یادداشتی بر رمان ماهی ها نگاهم می ‌کنند

منبع: مجله الکترونیکی اوسان«ماهی‌ها نگاهم می‌کنند» نوشته ژان پل دوبوا نویسنده و سفرنامه‌نویس فرانسوی و برنده جایزه ادبی ویالات در سال ۲۰۱۲ و جایزه ادبی کنگور فرانسه در سال ۲۰۱۹ است که اصغر نوری، مترجم نام‌آشنای زبان فرانسه برای مخاطبان کتابخوان از ادبیات فرانسه، از زبان اصلی (فرانسه) به فارسی ترجمه کرده است.چشم دوخته به هیچ، خیره به تهی «ماهی­ ها نگاهم می­ کنند»، روایت یکی از میلیون­ ها آدم تنهایی است که نه تنهایی­شان را دوست دارند و نه از آن متنفراند؛ روایت یکی از ماست که وقتی از اتاق تاریک و نمورمان خارج می‌­شویم، معاشران و شاید مخاطبان بسیار داریم، اما همچنان احساس تنهایی و البته اشتیاق به تنهایی رهایمان نمی‌­کند. ما که در آغاز شب شعار می‌دهیم: «هر نوری بهتر از تاریکی است»، اما همچنان با شب سرِ سازگاری داریم.یکی از ما «با همانِ تنهایان»رمان «ماهی­ ها نگاهم می­ کنند»، روایت مهمترین بخش از زندگی مردی تنهاست که خلوتی بی­ اندازه دلگیر و روابط عاشقانه ­ای نسبتا ماجراجویانه دارد. او در زندگی حرفه ­ای­‌اش، یک روزنامه ­نگار درجه چند در یک روزنامه ورزشی است و وظیفه‌اش تهیه گزارش‌­های هیجان­‌انگیز از مسابقات کسل­ کننده و پر از خشونت بوکس است، اما هیجان تنها چیزی است که از پس گزارش‌های سردستی و بی­‌حوصله او دستگیر مخاطب نمی‌­شود که هیچ، خیلی وقت­‌ها مایه دشمنی و کدورت برای دیگران و اطرافیانش نیز می‌شود.زندگی زیمرمان تنها وقتی کمی هیجان‌انگیز می‌­شود که شب‌هنگام پشت در خانه‌اش توسط یک ناشناس مشت­ باران می­‌شود، کلیشه­‌ای که می‌شود از آن یاد کرد، این است که «انگار تا وقتی نوبت خودمان نشود، بیدار نخواهیم شد».درست مانند خودِ «زیمرمان» خواننده نیز گمان می­ برد که یکی از گزارش­‌های از سرِ بی‌حوصلگی، کار دست مردِ تنها داده است، اما نوشتن گزارش­ های مزورانه روزهای بعد که از قضا به مزاق سردبیرِ روزنامه و خیلی از بوکسورها خوش می‌آید نیز مانع از تکرار حمله­ ها نمی‌­شود. در نهایت آنجا که ضربه­‌های مرد مهاجم به در خانه زیمرمان، تنها لحظه‌های هیجان­ انگیز زندگی او، یعنی معاشقه بر لبه باریک پنجره خانه نمورش را خراب می­ کند، او تصمیم می­‌گیرد با هیولا مواجه شود. همه آنچه در روزهای پیشین بر زیمرمان گذشته و همه حدس و گمان­‌های دیگر غلط از آب در می­‌آیند. مهاجم نه یکی از بوکسورهایی است که زیمرمان با بی­‌حوصلگی تصویری احماقانه از آن­ها ارائه داده، نه هیچ غریبه­‌ای دیگر است.دشمنی از جنس پدرورود مهاجم با مشت ­های سهمگین و نعره‌های گوش­خراش، زندگی یکنواخت و پر از بی­ حوصلگی مرد را وارد مسیر تازه‌­ای می­‌کند؛ حمله­‌ای تمام عیار از گذشته برای درهم ریختن حال، همراه با بوی تند الکل!مهاجم، پدر گمشده زیمرمان است که از پس از سال­ها بی­‌خبری با تغییراتی شگرف آمده تا وسط زندگی زیمرمان سقوط کند. تصویری که نویسنده از پدر زیمرمان به خواننده می­‌دهد؛ مردی است تنها، درمانده و البته عصبی. مردی که با همه قدرت و خشونت ظاهری از پس مهمترین تصمیم زندگی بشری برنیامده و حالا برای مردن دست به دامانِ فرزند شده است. آخرین تصویر او از پدرش، مردی مهربان و باوقار است و حالا او با دائم ­الخمری خشن روبه‌­روست که بی­‌مهابا می­نوشد و بی‌ملاحظه در همه استفراغ می­‌کند و همه جا را به کثافت می­‌کشاند؛ خواه در تاکسی باشد و خواه کنار خیابان.آنچه زیمرمانِ پدر را به سوی فرزند سوق داده است، تلاش ناموفقِ او برای مرگ از راهی است که بسیاری از ما خودآگاه و ناخودآگاه آن را آزموده‌­ایم؛ انتخابِ فرمی از ولنگاری و بی­ قاعدگی در زندگی. این اما، تمام ماجرا نیست؛ زیمرمانِ پدر برای خداحافظی با تنها بازمانده از گذشته شیرین­‌اش بازگشته است. حمله­‌های او به فرزند و فریادهای او تنها یک پیام دارد: «دوستت دارم! آن­قدر که پایان زندگی‌­ام را از تو طلب می­‌کنم. لطفا مرا بکش، لعنتی!»سرعتی که پدر برای رفتن به سوی «هیچ»، پیش گرفته، آن­قدر زیاد است که پسر را ناخودآگاه با خود همراه می‌کند، هرچند او نیز مانند تمام بی­ انگیزگانِ دیگر، ابتدا نسبت «به پیش رفتن» مقاومت نشان می‌دهد. تفاوت نگاه پدر و پسر آنجا برای خواننده روشن می‌­شود که پدر در حال خوردن ماهی کبابی است و با ولع زبانش را در سوراخ خالی چشم‌­های زغال­ شده ماهی‌ها می‌گرداند. کاری که هرگز از پسر برنمی­‌آید.زیمرمان که هیجان ­انگیزترین کار زندگی‌اش معاشقه با «رُز» روی لبه پنجره طبقه هفتم و خیره شدن به تهی بوده است، حالا در شرط‌بندی­های مسابقات سوارکاری شرکت می­‌کند، تن به درگیری‌های خیابانی می‌دهد ،سیاه‌مستی می­‌شود شبیه پدرش، اما برعکس ظاهر هیجان­ زده‌اش، برای حرکت به سوی «هیچ» عجله‌ای ندارد. او حتی زمانی که مرد دیگری را جای خودش روی لبه پنجره خانه رز می­ بیند، دست و پا بسته نامه‌ای می­‌نویسد و بی­ آنکه نامه را به دست معشوقه تنوع ­طلبش برساند، راهی جایی دور در کنار دریا می ­شود.در کنار دریا و در خلوت هتلی سوت و کور، فردی از نسل پدرش را می‌یابد که همچون او و نه همچون پدرش، در انتظار پایان است. مواجهه دو نفر از دو نسل متفاوت با رویکرد و نگاهی یکسان به زندگی، نمایش دو تنها که ظاهرا وانمود می‌کنند، تنهایی را دوست دارند، اما عمیقا به یافتن کسی همچون خودشان می­ اندیشند و البته هر دو نفر، کسی را از دست داده‌اند و فرقی نمی‌­کند که معشوقه یکی با مرد دیگری غرق لذت شده و معشوقه آن یکی، غرقه در دریا.آنچه بیش از همه در شخصیتی چون زیمرمانِ پسر توجه را جلب می‌­کند، نوسان احساسات و عدم تعادل در رفتارها هنگام مواجهه با شرایط تکراری است. پدر با همه فروریختگی عاطفی و عصبی در پیمودن راهی که انتخاب کرده، مصمم است و چند نسل بعد از او، فرزندش بی­ آنکه راهی مشخص و هدفی معین را دنبال کند سرگشته به هر راهی که دیگران از معشوقه و پدر تا سردبیرِ پیر و منحرف روزنامه، برای او تعیین می­‌کنند، می‌رود. سردبیرِ روزنامه که احتمالا در سال­های آغازین سالخوردگی است، سمبل کاملی است از انسانی با عقده‌های فروخورده فراوان در کودکی و کمبودهایی چون فقدان مهرِ مادری را دارد. چه کسی باور می­ کند که «بورژس»، آن پیرِ لعنتی با اخلاقی تا این حد مزخرف، اما با برنامه روزی سر از سردخانه پزشکی قانونی درآورد، آن هم در حالی که قنداق شده و قلبش یارای هیجان ناشی از مهر بیش از اندازه مادری را نیاورده باشد!جاماندگانِ در کودکیزیمرمانِ پسر نیز همچنان در خاطرات دوران کودکی و آنچه در آن روزها از دست داده غرق می­‌شود و ساکنین خانه کودکی­‌اش را اشغالگرانی می‌­بیند که هیچ احترامی برای اتاق کودکی­‌اش قائل نیستند. برعکس او، سیمون زیمرمان برای هیچ چیز احترامی قائل نیست و سراغ آنچه از همه پرخطرتر و ناهنجارتر است، می­‌رود، بی­ این­که ذره‌­ای برای جهان و آدم­‌هایش ارزش و احترام قائل شود.تأثیری که سقوط رُز از لبه پنجره برذهن زیمرمان می­‌گذارد، تأثیری نیست که انتظار می‌­رود. معشوقه‌اش او را رها کرده و مردِ راه­راه­پوشی را جایگزین او کرده و بعد هم سقوط کرده است، حالا او خود را مقصر می‌­داند، آن هم برابر با رقیب؛ در ذهن­‌اش هر دو رُز را رها کرده­‌اند و برای فقدان و مرگش به یک میزان مقصراند.درست زمانی که فقدان معشوقه، زیمرمان پسر را در مرز فروپاشی قرار داده، پدر که در مرز اضمحلال به فرزندش پناه آورده بود، نقش جدیدی به خود می­گیرد؛ «پدر بودن».زیمرمان پدر تلاش می­‌کند به فرزندش بقبولاند که اندیشیدن به «از دست رفته‌ها» نتیجه‌­ای جز هدر داد زمان حال را به همراه ندارد و باید زندگی را ادامه داد. نگاهی مدرن به زندگی از نظرگاه مردی از چند نسل عقب‌­تر.در نهایت اما، آنچه سیمون زیمرمان انتظارش را می­‌کشید به سراغش­اش می­‌آید، اما نه آن­گونه که او می‌خواست. زندگی سراسر خوشگذرانی و عیاشی، پیرمرد را راهی بیمارستان می‌­کند و زیمرمانِ پسر در موقعیت انجام مأموریتش قرار می­ گیرد؛ مأموریتی که در نخستین مواجهه با سیمون زیمرمان، پدر به او محول کرده است؛ «مرگ»، اما نه مرگ روی تخت بیمارستان و غرق در خونابه و استفراغ، بلکه مرگی که پسر راه و روشش را بارها آزموده و حالا آماده است که اجرایش کند؛ «خیره به تهی!»ماهی‌ها نگاهم می‌کنند یکی از بهترین روایت­‌ها از زندگی امروزی است، رفتارهای هیچ یک از آدم­‌های رمان در موقعیت­‌های مشابه به­ طور مشخص و دقیق قابل تحلیل نیست، هیچ‌یک آن­طور که نشان می‌دهند، خوشحال یا خوشبخت یا حتی رضایت‌مند نیستند و آنچه در شئون مختلف زندگی خصوصی یا حرف‌ه­ای خود بروز می‎‌دهند، بیشتر ناهنجاری و اعتراض است تا هنجار و سازگاری. مفاهیمی چون وفاداری، تعهد، احترام، همراهی، عشق، خوشی و … خالی از معنی و مفهوم‌­اند، اما آدم­‌های داستان همگی در یک نکته مشترک می‌نمایند؛ چشم‌های همگی‌شان درست شبیه چشم­‌های ماهی­‌های سرخ شده، ذغال شده‌اند و خشک و بی­‌حرکت به «هیچ» دوخته شده‌اند، به «تهی».نویسنده: آرش نعمتی