متولد روز کودتا - قسمت اول

سلام. قصد دارم در اینجا داستانی بنویسم. بخشی از این داستان، مربوط به زندگی واقعی من است. بخشی دیگر در اصل مربوط به زندگی آدم هایی هست که میشناختم. اما همه را به عنوان زندگی "مهشید" مینویسم. دختری که نزدیک به هفت دهه از تولدش میگذرد.آنطور که بزرگترها گفته‌اند، آفتاب تازه از سر دیوار کاهگلی خانه به پایین دیوار رسیده بوده که به دنیا آمدم. شهر پر بوده از صدای مرده باد و زنده باد. باد داغ، لابلای برگ های نخل می پیچیده و مادرم ماه منیر، نمیدانسته نگران خودش باشد یا نگران پدر که در زر ریز مشغول به کار بوده.تا وقتی که پدر بزرگ در گوشم اذان بگوید و نام مهشید را برایم انتخاب کند، صداهای مرگ بر مصدق هم اوج گرفته و ساعتی بعد، حمله به خانه مصدقی‌ها شروع شده.۲۵ مرداد ۳۲ شمسی، کودتا علیه مصدق شکست میخورد و افرادی که برای دستگیری مصدق به خانه‌اش هجوم برده بودند، توسط محافظین مصدق دستگیر میشوند و شاه به عراق میرود.پدر آن زمانها در عدليه مدیر دفتر و دستیار دادستان بوده و احتمالا از هوا داران دکتر مصدق. شهر زر ریز مثل همه کشور، دچار آشوب و بلوا میشود.خاله ملک تاج و یکی از اقوام برای کمک به زایمان مادرم، از جام مهر که محل اصلی سکونت خانواده بود، به زر ریز آمده بودند. اما با وضعی که پیش آمده، پدر کامیونی پیدا میکند و مادر و بقیه را روانه جام مهر میکند. روز ۲۸ مرداد، کودتای دیگری به کمک آمریکا، انگلیس و عوامل داخلی انجام میگیرد و اینبار موفق میشوند دکتر مصدق را عزل و زاهدی را به عنوان نخست وزیر انتخاب کنند.در چنین وضعی و در هیاهو و بلوای شهر و صدای فریادهای مردم و همزمان با سقوط دکتر مصدق، من به دنیا میایم.کودکیم در شهرهای مختلفی که پدر را یا به عنوان انتقال یا تبعید میفرستادند گذشت. فرزند آخر خانواده بودم و اغلب همسفر پدر و مادر. خواهر و برادرهای بزرگتر در خانه پدری، با پدر بزرگ و مادر بزرگ و دایه مادر و کارگر خانگی، زندگی میکردند و به مدرسه میرفتند.خانه پدری، باغچه باغی هزار متری بود که در قسمت شمال و جنوب آن، ساختمانی قد علم کرده بود. یک مطبخ و حمام در کنار دیوار شرقی با چاه آب و حوض کوچکی در کنار چاه و یک توالت ایرانی که چند پله از سطح زمین پایین تر بود.چسبیده به این قسمت، یک اطاق دو دری و یک پستو که به هم راه داشت، بعد راهرویی طولانی که به راه پله های پشت بام ختم میشد. سمت دیگر راهرو یک اطاق پنج‌دری در جلو قرار داشت و یک پنج‌دری در پشت که نقش اطاق پذیرایی و نهار خوری را بازی میکرد. دوباره راهرویی کوچکتر از اولی و دو اطاق، یکی اطاق دو دری و یک پستو.سمت شمالی حیاط هم گویا قبلا یک ساختمان کامل بوده، اما از زمانی که من به یاد می‌آورم یک زیر زمین چند قسمتی در سمت راست بود که پنجره های سنگی داشت و بالای زیر زمین دو اطاق بزرگ و یک راهرو قرار داشت.در قسمت وسط قطعه زمینی خالی بود و در سمت چپ دو زیر زمین تاریک که محل نگهداری هیزم و چوب درختان و برگهای خشکیده نخل بود که برای روشن کردن حمام و تنور نانوایی استفاده میشد.مادرم ماه منیر، دختر یکی از خوانین منطقه بود که در چهار سالگی به فاصله چند ماه، پدر و مادرش را از دست داده بود و تحت تکفل خواهر و شوهر خواهر بزرگترش که در ضمن پس عموی آنها بود قرار گرفته بود. مقدار قابل توجهی زمین به ارث برده بود، اما آنچه از زیورآلات و ظروف و اشیا عتیقه از مادرشان بجا مانده بود، نصیب خواهر‌های بزرگتر شده بود. خواهرها چند کلاسی مدرسه رفته بودند، اما به مادر اجازه مدرسه رفتن نداده بودند. این امر موجب حسرت دائمی مادر بود. بخصوص که خانمی از بستگان دور مادر، با مدرک ششم ابتدایی، معلم شده بود و مادر همیشه حسرت شاغل بودن و استقلال مالی این خانم را داشت. اگر چه در آمد خودش از زمین های کشاورزی، بیشتر از حقوق کارمندی پدر بود، اما اختیار چندانی در باره زمین‌ها نداشت. این پدر بود که تصمیم گرفت زمین ها را به باغ و نخلستان تبدیل کند، چاه بزند، دیوار بکشد و چندان نیازی نمیدید که با مادر هم در این زمینه ها مشورت جدی داشته باشد. اگرچه با جان و دل زحمت میکشید و انتظاری هم نداشت که مثلا مادر، بخشی از زمین ها را رسما به او منتقل کند.پدرم سید رضا، با مادر نسبت فامیلی داشت. پدر بزرگ مادریش حاکم منطقه در دوره قاجار و پدر بزرگ پدریش روحانی بود. پدر بزرگ و مادر بزرگ هم چند باغ لیمو و مغازه‌ای داشتند، اما تا آخر عمر به تدریج همه اموالشان را فروختند و خرج کردند. پدرم تعریف میکرد که مادر بزرگ برای عروسی هر یک از دخترهایش، یک باغ را برای تامین جهیزیه و مراسم عقدکنان فروخته. خانه مسکونی خودشان هم به پدرم که تنها فرزندشان بود فروخته بودند و برای خودشان حق سکونت در نظر گرفته بودند تا از تنها پسرشان جدا نشوند. چند قطعه باغ باقی مانده را برای تامین مخارج خودشان نگه داشته بودند. باغچه‌ای پانصد ششصد متری هم چسبیده به خانه ما داشتند که مصرف سال مرکبات آنها را تامین میکرد. دری از خانه ما به این باغچه باز میشد و محل دنجی برای بازی ما بچه‌ها بود. دلخوش بودیم که زیر درخت‌های لیمو بساط مهمانی بچگانه را بر پا کنیم. از پوست نارنج و پرتقال فنجان بسازیم، دانه های عروسک پشت پرده و میوه های هندوانه ابوجهل و خیارهای ریز کاشته شده در باغچه ها را به عنوان میوه روی سفره پارچه ای بچینیم و مهمان بازی کنیم، یا با نخ و چوب و نیمه‌های نارنج و پرتقال ترازو بسازیم و بشویم مغازه‌دار و به همدیگر میوه و سبزی بفروشیم.باغچه های خانه پدری هم چند نخل داشت و انواع درخت مرکبات. کارگرهای خانگی در کنار باغچه‌ها و لابلای درختان، انواع گلها و سبزی‌ها و بوته‌هایی از قبیل بادمجان و گوجه فرنگی می‌کاشتند و همیشه سر سفره سبزی و سالاد از مواد تازه بود.تا قبل از دبستان، ایامی که در مهرجام بودیم، زندگی من در چنین فضایی میگذشت و اغلب تابستانها را در خانه اقوام در شیراز به سر میبردیم.از بهار تا نیمه های پاییز، از ظهر پنجشنبه تا عصر جمعه با خانواده خاله‌ها یا عمه ها یا مهمانهایی که از شهرهای دورتر چند صباحی در خانه ما می‌ماندند، در باغ بیرون شهر میماندیم. بزرگترها گوسفندی سر میبریدند یا چندتایی مرغ و خروس. اوستا زینعلی، کارگر باغ، سیب زمینی و پیاز و گوجه میچید و اجاقی آجری روبراه میکرد. سایبان بزرگی از میله های فلزی و برگهای نخل درست کرده بودند که در آن فرشی پهن میکردند. وسایل غذا را گوشه این آلاچیق می‌گذاشتند. زنها بساط غذا پختن را بر پا میکردند. مردها چوب خشک جمع میکردند و از سر چاه آب می‌آوردند. ما بچه ها، تا چندین باغ آنطرف تر بازی کنان میرفتیم. گاهی در تابستان تن میسپردیم به جوی‌های آب زلالی که از وسط باغ میگذشت، یا رودخانه‌ای در همان نزدیکی ها. گاه از درخت های نخل و انجیر و توت بالا میرفتیم. گاه سری به کرت‌های خیار و خربزه و هندوانه میزدیم و همانجا مشغول خوردن میشدیم. گاه در بهار میرفتیم برای چیدن بابونه و پونه صحرایی که در کنار جوی‌ها و در سایر نقاط باغ میرویید. بهارها دشت غرق شقایق و گلهای وحشی و گیاهان دارویی و قارچ میشد. اوایل تابستان دویدن میان خوشه های گندم و پنهان شدن لا بلای گندمزار چه لذتی داشت. گاه راهی تپه بلندی میشدیم که پوشیده از گوش‌ماهی‌های ریز بود و میشد از آنها گردنبند ساخت. شاید آنجا صد ها سال قبل محل عبور رودخانه های بزرگ بوده. میگفتند قدمت مهرجام به دوره ساسانیان میرسد.محصول عمده باغ، خرما و پرتقال، نارنگی، لیمو شیرین و لیمو ترش بود. اما به اندازه مصرف خانواده، همه جور درختی کاشته شده بود. سیب و انگور. هلو، آلو، انار، انجیر، بادام، توت و شاه توت و همه سیفی و سبزیجات. در چند زمین بی درخت هم گندم میکاشتند. عمده محصول گندم به فروش میرفت و مقداری برای مصرف یکسال در خانه تبدیل به آرد میشد و در خمره‌های بزرگ سفالی نگهداری میشد و مادر صفیه، که بعدها در خانه ما مشغول بکار شد، در مطبخی جداگانه که در گوشه حیاط بود، نان می‌پخت. گندم‌ها را خودش و دخترانش در خانه تمیز میکردند و با دستاسی (آسیاب دستی)که در زیر زمین بود آنها را آرد میکرد. مادر خمیر درست کردن و نان پختن را خوب بلد بود. آشپزیش حرف نداشت. رب گوجه، رب انار، نشاسته گندم، انواع ترشی ها و مرباها و سرکه و آبغوره و آبلیموی سال را در خانه درست میکردند. لباس های بافتنی را خودش برایمان می‌بافت. لباسهای دیگر را هم خودش می‌دوخت. وارد دبیرستان که شدیم برای عید نوروز، لباسهای خودش و دختر ها را به خیاط مردانه میداد. آن وقت ها دو خیاط مرد بودند که به نسبت زنهای خیاط، لباس‌های شیک تر و دوخت بهتری داشتند و لباس به خیاط مردانه دادن یکجور با کلاس بودن حساب میشد.زمانی که من به دنیا آمدم، دایه مادرم از خانه ما رفت، زنی به اسم حاجیه که بطور دائمی در کارهای خانه کمک میکرد. به توصیه مادر بزرگم، مادر، صفیه را که دختری چهارده پانزده ساله بوده به خانه میاورد تا مواظب من باشد. صفیه دختر همان زنی بود که برای خانواده گندم آرد میکرد و نان می‌پخت. زندگی آنها از حصیر بافی، سبد و زنبیل بافی، و کار در خانه دیگران می‌گذشت. صفیه در خانه ما بصورت شبانه روزی ماندگار شد. اوایل کارش فقط مواظبت از من بوده، اما به تدریج امور دیگر خانه داری را هم از مادر یاد گرفت.مادرم کمی سواد قرآنی داشت و به محض باز شدن دوره های اکابر، در کلاس ها شرکت کرد و طی چند سال توانست مدرک ششم ابتدایی را کسب کند. پدر را برای هفت هشت سال به حوزه‌های محلی فرستاده بودند. با وجود اینکه پدر بزرگ و مادر بزرگ با سواد بودند، اما پدر بزرگ معتقد بوده که اگر پسرش را به مدرسه دولتی بفرستد، بهایی میشود. بالاخره بعد از چندین سال با وساطت بزرگان شهر، رضایت میدهد که پدر به مدرسه شش کلاسه دولتی برود و بعد از آنکه کلاس هفتم را در شیراز امتحان متفرقه میدهد، در سن ۱۸ سالگی ازدواج میکند.برای مادر بزرگم تاج بیگم، که ما او را آغا بی‌بی و بچه های عمه ام او را شا بی (مخفف شاه بی بی) صدا می‌کردند، در کودکی معلم سرخانه گرفته بودند و با کتابهای کلیله و دمنه و سعدی، خواندن و نوشتن را یاد گرفته بود و حسابی به عنوان حساب سیاقی آموزش دیده بود. صدها شعر و ضرب‌المثل از حفظ بود و به هر مناسبتی شعری میخواند و ضرب‌المثلی میگفت.آن زمان مردم مهرجام بسیار مذهبی و متعصب بودند و به خانواده سید‌ها ارادتی خاص داشتند. بخصوص در مورد پدر بزرگم که ما او را آقای بزرگ صدا میزدیم، وضع به گونه‌ای بود که عده‌ای معتقد بودند دستش شفا هست. به همین علت هم فامیل ساداتی را برای خودشان انتخاب کرده بودند و یک محله شهر به نام محله ساداتی معروف بود.محرومیت از تحصیل، چنان برای پدر و مادرم مایه آزار شده بود که اولویت اول زندگی آنها وضعیت تحصیلی ما بود. در هر حال باید بهترین نمره ها را کسب میکردیم. خدا را شکر که از هوش سرشار پدر اندک بهره‌ای برده بودیم.روزهای زندگی در مهرجام برای من شادی‌های خاص خودش را داشت. خانه ما هیچ وقت از مهمان خالی نبود، بساط خنده و شادی و آواز خواندن و دف زدن بعضی اقوامی که گاه چند هفته در منزل ما می‌ماندند به راه بود.تابستانها در حیاط وسیع خانه، چند تخت چوبی را به هم وصل کرده و فرشی پهن میکردند. شام را در حیاط میخوردیم، از مهمانها در همانجا پذیرایی میشد و آخر شب هر یک از افراد خانواده تختی در گوشه حیاط داشت که زیر آسمان پر ستاره با وزش آرام برگهای نخل و عطر گل های محبوبه شب و یاس و پیچ امین الدوله به خواب میرفت. گاهی هم صفیه رختخوابها را به پشت بام میبرد. بخصوص شبهایی که فرزندان خاله‌ها یا عمه‌ها مهمان ما بودند و میشد که تا نیمه شب در نور فانوس مشغول بازی یک قل دو قل یا بعدها تخته نرد بشویم یا نون بیار کباب ببر بازی کنیم.در دهه سی، جام‌مهر آب لوله کشی نداشت. خبری از گاز مایع نبود. آنها که وضع بهتری داشتند، یک شاخه برق از اداره برق گرفته بودند. در حد چند لامپ ضعیف. در هر خانه، به نسبت وسعت خانه، یک یا دو چاه حفر کرده بودند. کنار یا جلوی دهانه چاه، حوضی قرار داشت که با دلو از چاه آب می‌کشیدند و آب را داخل این حوض می‌ریختند. برای مصرف خوراکی، آب را در کوزه‌ها و خمره های سفالی می‌ریختند که شیر آبی به خمره وصل بود.چند سال بعد چاه خشکی در کنار چاه آب حفر کردند که به چاه آب راه داشت و پمپی در آن قرار داده بودند. در پشت بام چهار بشکه فلزی دویست لیتری نصب کرده و از پمپ به این بشکه ها و از بشکه ها به آشپز خانه و مستراح و روشویی، لوله کشی کردند. چند سال بعد حمامی هم در خانه درست کردند که سوخت آن اوایل هیزم بود و تانکری آهنی و حدود سیصد یا چهار صد لیتری، آب گرم را تامین میکرد و آب سرد هم از لوله های پشت بام تامین می‌شد. زیر حمام تونل کوچکی حفر شده بود که مدام هیزم در آن روشن بود تا در زمستان، آب گرم داشته باشیم. در نتیجه کف حمام هم کاملا گرم بود. چون تعداد انگشت شماری حمام خانگی داشتند، تمام هفته اقوام نزدیک از حمام ما استفاده میکردند.از جاده اصلی که وارد شهر میشدی، میدانی در قسمت شرقی شهر قرار گرفته بود و خیابانی سرتاسری، این میدان را به میدانی در قسمت غربی شهر وصل میکرد. در میانه شهر این خیابان دو قسمت میشد و دوباره از دو قسمت به خیابان اصلی شهر وصل میشد. بازار اصلی شهر نزدیک میدان غربی قرار گرفته بود.بقیه مسیرها، بقول محلی ها کوچه باغی بود. فاصله هر چند خانه، یک یا چند باغ قرار گرفته بود. بعضی کوچه های اصلی پهن تر بود و کوچه های فرعی باریکتر. میشد از مسیر این کوچه ها همه شهر را بگردی.محله پایین شهر و بالای شهر وجود نداشت. فقط بعضی محله ها معروف بود که فرهنگ پایین تری دارند. مردان یکی از این محله ها، برای کار به کویت میرفتند و هر دو سه سال یکبار سری به شهر میزدند. تعدادی انگشت شمار، کارمند بودند و تعدادی هم معلمین چند مدرسه شهر.بقیه مردم یا زمین کشاورزی داشتند، یا باغ و گله، یا بعنوان کارگر کشاورزی کار میکردند. عده ای هم در بازار مشغول به کار بودند. عده ای هم از برگ های تازه نخل، باد بزن، زنبیل های مختلف، سبد خرما چینی و حصیر می‌بافتند و از الیاف نخل، طنابهای ضخیمی می‌بافتند که بیشترین کاربردش ساختن حلقه ای بود که به اطراف تنه نخل و به دور کمر فردی که میخواست از نخل بالا برود، میبستند.چند رودخانه هم از وسط شهر عبور میکرد که در فصل بارندگی پر آب میشد و رودخانه دیگری خارج از شهر بود که آن سالها پر آب بود.