مجازات و جرایم مواد مخدر - مصاحبه با سعید خلیلی - بخش اول

سوال: به طور کلی چه کارکردهایی برای مجازات‌های کیفری در نظر گرفته می‌شود – مخصوصا اعدام که مورد بحث ما هست- و این کارکردها در عمل چه بازتابی دارد؟از لحاظ قانون گذاری، فلسفه‌ی قانونگذاری برای همه‌ی مجازات‌ها چند سرتیتر و عنوان اهداف مجازات اعلام کردند: اول بحث ارعاب مجرم است. برای جلوگیری از تکرار جرم. دوم بحث اصلاح و تربیت است. عنوان دیگر سزا و جزا است. یعنی پاداش هر عملی داده بشه و هیچ خطا و رفتار خلاف قانون و هنجارها بدون جزا باقی نمونه. بحث عدالت ترمیمی هم بحث مفصلی است و در اینجا به آن نمی‌پردازیم. ناتوان‌سازی مجرم و در نهایت رضایت مجنی علیه است. رضایت مجنی علیه، حس التیام زخم‌هاست که با انتقام توجیه میشه. در همه‌ی این‌ها یک اصل و اساس واحدی وجود دارد، آن هم منفعت عقلایی بر این مجازات‌ها باید مترتب باشد. شاید می‌خواهید انتقام بگیرید برای اینکه حس عادی و زندگی عادی به شخص مجنی علیه یا اولیا‌ء دم برگردانید یا اینکه می‌خواهید صدمه‌ای که به جامعه وارد شده، با این مجازات جامعه را به حالت اعتدال و آرامش برگردانید. در تمام مواردی که اهداف مجازات ذکر شده حتما یک منفعتی باید وجود داشته باشد. که بحث ما در اینجا بحث منفعت است.اگر یک زمانی این منفعت زائل شود یا به طریقی ضررش بیشتر از منفعتش باشد، آنجا فقها هم بحث کردند که اگر ضرر بیشتر باشد باید آن را تعطیل یا حذف کرد. درمورد مجازات، خصوصا مجازات اعدام، ما ثابت می‌کنیم که به دلایل مختلفی، مجازات اعدام بیشتر از منفعت، ضرر دارد. در بحث‌های فقهی و شرعی بحث مصلحت دین هم مهم است. اگر مجازاتی انجام بدهید و به دنبال آن، بنا به هر دلیلی، موجب وهن دین یا صدمه‌ی به اعتقادات دین‌داران شود، اون مجازات را شما نباید انجام دهید. شرعا مکلفید که این مجازات را تعطیل کنید. این بحث فقهی است که خیلی وارد نمیشوم. بحث های حقوقی و فلسفی فلسفه‌ی قانون گذاری دلالت بر همین منفعت هم دارد. اگر این منفعت وجود نداشته باشد، مجازات را باید تعطیل کرد و احتمالا باید با توجه به آن اساسی که در یکی از این موارد عرض کردم، اینکه هیچ جرمی بدون جزا گذاشته نشود، حتما یک مجازات متناسب تر و پایین تری برای آن در نظر گرفته شود. البته در تنوع در مجازات‌ها، همیشه آن تناسب بین جرم و مجازات مهمه. کسی که مثلا سرقت می‌کند نباید مجازاتی بدهید که به خانواده‌ی او صدمه بخورد. نباید مجازات ترذیلی داشته باشید. یک کسی که تخلفی کرده یا کوتاهی کرده در بندی از قوانین همیشه باید تناسب بین جرم و مجازات، علاوه بر اندازه‌ی مجازات، نوع مجازات هم مدنظر قرار بگیرد. لذا جواب سوال اول رو عرض کردم، کارکرد‌های مجازات همین مطالب هست با ملاحظاتی که عرض کردم. اما اعدام به جهت اینکه یک مجازات غیر قابل بازگشت است و آثار خیلی زیان بار در پی دارد، غیر از اینکه غیر قابل بازگشته و اگر خطایی اشتباهی در این مجازات انجام بگیرد قابل جبران نیست و آثار زیان باری برای خانواده و کسان دیگه دارد، فارغ از آن یک سری ملاحظات دیگری در آن هست که در بخش‌های دیگر به آن اشاره میکنم. https://zil.ink/moyeh6 سوال:‌ برای برخی از جرایم در حوزه قاچاق مواد مخدر، مجازات اعدام در نظر گرفته شده، به نظر شما این مجازات در کاهش این جرائم و یا کنترل حجم مواد مخدر در جامعه تاثیر گذار بوده یا نه؟یک خاطره عرض میکنم خدمت شما. بنیاد این قانون مبارزه با مواد مخدری که الان وجود داره در سال 1367 در مجمع تشخیص مصلحت نظام تصویب شد. بانی آن هم آقای سید احمد زرگر است که رئیس شعبه 36 تجدید نظر و الان هم رئیس دادگاه‌های انقلاب تهران است. ایشون سال 67 در راس دادسرای مبارزه با مواد مخدر بود. موقعی که میره و این قانون را در اونجا با هر توجیه و توضیحی اعضا را مجاب می‌کند و این قانون تصویب میشود، البته یک ایراد اساسی هم به این وجود داره و متوجه هست که بدوا مجمع تشخیص مصلحت نباید وارد فاز قانون گذاری شود اما به هر حال به لحاظ مصلحت اندیشی هایی اینکار را انجام می‌دهد، موقعی که از آنجا بیرون می‌آید مصاحبه ای دارد و می‌گوید من با این قانون مواد مخدر را ریشه کن می‌کنم. خودش هم مسئولیت این دادسرا رو داشت و حتی جالبه بدونید که عنوان دادسرای مواد مخدر، یک عنوان درواقع ذیل مجموعه‌ی قضایی است نه اجرایی و انتظامی و نظامی. ولی این‌ها یگان‌های انتظامی و نظامی هم داشتند. میرفتند خودشون مستقیما وارد عمل می‌شدن، میگرفتن، میبردن و گروه ضربتی تشکیل داده بودند. اما در نهایت دیدیم که این اتفاق نیافتاد. حجم قاچاق مواد مخدر در طولانی مدت کمتر نشد که هیچ، بیشتر هم شد. معتادین بیشتر شدند، آمار ها واقعا وحشتناک و سرسام آور است. میزان قاچاق مواد مخدری که خود سازمان‌های مرتبط گزارش می‌دهند، نشون میده که اون بخشی که کشف می‌شود، نسبت به بخشی که در داخل توزیع میشه، درصد خیلی ناچیزی است. میزان قاچاق مواد مخدر که توسط سازمان‌های مرتبط گزارش می‌شود نشان دهنده این است که مواد مخدر کشف شده نسبت به مواد مخدری که در داخل کشور توزیع می‌شود درصد ناچیزی را به خود اختصاص می‌دهد. این موضوع باعث می‌شود که اولاً قاچاق مواد مخدر حالت زیرزمینی و پلیسی پیدا کند و دوماً به دلیل گرانی مواد مخدر و سود زیادی که از این راه حاصل می‌شود افراد بیشتری به این کار جذب شوند. طبق آمار رسمی درصد بسیار ناچیزی از موادی که در داخل کشور توزیع می‌شود کشف می‌شود. مثلاً اگر در طول یک سال حدود 100 تن مواد مخدر در داخل توزیع و مصرف شده است نهایتاً 8 تا 10 تن آن مجموع کشفیات سالانه‌ی دستگاه‌های مرتبط است. این موضوع نشان می‌دهد که 9 یا 10 برابر مقدار کشف شده توسط پلیس، در داخل کشور پخش و مصرف شده است. باید توجه داشت که زمانی قیمت مواد مخدر حدود 10 تا 20 برابر بین تهران و شهرهای مرزی تفاوت داشت یعنی یک شخص می‌توانست با خرید یک میلیون تومان مواد مخدر، در تهران بین 10 تا 20 میلیون تومان درآمد کسب کند. به دلیل همین جذابیت‌های مالی این راه برای افراد جذابیت داشت و بعضاً جان خود را در این راه می‌گذاشتند و از طریق بسته بندی و بلع اقدام به قاچاق می‌کردند که خطرناک ترین نوع قاچاق است و البته راه‌های متعددی هم دارد. لذا در کوتاه مدت ممکن است این روش کارآمد باشد ولی در بلند مدت که حدود 33 سال از این قانون می‌گذرد و دو یا سه اصلاحیه هم داشته، میبینیم که تجربه موفقی نبوده و مواد مخدر از جامعه حذف یا کنترل نشده. مضاف بر این آثار زیان بارش در این سالها کاملاً مشهود است. اگر از جامعه افرادی که در مسیر مبارزه با مواد مخدر آسیب دیده‌اند یک کالبد شکافی اجتماعی بکنیم میبینیم که این مبارزه بستری شده برای خیلی از جرائم از جمله خود مواد مخدر. یعنی افراد و خانواده‌های مرتبط صدمه‌های زیادی خورده‌اند و درگیر فساد و فحشا شده‌اند. به علاوه‌ی اینکه افراد زیادی از همین بستر به قاچاق مواد مخدر یا اعتیاد روی آورده‌اند.سوال: یکی از مسائلی که درباره تأثیر مجازات‌ها و بازدارندگی مجازات‌ها مطرح می‌شود اینه که چیزی که در بازدارندگی تأثیر دارد مجازات شدن نیست بلکه احتمال بازداشت شدن است. یعنی هرچقدر احتمال بازداشت شدن برای یک فرد مجرم بیشتر باشد احتمال اینکه فرد مجرم، مرتکب جرم نشود خیلی بیشتر است تا اینکه مجازات سنگین باشد. مستنداتی هست که نشان می‌دهد یک مجرم در لحظه ارتکاب جرم به مجازات فکر نمی‌کند بلکه به احتمال بازداشت شدن فکر می‌کند. که درباره مسئله مواد مخدر شما فرمودید بیشتر حجم مواد مخدر در بازار داخلی مصرف یا ترانزیت میشود.بله حرف شما کاملاً درسته. یک بحث حقوقی هست که میگه اگر شما توانایی اجرای یک مجازات را ندارید بهتره اون فعل رو جرم انگاری نکنید. فرض کنید که امروز شما تشخیص می‌دهید که سیگار به قدری مضره که باید با اون برخورد بشه ولی جامعه توانایی برخورد با این حجم مصرف سیگار و این همه تقاضایی که در جامعه هست و این همه افراد مبتلا به سیگار رو ندارد. در این موارد بهتره که اصلاً وارد این مسئله نشویم. ما تجربیات زیادی در این سال‌های اخیر داریم که مواردی رو جرم اعلام کردن که به دلیل عدم پذیرش مردم و شیوع زیادش این سیاست جرم انگاری شکست خورده. ما در قانون بندهایی به اسم قوانین متروکه و قوانین منسوخه داریم که نمونه همین مسئله هستند مثل ماهواره و ممکنه همین داستان درمورد حجاب هم اجرا بشه ولی بحث اینه که برای اون فعلی منفعت عقلایی وجود داشته باشه. این عقلانیت باید اینجا هم اعمال بشه تا شما بتوانید تمام اجزای لازم برای اعمال مجازات یا جرم انگاری اون فعل رو فراهم کنید. یکی از این اجزا اینه که شما بستر اون گناه یا جرم رو پاک کنید. مثلاً فقر، اگر فقر وجود داشته باشه مردم ممکنه برای امرار معاش به هر اقدام خلافی دست بزنند. یکی دیگه از این بحث‌ها نیازه. اگر شما افراد مبتلا رو رها کنید نمی‌توانند به سادگی ترک کنند. قبل از انقلاب برای افراد معتاد سهمیه تعیین کرده بودند و این افراد رو از جامعه‌ی مجرمین خارج کرده بودند و به عنوان یک بیمار یا افرادی که قابل پیگرد نیستن باید مواد مورد نیازشون رو دریافت می‌کردند تا آرام آرام ترک کنند. الآن هم در خیلی از کشورهای غربی و شرقی همینطوره که فرد معتاد از دولت سهمیه دریافت می‌کنه یا مجوز تهیه مواد میگیره و بنابراین بستر وقوع جرم برداشته میشود.سوال: همونطوری که توضیح داده بودید ما در بحث مواد مخدر دو گروه مجرم داریم. یکی افرادی که در ترانزیت مواد مخدر دخیل هستند و یکی هم افرادی که در بازارهای داخلی مرتکب جرم شدن. باتوجه به این دودستگی لطفا درباره انگیزه و منشاء این جرائم در این افراد بیشتر توضیح بدید.ببینید طبیعیه که ما بین توزیع کننده و قاچاقچی مواد مخدر تفکیک قائل میشیم. کسی که قاچاق کلی می‌کنه معمولاً معتاد نیست یا مصرف تفریحی داره. قطعاً برای اون افراد انگیزه‌ی اصلی منافع مادی خیلی بالا هست که باعث می‌شود اینها به این کار رو بیارن و قطعاً هم منافع زیادی از این مسیر به دست میارن. اما کسانی که ما بهشون توزیع کننده‌ی جزء میگیم بیشتر به دلیل آسیب‌های اجتماعی و وجود جذابیت‌های مالی زیاد به این راه کشیده میشن و با توجه به اینکه خطرات این کار هم کم نیست باید منافع زیادی برای این افراد وجود داشته باشه. مثلاً اون فردی که بسته‌های مواد رو می‌بلعد و اقدام به قاچاق می‌کنه یعنی از جان خودش گذشته برای اینکه منافعی به دست بیاره و بتونه امرار معاش کنه لذا عمده‌ی انگیزه این افراد مادیه. طبیعتاً این افراد خیلی قابل مجازات نیستن و اگر هم مجازاتی هست باید در حد ارعاب و نهی از این راه باشه نه مجازات سنگین.اما متاسفانه قانون مبارزه با مواد مخدر تفکیکی جدی بین این دو گره قائل نشده است، برای مثال برای کسی که 200 یا 300 گرم هروئین جابجا می‌کند مجازات اعدام در نظر گرفته شده و برای کسی هم که چند تن مواد مخدر جابجا می‌کند، مجازات اعدام در نظر گرفته شده است. در عمل هم می‌بینیم تعداد اعدام‌شدگان از بین کسانی که در این سطح جزئی توزیع می‌کنند بیشتر از کسانی است که چندین تن مواد مخدر قاچاق می‌کنند یا قاچاقچی بین‌المللی هستند، چون این‌ها به شبکه‌هایی وصل هستند که حمایت‌های سنگینی از آن‌ها می‌کند. علاوه بر این شیوه‌های آن‌ها نیز پیشرفته است، یعنی هیچ‌وقت خودشان عیان نمی‌شوند و معمولا از این آدم‌های جزء برای حمل و نقل استفاده می‌کنند که نفر اولی که مواد را تحویل می‌گیرد و به نفر دوم تحویل می‌دهد، یکدیگر را نمی‌شناسند و اگر برای مثال صد نفر در این مسیر دخیل باشند، هیچ‌یک همدیگر را نمی‌شناسند و با روش‌هایی پیچیده به یکدیگر وصل می‌شوند لذا کمتر اتفاق می‌افتد که این‌ها سردسته‌ی اصلی را بشناسند. ولی در هر صورت منافع مادی در هر دو گروه حرف اول را می‌زند.سوال: با توجه به همین دسته‌بندی و اصل نسبی بودن جرم و مجازات، به نظر شما چه اقدامات پیشگیرانه‌ای در خصوص مواد مخدر می‌توانیم داشته باشیم و در حوزه‌ی مجازات‌ها چه کاری می‌توان کرد؟اصولا هیچ آدم عاقلی مواد مخدر را نمی‌تواند نادیده بگیرد و مجازاتی برای آن قائل نباشد و بگوید باید آزاد باشد. قطعا فساد و آسیب‌های آن برای جامعه و اشخاص آن‌قدر زیاد است که نمی‌شود به سادگی تصمیم‌گیری کرد. اما باید اولا مجازات اعدام کلا حذف شود، که شما فقط بخشی از مجازات‌های آسیب‌زا را بررسی می‌کنید که اعدام است وگرنه مجازات‌های آسیب‌زای دیگری مثل حبس ابد یا حبس‌های سنگین وجود دارد. ثانیا مشکلی که در کشور ما وجود دارد این است که متاسفانه کسی که قانونی تصویب می‌کند یا کسی که به این قانون حکم می‌کند، نمی‌داند مثلا مجازات ده سال حبس یعنی چه و حتی یک شب را در زندان سپری نکرده که معنای آن را بفهمد. حال اگر این یک شب به صد یا هزار شب تبدیل شود، مفهوم مجازات را از آن می‌گیرد. بسیاری از قاچاقچیان مواد مخدر یا مجرمین دیگر، کسانی هستند که تجربه‌ی حبس طولانی دارند. وقتی کسی خطایی انجام می‌دهد که مستحق مجازات است، تا مقداری این مجازات بازدارنده است اما وقتی مدت آن زیاد شد، معکوس عمل می‌کند و اصلا عامل تشدید می‌شود و شخص دچار حرص و ولع برای انجام یا تکرار آن فعل می‌شود چون تصور می‌کند حق او ضایع شده است. تناسب جرم و جزا بسیار مهم است چون مجازات سنگین قطعا نتیجه‌ی ‌معکوس خواهد داد. پاسخ سوال شما به صورت اجمالی این است که قطعا باید مجازات وجود داشته باشد اما مجازات‌هایی که خود باعث ایحاد آسیب‌های اجتماعی نشود بلکه عامل سازندگی و بازدارندگی باشد که برای مثال می‌تواند حبس کوتاه مدت یا همراه پابند یا محرومیت باشد. اما مجازاتی که در آن تحقیر باشد، شخصیت فرد را از داخل نابود می‌کند و این شخص در آینده هم به خود و هم به جامعه بیشتر صدمه می‌زند.سوال: ما طی بازدیدی که از کانون اصلاح و تربیت در دوره‌ی کارشناسی داشتیم، متوجه شدیم تعداد زیادی از آن‌ها پس از خروج از کانون به جرائم سنگین دست می‌زنند و اساسا راه ارتکاب جرم و ارتباطات مربوط به آن را در همان کانون یاد می‌گیرند.ما چیزی در آیین‌نامه‌ی سازمان زندان‌ها داریم که در دنیا هم رایج است و آن موضوع تفکیک و طبقه‌بندی زندانیان است. اگر این تفکیک و طبقه‌بندی صورت نگیرد و مجرمین حرفه‌ای و خطرناک در کنار مجرمینی که برای بار اول به زندان رفته‌اند، قرار بگیرند، مجرمین تازه‌کار در واقع برای ادامه‌ی راه مجرمین خطرناک تربیت می‌شوند. آن چیزی که مرحوم امام می‌گفت که زندان‌های ما باید دانشگاه باشد، واقعا می‌بینیم که دانشگاه شده ولی دانشگاه مجرم‌پرور. در واقع عدم‌تفکیک زندانیان و حبس‌های طولانی خود عامل تربیت مجرمان خطرناک و حرفه‌ای است. حتی مجازات نکردن این‌ها از مجازات کردن به این صورت، بیشتر به نفع جامعه است.سوال: انگار جرائم مواد مخدر به چرخه‌ای در خانواده‌ها تبدیل می‌شود. مثلا اگر شخصی از خانواده به دلیل قاچاق مواد مخدر محکوم به مجازات می‌شود، احتمال ورود سایر اعضای خانواده به دسته‌های مافیای مواد مخدر افزایش می‌یابد. به نظر شما این امر چه‌قدر در جامعه‌ی ما گستردگی دارد و چه راه‌هایی برای پیشگیری از آن وجود دارد؟وجود این موضوع را به سبب اطلاعات شخصی یا مواردی که با آن درگیر بوده‌ایم، حس می‌کنیم. تصور من این است که یکی از کانون‌های رشد جرائم مواد مخدر همین خانواده‌ها هستند. کوتاهی و جفایی که صورت گرفته این است که روی این موضوعات خیلی کار کارشناسی و مطالعاتی انجام نشده است چون واقعا دغدغه‌ی حکومت این مسائل نبوده است. اگر این کار انجام و به عنوان گزارشی به متولیان امر ارائه می‌شد، شاید تصمیم‌گیری‌های آنان هم متفاوت می‌شد. اما این احساس برای ما کاملا روشن و ملموس است که بستر بسیاری از جرائم از جمله جرائم مواد مخدر در همین خانواده‌های آسیب‌دیده از مجازات‌های مواد مخدر شکل می‌گیرد. کلا جنبه‌ی اصلاحی مجازات کاملا فراموش شده و فقط و فقط جنبه‌های انتقامی و حذفی مدنظر قانون‌گذاران و مجریان آن است که نتیجه‌ی آن همان چیزی شده که می‌بینیم.