وای اگر قصه ما عبرت تاریخ شود

وای اگر قصه ما عبرت تاریخ شودنگاهی به رمان بی کتابیآزاده جهان احمدیداستان بی کتابی با ورود مخفیانه میرزا یعقوب خاصه فروش و شاگردش به خانه زنی به نام زکیه شروع می­‌شود. میرزا متوجه وقوع قتل زکیه می شود . از شواهد امر بر می آید که قاتل به دنبال متاع قیمتی بوده، آن متاع نفیس، کتاب مرقع گلشن نادری است. این کتاب همان چیزی است که میرزا یعقوب هم به طمع به دست آوردنش به خانه زکیه رفته است. در چند خط بعد راوی داستان خودش را معرفی می کند : «من نه از خواصم، نه از عوام، من میرزا یعقوب خاصه‌فروشم. من توانستم علی­رغم هم­‌صنفان خرمرد رندم، خودم را تا یک قدمی آن گنج منقش تماشایی برسانم و آن اوراق را که از دریای نور و کوه نور قیمتی­‌تر است، به چشم ببینم.»در همان ابتدای کتاب ، قهرمان و شخصیت‌های اصلی و ماجرای اصلی قصه برای خواننده مشخص می شود . قهرمان داستان؛ میرزا یعقوب خاصه فروش، که ظاهرا شغلش خرید و فروش کتاب‌های عتیقه و تاریخی و خطی است با لسان الدوله، رئیس کتابخانه سلطنتی دارای روابطی است . او به طمع به دست آوردن کتاب گلشن نادری وارد خانه زکیه شده و اتفاقا زکیه هم با لسان الدوله ارتباطاتی دارد. میرزا یعقوب با جنازه زکیه که کشته شده مواجه می‌شود. میرزا مردد است این قتل صحنه سازی برای گرفتار کردنش است یا تصادفا قتل با ورودش به خانه همزمان شده است . اما هیچ ردی از کتاب مرقع گلشن نادری در خانه زکیه نیست. میرزا یعقوب هنگام دفن کردن زکیه در باغچه خانه ‌اش جعبه قفل زده­‌ای را یافته­‌ که در آن کتاب دیگری است. این کتاب «جای­نامه ماردوش» یا کتاب ضحاک است. رمزی در جلد این کتاب نهفته است که مکان واقعی که ضحاک را در آن به بند کشیده­‌اند، نشان می­‌دهد ! از این جا به بعد در کنار روایت ماجرای سرقت از کتابخانه سلطنتی و کتاب بازی میرزا یعقوب قصه یافتن کتاب ضحاک هم بخشی از داستان است.رمان بی کتابی به قلم و روایت محمد رضا شرفی خبوشان در 260 صفحه روایت حدیث نفس ، زمانه ، زندگی و کتاب بازی میرزا یعقوب خاصه فروش است در دوره ای که موسوم به قاجار است دوره ای پر از نشیب و فراز که پیچ تندی در تاریخ معاصر محسوب می شود.میرزا علی‌خان لسان‌الدوله کتابدار مظفرالدین شاه در تبریز در زمان ولایتعهدی او بود. بعد از به تخت نشستن مظفرالدین شاه و کوچ اوبه تهران ، لسان الدوله یازده سال ریاست کتابخانه سلطنتی را برعهده گرفت. کتابخانه در بدو ورود او، بالغ بر پانزده هزار و صد جلد کتاب داشت که در زمان تحویل کتابخانه تعداد کتاب ها حدودا به شش هزار جلد کاهش پیدا کرده بود. رمان بی کتابی به این تاراج عظیم و غم انگیز از گنجینه فکری و فرهنگی ایران پرداخته است. اگر بخت با ما یار باشد و گذرمان به موزه های بزرگ جهان بیفتد بخشی از تاریخ و میراث غارت شده مان را در همان موزه ها خواهیم دید. این میراث غارت شده فقط نقش و نگاره ها ، ستون های تخت جمشید ، جام ها و البسه ها و ... نیستند. گاهی نسخه ای کامل از یک کتاب خطی و گاه اوراقی از نسخ معروف در آنجا نگهداری می شوند که بیشتر این نسخ و اوراق در همان زمان به واسطه لسان الدوله ازکتابخانه سلطنتی خارج و به مستشاران و دلالان اجنبی فروخته شد و چنین شد که گنجینه ای عظیم از مکتوبات این مُلک توسط شخصی بی وطن و بی وتن بر باد رفت.برخی وقایع در دل تاریخ رخ می دهند و همان جا تمام می شوند و در همان بطنِ تاریخ مدفون می گردند و تمام . اما برخی رخدادها هستند که هر چند در دلِ تاریخ واقع می شوند لکن مولد چیزی شبیه موج هستند. این وقایع دفن نمی شوند؛ اثر موج مانندشان زمان ها را پشت سر می گذارد و وارد هر دوره می شود و اثری به جا می گذارد . ماجرایی که در رمان بی کتابی می خوانیم از این دست وقایع است که هیچ وقت دفن نمی گردد.بی کتابی در فضایی اسطوره‌ای- تاریخی از زبان اول شخص روایت همین بیداد رفته بر فرهنگ و به ویژه کتاب را بیان می کند. نویسنده در این رمان حوادث مهم دوره مشروطه و به توپ بستن مجلس شورای ملی را به سان مَرکبی برگزیده تا سوار بر آن قصه ی ماجرایی مهم ، عظیم و تاریخ ساز را روایت کند.ماجرای بی کتابی، بی مغزی، بی فکری، بی نخوانی را . و این ما هستیم ؛ ایرانیِ معاصرِ محاصره شده در این همه «بی» و «لا» و «فقدان».ایرانی معاصر وضعیت شگفتی را تجربه می کند ما به وسیله انواع پیام رسان های و وسایل ارتباط جمعی احاطه شده ایم و هر لحظه درمعرض بمباران اطلاعات و شبه اطلاعات در زمینه های گوناگونی هستیم اما به جای ورزیدگی ذهن و فکر دچار رشد بادکنکی می شویم توهم دانش به جای دانش و آگاهی نشسته است با این توهم زندگی می کنیم کار می کنیم انتخاب می کنیم تحلیل می کنیم و شوربختانه خود را به واسطه همین شبه اطلاعات کامل و بر حق می بینیم . نکته غم انگیز ماجرا این است که ما «تصور می کنیم» می دانیم. جماعت متوهم و باد کرده از خیال دانستن است که زیاد حرف می زنند و کم فکر می کنند یا اصلا فکر نمی کنند.دانشجویان و طبقه تحصیلکرده و مدرک دار ما به زحمت قادر به نوشتن یک صفحه از زندگی نامه خود بدون اشتباهات ویرایشی و غلطهای املائی هستند. دانشجویان مان حاضر به نوشتن نیستند حتی اسم کتابی که منبع درس شان است، ترجیح شان به گرفتن عکس از جلد کتاب و تخته کلاس است. ما هنوز و هر روز هزینه بی کتابی را می دهیم و فضای مجازی این هزینه ها را فزونی بخشیده است. ضحاک هایی در هر دوره هستند که مغز جوانان این سرزمین خوراکشان بوده است از این روست که نویسنده هوشمندانه از میان همه اسطوره ها به ضحاک پرداخته است.میرزا یعقوب تاجر پنجاه ساله رمان بی کتابی عاشق دانستن و خواندن و آگاهی و نگاه تازه نیست. او به شکل بیمار گونه ای شیدای نماهای نمایشی کتاب است. حاشیه ها، تذهیب ها ، رنگ ها و خط ها. او را با معانی خطوط و کلمات و جملات کاری نیست که اگر بود سرمایه فکری و معنوی ملتی را از باب خودخواهی به باد نمی داد و ژست حق به جانب نمی گرفت که اگر کتاب ارزشمندی بیابد آن را برای خودش نگه می‌دارد تا «به دست نامسلمان نیفتد» .شخصیت میرزا در بی کتابی حرّاف است. پر گویی هایش را به جا دیدم. علاقه افراطی این شخص به جمع آوری کتابها و اوراق به شکلی که در کتاب دیدیم نشانه شخصیتی وسواسی است و اضطراب از پیامدهای وسواس فکری است ؛ پرگویی هم متعاقبا از پیامدهای اضطراب .میرزا یعقوب شخصیتی مضطرب و مشوش است حدیث نفسش فراوان است بر توصیف جزئیات تاکید بسیار دارد اساساً نمی توان شخصیت مضطربی را روایت کرد و بر جنبه های رفتاری وسواسش تاکید نداشت از این رو نویسنده با قدرت قلم از زبان میرزا یعقوب تصاویر بکر و توصیفات خیال انگیزی ارائه می کند.جریان سیال ذهن و به تبع آن رفت و برگشت های زمانی تکنیکی است که نویسنده به وسیله آن هم وقایع را در بستر رئال روایت می کند هم تخیلات میرزا را با آن بیان می کند و به واسطه همین ماجراست که با تصویر پردازی های خیال انگیز و شاعرانه تصاویری بدیع خلق میکند مانند روایت ریختن کتاب‌های نفیس به سرقت رفته از کتاب‌خانه‌ی سلطنتی در حوض حیاط لسان‌الدوله، « تبدیل حوض خانه به دست خانه».اما آخرین نکته ای که مایلم به آن بپردازم زبان و نثر کتاب است . زبان ، معماری ، خط و لباس چهار عامل تمدن ساز هستند. نویسنده در روایت داستان میرزا یعقوب خاصه فروش به زبان، لباس و حتی معماری دوره قاجار تمام قد وفادار مانده و از اینکه ماجرایی تاریخی را به زبان معاصر روایت کند اجتناب جدی کرده است. چراکه بین زمان و زبان اثر به لحاظ تاریخی باید هماهنگی وجود داشته باشد. انتخاب نثر دوره ایی که داستان در آن بستر روایت می شود می تواند متن را در اولین مواجهه برای خواننده عام متنی سخت خوان جلوه دهد. کلمات کمتر استفاده شده و گاهی نا مأنوس می تواند علاوه بر اینکه نقطه قوت باشد تبدیل به پاشنه آشیل بی کتابی شود. مواجهه با لغاتی که در دایره واژگانی ذهن خواننده جایی ندارند دو نوع واکنش می تواند به همراه داشته باشد یا لذت از دانستنی جدید، چنان که بروی و بیابی معنایِ کلمه ندانسته را. یا خستگی و ملال ، چنان که از خواندن کتاب منصرف شوی و عطایش را به لقایش ببخشی و هر وقت هم خواستی راجع به کتاب حرف بزنی و اظهار نظر کنی در وهله اول از همین ملال و انصراف بگویی.از انصاف دور نشوم یقین که نویسنده نثری را به کار برده که لازمه اش تحقیق و اشراف بر مأثورات و منشآت دوره قاجار است قاعدتا یافتن اسامی اشیاء ، لوازم خانه ، ابزار کسب و کارِ مشاغل زمان قاجار بدون پژوهش غیر ممکن بود پس قصد ندارم که این زحمت و رنج عالمانه را نادیده بگیرم چرا که علی رغم همه آنچه که گفتم خواننده با متنی منسجم ومستحکم روبرو است . لکن در معرفی کتاب و ارتباط برقرار کردن با متن برای جوانان خاصه دهه هفتادی های ایران تردیدهای جدی دارم.ما برای درک جایگاه فعلی خودمان و ترسیم نقشه راه برای حرکت و خروج از وضعیت و رکود فعلی گریزی نداریم جز برگشت و نگاه همراه با تأمل ، حقیقت طلبی و آزاد اندیشی به تاریخ و وقایعی که سرزمین مان پشت سر گذاشته است. ما گریزی از خواندن و تفکر نداریم تاریخ در حال تکرار است وای اگر قصه ما عبرت تاریخ شود....