پیوست حقوقی (در ارتباط با شگرد سرقت ایده‌ها در ایران)

تعریف کلی اختراع مطابق ماده ۱ قانون ثبت اختراعات، طرح‌های صنعتی و علائم تجاری مصوب ۱۳۸۶: اختراع نتیجهٔ فکر کردن فرد یا افراد است که برای اولین بار فرایند یا فراورده ای خاص را ارائه می‌کند و مشکلی را در یک حرفه، فن، فناوری، صنعت و مانند آن حل می‌نماید.مادهٔ ۲: مراد از صنعت، معنای گستردهٔ آن است و شامل مواردی نظیر صنایع دستی، کشاورزی، ماهیگیری و خدمات نیز می‌شود.در پیوند با مطلب "سرقت سه ایده توسط بانک مرکزی در سالهای ۱۳۹۸ تا ۱۴۰۰"؛ در کشور ما تقریبا استناد تمام شرکتها و سازمانهایی که ایده‌های فاقد محصول فیزیکی افراد را سرقت می کنند، به قوانین مالکیت صنعتی (مرتبط با ایده های دارای محصول فیزیکی) است. یعنی درحالیکه در ایران امکان ثبت ایده‌های فاقد محصول فیزیکی وجود ندارد، و چنین ایده‌هایی اصولا در ذیل چتر حمایتی «قانون حمایت از حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان» هستند (که یک قانون مترقی مصوب سال 1348 و هم ارز کنوانسیون بِرن است)؛ اما برای اثبات مالکیت این ایده‌ها برگه ثبت اختراع صنعتی طلب می‌کنند و این واقعا مضحک و عجیب و متقلبانه است. اصولا مشکل حقوق مالکیت فکری در ایران، ناشی از نبود قانون نیست. چراکه قانون مترقی و قوی "حمایت از حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان" وجود دارد. بلکه مشکل این است که سارقان با استناد به قوانین مالکیت صنعتی، یک پارادایم مضحک و فریبکارانه را شکل داده‌اند و ایده‌هایی که ربطی به مالکیت صنعتی ندارند را می دزدند. دقیقا مثل اینکه در مورد وزن شعری یک قطعه ادبی، به ترازوی بقالی استناد کنند. یا در ارتباط با اثبات مالکیت یک مقاله، به اسم شما در لیست نویسندگان استناد نکنند و از شما برگه ثبت اختراع مقاله بخواهند. در نتیجه:هر فردی (اعم از حقوقدان،مسئول، کارشناس و ...) برای توجیه یا قضاوت سرقت ایده‌های فاقد محصول فیزیکی، به قوانین ایده‌های دارای محصول فیزیکی استناد کند؛ قطعا یا بیسواد و ساده‌لوح است و یا مغرض. برگرفته از سایت مرکز ملی فضای مجازی: «کشورهای مختلف دنیا، در قبال موضوع حقوق مالکیت فکری در فضای مجازی دو رویکرد متفاوت اتخاذ نموده اند. در غالب کشورها این موضوع (حقوق مالکیت فکری در فضای مجازی) تحت نظام حقوقی آثار ادبی و هنری و یا به تعبیر دیگر نظام حق تالیف، قرار گرفته است و معدود کشورهایی نیز این موضوع (حقوق مالکیت فکری در فضای مجازی) را در چارچوب مالکیت صنعتی یا حق اختراع مطرح نمودند. اما ایران شیوه سومی را برگزیده است و آن تلفیق هر دو نظام حقوقی است. بدین معنا که در صورت احراز شرایط مقرر در قانون ثبت اختراعات، طرح های صنعتی و علائم تجاری مصوب سال ١٣٨٦ قوانین مربوط به مالکیت های صنعتی بر آن حاکم و درغیراینصورت قوانین مرتبط با نظام حقوقی آثار ادبی و هنری یا حق تالیف در این خصوص اجرا می شود».در واقع در کشور ما ثبت ایده‌هایی که فاقد محصول فیزیکی هستند (یعنی ایده‌ها و ابتکارات نرم افزاری مشکل‌گشا)، عملا قابل انجام نیست و مرجع و نهادی برای این کار وجود ندارد. از طرفی کشور ما عضو کنوانسیون برن نیز نیست. البته به عنوان جایگزین کنوانسیون برن، «قانون حمایت حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان» را داریم (مصوب سال 1348) که قوی است و می تواند ایده‌ها را تحت حمایت قرار دهد. در همین راستا با توجه به تعریف جامع «نرم‌افزار» توسط قانونگذار (که علاوه بر برنامه های رایانه‌ای، رویه‌ها، دستورالعملها و مستندات مربوط به آنها و نیز اطلاعات مربوط به عملیات یک سیستم رایانه ای را نیز شامل می شود )، حقوق مالکیت ایده های نرم افزاری در ایران تلفیقی است از «قانون حمایت حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان» و «قانون حمایت از حقوق پدیدآورندگان نرم افزار های رایانه ای». ایده‌های من به‌وضوح مشمول ماده ١ و بند ١١ ماده ٢ قانون حمایت حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان قرار می گیرد.قانون حمایت از حقوق مولفان و مصنفان و هنرمندان (برگرفته از سایت مجلس):ماده ١- از نظر این قانون به مولف و مصنف و هنرمند «پدید آورنده» و به آنچه از راه دانش یا هنر و یا ابتکار آنان پدید می آید بدون در نظر گرفتن طریقه یا روشی که در بیان و یا ظهور و یا ایجاد آن به کار رفته «اثر» اطلاق می شود.‌ماده ٢- بند ١ ١ اثرهای مورد حمایت این قانون به شرح زیر است: ١١ - اثر فنی که جنبه ابداع و ابتکار داشته باشد (از قبیل نرم افزارهای رایانه ای). بنابراین مطابق ماده ١ قانون حمایت حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان، تمام ادله الکترونیک (ایمیلها و حتی پیامک ها) قابل استناد هستند و ثبت یک ایده را تایید می‌کنند. مقاله آنلاین و اظهارنامه ثبتی که جای خود دارد. البته متاسفانه بعضی محافل حقوقی هنوز درک نکرده‌اند که ایمیل (با ترجمه تحت الفظی "نامه الکترونیک")، همان ورژن مترقی کاغذ/پوست بُز/عاج فیل/شاخ گاو /استخوان کرگدن/خشت‌نوشته/سنگ‌نوشته و... است. موادی از «قانون حمایت از حقوق پدید آورندگان نرم افزارهای رایانه ای»:ماده ١-حق نشر، عرضه، اجرا و حق بهره برداری مادی و معنوی نرم افزار رایانه ای متعلق به پدیدآورنده آن است. نحوه تدوین و ارائه داده ها در محیط قابل پردازش رایانه ای نیز مشمول احکام نرم افزار خواهد بود.ماده ١٦-حقوق مذکور در ماده (١) در صورتی مورد حمایت این قانون خواهد بود که موضوع برای نخستین بار در ایران تولید و توزیع شده باشد .این ایده‌ها نه تنها در ایران نخستین است، بلکه به لحاظ فرایندی و فنی در دنیا هم جدید است. البته ادعایی مطرح نیست و ذکر این مثل درست است که "اگر ادیسون برق را اختراع نمیکرد چه میشد؟ و پاسخ این بوده که چیزی نمیشد، چون فرد دیگری آن را اختراع میکرد". در واقع همه ما در حال دوباره‌کاری سر سوزنی از کارهای یگانه مخترع هستی هستیم. اما به‌هرحال در دایره انسانها، هنجارها و قوانین مالکیتی (با تاکید بر نخستین) وجود دارد و به سخره گرفتن آنها و سرقت ایده‌های افراد ظلم و جرم است.یک مثال جهت اطلاع نهادهای حقوقی و قضایی: دعوای حقوقی مارک زاکربرگ و Harvard Connection بر سر مالکیت فیسبوک، تنها با استناد به یک ارتباط پیامکی به نفع Harvard Connection خاتمه یافت. و سیستم‌های حقوقی کشورهای عضو کنوانسیون برن، از هر نوع ادله الکترونیک استفاده و استقبال می کنند. سیستم حقوقی ایران هم می‌بایست جایگزین داخلی کنوانسیون برن، یعنی قانون حمایت از حقوق مولفان و مصنفان و هنرمندان، را در عمل اجرا کند و در حد حرف نباشد (بویژه که ایده‌های فاقد محصول فیزیکی در ایران قابل ثبت نیستند. و واضح است که انتظار شنا؛ در حالیکه دست و پای افراد را بسته‌اید، محلی از اعراب ندارد).فارغ از بحث گفته شده در مَطلع پیوست حقوقی؛ شگرد و فریب نخ‌نمای دیگر شرکت خدمات در مورد ایده اپلیکیشن رمز پویا، بحث جدید بودن آن است (درحالی‌که جدای از منافع مالی؛ خود آنها بابت آن به اصطلاح نوآوری، از بانک ملی جایزه دریافت کردند). پاسخ به این فریب:اولا: بنابر ماده ١٦ فوق الذکر، نخستین بودن یک ایده نرم افزاری در ایران برای تعلق مالکیت آن کافی است. (کارشناس و وکیل سازمان مالکیت معنوی تایید کرده‌اند که اپ رمز پویا را من نخستین بار در ایران ثبت کرده ام). بنابراین این استدلال فارغ از نادرستی، از پایه وجاهت حقوقی ندارد. ثانیا: قدمت استفاده از رمز یکبار مصرف، در عصر جدید ١٥سال نیست بلکه ٢٥سال است (توسط کیم دات کام، موسس مگاآپلود) و البته قدمت اصلی استفاده از آن بیش از ٢٥٠٠٠سال است! در واقع پس از اختراع آتش، نخستین راهها و رمزهای ارتباطی بشر از طریق علامت دادن با دود در روز و آتش در شب بوده. اغلب مردمان آمریکای شمالی و چین از دود برای ایجاد ارتباط استفاده می کردند؛ و بومیان آفریقا و آمریکای جنوبی از صدای طبل با ضرباهنگ مشخص برای پیام دادن استفاده می کردند (که در موارد جنگی این سیگنال های ارتباطی قطعا تغییر می کرده یعنی به شکل چند بار مصرف یا یکبار مصرف بوده). بنابراین «رمز یکبار مصرف» یک مفهوم عام است. مانند مفاهیم «پردازنده» ، «الگوریتم» ، «لامپ»، «موتور»، «خودرو» و هزاران مفهوم دیگر ... مثلاً در مورد لامپ: در سال ۱۸۰۲ هومفری دیوی، محقق انگلیسی، اولین لامپ رشته‌ای را اختراع کرد. و در چند دهه بعدی، بیش از ۲۰ مخترع دیگر بر روی تولید لامپ‌هایی با زمان کار بالا کار کردند و در سال ١٨٧٩ ادیسون، اولین شخصی بود که توانست این کار را به سرانجام برساند. لامپ تولیدی وی می‌توانست برای حدود ١٥٠٠ ساعت روشن باشد که در مقایسه با لامپ‌های قبلی که تنها برای چند دقیقه می‌توانستند روشن باشند فوق‌العاده به نظر می‌رسید. لذا اولاً: هیچکس نمی تواند به دلیل اختراع لامپ در مفهوم عام در سال ١٨٠۲، اختراعات بعدی را فاقد نوآوری جلوه دهد. ثانیاً: نخستین محصولی که کاربردی باشد و جنبه تجاری سازی داشته باشد، یک اختراع مفید و ویژه محسوب خواهد شد. مانند لامپ ادیسون (در مقابل لامپ های فاقد توجیه اقتصادی یا توجیه کاربری مخترعین دیگر). و با همین منطق، می توان ایده اپلیکیشن پویا رمز اینجانب را در مقابل ایده های پیشین مثال زد ( یعنی در مقابل توکن های سخت افزاری یا ارسال OTPاز طریق اس ام اس، با الگوریتم های دارای بار پردازشی برای سرور و ... که توجیه اقتصادی و کاربردی آنها بسیار پایین تر است و به همین دلیل فارغ از بحث تضاد منافع، بانکهای ایران در دو دهه اخیر نتوانستند در معنای فراگیر مورد نظر امروزی به سمت آنها حرکت کنند). با جستجوی عبارت «one time password» در موتور گوگل برای جستجوی پتنت ها، هزاران رکورد یافت می شود (که البته میزان اصلی ابداعات در زمینه «one time password» چندین برابر این رکوردهاست چراکه غالب کشورهای دنیا عضو کنوانسیون برن جهت حمایت از آثار ادبی و هنری هستند که نرم افزارها را نیز در بر می گیرد و به این ترتیب برای تحت حمایت بودن یک ایده نرم افزاری نیازی به ثبت پتنت نیست). یعنی «one time password» یک مفهوم عام است و نه خاص. وگرنه مطابق ادعای شرکت خدمات انفورماتیک، تمامی این پتنت های جهانی و بیش از ٩٩/٩٩ درصد تمام پتنت ها و ابتکارات در سطح دنیا فاقد جنبه نوآوری هستند و می توان آنها را مصادره و سرقت کرد!ثالثا: اسناد آنلاین و گفته های مسئولین بانک ملی (به شرح زیر)، تناقض فاحش ادعای شرکت خدمات انفورماتیک را اثبات میکند و همچنین با توجه به تاریخ اظهارات این مسئولین، بر بحث نخستین بودن و تعلق ایده به من صحه می گذارد:رئیس بانک ملی ایران ١٣٩٧/١٢/٥: حسین زاده با تاکید بر این که محصولات عرضه شده در «ملی شو» حاصل فکر و ایده متخصصان داخلی این بانک و نیز دانشجویان و دانشمندان ایران است، اظهار کرد: همه نرم افزارها و عمده سخت افزارهای ارائه شده در این رویداد در داخل کشور ایده پردازی و طراحی شده، در حالی که این تنها بخشی از توانایی های ماست.روابط عمومی بانک ملی ١٣٩٧/٨/٢٣ : بانک ملی ایران نیز برای نخستین بار در نظام بانکی کشور با طراحی و اجرای اپلیکیشن ٦٠، زمینه انجام آسان این موضوع را فراهم کرده است.(حق امتیاز اپ هم گویا تحت عنوان اپ ٦٠ به نام بانک ملی ثبت شده. یعنی بانکهای دیگر می بایست آن را خریداری می کرده اند).١٣٩٧/١٢/١١: در مراسم اختتامیه رویداد "ملي شو ٢" که عصر چهارشنبه هشتم اسفندماه در بانک ملي برگزار شد، از شرکت خدمات انفورماتیک به دلیل همکاري گسترده با بانک ملي و ایجاد زیرساختهاي لازم براي توسعه محصولات فناورانه نوین با اهداي لوح قدرداني بعمل آمد. در این رویداد دو محصول سپند و اپلیکیشن 60 (رمز یکبار مصرف نرم افزاري) که توسط شرکت خدمات انفورماتیک ارائه شده معرفي شدند.◀️ در تاریخ ۲۴ آذر از طرف دفتر دکتر طیبی‌فرد (معاون حقوقی بانک مرکزی) تماسی با من گرفته شد. و جلسه‌ای تنظیم شد برای ۲۷ آذر ۱۴۰۰.در روز مقرر، جلسه‌ای با آقای طیبی‌فرد و دو کارشناس از اداره نظامهای پرداخت و کارشناس دیگری (که احتمالا در بخش حقوقی بودند) برگزار شد. توضیحات لازم را دادم و به سوالات نیز پاسخ دادم و مستندات طرح‌ها را هم به آقای طیبی‌فرد ارائه کردم.ادعای کارشناسان نظامهای پرداخت در مورد FAA این بود که بانک مرکزی از استانداردهای اروپا استفاده کرده. در حالیکه این ادعا کذب محض است. من از آنها خواستم برای گفته‌هایشان سند ارائه کنند اما هیچ سندی نداشتند (البته هر دو کارشناس محترم، تنها خواسته‌های مسئول بالادستی را منتقل میکردند).پاسخ من به آقای طیبی‌فرد چنین بود:الف - ایده FAA نخستین در جهان هست و بانک مرکزی این ایده را ۷ سال بعد از معرفی توسط من، سرقت و اجرایی کرد. اداره نظامهای پرداخت هیچ مدرکی ارائه نداده و نخواهند داد که اتحادیه اروپا در قبل از سال ۲۰۱۳ چنین رویه‌ای را داشته (البته در حال حاضر هم ندارد). استاندارد 3D Secure چیزی متفاوت از رویه تک‌عاملی بانک مرکزی است. ب- اگر معاونت فناوری بانک مرکزی به دنبال استفاده از استاندارهای جهانی بود که ۱۰ سال همه چیز را معطل پروژه Secure Element نمی‌گذاشت. که در نهایت با صرف هزینه گزافی شکست خورد. ج - مطابق قوانین ایران؛ در حیطه ایده‌های نرم افزاری، نخستین بار بودن در ایران مکفی است و توجیهات مذکور اصولا وجاهت حقوقی ندارد.درهرصورت بعد از دو هفته، درخواست جلسه‌ای داشتم برای تعیین تکلیف موضوع. که مصادف شد با بیماری و کسالت چند هفته ای آقای طیبی‌فرد. مسئول دفتر ایشان گفتند که نظر دکتر مثبت است و تمایل به حل و فصل موضوع دارند. و صبر کنید جلسه ای برای بعد از بهبودی ایشان تنظیم خواهد شد. اما بعد از برگشت آقای طیبی‌فرد، و اخیرا که تماس گرفتم حرف آنها تغییر کرد و گفتند آقای دکتر گفته‌اند از طریق شکایتی که انجام داده‌اید، پیگیر موضوع باشید. در حالیکه من قبلا هم دقیقا مشغول همین کار بودم:)◀️ در مکاتبه‌ای از وزارت ارتباطات خواسته بودم که پیامکهای FAA به دلیل غصبی بودن ایده، متوقف شود. و بانکها پیامکهای OTP عادی برای مشتریان خود ارسال کنند. در این راستا، در آذرماه جلسه‌ای در دفتر مدیر کل حقوقی وزارت ارتباطات برگزار شد (افراد محترمی بودند و ممنونشان هستم بابت وقت جلسه). توضیحات را لازم را ارائه کردم و مستندات را هم دیدند. در نهایت بصورت شفاهی گفتند که حق را با من می دانند اما از آنجایی که اپراتورها خصوصی هستند، وزارت ارتباطات نمی تواند آنها را ملزم به توقف پیامکها کند.