گذاری در زندگی شعر و زندگی شاعر پس از مرگ شاعر

به قلم: عابدین پاپی (آرام)شاعر ، شعر ، زندگی و مرگ شبیه مستطیلی­است­که اضلاع آن­دو به دو با­هم­در­تفاهم وتقابل اند . زندگی­شعرِ شاعر نوعی زندگی دو جانبه است . در جنبه ی نخست شاعر با شعرش زندگی می­کند و این زندگی در دو بخش خود را در جامعه نشان می­دهد. ابتدا زمانی است که شاعر شعرش را گفته و نوشته است و دودیگر، زمانی است که شاعر شعرش را منتشر کرده است . تا زمانی­که شعرِ­دردستِ قلم شاعر می­باشد زندگی اش با شاعر می­گذرانداما به محضِ این­که اشعارشاعر منتشر شدند شعر علاوه بر شاعرِخویش با دوستانِ دیگری هم آشنا می­شود. در جنبه ی دوم شاعر می­میرد و شعر زندگی اش را با شاعران دیگری یا افراد شعردوست دیگری در جامعه سپری می­کند. در این روابط و شرایط دو حالت به وجود می­آید: یکی این که اشعار شاعردر دایره ی نقد و بررسی قرار می­گیرند و احتمال می­رود­که زبانِ اشعار تغییر یابد ودیگر این که توسطِ عموم جامعه با زبان و فهم دیگری خود را دراجتماع به نمایش می گذارند. این سخن از رابرت فراست درباره شعر بسیار صحیح می باشد که می گوید« شعر به ما این اجازه را می دهد تا چیزی را بگوییم اما منظور چیزهای دیگری است» بنابر،این سخن از فراست آن چیزی را که شاعر می­گوید با برداشت هایی که جامعه از شعر شاعر دارنددر تفاوت است و دلیل عمده ی آن شاید این باشد که خودِ شاعر این فهم فکری و زبانِ ادراکی را از جامعه اقتباس می کند و دوباره این شعر به جامعه مراجعه و منتقل می­شود یعنی : « شعر برای شاعر- شاعر برای جامعه- جامعه برای شعر و شعر برای جامعه» که این قاعده ی انتقالی درسیر زمان و مکان شعر مهم و کارآمد است . شاعر عضوی از جامعه است وشعر از بافتار جامعه خیز بر می­دارد . جامعه که می­گوئیم تنها منظوراجتماع نیست بلکه شامل موالید سه گانه دیگر در هستی هم می­شود. بنابراین شعر برای شاعر زندگی نمی کند بلکه برای جامعه و طبیعت زندگی می­کند.مثلن : پدر و مادر یک فرد که می­میرد آن فرد بی پدر و بی مادر می­شود اما درشعر شاعر این طور نیست زیرا که با مرگ پدرِ شعر که شاعر است شعر ِآن نمی­میرد بلکه زندگی پس از مرگ شاعر را سپری می­کند. شعر تا زمانی با شاعر زندگی می­کند که شاعر شعر را منتشر نکرده است . به هر روی می توان به دو نوع زندگی درباره ی شاعر و شعر التفات داشت: نخست زندگی شاعر پس از مرگ و دو دیگر زندگی شعر پس از مرگ. زندگی شاعر پس از مرگ همیشه نوعی زندگی پرآوازه و خیالی بوده است وتمام حقوق مادی و معنوی آن درجیب و ذهنِ دیگران رفته است . شاعر تا زمانی که زنده است برای خودش زندگی نمی­کند بلکه برای شعر زندگی­می­کند و به وقت مردن نیز شعرش برای جامعه زندگی­می­کند. به دیگر بیان ، شعرِ شاعر با انتخاب و اختیار دیگران وجامعه به دایره ی تصویر کشانده می­شود. در جهان و به ویژه در کشورهای جهانِ سوم هیچ نویسنده ای حقِ این را ندارد که شعرش را به نمایشِ تعریف بگذارد ولی یک بازیگر یا یک رقاص کاملن هنرش را درجامعه معرفی و تعریف­می­کنند. بغرنج ترین درد این جاست که شاعر برای درد ساخته شده و موظف است که شعرش را در اختیار خواننده بگذاردو اوست­که در جامعه مشهور می­شود. صدای شعر صدای شاعر نیست بلکه صدای خواننده ای است که شعراو را با ریتم و آهنگی زیباشناسانه می­خواند. جامعه به خواننده ای که شعر شاعر را می­خواند بیشتر توجه می­کند تا به شاعری که شعر خوانی می­کند. چه کسی گفته است که شاعربایستی همیشه فقیر باشد؟ آیا شاعر فقیر به دنیا آمده است یا وظیفه ی آن تصویری از فقر مردم در قالبی هنری است؟ فکر می کنم چون فقر و ظلم و تزویر در جامعه را به معنی واقعی به تصویر می­کشد به همین خاطر حقِ زندگی ندارد! کسی­که دردِ جامعه را می­فهمد و فهم مشترک با جامعه دارد از حق و حقوقی برخوردار نیست!نکته ی دیگر بافتِ زمانی و ساختِ مکانی شعر است که با زندگی شعر ارتباطی تنگاتنگ دارند. بافتِ زمانی شعر بستگی به کارکرد شعر دارد که در چه زمانی قابل پردازش است و این زمان تا چه اندازه در جامعه تداوم دارد. مثلن یک شعر ممکن است تا چند زمانِ مختلف درجامعه حضور داشته باشد و شعری دیگر تنها در یک زمانِ مشخص خود را به دایره ی نمایش در جامعه بگذارد. مثلن شعرخیام، سعدی یا حافظ شعری است که بعد از مرگ خودشان راهِ خود را در جامعه طی کرده است و بافتِ زمانی و ساختِ مکانی آن نیز در یک قالبِ خاصِ زمانی و مکانی قرار نمی گیردبلکه شعرِ فرا زمان و مکان به شمار می روند. هر چه قدر شاعر با کمک از مکان و زمان شعرش را ساخته باشد به همان اندازه شعر او ماندگاری دارد. اشعاری که ریشه در طبیعت و تاریخ ملل دارند و شاکله ی زبانی آن ها با زمان و مکان کلاف خورده باشد آن اشعار زیست مندی بیشتری را درجامعه به نمایش و آمایش می گذارند. ناتورالیسم (طبیعت گرایی) از مهم ترین مؤلفه هایی است که شعرِ شاعر را ماندگار می کند زیرا که بافت ِ زمانی و ساختِ مکانی خود را از دست نمی دهد و مخاطب درهر برهه ای از زمان با شعر ِشاعر ارتباط می­گیرد. نکته ی دیگر جامعه گرایی است . یعنی شعر ِشاعر توجه خاصی به جامعه و اجتماع دارد و منِ انسانی از مهم ترین شاخصه های شاعر در شعر محسوب می­شود. گرایش به جامعه توسطِ شاعر مرتبطِ به سه نوع جامعه در جهانِ معنا می­شود : نخست : جامعه ی گذشته است دوم: جامعه ی حال و سوم جامعه ی آینده می­باشد . هر شاعری که به این سه نوع زمان از جامعه توجه داشته باشد زیست مندی شعرِ آن در جامعه گسترده و ماندگار است . حال نگری و آینده پروری در شعرِ شاعر از بارزترین مباحثی اند که شعرِ شاعررا زیست مند تر می­کند. دیگر نکته ، توجه به خودِ شاعر به جای توجه به شعر آن است به گونه ای که شعر منهای شاعر می­تواند با رکود و فرود خاصی در جامعه مواجه و تصادم داشته باشد. جامعه به شاعر التفات بیشتری دارد تا شعر آن و این مهم به خاطر آن است که خالقِ شعر شاعر است و همیشه جامعه به دنبال خالق کار می گردد نه مخلوق و از همین طریق است که شاعر را به نفع خودش مصادره می­کند. بنابراین مخلوق بدون خالق درجامعه تداوم دارد به شرطی که خالقش مشخص باشد. مثلن مردم شاهنامه را بدون فردوسی نمی خرند و اگر به جای فردوسی کسی دیگر روی جلد شاهنامه باشد به هیچ وجه قابل فهم و درک برای جامعه نیست. جامعه همیشه شاعر و یا نویسنده ی کتاب را به یک اسطوره از برای خویش تبدیل می­کند. بنابراین هیچ شعری بدون شاعر ش معروف نیست اما شوربختانه این مهم بعد از مرگ شاعر رخ می­دهد که درمانی از دردشاعر رادوا نمی­کند. زیستن مرگِ شاعر در زندگی از نکات دیگراست که درجوامع جهانِ سوم بیشتر رخ می نمایاند. شاعر تا زمانی که هست نیست ولی تا نیست هست! نیستی شاعر بر هستی آن چرخش و چربش بیشتری دارد . خودِ شاعر با نامِ شاعر برای جامعه سیاسی بسیار مهم است . از خودِ شاعر نمی توان بهره برداری کرد اما از نامِ شاعر می توان بهره ها برد . وقتی شاعر نباشد شعر آن را می توان کنترل و هدایت به مسیر دلخواه کرد ولی با حضور ِخودِ شاعر چنین چیزی میسور نیست . شعور بعلاوه ی آگاهی، شاعر را خودآگاه و دیگر آگاه می­کند به طوری که کلید صندوقچه ی آگاهی جامعه در دست شاعر است . با این تعابیر ، چندین حالت را می­توان برای زندگی شعر پس از مرگ شاعر مدنظر داشت : نخست این که شعر بعد از مرگ شاعر جانشین شاعر می­شود. دوم: شعر راه های دیگری را درجامعه و به دلخواه جامعه سپری می­کند سوم: شعر به دلایل متعددی با مرگ زود هنگام یا دیر هنگام در جامعه مواجه می­شود( عدم تعمیم پذیری و جامعه پذیری شعر) چهارم: شعر زبان دیگری را با توجه به قرار گرفتن دیگران در متنِ خود، برای خودش انتخاب­ می­کند و شاعر از یاد می­رود. پنجم: این که با مرگِ شاعر شعر هم می­میرد و یا احتمال می­رود که بر اساس اوضاع سیاسی و اجتماعی و چرخش زمان ها در جامعه، شعر درازمنه های بعدی خود را دوباره درجامعه نمایان سازد.