دفتر معرفتِ من و آن شاعرِ دیرآشنای گوتیک (گاه بی گاهان_ سی و سه)

پلِ سنگی قرونِ وسطاییِ بازل...آن گذرگاهِ رومی با هویّتِ تاریخی و افتخارآمیزش ... اجنبی‌وار بی‌معنا... این روزها میعادگاهِ من است و این تنهاییِ مغتنمِ بازیافتۀ معهودِ نفرینی‌... که هم مطلوب و مألوف است... و هم مایۀ سرگردانی و بی‌سروسامانی و رسوایی...تاخت‌و‌تازِ بی‌ترحّمِ باد، بوی بی‌قرارِ دریابارهای دور را با خود به همراه می‌آورد... و بی‌هیچ ‌وقفه‌ای افتاده به جانِ صفِ پرچم‌های سرخ که در رقصِ جمعی و شوریده‌وار ِخویش، هیاهو می‌کنند...تراموای توفنده، پی‌درپی... هر سه دقیقه یکبار... غریوکشان، چونان اژدهایی سبز و دمان، از دیگرسویِ پُلِ کهنه می‌گذرد...و اگر گاه صدایی بشنوم، صوتِ چرخشِ رکاب و زنجیرِ دوچرخه‌ای است یا سایش چرخِ گردونچۀ طفلانی که بازی‌کنان از کنارم عبور می‌کنند...یا گذرِ شتابناکِ همهمۀ نامفهومِ گفتگوی گردشگرانِ عابر... و خندۀ کمیابِ کودکانی که برایم به معنای اعتبارِ حیات است، در عالمی چنین حیثیت باخته...تقریباً هر روز، پس از شش ساعت کارِ بی‌وقفه در کتابخانه، در مسیرِ بازگشت به اقامتگاهِ صورتی‌ام، راه کج می‌کنم به جانبِ ساحلِ راین، تا روی همین گذرگاهِ عتیق قدمی بزنم... و چندبار بروم و بازگردم از پیاده‌راهی که رو کرده به افقِ دوردستِ پای‌رود...گاهی هم در توقف‌گاه‌های ایوان‌واری که در حقیقت، یک پس‌رفتگی نیم‌دایره‌ای است متکی بر پایه‌های محکم غول‌آسای پل، از روش و رفتار باز می‌مانم و تکیه می‌دهم بر لبه‌های سنگی تا در خیال مجسّم سازم ایستاده‌ام بر دماغۀ یکی از آن کشتی‌های رومی که بردگان را از سرزمین‌های اسلاوی می‌آورد، و از فرازِ عرشۀ اسارتِ خویش، خیره شوم به افقِ خاکستری و ابرآمیز... و همین‌طوری خیلی احساسِ ملالت کنم...وه که چقدر دلتنگ‌ام برای آن دیگر معبرِ باستانی!... پلِ قدیمیِ خودمان که وقتی قدم می‌گذاشتم بر پلکانِ آجرچینش، بیرون می‌شدم انگاری از عوالمِ امکان... و نیرویی خارق‌العاده و جادویی می‌یافتم که تن بسپارم به دستِ‌ بادهای مخالف... و با چلچله‌های آبی، هم‌پیمان شوم و آغوش باز کنم رو به هجومِ موج‌های زایندۀ آن نهری که مبدأش در بهشتِ کوهسارانِ اساطیر بود و مصبّش در برزخِ مردابِ آرزوهای گمشده...و آن‌گاه یکباره ببینم که...... هان!... و این میکائیل است که بدین‌سوی می‌آید...آن‌قدر سبکبال که انگاری پرچمی باشد برافراشته در باد...وسواسِ تاریخی‌گری که اخیراً بر من عارض شده، وامی‌داردم که این خاطرۀ اثیریِ فرّار را از ورطۀ آشوب‌وارِ غرقابِ ضمیرم صید کنم و در ظرفِ تجسّمِ زمان و مکان، به اسارتی پایدار درآورم...باید بنویسمش...کی بود اصلاً؟... خدایا!...چند ساله بودم دقیقاً؟...و در کدام مرحله و منزل‌گاه از سفرِ سرگردانیِ بی‌انتهای خویش...انگاری بیست و پنج سالی پیشتر از این بود... و بیشتَرَک...یعنی دقیقاً بیست و سوم خرداد ماه... پس از امتحانات آخر سال...دانش‌آموز سال سوم هنرستانِ نقّاشی بودم...یعنی آن‌طور که خودمان می‌گفتیم... می‌رفتم سالِ آخر...و پاتوق و میعادگاهِ همیشگی‌ام با خویشتن، همان گذرگاهِ شاهی بود...آفتابِ اَیّار از فرقِ آسمان فرود آمده و گرمای نفس‌گیرِ نیم‌روز، کم‌کَمَک داشت جایش را به تنفسِ خنکِ نسیمِ عصرگاهی می‌داد...نه هیچ رفیقِ همکلاسی داشتم که حریف و همراهِ پرسه‌زنی‌هام شود، و نه ذوقِ آغازِ تعطیلات و هوای خوش‌و خرّم و هنوز بهاریِ شهر، مرا به حالِ خود وامی‌گذاشت تا_ به قولِ پدرم دست از ولگردی بردارم و مثلِ بچّۀ آدم سرم را بیندازم پایین و یک‌راست_ بروم خانه....چند مداد و قلمِ ریز و درشت، تخته‌شستیِ ترسیم و یک پوشۀ بزرگ که ماحَصَلِ کوشش‌های _ به خیالِ خودم_ خلّاقانۀ یک سال در کلاسِ طرّاحی مدرسه بود را زده بودم زیرِ بغل و راه افتاده بودم تا از مسیرِ پلِ‌چوبی، گشت‌وگذار بی‌هدفم را آغاز کنم و در حقیقت آن‌قدر بر ساحلِ خیال، بیهوده وقت بگذرانم و دقایق عمرِ عزیز را به جریانِ بی‌دریغ، بی‌پایانِ آب بسپارم، تا شب شود و بعد _سرم را بیندازم پایین و یک‌راست!_ بروم به اتاقم در گوشۀ بهارخوابِ عمارت آقابزرگ، زیرِ نورِ سوسوزنِ چراغ خواب، ادامۀ "برادرانِ کارامازوف" را بخوانم تا اهالیِ خانه گمان برند خوابیده‌ام و معافم دارند از سلام و علیک با میهمان‌های خانمجانم که از بروجرد آمده بودند...بعد اما راستی زمزمۀ افسون‌سازِ آبِ جاری و نجوای جادوییِ نسیم و نگاهِ پُرمهر و اندوه‌بارِ آسمانِ ابرناک مسحورم کرده بود...نشسته بر سنگچینِ کنارۀ پل... کاغذ و قلم به دست گرفته بودم تا چشم‌اندازِ کوهسارانِ کم‌ارتفاع و درختستانِ صنوبر و بید را در شکوهِ تابشِ نیلی و خاکستریِ آسمان ترسیم کنم... و زاینده رودی را که به‌گاهِ مهابتِ کبریاییِ خویش در بهار، هنوز طغیان‌ها داشت...می‌شد در میان خروشِ امواجش شنا کرد... سرگردان ماند... غرق شد... رفت و به دریا نرسید...و آن‌گاه او آمد...از آن سوی گذرگاهِ شاهی...با هیبت و هیمنه‌ای که یک‌تنه به چشم‌اندازِ آبیِ نیلوفریِ دریایی آرام، در تلاطمِ تابناکِ آسمانِ ابرآمیز می‌مانست... که می‌شد حیرانت کند... چنان‌که مغروقِ ابدیِ لامکان شوی...به خودم گفتم...«هان!... و این میکائیل است که بدین‌سوی می‌آید...»همین‌طوری و نمی‌دانم از کجا، نامش را می‌دانستم...از کوچه‌ای که عمارتِ خانمجانم خیلی پنهانی و متواضعانه در سایه‌سارِ دو درختِ توت و انجیر، به رویش چشم می‌گشود، تا محلّۀ جلفا راهی نبود و من موقع عبور از گذرِ سنگتراش‌ها چند باری میکائیل را دیده بودم...و مگر می‌شد قیامتی چنان او را ندید که ناگاه از خمِ کوچه‌ای حوالیِ کلیسای عتیقِ سِرکیسِ مقدّس ظهور کند و پنهان شود پشتِ آن درِ چوبی مرموزی که برایم به منزلۀ گذرگاهِ ورطه‌ای وسوسه‌انگیز بود... مدخلِ مخوف و فریبندۀ منطقه‌ای ممنوعه...و حتماً همان دور و اطراف هم شنیده بودم که کسی به نام خوانده باشدش..."میکائیل"!...سلسله‌جنبانِ خیل فرشتگان... بزرگ‌سلحشورِ نبردِ ابدیِ بی‌فرجام با شیاطین...و البته هرگز به خیالم نیز خطور نکرده بود که یکروز با او وارد گفت‌وگویی شوم... رو در رو...و آنک او روی پلِ چوبی آهسته و بی‌شتابی به سوی من قدم برمی‌داشت...بادِ صرصر، بازیگوشانه پنجه در انداخته بود لابه‌لای زلفِ سیاه و گریبانِ پیراهنِ تابستانی و آبی‌رنگی که دکمه‌هاش تا نیمه گشوده بود...و شلوار و کفشِ‌کتانیِ سفیدش در تابش آفتابِ ملایم می‌درخشید ... و با وجودِ وزشِ کمابیش خنکِ نسیم، بالاپوشِ نخی‌نازکی هم به سستی بر سرِ انگشتانِ یک دست، پشتِ شانه‌ اش تاب می‌خورد...طوری گام می‌زد که یک گاوچرانِ خسته بر زمینۀ غروبِ آفتاب بیابان، در صحنۀ پایانیِ یک فیلمِ حادثه‌ای از غربِ وحشی...یا در حقیقت مثلِ کسی که در بی‌گاهانِ یک بیست‌وسومِ خرداد ماهِ هزار و سیصد و هفتاد و چند، از ورزشِ نیم‌روزی در یک باشگاهِ بدنسازی به خانه برمی‌گردد...همچنان که به من نزدیک‌تر می‌شد، پلک‌هاش را در برابرِ تابشِ مایلِ پرتوِ آفتابِ غروب کمی جمع کرد، دستِ راست را سایه‌بانِ چشم ساخت و به آشکارگی لبخندی بر لب آورد... با حالتی_در نظرم_ حاکی از اعتماد به نفسی ستودنی و بی‌نظیر...وانگهی هرگز در زندگی‌ام کسی را ندیده بودم که بتواند آن گونه قدم بردارد... توأمان خسته و بی‌وزن و باشکوه... و آن‌چنان بلند قامت باشد... و بیگانه‌وار، زیبا...شبیهِ پیکرۀ مرمرینی بود از عهدِ هنرِ کلاسیک یونان...اگر به جای آن نیم‌تنۀ ورزشی که در دستش بود، کمان یا نیزه‌ای را مجسّم می‌کردی، تندیسِ قهرمانِ تیرافکنِ آتنی بود ...یا اصلا خودِ آپولونِ بلودره[1]... یعنی ربّ‌النوعی که البته یک‌دست لباس سبُکِ تابستانیِ برازنده به سیاقِ امروزی بر تن کرده باشد...و با همان کرّ و فرّ و آب و رنگش[2]... داشت یک‌راست انگاری به طرف من می‌آمد...ذهنِ قافیه‌پردازم شوخی‌کنان شعر می‌خواند برای دلم... که بی‌شرمانه از هم اکنون قافیه را باخته بود و داشت تندتر می‌تپید...«ای سروِ بلندِ قامتِ دوست... وه وه که شمایلت چه نیکوست!... در پای لطافتِ تو میراد... هر سروِ سهی که بر لبِ جوست...[3]»و در همان‌حال به ناگاه و در کمالِ هراسناکی، ‌دیدم که او در فاصلۀ_ شاید_ ده ذراعی من، کمی قدم آهسته کرد و هم‌چنان لبخندزنان، راستی به من نگاهی انداخت ...خاطرم وسواس‌وار به ترنّمِ خویش ادامه می‌داد...« بله!... بله!... بیا این طرفی... من آماده‌ام... پیشِ بالای تو میرم چه به صلح و چه به جنگ[4]... گر سرِ صلح داری اینک دل... ور سرِ جنگ داری اینک جان[5]...»« خفه شو بهرام!... ببین چند قدم بیشتر نمانده تا برسد... سرت به کارِ خودت باشد... خدایا!... حتی نمی‌شود صاف توی چشم‌هاش نگاه کرد...»ولی دیگر واقعاً دیر شده بود...میکائیل همان‌طور در مسیرِ لابدِّ خویش آمد و... آمد... و در حالی که هنوز امید داشتم_ مثل چند باری که پیش ازین_ مرا نادیده انگارد و شکوهمند و بی‌خیال و گردنفراز، بگذرد از کنارم... بی‌دلیل، درست روبه‌روی من... درنگی کرد...یعنی دقیقاً در سه قدمیِ آن‌جایی که نشسته بودم و مثل احمق‌ها_ و حتماً با دهانِ باز_ مات و مبهوتِ آن مایه حشمت و شکوهِ کبریایی‌اش مانده ...وقتی عاقبت توانستم خیلی با تأخیر_ و پس از آن که برای دو ثانیۀ هول‌انگیز، نگاهمان در هم گره خورد_ چشم‌های بی‌اختیارم را از او برگیرم و سوزن‌وار فروبرم توی کلافِ آن خط‌خطی‌های زشتِ کاغذ طراحی‌ام که دیگر نمی‌دیدمشان... و تظاهر کنم که سخت مشغولِ ترسیم خطوطِ درهم‌برهم و آشفتۀ خویشم...، دیگر تقریباً رسیده بود بالای سرم...فقط از گوشۀ چشم نگاه کردم که چطور نزدیک‌تر می‌شد...با سرِ فروبرده در یقه، و از زیرِ پلک، تنها گریبانِ پیراهنش را می‌دیدم و قدری از پوستِ پریده‌رنگِ‌ تن و بازوهاش را... که سطح مرطوبش انگاری شعاعِ خورشید را باز می‌تابید...به زودی زاویۀ قرارگیری‌ِ خویش را نسبت به مقرِّ من و تابشِ آفتاب تغییر داد... شاید تا از جهتی مناسب و مطلوب، صفحۀ طراحیِ مرا ببیند... و سایه‌اش به گونه‌ای روی کاغذهام افتاد که دانستم کارم تمام است...دیگر بی‌نهایت کنجکاو شده بودم تا نظرش را دربارۀ هنرِ ادعایی خویش بخوانم از چهره‌اش...در کارگاهِ طراحی و نقّاشی‌، نمرۀ پایانیِ بیست گرفته بودم و خیال می‌کردم یک هنرمندِ بااستعدادم...پس آهسته سری را که در حدِّ خروارسنگی گران شده بود، از داخل گریبان خویش برگرفتم و فراز داشتم و یک لحظه به صورتش نگاه کردم...دلم می‌خواست می‌توانستم او را با نمایشِ قدرت و مهارت خویش در طراحی، به اعجاب وادارم...ولی آن‌قدر ابلهانه، دستپاچه بودم که به قیمتِ جانم نیز، حتی نمی‌توانستم اسم فامیلم را امضاء کنم... چه رسد به این که با خلقِ طرح‌های قدرتمند و اعجاب‌انگیز... کسی را به شگفتی دراندازم...آن چه از بازتابِ احساسات در رخسارِ او می‌دیدم نیز، هیچ امیدوارکننده نمی‌نمود...ولی چه باشکوه زیبا بود!... خودش... از نزدیک...گونه‌های کمابیش استخوانی و پیشانیِ بلندش، به مرمرِ تراش‌خورده و صیقل‌یافته می‌مانست... همان‌گو‌نه بی‌رنگ و بی‌تأثّر...بعد اما ابروانِ کمان‌وارش کمی رو بالا و آن چانۀ چاله‌دار ملیحش، انگاری با بی‌حسی یا بهت، کمی به سوی پایین کشیده شد...چشم‌ها و لب‌هاش که گلبرگِ تبسّم از آن فروریخته و کمی تأمل‌وار جمع گردیده بود، خیلی جدی به‌نظر می‌آمد... و عاری از ذره‌ای اشتیاق و علاقه یا تحسین... تا بتوان بدان دل خوش نمود ...به خودم گفتم...« نه اصلاً از طرّاحیِ من خوشش نیامده... وگرنه می‌فهمیدم...»برای یک‌لحظۀ دلهره‌آورِ دیگر، مسیرِ نگاهم گره‌خورد با سایه‌روشنِ نگاهِ گذرای دو چشمِ آبیِ بزرگش که چونان دریایی توفانی، زیرِ سایۀ سنگینِ مژگانی سیاه، موج برمی‌داشت...و قلبم در تلاطمی چاره‌ناپذیر، گرفتار شد...و او بی‌مقدمه گفت:«همیشه از خودم می‌پرسم... آبِ جاری که تصویرِ آسمان و زمین را منعکس نمی‌کند... پس چطور می‌شود ترسیمش کرد؟... می‌توانم ببینم؟ »و در حالی که نگاهش باز متوجّهِ طرحِ من می‌گردید، با انگشت نیز، اشارۀ نرمی به‌سوی آن کرد...بی‌درنگ کاغذ را از گیرۀ تخته‌شستی جداکردم و به دستش دادم... از جایم بلند نشدم، ولی طوری خویشتن را روی سکوی کنارۀ پل جابه‌جا کردم که تختِ کفش‌هام روی زمین قرار گیرد...هم خجالت کشیده بودم و هم به نظرم می‌آمد بی‌ادبی باشد که _زیادی خودمانی_ چهارزانو نشسته باشم و با او حرف بزنم... دلم می‌خواست نشانش دهم که_علیرغم کم‌سالی_ آدمِ آداب‌دان و قابلِ معاشرتی هستم...دوست نداشتم یک بچّه‌دبیرستانیِ لاقید و نالایق به‌نظر برسم...نمی‌دانستم چقدر... ولی یقین داشتم از من بزرگ‌سالتر است... _فکر می‌کردم مثلاً دانشجو باشد... هر چند هرگز سن و سالش قابل تشخیص نبود..._و می‌ترسیدم به زودی از هم‌صحبتی با من پشیمان شود... یا شایستۀ ادامۀ مکالمه نپنداردم...پس در همان حین، با شتابی لکنت‌آمیز شروع کرده بودم به توضیح دادن...«خوب... تصویرِ واضحی از اشیاء اطراف که نه... ولی حتی در آبِ موّاج هم انعکاس‌هایی وجود دارد... در رودخانه‌ها... یا دریا... در واقع همه‌جا نشان دادنِ بازتاب‌های نور خیلی مهم است...»کاغذ را پیشِ چشمِ خویش، کمی چرخانید و شعری را که آن روز توی سرم می‌چرخید و مطابقِ عادت، گوشه‌ای نوشته بودمش، به صدای بلند خواند...« می‌خواهم آب باشم در گسترۀ افق... آن‌جا که دریا به آخر می‌رسد و آسمان آغاز می‌شود[6]... این راستی یک آرزو است؟... آرزوی تو؟... »آهنگِ صداش یک طور عجیبی بم بود... و طنینی ژرف داشت ... فقط انگاری کمی کشدار حرف می‌زد و با لهجه‌ای کمابیش حلقی ... با آن زنگِ ناقوس‌واری که گویی در زیرمتنِ آوایش می‌نواخت و به آن رنگی تاریک و آبنوسی می‌زد...بیشتر خجالت کشیده بودم... و زیر لب با قدری کج خلقیِ بی‌مورد و ناشیانه، پاسخ داده بودم ...« شعرِ مارگوت بیکل[7]است... یک شاعر آلمانی... »« راستی؟... عجب!... در آلمان اسمش را نشنیده بودم... »پاسخ کوتاهش را تلویحاً این‌گونه معنا کردم که می‌خواهد بگوید مدّتِ نسبتاً درازی آلمان بوده است... آدم که توقّع ندارد مثلاً، طیِ دو هفته اقامت در کشوری، اسامیِ همۀ شعرای معاصرِ گمنام آن سامان را شنیده باشد...هر چند لحنِ سخنش_علیرغم کبریایی که از قدوقامتش می‌تراوید_ یک‌طور بی‌خیالی، عاری از تفاخر... و چه‌بسا صادقانه‌ می‌نمود... و به من دل و جرات بیشتری برای مکالمه می‌داد...گفتم:« خودش زیاد معروف نیست... مگر اهلِ شاملو خواندن باشی... »به آهستگی سر تکان داد و با همان لهجۀ غریب و بم و غمگین گفت:«شاملو را می‌شناسم... همان نیست که می‌گوید "وارتان سخن نگفت... وارتان ستاره بود... يک دم درين ظلام درخشيد و جَست و رفت"[8]...؟»شعر را انگاری خیلی هم صمیمانه خواند... با دو چشمِ آبیِ ژرف و رازآمیزش... توی چشم‌های من...تا من به یکبارگی، همین‌طوری با حواس‌پرتی و به حالتی افسون‌شده، انگاری خارج از اختیارِ خویش، بخوانم:« "هزار کاکُلیِ شاد در چشمانِ توست هزار قناریِ خاموش در گلوی من... هزار آفتابِ خندان در خرامِ توست هزار ستاره‌ی گریان در تمنّای من... عشق را ای کاش زبانِ سخن بود"...»وای خدایا!... این چه شعری بود؟... اصلاً چرا یک‌دفعه این را خواندم؟... حتماً دیوانه شده‌ام...چرا هیچ‌وقت نمی‌توانم محدوده‌های گفت‌وگوی خویش را مدیریت کنم؟...الان با خودش چه خیالی می‌کند؟...بعد مثلِ اغلبِ اوقاتی که عمیقاً احساسِ حقارت و خجلت کرده باشم، خون دوید توی سَرَم... و همۀ وجودم تا مغزِ استخوان‌هام داغ شد...چه وحشتناک!...او نیز حتماً این برافروختگیِ شرم‌آوری را که از چکاد تا چانه‌ام نشت کرده بود، می‌دید!...نگاهم را از چشم‌های او، و آن صاعقۀ لبخندِ ناگهان در آسمانِ نگاهش که شاید تمسخرآمیز هم بود، دزدیدم ...احساساتِ پیشگویانۀ فاجعه‌پندارانه‌ای به من هشدار می‌داد که گفت‌وگویمان پایان یافته است... و من ناباورانه بخت خدادادۀ خویش را برای آشنایی با آن شهسوارِ شاهوار، آزموده و بر باد داده‌ام...میکائیل چیزی نگفت... امّا سکوتش قهرآمیز نمی‌نمود... حداقل چنان وانمود کرد که به تماشای کارِ من بازگشته است... یا اندیشیدن به شعرِ شاعری که نمی‌شناخت...بر من رحم آورد؟...مهربان بود شاید... یا همان‌طور که هیئتِ شاهانه‌اش نشان می‌داد، جوانمردانه بانزاکت...فقط محضِ این که حرکتی کرده باشم جهت انصرافِ خاطر، یا خنثی کردنِ آن عاشقانۀ بی‌محلِ وهن‌آمیزی که خوانده بودم، بی‌خودی و همان‌طوری سر به زیر، دستی دراز کرده بودم تا طرحم را _که انگاری هنوز داشت به دقت در آن می‌نگریست ولی بی‌مخالفتی به من واگذاشتش_ با شتاب از دستش بگیرم...ولی تندبادی ناگهانی وزیده بود و کاغذ را از انگشتانِ عجولم ربوده و چرخ‌چرخان به پروازش‌ درآورده و رقص‌کنان به سرانگشت امواجش سپرده بود...میکائیل گفته بود:Autsch!... Schade” “«نقاشی‌ات را باد برد... »رنجیده بودم از آهنگِ صداش که یک‌دفعه خیلی خارجی به‌نظر می‌رسید و لاقیدانه آرام بود و چندان متأسف نمی‌نمود... پس با طعمِ تلخی در دهانم گفته بودم...«مهم نیست در هر حال کار مزخرفی بود... »و از جا برخاسته بودم تا نشان دهم که دارم وسائلم را جمع ‌می‌کنم... و آمادۀ رفتن‌ام...در حقیقت هم منصرف شده بودم از آن صمیمیتِ نامنتَظَری که دیگر ناممکن به نظر می‌رسید...باید می‌رفتم قبل از آن که از فرطِ شرمساری و ناشی‌گری عمل ابلهانۀ دیگری مرتکب شوم...صداش که به گوشم خورد، رایحۀ تندِ طنز و سرخوشی داشت... همراه با زمزمۀ وزش بادِ صرصر و لُندشِ آب در عبور از دریچه‌های پل...«حالا راستی دلت می‌خواهد آب باشی در گستره افق... »چرا همین‌طوری بی‌دلیل و با بدجنسی داشت ریشخندم می‌کرد؟... با آن چهره و قدوقامتی که چنان خدایگانی آرمانی، خوش‌منظر بود...…Schade!نه! نمی‌بایست به او اعتماد می‌کردم...مثلِ همۀ آدم‌های دیگر بود که نمی‌شد دو کلمه با ایشان حرف بزنم و احساس نکنم که یک دلقکِ زشت و عجیب و غریب و عوضی بیش نیستم...دیگر واقعاً دلم می‌خواست زودتر بگریزم... قبل از آن که بیش از آن متنفر شده باشم از خویشتن... و از او ... زیبای سنگدل!... پادشاهِ پروس!... یک فردریک یا آلاریکِ گوتیک[9] و آشتی‌ناپذیر...زیر لب پاسخ دادم:«شاید... نمی دانم... باید بروم... »و طوری سرسری، با بی‌حواسی و شتاب پوشۀ طرح‌هام را برداشتم که گره ریسمانش گشوده شد و پنجۀ بازیگوشِ باد، بی‌ملاحظه‌ای به جانِ انبوه کاغذهام افتاد... و چند برگ از گنجینۀ بهترین طرح‌هام را باز به یغما برد... و کلّ لفافِ مقوایی و ریسمان‌هاش داشت از دستم می‌گریخت... که میکائیل به‌طرزِ شگفت‌انگیزی، با یک حرکتِ فنّی، آن جمع پریشان را در هوا قاپید و مهار کرد و بست...بعد با همان لحنِ شوخی‌آمیز، انگاری با کودکی بهانه‌جو صحبت کند، گفت:« به نظرم نقّاشی‌هات آن‌قدرها هم بد نیست... که همه را بدهی به‌دست باد... »این طوری که می‌گفت از همۀ طرح‌هام بیزار می‌شدم و راستی دلم می‌خواست کلّ آن مجموعۀ نکبتِ مجسّم را بیندازم توی اوّلین زباله‌دانِ سر راه....ولی آخر چطور می‌شد آن‌سان عامیانه... آدمیانه و مبتذل، بی‌رحم باشد... او که در صورت، به فرشتگانِ بشارتِ نگاره‌های مقدّس می‌مانست...یعنی او واقعاً که بود؟...یک خوش‌تیپ از خودراضیِ معمولی...یک سخت‌دلِ تهی‌مغز... که به باشگاه بدنسازی می‌رفت و در محلۀ ارامنه می‌چرخید و به زبان آلمانی می‌گفت آخ!؟...در هر حال، از نظر من که همه‌چیز تمام بود... فی‌الواقع پیش از آن که اصلاً چیزی شروع شده باشد...پس صاف توی آن چشم‌های سحرانگیزِ ترسناکش خیره شده و با خشم گفته بودم...«تا امروز که خیال می‌کردم طرّاحی‌هام خیلی هم خوب اند... »یک‌دفعه طوری نگاهم کرد که انگاری در چشمم ذرۀ غباری را جستجو کند... خیلی با دقّت و باریک‌بینی ... کمی پرسش‌آمیز...و در ادامۀ تردیدآمیز مکثی کوتاه، نیم‌خندی که عجیب ساده‌دلانه می‌نمود بر لبش شکفت...و دست راستش را پیش آورد...و با آهنگی که مهربان و نرم و گوش‌نواز می‌نمود گفت:« چطور است به هم معرفی شویم؟... من میکائیل هستم... »توی دلم گفتم می‌دانم...و دستش را خیلی کوتاه و هولکی در دست گرفتم...پوست کف دستش گرم و هموار بود و عاری از رطوبت... و انگشتانش طوری بلند که دستم را کامل در بر گیرد... و خیلی آرام بفشارد...و کمی نگاهش دارد... با مکثی انگاری صمیمانه...زیر لب فقط گفتم:«بهرام...»یک لحظه توی صورتم خندید با آن ردیف درخشان دندان‌هاش... و چالۀ نمکینی بر گونۀ چپش نقش بست...لبخندش به‌نظرم پررنگ، آسوده‌خاطر، دلگرم‌کننده، مطمئن و کمابیش صمیمانه بود...ولی دیدم که پس از چند ثانیه بر لبش منجمد شد انگاری... ترک خورد و فروریخت...و مسیر نگاهش از صورت من به جایی دور متوجّه شد...و از فراز شانه‌ام راستی انگاری به نقطه‌ای در افق چشم دوخت...بر چهره‌اش سایۀ احساسات متفاوتی، پیاپی عبور کرد... نخست کنجکاوی و دقّت... انگاری... بعد نگرانی... و حتی ترس...با بی‌حواسی، پوشۀ طرح‌ها را به دستم داد و باز نفسی چند به چشم‌انداز ِرودخانه خیره‌ماند... طوری که بی‌اختیار جهت نگاهش را دنبال کردم...هم‌چنان که او یک بازوی خویش را فراز می‌کرد... و با انگشتِ اشارۀ خویش، لکه‌هایی متحرّک در دورنما را نشانه می‌گرفت...با همان اطوارِ بدیع و بی‌نظیری که داشت... نه مثلِ همه که دست را مشت کند و با انگشتِ سبّابه نقطۀ مقصود را نشانه رود...طوری در میانۀ تلاطمِ باد مخالف که در موی و پیراهنش می‌پیچید، ساعد برافراشته بود، با دستی نیمه‌گشوده که تنها از مچ قدری خمیده باشد... و انگشتانش انگاری بر امتدادِ سه محور مختصاتِ فضایی قرار گیرد...و به همان حالتِ اساطیریِ ناب، دوردستِ افق را نشانم داده بود...چونان که تندیسِ مرمرینِ یک قدیس، دروازه‌های ملکوت و مجسمۀ رُخامینِ سرداری کهن، طریقِ روم را بنماید...بعد با سرانگشت دست دیگر، آهسته به شانۀ من زد و زیر لب گفت:«فکر کنم الان هر دو ناچار شویم که برویم تا گسترۀ افق... آنجا را می‌بینی؟... دستش را تکان می‌دهد... دارد غرق می‌شود... »بعد در حالی که بی‌معطّلی بالاپوش و کفش‌هاش را لاابالی‌وار روی زمین رها می‌کرد، با همان شتاب و عزم، جامه از تن کند و از من پرسید:«شنا بلدی؟...»بلد بودم...پس تند تند سرتکان دادم به تأیید... چون از شدّتِ هیجان مأموریتی که قرار بود به من بسپارد، نفسم بالا نمی آمد...و او فقط مختصر و با عجله بانگ زد:«دو نفر اند... »و با مهارت و اعتماد به‌نفسِ توأمانِ یک قهرمانِ شیرجه و یک برندۀ مسابقۀ شنای استقامت، خود را از روی سکوی کناره، به دل آبراهِ کم‌عرضِ زیرِ پل انداخت...تا همراه با نمایش فوق‌العادۀ یک کرالِ سینۀ سرعتی، به سوی آن تیرگی‌های متحرّکی که همچنان در نزدیکیِ خطِ افق بر سطحِ آب، زیر و بالا می‌شدند، بشتابد...پیشتر از آن روز، هرگز کسی را ندیده بودم که بتواند_ اضطراراً_ بدان سرعت، تصمیمی بگیرد و به اجرا در آورد...و قطعاً خودم نیز در انجامِ عزم و ارادۀ عاجل، هیچ مهارتی نداشتم...پس به‌دنبالِ آن نمایشِ نفس‌گیر، همچنان چند نفسی حیران بر جای ماندم...ولی شاید به حُکمِ آن تحسین و اعجابِ درونی که نسبت به عملِ قهرمانانۀ او در دل احساس ‌کرده بود‌م... یا معجزه‌ای از آن دست_ که قطعاً باز هم به خودش ربط داشت_ خلافِ احوالاتِ انفعالیِ اغلبِ اوقاتم، ناگاه نیرویی امیدبخش در رگ‌و‌پیِ خویش ‌یافته بودم...پس بیش از آن در اجرای فرمانِ تلویحیِ او درنگ نکردم...هر چند می‌دانستم نه در آب‌تنی آنقدر مهارت دارم و نه آمادگیِ جسمانی موردِ نیاز را، که چونان او حداقل پانصد مترِ سرعتی خلافِ مسیرِ جریانِ رود شنا کنم، ولی به پیروی از او و غریزۀ کورِ خودمختاری که ناگاه به تسخیرش درآمده بودم، جامگان او را به همراهِ وسائلِ خویش در بغل گرفته، پوشۀ کاغذهایم را به دمِ باد داده و برای آن که زودتر به محلِّ سانحه برسم، با حدِّ اعلای توش و توان خویش دویدم... از روی پل به طرف ساحل... و بر کنارۀ رودخانه... و در امتدادِ مسیر حرکتِ او در آب...و با چشم دنبالش می‌کردم که به شتابی افسانه‌ای امواج را می‌شکافت و پیش می‌رفت و پیکرِ صدف‌وارش در تابشِ آب و آسمان چونان تریتونی[10] اساطیری می‌درخشید...شاید بعدِ هزار قدم دویدن بود که نفس زنان ایستادم... سینه‌ام می‌سوخت و پهلویم درد گرفته بود...به جستجو چشم انداختم حوالی آن نقطۀ معهود که انگشتِ پیغمبرانۀ او اشارتم کرده بود...دیدم که میکائیل غریقِ خویش را یافته و به راه و رسمِ یک نجات‌گرِ حرفه‌ای، شناکنان به ساحل می‌رساندش...بعد انگاری بازوهای لاغری را نیز دیده بودم پیچیده در کلافِ امواج...و یافته بودمش... غریقِ خویش را...آن پیکرۀ ظاهراً کوچکی را که ناامیدانه و ناگزیر در میانِ تلاطم آرامِ آب، پایین و بالا می‌رفت... انگاری غریزتاً هراسان از آب برمی‌آمد و بلااراده باز فرو می‌شد... و اگر دستم به او نمی‌رسید، جریان آب به سوی پایین دست می‌کشانیدش...سراسیمه‌وار محمولۀ مختصرم را بر زمین رها کردم... جامه برکندم و به شتاب و دوان‌دوان از کنارۀ کم‌عمق تا ژرفای آب پیش رفتم و تن به رودخانه سپردم...با حداعلای قدرت و سرعتی که می‌شد دست و پای جنباندم...در کشاکشِ آن بازو تکاندن‌ها و هوهوی باد و هیاهوی رود، صدای میکائیل را می‌شنیدم که بر ساحل ایستاده و بانگ می‌زد ... که هدایتم‌ کند:«به راست... به راست!... برو آفرین!... رسیدی... بگیرش... با دستِ چپ... نگذار بکشدت پایین... دستت را بینداز دور گردنش... سرش را بگیر روی آب...»همچنان‌که آب چشم و دهانم را می‌انباشت، خاطرۀ دقیقی از تنها فیلمی که دربارۀ آموزش عملیاتِ نجاتِ غریق دیده بودم ، نیز به یادم آمده بود... ولی البته در آن هنگامۀ هیجان و خام‌دستی و جوششِ غیرت و غرور، اصلا نمی‌توانستم مطابقِ آموزه‌های دیداریِ پیشین یا تعلیماتِ اضطراری او عمل کنم... و تنها بخت یارم بود که غریق، طفلِ شاید شش‌ساله‌ای لاغر و ریزاندام و سبک‌وزن بود که از فرطِ ضعف و وحشت، نیمه‌جانِ خویش را تسلیمِ آب کرده و داشت تن می‌سپرد به جریانِ آرامِ امواج... و بعد خویش را در دست‌های من رها کرد تا یک بازویش را به چنگ آورم و پیکر ِکوچکش را بر پشتِ شانه بگیرم و با جنبشِ یک دست و دو پا، دیوانه‌وار و هراسناک، آن‌قدر پی‌درپی امواجِ لَخت و سنگین و بی‌اعتنا را از سرِ راه خویش کنار زنم تا حس کنم عاقبت پنجۀ پایم در شیبِ ملایمِ بسترِ نرمِ ماسه‌ای فرو می‌شود...همراه با احساسِ آسایشی برابرِ رستگاری در بهشت، قد راست کردم و غنیمتیِ آب را بر دوش خود تا ساحل کشاندم...بعد که کاملاً از آب بیرون شدیم، طفل بیهوش را در آغوش گرفتم و نفس‌زنان و افتان و خیزان خود را رساندم به میکائیل که غریق خویش را روی خاک خوابانیده و تقریباً بر سر من فریاد زده بود:«لطفاً گرم‌کنِ مرا می‌آوری؟... خواهش می‌کنم بی‌زحمت زودتر...»برایم خیلی جالب بود و نیز تازگی داشت... که او لابه‌لای دو جملۀ کوتاهِ شش هفت کلمه‌ایِ خویش... که با آن فوریت و اضطرار و با بانگی رو به فراز ، ادا می‌کرد، سه واژۀ مرتبط با آدابِ نزاکت‌ و فرهنگِ کلامیِ تقاضا را به کار برده بود..."لطفاً"... خواهش می‌کنم"... "بی‌زحمت"...به خودم گفتم... "مراقب باش... یک فرهیختۀ متمدّنِ بالفطره!"...ولی فقط سری تکان داده و بی‌معطلی، غریقِ کوچک را در آغوشِ او رها کرده و مریدانه دویدم تا دستورش را اطاعت کرده باشم...چند نفس بعد که با همۀ لباس‌هامان بازگشتم او آن مغروق دیگر را که_ ده دوازده ساله می‌نمود_ به پهلو خوابانیده بود...پیراهن‌ها را به سرعت از دستم گرفت... گلوله کرد و زیر سرش گذاشت و گرم‌کن را دور تنش پیچید ...بعد صورت طفل پنج سال را هم آهسته به یک‌سو چرخانید... دهانش را گشود... دوباره به پشت برگرداندش و چندبار با دهان خود در بینی‌اش دمید...بعد باز یک دم سر برداشت و رو به من که با سراپای خیس، چونان آبشاری برفراز سرش ایستاده بودم، قاطعانه گفت...«نفس می‌کشند... حالشان خوب است... ولی باید زود گرمشان کنیم...»و من بی‌معطّلی_ علیرغم حزم و شرمناکیِ معمول خویش_ بی‌هیچ وحشتی_ فقط چون او فرمان داده بود، همراه با درخشش یک فکر جسورانه، قلاش‌وار به ایلغار برخاسته و زده بودم بر بساطِ سفره قلمکارهایی که می‌دانستم گازران، روزها، کجا روی شیبِ ریگزارهای آفتاب‌خورده می‌گسترانند...و چند پارچۀ منقوشِ روتختیِ بزرگ را به چنگ آورده و گریخته بودم... بی‌توجّه به غوغای چوبدارانی که از دور نعره می‌زدند و چماق می‌چرخانیدند و پی‌ام می‌دویدند...تا برسیم به معرکۀ طفلانِ مغروق... و من از خستگی به حالی نزار بر دو زانو بیفتم و کرباس‌های رنگ‌رنگِ نفیس را به سوی میکائیل پرتاب کنم و برای محافظت از خویش در برابرِ ضرباتِ محتوم، با دست و ساعد، سر و صورتم را بپوشانم...ولی همۀ مهاجمین به طریقی انگار جادویی خشکشان بزند با بازوانی برافراشته و دهان باز... و به او خیره بمانند که با خبرگی و اطمینان به معجزۀ احیای خویش، آن دو پیکرِ کوچکِ بی‌جان را به زندگی بازگرداند و تن لرزانشان را در قماشِ قلم‌کارِ خوش‌نقش و نگارِ اعلا بپیچد ...طوری که دیگر نه دو غریقِ از دست رفته که شاید باز دو برادر باشند که برای آبتنی در یک عصر بهاری به زاینده رود آمده‌اند...و میکائیل به زودی... چونان خدایانِ اساطیریِ کوهِ المپ بی‌شرم و عریان و باشکوه، قامت برافرازد... به همان حالت با یکایکِ ناظرین دست بدهد و از ایشان تشکر کند و به من برسد و باز دستم را در دست‌های گرم و فراگیر خویش بفشرد و نگاهِ آسمانیِ توفانی‌اش را بفرستد تا اعماقِ ضمیرِ پریشان من و بگوید:«یک‌دنیا ممنونم از همۀ کمک‌هات... راستی... گفتی نامت چه بود؟...»[1] Apollo of the Belvedereمجسمه کلاسیک یونانی[2] مجموع عبارات از بیت مثنوی است:کر و فر و آب و تاب و رنگ بین فخر دنیا خوان مرا و رکن دین[3] سعدی[4] حافظ[5] هاتف اصفهانی[6] شعر مارگوت بیکل ترجمه احمد شاملو[7] Margot Bickel[8] شعر مرگ وارتان[9] فردریک و آلاریک نام برخی از پادشاهان ژرمنی عهد قرون میانه است... و گوت‌ها از اقوام اروپای شمالی و یکی از قبایلی که به همراه آلمان‌ها، ژرمن‌ها و وندال‌ها، اجداد اروپائیان شمالی امروز محسوب می‌شوند...[10]در اساطیر یونان، پسر پوزئیدون خدای آب‌ها که نیمی انسان و نیمی ماهی است و صدفی حلزونی همراه خود دارد و به واسطۀ آن بر امواج فرمان می‌راند. قسمت قبلقسمت بعد