جرقه‌ای در تاریکی

تأملی بر انقلاب شگفت‌آور ایرانچهل و سه سال پیش مردمی به پا خاستند و انقلابی را رقم زدند که نه تنها جهانیان را شگفت‌زده کرد بلکه موجب بازنگری جدی در نظریه‌های انقلاب شد. در انقلاب ایران چه رخ داد که آن را چنین غریب و شگفت‌آور کرد؟ انقلاب اسلامی ایران صرفا انقلابی نبود که در ایران و در پی اسلام رخ دهد بلکه اساس و جان‌مایه‌اش را از اسلام و ایران می‌گرفت. لیلی عشقی در بخشی از کتاب «زمانی میان زمان‌ها» اینگونه می‌نویسد: «نه خارج از تشیع و نه جایی غیر از ایران!» پیوندی که در طی سالیان دراز میان اسلام شیعی و ایران برقرار شده بود در لحظه‌ای متمرکز شد و رویداد انقلاب را به وجود آورد. ایده لیلی عشقی این است که انقلاب ایران واقعه‌ای صرفا سیاسی که به طور ناگهانی به وجود آمده است، نیست بلکه عمیقا ریشه در دل متافیزیک ایران شیعی دارد. از همین جهت است که برخلاف دیگر کتاب‌های مربوط به انقلاب ایران به جای تاریخ از اندیشه سیاسی اسلام و تشیع آغاز می‌کند. محور اصلی بحث عشقی مفهوم عرفانی «رویداد» است. در جهانشناسی تفکر شیعی سه مرتبه وجود دارد: مُلک، مَلکوت و جبروت. ملکوت جهان میانی و واسطه است که به بیان لطیف سهروردی «اجساد تروح می‌یابند و ارواح تجسد!». «رویداد» چیست؟ در رویداد عارف شوری وجد‌آمیز را تجربه می‌کند، به عبارتی مُلک به مَلکوت می‌آمیزد و همین پیوند است که شور و شوق را در دل عارف بر می‌انگیزد. به عبارتی «رویداد» ملکوتی شدن زمین یا زمینی شدن ملکوت است. پیوندی غریب که زمان و مکان را در هم می‌ریزد و از ما انسانی متفاوت می‌سازد. رویداد هرگز در مُلک ساکن نمی‌شود بلکه پس از مدت اندکی به مَلکوت باز می‌گردد، همچون جرقه‌ای در تاریکی که روشنایی‌اش پس از مدتی میان تاریکی محو می‌شود. با این حال رویداد هرگز همچون جرقه‌های پوچ و بی‌هدف نیست زیرا عارفی که رویدادی را تجربه می‌کند هرگز چنان قبل نخواهد شد، نور آن رویداد تا همیشه در قلب عارف باقی می‌ماند و رهنمون او به سوی رویداد بعدی می‌شود. همانگونه که رویداد نبوت عیسی (علیه السلام) ره به سوی نبوت محمد (صلی الله علیه و آله و سلم) دارد. لیلی عشقی می‌گوید انقلاب ایران نیز یک رویداد عرفانی است! غریب بودن و اعجاب درون انقلاب هم در همین حقیقت ریشه دارد. رویداد هرگز خبر نمی‌دهد که کی فرا می‌رسد. عارف نمی‌داند که کی درهای ملکوت به رویش گشوده می‌شود. رویداد ناگهانی فرامی‌رسد و ناگهانی نیز می‌رود. از همین جهت است که در نظر عشقی انقلاب ایران حی خود انقلابیون را نیز به شگفت وا داشت! هیچ‌کس حتی خود انقلابیون نیز این انقلاب را «پیش‌بینی» نمی‌کردند زیرا رویداد از اساس پیش‌بینی ناپذیر است. در نظر عشقی در انقلاب اسلامی ایران، «مردم» در مقام «عارف» ایستاده بودند و شوری عرفانی را از سر می‌گذراندند. گلوله‌ها نمی‌توانستند مردم را متوقف کنند زیرا مردم در نخستین گام مرگ را پشت‌سر گذاشته بودند! رویداد‌ها از یکدیگر الهام می‌گیرند و راه رویدادهای پیشین را تعریفی دوباره می‌کنند. انقلاب ایران مدیون رویداد کربلاست. شعارهای مردم و چشم‌اندازی که وضعیت خود داشتند گواه این مساله است. مردم شاه را به مثابه سپاه یزید و خود را در مقام یاران امام حسین (علیه السلام) می‌دیدند. از جهتی رویداد انقلاب نزد مردم، بازآفرینی رویداد کربلا بود! مردم در تلاش بودند اشک‌هایشان در محرم را در رخدادی سیاسی احضار کنند. بخشی از غرابت و شگفتی انقلاب به همین بود. در دنیایی که دین از سیاست جداافتاده بود، به ناگاه انقلابی سیاسی اساسا طرحی دینی را دنبال می‌کرد. لیلی عشقی لقب تامل‌برانگیز «امام» برای آیت‌الله خمینی را هم مورد بررسی قرار می‌دهد. امام در اندیشه شیعی کیست؟ همان کس که از حدود فراتر ظاهری دین فراتر می‌رود و باطن متن مقدس را آشکار می‌کند. هنگامی که آیت‌الله خمینی از سوی جامعه «امام» خوانده می‌شد، مردم چه درکی ازجایگاه آیت‌الله خمینی داشتند؟ به بیان لیلی عشقی آیت‌الله خمینی کسی بود که فراتر رفتن از حدود را برای جامعه ممکن ساخت و تفسیری نوین از وضعیت جامعه به دست داد و همین پیشروی بود که او را شایسته نام «امام» کرد. البته باید توجه داشت که اطلاق نام «امام» برای امام خمینی هرگز به معنای امامت به معنای خاص آن چنانچه در اندیشه شیعی مطرح شده است نبوده و نیست، اما ایده اصلی این اطلاق ریشه در اندیشه شیعی و وضعیت امامت جامعه دارد.پس ازپیروزی انقلاب شور حاصل از رویداد رفته‌رفته می‌رفت که به مَلکوت بازگردد. شمشیر زمان روزمره در قفای جامعه در کمین نشسته بود. آنچه شور رویداد را بار دیگر در جامعه زنده کرد، «جنگ» بود. رویداد چهره‌ای متفاوت گرفت و شور رویدادی در جبهه‌ها و میان فریاد خمپاره‌ها سکنا گزید. از این جهت جنگ هرچند یقینا مفاسد بسیاری برای ایران و ایرانی داشت اما از طرف دیگر برای رزمندگان بسیارمغتنم بود. اشک‌هایی اندوهناکی که پس از پایان جنگ ریخته شد یا خود مفهوم «جام زهر» ک امام گفت در همین چارچوب باید تحلیل کرد. فراق جنگ، فراق شور رویداد بود، نشانی از بازگشت به جهان روزمره که دیگر برای رزمندگان بیش از حد معمولی و زمینی می‌نمود.لیلی عشقی فوت و تشییع‌ جنازه پرشور امام خمینی را لحظه دفن رویداد می‌داند. به عبارتی دفن رویداد با دفن رهبر انقلاب قرین ست. «مردم» همچون همان لحظه انقلاب به خیابان می‌ریزند تا ثابت کنند هم‌چنان به رویدادی که از سر گذرانده‌اند، «وفادارند»! بازگشت از بهشت‌زهرا لحظه‌ای کلیدی و نمادین است. لحظه‌ای که همه در می‌یابند که رویداد از مُلک رخت بربسته و به مَلکوت بازگشته است. شور رویداد رفته‌رفته رنگ می‌بازد و عارف/مردم به جهان روزمره باز می‌گردند؛ اما اگر این پایان ماجراست چگونه می‌توان گفت که رویداد پوچ و عبث نبوده است؟ اگر رویداد صرفا چنان جرقه‌ای ظاهر و سپس ناپدید شود چه ارزشی دارد؟ رویداد شعله یا آتشی جاودانه نیست که تا ابد در مُلک جا خوش کند. رویداد به مَلکوت بازمی‌گردد اما راهی که گشوده است در مُلک باقی می‌ماند، آن جرقه میراثی در قلوب کسانی که رویداد را تجربه کرده‌اند باقی می‌گذارد! شور رویداد از بین می‌رود اما میراث رویداد باقی می‌ماند. کسانی که رویداد را تجربه کردند می‌بایست رهروان این راه گشوده شده باشند زیرا همین راه است که آنان را به رویداد بعدی رهنمون می‌کند. شور انقلاب ایران یا فضای ملکوتی جبهه‌ها مدت‌هاست که در جامعه ایران ناپدید شده است اما راهی که انقلاب اسلامی گشود هم‌چنان در مُلک پابرجاست و رهرو می‌طلبد. رویداد شهادت حاج قاسم و تشییع جنازه شگفت‌آورش که جهان را همچون همان لحظه انقلاب به شگفت وا داشت چیزی جز «وفاداری» به راه انقلاب نبود. به این صورت مهم‌تر از درک لحظه رویداد و آن شور عرفانی ملکوتی، قدم گذاشتن در راهی است که رویداد پیش پایمان می‌گشاید. وفاداری به رویداد، گام گذاشتن در این راه گشوده‌شده است.*متن حاضر تلفیقی از مباحث کتاب «زمانی میان زمان‌ها» نوشته لیلی عشقی و تفکرات نویسنده است. بخش‌هایی از متن در کتاب نیست یا با ادبیات متفاوتی هست با این حال ایده اصلی متن که تحلیل انقلاب بر اساس مفهوم «رویداد» است از کتاب مذکور وام گرفته شده است.امیرحسین کاشانی نیا