صاحب ابن عباد و نخستین جرقه های جدی تشیع در اصفهان

صاحب بن عباد، ادیب، دانشمند و وزیر سیاستمدار دولت آل بویه بود. وی در «ری» به مدت هجده سال در دولت آل بویه مقام وزارت را بر عهده داشت. او چون خود دانشمندی بزرگ بود، قدر دانشمندان را خوب می دانست. بطوری که سالی 5000 دینار اختصاص به فقها و محدثین داده بود و در احترام آنها سخت کوشش می کرد.صاحب بن عباد، کتابخانه بزرگی در «ری» داشت. تعداد کتاب هایش را بیشتر از صد هزار جلد نوشته اند. هیچیک از پادشاهان و وزرا، کتابخانه ای چون او نداشته اند. شیخ صدوق به خاطر خصال معنوی و ارادتی که صاحب به ائمه معصومین علیهم السلام داشت، او را بزرگ می شمرد و می گوید من کتاب «عیون اخبار الرضا» را برای کتابخانه او، که امید است به وجود او پایدار باشد، نوشتم. زیرا چیزی سراغ ندارم که نزد او از علوم اهل بیت، نفیس تر و بهتر باشد. صاحب، بیش از 30 کتاب تالیف کرده است.این بزرگمرد تاریخ تشیع سال 385 هجری قمری در سن 58 سالگی در «ری» از دنیا رفت. جنازه اش را بر طبق وصیت نامه او به اصفهان بردند و در دالان منزلش که امروزه به طوقچی معروف است به خاک سپردند. آن چه پیش روی شماست حاصل مصاحبه محمود فروزبخش با دکتر محمدعلی چلونگر استاد تاریخ دانشگاه اصفهان در سال 1391 پیرامون شخصیت صاحب ابن عباد است.دکتر محمدعلی چلونگر، استاد تاریخ و اصفهان شناس- جناب دکتر چلونگر؛ شما نقش و جایگاه صاحب ابن عباد را در گرایش مردم اصفهان به تشیع چگونه می بینید.– شخصیت هایی در اصفهان ظهور می کنند که از چند جهت در تاریخ اصفهان اثرگذار بودند. در گسترش فرهنگ اسلام به مفهوم عام که ما شخصیت های متعددی را به خصوص از قرن سوم به بعد داریم که در اصفهان ظهور می کنند و ویژگی دوم برخی از این شخصیت ها جهت دهی اصفهان به سمت محبت اهل بیت است. اینجا محبت اهل بیت اعم از شیعه است. یعنی اصفهان را به سمت اهل بیت و محبت اهل بیت جهت می دهند.گرچه ممکن است از جهت مذهبی خود این شخصیت ها شیعه نباشند مثل راغب اصفهانی یا ابونعیم اصفهانی که در جهت دهی اصفهان به طرف محبت اهل بیت و تعمیق معارف اهل بیت در جامعه نقش دارد. دسته سوم از رجال اصفهان کسانی هستند که اصفهان را به طرف تشیع و مذهب تشیع سوق می دهند. یکی از این شخصیت ها در قرن چهارم که جز این دسته است صاحب بن عباد است که صاحب ضمن اینکه جزء آن دو دسته هم به نوعی محسوب می شود یعنی هم در گسترش فرهنگ اسلامی در اصفهان تأثیرگذار بوده و هم در جهت گسترش محبت اهل بیت و علاوه بر این در بعد سوم تشیع و مذهب تشیع را در اصفهان جهت دهی می کند.- شخصیت صاحب ابن عباد بیشتر در چه زمینه هایی مطرح و تأثیرگذار بوده است؟– ایشان یک فرد جامع الاطراف است یعنی از ویژگی هایی که صاحب بن عباد دارد، که شاید کمتر شخصیت های دیگر دارند، هم در دنیای سیاست نقش به سزایی دارد و به عنوان وزیر در آل بویه مطرح می شود و تأثیرگذار است و هم شخصیتی است ادیب و تبحر خاصی در ادبیات عرب دارد که مطمئناً گسترش ادبیات عرب در قرن چهارم در اصفهان یکی از پایه هایش صاحب بن عباد بوده است.و بُعد سوم اینکه شخصیت متکلم بوده است وصرفاً ادیب نبوده و در بحث کلام هم ایشان به عنوان یکی از رجال مطرح قرن چهارم است که شاید در تعمیق بخشیدن بحث مربوط به کلام شیعه در قرن چهارم به خصوص اصفهان، صاحب بن عباد مطمئناً تاثیرگذار بوده است.- می دانیم که صاحب ابن عباد مقام وزارت را در دولت آل بویه بر عهده داشته است. در مورد کارنامه سیاسی او توضیحاتی بفرمایید.– در ارتباط با بحث سیاسی وی می دانیم که آل بویه در مقطع اولش پادشاهان بزرگی مثل معزالدوله و عمادالدوله سرکار می آیند؛ منتها مرحله دومی که در واقع فرزندان این سه شخصیت برجسته معزالدوله و رکن الدوله و عمادالدوله، مرحله دومش در واقع ما شخصیت های برجسته ای در پادشاهان آل بویه نمی بینیم و در واقع وزرای این دوره تاثیرگذار هستند در جهت نظام سیاسی آل بویه و نقش پادشاه کمتر می شود. در مرحله اول بیشتر پادشاهان تاثیرگذار هستند و رجال کمتر نقش دارند اما در مقطع دوم که فرزندان و نوادگان انیها سرکار می آیند بنا به دلائلی تضعیف می شوند و آن موقعیت قبلی را ندارند. آن چیزی که موجب قوام تاریخ آل بویه و سیاسی ایران در نیمه دوم قرن چهارم می شود ظهور رجال بر جسته سیاسی است که این رجال برجسته سیاسی تاثیرگذار در تاریخ سیاسی ایران و آل بویه هستند. در این مقطع در چنین شرایطی صاحب بن عباد ظهور می کند. در این شرایط پادشاهان قدرتمند نیستند و نظام سیاسی ایران و به نوعی نظام سیاسی جهان اسلام در اختیار صاحب بن عباد است. من این نکته را عرض می کنم: ما ایران به مفهوم سیاسی با مرزهای مشخص در قرن چهارم نداریم، یعنی مثل امروزه که ایران با مرزهای سیاسی بالاخص بعد از اسلام در دوره ی صفویه شکل می گیرد، در قرن چهارم بیشتر جهان اسلام و خلافت اسلامی مطرح است و حکامی مثل آل بویه که قدرت را به دست می گیرند قبل از اینکه به عنوان حکام ایران در مفهوم سیاسی باشند به عنوان جهان اسلام هستند. این نکته را من عرض کردم که اهمیت تاثیرگذاری شخص صاحب بن عباد را عرض کنم و در واقع تاثیرگذاری اش از محدوده ی ایران فراتر بوده است چون آل بویه به نوعی خودشان را حاکم یا سلطان قلمرو اسلامی می دانستند که خوب قاعدتا در بعضی از موارد این قلمرو فعلی به مراتب وسیع تر بوده است. این ایران یا قلمرو اسلامی در آن مقطع به خاطر اینکه حاکمیت آل بویه بر اثر رقابت ها و کشمش های درونی یا دخالت بعضی از زنان در امور سیاسی و پیداشدن مدعیان مثل غزنویان، که چشم داشت به حاکمیت آل بویه دارند یا سامانیان، عملاً دیگر پادشاهان قدرتمندی سرکار نیستند و در این فضا صاحب بن عباد به عنوان وزیر، حاکمیت آل بویه را به عهده می گیرد.این نکته را بیان کنیم که بخشی از خاندان آل بویه در بغداد، گروهی در فارس و عده ای هم در ری بودند.منطقه مرکزی ایران که از طبرستان به این طرف بوده است تحت حاکمیت ری بوده است و این بخش از قلمرو ایران تحت سیطره آل بویه است. آل بویه دو مرکز مهم داشته است: مقطعی در اصفهان و مقعطی هم در ری بوده است؛ یعنی آل بویه در واقع بخشی در اصفهان و بخشی در ری بودند. صاحب بن عباد در دنیای سیاست در دو مقطع است هم در اصفهان بخشی از عمارت و وزارتش است که مرکز آل بویه در اصفهان است و در دوره فخرالدوله صاحب بن عباد به ری می رود منتها آن مقطع صاحب بن عباد دلبستگی شدیدی به اصفهان بنا به دلایل متعددی داشت و به همین دلیل هم در ری که وزارت را دارد وصیت می کند وقتی فوت کرد او را در اصفهان در محله طوقچی و در منزلش دفن کنند.مزار صاحب ابن عباد مورد توجه عامه مردم است- جایگاه ادبی صاحب ابن عباد را چگونه ارزیابی می کنید.– اما صاحب بن عباد از بعد دوم هم در ایران تأثیرگذار است. ایشان بیشتر در واقع در فرهنگ اسلامی است چون همانطور که گفتیم در زمینه ادبیات عرب و کلام اسلامی ایشان یکی از ادبای بزرگ و بنام مطمئناً در این ایران در پایان قرن چهارم است که ضمن اینکه ایشان از نظر نژادی غیر عرب بود، اما در زمینه ادبیات عرب از فٌصَحی و بٌلَغای عرب بوده است که تمام اشعار او به زبان عربی است و آثار متعددی که از ایشان به جا مانده است به زبان عربی است.صاحب بن عباد به واسطۀ سرودن اشعار به زبان عربی فصیح یکی از چهره های ادیب عربی در قرن چهارم نیز محسوب می شود. در آن مقطع هنوز زبان فارسی به عنوان زبان علمی مطرح نبوده شاید سوال باشد که چرا ایشان متون و اشعار خود را به زبان عربی می نوشتند؟ چون زبان علمی و ادبی آن مقطع، عربی بوده است.- تا جایی که مشهور است صاحب را از معتزله می دانندصاحب از صاحب نظران کلام اسلامی است و بحث مربوط به اعتقادات شیعی را در کلام خودش مطرح کرده است و اینجا اختلاف است در نگاه کلامی ایشان که آیا شیعی است یا معتزلی؛ بعضی چون اعتقادات وی در بحث کلام با اعتزال نزدیک است بحث منزلت بین منزلتین را در برخی از اشعارش مطرح می کنند و بحث های مشابه را مطرح می کنند؛ می خواهند ایشان را معتزلی مذهب معرفی کنند ولی بنا به شواهد خاصی که به برخی از آنها اشاره می شود؛ مطمئناً ایشان شیعه امامیه بوده است. خود اشعار وی طرح ائمه در اشعار و به ویژه امام حسین و امام رضا، دلالت بر شیعی بودن وی است و نکته مهمتر این است که شیخ صدوق در کتاب عیون الاخبار الرضا به مسئله ای اشاره می کند که نشان می دهد صاحب بن عباد شیعه امامیه بوده است. البته شیخ صدوق به شیعه بودن رکن الدوله اشاره می کند و به یکی از بزرگان تشیع یعنی صاحب بن عباد اشاره داشته است. حالا ممکن است در برخی زمینه ها شباهت هایی با معتزله بوده باشد که به اعتبار نزدیکی کلام شیعی با کلام اعتزال است که در گفتار صاحب بن عباد هم می توانیم ببینم.آرامگاه صاحب ابن عباد در طوقچی اصفهان- نقش او در روند شیعه شدن مردم اصفهان چگونه بوده است؟صاحب بن عباد اولا شیعه بوده است که بعداً ماندگار شده است و ثانیاً در گرایش مردم به تشیع تاثیرگذار بوده است. برای اینکه نقش صاحب را در ماندگاری بیان کنیم باید مقداری به گذشته و گرایش های مردم اصفهان در آن زمان توجه کرد. اولاً مردم ایران اسلام را از زاویه اهل سنت می پذیرند تقریباً غیر از قم که اسلام را از زاویه شیعی می پذیرد، بقیه مناطق ایران اسلام را از زوایه تسنن می پذیرند. در اصفهان علائق تسننی، که تسنن ناصبی یا تسنن افراطی می گوییم، نسبت به شهرهای دیگر بیشتر بوده است. علائقی که گرایش به بنی امیه را نشان می دهد و تا حدی در بعضی موارد بغض و دشمنی نسبت به اهل بیت در اصفهان قرن سوم و چهارم وجود دارد و به همین واسطه هم باید گفت کاری که صاحب بن عباد انجام داد بسیار مهم است؛ یعنی اصفهان قرن سوم و چهارم به خاطر علائق و گرایش های تسنن ناصبی گری که دشمنی با اهل بیت را دارد زمینه رشد تفکر اهل بیت و تشیع در این شهر کم است و حتی استان هایی تعریف شده است که مردم این شهر نسبت به شهرهای دیگر فاصله شان با اهل بیت بیشتر بوده است و در این استان ها می توانیم این را استنباط کنیم که اصفهان نسبت به شهرهای دیگر محوریت نخستین افراطی گری را داشته است و پایگاه و علائق اهل بیت وجود نداشته و یا خیلی کم بود.- وضعیت دشواری بوده، صاحب ابن عباد برای رسیدن به آرمان خود از ابزار سیاست چه بهره ای می برد؟وضعیتی که صاحب بن عباد پیش می گیرد با زمان صفویه متفاوت است. در صفویه اصفهان تقریباً تسنن افراطی ندارد و نیمی از مردم شیعه شده اند و علائق به اهل بیت در آن گروه که سنی هستند هم وجود دارد و صفویه مشکلی در ارتباط با تشیع اصفهان ندارد.ولی صاحب بن عباد در اصفهان قرن چهارم با مردم اهل تسنن افراطی رو بروست و ایشان یک حرکت چند دهه ای را با اشعارش پایه گذاری می کند و در این اشعار زمینه های حب و دوستی اهل بیت را مطرح می کند. دوم از موقعیت سیاسی خود حداکثر استفاده را برای گسترش شعائر شیعی می کند و از موقعیت سیاسی خود برای تغییر تفکر مردم اصفهان به سمت اهل بیت استفاده می کند. صاحب بن عباد آن گرایش تعصبی و بغضی را که در جامعه نسبت به اهل بیت به وسیله تبلیغات نادرست القا شده است با حرکت فرهنگی و قدرت سیاسی که دارد و بدون توسل به زور بلکه از موقعیت سیاسی استفاده می کند برای معرفی اهل بیت و برای بها دادن به پیروان اهل بیت و از محدثان حمایت می کند؛ محدثانی که روایت های اهل بیت و حقانیت آنها را مطرح می کنند. او زمینه را برای برگزاری مراسم عزاداری امام حسین فراهم می کند و در مجالس شعری که ترتیب می دهد شاعران اشعار خود را در وصف اهل بیت می خوانند.از رجال شیعه برای حضور در مسئولیت ها حمایت می کند و از آن طرف آن تسنن افراطی که در اصفهان است (که بعضی حتی این تسنن افراطی را به عنوان علائق به معاویه بن ابوسفیان در قرن چهارم در این شهر مطرح می کنند)، با اینها مبارزه می کند و این مجموعه عوامل است که می توانیم بگوییم صاحب بن عباد در تلطیف تفکر اصفهان از تسنن افراطی به طرف یک تسننی که علاقه به اهل بیت در آن است حرکت کرد و در اثر اقدامات صاحب بن عباد این حرکت در اصفهان اتفاق می افتد و به همین جهت هم است که پیکر صاحب بن عباد با وجودی که در شهری تشییع می شود که هنوز به عنوان شهر شیعی نیست ولی هنگامی که جنازه او را از ری می آورند هم در ری و هم در اصفهان تشییع جنازه با شکوهی انجام می شود در حالی که نیم قرن قبل از او تفکر صاحب بن عباد جایی در اصفهان نداتشه است و حتی به عنوان رگه هایی از الحاد شناخته می شد. این حرکتی است که صاحب بن عباد در قرن چهارم انجام می دهد و تغییر در نگرش مردم اصفهان اتفاق می افتد یعنی راه را برای نزدیک شدن به تشیع هموار می کند.این نکته را هم بگویم اگر در آغاز قرن دهم اصفهان شیعه می شود این سیر شیعه شدن اصفهان یک فرآیند تدریجی دارد که نقطه آغازین صاحب بن عباد در اصفهان است که آن تفکر را در اصفهان بوجود می آورد و گروه ها و شخصیت هایی مثل عمادالدین طبری در دوره مغول این سیر را ادامه می دهد و صفویه که سرکار می آیند بخش قابل توجهی از مردم شیعه هستند.