مونولوگ هایی گفتِ­گو­مند در­کتابِ شعر:«سنگ خورشید» ازاُکتاویو پاز، مترجم:آلاء شریفیان

به قلم: عابدین پاپیچه با مداد بنویسید چه با خودکار/ چیزی که نوشته شد پاک نمی­شود!«پاپی»اصولن متعارف است که برای شناختِ بیشتر از یک شاعر، به بافتارکلمات آن شاعر­در­شعر التفات شود. اهمیّت دادن به بافتار­کلمات ما رابه مسیرِ زبانیّت زبانِ شاعر سوق می­دهد و در­همین مسیر است که می­توان زبانِ شاعر را برپایه ی ذهنیّتی که به طبیعت و جامعه و در یک بافتِ فراتر جهانِ معنا دارد را کشف نمود. به قول میلان کوندِرا شاعر و نویسنده ی روشنفکر کشور چک که می­گوید:« شعر را شاعران نمی­آفرینند ، از دیرباز در­آن فراسو بوده است ، شاعر تنها کاشف آن است.» شعر نیازِ به کشف دارد و­کاشفِ شعر­کسی است که بتواند اندیشه ی فردی و اجتماعی شعر را در­ازمنه های زیست مندی اش را ، در کُنه هستندگی هستی پیدا کند. با این تفسیر، در­می­یابیم­ که فرهنگِ ترجمه یک رفتار جامع الاطراف را از حیث معنا در یک مسیر دوپاره و دو کاره و البته چند سویه برای مترجم به تصویر می­کشد. یکی خودِ متن است که مفاهمه هایی بسامد را درشاخصه ها و شاکله هایی متفاوت در­ایدون­ و اندون خود نگه داشته است. یعنی می­خواهم این را مبرهن نمایم که متن دارای سیر اندیشگی هایی درونی و بیرونی است که پشت این اندیشگی ها «اندیشه ای چند لایه» نهفته است. دوم زبانِ شاعر است . تعاریف فراوانی از زبان شده و هر­مفکری بر اساس بافتِ تجربی و ساختِ فکری خویش به این فرآیند فرآرونده پرداخته اما زبانی­که در­این­جا مدنظر می­باشد همان زبانی­است که شاعر­گویش های خود را با آن زبان بر گونه ی کاغذ فرود می­آورد. بنابراین ، ممکن است یک شاعر، انگلیسی زبان باشدولی بافتِ شعری آن تفاوت هایی با زبانِ رسمی کشورش داشته باشد که در این جا بحث گونه های زبانی مدنظر است . اعتقاد برآن است که باورداشت های زمانی و کاشت های مکانی شاعر در­تولیدِ زبانِ آن بسیار­کارآمد و کارسازند. مثلن شاعری که در مکزیک زندگی می­کند اما زیست فکری آن به فلسفه ی ایده آلیسم هگل و یا نیهیلیسم­ نیچه وصل و پایبند است این شاعر با سازش ها و بایش های مفهومی و اندام واره ای تصادم دارد که او را با یک دو پارگی زبان مواجه می­کنند. سوم زبانِ شعر است . زبانِ شعر با زبانِ شاعر فرق می­کند. شاعر همیشه با شعر خود نیست و می­توان چنین پنداشت که شاعر برای شعر و شعر برای جامعه و حتا جامعه برای شاعر هم در یک پژوهش کلی و جامع می­تواند قابل طرح و پردازش باشد. شاعر تا زمانی که با شعرش زندگی می­کند در جوانبی افسار شعر خود را دردست دارد اما با مرگ شاعر ، شعر زیستن هایی دیگر گونه را در­طبیعت و جامعه دنبال و تجربه می­کند. به قولِ فردینادو سوسور: « زبان مجموعه ای از نشانه هایی است که مردم همزبان بکار می برند» یعنی رابطه ی عتیق و عمیقی بین نشانه ها و مردم وجود دارد و مردم بر اساس همان نشانه ها زبانیّت خود را تولید می­کنند. در یک کشور، شما با گویش ها و­گونه های زبانی متفاوتی برخورد می­کنید که اگر چه این گویه ها و گونه ها در­کنار هم زیست می­کنند و ارتباط تنگاتنگی با زبانِ معیار دارند اما هر کدام به عنوان یک گویش مستقل اند که فرهنگ و باورداشت ها و زبانزدهای یک گروه یا اجتماع را به تصویر می کشند. بافتِ جفرافیایی­ و ساختِ طبیعی و یافتِ اجتماعی- فرهنگی یک زیست بوم به مانند جامعه ی روستایی و یا شهری بیانگرتولدِ زبانِ آن زیست بوم است و چنین می_باشد که شاعر با تشبث به این بافت و ساخت و البته یافت ها شعر می­سُراید و زبانِ شعرش کلافی عمیق با محیط خورده است . لذا یک حالتِ تبدیل فی مابین شاعر و شعروجود دارد که من این حالت راشاعر برای شعر و شعر برای شاعر و شاعر برای جامعه تلقی می­کنم. چهارم زبانِ مترجم است . مترجم کسی است که یک متن را از زبانِ مادر به زبانِ دیگری که ممکن است این زبان همان زبانِ خودش باشد برمی­گرداندو مستلزمِ این برگرداندن دانش و بینشِ قابلِ تأملی است . فرهنگِ ترجمه نوعی تحول و تطور است . تحول به این معنی که متن از حالتی به حالتِ دیگری با کارکردهایی تقریبن مشابه و یا متفاوت در­می­آید و تطور به این معنا که متن با حضورِ مترجم به سویه های دیگر از حیث زبان ومعنا کشانده می­شود. دخل و تصرف مترجم در یک متن اصیل ضروری است و چون ممکن است زیست اجتماعی و زیست فکری صاحبِ اثر با مترجم یکی نباشد و زبان ها نیزمتفاوت باشد به همین خاطر قدرتِ تداخل در­متن توسط مترجم دور از ذهن نیست. به هر روی و رویه من به واژه ی ترجمه پیشوند فرهنگ را به این خاطر اضافه می­کنم که ترجمه می­تواند معانی و اعتقاداتی مشترک و متفاوت و حتا باورداشت ها و کاشت های مشابه و یا متقابل را برای یک دیار به ارمغان بیاورد. بدین ترتیب، چنین می­توان اذعان کرد که ترجمه و فرهنگِ ترجمه در­کشورایران اگر به مقدار زیاد هم انجام گرفته باشد باز کافی و وافی نیست زیرا که کشورما با گونه های زبانی جهان اغیار و در­ابعادی هم عقب است و بی گمان ما به یک پارفت اساسی ( رفت و آمد) دردایره ی فرهنگ ترجمه نیاز داریم. دو دیگر مقوله ای به نام ادبیات و به ویژه شعر است که برگرداندن زبانِ شعر به زبانی دیگر برای مردمانی با آداب و عادات و رسوم و فنون دیگر کاری بس دشوار است و این مهم به دو دلیل است: یکی این که زبانِ شعر زبانی خاص و چند گانه معنا و مفهوم است و دو دیگر، فرهنگ کلمات است که این فرهنگ کلمات در هر سرزمینی با سرزمین دیگر در تفاوت عمده می­باشد و همین مهم دریافتگی مترجم را از متن با دشواری هایی همراه و همگن می­کند. از دیگر جانب، دنیای ترجمه دنیایی بس ژرف و شگرف­ است و بایستگی جایگاه و شایستگی پایگاه آن نیز بر کسی مستور نیست و شعر چون با کلمات آغاز می­شود وکلمات دارای معنی اصلی و ضمنی و آوا و ریتم و تم ، لحن ، بیان ، حس ، مفهوم و اندیشه هستند براین فهم ، کار ترجمه نیز ساده و سهل نمی­تواند باشد . به هر قال و مقال کارآلاء شریفیان در­حوزه ی ترجمه جای تقدیر و تدبیر دارد و این قلم قبلن هم سنگ خورشید را به فارسی مطالعه کرده ام اما با این رسایی تصویر نبوده است و بی تردید زحمات او در دایره ی ترجمه و به ویژه ادبیات و شعر که با تأمل و تفکر و هوشمندی خاصی همراه بوده قابل تحسین می­باشد . بنابراین کتابِ فرآرو که به دایره ی شرح و تحلیل می­رود نام اش « سنگ خورشید» ( sun stone )است. کتابِ شعری از اُکتاویو پاز شاعر مکزیکی تبار که اهل میسکواک واقع در­مکزیکوسیتی است . این کتاب شعر نام و متنی آشنا داردکه بارها به چاپ رسیده و در­یک فهم کلی پاز را می­توان نویسنده و شاعری پرکار برشمرد که آثارش به چهل جلد منثور و منظوم می­رسد . شهرت پاز برمی­گردد به دهه ی پنجاه میلادی که با انتشار« هزار توی انزوا» که جُستاری درروح و فرهنگ مکزیک بود رخ داد اما آنچه که او را به وردِ زبان ها انداخت چاپ منظومه ی شگرف او به نام سنگ خورشید بود که این اثر در زمره ی شاهکارهای قرن بیستم­ در دایره ی ادبیات قرار گرفت. شعر پاز را روح و قلب مردم مکزیک دانسته اند به گونه ای که ندای موطن خود را سرداد و آن را با روح مدرن اروپا و آمریکا درآمیخت و او را با این عبارت وصف کرده اند:« مردی عاشقِ سکوت که نمی توانداز سخن گفتن باز­ماند.» آشنایی پاز با جریان سمبولیسم به پیشتازی شارل بودلر و سوررئالیسم در­اروپا به ویژه درفرانسه و دوستی عمیق پاز با آندره برتون سکاندارِ سوررئالیست ها و بهره مندی و آمیختن آن با سُنت های شعری بومی آمریکای لاتین به ویژه سنت آزتِک به نوعی اعجاز­در­شعر معاصر جهان را برای این شاعر فراهم آورد. این کتاب در­سالِ 1399توسط انتشارات سمت روشن کلمه به چاپ رسیده است. کتابی دو زبانه که زبانِ نخست آن زبانِ شاعر به انگلیسی است و زبانِ دوم آن زبانِ مترجم به فارسی است . به قولِ رابرت فراست: « شعر به ما این اجازه را می دهد تا چیزی را بگوئیم اما منظور چیزهای دیگری است» شعر نه یک مفهوم بلکه مفاهیمی را تولید می­کند که این مفاهیم مرزها را می­شکند و تقریبن راهی جهان شمول را در پیش می­گیرد و این فرآیند بدین سبب که شعرشامل زیر لایه هایی معرفت شناسانه است و همین لایه وارگی ها خود مسببی­در­جهت نیل به ایجاد زبانی دیگر می­شود که این کار رامترجم به سرانجام می­رساند. سنگ خورشید یک گُفتِ گومندی دربین کلمات است که این کلمات خود را با سازش ها و زایش های متفاوتی از حیث زبان در­شعر نشان می­دهند. پازدراین دفتر یک شاعر ذهنیت گراست که ذهنیّت خویش را بر اساس دریافته هایی طبیعی – اجتماعی به نمایش و همایش می­گذارد. کلمات در شعر رویکردی اجتماعی دارند و ارزش و عاملیّت­ بخشیدن به کلمات را شاعر به نحوی درهم می­تند که پی­آمد این کلمات منجر به کانسپتی به نام « اومانیسم» می­شود. پاز­در­این دفتربرخلاف گزیده اشعار­«درخت درون» در معرض اتفاق و تاریخ قرار می­گیرد و بین اتفاق­ و تاریخ و رویدادهای تاریخی- اجتماعی قرن بیستم اتفاق را با جاشنی انتقاد برمی­گزیند او شاعر اتفاق هاست و­در­هر شعری از آن می­توان با سویه هایی از فرهنگ اتفاق تصادم داشت. زبانِ پاز در­سنگ خورشید یک زبانِ مونولوگ وار است . او بر خلاف خیلی از شعرا که دیالوگ را در شعر برمی­گزینند به سمت و سیاق مونولوگ در­حرکت و تکاپوست به گونه ای که چندگونگی های صدایی و چند پارگی های زبانی خود را با بهره گیری از مونولوگ ها به دست می­آورد. آغازگر هر چیزی در سنگ خورشید خودِ شاعر است اماهمین خودِ شاعر به دیگری و دیگران و طبیعت در­شعر تبدیل می­شود و مشارکت همه ی نشانه ها در­شعربرای نیل به زبانی مستقل و محکم از عمده دغدغه های پاز­در این دفتر محسوب می­شود. دموکراسی­کلمات در­سنگ خورشید نُمودی نُمادین دارند به طوری که شاعر از همه ی کلمات در جهتِ تولدِ شعر استفاده می­کند اما به کلمه ی عشق ، زندگی، مرگ، اعتراض و انتقاد با پردازش هایی مفهومی توجه بیشتری دارد. مهم ترین آرایه های ادبی در شعرپاز بدیع و بیاناتی چون تشخیص ، تصویر، استعاره و نماد است و گاهی هم شعرش پارادکسیکال و استعاره مند می­شود. کلمات در­شعر پاز نوعی نورانیّت و روحانیّت روحی­ و رفتاری را برای دریافتِ بافتِ زبانی، فرهنگ و اجتماع خویش و غیر خویش را بازی می­کنند.او شاعر واژه هاست و شخصیّت بخشیدن به واژِگان را برای نیل به فرهنگی انسانی- اجتماعی خوب بلد است . پاز شاعر و نویسنده ای جهان شمول به شمار می­رود و این مهم به خاطر این است که جهان گردی بسامدی را داشته و مکاتب فلسفی- اجتماعی زیادی را مطالعه و تحقیق نموده است و از جانبی دیگر در­دایره ی سیاست و کیاست و روابط بین المللی نیز سیال و فعال بوده و به نظر می­رسد که جهان گردی یک شاعر پی آمدش می­تواند جهان نگر و اجتماع نگر باشد . پاز در سنگ خورشید هم شاعری تکنیکال است و هم تیپیکال، به لحاظِ این که در تنیدنِ حروف در­کنار هم و چیدنِ­کلمات در­کنار­هم در­جهت نیل به سطری شاعرانه مهارت دارد و هم شعر را به سطح ذهن می­آورد و نوعی برساختگی را برساخته ای بنیادین بنا می­کند. بنابراین هم شاعری درساخته است و هم برساخته. اندیشه ی شعری پاز سوررئال است که اغلب مؤلفه های خود را از مکتب سوررئالیسم اقتباس می­کند و در جوانبی هم زیر تأثیر آندره برتون می­باشد. شاعر در­سنگ خورشید ذهنِ کلمات را دریک فضای کلی پرتاب می­کندو از همین فضای کلی به مفاهمه هایی جزئی دست می­یابد.اغلبِ کلمات پاز­در­این دفتر رئالیسم اند اما پیامدِ مفهومی شعر نوعی سوررئال توأم با بافتی جادویی است . شعر پاز شعری میان شکاف هم هست و­ تقریبن می­توان نوعی بینامتنیّت را هم در­شعرش دریافت کردبه گونه ای که این بینامتنیت رگه هایی از مکتب رئالیسم جادویی بورخس را شامل می­شود. سفرکردن تجدد در­بافتی سُنتی و آرکائیک و ایجادِ تحول و تطور فرهنگی در­این بافتِ سُنتی از دیگر مؤلفه های شعر پاز به شمار می­روند که در سنگ خورشید قابل شعور و شهودند. شعر پاز یک شعر حرفه ای است که در قالب شعر مدرن دنیا قرار می­گیرد اما رگه هایی از موتیف های پست مدرن را هم با خود به همراه دارد. هرچند کلمات درشعر پاز تناسبی منقول و معقول و درجوانبی منطوق را در­ظاهر به نمایش نمی­گذارد و ما با نوعی هنجار گریزی در زبان و معنا هم مواجه هستیم اما کار کشیدنِ از واژِگان­در­جهت نیل به مفهومی واحد و تیپیکال از تکنیک های پاز در­شعر است . شعری اغفال کننده که زبانِ مخاطب غیر­حرفه ای به سهولت با این شعر ارتباط برقرار نمی­کند. او مکان های بسامدی را تجربه نموده و زمان های فراوانی را مشاهده کرده که شعرش نه با زمان که شعری بی زمان است­ و تقریبن می­توان گفت افسار شعرش در­دست هیچ زمانی نیست و اما فرآبخش نکته که در شعر پاز نیاز به تشریح دارد مقوله ای به نام «فرهنگ شاعر و فرهنگ شعر و جامعه است» هر شاعری دارای فرهنگ و باورداشت هایی است که ممکن است این باورداشت ها به فرآخور و آبشخور جوامع دیگری هم بخورد و هر شعری هم از فرهنگ و یا فرهنگ ها و باورداشت هایی تشکیل شده است . بنابراین شعرِ پاز اغلب به ساختار فرهنگ غرب و آمریکای لاتین و بافتار زبانی این محیط ها مرتبط است و اگر چه جوامع شرقی گام در بافت های ذهنی و سمبل محور گذاشته اند و ذهنیّت خود را با مؤلفه های جهان همساز و همراز کرده اند ولی دیر زبانی­ و سیرمکانی فرهنگ در جوامع شرقی مستلزم ممارست­ و معاشرت بیشتر را توأم با آموزش­در­جهت آشنایی با چنین ایده های ادبی را می­طلبد. شعر پاز چون شعری اومانیسم است بنابراین ارتباط با هر اجتماعی را پذیراست ولی ارتباطِ با فرهنگ، تاریخ و زبان آن اجتماع را به سهولت نمی تواند به دست آورد و به همین خاطر است که مترجم به دنبال پلی بین فرهنگ ها و زبان هاست . دیگر نکته ، گفتگویی با خودِمترجمین است که ارتباطِ بین دو یا چند زبان را در جهت گفتِ­­گومندی برقرار می­کنندو تصور برآن است که زبان انگلیسی به عنوان زبانِ معیار و بین المللی بیشتر از زبان های دیگر ترویج و تداوم و البته کارکرد و کاربرد دارد که این مهم گرچه بایسته ی­تأمل است اما شایسته تر این که مترجمین در­ترجمه ی دیگر زبان ها به مانند زبان و ادبیات فارسی هم التفات بیشتری به دایره ی­عمل داشته باشند تا که زبانِ فارسی­جایگاه خود را از­حیث تمدن، تاریخ، خط، زبان و مفهوم در­اقصی نقاط جهان پیدا کند.با نمونه هایی از متن کتاب با ترجمه ی آلاء شریفیان:نمونه 1آه ای زندگی برای زیستن ، ای زندگی که پیش از اینت زیسته امآن دم که باز می­گردی­ به تلاطم و آشوب دریازمانی که به قهقرا می­روی بی که سری برگردانی،گذشته ماورای نیست،هم اینک در حال گذر تا همیشه ،جاری در اضمحلال لحظه ای در پیش رو، در خاموشی و سکون:در واپسین لحظه های سنگ و شوره،تجهیز به سلاح نامرئی تیغ که می­نویسیبا خط قرمز ناخوانا برپوست من،زخم و جراحت هایی که پانسمان می­کنند مرا چونان مرهمی از جنس شعله های آتش،می­سوزم بی­سرانجام ، می­جویم آب را،در چشم هایت آبی نیست ، از سنگ اند آن چشم ها،سینه ها، شکم و مفصل ران هایت از سنگ اند،دهان تو طعم خاک می­دهددهان تو طعم روزگار زهرآگین، پیکرت طعم چاه مهمور شده ای،معبر آینه هایی کهچشم های مضطرب مکررش می­کنند، معبریکه همیشه منتهی به نقطه ی آغازین..................................................همزاد ماه است کلمات تیزتسینه ام را می­کاود، و از من می­کاهدو یک به یک، مرا از درون تهی می­سازی،توام را بیرون می­کشی، نام ات را از خاطر برده ام،دوستان ام خرناس می­کشندهمراه با خوک های غوطه ور درگل و لایپا در دره های تنگ و عمیق زیر نور خورشید بی عقل و ضایع شده انددرون اثری نمانده از هیچ جز زخمی بزرگ،فضایی تهی و خلایی که هیچ کس وارد نمی­گرددبدون روزنه ، اندیشه ای که باز می­گرددتکرار می­کند و باز می­تاباند خویش را،و در شفافیت خویش ، که از دست می­رود و گم می­گردددر بهت خیال چشمانی که به نظاره اش بر نشسته،در تماشای فرو رفتندر زلالیت خویش:من پولک های نفرت انگیزت را دیدم ملو سیناکه در طلوع سپیده دم سبز و تازه می­درخشید،در میان ملحفه ها پیچیده به خواب رفته،و با جیغ از خواب بیدارشدی چون پرنده ایو بارهافرو ریختی و سقوط رنگ پریده و در هم شکسته ،چیزی از تو نمانده به جز فریادی،و من خود را در انتهای زما ن را می یابم.نمونه2بیدی بلورین، سپیداری ازآبفواره ی بلندی که باد می­خماندش به قوسدرختِ ژرف ریشه ای که آرام به رقص آمده استجریان رودی که می­پیچد و پیش می­رودپس می­رود، و با دورکامل شتاب می­گیردوتا ابد جاری ،مسیرخموش ستارگانبا چشمه ای که بی شتاب و با نانیدر پشت پلک های بسته جاری می­شود...نمونه 3... به راستی زندگی تا کنون ازآنِ ما بود؟از آنِ ما نیست به واقع ، و همواره به دیگران تعلق دارد،زندگی نه ازآن کسی که ما خود، زندگی هستیم....نان خورشید برای دیگران،دیگرانی که همه ماییم...وقتی من دیگری ام ، اعمال امبیش از من تعلق اش به دیگران خواهد بود واعمال آنان نیز آنِ دیگر، برای ماندن، باید یکی دیگر باشم.نمونه 4بسان پرنده به دنبال لحظه های زودگذر و سرشار حیات ره می­سپارمدر پس آفتاب دلپذیر ساعت پنج بعدازظهرکه بر روزنه دیواره سنگی فرو می­رود:به وقت رسیدن خوشه های انگور،و ترکیدن میوه هایش ، که دو شیزگان از درون شان به بیرون پرت می شدند،و پراکنده بر سنگفرش حیاط مدرسه،یکی ازآن میان بالا بلند ، از راه می رسید خرامان خرامان چون پاییزاز گذرگاها با طاق های قوسی شکل و گنبدی غرق در نور،و فضای گرداگرد او پیچیده حلقه واردر جداری در­خشنده و شفاف تر،ببری به رنگ نور، آهوی قهو ای رنگدر حوالی شب، دختر با نگاهی زود گذردرپناه سبز باران ،نوجوانی در چهره ی مبهم و ناپیدا...