آشفته و خلاق

در اواخر ژانویه سال 1975، یک نوجوان هفده ساله آلمانی بنام وِرا برندِس وارد سالن خالی اپرای شهر کُلن می‌شود. او موفق شده بود مدیریت سالن را قانع کند که میزبان یک کنسرت موسیقی جاز با اجرای بداهه موزیسین بزرگ آمریکایی کیث جَرِت باشد. اما حالا او، فقط چند ساعت پیش از اجرای کنسرت، مشغول نشان دادن سالن و پیانو به جرت بود. جرت نگاهی به پیانو می‌اندازد و پس از زدن چند نت می‌گوید که ورا باید پیانوی دیگری تهیه نماید وگرنه او اجرا نخواهد کرد.یک اشتباه رخ داده بود؛ پیانوی تهیه شده نت‌های زیرتری داشت، کلیدهای سفید کوک نبودند، پدال‌ها کار نمی‌کردند، و خود پیانو هم کوچک بود و نمی‌توانست صدای لازم برای پر کردن چنان سالن بزرگی را تولید نماید. پس از تلاش ناموفق ورا برای تهیه پیانویی دیگر، او درمانده شده و به جرت التماس می‌کند که کنسرت را لغو نکند. در نهایت دل جرت برای او می‌سوزد، و چند ساعت بعد وارد سالن مملو از 1400 مهمان شده و شروع به نواختن آن پیانوی غیر قابل نواختن می‌کند.اما در عرض چند لحظه بر همه هویدا شد که چیزی سحرآمیز در حال وقوع بود. جرت از کلیدهای زیرتر اجتناب کرده و بیشتر از بخش میانی استفاده می‌کرد که باعث شد به قطعه کیفیتی آرامش بخش و امبینت (Ambient music) بدهد. از طرف دیگر از آنجاییکه که پیانو کوچک بود، جرت مجبور میشد از جا برخیزد و بر کلیدها بکوبد تا بتواند آنقدر صدا ایجاد کند که به افراد انتهای سالن برسد. نتیجه کار اجرائی شورانگیز بود که حضار عاشقش شدند. و این علاقه ادامه یافت زیرا اجرای کنسرت کُلن جرت پرفروش‌ترین آلبوم پیانو و تک‌نوازی جاز تاریخ موسیقی است. آنچه به کیث جرت داده شد یک وضعیت بد و آشفته بود. ولی او آن را پذیرفت، و اوج گرفت. اما بیایید برای یک لحظه به احساس اولیه جرت فکر کنیم؛ او نمی‌خواست که اجرا کند. البته که هر کدام از ما در وضعیتی مشابه همان احساس را می‌داشتیم. ما تمایل نداریم از ما خواسته شود که با ابزار بد کار خوب انجام دهیم. ما دوست نداریم که تلاش خود را صرف غلبه بر موانع غیرضروری نمائیم. اما احساس اولیه جرت غلط بود، و چه خوب که او تصمیمش را عوض کرد. و من فکر می‌کنم، مانند جرت، احساسات اولیه ما نیز عموما غلط هستند.تیم هارفورد نویسنده کتاب قدرت بی‌نظمی در تغییر زندگی روانشناسی شناختیاز روانشناسی شناختی می‌دانیم که بعضی انواع مشکلات و موانع می‌توانند به بهبود عملکرد ما کمک کنند. مثلا دانیل اوپنهایمر، روانشناس، در یک آزمایش از تعدادی معلم دبیرستان خواست که تغییراتی در فونت نوشتاری جزوه‌های درسی خود بدهند. در این تحقیق نیمی از جزوه‌ها دارای فونت‌های معمولی بودند و نیم دیگر فوت‌های عجیب و زشت که خواندشان سخت بود. در انتهای ترم، دانش‌آموزان گروه دوم عملکرد بهتری در آزمون خود داشتند، زیرا فونت سخت باعث شده بود سرعت آنها کمتر شده و بیشتر فکر کنند و در نتیحه بیشتر هم یاد بگیرند.در تحقیق دیگری شلی کارسون، روانشناس، دانشجویان را از نظر توانایی فیلتر کردن توجه بررسی کرد. فرض کنید در یک رستوران نشسته و مشغول صحبت با شخص مقابل خود هستید و در اطراف شما روی سایر میزها افراد دیگری در حال مکالمه‌اند. شما مجبورید که آن مکالمه‌های اطراف را فیلتر کرده و روی هم‌صحبت خود تمرکز کنید. توانایی بالاتر در این زمینه نشان‌دهنده فیلترهای توجه قوی‌تر است. اما بعضی افراد واقعا در این زمینه دچار مشکل هستند و در آزمون کارسون صداها و تصاویر اطراف بطور مداوم در توجه آنها اختلال ایجاد می‌کرد. شاید فکر کنید که این یک نقطه ضعف است اما وقتی کارسون به دستاوردهای آتی آنها نگاه کرد مشاهده نمود افراد دارای فیلتر ضعیف‌تر موفقیت‌های خلاقانه به مراتب بزرگتری بدست آوردند، مثل انتشار یک رمان یا آلبوم موسیقی. این یعنی اختلالات محیطی باعث تقویت خلاقیت‌شان میشد.علوم پیچیدهچطور یک مشکل پیچیده را حل می‌کنید، مثلا ساخت یک موتور هواپیما که شامل تعداد بسیار زیادی متغیرها مانند دما و مواد است. نمی‌توان چنین مساله‌ای را یک باره حل کرد. یک روش حل قدم به قدم است. مثلا یک نمونه اولیه داریم و کمی در آن تغییرات می‌دهیم و تستش می‌کنیم، و دوباره از روی نتایج تغییراتی دیگر و تست دوباره، و به همین صورت. این روش در نهایت باعث رسیدن به یک موتور جت بهتر می‌شود. این روش خوبی برای حل یک مساله پیچیده است.اما آیا راه بهتری هم هست؟بله،آشفتگی، اضافه کردن تغییرات تصادفی، انتخاب‌های عجیب و احمقانه که نباید به موفقیت بیانجامند ولی معمولا باعث می‌شوند که فرایند حل مساله بهبود یابد. زیرا مشکل روش قدم به قدم این است که می‌تواند شما را به آرامی به بن‌بست برساند، اما اگر با تغییرات تصادفی آغاز کنید احتمال به بن بست خوردن کمتر شده و فرایند حل مساله شما قوی‌تر می‌گردد.روانشناسی اجتماعیدر یک تحقیق کاترین فیلیپس، روانشناس، دانش‌آموزان را به دسته‌های چهارنفری تقسیم کرده و به آنها یک مساله-داستان در مورد یک قتل داد که آنها باید پس از مطالعه شواهد و مدارک می‌گفتند قاتل کدام یک از سه مظنون نامبرده شده است. در نیمی از موارد چهار عضو گروه با هم دوست بودند و همدیگر را می‌شناختند. اما نیم دیگر گروه‌ها شامل سه دوست و یک شخص غریبه بودند. گروه‌های اول در 50 درصد موارد پاسخ درست را پیدا می‌کردند، اما میزان موفقیت گروه‌های دوم 75 درصد بود. شخص غریبه در دسته دوم گروه‌ها هیچ اطلاعات بیشتری نداشت بلکه تنها تاثیر او در عمل تغییر روند مکالمه اعضای گروه بود، ولی همین موضوع ساده به میزان موفقیت بسیار بالاتر انجامید. اما نکته بسیار جالب‌تر احساسی است که شرکت‌کنندگان داشتند. وقتی پس از پایان آزمون فیلیپس با افراد مصاحبه کرد، گروه‌های چهار نقره دوستان از آزمون لذت برده بودند و همچنین فکر می‌کردند که عملکرد خوبی داشتند. وقتی فیلیپس با گروه‌های شامل سه دوست و یک غریبه صحبت کرد آنها از تجربه خود خوشحال نبودند و از آزمون لذت نبرده بودند زیرا حضور شخص غریبه موجب نوعی احساس ناخوشایند در طی فرآیند گشته بود؛ و همچنین آنها از عملکرد خود نیز راضی نبودند و به درستی پاسخ‌شان خیلی شک داشتند.این موضوع دقیقا نمایانگر چالش ماست. فونت زشت، تغییرات تصادفی، غریبه ناخوشایند؛ این آشفتگی‌ها و اختلالات به ما در حل مساله و خلاقیت کمک می‌کنند، ولی ما چنین حسی در موردشان نداریم؛ ما حس می‌کنیم که مانع و مزاحم ما هستند و به همین دلیل در مقابل آنها مقاومت می‌کنیم.بخاطر داشته باشید؛فقط چون از آن خوشتان نمی‌آید، دلیل نمی‌شود که به شما کمک نمی‌کند. چه کار کردن با غریبه ناخوشایند یا خواندن فونت زشت، ما نیازمند این آزمون‌های احمقانه هستیم. چه با قدرت اراده یا هر روش دیگر، همه ما گاهی نیاز داریم که نشسته و تلاش کنیم پیانوی غیرقابل نواختن را بنوازیم.تیم هارفورد – اقتصاددان و روزنامه نگارمنبع: https://bit.ly/3lUCy6f