بامداد جمعه

اپیزود اولمدت هاست که قیمت بنزین نقل اخبار رسانه هاست. مصرف روزانه‌ی بنزین کشور روز به روز درحال افزایش بوده و از مرز صد میلیون لیتر در روز گذشته است. بسیاری ادعا می‌کنند که مصرف واقعی بنزین در کشور این مقدار نبوده و بخش قابل توجهی از بنزین، درحال قاچاق به خارج از کشور است. هرازگاهی نیز اخباری از توقیف محموله‌های قاچاق سوخت در مرزها به گوش می‌رسد. اختلاف قیمت بسیار زیاد بنزین هزارتومانی این سوی مرز با بنزین کشورهای منطقه اما آن‌قدر جذاب هست که قاچاقچیان هنوز، انگیزه فراوانی برای رساندن بنزین به آن سوی مرز، حتی با وجود خطراتی مانند انفجار محموله یا دستگیری داشته باشند. از نظر عده‌ای، پایین بودن قیمت بنزین در کشور باعث ایجاد انگیزه قاچاق سوخت شده است. تخمین‌های این افراد نشان می‌دهد که که حدود بیست میلیون لیتر بنزین در روز از کشور قاچاق می‌شود. به عبارت دیگر روزانه به مقدار بیست میلیون لیتر یارانه تخصیص داده‌شده به بنزین توسط دولت، به جیب قاچاقچیان می‌رود. دولت اما هرگونه افزایش قیمت در بنزین را به شدت تکذیب کرده و هم‌چنان به اجرای طرح خود مبنی بر حذف کارت سوخت و قیمت‌گذاری بنزین در هزار تومان اصرار دارد. اپیزود دومبامداد 24 آبان به ناگاه خبری مبتنی بر افزایش قیمت بنزین از رسانه ها پخش می شود. این خبر که مخالف اظهارات رسمی مقامات کشور بوده، شوک زیادی را به جامعه وارد می‌کند. شنبه 25 آبان‌ماه، اخبار پراکنده‌ای از اعتراضات به این تصمیم به گوش می‌رسد. هنوز مشخص نیست این تصمیم از جانب چه کسی گرفته شده تا جایی که عالی‌ترین مقام اجرایی کشور اعلام می‌کند که صبح جمعه از تصمیم باخبر شده است. رفته‌رفته اعتراضات جدی‌تر شده و از خاموش‌کردن ماشین‌ها در اتوبان به نزاع خیابانی کشیده می‌شود. عصر، خبرهای خوبی از کشور به گوش نمی‌رسد. برخی از معابر بسته شده و در برخی نقاط نزاع مسلحانه گزارش شده است. اوضاع به قدری آشفته بود که نگارنده این سطور و تعداد زیادی از دانشجویان امکان برگشت از دانشگاه به خانه را نداشتیم و شب در خوابگاه ماندیم! اما شاید بیت‌الغزل حوادث آن هفته قطعی سراسری اینترنت در کشور بود. اپیزود سوماکنون که در آبان 99 به وقایع سال گذشته می‌اندیشم، نکات فراوانی برای نوشتن به ذهنم می‌آید اما شاید شرایط فعلی به اندازه کافی سخت باشد که فکرکردن به آن یکی دو هفته‌ی سخت، حاصلی جز اندوه نداشته باشد. اما چیزی که اکنون برای ما در آبان آخرین سال قرن مهم است، درس گرفتن از آن چیزی است که در این سال‌ها بر ما گذشت و آبان 98 شاید نقطه‌ای بود که اثرات ناشی از چندین تصمیم خطا بر ما ظاهر شد. در این راستا اشاره به چند نکته می‌تواند مفید باشد:1- اقتصاد ایران دهه هاست که از مشکل مداخلات دولتی در بازار رنج می‌برد. یکی از رایج‌ترین مداخلات دولت در بازار مداخلات قیمتی می‌باشد. دولت همیشه به منظور حمایت از اقشار آسیب‌پذیر جامعه در بازارهای مختلف مانند سوخت، کالای اساسی و... مداخلاتی از جنس دادن یارانه و یا تعیین قیمت انجام می‌دهد. اکنون زمان آن رسیده که از خود بپرسیم چرا با وجود تخصیص این حجم زیاد از یارانه و تعیین قیمت، رفاه مردم در سال‌های اخیر افت قابل توجهی داشته. آیا زمان آن نرسیده که در کارایی سیاست‌های خود تجدید نظر کنیم؟دادن یارانه مستقیم به کالاهای اساسی به این معنی است که فرد هرچه مصرف بیشتری داشته باشد بهره‌مندی بیش‌تری از یارانه اعطایی دولت خواهد داشت. به وضوع، افراد پرمصرف‌تر از دهک‌های ثروتمندتر جامعه بوده و این دقیقا دمیدن در سورنا از سر گشاد آن است! دولت با این کار به افراد ثروتمند یارانه بیش‌تری می‌دهد. برای فهم بهتر خوب است نگاهی به آمارها داشته باشیم:- حدود پنجاه درصد خانوارهای ایرانی وسیله نقلیه شخصی ندارند. این بدان معنی است که پنجاه درصد از مردم که عمدتا از اقشار ضعیف جامعه هستند؛ هیچ‌گونه بهره‌ای از یارانه بنزین نمی‌برند. شما هرچه ماشین بیش‌تری داشته باشید و در خیابان بیش‎‌تر بچرخید یارانه بیش‌تری از دولت دریافت می‌کنید! - مصرف سرانه آب در منطقه یک تهران چند برابر میانگین مصرف سرانه در شهر تهران است! موضوع این نیست که افراد شمال شهر چندبرابر بقیه آب میاشامند بلکه آب آشامیدنی تصفیه‌شده که با قیمت ارزان و یارانه دولتی توزیع می‌شود، صرف پرکردن استخر خانه‌های شمال شهر تهران می‌شوند. تا این‌جا مشاهده کردیم که دادن یارانه به طور مستقیم بر کالاهای اساسی ضریب اصابت پایینی به دهک‌های پایین دارد. سوال مهم این است که با فرض پذیرش موارد فوق ما باید چه تصمیمی اتخاذ کنیم؟ آیا با حذف یارانه‌ها اجازه دهیم که فقرا زیر چرخ توسعه له شوند؟ برای پاسخ به این سوال ابتدا باید مقدمه‌ای را با هم ببینیم.2-قیمت‌ها در اقتصاد نمایان‌گر کم‌یابی منابع و میزان تقاضای موجود برای آن است. اگر زعفران کالای گرانی است بدین جهت است که اولا تقاضای زیادی برای خرید آن وجود داشته و ثانیا زعفران کالای کم‌یابی بوده و تولید آن محدود است. حال فرض کنید از سال دیگر با بهبود نژاد زعفران، هرکسی بتواند آن را در گلدانی برای خود بکارد. آیا پیامد این امر چیزی جز پایین آمدن قیمت این کالاست؟ دست‌کاری در قیمت‌های تعادلی در بازار، بدترین سیاستی است که یک دولت، می‌تواند اتخاذ کند. پایین آوردن قیمت یک کالا سیگنال اشتباهی به بازار در باب فراوانی کالا داده و جامعه، بیش‌ازحد تعادلی، از کالای موردنظر استفاده خواهد کرد. این مصرف بیش‌ازحد، قطعا در یک نقطه آثار سوء خود بر اقتصاد را نشان خواهد داد. تا حالا با خود اندیشیده‌اید که چرا در کشور، دورریز زیاد نان داریم اما دورریز گردو نداریم؟ نان دقیقا یکی از کالاهایی است که به دلیل یارانه‌های مستقیم دولتی، قیمتی بسیار پایین‌تر از قیمت واقعی خود دارد. پایین‌بودن قیمت نان این سیگنال را به افراد داده که این کالا، کالای فروانی است و دورریختن آن چندان موردی ندارد. آیا کسی به خاطر دور ریختن خاک که یک کالای بسیار فراوان است مورد شماتت قرار می‌گیرد؟ تا اینجا دیدیم که مداخلات دولتی نباید قیمت‌ها را از حالت تعادلی خود، خارج کند. به شما حق می‌دهم اگر بپرسید:«خب دولت دقیقا چه باید بکند؟!»دولت برای حمایت از اقشار ضعیف جامعه، نباید یارانه‌ی مستقیم به کالاها اختصاص دهد. زیرا این امر هم باعث به هم خوردن قیمت‌های نسبی و هم اصابت کم به طبقات ضعیف می‌شود. دولت برای حمایت از این افراد باید یارانه را به صورت مستقیم و فقط به افراد ضعیف جامعه دهد. خود افراد قطعا بهتر از دولت می‌توانند برای خود تصمیم بگیرند که چقدر از این یارانه را به نان و گوشت و مرغ و... اختصاص دهند. آیا این دقیقا کاری نبود که دولت آبان پارسال انجام داد؟3-نفس عمل دولت مبنی بر اصلاح یارانه بنزین در آبان 98 تصمیم درستی بود که می‌توانست گام اولی برای اصلاح سیستم یارانه دهی دولت در کالاهای دیگر نیز باشد؛ اما اجرای این تصمیم خوب به اندازه‌ای بد بود که تا مدت‌ها راه را برای هرگونه اصلاح بست. اشتباه اول دولت این بود که گمان می‌کرد با پنهان‌کاری و اعلام یک‌باره‌ی افزایش قیمت بنزین، می‌تواند مخالفت‌ها را به حداقل رسانده و مردم را در عمل انجام‌شده قرار دهد؛ درصورتی که اتخاذ چنین تصمیم مهمی که با روزمره زندگی مردم ارتباط مستقیمی داشته، باید همراه با اقناع‌سازی باشد. امری که پیش‌تر و در دولت قبلی نیز با موفقیت انجام شده بود. به عبارت دیگر، دولت از آن تجربه‌‌ی به شدت موفق هیچ استفاده‌ای نکرد. اشتباه دیگر دولت این بود که نظرات کارشناسی‌ای که از مجراهای مختلف برای دولت فرستاده شده بود را نادیده گرفته و با یک اقدام ضربتی و یک شبه، سعی در انجام اصلاح اقتصادی را -که یک امر تدریجی بوده- داشت. پیشنهادهای کارشناسی متفاوتی مانند تخصیص بنزین به هر کدملی، عدم قیمت‌گذاری بنزین و... هر یک علی‌رغم نقاط ضعف احتمالی، از آن‌چه که دولت، پارسال انجام داد بسیار مترقی‌تر بود. در انتها بهترین درسی که از آبان 98 میتوان گرفت توجه به این نکته است که تصمیمات اقتصادی و اجتماعی، ماهیت نرم داشته و نمی‌توان بدون متقاعدکردن افکار عمومی و استفاده از نظرات کارشناسی، تنها با تکیه بر فریب و زور، آن‌ها را پیش برد. شاید یک اجرای غلط یک تصمیم درست به بهای جان چندین انسان باشد!