پدر، مادر! هر دو موثرید.

کلمه‌ي پدر همواره يادآور اقتدار و تلاش و پشتيباني بوده‌است پدر به عنوان رکن اساسي خانواده نقش پررنگي در اداره آن دارد. سبک زندگي متنوع در دوره‌هاي تاريخي مختلف، باعث برخورد متفاوت با جايگاه پدر در گذر زمان شده‌است. اما آنچه که باعث توجه به اين جايگاه و در نتيجه ايجاد آرامش و توازن در خانواده مي‌شود؛ داشتن الگوي مناسب است. زندگي اهل بيت(ع) و نحوه‌ي نگرش آن‌ها به خانواده بويژه جايگاه پدر و روابط متقابل آن‌ها، الگوي مناسبي براي کسب سبک زندگي مي‌باشد. به همين منظور در ادامه به بيان نظرات سرکار خانم زارع در سلسله جلسات برخط پژوهشکده‌ي زن و خانواده مي‌پردازيم.1نگاهي به جايگاه پدرخانواده کوچکترين نهاد اجتماعي است که تحولات عظيم بشري ريشه در آن دارد. هر يک از اعضاي خانواده نقش، وظايف و حقوق مخصوص به خود را دارد. در اين بين جايگاه پدر در خانواده همواره از گذشته يک جايگاه ممتازي بوده است. در اسلام نيز خانواده جايگاه ويژه‌اي دارد که تربيت و کسب فضايل اخلاقي، مسئوليت پذيري و ساير ويژگي هاي يک انسان از خانواده نشأت مي‌گيرد. ما معمولاً احاديث و روايات بسياري را درباره جايگاه مادري شنيده‌ايم اما در آموزه‌هاي اسلام جايگاه و نقش پدر نيز بسيار مهم است. پيامبر(ص) فرمودند: «خشنودي خدا در خشنودي پدر، و ناخشنودي او در ناخشنودي پدر است.»2 اين حديث بيانگر اهميت احترام به پدر است که ما آن را کمتر شنيده‌ايم. امروزه در جامعه ما به جايگاه پدران هم در درون خانواده از طرف فرزندان و همسر، و هم در خارج از آن توسط رسانه ها و عوامل ديگر خدشه وارد شده است. همين موضوع مي‌تواند مشکلات اجتماعي متعددي را رقم بزند.ديويد پوپنو پژوهشگر اجتماعي و استاد دانشگاه ايالتي نيوجرسي در کتاب «زندگي بدون پدر» به موضوع فقدان پدر و نسبت آن با آسيب‌هاي اجتماعي مي‌پردازد و در اين ارتباط معتقد است مشکلاتي که جامعه غربي با آن مواجه است ناشي از کم‌رنگ شدن نقش پدر و در ادامه، بي‌پدري مي‌باشد. او عامل اين امر را پديده‌هايي مثل مدرنيته و فمينيسم و... مي‌داند.3عبرت‌گيري از تجارب ديگر جوامعبررسي‌ها در کشور آمريکا نشان داده‌است که4 از هر 10 جوان زنداني 8.5 مورد، از هر 10 بي‌خانمان 9 مورد و از هر 10 خودکشي ثبت شده از جوانان 6 مورد فاقد پدر بوده‌اند.اما سوال اين است که چرا اين آمارها براي ما مهم است؟ علتش اين است که در خانواده ايراني هم کم‌کم شاهد کم‌رنگ شدن جايگاه پدري و قدم نهادن در همان راهي هستيم که در جامعه آمريکايي پيموده شد. پس خواه‌ناخواه اگر به آن سمت حرکت کنيم ما نيز دچار همان حوادث خواهيم شد. چه بهتر که با ديده عبرت به اين موضوع بنگريم.گاهي ما کاري انجام مي‌دهيم و توجه به نتيجه بلندمدت آن نداريم. مثلاً سال‌ها در سريال‌هاي طنز متعدد، پدر را به عنوان يک فرد دست و پا چلفتي که تنها حکم کارت عابر بانک را دارد به خانواده‌ها معرفي کرده، نقش او را در شکل گيري هويت شخصيت و آينده اجتماعي فرزند ناديده گرفته و توجه نداشته‌ايم که اين بازنمايي چه پيامدهاي ناخوشايندي در پي خواهد داشت.روش تربيت از نگاه روانشناسانبامبريد روانشناس باليني در نظريه‌اي نحوه‌ي تربيت فرزندان توسط پدر را سه نوع مقتدرانه، مستبدانه و آسان‌گيرانه مي‌داند و با تاکيد بر مدل اول، معتقد است بهترين روش تربيت بکارگيري اقتدار و صميميت در کنار يکديگر است زيرا باعث مي‌شود فرزند به بلوغ و تربيت اجتماعي و اخلاقي مناسب برسد. ولي ما در جامعه ايراني در دوره‌هاي تاريخي از توازن مناسب برخوردار نبوديم و دچار چالش شده‌ايم به گونه‌اي که در قديم پدران نقش تربيتي مستبدانه داشتند ولي در زمان حال شيوه فرزندپروري به سمت آسان‌گيري رفته است. از ديگر عواملي که در جامعه امروزي ناديده گرفته مي‌شود تامين عاطفي فرزندان از طرف پدر است. گويا ما اين امر را از وظايف مادر مي‌دانيم و او را رکن عاطفي خانواده در نظر مي‌گيريم.پوپنو در کتاب «زندگي بدون پدر» مي‌گويد:«ارتباط موثر پدر با دختر باعث ارتباط گيري بهتر و در امان بودن از خطرات و تهديدها مي‌شود.» بايد اينگونه تفسير کرد که دختران از ارتباط با پدر الگوهاي رفتاري خود را برداشت مي‌کنند و پدر را تکيه‌گاهي براي خود مي‌يابند.جايگاه پدر در واقعه‌ي کربلانگاهي به جايگاه پدرخانواده کوچکترين نهاد اجتماعي است که تحولات عظيم بشري ريشه در آن دارد. هر يک از اعضاي خانواده نقش، وظايف و حقوق مخصوص به خود را دارد. در اين بين جايگاه پدر در خانواده همواره از گذشته يک جايگاه ممتازي بوده است. در اسلام نيز خانواده جايگاه ويژه‌اي دارد که تربيت و کسب فضايل اخلاقي، مسئوليت پذيري و ساير ويژگي هاي يک انسان از خانواده نشأت مي‌گيرد. ما معمولاً احاديث و روايات بسياري را درباره جايگاه مادري شنيده‌ايم اما در آموزه‌هاي اسلام جايگاه و نقش پدر نيز بسيار مهم است. پيامبر(ص) فرمودند: «خشنودي خدا در خشنودي پدر، و ناخشنودي او در ناخشنودي پدر است.»2 اين حديث بيانگر اهميت احترام به پدر است که ما آن را کمتر شنيده‌ايم. امروزه در جامعه ما به جايگاه پدران هم در درون خانواده از طرف فرزندان و همسر، و هم در خارج از آن توسط رسانه ها و عوامل ديگر خدشه وارد شده است. همين موضوع مي‌تواند مشکلات اجتماعي متعددي را رقم بزند.ديويد پوپنو پژوهشگر اجتماعي و استاد دانشگاه ايالتي نيوجرسي در کتاب «زندگي بدون پدر» به موضوع فقدان پدر و نسبت آن با آسيب‌هاي اجتماعي مي‌پردازد و در اين ارتباط معتقد است مشکلاتي که جامعه غربي با آن مواجه است ناشي از کم‌رنگ شدن نقش پدر و در ادامه، بي‌پدري مي‌باشد. او عامل اين امر را پديده‌هايي مثل مدرنيته و فمينيسم و... مي‌داند.3عبرت‌گيري از تجارب ديگر جوامعبررسي‌ها در کشور آمريکا نشان داده‌است که4 از هر 10 جوان زنداني 8.5 مورد، از هر 10 بي‌خانمان 9 مورد و از هر 10 خودکشي ثبت شده از جوانان 6 مورد فاقد پدر بوده‌اند.اما سوال اين است که چرا اين آمارها براي ما مهم است؟ علتش اين است که در خانواده ايراني هم کم‌کم شاهد کم‌رنگ شدن جايگاه پدري و قدم نهادن در همان راهي هستيم که در جامعه آمريکايي پيموده شد. پس خواه‌ناخواه اگر به آن سمت حرکت کنيم ما نيز دچار همان حوادث خواهيم شد. چه بهتر که با ديده عبرت به اين موضوع بنگريم.گاهي ما کاري انجام مي‌دهيم و توجه به نتيجه بلندمدت آن نداريم. مثلاً سال‌ها در سريال‌هاي طنز متعدد، پدر را به عنوان يک فرد دست و پا چلفتي که تنها حکم کارت عابر بانک را دارد به خانواده‌ها معرفي کرده، نقش او را در شکل گيري هويت شخصيت و آينده اجتماعي فرزند ناديده گرفته و توجه نداشته‌ايم که اين بازنمايي چه پيامدهاي ناخوشايندي در پي خواهد داشت.روش تربيت از نگاه روانشناسانبامبريد روانشناس باليني در نظريه‌اي نحوه‌ي تربيت فرزندان توسط پدر را سه نوع مقتدرانه، مستبدانه و آسان‌گيرانه مي‌داند و با تاکيد بر مدل اول، معتقد است بهترين روش تربيت بکارگيري اقتدار و صميميت در کنار يکديگر است زيرا باعث مي‌شود فرزند به بلوغ و تربيت اجتماعي و اخلاقي مناسب برسد. ولي ما در جامعه ايراني در دوره‌هاي تاريخي از توازن مناسب برخوردار نبوديم و دچار چالش شده‌ايم به گونه‌اي که در قديم پدران نقش تربيتي مستبدانه داشتند ولي در زمان حال شيوه فرزندپروري به سمت آسان‌گيري رفته است. از ديگر عواملي که در جامعه امروزي ناديده گرفته مي‌شود تامين عاطفي فرزندان از طرف پدر است. گويا ما اين امر را از وظايف مادر مي‌دانيم و او را رکن عاطفي خانواده در نظر مي‌گيريم.پوپنو در کتاب «زندگي بدون پدر» مي‌گويد:«ارتباط موثر پدر با دختر باعث ارتباط گيري بهتر و در امان بودن از خطرات و تهديدها مي‌شود.» بايد اينگونه تفسير کرد که دختران از ارتباط با پدر الگوهاي رفتاري خود را برداشت مي‌کنند و پدر را تکيه‌گاهي براي خود مي‌يابند.جايگاه پدر در واقعه‌ي کربلادر نگاه اسلام، پدر مسئول تربيت فرزند است و اوست که در قيامت از اين منظر بايد پاسخگو باشد و اين امر برعکس نمايي است که ما داشته‌ايم؛ نمايي که در نهايت به ضرر مادران نيز تمام مي شود چرا که در کنار تمام مسئوليت‌ها اين نقش سنگين تربيتي را نيز تنها بر روي دوش آنها نهاده‌ايم. در کربلا نقش امام حسين (ع)به عنوان يک پدر محدود به آن زمان خاص نيست و لازم است قبل از آن هم بررسي شود. هرچند منابع کم است اما جنبه‌هايي از تربيت امام در کربلا نشان مي‌دهد براثر چه نوع رفتاري فرزنداني اين چنين تربيت شده‌اند.امام رفتاري صميمانه با اصحاب و خانواده خود داشتند، روايت است در کربلا امام سجاد(ع) خدمت امام حسين(ع) مي‌رسند. امام حسين(ع) ايستاده، ايشان را صدا کرده و در آغوش کشيده پيشاني او را مي‌بوسند و مي‌فرمايند:«فدايت شوم چه خوشبو و زيبا هستي!» و يا امام حسين(ع)در بحبوحه جنگ کربلا هر چند ساعت يکبار وارد خيمه‌ي امام سجاد(ع) شده، حال او را مي‌پرسيدند و وقايع جنگ را گزارش مي‌دادند. و يا روايت است که امام(ع) شب عاشورا خواب پريشاني ديده بودند و آيه انا لله و انا اليه راجعون را قرائت کردند. حضرت علي اکبر که حواسشان به رفتار پدر بود نزد ايشان رفته، گفتگو و دلجويي مي‌کنند.5 مي‌توان اين گفتگو ها را از گوهرهاي گمشده در زندگي امروزه و در بين خانواده‌ها دانست که دلايل متعددي از جمله سبک زندگي و مسائل اجتماعي و مسائل اقتصادي، زماني براي آن در ميان خانواده‌ها باقي نگذاشته‌اند.بايد علاوه بر محبت و صميمت امام حسين(ع) با خانواده به عنوان پدر، به اقتدار ايشان نيز توجه کرد به گونه‌اي که حضرت علي اکبر و ساير اصحاب قبل از رفتن به ميدان حتما مُصر بودند که از امام(ع) کسب تکليف کرده و اجازه بگيرند.بعد از واقعه‌ي کربلا و با ورود کاروان اسرا به کوفه، حضرت زينب(س) خواهر امام و حضرت سکينه(س) و حضرت فاطمه(س) دختران امام حسين(ع) خطبه خواندند که نشان از الگوگيري آن‌ها از پدر بزرگوارشان در شجاعت و نبود مانع براي زنان در روشنگري است. ما روشنگري‌هاي حضرت زهرا(س) در دفاع از مقام ولايت امام علي(ع) را نيز در تاريخ داريم اما بايد توجه کرد که شرايط اهل بيت امام حسين(ع) بسيار ويژه است. آن‌ها يک مصيبت بزرگ را از سر گذرانده و به صورتي بسيار ناگوار به اسيري گرفته شدند. در چنين شرايطي که روحيه از دست رفته و فرد ناخودآگاه انزوا و سکوت را بر مي‌گزيند؛ آن‌ها نه تنها سکوت نکردند که با اقتدار و صراحت لهجه سخنراني کرده و راه پدر را ادامه مي‌دهند.اين نقش زنان کربلاست که نقشه‌هاي رسانه‌اي دشمن را به هم مي‌ريزد. آنها يک روزه به اينجا نرسيده‌اند که چنين کار بزرگي انجام دهند بلکه طي يک روند تربيتي شخصيت آن‌ها شکل گرفته است. نکته‌ي مهم در خطابه‌ي خواهر و دختران امام(ع) در اين است که آن‌ها با شهادت دادن به توحيد خداوند و شکرگزاري شروع مي‌کنند نه با آه و ناله کردن. آن‌ها تحليل ارائه داده و مردم را از اتفاقاتي که عليه پدرشان رقم زده‌اند آگاه مي‌کنند از سقيفه تا کربلا همه چيز را شرح داده و تحليل مي‌کنند. اين کنش‌گري‌ها نقش‌هاي مردانه نيستند و اسلام محدوديت جنسيتي برايش قائل نيست. تمام اين برخوردها مي‌توانند راهنمايي براي تربيت فرزند و نحوه‌ي ارتباط‌گيري براي ما باشند اگر به درستي از آن‌ها استفاده کنيم.---------------------------------1-اين جلسه 13 شهريور 99 از سوي پژوهشکده‌ي زن و خانواده بصورت برخط برگزار شده‌است2-منتخب ميزان الحکمت، ص 6143- برگرفته از مقاله‌ي دنيايي در نبود پدران، منتشر شده در شماره34مجله‌ي حورا4- داده‌ها از مستند ايکسونامي اقتباس شده‌اند5-سيد بن طاووس، لهوفمحمدصادق خشنودی/ ۹۷ مهندسی برق