سیاست فردای انتخابات

نویسنده: م.آزاد ما در همه جا با سایه تاریخ مواجه هستیم. درست همان‌جایی که فکر می‌کنیم می‌توان از وضع موجود رها شد سایه تاریخ بر سرمان قرار می‌گیرد. مبارزه، سوژه و ساخت‌های موجود، همگی دارای ابعادی تاریخی‌اند. کمی سر راست‌تر باید صحبت کرد. ممکن است چند وقت اخیر با این گزاره مواجه شده باشید که "انتخابات میراث انقلاب مشروطه است و رای دادن حق ماست‌!". مبارزات تاریخی و رخدادها در پیوند و امتداد هم قرار می‌گیرند لذا نمی‌توان سنت مبارزات معاصر ایران در دفاع از انتخابات و حق رای را نادیده گرفت. انتخابات در برهه‌هایی از تاریخ ما دارای وجوهی مترقی بوده و همواره مطالبه برگزاری انتخابات و شرکت در آن‌ به معنای مشارکت با نیروهای استبدادی نبوده ‌است. نمی‌توان این را نادیده گرفت که بخش بزرگی از مبارزات تاریخ معاصر ما با کسب حق رای و ایجاد نهاد نمایندگی پیوند داشته است. آیا می‌توان با نگاهی حق به جانب ابراز داشت که در ۱۵۰ سال اخیر ملت ایران راه مبارزه را اشتباه طی کرده است؟ یا حداقل همین یک دهه اخیر را مورد نقد قرار داد؟ در این صورت باید پذیرفت که هرگونه مشارکت در وضع انتخابات به معنای مشارکت در بازتولید قدرت مستقر است و از آنجایی که به قول گرامشی "هر وضع موجودی ارتجاعی است"، شرکت در هر شکلی از انتخابات رسمی را نیز باید مردود شمرد. این می‌تواند به این شکل تصور شود که در هر جامعه‌ای و‌ در هر زمانی مشارکت در انتخابات مردود است. پیش‌فرض این شیوه از استدلال تهی بودن انتخابات از هرگونه سویه رهایی‌بخش است. شکل دیگری از استدلال نیز می‌تواند در جریان باشد، شکلی که حضور در انتخابات را مشروط به ایجاد شرایط خاصی می‌داند که وضعیت ذهنی "انتخابات خوب" را تصویرسازی می‌کند؛ اینکه ایران مانند سوئیس شود و یا مانند امریکا. گویا سوئیس و آمریکا در وضعیتی دموکراتیک قرار دارند و انتخابات متضمن این دموکراسی در آنجاست. رویای دموکراسی آمریکایی پیکره بسیاری از این استدلال‌هاست.نوع سومی نیز از استدلال وجود دارد که تنها راه را در تداوم روش‌های پیشین و مشارکت در انتخابات جستجو می‌کند. در واقع نوعی اقتصاد رفتاری در این دیدگاه وجود دارد که به تکرار رفتار‌های کم خطر و راه‌ حل‌های از پیش امتحان شده می‌پردازد. این نوع کنش سیاسی در برابر خطر کردن و فرم‌های جدید کنش سیاسی مقاومت نشان می‌دهد و با استدلال پذیرش شر اقل برای رسیدن به خیر اکثر، بازی را در نهایت به سود فراگیر شدن تمام عیار شر هدایت می‌کند. به نظر باید نتایج قاطعی را از بحثمان به دست آوریم: ۱. انتخابات یگانه راه تغییر و مشارکت سیاسی نیست. ۲. انتخابات را نمی‌توان در همه زمان‌ها و مکان‌ها فاقد وجوه مترقی دانست. ۳.مشارکت در انتخابات لزوما به معنی شرکت در بازی وضع موجود نیست. انتخابات می‌تواند دارای وجوه مترقی باشد و قاعدتا همواره تهی از خیر نیست، حتی به آن به عنوان دستاوردی که بر اثر مبارزات گذشته به دست آمده نیز باید نگریست اما به هیچ وجه حقوق ما و شیوه پیگیری آن‌ها نباید به انتخابات محدود شود و در هر شرایطی نیز انتخابات امری مردود نیست. آن چیزی که در این فضا اهمیت پیدا می‌کند، معنایی است که به لحاظ سیاسی در انتخابات تولید می‌شود. انتخابات خود در اثر یک گسست و انقلاب در تاریخ معاصر به دست آمده و پدید آمدن نهاد نمایندگی توسط شیوه‌هایی به دست آمده است که برای برآوردن حقوق دیگر نیز می‌تواند صادق باشد.‌ سیاست، محدود و محصور در انتخابات نیست و می‌تواند در جای دیگری نیز تعریف شود. آن انرژی اولیه‌ای که در سال ۷۶ جنبش اصلاحات را بنا نهاد در نهاد‌های دولت و احزاب حل شد و البته سنتی را پدیدار کرد که فهم سیاست را در احزاب و انتخابات معنادار می‌کرد. گفتمان جامعه مدنی توسط اصلاح‌طلبان و نهادهايشان‌ محصور شد و از آتش تند جنبش اصلاحات چیزی جز چهره نرمال شده باقی نماند. دوگانه معترض-اغتشاشگر بیش از آنکه ابداع حاکمیت باشد دستپخت اصلاح‌طلبانی بود که در هر شرایطی دایره فعالیت خود را در حدود مجاز سیستم تعریف می‌کردند.جامعه مدنی همواره به واسطه آنتاگونیست‌هایش و آنچه ‌بیرون از آن وجود دارد معنی می‌یابد و این بدان معنی است که جامعه مدنی همواره نسبت به سرمایه کلی فقیر است. فرا رفتن جامعه مدنی از خود، اسطوره‌ای است که هنوز بسیاری را به دنبال خویش می‌کشاند. همه این گزاره‌ها جای بحث دارد اما این را نمی‌توان نادیده گرفت که اکثریت جریان‌ها تا قبل از سال ۸۸ سیاست را حول مسئله انتخابات درک می‌کردند؛ حتی کسانی که قصد داشتند با کاهش مشارکت انتخابات، معنایی آفرینش کنند. وقایع سال ۸۸ درکی فراموش شده از سیاست را در ایران به میدان آورد. پدیده ای که نه تنها در فضای ایران آن زمان عجیب بود بلکه جهان را نسبت به وقوع یک انفجار دموکراتیک در دل خاورمیانه دربند ارتجاع به شک فرو برد. به قول اسلاوی ژیژک انفجاری که حتی تصور آن در غرب ممکن نبود. هر چند جنبش سبز و کمپین انتخاباتی موسوی، محصور اصلاح‌طلبان بودند و تاثیرات آن‌ها بر این فرآیندها را نمی‌توان نادیده گرفت، اما برای من که نوجوانی خود را در آن زمان طی کرده‌ام ایده‌ای جدید از سیاست پدیدار شد. سیاست نه تنها با انجام پروژه انتخابات به حاشیه نمی‌رود بلکه در مفهومی جدید می‌تواند فردای انتخابات معنی پیدا کند. سیاست در این معنی می‌توانست با انتخابات مربوط باشد اما پیش فرض‌های پیشین را متابعت نمی‌کند. تا قبل از ۲۵ خرداد معنی دموکراسی برای من هم یادآور احزاب و فعالیت انتخاباتی بود اما درکی از دموکراسی پدید آمد که واقعا نو بود. هر چند ریشه‌های این فهم جدید را امروز می‌توان در پروژه انتخابات ۸۸ نیز جستجو کرد اما تجلی مفهوم دموکراسی اجتماعی در جنبش سبز و پیوند نیروها با عرصه عمومی امکان‌هایی نو را در بازتعریف امر سیاسی پدید آورد، به گونه‌ای که گسستی معنادار در وضعیت ایجاد کرد که به واقع می‌توان به پیش و پس از انتخابات تعبیر شود. البته این فضای نادر در سیاست دیری نپایید، اما اگر بخواهم آن فضا را تفسیر کنم به مقاله‌ای از مراد فرهادپور ارجاع می‌دهم: "جنبش ۲۲ خرداد عملاً شکلی از رستگاریِ امیدها و آرمان‌های بربادرفته‌ی این دوره است، و از این رو نه فقط تکرار طنزآمیز انقلاب ۵۷ نیست بلکه تداوم و تحقق پتانسیلِ حقیقتاً سیاسیِ رخداد ۵۷ است. تاکید مکرر و به‌غایت هوشمندانه‌ رهبری جنبش بر کنش و تفکر و خلاقیت مردم، و اشاره مداوم و صبورانه به پیوند جنبش با ارزش‌ها و آرمان‌ها و توان‌های حقیقی رخداد انقلاب ۵۷ گویای اولویت سیاست بر همه‌ تفاسیر فرهنگی و فقهی و کلامی است، زیرا فقط قدرت نجات‌بخش سیاست است که به ما اجازه می‌دهد حتی عنوان «انقلاب اسلامی» را نیز دگرباره معنا کنیم." آیا همواره باید در انتظار رخداد ها نشست؟ البته که می‌توان به سیاست به عنوان امری نوستالوژیک هم نگریست. اما با آن همدل نیستم. این حالت در شرایطی که قدرت مردم نمی‌تواند تغییراتی پایدار در فضا ایجاد کند با رجوع به لحظات ناب و نادر سوژگی که متعاقب آن نوعی ناکامی به جا مانده ایجاد می‌شود. سوژه در هر لحظه می‌تواند در نسبت با رخداد خود را در فضایی دورتر تصور کند و با پایبندی به رخداد دچار اندوهی نوستالوژیک شود. این می‌تواند نطفه رشد فاشیستی جدید هم باشد. گویا انقلابیون حقیقی تنها در لحظه با شکوه انقلاب وجود داشته‌اند، اما انقلابیون باید از نو و آن‌گونه که در آن زمان معنا داشته است انقلابی شوند. این اتفاق پس از ۸۸ نیز دیده شد و عده‌ای به عکس یادگاری با خیابان اکتفا کردند و به امید تکرار لحظه نابی که هیچ‌گاه تکرار نمی‌شود. باید توجه داشت که رخداد همواره با امر نو رابطه وثیق دارد. ما همواره چیزهایی را از گذشته با خود حمل می‌کنیم، البته ناکامی‌های تاریخی هم جزئی از این مسئله است. واقعیت مهمی که‌ کار را دشوار می‌کند این است که سیاست در معنای راستینش به وجود حداقلی از دستاورد وابسته است تا ما با دردهایمان در تاریخ رها شده فرض نشویم و با حس سوژگی به دامن خطر کردن برویم. البته که پایبندی به رخداد چیزی متفاوت از این حالت است. سوژه پس از هر رخداد می تواند وفاداری خود را پس بگیرد و سوژه رخدادی دیگر شود و با نظم مسلط پسارخدادی مقابله کند، اما باید یادمان باشد که رخدادها منفک و بی‌ارتباط با هم نیستند و رستاخیز میل‌های سرکوب شده در نظم پسارخدادی ۵۷ به وقوع رخدادهایی چون جنبش اصلاحات و جنبش سبز انجامید. وفاداری به رخداد ها می‌تواند رابطه وثیقی با هویت داشته باشد اما امکان نوعی سیاست هویتی( رجوع شود به نشریه شماره ۱ سویه) وجود دارد که باید همواره مورد نقد و واکاوی قرار گیرد. مداخله و خطا کردن و در کنار آن اخلاق، متضمن وفاداری و رخداد شدن رخدادها و ظهور حقیقت است. ضمن همدلی با این گزاره که سوژگی را نباید در مداخله و عاملیت سیاسی دانست و حتی در سکوت هم می‌توان معنا آفرید اما قاعدتا چنین تجویزی به عنوان یک قاعده به معنی عقب نشینی سوژه از سیاست است و تاثیرات مخربی دارد. ما با یک پرسش اساسی مواجه هستیم؛ آیا راهی نو برای بازیابی مشارکت عمومی به شیوه‌ای کاملا خارج از وضع وجود دارد؟ همواره این سوال با شک‌هایی روبروست و تا زمانی که با این شک روبرو هستیم به معنای بازگشت به منطق کنونی سلطه است. نسخه پیچی‌های کور و بدون مسئولیت‌پذیری نیز می‌تواند واقعا آسیب‌زا باشد. باید پای نوعی تجربه‌گرایی به میدان باز شود، نوعی تلاش برای تغییر نظام حسی و باز توزیع امر محسوس. همواره خواست عموم مردم است که امکان مورد مذاکره قرار گرفتن توسط قدرت را فراهم می‌کند. با این وجود حضور یا عدم حضور در انتخابات تابع نوعی سیاست جمعی است، یعنی کثرتی از انسان‌ها که به سوژگی رسیده‌اند. حضور در انتخابات اگر بتواند معنایی سیاسی ایجاد کند به خودی خود مطرود نیست.مسئله گذار از این شک فراگیر شده به سمت نوعی سیاست رهایی‌بخش است. حقیقتا مسئله ما فقدان یک سیاست کلی رهایی‌بخش است. اما سیاست در دل خود طلب امری ناممکن را دارد؛ شرط آرزو داشتن و خیال ورزیدن. باید واقع‌بین بود و امر ناممکن را طلب کرد.