در گفتگوی ولایت با یک کارشناس ارتباطات مطرح شد: رسانه های آزاد؛ ستون انتخابات پرشور مردمی

حسین آذربایجانی-هر بار که شمارش معکوس برای رسیدن به یک انتخابات آغاز می‌شود، بحث‌هایی مثل مشارکت اجتماعی و آرای خاکستری نیز بالا می‌گیرد. مشارکت از نظر لغوی به معنی شرکت کردن است‌. مردم وقتی به این باور برسند که می توانند بر حوادث موثر بر زندگی‌شان تاثیر قاطع بگذارند، به میدان مشارکت می آیند. برای رسیدن به این مرحله باید از آزادی کامل و از جمله حق اظهار‌نظر و البته «آزادی پس از بیان» برخوردار باشند و دارای اهمیت و ارزش تلقی شوند. مشارکت اجتماعی در وقایعی مثل انتخابات یا راهپیمایی‌های سیاسی و... مجال بروز می‌یابد. در آستانه‌ی انتخابات سرنوشت‌ساز یازدهمین دوره مجلس شورای اسلامی، گفتگویی با یک کارشناس رسانه و ارتباطات می‌تواند بخشی از ابعاد این مفهوم یعنی «مشارکت سیاسی» را روشن کند. با توحید صمدی کارشناس ارتباطات وفعال سیاسی در این باره گفتگویی کردیم که بخش نخست این مصاحبه بیشتر روی مفاهیم عمده تاکید داشت و اواخر ماه گذشته در همین صفحه منتشر شد. پیاده کردن و تنظیم بخش دوم این گفتگو اندکی به طول انجامید تا در این مجال تقدیم مخاطبان گرامی شود.?** نقش رسانه های آزاد در مشارکت سیاسی چقدر است؟ما در عصری زندگی می کنیم که در آن رسانه های گروهی جزء جدایی ناپذیر زندگی بوده ونقش ویژه ای در زمینه های اقتصادی.اجتماعی. فرهنگی بویژه در زمینه سیاسی و ارتباطات سیاسی که گروههای سیاسی از طریق آن شکل می گیرند دارند.اساساً از رسانه‌ها به‌عنوان رکن چهارم دموکراسی یاد می‌شود رکنی که از یک طرف با مردم و از سوی دیگر با حکومت در ارتباط است. نقش رسانه‌ها در مشارکت در همین بین معنا پیدا می‌کند. به جرات می توان گفت رسانه های آزاد ستون مشارکت پرشور مردمی در انتخابات هستند.** بجز رسانه های آزاد چه عوامل دیگری در مشارکت سیاسی لازم اند؟برای ایجاد مشارکت سیاسی لوازم گوناگونی نیاز است از جمله این لوازم، ابتدا موضوع یا محملی خاص برای مشارکت، دوم کارگزاران و متولیان صالح و امین مشارکت یعنی کسانی که برای مشارکت برنامه‌ریزی و سازماندهی می‌کنند. سوم شهروندان و در آخر کانال‌های اتصال بین کارگزاران و شهروندان که این کانال‌ها در مشارکت‌های گسترده و نوین رابط رسانه‌ها هستند. بدین معنا که رسانه‌ها توده‌ها را بسیج می‌کنند تا اندیشه‌های جدید و تکنیک‌های مدرن را بپذیرند و از سوی دیگر ساختار سیاسی باثبات و پایداری را بنا کنند که در آن ساختار، محیط اجتماعی همگون و شایسته‌ای پدید آید. البته یکی از وظایف رسانه‌ها این است که واقعیت‌های سیاسی و اجتماعی را به‌درستی به تصویر بکشانند.** ولی بعضی منتقدان می گویند نهادهای قدرت نگاه دشمن انگارانه ای به رسانه ها دارند. از نظر علوم ارتباطات وسایل ارتباط جمعی و حاکمیت ها چه رابطه ای با هم دارند؟رسانه‌ها در هر کشوری اساسی‌ترین نقش را در ارتقای مشارکت سیاسی مردم در جامعه دارند. وسایل ارتباط جمعی امروزه بعنوان یکی از ارکان حکومتی مطرح است و این خود نشان از ارتباط و تاثیر رسانه ها بر مردم و حکومت است بدون بهره گیری از وسایل ارتباطی .نظام های سیاسی قادر به نظم بخشیدن به جامعه و مشارکت دادن مردم در زندگی سیاسی نخواهند بود. رسانه ها در متحد کردن مردم کشور - واداشتن آنان به مشارکت در طرحهای توسعه ملی -به تصویر کشیدن درست واقعیت های سیاسی اجتماعی - انگیزه سازی-انجام تغییر های لازم در نگرشها وجهت گیریهای سیاسی و اجتماعی یا حفظ آن ها - توسعه آگاهی های فکری سیاسی جامعه- بحران سازی و بحران زدایی-اعتدال سیاسی و....نقش بسیار مهمی دارند.** نقش رسانه ها در مقابله با تهاجم فرهنگی چیست؟ذهن مردم ما از طرف هزاران رسانه و ابزار اطلاع رسانی بیگانه بمباران می شود. می توان گفت که یک جنگ تمام عیار رسانه ای در جریان است که می خواهد مردم ما را از تداوم اصلاحات و بهتر شدن امور ناامید کند. عده ای فریب خورده یا منفعت طلب در داخل همصدا با دشمنان خارجی بر طبل تخریب و ناامید کردن مردم از دولت اعتدال و بی اثر نمایاندن صندوق های رای می کوبند و نمی گذارند مردم اطلاعات موثق و صحیح بدست بیاورند. برای موفقیت دراین عرصه در اختیار داشتن ابزار تبلیغاتی ضروری است. قرن حاضر قرن سیطره ابزار تبلیغ و وسایل ارتباط جمعی است مشارکت در زندگی سیاسی از جمله عضویت در احزاب. انتخابات و ایجاد ارتباط متقابل با سیاستمداران ایجاب می کند که مردم به رسانه های گروهی دسترسی داشته باشند.امروزه بدون داشتن ارتباطات سیاسی نمی توان اهداف نظام سیاسی را پیاده کرد و وحدت و همبستگی ملی را محفوظ و مشارکت وسیع افراد را در جامعه فراهم کرد. یک کشور بدون پیشرفت های تکنولوژی ارتباطات ورسانه های همگانی امکان رشد وتوسعه را نخواهد داشت.از اینرو نبایستی در برخورد با آن بصورت بسته عمل نمود تکنولوژی های ارتباطی مرز نمی شناسند و نمی توان مسیر خلاف جریان آب شنا کردبلکه باید خود و جامعه را برای پذیرش تکنولوژی جدید آماده نمائیم بایستی میزان وسطح نیاز جامعه به تکنولوژی های جدید ارتباطی بطور دقیق مشخص گردد و قبل از ورود هر تکنولوژی فرهنگ جامعه برای پزیرش آن آماده باشد.دانش عمومی افزایش یافته و نیروی انسانی آموزش دیده و برای بهره برداری از تکنولوژی های جدید مهیا گردد .** نقش رسانه ها در افزایش سطح بینش سیاسی مردم چیست؟رسانه‌ها می‌توانند به اطلاع‌رسانی درباره دیدگاه‌های طیف‌های مختلف فکری و سیاسی پرداخته و سطح سواد سیاسی و قدرت تجزیه و تحلیل مردم را بالا ببرند. این نقش از طریق رصد دقیق رخدادها، به‌ویژه در آستانه هر انتخابات می‌تواند به بهترین نحو ایفا شود. به‌طور منطقی از رسانه‌ها انتظار می‌رود که عینی‌گرایی، قانون‌گرایی و انصاف در اطلاع‌رسانی را رعایت کنند.رسانه‌ها می‌توانند شور و نشاط سیاسی در جامعه ایجاد کنند. ایجاد فضای بحث و تبادل نظر و حتی به‌وجود آوردن فضای چالشی و برخورد و تضارب آرا از طریق برگزاری مناظره‌ها، میزگردها و مصاحبه‌های عمیق می‌تواند به افزایش شور و نشاط سیاسی و اجتماعی در جامعه منجر شود. بدون شور و هیجان سیاسی نمی‌توان انتظار ارتقای مشارکت سیاسی مردم را در انتخابات داشت. از جامعه خاموش صدایی برنمی‌خیزد و میزان مشارکت در چنین جوامعی بسیار اندک است.رسانه‌ها دارای اختیارات و حقوقی هستند که البته تجربه نشان داده است که از آنها به درستی استفاده نکرده‌اند. این حقوق شامل حق کسب و انتشار اطلاعات مطابق قوانین موجود در ایران ازجمله قانون اساسی و قانون مطبوعات است. کسب اطلاعات از مجاری قانونی حق رسانه‌هاست و برای ایجاد روحیه نشاط و شور سیاسی، رسانه‌ها نیازمند اطلاعات از عملکردها به‌ویژه عملکرد دستگاه‌های دولتی هستند. درصورتی که این امکان برای آنها فراهم نباشد نمی‌توان انتظار افزایش انگیزه سیاسی و ایجاد تحرک سیاسی در گروه‌های مختلف را داشت.از سوی دیگر به‌دلیل ایفای نقش جایگزین توسط رسانه‌ها در ایران و انجام برخی از فعالیت‌ها و موضع‌گیری‌هایی که عموما از فعالان سیاسی انتظار می‌رود، رسانه‌ها همواره در معرض آسیب‌ها و آفت‌های جدی در آستانه هر انتخاباتی بوده‌اند. با نگاهی به سابقه تاریخی پیدایش و ظهور و بروز رسانه‌ها در ایران، می‌توان اذعان کرد که رسانه‌ها همواره جای خالی احزاب ، نهادها و تشکل‌های سیاسی و مدنی و صنفی را پر کرده‌اند و رسانه‌نگارها به جای فعالان سیاسی نشسته‌اند و کار رسانه‌ای در ایران مساوی کار و کنش سیاسی انگاشته شده است؛ درحالی‌که این‌دو از هم جدا هستند و رسانه‌نگارها باید میان این‌دو تفکیک و مرز قائل شوند. شاید این به‌دلیل خاستگاه‌های اقتصادی و سازمانی رسانه‌ها بوده که آنها را وابسته به نهادهای سیاسی یا قدرت کرده است اما به هرحال در تمام دنیا رسانه و رسانه نگار باید در چارچوب اصول حرفه‌ای خود عمل کرده و کار سیاسی را از کار حرفه‌ای تفکیک کند.رسانه‌ها در ایران با توجه به ضریب نفوذ و تیراژ و مخاطبی که دارند، دارای تأثیرات متفاوتی بر مردم هستند. با وجود تکثر اسمی در رسانه‌های مکتوب، هنوز تیراژ رسانه‌های نوشتاری در ایران حتی در حد استانداردهای منطقه‌ای نیز نیست، چه رسد به استانداردهای جهانی. میزان سرانه مطالعه در ایران نیز به قدری اندک است که میان مسئولان و متولیان امر بر سر چهار یا پنج دقیقه بودن آن بحث است! بر این اساس تا اطلاع ثانوی رسانه‌های دیداری و شنیداری به‌ویژه تلویزیون، گسترده‌ترین و پر نفوذترین رسانه کلاسیک در ایران به‌شمار می‌رود که قادر است افکار عمومی را در آستانه هر رخداد سیاسی متاثر از گرایش‌ها و سیاست‌های خود کند. در واقع مطابق آنچه صاحب‌نظران ارتباطات می‌گویند جریان اصلی رسانه‌ای در ایران، جریان تلویزیون است. پس نگاه‌ها همچنان به تلویزیون خواهد بود.اگر رسانه‌ها بتوانند با تزریق امید به جامعه و پرهیز از ترساندن جامعه فضای مناسبی برای تحلیل مسائل و مطالبات و همچنین نیازهای مردم فراهم کنند می‌توانند نقش اول را در جلب مشارکت عمومی ایفا کنند.رسانه ملی می‌تواند نقش بسیار تاثیرگذارتری نسبت به سایر رسانه‌ها داشته باشد اما در شرایطی که امروز هنوز در کشور شاهد انحصار در رسانه‌های صوتی و تصویری هستیم باید بدانیم مطبوعات، خبرگزاری‌ها، سایت‌ها و در کل فضای مجازی نقش بسیار تاثیرگذارتری در جلب مشارکت عمومی در انتخابات‌ها دارد.** هر گیاه مفیدی آفت هایی هم دارد؛ حالا آفت های موجود بر سر راه رسانه ها چیست؟مروزه نقش‌های گوناگونی برای ارتباط و وسایل ارتباط بیان شده است اما همگی آن‌ها را می‌توان به سه نوع نقش و نگرش تقسیم کرد. گروهی از متفکران و دانشمندان معتقدند که وسایل ارتباط جمعی وسیله‌های هستند در جهت تحکیم قدرت حکام و سرمایه‌داران! اینها به نقش منفی وسایل ارتباط جمعی معتقدند و می گویند رسانه ها دست قدرتمندان و حکام هستند و از سوی آنان برای تداوم قدرت و سرکوب ضعیفان استفاده می شوند.گروهی دیگر نقش وسایل ارتباط جمعی را خنثی و منفعل می‌دانند و معتقدند که وسایل ارتباط جمعی تنها نقش خبررسانی برای دولت‌ها و نقش سرگرم سازی برای مردم را دارند.اما به باور بنده وسایل ارتباط جمعی به خاطر پتانسیل‌های سرعت و پراکندگی وسیع می‌تواند در جهت ایجاد اتحاد و پیوستگی بین اقوام گوناگون مردم روی کره زمین نقش کاملا فعالی را دارا باشد.** برخی از منتقدان درباره بحران مشارکت و مشروعیت شبهاتی مطرح می کنند. در این باره توضیح بدهید.ما ادعا می کنیم کشور و نظامی مردمسالار داریم و در چنین نظامی اگر مشارکت مردم در امور اجتماعی مطلوب نباشد، بحران مشارکت پدید می آید. این بحران ها در یکدیگر تاثیر متقابل دارند، برای نمونه، سطح مشارکت مردم و مقبولیت یک نظام، با هم رابطه متقابل دارند. هر حکومتی برای این که بتواند از همه امکانات کشور برای پیشرفت استفاده کند، نیازمند جلب حداکثر مشارکت مردم است.یکی از عواملی که ممکن است مانع پویایی اجتماعی شود نبود منابع اقتصادی کافی در جامعه است .در جوامعی که حکومت های خودکامه زمام امور را در دست دارند طبقه حاکم از دست دادن آزادیهای سیاسی اجتماعی وفرهنگی به مردم امتناع می کنند زیرا بیم آن را دارند که به مجرد اعطای اینگونه آزادیها به جامعه انتخابات آزاد برگزار شود ومردم نمایندگان خود را برای اداره امور برگزینند وآنها را جایگزین اعضای طبقه قدرتمند سازند تا به این طریق گردش نخبگان و مردمسالاری دینی محقق شود.