معنویت اتفاقی - مذهب در پنج پرده

پرده اول – افیونیک توجیه وجود دین به سراغ مشقت زندگی بشری می رود، اینکه جهان مملو از چیزهای بد است، مثل مرگ ما و عزیزانمان. برای بیشتر ما زندگی خشن، کوتاه، و نامطبوع است. اینجاست که دین مانند یک ماده مخدر درد زندگی را تسکین می دهد. انسان توانایی تحمل این همه آشفتگی را ندارد و عقاید ماورا طبیعه این مشکل را با دادن معنی به آنها حل می کنند. مذهب می گوید که ما بدست خداوند و با هدف خلق شده ایم و او ما را دوست دارد. جهان مکان عدالت است و اعمال خوب و بد جزای خود را دریافت می کنند. و مهمتر از همه دین با ترس ما از مرگ مقابله می کند. همانطور که مبلغان مذهبی اشاره می کنند اگر در زندگی به دنبال معنی هستید راهی به جز خدا وجود ندارد. اما این تئوری تنها در مورد ادیان تک خدایی صدق می کند. بسیاری مذاهب چندان با مسائل متافیزیکی کاری ندارند، و خدایان برای کمک در کارهای روزمره همچون پخت و پز فراخوانده می شوند، و نه برای معنی دادن به کل زندگی. پرده دوم – جامعهدیدگاه دیگر اجتماعی است، اینکه دین باعث تقویت همکاری انسان ها شده و به این صورت به آنها در مقابل سایر گروه ها و اقوام برتری میدهد. از این منظر مراسمات و اصول مذهبی مانند روزه و ختنه هم ابزارهایی برای تقویت استحکام گروه هستند. این دیدگاه خصوصا سختگیری شدید مذاهب نسبت به افراد ضعیف ایمان گروه را توضیح می دهد. اما ضعف این تئوری آنجاست که اگر هدف صرفا همبستگی گروهی است پس حکمت مفاهیمی مثل خدایان، روح، معجزه و زندگی پس از مرگ چیست؟پرده سوم – بدن و روحبعضی دانشمندان اما از ایده دیگری حمایت می کنند: مذهب برای هدف بخصوصی بوجود نیامده، بلکه ظهور آن تصادفی بود. در ذهن انسان بین چیزهای فیزیکی و روانی تفاوت وجود دارد. اشیا مانند سنگ و درخت تابع قوانین طبیعت و قابل پیش بینی هستند. از طرف دیگر چیزهای روانی مانند انسان ها متفاوتند زیرا صاحب ذهن، هدف، عقیده، تمایلات، و غیرقابل پیش بینی هستند. متعاقبا اشیا نمی توانند خبیث باشند، ولی انسان ها چرا.ما عملا دو سیستم جداگانه برا ی تحلیل این دو گروه داریم: فیزیکی و اجتماعی. سیستم ادراک فیزیکی ما مشابه سایر حیوانات است اما سیستم ادراک اجتماعی بعدها در فرایند تکامل بوجود آمد و احتمالا منحصر به انسان است. سیستم ادراک اجتماعی در سنین بسیار پایین قابل مشاهده است. نوزادان ترجیح میدهند به چهره ها نگاه کنند تا اشیا، و بین صداها تمایل بیشتری به صدای انسان دارند. آنها خیلی زود توانایی شناسایی احساسات مانند خشم، ترس، و شادی را کسب می کند و متناسب با هرکدام پاسخ میدهند. قبل از یک سالگی نوزادان می توانند تشخیص دهند شخص دیگری به چه چیزی خیره شده است. در زمینه احساسی، وقتی نوزادی بسمت چیز خطرناکی میرود و یک بزرگسال صدایی ناشی از ترس از خود درمی آورد نوزاد تشخیص میدهد که باید از آن چیز دوری کند. اینها صرفا پاسخ هایی غریزی نیستند بلکه نشان از درک عمیق تری دارند. مثلا وقتی یک نوزاد دوازده ماهه میبیند یک شی دارد شی دیگری را دنبال می کند، این وضعیت را به این شکل درک می کند که شی اول قصدش گرفتن دومی است. آنها حتی قادرند حرکات بین اشیا را به صورت اجتماعی تفسیر کنند مثلا اینکه یک شی به شی دیگر آسیب میزند درصورتیکه چنین چیزی از نظر عقلانی بی معنی است.جدا بودن این دو سیستم ادراک فیزیکی و اجتماعی به خوبی در اوتیسم قابل مشاهده است، وضعیتی که معمول ترین نشانه آن عدم ادراک اجتماعی است. کودکان دچار اوتیسم در ارتباط دچار مشکل هستند (یک سوم آنها صحبت نمی کنند)، و در تخیل و روابط اجتماعی چالش دارند. این دو سیستم ادراکی به ما در درک و سپس تغییر جهان فیزیکی و اجتماعی کمک می کنند و هر دو سازگاری های تکاملی ضروری برای ادامه حیات بشر هستند. اما در عین حال می توانند به دو صورت دچار خطا شوند. یکی اینکه جهان اشیا را به صورت مجزا از جهان ذهن تصور کنیم، که خود موجب تصور چیزی به نام روح می شود. دوم اینکه سیستم ادراک اجتماعی از مسیر خود فراتر رفته و به دنبال تمایلاتی و اهدافی می رود که وجود خارجی ندارند. پرده چهارم – دوگانگی جدا بودن دو سیستم ادراکی باعث دوگانگی تجربیات ما می شود. ما جهان مادی را متفاوت از جهان اهداف و امیال تجربه می کنیم که بزرگترین نتیجه آن تفاوت نحوه تصور ما از خود و دیگران است. به نظر ما کاملا شهودی می آید که بدن فیزیکی جدا از ذات هوشیار ما (روح یا ذهن) است. ما حس نمی کنیم که بدن خود هستیم بلکه احساس میکنیم ساکن و مالک آن هستیم.برای روانشناسان و عصب شناسان مغز منشا حیات ذهنی است، و آگاهی، احساسات، و اراده محصول فرایندهای عصبی هستند. با این همه حتی برای کسانی که آموزش های مذهبی هم نداشته اند جدایی ذهن و بدن خیلی شهودی و طبیعی بنظر میرسد. کودکان در مدرسه یاد میگیرند که مغز مسئول تفکر است، اما وقتی از آنها بپرسید، این موضوع را به شکلی بسیار خاص برای خود ترجمه می کنند. آنها مغز را منشا تجربیات خودآگاهانه نمیدانند و خود را جدا از مغز خود تصور می کنند، انگار که مغز ابزاری در اختیارشان برای حل مسائل است، مثل یک کامپیوتر جیبی برای روح. اگر روح و بدن جدا از هم باشند، آنگاه می توان بدن بدون روح داشت مثلا میز، درخت، یا یک شخص مرده. در مقابل روح بدون بدن هم وجود دارد، همان خدایی که جهان را بوجود آورد، همانکه معجزه می کند و به دعاهای بندگان گوش میدهد. این دستگاه اعتقادی به ما امکان میدهد که بعد از مرگ به حیات خود خارج از بدن ادامه دهیم. روح ما می تواند به حیات ادامه دهد، به بهشت یا جهنم برود، یا وارد جسم دیگری شود. در حقیقت این اعتقاد که جهان پر از روح اجداد انسان هاست که توسط مرگ آزاد شده اند در بیشتر فرهنگ های بشری مشاهده می شود. ما میتوانیم نابودی جسم خود را بپذیریم، ولی تصور نابودی وجود خودمان برایمان تقریبا غیرممکن است. این تمایل حتی در کودکان هم مشاهده شده است. در تحقیقی برای کودکان داستان یک موش گفته میشد که توسط یک تمساح شکار و خورده شد. وقتی از کودکان سوال میشد، به درستی پاسخ میدادند که بدن موش قصه از بین رفته، اما بیش از نیمی از کودکان می گفتند که او همچنان می تواند فکر کند و احساس داشته باشد. این اعتقاد کودکان به بقای روح حتی از بزرگسالان نیز قوی تر است که نشان میدهد جدا از نوع آموزش مذهبی در هر جامعه، مفهوم زندگی پس از مرگ چیزی نیست که آموزش داده شده باشد بلکه محصول جانبی سیستم طبیعی تفکر انسانی ماست.پرده آخر - زاده شده برای مذهباما این همه ماجرا نیست. دوگانگی فکری ما مسیر را برای تخیل موجودات فراطبیعی هموار میکند. اما فاکتور دیگری وجود دارد که باور به آنها را جذاب تر میکند: رشد نابهنجار ادراک اجتماعی. ما قادر به تشخیص هدف، نیت، و طراحی در چیزهایی هستیم که فاقد اینها هستند. ما ویژگی های انسانی را به چیزهایی مانند ابر، آتش، باران، برگ، و باد نسبت میدهیم و دچار نوعی ابر حساسیت به حس کنترل و آگاهی هستیم و در چیزهای کاملا تصادفی هدف و علت می بینیم. وقتی یک ساختار پیچیده را می بینیم آن را محصول طراحی و هدف میدانیم. ادراک اجتماعی ما اجازه نمی دهد جور دیگری آن را ببینیم. حس درونی مان به ما می گوید که هر طرحی نیازمند یک طراح است، بهمین خاطر است که تئوری داروین، هرچند منطقی، از نظر روانی برایمان قابل هضم نیست.چندان جای تعجب نیست که افکار آفرینش گونه (اعتقاد به خلقت جهان توسط خدا) در کودکان کم سن و سال مشاهده می شود. کودکان چهار ساله اصرار می کنند که هر چیزی هدفی دارد، مثلا شیر برای اینکه به باغ وحش برود، ابر برای باریدن باران. وقتی بپرسید که چرا بعضی سنگ ها تیز هستند بزرگسالان معمولا توضیحات فیزیکی ارائه می کنند، درحالیکه کودکان مثلا می گویند برای اینکه حیوانات با آنها بتوانند خود را بخارانند. حتی با وجود داشتند والدین غیر مذهبی، کودکان همچنان در توضیح وجود حیوانات به یک خالق جهانی اشاره می کنند.آموزش های مذهبی بی شک بسیاری از اعتقادات ما را شکل میدهند چه اینکه آدم و حوا در باغ بهشت بوجود آمدند، یا شهدا با حوری ها پاداش می گیرند. اما حس مذهبی عمومی یادگرفتنی نیست بلکه به صورتی تصادفی و در نتیجه سیستم های ذهنی انسان بوجود می آید و بخشی از طبیعت بشری است.پل بلوم – استاد روانشناسی دانشگاه ییلمنبع: آتلانتیک https://bit.ly/2Nnke6W