بی-آدابی نقد، میراث ماندگار حزب توده

پیش از نوشتن در فضای مجازی تا به این اندازه معضل نقد برایم جدی نشده بود. اینکه چرا کامنت‌هایی که به هدف نقد کردن متن نوشته می‌شوند درنهایت به اتهاماتی به نویسنده منتهی می‌شوند. شکی در این نیست که بهترین مواجهه با یک متن یافتن نقص‌ها وسوء‌فهم‌های موجود در آن است. اما مساله اینجاست که در طی چه فرایندی نقد به چیزی ضد خود تبدیل شده و امکان مفاهمه و شناخت را به کلی از میان بر می‌دارد. تخریب «دیگری» در متن‌ها و گفته‌ها تصویر بسیار آشنایی برای ماست. متن‌هایی انباشته از توهین، جدل‌دوستی، بد دهنی، روانکاوی نویسنده، عصبیت و تکه‌پرانی‌های فرساینده، آلودگی به دعوی‌های شبه‌ایمانی و شبه‌علمی و بسیاری چیزهایی که در واقع هیچ جایی برای نقد باقی نمی‌گذارند. این اتفاق چنان عمومی است که پیدا کردن مستثنا را کار سختی کرده است. نوشته‌های سیدجوادطباطبایی درباره سروش و آجودانی و آبراهامیان و میرسپاسی و خیلی‌های دیگر، نوشته‌های ابراهیم گلستان و جلال آل احمد و براهنی و شاملو و دوستدار و بسیاری از بزرگان فرهنگی درباره مخالفانشان، نوشته‌های عبدالکریم سروش درباره سیدجوادطباطبایی و خیلی‌های دیگر و…. این لیست را می‌توان تا ساعت‌ها ادامه داد و با مثال‌های مختلف گستردگی آن را در بین نویسندگان هنری، سیاسی، ورزشی، فیزیک، شیمی و حتی کتاب‌های کنکور و همه جا نشان داد. شاید کمترین گرد این بلبشو دامن آدم‌های معمولی کوچه و بازار را بگیرد. سوالی جدی مطرح است: زشت‌ترین گفتار روزانه چگونه به ساحت روشنفکری نفوذ کرد آنهم در مقام نقد و نقادی و سپس دوباره به خود جامعه برگشت و از آن پیروی شد؟ به سبب فراگیری این پدیده (معضل نقد) و تبدیل به مساله‌ای جمعی مترصد این باید شد که در کنکاشی تاریخی ریشه‌های این چرخش در معنا و فرم نقد را درک کنیم.حزب توده و سرآغاز شبه نقداگر بخواهیم تاریخی برای آغاز نقد مدرن در ایران برشماریم شاید اولین نقدها به دوره مشروطه باز گردد. در آن دوره نقدهای سیاسی و اجتماعی در روزنامه‌ها و در اشکال جدید عرضه می‌شد. حتی نقد ادبی هم در این دوره آغاز شد. نخستين كسی كه در اين زمينه كار كرد، ميرزا فتحعلی آخوند‌زاده بود. او در «رساله‌ قرتيكا» يا «سروشيه»‌، بر قصيده‌‌ی سروش اصفهانی نقدی با روش‌های جديد نقد می‌نويسد و بنيان‌گذار نقد نظام‌مند در ايران می‌شود. او در نقدش به مضمون و محتوا و تأثيرات اجتماع در نقد ادبی توجه می‌كند؛ مسأله‌ای كه تا پيش از آن چندان توجهی به آن نمی‌‌شد. در واقع در اين اثر برای نخستين‌بار ديد علمی و عينی هم‌زمان درباره يك اثر ادبی به کارگرفته می‌شود.بی‌شک آغاز آشنایی ایرانیان با تحولات فرهنگی و اجتماعی غرب در این سر آغاز مهمترین عامل بوده است. نقد در حوزه‌های مختلف در دوره مشروطه، ایرانیان را به شناخت ریشه‌های درونی و تاریخی واپس ماندگی‌شان دعوت می‌کرد، چیزی که دوامش می‌توانست نقش بسیار مثبتی برای جامعه امروز ما بازی کند.اما در سال‌های بعد سرآغاز آنچیزی که می‌توان شبه‌نقد با محوریت لجن‌مال کردن دیگری نام نهاد را در ادبیات حزب توده می‌توانیم مشاهده کنیم. اینکه این ادبیات به چه دلیل بر حزب توده و سپس به کل جامعه و از آن فاجعه‌بارتر بر آینده حاکم شد را در منبع فکری حزب توده باید جستجو کرد. لنین در ٢٠ ژانویه ١٩٢٠ و در روزنامه پراودا می‌نویسد: «بر این دشمنان مردم، دشمنان سوسیالیسم، بر این دشمنان زحمت‌کشان هیچ‌گونه رحمی روا مباد»١ همچنین وی در سال ۱۹۰۷ درباره‌ی دشنام‌هایش علیه منشویک‌ها به کمیته‌ی مرکزی حزب گفت:« زبان بخش‌های نقل شده می‌باید در خواننده نسبت به کسانی که به این‌گونه اقدامات دست می‌زنند، نفرت، دل‌زدگی و خشم برانگیزاند. این زبان برای متقاعد کردن نیست، می‌خواهد صف دشمن را از هم بپاشاند؛ نمی‌خواهد خطای مخالفان را اصلاح کند، می‌خواهد آنان را نابود کند و زمین را از لوث وجودشان پاک کند. سرشت این زبان چنان است که بدترین اندیشه‌ها و بدترین شک و تردیدها نسبت به مخالفان را در خواننده بر می‌انگیزاند.»٢این نوع نگاه به «دیگری» وقتی با قدرت واقعی عجین می‌شود چوبه‌های دار و پیش از آن آفریننده ادبیات گفتاری و نوشتاری است که هدفش «اشخاص» است. اما چیزی که در نقد مدرن مهم است بُعد اجتماعی آن است. در واقع کنش نقد محصول مناسبات اجتماعی و با میانجی امر اجتماعی ممکن می‌شود. شیوه‌ای از اندیشیدن، گفتن و نیز عمل کردن در مواجهه با آنچه که وجود دارد یا ارائه شده است، از طریق آنچه می‌دانیم، در نسبتی با جامعه، فرهنگ و در کل در نسبتی با دیگران را کنش نقد و رهیافت انتقادی نام می‌نهیم. در شبه‌نقد، امر اجتماعی کنار گذاشته می‌شود و در این میان تنها چیزی که باقی می‌ماند شخص و منافع فردی و دسته‌ای است. برای همین است که در این وضعیت نه نابود کردن اندیشه دیگری که نابود کردن خود دیگری به گونه‌ای که مخاطبین را به کل نسبت به دیگری بدبین کند، هدف قرار می‌گیرد. بی‌شک چنانچه این پروژه در راستای مبارزه سیاسی برای رسیدن به قدرت باشد قابل فهم‌تر و طبیعی‌تر جلوه می‌کند، اما این چارچوب به هر نوع تأثیرگذاری فرهنگی نیز سرایت می‌کند و از الگوی تسخیر قدرت سیاسی پیروی می‌کند.خشونت زبانیهر گفتمان، در نزاع با گفتمان­‌هایی است که سعی دارند واقعیت را به گونه‌ای دیگر تعریف کنند و خط مشی متفاوتی برای عمل اجتماعی ارائه دهند. تضادها محدوده جامعه را می‌‌سازند وهویت‌های اجتماعی در بستر تضادهای اجتماعی شکل می‌گیرند. در ارتباط با دیگران است که مشخص می‌شود ما که هستیم و در فرایند اجتماعی چه کسی می‌شویم. درواقع آگاهی یک سوژه عقلانی، بر پایه پس­‌زدگی یا تنزل شأن دیگری استوار است. در سراسر ساختارهای گفتمانی در همه سطوح، ما شاهد مثبت نشان دادن گروه «خود» و منفی نشان دادن گروه «رقیب» یا «دیگری» هستیم. مطابق این الگو، «ما» با «آن‌ها» مقایسه می‌شود. یعنی همواره عبارات مثبت مانند حقيقت و درستی به «ما» نسبت داده می‌شود و در مقابل، صفات منفی، انحراف­‌ها و محدودیت­‌ها به آن‌ها منتسب می‌گردد. ضدیت میان گروه­‌های اجتماعی و گفتمان­‌ها باعث قطبی شدن ذهنیت، گفتار و رفتار سوژه­‌ها می­‌شود و در نتیجه، واقعیت بین قطب مثبت «ما» و قطب منفی «آن‌ها» سامان می‌­يابد. قطبیت، باعث برجسته شدن بخش­‌هایی از واقعیت و به حاشیه رانده شدن بخش­‌های دیگر آن می‌شود٣. چیزی که در تخریب دیگری و شبه‌نقد، مازاد این دیگری‌سازی معمول در گفتمان‌هاست، حذف وساطت امر اجتماعی نقد و متکی ساختن آن بر شخص مولف است. این محتوا با فرم خاصی ارائه می شود: ادبیات لمپنی و دشنام‌گونه.نکته‌ای که باید به آن توجه کرد این است که حذف دیگری چه با خشونت کلامی و چه زندان و اسلحه و درفش، از درون نوعی ذات‌انگاری (اسنشیالیسم) بیرون می‌آید. قائل بودن به جوهر و ذاتی برای حقیقت و سعادت مستعد این باور است که من و همفکرانم به این ذات دست یافته‌ایم و دیگری، یا گمراه است که باید هدایت شود و یا شیطان است که باید حذف. این باور، خشونت را پیشاپیش با خود به همراه می‌آورد.دراواخر دهه بیست و اوایل دهه سی حزب توده بیش از هشتاد عنوان نشریه و روزنامه منتشر می‌کرد که بعضی از آن‌ها مانند «به سوی آینده»، «شهباز»، «رزم» ، «نامه مردم»، «آخرين نبرد» و «چلنگر» ارگان رسمی این حزب محسوب می‌شدند و ارتباط برخی ديگر با حزب غيرمستقيم يا غيرعلنی بوده است. می‌توان سرچشمه‌های دیگری‌سازی خشونت آمیز را از متون این نشریات و تاثیرات عمیقی که آنها بر فضای روشنفکری گذاشتند رصد کرد. به چند مورد مختصر در اینجا اشاره می شود:«این سند ننگین تحت­ الحمایگی دولت مصدق­ السلطنه است! سازش­‌های خائنانه مصدق­ السلطنه کار را به جایی رسانیده است که سرنوشت دولت ایران باید در واشنگتن تعیین شود. دخالت تجاوزآمیز امپریالیست‌ها در اموری که مربوط به سرنوشت ملت ایران می‌باشد، در اثر روش تسلیم ­آمیز دکتر مصدق اینک به مراحل افتضاح­‌آوری رسیده و شکلی به خود گرفته است که دیگر عنوان یک دولت «مستقل» را از هیچ جهت به دولت مصدق ­السلطنه نمی‌توان اطلاق کرد″.۴در چلنگر هم نوشتند: «مرگ بر مصدق، پیر کفتار خون آشام و دار و دسته‌ی ننگین او.»تعابیری شبیه به آنچه لنین از آنها استفاده می‌کرد : «آغل پارلمانتاریسم بورژوازی» یا «پارلمانتاریسم خود فروش و پوسیده‌ی جامعه‌ی بورژوازی». اینکه پس از پیروزی انقلاب، پرولتاریا باید «انگل»های بورژوا را با مشت آهنین در هم بکوبد، درعباراتی همچون «خائنین ملت ایران»، «عنصر خیانتکار»، «نوکران اجنبی»، «دولت شوم و یار استعمار»، «عمال خائن»، «حکومت دست­ نشانده»، «سیاست شوم منفی»، «بیگانه­ پرست» و غیره در نشریات حزب توده مدام در مورد احزاب و گروه‌های رقیب مورد استفاده قرار می‌گرفت.حزب توده روایت ایرانی کمونیسم بود که به عنوان منسجم‌ترین، بسیج کننده‌ترین و در نتیجه نیرومندترین حزب سیاسی در ایران، اثرات سیاسی و فرهنگی مهمی را به جای گذاشت. بی‌شک نمی‌توان از نقش مثبت این حزب در رشد فضای فرهنگی و روشنفکری در ایران چشم پوشید مثلا حمايت اين حزب از ادبيات نو؛ اما در کنار این مساله چیزهای دیگری نیز سربرآورد که هنوز گریبان ما را رها نکرده است.به عنوان یک مثال کوچک که نشان می‌دهد استفاده از ادبیات تکفیری توسط حزب توده، محدود به احزاب مخالف نبوده است می‌توان اشاره ای داشت به اپریم اسحاق که در سال ۱۳۲۶ حزب توده را ترک کرد و انتقادات‌اش از حزب را در «حزب توده در سر دو راهی» منتشر کرد. بلافاصله دفتر مرکزی حزب پس از استعفای اسحاق در بیانیه ای او را جاسوس انگلیس معرفی کرد یا اینکه احسان طبری، خلیل ملکی را «خائن و جاسوس می‌خواند که سرانجام به زباله‌دان تاریخ افتاد» .بحران نظری حزب و اسلوب‌های نقدنشریات حزب توده هیچ ابایی و محدودیت نظری برای خود در استفاده از واژگان و الفاظ شناسنامه‌دار در قبال دیگری نداشتند و از آنها به عنوان دشنام استفاده می‌کردند. نوشته‌ها وگفته‌های آنها پر بود از این عبارت: «دولت فاشیستی مصدق». استفاده لجام گسیخته از کلمات و خالی کردن آنها از بار معنایی تاریخی‌شان (اینکه فاشیسم چه معنا و ویژگی‌هایی دارد) چیز متداولی بود. آنها معمولا در نوشته‌های نظری‌شان نیز به راحتی نویسنده نوشته مورد انتقاد را «بی سواد» و کم‌دانش، خطاب می‌کردند؛ به جای اینکه بی‌سوادی‌اش را نشان دهند (ازجمله در نقد فروغی و یا حتی بعدها در مجله فردوسی در نقد نادر نادرپور و الف. سايه). این در حالی است که در نقد، ما همواره موظفیم به «نشان دادن». یا می‌خواهیم با نقد، امر حقیقی را از امر ناحقیقی متمایز کنیم (احياء معنا) یا به دنبال آشکار سازی امر حقيقی از امر غيرحقيقی نیستیم، بلكه در پی نشان دادن توهماتی هستیم كه غالبا ما با امر حقيقی يكی می‌پنداريم (کاهش توهم)، در هر دو حالت، ابزار این کار نشان دادن معنا و یا توهمات متن پیش روست.بخش قابل توجهی از این سواستفاده از کلمات به بحران تئوریک حزب توده باز می‌گشت. به عنوان مثال الگوی ناصحيح طبقه شناسی حزب توده سبب شده بود هر آن كس را كه با آن مخالف بود «بورژوا» بنامد و به موافقان خود «پرولتاريا» بگويد و البته تمام كسانی هم كه در اين دايره جايی نداشتند را «خرده بورژوا» معرفی کند. احسان طبری، نویسندگان درجه اولی مثل جيمز جويس، مارسل پروست و ويليام فاكنر را جزو ادبيات بورژوازی معرفی می‌کرد‌ و مثلا شولوخوف و ماكسيم كورگی از نظر او اوج شاهكار بودند. یا کیانوری در سال ۱۳۵۹ تنها مشکل شورای انقلاب منصوب از سوی آقای خمینی را عضویت چند تن از نمایندگان «بورژوازی لیبرال»[یعنی مهندس بازرگان و…] در آن می‌دانست و حزب توده چندی بعد استعفای دولت بازرگان را نتیجه‌ی «موج عظیم ضد امپریالیستی و ابراز عدم اعتماد توده‌های وسیع قشرهای مردم»۵ معرفی می‌کند. پیوند میان عدم توانایی تحلیل و تفسیر واقع‌بینانه جهان خارج و مناسبات حاکم بر آن با غرور ناشی از یارگیری از طبقات اجتماعی (پوپولیسم)، بی‌شک پیوندی خطرناک است. پیوندی که واژگان و نظریه‌ها را به راحتی در اختیار نویسنده حزبی قرار می‌داد تا به طرفه العینی جهان را توصیف و مخالفان را رسوا کند. به‌آذین مترجم سرشناس و نویسنده، گرایش جوانان روشنفکر آن روز ایران را به شوروی و استالین را چنین شرح می‌دهد:«انقلاب سوسیالیستی اکتبر زایش دشوار و دردناک جهانی تازه بود. آن نسل از مردم بزرگ روس و ملل متحد با شوروی که همه خون و درد و ضایعات این زایش غول‌آسا را از جان و تن خویش مایه گذاشت، تا جاودان بر گردن بشریت حق دارد… و چنین بود که جهان از بن‌بست هزاران ساله به درآمد.»۶میراث ماندگارپس از بیست و هشتم مرداد ماه ١٣٣٢، تشکیلات پر قدرت حزب توده، از جمله سازمان نظامی آن در هم شکسته شد و از هیمنه تشکیلاتی حزب توده چیز زیادی بر جای نماند، اما از نفوذ ایدئولوژیک آن چیزی کم نشد و حتی خود را در کانون‌های فرهنگی، از محفل‌های روشنفکری و هنری گرفته تا فضای مطبوعاتی و دانشگاه‌ها با قدرت بیشتری تداوم بخشید. طی دوران پس از بیست و هشتم مرداد ماه تا وقوع انقلاب اسلامی، ایدئولوژی حزب توده با مفاهیمی همچون نفرت از غرب، تحقیر دموکراسی، کینه‌ورزی به سرمایه‌داران و غیره که پیش از این به جهان بینی حزب تعلق داشت به ادبیات مسلط در میان انقلابیون مخالفان نظام شاهنشاهی حتی نیروهای مذهبی و حتی برخی لیبرال‌ها تبدیل شد. این ادبیات چنان قوی بود که می‌توان به وضوح واژگان غایی آن را حتی در ساختار حاکمیت کنونی مشاهده کنیم؛ هم در ایدئولوژی و هم در ادبیات سیاسی روزمره. این همان راز نزدیکی لائیک‌ترین حکومت‌های به ظاهر چپ‌گرای شرقی با دولت مذهبی ایران است.در موج دوم قلع و قمع حزب توده (اوایل انقلاب اسلامی) اینبار در نظامی که حزب توده به آن خدمات فکری بی‌شائبه‌ای کرده بود، محافل فرهنگی حزب نیز برچیده شد و به مرور زمان و پس از سقوط شوروی، پایگاه ایدئولوژیک و فکری حزب نیز در میان روشنفکران و حتی روشنفکران چپ به کلی تضعیف شد. امروزه از تشکیلات و ایدئولوژی حزب توده چیز دندان‌گیری باقی نمانده است. اما حزب توده همچنان به حیات خود ادامه می‌دهد. میراث حزب در فرم و شکل ادبیات انتقادی روشنفکری ما به روشنی قابل مشاهده است. کافی است در میان کتاب‌ها و صفحات روزنامه‌ها وکامنت‌ها و فضای مجازی کمی بچرخیم.گذشته از بین رفتنی نیست. اسلوب‌های نقدی که حزب توده پایه گذار آن بود و از آن مهم‌تر، نوع حزبی و خشن مواجهه با دیگری، توسط ما به حیات خود ادامه می‌دهد.پانویس‌ها١. لنین، مجموعه آثار، جلد سوم، ترجمه: محمد پورهرمزان ، انتشارات: فردوس ،ص ١٨٨۶.٢. لنین، همان، صص ۴۲۵- ۴۲۴٣.دیدگاه لاکلائو وموف در: ون­ دايك، تئون­ای (١٣٨٧)، مطالعاتی در تحليل گفتمان: از دستور متن تا گفتمان‌كاوی انتقادی، گروه مترجمان، تهران: مركز مطالعات و توسعه رسانه­‌ها.۴.نشریه شهباز، شماره ٢، دیماه ١٣٣٠ به نقل از اکبر گنجی: مقاله زبان لنینی، رادیو زمانه۵.نجاتی، شصت سال خدمت و مقاومت، خاطرات مهندس مهدی بازرگان، جلد ۱، صص ۳۸۲- ۳۸۱.۶.به نقل از خاوند، فریدون (١٣٩٠)، میراث حزب توده و سیری در زوایای تاریخ به مناسبت هفتادمین سال زایش این حزب، کیهان لندن، شماره ١٣٨٠