فلسفه، گمشدۀ علم

تاریخ بشریت فراز و نشیب‌های زیادی داشته است. از اسطوره‌پرستی که در تمام ملل کم و بیش وجود داشته، تا قرون تاریکی که هر قوم و قبیله‌ای زمانی در آن فرو رفته و خوی حیوانی گرفته است، و در نهایت نقاط عطف و قله‌های پیشرفتی که جامعه انسانی را به آرمانی‌ترین شکل خود مبدل کرده است. اما سرآغاز جولان علم و پیشرفت کنونی، فلسفه است. فلسفه، زادگاه ریاضیات و فیزیک و علوم ریز و درشت امروزی است. اما چه چیزی علت تبدیل فلسفه به دانشی درجه چندم - مخصوصا در جامعه علمی ایران- شده است؟ آلبرت انیشتین می‌گوید: «اگر فلسفه را جستجو برای عام‌ترین و جامع‌ترین دانش بدانیم، آن به وضوح مادر تمام تفحص علمی بشر خواهد بود.» سوء تعبیری که جامعه عوام و علمی کنونی داشته است، محصور کردن فلسفه به بعضی افکار کانت و ملاصدرا و امثال ایشان است. در حالی که تمام نبوغ و خلاقیت انیشتین به گفته خودش مدیون فلسفه است. فلسفه‌ای که تفکری عمیق و نگرشی گسترده‌تر را به ارمغان می‌آورد. همان طور که دانشمندان مسلمانی چون ابن هیثم، همان قدر که به پیشرفت علم تجربی کمک می‌کردند، غرق در مکاشفات فلسفی خود بوده‌اند. اما در این بین، بوده‌اند افرادی که ظاهرا به فلسفه اعتنایی نداشته‌اند. حتی افرادی به بزرگی نیوتن. نیوتن می‌گوید که تمام دستاورد‌های من نتیجه مشاهدات من است و عاری از فرضیه‌سازی است. اما ارنان مک مولینِ فیلسوف، فلسفه پنهان درون مشاهدات و تجربه‌گرایی نیوتن را نمایان می‌سازد.به عنوان مثالی برای فهم ساده‌تر باید به هندسه توجه کرد. هندسه، یکی از اولین دانش‌های شکوفا شده است. تا قبل از اقلیدس، هندسه، هندسه تجربی بود؛ هندسه کشاورزان و مشخص کردن مرز بین مزارع. اما اقلیدس با تبیین اصول موضوعه، هندسه را با فلسفه پیوند زد و همین پیوند نیکو، امکان رشد هندسه را مهیا کرد. دستاورد‌های نیوتن نیز در گرو اصول موضوعه پنهان اوست. همین که چگونه و با چه معیاری پدیده‌ها را بسنجد. یا اینکه چگونه نتایج خود را تعمیم دهد. مک مولین می‌گوید: «نیوتن نمی‌توانست نظریه‌های خود را بدون نوعی اصول متافیزیکی بسازد. او می‌بایست تصمیم بگیرد در کجای طبیعت متوقف شود، در کجا دنبال علت بگردد، و اینکه چه چیزی توضیح علمی به حساب می‌آید.»اما چه عواملی در نزول فلسفه نقش داشته‌اند؟ اولین عاملی که اتفاق افتاد، سقوط دین و رنسانس فکری بشر بود. دینی که مترادف با متاقیزیک و جهان و دانش غیر مادی بود. و همچنین ارتباط تنگاتنگ آن با فلسفه. توفیق روزافزون صنعت و رشد چشمگیر تکنولوژی که باعث تخصص‌گرایی شد، نیز مانع ورود نبوغ به فلسفه شد. همچنین بعد از کانت نیز با فلسفه‌ای راکد و نتیجتا رشد چشمگیر مکاتب تجربه‌گرا، مواجه شدیم. جان لاک فیلسوف هم عصر نیوتن و بعد‌ها هیوم و کانت، حس‌گرایی محض را به میان آوردند و حتی برخی به هر چیزی که قابل مشاهده نبود برچسب خرافه زدند. آگوست کنت نیز با تدوین پوزیتیویسم، اندیشه‌ای را بنا نهاد که انسانیت را به حواس محدود کرد. و فیزیکدانانی از جمله ارنست ماخ، با این تفکر نظریه‌های خود را زیر سایه پوزیتیویسم بیان کردند. نظریه کوانتم هم آخرین حجت مکاتب تجربه‌گرا بود. مکس بورن از ایده‌پردازان نظریه کوانتوم می‌گوید: «این جهان تجارب است که وسیع است و از لحاظ رنگ‌ها و طرح‌های متغیر غنی است. به همین علت است که ما شیفته کشف آن هستیم.»اما این خلاء همیشه وجود داشته که اساس تفکر حس‌گرا از کجای تجربه اثبات می‌شود؟ بوده‌اند برخی فیزیکدانان مثل مکس فون لوئه که فلسفه را نخ تسبیح علم می‌دانستند. به گونه‌ای که برای دوری از تخصص‌گرایی و وحدت دانش باید تمام علوم خادم فلسفه باشند. یا برخی که عقیده داشتند یادگیری علم بدون فلسفه ماشین تربیت می‌کند و این ماشین نمی‌تواند فرهنگ بسازد. در واقع رها کردن سوالات هستی‌شناسانه به دور از انسانیت است. تا همین چند سال پیش افسار دانش بشری به دست مشاهدات بود و افسار مشاهدات هم رها شده بود. اما شکست‌های اخیر نظریه‌های علمی و مشاهدات متناقض با آن‌ها باعث شد تا جامعه علمی جهانی حداقل کمی از پوزینیویسم افراطی دور شود. همچنین پدید آمدن سوال‌هایی که از فیزیک تجربی بدست می‌آید ولی جواب آن‌ها را باید در خارج از دنیای حواس جویا شویم. مثلا این سوال که ریاضیات به عنوان علمی غیر تجربی، چگونه نقش اساسی در پیشرفت فیزیک دارد؟ ، فلسفه را دوباره از کنج عزلت خارج می‌کند. همچنین مفاهیم اساسی انسانی مثل عدالت و اخلاق که پس از ترکیدن حباب انقلاب صنعتی مقابل دید بشر قرار گرفت، نیاز ما به فلسفه را بیشتر کرده است. پس چرا اکنون نسبت به فلسفه بی‌اعتنا هستیم؟