انتخابات؛ سابقه، شهرت یا رسانه؟

مصاحبه با دکتر حامد‌ حاجی حیدری، عضو هیئت علمی دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران به نظر شما چه ویژگی‌هایی در یک کاندیدا باعث محبوب شدن او می‌شود؟بسم الله الرحمن الرحیم. الحمد لله رب العالمین. محبوبیت در چشم رأی‌دهندگان، و اقشار مختلف آن‌ها، در موقعیت‌های مختلف، عوامل مؤثر متفاوتی دارد که باید با سنجش‌های تجربی منظم به دست بیاید که من اخیراً به این سنجش‌ها دسترسی نداشته‌ام؛ سابقه سنجش‌های انتخاباتی در ایران هم آن قدر نیست که بشود از بررسی آن‌ها به کشف هم‌شکلی‌های تکرارپذیر رسید. مع‌الوصف، الگوهای تحلیلی که کنشگری مردم ایران را مکرراً به خوبی ریشه‌یابی کرده‌اند، نکات مهمی را در اختیار ما می‌گذارند؛ بر مبنای نظریه تضاد دولت-ملت که به ریشه عمیق فرهنگی نگرش ملت ما به حکومت و هر نوع مدیریتی در سطوح ملی و حتی سازمانی و محلی اشاره می‌کند، یک شرط مهم نامزد کامیاب را «مردمی بودن» می‌داند.این خصلت کلان «مردمی بودن»، دلالت‌های ضمنی متعددی در خود دارد؛ یک دلالت، ساده‌زیستی و زندگی در سطح متوسط و حتی فروتر مردم است؛ در جریان خشک‌سالی طولانی، و همچنین، پیشینه طولانی آمایش نامناسب توسعه، شمار زیادی حاشیه‌نوشین و اقشار فقرزده در حاشیه کلان‌شهرها زندگی می‌کنند، و این‌ها به نامزد انتخابات، باید به چشم یک فریادرس نگاه کنند. کسی که مسائل زندگی در حاشیه شهرها و موقعیت‌های بحران‌زده کشور را لمس نکرده، دشوار بتواند باور و همدلی مردم را به سوی خود جلب کند.یک دلالت ضمنی دیگر «مردمی بودن»، عدم شیفتگی به قدرت است. نامزد برجسته و متمایز، طوری در جدال انتخابات ظاهر می‌شود که مردم بپذیرند که او برای فتح قدرت نقشه‌های نفع‌جویانه شخصی و گروهی نکشیده است. برای مردم ایده‌آل هست که چنین شخصی نسبت به قرارگیری در موقعیت قدرت، «هیچ احساسی» نداشته باشد؛ از این بیش، حتی برای ادای تکلیف آمده، و اگر به طریقی این تکلیف از دوش او برداشته شود، به عافیت خرسند خواهد شد.یک دلالت ضمنی دیگر، بی‌تکلفی و بی‌آلایشی است. نامزد آرمانی بر مبنای نظریه تضاد دولت-ملت، «خودش است»، و کوشش نمی‌کند نقشی غیر از آنچه واقعاً هست را «بازی کند». او عمیقاً صادق است، و این بی‌تکلفی را در گفتار، رفتار، چهره، و منش خود به نمایش می‌گذارد.یک نظریه دیگر ناظر بر کنش‌گری مردم ما که در موقعیت‌های مختلف به کمک ریشه‌یابی پدیده‌ها آمده، نظریه کارآمدی ساختاری است. این نیز دلالت‌های ضمنی متفاوتی دارد، از جمله آن که نامزد مطلوب باید با مسائل و راه‌حل‌های مندرج در باور مردم «جور در بیاید». حضور او، عملکردهای او، پیشینه او، سخنان او، و همراهان او، باید بتوانند این باور را نزد رأی‌دهندگان ایجاد کند که او از پس کار برمی‌آید و برای هر مسأله‌ای راه‌حل مناسبی در چنته دارد. به عبارتی برای هر اینپوت سیستمی، آوتپوت درخور را به باور می‌آورد.یک سازه الگویی دیگر که بخشی از کنشگری‌های مردم ما را بازتاب می‌دهد، الگوی فرهمندی است. زمینه‌های عمومی فرهنگی و بویژه فرهنگ ایرانی، ربطی میان سیرت و صورت برقرار می‌کند؛ فی‌المثل در آیین زرتشت، موجودات کریه المنظر اهریمنی تلقی می‌شوند. از این قرار، یکی از خصلت‌های نامزد موفق، می‌تواند بهره‌مندی از قسم یا اقسامی از مختصات زیبایی‌شناختی باشد، و این خصلت او را توانا کند تا باور مردم به سیرت نیک در او را برانگیزد.به نظر شما یک کاندیدا باید چه ویژگی‌هایی داشته باشد؟علاوه بر خصلت‌های مردمی بودن، کارآمد بودن، و فرهمند بودن، که به گمان من علاوه بر انتخاب شدن، برای موفق شدن رئیس جمهور در دوره صدارتش هم لازم هستند، برداشت من این هست که مهم‌ترین خصلت رئیس جمهور این هست که دیدگاه اخلاقی دقیقی داشته باشد تا او را در تصمیم‌سازی سیاسی‌اش ثابت قدم کند. به قول مرحوم شریعتی، باید پاسخ خوبی برای سؤال «چه باید کرد؟» داشته باشد؛ و باور من این هست که بدون بهره‌مندی از ممارست ملکه ذهن‌شده‌ای از دین و معادشناسی دینی، این دیدگاه اخلاقی دقیق و مستحکم حاصل نمی‌شود.این دیدگاه اخلاقی پخته، موجب ثبات قدم می‌شود که در شرایط فعلی و پیش روی سیاسی جهان که به سمت تنش فزاینده پیش می‌رود و ملی‌گرایی‌های مختلف در سرتاسر جهان رو به پررنگی و غلظت دارند، از اهمیت بیشتر برخوردار است. اهمیت دارد که سیاستمدار ارشد، مذبذب نباشد، و بتواند تصمیمات دقیق و در عین حال محکم و بهنگام در جهت دفاع از مصالح کشور بگیرد.در همین راستا، و در چهارچوب فکر سیاسی اسلامی، باور من این است که سیاستمدار برازنده باید خوی و خصلت «جهادی» داشته باشد. همان طور که بیشتر اسلام‌شناسان جهان، فکر سیاسی اسلام را به جهادیسم می‌شناسند، و مضامین قرآن هم محوریت دیدگاه جهادی به اجتماع و سیاست را تصدیق می‌کنند؛ جهاد در مقابل قعود و عافیت‌طلبی، مضمون انسان‌ساز و جامعه‌ساز «و اذا فرغت فانصب و الی ربک فارغب» است، و این می‌تواند فاصله قابل ملاحظه‌ای میان یک فرد و اجتماع مسلمان با فرد و اجتماع رفاه‌طلب و عافیت‌جوی دنیای امروز ایجاد کند.نکته بعد، عدالت‌خواهی است؛ عدالت‌خواهی، فراتر از آن خصلت مردمی‌بودن و ساده‌زیستی و دمخوری با فقراست که پیش از این توضیح دادم. عدالت‌خواه، در یک خط توحیدی، دنبال قرار دادن امور سر جای خودشان بر مبنای حکمت الهی است، و این محدود به حمایت از اقشار فقیر نمی‌شود، بلکه یک سیاستمدار عدالت‌پیشه اسلامی مهیاست در مقابل هر تضییع حقی بایستد، حتی اگر تضییع حق فردی متمول و قدرتمند باشد. عدالتخواه اسلامی، در زمینه‌های متنوعی مانند محیط زیست، اقلیت‌ها، گروه‌های حاشیه‌ای تاریخی، و گروه‌های حاشیه‌ای مقطعی، بدون ملاحظه منافع شخصی و گروهی، مدافع حق می‌شود و در این زمینه حریت لازم را در خود پرورده است. سیاستمدار عدالت‌پیشه اسلامی هوادار حق است، و ملاک او برای تعیین حق، دیدگاه الهی و توحیدی است؛ این سنخ از عدالت‌خواهی در بیان فراخ و گسترده، و در عمل همچون مویی باریک است.خصلت بعد برای نامزد برازنده پست سیاسی ارشد این است که به حکمرانی و کشورداری، نگاه تمدنی داشته باشد. نگاه دولت-ملتی، منقضی شده و فی‌الحال اداره امور ملت‌ها بدون داشتن تدبیری در مورد نیروهای فرامرزی مؤثر در مشیت ملت‌ها موفق نیست. در رأس این نیروهای فرامرزی، فنّاوری و خصوصاً فنّاوری‌های دیجیتال و ارتباطی است. یک سیاستمدار ارشد باید در مورد برقراری موازنه‌های درست و پایدار میان ماشین‌ها و انسان‌ها و طبیعت، دیدگاه روشن و آینده‌نگرانه‌ای داشته باشد.مردم ایران طی این سال‌ها تا چه اندازه بر اساس ویژگی‌های مطلوب یک کاندیدا از دیدگاه شما رأی داده‌اند؟وقتی در مورد عبارت پر مناقشه «مردم» سخن می‌گوییم، باید متوجه باشیم که در مورد سه دسته متفاوت اظهار نظر می‌کنیم؛ یک دسته کسانی هستند که مشغله عمده زندگی آن‌ها به فعالیت نظری و عملی در اجتماع و سیاست می‌گذرد؛ دسته دیگر، کسانی هستند که مشغله و دانش و مهارت آن‌ها مستقیماً به دغدغه‌های اجتماعی و سیاسی مربوط نمی‌شود، ولی به طور ضمنی مسائل اجتماعی و سیاسی را پیگیری می‌کنند؛ و دسته سوم، آن‌هایی هستند که به هر دلیل آن‌چنان در مشغله و دانش و مهارت‌های خود غوطه‌ورند که لااقل تا کنون نتوانسته‌اند به دغدغه‌های اجتماعی و سیاسی همت کنند. این دسته سوم، در اغلب مردم‌سالاری‌ها، بیش از نیم افراد در سن رأی را می‌سازند و اصولاً هم خود را درگیر مشارکت‌های سیاسی و انتخابات نمی‌کنند. از دسته اول که پنج-شش درصدی از رأی دهندگان را تشکیل می‌دهند توقع هست که در آراء خود، هم انگیزه‌ها و مسؤولیت‌ها، و هم دانش خود را به کار ببندند و کمک کنند تا انتخاب دقیق و درستی صورت بگیرد. دسته دوم هم که بسته به مجال و فرصت و ذکاوتی که به کار می‌بندند، در انتخابات دخیل می‌شوند، و به نسبت دغدغه و دقت نظر خود، یا مشورت‌هایی که از دسته اول می‌گیرند، می‌توانند به انتخاب درست کمک کنند.با این صورت‌بندی‌ای که از مفهوم «مردم» ارائه دادیم، معلوم می‌شود که در مورد رأی «مردم» نباید به افراط و تفریط افتاد، بلکه باید به آن، نگاهی طیفی و خاکستری داشت. در واقع مردم، در انتخاب‌های خود، گاه به «اندازه‌ای» به نگاه نظراً و عملاً درست میل می‌کنند، و گاه هم به سمت نقطه نظراً و عملاً نادرست نزدیک می‌شوند، و این، تابع جو روانی معقول یا اغراق شده در جامعه، میزان شناختی که در مورد انتخاب‌های سیاسی تولید می‌شود، و غبارآلود و فتنه‌آلود بودن محیط انتخاب سیاسی یا شفافیت گزینه‌ها مربوط می‌شود. به رغم ادعای هواداران افراطی دموکراسی و مشارکت دموکراتیک، تضمین‌های ذاتی برای صحت و مصلحت مندرج در رأی «مردم» نیست و این صحت و مصلحت تابع عوامل متعدد است. البته امروز دیگر شمار این هواداران افراطی دموکراسی فراوان نیست. یک زمانی بعد از انتخاب آقای خاتمی، انتلکتول‌های هوادار ایشان، نقادی و مخالفت با ایشان را مخالفت با حکمت ژرف نهاده شده در قضاوت «مردم» تعبیر می‌کردند. بعد که آقای احمدی‌نژاد رئیس جمهور شدند، همان‌ها اذعان کردند که با وجود گسترش مطبوعات و احزاب و امکانات مختلف در دوران رئیس جمهور مطلوبشان، «مردم» انتخاب اشتباه، و بلکه بسیار بسیار بسیار بسیار اشتباهی صورت دادند.سابقه فعالیت سیاسی کاندیداها تا چه اندازه در جلب نظر مردم اهمیت دارد؟ به عبارت دیگر مردم تا چه حد سابقه فعالیت کاندیداها را بررسی می‌کنند و با آگاهی از تفکرات پیشین آنها رأی می‌دهند؟باز، با توجه به تدقیق سه‌گانه در مفهوم «مردم» که عرض کردم، کم و بیش معلوم می‌شود که تا چه اندازه باید توقع آگاهی و توجه به سوابق نامزدها را داشت. اساساً پنج-شش درصد از «مردم» به اتکاء دانش و مهارت‌های نظری و فعالیت‌های شغلی می‌توانند سوابق کاندیداها را پیگیری کنند؛ دسته عمده‌ای که حدود نیم جمعیت رأی دهنده را می‌سازند، اساساً به مشارکت سیاسی دست نمی‌زنند، و در نتیجه دلیلی هم ندارد که برای سیاستمداران فایلی باز کنند و سوابق آن‌ها را در آن فایل ثبت و نگهداری کنند. آن دسته حدوداً چهل درصدی رأی دهندگان، هم به تفاوت، و خصوصاً در جایی که به طور نظام‌یافته از طریق تشکل‌های سیاسی بتوانند به سوابق نامزدها دست پیدا کنند، می‌توانند این سوابق را در تصمیم‌گیری خود لحاظ کنند. برداشت من این است که از این جهت نباید به بیش از حدود یک چهارم رأی دهندگان دل خوش داشت. آیا می‌توان گفت کاندیداهایی که شهرت بیشتری از پیش دارند در جلب نظر مردم موفق‌ترند؟ تبلیغات مؤثرتر است یا شهرت و محبوبیت از پیش؟مطابق آن پیشینه نظری تضاد دولت-ملت که عرض کردم، و همین‌طور شواهد انتخاب‌های هشت سال یک بار، می‌توان گفت که «شهرت سیاسی» و سابقه حضور در سیاست، اغلب، با انتخاب‌های مردم، نسبت معکوس دارد. در واقع، مردم تمایل دارند به چهره‌ای رأی بدهند که مردمی‌تر بوده، و قبلاً یا لااقل در گذشته نزدیک که در ذهن مردم حاضر است، در سیاست و قدرت نبوده باشد، و از این جهت توانسته باشد عدم شیفتگی خود به قدرت را اثبات کند. البته این در مورد انتخاب‌های هشت سال یک بار است؛ در مورد انتخاب‌های پس از چهار سال دولت، مانند همه دموکراسی‌های دنیا که در آن‌ها رؤسای جمهور محدودیت دو دوره‌ای دارند، رأی‌دهندگان تمایل به تکرار انتخاب خود دارند، چرا که به هر حال رأی دهندگان متوسط، خواهان باثبات ماندن روابطی هستند که با ساختار موجود قدرت برقرار کرده‌اند و نمی‌خواهند این روابط را متزلزل کنند.به رغم «شهرت‌های سیاسی»، در مورد «شهرت‌های غیرسیاسی»، و بویژه شهرت‌های اخلاقی باید گفت که تأثیر مثبت در انتخاب‌ها دارد، و مکرر هم داشته است، و این تأثیر، قوی و نیرومند هم هست. در واقع اگر نامزد انتخاباتی نه در سیاست، بلکه در حیطه‌های مدنی و بویژه در حیطه‌های اخلاقی، چهره شناخته شده‌ای باشد، این موضوع، تأثیر قاطعی بر ورود او به حیطه سیاسی دارد.در مورد این تقابلی که میان تبلیغات و شهرت و محبوبیت پیشین نامزد برقرار کردید، باید عرض کنم، که تقابل دقیقی نیست، چرا که شهرت و محبوبیت پیشین هم تا اندازه زیادی تابع تبلیغات و «نمایش» است. ما در جامعه «نمایش» زندگی می‌کنیم، و عمده‌ای از زندگی مردم به نمودن خودشان می‌گذرد. باید تأکید کنم که در هر حال تبلیغات نقش مهمی دارد، چه از پیش و چه در جریان مبارزات انتخاباتی؛ البته تبلیغات در جریان مبارزات انتخاباتی یک مزیت مهم دارد و آن این است که اغلب نزدیک به تمام رأی‌دهندگان، ناظران حرفه‌ای و تخصصی سیاست نیستند، و با نامزدهای انتخاباتی در مقطع انتخابات آشنا می‌شوند. بنابراین، تبلیغات می‌تواند از نامزدی که در ویترین سیاست جلوی چشم نبوده، یا لااقل طی چند سال اخیر که حافظه دنبال‌کنندگان غیرحرفه‌ای سیاست قد می‌دهد، در انظار نبوده، تأثیر تعیین کننده‌ای دارد.کاندیداها تا چه اندازه از انکار رقبای خود استفاده می‌کنند تا نظر مردم را به خود جلب کنند؟پیچیدگی فزاینده امر سیاسی و کمبود و اغلب نبود راه‌حل‌های سیاسی برای بسیاری از مسائل بحرانی امروز، باعث شده است که جریان‌های سیاسی و همین‌طور نامزدهای انتخاباتی بیش از طراحی و اجرای برنامه‌های سازنده سیاسی، به تخریب چهره و دیدگاه دیگران بپردازند. در واقع، در نبود راه‌حل‌های سازنده، حمله به دیگران و تخریب وجهه دیگران در دسترس‌ترین مسیر به نظر رسیده است. این، نه فقط در سیاست ما، بلکه در اغلب دموکراسی‌های امروز متداول است. به انتخابات‌های امریکا و انگلستان و فرانسه و آلمان و... نظاره کنید و ببینید که حجم تخریب در آن‌ها بسیار بالاست.آیا ادبیات بی‌پرده کاندیداها به مذاق مردم خوش می‌آید؟ و شما ادبیات کاندیداها را طی سال‌های گذشته در مناظرات تا چه حد مورد قبول می‌دانید؟به گمان من و مع‌الأسف باید بگویم، بله؛ به مذاق مردم خوش می‌آید، مشروط بر آن که به اشتیاق خود نامزد برای کسب قدرت تعبیر نشود؛ در واقع، اگر نامزد بتواند در جریان حملات خود به دیگران، نشان دهد که از دیدگاه مردم و نه از دیدگاه یک رقیب سیاسی به نقادی می‌پردازد، برای مردم خوشایند است. ریشه موضوع هم برمی‌گردد به این که، به قول مانوئل کاستلز، اکثریت مردم امروز و حتی فرهیختگان و دانشمندان، با هویت مقاومتی و تقریباًپارانویایی شناخته می‌شوند. بیشتر در حال انکار دیگران هستند تا در کار اثبات خود. از این قرار، برداشت من این هست که به مبارزات و کمپین‌های انتخاباتی هم به چشم مبارزات گلادیاتوری یا نحوی مبارزه فوتبال نگاه می‌کنند و می‌توانند بین خود و نامزد حمله کننده و مهاجم همدلی حاصل کنند.البته در این میان یک ملاحظه ضمنی لازم است. اگر در جریان این تهاجم فضای امن و امیدبخش زندگی مخدوش شود، آن‌گاه مخاطب تمایل پیدا خواهد کرد محتوای حمله را انکار کند، یا احتمال وقوع آن را کم ارزیابی نماید. برای رأی‌دهندگان مهم است که تخمینی امن از شرایط زندگی خود داشته باشند و در مقابل مخدوش شدن گسترده این امنیت واکنش نشان می‌دهند.متشکرم.