دست به دست هم دهیم به مهر...

جستاری بر مشکلات موجود در ارتباطات میان صنعت و دانشگاه پیشرفت در حوزۀ فناوری و نوآوری چگونه حاصل می‌شود؟ دانش تولیدشده یا ارتقایافته توسط دانشگاه‌ها، چگونه توسط صنعت به‌کارگرفته و موجب پیشرفت کشورها می‌شود؟ ضرورت ارتباط میان صنعت و دانشگاه و عوامل اثرگذار یا موانع پیرامون آن کدام‌اند؟ این سوالات و شمار دیگری از سوالات مشابه، نخستین ابهاماتی است که در بررسی ارتباط میان صنعت و دانشگاه مطرح شده و باید به آن‌ها پاسخ مناسب داده‌شود. همان‌طور که می‌دانیم، دانشگاه به عنوان نهاد تولیدکنندۀ علم و تأمین‌کنندۀ نیروی انسانی و صنعت به عنوان نهاد تولید کالا یا ارائۀ خدمات، دو رکن اساسی و مهم در جوامع مختلف هستند که لزوم ارتباط مؤثر میان آن‌ها بر هیچ‌کس پوشیده نیست. با این وجود به‌نظر می‌رسد در کشورهای مختلف و از جمله کشور ما، این ارتباط آن‌گونه که باید محقق نشده و آسیب‌های ناشی از آن نیز هویداست. برای بررسی دقیق‌تر ابعاد این مسأله و ارائه راهکارهای پیشنهادی، لازم است ابتدا مفهوم دقیق‌تری از تعاریف، اهداف و انواع ارتباطات موجود میان صنعت و دانشگاه ارائه دهیم و با بررسی برخی مدل‌های مطلوب در سایر کشورها، به آسیب‌شناسی و ارائۀ راهکار بپردازیم. ارتباط میان دانشگاه‌ها و صنایع در حقیقت با هدف انتقال دانش و تبدیل این دانش به فناوری و دستاوردهای جدید یا بهبود دستاوردهای موجود صورت می‌پذیرد. یکی از مهم‌ترین راه‌‌های انتقال دانش برای دانشمندان و اساتید دانشگاه‌ها، انتشار تحقیقات و برگزاری اجلاس‌ها و کارگاه‌ها پیرامون ارائه و تبیین این تحقیقات می‌باشد که در نتیجۀ این اقدام، زمینه برای گرفتن بازخورد از سایر متخصصان از جمله صنعت‌گران در این اجلاس‌ها و رشد و پیشرفت بیش‌تر کارهایشان نیز فراهم می‌شود. هم‌چنین تحرک و پویایی دانشگاهیان در امر انتقال دانش بسیار اثرگذار است. مقصود از تحرک و پویایی این است که اساتید، از کنج اتاق‌ها و آزمایشگاه‌های تحقیقاتی خود، به صحنۀ واقعی صنعت ورود کنند و صرفا به حضور در دانشگاه‌ها اکتفا نکنند. وجود اهداف و منافع مشترک نیز بر ارتباط قوی‌تر و مؤثرتر این دو ارگان می‌افزاید. باید تلاش شود ارتباطات و همکاری‌های میان این دو نهاد، از صرف وجود یک جریان اطلاعات از دانشگاه به سمت صنعت و یک جریان مالی از صنعت به سمت دانشگاه، فراتر رفته و اهداف متعالی‌تری برای آن ترسیم شود. اگرچه که این دو می‌توانند از طریق آموزش کارمندان صنایع توسط دانشگاه‌ها و تأمین جریان مالی موردنیاز دانشگاه‌ها توسط صنعت و نیز نفوذ صنعت در برنامه‌های درسی دانشگاه‌ها به یکدیگر کمک کنند و یا از طریق طرح‌های مشاوره‌ای و تحقیقاتی به سفارش صنعت و حمایت‌های مالی متقابل در قبال آن، به اهداف مشترک دست یابند. بررسی‌ها نشان می‌دهد اکثر ارتباطات مؤثر میان این دو نیز در قالب‌های غیررسمی و از طریق شبکه‌های مجازی نظیر انجمن‌های فارغ‌التحصیلان محقق می‌شود. در کشورهای توسعه‌‌یافته نظیر آمریکا، چین، ژاپن و ...، تلاش شده تا این ارتباط از طرقی نظیر تأسیس مراکز یا مؤسساتی جهت ایجاد همکاری‌های بلندمدت میان این دو ارگان، مجاورت دانشگاه‌ها با شرکت‌های تولیدی، وجود شبکه‌های غیررسمی از دانشگاهیان و صنعت‌گران، عضویت اساتید دانشگاه‌ها در هیئت مدیرۀ شرکت‌ها و سازمان‌ها، ایجاد مؤسساتی جهت انجام پژوهش‌های موردنیاز صنایع توسط دانشگاه‌ها به‌صورت کارمزدی و ... محقق شود. در کشور ما هم اگرچه همواره تلاش شده در این راستا اقدامات مؤثری صورت بگیرد و به‌ویژه در سال‌های اخیر و در دانشگاه‌های تراز اول کشور، تا حدی هم این اقدامات مثمرثمر بوده اما هنوز تا رسیدن به نقطۀ مطلوب فاصلۀ زیادی داریم. وجود سرفصل‌های درسی انتزاعی، تعریف گرایش‌ها و ظرفیت‌ها بدون درنظرگرفتن نیازهای جامعه، توزیع نامتوازن منابع انسانی در رشته‌های تحصیلی، هم‌سو نبودن معیارهای جذب و ارتقای اساتید و دانشجویان با کاربردی‌کردن علم، فقدان همکاری‌های علمی میان خبرگان دانشگاهی و صنعتی، تقلید موضوعات پژوهش‌های داخلی از موضوع‌های خارجی و نیز تدوین مدل‌های غیرکاربردی و کلان در پایان‌نامه‌ها از جملۀ علل دوری دانشگاه از صنعت است. یکی از مهم‌ترین علل دوری صنعت از دانشگاه به‌ویژه در کشورهای جهان سومی، تمایل صنعت به خرید تکنولوژی از خارج به جای ساخت و تولید آن و غالب‌بودن نگاه مونتاژکاری و واسطه‌گری نسبت به نگاه تولید پایدار بر صنعت است که موجب شده گرایش صنایع به سمت دانشگاه‌ها و رجوع به آن‌ها کاهش یافته و ارزش‌هایی نظیر مدرک‌گرایی و ... پررنگ شود. هم‌چنین عدم استقبال صنعت‌گران از حضور دانشگاهیان در تصمیمات صنعتی، نگاه مُدگونه به مدارک تحصیلی، مبهم‌بودن شاخص‌های موردنظر صنعت برای پذیرش خروجی‌های دانشگاه و نمادین‌بودن دفاتر پژوهشی در سازمان‌ها نیز از جمله سایر عللی است که موجب دوری صنعت از دانشگاه و دامن‌زدن به سطحی‌نگری صنعت می‌شود. البته در این زمینه از نقش دولت‌ها در بسترسازی برای ایجاد ارتباط میان این دو نیز نباید غافل شد. برای حل معضلات مطرح‌شده باید تلاش شود اولا نیازهای واقعی صنعت در سرفصل‌های دانشگاهی گنجانده شده، رشته‌های صوری و بدون کاربرد حذف شوند و ظرفیت رشته‌ها و گرایش‌های مختلف هم متناسب با نیازهای صنعت افزایش یا کاهش یابند. هم‌چنین اصلاح ساختاری دفاتر ارتباط با صنعت در دانشگاه‌ها، جهت‌دهی بودجه‌های دانشگاهی به سمت نیازهای واقعی صنعت، جذب اساتید و دانشجویان براساس شاخص‌های دقیق و کاربردی و نیز نگارش آثار علمی مشترک میان اساتید و صنعت‌گران نیز می‌تواند در این عرصه اثرگذار باشد. ثانیا با اقداماتی نظیر حضور صنعت‌گران به عنوان مدرس در دانشگاه‌ها، حضور دانشگاهیان در هیئت مدیرۀ شرکت‌ها و سازمان‌های صنعتی، تدوین شاخص‌های دقیق موردتوقع از خروجی‌های دانشگاه توسط صنعت و ... می‌توان تا حدی فاصلۀ میان صنعت و دانشگاه را کاهش داد. در نهایت دولت نیز باید از ابزارها و ظرفیت‌های خود در راستای تقویت این ارتباط بهره گیرد. ارائۀ معافیت‌های مالیاتی به شرکت‌های دانش‌بنیان، معاف‌کردن درآمدهای پروژه‌های مشترک میان صنعت و دانشگاه از پرداخت مالیات، ایجاد بانک اطلاعاتی برای یکپارچه‌سازی پژوهش‌های انجام‌شده در کشور و ... از جملۀ وظایف دولت در این راستاست. اما آنچه مسلم است تحقق این اهداف جز از طریق همت جوانان و حضور مؤثر ایشان در صحنۀ علمی و صنعتی و مدیریتی کشور، ایجاد تغییرات کوچک و محدود و تعمیم مدل‌های کوچک موفق به بخش‌های بزرگ‌تر و ... محقق نخواهد شد.