نقد فیلم  Waking Life (زندگی بیداری)

انیمیشن/درامنویسنده و کارگردان : ریچارد لینکلیترریچارد لینکلیتر کارگردانیست دارای نگاه عمیق فلسفی که به خوبی توانسته مخاطب را همراه خود کند و ذهن مخاطب را درگیر پرسش ها و سوالات بنیادین و اساسی بشر در طول تاریخ که در فیلم مورد واکاوی قرار می گیرند کند :مانند : معنا و هدف غایی زندگی چیست ؟ جبر یا اختیار ؟ ماهیت و چیستی واقعیت ؟ آیا جهانی که در آن زندگی می کنیم واقعی است ؟ مرز میان رویا و واقعیت کجاست ؟کارگردان بیش از لایه داستانی و لایه معنایی فیلم، به لایه فلسفی پرداخته و آن را در اولویت اول قرار داده است.و با بهره گیری از سبک فیلمسازی (سبک خاص انیمیشن) که در طول فیلم تحت یک ایده ی تداومی بکار گرفته شده استسبک انیمیشن به ما حس عدم قطعیت و یقین را القا می کند حالتی شناور و نبود قطعیت.عدم قطعیت ذاتی در پدیده ها و حوادث جهان و عدم ثبات و سکون واقعیت را بیان می کند.و اینکه با بهره گیری درست از این سبک که در جهت انتقال فکر و دغدغه کارگردان استفاده شده استاین مبحث نیز به خوبی بیان شده که آنچه انسان به عنوان واقعیت می شناسد شاید اصلا آن چیزی نباشد که او فکر می کند نسبت به آن شناخت دارد شاید توهمی بیش نباشد و یا شاید برنامه ای از پیش تعریف شده ساخته نیرویی در ابعاد بالاتر باشد.پویایی جنبش حرکت و گسترش یافتن ذات و ماهیت جهان است.در واقع هیچ چیز در طول فیلم ثبات و قطعیت ندارد از شخصیت ها گرفته تا اعمال آنها، فضاها، مکان هاوقتی کاراکتر وارد محیط های مختلف می شود و با افراد متفاوت برخورد می کند، پس از صحبت کردن با آنها ترکیب بندی ها و ترکیب رنگ ها و کنتراست رنگ ها تغییر می کند که می تواند بیانگر درک متفاوت هر فرد با یک موضوع مشخص و در عین حال تاثیر تفکرات دیگران بر تفکر یک انسان و بیانگر تاثیر عوامل خارجی بر جهت گیری و تصمیم گیری انسان باشد.پیوند رئالیسم و سینمای رئالیستی که همیشه سعی در ساخت واقعیت و بازسازی واقعیت دارد و همیشه آینه ای در مقابل جهان و جامعه بوده انگار که رئالیسم به نوعی یقه جامعه را می گیرد تا آن را مقابل آینه برده و خودش را به خودش به حقیقت اش نشان دهد. پیوند رئالیسم با جهان سورئال چنین مفهومی را خلق کرده است. که از بعدی دیگر می تواند بیانگر نیستی مفهومی به نام "هدف نهایی" و از بعدی دیگر بیانگر عدم تسلط و شناخت انسان از جهانی باشد که با آن در تعامل و ارتباط است. فیلم از دیدگاه علمی نیز پدیده های جهان را مورد پرسش قرار داده است .از دیدگاه علم فیزیک می توان گفت :قوانین فیزیک هستند که جهان را تحت سلطه خود قرار داده و آن را کنترل می کنند. که یکی از کاراکتر های فیلم در پاسخ به شخصیت محوری درباره جبر و اختیار در زندگی انسان می گوید : ما فقط یک سری سیستم فیزیکی هستیم : ما مجموعه ای از چینش پیچیده یک سری مولکول های کربن هستیم و بیشتر نیز از آب تشکیل شده ایم. رفتار های ما نمی توانند خارج از قوانین فیزیکی عمل کنند. کارگردان توانسته با بهره گیری از سبک فیلم مفهوم خود را به خوبی بیان کند :زمانی که می بینیم کاراکتر مقابل در فیلم وقتی در حال توضیح ساختار و عملکرد سیستم عصبی استلوب پیشانی مغز اش نمایش داده می شود و بعد نحوه عملکرد سیستم عصبی و برخورد نورون های مغز را می بینیم.لوب پیشانی مغز :محتوای شخصیتی، چاره‌یابی، هیجانات، تمرکز، داوری، سخن گفتن و حرکات ارادی.رفتارهای روانی- حرکتی، شناخت- حافظه به عبارتی کارکردهای هوش، حالت­هاي عاطفی- هیجانی و شخصيّت را توضیح می­دهد. اعمالی اساسی همچون:1- تفکر شناختی و انتزاعی 2- برنامه­ ریزی 3- حرکت و کارکردهای اجراییجهان درون :تفکر احساسات هیجانات رفتار هاهنر عشق رنگ مزه بو صدا هاموسیقی نفرت کینه حکمتجهان بیرون :ما ارتباط میان جهان درون و جهان بیرون را با حواس پنج گانه برقرار می کنیمو در واقع چشم ما نمی بیند‌ فقط اطلاعات را انتقال می دهد.و گوش نیز نمی شنود فقط اطلاعات را انتقال می دهد.به عنوان مثال : در جهان بیرون مفهومی به نام "رنگ" وجود ندارد.هر چیزی که ما از اشیاء تحت عنوان رنگ دریافت کرده و درک می کنیم در واقع طول موجی هست که از آن شیء به سلول های چشم ما برخورد می کندچشم اطلاعات را به مغز می فرستد و مغز پس از پردازش اطلاعات، آن را رنگ تشخیص می دهد.موسیقی :موسیقی در یک اثر سینمایی باید بنا بر علتی خاص و در جهت بیان مقصود کارگردان و پیامی که او قصد القای آن را دارد استفاده شود.موسیقی با توجه به سبک خاص فیلم (انیمیشن) به خوبی بکار گرفته شده است و باعث می شود ما بیشتر و بیشتر به ذهن پر از سوال و ابهام کاراکتر نزدیک شویم و شناخت پیدا کنیم نسبت به دغدغه ها و اضطراب های او.کاراکتر اصلی از دیالوگ های کاراکتر مقابل و پاسخ های اوست که پی به سوالاتی که در ذهن کاراکتر اصلی هست پی می بریم.در واقع کاراکتر اصلی که پیش برنده اعمال و حوادث فیلمنامه هست تا آخر فیلم، کارگردان (ریچارد لینکلیتر)هیچ اطلاعات و بیوگرافی ای از زندگی او به ما نمی دهد.و ما فقط پاسخ های انسان های مختلف، درباره بحث های مختلف فلسفی رو از زبان آن ها می شنویم.مخاطب تنها چند دیالوگ جزئی را از زبان شخصیت محوری می شنود و هیچ اطلاعاتی از بیوگرافی و زندگی شخصیت اصلی دریافت نمی کند بلکه فقط پاسخ افراد مختلف را بنا به درک آنان از جهان اطراف می شنود. این نکته زندگی هیچ تَه و آخری ندارد به نوعی از زبان راننده تاکسی بیان می شود که زندگی خود را این گونه تشبیه می کند : شیشه جلو (شیشه جلو ماشین) پنجره دید من رو به دنیاست که هر دقیقه یک نمایش به من نشان می دهد، آدم ها می آیند و می روند. راننده تاکسی می گوید : در این جریان (زندگی انسان) هدف کلی اینه که همیشه در حرکت باشی و خودتو برسونی. چیزی به اسم سلام و خداحافظی وجود نداره.سکانس آغازین :بازی اریگامی بچه ها، کاراکتر را در دوران کودکی اش می بینیم که با دختر کوچکی که شاید خواهرش باشد، در حال بازی کردن با بازی اریگامی است که وقتی انتخاب می کند، در داخل یکی از هرم های اریگامی این جمله نوشته شده : رویا سرنوشت آدم را رقم می زند، و سپس به لوکیشن دیگری ما را وارد می کند که شب را نشان می دهد و بعد کودک(کاراکتر محوری فیلم) دستگیره در ماشینی را می گیرد و سپس در عالم رویا می رود که ما به دوران جوانی او می رویم‌.سکانس پایانی:دوباره کاراکتر را می بینیم که به خانه دوران کودکی اش باز گشته و دوباره وقتی دستگیره در ماشین را می گیرد وارد رویا می شود.که از سکانس پایانی می توان اینگونه برداشت کرد که شاید تمامی این اتفاقات و حوادث خواب و رویایی بیش نبوده.و یا کاراکتر داخل رویایی بوده که آن رویا خود داخل رویایی دیگر بوده است.و یا نمادی از ناتوانی انسان در بدست آورد هدف نهایی و غایی و شناخت محض و تمام و کمال خود و جهان باشد.زیرا کاراکتر در پایان نیز دوباره به عالم سردرگمی می رود و فیلم نیز در این نقطه پایان می یابد.لذت، خوشحالی، موفقیت، رضایت، رهایی، ثروت ،درد، رنج، کینه، فقر، تاریکی، پوچی، غم، افسردگیعناصری هستند که در تار و پود وجود انسان گنجانده شده اند وبشر از آغاز و در طول تاریخ با غرایز و امیال خود درگیر بوده است.قبل از سکانس پایانی فیلم شخصیت اصلی فیلم در کلابی با مردی که مشغول بازی پینبال است شروع به صحبت می کند.که آن مرد کارگردان(ریچارد لینکلیتر) است.که در واقع می تواند از جهتی بیانگر این باشد که : کارگردان با یکی از بعد های شخصیت اش مواجه می شود.و یا این باشد که تمام اتفاقات و حوادث فقط خیال پردازی ای در ذهن کارگردان بوده و نمود خارجی نداشته است.وودی آلن:به نظر من زندگی کاملا پوچ و بی معنا و رنج آور و زشت است.جهان ابزورد مطلق است و هیچ هدفی وجود ندارد.این طرز فکر در تمام دوران های زندگی من بوده از دوران جوانی تا حال.انسان برای اینکه در این جهان به شادی و احساس رضایت از خود برسد، باید برای خودش دروغ بسازد و به خودش دروغ بگوید و آن دروغ ها را باور کند تا به خوشحالی برسد و بتواند زندگی را تحمل کند.بررسی نماد ها : بازی اریگامی یا در اصطلاح فارسی، ، می تواند نمادی از جبر و اختیار در زندگی انسان باشد و انتخاب هایی که او می کند، آیا حاصل قدرت اختیار و اراده خودش بوده یا جبر بر او حاکم بوده یعنی شبکه ای از حوادث و اتفاقات، انتخاب او را رقم زده است. شخصیت، رنگ "آبی" را انتخاب کرد که "آبی" رنگیست که برای القای شک و تردید بکار می رود. رنگ لباس شخصیت محوری، "نارنجی" است، که می تواند نمادی از شور و شوق و یافتن پاسخ سوالاتی باشد که باعث ایجاد جنبش و حرکت در او شده است. در فیلم "ماتریکس" ترینیتی به نیو می گوید : سوال تو رو به اینجا کشانده و چیزی که ما رو حرکت میده اینه که جواب سوال هامونو پیدا کنیم.میمون نمادی از نقطه شروع روند و سیر تکاملی انسان و عقل انسانی است و نمادی است از نقش تکنولوژی و پیشرفت و رشد علم در زندگی انسان. به بیانی دیگر کارگردان می خواهد به مخاطب بگوید که اوج پیشرفت تکنولوژی و زندگی هوشمندی که انسان امروز صاحب آن است، در آینده مانند میمونی است که هنوز روند تکاملی خود را آغاز نکرده است. و ما بر روی پرده سینما که میمون فیلم را برای مخاطبان پخش می کند می بینیم :صدا و سکوت Noise And Silenceانتقاد ما مثل هر انتقاد دیگری با این موضوع شروع می شود : "تردید""تردید" داستان ما را شرح می دهد.برای شروعی دوباره از ابتدا To Begin Again From The Beginningبرخی از دانشمندان چنین عقیده دارند که : انسان خلق نشده است. او تکامل یافته است. باید این نکته درک شود که ایده خلقت و ایده تکامل با یکدیگر در تضاد هستند. نمی شود هر دو در کنار هم باشند. خلقت به معنای عدم تکامل است. به عنوان مثال : زمانی که انسانی چیزی را خلق می کند، یک شعر، یک نقاشی، یک فیلم، یک مجسمه آن چیز تکامل نمی یابد و با گذشت زمان تغییری نمی کند. پس می توان این گونه نتیجه گرفت که : هر چیز خلق شده ای یک نقطه توقف کامل در خود دارد. یعنی دیگر پیشرفت و تغییری در آن رخ نمی دهد. یعنی سکون و توقف مطلق. تکامل در واقع بیانگر این است که جهان پیوسته در حال تغییر، حرکت و شکل های تازه و بهتر است. این تکامل است که باعث وقوع انسان و آگاهی او شده است.مفاهیم اساسی :آگاهی :اکهارت تُله بیان می کند : شما خود کیهان هستید کیهان برای مدت بسیار کوتاهی، خود را به صورت انسان و در نمود انسان بیان می کند و شرح می دهد.میچیو کاکو می گوید : ما موج هستیم، امواج مرتعشی که با عملکرد خود دچار ارتعاش شده و سپس از زمان جدا می شوند.آگاهی: Awareness توانایی دانا شدن و درک کردن (برای احساس کردن) یا دارای معرفت شدن از رویدادهاست. آگاهی به‌طور گسترده‌تر، حالت هشیاربودن کسی یا چیزی می‌باشد.در فلسفه ذهن، آگاهی با هشیاری برابر نیست بلکه هر یک تعریف جداگانه‌ای دارد. برای نمونه، دیوید چالمرز تفاوت میان آگاهی و هشیاری را این‌گونه بیان می‌کند:آگاهی، قرین روانشناختی هشیاری است.خودآگاه یعنی استخراج اطلاعات یا افکار براساس اراده ویکی از مهم‌ترین بحثهای فلسفه ذهن حاضر بحث روز آن به‌شمار می‌رود، مسئله خودآگاهی یا ماهیت ذهن (consciousness) است. خودآگاهی به‌طور کلی شناخت انسان از کل هویت او است.فراشناخت :در روان‌شناسی واژه‌ای است که به صورت «شناخت‌شناسی» یا «دانستنِ دانستن» یا «شناخت دربارهٔ شناخت» تعریف شده‌است.تأملی که انسان بر روی فرایندهای ذهنی خود می‌کند، و اندیشیدن دربارهٔ تفکر را فراشناخت می‌نامند. این مفهوم از مفاهیم نظریه ذهن به‌شمار می‌آید، که به صورت عمومی دارای دو مؤلفه است: یکی دانش دربارهٔ شناخت، و دیگری قاعده بخشیدن به شناخت. کودک انسان تا پیش از دبستان هنوز مجهز به فراشناخت نیست و توانایی درکِ نظر و افکار و احساسات دیگران را ندارد، از چهار سالگی به بعد است که می‌فهمد که افکار و باورهای دیگران بر رفتارش تأثیر می‌گذارد و این‌که حتی ممکن است آن‌ها از واقعیت به دور نیز باشد. بیماران مبتلا به اوتیسم فاقد نظریه ذهن می‌باشند، آدم‌ها را به مانند هر نوع شی دیگری می‌بینند، در نتیجه به دنیای درون خود پناه می‌برند. فراشناخت را می‌توان به سه حیطه دانش فراشناختیMetacognitive knowledge،تجربه‌های فراشناختیMetacognitive experiencesراهبردهای فراشناختی: Metacognitive strategies تقسیم کرد.دانش فراشناختی به باورها و نظریه‌هایی اطلاق می‌شود که افراد دربارهٔ تفکر خود دارند. تجربه‌های فراشناختی شامل ارزیابی‌ها و احساس‌هایی است که افراد در موقعیت‌های مختلف دربارهٔ وضعیت روانی خود دارند و راهبردهای فراشناختی پاسخهایی هستند که برای کنترل و تغییر تفکر به کار گرفته می‌شوند و به خودتنظیمی هیجانی و شناختی کمک می‌کنند فراشناخت توانایی یادگیرنده را برای آگاهی از قابلیت هی شناختی و کاربرد این قابلیت ها برای یادگیری است.ادراک :افراد مختلف با ویژگی های مشترک و مشابه درک یکسانی از موضوعات و موقعیت های مختلف ندارندتفسیر ، تحلیل ، قضاوت و معنای دریافتی آنها به ویژگی های روانشناختی و زاویه نگاه و رویکرد شناختی آنان دارد که متاثر از ژنتیک ، تجارب ،شخصیت ، نحوه زندگی ، شغل و خصوصیات اطرافیان آنها می باشد .از این رو در شرایط یکسان واکنش و رفتارهای متفاوتی را از افرادی که دارای خصوصیات مشترکی نظیر سن ، جنس و تحصیلات هستند مشاهده می کنیم .ادراک یا دریافتن Perception فرایند آگاهی یافتن از اطلاعات (داده های) حسی و شناخت آن‌ها همچنین، ادراک، فرایندی است که هر کسی، با آن، پنداشت‌ها و برداشتهایی را که از پیرامون خود دارد، دسته بندی و شناسایی می‌کند و به این روش، به آنها، معنی می‌دهد؛ ولی، ادراک می‌تواند از رویدادهای دیدنی بسیار جدا و دور باشد. در بیشتر نمونه ها، مردم از یک چیز، برداشتهای گوناگونی دارند. می‌توان گفت که رفتار مردم، به روش ادراک، پنداشت یا برداشت آن‌ها (و نه رویداد) بستگی دارد.عوامل مؤثر بر ادراکبرای شکل‌دادن و گاهی، ارائه تعریف از ادراک، عوامل متعددی دست اندر کار هستند. این عوامل، می‌توانند که در:شخص ادراک‌کنندهموضوع مورد ادراکمحتوای موقعیت مورد بحثوجود داشته باشند.برخی از ویژگی‌های شخصی، مانند نگرش، انگیزش، علاقه، تجربه گذشته و انتظارهای شخص، بر نوع پنداشت یا ادراک او اثر می‌گذارندتفاوت احساس و ادراکاحساس، را انتقال پیام عصبی به طرف کورتکس حسی، می نامیم. اما، ادراک، از ترکیب اطلاعات حسی با مکانیزم تفکر بوجود می‌آید. اگر اطلاعات حسی، به‌طور مستقیم، به عضلات و غدد منتقل شود، رفتار فرد، مبتنی بر حس خواهد بود که ادراک محسوب نمی‌شود. اما، اگر اطلاعات حسی، به مراکز عالی قشر مغز (کورتکس) انتقال یابد، ادراک بوجود می‌آید و رفتار فرد، تحت حاکمیت اطلاعات حسی و فرایندهای قشر خارجی مغز قرار می‌گیرد.احساس و ادراک، از دیدگاه فیزیولوژیک، دو فرایند متفاوت هستند. یک تحرک حسی معین، می‌تواند که ادراک‌های کاملاً متفاوتی تولید کند و تحریک‌های حسی متفاوت، می‌توانند که به ادراک واحدی منجر شوند. کلیه اطلاعات فیزیولوژیک، نشان می‌دهد که یک تحرک معین همیشه فعالیت معینی در کورتکس حسی تولید می‌کند، اما واقعیت‌ها به‌طور آشکار، نشان می‌دهند که همان تحریک الزاماً ادراک معین به دنبال نمی‌آورد به عبارت دیگر یک تحریک معین می‌تواند ادراک‌های متفاوت ایجاد کند.