آینده پژوهی به زبان آدمیزاد: انقلابی در همه کشورها

همه ما 15 - 20 سال پیش را به یاد داریم و کاملا تغییرات سریع عصر جدید را حس می کنیم(البته به جز شما نوجوان عزیز). شاید به نظرتان زیاده‌روی بیاید اگر بگوییم این تغییرات مقدمه انقلابی جهانی هستند. اما شواهد علمی و تحلیل‌های آینده‌پژوهی نشان می‌دهند همین طور است.قبلاً در مورد آینده‌پژوهی و الوین تافلر و کتابش صحبت کردم. در این مطلب می خواهیم از عینک این آینده‌پژوه مورد علاقه من، به تغییرات همه جانبه عصر جدید که آن را عصر دانش نامیده است نگاه کنیم تا تفاوت های این عصر با عصر قبلی را درک کنیم و بتوانیم همراه او این انقلاب را پیش‌بینی و حس کنیم.یک داستان انقلابی قبل از بررسی انقلابی که در پیش داریم، کمی حوصله کنید و بیایید نگاهی به انقلاب قبلی بشریت بکنیم و از آن چیزهایی یاد بگیریم که به فهم ما از شرایط امروز کمک کند: انقلاب صنعتی.قبل از انقلاب صنعتی: روزگار کشاورزیتا قبل از قرن 18 کل دنیا در روزگار کشاورزی به سر می‌برد. دنیا را تصور کنید که در مناطق مختلف آن کمابیش زندگی بشر این‌طور بود: ثروت: ملاک اقتصاد و ثروت کشاورزی و دامداری است و هرچه زمین حاصلخیز بیشتری داشته باشی ثروتمندتری. هرچه که می‌تواند به فروش برود و بر ثروت ما اضافه کند، مستقیم یا غیرمستقیم به محصولات کشاورزی مرتبط است.ارتباطات جغرافیایی: اغلب آدم‌ها با شعاع کوچکی از محل تولدشان ارتباط دارند. محصولاتی که استفاده می‌کنند از آن سر دنیا نیامده است و معنای تبدیل ارز را نمی‌دانند.خانواده: برای تولید هر چیزی باید با دست خودمان کار کنیم. هر خانواده چندین بچه دارد که از کوچکی در مزرعه در کنار خانواده کارها را یاد می‌گیرد.شغل و درآمد: عموم مردم تقریباً نمی‌دانند شغل چیست! چیزی که هر کس از کودکی تا پیری تجربه کرده‌است مزرعه‌داری در کنار خانواده است و هر چه بدست بیاورد در خانواده مصرف می‌کند. محصولات و خدمات: اغلب مایحتاج خانواده باید توسط افراد خانواده تامین شود. خدمات خارج خانواده خیلی محدود است، مانند مراجعه به پزشک.زمان: زندگی آدم‌ها با زمان روز و شب و فصل‌ها به شدت گره خورده است. همه از صبح تا غروب در مزارع کار می‌کنند و آنچه اهمیت دارد خود کار کردن است، نه کاهش زمان انجام کارها(بهره‌وری).حرکت‌های انقلابی عصر صنعتقسمت هیجان انگیز شروع می‌شود. کم‌کم با ساخت ماشین‌آلات، مفهومی به نام تولید انبوه شکل گرفت که یک حرکت انقلابی را شروع کرد. تار و پود اقتصاد و جامعه در عصر صنعت، که همین حالا هم بخش زیادی از جهان ما را تشکیل می دهد این‌طور است:ثروت: قبلاً زمین و خانواده ثروت بود، اما حالا ماشین آلات، دسترسی به مواد اولیه و نیروی کار ماهر عامل ثروت آفرین بزرگ‌تری شده است. هر چه ماشین‌های پیشرفته‌تر، مواد اولیه ارزان‌تر و با کیفیت‌تر و کارگران و مهندسان ماهرتری داشته باشیم ثروتمند‌تر خواهیم بود. ارتباطات جغرافیایی: در مناطق مختلف، کار در مزرعه جای خود را به کار در کارخانه می‌دهد. افراد بر اساس مهارت خود، به شهرها و کشورهای صنعتی تر مهاجرت می‌کنند. محصولات مختلف اغلب در جایی که مواد اولیه و نیروی کار ماهرتر وجود دارد تولید و به سراسر دنیا ارسال می‌شوند.خانواده: در ابتدای عصر صنعت که خانواده، ازدواج و فرزنددار شدن بخش مهمی از فرهنگ جامعه بود، واکنش جامعه به صنعتی شدن کوچک شدن خانواده بود. در یک خانواده معمول در عصر صنعت، مادر و پدر اغلب شاغل با 1-2 فرزند هستند که در ساعات کاری به مهدکودک و مدرسه می‌روند و برای کار در صنعت آموزش می‌بینند. شغل و درآمد: کشاورزانی که قبلاً مفهومی به عنوان شغل را آنچنان در ذهن نداشتند جای خود را به صاحبان مشاغل فنی و خدماتی دادند. مهارت کار که قبلاً از خانواده به فرزند آموزش داده می‌شد، به صورت بسته‌های استاندارد آموزشی در آمد که در مدرسه و دانشگاه آموخته می‌شود و افراد را برای شغل خاصی آماده می‌کند.شغل و مهارت آنقدر اهمیت پیدا کرده است که سازمان‌ها بر اساس سطح مهارتی کارکنان ساختار درختی و سلسله مراتبی دارند و افراد برای ارتقای شغل خود دائم تلاش می‌کنند. پرورش و نگهداشت منابع انسانی معنی پیدا کرد و شرکت‌ها برای جذب نیروی ماهرتر با هم رقابت دارند. درآمد و کسب ثروت به کل متحول شده است. قبلاً زمین ثروت اصلی بود و برای اغلب مردم راهی برای افزایش ثروت نبود. اما در عصر صنعت، مهارت و بهره‌وری می‌تواند ثروت را افزایش دهد. ثروتمندان جهان دیگر وارثان زمین‌های اجدادی نیستند بلکه صاحبان صنایع عظیم هستند که با افزایش کیفیت و بهره‌وری محصولاتشان توانسته‌اند ثروت عظیمی خلق کنند.خدمات و محصولات: صنایع سعی می‌کنند همه چیز را در بسته های استاندارد تولید انبوه کنند تا با قیمت کمتری ارائه کنند. حتی خدمات هم در بسته‌های استاندارد ارائه می‌شوند مثل ویزیت نوبتی پزشک یا ساعت آموزش ثابت در مدرسه، یا پخش سریال در ساعت ثابت از تلویزیون. زمان: زمان در این عصر معنای تازه‌ای پیدا می‌کند. در دوران کشاورزی هر کس برای خانواده کار می‌کرد اما در عصر صنعت مشاور، استاد، تکنسین و... زمان خود را به سازمان‌ها می‌فروشند. همه شغل‌ها در ساعت مشخصی شروع و تمام می‌شوند. سرعت تولید و خدمت‌رسانی به معنی ثروت بیشتر است و بهره‌وری یک ارزش اصلی در هر سازمانی است.تحلیل داستان اگر به این تغییرات عمیق نگاه کنیم متوجه تحولات انقلابی در عصر صنعت می‌شویم. ثروت در عصر دانش معنای جدید پیدا کرده‌است. جنگ‌ها دیگر بر سر گسترش مرز و دسترسی به زمین‌های بیشتر نیست بلکه بر سر دستیابی به مواد اولیه‌‌ مثل نفت و فلزات، و نیروی کار ارزان است. اگر قدیم مناطق با خاک حاصلخیز مراکز ثروت بودند، امروز کشور‌هایی با توان ایجاد کارخانه‌های با بهره‌وری و کیفیت بالا و سیاست تامین مواد اولیه و نیروی کار ارزان‌تر صاحبان ثروت و قدرت هستند.از دیدگاه آدم‌ها هم دنیا محل جدیدی شده‌است.آدم‌ها در عصر صنعت فقط زندگیشان راحت‌تر نشده است، بلکه اساساً فضای بسیار بازتری را تجربه می‌کنند و کنترل بیشتری روی کیفیت زندگی خود دارند که باعث تغییر نگرش انسان به دنیا و حتی تغییر باورهای آنها شده است.در عصر صنعت ثروت برای افراد دست‌یافتنی تر شده و به طور کلی میزان ثروت در دنیا بسیار زیادتر از عصر قبل شده‌است. دایره تعاملات جهانی شده است و هر کس در روز از محصولات و خدماتی استفاده می‌کند که آن سر دنیا تولید شده است. از طرف دیگر افراد به شغل و مهارت بسیار اهمیت می‌دهند و اغلب ساعات عمرشان را در محیط کار می‌گذرانند، آنقدر که بسیاری از مردم فلسفه زندگیشان را در کار و بهره‌وری بیشتر می‌بینند.از دیدگاه فرهنگ جامعه هم همه چیز با عصر صنعت هماهنگ شده‌است.در عصر صنعت کارخانه محور اقتصاد است و خانواده و فرزندپروری خود را با کارخانه تنظیم کرده‌است.آهنگ همه کارها در جامعه با ساعت کاری کارخانه‌ها تنظیم شده است و محصولات و خدمات در قالب بسته‌های استاندارد انبوه‌سازی شده و به مصرف کننده ارائه می‌شود.انقلاب جهانی دیگری در راه استهمان‌طور که روزی عصر صنعت با ساخت ماشین‌ها استارت خورد، از اواسط قرن بیستم بشریت مسیر خود به سمت عصر جدیدی را شروع کرد: عصر دانش.ما می‌فهمیم که امروزه با شتاب بالای پیشرفت عواملی مثل این‌ها طرف هستیم: قدرت کامپیوترها، هوش مصنوعی، علوم بیولوژی و پزشکی و ژنتیک، نانوتکنولوژی، دستیابی به فضا و...، اما دقیقاً نمی‌دانیم این‌ها تمدن را به چه سمتی می‌برند.واقعیت این است که همان‌طور که عصر صنعت فقط راحت کردن زندگی با ماشین و کارخانه نبود بلکه ساختار فرهنگ و ثروت انسان‌ها را متحول کرد، عصر دانش هم در حال ایجاد تغییرات عمیق و غیر قابل برگشتی در تمدن ماست.ما مثل کشاورزانی هستیم که در سال‌های نه چندان دور(که اگر خوش شانس باشیم به عمرمان قد می‌دهد) شاهد زیر و زبر شدن ظاهر و باطن جامعه و حتی باورهایمان خواهیم بود.ما الان در ابتدای ظهور عصر دانش هستیم و عوامل ایجاد کننده این انقلاب جدید همه نوپا هستند. امروزه عادت‌ها، ساختارها، فرهنگ و باورهای عصر صنعتی کاملاً قدرتمند در جامعه ما وجود دارد. هنوز اغلب افراد حتی سیاستمداران ما "کشورهای توسعه‌یافته" را پیشران تمدن می‌دانند و در تلاش برای صنعتی کردن کشورهایشان هستند. در همین حال در جاهای مختلف دنیا رهبران آینده‌شناس در حال شکل دهی آن هستند؛ چون همان‌طور که پیتر دراکر گفت: بهترین راه برای پیش بینی آینده، ساختن آن است.بیایید از همان دیدگاه‌هایی که عصر کشاورزی و صنعت را مقایسه کردیم، عصر دانش را هم تحلیل کنیم و بر اساس آنها پیش‌بینی کنیم در سال‌های آینده تمدن ما چطور تغییر خواهد کرد:ثروت: از دیدگاه عصر صنعت ثروت از تولید بدست می‌آید. در قرن بیستم موفق‌ترین و ثروتمندترین افراد اغلب صاحبان صنایع بزرگ و خانواده‌های سرمایه‌دار بودند. اما پس از ظهور کامپیوترهای شخصی و خصوصاً اینترنت، در زمان کوتاهی بنیانگذاران تکنولوژی های کامپیوتری و اینترنتی به ثروتمندترین افراد جهان تبدیل شدند.شرکت‌های مایکروسافت، متا، گوگل و آمازون تفاوت بزرگی با صنایعی مثل جنرال موتورز و تویوتا دارند. این شرکت‌ها توانستند در مدت بسیار کوتاه‌تر نه تنها به گسترش و اثرگذاری جهانی برسند، بلکه مسیرهای اقتصادی جدیدی ایجاد کنند.وقتی یک تکنولوژی جدید مثل شبکه‌های اجتماعی در جامعه جای خود را باز می‌کند، موجی از تغییرات عمیق در گردش مالی، مدل‌های درآمد و مدل ارائه خدمات و محصولات با خود می‌آورد که در مدت کوتاهی سبب تغییر رفتارها و فرهنگ و حتی باورهای جامعه ‌می‌شود. این موج تغییرات عامل آفرینش ثروت‌های جدید است، اگر آنها را به موقع ببینیم. اگر گسترش اینترنت در جهان بیش از 20 سال طول کشید، دیدیم که گسترش شبکه‌های اجتماعی روی موبایل‌هایمان با سرعت بسیار بیشتری اتفاق افتاد. پس جا دارد فکر کنیم تکنولوژی بعدی چیست، در چه مدتی در دنیا نفوذ خواهد کرد و ما چطور می‌توانیم در جامعه خود با استفاده از آن ثروت آفرین باشیم؟ارتباطات جغرافیایی: همین حالا هم خصوصاً بعد از پاندمی، دامنه ارتباطات و تعاملات ما به کل اهالی کره‌زمین کشیده شده‌است. اما هر چند الان برایمان زیاد ملموس نیست ولی در عصر دانش بُعد جدیدی به ارتباطات ما اضافه خواهد شد: فضا. در این خصوص نظریه‌ها زیاد است ولی از همین حالا هم بعضی مثل ایلان ماسک به امید پیشتازی در یک صنعت کاملاً انقلابی، جسارت سرمایه‌گذاری روی این بخش را داشته‌اند.خانواده: خوب یا بد، واقعیت این است که خانواده از شکل استاندارد مادر و پدر در حال فاصله گرفتن است و این تنها یک اتفاق فرهنگی ناشی از بالا رفتن سن ازدواج یا پرتوقعی جوانان نیست. همان‌طور که گفتیم عصر جدید و تکنولوژی نظام فرهنگ، نقش‌ها و باورها را تغییر داده است.سیر فرهنگی بشر در عصر جدید او را به سمت خانواده‌های اغلب یک یا دو نفره می برد. واقعیتی که آمار بسیاری از کشورها آن را تایید می‌کند. این نشانه آن است که طراحی بسیاری از خدمات و محصولات در جامعه نیاز به تحول خواهند داشت.شغل و درآمد: در عصر دانش، هر روز تکنولوژی قوی‌تر می‌شود و کارهای سابق ما را حتی با کیفیت بالاتر خودکارسازی می‌کند. اما به جای مشاغل قبلی، مشاغل جدیدی برای برنامه‌ریزی و توسعه این تکنولوژی‌ها ایجاد می‌شوند. از آنجا که این مشاغل اغلب از طریق نوعی کامپیوتر انجام می‌شوند روز به روز به تعداد شغل‌های آنلاین افزوده می‌شود.فرزندان ما در آینده در جامعه جهانی مستقل از لوکیشن زندگیشان شغلشان را انجام می‌دهند و جهانی خرید می‌کنند. شهرهای پرطرفدار برای زندگی محل‌هایی با محیط زیست و خدمات باکیفیت خواهند بود نه شهرهایی با کارخانه‌های زیاد.مشاغل عصر صنعت بر مبنای مهارت‌های بسته‌بندی شده‌ای مثل مهندسی برق و پزشک قلب طراحی شده‌اند تا محصولات انبوه‌سازی شده ارزان ارائه کنند. اما در عصر دانش به شدت نیاز به دانش و مهارت فرارشته‌ای هست. هر تکنولوژی اغلب از همکاری چندین رشته شکل می‌گیرد. احتمالاً مشاغل آینده بر اساس مجموعه مهارت‌های افراد، و با ساعت‌های کاری دلخواه افراد شکل می‌گیرند.خدمات و محصولات: گفتیم که در عصر صنعت همه چیز در بسته‌های سفارشی انبوه‌سازی شده و ارزان قیمت به مصرف‌کننده ارائه می‌شد. اما امروز رشد دانش و تکنولوژی و استفاده شرکت‌های ارائه خدمات از داده‌های آنلاین از رفتار مشتریان، مردم را عادت داده که خدمات و محصولات بر اساس سلیقه و نیازشان سفارشی‌سازی شده باشد. این به معنی است که کلیه صنایع باید به سمت ارائه خدمات سفارشی حرکت کنند.نقطه‌های آینده را به هم وصل کنیماگر مطالب بالا را کنار هم بگذاریم می‌توانیم تصویر بزرگ‌تری را ببینیم. شاید تصویر دنیای ما در 5 و 10 سال آینده چنین چیزی باشد:اقتصاد، شغل و قدرت به دانش بستگی دارد. بسیاری از مشاغل با کارهای روتین کم‌کم جای خود را به ابزارهای خودکار و هوشمند می‌دهند. چیزی که در آینده لازم است کارکنان بتوانند انجام دهند، یادگیری سریع کار با جدیدترین ابزارهای مربوط به کارشان، و خلاقیت در استفاده بهینه از این ابزارهاست. آدم‌ها، شرکت‌ها و کشورهایی ثروتمندتر خواهند بود که توان توسعه دانش به‌روز را دارند. می دانند چطور یاد بگیرند و چطور دانش منسوخ شده‌شان را به سرعت کنار بگذارند.نیاز به چنین محصولاتی زیاد خواهد بود: آموزش آنلاین، جستجوی منابع علمی، محتوای آموزشی سریع و عملیاتی، محتوای آموزشی بین رشته‌ای، برنامه ریزی مسیر آموزشی کارکنان.با زیاد شدن تعداد مشاغلی که وابسته به کامپیوتر هستند، امکان انجام بخشی از کارها به صورت دورکاری و با ساعات شناور فراهم می‌شود. چیزی که امروز بعضی شرکت‌ها با آن مقابله می‌کنند ولی همان‌طور که زمانی متدهای افزایش بهره‌وری در مراکز صنعتی مثل تویوتا تولید به سرعت توسعه یافتند، به زودی ساختار سازمانی، مدل‌های افزایش بهرهوری، مدل‌های دورکاری و... در کنار ابزارهای مناسب توسعه خواهند یافت.بچه‌های ما که از اواخر نسل Z و نسل آلفا هستند و از نوزادی با اسکرین‌ها بزرگ شده‌اند، از دنیا انتظار دارند منعطف و سفارشی‌شده باشد و دنیا را مطابق میل خودشان خواهند ساخت. آنها از موتورهای جستجو انتظار دارند ذائقه‌شان را بفهمد و به تولیدکننده انتقال دهد و دقیقاً محصول مورد نظرشان را برای آنها بفرستد.محیط کار و زندگی آنها باید منطبق بر سلیقه‌شان باشد تا با اشتیاق و شاید کاراتر از ما خلق ارزش کنند. آنها از یادگیری تکنولوژی جدید نمی‌ترسند و محصولات موجود را بدون خجالت نقد می‌کنند و کمبودهای آنها را برطرف خواهند کرد و ثروت بسیار بیشتری برای ساکنین زمین خواهند ساخت.دامنه ابداعات انسان‌ها به سرعت در حال گسترش است. هر چند تاکنون هم دیده‌ایم که ابداعات ما سمت تاریک هم دارند، اینکه در ادامه بشریت چقدر به سمت تاریک برود موضوع دیگری است. فعلاً می‌توانیم خوش‌بین باشیم و با توجه به جنبه‌های مثبت آینده، خودمان را بیشتر برای آن آماده کنیم.