نوشتاری پیرامون حجاب و عفاف

بسم الله الرحمن الرحیمچندی پیش، نوشته کوتاهی با نام «فارغ از جنسیت» در کانال مکتوبات هیئت منتشر شد. با خواندن این متن که در فضای آشنایی نوشته شده بود، نکاتی به ذهنم رسید که احتمال میدهم بررسی این نکات، در کنار آن متن، مفید واقع شود.در این متن از مقوله حجاب و عفاف در کنار هم یاد شده بود و سمت و سوی متن به ترادف یا لااقل نوعی همراهی بین حجاب و عفاف بود. در ادامه به نوعی از ضرورت اخلاقی عفاف و به تبع لازم بودن آن برای هر دو جنس اشاره شده بود.اگر بخواهیم دقیق تر به موضوع نگاه کنیم، عفاف امری است اخلاقی که عقل سلیم هر انسانی آن را نیکو می بیند و فرد عفیف را می ستاید. شاید بتوان شاهدی بر یکی از ابعاد عقلی بودن عفاف، این مسئله را ذکر کرد که حتی جوامع بدوی نیز سنتی برای ازدواج داشته اند. به تبع روابط به دو نحو مشروع و غیر مشروع تقسیم می شدند. نهایتا می توان این طور گفت که عفاف امری فرا ملیتی، فرا مذهبی و حتی فراجنسیتی است.اما در مقابل حجاب، نوعی پوشش خاص است که در شریعت به آن دستور داده شده است و برای آن حداقلی لحاظ شده است. این نوع پوشش برای مرد و زن متفاوت می باشد. اساسا برای حدود پوشش، حکم عقلی وجود ندارد و این خداوند متعال است که به واسطه پیامبرانش، این حکم را به ما ابلاغ می کند.اگر بخواهیم به اختصار به کسی که به ندای درونی خود نسبت به عفاف آری می گوید، با عفاف و در مقابل بی عفاف نام دهیم و همین طور بخواهیم درباره حجاب، افراد را به با حجاب و بی حجاب تقسیم کنیم، عقلا می توانیم 4 گروه را فرض کنیم. در وجود مصداق برای گروه های «با حجاب – با عفاف» و «بی حجاب – بی عفاف» شکی وجود ندارد. درباره گروه «با حجاب – بی عفاف» اگرچه قائل به وجود مصادیقی برای آن هستم ولی به موضوع گفت و گو ارتباطی ندارد. بحث بر سر وجود مصادیق «بی حجاب - با عفاف» است. بی شک غیر مسلمانانی هستند که به تبع رعایت حجاب اسلامی را نمی کنند ولی زندگی عفیفانه ای را در پیش می گیرند. همین طور مسلمانانی که این حکم از اسلام را به هر دلیل رعایت نمی کنند ولی از عفت هم خارج نمی شوند.اگر بخواهیم درباره غیریت حجاب و عفاف و اینکه چرا اساسا باید خود را ملزم کنیم که برای تبیین حجاب، این قدر بکوشیم، باید چند مطلب را متذکر شد که تحت عنوان فلسفه احکام می گنجند.فقهای شیعه قائلند که هر حکمی را که خدای متعال می دهد (چه از طریق عقل به ما برسد چه از طریق نقل) بر اساس سود و زیان حقیقی است. یعنی اگر ما ملزم به نماز خواندن می باشیم، در حقیقت این نماز خواندن مجموعا (مادی/ معنوی، دنیوی/اخروی، جسمی/ روحی و ...) به نفع ماست. اما تشخیص اینکه هر حکم بر اساس کدام مصلحت یا مفسده است، برای انسان مقدور نیست. کما اینکه خود می یابد که در محدوده تشخیص ما فرقی میان نماز 3 رکعتی و 4 رکعتی وجود ندارد. ولی خداوند حکیم و علیم، وقتی نماز مغرب را 3 رکعتی و نماز عشا را 4 رکعتی واجب نموده، یقین داریم که مصلحتی در ورای آن است که ما متوجه آن نمی شویم.این مصلحت ها می توانند علت حکم باشند. (یعنی آنکه باعث وجود حکم باشند و اگر در موقعیتی از بین روند، حکم نیز از بین می رود. علت منفعت اصلی حکم است) یا حکمتی برای حکم باشند. (اگر حکمت وجود نداشت، حکم به پشتوانه علتش پابرجاست. در حقیقت حکمت ها منافع جنبی حکم هستند.)اگر بخواهیم نظام معنایی دین را به درختی تشبیه کنیم، اعتقادات دینی ریشه های درخت اند و احکام شاخ و برگ این درخت (در اینجا درصدد مقایسه اهمیت این دو نیستیم) به این معنی که احکام دینی زمانی معنا دارند که کسی اعتقادات اصلی آن دین را پذیرفته باشد. در حقیقت اینگونه نیست (و هیچ لزومی هم ندارد که اینگونه باشد) که همه گزاره های دینی را بتوان مستقلا اثبات کرد. بلکه با پذیرش یک گزاره، راه اثبات برای گزاره های بعدی باز می شود و با عدم پذیرش آن، راهی برای اثبات گزاره های بعدی وجود نخواهد داشت.برای توضیح بیشتر باید بگوییم که اگر کسی با حکمی مواجه شد، باید به دو سوال پاسخ دهد :سوال اول آنکه اگر من به نحوی یقین کردم که این حکم از آن خداوند است، آیا آن را انجام خواهم داد؟ (اصطلاحا به این مقام، مقام ثبوت می گویند) در جواب این سوال، مسئله توحید، تعبد، معاد، ضرورت فرمان برداری از خدا، مصالح غیبی و گستره شریعت و ... مطرح می شود.سوال دوم این است که من چگونه به فرمان الهی دست یابم؟ (اصطلاحا به این مقام، مقام اثبات گویند) در جواب این سوال، مباحث نبوت، وحی، امامت، مرجعیت و تقلید و ... بررسی می شوند.اگر کسی جواب مناسب و عقل پسند خود را به هر دو سوال یافت و حکمی مطابق جواب خود به هر دو سوال، به او رسید؛ او دلیل کافی برای انجام آن دارد و نیازی به هیچ گونه توجیه دیگری نیست.البته باید متذکر شد که اگر پیامبر یا ائمه علیهم السلام برای حکمی علتی ذکر کردند، مسئله تمام است و وارد گفت و گوی ما نمی شود. ولی هم تفکیک علت و حکمت در میان کلام ائمه امری تخصصی است و هم اینکه نهایتا برای اغلب احکام علتی ذکر نشده است.در نهایت باید گفت که پرداختن به مقوله فلسفه احکام (به جز آنکه خود دین در مورد احکامش می گوید) ضرر هایی نیز دارد. اولا ممکن است دلیلی که ما ذکر می کنیم، مطابقت کامل با مدعا نداشته باشد و نتواند همه ابعاد و شئون آن را توجیه کند (که برای دلالت عفاف بر حجاب همین مسئله جاری است). ثانیا اگر بگوییم که خدا فلان فعل را به فلان دلیل واجب نمود، در حقیقت نسبتی به خداوند متعال داده ایم که دلیلی برای آن جز حدس و گمان نداریم و «وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا ... [1]»[1] انعام 21برای ورود به کانال پیام‌رسان تلگرام «مکتوبات هیأت ‌الزهرا (س) دانشگاه شریف» کلیک کنید.