روح ایران: یادداشت‌هایی بر مناظره توکلی-عبدالکریمی

یوتیوبم را چک کردم. دیدم یازده روز پیش، از کانالی موسوم به "آزاد" ویدیویی منتشر شده که مناظره‌ای تاریخی میان دو تن از اندیشمندان سیاسی بزرگ و جدی ایران است. این دو تن، نه حسینعلی چنگال هستند که به ضرب و زور یک کراوات کج و کوله و کت شلوار اجاره‌ای یک شبه کارشناس شده باشند و نه قنبر سوسماس‌آبادی که تحت تلمبه رسانه‌های اینوری و آنوری باد شده باشند. مجید توکلی کارنامه سیاسیش برای من مشخص است: یک آزادی خواه سازش ناپذیر که حتی سال 88 رای نداده بود و درد زندان و مصایبش را میلیون بار چشیده و ندیدم یک بار "آخ" گفته باشد. متعهد به حقیقت، جدی و غیراَدایی، سرسخت در تفکر روشمند. بیژن عبدالکریمی نیز سمبه‌ای پر زور در عرصه سیاست است و نیاز به معرفی ندارد. خلاصه... هر دو تاریخچه‌ای دارند و حرفی برای گفتن.حق نشر این تصویر برای رسانه آزاد محفوظ است. من تحت حق استفاده منصفانه از آن برای جستار نویسی استفاده می‌کنم.مجید توکلی و توفیقِ سِحرآمیز اوممکن است بپرسید اهمیت این مناظره چیست و آیا ارزش پرداختن دارد؟ یک دلیل صادقانه این است که خبر زندانی شدن مجدد مجید توکلی و تصور رنج بی‌پایان خانواده وی در من مسئولیت ایجاد می‌کند که بی‌تفاوت نباشم. و نکته اینجاست که روزی از ایام هفته پیش، در باشکوه‌ترین لحظات عمرم بودم که متوجه شدم همه چیز در این حال برایم بی‌اهمیت و از نظر ارزش یکسان است جز یک چیز: عمل به مسئولیت شخصیمن به موتریالیسم اعتقاد دارم. موتریالیسم واژه‌ای ابداعی از ژاک لکان است که ترکیبی‌ست از واژگان موت به معنای واژه یا واج یا حرف و ماتریالیسم به معنای عینیت و چیزبودن. پس در واقع، من معتقدم سلسله دال‌ها و واژگانی که آوا و تصویری دارند و معنایی با خود حمل می‌کنند، عینیت دارند. فرد با بیان جملات به آنها وزن حضور می‌بخشد. و جادوی مجید توکلی در آن بود که یک دسته از عبارات را آنقدر بکار برد و به آنها پرداخت تا بالاخره بخشی از ذهنیت من شده. یادم است در حالیکه زنجیر کلماتی که به اهمیتِ مسئولیت شخصی اشاره دارند به ذهنم آمده بود فقط یک پاسخ داشتم: در حد توانم وضعیت آستانه‌ایِ تاریخیبا این حال دومین دلیل اهمیت مناظره در این است که یک سال از شروع جنبش می‌گذرد و ما همچنان با یک مشت شیاد طرفیم که توقع دارند دلقک‌بازی‌های آنها را باور کنیم و همینجور تخمی تخمی، جان شیرین‌تر از شهد و نبات خود را کف دست بگیریم و براندازی کنیم. آن هم حکومتی که گردنش را تبر قطع نمی‌کند و در ساحَت‌هایی شمشیر می‌زند که این شیادان در آن یک شوخی بی‌مزه هم محسوب نمی‌شوند.این است که در این شرایط (که سالگرد آن والاگوهرِ پاک‌سرشت، دختِ دُردانه‌ی ایران نزدیک است و خدا فقط بخیر کند) بهترین کار شروع ساختِ بَنا از خشت اول است. ما باید خودمان را بفهمیم و بشناسیم و در کنار آن، مشکلات دیروز و امروز و چاره‌ی فردا. ما "باید" این کار را بکنیم. این به دلیل جلوگیری از به ورطه افتادن است. این برای جلوگیری از یک سقوط و سیاهی تمام عیار است. حضور مرگ باطل کننده‌ی همه‌ی حقه‌بازی‌های مبتذل زندگی روزمره می‌باشد. حضور مرگ یعنی انتظار دلهره‌آورِ روزی که از هر خانه یک عزیزی از دست رفته و ملت رخت عزا از تن در نیاورند. و شیعه‌ی ایرانی توان با آغوش گرم پذیرفتن چنین روزی را دارد. فتیش عزا و مرگ‌خواهی و سیاه‌پرستی یعنی اینکه ما به لحاظ تاریخی دارای ظرفیتی عظیم و پتانسیلی توصیف‌ناپذیر برای نابود شدن هستیم.مجید در این مناظره بر رانه‌ی زندگی سوار است و با رگبار کلمات، بخش‌های زیادی از واقعیت را می‌گوید و بیژن نیز می‌گوید هیچ کدام از آن نادرست نیست و اوضاع دقیقا تا همین حد وخیم است. فقط موضع بیژن این است که جمهوری اسلامی آلترناتیو ندارد و مجید در طرف مقابل می‌گفت امکان شکل گیری آلترناتیو وجود دارد و امتناع‌سازی از امکانات به استمرار وخامت موجود کمک می‌کند.حق با کدام است؟حق با هر دوی ایشان است. بیژن می‌گوید در شرایط امروز ایران، خواست براندازی به نتیجه مطلوب نمی‌رسد و من با این مطلب کامل موافقم. من آدم اجتماعی‌ای نیستم اما به اندازه کافی با جامعه در ارتباطم و می‌دانم بحث بین جوانان امروز شرکت در سالگرد مهساست. دلیل مشروعی نیز دارد: جمهوری اسلامی مثل همیشه حاضر نشده یک قدم عقب بنشیند که هیچ، تازه بدتر هم شده. من این دلیل را می‌فهمم ولی به خیابان نمی‌آیم. و صراحتا به هیچ کسی توصیه نمی‌کنم به خیابان بیاید. فلان نفر که سرشناس است یا صاحب نظری برجسته بگوید مردم خودشان تصمیم بگیرند که راه خیابان را ادامه بدهند یا نه. ولی من آنقدر خودم را ایرانی می‌دانم که حق نظر دادن دارم. من عضوی از جنبشم و پارسال به خیابان آمدم و به آن افتخار می‌کنم. ولی امروز می‌گویم به هیچ‌وجه صلاح نیست حتی یک نفر در تظاهرات شرکت کند. اولا این موجب تحقیر شدید اپوزیسیون خارج می‌شود و دوزاری دستشان می‌آید که احیانا اگر بوی کباب شنفتند اینجا حتی خر هم داغ نمی‌کنیم. ثانیا، تحمل کشته شدن و اسیر شدن یک هموطن به دست این نانجیبان را دیگر ندارم و ثالثا تا وقتی سر فهم و برنامه و هدف و روشِ انقلاب توافق نداریم عین خریّت است که هزینه‌ای چنین گزاف به کشور تحمیل کنیم و آخرش هم سرخورده شویم. ملت عاقل از یک سوراخ چند بار نیش نمی‌خورد.از این لحاظ کاملا با موضع جناب عبدالکریمی موافقم. با این حال نظرم به نظر مجید توکلی عزیز نزدیک‌تر است که می‌گوید باید مسیری برای نیل به این هدف پیدا کنیم و روش‌های مختلف را امتحان کنیم تا نهایتا به پیروزی برسیم و خود را در جرگه ملل متمدن و آزاد و مرفه بیابیم.امکانات موجود چیست؟تمام امکاناتی که برای ما باقی مانده زبان فارسی است. ما از این موهبت برخورداریم که با آنکه تمام هستی‌مان را به پای اسلام و لشکر تازیان باختیم اما هرگز عرب نشدیم. ما حتی هزار سال زیر حکومت ترکان بودیم اما همچنان فارسی را پاس داشتیم و ترک نشدیم. جان ایرانی با زبان پارسی عجین شده و عجیب آنکه حتی جمهوری اسلامی بر پاسداری از آن تا حدی از خود جدیت نشان می‌دهد.جایی در مناظره بیژن پرسید: ...شما میگین مشکل از سیستمه من میگم اصلا سیستم چیه؟من به اینکه سیستم دقیقا چیست نمی‌توانم پاسخ بدهم. دانش کافی ندارم. اما یک چیز را می‌دانم. سیستم هر چه باشد چیزی جز یک مشت قرارداد نوشته شده یا نانوشته نیست که بر روابط حکم‌فرمایی می‌کند و چنین روابطی به امر نمادین مربوط می‌شود. بنابراین جمهوری اسلامی هر چه باشد، چیزی بیش از یک مشت جملات و کلمات جایگاه یافته نیست. جایی بیژن به اپوزیسیون خُرده گرفت که چرا واژه‌ی سلطه را از زبان خود حذف کردند. پاسخ این است که جرئت ندارند از واژگان پنجاه و هفتی استفاده کنند. افکار عمومی در زبان شمشیر می‌زند و تا کنون پیروزی‌های چشم‌گیری هم کسب کرده. از جمله اینکه کافی است یک نفر از استکبار و امپریالیسم سخن براند تا خود به خود از حیثیت و اعتبار ساقط شود. این میل یا desire ایرانی است که به اقتصاد و فرهنگ جهانی می‌پیوندد و با کمک امر نمادین، موانع این پیوند را از سر راه بر می‌دارد. چه خوشتان بیاید و چه غیر آن.توجه به واقعیت‌های زبانی که جمهوری اسلامی با آن می‌اندیشد و فرمان می‌راند و سخن می‌گوید کاری اساسی است و این تنها نصف کار هم نیست. بخش اعظم کار، ساختن و پرداختن دال یا نشانه‌هایی است که با وزنِ حضورِ خود، هدفی را نشانه می‌روند و به میل و آرزویی از جامعه پاسخ می‌دهند. این کارِ نه نخبگان، بلکه هوشیاران است. و شاید اگر چنین چیزی چند بار اتفاق بیفتد و به قدرتی واقعی برای ملت تبدیل شود، می‌توان حتی امید داشت که ایران شکل‌های جدیدی از نیروی سیاسی تجربه کند که پویاییِ عمیق و درون‌زادی به کشور می‌دهد.ما شبیه به چی هستیم؟ بهترین مثالی که به "ما" مربوط میشود مثال ذهن و بدن است. بدنِ ایران نیمه جان شده و دلیل آن چیزی نیست جز اینکه ذهنِ ایران فلج است. درون ذهن ایران، هزاران صدا وجود دارد و هیچ کدام نیز با یکدیگر همگرایی ندارند و این وضع نتیجتا به بی‌تصمیمی، بلاتکلیفی و لکنت وجودی منجر شده. وظیفه ما شناسایی نیازهای بدن این گربه هفت هزار ساله است. چه می‌خواهد؟ نیازهای عاجل آن کدامند؟ آب خوراک سرپناه؟ ما همه نورون‌های مغز این بانوی پیر هستیم. ایران خانم زیبا، نیاز دارد که فکرش را جمع و جور کند و قصدش را برای تداوم وجود و زیست شایسته بسازد. و ما وظیفه داریم با عنایت و توجه به خرج دادن هشیارانه به زبانی که می‌شنویم و می‌خوانیم و حرف می‌زنیم و می‌نویسیم به این نیاز پاسخ بگوییم. بله، مهم است که سلام می‌گویی یا درود. همه چیز راجع به این است که واقعیتی را که می‌خواهی در آن زندگی کنی باید خودت آن را بسازی و راه به طور دقیق این است و جز این نیست.