می‌کشاندیمش...ولی او گاه و بی‌گاه، درست وسطِ سنگینیِ کارهامان در کارگاهِ خلوتِ عصرهای دانشکده، می‌رفت و از آن کافه‌تریای دمِ دستِ زیرِ پله‌ها، برای هر دوی‌مان چیپس و پنیر می‌آورد و آب‌جوش و چای کیسه‌ای و لیوان‌های کاغذی... و مرا در خوراکِ روزانۀ خویش شریک می‌کرد...و گاهی که دستم در گِل و گچ فرو شده و قدری کج‌خُلق بودم، حتّی خودش به اصرار، لقمه‌ای در دهانم می‌گذاشت با آن دست‌های ریزِ داغِ لاغرش...... با همان دست‌ها هم... یکبار- و نه چندان سخت- زده بود توی چانه‌ام و بلند شده، رفته بود... وقتی که می‌خندید و گونه‌های گل‌انداخته‌اش، آلوده شده بود به سُسِ قرمز و من بی‌هوا و بی‌دلیل روی آن لکّه‌ها را بوسیده بودم...البته چند دقیقه بعد برگشته بود... همراه با دو بستنیِ قیفی... و نشسته بود کنارِ من، که چند دقیقه‌ای رها شده بودم روی نیمکتِ لبِ باغچه- منفعل و مبهوت- پیش از آنکه بتوانم برگردم سروقتِ آن قالب‌های گچی و حجم‌های گلیِ بی‌خیال...بعد انگار هیچ اتّفاقی نیفتاده باشد، فقط گفته بود:- «لعنتی هوای مرداد وحشتناک است!... کی گفته که توی مرداد متولّد شوی؟... تولّدت هم مبارک بچّه پررو!...»و بستنی را گذاشته بود توی دستم... شاید آن بوسه را هم گذاشته بود به حسابِ کادوی تولّدم...البته من پس از آن دیگر هرگز آن حرکتِ بی‌پروای ابلهانه را تکرار نکرده بودم... هر قدر هم که لپّش گُل انداخته و چشمهاش ستاره باریده... و در عصرهای گرم و خالیِ کارگاه، نفسِ داغِ جنوبی‌اش را فرستاده بود توی صورتم... خودخواهانه بود قطعاً... ظالمانه و شاید از جهاتی هم بی‌رحمانه... که راستی به حضورش نیاز داشتم... بی که عاشقش باشم... اما غریب‌تر از همه همان روز بود در اوائلِ یک تابستان ... یازدهمِ تیرماه... دمادمِ غروب... بی‌گاهان......که بالاخره میکائیل سر رسیده بود...و پدیدار شده بود میانِ سایه روشنِ ملایمِ خواب‌آلود... در آستانۀ کارگاهِ حجم‌سازیِ دانشکده...مثلِ صاعقه‌ای که یکباره بدرخشد در آن نیمه‌تاریکیِ وهم‌انگیز و ابرآلود... مثلِ ماهِ کامل که طالع شود در سایه‌سارِ شاخ و برگِ خاموشِ کاجِستانِ پیر... مثلِ فرشته‌ای که هبوط کند...قدم‌زنان و آهسته... آمده... ایستاده بود زیرِ نورِ مبهمِ چراغِ سقفی و به روی هر دومان لبخند زده بود...دیدم که مریم، انگاری برای چند لحظۀ بلند، مُژه بر هم زدن را به کلّی فراموش کرده نفسی را که یک دفعه و همراه با دَمی سریع و عمیق، به درونِ ریه‌ها کشیده بود، نگاه داشت- مثلِ کسی که هول کرده باشد- و بعد از نیم دقیقه‌ای بیرونش داد، صدادار... همراه با آوایی که به ناله‌ای کوتاه یا جیغی ملایم می‌مانست...بعد هم با بی‌پروایی، نگاهی بسیار معنادار به سوی من فرستاد... و نفس‌زنان گفت:- «من بپرم سه تا قهوه بگیرم...»و راستی به شتاب دوید و ناپدید شد در آن سوی خروجیِ کارگاه... میکائیل با لبی همچنان خندان و نگاهی پرسش‌آمیز، به من رو کرد و شادمان و شگفت‌زده، حرکتی نرم و ریز داد به سرِ خویش... یعنی که چه اتّفاقی افتاده؟...و من به صدای بلند گفتم:- «ببخشید!... حالِ دوستم خیلی خوب نیست... ضمنِ این که به دیدنِ صحنۀ سقوطِ فرشتگان بر زمین هم، زیاد عادت ندارد... لطفاً بیا بنشین اینجا خستگی در کن...»بعد میکائیل صدایش را رها کرده و به قهقهه خندیده و نشسته بود روی چهارپایه‌ای بلند، نزدیکِ میزِ کار و با گردشِ آهستۀ نگاه، مشغولِ تماشای گوشه و کنارِ کارگاه شده بود...مریم که برگشت، رفتم به استقبال و همیاری‌اش تا نزدیکِ در ... و سینیِ پلاستیکی و آن سه لیوانِ کاغذیِ لبریز از قهوه را گرفتم از دستهاش که می‌لرزید و حتماً داغتر شده بود از همیشۀ اوقات...و ستارگانِ چشمانش، گردِ کهکشانِ میکائیل می‌چرخید، وقتی می‌گفت زیرِ گوشم، با صدایی که احتمالاً می‌کوشید آرام باشد، ولی آن‌قدر تیز بود که بعید می‌دانستم به گوشِ میکائیل هم نرسیده باشد...- «این را دیگر از کجا پیدا کردی؟!...درست مثلِ یک... مثلِ یک...!»جمله‌اش را کامل کردم:- «یک فرشته...»و مریم با همان صدای بی‌پروا و زیر و مرتفع گفت:- «نه!... خیلی بهتر... یک سوپراستارِ لعنتی است!...» و من شاید واقعاً از سرِ نگرانی و برادری، دو دقیقه ای نگاهش داشتم آنجا نزدیکِ در... ایستادم روبرویش و خیلی آرام و طوری که راستی میکائیل نشنود، توی گوشش نجوا کردم:-«فقط لطفاً مواظب باش مریم!... تو برای او شکارِ یک ثانیه‌ و یک لقمۀ چپی... "چشم خود تا به هم زنی بَرَدت// تا کُلَه چرخ داده ای خورَدَت" [1]...»انگار عصبانی شد... بازویش را به خشونتی نمایشی و کمابیش اغراق آمیز از دستم بیرون کشیده و زیرِ لب غرید: - «مسخره!... حالا لازم نیست برای من غیرتی‌شوی!... دربارۀ من چی خیال کرده‌ای؟!...»... ولی بعدتر... موقعِ چسباندنِ تکّه‌های قالب، روی چهرۀ میکائیل، آن‌قدر دستپاچه شده بود که راه تنفسیِ دهان و بینی‌ِ او را با تنظیف‌های خیس و چسبناکِ گچی، مسدود کرده بود...و هم زمان با من، که با فشارِ دستِ میکائیل روی بازوی خویش، متوجّه وخامتِ اوضاع شده و داشتم با شتاب و التهاب، از روی چانه و دهانِ او برمی‌داشتم آن لایه‌های نمناک را، پیش از آن که به سرعت خود را بگیرند و خشک شوند و جداکردنشان مکافات باشد... دخترکِ خیالبند، مابقیِ قالب را از بالای پیشانیِ او گرفته و ناشیانه، به یک حرکت، همراهِ برخی موی پیشانی و مژه و ابرو، از سطحِ چهره‌اش برکنده بود...میکائیل خیلی کوتاه و حتماً خارج از اختیار، فریاد زده بود:- «آه!...»و من هراسناک و راستی خشمگین و دیوانه... و کمابیش وحشیانه، بر سرِ مریم فریاد زده بودم:- «دخترجان!... حواست کجاست؟!... معلوم هست چه کار داری می‌کنی؟؟!»و سخت رنجانده بودمش... و صد البته که در آن حالت، مطلقاً هیچ اهمّیتی هم نمی‌دادم به رنجش‌های او... وقتی که چشمهاش ستاره می‌بارید و گونه‌هاش گل می‌انداخت و مابقیِ قالب را که می‌چسبید به دست‌های کوچکش، پاره پاره می‌کرد و به شدّت می‌افکند بر زمین و پای‌کوبان و پُر سَر و صدا، از کارگاه بیرون می‌رفت...چون تمامیِ تمرکزِ حواسِ کور و لرزانم، معطوف بود به میکائیل، که آهسته تکانی داده بود به سرش، چند بار کوتاه نفس کشیده، پلک‌های دردناکش را بر هم فشرده و با صدایی گرفته، آرام و لبخندزنان گفته بود:- «داشتی واقعاً به کشتنم می‌دادی، حریف!»و چون دخترک، چند ثانیه بعد، به سرعتی غیرِ منتظره برگشت، احتمالاً با همان چشم‌های ستاره‌دارِ اشکبارش دید... که من سرِ میکائیل را میانِ بازوانم گرفته‌ام و دارم تُندتُند دست می‌کشم روی صورتش و پشتِ سرِ هم مثلِ یک ابله، عذرخواهی می‌کنم و پی‌در‌پی می‌پرسم:- «خوبی؟... خوبی؟!...»و در تابستانِ سالِ بعد... آن‌گاه که از سرم نیز گذشته بود... سیلِ حوادثِ آن سالِ بی‌آیینِ بدکردار... و کین‌ورز و کج‌رفتار[2]... در آن روزِ دفاعِ نهایی... همان وقت که دیگر راستی میکائیل را به کشتن داده بودم، و از سرِ یأسی کُشنده و بی‌درمان، آن پیکره‌های کامل و آرمانی و با وسواس پرداخت و صیقل‌شده را شکسته از پای و کمر و گردن و بازو ، سرِ هم سازی کرده بودم، به شکلی ناجور و ناموزون، تا به نمایش در آورم فرشته‌ام را، اینک سرنگونِ ابدی در چاهِ بابل...و بی‌اعتنا به استادانِ داوری که می‌آمدند و نقد و نظر و امتیاز می‌دادند، نشسته بودم روی آن پلکانِ سختِ سیمانیِ ستمگر... و دیوانه و افسرده حال، فقط تماشا می‌کردم، جنب و جوشِ هنوزۀ مورچگان را لابه‌لای سنگ‌های کور و بی‌زبان... هیچ... شاید حتی ذره‌ای هم به این فکر نبودم که از میانِ آن جماعتِ بیگانه و آشنای دور و نزدیک... که وقتی به من می‌رسیدند، قدری قدم سست می‌کردند و انگاری با سکوتِ شرم‌آگین و محتاطانه‌شان، سَرسلامتی و تسلیت‌ام می‌دادند... و حتی دورترک که می‌رفتند، با انگشت به سویم اشاره‌ای می‌کردند و زیرِ گوشِ رفیقی، آهسته نقلی می‌گفتند...شاید کسی که بیش از همه حالِ دلم را می‌دانست، آن ستاره بارانِ چشم‌های اشک‌آلودِ مریم بود...‌ (ادامه دارد) [1] پروین اعتصامی[2] - خواستم یادی کنم از ترانه عارف قزوینی: چه کج رفتاری ای چرخ! چه بد کرداری ای چرخ!سر کین داری ای چرخ! نه دین داری، نه آیین داری ای چرخ!قسمت بعدقسمت قبل