خاک زوهر یا وقت چیدن گیس ها

مریم تاواتاویادداشت درباره کتاب " خاک زوهر " نوشته " نرگس مساوات " چاپ شده در روزنامه سازندگی در تاریخ 1399.06.03 نویسنده یادداشت : مریم تاواتاو" خاک زوهر یا وقت چیدن گیس­ها " نوشتۀ نرگس مساوات ، داستان تنهایی یک زن در دوره­ مدرن است که با پناه به گذشته و مرور خاطراتش سعی در تسکین غم بزرگ قلبش دارد . این گذشته گاه در زندگی خصوصیش خلاصه می­شود و گاه ریشه پیدا می­کند در زبان­های باستانی و بازی با کلماتی که شغل ویراستاریش در اختیار او قرار می­دهد .نویسنده نه دنبال اتفاقات خارق­ العاده و کم­تر پیش ­آمده ­ای است که با بیانشان حرف از استثنائات زندگی بزند و نه به دنبال ترسیم زندگی افسانه­ای و غیرقابل باور یک جوان . بلکه دست روی روزمرگی زندگی یک انسان گیرافتاده در دنیای معاصر گذاشته و به کمک ذهن خلاق و پر از ایده ­های متصل به ادبیات ، می­خواهد ماجرای پریشانی شخصیت اصلی یعنی پگاه را تعریف کند . در این پیوستار، او به سراغ دوران کودکی و گذشته زن می­رود و با توصیف لذت­ها و ترس­ها هر دو نیمه سیاه و سفید او را تعریف می­کند. نوعی نگاه اجتماعی پیرامون مساله مهاجرت و دغدغه تصمیم­ گیری درباره آن در مسیر روایت دیده می­شود .البته میزان جذابیت نیمه اول کتاب بر بخش دوم آن سنگینی می­کند و این شروع طوفانی می­توانست پایانی جذاب­تر داشته باشد . شاید بخش­هایی از پایان­ بندی دچار نوعی شتاب ­زدگی شده و یکباره پیش روی مخاطب قرار گرفته است . اما آن­چه بیشتر ازهمه در این کتاب به چشم می­ آید نثر نویسنده است . بعضی داستان­ها به واسطه چیدمان کلماتشان خوش­ خوان­ تر از باقی قصه­ های ترکیب­ شده با بازی­های فرمی و زبان متکلف­ اند ؛ خاک زوهر از این جنس قصه ­هاست که در کنار حجم کوتاه داستان ، خواننده جذب زبان قصه­ گوی نویسنده می­ شود و می­خواهد ببیند انتهای طناب داستان به کدام سرانجام می­رسد ؛ پس حتی در یک نشست ، تاب خواندن کل کتاب را خواهد داشت .نویسنده با وام­داری از ادبیات و زبان­های اسطوره ­ای ، مفاهیمی را به بطن داستان وارد کرده که ناهم­خوان با کلیت روایت نیست بلکه جهان فکری پگاه را واضح ­تر نشان می­دهد . شاید پگاه دارد روی زمین رویاها پیاده­روی می­کند و کشکمش­های ذهنی او نتیجه همین سیر در عوالم خیال­ انگیز ذهنش است . یکی از نکاتی که در کتاب در بطن داستان به آن اشاره شده پرداخت عمیق روحی فعالان ادبیات در مواجهه جهان کلمات است . ادبیات شاخه ­ای است که ورود به آن اشتیاقی را برای دوستداران حقیقیش پدید می­ آورد که تغییرات خلق ­و­خو وجهان­ بینی را باعث می­شود . از این حیث ، درگیرشدن نویسندگان با جهان شخصیت­هایشان تاثیر بسیار مستقیمی با تحریک حس هم­ذات­ پنداری خواننده خواهد داشت . شاید به همین دلیل نویسنده ­هایی که از تجربه زیسته خود داستانی می­سازند موفقیت بیشتری را به دست می­ آورند چون آن­ها شیرۀ جان سلول­های احساسی وجودشان را به اکسیر کلمات تبدیل نموده­اند و در اختیار دیدگان خوانندگان قرار داده ­اند . این درگیری روحی ، همیشه از انسان نویسنده ، فرد تازه ­ای می­سازد که نمی­تواند در برابر درد بشر بی­ اعتنایی پیش بگیرد و خودخواهی پیشه کند . ترسیم این کشکمش در داستان ، موضوعی جذاب است که در دوره فعلی ادبیات جهان هم مورد استفاده نویسندگان قرار می­گیرد ؛ تجلی زندگی با ادبیات در یک رویداد داستانی ؛ نقطه­ای که نویسنده خود بدل به شخصیت اصلی داستان می­شود هم­چون تونلی تو در تو و جذاب . و البته بهای این کشف­ وشهود ، طرد شدن و عدم پذیرش در جامعه ­ای است که تاب نگاه متفاوت امثال پگاه را ندارد . اما حضور این نگاه تازه به دنیا و مسائلش باعث واکنش متفاوت پگاه در برابر مشکلاتی هم­چون خیانت دارد . او سعی می­کند با آرامش بیشتری از عهده نجات خود در برابر سیلاب حوادث بربیاید و واقعیت زندگیش را با تمام محدودیت­ها و مزایایش بپذیرد . همین شمایل است که شخصیت اصلی خاک زوهر را تبدیل به یک تیپ تکراری نمی­کند و از او انسان متمایزی می­سازد که پاسخش به محیط و مسائلش متفاوت است .نرگس مساوات سعی کرده با چیدمان داستانک­های مختلف مرتبط با زندگی پگاه ، به توصیف حس­های متفاوتی که شخصیت در زمان­ها و مکان­های مختلف تجربه می­کند بپردازد . شاید باید نخی نامرئی این داستان­های فرعی را به هم متصل می­کرد تا کلیت کتاب ، با تکیه بر دیوار محکم علت و معلولی شکل می­گرفت . اگرچه مصالح و آجرهای این دیوار به مثابه محتوای کتاب ، کیفیت خوبی دارند اما شاید چیدمان آن نیاز به خلاقیت بیشتری داشت . خلاقیتی که مساوات به حتم در آثار بعدی خود و با تاثیر از تجربه کتاب فعلیش به وضوح از عهده آن برخواهد آمد . در وضعیت فعلی ، او با نوع گزینش کلماتش و نقطه­ای که برای شروع در نظر گرفته ثابت کرده از هوشمندی یک نویسنده بهره­مند است و این موضوعی است که در کتاب­های اول نویسنده­ها کمتر انتظار می­رود دیده شود . اتفاقی که در خاک زوهر ، در همان صفحات ابتدایی قابل مشاهده است ؛ نقطه ­ای که مخاطب ، میخکوب قصه نویسنده می­شود .جهان داستان و کلمات ، دنیای سرپوش­ گذاشتن­ ها به حقیقت نیست . نه واداشتن نویسندگان به نگفتن ، از دردهای بشریت کم می­کند و نه تلاش برای محدود کردن ایده­ها و قلم نگارنده می­تواند نظمی به اوضاع آشفته دردهای اجتماعی کند . آزادی و رهایی کلمات نویسنده در بطن داستان ، جادویی است که ورد می­شود به گوش مخاطب می­رسد و در جان او جا می­گیرد . از همین جهت است که وارد کردن مفاهیمی چون زنانِ تنها در جامعه ای مدرن که هنوز ریشه های تعصب محکم در جای خود باقی است ، می­تواند سمت­ و سوی حرکت جامعه را به راهکاریابی ببرد .نام خاص کتاب ، مفهومی است که در مسیر داستان به آن پرداخت می­شود و شاید برداشتی از حال و روزپگاه است . دختری که می­خواهد به رستگاری و آرامش برسد و با گذشته و اشتباهات و حتی زندگی­های نکرده­اش کنار بیاید . این عنوان متفاوت ، آغاز انباشت خلاقیت در کتابی است که به ستایش روح و ادبیات می­پردازد و به دنبال شعار دادن نیست . کتابی که سادگی نگارش آن ، جهان قابل­ باوری ساخته که مختصاتش برای خواننده قابل تصور و تفکر است .