بررسی سه‌گانه‌ی دروازه‌ی مردگان

دروازۀ مردگان مریم مطهری‌رادسه‌گانۀ دروازۀ مردگان، نوجوان اهل مطالعه می‌خواهد. نوجوانی که صبور باشد و از جلد یک عبور کند تا به صحنه‌ها و تصاویر تخیلی داستان در دو جلد بعد که کلیدش در جلد اول خورده، برسد.کتاب اول با عنوان «قبرستان عمودی» گرچه اشاراتی به فضای مورد نظر نویسنده شده است ولی با توجه به نوع پردازش و ملزومات داستان، در این جلد بیشتر به زمینه‌چینی در خصوص معرفی شخصیت‌ها، اتفاقاتی که در گذشته برایشان افتاده و فضاسازی بین دو زمان گذشته و حال پرداخته شده است.تشخص مکانی یکی از ویژگی‌های مهم این داستان سه جلدی است. مانور روی مکان‌های واقعی شهر تهران، به ویژه مکانهایی که از صد یا صد و پنجاه سال پیش تا امروز آثارشان باقی است و هویتشان را حفظ کرده‌اند باعث شده، اتفاقات داستانی باورپذیر و فضاسازی‌ها پذیرفتنی شود. در این میان آنچه گاهی اختلالی در دریافت تصاویر و فضاها ایجاد می‌کند، ایجاز در توصیف است که نسبت بسیار کمتری در مقابل روایت دارد. به عنوان مثال حوضِ وسط عمارت نویان‌خان یکی از محوری‌ترین مکان‌های قصه است که غالباً حوادث و رخدادها، حول آن می‌گردد ولی نوبت توصیفش که می‌رسد خواننده، حوض چهارگوشی را می‌بیند که روی آن آب سیاهی است و گاهی عکس ماه روی آب افتاده است. حوادث مربوط به حوض هم صحنه‌هایی گذری است که می‌آید وکوتاه تمام می‌شود. با این حساب، مرکز ثقل داستان و جایی که بار اصلی تخیل روی آن سوار است همین نقطه است که با همۀ کم‌گویی در توصیف، از پس کار برآمده است.مکان‌ها همچنین دستاویز اصلی نویسنده برای گونه‌پردازی ادبی شده است. حوض وسط عمارت، دیوارهای پر سر و صدا، گودال کف اتاق پشتی و... با حوادث کناری درآمیخته و فضاهای وهم‌آلودی آفریده و ویژگی‌هایی ایجاد کرده که غالباً بین ادبیات گمانه‌زن مشترک است. داستان، ممکن است ابتدا خواننده را به سمت گونۀ فانتزی سوق دهد. شکسته شدن قواعد فیزیکی، انجام کارهای خارق‌العاده توسط بعضی شخصیت‌ها و دیده شدن حوادث غیرطبیعی توسط همۀ شخصیت‌ها از ویژگی‌های مشترکی است که بین چند گونۀ ادبی از جمله فانتزی، علمی-تخیلی و شگفت و البته وهمناک یا گوتیک مشترک است اما با وجود همۀ اشتراکات، مرزهایی برای جداسازی انواع، وجود دارد. غیر از نبودن فضاهای آمیخته به سحر و جادو و موجودات خیالی در این داستان سه جلدی که به طور کل کار را از حیطۀ فانتزی جدا می‌کند یکی دیگر از ویژگی‌هایی که گونه‌ها را از یکدیگر جدا می‌کند درون‌مایۀ آنها است. ساختار و پیرنگ دروازۀ مردگان با ایجاد فضاهای وهمناک و انتخاب کلماتی که غالباً ترس و وحشت را انتقال می‌دهد، سبک گوتیک یا وحشت را برگزیده است. در این رمان نویسنده ذهن خواننده را با رمز و راز، دهشت و حیرت می‌آمیزد و با ایجاد فضای تخیلی و مالیخولیایی به اضطراب مشغول می‌کند. نوع گوتیک در این رمان، گوتیک مکان است. راز مخفی و اتفاق ماورایی از داخل حوض سر برون می‌آورد. قرار دادن حوض به عنوان اصلی‌ترین عامل گوتیک که برزخی برای مردگان و غرق شدگان داستان است وسط عمارتی وهمناک با حوادثی پیچیده که جای اتفاقات آن از گذشته تا امروز مانده، خط اصلی ساختار کار شده است.اما آنچه در داستان دیده می‌شود بخش رئال کار نسبت به بخش تخیلی بیشتر و البته ترسناکتر است. بیماری همه‌گیری که منجر به مرگ تعداد زیادی از آدم‌ها شده، فقر و بدبختی، مردمی که فرزندانشان دزدیده، فروخته یا کشته می‌شوند در کنار چالش‌های بخش ژانر، فضاهای تلخ و دردناکی ایجاد کرده که می‌تواند از تحمل خواننده مخصوصاً خوانندۀ نوجوان خارج شود. عشق و امیدی اگر در داستان هست بیشتر در لفافه آمده و اندک‌گویی، داستان را به سمت سیاهی و تلخی برده است. البته بعضی از صحنه‌های خوب که طولانی هم شده مخصوصاً در جلد سوم، توانسته تصویر مرکزی برای خواننده ایجاد کند و این امر کمک قابل توجهی به تلطیف فضا و زدودن تلخی‌ها کرده است.