معمای زندانی و شیوع ویروس کرونا

بیماری به نژاد اهمیتی نمی‌دهد.نظریه‌ی بازی‌ها، یکی از اسم‌هایی است که احتمالا خیلی به گوش‌تان خورده. رد پای این حوزه‌ی ریاضیات در مسائل زیادی به چشم می‌خورد. مسائلی از قبیل تحلیل‌های اقتصادی و رفتار‌های اجتماعی، و حتی جنگ‌های جهانی. حال این نظریه‌ی مهم درباره‌ی رفتار آدم‌ها در شرایط کرونا چه چیزی برای گفتن دارد؟معمای زندانیمعمای زندانی یک بازی معروف در زمینه‌ی نظریه‌ی بازی‌ها است. داستان این بازی به شکل زیر است:دو عضو یک گروه خلافکار به اتهام دزدی و قتل دستگیر و زندانی شده‌اند. هر زندانی در یک انفرادی قرار دارد و توانایی برقراری ارتباط با دیگری را ندارد. دادستان‌های پرونده شواهد کافی برای متهم‌کردن زندانیان به قتل را ندارند، ولی برای دزدی شواهد کافی وجود دارد. حال به هر زندانی فرصت داده شده تا به دست‌داشتن دیگری در قتل اعتراف کند، و با این کار خود را تبرئه کند. امکانات زیر برای هرکدام از زندانی‌ها محیاست: ۱- اگر هر دو دیگری را متهم کنند، هر دو سه سال زندانی می‌شوند.۲- اگر یکی دیگری را متهم کند، او آزاد و دیگری چهار سال زندانی می‌شود.۳- اگر هیچ‌کدام به دیگری اتهامی نزند، هر دو یک سال زندانی می‌شوند.اگر شما به جای یکی از زندانی‌ها بودید چه گزینه‌ای را انتخاب می‌کردید؟معمای زندانیشاید در مرحله‌ی اول به‌نظر برسد که اگر هر دو زندانی اعتراف نکنند، یک سال زندانی خواهند شد. اما اگر زندانی دیگر به شما اتهام بزند چی؟ آیا حاضرید چهار سال برای اعتماد اشتباه به یک خلافکار در زندان بگذرانید؟ یا آزادی خود را با اتهام نزدن به زندانی دیگر از دست بدهید؟منطقی‌ترین انتخاب تحت این شرایط اتهام‌زدن به طرف مقابل است. زیرا با هر انتخاب زندانی دیگر، شما سود بیشتری در این حالت می‌کنید. به عبارتی، چه زندانی دیگر به شما اتهام بزند یا نزدن، شما یک سال کم‌تر از وقتی که اتهام نزنید زندانی خواهید بود. به این حالت تعادل نش گفته می‌شود.تعادل نشخیلی کم پیش می‌آید که بحث نظریه‌ی بازی‌ها پیش بیاید و صحبتی از جان نش، ریاضی‌دان معروف و قهرمان فیلم A Beautiful Mind نشود.پوستر فیلم ذهن زیباهرچند در این فیلم کمتر به نظریه‌ی بازی‌ها پرداخته می‌شود و بیشتر موضوع فیلم به زندگی شخصی جان نش می‌پردازد. نش به‌طور تئوری، بازی‌ها را تعریف و به‌دنبال راهی برای پیش‌بینی رفتار افراد تحت بازی‌های مختلف می‌گردد. معمای زندانی یکی از انواع بازی‌های این حوزه است. نظریه‌ی نش را می‌توان به‌شکل ساده‌ای به‌صورت زیر توصیف کرد:هر بازیِ تعریف شده دارای نقطه یا نقاط تعادل است. در هر نقطه‌ی تعادل، هیچ بازیکنی حاضر به تغییر عمل خود، با فرض این‌که بازیکنان دیگر عمل خود را تغییر نخواهند داد نیست. رفتار افراد در همه‌ی بازی‌ها به این نقاط تعادل میل خواهد کرد.در بازی معمای زندانی، نقطه‌ای که هر دو زندانی دیگری را متهم می‌کنند نقطه‌ی تعادل نش بازی است. در مرحله‌ی اول ممکن است این مفاهیم ریاضی به‌نظر برسند. ولی مشاهدات عینی در بسیاری زمینه‌های مختلف نشان داده است که این نظریه راجع‌به بسیاری مفاهیم مختلف پیش‌بینی‌های دقیق و درستی کرده است.برای مثال، در پنالتیِ بازیِ فوتبال، تعادل نش پیش‌بینی می‌کند دروازه‌بانان ٪۴۲ مواقع به چپ و ٪۵۸ مواقع به راست می‌پرند که دقیقا عدد معادل مشاهدات است. همچنین پیش‌بینی می‌کند بازیکنان ٪۳۸ مواقع به سمت چپ و ٪۶۲ مواقع به چپ شوت می‌کنند و عدد مشاهده شده ٪۴۰ و ٪۶۰ است.همچنین بازی‌هایی برای توصیف تعادل نش در جنگ‌ها، از جمله جنگ جهانی اول و دوم، جنگ سرد و حتی حمله‌ی چنگیزخان مغول به سرزمین‌های اطراف تعریف شده است (این بازی جنگ و صلح نام دارد. همچنین در این مقاله راجع‌به تعادل نش و حرکت‌های نظامی توضیح داده شده است.)بنابراین شاید بتوان سعی کرد از این نظریه، برای توصیف مردم ایران در شرایط فعلی همه‌گیری استفاده کرد.نوروز ۹۹در چند روز اخیر، با وجود موج شدید شیوع COVID-19 در جهان و درگیری ۱۸۶ کشور با این ویروس، شاهد سفر حدود ۳ میلیون نفر از مردم کشورمان در این شرایط بودیم. با شنیدن این آمار، معمولا اولین واکنش حمله به مردم برای این رفتار غیرعقلانی است. ولی آیا رفتار مردم واقعا غیرمنطقی است؟طبق تحلیل‌های دکتر مسعود نیلی، مشاور سابق اقتصادی دکتر حسن روحانی، در این مقاله، در شرایط فعلی سه عمل در کشور در حال انجام است که ما در این‌جا به دو عمل از این سه می‌پردازیم:کمک‌های مالی به افرادتبلیغات برای نگه‌داشتن مردم در خانه‌هااین عمل‌های «پیشگیرانه» را در بازی معمای زندانی بررسی می‌کنیم.کمک مالیفرض کنید که از تمامی جرائم در جدول معمای زندانی، مقدار شش ماه کم شود. یعنی:معمای زندانی جدیدحال در این حالت انتخاب شما چه خواهد بود؟همچنان مشاهده می‌شود که تعادل نش بازی در نقطه‌ای است که هر دو زندانی به یکدیگر اتهام می‌زنند و تغییری در قوانین بازی به وجود نیامده است. تغییر در همه‌ی اعداد به میزان مساوی، تغییری در وضعیت بازی ایجاد نمی‌کند.تبلیغاتحال فرض کنید که ماموری عقیدتی در زندان حضور داشته باشد و دائما از فواید اعتراف‌کردن و راست‌گویی برای شما بگوید! در این حالت، در شرایط خاصی ممکن است این صحبت‌ها روی زندانی تاثیرگذار باشد. اما خب کسی که حاضر به قتل و دزدی شده، معمولا حاضر به گوش‌کردن به این صحبت‌ها نخواهد بود!همان‌طور که در این آزمایش‌های ذهنی می‌بینیم، معمولا این دو مورد به خودی خود تاثیری بر عملکرد افراد حاضر در آزمایش نخواهند داشت. همچنین دیدیم که مردم کشور‌های دیگر، در سطح فرهنگی تفاوت در شرایط بحرانی تفاوت چندانی با مردم کشور ما ندارند و قفسه‌ی فروشگاه‌های آن‌ها بعضا بیشتر از ما خالی می‌شود. پس چه باعث می‌شود تا خیابان‌های ما شلوغ‌تر باشد؟قرنطینه در اروپاانتظار می‌رود که ایتالیا به‌عنوان یکی از کشور‌های پیشرفته‌ی اروپایی و یکی از اعضای G7، منابع کافی و روش‌های مناسبی را برای مهار‌کردن ویروس COVID-19 به کار بگیرد. اما در زمان نوشتن این پست، ایتالیا دارای ۵۹۱۳۸ مبتلا و ۵۴۷۶ کشته است. بیش از ٪۸۰ مردم در خانه‌هایشان می‌میرند. در بیمارستان‌ها جا برای اجساد نیست و ارتش کشته‌ها را جابه‌جا می‌کند. در این شرایط وحشتناک، ایتالیا قوانین متعددی برای مردم کشور وضع کرده است. از جمله:دروغ‌گفتن به مقامات و خوداظهاری: حبس از ۱ تا ۶ ماهاقدام علیه سلامت عمومی:‌ حبس از ۳ تا ۱۲ سالایجاد اپیدمی: حبس ابددر کشور‌های دیگر از جمله فرانسه و اسپانیا و... نیز اعمال متعددی صورت گرفته است. از جریمه‌های نقدی و محدودیت‌های ترددی گرفته تا چاپ برگه‌های اجازه‌ی خروج. چیزی که در این کشور‌های مشاهده می‌شود این است: این کشور‌ها سعی می‌کنند تعادل نش بازی را به سمت در خانه ماندن تغییر دهند.برخورد پلیس با ناقضان قوانین در اسپانیابنابراین نمی‌توان از مردم انتظار رفتار عاقلانه را داشت. درواقع، رفتار مردم همواره حاصل خرد جمعی است. یا باید سعی در افزایش خرد جمعی داشت، یا با وضع قوانین، سعی کرد خرد را به افراد جامعه القاء کرد.در سال گذشته، اتفاقات متعددی سبب به‌وجود‌آمدن مشکلات اقتصادی، روحی و... در مردم کشور ایران شد. برای بسیاری، جمع‌کردن ضرر ناشی از سفر با لذت آن ناممکن است، و آن‌ها لذت حاصل از سفر را ترجیح می‌دهند. تبلیغات نیز نمی‌تواند تاثیر چندانی بر آن‌ها بگذارد، زیرا مردم ایران پس از بسیاری اخبار ناخوشایند و فشار‌های متعدد در سال گذشته، نسبت به اخبار بد بی‌حس شده‌اند و واکنش دفاعی سیستم مغزی بسیاری در مقابل اخبار بد بسیار، نادیده‌گرفتن آن‌ها است.کاری که می‌توان در این شرایط کرد، تغییر قوانین بازی است. هرچه‌قدر زبان اخبار برای مردم غریبه باشد، زبان اقتصاد برای آن‌ها آشناست. یک نفر هرچه‌قدر با کشندگی همه‌گیری کرونا ناآشنا باشد، با سختی حبس ۱ ساله در زندان آشناست، یا درواقع قابلیت تصور آن را دارد. بنابراین برای جلوگیری از همه‌گیری و کشتار بی‌رویه‌ی مردم عزیز سرزمینمان، باید مسائل را به زبانی آشنا برای اکثریت جامعه ترجمه کرد.دکتر مسعود نیلی، در مقاله‌ی اشاره شده راه‌هایی برای جلوگیری از همه‌گیری پیشنهاد می‌کند. از جمله:کمک مالی به گروه‌های حساس جامعه.جلوگیری از کمک مالی به افرادی که محدودیت سفر را رعایت نکردن.محدودیت تردد خودرو‌ها یا ایجاد طرح‌های ترافیکی در سطح شهر‌ها.تعطیلی بعضی اصناف و در عوض کمک مالی به آن‌ها.قوانینی از این دست، اعداد و ارقام بازی را به گونه‌ای تغییر می‌دهد که بهترین واکنش افراد به بازی، ماندن در خانه و حفاظت از سلامتی خود است. روش دیگر نیز که با مکمل‌شدن نسبت به این راه‌ها می‌تواند کمک‌کننده باشد، دادن اطلاعات درست بیماری به مردم است. برخلاف گفته‌ها در بسیاری رسانه‌ها که این بیماری مانند سرماخوردگی ساده است، تحقیقات انجام‌شده بر روی آن نشان‌دهنده‌ی حقایقی تکان‌دهنده راجع‌به آن می‌شود:برای مصونیت اجتماعی و تمام‌شدن همه‌گیری، حدود ٪۶۰ جامعه باید به آن مبتلا شوند. همچنین نرخ مرگ‌و‌میر بیماری در بهترین شرایط حدود ٪۲ درصد است. یک محاسبه‌ی ساده برای ایران نشان می‌دهد که در صورت همه‌گیری، بیماری حدود ۱ میلیون نفر قربانی خواهد داشت. عددی بسیار بیشتر از قربانیان ۸ سال دفاع مقدس.بیماری می‌تواند اثرات غیرقابل جبرانی بر روی ریه‌های افراد داشته باشد. حتی تا آخر عمر.بیماری می‌تواند باعث کاهش هوش و توانایی ذهنی افراد شود.پیش‌بینی می‌شود که بیماری شانس ابتلا به سرطان را در طولانی‌مدت بالا می‌برد.بنابراین، حفاظت از خود و عزیزان خود، مهم‌ترین کاری است که می‌توانیم در این شرایط انجام دهیم. اما کاری که در مجموع می‌تواند انجام شود بسیار بیشتر از این است.با امید سلامتی برای همه و گذر از این دوران وحشتناک.