ساختارِ تقابلیِ بشر...

خوب امشب چه بگویم برایتان؟...چطور است همان مسئلۀ "ساختار" در آثارِ ادبی و هنری را کمی باز کنم...یا یکی از شیوه های نقد را که بنا بر الگوی "یاکوبسن" (قبلاً در دو قسمت اول و دوم توضیح دادم) یکی از نقدهای "معطوف به رمزگان" محسوب می شود... یعنی تأکیدش نه روی هنرمند است و نه مخاطب و نه حتی خودِ اثر و صورتِ ظاهریِ آن، بلکه متمرکز است روی ساختارِ درونیِ اثر...منتقدانِ این شیوه، معتقد هستند هر اثرِ هنری، هر سبکِ هنری و نیز هر ژانر... "سیستم" یا "نظام" یا به بیانِ ساده تر "دستورِ زبانِ" خاصِ خودش را دارد... که اغلب بینِ تعدادی آثار، مشترک هستند و کارِ منتقدِ هنری، کشفِ این نظام یا ساختارِ درونی است...قبلاً یک جا اشاره کردم که یک ادیبِ روسی به نامِ "ولادیمیر پروپ"، کتابی نوشت به نامِ "ریخت شناسیِ قصه های عامیانه" (Morphology of the Folk Tale) و در آن کتاب به طورِ مفصّل مطالعاتی را که دربارۀ ساختارِ افسانه های پریانِ روسیه انجام داده بود، بیان کرد... خیلی دقت های خوبی هم کرده بود... مثلاً این که این قصه ها همیشه یک شاهزاده دارد و یا یک پسرِ فقیر مثلاً که در پیِ یافتنِ یک گنج یا یک شاهزاده خانم یا بخت و اقبال می رود به یک سفر یا نبرد... و در این راه یاری گرانی دارد، مثلِ یک جادوگرِ مهربان... یک مادر... یک پیرمرد یا پیرزنِ دانا... و دشمنانی هم دارد...مثلِ شاهزادۀ رقیب... یا جادوگرِ بدطینت و کسانی از این قبیل... و اغلب هم آن ها را در جنگ یا رقابت شکست می دهد و به مقصود می رسد...حالا این الگوهای اولیه را منتقدین و متفکّرانِ بعدی... از جمله "آلژیرداس گرِماس" و "تزوتان تودوروف" تکمیل و نیز تلخیص کردند...و آن را به صورتِ "نظریه های روایت" ارائه دادند...مثلاً این که روایتِ اصلیِ یک داستانِ بلند، تقریباً ساختاری دارد شبیهِ یک جمله ولی گسترده تر...ساختار کلّیِ یک جمله، حدوداً این است: فاعل+ صفت+ مفعول+ صفت+ قید+ فعلمثال: شهسوارِ دلاور، اژدهای سهمگین را قدرتمندانه شکست داد.حالا این می تواند خلاصۀ یک روایت هم باشد...هر روایت در حقیقت تشکیل شده از "کنشگر" ها... یعنی فاعل ها به اضافۀ "کنش" ها... یعنی فعل ها...مابقی، پیچیدگی ها و جزئیات است...این ساختار دربارۀ اغلبِ رمان ها و ادبیاتِ کلاسیک و واقع گرا و طبیعت گرا و ... صادق است...یک ساختارِ اصلیِ دیگر هم، که پیروانِ این نظریه بر آن قائل هستند، "ساختارِ تقابلیِ روایت" است...یعنی اکثرِ روایات، بر اساسِ یک نظامِ تقابلی چیده شده اند...مثلاً تقابلِ خیر و شر... پدر و پسر... زن و مرد... غنی و فقیر...این را هم بگویم که ساختارگراها نه فقط داستان و روایت ها را مطالعه کرده اند، بلکه حتی بر روی اسطوره ها... و عناصرِ فرهنگی، مثلی نظامِ مُد و پوشاک... آداب و رسوم... خوراک و سایر ابعادِ فرهنگ، خیلی مطالعه کرده اند و نتایجِ جالبی هم ارائه نموده اند که شاید اگر فرصت شود یک روز دربارۀ نمونه هاش بیشتر بحث کنیم...ولی فعلاً این را بگویم که این اندیشمندان واقعاً بر این باورند که همانطور که بدنِ انسان، ساختار دارد... و مثلاً ساختارش تقابلی هم هست... چپ و راست دارد و بالا و پایین... "زبانِ گفتاری و نوشتاری" هم ساختار دارد و تقابلی است ... مثلاً اغلب واژگان به صورتِ مترادف و متضاد قابلِ دسته بندی هستند... خوب/بد... سیاه/سپید... زشت/ زیبا... (و نیز سایرِ عناصر و تولیداتِ فرهنگِ بشری)البته بعدِ ایشان پساساختگرایانی مثلِ "ژاک دریدا" خیلی انتقاداتِ جالبِ توجهی بر این نظریه وارد کردند و اتفاقاً نتیجۀ این نظامِ تقابلیِ ظاهریِ زبان را، همان تبعیض های نژادی و طبقاتی و جنسیتیِ رایج طیِ قرن ها دانستند... (خوب درسِ نقد فعلاً بماند تا همین جا...)استاد امروز حالتان زیاد خوش نیست...نه؟حدسم این است که بی حوصله درس دادم و از دوستان عذرخواهی می کنم...نه درس خوب بود... انگار فراموش کردید که قرار بود امروز یکی از شعرهاتان را بخوانید...آه!... شرمنده ام به کلّی فراموش کردم... چیزی همراه ندارم... خوب الان یک چیزی همینطور از خودتان سر هم سازی کنید!... شما که خوب بلدید!...نه دیگر... انگار مجبورم اعتراف کنم که حالِ دلم زیاد خوش نیست... شعرم نمی آید...استاااد استاااد!... بگویید چی شده ما خیلی رازداریم!!! قول می دهیم توی گروه اعلان نکنیم!!!استاد!...باور نکنینا!... همین الان میفرستن توی گروه تازه همراه با فیلمِ اعترافات...نه آخر چیزِ نابه هنجاری که نیست... فکر نکنم به این دلیل از دانشگاه اخراج شوم... تازه دارم ساختار تقابلی عجیبی را توی دلم کشف می کنم ... دوستان خسته نباشید!...