میز بدون نقد؛ پاپیون 1973

خیلی ها شاید با این فیلم عاشق سینما شده باشن... فیلمی برامده از سال های طلایی هالیوود و سینمای امریکا که بازی کم نظیر داستین هافمن و استیو مک کویین اون رو به شاهکاری بدل کرده. در مورد سال های طلایی هالیوود میتوان کتاب ها نوشت اما چیزی که مهم است ، تغییر و گذار از سینمای کلاسیک به سینمای مدرن سهم بزرگی در این جذابیت دارد. فیلم های خلق شده در این زمان نه انقد دم دستی بودند که کنتراست بین سلیقه عام وخاص را جار بزنند و نه انقد فلسفی و داستان گویی های انتزاعی که دعوا سر فهمیدن یا نفهمیدنش باشد . به درستی و با استفاده از تکنیک های اصیل سینما (که هنوز انقدر مثل سال های جاری به قهرقرا نرفته بود ) به داستان گویی میپرداختند .اما بحث این مقاله نقد فیلم و یا سال های طلایی سینما نیست . میخوام فیلم رو از زاویه دیگه ای بررسی کنیم که شاید کمتر بحث شده. تراژدی...اول بگیم تراژدی چیه؟ قبلا در مطلبی در همین سایت تعریفی جزئی از تراژدی بیان کردم.اگر تاریخچه ای کوتاه بخوام از تراژدی بگم ، تراژدی از مراسم ایینی دیونیزوس در سده های 6 و 7 قبل از میلاد منشا میگیره جایی که مردم در اخر زمستان و اوایل بهار تولد دوباره دیونیزوس رو جشن میگرفتند و به عیش و نوش و لهو و لعب میپرداختند.شبیه این مراسم ها و ایین هارو در دنیای امروزی میبینیم . شاید فقط شکل و شمایلش عوض شده. کریسمس ، عید نوروز ، مراسم های دینی و مذهبی، کارناوال بزرگ و معروف ریو دوژانیرو در برزیل و ... . اما این ایین ها چرا شکل میگیرن؟ انسان ها برای رها شدن از استرس و فشار هایی که تفاوتشون با جانوران رو رقم زده یعنی هوش و اگاهی نیاز به تخلیه شدن دارند. نیاز به تخلیه شدن احساسات و انرژی هایی که به واسطه تمدن و قوانین و هوش ازش دور شدن . برای این کار همواره به دنبال اعمال و مراسماتی هست که اندکی از این فشار خارج شه و انرژی حیوانی خودش رو تخلیه کنه تا همچنان به زندگی مدنی ادامه بده. از عمل های کوچیکی مثل سیگار کشیدن و یا شراب خوردن ( که در میز بدون نقد؛ دور دیگر 2020 بررسی کردم)و یا در شاکله های بزرگ تری مثل ایین های مذهبی و یا جشن های دوره ای برگزار میشد . در این نوع فرار از استرس گویی انسان در معامله با خدا یا خدایانی که در ایین ها منسوب میکند و بوسیله انها از استرس هایش فرار میکند ، قوانین سفت و سخت ان هارا نیز میپذیرد و مو به مو اجرا میکند. در این ایین های دیونیزوس نیز مردم بواسطه تولد دوباره دیونیزوس در فصل بهار دوباره زنده شدن و فانی نبودن و زندگی پس از مرگ داشتن را جشن میگرفتن و خودشان را از این استرس مهلک نجات میدادند. در ادامه هرچقدر که انسان به واسطه هوشش به ابزار هایی دست یافت که از استرس ها نجات یابد ایین ها بیشتر از پیش رنگ میباختند . مردمی که روزی برای جلوگیری از افت مراسم انجام میدادند ، بعد از یادگیری حفاظت از محصولاتشان دیگر نیازی به رعایت این اداب و رسوم نمیدیدند. از این رو انسان های خلاقی که در بین مردم حضور داشتند با دخل و تصرف در این ایین های رنگ باخته هنر و تراژدی رو خلق کردند. این خلق تراژدی در بین طبقه پولدار جامعه یونان باستان که زمانی برای خوش گذرانی میخواستند خلق شد. اما تراژدی چیست؟ تراژدی به تعریف ارسطو از خطای تراژیک یا هامارتیا شروع میشه. جایی که شما برخلاف ایین ها که سرنوشت چیزی از پیش تعیین شده بود و هر کس برای رهایی از استرس ها و داشتن پشتیبانی خدایان مجبور به پذیرش بود ، کنشی انجام داده و عصیان میکنید . این خطای تراژیک بار دیگر ذات انسان را یاد اور میشود. ذاتی که مختار است و اختیار دارد. تراژدی به انسان برمیگردد . انسان تراژیک شاید در اخر مرگ انتظار او را بکشد و از این جهت فرقی بین او و انسانی معمولی که تماما در اختیار ایین هاست نباشد ولی او بر سرنوشت از پیش تعیین شده و در برابر خدایان عصیان کرده و انان را مجبور میسازد به واسطه این عصیان او را مجازات کنند . این تماما انسان است. ذات انسانی بر میتابد که زمام سرنوشت خویش را خودتان دست گرفته و اگر هم به مرگ ختم میشود ، مرگی به دست و به نوعی در راستای اعمال خود و نتیجه انان باشد . نه سرنوشتی از پیش تعیین شده. برگردیم به فیلم ... این فیلم تراژدی واقعی است. یکی از خالص ترین انواع تراژدی که در سینمای هالیوود دیدم. استیو مک کویین یا پاپیون در این فیلم کسی است که سرنوشت از پیش تعیین شده اش در زندان را نمیپذیرد. نمیپذیرد به واسطه کاری نکرده به وسیله افرادی قدرت نشین اختیارش و در واقع انسانیتش از او گرفته شود . او بر تمام جبر ها و ظلم هایی که بر وی روانه میگردد قیام میکند و در راه این قیام لحظه ای خسته نمیشود . او شاید ذهن خود را از دست بدهد یا مجبور به خوردن حشرات شود تا زنده بماند اما ساعاتی بعد از بیرون امدن از انفرادی وقتی دریا و ازادی و اختیار و در یک کلام انسانیت را میبیند گویی تمامی ان رنج ها و زوال ها هیچ شده و اثری ندارند. حتی در روابط او با انسان های دیگر و اعمال کوچکش هم انسانیت موج میزند. اختیار ، ازادی و هر انچیزی که ذات انسان اگاه و خردمند را شکل میدهد. صحنه ای که لوییس دگا به ناحق زیر دست و پای نگهبان میفتد و عینکش که راه ارتباطی او با خارج است میشکند را به خاطر بیاورید. با این که خودش تن به ظلم میدهد و از خودش دفاع نمیکند ولی پاپیون که مظهر انسانیت است این ظلم را برنتافته و به نگهبان حمله میکند و باعث به زندان انفرادی رفتنش میشود . در انفرادی نیز با اینکه روز به روز خسته تر میشود ولی هیچوقت دوستش را که غذایی برای او میفرسته را لو نمیدهد زیرا او معقتد است که انسان باید ازاد شود و نمیخواهد انسانی دیگر نیز این رنج در بند بودن را تحمل کند. زمانی که همقطار دیگرش در پی انفرادی جان میدهد ناراحت نمیشود زیرا که او را انسانی پیروز میداند انسانی که در راه هدف هایش عصیان کرده و مجازاتش را انتخاب کرده است .اما اوج تراژدی در قسمت اخر فیلم است . زمانی که با اینکه مغزش رو به زوال است و در میان سالی پیر شده است وشبیه دیوانه ها حرف میزند اما باز هم سراسیمه و پیوسته دنبال راه فراری است و با خردمندی اندکی که از انسانیتش باقی مانده با نارگیل ها فرار میکند و فریاد معروفی که میگوید "اهای عوضی ها من هنوز زنده ام" را سر میدهد. او ازاد است . ازاد و رها و مختار و شاید با این بار نارگیل به ساحلی نرسد و شاید در این راه پرتلاطم طعمه کوسه ها شود ولی ازاد است و خود مجازات این انسانیت را انتخاب کرده است . برخلاف او دوستش دگا اما انقدر انسان نیست . او که مال های افراد زیادی را دزدیده و به انها خسارات زیادی وارد کرده به راحتی جبر زمانه را میپذیرد و از ابتدا خواهان تمام شدن مدت زندانش است . حتی وقتی فرار هم میکند پایش میشکند و به نوعی انسانیتش لنگ زده که همین بلای جانش میشود. در انتهای فیلم که پاپیون برای او نیز قایقی از نارگیل فراهم کرده تا باهم عصیان کنند او همچنان سرنوشت مقدر شده را میپذیرد و به انسان نبودنش راضی است. فیلم سراسر فرم است که با بیننده سخن میگوید که حتما در سایت های مختلف ایرانی و خارجی نقد هارا خوانده اید اما سعی کردم از منظر دیگری به این شاهکار نگاه کنم و لذت بیشتری از فیلم ببریم.با تشکرامضا: علیرضا