دوازده: چین باستان (بخش دوم)

سلسلۀ هان شرقی با دردسرهای فراوانی روبه‌رو شده. سال 180 میلادی است و از بین جریان‌های اعتراضی‌ای که این‌ور و آن‌ور امپراتوری شکل می‌گیرد، شورش کلاه‌زردها تبدیل به تهدیدی جدی شده. لیو بی (Liu Bei)، ژانگ‌فی (Zhang Fei) و گوان‌یو (Guan Yu) سه تا از فرماند‌هان گارد امپراتوری، در یک باغ هلو، با هم پیوند برادری می‌بندند و قسم می‌خورند که تا پای جان از سلسلۀ هان در برابر کلاه‌زردها محافظت کنند.بعدها این سه مرد، به پاداشِ از خودگذشتگی‌هایشان، نقش مهمی در تأسیس دولت شوهان (Shu Han) در دوران سه‌پادشاهی (three kingdom) به دست آوردند و تبدیل شدند به نمادهای وفاداری در چین.دارید دومین بخش از داستان چین باستان را می‌خوانید. فرض را بر این می‌گذارم که شمایی که الان اینجا هستید، بخش اول را شنیده‌اید و می‌دانید تا کجا پیش رفتیم. اگر نشنیده‌اید، پیشنهاد جدی‌ام این است که اول اپیزود یازده را گوش کنید و بعد تشریف بیاورید اینجا.خلاصۀ خیلی مختصری از اتفاقاتی که در بخش اول افتاد را بگوییم: اسم چین از یک واژه به زبان سانسکریت می‌آید. این اسم از هزارتویی رد شده و گذشته تا به ما رسیده. در قسمت قبل از تمدن‌هایی گفتیم که حدود 5000 سال ق.م. در درۀ رود زرد به وجود آمدند و یواش یواش پیش آمدیم تا رسیدیم به اولین سلسلۀ چین؛ ژیا، سلسله‌ای که مؤسسش آقایی بود به اسم یو که سیزده سال به خانه نرفت تا بتواند فکری برای مهار طغیان رودخانه بکند. بعد از ژیا، نوبت به سلسلۀ شانگ رسید که بیاید و هم پای هنر و معماری را به زندگی مردم باز کند، هم به مردم بگوید: آی مردم، دعا کنید، خدا جوابتان را می‌دهد، خودم هم می‌شوم واسط بین شما و خدایان.بعد از شانگ، رسیدیم به سلسلۀ ژو که هشتصد سال ماندگار بودند و زمانه‌شان به دو دورۀ ژوی غربی و ژوی شرقی تقسیم شد. اینجا بود که با مفهومی آشنا شدیم به اسم «تیان مینگ» یا حکم آسمانی که می‌گفت خدایان فرمانروایی چین را همیشه به دست یک حاکم عادل و لایق می‌دهند.بعد رسیدیم به دورۀ بهار و پاییز، که در بهارش همه‌ چیز گلستان بود و کنفوسیوس و آدم‌های بزرگ دیگری را پرورش داد، پاییزش هم شد جنگ بین هفت ‌تا دولت متخاصم. از دل این جنگ‌ها، سلسلۀ چین آمد که در 221 ق.م. مؤسسش، شی‌هوانگدی، شد اولین امپراتور چین و یکی از یادگاری‌هایی که برای ما گذاشت، بخشی از دیوار بزرگ چین بود.و بعد از سلسلۀ چین هم ماجرای رفاقت و بعد عداوت بین ایالت‌های هانژُنگ و چو را گفتیم که در نهایت، فرمانده لیوبنگ، حاکم هانژنگ توانست رقیب را از صحنه بیرون کند و خودش امپراتور چین بشود. او لقب گائوزو را انتخاب کرد و سلسلۀ هان را راه انداخت ... و اما باقی ماجرا...گائوزو، مؤسس سلسلۀ هانچین روزگار خوشی را می‌گذراند. صلحی که گائوزو برای چین به ارمغان آورده بود، درِ خیر و برکت را به روی فرهنگ این سرزمین دوباره باز کرد. مبادلات تجاری با غرب شروع شد و هنر و فناوری هم کم‌کم وارد فازهای پیچیده‌تری شدند.سلسلۀ هان را معمولاً اولین سلسلۀ چینی می‌دانند که تاریخ‌ دوره و زمانۀ خودشان را ثبت کرده. البته نمی‌شود به این‌ راحتی این ادعا قبول کنیم. ما از کجا می‌توانیم مطمئن باشیم هان اولین سلسله‌ای است که تاریخ خودش را نوشته، وقتی این را می‌دانیم که ‌مدتی قبل از آن‌ها شی‌هوانگدی، امپراتوری که سلسلۀ چین را راه انداخت، تقریباً هر سند مکتوبی که تا پیش از خودش وجود داشته را از بین برده. یعنی عملاً به دورۀ سلسلۀ هان که می‌رسیم، همه‌ چیز ریست شده و چیزی باقی نمانده بوده. پس ادعای اولین بودن، خیلی قابل اطمینان نیست.در هر صورت چه سلسلۀ هان در ثبت تاریخ اولین بوده‌ چه نه، شکی نیست که فرهنگ و صنعت چین در این دوره از هر نظر پیشرفت‌های چشمگیری می‌کند. در این یکی ان‌قلتی نیست؛ کتاب قانون طب (Canon of Medicine)، اولین متن مکتوب پزشکی، در دورۀ سلسلۀ هان به‌ وجود می‌آید. باروتکه قبل از این خود همین چینی‌ها اختراعش کرده بودند، تصفیه‌ می‌شود و ازش استفاده‌های بیشتری می‌کنند. کاغذ اختراع می‌شود تا نوشتن کار راحت‌تری شود و بتواند متنوع‌تر به گسترشش ادامه بدهد. امپراتور می‌خواست به همه نشان بدهد که برای جنگ و جهان‌گشایی نیامده. ارتش بزرگ چین را به حالت نیمه‌آماده درآورد و فرستادشان بروند خانه‌؛ گفت: «برین به زن و بچه‌تون برسین، هر وقت لازمتون داشتم خبرتون می‌کنم».آموزه‌های کنفوسیوسی دوباره نقل محافل می‌شود و همه‌جا ازش صحبت می‌کنند. از همین تفکر، برای کشورداری الگویی ساخته می‌شود که تا همین امروز هم کم‌وبیش تفکر غالب چینی‌ها را شکل می‌دهد.گائوزو برعکس شی‌هوانگدی ـ که هیچ نگاهی غیر از باورهای خودش را تحمل نمی‌کرد ـ اراده‌اش این بود که جلوی دیدگاه‌های متفاوت روادار و منعطف باشد، حتی بهشان پروبال بدهد و این ‌کار نتیجه‌اش چه می‌شود؟ همان‌طور که می‌شود حدس زد، رشد و ترقی ادبیات و آموزش.بعد از مرگ گائوزو در سال 195 ق.م.، این بار استثنائاً فاجعه‌ای پیش نیامد. جانشین‌های امپراتور، این بار همان هدفی را دنبال ‌کردند که گائوزو تعیین کرده بود. و همین باعث شد ثبات اقتصادی و فرهنگی چین روزبه‌روز بیشتر شود و امپراتوری را در صلح و صفا پیش ببرد. چند سال به همین منوال می‌گذرد. حالا دیگر راه برای ظهور امپراتور بزرگ سلسلۀ هان، یعنی وو (Wu)، باز است تا چین را به یکی دیگر‌ از نقاط عطفش برساند.وو، امپراتور بزرگ سلسلۀ هانوقتی نوبت به وو می‌رسد، همه چیز آماده ‌است. سال 157 ق.م. است. چین امپراتوری سرحال و قبراقی است که دیگر هیچ چیزی در آن در اول راه نیست. در همه چیز ‌قدری جلو رفته‌اند و حرفی برای گفتن دارند. وو مدارسی را در سرتاسر امپراتوری تأسیس می‌کند که در آن همۀ مردم بتوانند آموزش ببینند، آموزشی که بر اساس عقاید کنفوسیوسی است. امپراتور فرستادۀ خودش چانگ چیان (Zhang Qian) را برای اتحاد با یکی از همسایه‌ها، یوئه‌چی‌ها (Yuezhi) به‌سمت غرب می‌فرستد، اما نتیجه‌ای که از این مأموریت به دست می‌آید، چیزی خیلی بزرگ‌تر از اتحاد است. در سال 130 ق.م.، اقتصاد چین و بلکم اقتصاد منطقه و جهان تغییر بزرگی می‌کند. بخش شمالی جادۀ ابریشم ـ شبکه‌ای از راه‌های مخصوص تجارت که چین را به آسیای مرکزی و ایران و اروپا متصل می‌کرد ـ در این سال راه می‌افتد. اسم جادۀ ابریشم را قطعاً همه‌مان شنیده‌ایم و چیزهایی هم راجع بهش می‌دانیم.چین در دورۀ امپراتور وو از سلسلۀ هان غربی سرحال و قبراق است. مردم در همه چیز ‌قدری جلو رفته‌اند و حرفی برای گفتن دارند. او مدارسی را در سرتاسر امپراتوری تأسیس می‌کند که در آن همۀ مردم بتوانند آموزش ببینند. در همین دوره اقتصاد چین و بلکم اقتصاد منطقه و جهان تغییر بزرگی می‌کند. بخش شمالی جادۀ ابریشم ـ شبکه‌ای از راه‌های مخصوص تجارت که چین را به آسیای مرکزی و ایران و اروپا متصل می‌کرد ـ در این سال راه می‌افتد.امپراتور وو، برای اجرای فکرها و پروژه‌هایی که قصد انجامش را داشت، خیلی نیرو لازم داشت و برای همین هم میلیون‌ها نفر را استخدام کرد. و شما ببینید چه اشتغالی درست کرده برای مردمش. طبیعی بود مردمی که حالا مرفه‌تر شده بودند، عاشق امپراتورشان باشند.بعد از وو جانشینانش هم تا مدتی کم‌وبیش توانستند روند پیشرفت و شکوفایی چین را ادامه بدهند؛ اما فوارۀ امپراتوری هان به بالاترین جایش رسیده بود و دیگر باید می‌افتاد در سرپایینی. هر چه زمانه پیش‌تر می‌رفت، کفۀ ترازوی رفاه مردم، به‌سمت قشر محدودتری سنگینی می‌کرد و یک عده شروع کردند به درجا زدن.ثروتمندان پول‌دارتر می‌شدند و فقیران بی‌پول‌تر. ظرف یک مدت نه‌چندان طولانی، زمین‌های کوچک کوچکی که گروه‌های زیادی از مردم در آن‌ها کار می‌کردند، جایشان را دادند به املاک بزرگ‌تری که صاحبشان یک نفر بود. این یعنی جای بزرگ‌تر برای آدم‌های کمتر، و شغل کمتر برای آدم‌های بیشتر. روزگار برای دهقان‌هایی که در این زمین‌ها مشغول به‌کار بودند، سخت‌تر و سخت‌تر ‌شد.سلسلۀ شیندر سال 9 م. نایب‌السلطنۀ امپراتور، به اسم وانگ‌مانگ (Wang Mang) که فهمیده بود این وضعیت نمی‌تواند خیلی بیشتر از این ادامه پیدا کند و تا تنور نارضایتی مردم داغ است، باید نان را چسباند، یک کاری کرد! دست گذاشت روی پاشنۀ آشیل امپراتوری، یعنی مفهوم تیان مینگ یا همان حکم آسمانی. گفت: «نه این وضع نمی‌شه. معلومه که خدایان دیگه نظرشون رو از روی امپراتور برداشتن» و بلند اعلام کرد که دورۀ امپراتوری هان به سر آمده.وانگ‌مانگ سلسلۀ خیلی کوتاه‌مدت شین (Xin) را که کلاً از 9 تا 23 م. دوام داشت با یک ‌سری اصلاحات و تقسیم اراضی بین مردم راه انداخت. ظهور سلسلۀ شین از یک ‌طرف دوره‌ای را به پایان رساند که به «هان غربی» معروف بود، از آن‌ طرف افولش دورۀ دیگری را شروع کرد که به «هان شرقی» مشهور است.اوایل وانگ‌مانگ، یعنی همین اولین و آخرین امپراتور سلسلۀ شین، (این دیگر سلسله نیستش که! یک نفر است کلاً! سلسله!) توانست حمایت یک عده از دهقان‌ها را جلب کند. مبنایش هم همان اصلاحات و تقسیم اراضی‌ بود که گفتیم. از آن ‌طرف طبقۀ ملّاک‌ها و زمین‌دارها از دستش شاکی بودند. یک ‌مدت که گذشت، کم‌کم و به‌مرور توانست همه را از خودش ناراضی کند! یعنی آن‌قدر مدیریتش در برنامه‌ریزی‌ها و ادارۀ امپراتوری افتضاح بود که زود صدای همۀ مردم درآمد. این، این ور قضیه بود؛ از طرف دیگر سیل و بلا و مفاجات بود که از طغیان رود زرد (Yellow) خانه و کاشانۀ ملت را هوا کرده بود. خب دیگر، خودت بی‌لیاقت باشی، بلایای طبیعی و غیرطبیعی‌ هم که سر مملکتت بیاید، همان حکم آسمانی‌ که بهانۀ وانگ مانگ برای تسخیر سلطنت بود، با کله هلش داد ته جهنم و این‌جوری دست طبیعت گل عمر وانگ مانگ را چید و دهقان‌های عصبانی زدند کشتندش.گوانگ‌وو از سلسلۀ هان شرقیکتاب سلسلۀ شین هم که به صفحۀ آخر رسید، نوبت به کسی رسید که مدعی امپراتوری بشود به اسم گوانگ‌وو (Guang-Wu). گوانگ‌وو از هان شرقی آمده بود و قصد داشت کاری کند که تاریخ یادش برود یک چند سالی وسط امپراتوری سلسلۀ هان‌ فاصله افتاده. آمد و سعی کرد همه چیز را برگرداند به دوران قبل از سلسلۀ شین. زمین‌ها را به زمین‌دارهای ثروتمند برگرداند و سیستم کشورداری را دوباره شکل سیاست‌های دورۀ هان غربی چید. گوانگ‌وو برای اینکه بتواند سرزمین‌هایی که در دورۀ سلسلۀ شین از دست امپراتوری خارج شده بود را برگرداند، باید این‌ور آن‌ور شورش‌های زیادی را ساکت می‌کرد.مثلاً در منطقه‌ای که امروز کشور ویتنام است، در سال 39 م. اعتراضاتی درگرفت که معروف شد به شورش خواهران ترانگ (Trung). این شلوغی‌ها کار دو تا خواهر بود که نمی‌خواستند سلسلۀ هان به‌زور به سرزمینشان مسلط باشد. چهار سال زمان و بیشتر از ده‌هزار نفر! نیرو لازم بود تا سلسلۀ هان بتواند این شورشی که راه افتاده بود را مهار کند و هر دوی خواهران ترانگ را از سر راه بردارد.این یکی از دورانی بود که اوضاع امپراتوری آرام نبود، اما نهاد امپراتوری به ‌قدری قدرتمند بود که می‌توانست همچنان مرزهایش را گسترش بدهد، ثروت را به چین بیاورد و کاری بکند که به زمان امپراتور ژانگ (Zhang) که رسیدیم (یعنی سال‌های 75 تا 88 م.)، چین به حدی از نظر اقتصادی چپش پر باشد که شریک تجاری تمام قدرت‌های زمانۀ خودش باشد. شما تاریخِ درحال تکرار را ببینید! چین الان وضعیتش چه‌جوری است؟‌ همین جوری. یک نمونه از تجارت‌های عظیم چین را بهتان بگویم:‌ ابریشم برگ برندۀ چینی‌ها بود در تجارت. ‌یک چیز قشنگ، پرزرق و برق و مرموز (جز چینی‌ها کسی نمی‌دانست چه‌جوری درست می‌شود این نخ و پارچۀ جادویی). سوغات چین، مخصوص آدم‌های پول‌دار. رمِ زمان مارکوس اورلیوس (Marcus Aurelius) در سال 166م.، وقتی دید ارزش ابریشم چین از طلا هم بیشتر است، به چینی‌ها گفت: «ابریشم رو به هر قیمتی که بدین می‌خرم». دیگر ببینید چه ثروتی سرازیر می‌شده به چین از قِبل همین یک مورد.دوران «سه‌ پادشاهی»اما همین ابریشم هم نتوانست سلسلۀ هان را تا ابد سر جایش نگه دارد. دعوای بین زمین‌دارها و دهقان‌ها برای طبقۀ دیگری بود و همچنان ادامه داشت. امپراتوری‌ای که دیگر دورتادورش را طلا گرفته بود، از یک سوراخ دیگر گزیده شد. شعلۀ اعتراض‌ها یکی دو نقطه شروع شد و به کل امپراتوری سرایت کرد. دیگر شورش بود پشت شورش. نیروهای نظامی دولت مجبور بود پخش بشوند در کل چین تا جلوی فروپاشی امپراتوری را بگیرند. شورش کلاه‌زردها یکی از همین جریان‌های اعتراضی بود که همان‌طور که اول این قسمت گفتیم، افسانۀ سه برادر و داستان سوگند باغ هلو، روایت داستانی‌ای است از تلاش‌هایی که در مقابله با همین شورش‌ها به وجود آمد.حکومت جلوی این مخالفت‌های سراسری دیگر کم‌کم ضعیف شده بود و تاب مقاومتش را داشت از دست می‌داد. شروع کرد به تحلیل رفتن. هان در حال فروپاشی بود.در شورش‌های این سال‌ها، دعوای اصلی بین دو سرِ قوی‌تر مهلکه، یعنی سائوسائو (Cao Cao) و یوآن شائو (Yuan-Shao)، بود، که از بین این دو تا، سائوسائو کسی بود که توانست زنده بیرون بیاید. سائوسائو مدتی امپراتور چین بود تا اینکه در سال 208 م.، جنگ مشهوری اتفاق افتاد به اسم نبرد صخره‌های سرخ (Red Cliffs)، و در آن سائوسائو از دو تا دشمن و درواقع رقیب بزرگش شکست خورد و همین جنگ، چین را وارد دورانی موسوم به «سه‌ پادشاهی» کرد، دورانی که از سال 220 م. شروع شد تا 280 م. طول کشید و آغازی بود بر عصری طولانی از سلسله‌های پیاپی کوتاه‌مدت و کم‌خاصیت.اما خب تند نرویم، اول برویم ببینیم این دوران سه‌پادشاهی چی بوده. ایالت‌هایی که سه رأس مثلث قدرت چین را از 220 تا 280 م. در دست داشتند این‌ها بودند:امپراتوری شوهان در جنوب غربی چین به پادشاهی لیوبی، یکی از آن سه فرماندۀ افسانۀ سه‌برادرامپراتوری ووی شرقی (Eastern Wu) در جنوب شرقی چین به پادشاهی سون‌کوان (Sun Quan)امپراتوری وِی (Wei) در شمال چین که برای سائوسائو باقی‌ ماند.چیزی که اینجا برای ما مهم است این است که حالا که سلسلۀ هان، یکی از مهم‌ترین و قدرتمندترین سلسله‌های تاریخ چین، سقوط کرده بود و رفته بود در خاطره‌ها، دیگر نظم و نظام امپراتوری اصلاً مثل قبل کار نمی‌کرد. اتحاد، حکم آسمانی، خدایان، هیچ‌کدام نمی‌توانستند چین را از هرج‌ومرجی که گرفتارش شده بود، نجات بدهند. در هر گوشۀ امپراتوری بزرگ چین، قدرتی سر برمی‌آورد و مدعی تاج و تخت می‌شد. هر کس به هر شیوه‌ای دنبال این بود که خودش را به نان‌ونوایی برساند و ... و همین‌جوری چهارصد سال گذشت! این دوران سیاه که امپراتوری هی به تکه‌های غیرمساوی تقسیم می‌شد و از هرگوشه‌اش یک بابایی، یک دین و مذهبی، یک منجی آخرالزمانی‌ای بیرون می‌آمد، چهارصد سال طول کشید. چهارصد سال عمر من و سیزده نسل بعد من است. اما اگر دوران کم‌اتفاق و بی‌خاصیتی باشد، در تاریخ حتی بهش نگاه هم نمی‌کنند. به یک چشم‌به‌هم‌زدن ازش می‌گذرند و خیلی ساده می‌گویند چهار قرن به همین منوال گذشت.آیین بودابگذریم. اما قبل از رسیدن به خاندان‌های تأثیرگذار بعدی، بگذارید برویم سراغ اتفاقی که این دوران سیاه چندصدساله را مال خودش کرد. در همین دورانی که ضعف سیاسی همه را کلافه کرده بود و عوض همه چیز بی‌ثباتی غوغا می‌کرد، آیین بودایی یا بودیسم در چین داشت خوب جواب می‌داد و آدم‌های زیادی را جذب خودش می‌کرد. روزبه‌روز به طرف‌داران بودیسم اضافه می‌شد، درحالی‌که توجه به نگاه و فلسفۀ کنفوسیوسی داشت غروب می‌کرد و کم‌رنگ‌ و کم‌رنگ‌تر می‌شد. پای بودیسم اولین بار در قرن یکم میلادی به چین باز شده بود. یک سری تاجر از آسیای مرکزی آمده بودند چین و این آیین را هم با خودشان آورده بودند. طی سه قرن بعدی، چینی‌ها با تنوع بزرگی از عقاید و آداب روبه‌رو شدند که وقتی پرس‌وجو می‌کردند این چیست، می‌شنیدند مربوط به آیین بودیسم است. و این‌جوری بودیسم به مرور در سبک زندگی و باور مردم چین جا باز کرد.تفاوت بزرگی که بودیسم با آیین سنتی چینی‌ها داشت، این بود که بودیسم یک دین یا باور جهانی بود و همۀ مردم را از هر نژاد و طبقه‌ای که بودند، به خود دعوت می‌کرد. به یک تیره و خاندان خاص محدود نمی‌شد و گزینشی هم عمل نمی‌کرد. یک نمادِ مؤسس هم داشت که عامل اتحاد بیشتر بینشان بود، شخصیتی به اسم سیذارتا گوتمه (Siddhattha Gotama)، مشهور به بودا، که در قرن‌های 6 و 5 ق.م. در سرزمین هند زندگی می‌کرد. (من اینجا قصد ندارم از زندگی بودا و بودیسم بیشتر بگویم؛ عوضش پیشنهاد می‌کنم اگر دوست دارید بیشتر ازش بدانید، بروید سه قسمت مربوط به بودای پادکست ساتوریرا گوش کنید که پادکستی خوش‌ساخت و اصولی است، اختصاصاً دربارۀ دین‌ها و باورهای شرقی).القصه، معابد و تشکیلات بودایی در چین رونق گرفت، طوری که نوشته‌اند به سال 477 م. که رسیدیم، فقط در شمال چین 6478 معبد بودایی و 77258 راهب و راهبه زندگی می‌کردند. مردم به شوق یک تجربۀ عمیق‌ که می‌گوید «از سیاست، اختلافات و حتی ریشه‌های خانوادگی‌ات ببر و در خدمت یک هدف والاتر باش»، بودایی می‌شدند. مرد و زن، همه یا تصمیم می‌گرفتند راهب و راهبه بشوند، یا اگر هم نمی‌شدند، بخش زیادی از عمرشان را صرف کمک به گسترش بودیسم و خدمت به معابد می‌کردند. زن‌ها هم مثل مردها می‌توانستند به آیین بودا دربیایند، گرچه از نظر مقام از مردان پایین‌تر دانسته می‌شدند و خب حیف، عوضش بهشان می‌گفتند: «خانم‌ها، ایرادی نداره که زن شدید؛ دست خودتون نبوده که. این زندگی موقتیه و اگه خوب تلاش کنید، در زندگی بعدی می‌تونین مرد به دنیا بیاین!»در چین کسانی هم بودند که منتقد بودیسم بودند و آن را خلاف عقل سلیم و متعارض با فرهنگ چین می‌دانستند. از آن‌ها پی‌گیرتر، عده‌ای بودند که می‌گفتند بودیسم اصلاً برای حکومت تهدید حساب می‌شود، که خب دلیل واقعی‌شان چه بود؟ این بود آن موقع هم معابد مذهبی که درآمد خوبی از نذرونیازهای مردم داشتند، از پرداختن مالیات معاف بودند. خلاصه تا پایان قرن 6 م.، منتقدها دو بار توانستند دادگاه‌ها را راضی کنند که درِ معابد بودایی را ببندند و راهب‌ها را به زندگی معمولی برگردانند، ولی هیچ‌ کدام از این مخالفت‌ها ماندگار نشد، چون بودیسم با روح و روان مردم درآمیخته بود. مردم دوست داشتند برای بودا دست در جیبشان کنند و راهب‌ها را از هر کار دیگر‌ی بی‌نیاز کنند. هیچ چیز نمی‌توانست اعتقادشان را ازشان بگیرد.خاندان سوییدر سال 589 م. چین در دورۀ خاندان سویی (Sui) دوباره یکپارچه و متحد شد. اهمیت سلسلۀ سویی در پیاده‌سازی نوعی از بوروکراسی‌ بود که ادارۀ دولت را ساده‌تر می‌کرد و کمک‌ کرد امپراتوری با پیچیدگی‌های کمتری روبه‌رو باشد. تمرکز را گذاشتند روی کارهای واجب‌تر و تشریفات را به حداقل رساندند. ون (Wen) و یانگ (Yang) دو تا از امپراتورهای بزرگ سلسلۀ سویی بودند که در دوره‌شان کارهایی اساسی‌ برای جبران آشفتگی‌های گذشته انجام شد. آبراه یا همان کانالِ بزرگ (Grand Canal) و دیوار بزرگ چین که قبلاً ساخته شده بود را بازسازی کردند و گسترش دادند. ارتش را به بزرگ‌ترین اندازه‌اش تا به آن روز رساندند و ضرب سکه را هم در سرتاسر قلمرو به یک شکل استاندارد درآوردند.در این آبادی‌ها ادبیات هم بی‌نصیب نماند و گفته می‌شود افسانۀ معروف هوآ مولان (Hua Mulan)، همان مولانی که ما می‌شناسیم، در همین دوره ساخته شد یا لااقل به شکل نوشته درآمد. مولان داستان دختر جوانی است که جای بابای سالخورده‌اش را در ارتش چین می‌گیرد.اوضاع خوب بود. این از ادبیات، آن هم از اقتصاد و قدرت نظامی. ظاهراً کشتی امپراتوری به یک ساحل امنی رسیده بود، اما چون می‌دانیم در قرار نیست تا ابد روی یک پاشنه بچرخد، دل به این دو روز گل‌وبلبل نمی‌بندیم و می‌رویم جلو. امپراتورهای خوبمان، یعنی ون و یانگ ـ که اساساً بلد نبودند یک ‌گوشه بنشینند از چیزی که ساخته بودند لذت ببرند ـ شروع کردند به اردوکشی به شبه‌جزیرۀ کُره. پروژه‌های عظیم حکومتی خزانۀ امپراتوری را خالیِ خالی کرده بود، حالا این طمع گسترش امپراتوری، اوضاع را وخیم‌تر هم‌ کرد. امپراتور یانگ در سال 618 م. کشته شد و تخت خالی سلطنت، عرصه را برای جولان لی یوآن (Li-Yuan) آماده کرد تا بیاید و حکومت را به دست بگیرد و خودش را امپراتور گائوتزو (Gao-Tzu) از سلسلۀ تانگ (Tang) بنامد.خاندان تانگبه قدرت رسیدن خاندان تانگ (که از سال 618 تا 907 م. حکومت می‌کردند) به سال 618 م. را پایان دوران سیاه و تیرۀ چین می‌دانند و حالا امپراتوری آمادۀ جشن مفصلی بود برای دوران طلایی تمدن چین که داشت شروع می‌شد. امپراتور گائوتزو خیلی آرام و عاقلانه راهی را ادامه داد که سلسلۀ قبلی، یعنی سویی، در مسیرش قدم برداشته بود و درواقع به‌جز یک سری تغییرات استراتژیک، کاری نکرد که چین حال‌وهوای یک کشور بعد از انقلاب را به خودش بگیرد.جای گائوتزو را پسرش تایزونگ (Taizong) گرفت که قبل از امپراتور شدن، اسمش لی شیمین (Li-Shimin) بود که آن‌قدر بی‌تاب خدمت به خلق بود که زد بابایش را کشت و خودش شد امپراتور. یک نگاه کرد دید دیگر خیلی ضایع‌ است بخواهد بگوید بابا حکم آسمانی را از دست داده بود. پدرش هم آدم خوبی بود، هم داشت کارش را درست انجام می‌داد. درآمد گفت: «من هر کاری کردم از طرف خدایان بهم مأموریت داده شده بود. خودم هم می‌دونم بابام امپراتور خوبی بوده؛ منتها چه کنم که مجبور بودم». گفت: «الان بابام از اون دنیا داره بهم مشورت می‌ده، خیالتون راحت».مردم هم که این‌ها را شنیدند، خیالشان راحت شد. تایزونگ حاکم قابلی بود و انصافاً استراتژیست خوبی هم بود و می‌دانست چطور باید مملکت را اداره کند، برای همین هم مردم به روی خودشان نیاوردند که چه‌جوری آمده رأس قدرت.تایزونگ اصول بابا را ادامه داد که از خاندان سویی به یادگار مانده بود. قوانینی که از قبل تدوین شده بودند را تکمیل کرد، با چاشنی قلمروگشایی توانست امپراتوری را بزرگ‌تر کند و قوانین و فرهنگ چین را به نقاط دورتری از امپراتوری برساند.بعد از تایزونگ پسرش و بعد از او، عروسش به امپراتوری چین رسیدند. وو زتیان (Wu Zetian) شد اولین شهبانوی چین که بعد از همسرش به امپراتوری می‌رسید. وو زتیان از 690 تا 704 م. حکومت کرد. در این مدت اصلاحاتی در سیاست چین انجام داد که به‌طور هم‌زمان هم وضعیت زندگی مردم را بهتر کرد و هم جایگاه امپراتور را محکم‌تر. برای مقابله با شورش‌های احتمالی سیستم پلیس مخفی‌ راه انداخت که همیشه یک قدم جلوتر از دشمنانش باشد. به‌طور کلی وضعیت تجارت چین، چه در جادۀ ابریشم و چه مسیرهای آبی و خاکی، دیگر خوب بود و امپراتوری روم شرقی یا بیزانس هم خریدار اصلی ابریشم چین بود. در نیمۀ هشتمین قرن بعد از میلاد، در دورۀ امپراتوری شوان‌زونگ (Xuanzong) در سال‌های 712 تا 756 م.، چین بزرگ‌ترین و پرجمعیت‌ترین و مرفه‌ترین کشور جهان شده بود. ارتش بزرگ و پرسازوبرگی داشت که می‌توانستند از پس کوچ‌نشین‌های ترک و شورشی‌های داخلی بربیایند. هنر و فناوری و علم هم به مدارج بالایی رسید، تا جایی که بخش عمده‌ای از هنر مجسمه‌سازی و نقره‌کاری چینی‌ها از این دوره ‌است که بیرون می‌آید.وو زتیان اولین شه‌بانوی چین بود که از 690 تا 704 م. حکومت کرد. در این مدت اصلاحاتی در سیاست چین انجام داد که به‌طور هم‌زمان هم وضعیت زندگی مردم را بهتر کرد و هم جایگاه امپراتور را محکم‌تر. برای مقابله با شورش‌های احتمالی سیستم پلیس مخفی‌ راه انداخت که همیشه یک قدم جلوتر از دشمنانش باشد و به‌طور کلی وضعیت تجارت چین، چه در جادۀ ابریشم و چه مسیرهای آبی و خاکی، دیگر خوب بود.کم نگفتیم از سلسلۀ تانگ، از دوره‌ای که به عصر طلایی تمدن چین معروف شد، اما این همۀ قصۀ این سلسله نبود. دولت مرکزی با همۀ محبوبیتی که داشت، باز هم مقبول همۀ مردم نبود و شورش‌های محلی همچنان یک نگرانی دائمی بود. در سال 755 م. شورش بزرگ و بی‌ثمری اتفاق افتاد به رهبری اِن لوشان (An Lushan)، که اسم دیگرش هم اِن‌ شی (An Shi) بود. لوشان علیه چیزی که به اعتقادش زیاده‌روی و بی‌لیاقتی حکومت بود، با ارتشی صدهزار نفری که حامی‌اش بودند بلند شد و بر اساس اصول تیان ‌مینگ،‌ حکم ارتداد امپراتور را اعلام کرد.شورش لوشان در نیمه‌های راه خفه شد، اما قیام‌ها و شورش‌های مردمی مثل یک سرماخوردگی، نه اصلاً مثل یک دومینو به جاهای مختلف سرایت کرد و تا 779 م. از جاهای مختلف امپراتوری بیرون زد. و کار هر حکومت خودکامه‌ای در برابر اعتراض چیست؟ سرکوب. سرکوب به شدیدترین شکل ممکن. شما اگر چند سال در این دوران از چین دور بودید ـ مثلاً رفته بودید یک کشور دیگر درس بخوانید و حالا دوباره برگشته بودید کشورتان ـ واضح‌ترین تغییری که در چین می‌دیدید، این بود که چقدر جمعیت کم شده! تخمین زده می‌شود که نزدیک 36 میلیون نفر در این شورش‌ها کشته شده‌اند! حالا یا در شورش و جنگ، یا به‌خاطر بیماری و کمبود منابع.این اتفاقات آسیب خیلی سختی به تجارت چین زد. جمع‌آوری مالیات بی‌نظم شد. دولت هم از هر کاری که بتواند واقعاً کمکی به وضع موجود بکند واماند. اوضاع به شکل غیرقابل‌برگشتی داشت بد می‌شد. زمانه‌ای رسید که به دوران پنج خاندان و ده پادشاهی معروف است، از سال 907 تا 979 م. ، دوره‌ای طوفانی و پرفرازونشیب که همان‌طور که از اسمش پیداست، آدم پشت آدم بود مدعی امپراتوری می‌شدند و به دست نفر بعدی ریشه‌شان زده می‌شد. دورۀ پنج خاندان و ده پادشاهی ادامه پیدا کرد تا نوبت رسید به پررنگ شدن سلسلۀ سُنگ (Song) که از بعضی جهات با قبلی‌ها متمایز بود.گفتم از بعضی جهات. خیالتان راحت، در سلسلۀ سُنگ هم دعوای قدیمی بین زمین‌داران و دهقان‌ها با تودهنی به دهقان‌ها ادامه پیدا کرد؛ اینجا هم جواب هر اعتراضی با توپ و تانک و لشکرکشی داده می‌شد، اما اگر روی کاغذ بیاوریم، بله سروشکل قوانین و سازمان‌های قانونی و فرهنگی چین کمی مرتب‌تر شده بود. فلسفۀ کنفوسیوسی به شکل جدیدی دوباره در سیاست نقش پیدا کرد و صنعت و تجارت داخلی و خارجی چین هم ترقی عظیمی کرده بود.سلسلۀ سُنگ با عمر طولانی‌ای که کرد، یعنی حدوداً از 960 تا 1279 م.، دستاوردهای پروپیمانی برای چین داشت که خیلی‌هایش را می‌شود گفت حتی انقلابی بوده. مثلاً در این دوره چهار تا از چیزهایی که قبلاً و به‌شکل ابتدایی اختراع شده بودند ـ یعنی کاغذ، چاپ، قطب‌نما و باروت ـ در استخراج و استفاده ازشان پیشرفت می‌کنند و انگار که دوباره اختراع شده باشند، آن‌ها را به کار می‌گیرند.اما... راستش را بخواهم بهتان بگویم این سلسلۀ سنگ نیست که ما را الان اینجای داستان، روی این نقطه از ریل نگه داشته. ما منتظریم قطار سریع‌السیر مغول‌ها از رویمان رد شود. و صدای این قطار دارد می‌آید.سلسلۀ مغولی یواندر سال 1206 م. چنگیرخان، فرماندۀ کل مغول‌ها، توانست قبایل مختلف سرزمینش را متحد کند، نهاد سیاسی‌ای به اسم خانات مغول بسازد و به عزم جهان‌گشایی، اسبش را هی کند. چنگیزخان شروع به لشکرکشی کرد و ظرف هفتاد سال، مغول‌ها توانستند چین و بخش عظیمی از مرکز و غرب آسیا را بگیرند و بزرگ‌ترین امپراتوری‌ای را بسازند که دنیا تا آن موقع به چشم دیده بود.کمی برویم جلوتر. مسیر امپراتوری مغول به‌سمت شرق اروپا کشیده شده بود و هر بخشی از امپراتوری هم به دست یکی از فرزندان و نوادگان چنگیز اداره می‌شد. هم‌زمان با دوره‌ای که هولاکو در ایران خان یا خاقان مغول شده بود و سلسلۀ ایلخانان را در ایران تأسیس کرده بود، در چین، برادر هولاکو، قوبلای خان، سلسلۀ سُنگ را شکست داد و سلسلۀ مغولی یوان (Yuan) را تشکیل داد. پس این‌جوری عمر طولانی خاندان سُنگ تمام شد و جایش را به یوان در سال‌های 1279 تا 1368 م. داد.قوبلای از 1271 تا 1279 م. در رأس قدرت بود و امپراتوری را می‌چرخاند. اگر تا الان چیز زیادی از پایتخت‌های سلسله‌های مختلف چین نگفتیم برای این بوده که پایتخت امپراتوری در این مدت مدام تغییر می‌کرد، مثلاً فقط در دورۀ سلسلۀ سُنگ، چین سه تا پایتخت داشت: کایفِنگ (‌‌Kaifeng) و نانجینگ (Nanjing) و هانگ‌ژو (Hangzhou). هیچ‌کدام از این شهرها هم برای مای شنوندۀ ایرانی، احتمالاً نه خیلی آشناست و نه دانستنش چیز چندانی بهمان اضافه می‌کند. اما در زمان سلسلۀ یوان و در دورۀ قوبلای‌خان، پایتخت چین به جایی می‌رود که می‌شناسیم. شهر دَدو (Dadu) یا خانبالیغ یا بِیجینگ (Beijing) یا پکن، می‌شود پایتخت سلسلۀ غیرچینی یوان و ما از اینجا به ‌بعد اسم این شهر را در تاریخ چین زیاد می‌شنویم.در چین، برادر هولاکو، قوبلای خان، سلسلۀ سُنگ را شکست داد و سلسلۀ مغولی یوان (Yuan) را تشکیل داد. قوبلای از 1271 تا 1279 م. در رأس قدرت بود و امپراتوری را می‌چرخاند. در این دوره پایتخت چین به پکن منتقل می‌شود. در دورۀ مغول‌ها، تجارت و فناوری پیشرفت‌های معمولش را می‌کند و چین به بلایی که سر بقیۀ سرزمین‌های مغول‌زده آمده بود، گرفتار نمی‌شود.در دورۀ مغول‌ها، تجارت و فناوری پیشرفت‌های معمولش را می‌کند و می‌شود گفت چین به بلایی که سر بقیۀ سرزمین‌های مغول‌زده آمده بود، گرفتار نمی‌شود. مارکوپولو، تاجر و جهانگرد ونیزی، در همین سال‌ها بود که دل سیر چین را گشت و بعدها شرح فرهنگ و شگفتی‌های این سرزمین را در سفرنامه‌اش آورد.سلسلۀ مینگاما روزگار پرفرازونشیب، با مغول‌ها هم تا ابد مهربان تا نکرد و به 1368 م. که می‌رسیم، از دل اعتراضاتی که مردم ایالت‌های مختلف، ازجمله ایالت هان، به نوع حکومت امپراتوری داشتند و بعد از یک سری بلای طبیعی که خبر از این می‌داد که «آی امپراتور، دیگر وقتت تمومه»، سلسلۀ بومیِ جدیدی پیدا شد که توانست دوباره کنترل اوضاع را به دست بگیرد. اسم این خاندان چه بود؟ سلسلۀ مینگ (Ming). مؤسس سلسله، ژو یوانژانگ (Zhu Yuanzhang) معروف به امپراتور هُنگ‌وو (Hongwu)، جای امپراتور مغول را که دیگر وا رفته بود، گرفت و عملاً دوران یوان را به پایان رساند. هنگ‌وو، مؤسس مینگ این را نمی‌دانست، اما ما الان می‌دانیم که سلسلۀ مینگ (از 1368 تا 1644 م.)، شد آخرین سلسلۀ بومی (ethnic) چین که بین دو تا سلسلۀ خارجی ساندویچ شده بود. قبلش یوانِ مغول بود، بعدش را هم حالا می‌رسیم.چین در دورۀ مینگ، ثباتی را تجربه کرد که مدت‌ها ازش محروم بود. سیاست و اقتصاد و خلاصه همه چیز وضعیتی معمولی با رشدی خوب داشت و این وضع بیشتر از دویست سال ادامه پیدا کرد. اما تا اینجا هستیم چند کلمه‌ای هم دربارۀ یکی دیگر از یادگارهای امپراتوری چین برای مردم امروز حرف بزنیم. بعد از هنگ‌وو، پسرش ژو دی (Zhu Di) به تخت بابا تکیه زد و دو سه سال بعد از شروع سلطنتش دستور ساخت شهر/کاخی را در پکن داد که ما آن را به اسم شهر ممنوعه می‌شناسیم.شهر ممنوعه قلب مجلل چین بود که از سال 1406 م. ساختنش را شروع کردند و 14 سال بعد در 1420 م. آماده شد. این قصر که بیشتر از یک میلیون کارگر در ساختنش سهیم بودند، یکی از پنج‌ تا کاخ مهم جهان است و به دلیل شرایطی که پشت سر گذاشته، بین همۀ قصرهای پادشاهی چین سالم‌تر باقی مانده. شهر ممنوعه شاهکار معماری چین است، پر از سالن‌ها و دیوارهای بزرگ که با انواع تزئینات سنتی و معماری، هنرِ بزرگ‌ترین کشور جهان را به رخ سیاست‌مداران خارجی می‌کشاند. و اینکه چرا بهش می‌گفتند «ممنوعه»؟ چون می‌دانیم امپراتور فرزند آسمان است و باید محل زندگی‌ خودش و خانواده‌اش از مردم عادی جدا باشد تا یک ‌وقت گوشۀ عبایشان خاکی نشود. شهر ممنوعه که 492 سال کاخ شاهانۀ چین بوده و ظهور و افول 24 امپراتور را به خودش دید، از سال 1925 م. تبدیل به کاخ‌موزه شد و دیگر کم‌کم درش به روی فرزندان خاک هم باز شد.ژو دی از پادشاهان سلسلۀ مینگ دستور ساخت شهر ممنوعه را داد. این شهر قلب مجلل چین بود که ساختنش 14 سال طول کشید. این قصر که بیشتر از یک میلیون کارگر در ساختنش سهیم بودند، یکی از پنج‌ تا کاخ مهم جهان است و شاهکار معماری چین است، پر از سالن‌ها و دیوارهای بزرگ که با انواع تزئینات سنتی و معماری، هنرِ بزرگ‌ترین کشور جهان را به رخ سیاست‌مداران خارجی می‌کشاند. شهر ممنوعه که 492 سال کاخ شاهانۀ چین بوده و ظهور و افول 24 امپراتور را به خودش دید، از سال 1925 م. تبدیل به کاخ‌موزه شده است.برگردیم به سلسلۀ مینگ. گفتیم ژو دی، دستور داد شهر ممنوعه را برای خاندان پادشاهی در پکن بسازند. در 1421 م.، یعنی یک سال بعد از اینکه کاخ جدید ساخته شد، ژو دی پکن را رسماً پایتخت خودش اعلام کرد و درهای تجارت و ارتباط چین با کشورهای جهان و به‌خصوص غرب را باز کرد.دوره‌ای از قدرت و شکوه چین را گذراندیم که بیشتر از 200 سال ادامه پیدا کرد، اما سرآخر باز هم روزگاری که به هیچ‌ کس وعدۀ بقای الی‌الابد نداده، قدرت را از دست قدرتمند گرفت و کس دیگر‌ی را به جایش نشاند. سلسلۀ مینگ در سال 1644م.، به‌ دلیل طمع امپراتورهایش، به‌سبب نارضایتی دهقان‌ها و البته به‌علت حمله‌های قوم منچو (Manchu) از نفس افتاد و هلاک شد.سلسلۀ چینگ (1644 تا 1912)اواخر سلسلۀ مینگ، قومی در شمال‌شرق چین به قدرت رسیده بود به اسم منچو. منچوها از جایی می‌آمدند که همین الان هم در نقشه می‌توانیم به اسم سرزمین منچوری پیدایش کنیم. منچوها طی سه مرحله و سه نسل به‌ترتیب به چین حمله کردند و در نهایت بعد از اینکه مینگِ ازرمق‌افتاده را شکست دادند، خودشان سلسلۀ چینگ (Qing) را تشکیل دادند. چینگ آخرین سلسلۀ امپراتوری چین بود و آن‌ها هم از 1644 تا 1912 م. بر مصدر حکومت چین بودند و اوضاع متفاوت زیادی را تجربه کردند. دو تا از مشهورترین امپراتورهای سلسلۀ چینگ امپراتور کانگ‌شی (Kangxi) و امپراتور چیان‌لُنگ (Qianlong) بودند که در دورانشان سرزمین‌هایی مثل تایوان و منطقۀ سین‌کیانگ (Xinjiang ) به قلمروی چین اضافه شد، جلوی توسعۀ روسیۀ تزاری را محکم گرفتند و از نظر سیاسی و اقتصادی در کل دوران پرشکوهی را گذراندند. توسعۀ نفوذ چین به کشورهای همسایه به کام فرمانده‌های چینی خیلی مزه کرده بود، برای همین اطراف و اکناف چین، پر شده بود از فرماندهان نظامی که حالا به ثروت خوبی هم رسیده بودند. به مرور زمان، این فرمانده‌های نظامی که دیگر تپل شده بودند، آن‌قدر سرشان گرم مال و منال دنیا شد که لزومی ندیدند مثل قدیم برای تربیت سربازان جدید وقت بگذارند. گفتند تا همین‌جا را هم که گرفتیم خوب است دیگر، این شد که پروژۀ پیش‌روی نفوذ چین را بی‌خیال شدند و حالا نخور کی بخور! حالا دیگر شما ببین چند سال بگذرد، چیزی از این ارتش باقی می‌ماند؟!این بخش‌های تاریخ چین را سریع‌تر گفتیم، چون هم از اول قرار ما این بود که بیشتر روی اتفاقات چین باستان متمرکز باشیم، هم اینکه من اینجا سرنخ‌های کلی بهتان می‌دم، شما اگه دیدید موضوعش برایتان جالب است و دوست دارید بیشتر بدانید، قدم بعدی را خودتان بردارید و کتابی، مقاله‌ای درباره‌اش بخوانید.یکی از ماجراهایی که در دورۀ سلسلۀ چینگ اتفاق افتاد را هم بگویم و کم‌کم داستان چین را ببندم.داستان مبادلۀ چای و تریاکدوره، دورۀ اوج استعمارهای اروپا بود در قرن 19 م. و یک اتفاق جالب، نمود نفوذی شد که کشورهای اروپایی در چین پیدا کرده‌ بودند. مردم انگلیس عاشق چای بودند، در دربار و در محافل و مجالس افراد بلندپایه و خاندان‌های اصیل انگلیسی چای‌، به‌خصوص چایی که با رایحۀ برگاموت دم می‌کردند، نوشیدنی محبوب و البته لوکسی بود. داخل پرانتز بگویم چای با رایحۀ برگاموت همان چیزی است که همه‌مان به اسم «ارل‌گری» می‌شناسیم. خلاصه همین چایی که ما امروز صبح و شب به بهانه‌های مختلف می‌خوریم، آن موقع خیلی برای انگلیسی‌ها ارزش داشت.چای یک نوشیدنی اصالتاً چینی بود که اول فقط به‌عنوان گیاه دارویی استفاده می‌‌شد، اما بعد دیدند چه حالی می‌دهد، تبدیل شد به نوشیدنی روزمره‌. حالا انگلیسی‌ها با چای آشنا شده بودند و پول و قدرت هم که داشتند و دلشان بیشتر و بیشتر چای می‌خواست، برای همین چای موردنیازشان را تمام و کمال از چین وارد می‌کردند. بابت این‌همه چایی که می‌گرفتند هم خب طبیعتاً باید یک چیزی به چینی‌ها می‌دادند، ولی انگلیس محصولی نداشت که چینی‌ها لازم داشته باشند. پس عوض چای، به چین نقره می‌دادند؛ چای را با نقره مبادله می‌کردند. تا اینکه یک روز به خودشان آمدند دیدند ای دل غافل، هر چه نقره در خزانه داشته‌اند، دارد می‌رود و به جایش چیزی می‌‌گیرند که همین الان که خورده شد، باید تفاله‌ش را بریزی دور. پکر شدند، فکر کردند باید چه ‌کار بکنند که عین چینی‌ها چیزی بدهند که بعد مصرف دود شود برود هوا؟ به هند، که یکی از مستعمره‌هایشان بود، دستور دادند که ارسال نقره را متوقف کند و کالای جدیدی را برای مبادله با چای جایگزین نقره کند. انگلیس، در آن دوره در مزارع هند خشخاش کشت می‌کرد. تریاک. حالا، می‌شد چیزی به چینی‌ها بدهند که عین چای هم وابستگی بیاورد، هم ماندگار نباشد.چینی‌ها یک مدت چای می‌دادند و تریاک می‌گرفتند، ولی دیدند بعد یک مدت کل کشور شده‌اند آینۀ عبرت! همه معتاد، خسته، این چه بود دیگر؟ دستور دادند واردات تریاک را متوقف کنند. اولش ملت فکر کردند جدی نیست، ساقی‌ها یواشکی جنس را دست مشتری می‌رساندند، اما از یک جا به ‌بعد عزم ملی، اقتصاد مقاومتی، قانون سفت‌وسخت اجرا شد و حتی محموله‌های تریاک انگلیسی‌ها را آتش زدند.انگلیسی‌ها هم شاکی که چه ‌کار می‌کنید، حیف است! همین ماجراها شد باعث شروع دو تا جنگ به اسم جنگ‌های تریاک که اولی‌اش 1840 م. شروع شد و دو سال طول کشید و دومی‌اش هم 1856 م. شروع شد و چهار سال طول کشید. خلاصه سرتان را درد نیاورم؛ چین در هر دوی این جنگ‌ها شکست خورد. یک سری شهرهایش را از دست داد، مجبور شد تعهدنامه‌ای امضا کند که نه فقط مبادلۀ چای و تریاک برگردد سر جایش، تازه هنگ‌کنگ را بدهد به انگلیس، کاپیتولاسیون را هم قبول کند و یکی سری امتیاز دیگر هم بدهد که به اندازۀ کافی خفت بکشد.چین در قرن بیستمچین بعد از این جنگ‌ها یک ماهیت نیمه‌استعماری نیمه‌امپراتوری به خودش می‌گیرد و بالطبع نقش امپراتور و سلسلۀ چینگ‌ از همیشه کمتر و کم‌رنگ‌تر می‌شود. در سال 1911 م.، نیروهای انقلابی کومینتانگ (Kuomintang) که از جمهوری‌خواهان چین بودند و شاید ادامۀ نسل‌ دهقان‌ها و مردم معترض به امپراتوری مطلق چین، توانستند به رهبری آقایی به اسم سون‌یات‌سن (Sun Yate-sen) سلسلۀ چینگ را از صحنۀ روزگار محو کنند و عصر جدیدی را آغاز کنند به اسم عصر جمهوری چین. سون‌یات‌سن، رهبر انقلاب بود و اولین رئیس جمهور چین شد که در 1912 م. قدرت را به دست گرفت. این شروع طوفانی جمهوری چین، با مرگ سون‌یات‌سن در 1925 م. ابعاد جدیدی به خودش می‌گیرد. جانشین رئیس‌جمهور، چیانگ کای شک (Chiang Kai-shek)، که از آن مخالف‌های دوآتشۀ کمونیسم بود، به ‌یک‌باره می‌آید و کل حکومت و کارمندانش را از کمونیست‌ها پاک می‌کند. یک عده بیکار می‌شوند، یک عده زندانی. تندروی‌های این آقای چیانگ، راه را برای شروع جنگ‌ داخلی چین باز می‌کند تا این‌ بار نیروهای ناسیونالیست کومینتانگ و حزب کمونیست چین جلوی هم صف‌آرایی کنند.درگیری‌های نظامی از همان موقع شروع می‌شود و تا ۱۹۴۹ م. ادامه پیدا می‌کند. بالاخره حزب کمونیست چین، به‌صورت غیررسمی پیروز جنگ داخلی می‌شود. کمونیست‌ها کنترل بخش اصلی سرزمین چین را به دست می‌گیرند و چیانگ و نیروهای ناسیونالیست کومینتانگ مجبور می‌شوند برای نجات جانشان تا سرزمین‌های دورتری مثل تایوان عقب‌نشینی کنند.در سال 1949 م. جمهوری خلق چین، به رهبری مائو تسه تونگ (Mao Zedong) تشکیل می‌شود. کمونیست‌ها تغییرات و اصلاحات سیاسی‌ـ ‌اجتماعی زیادی در وضعیت چین دادند که قرار بود زندگی همه را آباد کند و همۀ مردم را به حقشان برساند. از برنامه‌ریزی‌های اقتصادی در دهۀ 1950 م. تا انقلاب فرهنگی که دانشجویان پیرو خط رهبر، یعنی مائو، به روشن‌فکران و سران حزب‌های دیگر حمله می‌کردند و می‌خواستند همه را به‌زور وارد بهشت کمونیستی‌شان کنند. و در هر صورت اصلاحات در چین با همۀ نقایصش به قدری پیش رفت و به شکل‌های مختلف خودش را نشان داد که رسید به امروز، به امروزی که اقتصاد بازار آزاد، چین را به یکی از عظیم‌ترین قدرت‌های جهان تبدیل کرده.چین به همان اندازه که بزرگ است، همان‌قدر هم گذشته‌اش پر از اتفاق است. کشوری که در آن اژدها نماد خوش‌شانسی و قدرت است و برای همین معمولاً علامت امپراتورها اژدها بوده، خودش برایمان مثل یک موجود افسانه‌ایِ پررمزوراز بوده. مردم ساکن چین و آسیای شرقی برای بیشتر ما شبیه هم‌اند، مردمی‌اند با چشمان بادامی که که ازقضا پوست این بادام آن‌قدر سفت است که نمی‌شود بهش نفوذ کرد، فکر می‌کنیم نمی‌شود با آن‌ها زبان مشترک داشت، ولی احتمالاً طی این دو قسمت چیزهایی فهمیده‌ایم که نظرمان را عوض کرده باشد. احتمالاً فکر نمی‌کردیم ما، فارسی‌زبان‌ها، بتوانیم این‌قدر نقاط مشترک با آن‌ها داشته باشیم، با خودشان و با اتفاقاتی که پشت سر گذاشته‌اند.می‌دانید این شباهت من را یاد چه انداخت؟ اینکه مردم چین آن‌قدر به لهجه‌ها و گویش‌های مختلف صحبت می‌کنند که ممکن است مردم دو منطقه‌اش نتوانند زبان هم را بفهمند، اما فقط کافی است آن چیزی که منظورشان است را بنویسند؛ آن موقع همه‌‌شان می‌فهمند منظور چه بوده، چون زبان نوشتاری‌شان یکی است. فکر می‌کنم حالا ما هم یک زبان مشترک با چینی‌ها پیدا کردیم.اپیزودهای پادکست پاراگراف را می‌توانید از اینجا بشنوید: https://castbox.fm/vd/178190089