پاسخ به یک ادعا

در ابتدا لازم به ذکر است که شهریار خسروی بر گردن من حق معلمی دارد و برایش به عنوان یک معلم همیشه احترام قائل ام اما دلیلی بر ان نیست تا با او در هر موضوعی همدل باشم؛یکی از دوستان قسمتی(مشخصا دقیقه ۱۶به بعد) از صحبت های شهریار را در گفت و گویی اینستاگرامی برایم فرستاد که شهریارخسروی در ان ادعا میکند رپ فارسی طبقاتی نیست و به دنبال نظریه پردازی! برای فهم رپ فارسی میگردد.صرف نظر از لحن پدرانه و نوشته های کانال شخصی اش(۵۰۰صفحه؟) در باب رپ فارسی کوشش خواهم کرد تا تنها به این پرسش پاسخ بدهم که ایا ارایش جریانات رپ فارسی طبقاتی است یا نه؟«…نشانه ی مرد بافرهنگ این است که در هر رشته ی پژوهشی خواستار ان مقدار دقت باشد که طبیعت موضوع اجازه میدهد»(۱) اگر بخواهیم به پرسش طبقه(class) چیست یا طبقات چه نسبتی باهم دارند پاسخ بدهیم ناچاراً باید مشخص کنیم کجا ایستاده ایم.برای انکه از بحث طولانی و تخصصی عبور کنیم و به هدف این یادداشت دست یابیم من برای فهم طبقه از دیدگاه ضدذات باورانه استفاده خواهم کرد.در رویکرد ضدذات باورانه هویت سیال،دگرگون شونده و برامده از تاثیر بیرونی نیروهای اجتماعی است.(۲)این نوع خوانش از طبقه به ما کمک میکند تا تحلیلمان تاریخی و مبتنی بر امر واقع باشد.همچنین نوعی بازگشت به خود مارکس و عبور از مارکسیسم ارتدکس است، نزد مارکس طبقه اشکارترین تجلی حقیقت این گزاره اوست که «هستی اجتماعی»مردم «اگاهی شان را تعیین میکند».(۳) حال که مشخص کردیم کجا ایستاده ایم باید منظورمان را از طبقه و تضاد طبقاتی روشن کنیم:اگر بخواهیم طبقه کارگر را تنها کارگران صنعتی بدانیم که نیرو کار خود را به فروش میرسانند و طبقه سرمایه دار را کسانی که ابزار تولید را در اختیار دارند و هر انکس که هیچ کدام از این دو نیست را طبقه متوسط بدانیم هیچ کمکی برای فهم هیچ چیزی به ما نمیکند جز انکه باعث خنده دیگران میشود و البته فهم ساده لوحانه بسیاری از خوانش طبقاتی نیز همین است؛اما در مقابل برای ما طبقه کارگر از لحاظ اقتصادی نه تنها شامل کارگر صنعتی بلکه شامل هر انکس که نیروی کار خود را در اختیار دیگری قرار میدهد و برای دیگری به هرشکلی در ازای مزدی ناچیز سرمایه مازاد تولید میکند، پشتوانه مالی ندارد،صاحب ملکی نیست و اگر تصمیم بگیرد کار نکند پس از مدتی از گشنگی خواهد مرد میشود برای مثال معلم مدرسه یا فروشنده مغازه یا… نکته مهم و راهگشا در اینجا این است که این طبقه اقتصادی میتواند از لحاظ فرهنگی شبیه دیگر طبقات رفتار کند.برای همین بی راه نیست که بگوییم بخش عمده جمعیت شهرنشین ایران از لحاظ فرهنگی جزو طبقه متوسط به حساب می ایند و از لحاظ اقتصادی جزو طبقه کارگر.(۴)ایا این گفته با خوانش تئوریک مان از طبقه در تضاد است؟باید همینجا تکلیفمان را با مسئله زیربنا و روبنا مشخص کنیم:رابطه زیربنا و روبنا دوسویه است و هردو برهم اثر میگذارند.تمایز مهم دیگر بین خاستگاه طبقاتی و موضع گیری طبقاتی است؛اگر معتقد باشیم انسان از لحاظ سیاسی و اخلاقی تنها محصول طبقه خود است و نقشی در ان ندارد ازادی سوژه ازبین میرود و بسیار تقلیل گرایانه است. یکی از نقدهای قابل تأمل به مارکسیسم مسئله فرد است که اگر هستی اجتماعی اگاهی را تعیین میکند مسئله انتخاب سوژه چه میشود؟مسئله در اینجاست که«انسان ها تاریخ خود را میسازند نه انطور که که خود میخواهند.»(۵)انسان ها ازادانه انتخاب میکنند اما نه انطور که خود میخواهند؛برای همین است که باید بین موضع گیری طبقاتی و خاستگاه طبقاتی فرق گذاشت.برای مثال یک انسان ثروتمند فرانسوی میتواند در انتخابات ریاست جمهوری به حزب کمونیست فرانسه رای بدهد یا از ان بیشتر همراه با جلیقه زردها به خیابان بیاید و به نظم موجود اعتراض کند و دست به تخریب بزند۰(۶).نسبتی که سوژه با سیاست برقرار میکند و موضع گیری صریح در قبال هر رخدادی از لحاظ سیاسی مشخص میکند فرد در کجا و در کنار چه کسانی ایستاده.اگر جز این بود احزاب سیاسی باید تبدیل به احزاب طبقات اقتصادی میشدند و بر چه کسی پنهان است جمعیت کدام طبقه از دیگری بیشتر است؟پس چنین گزاره ای «اقای ایکس ثروتمند(۷) است پس نمیتواند از لحاظ سیاسی چپ یا حتا کمونیست باشد» از بیخ غلط و ابلهانه است.«تکامل جامعه فرایندی واحد و یگانه است؛این سخن بدین معناست که ممکن نیست مرحله معینی از تکامل در هیچ یک از قلم روهای زندگی اجتماعی انجام پذیرد بی انکه بر دیگر قلم روها تاثیر بگذارد.به دلیل همین یگانگی و انسجام تکامل اجتماعی این امکان دست می دهد که فرایندی یک سان را از دیدگاه این یا ان پدیده اجتماعی دریابیم و شناختی از ان به دست اوریم.از همین روست که میتوان از فرهنگ در انزوای اشکار ان از دیگر پدیده های اجتماعی سخن گفت زیرا هنگامی که فرهنگ هر دوره را به درستی دریابیم همراه ان سرچشمه ی تکامل کلی ان دوره را نیز درمی یابیم،همانگونه که هنگام تحلیل مناسبات اقتصادی نیز چنین میکنیم.»(۸) فکر میکنم کسی ادعا نکند که رپ فارسی میدان اصلی برخورد تضاد های طبقاتی است و برای مثال دو جریان ملتفت و زدبازی دو طبقه را به صورت کامل نمایندگی میکنند،اما اگر به عنوان نماد و بخشی از یک کل در نظر بگیریم میتواند بر ما تضاد های جامعه را هویدا کند؛برای مثال زدبازی در اوایل دهه هشتاد چه طبقه ای را نمایندگی میکرد؟الکل،مهمونی،مواد مخدر،رابطه باز و… خواست کدام طبقه اجتماعی بود؟اگر از من بپرسید میگویم افراد طبقه متوسط شهری که در خرداد سال۷۶اولین رای خود را دادند یا به دلیل سن کم نمیتوانستند رای بدهند.طبقه متوسطی که در سال های بعد به دو قسم تقسیم شد.قسمتی به دل طبقه کارگر پرتاب شد و قسمت دیگرش با نزدیکی(رانت اقتصادی)به حاکمیت یا سختکوشی زیاد؟ سعی بر حفظ جایگاه اقتصادی خودش کرد.چه خوشمان بیاید یا نه زدبازی در حال حاضر قسم دوم را نمایندگی میکند و از تعلق خود به این طبقه افتخار میکند.(۹)در مقابل ملتفت با موضع گیری های صریح مشخص کرده است که کجا ایستاده.برای مثال اهنگ ایران ایران فدایی۱۳۸۸یا دستاشو مشت کرده هیچکس۱۳۹۸؛یعنی به صورت خلاصه هر کدام موضع گیری طبقاتی و خاستگاه طبقاتی مشخص و قطعا متفاوت دارند که در اثار و کنشهای خود کاملا هویدا است و هر کدام به عنوان نماد بخشی از جامعه:فرودستان و فرادستان؛میتوانند برما اشکار کنند که جامعه از چه بخش هایی تقسیم شده و این بخش ها چه نسبتی باهم دارند. یا مثال دیگر روشنفکر ستیزیست که در اثار رپر هایی از جمله اعضای گروه زدبازی،لیتو و … وجود دارد.روشنفکر ستیزی به خودی خود حاوی چنین پیامی است: وضعیت موجود به تو ربطی ندارد تنها به فکر پیشرفت(پولدار شدن)خودت باش و لذت ببر و دقیقا در مقابل این روشنفکر ستیزی ما با روشنفکر شدن رپرهایی(چه خوب چه بد)از جمله هیچکس،فدایی،سورنا و… روبه رو هستیم. با توجه به اینکه هدف این متن تنها پاسخ دادن به این پرسش بود که ایا ارایش جریانات رپ فارسی طبقاتی است یا نه؟از اوردن مثال های بیشتر در حوزه های دیگر می پرهیزیم.در اخر به نظرم رشد قارچ گونه شبه منتقد در حوزه رپ فارسی میتواند خطرات جدی به دنبال داشته باشد.نقد نیازمند سواد تئوریک،ذهن تحلیل گر و شعور نوشتن است.چیزی که میتواند در ابتدا به ما کمک کند پاسخ دادن به این سوالات است که نقد چیست؟انواع ان کدام است و منتقد چه مسئولیتی دارد؟(۱۰)این نکته نیز بدیهیست که نگاه طبقاتی تنها بخشی از حقیقت را برما اشکار میکند و ما همواره نیازمند انیم تا مواجهمان با یک «موضوع»مواجهه ای انتقادی و چندجانبه باشد.ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ۱.ارسطو/اخلاق نیکوماخوس/۱۰۹۴b۲.برای اشنایی بیشتر با نگاه ضدذات باورانه در جریان چپ میتوان به post-marxisistهایی از جمله لاکلاو و شانتال موف رجوع کرد.۳.فرهنگ نامه مارکس/ترل کارور/ترجمه اکبر معصوم بیگی.۴.برای همین نظریات متفکران برای فهم عمیق از جامعه ایران نیازمند بازاندیشی است.۵.هیجدهم برومر لوئي بناپارت/کارل مارکس۶.لازم به ذکر است که مقصود ما کمونیست لیبرال ها نیستند برای فهم بهتر از ان به کتاب خشونت از ژیژک رجوع شود.۷.تمایز میان ثروت و سرمایه:«اما سرمایه یک چیز [یا شئ: Ding/thing/objet] نیست، بلکه یک رابطه ی تولیدیِ معین، اجتماعی و متعلق به یک شکلبندی اجتماعی معین تاریخی است که خود را در یک شئ به نمایش میگذارد و به این شئ خصلتِ اجتماعیِ ویژه ای میدهد. سرمایه مجموعه ی وسائل تولید مادی و تولیدشده نیست. سرمایه، وسائلِ تولیدِ دگردیسی یافته به سرمایه است، وسایلی که به خودی خود، همان اندازه اندک سرمایه اند که طلا یا نقره به خودی خود پولاند. اینها ابزار تولیدی هستند که به انحصارِ بخش معینی از جامعه درآمده اند، اینها، هم محصولاتی هستند که رو در روی نیروی کار زنده استقلال یافته اند و هم شرایط استقلال یافته ی به کارگماشتنِ همین نیروی کارند؛ محصولات و شرایطی که از طریق همین تقابل [با نیروی کار زنده] در پیکر سرمایه شخصیت یافته اند.»جلد سوم سرمایه/کارل مارکس۸.لوکاچ/ فرهنگ کهن و فرهنگ نو از کتاب نویسنده،نقدو فرهنگ نشر نگاه.۹.به ویدیو سامان ویلسون بنگرید که در ان مخاطبای خود را مشخص میکند.۱۰.برای اشنایی مقدماتی به کتاب درامدی بر نقد(ادبیات/فیلم/فرهنگ)از مایکل رایان انتشارات اوند دانش مراجعه کنید.