روح‌ الله در نیجریه

نقدی بر انفعال وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی در قبال روح زخم خورده آفریقاحسینیۀ بقیه الله زاریا؛ شاید نخستین توجهات به حرکت اسلامی نیجریه و آنچه با رهبری شیخ ابراهیم زکزاکی در حال وقوع بود با شنیدن نام این حسینیه و به سبب فاجعه‌ای که در سال ۲۰۱۴ رخ داده بود آغاز شد؛ در جایی که ارتش به محل تجمع شیعیان و اعضای حرکت اسلامی حمله ور شده و با وجود آنکه اقدامی خارج از قوانین مرسوم کشور نیجریه رخ نداده بود، شمار زیادی از آنان را به شهادت رساند و در پی آن شیخ ابراهیم و همسرش زینت را به طرز وحشیانه‌ای دستگیر و زندانی کرد. حبسی به ناحق که تا امروز ادامه داشته‌است.در این نوشتار در پی شرح ماجرا نیستیم چرا که در این باب هر چند کم، اما سخن گفته شده است. اما آنچه اکنون بدان می‌پردازیم و نیاز به تأمّل بیشتری دارد این است که چرا ارتش نیجریه به عنوان کشوری که یکی از کانون‌های جمعیتی مسلمانان است، در صدد انسداد حرکت نهضتی اسلامی است؟تاریخ حمله به حسینیه بقیه الله می تواند بخشی از پاسخ باشد؛ روز قدسی که شمار زیادی از اعضای نهضت اسلامی نیجریه و از جمله سه نفر از فرزندان شیخ ابراهیم زکزاکی به شهادت رسیدند.نهضت اسلامی شیخ زکزاکی صرفا به دنبال ترویج احکام نماز و روزه نیست و مطلوب آن اسلام در کلیت آن، آزادگی، رهایی از یوغ استعمار، دفاع از مظلوم و عدالت نیز هست که حضور افراد با ادیان و مذاهب مختلف در میان اعضای این جنبش تحت رهبری شیخ، نشانگر اصول انسانی واحد در چنین تفکری است و این همان چیزی است که برای آنان که چشم طمع به ذخایر غنی نفتی و ظرفیت های انسانی نیجریه و حتی کل آفریقا دوخته‌اند نمی تواند خوشایند باشد.اینجاست که استانداردهای چندگانه‌ی حقوق بشری سربرمی‌آورند و مدعیان حقوق بشر که برای کوچکترین مسائل مرتبط با منافعی خاص، به درست یا غلط آه و واویلا سر می‌دهند، در مورد جان، مال و آزادی هزاران مرد و زن و بی گناه که در چهارچوب قوانین ملی‌شان رفتار کرده‌اند و آماج حمله قرار گرفته‌اند، چنان ساکت می‌شوند که گویی اعلامیۀ جهانی حقوق بشر و میثاق بین المللی حقوق مدنی-سیاسی هنوز تدوین نشده است!شیخ زکزاکی به عنوان رهبر جریانی مردمی و صلح‌طلب چندین سال است که به رغم اذعان برخی مقامات قضایی نیجریه به غیرقانونی‌بودن دستگیری‌اش، همراه با همسرش و با وجود وضعیت جسمانی بسیار نامساعد، به دور از امکانات مناسب پزشکی، در زندان به سر می برد ولی حتی صدای «ابراز نگرانی» نیز از مجامع و کشورهای همیشه مدعی حقوق بشر شنیده نشده است. این در حالی‌ست که همسر بزرگوار شیخ به تازگی به ویروس کرونا نیز مبتلا شده است، اما همچنان محدودیت‌های بهداشتی و درمانی دارد.به تازگی گزارشگر شورای حقوق بشر سازمان ملل دیدگاه‌هایش در مورد مسئولیت دولت‌ها در زمینهٔ امنیت جان افراد زندانی به ویژه در دوره بحران کرونا را از منظر حقوق بین الملل بشر ارائه کرده و مشخص نموده است که در صورت مرگ زندانی، در چه مواردی سلب حیات خودسرانه و غیر قانونی توسط دولت ذیربط تلقی می شود. حال با توجه به عدم دسترسی شیخ و همسرش به خدمات بهداشتی و پزشکی مناسب، شرایط ایشان از مصادیق قطعی آن است و لزوم پیشگیری از وقوع هر گونه مسئله ناگواری را ضروری می نماید.همه‌ی این‌ها در صورتی‌ست که نوع نگاه شیخ، مرز مذهب و حتی ادیان را درنوردیده و شیعه و سنی و مسیحی را در کنار هم و ذیل یک «ما»ی واحد قرار داده است؛ فلذا در وضعیتی که گروه‌هایی چون بوکوحرام با تفاسیر و عملکرد خود جامعه را با چالش مواجه و وجهه‌ی دیانت را تخریب می‌کنند، حضور نهضت اسلامی برای جامعه‌ی جهانی به طور عام و برای نیجریه به صورت خاص فرصتی ثمربخش است؛ چرا که شیخ زکزاکی با دغدغهٔ پیاده سازی اسلام ناب همواره اهداف صلح‌طلبانه و تقریبی داشته که با تکفیر در تضاد است و ضربه‌ای که نیجریه از فقدان شیخ خواهد خورد به مراتب سنگین‌تر از ضربه‌ای‌ست که این کشور از وجود گروه‌های تروریستی می‌بیند.پس طبیعی‌ست که با توجه به این قرابت اهداف، حامیان و موسسان داعش و گروه‌های تکفیری، حامی در بندبودن شیخ نیز باشند. نتیجه‌ی تضاد آنان با تفکر شیخ، این است که در هر جایی که حرکت‌های شیخ و امثال آن را ببینند ورود می‌کنند تا ضربه‌ای وارد آورند و آنانی که نشان دادند با پدید آوردن داعش حرکت ایجابی می‌کنند، حرکات سرکوبگرایانه و سلبی نیز خواهند داشت. اثبات مدعا آنکه شیخ در تماس تلفنی با فرزندش خبر از تامین هزینه حمله به زاریا و کمک مالی به ارتش نیجریه توسط عربستان سعودی و بنا به دستور آمریکا و انگلیس را داده‌است. این در حالی‌ست که متاسفانه در این سو با وجود ضرورت بازخوانی وقایع نیجریه و آنچه بر شیخ می‌گذرد، دولت‌ها و حتی ملت‌های اسلامی که گاه کوچکترین حوادث را در کشورهای غربی محکوم و با آنان ابراز همدردی می‌کنند این حداقل را در مورد حمله‌های پیاپی ارتش نیجریه به محل‌های حضور اعضای حرکت اسلامی دریغ کرده و یا عادی می‌انگارند که در صورت تداوم، عوارضش می‌تواند دامن‌گیر کل جامعه جهانی شود.در این میان توقعات از جمهوری اسلامی بیش از دیگران است؛ ملت و مسئولان در جمهوری اسلامی که الگوی حرکت شیخ زکراکی بوده اند امروز لازم است به او به مثابهٔ مدرسی بنگرند که نشان داد اگر گاهی دلزدگی در داخل صورت می‌گیرد به سبب فاصله گرفتن از گفتمان ناب انقلابی و اسلامی است، چرا که آنچه انقلاب اسلامی به ما آموخت نه تنها برای شیعه که برای همه‌ی آزادی‌خواهان الگویی ثمربخش است که باید از آن پاسداری شود. قدرت جذب این الگو به حدی است که جمعیت شیعیان نیجریه را از حدود صد نفر در سال 1979، به بیش از بیست میلیون نفر رسانده‌است که نشانگر جذابیت اسلام ناب و گفتمان انقلابی است که اگر به درستی تبیین شده و به ورطهٔ عمل آورده شود به شدت تاثیرگذار بوده و در قلوب نفوذ می‌کند و حتی به رغم هزینه‌های آن، از جانب هوادارانش نه تنها تعطیل‌پذیر نیست که پویاتر نیز میشود.از نگاهی می‌توان ارتباط شیخ ابراهیم و انقلاب اسلامی ایران را رابطه‌ای دو وجهی دانست که از یک سو پیروزی انقلاب اسلامی ایران قوی‌ترین محرک برای شیخ در طی مسیرش بوده و از دیگر سو توجه به تبعات این انقلاب در ابعاد مختلف آن اراده و عزم دشمنان تفکر ناب انقلابی را برای جلوگیری از ایجاد نمونه‌هایی با رنگ و بوی انقلاب امام خمینی در سایر نقاط جهان از جمله در آفریقا و نیجریه دو چندان نموده است.لذا فارغ از وظایف دینی و انسانی برای حمایت از مظلومان، بس به جاست که در آستانهٔ چهل و سومین سال پیروزی انقلاب اسلامی که علاوه بر موسم خاص شکرگزاری و جشن، موعد حسابرسی نیز هست، مسئولین سیاست خارجی در جمهوری اسلامی از خود بپرسند که در مسئله شیخ زکزاکی تا چه میزان به وظیفه ای که قانون اساسی در "حمایت از مبارزهٔ حق‌طلبانهٔ مستضعفین در برابر مستکبرین در هر نقطه از جهان" بر عهده‌شان نهاده عمل کرده اند و باتوجه به ضرورت رعایت اصول قانون اساسی و به طور خاص فصل دهم آن جمهوری اسلامی و خاصه دستگاه دیپلماسی کشور برای دفاع از گفتمان و آرمان‌های امام خمینی در خارج از مرزها، پویایی را جایگزین انفعال و حتی گاهی حرکات ضد ارزش کنونی نمایند و با توجه به وضعیت جسمانی نامساعد شیخ زکزاکی و همسرش با قید فوریت به مسئله ورود کنند. چرا که علاوه بر اهمیت وافر زنده ماندن نهضت اسلامی نیجریه، حفظ شیخ به عنوان شخصیتی تقریبی، صلح طلب، متمایز و کاریزماتیک که حقی بزرگ بر امت اسلام دارند تکلیفی غیرقابل‌انکار است.سخن آخر آنکه شیخ و پیروانش راهشان را یافته و با قدرت به پیش می‌روند و گرچه جسم ابراهیم آفریقا هم‌اکنون در بند است اما افکار و تعلیماتش که آموزه‌های اسلام راستین و از جنس آموزه‌های مکتب امام خمینی است در عمق جان آزادی‌خواهان نفوذ کرده و جاری است و اعضای حرکت اسلامی نیجریه بی‌وقفه آزادی شیخ زکزاکی و قدس را توامان فریاد می‌زنند و بیش از هرکس امت و دولت های اسلامی هستند که در معرض آزمونی بزرگ قرار گرفته اند./زهره صادقی، ارشد حقوق بین‌الملل