بودجه99؛باج یا بودجه؟!

در ابتدا برای بررسی عنوان این متن نیاز است تا با هم بصورت گذرا یک مجموعه از اتفاقات تاریخی کشورمان را با دیدگاه جامعه‌شناسانه مورد بررسی قرار دهیم پس لطفا صبر کنید و لطف نمایید و تا انتها متن را بخوانید و بعد اگر به متن نقدی دارید بصورت یک متن در جواب این یادداشت مرحمت نموده و پاسخ دهید.سیستم زندگی روستایی در کشور ایران به دلیل سنتی بودن فرهنگ تولید و توزیع و مصرف که ماحصل حدود 1000سال حکومت ایلی و غیرمتمرکز دیوان‌سالار(بوروکراتیک) به‌صورت پیوسته یا ناپیوسته بوده است تا سال 1340شمسی ادامه پیدا می‌کند. سیستمی که افراد روستا را باوجود شهرهای بزرگ به دلیل تأمین اکثر نیازها نسبت به شهر تقریباً بی‌نیاز می‌کند. این فرهنگ و سنت تا سال‌های ابتدایی دهه 40 که حدود 70% جمعیت کشور ما روستانشین بودند در بطن جامعه ایران وجود داشت. نوعی بی‌توجهی نسبت به شهر و عدم آشنایی با سیستم‌های جدید زندگی شهری به دلیل این بی‌نیازی.با آغاز انقلاب شاه و ملت یا همان انقلاب سفید در دوره پهلوی و آغاز توسعه باسمه‌ای اقتصادی در ایران، سردمداران حکومت پهلوی بدون توجه به هویت جمعی و فردی روستانشینان اقدام به توسعه شهرها و هل دادن جامعه روستانشین به شهر نمودند. اما این توسعه چون فقط توانی اقتصادی به جامعه 70%روستانشین تزریق می‌کرد کم‌کم تضادی آشکار را رقم زد که باعث بحران برای حکومت احمق پهلوی شد. کدو را دیدند ولی ...را ندیدند.جامعه روستانشین با هویت روستایی و منحصر و کوچک فردی به درون شهر با توسعه سنگین اقتصادی و ارتباطات جدید اجتماعی روبه‌رو شد و دولت پهلوی هم دیر به فکر توسعه فرهنگی و هویتی این کوچ کنندگان افتاد تا جایی که همین افراد که حالا ظاهری نو و تحصیل‌کرده و توسعه‌یافته داشتند با بحران هویت جدید روبه‌رو شدند. دولت پهلوی برای نسل بعدی که در اواخر دهه 40 و 50 به مدرسه می‌رفت برنامه داشت ولی برای متولدین دهه‌های 30 و 20 کاری نکرده بود. همین جوانان 20 و 30 ساله با ورود به شهر و با نگاه به هیولایی که دست آن‌ها را گرفته بود و داشت لباس و حرف و لهجه و پول و مراودات جدید برایشان فراهم می‌کرد نیاز به هویتی جدید پیدا کردند و به دلیل بی‌برنامگی دولت پهلوی که غرق در سیل سرمایه نفتی بود به سمت چشمه‌های جایگزین برای کسب هویت رفتند. در اواخر دهه 40 روحانیون و اصطلاحاً آخوندهای سنتی معروف به روضه‌خوانی که محل کسب پولشان به شکل و خمس و زکات بود و بیشتر به‌عنوان ملعبه دست جوانان روستاها مورد شوخی و استهزا قرار می‌گرفتند. دیدگاه ایرانیان نسبت به روحانیون سنتی در دهه‌های 30 و 40 جز در مواردی معدود، بخصوص بیشتر در شهرها، به‌هیچ‌وجه دیدگاه مثبتی نبود.آخوند روستا اما اگر سنتی نبود قضیه فرق می‌کرد.با ظهور حلقه اول یاران متجدد آیت‌الله(امام) خمینی در حوزه سنتی قسمتی از پازل تضاد در جامعه کوچانده شده شهری داشت تکمیل می‌شد. این افراد که در حوزه‌های سنتی به مزلف و قرتی معروف بودند، همچون استادشان یعنی آیت‌الله خمینی که به دلیل تدریس فلسفه مغضوب حوزه سنتی بود، کم‌کم این تجدد و آزادی‌خواهی را دور فردی جمع کردند و حلقه اول یاران آیت‌الله(امام)را تشکیل دادند آنهم به‌عنوان گروهی که در حوزه سنتی دگراندیش هستند. این طلبه‌های جدید شلوار پاچه تنگ می‌پوشیدند، پیپ می‌کشیدند، ساز می‌زدند، دوربین فیلم‌برداری داشتند، سینما می‌رفتند و کت‌وشلوار هم تنشان می‌کردند، زبان خارجه بلد بودند و کم‌کم به دانشگاه برای فراگیری علوم جدید هم می‌رفتند و سفر خارجی هم در پاسپورتشان ثبت می‌شد. این طلبه‌ها که در اوایل دهه 50 حدود 40سال داشتند به سمت شهرها سرازیر شدند و پیوندی جدید میان روحانیت و جامعه جدید شهری که متشکل از همان روستایی‌های آخوند گریز بود و بالأخص نسل جوانشان برقرار کردند. نسل جوانی که در بحران هویتی برای تطبیق با فضای جدید و عدم تفکر دولت پهلوی برای جبران این بحران با افرادی به‌ظاهر شبیه به خود(شلوار و لباس جدید و ساعت و پیپ و ...)، با حرف‌هایی جدید(فلسفه و زبان و تربیت و ...) و درجایی جدید( دانشگاه و کافه و خارج از کشور و مسجد) روبه‌رو شد.این طلبه‌های متجدد بدون در نظر گرفتن شاخصه سیاسی شروع به هویت بخشی برای نسل جوان تهران نشینی کردند که از روستا به شهر آمده بود و برای رفع بحران ارتباط و هویت نیاز به مرجعی برای تفکر و اطلاعات داشت. این آغاز تضاد در میان جوانانی بود که کم‌کم تبدیل به افرادی با ظاهری مدرن و تفکراتی مذهبی شدند و علیه دولت پهلوی اقدام کردند. عدم تناسب بین وضعیت پیشرفت اقتصادی و توزیع صحیح و نیازهای درونی افراد جوان به‌صورت کلی آن‌ها را به مبارزه کشاند. کم‌کم همین جوانان و میان‌سالان تبدیل به حلقه‌های بعدی نفرات آیت‌الله(امام) خمینی شدند و با پیروزی انقلاب اسلامی، آیت‌الله(امام) خمینی به دلایل حوادثی، هرچه بیشتر مجبور شد تا حوزه سنتی را از قدرت بازدارد(قائله‌های متنوع حوزه همچون قائله آیت‌الله شریعتمداری یا انجمن حجتیه و ...) و اعلام کرد که افراد روحانی حق گرفتن مناسب دولتی را ندارند. اما چه شد؟!با شروع به کار دولت جمهوری اسلامی تمام مناسب میان همان جوانان هویت گرفته و استادان غیرروحانی ایشان که سیاستمدار بودند و به‌نوعی رجال سیاسی حساب می‌شدند پخش شد و دولت بازرگان شکل گرفت. دولتی که از حق نگذریم هیچ روحانی‌ای در آن نقشی نداشت و همه افراد آن از احزاب سیاسی و دانشگاهی ملی مذهبی بودند. این دولت بدون آخوند کم‌کم به دلیل چپ افتادن با چپ‌های مسلمان(التقاطی) که سعی در ایجاد پارانویائی برای محکم کردن دست‌های در سایه خود داشتند شروع به مستهلک شدن کرد و در سال 58 با تسخیر سفارت آمریکا اولین دولت غیر آخوندی با تعداد زیادی از دولتمردان نخبه زمان خود دست به استعفای جمعی از تمام مناسب دولتی زدند؛ از نخست‌وزیر تا بعضاً فرماندار و بخش‌دار...در تجربه بعدی دولتمندی جمهوری اسلامی گروه بعدی با اندک پس‌زمینه آخوندی در مجلس و دولت به ریاست جمهوری بنی‌صدر( از همان نسل اول پای درس آخوندهای متجدد) کار را آغاز کردند. این گروه نیز در برخورد با انگیزش چپ‌های مسلمان(التقاطی‌های جداشده از گروهک‌های کمونیست)به اختلاف شدید با جمهوری اسلامی برخورد و کار را از شوک سیاسی استعفای دولت قبل به طرفداری از یک گروهک و نبرد مسلحانه کشاند و اکثراً از کشور خارج شدند. این دومین تجربه و تلخ‌ترین تجربه برای مفهوم رجل سیاسی در جمهوری اسلامی بود که به دستور آیت‌الله(امام) خمینی در آن کسی از روحانیت حق گرفتن پست‌های دولتی را نداشت. حالا به سال 61-62 رسیده‌ایم و بحران اعتماد به افراد برای پست‌های دولتی و مناصب کشوری بیداد می‌کند.برای جبران این خلأ سنگین رجال سیاسی در کشور و به دلیل کم بودن حلقه‌های اطراف که همفکر با آیت‌الله(امام)خمینی در امر حکومت باشند رأس نظام تصمیم مهمی را اتخاذ می‌کند. حکومت تصمیم می‌گیرد برای رفع خلأ رجال سیاسی مجوز منصب و پست برای روحانیون را به‌صورت عام صادر کند ولی بازهم تعداد اطرافیان آیت‌الله(امام) کمتر از مناصب دولتی است و دیگر نمی‌توان به غیر روحانیت اعتماد زیادی کرد. پارادایم شیفت اینجا رخ می‌دهد و حاکمیت به سمت پایگاه اصلی خود که تا آن روز به مدت حدوداً 3 سال به حیات فیضیه رانده‌شده بود بازمی‌گردد ولی حوزه سنتی روی خوشی نشان نمی‌دهد. حفظ حاکمیت هم از اوجب واجبات است و نیروی انسانی قابل اعتماد هم در حجره‌های فیضیه وجود دارد ولی فیضیه همچنان سنتی است و با سیاست‌های متجدد و حکومتی آیت‌الله(امام) و یارانش همخوانی ندارد و بلکه دشمنی دارد و یک‌چیز برای معامله وجود دارد. دادن سهم و هزینه چه مادی و معنوی برای به دست آوردن نیروی انسانی قابل ‌اعتماد. از سال 62 در ایران تا بخشدار و فرماندار و غیره به‌صورت اکثریت از روحانیت انتخاب می‌شود و هزینه غیرمادی حکومت برای به دست آوردن این نیروی انسانی چیزی نیست جز تن دادن به تحجر حوزه سنتی(برای مثال از سال 62 قانون گزینش و حجاب و تصفیه و ... باب می‌شود). حالا مردم در اکثر قریب به‌اتفاق شئون مدیریتی آخوندهایی سنتی و متحجر را به‌عنوان نماینده حکومت، حاضر و ناظر بر اعمال خود و آموزه‌های خود می‌بینند و تأثیرپذیری شروع می‌شود. به این نکته هم توجه کنید که بعد از انقلاب و جنگ تحمیلی آخوند دیگر همان آخوند روستایی نیست بلکه فردی است نماینده آیت‌الله(امام) خمینی و حلقه اولیه یاران او که محبوب‌اند و کم‌کم این آخوندهای سنتی که به مناطق مختلف و مناصب متفاوت رسیده‌اند به سلاطین منطقه‌ای در تأثیرگذاری فرهنگی و اجتماعی و گاه اقتصادی تبدیل می‌شوند.ماحصل این حضور متحجرانه و حدوداً 7 ساله، با شرایط جنگ تحمیلی، می‌شود جامعه‌ای که نسبت به پوشیدن جوراب سفید و خوردن آدامس و پوشیدن شلوار لی( همان شلواری که 10سال قبل به‌راحتی در مسجد می‌پوشیدند) و... ضدیت دارد( با انسانیت به معنای آزادی ضدیت دارد). جنگ تمام می‌شود و بحران‌ها کم می‌شود اما جامعه دیگر جامعه سال 58 و 59 و 60 نیست. آیت‌الله(امام) خمینی فوت می‌کند و جمهوری اسلامی گردنه سخت انتخاب رهبری خود را با تقسیم وظایف پشت سر می‌گذارد.حجت‌الاسلام مرحوم هاشمی رفسنجانی دولت را به عهده می‌گیرد که نیاز به پشتوانه مالی( سابقه مالی خانواده هاشمی)، پشتوانه اجرایی( تمایل به تکنو کراسی) و پشتوانه سیاسی(در دست داشتن رگ خواب مسئولین از چپ تا راست) را دارد و حجت‌الاسلام خامنه‌ای هم به نظر خبرگان، رهبری را به عهده می‌گیرند. اما جایگاه رهبری با جایگاه دولت بسیار متفاوت است، آن‌هم برای طلبه متجدد آرمان‌خواهی که خوش‌پوش بوده، متفکر بوده و اهل مطالعه و با حوزه سنتی هم ارتباط تنگاتنگی نداشته است. جایگاه رهبری نیاز به پشتوانه نظامی، پشتوانه اقتصادی، پشتوانه مردمی و پشتوانه دینی دارد. نیروهای سپاه و ارتش در دوره جنگ تحمیلی بواسطه پشتیبانی های او در دوره ریاست جمهوری، دوستان حجت‌الاسلام خامنه‌ای شده بودند و به اینصورت پشتوانه نظامی وجود داشت، پشتوانه اقتصادی هم به مدد دولت و بخش حاکمیتی(بنیادها از مستضعفان تا 15خرداد و ستاد اجرای فرمان امام و سازمان‌ها) فراهم می‌شد و پشتوانه دینی هم به دو صورت تأمین شد، یکی با جایگاه ولایت(اندکی بعد ولایت مطلقه) و دومی اظهار و تائید توان علمی دینی ایشان توسط حوزه و تغییر شاخص ایشان از حجت‌الاسلام به آیت‌الله. ایجاد پشتوانه بعدی اما برای این طلبه متجدد که در خاطره همه از او ساعت مچی و لباده و کفش و شلوار و بحث دانشجویی و روشنفکری‌هایش مانده بود کمی دشوار به نظر می‌رسید.جامعه‌ای که هفت سال به دست حوزه سنتی دچار تحجر فراوان شده بود حرکت‌های روشنفکری رهبر جدید را قطعاً نمی‌پسندید و پشتوانه دینی هم دقیقاً به دست همان حوزه سنتی شکل گرفته بود. اوضاع پیچیده شد و پارادایم شیفت بعدی رخ داد. حفظ جمهوری اسلامی ولو با پذیرش تحجری که مورد پسند مردم‌ و حوزه سنتی است . حوزه‌ای که از امتیازات اول انقلابش برای ورود به عرصه سیاست خروج وضع طلاب از بی‌درآمدی بود و باز شدن دست روحانیت سنتی برای ایجاد حوزه‌ها و غیره. ایجاد دو پشتوانه و گرفتن چند امتیاز کار را به‌جایی رساند که امروز در دهه90 شمسی بودجه‌های مصروف حاکمیت برای حلقه‌های حوزات سنتی سر به فلک کشیده است. حفظ آن پشتوانه‌ها، بدون توجه به اینکه سلیقه مردمی برای پشتوانه بودن بشدت تغییر کرده، گران آب می‌خورد و فقط حوزه سنتی را سال‌هاست که راضی نگه داشته است.بودجه اختصاصی به حوزه‌های سنتی برای یک خوش‌خدمتی در اول انقلاب حالا کم‌کم به ضرر حکومت تمام می‌شود. با شفافیت لایحه بودجه در سال‌های اخیر مشخص‌ شده است که مثلاً برای همین سال 99 بودجه مؤسسات وابسته به حوزه‌های سنتی(فقط 14 موسسه و سازمان و نهاد مذهبی) به رقم 2471میلیارد تومان از پول فروش(اگر فروش رود)نفت و مالیات(بر روی همه‌چیز و برای فقط عده‌ای) پیشنهاد شده و این در حالی است که حدوداً این ارقام نسبت به سال 98 با کاهش143میلیاردی مواجه شده است.( توجه کنید بودجه 99 پیشنهاد شده است و بودجه 98 تخصیص‌یافته) این کاهش نشان دهنده دو چیز می‌تواند باشد، یا دولت توان پرداختش کم شده( که فاجعه کلی است) یا آن مؤسسات درمجموع 143میلیارد تومان اضافه آوردند که دولت از بودجه‌شان کم کرده. حالا سؤال این است که این هزینه یا باج را همه مردم باید به‌عنوان تأمین‌کنندگان اصلی بودجه97-98-99 (بودجه این سالها اساسا بر روی مالیات بسته شده است)پرداخت کنند؟ و این مؤسسات جز بیهودگی در امروز فعالیت دیگری دارند(ایجاد شغل برای وابستگان به حوزه‌های سنتی به‌کنار)؟ بودجه 14 سازمان حوزوی کشورشایان ذکر است که با استفراغ بودجه آقایان حوزوی می‌توان برای خرده‌پایانی چون من در شهر تهران حدود 95 دستگاه اتوبوس بی‌آرتی فراهم کرد و یا سرانه حدود 30هزارتومانی دانش‌آموزان مناطق محروم را که حدود 300هزار نفر هستند به رقم حدود 70هزار تومان رساند. دقت کنید که فقط با استفراغ و مازاد بودجه 98 به 99 مؤسسات وابسته به حوزه می‌توان این کار را کرد. و ببینید با 2471میلیارد تومان چه می‌شود کرد!بر طبق آمار حدود 150هزار نفر طلبه و روحانی در کشور داریم که سهم سالانه آن‌ها(آخوند سرپرست خود یا خانوار) از این 2471میلیارد تومان می‌شود سالانه نزدیک 17 میلیون تومان! به نظر کم است ولی باقی یارانه‌ها و بیمه رایگان و برای بعضی از آن‌ها حقوق را در نظر بگیرید و نسبت 150هزار نفر را به 60میلیون مستحق یارانه بگیر محاسبه کنید رقم عجیبی می‌شود و همان سرانه دانش‌آموزان مناطق محروم تبدیل می‌شود به 8میلیون و 200هزار تومان!این بودجه برای چه به جیب حوزه علمیه آن هم از جیب مردمی باسلیقه‌های مختلف، نسبت به حوزه‌های علمیه، واریز می‌شود؟! دولت و حکومت این بودجه را سالیان سال به حوزه‌های علمیه و مؤسسات وابسته می‌دهد اما بودجه مدیریت بحران و بخش‌های عمومی را افزایش چشمگیری نمی‌دهد. بودجه خدمت عمومی را ارتقا نمی‌دهد تا سربازی امری نچسب نماند( شعور حذف این تخلخل را که انگار ندارد).سرانه ارتش همچنان حدودا نفری 1میلیون تومان در سال است و جامعه المصطفی با حدود 100هزار طلبه برای هر طلبه در سال 3میلیون و 800هزار تومان هزینه میکند.( طلبه خارجی مهمتر از سرباز ایرانی است)شاید بگویید که بودجه این مراکز نسبت به سال 98 کاهش داشته و همینطور نسبت به 97 ولی این حرف دو خطا دارد. اولا نسبت به 97 به 98 نسبتی افزایشی بعضا بوده و از طرفی کاهش بودجه این مراکز نسبت به کاهش بودجه مراکزی همچون شورای عالی امنیت ملی یا ارتش فوق العاده درصد کاهش کمتری است و دوما کاکرد ارتش از موسسات وابسته به مصباح و غیره خیلی بیشتر است.در نظری دیگر به این مدل بودجه بندی این سوال پیش می‌آید که چرا استان خراسان یک شورای مجزا برای حوزه علمیه دارد و کل حوزه های علمیه یک شورای مدیریتی دیگر؟چرا دو سازمان تبلیغات اسلامی یکی کلی و یکی برای حوزه علمیه قم باید باشد؟ و همه اینها مجزا از هم و با تداخل نسبت به هم ردیف بودجه بگیرند؟! اینکه جایی مانند بنیاد دعبل خزاعی وجود دارد که در سال97 رقمی معادل 29میلیارد تومان(حدود 6 عدد قطار مترو)ردیف بودجه داشته است تا شعرایی که در وصف اهل بیت پیغمبر اکرم(ص) شعر میگویند را بیمه درمانی کند هم بکنار؟!درگیر حاکمیتی هستیم که سرمایه در گردش جامعه، به‌عنوان یک بنگاه اقتصادی که تامین‌کننده نقدینگی بودجه است، را بجای «بودجه» به‌عنوان «باج» می‌دهد.