بنزین خانمان‌سوز!

بررسی جامع ابعاد مختلف اوضاع بنزین در ایران؛ یارانه، قاچاق، قیمت و...هزار و صد هزار میلیارد تومان! معادل ۲۶ میلیارد دلار! معادل ۵۰ درصد کل بودجه‌ی عمومی دولت! معادل ۱۵ درصد از کل تولید ناخالص داخلی کشور! این اعداد عجیب و سرسام‌آور، همگی درباره‌ی یارانه‌ی بنزین در کشورمان است!بنزین در ایران با دو نرخ ۱۵۰۰ و ۳۰۰۰ تومان عرضه می‌شود؛ درحالی که قیمت واقعی آن در کمترین حالت هفتاد سنت است که نرخ امروزش ۳۵۰۰۰ تومان می‌باشد. درواقع این تفاوت قیمت را دولت به‌ صورت یارانه می‌پردازد. همین اختلاف زیاد قیمت موجب افزایش شدید انگیزه برای قاچاق گسترده‌ی بنزین و مصرف بیش از حد، به همراه کسری بودجه و تورم شده است. طبق آمار، میانگین مصرف بنزین در ایران بیش از دو برابر میانگین جهانی است! بنزین، یارانه و سوختن عدالت اجتماعی دولت‌ها در مجموع یارانه را برای افزایش رفاه جامعه وضع می‌کنند که مهم‌ترین شکل آن بازتوزیع درآمد است. یعنی از ثروتمندان مالیات می‌گیرند و به اشکال مختلف بین فقرا توزیع می‌کنند. توزیع یارانه می‌تواند موجب قوام جامعه، افزایش عدالت اجتماعی و حتی افزایش کارآیی شود؛ اما درمورد بنزین قصه تفاوت می‌کند. بنزین حاصل از نفتی است که تنها سرمایه‌ای متعلق به ما نبوده، بلکه سرمایه‌ای بین نسلی و متعلق به فرزندان و آیندگان نیز هست و ما به معنای واقعی کلمه، در حال سوزاندن یک ثروت بین‌نسلی هستیم. همچنین به علت ارزان بودن بنزین، ماشین‌ها و هواپیماهای ما بسیار قدیمی بوده و تکنولوژی ضعیفی دارند. درواقع تکنولوژی ضعیف و پرمصرف بودن خودروها، معلول ارزان بودن بنزین است؛ زیرا انگیزه‌ای برای بهبود تکنولوژی و کم‌مصرف کردن خودرو‌ها وجود ندارد و این‌گونه بیشتر می‌ارزد. اما حتی اگر از این موضوع گذشته و بنزین را منبع عمومی مردم کشور، منحصراً در این زمان در نظر بگیریم، اکنون ما فقط ثروت عمومی را به ثروتمندان و قاچاقچیان اختصاص می‌دهیم؛ چون دهک بالا درآمدی بیش از بیست برابر بیشتر از دهک پایین از این یارانه برخوردار می‌شود. دلیلش هم این است که نیمی از خانوارهای کشور به کلی خودرو ندارند تا این یارانه به آنها تعلق بگیرد اما هرچه خانواده‌ پول‌دارتر می‌شود، تعداد ماشین‌ها و به تبع آن میزان مصرف بنزینشان هم بیشتر می‌گردد. به طور متوسط هر ایرانی ماهانه یک میلیون تومان یارانه بنزین دارد اما سهم دهک پایین تقریباً هیچ است درحالی که سهم دهک بالا دو میلیون و پانصد هزار تومان است. به عبارتی دیگر سهم ده درصد فقیر از این ثروت ملی تقریبا هیچ و سهم ده درصد پولدار معادل ۲۵ درصد کل این مقدار است. اما مسئله در همین‌جا متوقف نشده و ابعاد تاریک‌تری نیز به خود می‌گیرد. وقتی متوجه می‌شویم که ما امروز در واقع از قشر ضعیف مالیات گرفته و به صورت یارانه‌ی بنزین به اقشار ثروتمند می‌دهیم. برای درک چرایی این موضوع ابتدا باید درکی از تورم داشته باشیم. به طور ساده به درصد میزان افزایش سطح عمومی قیمت کالاها و خدمات، تورم می‌گویند؛ یا به زبانی ریاضی‌تر، تورم شیب یا مشتق نمودار سطح عمومی قیمت هاست. ما دهه هاست درگیر تورمی مزمن هستیم که چند سالی است بسیار افزایش یافته و به حدود ۵۰ درصد رسیده است. علت اصلی وجود تورم چاپ پول توسط دولت و دلیل چاپ پول هم، کسری بودجه‌ی دولت است. درآمد های دولت با مخارجش نمی‌سازند و بنابراین مجبور است برای جبران این کسری بودجه و دادن حقوق کارمندانش، پول چاپ کند. چاپ پول مالیاتی است که دولت به شکل غیرمستقیم از مردم می‌گیرد؛ اما نه به شکل مساوی. این مالیات متاسفانه برای قشر ضعیف بیشتر از قشر ثروتمند می‌باشد. حال می‌توانیم بفهمیم که دولت با فروش بنزین با نرخی بسیار کم‌تر از قیمت تمام شده‌ی تولید آن و اعطای یارانه‌ی عظیم بنزین که موجب ایجاد کسری بودجه‌ی شدید می‌شود و مالیاتی که به شکل تورم از مردم می‌گیرد، درواقع از قشر ضعیف مالیات گرفته و به شکل یارانه‌ی بنزین به قشر ثروتمند می‌دهد؛ که برخلاف تمام اهداف یارانه دادن است و موجب افزایش اختلاف طبقاتی، کاهش عدالت اجتماعی، افزایش تورم، از بین رفتن نظم اجتماعی، اعتراض اقشار ضعیف جامعه و کاهش شدید کارآیی می‌شود. بنزین و رفاه از دست رفته یارانه‌ای که به بنزین تعلق می‌گیرد، رفاه چندانی هم ایجاد نمی‌کند. به عنوان مثال شما وقتی باک بنزین‌تان را با بنزین ارزان پر می‌کنید چقدر احساس خوشحالی می‌کنید؟ آیا احساس می‌کنید که حدود دو میلیون تومان پول به شما هدیه داده شده است؟ خیر. زیرا رفاهی که یارانه‌ی بنزین ایجاد می‌کند بسیار کمتر از هزینه‌ای‌ است که برای آن می‌شود. اگر به جای حدود دو میلیون تومان یارانه‌ی بنزین همان پول را نقدی به شما می‌دادند و حق انتخاب داشتید که هر طور می‌خواهید آن را خرج کنید، رفاهی که از آن بدست می‌آوردید بسیار بیشتر بود. حال تصور کنید اگر دولت بجای واگذاری نقدی این یارانه‌ی عظیم از آن برای پوشش کسری بودجه‌ی خود استفاده کند و بحران تورم را از بین ببرد و دیگر شاهد گرانی قیمت‌ها نباشیم؛ با باقی‌مانده‌ی آن به اقشار ضعیفی که مستحق دریافت یارانه هستند یارانه بدهد و فقر مطلق را ریشه کن کند؛ و باز با باقی‌مانده‌ی آن حقوق کارکنان خود را افزایش داده و تنگی طولانی مدت سفره‌ی آن‌ها را از بین ببرد؛ و با باقی مانده‌ی آن بودجه‌ی عمرانی دولت را افزایش داده و به اصلاح زیرساخت‌ها بپردازد و بیشتر سرمایه‌گذاری کرده و رشد اقتصادی را افزایش دهد و با باقی‌مانده‌ی آن به ارائه‌ی امکانات رفاهی برای عموم بپردازد مثلاً مسکن بسازد و التهاب بازار مسکن را کم کند یا خودروی خارجی باکیفیت وارد کند و از التهاب بازار خودرو بکاهد! در چنین شرایطی میزان رفاهی که از همان بنزین به دست می‌آید چقدر بیشتر خواهد بود؟ چون با افزایش قیمت بنزین مصرف داخلی کم شده و صادرات افزایش می‌یا‌بد و برای ما درآمد عظیم ارزی دارد، واردات خودرو به میزان زیاد ممکن است. همچنین هرچند تمام موارد بالا فقط با یارانه‌ی بنزین ممکن است اما با مقداری کم کردن یارانه‌ی بنزین هواپیما و برق و گاز و گازوئیل می‌توان رفاه بسیار بیشتری نیز بدست آورد! جوانان وطن فدای بنزین! همان‌طور که قبلاً اشاره کرده بودم اختلاف شدید قیمت بنزین در ایران و کشورهای همسایه موجب ایجاد انگیزه‌ی شدید قاچاق شده است. شما با یکبار پر کردن باک ماشینتان صاحب دو میلیون و دویست و پنجاه هزار تومان یارانه می‌شوید حال تصور کنید اگر یک نفتکش پر از بنزین را قاچاق کنید و آن طرف مرز بفروشید، یک‌شبه صاحب چه سود هنگفتی می‌شوید! همین مسئله باعث شده که متاسفانه بعضی از مرزنشینان ما و کشورهای همسایه به این فعل روی آورند و این مسئله با ایجاد شغل برای آن‌ها نیز حل نخواهد شد؛ زیرا سود قاچاق بسیار بیشتر از درآمد یک شغل شرافتمندانه است. این مسئله باعث شده که مشکل امنیت مرزهای ما مزمن شود. در واقع درصورت نبود این وضع قیمت‌گذاری، مرز می‌توانست یک فرصت برای ما باشد و مرزنشینان تُجاری باشند که به اقتصاد کشور کمک می‌کنند اما به دلیل این نابسامانی، این فرصت به یک تهدید تبدیل شده و با بسترسازی غلط، بعضی از مرزنشینان ما تبدیل به قاچاقچی و تهدیدی برای امنیت ملی شده‌اند. نوشتن این بند برای من بسیار دردناک است؛اما باید گفته شود که متأسفانه ما به‌طور مرتب در مرزها و در مبارزه با قاچاقچیان شهید می‌دهیم. اما این شهدا چون معمولاً سربازانی از اقشار ضعیف جامعه هستند خانواده‌شان صدایی ندارند که فریاد بزنند. ضد انقلاب نیز توانایی سواستفاده سیاسی از آن‌ها را ندارد چون خانواده‌شان از موافقان نظام هستند و البته با مطرح کردن نام آن‌ها مطالبه‌ی عمومی در راستای سامان دادن به این وضع موجود پدید می‌آید و ضدانقلاب هم که بدنبال سامان وضع کشور نیست. نهادهای داخلی هم زیاد به آن‌ها نمی‌پردازند شاید چون مطرح شدن نام این شهدا موجب مطالبه از ستاد کل نیروهای مسلح برای اصلاح ساختار سربازی و اوضاع و امکانات نابسامان مرزداران می‌شود و ستاد کل علاقه‌ای به این موضوع ندارد. شهید شدن خوب است اما شهید دادن نه! آن شهدای بزرگوار، قطعاً نزد خدا ماجورند و وجود این شهدا و اعتقاد راسخشان، علت قوام نظام مقدس اسلامی ما است، اما این موضوع از مسئولیت ما در قبال حفاظت از سربازان میهن کم نمی‌کند. سالانه میلیاردها دلار سرمایه‌ی این مرزوبوم که حق ما مردم و فرزندان و آیندگان ماست با قاچاق از بین می‌رود، امنیت ملی ما خدشه‌دار می‌شود، در مرز مدام با مشکل امنیتی مواجه‌ایم و جوانان ما در اوج گمنامی در مرزها به شهادت می‌رسند همه برای بنزین نحس ارزان. مگه درآمدمون اروپاییه که قیمت بنزینمون اروپایی باشه؟! معمولاً به محض این‌که صحبت از واقعی کردن قیمت‌ها به‌میان می‌آید، جمله‌ی بالا به عنوان جواب مطرح می‌گردد. در جواب باید گفت که اولاً ما توقع نداریم که قیمت بنزین در سطح اروپا باشد؛ ما می‌گوییم که قیمت بنزین را به سطح کشورهای اطرافمان برسانیم تا انگیزه‌ی قاچاق از بین برود و بتوان از یارانه آن بهتر و عادلانه‌تر استفاده کرد و اتفاقاً چون درآمد ملی ما کمتر از اروپاست باید کمتر از آن‌ها مصرف کنیم و نه بیشتر. شما اگر از همسایه‌تان درآمد کمتری داشته باشید کمتر از او می‌توانید به رستوران بروید و لباس بخرید و در مجموع کمتر مصرف می‌کنید. اما متاسفانه قیمت شدیداً پایین بنزین در ایران نسبت به دنیا باعث شده که ما بسیار بیشتر از متوسط دنیا بنزین مصرف کنیم. این درحالی است که اقشار ضعیف ما در تأمین نیازهای اولیه خود، از جمله غذا، مشکل دارند. خیلی کاریکاتور دردناکی است که اقشار ضعیف ما غذا برای خوردن ندارند اما ما به آن‌ها می‌گوییم عوضش بنزین مفت دارید! مسئلۀ دیگری که مطرح می‌شود این است که قیمت جهانی برای کشورهایی است که نفت ندارند اما کشور ما با منابع سرشار نفت باید بنزین را با قیمتی کمتر از دیگر کشورها عرضه کند. در جواب باید گفت که قیمت جهانی فقط برای کشورهای بدون نفت نیست و برای کشورهای نفتی نیز هست و قیمت ارزان‌تر بنزین در ایران نسبت به بقیه‌ی جهان موجب قاچاق آن و از بین رفتن سرمایه‌ی ملی می‌شود و اصولاً داشتن منابع سرشار نفت نباید باعث شود که ما ریخت و پاش کرده و منابع بین‌نسلی را هدر دهیم بلکه می‌توانیم آن را به قیمت جهانی بفروشیم و اضافه‌ی آن را صادر کنیم و با درآمد حاصل از صادرات، رفاه بسیار بیشتری را برای مردم به ارمغان بیاوریم. آبان ۹۸ و «گزاره‌ی بنزین اسم رمز آشوب است.» مصرف بنزین در کشور به لطف قاچاق و اضافه‌مصرف، امروز از سطح تولید کشور بالاتر رفته و ما واردکننده‌ی بنزین شده ایم و باید حجم زیادی بنزین با قیمت جهانی وارد کرده و با نرخ ۱۵۰۰ و ۳۰۰۰ تومان بفروشیم؛ این موجب کسری بودجه‌ی شدید دولت و افزایش شدید تورم و حتی شکل گرفتن ابرتورم در کشور می‌شود و با وجود تمام این آسیب‌ها بیش از یک سال هم اصلاً قابل ادامه دادن نیست و نهایتاً موجب ورشکستگی دولت خواهد شد. تا همین الان بسیاری از فرصت‌ها از دست رفته. هرچه تعلل کنیم آزادی عمل برای پیگیری طرح های بهتر از دست می‌رود و درنهایت ما می‌مانیم و یک تجربه‌ی «منم صبح جمعه متوجه شدم» دیگر! هنوز معلوم نیست که در میان سیاست‌گذاران، انگیزه‌ای برای اصلاح قیمتی بنزین وجود دارد یا خیر. متاسفانه تجربه‌ی تلخ آبان ۹۸ و اعتراضات به گرانی بنزین و اغتشاشاتی که در پی آن به وجود آمد، باعث شده که همه‌ی نگاه‌ها به اصلاح قیمتی بنزین منفی شده و در ذهن سیاست‌گذار تنها این گزاره هک شود: «بنزین اسم رمز آشوب است». این گزاره اتفاقاً گزاره‌ی درستی است؛ اما نه به‌صورتی‌که سیاست‌گذار فکر می‌کند. درواقع آبان ۹۸ حاصل سال‌ها بحران اقتصادی و ناعدالتی اجتماعی و نابود شدن طبقه‌ی ضعیف و تورم طولانی مدت شدید بود. علت این‌ها هم ناترازی‌های مختلف از جمله ناترازی بنزین بود. همچنین سکوت مسئولان وقت، عدم اقناع مردم و اجرای مفتضحانه‌ی طرح افزایش قیمت بنزین بدون اطلاع‌رسانی صحیح، صرفاً کبریتی بود که انبار باروت را منفجر کرد. ولی تجربه‌ی طرح هدفمندی یارانه‌ها در دولت آقای احمدی‌نژاد هم هست که مردم از آن خاطره‌ی خوبی دارند. چه باید کرد؟ ما باید اصلاح قیمتی بنزین را اعمال کنیم؛ اما نگرانی‌ای که این‌جا وجود دارد، ضربه به مردم و به‌خصوص طبقات ضعیف است. هرچند این اتفاق در بلند مدت موجب کاهش تورم و افزایش رفاه عمومی می‌شود؛ ولی به نظر می‌رسد در کوتاه مدت به مردم و مخصوصاً قشر ضعیف حاشیه‌نشین آسیب می‌زند. می‌توان این اتفاق را به روش‌های مختلف تعدیل کرد. اولین و مهم‌ترین مسئله این است که لازم نیست یک‌‌شبه، قیمت را ده برابر کنیم؛ بلکه روند افزایش قیمت و رساندن آن به قیمتی منطقی، باید طی چند سال و به‌مرور انجام شود. این‌گونه مردم می‌توانند به‌مرور خود را با شرایط وفق دهند. همچنین پیشنهاد مهم دیگر این است که سهمیه‌ی یارانه‌ی بنزین به اشخاص تعلق گیرد و نه به ماشین‌ها و این سهمیه قابلیت خرید و فروش داشته باشد تا حداقل این یارانه به شکلی عادلانه‌تر توزیع شده و به همه‌ی مردم، و نه فقط قشر ثروتمند، برسد. همچنین با ایجاد بازار آزاد، قیمت بنزین تعادلی شده و به سطح قیمت کشورهای همسایه می‌رسد و قاچاق نیز از بین می‌رود. از این طریق اکثریت کم مصرف مردم نه تنها دچار ضرر نمی‌شوند بلکه از این اتفاق منتفع هم خواهند بود.در این‌جا پیشنهادات دیگری وجود دارد. مثلا به حاشیه‌نشینان سهمیه‌ی اختصاصی تعلق بدهیم؛ یا این‌که بخشی از درآمد حاصل از اصلاح قیمتی را به مردم، مخصوصاً قشر ضعیف، در قالب یارانه‌ی نقدی برگردانیم. با توجه به این‌که اکثریت مردم از جمله قشر ضعیف، خیلی کمتر از این یارانه (بنزین) بهره‌مند هستند، این یارانه برایش بسیار خوشحال‌کننده‌تر خواهد بود. پیشنهادهای مشابه زیاد دیگری هم وجود دارد که اکثراً در پی ذینفع‌سازی مردم در افزایش قیمت بنزین است. درواقع مردم به‌هرحال در بلند مدت، ذینفع گران شدن بنزین هستند؛ اما شاید در کوتاه مدت متوجه آن نباشند که با این راه‌ها می‌توان آن‌ها را توجه داد. همچنین در برق، گاز و گازوئیل که سه حامل دیگر انرژی هستند نیز تمام مسائلی که در این مقاله مطرح شده وجود دارد و باید برای اصلاح ناترازی هرکدام از آن‌ها فکری کرد. با اصلاح یارانه‌ی حامل‌های انرژی، اقتصاد ایران توانایی تبدیل شدن به یک غول اقتصادی جهانی را داراست. اما مهم‌تر از تمام مسائل قبلی، مسئله‌ی اقناع است. مسئولان باید با مردم حرف بزنند و دلایل لزوم اصلاح قیمت بنزین را تاکید کنند. طبق تجربه‌های قبلی از جمله طرح هدفمندسازی یارانه‌ها و حذف ارز ۴۲۰۰ تومانی، که با اغماض و ارفاق نمره‌ی قبولی را گرفت، حرف زدن با مردم تأثیر بسزایی دارد و مردم صحبت صادقانه و دلیل منطقی را می‌پذیرند. اتفاقاً امروز ادامه‌ی روندهای اشتباه قبلی، بیش از پیش باعث ایجاد نارضایتی و سلب اعتماد می‌شود. امروز ما در همه‌ی عرصه‌ها به مدیریت جهادی، مقتدرانه، شجاعانه و صادقانه نیاز داریم تا از بحران‌ها عبور کنیم و به سمت ایجاد تمدن نوین اسلامی حرکت کنیم. این تمدن نوین، امروز بیش از دهه‌های پیش در دسترس است و درصورت فقدان مدیریت مقتدر و شجاع، فاصله‌مان از آرمان‌های انقلاب کاهش مطلوب را نخواهد داشت و تحقق گام دوم انقلاب را به تاخیر می‌اندازیم.