امامت و رهبری شهید مطهری

بررسی کلامی مسئله امامتبرای اینکه درست روشن بشود که منطق علمای شیعه در بحث امامت چه بوده و دیگران اگر در این زمینه سخنی گفته اند چه بوده است، من بهتر آن دیدم که متنی را که خواجه نصیر الدین طوسی در این زمینه نوشته است به اضافه توضیحاتی که لازم باشد، برای شما عرض کنم . این متن خیلی خلاصه است و از زمان ایشان به این طرف در میان علمای شیعه و سنی مطرح است.حتماً نام این کتاب را شنیده اید. خواجه کتابی نوشته است به نام تجرید که معروف است. قسمتی از این کتاب در فن منطق است که می گویند (( منطق تجرید)) و قسمت دیگرش در فن کلام است که مسائل توحید و نبوت و امامت و معاد و .. را بحث کرده و بخش توحید آن بیشتر جنبه فلسفی دارد و در این بخش خواجه به روش فلاسفه صحبت کرده است. هر دو قسمت این کتاب را علّامه حلّی شرح کرده است. علّامه حلّی - که حتماً نامش را زیاد شنیده اید - از اکابر و از بزرگترین فقهای اسلام است، نه تنها از بزرگترین فقهای شیعه بلکه از بزرگترین فقهای اسلام شمرده شده است. او در منطق و کلام و فلسفه و ریاضیات و... شاگرد خواجه نصیر الدین و در فقه شاگرد محقق حلّی صاحب شرایع است که او هم از فقهای درجه اول شیعه است. علّامه و خواجه جزء نوابغ شمرده شده اند. خواجه نصیر الدین جزء ریاضیون تقریباً درجه اول جهان شمرده می شود. اخیراً روزنامه ها اعلان کردند که قسمت هایی از کره ماه را به نام چند نفر از ریاضیون ایرانی نامگذاری کردند؛ عمر خیام، ابن سینا و خواجه نصیر الدین که فرضیاتی در باب کره ماه داشتند. علّامه هم در فن خودش که فقه است، قطعاً و بدون شک از نوابغ است. کتاب های خیلی زیادی دارد، از جمله کتابی است به نام تذکرة الفقهاء در دو جلد. براستی وقتی انسان این کتاب را مطالعه می کند از تبحّر یک نفر در یک فن به حیرت می افتد. محمّد قزوینی می گوید وقتی در تهران بودم به درس مرحوم میرزای آشتیانی می رفتم. بعد که به اروپا رفتم و بعضی از متخصصین را در فن خودش همان معنی واقعی تبحّر را دارد. تذکرة الفقهاء کتابی است فقهی اما نه تنها فقه شیعه بیان کرده بلکه در هر مسئله ای فتوای همه اهل تسنن آنهم نه فقط چهار امامشان: ابو حنیفه ، شافعی ، مالک و احمد، بلکه فتوای اکابر فقهای ماقبل از منحصر شدن مذاهب به این چهار تا را نیز نقل کرده است. در هر مسئله ای می گوید در اینجا ابو حنیفه چنین گفته، شافعی چنین گفته و عقیده ما امامیه چنین است. گاهی ردّ و ایراد هم می کند مثلاً می گوید شافعی در یک قول خودش چنین گفته، در قول دیگرش چنین گفته، اول چنین گفته، بعد از عقیده خودش عدول کرده و چنین گفته است. آقای شیخ محمّد تقی قمی می گفت وقتی که می خواستند تذکرة را چاپ کنند، از علمای هر مذهبی از مذاهب اهل تسنن متخصصی آوردند. اینها اعجاب داشتند که این مرد بر اقوال ما از خود ما بیشتر احاطه دارد. یک چنین آدم فوق العاده ای بوده است.علّامه کتاب تجرید را شرح کرده. قسمت منطقش به نام الجوهر النَّضید معروف است که از بهترین کتابهای منطق است و قسمت کلامش به نام کشف المراد که امروز به آن (( شرح تجرید )) می گویند. شرح علّامه ، هم بر منطق و هم بر کلامش خیلی مختصر است. بعد از علّامه مکرر این کتاب را شرح و حاشیه کرده اند. یکی آن را رد کرده، دیگری تأیید کرده و شاید در دنیای اسلام هیچ کتابی به اندازه این کتاب برایش شرح و حاشیه نوشته باشند و مرتب آن را رد یا تأیید کرده باشند. علت این امر این است که خواجه وقتی خواسته مطالب و مسائل را بر مذاق شیعه بیان کند خیلی خلاصه و متن گویی کرده، تقریباً عجالتاً گذشته، یک اشاره ای به مطلب کرده و گذشته است.در قسمت های آخر کتاب تجرید بحثی برای امامت باز شده است. از این بحث، چون مورد قبول همه علمای شیعه هست، می توانید بفهمید که منطق علمای شیعه در این زمینه چگونه منطقی است.کتابی که اکنون در دست دارم، شرح ملاعلی قوشچی است بر تجرید. ملاعلی قوشچی از علمای اهل تسنن است. قهراً او که نظر مخالف دارد، نظریات اهل تسنن را منعکس می کند و غالباً نظر خواجه نصیر الدین را رد می کند. بنابراین در این کتاب ، هم نظر خواجه که نظر علمای شیعه هست منعکس شده و هم نظر اهل تسنن.تعریف امامتاولین سخنی که در باب امامت می گویند، تعریفی است که از امامت می کنند. در این تعریف اختلافی نیست. می گویند:((اَلاِمامَةُ رِیاسَةٌ عامَّةٌ فی اُمورِ الدّینِ وَ الدُّنیا)) امامت ریاستی است عمومی هم در امور دینی و هم در امور دنیایی. خواجه تعبیری کلامی دارد، می گوید: ((اَلاِمامُ لُطفٌ)). مقصود این است که امامت هم نظیر نبوت از مسائلی است که از حد بشری بیرون است و به همین جهت [ انتخاب امام ] از حد استطاعت بشری بیرون است و بنابراین آنطرفی است، از آن طرف باید بیاید، مثل نبوت مستقیماً از ناحیه خداست، ارتباط پیغمبر است با خدا ، و امامت تعیینی است از ناحیه پیغمبر از ناحیه خدا.دلیل عقلی شیعه در باب امامتخواجه در اینجا بیش از این یک جمله بیان نمی کند. ولی توضیحی که علمای شیعه در اینجا می دهند بر اساسی است که قبلاً عرض کردم. اولاً یک بحث تاریخی می کنند.می گویند فعلاً بحث در امامت حضرت امیر است.اگر این ثابت شد، برای بقیه ائمه بیشتر به نصّ امام قبلی تمسک می شود. می گویند می دانیم که دین اسلام دین خاتم است و بناست که بعد از آن، دیگر شریعتی نیاید و دینی است کلی و جامع همه شئون زندگی بشر، و وضع این دین هم از چنین مطلبی حکایت می کند زیرا در همه مسائل دخالت دارد. بعد می گویند آیا تاریخ زندگی پیغمبر اکرم نشان می دهد که ایشان شخصاً این مقدار فرصت پیدا کرده باشند که تمام اسلام را به مردم تعلیم داده باشند؟