سرگذشت قوم عجیب

تحقیقات علوم انسانی در دهه های اخیر نشان داده اند که مردم جهان در جنبه های بخصوصی از روانشناسی خود با هم تفاوت های اساسی دارند. در این میان مردم کشورهای غربی صنعتی عموما عجیب ترین و متفاوت ترین نتایج را نشان داده اند. مردم اروپای غربی و نوادگان فرهنگی آنها در آمریکای شمالی و استرالیا فردگراتر، مستقل تر، تحلیل گرا تر، و اجتماعی تر (اعتماد به غریبه ها) هستند و تمایل کمتری به اطاعت، پیروی، وفاداری نسبت به گروه، و تبعیض به نفع خویشان خود دارند.تحقیقات انسان شناسی نشان داده اند که نهادهای مبتنی بر خویشاوندی مهمترین نهادهای بشری و چارچوب اصلی شکل دهی به زندگی اجتماعی بیشتر جوامع بوده اند. این نهادها شامل هنجارهای فرهنگی هستند که نسل به نسل منتقل شده و امتیازات و وظایف هر شخص را نسبت به گروهش تعیین می کنند، مثلا اینکه ازدواج با چه اعضایی از گروه با توجه به نسبت فامیلی مجاز است. با تعیین ساختار ازدواج، محل سکونت، نسبت ها، و اتحاد افراد، این هنجارها روابط بین افراد و شبکه های اجتماعی را شکل داده که به نوبه خود بر انگیزه ها و رفتار اجتماعی موثرند. جوزف هنریک نویسنده کتاب عجیب ترین مردم جهانهرچند جوامع پیشامدرن عموما بر مبنای روابط خویشاوندی سازماندهی می شدند، اما شواهد نشان میدهند این نهادهای گوناگون بشدت متاثر از فاکتورهای طبیعی و محیطی بودند. مثلا در میان قبایل شکارچی-جمع کننده تکامل فرهنگی در پاسخ به ریسک های زیست محیطی به تقویت روابط فامیلی دورتر تمایل پیدا کرد تا بتواند از شبکه حمایتی گسترده تری در زمان بحران بهره ببرد. اما با ظهور تولید غذا در حدود 12000 سال پیش [انقلاب کشاورزی]، تکامل فرهنگی تمایل بیشتری به روابط فامیلی نزدیکتر با هدف ایجاد اتحاد بین گروه های بزرگتر و دفاع از قلمرو و سازماندهی تولید پیدا کرد. ایجاد شبکه های اجتماعی متراکم تر و وابسته تر توسط این نهادهای فامیلی باعث تشدید وفاداری درون گروهی، پیروی، اطاعت از افراد مسن تر گروه، و اتحاد گردید. مثلا به جای ازدواج با افراد با نسبت فامیلی دور، تکامل فرهنگی عموما تمایل به نقویت ازدواج با اقوام نزدیک (cousin marriage) یافت که پیوندهای فامیلی کنونی را تقویت کند.در مقابل، روانشناسی انسان نیز در پاسخ به این نهادهای اجتماعی تحول یافت، یعنی تمایل بیشتر به اطاعت، پیروی، تبعیض به نفع اقوام، وفاداری به گروه، و درمقابل تضعیف فردگرایی، استقلال، و تفکر تحلیلی، و متعاقبا کاهش تمایل به ویژگی هایی همچون بیطرفی، اصول اخلاقی یکسان و عدم تبعیض، اعتماد، انصاف و همکاری.در نهایت ظهور ادیان بزرگ هم در این فرآیند مشارکت داشتند. مثلا در ایران زرتشتیان ازدواج فامیلی را تحسین می کردند. بعدها اسلام تعداد زنان یک مرد را محدود کرد اما سنت های ارث بری را اتخاذ نمود که نوع بخصوصی از ازدواج فامیلی (پسرعمو دختر عمو) را تشویق میکرد. در اواخر قرون وسطی شاخه ای از مسیحیت که در نهایت به کلیسای کاتولیک تبدیل شد (کلیسای کشورهای غرب اروپا) بطور سیستماتیک به تضعیف نهاد های خویشاوندی اروپایی پرداخت درحالیکه پیش از آن این ساختارها مشابه سایر جوامع کشاورزی شامل قبایل، گروه ها و ازدواج های خویشاوندی بودند. شاخه دیگر مسیحیت در شرق اروپا که به کلیسای ارتدکس مشهور شد اما تمایل چندانی به اجرای این اصول نداشت.برنامه ازدواج و خانواده کلیسای غربی از اوایل قرون وسطی شروع به محدود کردن سنت هایی همچون ازدواج های فامیلی (نزدیک و دور)، ازدواج مجدد، و چند همسری کرده، ازدواج انتخابی (و نه اجباری) و زندگی مستقل (زن و شوهر به دور از والدین خود) را تشویق میکرد. در نتیجه تا سال 1500 میلادی بیشتر اروپا دارای ساختار های قومی ضعیف و خانوارهای هسته ای (فقط والدین و فرزندان، بدون حضور پدربزرگ، مادربزرگ، عمو و غیره)، بود.تصویر بالا - نفوذ کلیسای غربی، تصویر پایین - میزان شدت و نزدیکی روابط خویشاوندیهمراستا با این موضوع، بررسی داده ها هم میزان نفوذ کلیسای غربی بر جوامع را در رابطه مستقیم با تضعیف روابط خویشاوندی و قومیتی، و متعاقبا تقویت حس فردگرایی، اعتماد، و انصاف نشان میدهد درحالیکه تمایل به اطاعت و پیروی کاهش میابد. این مطالعه همچنین نشان میدهد بین جوامع درون اروپا هم میزان نفوذ کلیسای غربی با رواج این هنجارها و گسترش این نوع روانشناسی بخصوص رابطه مستقیمی دارد، خصوصا این مشاهدات در مورد ایتالیا و اسپانیا که بخشی از آنها تحت سیطره کلیسای شرقی یا اسلام بود جالب توجه است. مثلا در ایتالیای تحت نفوذ کلیسای ارتدکس (در مقایسه با بخش های تحت نفوذ کلیسای غربی) شاهد ازدواج فامیلی بیشتر، اهدای خون کمتر، فساد بالاتر، قومیت گرایی بیشتر سیاسی، وام گیری بیشتر از دوستان (در مقایسه با بانک)، و استفاده بیشتر از پول نقد (به جای چک) هستیم.این تحقیق همچنین به مطالعه نسل دوم مهاجران به اروپا پرداخت و مشاهده نمود با وجود اینکه این افراد در اروپا بزرگ شده بودند، اما میزان شاخص خویشاوندی (براساس تبار والدین و زبان) همچنان پیش گوی قوی میزان فردگرایی، اعتماد، انصاف و تمایل به اطاعت بود.سیاست های ازدواج کلیسای غربی با تضعیف نهادهای قومی موجب تغییر روانشناسی مردم جوامع خود شد. این تغییرات منجر به توسعه شهرهای چارتری (تا حدودی خارج از محدوده حکمرانی شاهان و دارای استقلال نسبی) و تقویت بازار و رقابت گردید. به مرور شهرنشینی گسترش یافت و بر اهمیت بازار افزود. همه این ها بر تقویت ویژگی های روانشناسی خاص این مردم تاثیرگذار بود. مثلا تحقیقات نشان می دهد نزدیک بودن محل زندگی افراد به بازار باعث تقویت حس همکاری می گردد، که این خود متعاقبا باعث بهبود توانایی افراد در تشکیل نهادهای داوطلبانه برای حفاظت از محیط زیست خود بوده است. بعضی تحقیقات دیگر در اقتصاد هم فردگرایی را به نوآوری و توسعه اقتصادی مرتبط میدانند.منابع: https://bit.ly/2CqCNAO https://bit.ly/32y6jPN https://bit.ly/2q1oX5h