انحصار، نوآفرینی و سیاست صنعتی

یکی از سؤالهای مهم اقتصاد اینه که ارتباط «انحصار/قدرت انحصاری» و «نوآفرینی» (که "نوآوری" یکی از زیرمجموعه‌هاشه) چیه و چه دلالتهای سیاستی به همراه میاره؟ برای پاسخ به این سؤال دو مقاله جدید (این و این) دیدم که این موضوع رو با بحث «هزینه ثابت» و «هزینه نهایی» (یا هزینه‌ی "marginal"، یعنی هزینه‌ی تولید یک واحد اضافی کالا) بررسی می‌کنن. هزینه ثابت تولید برای یک بنگاه، هزینه‌هایی هستند که با تغییر حجم تولید و فروش تغییر نمی‌کنن، مثل هزینه تجهیزات و تأسیسات، آموزش نیروی انسانی، پژوهش و توسعه فناوری، اجاره‌بها و استهلاک سرمایه.هزینه‌های ثابت در همه صنایع نقش دارن، اما توی بعضی از صنایع این نوع هزینه‌ها سهم خیلی بیشتری داره.حالا این موضوع چه ارتباطی با «قدرت انحصاری» پیدا می‌کنه؟ قدرت انحصاری (یا "market power") معمولاً به معنای توانایی بنگاه در بالا بردن قیمت کالا نسبت به «هزینه‌ی نهایی» تولید کالا ترجمه می‌شه و زمانی که «فشار رقابت» (یا تهدید رقابت) در یک بازار جریان داشته باشه، قیمت به سمت هزینه‌ی نهایی تولید کالا میل پیدا می‌کنه.در نگاه اول این مسئله رفاه مشتری و سمت تقاضای بازار رو بیشینه می‌کنه، اما زمانی که یک بنگاه «هزینه‌های ثابت» داره چطور؟وقتی که هزینه ثابت رو وارد تحلیل کنیم، می‌بینیم که یک بنگاه برای تولیدِ «اولین» واحد کالا باید مبالغ سنگینی خرج کنه تا اون کالا فقط بتونه پدید بیاد. برای مثال، گفته می‌شه که شرکتهای داروسازی به طور میانگین «بیش از دو میلیارد دلار» خرج پژوهش و توسعه و کارآزمایی بالینی می‌کنن تا «اولین» واحد کالای جدیدشون (مثلاً داروی جدید هپاتیت سی) رو به وجود بیارن. تولید «اولین» واحد داروی جدید هزینه‌ی میلیاردی داره، اما هزینه‌ی تولید دومین و سومین و چهارمین واحد این کالا خیلی خیلی کمتر می‌شه. تصور کنید که یک بنگاه دیگه‌ای از راه برسه و دانش فنی داروی جدید رو کپی کنه و کپیِ کالا رو بفروشه. بنگاه تقلیدکننده دیگه لازم نیس اون هزینه‌ی میلیارد دلاری رو متحمل بشه.زمانی که یک بنگاه با «هزینه‌های ثابت سنگین» سروکار داره، باید بتونه قیمت کالاش رو بیشتر از هزینه‌ی نهایی تولیدش نگه داره تا با عوایدش هزینه‌های ثابت سنگینش رو بازیابی کنه. این یعنی «فشار رقابت» که قیمت رو به سمت هزینه‌ی نهایی هُل میده، انگیزه‌ی تولید و نوآوری رو در صنایع با هزینه‌ی ثابت سنگین از بین می‌بره.زمانی که بنگاه در تولید کالا باید هزینه‌های ثابت بپردازه، تولید و فروش «اولین واحدهای کالا» سود خالصی نصیب بنگاه نمی‌کنه. مثلاً، بنگاه یک میلیارد دلار بابت هزینه‌ی ثابت (پژوهش و توسعه، طراحی، تجهیزات و..) پرداخت کرده تا بتونه اولین واحد کالاش رو پدید بیاره، اما این کالا رو که نمی‌تونه یک میلیارد دلار بفروشه! در بهترین سناریو اگه مشتری حاضر باشه که مثلاً هزار دلار بابت کالای بنگاه بپردازه، بنگاه باید یک میلیون واحد از کالاش رو بفروشه (هزار دلار ضرب در یک میلیون عدد کالا) تا تازه بتونه هزینه‌ی ثابت تولیدش رو زنده کنه. تنها از این نقطه به بعده که با فروش یک میلیون و یکمین واحد کالاش میتونه یک حاشیه‌ی سود کوچکی حاصل کنه.این نکات تصویر روشنی از دشواریهای تولید و نوآوری در صنایع با هزینه‌ی ثابت سنگین (مثل داروسازی) بهمون میده. حالا توی صنعت دارو، سیاستگذار برای اینکه هزینه‌ی سنگین نوآوری رو کاهش بده، معمولاً دو تا ابزار داره: یا حقوق مالکیت فکری (patent) به داروی جدیدِ داروساز می‌ده تا از «فشار رقابت» (کپی‌برداری سایر بنگاه‌ها) مصون بمونه تا بتونه قیمت کالاش رو بالاتر از هزینه‌ی نهایی تولید کالا نگه داره تا با درآمدش بتونه هزینه‌های ثابت میلیارد دلاری‌اش (پژوهش و توسعه و کارآزمایی بالینی) رو بازیابی کنه. ابزار دیگه هم اینه که سیاستگذار مستقیماً با پرداخت یارانه بخشی از هزینه‌های ثابت رو از دوش داروساز برمی‌داره.نکته‌ی نامحسوسی که در فلسفه حقوق مالکیت فکری و پتنت نهفته شده اینه که این حقوق عملاً یک «مانع ورود به بازار» ایجاد می‌کنه: موقعی که شرکت داروسازی گیلیاد داروی هپاتیت سی (سُوالدی) رو ابداع می‌کنه، اینجا یک «بازار» به نام بازار درمان هپاتیت سی بین داروساز و بیمار شکل می‌گیره. در غیاب حقوق مالکیت فکری، هر بنگاهی می‌تونه وارد این بازار بشه و نوآوری شرکت گیلیاد رو کپی کنه و عرضه‌ی داروی هپاتیت سی رو افزایش بده و با افزایش عرضه قیمت بازار رو پایین بیاره. حالا نکته اینجاست که ایجاد حقوق مالکیت فکری «عملکرد طبیعی مکانیسم بازار» رو 'دستکاری' می‌کنه تا منافعی که در بالا توضیح داده شد ایجاد بشه. به عبارت دیگه، عملکرد طبیعی مکانیسم بازار مانع نوآوری می‌شه، چرا که ساختار قیمتهای نسبی بازار (هزینه‌ی ثابت سنگین و هزینه‌ی نهایی ناچیز) به بنگاهِ نوآور زیان تحمیل می‌کنه و انگیزه‌ش به نوآوریِ بیشتر رو سرکوب می‌کنه.حالا این مباحث چه ارتباطی با «سیاست صنعتی» پیدا می‌کنه؟یکی از مهم‌ترین سیاستهای صنعتی در کشورهای توسعه‌یافته از گذشته تا به امروز، پرداخت یارانه به هزینه‌های ثابت سنگین شرکتهای داروسازی بوده تا از این طریق انگیزه‌شون به نوآوری دوچندان بشه. از این منظر، می‌تونیم سیاست صنعتی رو به معنای «کاهش هزینه/افزایش انگیزه‌ی نوآوری» درک کنیم. اما مسئله اینجاست که «سیاست صنعتی» از قدیم‌الایام به عنوان ابزاری برای «جبران عقب‌ماندگی اقتصاد کشورهای در حال توسعه نسبت به توسعه‌یافته‌ها» مطرح شده و اصولاً کاری به کشورهای توسعه‌یافته نداشته. اما با کاهش رشد اقتصادهای بلوغ‌یافته‌ی توسعه‌یافته‌ها، این کشورها نیاز مبرمی به «نوآوری» پیدا کردن و به همین خاطر شدیداً دست به دامن نوعی از سیاست صنعتی شدن (اما واضحاً نمی‌گفتن ما سیاست صنعتی داریم و از عناوین دیگه‌ای مثل «سیاستگذاری نوآوری» استفاده می‌کردن، در حالی که واقعاً تفاوتی نمی‌کنه).در سالهای اخیر که تنش غربیها با چین بالا گرفته، توسعه‌یافته‌ها (به طور خاص ایالات متحد) با هدف حفظ برتری‌شون در صنایع 'فناوری‌محور' (مثل نیمه‌رسانا یا بیوشیمی) مبالغ هنگفتی صرف سیاست صنعتی می‌کنن و عمده‌ی این مبالغ هم صرف پایین آوردن «هزینه‌های ثابت سنگینِ» این صنایع می‌شه تا بخش خصوصی انگیزه‌ی ورود به صنایع فناوری‌محور رو پیدا کنه. از این نظر، کاهش هزینه‌های ثابت یکی از مهم‌ترین رسالتهای سیاست صنعتی محسوب می‌شه.اما همونطور که گفتیم، سیاست صنعتی از گذشته به عنوان ابزاری برای جبران عقب‌ماندگی توسعه‌نیافته‌ها شناخته می‌شده و باید اهمیت بیشتری برای این کشورها داشته باشه. حالا، با توجه به مباحثی که در رابطه با شکاف عمیق هزینه‌های سنگین ثابت و هزینه‌های ناچیز نهایی تولید و تأثیر منفی‌ش در انگیزه‌ی نوآوری گفتیم، سیاست صنعتی چه توجیهات منطقی برای یک کشور کم‌درآمد می‌تونه داشته باشه؟اگرچه کشورهای کم‌درآمد، برخلاف توسعه‌یافته‌ها، مسئله‌ی اصلی‌شون 'نوآوری' فناورانه و خلق ایده‌های جدید نیس، اما یک کشور توسعه‌نیافته‌ی کشاورزی همونقدر به «نوآفرینی» (و نه نوآوری) نیاز داره که یک کشور توسعه‌یافته؛ برای یک اقتصاد کشاورزی، نوآفرینی به این معناست که یک صنعت جدید و ناشناخته‌ای در این کشور راه بیوفته که مردمش هیچ تجربه و دانشی در اون ندارن. برای راه‌اندازی این صنعت، بنگاه باید هزینه‌های ثابت هنگفتی (سرمایه‌های فیزیکی، فکری و انسانی) بپردازه تا اولین کالای جدید صنعتی رو به اقتصاد عرضه کنه، اما اولین واحدهای این کالا به قیمت پایینی فروخته میشه و عوایدش به قدری نیس که هزینه‌های ثابت رو جبران کنه. تنها تولید و فروش در «مقیاس وسیع»ه که بنگاه رو به سودآوری می‌رسونه و این افزایش مقیاس هم خیلی می‌تونه زمانبر باشه.راه حل چیه؟گفتیم که دولتها توی صنعت داروسازی برای پایین آوردن هزینه‌های سنگین ثابت دو تا ایده دارن: ۱.به محصول جدید داروساز حقوق مالکیت فکری میدن تا سایر بنگاه‌ها نتونن وارد بازار اون دارو بشن و داروساز نوآور بتونه قیمت محصولش رو بالاتر از هزینه نهایی نگه داره ۲.مستقیماً به هزینه‌های ثابت یارانه میدن.در کشورهای توسعه‌نیافته، تعرفه‌های گمرکی (و سایر ابزارهای تحدید واردات) کارکردی مشابه حقوق مالکیت فکری داره: با بیرون کردن کالای خارجی رقیب از بازار، به بنگاه داخلی یک موقعیت انحصاری/شبه‌انحصاری میده تا بتونه قیمت کالاش رو بالاتر از هزینه نهاییش نگه داره و با سرعت بیشتری هزینه‌های ثابت تولید رو بازیابی کنه.توی این مورد به بحث «صرفه‌های مقیاس» هم باید توجه کنیم، چرا که مسئله‌ی یک کشور توسعه‌نیافته صرفاً توان بازیابی هزینه‌های ثابت صنعتش نیست، بلکه باید بتونه در «مقیاس وسیع» هم تولید و فروش کنه تا هزینه‌های ثابت رو بر تعداد زیاد تولید 'سرشکن' کنه و قیمت تموم‌شده رو به حداقل برسونه. نکته اینجاست که حمایتهای گمرکی با جابجا کردن تقاضای داخلی از کالای خارجی به سمت کالای داخلی، بازار رو برای بنگاه داخلی گسترش می‌دن و از این طریق بنگاه می‌تونه در مقیاس وسیع تولید کنه و هزینه‌ی هر واحد محصول رو کاهش بده.