دختران دشت

سال‌ها پیش دختر خانمی دانشجو از کشور هلند آمده بود تا در مورد آداب و رسوم ترکمن‌ها تحقیق کند. او دانشجوی کارشناسی ارشد در رشته مردم‌شناسی بود. و بنا به توصیه‌ی پدرش که پزشکی گرگانی بوده و به ترکمن‌ها علاقه داشته، می‌خواست پایان‌نامه‌ی تحصیلی‌اش را در مورد ترکمن‌ها بنویسد. او چند تحقیق درباره آداب و رسوم ترکمن‌ها در دهه‌ی چهل هجری شمسی را خوانده بود و حالا بعد از چهل سال می‌خواست بداند که آیا آن آداب و رسوم مخصوصا رسم ازدواج و انتخاب همسر تغییر کرده است یا نه؟به راستی هم، ما که در بطن جامعه زندگی می‌کنیم، در لحظه متوجه تغییرات رسم‌ها نمی‌شویم، اما اگر به گذشته‌های دورتر برگردیم و خاطراتمان را مرور کنیم، متوجه تغییراتی شگرف در این امر می‌شویم: اگر صد سال و یا حتی60-70 سال به عقب برگردیم، خواهیم دید که جوامع قوم ترکمن و دیگر اقوام در حالتی بسته و در خود فرورفته زندگی می‌کردند. در این جوامع فرد از خود اختیاری نداشت. خانواده و قبیله در مورد فرد تصمیم می‌گرفتند. در واقع فرد هم تحت حمایت و هم تحت استبداد خانواده و رسوم قبیله‌ای بود. به عنوان مثال رسم ازدواج، نوزاد دختری به دنیا می‌آمد، حتی در بدو تولد و یا یکی دو سال بعد مادربزرگی یا پدربزرگی می‌گفت این عروس من است و تمام. و پسر و دختر تا دست چپ و راست خود را بشناسند یعنی در 10-12 سالگی عروس و داماد می‌شدند. و آن رسم فرار از دست پدر و عموها و برادران بزرگتر عروس که تا آنها به داماد اجازه نمی‌دادند، داماد حق روبرو شدن با آنها را نداشت، که ممکن بود سا ل‌ها طول بکشد. و عروس هم بعد از دو شب ماندن در خانه داماد به خانه پدرش بر می‌گشت و دو سال حداقل می‌ماند و داماد بیچاره اگر می خواست عروس را ببیند با چه مکافاتی روبرو می‌شد. باید تو سط کسی به عروس پیغام می‌داد تا جای ملاقات را مشخص کنند و وای اگر داماد نگون‌بخت توسط بزرگترهای عروس دیده می‌شد، با چوب وچماق دنبالش می‌کردند و ... اکنون که به گذشته می‌نگریم، آیا این رسم‌ها را مسخره و مضحک نمی‌یابیم؟ چه عواملی باعث بوجود آمدن چنین رسمی شده است را نمی‌دانم. از طرفی ازدواج با دیگر اقوام که چه عرض کنم، با دیگر طوایف ترکمن هم بندرت پیش می‌آمد. و اگر پیش می‌آمد انگار دختر نگون بخت مانند سنگی که به ته چاهی انداخته شده باشد از خانه و خانواده خود دور می‌شد. آن سرود معروف "اجه جان" که می‌گوید اگر به چاه عمیقی سنگی بیاندازی فرو می‌رود و اگر به بیگانه دختر بدهی گم می‌شود و می‌رود مادرجان. یادگار همین موضوع است. و در ازدواج رسم دیگری هم رایج بود و آن جداسازی از نظر خلوص نژادی بود. ترکمن‌ها به دو دسته‌ی ایگ و قول تقسیم می‌شدند. ایگ ها نژاد خالص و قول‌ها آمیخته با اقوام دیگر بودند. و ایگ‌ها با قول‌ها وصلت نمی‌کردند تا اصالت نژادی‌شان حفظ شود. این رسوم و اعتقادات در مورد ازدواج صدها سال ادامه داشته است، اما با ورود تدریجی به دنیای مدرن این رسم‌ها کمرنگ شدند. بسیاری از بین رفتند و بسیاری هم به مقاومت ادامه می‌دهند. ورود ماشین‌آلات جدید، احداث راه‌ها، تلفن، رادیو، تلویزیون، و از همه مهم‌تر اجباری شدن آموزش و پرورش، بالا رفتن سطح سواد و پیدا شدن قشرهای جدید، کارمندها، معلم‌ها، پزشکان و در مجموع دنیای مدرن، ایجاب کرد که تغییراتی در رسم‌ها بوجود بیاید. در گذشته پسری یا دختری اگر از تصمیم خانواده در انتخاب همسر امتناع می‌کرد، قیامتی به پا می‌شد. اما الان هیچ پدر و مادری بدون رضایت فرزندان نمی‌تو انند آنها را وادار به ازدواج با شخص خاصی بکند. استبداد خانواده و قبیله رنگ باخته است و استقلال فردی جای آن را گرفته است، چرا که یکی از مولفه‌های جامعه‌ی مدرن فردباوری و خودمختاری فردی است. در گذشته دختران مطیع خانواده و پدر و برادران بزرگتر و بعد شوهرانشان بودند. آنها مظلومانه کار می‌کردند، در گله‌داری، کارهای خانه و قالی بافی بی‌سر و صدا با سری افتاده، یاشماق در دهان و اگر صدایشان می‌کردی با ایما و ا شاره جواب می‌دادند، چرا که شرم و حیا از نشانه‌های نجابت یک دختر ترکمن بود. شاملو که در دهه‌ی سی بین ترکمن‌ها زندگی و کار کرده بود، با دیدن این صحنه‌ها یکی از زیباترین شعرهای خود را سروده، بیایید آن را بخوانیم:از زخم قلب آباییدختران دشتدختران انتظاردختران امید تنگدر دشت بی‌کرانو آرزوهای بی‌کراندر خلق های تنگدختران خیال آلاچیق نودر آلاچیق‌هایی که صد سالاز زره جامه‌تان اگر بشکوفیدباد دیوانهیال بلند اسب تمنا راآشفته کرد خواهددختران رود گل آلوددختران هزار ستون شعله به تاق بلند دوددختران عشق‌های دورروز سکوت و کارشب‌های خستگیدختران روز بی‌خستگی دویدنشب سر شکستگیدر باغ راز و خلوت مرد کدام عشقدر رقص راهبانه‌ی شکرا نه‌ی کدامآتش زدای کامبازوان فواره‌ای‌تان را خواهید برفراشت؟افسوسموها، نگاه‌هابه عبثعطر لغات شاعر را تاریک می‌کننددختران رفت و آمد در دشت مه‌زدهدختران شرمشبنمافتادگیرمهاز زخم قلب آباییدر سینه‌ی کدام شما خون چکیده است؟پستانتان، کدام شماگل داده در بهار بلوغش؟لب‌های تان کدام شمالب‌های تان کدام_بگوییددر کام او شکفته، نهان، عطر بوسه‌یی؟شب‌های تار نم نم باران _ که نیست کاراکنون کدام یک ز شمابیدار می‌مانیددر بستر خشونت نومیدیدر بستر فشرده‌ی دل تنگیدر بستر تفکر پر درد رازتانتا یاد آن _که خشم و جسارت بودبدرخشاندتا دیرگاه، شعله‌ی آتش رادر چشم بازتان؟بین شما_بگوییدبین شما کدامصیقل می‌دهیدسلاح آبایی رابرای روز انتقام؟احمد شاملو 1330 ترکمن صحرا_اوبه‌ی سفلیشاملو بعد از تصویری که از دختران و دشت و صحرا و آلاچیق کرده، از مشاهده دختران که مظلومانه در سکوت کار می‌کردند، بی‌خستگی می‌دویدند و ... سوال می‌کند که: در رقص راهبانه کدام آتش‌زدای کام بازوان فواره‌ایتان را خواهید برفراشت؟ برافراشتن بازو یعنی قیام و اعتراض بر علیه مردسالاری، بر علیه بی‌اختیاری دختران و زنان و بعد مایوسانه می‌گوید : افسوس، موها نگاه‌ها به عبث عطر لغات شاعر را تاریک می‌کنند. البته شاملو در آن زمان حق داشت که مایوس شود. اما امروز زمانه تغییر کرده است. آن دختران شرم، شبنم، افتادگی، رمه که روز در سکوت کار می‌کردند، امروز بازوان فواره‌ایشان را برا فراشته‌اند، سلاح آبایی را صیقل داده‌اند و می‌خواهند انتقام قرن‌ها سکوت در برابر استبداد قبیله‌ای را بگیرند به مدرسه می‌روند، به دانشگاه می‌روند، و در مورد ازدواج تا رضایت ندهند، کسی نمی‌تواند آن‌ها را وادار به ازدواج کند و البته احترام خانو اده‌شان را هم حفظ می‌کنند.این از خانه بیرون رفتن، در شهرهای دور درس خواندن و کار کردن، ایجاب می‌کند که با عده‌ی دیگری از پسران و دختران از شهرهای دیگر همجوار شوند. و این همجواری عوارضی دارد. در گذشته که امکانات ارتباطی امروز نبود، همجواری درون گروهی و قبیله‌ای بود، اما نوع همجواری امروز فرق می‌کند. عصر، عصر اینترنت، ماهواره و بسیاری وسایل ارتباطی دیگر است. از عوارض همجواری، آشنا شدن پسران و دختران در محیط‌های مشترک است. در دانشگاه یا محل کار و غیره. بسیاری از دختران و پسران در آن محیط‌ها با هم آشنا شده و حتی ازدواج می‌کنند. ازدواج ترکمن با ترکمن البته امری عادی‌ست. و ازدواج پسر ترکمن با دختر غیرترکمن هم به گونه‌ای از قدیم رایج بود و چندان کراهتی نداشت. اما ما امروز، تک و توک شا هد ازدواج دختران ترکمن با پسران غیرترکمن هستیم. غالب خانواده‌ها به این امر راضی نیستند. اما عاشق‌های جوان نگران این نارضایتی‌ها نیستند. تکلیف خانواده‌ها در برابر این امر چیست؟ خانواده بر خود وظایفی می‌شناسد. خانواده سعی می‌کند حفظ کند، قوام ببخشد. خواستار انسجام فامیلی و قومی است. چرا که تداوم زندگی را در همین چیزها می‌بیند. ازدواج دختر با یک غریبه و یک غیرترکمن خانواده را نگران می‌کند، ترسی موهوم در جان خانواده می‌پیچد. آیا در دراز مدت خانواده‌ها می‌توانند از بروز چنین اتفاقاتی جلوگیری کنند؟ و یا به یک تعامل معقولانه برسند؟آشنایی دختر و پسر معمولا در محیط دانشگاه یا محل کار و یا در روستاهایی که اقوام مختلف در جوار هم زندگی می‌کنند، اتفاق می‌افتد. دختران این موضوع را یا با خانواده مطرح نمی‌کنند و اگر کردند با ترس و لرز و چون نمی‌توانند رضایت آنها را بدست آورند، در ا قدامی مذبوحانه دست به فرار می‌زنند، چرا که وقتی عشق از در وارد شد، عقل از پنجره بیرون می‌رود و آنچه که می‌ماند، پدری دلشکسته، مادری غمگین و برادری خشمگین است. شنیدم پدری دق کرد و مرد. پدری را دیدم شکسته و افسرده، و مادری که دخترش را گوشه جگرش را نفرین می‌کرد.این امر البته پدیده‌ی جدیدی نیست. از دیرباز بوده. و باعث خلق آثار ماندگاری در ادبیات هم شده. مانند لیلی و مجنون و یا رومئو و ژولیت. و غالبا هم به شکل غم‌انگیزی تمام می‌شوند. بعنوان یک خواننده یا تماشاگر فیلم از پایان تراژیک این داستان‌ها متاثر می‌شویم. ولی به عنوان یک ترکمن وقتی در واقعیت با چنین اتفاقی مواجه می‌شویم، نمی‌توانیم بپذیریم.در جمع دوستان، وقتی این بحث پیش می‌آید، از من می‌پرسند که آیا من موافقم یا مخالف و من جواب می‌دهم، زندگی هر کس به خودش مربوط است و من نمی‌توانم برایشان تصمیم بگیرم و در عین حال موافقت یا مخالفت من هیچ تاثیری ندارد. آنچه که مشاهده می‌کنیم، سیر حرکت جامعه است. همچنان که در گذشته نه چندان دور ایگ‌ها با قول‌ها وصلت نمی‌کردند و اکنون این رسم فراموش شده است. و یا خیلی محدودیت‌های دیگر که اکنون وجود ندارند.پنجشنبه 01 خرداد 1393